_____________________________________________________________
License: Creative Commons Attribution 2.5 South Africa
URL: http://creativecommons.org/licenses/by/2.5/za/

Name and version: NCHLT Raw isiNdebele Text Corpus v2.0

Attribute work to: South African Department of Arts and Culture & Centre for Text Technology (CTexT, North-West University, South Africa)

Attribute work to URL: http://www.nwu.ac.za/ctext 
______________________________________________________________

<fn>(1124200880058 AM) GEMS_APP(NDEBELE).txt</fn>
UMHLAHLANDLELA
WOKUBA LILUNGA
Funda umhlahlandlela wokwenza isibawo ekhasini le-7 ngokutjheja, ngombana umumethe ilwazi eliqakathekileko elizokusiza ekuzaliseni iforomo lesibawo ngefanelo.
Zalisa iforomo lesibawo ekhasini elilandelako bewuqinisekise kobana ufake yoke imitlolo efaneleko begodu utlikitle endaweni efaneleko.
Nikela i-GeMS iforomo lakho nemitlolo engezelelako ngenye nenye yeendlela ezilandelako:
IFeksi: 0861 00 4367
Ungaziyela wena ngokwakho emazikweni: Qala kumhlahlandlela wokwenza isibawo ekhasini le-7
ukufunyana imininingwana ezeleko.
SIBAWA UQALE EKHASINI LE-7 LOMHLAHLANDLELA UKUKUSIZA EKUZALISENI IFOROMO LE.
ISIBAWO SOBULUNGA
UNGABUYISI UMHLAHLANDLELA LO NEFOROMO LAKHO LESIBAWO ELIZALISIWEKO.
SIBAWA UZALISE ZOKE IINGABA EZIFANELEKO NGOKUTJHEJA NANGOKUZELEKO.
Qinisekisa kobana ufaka yoke imitlolo efunekako engezelelako. Nikela i-GEMS iforomo lakho lesibawo elizalisiweko ngenye nenye yeendlela ezilandelako:
Ngokuziyela wena ngokwakho emazikweni, namkha
ISIGABA A: IMINININGWANA YELUNGA
Isibongo
Ibizo (ngokuzeleko)
Ubuzwe
Ikhowudu
Inomboro yekhaya
Ikhowudu
yeFeksi. ( )
Ibizo nesibongo ka
Sibawa uqale esigabeni b ekhasini le-7 lomhlahlandlela wesibawo ukuqinisekisa kobana abantu ofuna ukubakhetha njengabantu abondliwa nguwe bakulungele lokho na.
Isibongo ibizo ngokuzeleko ubuLili iLanga lamaBeletho iNomboro ye-ID
namkha yePasipoto iNarha ekhutjhwe kiyo ubuHlobo
ISIGABA C: UKUKHETHA INZUZO
Sibawa ukhethe INZUZO YINYE KWAPHELA erhelweni elingaphasi bewutshwaye ibhlogo efaneleko ngo X.
Zoke izibizo ezibhadelwako zenziwa ngesilinganiso sesiKimu ngokuya ngemithetho yesiKimu.
ISIGABA D: ILANGA LOKUNGENELA
Sibawa utjho ilanga owathoma ngalo emqatjhini wakho wanjesi:
Sibawa utjho ilanga okhetha ukungena ngalo ku-GeMS:
ISIGABA E: ISIGABA SENGENISO
Abenziimbawo abasebenzako: Sibawa utjho umrholo wakho wenyanga. Nangabe usezingeni eliphakathi namkha eliphezulu lokuphatha, sibawa utjho umrholo wakho opheleleko wenyanga. Faka ipheyisilibhu yanjesi namkha incwadi yokuqatjhwa nangabe umsebenzi omutjha.
Sibawa utjho ipentjheni oyirhola ngenyanga.
Imali oyifumanako ngenyanga R
Ibizo nesibongo2 ka
ISIGABA F: UBULUNGA BESIKIMU SOKWELAPHA SANGAPHAMBILINI
Ingabe ulilunga namkha ungowondliwako wesiKimu sokwelapha esitlolisiweko?
Nangabe iye, ingabe ulilunga eliyihloko namkha ungowondliwako?
Nangabe ulilunga/ungowondliwako, sibawa unamathisele isitifikedi sakho sobulunga esibuya esikimini sakho sezokwelapha sangaphambilini esiqinisa ilanga lamaswaphela amakarada wobulunga kwaphela akakaneli. Kufanele uqinisekise kobana ubulunga bakho esikimini sakho sezokwelapha sangaphambilini bucinyiwe.
Ibizo lesikimu sezokwelapha sangaphambilini
Inomboro yelunga
ISIGABA G: INDLELA YOKUBHADELA
Imali ekhutjhwa ngenyanga yabasebenzi idoswa ngokuzenzakalela emirholweni yabo lapha kufanele khona.
Amalunga arhola ipentjheni, sibawa akhethe indlela yinye yokubhadela erhelweni elingaphasi:
Ngizokubhadela imali yami yenyanga ngendlela elandelako:
n ngendlela yokudoswa kwesiKwelede ebhanga n ngekhetjhi
Nangabe ukhetha kobana imali idoswe ebhanga kufanele ufake imininingwana yakho yebhanga ngaphasi (Isigaba H)
Nangabe ukhetha ukubhadela ngekhetjhi, sibawa usebenzise imininingwana elandelako yebhanga nawufaka imalakho:
IBhanga: FNB
ISIGABA H: IMINININGWANA YEBHANGA YELUNGA
Imininingwana ye-akhawundu yebhanga: Iyafuneka kobana kufakwe imali ebuyiselwa kimi bunqopha, begodu kudoswe imali engiyikoloda isiKimu bunqopha.
Ibizo lebhanga
Ihlobo le-akhawundu n yeTjhege n yokubulunga n yokudlulisela
Umtlikitlo ovunyelweko
Ibizo ngokuzeleko
Ibizo nesibongo3 ka
ISIGABA I: IMVUMO
Ukuvunyelwa ngokomthetho, engibondlako nami sivumela udorhodere begodu/namkha abasebenzi besibhedlela esisetlhogomelweni labo namkha abasisiza ngezamaphilo namkha omunye nomunye umuntu onelwazi mayelana nepilo yami namkha yomunye nomunye wengibondlako kobana anikele:
Elinye nelinye ilwazi elitlhogwa yi-GEMS, abasebenzeli bayo begodu/namkha neenkhamphani ezigontragisiweko okobana kubhadelwe esinye nesinye isibizo esifakwe ngimi namkha ngowondliwa ngimi ku-
GEMS begodu/namkha abasebenzeli bayo;
I-GEMS begodu/namkha umphathi wemilandu wabasebenzeli bayo ngelinye nelinye ilwazi elitlhogwa mphathi wemilandu okobana aphathe umlandu wami namkha wongimondlako;
Abaphathi abatlhogomela zamaphilo elinye nelinye ilwazi, ngaphandle kokwaziwa, lokho kufuneka ngehloso yokuphatha nokubala, kwaphela nangabe ilwazi lelo lizakuphathwa njengefihlo ngeenkhathi zoke.
Kuqakathekile ukunikela i-GEMS begodu/namkha abasebenzeli bayo imvumo yakho kobana bakhulumisane nodorhodere wakho, isibhedlela namkha abanye nabanye abasizi ngezamaphilo ukuqinisekisa kobana ufumana itjhejo elifaneleko.
UmTlikitlo weLunga eliyiHloko
ISIGABA J: UKUVEZA
Ngiyaveza kobana:
Okumumethwe liforomo leli kuliqiniso, kulungile begodu kuphelele. Nakhe kungaba nefihlo engavezwako namkha ukutjho okungasikho, ngiyezwisisa kobana ubulunga bami bungaqedwa begodu kufuneka ngibhadele isiKimu, enye nenye imali, ngokusebenzisa kumbi iinzuzo namkha amalungelo wesiKimu, azabe angaka khanjiswa kuhle ehlangothini lami, kuzakuya ngeenkambiso zokudlulisa.
Ngivumelana nokuzijayeza imithetho yesiKimu.
Abadlalifa bami, ngaphandle komkami/umlingani, abondliwa ngimi ngokuzeleko namkha kancani begodu ngendlela yokobana bondliwa ngimi kancani abanamali abayifumanako ngonyaka edlula ubukhulu bepentjheni abanikelwa yona namkha abakaqatjhwa ngokuzeleko ngelanga lokutlikitlwa kweforomo leli.
Ngiyazi kobana i-GEMS ingabeka imibandela enabileko namkha ebunqopha yesikhathi sokulinda, njengombana kuqalelelwe emThethweni weenKimu zokweLapha (131 of 1998)
Ngiyezwisisa kobana imininingwana yobuntu bami nemininingwana yokwelatjhwa efumaneke ngemvumo yami ehlathululweko kwabasiza ngezamaphilo izakuba yifihlo.
Ngiyazi kobana ifihlo yezamaphilo nemininingwana yobuntu bami neyengibondlako ingasetjenziselwa irhubhululo, imininingwana yeembalobalo, ukuphathwa kwetjhejo neenhloso zokubika, begodu okhunye nokhunye ukuphambuka kilokhu kubanga umlandu wekwephulwa komThetho weFihlo.
Ngiyezwisisa kobana imininingwana yami emayelana nezamaphilo ayizokusetjenziselwa iinhloso ezimayela nerhwebo namkha ithengiswe ngehloso yokwenza imali.
Ngiyezwisisa kobana i-GeMS inikele ilungelo lokukghona ukufumana imininingwana yamalunga begodu nemininingwana emayelana nezamaphilo ebantwini abathileko ngaphakathi kwehlangano neenkhamphanini ezigontragisiweko.
Iya ekhasini elilandelako
Ibizo nesibongo4 ka
ISIGABA J: UKUVEZA - KURAGELA PHAMBILI
Ngiyezwisisa kobana i-GEMS neenkhamphani zayo ezigontragisiweko izakusebenzisa ikambiso yemininingwana yokwelapha/yezamaphilo/yezokuhlahluba/ enikelelwe ngeenhloso ezilandelako -
ukuphumelelisa iforomo lesibawo sobulunga, ukubhadela isibizo, ukuphumelelisa isibawo sobulunga, ukubhadela izibizo, ukubeka inani lenzuzo efanele ibhadelwe lilunga begodu nokuzijayeza ukulawula ubungozi.
Ngiyezwisisa kobana i-GEMS ingenele iimvumelwano zefihlo neenkhamphani zoke ezigontragisileko ezinelungelo lokufumana imininingwana yabomdlalifa ngehloso yokudlulisa nokuphatha ilwazi, ukulawula isikimu nokuphatha kuhle amalungiselelo.
Ngiyezwisisa kobana i-GEMS izaqinisekisa kobana ilwazi elaneleko lamagadango wokuvikela likhona.
Ngiyezwisisa kobana lokha nakuphulwe umthetho wefihlo, i-GEMS iba nesibopho begodu ukwephulwa lokho kuzakuphathwa ngekambiso yangokomthetho yangaphakathi ye-GEMS.
Ngalokhu nginikela i-GeMS amandla angatjhugulukiko kobana ithome ukudoswa imali ebhadelwa ngenyanga masinyana kusukela ngelanga engingene ngalo.
Mina, njengelunga le-GeMS, ngikatelelekile ukubhadela imali yenyanga ku-GeMS.
Mina namkha engibondlako akekho namunye ongumdlalifa wesinye isiKimu sezokwelapha esitlolisiweko.
Ngizakwazisa isikimu ngamanye namanye amatjhuguluko emaphilweni wengibondlako namkha ngobujamo babo, njengombana kufunwa ngaphakathi kwamalanga ama-30 wokutjhuguluka kobujamo.
Ngizakubikela i-GEMS okungenani ama-iri ama-48 ngaphambi kokwamukelwa esibhedlela esingasi sebujameni oburhabako. Ngiyamukela kobana ukubhalelwa ukwenza njalo kuzakubangela kobana ngibhadele ingcenye yemali ngokwami.
Ngiyamukela kobana isiKimu/abasebenzeli baso bazakubhadela izibizo ezibonakala ziliqiniso begodu ngokuya ngemithetho yesiKimu.
Imithetho izakuhlala isebenza njalo begodu ngamukela kobana iincwadi, iincwadi zeendaba neencwajana azijamiseleli imithetho yesiKimu.
Ngiyavuma kobana iinkulumiswano zoke hlangana kwami nesikimu namkha iinkhamphani zaso ezigontragisiweko zingagadangiswa.
UmTlikitlo weLunga eliyiHloko
ISIGABA K: UKUVEZA OKWENZIWA YI-GEMS
IsiKimu siveza kobana:
Imininingwana yobuntu belunga nemininingwana yokwelapha efumaneke ngemvumo yelunga ehlathululweko kwabasiza ngezamaphilo izakuba yifihlo.
Imininingwana yelunga (imininingwana yobuntu balo neyezamaphilo) ayizokusetjenziselwa iinhloso ezimayelana nerhwebo yekhamphani namkha ithengiswe ngehloso yokwenza imali.
Ukufumaneka kwemininingwana yobuntu neyezamaphilo wabadlalifa kunikelwe abantu abangaphakathi kwehlangano neenkhamphani zayo ezigontragisiweko.
Iya ekhasini elilandelako
Ibizo nesibongo 5 ka
ISIGABA K: UKUVEZA OKWENZIWA YI-GEMS - KURAGELA PHAMBILI
IsiKimu neenkhamphani zaso ezigontragisiweko sizakusebenzisa ikambiso yelwazi lezokwelapha/zamaphilo/
zokuhlahluba elinikelelwe iinhloso ezilandelako: ukuphumelelisa isibawo sobulunga, ukubhadela izibizo, ukubeka inani lenzuzo ekufanele ibhadelwe ilunga nokuphathwa kobungozi.
Lokha nakwephulwe umthetho wefihlo, isiKimu sinesibopho sokuphendula ukwephulwa lokho kuzakuphathwa ngomthethokambiso wangaphakathi wesiKimu.
iZiko lokudosa imiTato: 0860 00 4367
IFeksi: 0861 00 4367
Ibizo nesibongo ka
UMHLAHLANDLELA
WOKUZALISA NOKUNIKELA
Sibawa ungabuyisi umhlahlandlela lo neforomo lakho lesibawo elizalisiweko.
Sitjengise ilwazi eliqakathekileko eengabeni ezahlukeneko eforomeni lakho lesibawo elizakusiza kobana uzalise iforomo lakho lesibawo ngefanelo. Sibawa ufunde umhlahlandlela ngokutjheja.
Sibawa wenze isiqiniseko sokobana unikela imitlolo engezelelako elandelako yeLunga eliyiHloko:
ikhophi ye-Id yelunga eliyihloko.
Amaforomo i-M2 ne-Z583, nangabe urhola ipentjheni begodu/namkha gade usebenza kurhulumende ngaphambilini.
Incwadi eqinisekisa ukusekelwa ngeemali ebuya ePhikweni lomNyango wezeeMali, nangabe ikhona.
Isitifikedi sobulunga esibuya esikimini sezokwelapha sangaphambilini nelanga lamaswaphela.
Umtlikitlo wakho lapho kufanele khona (Iingaba H, I no J)
ISIGABA A: IMINININGWANA YELUNGA
Kukatelelekile ukuzalisa yoke imininingwana esigabeni A, lapho kufanele khona.
Abarhola ipentjheni: Sibawa unikele inomboro yakho yepentjheni ebonakala eencwadini otlolelwa zona namkha esitifikedini sepentjheni esibuya ePhikweni lomNyango wezeeMali.
Umqatjhi/IHlangano
Sibawa utjengise ibizo lomqatjhi wakho wanjesi nekhowudu yehlangano. Ikhowudu yehlanganwakho ingafumaneka epheyisilibhinakho, nangabe umsebenzi wombuso.
Sibawa uzalise imininingwana yobondlako esigabeni b seforomo lesibawo.
Akukho obondlako ngaphandle kwalaba ababalwe ethebuleni engaphasi abafanele ubulunga. Imitlolo elandelako ifuneka nesibawo nangabe ilunga eliyihloko lifisa ukutlolisa abomdlalifa njengabondliwa ngilo:
Tjheja: Nangabe mtjhado wesintu, isitatimende esifungelweko esibuya elungeni esiqinisa isibopho kumkamuntu.
Ikhophi yesibopho sangokomthetho sokunikela isekelo ngezokwelatjhwa ngokuya ngesiqunto sokutlhlalana.
Umlingani
Isitatimende esiqinisa ukondliwa ngeemali komlingani welunga.
Isitatimende esifungelweko kufanele sizaliswe lilunga, umlingani nofakazi
Umntwana wengazi, ombelekelweko, oza nonina/noyise namkha omnikelwa mbuso neembongo zamalunga, angaphasi kweminyaka ema-21
Tjheja: Nangabe isibongo somntwana siyahluka nesitatimende selunga esiqinisa isibopho emntwaneni besinikele nonobangela womehluko loyo siyafuneka. (Isitatimende esifungelweko kufanele sizaliswe lilunga)
Umntwana wengazi, ombelekelweko, oza nonina/noyise namkha omnikelwa mbuso ongaphezu kweminyaka ema-21
Nangabe umntwana umfundi:
Ubufakazi bokutloliswa ngokuzeleko ezikweni lezefundo ephezulu elisemthethweni begodu
Isitetimende esiqinisa ukondliwa ngeemali senziwe lilunga
Nangebe umntwana ukhubazeke ngomkhumbulo namkha emzimbeni:
ubufakazi bokukhubazeka obubuya kudorhodere Umbiko wokuhlahluba kufanela uzaliswe ngudorhodere begodu
Isitatimende esiqinisa ukondliwa ngeemali esibuya elungeni.
Isitatimende esiqinisa ukondliwa ngeemali esibuya elungeni.
Tjheja: Nangabe isibongo somntwana siyahluka kweselunga, isitatimende esiqinisa isibopho emntwaneni nesinikela unobangela womehluko siyafuneka. (Isitatimende esifungelweko kufanele sizaliswe lilunga)
UmBelethi, umBelethi webukhweni,
Ababelethi abadala, namkha ababelethi abadala bebukhweni
Isitatimende esiqinisa ukondliwa ngeemali kwabomdlalifa esibuya elangeni.
Tjheja: Ababelethi bebukhweni nababelethi abadala bebukhweni bangatloliswa kwaphela nangabe umkamuntu naye utloliswe njengomdlalifa.
Umzukulu
Isitatimende esifungelweko esiqinisa ukondliwa ngeemali komzukulu lilunga. Isitatimende esifungelweko kufanele sizaliswe lilunga nombelethi wengazi, lapho kufanele khona engibelethwa naye
Isitatimende esifungelweko esiqinisa ukondliwa ngeemali kobelethwa naye lilunga. (Isitatimende esifungelweko kufanele sizaliswe lilunga) Tjheja:
Ngobelethwa nelunga kwaphela ongatloliswa njengomdlalifa.
Isitatimende esifungelweko esiqinisa ukondliwa ngeemali kwabazukulwana bengubo begodu /namkha bembaji lilunga. Isitatimende esifungelweko kufanele sizaliswe lilunga nobelethwa nalo lapho kufanele khona
Iinlinganiso zabondliwako abadala zibhadelwa boke abondliwako abaneminyaka engaphezu kwama-21, ngaphandle
Kwabondliwako abakhubazekileko (Isilinganiso somntwana siyabhadelwa)
Abantwana ababafundi (isilinganiso somntwana sibhadelwa kufikela eminyakeni ema-27)
Ngikuphi ekufanele ukwenze nakufanele unikele i-GEMS imitlolo elandelako:
Iintatimende
Nakufanele unikele isitatimende kufanele uye esitetjhini samapholisa esiseduze namkha omunye nomunye umuntu onamandla wokuba ngukomitjhinara wokuthathisa iimfungo aqinisekise kobana ilwazi olinikelako ku-
Umbiko wezokwelapha
emalungeni atlolisiweko. Amalunga angakatlolisi kufanele abhadele iindleko zevakatjho leli ngokwabo.
ISIGABA C: UKUKHETHWA KWENZUZO
Sibawa wenze ukukhetha kwakho ngokutjheja, Njengoba angeze wakghona ukutjhugulula ukukhetha kwakho phakathi nonyaka ngaphandle kwakobana lokho kudluliswe yiBhodo yokweLusa iimali.
Ukuphuma kwakho esibhedlela nezinye iinzuzo zizakubalwa ngokuya ngesikhathi esele unaso nangabe ilanga lakho lokungena akusi mhla zi-1 kuTjhirhweni. Lokhu kutjho kobana imikhawulo yenzuzo yakho izakubala ngokulingana nesikhathi sobulunga esiseleko emnyakeni kusukela ngelanga ongene ngalo.
Uzokghona ukutjhugulula ukukhetha kwakho ekupheleni komnyaka omunye nomunye kusukela ngelanga lokuthoma lomnyaka olandelako.
ISIGABA D: ILANGA LOKUNGENA
Kufanele utjengise ilanga ofisa ukungena ngalo ku-GEMS esiGabeni d seforomo lesiBawo.
Sibawa utjheje okulandelako:
Ilanga lokwamukelwa kwakho kufanele kube lilanga lokuthoma enyangeni.
Lapho kukghonakala khona, qinisekisa kobana ilanga lokwamukelwa kwakho ku-GEMS lilandelana bunqopha nelanga lokucinywa kwesiKimu sakho sokwelapha sangaphambilini, njengombana ukujanyiswa kungaba nomthelela omumbi esekelweni ngeemali olifumana kumqatjhi wakho.
Nangabe akunalanga elifakweko, ilanga lakho lokutloliswa lizakubekwa ngokuzenzakalela kusukela ngelanga lokuthoma lenyanga elandelako khona kungazokuba nemali esalela emva.
Nangabe ilanga lokungena elikhethwe nguwe lenza kube nemali esalela emva, izakudoswa emrholweni wakho namkha e-akhawundini yakho yebhanga (lapho kufanele khona)
Mayelana nabasebenzi abatjha, ilanga lakho lokutloliswa angeze laba ngaphambi kwesikhathi sokuqatjhwa kwakho.
ISIGABA E: ISIGABA SENGENISO
Abenzisibawo abarhola ipentjheni: Sibawa uzalise iforomo le-M2 neforomo le-Z583 ukuqinisa isekelo ngeemali ePhikweni lomNyango wezeeMali. Nawungaba nekhophi yencwadi ebuya ePhikweni lomNyango wezeeMali eqinisa ukukusekela ngeemali, sibawa uyinamathisele eforomeni lesibawo, njengoba izokwenza ikambiso yokutlolisa ikhambe kuhle.
AbenzisiBawo abaSebenzako: Sibawa utjengise kobana umrholwakho wenyanga yimalini. Nangabe uphakathi namkha ezingeni lokuphatha eliphezulu, sibawa utjengise umrholwakho wenyanga opheleleko. Faka Ipheyisilibhu yanjesi namkha incwadi yokuqatjhwa nangabe umsebenzi omutjha
ISIGABA F: UBULUNGA BESIKIMU SOKWELAPHA SANGAPHAMBILINI
sibawa unamathisele isitifikedi sobulunga esinelanga lamaswaphela esikimini sakho sokwelapha sangaphambilini.
Sibawa utjheje okulandelako:
UmThetho uthi wena namkha obondlako angeze natloliswa eenkimini ezimbili zokweLapha ngasikhathi sinye.
Yini ekufanele ukwenze nangabe gade ulilunga lesikimu sokwelapha ngaphambi kokungena ku-GEMS:
Sibawa uthintane nesikimu sakho sokwelapha sangaphambilini ubabawe bakunikele isitifikedi sobulunga esinelanga lamaswaphela njengobufakazi bobulunga.
Sibawa utjheje kobana nangabe isitifikedi sakho sobulunga singavezi ilanga lamaswaphela, siyabhalelwa ukusisebenzisa. Khumbula ukuzalisa nokuthumela incwadi yokujamisa kobana ucime ubulunga bakho esikimini sokwelapha sangaphambilini, nangabe awukabu kukwenza lokhu.
Nangabe uyabhalelwa ukufumana isitifikedi sobulunga, sizakwamukela incwadi yokujamisa ubulunga bakho esikimini sakho sokwelapha sangaphambilini etlolwe ibizo laso, njengobufakazi bokuthokoza.
Sibawa uqinisekise kobana ufunda iingabezi ngokutjheja ngaphambi kobana utlikitle iingabezi eforomeni lakho lesibawo.
ILWAZI ELINGEZELELAKO
ezikweni lemiTato ku-0860 00 4367 ukufumana umsizi wezamaphilo endaweni yangekhenu.
I-GEMS inikela inzuzo epheleleko yeenhlahla zobulwelwe obungalaphekiko kiwo woke amalunga. Okobana ulungele ukufumana iinhlahla zakho zobulwelwe obungalaphekiko kufanele utlolise ehlelweni leenhlahla zobulwelwe obungalaphekiko, ngemva kwakobana ufumene isaziso sokobana ulilunga elitlolisiweko le-GEMS.
Iinhlahla eziselwa ngokuragela phambili ukwelapha amalwelwe abhalelisako angalaphekiko lawo athinta khulu amandla nobujamo obuhle bepilo; begodu
Nasele utlolisiwe ehlelweni iinhlahla zakho ezivunyelweko zizakubhadelwa ngokuzeleko, kwaphela Nawufumana iinhlahla zakho ekhemisi ye-Prime Cure network. Udorhodere wakho we-Prime Cure uzakusiza ngamalungiselelo la.
Ngemva kobana udorhodere wakho akuhlahlubile begodu azalise neforomo lesibawo, kufanele ufeksele iforomo lelo nencwadi kadorhodere etjhoko kobana ngiziphi iinhlahla ekufanele uzisele ku-0866 51 8009 kobana zilungiswe. Ngenye indlela ungazi imeyilela ku-chronicdSP@gems.gov.za. Ngaso soke isikhathi qiniseka kobana isibawo sakho sizaliswe ngokupheleleko besatlikitlwa nguwe nodorhodere wakho.
Isiqhema sezokwelapha sizakubuyekeza imininingwana yakho begodu nangabe kuyatlhogeka sizakuthintana nodorhodere wakho (ngomtato namkha ngokumtlolela incwadi) okobana kukhethwe iinhlahla ezibunqopha godu/namkha zentengo ephasi. Uzakuthunyelelwa i-SMS ekwazisa ngobujamo besibawo sakho ukwamukelwa nokuphasiswa. Isibawo sakho sizakuthatha isikhathi esingaba malanga alikhomba wokusebenza kobana siphunyeleliswe.
Bulunga ikhophi yeforomo lakho elizalisiweko okobana ube nerekhodi.
Namathisela imiphumela yokuhlahlutjwa esekelako/iphenyo elikhethekileko nokusekela (njengoba kufuneka)
ukuvikela ukubambezeleka ekuphumeleliseni isibawo sakho.
Nangabe isibawo sakho saliwe, uzakuthunyelelwa incwadi bese ikhophi ithunyelelwe udorhodere wakho. Nangabe kukhona elinye ilwazi lezokwelatjhwa elifunekako, isibawo sakho sizakutjhejwa godu ngemva kokufumana loke ilwazi elibunqopha kudorhodere wakho. Udorhodere wakho angadosela umtato ku-0860 100 608 ukufumana isizo.
Ukwenza iimbawo zikhambisane nesikhathi
Nangabe iinhlahla zakho zobulwelwe obungalaphekiko ziyatjhuguluka ngenye indlela, kufanele wazise i-GEMS.
Ukulethwa kweenhlahla
Ngemva kokuzalisa iforomo lakho lesibawo, ungalinikela kobana utloliswe ngenye nenye yeendlela ezilandelako:
Iise kwelinye nelinye lamaziko alandelako eemfundeni:
Ekuphumeleliseni iforomo lakho lesibawo, uzakufumana i-SMS eqinisa ukufumaneka kwesibawo sakho.
Uzakwaziswa ngokufaneleko nakungafuneka eminye imitlolo engezelelako ukuqedelela ukutloliswa kwesibawo sakho.
Nakuqedwa ukutloliswa kwakho ngeforomo lakho lesibawo, ipakana yelunga efakahlangana amakarada wakho wobulunga nomhlahlandlela welunga opheleleko zizakuposelwa esiphandeni sakho seposo.
IFeksi: 0861 00 4367
<fn>(128200995441 AM) ndebele.txt</fn>
Umlayezo ovela esiPhathisweni esiyiHloko
Thatha umhlalaphasi usebenzisa -i-GEMS ehlangothini lakho
ImiBuzo eBuzwa kaNengi mayelana neenzuzo zokwelatjhwa kwamazinyo
Ukuqaleka okutjha kwama-ofisi wethu weemfunda
Umtato wokuzisiza olula nothembakalako osebenza ama-awa ama-24
Kala imisebenzi esiyenzako
Isiyeleliso sokuhlala uphilile:
Ukuqalana negandelelo lomsebenzi
Ragela phambili!
Umlayezo ovela esiPhathisweni esiyiHloko
Sele sifike ekupheleni kobusika obude, lapho silingwe khona bujamo bezulu obumakhaza, iinwuruwuru ezibethe kabuhlungu ngendaweni ye-Cape kunye nomgomani omutjha owenze boke abantu ephasini mazombe bakhambe bafuna ukwelatjhwa.
sele izalisekise umsebenzi wayo ngokwandisa iinzuzo zokulatjhwa nepilo enekhwalithi ebasebenzini bakarhulumende.
Ukuphumelela okubekhona masinyana kufaka lokhu okulandelako.
Bangaphezu kwama-
abasebenzi bakarhulumende abamalunga we-
bangaphezu kwama-40%
Abasebenzi bakarhulumende abasebenza embusweni kusukela ngoMhlolanja egade bangakangeni ngaphasi kwesizo lokwelatjhwa lakwa-GEMS
nalithoma ukusebenza, ama-26% wabo gadesi sele bangenile baba malunga we-GEMS.
Bangaphezu kwe-
abasebenzi bombuso abasemazingeni lawa wemirholo kusukela ezingeni-1 kufikela ezingeni lomrholo- 5 namkha ama-
Ubusika buhlala bulandelwa sikhathi esihle kunye nepilo yethwasahlobo!
Kungebanga lobutjha bepilo" kobanyana ngethule incwadi yeendaba yesithathu ekoteni emalungeni.
Unganeliswa yipumelelo yangayizolo,
Kulithabo kimi ukumemezela kobana incwadi yeendaba yesibili ekoteni seyiyafumaneka bulekhtronikhi ewebhusayidini yakwa-GEMS ngamalimi woke asemthethweni weSewula Afrika. Ngommnyaka ka- 2012, sizabe sele sinemininingwana yoke yesizo lokwelapha efumaneka ngamalimi woke asemthethweni.
Ngithemba kobana uzayithabela incwadi yeendaba le.
Ukuphila nomulwana we- HIV/AIDS kuyindaba yomuntu ngokwakhe begodu ukuzithuthukisa akufuni kobana wena wenze iselele yakho ibe ngeyomphakathi. Ngakelinye ihlangothi, ukulwa kwakho ne-HIV/
Ihlangothi elibudisi khulu kukwazi ubujamo bakho. Ukutlolisa eHlelweni lokuLawula i-HIV, elilawulwa yi-AfA, kwatjho kobana ngizakuhlahlelwa indlela bengiyeleliswe bodorhodere ababanduliweko begodu nokobana ngakghona ukuphefumula ngokutjhaphuluka."
Kunabantu abanengi, abafana no-Eunice, abathethe iinqunto zokuzibophelela mayelana nobujamo bamaphilo wabo ngombana bangafuni i-HI
ibe ngiyo ebangela kobana bahlongakale.
I-AfA
inikela ngayo imisebenzi yokwelapha ongayitlhoga. Begodu bakunikela nelwazi eliqakathekileko Mayelana nobulwelwe okungenzeka kobana awulazi.
USifiso , ongumabhalana, wafumana kobana i-AfA imsizile ukufumana ilawulo lepilo yakhe ibuyele esigeni
elingikhombisa kobana ngingaphila njani ipilo etjha. Kunelwazi mayelana nokwenza izinto zami zihlale zihlwengile kunye nokuhlanza iinthelo zami nemirorho kobana ngingafumani ukutshwayeleka komulwane wokudla. Begodu bangitjela ngokudla ekufuze ngikudle ekufanele mina nokobana kufanele ngizithabulule kangangani nokobana ngilale kangangani. Eqinisweni ngizizwa ngincono kwagadesi kunangaphambilini. Kuyamangaza, ngizizwa ngathi ngithoma ipilo etjha."
Ukwelathjwa kuyalawulwa kobana kuzaliseke imiphumela emihle. Abodorhodere nabasebenzi bamalabhorathri benza isiqiniseko sokobana esinye nesinye isiguli sifumana imitjhoga efaneleko kobana ipilo yaso iragele phambili ngokujayelekileko. Isiguli ngasinye sifumana ukwelulekwa, njengobana ipilo yemizwa nemikhumbulo yabo kungakaqakatheki kibo kwaphela kodwana kuqakatheke nakilabo ababathandako.
Ngaphambi kokuzitlolisa neHlelo le-AfA bengihlala nginehliziyo ebuhlungu ngombana ngazi kobana nginomulwana we-HIV begodu nomndenami bewubona kobana ngitshwenyekile. Bekufana nelifu elinzima ebelingaphezu kwekhaya lami begodu bengibona kwangathi kuyiphoso yami. Njengombana kwagadesi sele ngiku-ART izinto zibuyela ebujameni bakade ekhaya. Iye kwamambala kufuze khengitjhugulule ubuphio bami kancani, kodwana kufanele. Ngizakulinga ukusela imitjhoga ngesikhathi bengembathe ijeresi nakumakhaza, kunobana ngihlongakale ngiqalile," kutjho USifiso
Ukutlolisa ne-AfA, ngokuzithemba, Ungathintana nabo ku-
Ukwethukwa akhenge kwenze umuntu azizwe atjhaphulukile!
Ukuthintana akukhambi kuhle, kutjho kobana okufaneleko kulahlekile begodu neenqunto ezingakafaneli sele zithethwe. Lokhu ngikho ekwenzekako enarheni yekhethwapha kunye nephasini mazombe mayelana nomgonani we-swine flu", "Umgomani we-Mexico"
namkha umulwana we- H1N1, Ngaphandle kwemizamo eqinileko eyenziwa zizazi zamaphilo zokubikela umphakathi mayelana namaphuzu.
Ngithemba kobana kuqakathekile ebantwini ukwazi kobana umgomani wesikhathi esithile somnyaka ungabanga ukugula okukhulu, njenge pneumonia.
Ungafumana ukugula kubangelwa mgomani wesikhathi somnyaka begodu abantu bayahlongakala ngonobangela wawo qobe ngomnyaka".
Amatshwayo la aphatha ezinye iinguli kabuhlungu, ezinengi zakhona zigula okurarako.
Utjheje ukuhlamba izandla zakho qobe begodu nokwandisa ukusela okusamanzi. Ungandisa ivithamini C ne B.
Thatha umhlalaphasi usebenzisa -i-GEMS EHLANGOTHINI LAKHO
Ngabe ulungiselela ukuthatha umhlalaphasi ingasi kade? Nangabe ufuna ukuragela phambili nobulunga be-GEMS, kufuze usibikele ngaphambi kokuphela kwenyanga lapho nasele sewulungiselela khona ukuthatha umhlalaphasi kobana uqiniseke ngokuragela phambili kweenzuzo zakho ngaphandle kokuthikamezeka.
Ukubika kusesenesikhathi kuvumela isizo lokwelapha kobana lithumele ubujamo bakho bepentjeni ngenyanga ozakulisa ngayo umsebenzi, ngaphandle kweenthikamezo
Nangabe ulilunga lesizo lokwelapha ubawa ukuragela phambili njengomuntu osele akhulile osepentjenini, akukameli uzalise iforomo elitjha lesibawo. Sifuna iincwadezi ezilandelako kuwe:
Ikhophi kaMazizi yeLunga eliyiHloko lesizo lokwelatjhwa;
Ilanga lokutjhiya emsebenzini kunye nemininingwana yebhanga kobana sikwazi ukudosa imali ebhadelwako.
Nangabe unencwadi evela emNyangweni wezeeMali eqinisekisa ukusizwa njengomuntu esele athethe umhlalaphasi, sibawa usithumele yona.
Lokhu kuqinisekisa kobana senza ikambiso yokwamukela isibawo sakho ngendlela efaneleko. Zoke iincwadi ezifunekako zizakuthunyelwa esiKhwameni sikaRhulumende somHlalaphasi
kobana kuvunywe indlela yokusiza wena.
Isibawo sakho sizakutjhejwa bekufike isigunyazo sokobana sele unganikelwa isizo ngemali elivela ku-GEPF.
Nasele uvumile ukubhadela ama-100%
bekufike isikhathi lapho kuthoma ukusebenza khona ubulunga bakho njengomuntu othethe umhlalaphasi.
iyavuma kobana uzakufumana isizo ngeemali, imali yesizo elingelikarhulumende osele uyibhadele izakubuyiselwa kuwe.
Godu ungafumana ikhophi lamaforomo ema-ofisini weemfunda namkha ngokudosela umtato esizweni lokwelapha ku-0860 00 4367.
Funda iimpendulo mayelana nemibuzo ebuzwa kanengi ukufunda ngokunabileko i ngeenzuzo eziqakathekilekwezi.
Ngiziphi iinzuzo enginazo mayelana nokusizwa ngokwelatjhwa kwazamazinyo?
Ukusizwa ngokwelatjhwa kwamazinyo ngaphandle kwesibhedlela emalungeni we-Ruby kubhadelwa ngama-100%
emzuzini ngamunye qobe minyaka emibili.
ngesilinganiso sesizo lokwelatjhwa.
Begodu kunemali efikelela ku
R1 050 ngomnyaka kumzuzi ngamunye yokwelatjhwa kwamazinyo. Lemali ilitjhere phakathi kokwelatjhwa esibhedlela kwamazinyo begodu ihlala ikhona iminyaka emibili.
418 ekwabelwana ngayo esibhedlela samazinyo qobe minyaka emibili. Begodu amakleyimu abhadelwa ngama-100% wamasilinganiso wesizo lokwelapha.
Kiyo yoke imikhakha yesizo lokwelapha; amalunga anelungelo lokukala nokuphoritjha kabili ngomnyaka kanye eenyangeni ezisithandathu leyo ezakubhadelwa yimali
Kwenzekani nangabe ngifuna ukwelatjhwa amazinyo ngokuhlinzwa ngingezwa ubuhlungu?
Kufuze wenze isiphakamiso ukwazi ukufumana imvumo bese kulandelwa yoke ikambiso efunekako mayelana nokwelatjhwa kokuhlinzwa ungezwa ubuhlungu.
Ngaphambi kokufumana lomhlobo wokwelatjhwa, udorhoderakho wamazinyo kufuze anikele ngesitjhukumiso esihlathulula ifuneko yokwelatjhwa ngendlela yokuhlinzwa ungezwa ubuhlungu.
Iba nesiqiniseko sokobana ufumana imvumo ngaphambi kokuya esibhedlela, ngaphandle kwalokha nangabe kuyinto erhabekileko.
Akukameli ufumane imvumo nangabe ufuna ukupetjha amazinywakho;
nanyana kunjalo, lokho kulawulwa lisizo lokwelatjhwa bekulandelwa nekambiso.
Kwenzekani nangabe ngifuna udorhodere wamazinyo okhethekileko?
Ihlelo elitloliweko lokwelatjhwa kunye nenani leendleko elibuya kudorhoderakho wamazinyo lisiza ukuthathwa kwesiqunto mayelana neenzuzo zakho ezikhona kwezesizo lokwelatjhwa Lokhu kuqakathekile ngaphanbi kokuhlizwa kwamazinyo namkha ukwelatjhwa okhunye nokhunye kwamazinyo.
Koke ukwelatjhwa kokulungiswa kwamazinyo kufuze kuhlelwe ngokufumana imvumo.
Ezinye iinkambiso zokwelatjhwa kwamazinyo angeze zatjhejwa ngabonobangela bemilayo yesizo lokwelatjhwa kunye nokulandelwa kwekambiso ngefanelo. Umtlhala, amazinyo wokufakelwa. Lokho akukafakwa ehlelweni lesizo lokwelatjhwa.
Ukuqaleka okutjha kwama-ofisi wethu weemfunda
Sekame
Siyazikhakhazisa ngokwethula iwebhusayidi hi yethu ekhambako ebizwa nge-
Irhubhululo likhombisa kobana abantu abanengi eSewula
GEMS iyafumaneka emalungeni wethu amanengi ngendlela elula.
I-GEM DotMobi itlanywe ukunikela wena isizo lokwelatjhwa kunye nemininingwana eqakathekileko yesizo lokwelatjhwa ngesikhathi ukhamba.
Ukwenza isiqiniseko ngamatleyimu wakho, iinzuzo ezikhona kunye neemvumo yokwelatjhwa esibhedlela;
abakwenzela imisebenzi yokwelapha labo abazakubhadelisa isilinganiso sesizo lokwelatjhwa;
Ukufunda kobana ungajoyina njani bewutlolise abondliwa nguwe nangabe ulilunga; godu
Nokufumana yoke imininingwana eqakathekileko yesizo lokwelapha.
Ilwazi elinabileko lilethwa ezandleni zakho, lingafumaneka ngobulula ngokugandelela iinkunupe kumaliledininakho.
Ukunikela ngesizo eliphambili kunye nokwanelisa amalunga wethu kuqakathekile kithi! Sifuna ukuqiniseka kobana ilemuko lakho lokusebenzisana nathi lingeliphambili ngaso soke isikhathi. Ithungelelwano elitjha lehlolombono eyanelisako sele lisunguliwe kobana ukwazi ukusitjela ngendlela esisebenza ngayo.
Expenditure. Ngobulula gandelela indawo lapho ufuna ukunikela kiyo amaphuzu begodu kuzakuvela iphephambuzo elifaneleko lehlolombono. Nasele uzalise imibuzo, gandelela ku-SUBMIT bese ipendulwakho izakuthunyelwa bunqopha ku-GEMS. Ipendulo oyithumelako iqakathekile ukusiza thina kobana sithuthukise imisebenzi esiyenzako.
OKUTJHA OKUKHAMBISANA NESIKHATHI
Ukufumana msinyana amatjhuguluko amatjha
Lokhu kuyalungiswa kukhambisane nesikhathi nangabe kukhona okuthileko okwenzekako okuthokozisako ephasini le-GEMS.
Okutjha okufakiweko ingasi kade kufaka
Imininingwana nomhlangano wakanye ngomnyaka we-GEMS, ukumemezelwa kwezenzelwa ezitjha kunye neendawo lapho kube khona ama ofisi wethu amatjha, ithungelelwano mayelana nesiphande sabo esitjha namkha kubekwe ebhoksaneni.
Njengawe, sifuna iinzuzo zako zokwelatjhwa zihlale umnyaka woke - Siqiniseka kobana ufumana iinzuzo zokuthlogonyelwa kwezamaphilo eziphuma phambili, lezo ezingasombulula imiraro yezamaphilwakho kunye nomndenakho.
IINHLOKO EZIPHAMBILI
Lesisigaba singafumaneka eduze kwebhoksana leememezelo.
Iindatjanezi
Iindlela ezimbili lezo esikusiza ngazo ma-
AbaKhozi be ziqakathekile ngombana zitjheje imisebenzi emitjha eyenziwa yi-GEMS namkha
imali engaphezu kwebekiweko mayelana nemisebenzi ebenzelwa yona.
Ongakwenza ukufumana umKhozi we-GEMS
endaweni yangekhenu kulula kukuthumela umlayezo we-SMS
ku-
kwaphela (I-SMS ngayinye ibhadelisa i-R1.50). Nangabe uhlala eTlhagwini yePitori begodu ufuna ukubona udorhodere wamazinyo, ngobulula uthumela i-SMS
ngendlela elandelako:
Bakwa-
Ngobulula bethela ku- 0860 00 4367 bese ulandela lokho okutjhiwo liphimbo:
Tjhugulula imikhakha yakho yeenzuzo kanye ngomnyaka, ngaphambi kokuphela kwenyanga kaNobayeni okulilanga lokuvala;
Tjhugulula iminingwanakho yomtato kunye nenomboro yefeksi;
Ukubawa amakarada amatjha wobulunga; godu
Ukubawa lamaforomo alandelako:
Iingunyazo zangokomthetho ezigunyaza abondliwa nguwe
Iforomo Lehlelo Lokutlolisa Umntwana Osandukubelethwa
Hlala wazi kobana sifuna inomboro yobulunga kunye nenomboro kamazisi nawenza isibawo sokufumana amaforomo. Qala imininingwana enabileko ehlathulula ngcono encwadini yeendaba elandelako.
Nangabe ufuna ukuvakatjhela udorhodere namkha kunekambiso eyenziweko, ungahlola iinzuzo zakho osese nazo ngokuthumela i-SMS
ngayinye ibiza R1.50
Ingabe uzizwa ugandelelekile emsebenzini? Nanyana igandelelo kuyingcenye ejayelekileko emaphilweni wethu wangamalanga, ukugandeleleka ngokweqileko kuthikameza ukusebenza kwethu begodu kukhahlumeza umkhumbukwakho kuthinte nezamaphilwakho.
Ukulwa negandelelo
Zithlogomele: Thuthukisa umkhumbulo nomzimbakho ukulwa negandelelo lomsebenzi. Zithabulule, udle ukudla okunepilo nokutjheja ipilwakho kuqakathekile.
Balekela injwayelo engasi yihle nokuziphatha okungasikuhle: VBona iindlela zokuziphatha kumbi lezo ezingezelela igandelelo lakho bese uqalana nazo. Kuthatha isikhathi.
Iba nezinto ozibeka phambili bese uyahlela: Bhalansa ubuphilo bakho ngokuzinikela isikhathi esaneleko somsebenzi nalokho okungakahlobani nomsebenzi, ungathuma omunye nangabe uyakghona.
Thuthukisa itjhebiswano emsebenzini: Itjhebiswano elingcono nabasebenzisani bakho lingaphungula igandelelo lomsebenzi.
Isiyeleliso mayelana nokuhlala uphilile
Ukuqalana negandelelo lomsebenzi
Siyathokoza ukusazisa kobana senza umsebenzi omuhle. Sizwe sibakhulu ngokufumana amazizo wakho wokobana i-GEMS ikusize bunjani nokobana sikhgone ukukhetha kwaphela abathumbi besipho sokuthoma nesesibili
Abathumbi ababili abathumbe izipho zokuthoma
Iveke yokuthoma yabantu ababili kufaka ukukhamba ngesiphaphamtjhini, ukuqatjha imodere, indawo yokuhlala ngokuzithabisa nokudla okumnandi esifundeni osithandako.
yabhadela zoke iindleko "seyifana nosobantwabakhe wesibili" kuye. Ngetjhudu elimbi usobantwabakhe wakhamba ngonobangela wokucabanga ngeenkolodo agade afanele azibhadele! Umlayezo kaSusan komunye nomunye wokujoyina isizo le-GEMS kukobana bazigedle bese bathabela izenzelwa ebanikelwa zona!
Besibili Ilanga linye lababili endaweni ye-Spa esiphuma phambili eSewula Afrika.
Abathumbi bethu bezipho zesibili
Dlela ukuphila: Ungadli ukudla okunengi okungafunwa mzimbakho.
Ukulinganisa: Nawudla ukudla okunamandla, khetha okulula okuthonywa ngakho kunokuthoma ngokubudisi. Yaba ukudla kwakho nomngani begodu ungalawuli okhunye nokhunye.
Linga ukudla lokhu kusesekutjha ngendlela ongakghona ngayo.
Sela amanzi amanengi: Inengi lethu liyavamisa ukungabi namanzi emzimbeni. Linga ukusela amarhalasi asi-6 kufikela kabu-8 ngelanga.
Phungula ukudla, ukudla okuneswigiri, itswayi kunye nokudla okwenziwe ngemikhiqizo yeswigiri
Ragela phambili
Ngamalanga wakwa-GEMS wokuHlola ukuHlala uPhilile kwezamaPhilo elibanjwa minyango karhulumende, ukuzithabulula kube ngezinye yezinto wena, namalunga wethu, okuphakamisiweko ofuna ukukwenza khulu. Soke siyazi kobana ukuzithabulula kuqakathekile begodu siyazi kobana kubudisi ukuthoma. Lapha ziinyeleliso ezingakusiza WENA ukuthoma indlela yokuhlala uphilile.
Kulula ukwenza: Ungalindeli okunengi kuwe! Thoma kabuthaka ukhambe ngendlela efunwa nguwe. Ukuthoma msinyana nokuzikhandla kungabangela ukulimala begodu ungazizwa ubhalelwa ngaphambi kokuthoma.
Dosela umngani umtato: Ukuzithabulula nomngani, etlasini namkha nisiqhema kungasiza ukukhuthaza wena.
Kunekambiso yokuzithabulula komunye nomunye: Nanyana ubudisi kanganani, umnyaka wobudala namkha izinga lokuqina, ungazifumana wondlekile! Kunamahlelo akhethekileko avumela abantu abakhubazekileko, namkha abantu abaphola ekuguleni namkha labo abakhe bahlinzwa kobana bazibandakanye ekuzithabululeni. I-Yoga nokududa kuhle khulu ukuvimbela igandelelo emisipheni namkha emajoyinini.
UKULUNYWA INDLEBE
yenzelwa bunqopha abasebenzi bakarhulumende.
Akukavunyelwa umuntu ongasebenzeli urhulumende kobana abe lilunga le-GEMS.
Nangabe uthokoza umsebenzi kurhulumende, ungathomi ulinge ukusebenzisa ikarada lobulunga le-GEMS
mayelana nokutlhogonyelwa kwezamaphilo.
Enye nenye imali ebhadelwa umsebenzi wezamaphilo ngemva kokuthokoza ukusebenzela urhulumende, kwelunga kufuze ibhadelwe kebakwa-GEMS.
ku-
004367-simahla bese ufumana isiyeleliso sokutlhogomela zamaphilo.
Nawudosela umtato weSizo lezamaPhilo ungalindela umhlahlandlela wokobana ungavakathjela nini ekhemisi kobana ufumane imitjhoga ekhawuntareni, nangabe ufuna isiyeleliso sikadorhoderakho namkha kufuneka usiwe ekamarweni yesizo elirhabako.
Lomtato unikela wena isizo lokufumana imininingwana yasimahla yamsinyana nesiyeleliso, khulu khulu emalungeni lawo ahlala kude nabodorhodere namkha iimbhedlela.
Sibawa uyelele: Lelihlelo lesenzelwa alijamiseleli umbono wabasebenzi bezamaphilo.
Zamaphilo ezingcono ngokusebenzisa iinsetjenziswa ezingcono
Eencwadini zeendaba ezimbili zekotara, sibike mayelana nalezi zenzelwa ezilandelako ezisunguliweko ukwenza ubuphilo bakho bube lula.
Ihlelo
Lokubeletha
Elinikela amalunga asidisi isekelo, ifundo nesiyeleliso mayelana negadango ngalinye lokubasidisi kunye nangemva kokubeletha.
Ilanga lethu lokuhlunga ukuhlala uphilile liletha ukuhlunga kuwe endaweni nakho yomsebenzi.
Lesisenzelwa sinikela wena ithuba lokubona ingozi kezamaphilwakho kusesenesikhathi, kobana ukwazi ukuvimbela namkha ukuphungula ukubhebhetheka kobulwelwe.
Dosela isizo lokwelapha ku- 0860 00 4367 ukufumana ilwazi elinabileko
Siza ukulwa nokukhwabanisa
mayelana nobukhwabanisi
ABAHLEKI.
Linga ukusisiza ubike ubukhwabanisi namkha ubukhwabanisi obungenzeka benziwe malunga wethu, abasebenzi bezamaphilo bethu namkha iinhlangano ezisebenzisana nathi.
Tjhaphuluka ukusibikela ngokubethela umtato wethu wasimahla ku 0800 21 2202
nangabe kunento oyaziko ofuna nathi siyazi. Ukulwa nobukhwabanisi kumzamo wokusebenzisana.
Ingabe bewazi kobana eSewula
Afrika akunamuntu ovunyelwe ukuba lilunga lesizo lokwelapha leenhlangano ezimbili ngasikhathi sinye? Lokho kuphambana nomthetho begodu kuthathwa njengobukhohlakali. Ngaphambi kokwenza isibawo sokujoyina kwa-GEMS namkha kesinye isiqhema sesizo lokwelapha, Khumbula ukuthokoza ubulunga besiqhema sesizo lokwelapha olilunga laso .
Yazi amalungelwakho neenzuzo zakho
Ungumthengi weensetjenziswa zethu zamaphilo nemikhiqizo.
Njengomthengi unelungelo lokobana wazi kobana uzakubhadeliswa malini iinlinganiso zesizo lokwelapha nangabe kuyimali engakhavarwa yihlanganwakho yesizo lokwelapha.
Incwadi yakho yeendaba yakwa-GEMS ngelimu lakho
Ithungelelwano lamalimi ali-11 asemthethweni lizakuvela. Lapho sewungakhetha ukufunda incwadi ngelimi lakho lekhenu. Umsebenzi sele uthomile wokutjhugululela yoke imininingwana ngo- 2012.
Ngabe udorhoderakho usebenzisana naye kuhle?
UmKhandlu wamaBizelo wezamaPhilo weSewula
ingasi kade uyelelise umphakathi mayelana nemikhangiso eminengi eyenziwa babantu abenza inga babodorhodere.
Sibawa uyelele labo bakhwabanisi, njengombana enye nenye itleyimu eyenziweko mayelana nomsebenzi owenziwe mumuntu ongasuye udorhodere onenomboro atlolise ngayo njengodorhodere aziyakubhadelwa ngebakwa-GEMS. Zivikele! Bawa ukubona inomboro yokuzitlolisa yobudorhodere nangabe unokungabaza okuthile.
Sinikela ngekhava yezamaphilo- akukho okhunye okunengi namkha okuncani!
Akukho okhunye okukhuku namkha okuncani.
abasebenzisi abajameli abafumana ikhomitjhini ngokubikela abasebenzi bakarhulumende ngokuba lilunga le-GEMS
Isiqhema sesizo lokwelapha siqhema sabajameli beemfunda ababelana ngemininingwana yakwa-GEMS ebasebenzini bakarhulumende.
Imilayo mayelana nokulatjhwa yakwa-GEMS yenzelwe ukuvikela wena
Imilayo yesizo lokwelapha yenzelwe ukuvikela iinzuzo zakho zokwelatjhwa nokuqiniseka kobana imitjhoga inikelwa ngendlela efaneleko begodu ayinabungozi kuwe.
Lemilayo ayikenzelwa kobana ikudime ukwelatjhwa, imitjhoga namkha ukufumana iinzuzo zakho.
Eminye imitjhoga ingaba yingozi begodu ijayele umzimbakho nangabe ayisetjenziswa kuhle.
Ngokusebenzisa imilayo yesizo lokwelapha emitjha isibalo samapele azakuvunyelwa isikhathi esithileko, begodu ukuhlanganiswa kwemitjhoga angeze kwabhadelwa.
Lemilayo godu izakuqinisekisa kobana imitjhoga onikelwa yona inikelwa ngendlela efaneleko ngokuya ngeminyaka nangobulili.
ku-
Okuzako ingasi kade: iinzuzo zakho zokwelatjhwa zika 2010
TJheja imininingwana yeenzuzo zakho zokwelatjhwa ezizakufika ngemva kokuthoma kwakaSinyikhaba.
mayelana nekambiso kunye nokulatjhwa basizi bezamaphilo ngaphambi kokuvuma kwenziwe ikambiso yokwelatjhwa kuwe.
Ngaphambi kokuvakatjhela umnikeli wesizo lezamaphilo kufuze u:
Buza kobana ngabe umnikeli ngesizo lokwelapha ubhadelisa isilinganiso sesizo lokwelapha - lilungelo lakho lokwazi! Kungabe kunokuhlukana mayelana neenlinganiso zesizo lokwelapha kunye neenlinganiso zomnikeli wokutlhogomela zamaphilo angakubhadelisa zona. Kuzakufuneka ubhadele umehluko loyo nangabe umnikeli ngesizo lokwelapha ubhadelisa ukudlula
<fn>(222201095205 AM) Ndebele.txt</fn>
uNobayeni 2009
Okumunyethweko
Umlayezo ovela esiPhathisweni esiyiHloko
Kubayini imali engiyibhadela esikimini sami sezokwelatjhwa iphezulu?
IThungelelwano le-GEMS: Ukusebenza ngamandla ukukugcina uphilile
Sala kuhle GEMS: Lokha nawuthokoza umSebenzi womBuso
AbaNikeli ngeSizo abaKhethiweko - Ukufunyana itjhejo lezamaphilo elingcono labantu boke
Tjheja
Umlayezo ovela ESIPHATHISWENI ESIYIHLOKO
Silindele ukukhula okuragela phambili njengombana inengi labaSebenzi bomBuso baqunta ukwenza i-GEMS iSkimu sabo esikhethekileko.
I-GEMS izinikele ekuletheni itjhejo lezamaphilo eduze nawe. Senza yoke imizamo kobana wena nomndenakho nifunyane iinzuzo zetjhejo lezamaphilo ngemali efikelelekako.
Nanyana zomnotho zitjhigamile nje, siyathaba ukubika kobana ukukhuphuka kwemali yethu ebhadelwako ngo 2010 izokuba ngaphasi namkha ngaphezulu kwe0,50% ngaphasi kweyaka 2009. Isilinganiso sokukhuphuka kwemali ebhadelwako ka 2010 siyi-10, 8% sikhambisana neenzuzo eziphezulu ezidosako ezithuthukako.
Okuqakatheke khulu, imali ebhadelwako le akhenge ikhanjiswe yodwa kodwana ikhambisana neenzuzo ezingezelelwe ngokubonakalako.
Ngomnqopho onzinzileko ekuthuthukiseni ilemuko lakho nge-GEMS, amazinga womrholo asetjenziswako kikho koke ukukhethwa kweenzuzo alinganiswe nge-10%
ngo 2010, ukuqinisekisa kobana ukufunyaneka okukghonekako kiko koke ukukhetha kungezelelwe - lezi kuziindaba ezimnandi kwamambala njengombana amalunga amanengi angafunyana kobana ehlisa amazinga womrholo ekuthomeni kwaka 2010, ngokwenza ubulunga bawo ku-GEMS bukghonakale khulu.
Iinkhathi zamaholideni sezifikile begodu umkhumbulwami kukobana lawa azokuba NGAMAKHULU KHULU! Ubujamo bezulu buyatjhisa, ukuduma kwezulu kuphezulu, zomnotho ziyakhula begodu soke sisebenze budisi ngendlela engakholwekiko ukuphumelela ku 2009.
Ukugidinga okuzele ihleko nethabo kufanele kwenzeke!
Ngikufisela okuhle khulu emNyakeni omuTjha begodu ngikukhuthaza kobana ubuyele emsebenzini uphumule kuhle begodu unamandla amakhulu ngo 2010.
iyame emrholwenakho, kungenzeka kobana imali oyibhadela ngenyanga nayo ikhuphukile.
Njengombana wazi, kobana ukukhetha kweenzuzo ngayinye ye-GEMS
inamathebula akhambisana nemali ebhadelwako ukuthuthukisa ukufunyaneka kweenzuzo ethileko ekhethiwe ngabarhola umrholo ophasi emSebenzini womBuso.
Imali ebhadelwako ezingeni ngalinye lomrholo begodu nekukhetheni ngakunye yatjhiwo encwadini yobulunga yaka 2009 efunyenwe malunga ekuthomeni komnyaka. Lokha umrholo welunga nawukhuphukako phakathi nomnyaka, angafunyana kobana kukhuphuka izinga lemali engenako ngalokho ke kufanele abhadele imali ephezulu lokho kutjho ukukhutjhulelwa esikhundleni eziphezulu, ukulinganiswa kwezinga lomrholo, iindleko zepilo zomnyaka woke, ukukhutjhulwa komrholo begodu nama-OSD. Ukulinganiswa komrholo kubangele ukukhutjhulwa kwemali yeSkimu sezokwelatjhwa esibalweni samalunga we-GEMS, njengombana iinlinganiso lezi ziwabeka ezingeni lemali engenako ku-GEMS.
Ukulinganiswa kwezinga lomrholo kubangele ukuphungulwa kwamanotjhi womrholo kusuka ku 1-16 ukuya ku 1-12. Amalunga angaba zi-10 500 athinteka ngetjhugulukweli begodu ama-SMS athunyelwa emalungeni lawo ukuwazisa ngamatjhuguluko ekubhadeleni zawo zeSkimu sezokwelatjhwa.
Ukukhutjhulwa komrholo komnyaka okwabhadelelwa emva okwathonywa
Yitja: Iinzuzo zePilo yomKhumbulo kwanjesi zifaka ukwelatjhwa bodorhodere bomkhumbulo begodu ziya ngobuNcani beeNzuzo eziBekiweko (PMB)
Yitja: Iinzuzo ezingaquntelwa zetjhejo lezepilo eliqakathekileko ziyingcenye yokukhetha emnikelini wesizo okhethwe Skimu.
Yitja: Esibhedlela iinzuzo ziya ngokunikela imvumo qange begodu nokuLawula ikambiso yeTjhejo.
Yitja: Iinzuzo zePilo yomKhumbulo zifaka hlangana ukulatjhelwa umkhumbulo ungaphandle kwesibhedlela, kuye ngeenlinganiso eziphelelko zesibhedlela.
Yitja: Iinzuzo ezingaquntelwa zetjhejo lezepilo eliqakathekileko ziyingcenye yokukhetha emnikelini wesizo okhethwe Skimu.
akuzobalwa ngokuya ngamalanga. Isilinganiso sokukhutjhulwa siya ku-R10
ukubhadelwa ngenyanga kuSewula ku 2009 nakho kwabangela kobana amanye wamalunga akhutjhulelwe ezingeni lengeniso eliphezulu, lokho kwabangela kobana imali ayibhadela ngenyanga ikhuphuke. Amatjhuguluko lawa abhadelelwa emva kusukela ngenyanga kaVelabahlinze ku 2009. Amalunga adlula ama-41 000
athinteka ngokukhutjhulwa kwemirholo lokhu. Ukubhadelelwa emva kwemirholo lokhu kwabangela kobana amalunga amanye asalele emva ekubhadeleni iSkimu sezokwelatjhwa.
I-GEMS yakhulumisana kuhle khulu namalunga athintekako. Sibawa utjhege isitatimende sakho sekotara ngokukhulu ukutjheja kobana uzwisise ngokuzeleko kobana Amatjhuguluko wemirholo athinte bunjani imali yakho oyibhadela ngenyanga.
Inengi lemali ebhadelwako esalele emva seyibawiwe ngehlelo le-Persal. Nakhibe wathinteka, ungalindela ukudoswa kwemali yeSkimu sezokwelatjhwa esalele emva emrholwenakho ukusuka ngoNobayeni ku 2009. Nanyana kunjalo, i-Persal ivumela ukudoswa kwemali yeSkimu sezokwelatjhwa esalele emva ngeenyanga ezintathu kwaphela. Ukusalela okhunye nokhunye okudala kunalokhu kufanele kubawe ngokutlola ngezandla emsebenzini we-ofisi lezokuqatjha (HR) ngokusebenzisa inomboro yokudoswa kwemali esalele emva i-0189. Lokhu kutjho kobana imali esalele emva ngoVelabahlinze (begodu namkha ngoRhoboyi) angeze yadoswa nge-Persal. I-GEMS izakuthumela ukukhambisana kwemali ebhadelwako neencwadi zokuthoma kokudoswa kwayo phakathi kwenyanga le emsebenzini we-ofisi lezokuqatjha (HR) kobana asize ngokudosa imali esalele emva leyo.
Sibawa usidosele umtato ku 0860 00 4367 ngomunye nomunye umraro.
umzuzi ngamunye ngomnyaka.
Ukukhamba neenhlahla ekhaya i-(TTO) kuyame ekutheni yimalini ekhona ku-
akuzobalwa ngokuya ngamalanga. Isilinganiso sokukhutjhulwa siya ku-R10
R5 640 umndeni ngamunye.
Iinzuzo zokwelatjhwa neensetjenziswa zokuhlinza zibuyelelwe kabili.
akuzobalwa ngokuya ngamalanga. Isilinganiso sokukhutjhulwa siya ku-R10
Yitja: Isilinganiswana samafreyimu wamehlo singezelelwe saba yi-R1 500.
Iinzuzo yokwelatjhwa neensetjenziswa zokuhlinzwa sibuyelelwe kabili.
uthi UYATHOKOZA!
Ipelaveke yethu gade iyihle khulu! Koke gade kukuhle khulu! Gade kusimanga hlangana neemanga - umma wami, onobulwelwe beswigiri, unenceba elingeze laphola. Ngemva kobana i-GEMS yenze kobana kukghonakale kobana avakatjhele elwandle, selipholile kwanjesi! Ngiyathokoza GEMS! Ivakatjhweli belilihle khulu begodu sifunde likhulu ngeDorobho eKulu ehle khulu."
Bala imali yakho oyibhadelako ngokukhetha umrholo wakho nesibalo sabondliwa nguwe abadala nabantwana emndenini wakho.
IKhalikhyuleyitha izakunikela yoke imali ekufanele uyibhadele kikho koke ukukhetha, lokha nawulinganisa imali osizwa ngayo mqatjhi ema-75% yemali yoke oyibhadelako (kuye ngeenlinganiso ezisetjenziswako). Sibawa kobana utjheje kobana lo mhlahlandlela kwaphela walabo basebenzi abafunyana isizo leemali kubaqatjhi.
00 4367 ukufunyana kobana uyakhwalifaya na. Ukufunyana kobana isizo leemali lomqatjhi wakho lizokuba yimalini ekukhetheni okhunye, khatha enye nenye yamaphrofayili angaphezulu bese ulandela amagadango.
IKhalikhyuleyitha yemali eBhadelwako yenzelwe kobana ikusize.
nakhibe ukhetha ukusebenzisa ukukhetha lokhu.
Ukusebenza budisi ukwenzela ukuhlala uphilile
Sifuna ukuqinisekisa kobana udorhodere wakho uhlala amhlanganisi wetjhejo ulilunga leThungelelwano le-GEMS ngaphambi kobana lakho begodu ukunikela ukwelatjhwa ngentengo ephasi ozoyithabela. Kuneenzuzo usebenzise isizo lakhe ngo 2010.
Akutlhogeki kobana ubhadele ngokukhipha imali esikhwameni begodu Ilwazi loke elitjha begodu nemininingwana yokuthintana neendleko.
ezingezelelweko.
Boke abodorhodere beThungelelwano le-GEMS bayafana kobana ukusebenza Kusukela mhlana zi-1 kuTjhirhweni 2010 uzokghona kwabo kuphrofayilwe begodu, lapho kutlhogeka khona, bamukele ukuyeleliswa ukufunyana abanikeli besizo lezokwelatjhwa basebenzisani babo (ukubandulana kwabangani) ukwenza ngcono itjhejo beThungelelwano le-GEMS endaweni ngaphandle kokubiza imali enengi.
Dosela umtato ezikweni babhadelwa ngokobana banikelwe imali ephezudlwana yokubabona evela lemitato le-GEMS ku ebungozini begodu akusimali engezelelweko ebhadelwa nguwe. 0860 00 4367.
Vakatjhela
avakatjhele udorhodere nomnikeli wesizo lezokwelatjhwa eThungelelwaneni
le-GEMS . Sibawa utjheje kobana abaodorhodere bethungelelwano le-ngekumbeni kadorhodere
kuqakathekile kobana amalunga akuqinisekise lokhu.
Uqinisekisa bunjani kobana amakleyimu Igadango 1 Wena namkha umnikeli wakho wesizo lezamaphilo ufaka ikleyimu.
wakho ayabhadelwa Igadango 2 UmNyango wezamakleyimu uyamukela, uhlole begodu uphumelelise amakleyimu asemthethweni.
Lokhu ngikho okungabangela kobana ikleyimu yakho ingabhadelwa:
Ubutjhapho Umphumela Isisombululo
Ukufaka ikleyimu yakho ingana mininingwana yoke efunekako.
Thumela imininingwana yakho neyalabo obondlako efaneleko/
Uthatha ubungozi bekleyimu engazokubhadelwa namkha ukubangela kobana ukwelatjhwa kubhadelwe enzuzweni engakafaneli.
Ngingafaka amakleyimu wami namkha kunini nangithandako.
Amakleyimu afakwa ngemva kweenyanga ezine ngemva kwelanga lokwelatjhwa a "dlulelwe sikhathi"
begodu akazokwamukeleka. Kuzakufuneka kobana uzibhadelele iindleko zokwelatjhwa kwakho.
Faka amakleyimu wakho ngesikhathi ukuqinisekisa kobana ayenziwa begodu amukeleke.
Lokha nasele uphumile eSkimini, awusakghoni ukufunyana iinzuzo ogade unikelwe zona ngaphambi kwalokho.
Lokha nawunganasiqiniseko ngendawo efaneleko aya kiyo, ungangabazi ukuthintana neSkimu ku-
Lokha nawuthokoza umsebenzi wombuso
Amalunga we-GEMS kufanele aphume namkha athokoze umsebenzi womBuso Lokha:
nakathokoza umsebenzi womBuso;
nakahlongakalako;
Nakuphela ikontraga yawo yokusebenza;
Akunamuntu ovunyelwe ukuba seeNkimini ezimbili zokwelatjhwa ngasikhathi sinye.
Nakhe ungaragela phambili ngokusebenzisa ikarada lakho lobulunga ngemva kwakobana uphumile begodu kubhadelwe amakleyimu, kuzakufuneka kobana ubhadele imali leyo lokha ilanga lokuphuma kwakho libonakale eencwadini zethu.
Ungaphuma ngokusidosela umtato ku-0860 00 4367 namkha ngokufeksela incwadi yokuthokoza ku-0861 00 4367.
8009 okunganani inyanga yinye ngaphambi kwalokho. Ezinye nezinye iinhlahla ezilethwe kuwe ngemva kokuphuma kwakho ku-
nokwehlisa umzimba
Ukwehlisa umzimba akusimbono omuhle kwaphela lokha nawuthanda ukulinganwa yibhokathi encani, kodwana kuqakathekile epilwenakho. Ukobana wehlisa umzimba, kufanele ube neqhinga. Ukulwa nokwehlisa umzimba kufaka hlangana ukutjhugulula indlela yokuziphatha, ukukhetha ukudla okunepilo nokuhlala
umajadu!
Ukudla komkhumbulo
Irhubhululo litjengise kobana ukudla ukudla kwekuseni okunganamafutha khulu kungenye yezinto ezihle ongazenza lokha nawufuna ukuphungula amakhilo angaphezulu.
Nanzi ezinye zeenyeleliso zokubalekela ukukhula komzimba begodu uhlale ufanelwa umnyaka woke, kodwana khulu khulu ngeenkhathi zaboKresimusi.
Nciphisa inyama ebomvu begodu udle inyama yekukhu ngobunengi namkha ihlambi.
Sela amanzi kunokusela Iinselo ezineswigiri. Godu nciphisa ukusela utjwala.
Sebenzisa ibhodoro begodu/namkha imajarina kancani khulu.
Balekela ukudla okuthengwa sele kuphekiwe.
Yidla ukudla okuncani esikhathini esinengi
Abanye abantu bakholelwa kobana Akukafaneli badle lokha nabalinga ukwehliswa umzimba,
Kodwana lokhu kuyintolwana. Ngokuya ngerhubhululo lokwehlisa umzimba, lokha nawudla khulu, nomzimba wakho ukhula masinyana. Indlela yinye yokungezelela izinga lemethabholiki kukudla kancani, ukudla ukudla kanengi namasneksi anepilo njengamantongomani, iinthelo namkha imirorho lokha nawulambileko namkha uzizwa uphethwe yindlala.
Ubudisi ngamakhilogremu ubude ngamamitha x ubude ngamamitha
Yiba majadu ukufunyaneka kwetjhejo elingcono lezamaphilo lomuntu woke
Ubudisi obungaphasi = 18.5
Ubudisi obufaneleko = 18.5 - 24.9
Ubudisi obungaphezu kwesilinganiso
Ukuba nomzimba omkhulu = IDZ ye namkha ngaphezulu
Ukudla ukudla okunepilo okufaka hlangana okunganani ukuzithabulula imizuzu ema-30-40 kathathu ngeveke, kuyindlela ehle yokuthoma. Khetha umsikinyeko omunye nomunye owuthabelako, solanga uragela phambili.
yenye imali izakubhadelwa.
Lokha nawufaka ikleyimu ungaphetjheya kwamalwandle, sibawa uqiniseke kobana iforomo lakho lekleyimu lizalisiwe begodu linikela nehlathululo lokwelatjhwa okufunyeneko. Sibawa uqinisekise kobana imininingwana elandelako ilungile:
Umhlobo womnikeli Udorhodere wakho koke, ikhemisi, umhlobo kasolwazi, njll.
Amalanga osizwe ngawo
Ukwelatjhwa okwenziweko okutjhiweko (Iinkambiso nokuthintana)
Ukusetjenziswa kweforomo lekleyimu yekhambo Ekufakeni ikleyimu ungaphetjheya kwamalwandle kusebenza emakleyimini abuya emalungeni angahlali ngaphetjheya kwamalwandle ukulandela umthetho. Lokhu kusebenza emalungeni akleyima bunqopha iindleko zeenhlahla ezenzeke lokha nakavakatjhele ngaphetjheya kwamalwandle ku-GEMS.
Ama-awa ama-24 wokuzisiza ngomtato
Kwanjesi ungabawa ezinye izinto njengeentifiketi zentela namkha amaforormo ngokusebenzisa iinsetjenziswa zethu zemitato ozisiza kiyo lula ama-awa ama-24.
Begodu ungatjhugulula ukuzikhethela kwakho kweenzuzo begodu nemininingwana yokuthintana. Vele udosele ku-0860 00 4367 begodu ulandele ilizwi elikhulumako
Nanyana soke sinethemba lokobana kuqakathekile, kumqondo omuhle ukuhlala uzilungiselele izinto ezenzeka ngokurhabako.
Ungasebenzisa umaliledinini wakho njengethulusi lokutjela besizo elirhabako kobana bathintane nobani nakunobujamo oburhabako lapho ungakwazi khona ukukhuluma.
Lokha umaliledinini wakho angakalodlhelwa, iimfundiswezi zizokuqala inomboro ye-ICE erhelweni lamabizo wobathintako (lokha naku nobujamo oburhabako). Le yinomboro yomunye ongathanda bona bamthintane ngawe, lokha nakunojamo oburhabako. Lokha nawunenomboro kweyodwa, ungazibulunga iinomboro lezi ngaphasi kwe-ICE 1, ICE 2 begodu qobe qobe. Ngamunye amagama ungafaka umlingani wakho, ababelethi bakho, umngani womndeni namkha Udorhodere wakho, kuye ngobujamo bakho. Begodu ungabulunga inomboro ye-GEMS
yobujamo oburhabako i-(0800 44 4367) kumaliledinini wakho ukufunyana lula imisebenzi erhabako yezokwelatjhwa lokha nawuyitlhoga khulu.
Sebenzisa inomboro yefeksi efaneleko
Lindela isiqiniseko sokobana ifeksi ifikile, khulu khulu nawusebenzisa isisetjenziswa somphakathi. Isiqinisekiso sefeksi yakho sibufakazi bokobana siyifunyene ifeksi yakho.
Inomboro yakho yobulunga?
Isikhumbuzo: Incwajana yakho yeendaba ngelimi lakho
ILanga lePhasi le-AIDS leeNtjhabatjhaba lithi woke umuntu akghone ukufunyana
Ummongo womnyaka lo uthi "Ukufunyana komuntu woke begodu namalungelo wobuntu," ubeka ukuvikela nokutjheja kubonakale njengesisekelo samalungeleo wobuntu begodu neragelo phambili esele lenziwe ukulapha ubulwelwe lobu, ekufanele kukhanjiswe masinyana ngikukhuthaza ukuzibophelela kwephasi ukufikelela umnqophe wokufunyana kwawo woke umuntu.
Ingabe kutjho ukuthini ukondliwa ngezeemali?
Umuntu owondliwako wondliwa ngezeemali lokha nakangarholi ngaphezu kwePentjheni yabaDala kiyo yoke imithombo yakhe yokufunyana imali.
Owondliwako kufanele godu ayame ngokupheleleko elangeni ukufunyana itjhorense yeenhlahla neenzuzo.
Umaliledininakho: Uqakatheke ukudlula ukudosa umtato
Njengelunga le-GEMS, ungalifunyana simahla ihlelo lezokubeletha, elenzelwe bunqopha kobana likunikele isekelo, likufundise begodu likuyelelise kiwo woke amagadango wakho wokuba sidisi, ngesikhathi sokubeletha begodu nangemva kokubeletha.
Thintana nathi
Umtato 0860 00 4367
iFeksi 0861 00 4367
<fn>(310201010444 PM) FINAL SELECTION PACK NDEBELE.txt</fn>
Ilizwi elivela esiPhathisweni esiyiHloko
E-GEMS siyalalela lokha amalunga nakakhulumako. Sihlonipha iimfundiso zethu zokuthintana okuzwakalako begodu sihlala silinga njalo ukuqinisekisa kobana amakhetho wethu weenzuzo nemisebenzi ikhuluma neendingo zamalunga wethu.
Sikukhuthaza kobana ukhethe ikhetho elifanele iindingo zakho nezomndenakho.
Ukungadinwa kwethu ekurageleni phambili nokwenza okuhle khulu kubufakazi bokuziBophelela Kwethu kuwe, iindingo zakho zetjhejo lezamaphilo begodu
Imali ebhadelwa ngenyanga ngo 2010 ithoma nge-R424 begodu sikghonile ukwenza Isilinganiso sokukhutjhulwa kwemali ebhadelwa ngenyanga kiwo woke amakhetho ukuya ku-10,8%. Amathebula wemali ebhadelwa ngenyanga yaka 2010 afakiwe emhlahlandleleni lo, ngalokho uzokghona ukubona kuhle kobana isingezelelo sizokuthinta bunjani isikhwama sakho.
Ngo 2010 siveze iThungelelwano elitja le-GEMS, ithungelelwano elithembekako labanikeli besizo letjhejo lezamaphilo leendingo ze-Sapphire yethu begodu namalunga we-Beryl. Ithungelelwano le-GEMS leli lizokujamiselela ithungelelwano le-Prime Cure egade lisetjenziswa malunga wekhetho leli eminyakeni emithathu eyadlulako 3. Iindaba ezingezelelweko ngetuthuko ethabisako le zizakudluliswa ukuya ekupheleni komnyaka ka 2009.
Ngithanda ukukuthokoza ngesekelo lakho eliragela phambili begodu ngikufisele ipilo ehle khulu ngo 2010. Khumbula kobana i-GEMS ihlala imlinganakho epilweni ehle.
Iinlokotho ezihle khulu
Ikhetho LAKHO.
Ukuzibophelela kwethu.
Umkhawulo ukhuphuke ukuya ku-R10 760.
amazinyo (ngaphandle kwesibhedlela), amehlo, imisebenzi yobungani yezamaphilo begodu nesisekelo se-radiology.
Yoke imikhawulo yeenzuzo esikhethekileko zikhutjhuliwe kiwo woke amakhetho ngokulandelako:
Amakhetho wakho avezwe emhlahlandleleni lo, ukutjengisa Ukuzibophelela kwethu kuwe.
elizokujamiselela ithungelelwano le-Prime Cure egade lisetjenziswa malunga eminyakeni emithathu eyadlulako.
Etja: Ukwamukelwa kwelanga esibhedlela kwalabo abangasimalunga we-PMB akuzokubalwa ngenyanga. Umkhawulo ukhuphuke ukuya ku-R10 760.
Iinzuzo zokwelatjhwa neensetjenziswa zokuhlinza zibuyelelwe kabili.
Ukwenza ukuKhetha kwakho.
thintana nathi ku-0860 00 4337
Iinzuzo ezenzelwe ezizokunikela ipilo ehle, nenethabo!
elizokujamiselela ithungelelwano le-Prime Cure egade isetjenziswa malunga eminyakeni emithathu eyadlulako.
Etja: Iinzuzo zingaphakathi kwesibhedlela ziya ngemvumo qange begodu nangokuPhathwa ngeTjhejo kweenkambiso.
Etja: Ukwamukelwa kwelanga esibhedlela kwamalunga we-
PMB angeze kwabalwa ngokuya ngesikhathi. Ukukhutjhulwa komkhawulo ukuya ku-R10 760.
Etja: Imisebenzi yamazinyo: ukwabelana kwamazinyo kwangaphandle kwesibhedlela nokwabelana kwamazinyo kwangaphakathi kwesibhedlela R2 050 umzuzi ngamunye ngomnyaka.
Umkhawulo ekwelatjhweni begodu neensetjenzisweni zokuhlinza ubuyelelwe kabili.
Ukukhamba neenhlahla ekhaya (TTO) kuya ngokobana imali isesekhona na ku-PMSA.
Njengemihleni, i-GEMS ilinga ngamandla ukukulethela iinzuzo zetjhejo lezamaphilo ngendlela ekungakghonakala ngayo ngeenlinganiso ezingakghonakala ngayo. Ukukhutjhulwa kwesilinganiso semali ebhadelwa ngenyanga ngo 2010 yi-10,8%.
Lokhu ngokubhadelwa ngenyanga sekukoke kwaka 2010 begodu ayitjengisi imali osizwa ngayo mqatjhi. Lokha umsebenzi nakafanelwe yimali yokusiza evela kumqatjhi, umqatjhi uzokubhadela ingcenye yemali ebhadelwako bese umsebenzi ubhadela eseleko.
Ukuzibophelela kwethu. IKhetho lakho
Abantu banqopha ukwenza kuhle khulu ngamalunga kikho koke abakwenzako. E-GEMS, asikahluki. Sihlala siqalana nendlela zokuthuthukisa imisebenzi yeSkimu ngokobana silalele lokho okutjhoko. Silinga ngamandla kobana ufunyane iinzuzo zetjhejo lezokwelapha elifikelelekako neliyikhwalithi.
Ekupheleni komunye nomunye umnyaka sinikela amalunga wethu ithuba lokobana batjhugulukele kelinye ikhetho. Ukwenza ukukhetha kwakho kufanele utjheje khulu iindingo zakho zetjhejo lezamaphilo, iinzuzo ezikhona ekhethweni ngalinye begodu nemali ebhadelwa ngenyanga.
Sibawa utjheje lokhu ngokukhulu ukuqophelela njengombana uvunyelwe ukutjhugulula ikhetho lakho kanye ngomnyaka kwaphela. Nakhibe ufuna ukutjhugulula ikhetho lakho laka 2010, sibawa ulandela amagadango amathathu alula angaphasi.
Khumbula kobana iforomo lakho le "Yenza ikhetho lakho" kufanele lifike kithi mhlana namkha ngaphambi kwamhlana zima-
Tjhega imininingwana yakho oeforomeni elifakiweko le "Yenza ikhetho lakho" begodu khibelela eminye neminye imininingwana engakalungi. Qinisekisa kobana sinazo iinomboro zabomazisi balabo obondlako begodu khumbula ukutjhega kobana sinelwazi lakho lokuthintana lanjesi. Tjengisa kobana uzakuthanda ukutjhugulula ukukhetha kwakho na.
Sibawa ukwazi nakhibe uzokutjhugulula ukukhetha kwakho:
Ungenza Amatjhuguluko namkha iingezelelo eforomeni bese ulibuyisa ngo:
Kulikhambisa ema-ofisini wesiFunda aseduze nawe;
Begodu ungatjhugulula ukukhetha kwakho ngomtato ngokobana udosele iziko lethu lemitato elenziwe kobana lizisebenzele amairi ama-24 ku-0860 00 4367 begodu ngokulandela ilizwi elikhulumako; namkha
Ukutjhentjha kokukhetha kwakho kufanele kufike kithi mhlana namkha ngaphambi komhlana zima-30 kuSinyikhaba 2009
thintana nathi
Umtato 0860 00 4367
Ifeksi 0861 00 4367
ITjhejuli ye-GEMS yeenzuzo zomnyaka ka 2010
Sibawa kobana utjheje ukuthi imikhawulo yeenzuzo izakubalwa ngobungako besikhathi sobulunga esiseleko emnyakeni kusukela ngelanga lokujoyina.
Isibhedlela somBuso kwaphela, ngaphandle kweenzuzo zokubelethisa esikhethiweko zangeqadi
Ikhetho lethungelelwano
Ikhetho lesiko
Ikhetho lesiko
IINZUZO ZANGAPHAKATHI KWESIBHEDLELA (ziya ngemvumo qange)
UmKhawulo oZeleko womNyaka wesibhedlela Kuye ngokobana inikelwe imvumo qange
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela we-
R133 400 umndeni ngamunye
Iimbhedlela zombuso kwaphela, ngaphandle kweenzuzo zangeqadi zokubeletha
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela we-
R667 010 umndeni ngamunye
Udorhodere wamazinyo
NgokuBuyisela begodu
NgokuKhethekileko
Esibhedlela samazinyo ukuhlukumezeka kwaphela, abantwana abangaphasi kweminyaka ebu-8 begodu namazinyo womhlathi wesithathu athintekileko
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Esibhedlela samazinyo ukuhlukumezeka kwaphela, abantwana abangaphasi kweminyaka ebu-8 begodu namazinyo womhlathi wesithathu athintekileko
I-R2 050 umzuzi ngamunye ngomnyaka
Umkhawulo owatjelwana ngeenzuzo zokwelatjhwa kwamazinyo kwangaphandle kwesibhedlela
Umkhawulo we-R6 300 umzuzi ngamunye iminyaka emi- 2.
Umkhawulo owatjelwana ngeenzuzo zokwelatjhwa kwamazinyo kwangaphandle kwesibhedlela
Umkhawulo we-R10 440
ISizo lezokweLapha eliRhabako dosela 0800 44
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngokuzitlolisa eHlelweni lokuPhathwa kwe-HI
Imilandu iphathwa ngokuya ngokuphathwa kweekambiso
Imilandu iphathwa ngokuya ngokuphathwa kweekambiso
Imilandu iphathwa ngokuya ngokuphathwa kweekambiso
Imilandu iphathwa ngokuya ngokuphathwa kweekambiso
Imilandu iphathwa ngokuya ngokuphathwa kweekambiso
Kuye ngama-
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
IiNzuzo zokuBeletha begodu qala ukuBeletha: UkuBelethela eKhaya Kuye ngemvumo qange nokutloliswa eHlelweni lokuBeletha okufakahlangana ubudisi bokubelethwa komntwana osandukubelethwa
umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umndeni ngamunye
Isigaba esikhethekileko sokubelethisa ngokuhlinza kuye ngokuphathwa kwemilandu begodu nombono wesibili
Ukubelethela ekhaya yi- R6 610 umzuzi ngamunye
Ukubelethela ekhaya yi- R6 610
Ukubelethela ekhaya yi-R6
umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
ZamaPhilo womKhumbulo
Kuye ngama-PMB, imvumo qange begodu nokuzitlolisa ehlelweni lezamaphilo elifaneleko eliphethwe kuhle
umndeni ngamunye
umndeni ngamunye
R23 730 umndeni ngamunye
Umkhawulo owatjelenweko wezamaphilo womkhumbulo ngaphandle kwesibhedlela
Kuye ngama-PMB, imvumo qange begodu nokutlolisa ehlelweni letjhejo lezamaphilo eliphethwe ngokufaneleko
umndeni ngamunye
Iimbhedlela zombuso kwaphela
umndeni ngamunye
R153 750 umndeni ngamunye
umndeni ngamunye
R153 750 umndeni ngamunye
umndeni ngamunye
R200 500 umndeni ngamunye
UkuFakwa kweeNgazi zomunye komunye umuntu
umndeni ngamunye begodu nomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela we-R667 010
Kuye ngokuPhathwa kweTjhejo
Kuye ngokuPhathwa kweTjhejo
Akunanzuzo zangegumbini labalimele khulu esibhedlela sangeqadi, ngaphandle kokwelatjhwa okurhabileko
Ukusikwa kwesitho nethitjhu komunye ifakwe komunye umuntu
Kuye ngama-PMB, imvumo qange begodu nemihlahlandlela yokwelapha esetjenzisiweko esibhedlela sombuso
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umzuzi ngamunye
umzuzi ngamunye
R376 680 umzuzi ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
R20 010 umndeni ngamunye
Ubunesi bangeqadi Kuye ngemvumo qange begodu nehlelo letjhejo lezamaphilo eliphethwe kuhle
R13 340 umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umndeni ngamunye
umndeni ngamunye; isingasitho sangaphakathi kwaphela;
ukwabelana ngeensetjenziswa
Ukwelapha nokuhlinza umkhawulo we-R4 000 umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Ukwabelana ngeenzuzo zangaphandle kwesibhedlela
umkhawulo we-R20 010
umndeni ngamunye
Isingasitho sangaphandle: ukwabelana ngeensetjenziswa Ukwelapha nokuhlinza umkhawulo we-
R6 670 umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umndeni ngamunye esikhathini esiminyaka emi- 2
Umkhawulo wokwabelana ngesingasitho sangaphandle neensetjenziswa zangaphandle kwesibhedlela
umndeni ngamunye esikhathini esiminyaka emi- 2
Umkhawulo wo kwabelanangeensetjenziswa zangaphandle ngaphandle kwesibhedlela
R58 000 umndeni ngamunye esikhathini esiminyaka emi- 2
Umkhawulo wokwabelana ngesingasitho sangaphandle neensetjenziswa zangaphandle kwesibhedlela
umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umndeni ngamunye
Ukwabelana ngeenzuzo zeradioloji ephambili yangaphandle kwesibhedlela
umndeni ngamunye
Ukwabelana ngeenzuzo zeradioloji ephambili yangaphandle kwesibhedlela
R16 950 umndeni ngamunye
Ukwabelana ngeenzuzo zeradioloji ephambili yangaphandle kwesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela we-
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Abodorhodere abakhethekileko
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
IINZUZO ZANGAPHANDLE KWESIBHEDLELA
Ngokuthunyelwa mnikeli wethungelelwano kwaphela
R2 000 umndeni ngamunye
Ngokuthunyelwa mnikeli wethungelelwano kwaphela
Umkhawulo we-R4 000
umndeni ngamunye, kuye ngomkhawulo ozeleko we-
R133 340 kuyo yoke imisebenzi yesibhedlela
Ngaphakathi nangaphandle kwesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umndeni ngamunye esikhathini esiminyaka emi- 2*
umndeni ngamunye esikhathini esiminyaka emi- 2*
Isebenza lokha i-PMSA nasele iphelelwe
umndeni ngamunye ngomnyaka
umndeni ngamunye ngomnyaka
ZamaPhilo womKhumbulo
R6 060 umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela we-R667 010
Ukwabelana ngezamaphilo womkhumbulo ngaphandle kwesibhedlela
Ukwabelana ngomkhawulo wezamaphilo womkhumbulo ngaphakathi kwesibhedlela
Kuye ngeenzuzo zangamalanga
Ukwabelana ngomkhawulo wezamaphilo womkhumbulo wangaphakathi kwesibhedlela nakhibe kuvunyelwe ukubhedelela ukungena esibhedlela
Ukubeletha ngaphambi kokubelethwa begodu ngemva kokubelethwa
Kuye ngeenzuzo zeBhlogo zelanga nelanga
kwaphela
Kuye ngobuncanibomkhawulo we-R13 340 umndeni ngamunye begodu nomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela we-
Ifakiwe emkhawulweni weenhlahla zamalwelwe alaPhekako
Ifakiwe emkhawulweni weenhlahla zamalwelwe alaPhekako
Udorhodere wamazinyo
Ukwabelana ngomkhawulo wamazinyo ngaphakathi kwesibhedlela
umzuzi ngamunye esikhathini esimnyaka emi- 2
Ukwabelana ngomkhawulo wamazinyo ngaphakathi kwesibhedlela
Ivakatjho linye umzuzi ngamunye ngomnyaka
Ivakatjho linye umzuzi ngamunye ngomnyaka
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngerhelo eliphasisiweko lemisebenzi emnikelini wethungelelwano
Ukwabelana ngemikhawulo yamazinyo yangaphakathi kwesibhedlela
Ukwabelana ngemikhawulo yamazinyo yangaphakathi kwesibhedlela
Ngaphandle kwamavakatjho angekho ethungelelwaneni: linye umzuzi ngamunye begodu mabili umndeni ngamunye ngomnyaka ngomkhawulo we-R660
isehlakalo ngasinye ilunga libhadela ngaphezulu nge-20%
linye umzuzi ngamunye mabili umndeni ngamunye ngomnyaka ngomkhawulo we-R660
isehlakalo ngasinye ngokobana ilunga libhadele i-20%
ngaphezulu
Imilandu iphethwe ngokuya ngeenkambiso zokwelatjhwa
Imilandu iphethwe ngokuya ngeenkambiso zokwelatjhwa
Imilandu iphethwe ngokuya ngeenkambiso zokwelatjhwa
Imilandu iphethwe ngokuya ngeenkambiso zokwelatjhwa
Imilandu iphethwe ngokuya ngeenkambiso zokwelatjhwa
UkuBeletha: UkuBelethela eKhaya
Umbelethisi ozitlolisileko
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Begodu qala abodorhodere abakhethekileko bangaphandle kwesibhedlela
umzuzi ngamunye ngomnyaka
Umbelethisi ozitlolisileko
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngefomula yomnikeli wethungelelwano leenhlahla kwaphela
Kuye ngefomula yomnikeli wethungelelwano leenhlahla kwaphela
umndeni ngamunye
umzuzi ngamunye ngomkhawulo we-R6 780 umndeni ngamunye
R10 670 umndeni ngamunye
Kuye ngefomula yeenhlahla kumnikeli wethungelelwano kwaphela
kwaphela
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
Kuye ngefomula yeenhlahla kumnikeli wethungelelwano kwaphela
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
DTP begodu nerhelo elingezelelweko leenhlahla
I-DSP namkha iziko lombuso kwaphela
Umkhawulo we-R6 780 umzuzi ngamunye ukuya ku-R13 650
umndeni ngamunye
DTP begodu nerhelo elingezelelweko lobujamo
Umkhawulo we-R11 576
umzuzi ngamunye ukuya ku-
R23 730 umndeni ngamunye
Umkhawulo ukuya ku-R200 ngomnyaka,
Ubukhulu be- R40 umzuzi ngamunye isehlakalo ngasinye
Kuye ngefomula yeenhlahla kumnikeli wethungelelwano kwaphela
namkha E
Umkhawulo ukuya ku-R200 ngomnyaka, Ubukhulu be- R40 umzuzi ngamunye isehlakalo
Kuye ngefomula yeenhlahla kumnikeli wethungelelwano kwaphela
umzuzi ngamunye
Iinzuzo ezingabhadelwa ngokuya ngeenyanga
umndeni ngamunye
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
umzuzi ngamunye
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
I-R3 000 umzuzi ngamunye ngobukhulu besilinganiso somnyaka se-R6 000 umndeni ngamunye
Inzuzo umzuzi ngamunye qobe mnyaka wesibili
Ubuncani bomkhawulo we-R1 500 ifremu ngayinye
I-R1 770 umzuzi ngamunye ngobukhulu besilinganiso somnyaka eziyi-R3 550 umndeni ngamunye
Inzuzo umzuzi ngamunye qobe mnyaka wesibili
ifremu ngayinye
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
I-R2 750 umzuzi ngamunye begodu i-R5 510
umndeni ngamunye esikhathini esiminyaka emibili-2
Itjhejo lokukhandela
Angeze kwakleyinywa ihlahlubo linye ukudlula kanye esikhathini esiminyaka emi-3 Ihlahlubo linye lokukhandela ngomnyaka, ngaphandle kokuhlolelwa isibeletho Ihlahlubo linye esikhathini esiminyaka emi- 2
Akusebenzi Akusebenzi
Iqalise emisebenzini yobungani bezokwelapha
Iqalise emisebenzini yobungani bezokwelapha
R4 420 umndeni ngamunye
Iqalise emisebenzini yobungani bezokwelapha
R5 510 umndeni ngamunye
Ukwabelana umkhawulo ngeenzuzo zeBhlogo zangamalanga
I-R20 010 umndeni ngamunye
I-R13 560 umndeni ngamunye
Umkhawulo ukuya ekuhlolweni okubili 2D ukubasidisi ngakunye
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
Abodorhodere abakhethekileko
Ngokulayelwa yi-GP yethungelelwano kwaphela; ukusebenzisa abodorhodere abakhethekileko ngokungazithandeli kuye ngokubhadela ngaphezulu
Iinzuzo kuye ngemvumo qange ngokulayelwa yi-GP yethungelelwano kwaphela; ukusebenzisa abodorhodere abakhethekileko ngokungazithandeli kuye ngokubhadela ngaphezulu
Amavakatjho anomkhawulo waku-3 umzuzi ngamunye begodu ama-5 umndeni ngamunye
Amavakatjho anomkhawulo we-R1 600
umndeni ngamunye
I-DTP UkuHlahlutjwa nokweLatjhwa okungakuBili njengombana kunikelwe ekuLawulweni komThetho weSkimu sezokweLapha.
<fn>(3102010124404 PM) FINAL MB NDEBELE.txt</fn>
Ukuzibophelela kwethu
I-GEMS yakhiwa ngokucabangela wena. SiSkimu sezokwelapha esikhulu khulu esikhethako esenzelwe ukuqalana neendingo zetjhejo lezamaphilo wabaSebenzi bomBuso kwaphela.
Sizibophelele ekunikeleni elinye nelinye lamalunga wethu kunye nemindeni yawo kobana afunyane iinzuzo ezifikelelekako begodu nezizeleko ngamakhetho weenzuzo ama-5 ahlukahlukeneko. Kusukela ilunga lokuthoma lajoyina i-GEMS ngo 2006, sifunyene ukukhula egade singakakulindeli begodu senza ngokusemandleni kobana sisebenze kuhle khulu, ngepumelelo nangokuba Skimu sezokwelapha esifikelelekako kibo boke abasebenzi bomBuso.
Kodwana njengombana sikhula siba namandla ukuya phambili, kunomnqopho munye ongatjhugulukiko:
kuragela phambili nokungehlisi izinga lokusebenza kuhle khulu kikho koke esikwenzako ukuqiniseka kobana itjhejo lezamaphilo liyafunyaneka kibo boke abasenezi bomBuso.
Isisekelo selanga nelanga
Isisekelo selanga nelanga
IinLinganiso ezihlukeneko:
iinhlahla,
Udorhodere wamazinyo okhethekileko, udorhodere wamehlo, njll.
IinLinganiso ezihlukeneko:
iinhlahla,
Udorhodere wamazinyo okhethekileko, udorhodere wamehlo, njll.
Ithungelelwano lesibhedlela somBuso
Ithungelelwano lesibhedlela sangeQadi
Zoke iimbhedlela zangeqadi
Zoke iimbhedlela zangeqadi
Zoke iimbhedlela zangeqadi
AmaThungelelwano Isilinganiso esiphakathi
Ngokupheleleko
Ungajoyina i-GEMS lokha nakhibe uqatjhwe e:
UmNyango weNarha otlolwe kuTjhejuli 1 womThetho wemiSebenzi yomBuso;
UmNyango wesiFunda otlolwe kuTjhejuli 2 womThetho wemiSebenzi yomBuso;
Ama-Ofisi wesiFunda atlolwe kuTjhejuli 2 womThetho wemiSebenzi yomBuso;
iingcenye zehlangano ezitlolwe kuTjhejuli 3 womThetho wemiSebenzi yomBuso; namkha
Esinye nesinye isiqhema sabaqatjhi esiphasiswe Skimu.
U 'Mntwana' u: mntwana obelethwa lilunga, namkha ozaphethwe namkha umntwana ombelekelwe ngokomthetho, namkha umntwana osisiweko, namkha omunye nomunye umntwana ofaneleko ofakwe ngaphasi kwelawulo lelunga begodu nomkalo, ukufakahlangana iinzukulwana nabantwana babafowethu namkha abodadwethu, abaneminyaka engaphasi kwema-21, namkha umntwana okhubazeke ngokomkhumbulo namkha ngokomzimba weminye neminye Iminyaka, namkha uhlangana neminyaka ema-21 nema-27 yobudala begodu nomfundi otloliswe ngokuzeleko ubufakazi bokutloliswa kufanele bunikelwe ekwenzeni isibawo.
Ngubani ekufanele ajoyine?
I-GEMS inikela iinzuzo ezifikelelekako kibo boke abantu!
Omunye nomunye angakghona ukujoyina i-GEMS, ngombana imali oyibhadelako ukuba lilunga liSkimu lesi iya ngemali oyirholako. Lokhu kutjho kobana ungabhadela ngaphasi ubhadelela ikhetho leenzuzo elifanako nelomuntu orhola ngaphezulu. Ukobana ubhadela malini nakho kuya ngobukhulu bomndenakho nokobana ukhetha liphi lamakhetho amahlanu.
Njengelunga le-GEMS, uzakuthabela iinzuzo ezinengi, ukutjhejwa okuhle khulu kukhambisana, nemisebenzi enobungani nenepumelelo. Ngaphezu kwalokho, i-GEMS ikontrage isiqhema sabanikeli besizo lezamaphilo abafundisiweko ngeentengo ezibekiweko. Lokhu kutjho kobana inengi lemali yakho ibhadela imisebenzi yetjhejo lezamaphilo begodu encani ibhadela amaphepha asetjenziswako.
Sibawa utjheje:
Skimu esinomnako omkhulu mayelana begodu esinqophe eendingweni zakho - siyalalela lokha amalunga wethu nakakhulumako!
Iinzuzo zetjhejo lezamaphilo elihle khulu ngemali efikelelekako.
Ifihlo epheleleko - imininingwana yakho yokwelatjhwa iphathwa ngefihlo epheleleko soke isikhathi - ngitjho nakumqatjhi wakho.
Ukuthintana namalunga njalo njalo.
INdawo yokuDosa imitato engakusiza ngelinye nelinye ilimi elisemthethweni leSewula Afrika.
Ama-ofisi weemFunda inarha yoke okobana ufunyane lula isizo nemisebenzi.
Ukufunyana itjhejo eliphezulu lezokwelatjhwa emazikweni wombuso newangeqadi.
Umnikeli wesizo okhethiweko ozokuqinisekisa kobana ufunyana iinhlahla zakho zamalwelwe angalaphekiko qobe ngenyanga.
Amaqhinga amatjha wemisebenzi yezokwelapha namahlelo anjengeHlelo lezokuBelethisa, amaIanga wokuHlolelwa ukuphila kuhle emsebenzini wakho, begodu ngaphezu kwalokho nangemisebenzi enzinzileko eragela phambili ngokukhula soke isikhathi. Sifuna ukwenza kobana kube lula kuwe ukuhlala uphilile.
Ukuba lilunga, landela amagadango alula lawa
Igadango 1:
Igadango 2:
Complete the form - qinisekisa kobana uzalisa zoke iingaba ngokuzeleko begodu unikela namaphepha angezelelako abawiweko (qala: Ingabe ngimaphi amaphepha owatlhogako ukuwafaka nesibawo sakho? ngenzasi);
Feksela: Posela: Imeyilela:
Ingabe ngimaphi amaphepha owatlhogako ukuwafaka nesibawo sakho?
Njengemihleni, i-GEMS izabalazela ukukulethela iinzuzo zetjhejo lezamaphilo elihle khulu ngendlela ekungakghonakala ngayo elizokulingana isikhwama sakho. Ukufika kwanjesi, sikghonile ukubulunga ukukhuphuka emalini nakho oyibhadela ngenyanga ngokukhambisana ne-infletjhini yeenhlahla. Ukukunikela ukukhetha okungezelelweko ngikho okuveza ukuzibophelela kwethu kuwe.
Kunekhetho leenzuzo elihle khulu elifanele iindingo zetjhejo lezamaphilo begodu elifanele isikhwama sakho!
Leli linana leemali ezibhadelwa ngenyanga begodu alivezi isabsidi efakwe mqatjhi. Lokha umsebenzi nakafanele ukuyifunyana isabsidi, umqatjhi uzokubhadela ingcenye yemali ebhadelwako nebhalansi yomsebenzi. Ubukhulu besabsidi buya ngobungako bomndeni begodu bubekelwe umkhawulo wama-75% wemali yakho oyibhadela ngenyanga, enomkhawulo wama-R2 390.
R10 501+ R1 900 R1 356 R608 Ingabe utlhoga ilwazi elinabileko?
Dosela iNdawo yemiTato 0860 00 4367.
Idiskleyima: Umhlahlandlela lo urhunyeza amaphuzu ahlukahlukeneko we-GEMS. lokhu kuyihloso yokuqala masinyazana kwaphela begodu awujamiseleli imithetho yeSkimu. Nakhibe kunombango, imithetho etlolisiweko kuzakusetjenziswa yona.
ITjhejuli ye-GEMS yeenzuzo zomnyaka ka 2010
Sibawa kobana utjheje ukuthi imikhawulo yeenzuzo izakubalwa ngobungako besikhathi sobulunga esiseleko emnyakeni kusukela ngelanga lokujoyina.
Isibhedlela somBuso kwaphela, ngaphandle kweenzuzo zokubelethisa esikhethiweko zangeqadi
Ikhetho lethungelelwano
Ikhetho lesiko
Ikhetho lesiko
IINZUZO ZANGAPHAKATHI KWESIBHEDLELA (ziya ngemvumo qange)
UmKhawulo oZeleko womNyaka wesibhedlela Kuye ngokobana inikelwe imvumo qange
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela we-
R133 400 umndeni ngamunye
Iimbhedlela zombuso kwaphela, ngaphandle kweenzuzo zangeqadi zokubeletha
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela we-
R667 010 umndeni ngamunye
Udorhodere wamazinyo
NgokuBuyisela begodu
NgokuKhethekileko
Esibhedlela samazinyo ukuhlukumezeka kwaphela, abantwana abangaphasi kweminyaka ebu-8 begodu namazinyo womhlathi wesithathu athintekileko
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Esibhedlela samazinyo ukuhlukumezeka kwaphela, abantwana abangaphasi kweminyaka ebu-8 begodu namazinyo womhlathi wesithathu athintekileko
I-R2 050 umzuzi ngamunye ngomnyaka
Umkhawulo owatjelwana ngeenzuzo zokwelatjhwa kwamazinyo kwangaphandle kwesibhedlela
Umkhawulo we-R6 300 umzuzi ngamunye iminyaka emi- 2.
Umkhawulo owatjelwana ngeenzuzo zokwelatjhwa kwamazinyo kwangaphandle kwesibhedlela
Umkhawulo we-R10 440
ISizo lezokweLapha eliRhabako dosela 0800 44
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngokuzitlolisa eHlelweni lokuPhathwa kwe-HI
Imilandu iphathwa ngokuya ngokuphathwa kweekambiso
Imilandu iphathwa ngokuya ngokuphathwa kweekambiso
Imilandu iphathwa ngokuya ngokuphathwa kweekambiso
Imilandu iphathwa ngokuya ngokuphathwa kweekambiso
Imilandu iphathwa ngokuya ngokuphathwa kweekambiso
Kuye ngama-
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
IiNzuzo zokuBeletha begodu qala ukuBeletha: UkuBelethela eKhaya Kuye ngemvumo qange nokutloliswa eHlelweni lokuBeletha okufakahlangana ubudisi bokubelethwa komntwana osandukubelethwa
umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umndeni ngamunye
Isigaba esikhethekileko sokubelethisa ngokuhlinza kuye ngokuphathwa kwemilandu begodu nombono wesibili
Ukubelethela ekhaya yi- R6 610 umzuzi ngamunye
Ukubelethela ekhaya yi- R6 610
Ukubelethela ekhaya yi-R6
umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
ZamaPhilo womKhumbulo
Kuye ngama-PMB, imvumo qange begodu nokuzitlolisa ehlelweni lezamaphilo elifaneleko eliphethwe kuhle
umndeni ngamunye
umndeni ngamunye
R23 730 umndeni ngamunye
Umkhawulo owatjelenweko wezamaphilo womkhumbulo ngaphandle kwesibhedlela
Kuye ngama-PMB, imvumo qange begodu nokutlolisa ehlelweni letjhejo lezamaphilo eliphethwe ngokufaneleko
umndeni ngamunye
Iimbhedlela zombuso kwaphela
umndeni ngamunye
R153 750 umndeni ngamunye
umndeni ngamunye
R153 750 umndeni ngamunye
umndeni ngamunye
R200 500 umndeni ngamunye
UkuFakwa kweeNgazi zomunye komunye umuntu
umndeni ngamunye begodu nomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela we-R667 010
Kuye ngokuPhathwa kweTjhejo
Kuye ngokuPhathwa kweTjhejo
Akunanzuzo zangegumbini labalimele khulu esibhedlela sangeqadi, ngaphandle kokwelatjhwa okurhabileko
Ukusikwa kwesitho nethitjhu komunye ifakwe komunye umuntu
Kuye ngama-PMB, imvumo qange begodu nemihlahlandlela yokwelapha esetjenzisiweko esibhedlela sombuso
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umzuzi ngamunye
umzuzi ngamunye
R376 680 umzuzi ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
R20 010 umndeni ngamunye
Ubunesi bangeqadi Kuye ngemvumo qange begodu nehlelo letjhejo lezamaphilo eliphethwe kuhle
R13 340 umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umndeni ngamunye
umndeni ngamunye; isingasitho sangaphakathi kwaphela;
ukwabelana ngeensetjenziswa
Ukwelapha nokuhlinza umkhawulo we-R4 000 umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Ukwabelana ngeenzuzo zangaphandle kwesibhedlela
umkhawulo we-R20 010
umndeni ngamunye
Isingasitho sangaphandle: ukwabelana ngeensetjenziswa Ukwelapha nokuhlinza umkhawulo we-
R6 670 umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umndeni ngamunye esikhathini esiminyaka emi- 2
Umkhawulo wokwabelana ngesingasitho sangaphandle neensetjenziswa zangaphandle kwesibhedlela
umndeni ngamunye esikhathini esiminyaka emi- 2
Umkhawulo wo kwabelanangeensetjenziswa zangaphandle ngaphandle kwesibhedlela
R58 000 umndeni ngamunye esikhathini esiminyaka emi- 2
Umkhawulo wokwabelana ngesingasitho sangaphandle neensetjenziswa zangaphandle kwesibhedlela
umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umndeni ngamunye
Ukwabelana ngeenzuzo zeradioloji ephambili yangaphandle kwesibhedlela
umndeni ngamunye
Ukwabelana ngeenzuzo zeradioloji ephambili yangaphandle kwesibhedlela
R16 950 umndeni ngamunye
Ukwabelana ngeenzuzo zeradioloji ephambili yangaphandle kwesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela we-
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Abodorhodere abakhethekileko
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
IINZUZO ZANGAPHANDLE KWESIBHEDLELA
Ngokuthunyelwa mnikeli wethungelelwano kwaphela
R2 000 umndeni ngamunye
Ngokuthunyelwa mnikeli wethungelelwano kwaphela
Umkhawulo we-R4 000
umndeni ngamunye, kuye ngomkhawulo ozeleko we-
R133 340 kuyo yoke imisebenzi yesibhedlela
Ngaphakathi nangaphandle kwesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umndeni ngamunye esikhathini esiminyaka emi- 2*
umndeni ngamunye esikhathini esiminyaka emi- 2*
Isebenza lokha i-PMSA nasele iphelelwe
umndeni ngamunye ngomnyaka
umndeni ngamunye ngomnyaka
ZamaPhilo womKhumbulo
R6 060 umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela we-R667 010
Ukwabelana ngezamaphilo womkhumbulo ngaphandle kwesibhedlela
Ukwabelana ngomkhawulo wezamaphilo womkhumbulo ngaphakathi kwesibhedlela
Kuye ngeenzuzo zangamalanga
Ukwabelana ngomkhawulo wezamaphilo womkhumbulo wangaphakathi kwesibhedlela nakhibe kuvunyelwe ukubhedelela ukungena esibhedlela
Ukubeletha ngaphambi kokubelethwa begodu ngemva kokubelethwa
Kuye ngeenzuzo zeBhlogo zelanga nelanga
kwaphela
Kuye ngobuncanibomkhawulo we-R13 340 umndeni ngamunye begodu nomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela we-
Ifakiwe emkhawulweni weenhlahla zamalwelwe alaPhekako
Ifakiwe emkhawulweni weenhlahla zamalwelwe alaPhekako
Udorhodere wamazinyo
Ukwabelana ngomkhawulo wamazinyo ngaphakathi kwesibhedlela
umzuzi ngamunye esikhathini esimnyaka emi- 2
Ukwabelana ngomkhawulo wamazinyo ngaphakathi kwesibhedlela
Ivakatjho linye umzuzi ngamunye ngomnyaka
Ivakatjho linye umzuzi ngamunye ngomnyaka
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngerhelo eliphasisiweko lemisebenzi emnikelini wethungelelwano
Ukwabelana ngemikhawulo yamazinyo yangaphakathi kwesibhedlela
Ukwabelana ngemikhawulo yamazinyo yangaphakathi kwesibhedlela
Ngaphandle kwamavakatjho angekho ethungelelwaneni: linye umzuzi ngamunye begodu mabili umndeni ngamunye ngomnyaka ngomkhawulo we-R660
isehlakalo ngasinye ilunga libhadela ngaphezulu nge-20%
linye umzuzi ngamunye mabili umndeni ngamunye ngomnyaka ngomkhawulo we-R660
isehlakalo ngasinye ngokobana ilunga libhadele i-20%
ngaphezulu
Imilandu iphethwe ngokuya ngeenkambiso zokwelatjhwa
Imilandu iphethwe ngokuya ngeenkambiso zokwelatjhwa
Imilandu iphethwe ngokuya ngeenkambiso zokwelatjhwa
Imilandu iphethwe ngokuya ngeenkambiso zokwelatjhwa
Imilandu iphethwe ngokuya ngeenkambiso zokwelatjhwa
UkuBeletha: UkuBelethela eKhaya
Umbelethisi ozitlolisileko
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Begodu qala abodorhodere abakhethekileko bangaphandle kwesibhedlela
umzuzi ngamunye ngomnyaka
Umbelethisi ozitlolisileko
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngefomula yomnikeli wethungelelwano leenhlahla kwaphela
Kuye ngefomula yomnikeli wethungelelwano leenhlahla kwaphela
umndeni ngamunye
umzuzi ngamunye ngomkhawulo we-R6 780 umndeni ngamunye
R10 670 umndeni ngamunye
Kuye ngefomula yeenhlahla kumnikeli wethungelelwano kwaphela
kwaphela
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
Kuye ngefomula yeenhlahla kumnikeli wethungelelwano kwaphela
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
DTP begodu nerhelo elingezelelweko leenhlahla
I-DSP namkha iziko lombuso kwaphela
Umkhawulo we-R6 780 umzuzi ngamunye ukuya ku-R13 650
umndeni ngamunye
DTP begodu nerhelo elingezelelweko lobujamo
Umkhawulo we-R11 576
umzuzi ngamunye ukuya ku-
R23 730 umndeni ngamunye
Umkhawulo ukuya ku-R200 ngomnyaka,
Ubukhulu be- R40 umzuzi ngamunye isehlakalo ngasinye
Kuye ngefomula yeenhlahla kumnikeli wethungelelwano kwaphela
namkha E
Umkhawulo ukuya ku-R200 ngomnyaka, Ubukhulu be- R40 umzuzi ngamunye isehlakalo
Kuye ngefomula yeenhlahla kumnikeli wethungelelwano kwaphela
umzuzi ngamunye
Iinzuzo ezingabhadelwa ngokuya ngeenyanga
umndeni ngamunye
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
umzuzi ngamunye
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
I-R3 000 umzuzi ngamunye ngobukhulu besilinganiso somnyaka se-R6 000 umndeni ngamunye
Inzuzo umzuzi ngamunye qobe mnyaka wesibili
Ubuncani bomkhawulo we-R1 500 ifremu ngayinye
I-R1 770 umzuzi ngamunye ngobukhulu besilinganiso somnyaka eziyi-R3 550 umndeni ngamunye
Inzuzo umzuzi ngamunye qobe mnyaka wesibili
ifremu ngayinye
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
I-R2 750 umzuzi ngamunye begodu i-R5 510
umndeni ngamunye esikhathini esiminyaka emibili-2
Itjhejo lokukhandela
Angeze kwakleyinywa ihlahlubo linye ukudlula kanye esikhathini esiminyaka emi-3 Ihlahlubo linye lokukhandela ngomnyaka, ngaphandle kokuhlolelwa isibeletho Ihlahlubo linye esikhathini esiminyaka emi- 2
Akusebenzi Akusebenzi
Iqalise emisebenzini yobungani bezokwelapha
Iqalise emisebenzini yobungani bezokwelapha
R4 420 umndeni ngamunye
Iqalise emisebenzini yobungani bezokwelapha
R5 510 umndeni ngamunye
Ukwabelana umkhawulo ngeenzuzo zeBhlogo zangamalanga
I-R20 010 umndeni ngamunye
I-R13 560 umndeni ngamunye
Umkhawulo ukuya ekuhlolweni okubili 2D ukubasidisi ngakunye
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
Abodorhodere abakhethekileko
Ngokulayelwa yi-GP yethungelelwano kwaphela; ukusebenzisa abodorhodere abakhethekileko ngokungazithandeli kuye ngokubhadela ngaphezulu
Iinzuzo kuye ngemvumo qange ngokulayelwa yi-GP yethungelelwano kwaphela; ukusebenzisa abodorhodere abakhethekileko ngokungazithandeli kuye ngokubhadela ngaphezulu
Amavakatjho anomkhawulo waku-3 umzuzi ngamunye begodu ama-5 umndeni ngamunye
Amavakatjho anomkhawulo we-R1 600
umndeni ngamunye
I-DTP UkuHlahlutjwa nokweLatjhwa okungakuBili njengombana kunikelwe ekuLawulweni komThetho weSkimu sezokweLapha.
<fn>(3152010104321 AM) Ndebelenewform.txt</fn>
UMHLAHLANDLELA
WOKUBA LILUNGA
Funda umhlahlandlela wokwenza isibawo ngokutjheja, ngombana umumethe ilwazi eliqakathekileko elizokusiza ekuzaliseni iforomo lesibawo ngefanelo.
Zalisa iforomo lesibawo ekhasini elilandelako bewuqinisekise kobana ufake yoke imitlolo efaneleko begodu utlikitle endaweni efaneleko.
Nikela i-GEMS iforomo lakho nemitlolo engezelelako ngenye nenye yeendlela ezilandelako:
IFeksi: 0861 00 4367
Ungaziyela wena ngokwakho emazikweni: Qala kumhlahlandlela wokwenza isibawo ukufunyana imininingwana ezeleko.
Nangabe isibawo sakho angekhe siphunyeleliswe, i-GEMS izakuthinta ngaphakathi kwamalanga ama-5 yamukele isibawo sakho.
ISIBAWO
SOBULUNGA
LELI. UNGABUYISI UMHLAHLANDLELA LO NEFOROMO LAKHO LESIBAWO ELIZALISIWEKO.
SIBAWA UZALISE ZOKE IINGABA EZIFANELEKO NGOKUTJHEJA NANGOKUZELEKO.
Qinisekisa kobana ufaka yoke imitlolo efunekako engezelelako. Nikela i-GEMS iforomo lakho lesibawo elizalisiweko ngenye nenye yeendlela ezilandelako:
Ngokuziyela wena ngokwakho emazikweni, namkha
ISIGABA A: IMINININGWANA YELUNGA
Isibongo
Ibizo (ngokuzeleko)
Isiphande sePoso
Ikhowudu
Inomboro yekhaya
Ikhowudu
Ibizo nesibongo ka 6
Sibawa uqale esigabeni B somhlahlandlela wesibawo ukuqinisekisa kobana abantu ofuna ukubakhetha njengabantu abondliwa nguwe bakulungele lokho na. Angeze saphumelelisa iforomo lakho nangabe imininingwana yakamazisi wakho ayikanikelwa. Ngalokho ke kukatelelekile okobana uzalise isigabesi ngokuzeleko.
Isibongo ibizo ngokuzeleko ubuLili iLanga lamaBeletho iNomboro ye-ID
namkha yePasipoto iNarha ekhutjhwe kiyo ubuHlobo
ISIGABA C: UKUKHETHA INZUZO
Sibawa ukhethe INZUZO YINYE KWAPHELA erhelweni elingaphasi bewutshwaye ibhlogo efaneleko ngo X.
Zoke izibizo ezibhadelwako zenziwa ngesilinganiso sesiKimu ngokuya ngemithetho yesiKimu.
ISIGABA D: ILANGA LOKUNGENELA
Sibawa utjho ilanga owathoma ngalo emqatjhini wakho wanjesi:
ISIGABA E: ISIGABA SENGENISO
Abenziimbawo abasebenzako: Sibawa utjho umrholo wakho wenyanga. Nangabe usezingeni eliphakathi namkha eliphezulu lokuphatha, sibawa utjho umrholo wakho opheleleko wenyanga. Faka ipheyisilibhu yanjesi namkha incwadi yokuqatjhwa nangabe umsebenzi omutjha.
Imali oyifumanako ngenyanga R
Ibizo nesibongo ka 6
ISIGABA F: UBULUNGA BESIKIMU SOKWELAPHA SANGAPHAMBILINI
Ingabe ulilunga namkha ungowondliwako wesiKimu sokwelapha esitlolisiweko?
Nangabe iye, ingabe ulilunga eliyihloko namkha ungowondliwako?
Nangabe ulilunga/ungowondliwako, sibawa unamathisele isitifikedi sakho sobulunga esibuya esikimini sakho sezokwelapha sangaphambilini esiqinisa ilanga lamaswaphela amakarada wobulunga kwaphela akakaneli. Kufanele uqinisekise kobana ubulunga bakho esikimini sakho sezokwelapha sangaphambilini bucinyiwe.
Ibizo lesikimu sezokwelapha sangaphambilini
Inomboro yelunga
Isikhathi sobulunga
ISIGABA G: INDLELA YOKUBHADELA
Imali ekhutjhwa ngenyanga yabasebenzi idoswa ngokuzenzakalela emirholweni yabo lapha kufanele khona.
Amalunga arhola ipentjheni, sibawa akhethe indlela yinye yokubhadela erhelweni elingaphasi:
Ngizokubhadela imali yami yenyanga ngendlela elandelako:
n ngendlela yokudoswa kwesiKwelede ebhanga n ngekhetjhi
Nangabe ukhetha kobana imali idoswe ebhanga kufanele ufake imininingwana yakho yebhanga ngaphasi (Isigaba H).
Nangabe ukhetha ukubhadela ngekhetjhi, sibawa usebenzise imininingwana elandelako yebhanga nawufaka imalakho:
IBhanga: FNB
ISIGABA H: IMINININGWANA YEBHANGA YELUNGA
Imininingwana ye-akhawundu yebhanga: Iyafuneka kobana kufakwe imali ebuyiselwa kimi bunqopha, begodu kudoswe imali engiyikoloda isiKimu bunqopha. Angeze saphumelelisa imalimbuyiselo engeyakho nangabe asinamininingwana yakho yebhanga eencwadini zethu.
Ibizo lebhanga
Ihlobo le-akhawundu n yeTjhege n yokuBulunga n yokudlulisela
Umtlikitlo ovunyelweko
Ibizo ngokuzeleko
IYE AWA
LILUNGA
Ibizo nesibongo ka 6
ISIGABA I: IMVUMO
Ukuvunyelwa ngokomthetho, engibondlako nami sivumela udorhodere begodu/namkha abasebenzi besibhedlela esisetlhogomelweni labo namkha abasisiza ngezamaphilo namkha omunye nomunye umuntu onelwazi mayelana nepilo yami namkha yomunye nomunye wengibondlako kobana anikele:
Elinye nelinye ilwazi elitlhogwa yi-GEMS, abasebenzeli bayo begodu/namkha neenkhamphani ezigontragisiweko okobana kubhadelwe esinye nesinye isibizo esifakwe ngimi namkha ngowondliwa ngimi ku-
GEMS begodu/namkha abasebenzeli bayo;
I-GEMS begodu/namkha umphathi wemilandu wabasebenzeli bayo ngelinye nelinye ilwazi elitlhogwa mphathi wemilandu okobana aphathe umlandu wami namkha wongimondlako;
Abaphathi abatlhogomela zamaphilo elinye nelinye ilwazi, ngaphandle kokwaziwa, lokho kufuneka ngehloso yokuphatha nokubala, kwaphela nangabe ilwazi lelo lizakuphathwa njengefihlo ngeenkhathi zoke.
Kuqakathekile ukunikela i-GEMS begodu/namkha abasebenzeli bayo imvumo yakho kobana bakhulumisane nodorhodere wakho, isibhedlela namkha abanye nabanye abasizi ngezamaphilo ukuqinisekisa kobana ufumana itjhejo elifaneleko.
UmTlikitlo weLunga eliyiHloko
ISIGABA J: UKUVEZA
Ngiyaveza kobana:
Okumumethwe liforomo leli kuliqiniso, kulungile begodu kuphelele. Nakhe kungaba nefihlo engavezwako namkha ukutjho okungasikho, ngiyezwisisa kobana ubulunga bami bungaqedwa begodu kufuneka ngibhadele isiKimu, enye nenye imali, ngokusebenzisa kumbi iinzuzo namkha amalungelo wesiKimu, azabe angaka khanjiswa kuhle ehlangothini lami, kuzakuya ngeenkambiso zokudlulisa.
Ngivumelana nokuzijayeza imithetho yesiKimu.
Abadlalifa bami, ngaphandle komkami/umlingani, abondliwa ngimi ngokuzeleko namkha kancani begodu ngendlela yokobana bondliwa ngimi kancani abanamali abayifumanako ngonyaka edlula ubukhulu bepentjheni abanikelwa yona namkha abakaqatjhwa ngokuzeleko ngelanga lokutlikitlwa kweforomo leli.
Ngiyazi kobana i-GEMS ingabeka imibandela enabileko namkha ebunqopha yesikhathi sokulinda, njengombana kuqalelelwe emThethweni weenKimu zokweLapha (131 of 1998).
Ngiyezwisisa kobana imininingwana yobuntu bami nemininingwana yokwelatjhwa efumaneke ngemvumo yami ehlathululweko kwabasiza ngezamaphilo izakuba yifihlo.
Ngiyazi kobana ifihlo yezamaphilo nemininingwana yobuntu bami neyengibondlako ingasetjenziselwa irhubhululo, imininingwana yeembalobalo, ukuphathwa kwetjhejo neenhloso zokubika, begodu okhunye nokhunye ukuphambuka kilokhu kubanga umlandu wokwephulwa komThetho weFihlo.
Ngiyezwisisa kobana imininingwana yami emayelana nezamaphilo ayizokusetjenziselwa iinhloso ezimayela nerhwebo namkha ithengiswe ngehloso yokwenza imali.
Ngiyezwisisa kobana i-GEMS inikele ilungelo lokukghona ukufumana imininingwana yamalunga begodu nemininingwana emayelana nezamaphilo ebantwini abathileko ngaphakathi kwehlangano neenkhamphanini ezigontragisiweko.
Ibizo nesibongo ka 6
ISIGABA J: UKUVEZA - KURAGELA PHAMBILI
Ngiyezwisisa kobana i-GEMS neenkhamphani zayo ezigontragisiweko izakusebenzisa ikambiso yemininingwana yokwelapha/yezamaphilo/yezokuhlahluba/ enikelelwe ngeenhloso ezilandelako - ukuphumelelisa iforomo lesibawo sobulunga, ukubhadela isibizo, ukuphumelelisa isibawo sobulunga, ukubhadela izibizo, ukubeka inani lenzuzo efanele ibhadelwe lilunga begodu nokuzijayeza ukulawula ubungozi.
Ngiyezwisisa kobana i-GEMS ingenele iimvumelwano zefihlo neenkhamphani zoke ezigontragisileko ezinelungelo lokufumana imininingwana yabomdlalifa ngehloso yokudlulisa nokuphatha ilwazi, ukulawula isiKimu nokuphatha kuhle amalungiselelo.
Ngiyezwisisa kobana i-GEMS izaqinisekisa kobana ilwazi elaneleko lamagadango wokuvikela likhona.
Ngiyezwisisa kobana lokha nakuphulwe umthetho wefihlo, i-GEMS iba nesibopho begodu ukwephulwa lokho kuzakuphathwa ngekambiso yangokomthetho yangaphakathi ye-GEMS.
Ngalokhu nginikela i-GEMS amandla angatjhugulukiko kobana ithome ukudoswa imali ebhadelwa ngenyanga masinyana kusukela ngelanga engingene ngalo.
Mina, njengelunga le-GEMS, ngikatelelekile ukubhadela imali yenyanga ku-GEMS.
Mina namkha engibondlako akekho namunye ongumdlalifa wesinye isiKimu sezokwelapha esitlolisiweko.
Ngizakwazisa isiKimu ngamanye namanye amatjhuguluko emaphilweni wengibondlako namkha ngobujamo babo, njengombana kufunwa ngaphakathi kwamalanga ama-30 wokutjhuguluka kobujamo.
Ngizakubikela i-GEMS okungenani ama-iri ama-48 ngaphambi kokwamukelwa esibhedlela esingasi sebujameni oburhabako. Ngiyamukela kobana ukubhalelwa ukwenza njalo kuzakubangela kobana ngibhadele ingcenye yemali ngokwami.
Ngiyamukela kobana isiKimu/abasebenzeli baso bazakubhadela izibizo ezibonakala ziliqiniso begodu ngokuya ngemithetho yesiKimu.
Imithetho izakuhlala isebenza njalo begodu ngamukela kobana iincwadi, iincwadi zeendaba neencwajana azijamiseleli imithetho yesiKimu.
Ngiyavuma kobana iinkulumiswano zoke hlangana kwami nesikimu namkha iinkhamphani zaso ezigontragisiweko zingagadangiswa.
UmTlikitlo weLunga eliyiHloko
ISIGABA K: UKUVEZA OKWENZIWA YI-GEMS
IsiKimu siveza kobana:
Imininingwana yobuntu belunga nemininingwana yokwelapha efumaneke ngemvumo yelunga ehlathululweko kwabasiza ngezamaphilo izakuba yifihlo.
Imininingwana yelunga (imininingwana yobuntu balo neyezamaphilo) ayizokusetjenziselwa iinhloso ezimayelana nerhwebo yekhamphani namkha ithengiswe ngehloso yokwenza imali.
Ukufumaneka kwemininingwana yobuntu neyezamaphilo wabadlalifa kunikelwe abantu abangaphakathi kwehlangano neenkhamphani zayo ezigontragisiweko.
Ibizo nesibongo ka 6
ISIGABA K: UKUVEZA OKWENZIWA YI-GEMS - KURAGELA PHAMBILI
IsiKimu neenkhamphani zaso ezigontragisiweko sizakusebenzisa ikambiso yelwazi lezokwelapha/zamaphilo/
zokuhlahluba elinikelelwe iinhloso ezilandelako: ukuphumelelisa isibawo sobulunga, ukubhadela izibizo, ukubeka inani lenzuzo ekufanele ibhadelwe ilunga nokuphathwa kobungozi.
Lokha nakwephulwe umthetho wefihlo, isiKimu sinesibopho sokuphendula ukwephulwa lokho kuzakuphathwa ngomthethokambiso wangaphakathi wesiKimu.
iZiko lokudosa imiTato: 0860 00 4367
IFeksi: 0861 00 4367
Ibizo nesibongo ka 6
UMHLAHLANDLELA
WOKUZALISA NOKUNIKELA
Sibawa ungabuyisi umhlahlandlela lo neforomo lakho lesibawo elizalisiweko.
Sitjengise ilwazi eliqakathekileko eengabeni ezahlukeneko eforomeni lakho lesibawo elizakusiza kobana uzalise iforomo lakho lesibawo ngefanelo. Sibawa ufunde umhlahlandlela ngokutjheja.
Sibawa wenze isiqiniseko sokobana unikela imitlolo engezelelako elandelako yeLunga eliyiHloko:
ikhophi ye-ID yelunga eliyihloko.
Amaforomo i-M2 ne-Z583, nangabe urhola ipentjheni begodu/namkha gade usebenza kurhulumende ngaphambilini.
Incwadi eqinisekisa ukusekelwa ngeemali ebuya ePhikweni lomNyango wezeeMali, nangabe ikhona.
Isitifikedi sobulunga esibuya esikimini sezokwelapha sangaphambilini nelanga lamaswaphela.
Umtlikitlo wakho lapho kufanele khona (Iingaba H, I no J).
ISIGABA A: IMINININGWANA YELUNGA
Kukatelelekile ukuzalisa yoke imininingwana esigabeni A, lapho kufanele khona.
Abarhola ipentjheni: Sibawa unikele inomboro yakho yepentjheni ebonakala eencwadini otlolelwa zona namkha esitifikedini sepentjheni esibuya ePhikweni lomNyango wezeeMali.
Umqatjhi/IHlangano
Sibawa utjengise ibizo lomqatjhi wakho wanjesi nekhowudu yehlangano. Ikhowudu yehlanganwakho ingafumaneka epheyisilibhinakho, nangabe umsebenzi wombuso.
Sibawa uzalise imininingwana yobondlako esigabeni B seforomo lesibawo. Kukatelelekile ukuzalisa imininingwana yabomazisi yalabo obondlako esigabenesi. Sizokubhalelwa ukuphumelelisa isibawo sakho nangabe imininingwana le ayikanikelwa.
Akukho obondlako ngaphandle kwalaba ababalwe ethebuleni engaphasi abafanele ubulunga. Imitlolo elandelako ifuneka nesibawo nangabe ilunga eliyihloko lifisa ukutlolisa abomdlalifa njengabondliwa ngilo:
IMITLOLO IYAFUNEKA
Tjheja: Nangabe mtjhado wesintu, isitatimende esifungelweko esibuya elungeni esiqinisa isibopho kumkamuntu.
Ikhophi yesibopho sangokomthetho sokunikela isekelo ngezokwelatjhwa ngokuya ngesiqunto sokutlhlalana.
IMITLOLO IYAFUNEKA
Umlingani
Isitatimende esiqinisa ukondliwa ngeemali komlingani welunga.
Isitatimende esifungelweko kufanele sizaliswe lilunga, umlingani nofakazi
noyise namkha omnikelwa mbuso neembongo zamalunga, angaphasi kweminyaka ema-21
Tjheja: Nangabe isibongo somntwana siyahluka nesitatimende selunga esiqinisa isibopho emntwaneni besinikele nonobangela womehluko loyo siyafuneka. (Isitatimende esifungelweko kufanele sizaliswe lilunga)
Umntwana wengazi, ombelekelweko, oza nonina/noyise namkha omnikelwa mbuso ongaphezu kweminyaka ema-21
Nangabe umntwana umfundi:
Ubufakazi bokutloliswa ngokuzeleko ezikweni lezefundo ephezulu elisemthethweni begodu
Isitetimende esiqinisa ukondliwa ngeemali senziwe lilunga
Nangebe umntwana ukhubazeke ngomkhumbulo namkha emzimbeni:
ubufakazi bokukhubazeka obubuya kudorhodere Umbiko wokuhlahluba kufanela uzaliswe ngudorhodere begodu
Isitatimende esiqinisa ukondliwa ngeemali esibuya elungeni.
Isitatimende esiqinisa ukondliwa ngeemali esibuya elungeni.
Tjheja: Nangabe isibongo somntwana siyahluka kweselunga, isitatimende esiqinisa isibopho emntwaneni nesinikela unobangela womehluko siyafuneka. (Isitatimende esifungelweko kufanele sizaliswe lilunga)
UmBelethi, umBelethi webukhweni,
Ababelethi abaDala, namkha ababelethi abaDala bebukhweni
Isitatimende esiqinisa ukondliwa ngeemali kwabomdlalifa esibuya elangeni.
Tjheja: AbaBelethi bebukhweni nababelethi abaDala bebukhweni bangatloliswa kwaphela nangabe umkamuntu naye utloliswe njengomdlalifa.
Umzukulu
Isitatimende esifungelweko esiqinisa ukondliwa ngeemali komzukulu lilunga. Isitatimende esifungelweko kufanele sizaliswe lilunga nombelethi wengazi, lapho kufanele khona
Abantwana balo engibelethwa naye
Isitatimende esifungelweko esiqinisa ukondliwa ngeemali kobelethwa naye lilunga. (Isitatimende esifungelweko kufanele sizaliswe lilunga) Tjheja:
Ngobelethwa nelunga kwaphela ongatloliswa njengomdlalifa.
Isitatimende esifungelweko esiqinisa ukondliwa ngeemali kwabazukulwana bengubo begodu /namkha bembaji lilunga. Isitatimende esifungelweko kufanele sizaliswe lilunga nobelethwa nalo lapho kufanele khona.
Iinlinganiso zabondliwako abaDala zibhadelwa boke abondliwako abaneminyaka engaphezu kwama-21, ngaphandle
Kwabondliwako abakhubazekileko (Isilinganiso somntwana siyabhadelwa);
Abantwana ababafundi (isilinganiso somntwana sibhadelwa kufikela eminyakeni ema-27);
Sibawa utjheje kobana abondliwa nguwe abadala bangafakwa ngaphasi kwehlelo lokubuyekeza njalo ngomnyaka.
Amalunga kufanele anikele ubufakazi bokondliwa babo boke abomdlalifa abaneminyaka engaphezu kwe-21 njalo ngomnyaka ngaphandle kwabondliwako abakhubazekileko.
Ngikuphi ekufanele ukwenze nakufanele unikele i-GEMS imitlolo elandelako:
Iintatimende
Nakufanele unikele isitatimende kufanele uye esitetjhini samapholisa esiseduze namkha omunye nomunye umuntu onamandla wokuba ngukomitjhinara wokuthathisa iimfungo aqinisekise kobana ilwazi olinikelako ku-
Umbiko wezokwelapha
emalungeni atlolisiweko. Amalunga angakatlolisi kufanele abhadele iindleko zevakatjho leli ngokwabo.
ISIGABA C: UKUKHETHWA KWENZUZO
Sibawa wenze ukukhetha kwakho ngokutjheja, Njengoba angeze wakghona ukutjhugulula ukukhetha kwakho phakathi nonyaka ngaphandle kwakobana lokho kudluliswe yiBhodo yokweLusa iimali.
Ukuphuma kwakho esibhedlela nezinye iinzuzo zizakubalwa ngokuya ngesikhathi esele unaso nangabe ilanga lakho lokungena akusi mhla zi-1 kuTjhirhweni. Lokhu kutjho kobana imikhawulo yenzuzo yakho izakubala ngokulingana nesikhathi sobulunga esiseleko emnyakeni kusukela ngelanga ongene ngalo.
Uzokghona ukutjhugulula ukukhetha kwakho ekupheleni komnyaka omunye nomunye kusukela ngelanga lokuthoma lomnyaka olandelako.
ISIGABA D: ILANGA LOKUNGENA
Kufanele utjengise ilanga ofisa ukungena ngalo ku-GEMS esiGabeni D seforomo lesiBawo.
Sibawa utjheje okulandelako:
Ilanga lokwamukelwa kwakho kufanele kube lilanga lokuthoma enyangeni.
Lapho kukghonakala khona, qinisekisa kobana ilanga lokwamukelwa kwakho ku-GEMS lilandelana bunqopha nelanga lokucinywa kwesiKimu sakho sokwelapha sangaphambilini, njengombana ukujanyiswa kungaba nomthelela omumbi esekelweni ngeemali olifumana kumqatjhi wakho.
Nangabe akunalanga elifakweko, ilanga lakho lokutloliswa lizakubekwa ngokuzenzakalela kusukela ngelanga lokuthoma lenyanga elandelako khona kungazokuba nemali esalela emva.
Nangabe ilanga lokungena elikhethwe nguwe lenza kube nemali esalela emva, izakudoswa emrholweni wakho namkha e-akhawundini yakho yebhanga (lapho kufanele khona).
Mayelana nabasebenzi abatjha, ilanga lakho lokutloliswa angeze laba ngaphambi kwesikhathi sokuqatjhwa kwakho.
ISIGABA E: ISIGABA SENGENISO
Abenzisibawo abarhola ipentjheni: Sibawa uzalise iforomo le-M2 neforomo le-Z583 ukuqinisa isekelo ngeemali ePhikweni lomNyango wezeeMali. Nawungaba nekhophi yencwadi ebuya ePhikweni lomNyango wezeeMali eqinisa ukukusekela ngeemali, sibawa uyinamathisele eforomeni lesibawo, njengoba izokwenza ikambiso yokutlolisa ikhambe kuhle.
AbenzisiBawo abaSebenzako: Sibawa utjengise kobana umrholwakho wenyanga yimalini. Nangabe uphakathi namkha ezingeni lokuphatha eliphezulu, sibawa utjengise umrholwakho wenyanga opheleleko. Faka Ipheyisilibhu yanjesi namkha incwadi yokuqatjhwa nangabe umsebenzi omutjha.
ISIGABA F: UBULUNGA BESIKIMU SOKWELAPHA SANGAPHAMBILINI
sibawa unamathisele isitifikedi sobulunga esinelanga lamaswaphela esikimini sakho sokwelapha sangaphambilini.
Sibawa utjheje okulandelako:
UmThetho uthi wena namkha obondlako angeze natloliswa eenkimini ezimbili zokweLapha ngasikhathi sinye.
Yini ekufanele ukwenze nangabe gade ulilunga lesikimu sokwelapha ngaphambi kokungena ku-GEMS:
Sibawa uthintane nesikimu sakho sokwelapha sangaphambilini ubabawe bakunikele isitifikedi sobulunga esinelanga lamaswaphela njengobufakazi bobulunga.
Sibawa utjheje kobana nangabe isitifikedi sakho sobulunga singavezi ilanga lamaswaphela, siyabhalelwa ukusisebenzisa. Khumbula ukuzalisa nokuthumela incwadi yokujamisa kobana ucime ubulunga bakho esikimini sokwelapha sangaphambilini, nangabe awukabu kukwenza lokhu.
Nangabe uyabhalelwa ukufumana isitifikedi sobulunga, sizakwamukela incwadi yokujamisa ubulunga bakho esikimini sakho sokwelapha sangaphambilini etlolwe ibizo laso, njengobufakazi bokuthokoza.
Kukatelelekile ukuzalisa isigabesi ngokuzeleko, ngombana iforomo lakho lesibawo alizokuphunyeleliswa nangabe awukanikeli imininingwana yakho yebhanga.
Sibawa uqinisekise kobana ufunda iingabezi ngokutjheja ngaphambi kobana utlikitle iingabezi eforomeni lakho lesibawo.
ILWAZI ELINGEZELELAKO
ezikweni lemiTato ku-0860 00 4367 ukufumana umsizi wezamaphilo endaweni yangekhenu.
I-GEMS ibambisene nabodorhodere abaziinkulungwana, abodorhodere bamazinyo nabanye abasiza ngemisebenzi yetjhejo lezamaphilo okobana banikele amalunga ngesizo elitjha lokuzitlolisa eliletha abasizi bezamaPhilo eduze nelunga. Abasizi laba bavumile kobana bangabizi amalunga we-GEMS imali engaphezu kwebizwa Sikimu, okutjho kobana akutlhogeki kobana ubhadele okuthileko okuphuma esikhwanyeni sakho ukuhlahluba ku- "Friend of GEMS".
I-GEMS inikela inzuzo epheleleko yeenhlahla zobulwelwe obungalaphekiko kiwo woke amalunga. Okobana ulungele ukufumana iinhlahla zakho zobulwelwe obungalaphekiko kufanele utlolise ehlelweni leenhlahla zobulwelwe obungalaphekiko, ngemva kwakobana ufumene isaziso sokobana ulilunga elitlolisiweko le-GEMS.
Iinhlahla eziselwa ngokuragela phambili ukwelapha amalwelwe abhalelisako angalaphekiko lawo athinta khulu amandla nobujamo obuhle bepilo; begodu
Nasele utlolisiwe ehlelweni iinhlahla zakho ezivunyelweko zizakubhadelwa ngokuzeleko, kwaphela Nawufumana iinhlahla zakho ekhemisi ye-Prime Cure network. Udorhodere wakho we-Prime Cure uzakusiza ngamalungiselelo la.
Ngemva kobana udorhodere wakho akuhlahlubile begodu azalise neforomo lesibawo, kufanele ufeksele iforomo lelo nencwadi kadorhodere etjhoko kobana ngiziphi iinhlahla ekufanele uzisele ku-0866 51 8009 kobana zilungiswe. Ngenye indlela ungazi imeyilela ku-chronicDSP@gems.gov.za. Ngaso soke isikhathi qiniseka kobana isibawo sakho sizaliswe ngokupheleleko besatlikitlwa nguwe nodorhodere wakho.
Isiqhema sezokwelapha sizakubuyekeza imininingwana yakho begodu nangabe kuyatlhogeka sizakuthintana nodorhodere wakho (ngomtato namkha ngokumtlolela incwadi) okobana kukhethwe iinhlahla ezibunqopha godu/namkha zentengo ephasi. Uzakuthunyelelwa i-SMS ekwazisa ngobujamo besibawo sakho ukwamukelwa nokuphasiswa. Isibawo sakho sizakuthatha isikhathi esingaba malanga alikhomba wokusebenza kobana siphunyeleliswe.
Bulunga ikhophi yeforomo lakho elizalisiweko okobana ube nerekhodi.
Namathisela imiphumela yokuhlahlutjwa esekelako/iphenyo elikhethekileko nokusekela (njengoba kufuneka)
ukuvikela ukubambezeleka ekuphumeleliseni isibawo sakho.
Nangabe isibawo sakho saliwe, uzakuthunyelelwa incwadi bese ikhophi ithunyelelwe udorhodere wakho. Nangabe kukhona elinye ilwazi lezokwelatjhwa elifunekako, isibawo sakho sizakutjhejwa godu ngemva kokufumana loke ilwazi elibunqopha kudorhodere wakho. Udorhodere wakho angadosela umtato ku-0860 100 608 ukufumana isizo.
Ukwenza iimbawo zikhambisane nesikhathi
Nangabe iinhlahla zakho zobulwelwe obungalaphekiko ziyatjhuguluka ngenye indlela, kufanele wazise i-GEMS.
Ukulethwa kweenhlahla
UKUTHUMELA IFOROMO LAKHO LESIBAWO ELIZALISIWEKO
Nasele uqedile ukuzalisa iforomo lakho lesibawo, ungalithumela kobana utloliswe ngenye nenye indlela yalezi ezilandeleko:
Ekuphumeleliseni iforomo lakho lesibawo, uzakufumana i-SMS eqinisa ukufumaneka kwesibawo sakho.
Uzakwaziswa ngokufaneleko nakungafuneka eminye imitlolo engezelelako ukuqedelela ukutloliswa kwesibawo sakho.
Nakuqedwa ukutloliswa kwakho ngeforomo lakho lesibawo, ipakana yelunga efakahlangana amakarada wakho wobulunga nomhlahlandlela welunga opheleleko zizakuposelwa esiphandeni sakho seposo.
IFeksi: 0861 00 4367
<fn>(3172010120110 PM) FINAL MB NDEBELE.txt</fn>
Ukuzibophelela kwethu
I-GEMS yakhiwa ngokucabangela wena. SiSkimu sezokwelapha esikhulu khulu esikhethako esenzelwe ukuqalana neendingo zetjhejo lezamaphilo wabaSebenzi bomBuso kwaphela.
Sizibophelele ekunikeleni elinye nelinye lamalunga wethu kunye nemindeni yawo kobana afunyane iinzuzo ezifikelelekako begodu nezizeleko ngamakhetho weenzuzo ama-5 ahlukahlukeneko. Kusukela ilunga lokuthoma lajoyina i-GEMS ngo 2006, sifunyene ukukhula egade singakakulindeli begodu senza ngokusemandleni kobana sisebenze kuhle khulu, ngepumelelo nangokuba Skimu sezokwelapha esifikelelekako kibo boke abasebenzi bomBuso.
Kodwana njengombana sikhula siba namandla ukuya phambili, kunomnqopho munye ongatjhugulukiko:
kuragela phambili nokungehlisi izinga lokusebenza kuhle khulu kikho koke esikwenzako ukuqiniseka kobana itjhejo lezamaphilo liyafunyaneka kibo boke abasenezi bomBuso.
Isisekelo selanga nelanga
Isisekelo selanga nelanga
IinLinganiso ezihlukeneko:
iinhlahla,
Udorhodere wamazinyo okhethekileko, udorhodere wamehlo, njll.
IinLinganiso ezihlukeneko:
iinhlahla,
Udorhodere wamazinyo okhethekileko, udorhodere wamehlo, njll.
Ithungelelwano lesibhedlela somBuso
Ithungelelwano lesibhedlela sangeQadi
Zoke iimbhedlela zangeqadi
Zoke iimbhedlela zangeqadi
Zoke iimbhedlela zangeqadi
AmaThungelelwano Isilinganiso esiphakathi
Ngokupheleleko
Ungajoyina i-GEMS lokha nakhibe uqatjhwe e:
UmNyango weNarha otlolwe kuTjhejuli 1 womThetho wemiSebenzi yomBuso;
UmNyango wesiFunda otlolwe kuTjhejuli 2 womThetho wemiSebenzi yomBuso;
Ama-Ofisi wesiFunda atlolwe kuTjhejuli 2 womThetho wemiSebenzi yomBuso;
iingcenye zehlangano ezitlolwe kuTjhejuli 3 womThetho wemiSebenzi yomBuso; namkha
Esinye nesinye isiqhema sabaqatjhi esiphasiswe Skimu.
U 'Mntwana' u: mntwana obelethwa lilunga, namkha ozaphethwe namkha umntwana ombelekelwe ngokomthetho, namkha umntwana osisiweko, namkha omunye nomunye umntwana ofaneleko ofakwe ngaphasi kwelawulo lelunga begodu nomkalo, ukufakahlangana iinzukulwana nabantwana babafowethu namkha abodadwethu, abaneminyaka engaphasi kwema-21, namkha umntwana okhubazeke ngokomkhumbulo namkha ngokomzimba weminye neminye Iminyaka, namkha uhlangana neminyaka ema-21 nema-27 yobudala begodu nomfundi otloliswe ngokuzeleko ubufakazi bokutloliswa kufanele bunikelwe ekwenzeni isibawo.
Ngubani ekufanele ajoyine?
I-GEMS inikela iinzuzo ezifikelelekako kibo boke abantu!
Omunye nomunye angakghona ukujoyina i-GEMS, ngombana imali oyibhadelako ukuba lilunga liSkimu lesi iya ngemali oyirholako. Lokhu kutjho kobana ungabhadela ngaphasi ubhadelela ikhetho leenzuzo elifanako nelomuntu orhola ngaphezulu. Ukobana ubhadela malini nakho kuya ngobukhulu bomndenakho nokobana ukhetha liphi lamakhetho amahlanu.
Njengelunga le-GEMS, uzakuthabela iinzuzo ezinengi, ukutjhejwa okuhle khulu kukhambisana, nemisebenzi enobungani nenepumelelo. Ngaphezu kwalokho, i-GEMS ikontrage isiqhema sabanikeli besizo lezamaphilo abafundisiweko ngeentengo ezibekiweko. Lokhu kutjho kobana inengi lemali yakho ibhadela imisebenzi yetjhejo lezamaphilo begodu encani ibhadela amaphepha asetjenziswako.
Sibawa utjheje:
Skimu esinomnako omkhulu mayelana begodu esinqophe eendingweni zakho - siyalalela lokha amalunga wethu nakakhulumako!
Iinzuzo zetjhejo lezamaphilo elihle khulu ngemali efikelelekako.
Ifihlo epheleleko - imininingwana yakho yokwelatjhwa iphathwa ngefihlo epheleleko soke isikhathi - ngitjho nakumqatjhi wakho.
Ukuthintana namalunga njalo njalo.
INdawo yokuDosa imitato engakusiza ngelinye nelinye ilimi elisemthethweni leSewula Afrika.
Ama-ofisi weemFunda inarha yoke okobana ufunyane lula isizo nemisebenzi.
Ukufunyana itjhejo eliphezulu lezokwelatjhwa emazikweni wombuso newangeqadi.
Umnikeli wesizo okhethiweko ozokuqinisekisa kobana ufunyana iinhlahla zakho zamalwelwe angalaphekiko qobe ngenyanga.
Amaqhinga amatjha wemisebenzi yezokwelapha namahlelo anjengeHlelo lezokuBelethisa, amaIanga wokuHlolelwa ukuphila kuhle emsebenzini wakho, begodu ngaphezu kwalokho nangemisebenzi enzinzileko eragela phambili ngokukhula soke isikhathi. Sifuna ukwenza kobana kube lula kuwe ukuhlala uphilile.
Ukuba lilunga, landela amagadango alula lawa
Igadango 1:
Igadango 2:
Complete the form - qinisekisa kobana uzalisa zoke iingaba ngokuzeleko begodu unikela namaphepha angezelelako abawiweko (qala: Ingabe ngimaphi amaphepha owatlhogako ukuwafaka nesibawo sakho? ngenzasi);
Feksela: Posela: Imeyilela:
Ingabe ngimaphi amaphepha owatlhogako ukuwafaka nesibawo sakho?
Njengemihleni, i-GEMS izabalazela ukukulethela iinzuzo zetjhejo lezamaphilo elihle khulu ngendlela ekungakghonakala ngayo elizokulingana isikhwama sakho. Ukufika kwanjesi, sikghonile ukubulunga ukukhuphuka emalini nakho oyibhadela ngenyanga ngokukhambisana ne-infletjhini yeenhlahla. Ukukunikela ukukhetha okungezelelweko ngikho okuveza ukuzibophelela kwethu kuwe.
Kunekhetho leenzuzo elihle khulu elifanele iindingo zetjhejo lezamaphilo begodu elifanele isikhwama sakho!
Leli linana leemali ezibhadelwa ngenyanga begodu alivezi isabsidi efakwe mqatjhi. Lokha umsebenzi nakafanele ukuyifunyana isabsidi, umqatjhi uzokubhadela ingcenye yemali ebhadelwako nebhalansi yomsebenzi. Ubukhulu besabsidi buya ngobungako bomndeni begodu bubekelwe umkhawulo wama-75% wemali yakho oyibhadela ngenyanga, enomkhawulo wama-R2 570.
R10 501+ R1 900 R1 356 R608 Ingabe utlhoga ilwazi elinabileko?
Dosela iNdawo yemiTato 0860 00 4367.
Idiskleyima: Umhlahlandlela lo urhunyeza amaphuzu ahlukahlukeneko we-GEMS. lokhu kuyihloso yokuqala masinyazana kwaphela begodu awujamiseleli imithetho yeSkimu. Nakhibe kunombango, imithetho etlolisiweko kuzakusetjenziswa yona.
ITjhejuli ye-GEMS yeenzuzo zomnyaka ka 2010
Sibawa kobana utjheje ukuthi imikhawulo yeenzuzo izakubalwa ngobungako besikhathi sobulunga esiseleko emnyakeni kusukela ngelanga lokujoyina.
Isibhedlela somBuso kwaphela, ngaphandle kweenzuzo zokubelethisa esikhethiweko zangeqadi
Ikhetho lethungelelwano
Ikhetho lesiko
Ikhetho lesiko
IINZUZO ZANGAPHAKATHI KWESIBHEDLELA (ziya ngemvumo qange)
UmKhawulo oZeleko womNyaka wesibhedlela Kuye ngokobana inikelwe imvumo qange
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela we-
R133 400 umndeni ngamunye
Iimbhedlela zombuso kwaphela, ngaphandle kweenzuzo zangeqadi zokubeletha
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela we-
R667 010 umndeni ngamunye
Udorhodere wamazinyo
NgokuBuyisela begodu
NgokuKhethekileko
Esibhedlela samazinyo ukuhlukumezeka kwaphela, abantwana abangaphasi kweminyaka ebu-8 begodu namazinyo womhlathi wesithathu athintekileko
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Esibhedlela samazinyo ukuhlukumezeka kwaphela, abantwana abangaphasi kweminyaka ebu-8 begodu namazinyo womhlathi wesithathu athintekileko
I-R2 050 umzuzi ngamunye ngomnyaka
Umkhawulo owatjelwana ngeenzuzo zokwelatjhwa kwamazinyo kwangaphandle kwesibhedlela
Umkhawulo we-R6 300 umzuzi ngamunye iminyaka emi- 2.
Umkhawulo owatjelwana ngeenzuzo zokwelatjhwa kwamazinyo kwangaphandle kwesibhedlela
Umkhawulo we-R10 440
ISizo lezokweLapha eliRhabako dosela 0800 44
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngokuzitlolisa eHlelweni lokuPhathwa kwe-HI
Imilandu iphathwa ngokuya ngokuphathwa kweekambiso
Imilandu iphathwa ngokuya ngokuphathwa kweekambiso
Imilandu iphathwa ngokuya ngokuphathwa kweekambiso
Imilandu iphathwa ngokuya ngokuphathwa kweekambiso
Imilandu iphathwa ngokuya ngokuphathwa kweekambiso
Kuye ngama-
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
IiNzuzo zokuBeletha begodu qala ukuBeletha: UkuBelethela eKhaya Kuye ngemvumo qange nokutloliswa eHlelweni lokuBeletha okufakahlangana ubudisi bokubelethwa komntwana osandukubelethwa
umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umndeni ngamunye
Isigaba esikhethekileko sokubelethisa ngokuhlinza kuye ngokuphathwa kwemilandu begodu nombono wesibili
Ukubelethela ekhaya yi- R6 610 umzuzi ngamunye
Ukubelethela ekhaya yi- R6 610
Ukubelethela ekhaya yi-R6
umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
ZamaPhilo womKhumbulo
Kuye ngama-PMB, imvumo qange begodu nokuzitlolisa ehlelweni lezamaphilo elifaneleko eliphethwe kuhle
umndeni ngamunye
umndeni ngamunye
R23 730 umndeni ngamunye
Umkhawulo owatjelenweko wezamaphilo womkhumbulo ngaphandle kwesibhedlela
Kuye ngama-PMB, imvumo qange begodu nokutlolisa ehlelweni letjhejo lezamaphilo eliphethwe ngokufaneleko
umndeni ngamunye
Iimbhedlela zombuso kwaphela
umndeni ngamunye
R153 750 umndeni ngamunye
umndeni ngamunye
R153 750 umndeni ngamunye
umndeni ngamunye
R200 500 umndeni ngamunye
UkuFakwa kweeNgazi zomunye komunye umuntu
umndeni ngamunye begodu nomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela we-R667 010
Kuye ngokuPhathwa kweTjhejo
Kuye ngokuPhathwa kweTjhejo
Akunanzuzo zangegumbini labalimele khulu esibhedlela sangeqadi, ngaphandle kokwelatjhwa okurhabileko
Ukusikwa kwesitho nethitjhu komunye ifakwe komunye umuntu
Kuye ngama-PMB, imvumo qange begodu nemihlahlandlela yokwelapha esetjenzisiweko esibhedlela sombuso
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umzuzi ngamunye
umzuzi ngamunye
R376 680 umzuzi ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
R20 010 umndeni ngamunye
Ubunesi bangeqadi Kuye ngemvumo qange begodu nehlelo letjhejo lezamaphilo eliphethwe kuhle
R13 340 umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umndeni ngamunye
umndeni ngamunye; isingasitho sangaphakathi kwaphela;
ukwabelana ngeensetjenziswa
Ukwelapha nokuhlinza umkhawulo we-R4 000 umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Ukwabelana ngeenzuzo zangaphandle kwesibhedlela
umkhawulo we-R20 010
umndeni ngamunye
Isingasitho sangaphandle: ukwabelana ngeensetjenziswa Ukwelapha nokuhlinza umkhawulo we-
R6 670 umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umndeni ngamunye esikhathini esiminyaka emi- 2
Umkhawulo wokwabelana ngesingasitho sangaphandle neensetjenziswa zangaphandle kwesibhedlela
umndeni ngamunye esikhathini esiminyaka emi- 2
Umkhawulo wo kwabelanangeensetjenziswa zangaphandle ngaphandle kwesibhedlela
R58 000 umndeni ngamunye esikhathini esiminyaka emi- 2
Umkhawulo wokwabelana ngesingasitho sangaphandle neensetjenziswa zangaphandle kwesibhedlela
umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umndeni ngamunye
Ukwabelana ngeenzuzo zeradioloji ephambili yangaphandle kwesibhedlela
umndeni ngamunye
Ukwabelana ngeenzuzo zeradioloji ephambili yangaphandle kwesibhedlela
R16 950 umndeni ngamunye
Ukwabelana ngeenzuzo zeradioloji ephambili yangaphandle kwesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela we-
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Abodorhodere abakhethekileko
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
IINZUZO ZANGAPHANDLE KWESIBHEDLELA
Ngokuthunyelwa mnikeli wethungelelwano kwaphela
R2 000 umndeni ngamunye
Ngokuthunyelwa mnikeli wethungelelwano kwaphela
Umkhawulo we-R4 000
umndeni ngamunye, kuye ngomkhawulo ozeleko we-
R133 340 kuyo yoke imisebenzi yesibhedlela
Ngaphakathi nangaphandle kwesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
umndeni ngamunye esikhathini esiminyaka emi- 2*
umndeni ngamunye esikhathini esiminyaka emi- 2*
Isebenza lokha i-PMSA nasele iphelelwe
umndeni ngamunye ngomnyaka
umndeni ngamunye ngomnyaka
ZamaPhilo womKhumbulo
R6 060 umndeni ngamunye
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela we-R667 010
Ukwabelana ngezamaphilo womkhumbulo ngaphandle kwesibhedlela
Ukwabelana ngomkhawulo wezamaphilo womkhumbulo ngaphakathi kwesibhedlela
Kuye ngeenzuzo zangamalanga
Ukwabelana ngomkhawulo wezamaphilo womkhumbulo wangaphakathi kwesibhedlela nakhibe kuvunyelwe ukubhedelela ukungena esibhedlela
Ukubeletha ngaphambi kokubelethwa begodu ngemva kokubelethwa
Kuye ngeenzuzo zeBhlogo zelanga nelanga
kwaphela
Kuye ngobuncanibomkhawulo we-R13 340 umndeni ngamunye begodu nomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela we-
Ifakiwe emkhawulweni weenhlahla zamalwelwe alaPhekako
Ifakiwe emkhawulweni weenhlahla zamalwelwe alaPhekako
Udorhodere wamazinyo
Ukwabelana ngomkhawulo wamazinyo ngaphakathi kwesibhedlela
umzuzi ngamunye esikhathini esimnyaka emi- 2
Ukwabelana ngomkhawulo wamazinyo ngaphakathi kwesibhedlela
Ivakatjho linye umzuzi ngamunye ngomnyaka
Ivakatjho linye umzuzi ngamunye ngomnyaka
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngerhelo eliphasisiweko lemisebenzi emnikelini wethungelelwano
Ukwabelana ngemikhawulo yamazinyo yangaphakathi kwesibhedlela
Ukwabelana ngemikhawulo yamazinyo yangaphakathi kwesibhedlela
Ngaphandle kwamavakatjho angekho ethungelelwaneni: linye umzuzi ngamunye begodu mabili umndeni ngamunye ngomnyaka ngomkhawulo we-R660
isehlakalo ngasinye ilunga libhadela ngaphezulu nge-20%
linye umzuzi ngamunye mabili umndeni ngamunye ngomnyaka ngomkhawulo we-R660
isehlakalo ngasinye ngokobana ilunga libhadele i-20%
ngaphezulu
Imilandu iphethwe ngokuya ngeenkambiso zokwelatjhwa
Imilandu iphethwe ngokuya ngeenkambiso zokwelatjhwa
Imilandu iphethwe ngokuya ngeenkambiso zokwelatjhwa
Imilandu iphethwe ngokuya ngeenkambiso zokwelatjhwa
Imilandu iphethwe ngokuya ngeenkambiso zokwelatjhwa
UkuBeletha: UkuBelethela eKhaya
Umbelethisi ozitlolisileko
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Begodu qala abodorhodere abakhethekileko bangaphandle kwesibhedlela
umzuzi ngamunye ngomnyaka
Umbelethisi ozitlolisileko
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngomkhawulo ozeleko womnyaka wesibhedlela
Kuye ngefomula yomnikeli wethungelelwano leenhlahla kwaphela
Kuye ngefomula yomnikeli wethungelelwano leenhlahla kwaphela
umndeni ngamunye
umzuzi ngamunye ngomkhawulo we-R6 780 umndeni ngamunye
R10 670 umndeni ngamunye
Kuye ngefomula yeenhlahla kumnikeli wethungelelwano kwaphela
kwaphela
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
Kuye ngefomula yeenhlahla kumnikeli wethungelelwano kwaphela
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
DTP begodu nerhelo elingezelelweko leenhlahla
I-DSP namkha iziko lombuso kwaphela
Umkhawulo we-R6 780 umzuzi ngamunye ukuya ku-R13 650
umndeni ngamunye
DTP begodu nerhelo elingezelelweko lobujamo
Umkhawulo we-R11 576
umzuzi ngamunye ukuya ku-
R23 730 umndeni ngamunye
Umkhawulo ukuya ku-R200 ngomnyaka,
Ubukhulu be- R40 umzuzi ngamunye isehlakalo ngasinye
Kuye ngefomula yeenhlahla kumnikeli wethungelelwano kwaphela
namkha E
Umkhawulo ukuya ku-R200 ngomnyaka, Ubukhulu be- R40 umzuzi ngamunye isehlakalo
Kuye ngefomula yeenhlahla kumnikeli wethungelelwano kwaphela
umzuzi ngamunye
Iinzuzo ezingabhadelwa ngokuya ngeenyanga
umndeni ngamunye
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
umzuzi ngamunye
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
I-R3 000 umzuzi ngamunye ngobukhulu besilinganiso somnyaka se-R6 000 umndeni ngamunye
Inzuzo umzuzi ngamunye qobe mnyaka wesibili
Ubuncani bomkhawulo we-R1 500 ifremu ngayinye
I-R1 770 umzuzi ngamunye ngobukhulu besilinganiso somnyaka eziyi-R3 550 umndeni ngamunye
Inzuzo umzuzi ngamunye qobe mnyaka wesibili
ifremu ngayinye
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
I-R2 750 umzuzi ngamunye begodu i-R5 510
umndeni ngamunye esikhathini esiminyaka emibili-2
Itjhejo lokukhandela
Angeze kwakleyinywa ihlahlubo linye ukudlula kanye esikhathini esiminyaka emi-3 Ihlahlubo linye lokukhandela ngomnyaka, ngaphandle kokuhlolelwa isibeletho Ihlahlubo linye esikhathini esiminyaka emi- 2
Akusebenzi Akusebenzi
Iqalise emisebenzini yobungani bezokwelapha
Iqalise emisebenzini yobungani bezokwelapha
R4 420 umndeni ngamunye
Iqalise emisebenzini yobungani bezokwelapha
R5 510 umndeni ngamunye
Ukwabelana umkhawulo ngeenzuzo zeBhlogo zangamalanga
I-R20 010 umndeni ngamunye
I-R13 560 umndeni ngamunye
Umkhawulo ukuya ekuhlolweni okubili 2D ukubasidisi ngakunye
Umnikeli wethungelelwano kwaphela
Abodorhodere abakhethekileko
Ngokulayelwa yi-GP yethungelelwano kwaphela; ukusebenzisa abodorhodere abakhethekileko ngokungazithandeli kuye ngokubhadela ngaphezulu
Iinzuzo kuye ngemvumo qange ngokulayelwa yi-GP yethungelelwano kwaphela; ukusebenzisa abodorhodere abakhethekileko ngokungazithandeli kuye ngokubhadela ngaphezulu
Amavakatjho anomkhawulo waku-3 umzuzi ngamunye begodu ama-5 umndeni ngamunye
Amavakatjho anomkhawulo we-R1 600
umndeni ngamunye
I-DTP UkuHlahlutjwa nokweLatjhwa okungakuBili njengombana kunikelwe ekuLawulweni komThetho weSkimu sezokweLapha.
<fn>(382010120836 PM) marketing ndebele.txt</fn>
Ukuzibophelela kwethu
I-GEMS yakhiwa ngokucabangela wena. SiSkimu sezokwelapha esikhulu khulu esikhethako esenzelwe ukuqalana neendingo zetjhejo lezamaphilo wabaSebenzi bomBuso kwaphela.
Sizibophelele ekunikeleni elinye nelinye lamalunga wethu kunye nemindeni yawo kobana afunyane iinzuzo ezifikelelekako begodu nezizeleko ngamakhetho weenzuzo ama-5 ahlukahlukeneko. Kusukela ilunga lokuthoma lajoyina i-GEMS ngo 2006, sifunyene ukukhula egade singakakulindeli begodu senza ngokusemandleni kobana sisebenze kuhle khulu, ngepumelelo nangokuba Skimu sezokwelapha esifikelelekako kibo boke abasebenzi bomBuso.
Zoke Zoke Zoke iimbhedlela iimbhedlela iimbhedlela zangeqadi zangeqadi zangeqadi
AmaThungelelwano Isilinganiso esiphakathi
Ngokupheleleko
Kodwana njengombana sikhula siba namandla ukuya phambili, kunomnqopho munye ongatjhugulukiko:
kuragela phambili nokungehlisi izinga lokusebenza kuhle khulu kikho koke esikwenzako ukuqiniseka kobana itjhejo lezamaphilo liyafunyaneka kibo boke abasenezi bomBuso.
I-25% ye-
IinLinganiso ezihlukeneko:
iinhlahla,
IinLinganiso ezihlukeneko:
iinhlahla,
Ngubani ekufanele ajoyine?
Ungajoyina i-GEMS lokha nakhibe uqatjhwe e:
UmNyango weNarha otlolwe kuTjhejuli 1 womThetho wemiSebenzi yomBuso;
UmNyango wesiFunda otlolwe kuTjhejuli 2 womThetho wemiSebenzi yomBuso;
Ama-Ofisi wesiFunda atlolwe kuTjhejuli 2 womThetho wemiSebenzi yomBuso;
iingcenye zehlangano ezitlolwe kuTjhejuli 3 womThetho wemiSebenzi yomBuso; namkha
Esinye nesinye isiqhema sabaqatjhi esiphasiswe Skimu.
yi:
I-GEMS inikela iinzuzo ezifikelelekako kibo boke abantu!
Omunye nomunye angakghona ukujoyina i-GEMS, ngombana imali oyibhadelako ukuba lilunga liSkimu lesi iya ngemali oyirholako. Lokhu kutjho kobana ungabhadela ngaphasi ubhadelela ikhetho leenzuzo elifanako nelomuntu orhola ngaphezulu. Ukobana ubhadela malini nakho kuya ngobukhulu bomndenakho nokobana ukhetha liphi lamakhetho amahlanu.
Njengelunga leGEMS, uzakuthabela iinzuzo ezinengi, ukutjhejwa okuhle khulu kukhambisana, nemisebenzi enobungani nenepumelelo. Ngaphezu kwalokho, i GEMS ikontrage isiqhema sabanikeli besizo lezamaphilo abafundisiweko ngeentengo ezibekiweko. Lokhu kutjho kobana inengi lemali yakho ibhadela imisebenzi yetjhejo lezamaphilo begodu encani ibhadela amaphepha asetjenziswako.
U 'Mntwana' u: mntwana obelethwa lilunga, namkha ozaphethwe namkha umntwana ombelekelwe ngokomthetho, namkha umntwana osisiweko, namkha omunye nomunye umntwana ofaneleko ofakwe ngaphasi kwelawulo lelunga begodu nomkalo, ukufakahlangana iinzukulwana nabantwana babafowethu namkha abodadwethu, abaneminyaka engaphasi kwema-21, namkha umntwana okhubazeke ngokomkhumbulo namkha ngokomzimba weminye neminye Iminyaka, namkha uhlangana neminyaka ema-21 nema-27 yobudala begodu nomfundi otloliswe ngokuzeleko ubufakazi bokutloliswa kufanele bunikelwe ekwenzeni isibawo.
Sibawa utjheje:
IHlelo lokuPhathwa kwe-HIV/Aids elikunikela Itjhejo eliyifihlo lokha eendingweni zakho -siyalalela lokha amalunga wethu nawulitlhoga khulu.
nakakhulumako!
Iinzuzo zetjhejo lezamaphilo elihle khulu ngemali efikelelekako.
Amaqhinga amatjha wemisebenzi yezokwelapha namahlelo
Ifihlo epheleleko imininingwana yakho yokwelatjhwa iphathwa ngefihlo epheleleko soke isikhathi - ngitjho nakumqatjhi wakho.
Ukubhadelwa kwamakleyimu masinyana nakuhle njal emalangeni nangemisebenzi enzinzileko eragela phambili ngokukhula soke ali-14. isikhathi. Sifuna ukwenza kobana kube lula kuwe ukuhlala uphilile.
Ukuthintana namalunga njalo njalo.
INdawo yokuDosa imitato engakusiza ngelinye nelinye ilimi kezeemali esikhula masinyana ngobulunga baso.
Ama-ofisi weemFunda inarha yoke okobana ufunyane lula isizo nemisebenzi.
Ukufunyana itjhejo eliphezulu lezokwelatjhwa emazikweni wombuso newangeqadi.
Umnikeli wesizo okhethiweko ozokuqinisekisa kobana ufunyana iinhlahla zakho zamalwelwe angalaphekiko qobe ngenyanga.
Ukuba lilunga, landela amagadango alula lawa
Igadango 2: Complete the form - qinisekisa kobana uzalisa zoke iingaba ngokuzeleko begodu unikela namaphepha angezelelako abawiweko (qala: Ingabe ngimaphi amaphepha owatlhogako ukuwafaka nesibawo sakho? ngenzasi)
Feksela: Posela: Imeyilela:
Ingabe ngimaphi amaphepha owatlhogako ukuwafaka nesibawo sakho?
Lokha nawuthanda ukujoyina i-GEMS, kuzakufuneka unikele amakhophi wamanye amaphepha aqinisekisiweko, njegomazisi, wakho newamalunga womndenakho, kunye neforomo lakho lesibawo.
izabalazela ukukulethela iinzuzo zetjhejo lezamaphilo elihle khulu ngendlela ekungakghonakala ngayo elizokulingana isikhwama sakho.
Ukufika kwanjesi, sikghonile ukubulunga ukukhuphuka emalini nakho oyibhadela ngenyanga ngokukhambisana ne-infletjhini yeenhlahla. Ukukunikela ukukhetha okungezelelweko ngikho okuveza ukuzibophelela kwethu kuwe.
Kunekhetho leenzuzo elihle khulu elifanele iindingo zetjhejo lezamaphilo begodu elifanele isikhwama sakho!
Leli linana leemali ezibhadelwa ngenyanga begodu alivezi isabsidi efakwe mqatjhi. Lokha umsebenzi nakafanele ukuyifunyana isabsidi, umqatjhi uzokubhadela ingcenye yemali ebhadelwako nebhalansi yomsebenzi. Ubukhulu besabsidi buya ngobungako bomndeni begodu bubekelwe umkhawulo wama-75% wemali yakho oyibhadela ngenyanga, enomkhawulo wama-R2 390.
R10 501+ R1 900 R1 356 R608Ingabe utlhoga ilwazi elinabileko?
Dosela iNdawo yemiTato 0860 00 4367.
<fn>(43200923541 PM) GEMS_APP(NDEBELE).txt</fn>
UMHLAHLANDLELA
WOKUBA LILUNGA
Funda umhlahlandlela wokwenza isibawo ngokutjheja, ngombana umumethe ilwazi eliqakathekileko elizokusiza ekuzaliseni iforomo lesibawo ngefanelo.
Zalisa iforomo lesibawo ekhasini elilandelako bewuqinisekise kobana ufake yoke imitlolo efaneleko begodu utlikitle endaweni efaneleko.
Nikela i-GeMS iforomo lakho nemitlolo engezelelako ngenye nenye yeendlela ezilandelako:
IFeksi: 0861 00 4367
Ungaziyela wena ngokwakho emazikweni: Qala kumhlahlandlela wokwenza isibawo ukufunyana imininingwana ezeleko.
Nangabe isibawo sakho angekhe siphunyeleliswe, i-GEMS izakuthinta ngaphakathi kwamalanga ama-5 yamukele isibawo sakho.
ISIBAWO SOBULUNGA
UNGABUYISI UMHLAHLANDLELA LO NEfOrOMO LAKHO LESIBAWO ELIzALISIWEKO.
SIBAWA UzALISE zOKE IINGABA EzIfANELEKO NGOKUTJHEJA NANGOKUzELEKO.
Qinisekisa kobana ufaka yoke imitlolo efunekako engezelelako. Nikela i-GEMS iforomo lakho lesibawo elizalisiweko ngenye nenye yeendlela ezilandelako:
Ngokuziyela wena ngokwakho emazikweni, namkha
ISIGABA A: IMINININGWANA YELUNGA
Isibongo
Ibizo (ngokuzeleko)
Ubuzwe
Ikhowudu
Inomboro yekhaya
Ikhowudu
yeFeksi. ( )
Ibizo nesibongo ka
Sibawa uqale esigabeni b somhlahlandlela wesibawo ukuqinisekisa kobana abantu ofuna ukubakhetha njengabantu abondliwa nguwe bakulungele lokho na. Angeze saphumelelisa iforomo lakho nangabe imininingwana yakamazisi wakho ayikanikelwa. Ngalokho ke kukatelelekile okobana uzalise isigabesi ngokuzeleko.
Isibongo ibizo ngokuzeleko ubuLili iLanga lamaBeletho iNomboro ye-ID
namkha yePasipoto iNarha ekhutjhwe kiyo ubuHlobo
ISIGABA C: UKUKHETHA INzUzO
Sibawa ukhethe INZUZO YINYE KWAPHELA erhelweni elingaphasi bewutshwaye ibhlogo efaneleko ngo X.
Zoke izibizo ezibhadelwako zenziwa ngesilinganiso sesiKimu ngokuya ngemithetho yesiKimu.
ISIGABA D: ILANGA LOKUNGENELA
Sibawa utjho ilanga owathoma ngalo emqatjhini wakho wanjesi:
Sibawa utjho ilanga okhetha ukungena ngalo ku-GeMS:
ISIGABA E: ISIGABA SENGENISO
Abenziimbawo abasebenzako: Sibawa utjho umrholo wakho wenyanga. Nangabe usezingeni eliphakathi namkha eliphezulu lokuphatha, sibawa utjho umrholo wakho opheleleko wenyanga. Faka ipheyisilibhu yanjesi namkha incwadi yokuqatjhwa nangabe umsebenzi omutjha.
Sibawa utjho ipentjheni oyirhola ngenyanga.
Imali oyifumanako ngenyanga r
Ibizo nesibongo2 ka
ISIGABA f: UBULUNGA BESIKIMU SOKWELAPHA SANGAPHAMBILINI
Ingabe ulilunga namkha ungowondliwako wesiKimu sokwelapha esitlolisiweko?
Nangabe iye, ingabe ulilunga eliyihloko namkha ungowondliwako?
Nangabe ulilunga/ungowondliwako, sibawa unamathisele isitifikedi sakho sobulunga esibuya esikimini sakho sezokwelapha sangaphambilini esiqinisa ilanga lamaswaphela amakarada wobulunga kwaphela akakaneli. Kufanele uqinisekise kobana ubulunga bakho esikimini sakho sezokwelapha sangaphambilini bucinyiwe.
Ibizo lesikimu sezokwelapha sangaphambilini
Inomboro yelunga
ISIGABA G: INDLELA YOKUBHADELA
Imali ekhutjhwa ngenyanga yabasebenzi idoswa ngokuzenzakalela emirholweni yabo lapha kufanele khona.
Amalunga arhola ipentjheni, sibawa akhethe indlela yinye yokubhadela erhelweni elingaphasi:
Ngizokubhadela imali yami yenyanga ngendlela elandelako:
n ngendlela yokudoswa kwesiKwelede ebhanga n ngekhetjhi
Nangabe ukhetha kobana imali idoswe ebhanga kufanele ufake imininingwana yakho yebhanga ngaphasi (Isigaba H)
Nangabe ukhetha ukubhadela ngekhetjhi, sibawa usebenzise imininingwana elandelako yebhanga nawufaka imalakho:
IBhanga: FNB
ISIGABA H: IMINININGWANA YEBHANGA YELUNGA
Imininingwana ye-akhawundu yebhanga: Iyafuneka kobana kufakwe imali ebuyiselwa kimi bunqopha, begodu kudoswe imali engiyikoloda isiKimu bunqopha. Angeze saphumelelisa imalimbuyiselo engeyakho nangabe asinamininingwana yakho yebhanga eencwadini zethu.
Ibizo lebhanga
Ihlobo le-akhawundu n yeTjhege n yokubulunga n yokudlulisela
Umtlikitlo ovunyelweko
Ibizo ngokuzeleko
Ibizo nesibongo3 ka
ISIGABA I: IMVUMO
Ukuvunyelwa ngokomthetho, engibondlako nami sivumela udorhodere begodu/namkha abasebenzi besibhedlela esisetlhogomelweni labo namkha abasisiza ngezamaphilo namkha omunye nomunye umuntu onelwazi mayelana nepilo yami namkha yomunye nomunye wengibondlako kobana anikele:
Elinye nelinye ilwazi elitlhogwa yi-GEMS, abasebenzeli bayo begodu/namkha neenkhamphani ezigontragisiweko okobana kubhadelwe esinye nesinye isibizo esifakwe ngimi namkha ngowondliwa ngimi ku-
GEMS begodu/namkha abasebenzeli bayo;
I-GEMS begodu/namkha umphathi wemilandu wabasebenzeli bayo ngelinye nelinye ilwazi elitlhogwa mphathi wemilandu okobana aphathe umlandu wami namkha wongimondlako;
Abaphathi abatlhogomela zamaphilo elinye nelinye ilwazi, ngaphandle kokwaziwa, lokho kufuneka ngehloso yokuphatha nokubala, kwaphela nangabe ilwazi lelo lizakuphathwa njengefihlo ngeenkhathi zoke.
Kuqakathekile ukunikela i-GEMS begodu/namkha abasebenzeli bayo imvumo yakho kobana bakhulumisane nodorhodere wakho, isibhedlela namkha abanye nabanye abasizi ngezamaphilo ukuqinisekisa kobana ufumana itjhejo elifaneleko.
UmTlikitlo weLunga eliyiHloko
ISIGABA J: UKUVEzA
Ngiyaveza kobana:
Okumumethwe liforomo leli kuliqiniso, kulungile begodu kuphelele. Nakhe kungaba nefihlo engavezwako namkha ukutjho okungasikho, ngiyezwisisa kobana ubulunga bami bungaqedwa begodu kufuneka ngibhadele isiKimu, enye nenye imali, ngokusebenzisa kumbi iinzuzo namkha amalungelo wesiKimu, azabe angaka khanjiswa kuhle ehlangothini lami, kuzakuya ngeenkambiso zokudlulisa.
Ngivumelana nokuzijayeza imithetho yesiKimu.
Abadlalifa bami, ngaphandle komkami/umlingani, abondliwa ngimi ngokuzeleko namkha kancani begodu ngendlela yokobana bondliwa ngimi kancani abanamali abayifumanako ngonyaka edlula ubukhulu bepentjheni abanikelwa yona namkha abakaqatjhwa ngokuzeleko ngelanga lokutlikitlwa kweforomo leli.
Ngiyazi kobana i-GEMS ingabeka imibandela enabileko namkha ebunqopha yesikhathi sokulinda, njengombana kuqalelelwe emThethweni weenKimu zokweLapha (131 of 1998)
Ngiyezwisisa kobana imininingwana yobuntu bami nemininingwana yokwelatjhwa efumaneke ngemvumo yami ehlathululweko kwabasiza ngezamaphilo izakuba yifihlo.
Ngiyazi kobana ifihlo yezamaphilo nemininingwana yobuntu bami neyengibondlako ingasetjenziselwa irhubhululo, imininingwana yeembalobalo, ukuphathwa kwetjhejo neenhloso zokubika, begodu okhunye nokhunye ukuphambuka kilokhu kubanga umlandu wokwephulwa komThetho weFihlo.
Ngiyezwisisa kobana imininingwana yami emayelana nezamaphilo ayizokusetjenziselwa iinhloso ezimayela nerhwebo namkha ithengiswe ngehloso yokwenza imali.
Ngiyezwisisa kobana i-GeMS inikele ilungelo lokukghona ukufumana imininingwana yamalunga begodu nemininingwana emayelana nezamaphilo ebantwini abathileko ngaphakathi kwehlangano neenkhamphanini ezigontragisiweko.
Iya ekhasini elilandelako
Ibizo nesibongo4 ka
ISIGABA J: UKUVEzA - KUrAGELA PHAMBILI
Ngiyezwisisa kobana i-GEMS neenkhamphani zayo ezigontragisiweko izakusebenzisa ikambiso yemininingwana yokwelapha/yezamaphilo/yezokuhlahluba/ enikelelwe ngeenhloso ezilandelako -
ukuphumelelisa iforomo lesibawo sobulunga, ukubhadela isibizo, ukuphumelelisa isibawo sobulunga, ukubhadela izibizo, ukubeka inani lenzuzo efanele ibhadelwe lilunga begodu nokuzijayeza ukulawula ubungozi.
Ngiyezwisisa kobana i-GEMS ingenele iimvumelwano zefihlo neenkhamphani zoke ezigontragisileko ezinelungelo lokufumana imininingwana yabomdlalifa ngehloso yokudlulisa nokuphatha ilwazi, ukulawula isiKimu nokuphatha kuhle amalungiselelo.
Ngiyezwisisa kobana i-GEMS izaqinisekisa kobana ilwazi elaneleko lamagadango wokuvikela likhona.
Ngiyezwisisa kobana lokha nakuphulwe umthetho wefihlo, i-GEMS iba nesibopho begodu ukwephulwa lokho kuzakuphathwa ngekambiso yangokomthetho yangaphakathi ye-GEMS.
Ngalokhu nginikela i-GeMS amandla angatjhugulukiko kobana ithome ukudoswa imali ebhadelwa ngenyanga masinyana kusukela ngelanga engingene ngalo.
Mina, njengelunga le-GeMS, ngikatelelekile ukubhadela imali yenyanga ku-GeMS.
Mina namkha engibondlako akekho namunye ongumdlalifa wesinye isiKimu sezokwelapha esitlolisiweko.
Ngizakwazisa isiKimu ngamanye namanye amatjhuguluko emaphilweni wengibondlako namkha ngobujamo babo, njengombana kufunwa ngaphakathi kwamalanga ama-30 wokutjhuguluka kobujamo.
Ngizakubikela i-GEMS okungenani ama-iri ama-48 ngaphambi kokwamukelwa esibhedlela esingasi sebujameni oburhabako. Ngiyamukela kobana ukubhalelwa ukwenza njalo kuzakubangela kobana ngibhadele ingcenye yemali ngokwami.
Ngiyamukela kobana isiKimu/abasebenzeli baso bazakubhadela izibizo ezibonakala ziliqiniso begodu ngokuya ngemithetho yesiKimu.
Imithetho izakuhlala isebenza njalo begodu ngamukela kobana iincwadi, iincwadi zeendaba neencwajana azijamiseleli imithetho yesiKimu.
Ngiyavuma kobana iinkulumiswano zoke hlangana kwami nesikimu namkha iinkhamphani zaso ezigontragisiweko zingagadangiswa.
UmTlikitlo weLunga eliyiHloko
ISIGABA K: UKUVEzA OKWENzIWA YI-GEMS
IsiKimu siveza kobana:
Imininingwana yobuntu belunga nemininingwana yokwelapha efumaneke ngemvumo yelunga ehlathululweko kwabasiza ngezamaphilo izakuba yifihlo.
Imininingwana yelunga (imininingwana yobuntu balo neyezamaphilo) ayizokusetjenziselwa iinhloso ezimayelana nerhwebo yekhamphani namkha ithengiswe ngehloso yokwenza imali.
Ukufumaneka kwemininingwana yobuntu neyezamaphilo wabadlalifa kunikelwe abantu abangaphakathi kwehlangano neenkhamphani zayo ezigontragisiweko.
Iya ekhasini elilandelako
Ibizo nesibongo 5 ka
ISIGABA K: UKUVEzA OKWENzIWA YI-GEMS - KUrAGELA PHAMBILI
IsiKimu neenkhamphani zaso ezigontragisiweko sizakusebenzisa ikambiso yelwazi lezokwelapha/zamaphilo/
zokuhlahluba elinikelelwe iinhloso ezilandelako: ukuphumelelisa isibawo sobulunga, ukubhadela izibizo, ukubeka inani lenzuzo ekufanele ibhadelwe ilunga nokuphathwa kobungozi.
Lokha nakwephulwe umthetho wefihlo, isiKimu sinesibopho sokuphendula ukwephulwa lokho kuzakuphathwa ngomthethokambiso wangaphakathi wesiKimu.
iziko lokudosa imiTato: 0860 00 4367
Ifeksi: 0861 00 4367
Ibizo nesibongo ka
UMHLAHLANDLELA
WOKUzALISA NOKUNIKELA
Sibawa ungabuyisi umhlahlandlela lo neforomo lakho lesibawo elizalisiweko.
Sitjengise ilwazi eliqakathekileko eengabeni ezahlukeneko eforomeni lakho lesibawo elizakusiza kobana uzalise iforomo lakho lesibawo ngefanelo. Sibawa ufunde umhlahlandlela ngokutjheja.
Sibawa wenze isiqiniseko sokobana unikela imitlolo engezelelako elandelako yeLunga eliyiHloko:
ikhophi ye-Id yelunga eliyihloko.
Amaforomo i-M2 ne-Z583, nangabe urhola ipentjheni begodu/namkha gade usebenza kurhulumende ngaphambilini.
Incwadi eqinisekisa ukusekelwa ngeemali ebuya ePhikweni lomNyango wezeeMali, nangabe ikhona.
Isitifikedi sobulunga esibuya esikimini sezokwelapha sangaphambilini nelanga lamaswaphela.
Umtlikitlo wakho lapho kufanele khona (Iingaba H, I no J)
ISIGABA A: IMINININGWANA YELUNGA
Kukatelelekile ukuzalisa yoke imininingwana esigabeni A, lapho kufanele khona.
Abarhola ipentjheni: Sibawa unikele inomboro yakho yepentjheni ebonakala eencwadini otlolelwa zona namkha esitifikedini sepentjheni esibuya ePhikweni lomNyango wezeeMali.
Umqatjhi/IHlangano
Sibawa utjengise ibizo lomqatjhi wakho wanjesi nekhowudu yehlangano. Ikhowudu yehlanganwakho ingafumaneka epheyisilibhinakho, nangabe umsebenzi wombuso.
Sibawa uzalise imininingwana yobondlako esigabeni b seforomo lesibawo. Kukatelelekile ukuzalisa imininingwana yabomazisi yalabo obondlako esigabenesi. Sizokubhalelwa ukuphumelelisa isibawo sakho nangabe imininingwana le ayikanikelwa.
Akukho obondlako ngaphandle kwalaba ababalwe ethebuleni engaphasi abafanele ubulunga. Imitlolo elandelako ifuneka nesibawo nangabe ilunga eliyihloko lifisa ukutlolisa abomdlalifa njengabondliwa ngilo:
Tjheja: Nangabe mtjhado wesintu, isitatimende esifungelweko esibuya elungeni esiqinisa isibopho kumkamuntu.
Ikhophi yesibopho sangokomthetho sokunikela isekelo ngezokwelatjhwa ngokuya ngesiqunto sokutlhlalana.
Umlingani
Isitatimende esiqinisa ukondliwa ngeemali komlingani welunga.
Isitatimende esifungelweko kufanele sizaliswe lilunga, umlingani nofakazi
Umntwana wengazi, ombelekelweko, oza nonina/noyise namkha omnikelwa mbuso neembongo zamalunga, angaphasi kweminyaka ema-21
Tjheja: Nangabe isibongo somntwana siyahluka nesitatimende selunga esiqinisa isibopho emntwaneni besinikele nonobangela womehluko loyo siyafuneka. (Isitatimende esifungelweko kufanele sizaliswe lilunga)
Umntwana wengazi, ombelekelweko, oza nonina/noyise namkha omnikelwa mbuso ongaphezu kweminyaka ema-21
Nangabe umntwana umfundi:
Ubufakazi bokutloliswa ngokuzeleko ezikweni lezefundo ephezulu elisemthethweni begodu
Isitetimende esiqinisa ukondliwa ngeemali senziwe lilunga
Nangebe umntwana ukhubazeke ngomkhumbulo namkha emzimbeni:
ubufakazi bokukhubazeka obubuya kudorhodere Umbiko wokuhlahluba kufanela uzaliswe ngudorhodere begodu
Isitatimende esiqinisa ukondliwa ngeemali esibuya elungeni.
Isitatimende esiqinisa ukondliwa ngeemali esibuya elungeni.
Tjheja: Nangabe isibongo somntwana siyahluka kweselunga, isitatimende esiqinisa isibopho emntwaneni nesinikela unobangela womehluko siyafuneka. (Isitatimende esifungelweko kufanele sizaliswe lilunga)
UmBelethi, umBelethi webukhweni,
Ababelethi abadala, namkha ababelethi abadala bebukhweni
Isitatimende esiqinisa ukondliwa ngeemali kwabomdlalifa esibuya elangeni.
Tjheja: Ababelethi bebukhweni nababelethi abadala bebukhweni bangatloliswa kwaphela nangabe umkamuntu naye utloliswe njengomdlalifa.
Umzukulu
Isitatimende esifungelweko esiqinisa ukondliwa ngeemali komzukulu lilunga. Isitatimende esifungelweko kufanele sizaliswe lilunga nombelethi wengazi, lapho kufanele khona engibelethwa naye
Isitatimende esifungelweko esiqinisa ukondliwa ngeemali kobelethwa naye lilunga. (Isitatimende esifungelweko kufanele sizaliswe lilunga) Tjheja:
Ngobelethwa nelunga kwaphela ongatloliswa njengomdlalifa.
Abantwana balo engibelethwa naye
Isitatimende esifungelweko esiqinisa ukondliwa ngeemali kwabazukulwana bengubo begodu /namkha bembaji lilunga. Isitatimende esifungelweko kufanele sizaliswe lilunga nobelethwa nalo lapho kufanele khona
Iinlinganiso zabondliwako abadala zibhadelwa boke abondliwako abaneminyaka engaphezu kwama-21, ngaphandle
Kwabondliwako abakhubazekileko (Isilinganiso somntwana siyabhadelwa)
Abantwana ababafundi (isilinganiso somntwana sibhadelwa kufikela eminyakeni ema-27)
Sibawa utjheje kobana abondliwa nguwe abadala bangafakwa ngaphasi kwehlelo lokubuyekeza njalo ngomnyaka.
Amalunga kufanele anikele ubufakazi bokondliwa babo boke abomdlalifa abaneminyaka engaphezu kwe-21 njalo ngomnyaka ngaphandle kwabondliwako abakhubazekileko.
Ngikuphi ekufanele ukwenze nakufanele unikele i-GEMS imitlolo elandelako:
Iintatimende
Nakufanele unikele isitatimende kufanele uye esitetjhini samapholisa esiseduze namkha omunye nomunye umuntu onamandla wokuba ngukomitjhinara wokuthathisa iimfungo aqinisekise kobana ilwazi olinikelako ku-
Umbiko wezokwelapha
emalungeni atlolisiweko. Amalunga angakatlolisi kufanele abhadele iindleko zevakatjho leli ngokwabo.
ISIGABA C: UKUKHETHWA KWENzUzO
Sibawa wenze ukukhetha kwakho ngokutjheja, Njengoba angeze wakghona ukutjhugulula ukukhetha kwakho phakathi nonyaka ngaphandle kwakobana lokho kudluliswe yiBhodo yokweLusa iimali.
Ukuphuma kwakho esibhedlela nezinye iinzuzo zizakubalwa ngokuya ngesikhathi esele unaso nangabe ilanga lakho lokungena akusi mhla zi-1 kuTjhirhweni. Lokhu kutjho kobana imikhawulo yenzuzo yakho izakubala ngokulingana nesikhathi sobulunga esiseleko emnyakeni kusukela ngelanga ongene ngalo.
Uzokghona ukutjhugulula ukukhetha kwakho ekupheleni komnyaka omunye nomunye kusukela ngelanga lokuthoma lomnyaka olandelako.
ISIGABA D: ILANGA LOKUNGENA
Kufanele utjengise ilanga ofisa ukungena ngalo ku-GEMS esiGabeni d seforomo lesiBawo.
Sibawa utjheje okulandelako:
Ilanga lokwamukelwa kwakho kufanele kube lilanga lokuthoma enyangeni.
Lapho kukghonakala khona, qinisekisa kobana ilanga lokwamukelwa kwakho ku-GEMS lilandelana bunqopha nelanga lokucinywa kwesiKimu sakho sokwelapha sangaphambilini, njengombana ukujanyiswa kungaba nomthelela omumbi esekelweni ngeemali olifumana kumqatjhi wakho.
Nangabe akunalanga elifakweko, ilanga lakho lokutloliswa lizakubekwa ngokuzenzakalela kusukela ngelanga lokuthoma lenyanga elandelako khona kungazokuba nemali esalela emva.
Nangabe ilanga lokungena elikhethwe nguwe lenza kube nemali esalela emva, izakudoswa emrholweni wakho namkha e-akhawundini yakho yebhanga (lapho kufanele khona)
Mayelana nabasebenzi abatjha, ilanga lakho lokutloliswa angeze laba ngaphambi kwesikhathi sokuqatjhwa kwakho.
ISIGABA E: ISIGABA SENGENISO
Abenzisibawo abarhola ipentjheni: Sibawa uzalise iforomo le-M2 neforomo le-Z583 ukuqinisa isekelo ngeemali ePhikweni lomNyango wezeeMali. Nawungaba nekhophi yencwadi ebuya ePhikweni lomNyango wezeeMali eqinisa ukukusekela ngeemali, sibawa uyinamathisele eforomeni lesibawo, njengoba izokwenza ikambiso yokutlolisa ikhambe kuhle.
AbenzisiBawo abaSebenzako: Sibawa utjengise kobana umrholwakho wenyanga yimalini. Nangabe uphakathi namkha ezingeni lokuphatha eliphezulu, sibawa utjengise umrholwakho wenyanga opheleleko. Faka Ipheyisilibhu yanjesi namkha incwadi yokuqatjhwa nangabe umsebenzi omutjha
ISIGABA f: UBULUNGA BESIKIMU SOKWELAPHA SANGAPHAMBILINI
sibawa unamathisele isitifikedi sobulunga esinelanga lamaswaphela esikimini sakho sokwelapha sangaphambilini.
Sibawa utjheje okulandelako:
UmThetho uthi wena namkha obondlako angeze natloliswa eenkimini ezimbili zokweLapha ngasikhathi sinye.
Yini ekufanele ukwenze nangabe gade ulilunga lesikimu sokwelapha ngaphambi kokungena ku-GEMS:
Sibawa uthintane nesikimu sakho sokwelapha sangaphambilini ubabawe bakunikele isitifikedi sobulunga esinelanga lamaswaphela njengobufakazi bobulunga.
Sibawa utjheje kobana nangabe isitifikedi sakho sobulunga singavezi ilanga lamaswaphela, siyabhalelwa ukusisebenzisa. Khumbula ukuzalisa nokuthumela incwadi yokujamisa kobana ucime ubulunga bakho esikimini sokwelapha sangaphambilini, nangabe awukabu kukwenza lokhu.
Nangabe uyabhalelwa ukufumana isitifikedi sobulunga, sizakwamukela incwadi yokujamisa ubulunga bakho esikimini sakho sokwelapha sangaphambilini etlolwe ibizo laso, njengobufakazi bokuthokoza.
Kukatelelekile ukuzalisa isigabesi ngokuzeleko, ngombana iforomo lakho lesibawo alizokuphunyeleliswa nangabe awukanikeli imininingwana yakho yebhanga.
Sibawa uqinisekise kobana ufunda iingabezi ngokutjheja ngaphambi kobana utlikitle iingabezi eforomeni lakho lesibawo.
ILWAzI ELINGEzELELAKO
ezikweni lemiTato ku-0860 00 4367 ukufumana umsizi wezamaphilo endaweni yangekhenu.
I-GEMS ibambisene nabodorhodere abaziinkulungwana, abodorhodere bamazinyo nabanye abasiza ngemisebenzi yetjhejo lezamaphilo okobana banikele amalunga ngesizo elitjha lokuzitlolisa eliletha abasizi bezamaPhilo eduze nelunga. Abasizi laba bavumile kobana bangabizi amalunga we-GEMS imali engaphezu kwebizwa Sikimu, okutjho kobana akutlhogeki kobana ubhadele okuthileko okuphuma esikhwanyeni sakho ukuhlahluba ku- "Friend of
I-GEMS inikela inzuzo epheleleko yeenhlahla zobulwelwe obungalaphekiko kiwo woke amalunga. Okobana ulungele ukufumana iinhlahla zakho zobulwelwe obungalaphekiko kufanele utlolise ehlelweni leenhlahla zobulwelwe obungalaphekiko, ngemva kwakobana ufumene isaziso sokobana ulilunga elitlolisiweko le-GEMS.
Iinhlahla eziselwa ngokuragela phambili ukwelapha amalwelwe abhalelisako angalaphekiko lawo athinta khulu amandla nobujamo obuhle bepilo; begodu
Nasele utlolisiwe ehlelweni iinhlahla zakho ezivunyelweko zizakubhadelwa ngokuzeleko, kwaphela Nawufumana iinhlahla zakho ekhemisi ye-Prime Cure network. Udorhodere wakho we-Prime Cure uzakusiza ngamalungiselelo la.
Ngemva kobana udorhodere wakho akuhlahlubile begodu azalise neforomo lesibawo, kufanele ufeksele iforomo lelo nencwadi kadorhodere etjhoko kobana ngiziphi iinhlahla ekufanele uzisele ku-0866 51 8009 kobana zilungiswe. Ngenye indlela ungazi imeyilela ku-chronicdSP@gems.gov.za. Ngaso soke isikhathi qiniseka kobana isibawo sakho sizaliswe ngokupheleleko besatlikitlwa nguwe nodorhodere wakho.
Isiqhema sezokwelapha sizakubuyekeza imininingwana yakho begodu nangabe kuyatlhogeka sizakuthintana nodorhodere wakho (ngomtato namkha ngokumtlolela incwadi) okobana kukhethwe iinhlahla ezibunqopha godu/namkha zentengo ephasi. Uzakuthunyelelwa i-SMS ekwazisa ngobujamo besibawo sakho ukwamukelwa nokuphasiswa. Isibawo sakho sizakuthatha isikhathi esingaba malanga alikhomba wokusebenza kobana siphunyeleliswe.
Bulunga ikhophi yeforomo lakho elizalisiweko okobana ube nerekhodi.
Namathisela imiphumela yokuhlahlutjwa esekelako/iphenyo elikhethekileko nokusekela (njengoba kufuneka)
ukuvikela ukubambezeleka ekuphumeleliseni isibawo sakho.
Nangabe isibawo sakho saliwe, uzakuthunyelelwa incwadi bese ikhophi ithunyelelwe udorhodere wakho. Nangabe kukhona elinye ilwazi lezokwelatjhwa elifunekako, isibawo sakho sizakutjhejwa godu ngemva kokufumana loke ilwazi elibunqopha kudorhodere wakho. Udorhodere wakho angadosela umtato ku-0860 100 608 ukufumana isizo.
Ukwenza iimbawo zikhambisane nesikhathi
Nangabe iinhlahla zakho zobulwelwe obungalaphekiko ziyatjhuguluka ngenye indlela, kufanele wazise i-GEMS.
Ukulethwa kweenhlahla
UKUTHUMELA IfOrOMO LAKHO LESIBAWO ELIzALISIWEKO
Nasele uqedile ukuzalisa iforomo lakho lesibawo, ungalithumela kobana utloliswe ngenye nenye indlela yalezi ezilandeleko:
Ekuphumeleliseni iforomo lakho lesibawo, uzakufumana i-SMS eqinisa ukufumaneka kwesibawo sakho.
Uzakwaziswa ngokufaneleko nakungafuneka eminye imitlolo engezelelako ukuqedelela ukutloliswa kwesibawo sakho.
Nakuqedwa ukutloliswa kwakho ngeforomo lakho lesibawo, ipakana yelunga efakahlangana amakarada wakho wobulunga nomhlahlandlela welunga opheleleko zizakuposelwa esiphandeni sakho seposo.
Ifeksi: 0861 00 4367
<fn>(49201013614 PM) PHR brochure_Ndebele.txt</fn>
Ukukwazisa ngomhlahlandlela wakho wobuLunga weRekhotho lezamaPhilo wesiGuli
Umlando wamakleyimu wezokwelatjhwa akhambisana nesikhathi
Ukulala esibhedlela begodu nomlando wokuhlinzwa okhe kwenziwa
Ingabe umnikeli wesizo lezamaphilo angalibawa iRekhotho lami lezamaPhilo wesiGuli?
Irekhotho lezamaphilo wesiguli lingelelunga eliyihloko kwaphela. Kulilungelo lakho lokukhetha kobana ngubani ofuna ukwabelana naye ilwazeli.
Ingabe buyini ubuhle beRekhotho lezamaPhilo wesiGuli?
Lingasiza ukwenza ngcono ikhwalithi yetjhejo lezamaphilo wakho njengombana umnikeli wesizo lezamaphilo wakho uzokuba nalo loke ilwazi alitlhogako kuye.
Irekhotho lezamaphilo godu lizokumumatha ilwazi mayelana nama-aleji, elizokusebenza khulu ukukhandela namkha ukuphungula ubutjhapho bezokwelatjhwa.
Akuzokuba nokuhlahluba okubuyelelwe kabili kwezokwelatjhwa! Koke ukuhlahluba esele kwenziwe kuzakurekhothwa, lokhu kwenza iinzuzo zakho zithathe isikhathi.
Ingabe ulifunyana bunjani iRekhotho lakho lezamaPhilo wesiGuli?
Igadango 1:
Igadango 2:
Faka inomboro yakho yobulunga nePHINI.
Igadango 3:
Igadango 4:
Igadango 5:
Igadango 6:
KUQAKATHEKILE:
Lilunga eliyihloko KWAPHELA elingabawa ilwazeli.
Amalunga kufanele abe nePHINI yokungena esebenzako. Yona
Sibawa ungazazi ukusithinta ku-0860 00 4367 lokha nawufuna isizo elinye nelinye ngokusebenzisa isizweli.
<fn>(5102010114932 AM) Q1 newsletter_Ndebele_Revised.txt</fn>
Zuza ehlelweni lokubelethisa
IHayiphathentjhini: Khandela ubulwelwe obubulala sidu lobu ngesikhathi
Kubayini ikleyimu yami ezeleko yesibhedlela ingakhenge ibhadelwe?
Kubayini ikleyimu yami ezeleko yesibhedlela ingakhenge ibhadelwe?
Solo kuthome u 2010 siragele phambili ngokwenza umsebenzi omuhle khulu ngokungapheliko begodu nokufikelela imisebenzi yetjhejo lezamaphilo elikhwalithi.
Lo kuhlala kumnqopho omkhulu kikho koke esikwenzako begodu amalunga kufanele ahlale aqinisekile kobana umnqopho wethu awukatjhidi!
Ukurhola ngesibonelo, iBhodo yabaPhathi beeMali sele inikele ibonelo phambili eliphezulu laka 2010 begodu siragela phambili ngokuphumelelisa ibonelo phambili leli ngelikhulu ithabo.
Itjhejo leSkimu, begodu namalunga waso, ukukhula kwaso ngokupheleleko eminyakeni emine edlulileko soloko sathomako ngo 2006, sekusikhathi sokobana siphakamisele iSkimu lesi nemisebenzi yaso ezingeni eliphezulu. Sizobe sibuyekeza ibhizimisi, imisebenzi, iinkambiso begodu nelemuko labasebenzi bethu e-GEMS u 2010 woke ngomnqopho wokukhomba iindawo ezingenziwa ngcono begodu zithuthukiswe. Begodu sizokuthoma ihlelo elisebenza kuhle kobana sinikele amalunga ilwazi elizowakghonisa kobana athathe iinqunto ezizwakalako ngepilo yawo neenzuzo zetjhejo lezamaphilo. Okobana i-GEMS ifikelele ezingeni eliphezulu lokusebenza kuhle khulu ngo 2010 sizokutlhoga kobana sikatelele ukusebenzisana ngetjhebiswano hlangana neSkimu, amalunga begodu nabanikeli betjhejo lezamaphilo - kumsebenzi okarisa kwamambala!
Ngiyathaba ukwazisa kobana phakathi komnyaka lo sizokuba ngomnqopho omkhulu wokutjheja ama-Facets ekukwaziseni ngamalungelo wakho njengelunga le-GEMS - ilunga, isiguli begodu nomsebenzisi wemisebenzi yezokwelapha. Kuqakathekile kobana ilunga ngalinye le-GEMS lazi kobana lifunyane liphi itjhejo, itjhejo leli lilifunyana nini begodu kuphi, ingabe amakhetho wokwelatjhwa akhona na begodu banaziphi iinzuzo nabanelungelo lazo.
I-AGM imhlangano oqakatheke khulu begodu sikhuthaza amalunga wethu kobana awukhambele begodu azibandakanye. Ilanga nendawo uzakuhlala usaziswa zona ngaphambi kwesikhathi. Ukuqinisekisa kobana woke umuntu ufunyana ithuba lokukhambela i-AGM okunganani kanye, umhlangano lo ubanjelwa eemfundeni ezihlukileko umnyaka ngamunye. Umnyaka lo i-AGM ihlelelwe ukubanjelwa e-Mmabatho Convention Centre esifundeni seTlhagwini Tjingalanga ekuseni mhlana zima-30 kuMgwengweni. Sibawa utlole phasi ilanga eliqakathekilekweli njengombana kuyinto ehle khulu kobana uyikhambele njengelunga.
Ukukhethwa kwabaphathi beemali abathathu nakho kufanele kuqedwe ekupheleni kwakaMgwengweni. Njengombana lawa kumakhetho wesibili wabaphathi beemali, sithemba kobana amalunga azazibandakanya ngokuzeleko begodu nangokwakhako.
Imininingwana mayelana namakhetho sele ithunyelwe kuwe begodu ithswayo elikhethekileko mayelana namakhetho wabaphathi beemali be-GEMS ifunyaneka ekhasini 5.
Siqalene namathuba amakhulu ngo 2010 - asisebenzisane kobana siphumelele!!
Ufunyana ilwazi letjhejo lezamaphilo elizokusiza ngelwazi elimayelana ngokukhetha zamaphilo nokubeletha kwakho lokhu ongakukhulumisana nodorhodere wakho namkha umbelethisi wakho. Ilwazi/umatheriyali onikelwe yi-GEMS awujamiseleli isiyeleliso sezokwelatjhwa begodu netjhejo olifunyana kudorhodere wakho.
Isiyeleliso ngomtato begodu nesekelo likhona nakhiba uhlangabezana nomiraro eemvekeni ezimbalwa zokuthoma ukuba mbelethi.
Tjheja...
Imilwana ethelelana amalwelwe, nobulwelwe besifuba,
Ingabe amalwelwe atsatselako angakhandelwa bunjani?
Amanye amalwelwe atsatselako isib. ithratjhi esemlonyeni ingalapheka lula ngaphandle kwesibhedlela ngamabhayothiki alula, amajoni alwisa nefangalsi namkha nomulwana. Amanye amalwelwe ngancame khulu begodu afuna kobana umuntu angeniswe esibhedlela okobana ahlahlutjwe ngokuzeleko begodu afunyane ukwelatjhwa okukhethekileko.
Nanyana kunjalo kuqakathekile kobana uvakatjhele umnikeli wakho wetjhejo lezamaphilo lokha nawuthswenyekako ngezamaphilo nepilo yakho.
Abanye abonobangela bakhambelana nokukhetha ukungaziphathi kuhle njengokungazithabululi, ukudla itswayi elinengi, ukubhema nokusela khulu utjwala.
Ukwelapha kanengi kufakahlangana iinhlahla nokutjhugulula indlela yokuziphatha.
Khulumisana ngomunye nomunye umthintela omumbi nodorhodere wakho begodu ungajami ukusela iinhlahla zakho ngaphandle kwakobana uyeleliswe bunjalo ngudorhodere okwelaphako.
Okuqakathekileko kokubalekela ihlangahlangano kuhlahlutjwa kusese ngesikhathi bese ufunyana ukulatjhelwa ihayiphathentjhini okwaneleko.
Tjhugulula ukuziphatha kwakho:
Nakhibe uyabhema - Lisa!
Nciphisa ubudisi bakho begodu uhlale uzithabulula.
Tjhugulula umhlobo wokudla kwakho: Nciphisa ukudla kwakho itswayi, balekela amafutha weenlwana begodu namakhalori amanengi.
I h a y i p h a t h e n t j h i n i ibujamo besilinganiso senzuzo ebekiweko
yakho ikuhlahlube. Siyazi kobana kusiqunto esibudisi kobana usithathe, kodwana ukuzivikela kunye nomlingani wakho, zihlahlube wazi ubujamo bakho.
Umongameli godu umemezele okulandelako:
Boke abantwana abaneminyaka engaphasi kowodwa bazakufunyana ukwelatjhwa lokha nabasulelekileko. Ukuthoma ukwelatjhwa akuzokulawulwa lizinga lamasele we-CD4.
Ukuzizwa unomzimba ophasi kesinye nesinye isikhathi kujayelekile, kodwana lokha umuzwa wokungazizwa kuhle begodu nokuphelelwa mamandla kungapheli begodu kuba nomthelela omumbi emandleni wokusebenza kwakho ngefanele, ungatlhoga isizo!
Isigandeleli kukuthikamezeka komkhumbulo okuvamileko okuziveza ngobujamo bamazizo obugandelelekileko, ukulahlekelwa yikareko namkha ithabo, ukuzizwa umlandu namkha ukuzizwa uphasi ungazithembi, ukuthikamezeka kobuthongo namkha ukungafuni ukudla, amandla aphasi, ubujamo obuphasi bokulalela. Imiraro ingaba ngengalaphekiko namkha ibuyeleleke begodu ibangele ukukhubazeka okukhulu ekghonweni lomuntu lokutjheja imisebenzi yakhe yangamalanga. Ubumbi baso obukhulu, isigandeleli singabangela kobana umuntu azibulale, ukubhubha kwebangamatlhuwo okumayelana nokulahleka kwamaphilo angaba ma-850 000 umnyaka ngomnyaka.
Isigandeleli singunobangela wokukhubazeka. Isigandeleli senzeka ebantwini bobulili boke, ubudala, begodu nemvelaphi.
Amaqiniso
Bangaphasi kwama-25% labo abasulelekileko abafunyana ukwelatjhwa okuhle.
Nakhibe uphendula ngo iye komunye namkha ngaphezulu yeembuzo elandelako, ungaphathwa sigandeleli esifuna ukwelatjhwa, khulu khulu lokha amathswayo aragele phambili ukudlula iimveke ezine:
Ingabe uyasilingeka begodu unehliziyo encani?
Ingabe uhlala udiniwe, nanyana ulele ngokwaneleko, namkha awufunyani ubuthongo ngokwaneleko (ukungabi nobuthongo)?
Ingabe ufunyana kobana imisebenzi egade ilula sekubudisi ukuyenza
Kwanjesi begodu awusakghoni ukulalelisisa isikhathi eside?
Ingabe uzizwa unganathemba begodu kunganamuntu okusizako?
Ingabe kesinye isikhathi khewucabange kobana akusizi ukuphila?
Ingabe imikhumbulo emimbi iza ngamandla ngendlela ekwehlulako?
Ingabe udla khulu (udla ngefanelo) namkha udla kancani khulu?
Isigandeleli akusi yinto ongaba neenhloni ngayo!
Funa isizo elinelwazi ngokukhuluma nodorhodere wakho namkha isisebenzi sezamaphilo womkhumbulo nakhibe uphethwe ngalinye nelinye lamathswayo abalwe ngehla iskhathi eside.
Inomboro yakho yemvumo-qange imkhiqizo wokuphela wekambiso eqinisekisa kobana ukwelatjhwa okuphakanyiswako, ukwamukelwa esibhedlela namkha iskeni osifunako siyatlhogeka begodu sifanele ekwalatjhweni.
Imvumo-qange kufanele ifunyaneke ngaphambi:
ukwamukelwa esibhedlela;
ukwenza ivakatjho lesigulani sangaphandle esibhedlela;
Ukuqinisekiswa kobulunga;
Ukutjhejwa kwesibawo leso mayelana nemithetho yeSkimu;
Ukutjhejwa kwemihlahlandlela yokwelapha begodu nemithetho-kambiso;
Imvumo yokwamukelwa esibhedlela; begodu
Ukuqinisekisa kobana ukubhadela kungaphakathi komkhawulo nakufanelekoImvumo-qange kufanele ifunyanwe ema-irini ama-48 ngaphambi kokwamukelwa esibhedlela. Ebujameni oburhabako, kufanele ifunyaneke elangeni elilandelako ngemva kokwamukelwa. Amalunga anganamvumo-qange ngabonobangela abathileko namkha ngokubhuga kuzakufanela abhadele ihlawulo ye-R1 000.
Nakhibe udosa umtato ngemva kwesikhathi sokusebenza, sizotlola
womsebenzi.
Uzakufunyana i-SMS nenomboro ehlukileko yemvumo masinyana Nasele kuqedwe isibawo.
Nakhibe isibawo sakho semvumo-qange siyaliwa begodu Udorhodere wakho ufuna ukuragela phambili ngokuhlinza namkha ngekambiso, ungakhetha ukwenza ikambiso kodwana lokho akuzokubhadelwa Skimu. Uzakuba nesibopho sokubhadela i-akhawundu ezeleko.
Nakhibe kunamatjhuguluko ebudeni bokuhlala kwakho, izinga letjhejo, umhlobo wekambiso nokwelatjhwa okwenziwako, begodu amatjhuguluko lawa azakuhlolwa baphathi beendaba bethu.
OKUQAKATHEKILEKO
Isigandeleli akusi yintoongaba neenhloni ngayo!
Amakhetho wesibili wamalunga we-GEMS abaphathi beemali azakubanjwa ngemaphethelweni womnyaka lo. Ngokuya ngemiThetho yeSkimu, amalunga weSkimu akhetha i-50% (abajameli aba-6) beBhodo yabaPhathi beeMali, kanti uNgqongqotjhe wokuPhathwa kwemiSebenzi yomBuso, ngokujamela umQatjhi, ukhetha abanye abayi-50% (abajameli aba-6) abaPhathi beeMali beBhodo.
Isikhathi se-ofisi sabaPhathi beeMali abathathu abakhethwa malunga ngo sizakufika ekupheleni kokusebenza kwabo njengamalunga weBhodo ngoKhukhulamungu ngo 2010 begodu amalunga afuneka godu akhetha abajameli abathathu eBhodweni yabaPhathi beeMali.
Ukuzibandakanya kweBhodo yabaPhathi beeMali begodu nokuPhathwa kwe-
Kobana ikambiso yamakhetho itjhaphuluki begodu ilungile, begodu
Kobana abantu abakhethwe njengabaPhathi beemali bamaLunga weSkimu aziinHloko ababhadela kuhle
Ifemu ezijameleko yabahliincwadi zeemali izakutjheja amakhetho wabaphathi beemali njengesingezelelo sokuvikela.
Sikhuthaza ilunga elinye nelinye kobana lizibandakanye ekambisweni yamakhetho!
IKambiso yamaKhetho wabaPhathi beeMali
Malunga aziinhloko kwaphela angakhetha abonkhethani ngokusebenzisa iforomo lokukhetha elithunyelwe emalungeni. Iforomo lokukhetha likhona kuwebhusayidi ku-
Amaforomo wokukhetha afika esiphandenesi ngemva kwe-iri le-17h00 mhlana zili-9 kuSihlabantangana 2010 begodu / namkha athunyelwa kesinye nesinye isiphande ngaphandle kwalezi imininingwana yazo enikelwe ngehla begodu namkha azaliswe ngokungakapheleli AKAZOKUBA SEMTHETHWENI
KV efanako. Iforomo leli lizakusetjenziswa ukunikela amalunga aziinhloko ilwazi mayelana neziqu, amakghono begodu nelemuko labonkhethani abakhethiweko.
ngokulandelana. Ngesikhathesi, amalunga aziinhloko azakufunyana ithuba kobana bafake iimphikiso komunye nomunye unkhethani. Nanyana kunjalo, iimphikiso kufanele zibe semthethweni zibe nobufakazi obubonakalako okobana kubayini unkhethani angeze alungela ukukhethwa njengomphathi weemali we-GEMS.
Ukuba mPhathi weeMali kusibopho esikhulu khulu njengombana abaPhathi beeMali bangabasemlandwini ngekwabo ngemiphumela yeenqunto abazenzako.
AbaPhathi beeMali zeSkimu bafuneka kobana basingathe okulandelako:
Isibopho sokutjhejo: TAbaPhathi beeMali kufanele benze imisebenzi yabo ngokukhulu begodu ngezinga lekghono netjhejo elidlula leli abangalisebenzi ekuqalaneni neendaba zabo. Iinqunto kufanele zithathwe ngokuthembeka, ngesithunzi begodu ngokutjheja okukhulu kwawo woke amaphuzu akhambelanako.
Isibopho sokwethembeka: Kufanele baqiniseke nkhathi zoke kobana iinkareko zamalunga weSkimu zibekwa phambili eenquntweni nekusebenzeni kwabo, begodu, kukhe kungenzeka ngokungaziwako, kobana basebenzise isikhundla sabo butjhapha ngokuzinothisa bona. Ekuthatheni iinqunto zabo, abaphathi beemali kufanele balinganise iinkareko zamalunga woke begodu akunalunga elizakuphathelwa phezulu.
Isibopho wokulalela: AbaPhathi beeMali kufuneka baziphathe ngokuya ngomThetho weeNkimu zokwelapha begodu nokuLawulwa kwazo, begodu nemiThetho yeSkimu.
Kunemikghwa elikhomba ekufanele itjengiswe baphathi beemali ngeenkhathi zoke:
Ukuziphatha
Ukuba setjhatjhalazini
Ukuzijamela
Ukuziphendulela
Ukuba nesibopho
Ukulunga
Abaphathi beemali ze-GEMS bafuneka kobana batlikitle begodu bazibophelele emThethweni wokuziPhatha.
Abaphathi beemali ze-GEMS bafuneka kobana bakhambele iimfundobandulo zabaphathi beemali begodu bafunyane isiyeleliso somsebenzi lapho kuthlogeka khona.
Kuqakathekile ukwazi imithetho yeSkimu sakho begodu neenzuzo onazo okobana uqiniseke kobana Amakleyimu wakho wesibhedlela abhadelwa ngokuzeleko.
Begodu kuqakathekile ukufunyana imvumo-qange kizo zoke iinkambiso zesibhedlela namaskeni.
Imiraro yobulunga
Nakhibe ubulunga abasebenzi ngesikhathi unikelwa isizo, lokhu kuzakuba nomthelela ekubhadeleni amakleyimu wabanikeli bakho. Lokhu kuqakathekile khulu khulu ebantwaneni abasandukubelethwa ekufanele batloliswe ngaphakathi kwamalunga ama-60 ngemva kokubelethwa kobana abhadelwe woke Amakleyimu amayelana nokubeletha. Nakhibe owondliwako akakatloliswa ngesikhathi sokusizwa i-akhawundu ayizokubhadelwa.
UmNikeli wesizo oKhethiweko
kufanele ibhadele ubujamo bakho ngaphezulu kweenzuzo onazo.
Amakleyimu akazokubhadelwa namkha azakubhadelwa ngokutjhodako nakhibe abizwe ngokungakafaneli, namkha isibizo singaphezulu kwesilinganiso seSkimu manqophana nomsebenzi loyo (ukubiza kabutjha). Amakleyimu kungenzeka angabhadelwa nakhibe adlulelwe sikhathi sele amadala ukudlula iinyanga ezi-
, abuyekeziwe, namkha nakhibe imininingwana yelunga ayikafaneli. Mayelana nemiraro ethileko mayelana namakleyimu wakho, sibawa ungazazi ukusithinta eenomborweni namkha esiphandeni se-imeyili ezitlolwe ekupheleni kwe-athikili le.
Itjhejo elilawulwako begodu nemithetho-kambiso yokwelapha
Iinkambiso zetjhejo elilawulwako begodu nemithetho-kambiso yokwelapha iqinisekisa kobana ufunyana itjhejo eliphambili ngendlela ekungakghonakala ngayo, ngaphakathi kwemihlahlandlela yokwelapha eyamukelekileko. Imisebenzi ethileko begodu ukuhlahlutjwa kungaliwa ngombana imithetho-kambiso yetjhejo elilawulwako leSkimu nemihlahlandlela ayilandelwa. Nakhibe imvumo-qange akhenge ifunyanwe, umsebenzi nawo awuzokubhadelwa, namkha uzokuhlawuliswa ngokungafunyani imvumo-qange.
Ingabe ngilifunyana bunjani isizo ngemiraro yokubhadela?
Thintana ne-GEMS ku-0860 00 4367 ukufunyana isizo namkha feksela umraro wakho ku-0861 00 4367.
Kwenzakalani nakhibe ngiphikisana nokubhadela okutjhodakont?
UmHlangano we-GEMS womNyaka wamaLunga woke
Uzakufunyana iRhubhululo kumenyu ngesinceleni, ngaphasi kweeNdleko zetjhejo lezamaPhilo.
Vele ugandelele endaweni ofuna ukulinganisa kiyo kuzabe sekuvela iforomo elifaneleko lemibuzo. Lokha Nasele uzalise imibuzo, gandelela ku-SUBMIT
iimpendulo zakho zizakuthunyelwa bunqopha ku-GEMS.
Qinisekisa amaphepha wakho ema-ofisini wethu wesifunda
Ngokuqakathekileko: UKomitjhinara wokuFungisa uzakufuna ukubona amaphepha wakho wamathomo (i-ID namkha amanye amaphepha) ngaphambi kobana amakhophi angaqinisekiswa.
iinzuzo zamaZinyo, zaMehlo, zeRadiyoloji esiSekelo begodu nemiSebenzi yezamaPhilo yeenQhema ezinomnqopho munye umzuzi ngamunye eenZuzweni zeBhlogo ngobukhulu bomkhawulo we-R7 000 eminyakeni emibili.
ukhetha ukulifunyana ngaliphi ilimi. Hlala ulindile!
<fn>(527201092947 AM) Ndebele Maternity Programme.txt</fn>
IHlelo lokuBelethisa
Njengelunga le-GEMS, ungalingenela simahla iHlelo lokuBelethisa. Ihlelo leli kuhle kuhle lenzelwe ukukunikela zokubelethisa. Abaphathi beendaba bazakusiza ngokuzitlolisa eHlelweni lokuBelethisa begodu ungathintana nabo nawufuna isiyeleliso begodu nelwazi lasimahla ngokuzeleko.
Sikukhuthaza kobana usebenzise iinzuzo zasimahla lezi
IBizo lakamma osidisi
Ihlelo le-GEMS lokubelethisa isekelo, ifundo nesiyeleliso kizo zoke ngesikhathi esikhethekilekwesi. Umphathi weendaba iingaba zokuba sidisi, amalanga wokuphumula uzakuhlola athintana nawe ngemva kokwamukelwa kwakho nesikhathi sangemva kokubeletha. esibhedlela nangemva kokubelethwa komntwanakho.
Umnqopho kukunikela isiyeleliso esiragela phambili begodu
IHlelo lokuBelethisa lidoswa phambili bonesi ababosista nelwazi lokuthoma ukuba mbelethi.
Incwadi ye-GEMS yokuba sidisi, yokubeletha begodu ngeenzuzo yi-GEMS
neyokuba mbelethi omutjha lokha nawuzitlolisela iHlelo esikhathini sokuzithwala kwakho begodu nezinye iindlela lokuBelethisa. ongaba nazo.
isikhwama sokubeletha
Uzakuthunyelwa sesikhathi
Ukufunyana ilwazi letjhejo lezamaphilo elizakukghonakalisa eenyangeni ezintathu zamaswaphela. kobana uzibandakanye nombelethisi wakho namkha udorhodere ekwenzeni iinqunto mayelana nezamaphilo
Ukufunyana imisebenzi yoke yasimahla enikelwa liHlelo lokuBelethisa. wakho nokukhetha ekubeletheni.
elizakukghonakalisa kobana uzwisise iinzuzo
Ukuvunyelwa kokwamukelwa kwakho esibhedlela/
Ilwazi ezinikelwa yi-GEMS ngesikhathi sokuba sidisi kwakho indawo yokubelethela ekhethwe nguwe.
begodu nangemva kokubelethwa komntwanakho.
Isiyeleliso somtato begodu ngesekelo lokha nawufunyana imiraro eemvekeni ezimbalwa zokuthoma ukuba mbelethi.
IHlelo lokuTjheja lokuhlahla udorhodere wakho ekulapheni okufaneleko okufunekako esikhathini sokuba sidisi kwakho.
Ukutjheja OKUQAKATHEKILEKO
Ukuba ngaphandle kwesibhedlela
Ngaphakathi kwesibhedlela
Amalunga akhethwa ngobujamo bamakleyimu wabo bese i-GEMS ithintana nabo ukuqinisekisa kobana asidisi na.
Abomma abasidisi bangazitlolisa ehlelweni ngokudosela:
Amalunga athumela iforomo lokuzitlolisa elizalisiweko.
Ilunga lihlolwe mphathi weendaba begodu latjhegwa nobungozi.
Ilandelela eyenziwa mphathi weendaba ngenyanga/
ngekotara ozokubonelela:
Ilwazi nokuhlahla woke amaphuzu wokuba sidisi kwakho, isikhathi sokuphumula ngonobangela wokuba sidisi nesangemva kokubeletha.
IHlelo lokuTjheja elizwisiseka lula elihlathulula kobana ngiziphi iinzuzo zokubeletha ongazifunyana nokobana kufanele umvakatjhele kangaki udorhodere wakho.
Incwadi yokuba sidisi, yokubeletha begodu neyokuba mbelethi othomako.
Nakhibe ufuna ukwamukelwa esibhedlela:
Dosela ku-0860 00 4367 ukufunyana imvumo-qange ngaphambi kobana wamukelwe esibhedlela kobana ubelethe umntwana wakho namkha ukwamukelwa esibhedlela okhunye nokhunye okumayelana nokubeletha, lokhu kutjhiya ngaphandle ubujamo oburhabako.
Sibawa uqiniseke kobana unemininingwana elandelako kuwe:
inomboro yakho yobulunga;
ukuhlahluba/indlela yokubeletha; begodu isibalo samalanga ahleliweko ozowahlala esibhedlela.
Akunanzuzo ezizokubhadelwa nakhibe:
Isibawo semvumo-qange akhenge siphumelele.
TJHEJA: Amalunga abhalelwa ukufunyana imvumo-qange yokwamukelwa esibhedlela namkha ngaphakathi kwama-iri ama-48 amukelwe, ngaphandle kwakobana kurhabekile, kuzakufanela kobana abhadele i-R1 000 ngaphezulu kobana amukelwe esibhedlela/alatjhwe.
TJHEJA: Ukuthabela iinzuzo kukatelelekile ukuzitlolisa.
kobana ukuzitlolisa ehlelweni
Ibizo nesibongo seLunga eliyiHloko.
Amabizo azeleko nesibongo sakamma osidisi.
Ilanga elilindelweko lokubeletha.
Ibizo nenomboro yephrekthisi yesibhedlela ozakwamukelwa kiso ukubeletha umntwana.
Imininingwana yokuthintana nomma osidisi.
Lokha nasele utlolisiwe ehlelweni mphathi weendaba, uzakuposelwa ipakana yelwazi.
wamalungelo weenguli
Ekutlhogomeleni ipilwakho, i-GEMS isekela begodu ikhambisana noSomqulu weNarha wamaLungelo weeNguli, othi woke umuntu unelungelo loku:
zibandakanya ekuthatheni iinqunto;
funyana itjhejo lezemisebenzi yezamaphilo ngobunengi;
phathwa ngefihlo ezeleko begodu nangentumba;
lokwala ukwelatjhwa;
bawa umbono wesibili;
ragela phambili nemisebenzi yetjhejo lezamaphilo;
begodu faka isililo mayelana nezinga lemisebenzi yetjhejo lezamaphilo.
UMSEBENZI
womphathi weendaba
Kukuyelelisa mayelana neendaba zomhlobo wokudla, ukuzithabulula, ukungazizwa kuhle okuncani ngesikhathi sokuba sidisi, ukubelethela ekhaya, ukuzelapha begodu nokumunyisa.
Ukufundisa kobana kufanele uzitlhogomele bunjani ngesikhathi sokuba sidisi, sokubeletha begodu nangemva kokubeletha.
Nakhibe umntwanakho wamukelwe ekorweni yokutjheja abantwana abasandukubelethwa ngonobangela omunye nomunye, umphathi weendaba uzakulandelela iragelo phambili ngokuthintana nesibhedlela.
Umphathi weendaba naye uzakubakhona lapho ukukusekela kunye nomntwanakho kufikela lapho atjhegwa khona ngemva kokubelethwa.
EZINYE iinomboro zokuthintana EZIQAKATHEKILEKO
Lokha nasele uzitlolisile eHlelweni lokuBelethisa, zalisa imininingwana elandelako begodu uyibulunge kuwe njengesitjengiso:
Ibizo lomphathi weendaba:
Ilanga ekungilo:
Inomboro yomtato yesibhedlela:
UMTATO 0860 00 4367
IFEKSI 0861 00 4367
<fn>(712201030934 PM) GEMS AFFIDAVIT A - NDEBELE.txt</fn>
Nanyana ngubani enqotjhiswe kuye
Inomboro yelunga Ilanga D D M M Y Y Y Y
Inomboro yomrholo/yomndende
Nomzana/Mma
INCWADI EFUNGELWEKO EQINISEKISA UKUTHEMBELA KWABONDLIWA
Mina, ,
Inomboro kamazisi ngizibophelela ngalokhu okulandelako mayelana nabondliwa bami:
Bafundi besikhathi soke ngibawa ufake isitlankana esibufakazi bokutloliswa esikolweni sefundo ephakamileko esisemthethweni; namkha
U/bakhubazekile ngokwengqondo/ngokomzimba (ngibawa ufake umbiko kadorhodere).
Ngibawa uqinisekise kobana uzalisa isigabesi ngokuzeleko.
Imininingwana yom/yabondliwa ngibawa ufake elinye iphepha elihlukileko nangabe unabondliwa abangaphezu kwababili.
No Ibizo Isibongo Inomboro kamazisi Ubuhlobo Umrholo wenyanga
Ngiyakwazi bengiyakuzwisisa okumumethwe sibopho. Angikuphikisi ukuthatha isiFungo esibekiweko.
Ngitjheja kobana isiFungo sisibopho kusazelo sami. Kosi ngisiza.
Tlikitla:
ILunga elikhulu le-GEMS Ilanga D D M M Y Y Y Y
Ufakazi Ilanga D D M M Y Y Y Y
Ufakazi Ilanga D D M M Y Y Y Y
Isitatimende esingehla senziwe mfungi begodu umfungi uyakwazi bewuyaku-
zwisisa okumumethwe sitatimende. Isitatimende sifungelwe mfungi bewasit-
SAKAKOMITJHINARA
WEEMFUNGO
INCWADI EFUNGELWEKO A
<fn>(712201031915 PM) GEMS AFFIDAVIT B - NDEBELE.txt</fn>
Nanyana ngubani enqotjhiswe kuye
Inomboro yelunga Ilanga D D M M Y Y Y Y
Inomboro yomrholo/yomndende
Nomzana/Mma
INCWADI EFUNGELWEKO YOKUQINISEKISA UKUTHEMBELA KOMLINGANI
Kuzalisa ilunga elikhulu
Mina, , (Inomboro kamazisi )
ngizibophelela ngalokhu okulandelako mayelana nomlinganami (Imininingwana ingenzasi):
Ngibawa uqinisekise kobana uzalisa isigabesi ngokuzeleko.
Ibizo ngokuzeleko Isibongo Ubulili Inomboro kamazisi
Umlinganami uthembele kimi ngokuzeleko (ngokweemali nangezinye izinto).
Kufanele kuzalise umlingani
Mina, , (Inomboro kamazisi )
ngizibophelela ngalokhu okulandelako mayelana nobuhlobo bami nomlinganami:
Kobana ngithembele ngokuzeleko kumlinganami nokuthi angikghoni ukuzenzela (ngokweemali nangezinye izinto).
Kuzalisa ufakazi
Mina, ,
dliwa (ngokweemali nezinye izinto) (umazisi womlingani )
Ngiyakwazi bengiyakuzwisisa okumumethwe sibopho. Angikuphikisi ukuthatha isiFungo esibekiweko.
Ngitjheja kobana isiFungo sisibopho kusazelo sami. Kosi ngisiza.
Tlikitla:
ILunga elikhulu le-GEMS Ilanga D D M M Y Y Y Y
Umlingani Ilanga D D M M Y Y Y Y
Ufakazi Ilanga D D M M Y Y Y Y
Ufakazi Ilanga D D M M Y Y Y Y
INCWADI EFUNGELWEKO B
SAKAKOMITJHINARA
WEEMFUNGO
<fn>(712201041954 PM) Member newsletter Ndebele.txt</fn>
Umlayezo ovela emPhathini oyiHloko
Khulumisana nodorhodere wakho
Phila ipilo ezeleko ngobulwelwe beswigiri obulawulekako
Tjheja
Irhelo lobujamo oburhabako: yenza amano womndeni wobujamo oburhabako
Tlolisa isana lakho ngaphakathi kwamalanga ama-60
Ingabe umnikeli wakho wesizo lezamaphilo ukubiza iinlinganiso zeSkimu na?
Sithumelela imininingwana yakho ye-ID
Ingabe unjani umsebenzi wethu? Zibandakanye Erhubhululweni lekhwalithi yemiTato ye-GEMS
Sebenzisa ibizo lomzuzi elifaneleko nawubhadela amatjhege
Ubusika sebulapha begodu sinethuba lokuqalisa, sibuyekeze begodu senze butjha. Nanyana itjhuguluko kungenzeka lingabi yinto ehle, kungaphandle kokuzaza begodu kuzaliswe ngamathuba amakhulu.
Godu elinye itjhuguluko elihle kubandamela kwesikhathi nomsebenzisi onelwazi ngeTjhejo lezamaphilo. E-GEMS kumnqopho wethu wokuqiniseka kobana woke amalunga wethu asingatha umkhumbulo lo ngokuzeleko. Asilibali kobana kubayini abantu bajoyine iskimu sezokwelapha begodu kumnqopho wethu kobana siqiniseke kobana amalunga wethu afunyana, okunganani, lokhu okubafaneleko - ukufunyaneka, kwetjhejo lezamaphilo lekhwalithi ephezulu.
Ekukhitjhweni kwe-facets le sibawa ufunde ithswayo lethu ngokuqakatheka kokukhulumisana nodorhodere wakho. Begodu kunelinye ithswayo lobulwelwe beswigiri begodu nekukhumbuza kobana ungafunyana ukuhlolwa kwamazinga wedlhukhowuzi yakho kelinye lamalanga we-GEMS lokuhlolisisa ipilo ehle elenzekako emnyangweni wakho - sibawa ukutjheje khulu lokhu. Amalanga lawa alithuba elikhulu lokobana ulawule ipilo yakho ngaphandle kokufaka isandla sakho esikhwameni namkha usuke endaweni yakho yomsebenzi.
Kusebusika, kumakhaza begodu kungenzeka unamatshwayo okungathi ngewomgomani, kodwana ungapheli amandla! Une-
Iinlokotho ezihle
UmPhathi oyiHloko
engasimajadu, eragela phambili masinyana begodu ingasabalala masinyana emizimbeni woke.
Amathswayo ajayelekileko we-TB afakahlangana: ubuhlungu besifuba, ukukhohlela okungalaphekiko begodu nokuphefumula kabuhlungu iimveke ezingaba zimbili namkha ngaphezulu. Amathswayo lawa kungenzeka angabikhona kibo boke abantu. Imibono ekungiyo kwaphela kuhlala udiniwe njalo, ukujuluka khulu khulu ebusuku begodu nokwehla komzimba okukhulu.
Thintana nodorhodere wakho: Udorhodere wakho uzakwenza ihlahlubo elizeleko begodu ahlole namathe. Kesinye isikhathi enze i-X-ray yesifuba begodu/namkha ukuhlolwa kweengazi kungenziwa ukuhlahluba i-TB. Lokha ihlahlubo nasele liqinisekisiwe, ukwelatjhelwa i-TB ngeenhlahla ezimihlobo emithathu ezilwisana ne-TB ziyasetjenziswa.
Kubili kwamalungelo neembopho eziqakathekileko lezi ngilokhu:
Lilungelo lokuzibandakanya ekuthathweni kweenqunto mayelana nezamaphilo wakho
Omunye nomunye unelungelo lokunikelwa ilwazi elizeleko begodu nelingilo mayelana nobujamo bokugula, iinkambiso zokuthola umrabhu wobulwelwe, ukwelatjhwa okuphakanyiswako, ubungozi obuhlobana nokwelatjhwa begodu neendleko ezithintekako. Kulilungelo lakho lokobana ukghona ukuzwisisa ilwazeli.
Isibopho sokutlhogomela zamaphilo wakho
Kusibopho somguli ukutjheja zamaphilo wakhe; ukunikela umnikeli wesizo lezamaphilo ngelwazi elifaneleko begodu nelingilo; begodu nokubuza mayelneendleko ezihlobana nokwelatjhwa lokhu begodu/namkha ukuhlengwa nokulungiselela ukubhadela.
Ungasabi ukubuza imibuzo eminengi ngendlela ongakghona ngayo kumniwakho wesizo lezamaphilo, ukuqiniseka kobana uyezwisisa begodu uthabingokwelatjhwa neendleko ezithintekako. Kulilungelo begodu nesibopho sakho.
Nanyana kunjalo, kufanele ufunyane ukwelatjhelwa kwakho i-TB esibhedlela somBuso.
Nakhibe awukathabi ngesizo olifunyanako, khulumisana nomnikeli wesizo lezamaphiloothintekako.Nakhibeindadaleayisombululeki,unelungelolokufaka isililo begodu isililo sakho siphenyisiswe, kobana sihlobana nokungaziphathi kuhle namkha ukubiza iimali eziphezulu. Godu ungafaka isililo ku-HPSCA
Itjhebiswano hlangana nomguli nomnikeli wesizo lezamaphilo kufanele
uzakubona isikhala lapho kufanele ufake khona inomboro yakho yobuLunga, umHlobo womnikeli, isiFunda neRherho lokhu kuqalise eledereni lokuthoma ledorobho ofuna kiyo umnikeli wesizo lezamaphilo. Gandelela u-"Go"
ngemva kokufaka imininingwana yakho.
Ubulwelwe beswigiri kubulwelwe obungalaphekiko lokha umzimbakho ungakghoni ukulawula iswigiri namkha amazinga wedlhukhowuzi.
namkha abodorhodere babo ngeenkhathi ezinengi. I-GP yakho izokuyelelisa kobana kufanele uvakatjhe kangaki nokobana uhlolelwe idlhukhowuzi.
Iinhlahla zakho zobulwelwe bakho beswigiri zizakubhadelwa kwaphela eenzuzweni ezifaneleko nakhibe uzitlolisile ehlelweni le-GEMS lokulawulwa kwenhlahla. Kuqakathekile ukuqinisekisa kobana utlolisiwe ehlelweni leli.
Ihlelo le-GEMS lokuLawula iinhlahla liqinisekisa kobana iinhlahla zikhambelana nentengo ephasi khulu, zifanele ekulapheni, zinemihlahlandlela eyame ebufakazini, njengombana kuvezwe mithetho yeSkimu, imithethokambiso yokuphathwa kwetjhejo begodu namafomula. Kungenzeka kuthiwe udorhodere wakho anikele ibanga nakhibe kulayelwe iinhlahla ezingangeni ngaphasi kwemihlahlandlela le. Nakhibe udorhodere wakho ufuna iinhlahla ezikhona ezinentengo ephasi khulu ngenye indlela namkha iinhlahla ezingekho kufomula, nobabili wena nodorhodere wakho nizakwaziswa bonyana kufuneka ibanga.
Nakhibe ukhetha ukungasebenzisi indlela enye onikelwe yona leyo, namkha ibanga elinikelweko alikaphumeleli, uzakutjelwa begodu ubhadele ngaphezulu.
Ihlelo le-GEMS lokuLawula ubulwelwe beswigiri alijamiseleli ukuphathwa kokwelatjhwa kobulwelwe okunikelwa ngudorhodere wakho. Umnqopho wehlelo leli kukunikela isiyeleliso esingezelelweko esidephileko begodu nelwazi ukwenzela ukukghonisa nokuthuthukisa ipilo ehle ephezulu. Godu ihlelo leli lifuna ukunciphisa ubungozi behlangahlangano yesiKhatjhana neyesikhathi eside begodu lenze ngcono ikhwalithi yepilo yomguli. Ihlelo linikela abanobulwelwe beswigiri amandla wokwenza ngcono ilawulo lobujamo babo ngendlela etjhiphileko. Isiqhema se-GEMS sizakuthinta mayelana nomsebenzi lo ngemva kwakobana uzitlolisile njengonobulwelwe beswigiri ehlelweni le-
Leli kulisizo lasimahla, eliyifihlo, lomtato wokuyelelisa ngezamaphilo, elinabonesi abanelemuko eliphezulu abatloliswa ngokusebenza kuhle okobana bakusize kuhle. Abonesi laba bakunikela ngelwazi lamasinyana mayelana namathswayo begodu neendlela zokuphila ipilo ehle nobulwelwe beswigiri.
Khumbula ukufunyana imvumo-qange ngaphambi kobana ungene esibhedlela mayelana nobulwelwe beswigiri. Lokhu kungenziwa nguwe, udorhodere wakho namkha isibhedlela. Thintana nathi ku-0860 00 4367
I-GEMS iyezwisisa kobana ukulawula ubulwelwe bakho beswigiri kuyinto yokuthoma kuwe begodu ihlala izibophelele ukukunikela isekelo elingakghonakala okobana ufikelele iminqopho yakho yezamaphilo.
Imisebenzi efunyaneka ngokuthanda kwakho evela kumnikeli ongekho ethungelelwaneni, lokha kunganabujamo oburhabako, izakubhadelwa kwaphela ukufika emkhawulweni weenzuzo ezikhona, ngemva kwalokho akusenakleyimu ezakubhadelwa.
Ukuvakatjhela udorhodere okukhethekileko
lisisiza ukwenza khona lokho!
Thintana nathi ku
Vakatjhela iwebhusayidi yethu ku-www.
Ukusebenzisa i-SMS yesizo le-Friends of GEMS - Thumela i-SMS ku33489 nenomboro yakho yobulunga, lapha uhlala khona nomnikeli wesizo omfunako (i-GP, udorhodere wamazinyo), begodu sizokuphendula masinyana ngemininingwana okunganani yabanikeli besizo abathathu abafaneleko endaweni yangekhenu.
Umsebenzi lo ubiza i-R1.50 i-SMS ngayinye.
Indlela isebenza kuhle ukuvikela umgomani kukufunyana umjovo womgomani womnyaka. Nanyana kunjalo, kunamagadango anabileko ongawathatha kobana uhlale uphilile ngesikhathi somgomani:
Hlala uhlamba izandla zakho begodu ungathinti ipumulo yakho, amehlo namkha umlomo nakungatlhogekiko
begodu hlamba izandla zakho ngemva kwalokho.
Ukunciphisa ukuba sengozini, balekela ukuhlangana begodu dlalela kude nabantu abanomgomani nomkhuhlani. Ngesikhathi sokuqhoqhosela selanga ukuya emalangeni amane begodu nesikhathi sokuthathelana selanga ukuya emalangeni amane, isikhathi sokusulelana esimalanga amakhomba namkha ngaphezulu, kuhle khulu kobana ubalekele omunye nomunye umuntu onomgomani okunganani isikhathi esingaba yiveke.
Lisa ukubhema. Labo ababhemako basengozini yehlangahlangano yomgomani.
Irhelo lobujamo oburhabako: gwala amano wobujamo oburhabako womndeni
Kungenzeka umndeni wakho ungabi ndawonye lokha nakuvela ihlekelele, ngalokhokeHlelangaphambikwesikhathibegodunihlelekobananizokuthintana bunjani,nizokuhlanganabunjanibegodukuphibegodunizokwenzaniebujameni oburhabako.
Ubujamo oburhabako bungabangela kobana ungakghoni ukuzikhulumela ngokwakho. Esikhathini esinjalo, uzokutlhoga inomboro yomuntu ekungathintanwa naye. Bulunga iinomboro lezi njenge-'ICE' Nakwenzeka kuvele ubujamo oburhabako kumaliledinini wakho ngombana abasebenzi bobujamo oburhabako bazakutjhega irhelo le-ICE kobana bafunyane omunye omaziko. Sibawa utjele abantu obatlolise njengabantu ekufanele bathintwe nakunobujamooburhabakokobanaubatlolisenjengabantuekufanelebathintwe nakunobujamo oburhabako. Qiniseka kobana ilunga elinye nelinye lomndeni wakho liyakwaziukudosai-0800444367, inomboroyomnikeliwesizoelirhabako lezokwelapha okhethiweko we-GEMS, i-Netcare 911, ebujameni oburhabako kezokwelapha. Qiniseka kobana umaliledinini, isiliva namkha ikarada lokudosa umtato likhona ukwenzela lokhu.
Tlolisa isana lakho elisandukubelthwa ngaphakathi kwamalanga ama 60
Umntwanakho uzokutloliswa ngelanga lakhe lokubelelthwa nakhibe ukhambisanisa irekhodo lobulunga bakho nesikhathi ngaphakathi kwamalanga ama-60 kusukela ngelanga lokubelethwa. Lokhu godu kusebenza nekumbelekeleni begodu nebujameni obumbi lapho amasana abhubha khona.
Nakhibe utlolisa isana lakho emalangeni angaphezu kwama-60 ngemva kwelanga lokuBelethwa, isana lizakutloliswa kwaphela kusukela ngelanga lokuthoma lenyanga leyo owenza ngayo isibawo sokutlolisa. Amakleyimu amanye namanye ngaphambi kokutloliswa akazokubhadelwa.
Sibawa ungazazi ukusithinta ku-0860 00 4367 nakhibe utlhoga isizo elinye nelinye mayelana nokusebenzisa isizo leli.
Sithumelela imininingwana yakho ye ID
Ingabe unjani umsebenzi wethu? Zibandakanye Erhubhululweni eliyikhwalithi lemitato le GEMS
Ekuphenduleni umtato wakho, i-ejente izakubuza kobana ungathanda ukuzibandakanya Erhubhululweni. Angeze lathatha ukudlula umzuzu wesikhathi sakho, kodwana lizokukhamba indlela ede ekusisizeni kobana sikwenzele imisebenzi emihle khulu.
Leli lithuba lokobana usitjele nakhibe asihlangabezani nalokhu okulindeleko, namkha uthabile ngemisebenzi yethu. Singathanda khulu ukuzwa kuwe!
Sebenzisa ibizo lomzuzi elifaneleko lokha nawubhadela ngetjhege
Tjheja: Sibawa uqinisekise kobana utlola amabizo ngokuzeleko, lokho kutjho
Ikarada lakho lobulunga lingasetjenziswa nguwe kwaphela nabondliwa nguwe abatlolisiweko. Kuthiwa kukhwabanisa ukunikela omunye nomunye ikarada kobana alisebenzise.
Ingabe umnikeli wakho wesizo lezamaphilo ukubiza imali eziinlinganiso zeSkimu na?
abanikeli besizo lezamaphilo laba bakatelelekile ukubiza iinlinganiso lezi.
Qinisekisa kobana uyazi kobana uthini umthethomgomo weembizo zomnikeli
<fn>(7302010105055 AM) GEMS AR09-10_Ndebele.txt</fn>
UmBiko womNyaka ka-2009
ISaziso samaLunga 4
ImiZuzu yomHlangano wesiThathu oNabileko womNyaka wamaLunga 5
IBuyekezo lakasiHlalo 8
UmBiko womPhathi oyiHloko 13
UmBiko weBhodo yabaPhathi beemali 23
IsiTatimende sokuziphendulela seBhodo yabaPhathi beemali 51
IsiTatimende sokuphathwa kwebhizimisi seBhodo yabaPhathi beemali 52
UmBiko weKomiti yokuHlola iiNcwadi 53
UmBiko wabaHloli beeNcwadi abaziJameleko 56
IinTatimende zeeMali zomNyaka eziRhunyeziweko 57
ISaziso samaLunga
Ukukhetha i-SizweNtsaluba VSP godu njengomhloli weencwadi ozijameleko ngokuya ngokomThetho 27.1 wemiThetho ye-
Ukuqinisa amatjhuguluko eBhodweni yabaPhathi beemali:
Isiqunto esiphakanyiswako leso kufanele sifike kumPhathi oyiHloko ingasi ngemva kwamalanga ali-10
ngaphambi kwelanga lomhlangano womnyaka onabileko.
isweko leso kufanele sikhambisane nememorandamu ehlathulula kuhle kobana kubayini
Ukutlolwa kwamagama wesiqunto esiphakanyiselwe ukuphasiswa kufanele sifakwe.
Isiqunto sokobana namkha ukungafak indaba namkha onabileko kuzakuba ngileso somPhathi oyiHloko, ongabawa ukuhlahlwa yiBhodo.
Nakhe umPhathi oyiHwa namkha abhale ukufaka indaba namkha yomhlangano womnyaka onabileko nakunjalo iLunga lingafuna kobana umPhathi oyiHloko anikele abonobangela ngokutlola manqophana nesiqunto sakhe, begodu nakhibe kuyatlhogeka ngemva kwalokho, iLunga lingabawa kobana indaba le kuquntwe ngayo emhlanganweni okhethekileko onabileko ozokubanjwa ngokuya ngokomthetho 28.2.
Ngomleyo weBhodo yabaPhathi beemali.
UmPhathi oyiHloko
IMizuzu yomHlangano oNabileko wesiThathu womNyaka
UkuVula nokwaMukela
UsiHlalo womhlangano waqinisa kobana ifuneko yekhoramu okumalunga ama-30 njengombana kutlolwe emThethweni we-GEMS kuhlangatjezenwe nayo.
Njengombana umhlangano ujameleke kuhle kobana uragele phambili ukhulumisane ngeendaba eziku-ajenda, usiHlalo womhlangano waqinisa kobana isaziso sokubiza umhlangano wesiThathu womNyaka oNabileko wamalunga weSkimu esikhambisana ne-ajenda yokuthoma, umbiko weBhodo yabaPhathi beemali, isitatimende seemali esihloliweko somnyaka begodu nombiko womhloli weencwadi sele unikelwe amalunga ngaphambi kokuphela kwakaMrhayili ngo-2009 ngokuya ngokomThetho weSkimu.
UsiHlalo womhlangano wamukela amalunga agade akhona begodu nabantu abalandelako emhlanganweni:
UsiHlalo wandlala i-ajenda kobana yamukelwe begodu wakhumbuza amalunga kobana ngokuya ngoko mThetho 28.1.5we-
GEMS, elinye nelinye ilunga elifisa ukufaka iindaba e-ajendeni kobana kukhulunyiswane ngazo begodu zisonjululwe emhlanganweni womnyaka onabileko, angenza njalo solanga iinsombululo eziphakanyiswakwezo zizakufika kumPhathi oyiHloko ingasi ngemva kwamalanga ali-10 ngaphambi komhlangano womnyaka onabileko. Isiqunto esiphakanyisiwekweso kufanele sikhambisane nememorandamu ehlathululako, ehlathulula ngokuqaqileko kobana kubayini kufanele kutjhejwe isiqunto esiphakanyisiweko begodu inikele nesendlalelo esibangele kuthathwe isiqunto esiphakanyisiwekweso. Begodu kuyifuneko kobana kunikelwe indlela yokutlola yesiqunto esiphakanyisiweko b UsiHlalo womhlangano waqinisa kobana amalungana akakafaki iinqunto eziphakanyisiweko ngokuya ngeenqalelelo zomThetho we-GEMS
begodu waphakimisa kobana kwamukelwe i-ajenda enikelwe amalunga lokha nakafika etafuleni yokutlolisa. Umhlangano watjheja kobana amanye wamalunga asebenzise amaforomo wawo welungelo lokuvowuda ukunikela iimphakamiso eSkimini nokobana iindabezi zizakulungiswa ngesikhathi semibuzo neempendulo.
Themba.
Ukwamukelwa kweeNqunto
Umhlangano watjheja kobana ngokuya ngemiThetho yeSkimu, iinqunto ezithathwa komunye nomunye umhlangano onabileko womnyaka zizakuba ngendlela yevowudu yenengi ejayelekileko yawo woke amalunga akhona begodu nathumele abajameli ngelungelo lokuvowuda.
Umhlangano watjheja kobana amalunga weSkimu akhethwa ngamanye amalunga kobana bawavowudele woke abaphathi beemali begodu amalunga wesiqhema esiPhezulu esiPhetheko seSkimu. Umuntu okhethwe bunjalo, watjho mhlana zima-23 kuMgwengweni ngo-2009 emhlanganweni weBhodo yabaPhathi beemali kobana bafisa ukuvowuda bunjani ngokuya ngesiqunto ngasinye esindlalwe emhlanganweni.
Ukwamukelwa kwemiZuzu yomHlangano oNabileko wesiBili womNyaka wamalunga owabanjwa mhlana zima-30
Amalunga atjheja kobana:
Ngokuya ngamaforomo wamaphroksi amukelwako, amalunga ama-206 asekele ukwamukelwa kwemiZuzu yomHlangano oNabileko wesiBili womNyaka wamalunga owabanjwa mhlana zima-30 kuMgwengweni ngo njengalokhu okwakhulunywa emhlanganweni, kanti lilunga li-1elafisa ukugodla ivowudu.
UsiHlalo wandlala imizuzu kobana yamukelwe.
Themba.
iii UsiHlalo womhlangano wayelelisa amalunga akhona kobana ngokuya ngamaforomo wamaphroksi amukelweko, amalunga ama-205 avowude ngokusekela kobana kwamukelwe iinTatimende zeeMali zomNyaka ka-2008 kanti akunamalunga avowude ngokuphikisa ukwamukelwa kweentatimende zeemali. Malunga ama-2 kwaphela afisa ukugodla amavowudu.
Umhlangano wezwa kobana ikambiso esetjhatjhalazini yethenda yalandelwa ukufunyana ifemu kobana ikhethwe njengomhloli weencwadi weSkimu emnyakeni weemali ophela mhlana zima-31kuNobayeni ngo-2009.
jhazana yekambiso elandelweko ukuthenga ipahla begodu
Isikhathi semiBuzo neemPendulo a Amalunga anikelwa ithuba lokubuza imibuzo enabileko mayelana neendaba ekukhulunywe ngazo emBikweni womNyaka begodu naku-AGM.
b UsiHlalo womhlangano, umPhathi oyiHloko begodu nabaphathi beemali abakhona baphendula yoke imibuzo ngaphambi kobana umhlangano uphele.
Isirhunyezo seenqunto a Imizuzu izakutjengisa kobana i ImiZuzu yomHlangano wesiBili oNabileko womNyaka wamalunga owabanjwa mhlana zima-30 kuMgwengweni ngo-2008 ingilokhu okwakhulunywa emhlanganweni njengoba kunjalo.
IBuyekezo lakasiHlalo
UsiHlalo weBhodo
Egameni leBhodo yabaPhathi beemali, ngithokoza khulu ukwethula ihlathululo efitjhazana yomsebenzi owenziwe yiBhodo ngo-2009 begodu ngiveza umBiko weBhodo emalungeni we-GEMS wesikhathi esiphele mhlana zima-31
Indlela yokusebenza, ibonelo phambili neemfundiso
IsiTatimende seNdlela yokusebenza
Ukunikela boke abasebenzi bombuso ithuba lokufunyana iinzuzo zetjhejo lezamaphilo elilinganako nelipheleleko.
ISkimu sezokweLapha esihle khulu, esiragela phambili begodu nesisebenza kuhle khulu sabo boke abasebenzi bombuso.
Kuhle khulu
Ubulula
Ukuthintana okuzwakala kuhle
Ukufundiswa kwamalunga
Ukusetjenziswa ngokufanako
Namaqhinga amatjha
Umvuzo omuhle wemali
Umusa
IBhodo izenzele amano wayo aphezulu ka-2009, itjheje iphuzu lokobana iSkimu sithuthuke saba yihlangano evuthiweko enebhoduluko elihle lokusebenzela begodu nehlelo lokuphathwa kweemali elihle khulu. Ukuhlela kwenziwa ngomkhumbulo wokubeka i-GEMS njengeSkimu sezokwelapha sabasebenzi bombuso esiphuma phambili, esisebenza kuhle khulu nangefanelo.
Isihloko saMano aPhezulu aphasiswe yiBhodo ngo-2009 gade "Kukufunyana itjhejo lezamaphilo eliphezulu elifikelelekako begodu nelilawuleka kuhle khulu" begodu amano anqophe ukutlhogomela nokuthuthukisa amaphuzu wendawo yebhizimisi, lokha godu nakanikela iSkimu ithuba lokuthoma ukuphenya isiqalelelo esithuthukileko namkha ukunikela imali yokubhadela iindleko ezimayelana nemisebenzi efunekako yetjhejo lezamaphilo begodu ifunyanwe malunga. Amano anqophe emsebenzini ofunekako ukubeka isisekelo esiqinileko esibeka i-GEMS ebujameni obuhle bokuthoma ukulinganisa iminikelo yayo begodu nobuhle besiphakamiso kokulindelweko kibo bobabili abazuzi beSkimu begodu nabazibandakanyi abaqakathekileko njengomqatjhi.
Ukubu yebhimu ngokwenza izinto zenzeke begodu kuhle khulu, ngomnqopho wokuvikela umraro wokulahlekelwa
IBhodo yabuyekeza ibumbeko lekomiti eyahlonywa yiBhodo kwenzelwa u-2009 ngomnqopho wokusebenzisa ngokuzeleko amakghono begodu nelemuko labaphathi beemali begodu namalunga wekomiti azijameleko. Umbono weBhodo godu watjheja ukufaneleka kwemisebenzi ekufanele yenziwe maKomiti begodu kwafuneka namatjhuguluko amancani.
AbaPhathi beemali abasebenza emaKomitini ngo-2009 njengombana kubikiwe esigabeni se-7 begodu nesobu-8 somBiko weBhodo. IBhodo yaqinisa ekuHloleni kwayo ukuSebenza kuhle kweBhodo komnyaka kobana amaKomiti asebenza kuhle nokobana ukubika eBhodweni kuyikhwalithi ephezulu.
Amalunga weKomiti aziJameleko asebenza ekuHlolweni kweencwadi zeSkimu, ngaphandle kokubhadelwa begodu amaKomiti womBango akhethwa yiBhodo esikhathini sokusebenza iminyaka emithathu begodu isikhathi sokusebenza samalunga wekomiti lawa saphela ngesikhathi esingaphasi kwebuyekezo. IBhodo godu ikhethe woke amaLunga weKomiti lawa kobana aragele phambili nokusebenza iminyaka emithathu ezakuphela ngo-2012.
Tjhorense yezamaPhilo yeNarha elindelweko begodu nokulawula ukuziphatha. Iinkhathi ezithobako zokubandula zenziwe ngo2009. Ukubandulwa kwabaPhathi beemali ngo-2010 kuzokwenziwa ngokuya ngomthethomgomo wokubandula abaphathi beemali owaphasiswa yiBhodo kobana usetjenziswe mhlana zili-1 kuTjhirhweni ngo-2010.
Amagadango wokubusa kuhle asetjenziswa Skimu athuthukiswa ngesikhathi sebuyekezo ngokuveza ikambiso yokuhlola abaphathi beemali, amalunga wekomiti ezijameleko begodu nabasebenzi. Ikambiso yokuhlola iba yingcenye yephahla leSkimu lokuphatha kuhle elihlanganisa ukulawulwa kweSkimu begodu nokuphathwa kwezakhiwo, iiNdlela zokuPhathwa kwabaSebenzi, ukuPhathwa kokuThengwa kwePahla begodu nomThethomgomo begodu naMano wokuKhandela ubuKhwabanisi.
Ngokuya ngemithetho etlolisiweko ye-GEMS, isikhathi sokusebenza esima-50% sabaphathi beemali abasebenza eBhodweni yabaPhathi beemali yagadesi sizakuphela ngenyanga kaVelabahlinze ngo-2010. IBhodo etja izakubunjwa kobana ithome ukusebenza mhlana zima-21 kuVelabahlinze ngo-2010. Ukufikela gadesi, amalunga aziihloko weSkimu azakukhetha abaphathi beemali abathathu abatjha kanti uNgqongqotjhe wezokuPhathwa kwemiSebenzi yomBuso naye uzakukhetha abaphathi beemali abatjha ukwenza ama-50% weBhodo. Ukukhethwa kwabaphathi beemali kuzakwenziwa ngokuya ngemithetho etlolisiweko ye-
Ukukhethwa kweLunga e likhethe abaPhathi beemali kufanele kwenziwe ngebhalodi begodu ngokuya ngekambiso ebekiweko emithethweni le.
Umuntu ozijameleko namkha isigungu esikhethwe yiBhodo kufanele singamele amakhetho wamaLunga abaphathi beemali begodu kufanele, kobana ngemva kwamakhetho, kunikelwe umbiko eBhodweni lapho umuntu ozijameleko namkha isigungu kufanele sitjele iBhodo:
Kobana bane lisekile bona amakhetho gade atjhaphulukile begodu alungile begodu alandele ikambiso eyaphasiswa yiBhodo ngokuya ngemithetho le;
Amabizo wamaLunga akhethwe njengabaphathi beemali begodu namabizo wabantu abakhethiweko godu kwesibili eBhodweni, begodu le baqinisekise bona abantu labo abakhethwe njangamaLunga wabaphathi beemali, kuhle kuhle
Kobana kufane bamalunga ngokupheleleko.
Nakhi gungu, liseka kobana amakhetho enzeke ngokuya ngekambiso ebekwe yiBhodo begodu nokobana kube makhetho atjhaphulukileko begodu nalungileko, umPhathi oyiHloko kufanele, ngokutlola, azise amaLunga ngokukhethwa kwawo begodu nelanga, isikhathi nendawo yomhlangano olandelako weBhodo begodu awameme kobana akhambele umhlangano.
IBhodo ikhuthaza amalunga weSkimu aziinhloko kobana azibandakanye ekambisweni yamakhetho ka-2010 ngokucabangela kobana iBhodo yabaPhathi beemali inesibopho esiqakathekileko sokutlhogomela iindaba zeemali begodu nokuphatha begodu benze lokho ngokucabangela amalunga. Ngalokho-ke kuqakathekile kobana amalunga azabalazele ukukhetha abaphathi beemali abathembekako begodu abanamakghono afaneleko begodu nelemuko ukwenza imisebenzi yabaPhathi beemali.
Ukuzuza kweSkimu kukhulunywa ngakho ngokuzeleko emBikweni wokuSebenza womPhathi oyiHloko. IiNselele nomsebenzi omutjha engakhenge ucatjangwe lokha nakwenziwa amano aphezulu ka-2009. IBhodo yabaPhathi beemali begodu nabaphathi balungisa iinselele ngokuthatha isiqunto begodu baqiniseka kobana iSkimu sihlala njalo sinqophe ukuthuthukisa indlela yokusebenza kweSkimu begodu nebonelo phambili ngaphandle kokuthalalisa isitatimende sokusiza kweSkimu. Ezinye zeenselele lezi begodu nomsebenzi omutjha ofake ukudluliselwa kwebhizimisi ye-MEDCOR ku-GEMS, kubhadelwa kokukhutjhulwa komrholo wabasebenzi bombuso okuthoma emva okunomthintela emalini ebhadelwa malunga begodu nesikolodo nokutjhejwa nemithetho yokulungela ukuba lilunga le-GEMS okwenziwa mKhandlu weSkimu sezokweLapha.
Ukuvumelana kwenziwa ngepumelelo begodu ngokukhambisana nazo zoke iimfuno zomthetho ezifaneleko okufakahlangana nokugadangisa kwesaziso sesivumelwano njengombana siphasiswe mKhandlu weSkimu sezokweLapha begodu ukuphasiswa kwesivumelwano okwenziwa yiKomitjhana yePhaliswano.
Ngokuya ngokomgomo wemali yesizo lezokwelapha osetjenziswe emisebenzini yombuso, ukufakahlangana umNyango wezokuVuselela iiMilo, amalunga we-MEDCOR akghona ukujoyina i-GEMS ngokuzithandela kwawo. Ebizweni leBhodo yabaPhathi beemali, ngithanda ukwamukela amalunga wangaphambilini we-MEDCOR azitlolise ku-GEMS.
Ukukhutjhulwa komrholo wabasebenzi bombuso obhadelelwe emva
Amatjhuguluko lawa enziwa ngokubhadelela emva, okutjho kobana amalunga lawo egade kufanele abhadele imali ephezulu godu abe nomraro wokusalela emva ngokubhadela.
Namkha iSkimu silinganise amazinga womrholo ekubhadelweni kweemali kusukela mhlana zili-1 kuTjhirhweni ngo-2009 ukubawa ukukhutjhulwa kwemirholo emisebenzini yombuso ngo-2009, imirholo yamalunga we-GEMS yatjhuguluka ngendlela ebonakala khulu kunangendlela egade kulindelwe ngayo ngokuya ngomphumela we-OSD begodu nokulinganiswa kwamazinga wemirholo.
IBhodo yatjheja ukunganeliseki kwamalunga nabazibandakanyi okwavelako ngonobangela lo begodu yatjheja iindlela iSkimu esinazo ukubawa kobana umphumela egade ungakalindelwa lo wokukhuphula imali ebhadelwa ngenyanga ngokuya ngengeniso othinta amalunga we-GEMS begodu neendlela zemisebenzi yokulawula iinkolodo zeSkimu.
Umsebenzi wokulinganisa amazinga wengeniso ngendlela ezakukhandela kobana kuthinteke ukulinganiswa kwemirholo ngo2010 begodu kuqinisekiswe ngokusatjalaliswa kwamazinga wemirholo ngokulinganako begodu namalunga ezingeni ngalinye lengeniso. Umthetho otjhugulukako wokukhandela ukubuthelelwa kwemali esalele emva ebangelwe matjhuguluko wemirholo nawo uzakwenziwa.
ImiThetho ye-GEMS elawula ukufaneleka ukuba liLunga
I-GEMS itloliswe njengeSkimu esinomkhawulo ekwamukeleni amalunga weSkimu sezokweLapha begodu ukufaneleka ukuba lilunga kulawulwa mithetho etlolisiweko yeSkimu. Ngaphasi kwemithetho yagadesi, abasebenzi beminyango yombuso enarheni begodu neemfundeni godu nemikhakha karhulumende ekukhulunywe ngayo esigabeni 7 somThetho wemiSebenzi yomBuso, ka-1994, njengombana ukhitjelelwe, begodu abasebenzi bamakhamphani amukelwe yiBhodo yabaPhathi beemali njengabaqatjhi abazibandakanyako, bakulungele ukuba malunga.
UmKhandlu weSkimu sezokweLapha ufuna kobana imiThetho ikhitjelelwe ukususa kobana iBhodo yabaPhathi beemali ithathe isiqunto ngaphandle kokulandela umthetho ekwamukeleni amakhamphani wombuso angaphandle kwelawulo lomThetho wemiSebenzi yomBuso. Ukukhitjelelwa komthetho kwafakwa Skimu kodwana isiphakamiso somKhandlu safuna ukungezelela ubungako bokufaneleka kwe-GEMS.
Umthintela ekusebenzeni nebujameni beemali zeSkimu ngokuqalisa bunqopha ekufunyaneni isilinganiso seemali esifunwa mThetho sisese kude nokufunyaneka. Ngekareko lokuvikela iminako yabazuzi be-GEMS, iSkimu sizakuragela phambili nemikhulumiswano nomKhandlu weSkimu sezokweLapha ngo-2010 ukuqiniseka kobana imithetho yokufaneleka ukuba lilunga ikhambisana nomsebenzi wemiSebenzi yomBuso eyanikelwa i-GEMS lokha nayithomako.
Ukukhambisana neembopho zeBhodo begodu nendlela yokusebenza kweSkimu ngokunikela boke abasebenzi bomBuso ukufunyana ngokulinganako iinzuzo zetjhejo lezamaphilo ngokukghonakalako begodu nangokuzeleko, amagadango ambalwa athathwa ukwenza ngcono ukufunyaneka begodu nokuthuthukisa ilemuko lemisebenzi yamalunga.
lokuBelethisa liveziwe ukuqinisekisa kobana abomma abasidisiitjhejo
bafunyana lekhwalithi ephezulu ngesikhathi basidisi begodu nokubasiza ukunciphisa ubungozi obungahle bubahlangahlanganise.
Zoke i ngcono. Ikoro yesibili engavakatjhelwa yavulwa esifundeni ngasinye ukwenza lula kobana amalunga afunyane ukusizwa baqalene ubuso nobuso".
la ngekotara zavezwa ukusiza amalunga ekuqinisekiseni kobana imali ebhadelwa ngenyanga ihlala
Amezwi wokuthokoza
AbaPhathi beemali
IBhodo yabaPhathi beemali yasebenza ngokuthembeka nokukhuthala ngesikhathi esingaphasi kwebuyekezo. Isibalo esima-33
UDhr DP Van Der Nest, ongusiHlalo ozijameleko we-Komiti yokuHlola iincwadi e-GEMS, wakhambela imihlangano yeBhodo ebujameni bakanobangela wesikhundla sakhe begodu ngifisa ukumthokoza godu ekufakeni kwakhe isandla ngokuqinisekisa kobana ibhoduluko lokulawulwa kweSkimu lihlala lanele begodu lilihle khulu.
UmPhathi oyiHloko
ngepumelelo begodu waqinisekisa kobana ibhizimisi yeSkimu isebenza ngefanelo begodu nakuhle khulu.
Ngo-2009 iSkimu samukela kobana kutlhogeka singezelele ukuragela phambili ngokusebenza kuhle ngaphezu kokulawula ukusebenza kwaphela begodu namaphuzu wokuqinisekisa ibhizimisi eqinisweni lemisebenzi yetjhejo lezamaphilo ethomana ngokufanako endaweni ema-90% yeemali zoke zeSkimu ziyanikelwa begodu nokobana umThetho weSkimu sezokweLapha uyihlathulula bunjani imisebenzi yeSkimu sezokweLapha. AMano aphezulu waka-2009 amukelwa yiBhodo yabaPhathi beemali afuna iSkimu kobana sakhele phezu kwepumelelo ekhona begodu sizabalazele ukuzuza ipumelelo endimeni yetjhejo lezamaphilo ngokuthoma kabutjha, ngokuhlaziya ngokutjheja, ngokuhlela ngokukhuthala begodu nokuphatha ubungozi bezamaphilo obutjhugutjhugulukako.
IsiHloko saka-2009, "Ukufunyana itjhejo lezamaphilo elihle khulu elifikelelekako begodu nelisebenza kuhle khulu ekuphatheni", sifuna ukutlhogomela begodu nokuthuthukisa amaphuzu wokusebenza kwebhizimisi, lokha nakunikelwa iSkimu ithuba lokuthoma ngokuphenya ngesiqalelelo sokuthuthukisa namkha ukubhadela iindleko ezimayelana nemisebenzi yetjhejo lezamaphilo efunekako begodu nefunyenwe malunga. I-GEMS
yathoma ukusebenza ngokutjhugulula indlela enikela ngayo amalunga wayo ngokufunyana imisebenzi yetjhejo lezamaphilo ngokuzeleko. Umsebenzi owenziwe ngo-2009 unikela isisekelo esiqinileko somsebenzi oragela phambili mayelana nalokhu.
Ihlelo lamano aphezulu womnyaka aveza umphumela eembopheni zeBhodo ngokunqophisa imisebenzi yomPhathi oyiHloko begodu nokuphatha, ngokunikela ilawulo ekungatjhejwa ngalo ukusebenza begodu kuqinisekiswe kobana imisebenzi yeSkimu isebenza kuhle khulu begodu nangefanelo.
Ukuya phambili, ihlelo lamano aphezulu likghonisa iBhodo ukubuyekeza woke amaphuzu webhizimisi yeSkimu begodu nokuqinisekisa kobana, lokha nayikhambisa kuhle, ibhizimisi kuhlala kunzinzile.
NjengomPhathi oyiHloko, ngimphathi ophendulako weSkimu begodu kusibopho sami ukuqinisekisa kobana amano weSkimu wokusebenza alungiselwe ukwenziwa kuhle khulu begodu nangefanelo yehlelo lamano aphezulu aphasiswe yiBhodo begodu, ukuya phambili, kobana ukubika okuhleliweko manqophana namatshwayo wokusebenza emanweni kuyenzeka.
Ngesikhathi esingaphasi komnyaka webuyekezo, iBhodo yanikelwa imibiko yekotara begodu neyeragelo phambili lesikhatjhana yomsebenzi owenziweko manqophana namatshwayo wokusebenza eHlelweni laMano aphezulu. Umbiko wamaswaphelo wanikelwa iBhodo yabaPhathi beemali mhlana zili-10 kuNobayeni ngo-2009, uqinisa kobana i-96% yamatshwayo wokusebenza izuzwe kuhle khulu.
Ngesisekelo lesi nginikela umbiko lo ngokuhlobana neHlelo lamano aphezulu. Ilwazi elizaliselelako ematshwayweni webhizimisi aqakathekileko, iinqhelo neembalobalo zinikelwa umBiko weBhodo yabaPhathi beemali omumethwe emakhasini 23 ukuya ema-
embikweni lo.
Ukumaketha kuhle khulu begodu nokubeka i-GEMS ebujameni obuhle njengeSkimu sezokweLapha esiSebenza kuhle khulu kiwo woke amalunga nabasazokuba malunga begodu iphungula ngokubonakalako isibalo sabasebenzi bomBuso abangakakhavarwaUbulunga mhlana zima-31 kuNobayeni ngo-2009 bujame ema-409,804, butjhugulukela ekukhuleni okungaphezulu kwe-100,000
UmBiko womPhathi oyiHloko
UmPhathi oyiHloko4
IsiGungu: UkuThintana begodu neeNdaba zamaLunga
Ukujameleka okungaphezulu 1,320 begodu nemitjengiso yabanjwa phakathi nomnyaka begodu, okuqakatheke khulu, itjhebiswano lokwenzana hlangana kweSkimu begodu neminyango kaRhulumende yathuthukiswa ngokusekela ngaphezu kwama-250 zamaphilo begodu namalanga wepilo ehle.
Iqhinga elenziwako lomnikeli weSkimu langezelelwa ngokuthuthukisa nokusetjenziswa kweNcwajana yomNikeli wetjhejo lezamaPhilo eyasatjalaliswa ngaphezu kwe-28,000 yabanikeli besizo lezamaphilo qobe ngekotara. iincwajana ezima-594 zabasebenzi nazo zasatjalaliswa qobe ngekotara. Ama-athikili ahlukahlukileko nawo abekwa ekugadangisweni kweencwadi zenyonyana, imigadangiso yezamaphilo, iincwajana zomnyango begodu neencwajana ze-GEPF qobe ngekotara.
IHlelo le-GEMS lokuBelethisa lahlonywa mhlana zili-1 kuMrhayili ngo-2009 ukunikela amalunga weSkimu isekelo lasimahla, zefundo begodu nesiyeleliso kizo zoke iinteji zokuba sidisi, isikhathi sokubeletha nesangemva kokubeletha. Iinzuzo nemisebenzi enikelwako lokha umuntu nakazitlolisa ehlelweni zifakahlangana incwadi ye-GEMS yokuba sidisi, ukubeletha nokuba mbelethi kokuthoma; isikhwama sokubeletha; ukufundiswa kwamalunga mayelana neenzuzo zeSkimu ezikhona; ihlelo letjhejo begodu nesiyeleliso esiragela phambili ngomtato begodu nesekelo.
Ukubulunga ihlelo lokubusa kuhle, elinzinze ekuziphenduleleni, ukulandela begodu netjhebiswano elihle khulu labazibandakanyi
Lokha abaphathi beemali namalunga wekomiti nakakhambele isifundo bandulo eminyakeni yoke eyadlulako, umthethomgomo osemthethweni wokubandula abaphathi beemali wenziwa ngo-2009 ukuqinisekisa kobana ukufunda begodu nokutjengiswa kwabaphathi beemali kwenziwa ngokulandela ihlelo elisenthethweni. Amatjhuguluko alindelweko kuBhodo yabaPhathi beemali esikhathini esiphela ngoNobayeni ngo-2010 afuna kukhulunywe ngokugandelela okukhulu ekumukeleni ngokubandula abaphathi beemali abatjha.
Ihlelo leSkimu lokubusa ibhizimisi lathuthukiswa ukuya phambili ngokufaka ubaphathi beemali begodu nokuhlolwa kwabasebenzi. Umnqopho wekambiso yokuhlola kukuqinisa kobana abaphathi beemali, amalunga wekomiti azijameleko begodu nabasebenzi balungele godu bafanele ukuphatha i-ofisi. Umnikeli wokuhlola ozijameleko waqatjhwa kobana enze ukutjhega okufunekako begodu umbiko womphumela wanikelwa umhloli weencwadi wangaphakathi kobana awubuyekeze.
ImiThetho etlolisiweko ye-GEMS kwafuneka kobana ibuyekezwe ngokuzeleko kobana kuqinisekiswe imithetho le isebenze kuhle begodu ifanele. Ngebuyekezo leli, imithetho ehlathulula abantu ekungenzeka kobana batloliswe malunga njengabondliwa yenziwa kabutjha ukuqinisekisa ukucaca begodu nokusetjenziswa ngokufanako. Imithetho emitjha enqophe ekuphatheni okuhle kweSkimu nayo yaziswa. UmTlolisi weeNkimu zezokweLapha watlolisa imithetho ekhitjelelweko kusukela mhlana zima-30
Ibuyekezo lokulandela umthetho lenziwa mhloli weencwadi wangaphakathi kobana ahlole ukulandelwa kwemiThetho etlolisiweko ye-GEMS begodu akhombe iingaba zomThetho weSkimu sezokweLapha. Isilinganiso esinikelwe saba sihle begodu akufumanako okumumethweko ngembikweni kwatjhejwa masinyana ngabaphetheko.
Umnqopho weSimphoziyamu kwakukuqala iimali zeSkimu ezibhadelwa ebaPhathini babaSebenzi emiSebenzini yomBuso.
Ukuhlala ubika qobe eBhodweni yabaPhathi beemali begodu nakubazibandakanyi abaqakathekileko mayelana neenlilo zeSkimu ezenzekako. Amalunga nawo angafaka iinlilo zawo emKhandlwini weeNkimu zezokweLapha begodu baphendula iinlilo ezima-220
ezafunyanwako zivela emKhandlwini ngesikhathi esingaphasi kwebuyekezo.
Iinlilo ezivezwe njengesilinganiso samalunga ngesikhathi eside ngenye yokuqakathekileko yamatshwayo webhizimisi etjhejwa yiBhodo yabaPhathi beemali begodu nokuhlaziya isiqhelo lesi kumumethwe esigabeni 4.9 somBiko weBhodo mayelana namalunga weSkimu.
Amalunga angakaneliseki ngesiqunto mayelana neenlilo zawo esenziwe Skimu, angathumela iinlilo lezo eKomitini yomBango ye-GEMS kobana yahlulele. Ikambiso yokuLalelwa komBango yeGEMS yabuyekezwa eKotareni yoku-1 ka-2009 begodu iKomiti ihlala izilungiselele ukusombulula imibango kuhle khulu begodu nangefanelo.
IsiGungu: Ukubusa begodu netjhebiswano labaziBandakanyi4
Wakhanjelwa malunga ama-91 we-AGM begodu waphasisa zoke iinqunto ezazendlaliwe.
Ukutlhogomela nokwenza ngcono imisebenzi yeSkimu begodu nokulawulwa kokusebenza, ngamazinga amahle khulu wokusebenza begodu nokusiza amalunga ngendlela efaneleko
Iqhinga lokuphatha eliphezulu elivela ekambisweni yebuyekezo langaphakathi yenziwa kobana kulungiswe imiraro evela eenkolodweni begodu nemalinimboleko eseleko, ukufaka nge-PERSAL, amalunga arhola umndende, ukulengiswa kwamalunga begodu neembawo ezingaqedwa.
Ibuyekezo lezo lilethe ama-50% ukuphunguka sekukoke ngokuhlanganisa neenlilo zamalunga.
Ukusebenza kwabanikeli besizo kwalawulwa kuhle khulu begodu kwabuyekezwa ngefanelo ukulingisa iinselele ezafunyanwako. Ukutjheja ukusebenza ngamajadu ngokuphikisana neembopho zekontraga begodu nangokuphikisana namano wokubika begodu namaqhinga enzekako.
Iindlela zokukhulumisana ngamakleyimu zenziwa begodu zasetjenziswa kobana kufakwe kuhle khulu, kutjhejwe begodu nokuphathwa kwamakleyimu wezamaphilo womphakathi. Sekukoke, isilinganiso esinembako sokubhadela amakleyimu weSkimu ngo 2009 sidlule ama-99%.
Woke amakontraga weSkimu nabanikeli abuyekezwa. Amakontraga akhona atlhogonyelwa begodu wemisebenzi emitjha yokunikela zamaPhilo begodu nokuveza zepilo ehle, Ihlelo lokuBelethisa begodu nemiSebenzi yezokuThintana yasetjenziswa ngepumelelo ekulu.
Ukuhlolwa kweZinga lesiVumelwano sokuSebenza saka-2009 kwenziwa mhloli weencwadi zeSkimu wangaphakathi kunye nabaphathi beSkimu begodu nobujamo bokusebenza balinganiswa nalobo obanelisako.
Ngo-2009 i-GEMS yaragela phambili nokuqinisekisa kobana ikambiso yokuphathwa kwemininingwana yayo iyatlhogonyelwa begodu nokobana yoke imininingwana isekelwa ngokukhulu ukuphepha begodu nangepumelelo ekulu. Koke okubuyiswako kwe-REF bekunembile begodu kwafakwa ngesikhathi emKhandlwini weeNkimu zezokweLapha.
Kobana kuposwe iinsalela, kubuthelelwe okugodliweko okwaneleko begodu kubulungwe amazinga wokubala azwakalako
Isikolodo silawulwa Skimu ngeenkambiso zokuphatha iinkolodo eziqinileko. ISkimu siphumelele ukumumatha begodu nokwenza ngcono amazinga weenkolodo umnyaka woke, nanyana kunjalo, i-GEMS iqalene namazinga weenkolodo angezelelekileko isikolodo semali ebhadelwako singezeleleke ngama-90% ngenyanga kaSewula lokhu kubangelwe kukhutjhulwa kwemirholo ebhadelelwe emva ne-Occupational Specific
Zoke iinzuzo ezisemthethweni begodu neenzuzo ze-REF zafakwa ngenembo elikhulu begodu ngesikhathi emKhandlwini weeNkimu zezokweLapha kiwo woke umnyaka weemali. Ukufaka iinzuzo ezisemthethweni gade kunomkhawulo wokufakwa kwama-akhawundu aphathwa ngenyanga njengombana kufuneka ngokuya ngeSekhyula 35 ka-2009 yomKhandlu weeNkimu zezokweLapha.
Umthintela wokuLinganisa isiKhwama seNgozi ebujameni beemali zeSkimu kwahlaziywa qobe ngekotara ngo-2009 kobana iSkimu sikhombe amagadango abunqopha wokuncancabeza kobana asetjenziswe. Ukusetjenziswa kokuLinganiswa kwesiKhwama seNgozi kuzakuba nomthintela obanakalako ebujameni beemali zeSkimu njengombana iSkimu kuzakuba ngiso esifaka isandla khulu esiKhwamenesi.
IsiGungu: ZeeMali4
Ekotareni yamaswaphela ka-2009 umsebenzi obunqopha wenziwa ukuqinisekisa kobana ukudluliselwa kwebhizimisi ye-MEDCOR
Ukusebenza kwenzuzo yokutjala kwatjhejwa qobe ngenyanga ngendlela yokulawula ama-akhawundu wenyanga begodu yabikwa ngokusemthethweni embikweni wokusebenza kwezokutjala wekotara. Ukufika lapha, iSkimu senza umbiko wekotara ekuzakuqalwa kiwo eemphumeleni yamano wokutjala asetjenzisiweko. Imibiko le iqinisa kobana iinzuzo ezifunyenweko zikhambisana kuhle neemaraga. Ngitjho nangesikhathi sokwehla kwezomnotho ngo-2009, iSkimu sakghona ukutjala iimali kuhle khulu begodu saqinisekisa iinzuzo ezihle.
Umsebenzi obonakalako wenziwa ngo-2009 ukwenza ngcono ukulawulwa kweemali begodu namahlelo wokubona iindawo ezifuna ukuthuthukiswa. Amano wokuhlola asebenza kuhle khulu, afakahlangana ukuhlolwa komsebenzi wangaphakathi newangaphandle, atjhejwa yiKomiti eHlola iincwadi phakathi nomnyaka.
Ukufunyana umbiko wokusebenzisa iimali kuhle emnyakeni wethu wesine kusebenza njengesiqiniseko sendima esetjenzwe baphathi kunye neBhodo ukuvikela amafa weSkimu ngokukhulu ukukhuthala begodu nokutlhogomela iminako yamalunga.
Ukuveza ukuphathwa kwetjhejo lezamaphilo elitjhugutjhugulukako elizokwenza ngcono ubungozi behlangothi leSkimu lezokwelapha
Ihlelo lamano laka-2009 litjengisa umsikinyeko kusukela ehlelweni eliyame etjhorensini ukuya kileli lapha ilunga ngalinye likghona ukufunyana imisebenzi efaneleko yetjhejo lezokwelapha, njengombana sinendlela yokutjhega nokulinganisa'
okwaneleko.
Umsebenzi wokwakha isisekelo sokutjhida ehlelweni elinzinze etjhorensini wenziwa ngaphasi kweminqopho ephezulu yokuveza ukuphathwa kwetjhejo lezamaphilo elitjhugutjhgulukako elizokwenza ngcono ubungozi behlangothi leSkimu lezokwelapha.
IsiGungu: UkuPhathwa kwetjhejo lezamaPhilo
jhejo lemisebenzi kiwo woke amakhetho
Umsebenzi wokuqunta amalungiselelo amanye wokubhadela wathoma ngokulinga begodu kwaba kusetjenziswa kwephrojekthi elingwako hlangana neSkimu begodu neThungelelwano eliKhethekileko leKZN. Umnqopho wephrojekthi elingwako kuqunta begodu nokumeda ukuphungulwa okungenzeka kweendleko zetjhejo lezamaphilo ezibangeleka emizamweni yokuhlanganisa eyenziwe Skimu begodu nethungelelwano labanikeli betjhejo lezamaphilo. Iinqhema zeembhedlela nazo zafakwa kokungajanyiselelwa emalini yomsebenzi emalungiselelweni wokubhadela.
esikhathini esiphakathi naphakathi, wathuthukiswa begodu waset
Imikhuba yezamaphilo eqakathekileko ye-GEMS yatjelwana nomNyango wokuPhathwa kwemiSebenzi yomBuso ngokusekela ituthuko yezamaphilo emsebenzini begodu namahlelo wepilo ehle.
Ukutlhogomela nokungezelela imisebenzi yamabhizimisi weSkimuIsakhiwo sokusebenza seSkimu senziwe eduze nomtjhade we-ofisi omncani begodu omuhle khulu olawula begodu otjheja ibhizimisi yeSkimu, begodu usekela iBhodo yabaPhathi beemali begodu namaKomiti weBhodo. Amalunga wabasebenzi amatjha alikhomba aqatjhwa nakuya ekupheleni kwesikhathi sokubika sangaphambilini, kutjho, isikhathi esaphela mhlana zima-31
Abanye abasebenzi ababili baqatjhwa ngesikhathi esingaphasi kwebuyekezo begodu abasebenzi beSkimu sebaboke bama-27
yabasebenzi.
Ihlelo lokulandelana ngeenkhundla elamukelwako linqophise umnako esikhathini sangaphasi kwebuyekezo begodu umthethomgomo obunqopha wokulandelana eenkhundleni mayelana nomPhathi oyiHloko wenziwa begodu waphasiswa yiBhodo. Woke amahlelo wemithethomgomo yokulandelana ngeenkhundla ye-GEMS sele ikhona gadesi begodu isetjenzisiwe.
Ukubandulwa kwabasenzi kwenziwe esikhathini esingaphasi kwebuyekezo ngokuya ngamano wokuthuthukisa abasebenzi.
Ihlelo lokunikela ipahla neenkambiso zeemali zeSkimu gade zihlolwa qobe ukuthobela imithethomgomo begodu nelawulo langaphakathi. Amaphepha asekelako abulungwa ngokukhambisana neemfuno begodu ayame ebuyekezweni lomnyaka lokuhlolwa kweencwadi kwangaphakathi.
Irejista yepahla engasikinyekiko yakhanjiswa nesikhathi begodu yalinganiswa qobe ngenyanga begodu ilawulo langaphakathi elimayelana neSkimu laragela phambili nokutjhejwa ukuqinisekisa kobana amafa weSkimu asetjenziswa ngefanelo. Ukuqinisekiswa kwelifa ngokulithinta nakho kwenziwa esikhathini esingaphasi kwebuyekezo.
abatjha begodu nabanikeli bemisebenzi ye-HR.
Ukulawula ingozi ngendlela efaneleko begodu nakuhle khulu ngomnqopho wokuvikela iSkimu ekulahlekelwen
ngokusebenza ngokuhlola amaqhinga aphezulu wobungozi enziwa baphathi beSkimu kobana babone amaqhinga aphezulu wobungozi obuqalene neSkimu. Ngokuyame emsebenzini lo, irejista yamaqhinga wobungozi weSkimu yavuselelwa begodu woke umsebenzi wokuhlola iincwadi wangaphakathi wahlanganiswa emva kwengozi yokuthoma eboniweko. Amano ahlanginisiweko wesiqinisekiso atjengisa kobana boke ubungozi obuboniweko bakhavarwa ngokukhulu ukutjheja base bunikelwa eBhodweni yabaPhathi beemali ngeenqiniseko ezitlhogekakos.
Ukuya phambili emaqhingeni wobungozi, ubungozi balapho kusetjenzelwa khona babonwa ngokukhulu ukutjheja begodu amagadango wokuphungulwa ubungozi enziwa kobana asetjenziswe esikhathini esingaphasi kwebuyekezo. Koke ukuhlolwa kobungozi begodu namaqhinga wokuphungula aphasiswa yiBhodo begodu atjhejwa yiKomiti yokuHlola iincwadi. UmPhathi oyiHloko wanikela iBhodo imibiko yekotara yeragelo phambili mayelana nokusetjenziswa kwamagadango wokuphungula ubungozi aphasisiweko begodu nokukhambisana nomthethomgomo wokuphatha ubungozi weskimu owaqiniswa ngoNobayeni ngo-2009.
UmThethomgomo wokuPhathwa kokuDluliswa kwepahla weSkimu walandelwa begodu namagadango wokubusa kuhle asetjenziswa ngo-2008 begodu asetjenziswa esikhathini esingaphasi kwebuyekezo.
IBhodo yabaPhathi beemali ngaphambilini yaphasisa kobana i-GEMS kufanele isize umNyango weTjhebiswano leenTjhabatjhaba nokuSebenzisana ekwenzeni ikhetho leenzuzo leentjhabatjhaba kwenzelwe abasebenzi abasebenza ngaphetjheya. Ukuhlela kokuthoma, umsebenzi wokubala begodu nokuthintana nomKhandlu weeNkimu zezokweLapha kwathonywa kodwana ikambiso le yajama njengombana gade kulindelwe imininingwana efaneleko evela emNyangweni neeNkimini zezokweLapha abasebenzi abazitlolise kizo gadesi. I-GEMS yahlala izibophelele ukuragisela ikambiso le phambili. Emaswapheleni imininingwana yafunyaneka bese kwathoma umsebenzi nasele kuyokuphela umnyaka ka-2009.
Isilinganiso sepumelelo yamalunga asebenzisa i-Friends of GEMS ngenyanga yahlala ingaphasi kwe-50%. Amagadango ahlukahlukileko athathwa baphathi ukubona izinga lokuphumelela liba ngcono, ukufakahlanga ukusabalalalisa incwajana eqaliswe emalungeni ethi "wenza bunjani". Ngokuveza begodu nokuragela phambili ngokusabalalisa umlayezo obuyelelako kulindelwe kobana izinga lepumelelo lizakuba ngcono ngokukhamba kwesikhathi.
Ezinye izinto ezenzekileko ngo-2009 lapha abanye abaqatjhi babhalelwa kubhadela iimali ezibhadelwako ngelanga lesithathu lenyanga. Eenkhathini ezinengi lokho gade kunjengomphumela weemali ekufanele zibhadelwe zomnyango othileko ngokubumbeneko zidlula ukubhadela kwangaphakathi komnyango mayelana nokubhadela nge-EFT. ISkimu saragela phambili nokukhulumisana nabaphathi abaphezulu eminyangweni eqatjhako le ukuqiniseka kobana iimali ezibhadelwako zizakubuthelelwa ngokuya ngesigaba 26 somThetho weeNkimu zezokweLapha. Kuhle kuhle woke amadibhozidi angakabhadelwa gade akhavarwe ngaphakathi kwamalanga ama-5 webhizimisi ngemva kokuphela kwenyanga egade kufanele abhadelwe ngayo.
UmHloli weencwadi mazombe waziswa ngeenkhathi zokungalandeli begodu nerhelo labaqatjhi abathintekako wanikelwa.
Isirhunyezo nesiphetho
U-2009 gade kumnyaka onamandla khulu owaziwa ngokuvezwa kwemisebenzi emitjha ehlukahlukileko yamalunga, begodu nokuthuthukiswa kwamaqhinga wetjhejo lokuphatha ukusungula begodu namathulusi. Kutjhejwe iphuzu lokobana iBhodo yabaPhathi beemali izakutjhuguluka ngo-2010 begodu nephuzu lokobana iSkimu senze ipumelelo ekulu mayelana nokusungula eminyakeni emine yokuthoma ukusebenza kwaso, amaqhinga aphezulu womnqopho wesikhathi esiphela ngoNobayeni ngo-2010
atjhidele e "Kunzinziseni ukusebenza kuhle khulu ngokubuyekeza ukusebenza kuhle kwebhizimisi ye-GEMS, ukufakahlangana ukusebenza ngefanelo nokunikela begodu nekukghoniseni ibhoduluko kobana kuragelwe phambili ngepumelelo".
U-2010 uzakusetjenziselwa ukubona amaqhinga amatjha asetjenziswa ngokuzeleko begodu asetjenziswe ngokwenza.
AMezwi wokuThokoza
Richard Levin. Ikambiso esebenza kuhle yokuthatha iinqunto yeBhodo yakghonisa abaPhathi beSkimu kobana basebenzise amahlelo amatjha begodu basebenze nemisebenzi yokuphatha efaneleko njengombana kulindeleke kibo.
Amalunga weKomiti ezijameleko afaka isandla kuhle khulu ngamakghono wawo phakathi komnyaka begodu ngithanda ukuthokoza abosolwazi laba ngokuzinikela kwabo ebazuzini be-GEMS.
Ngithanda ukuthokoza begodu ngithokozise boke abasebenzi ngokukhula kwabo okuragela phambili begodu nokuthuthuka.
AbaNikeli bemiSebenzi
Kwamaswaphela, ilizwi elikhethekileko lokuthokoza kufanele lidluliselwe kunobantwabami engimthanda khulu nabantwabami abangivumele kobana ngikghone ukwenza imisebenzi yami njengoMphathi oyiHloko weskimu sezokweLapha ekungiso esisebenza kuhle khulu sakaRhulumende.
Umbiko weBhodo yabaPhathi beemali
Inomboro yokutlolisa: 1598
Imibandela yokutlolisa
Amakhetho amahlanu weenzuzo, njengombana kuqalelwe kurejista yemiThetho yeSkimu, anikelwa amalunga phakathi komnyaka ka-2009, naka wona:
Amano wokubulunga
Amalungiselelo wokulawula itjhejo nokudlulisa ubungozi
UKUBUSA NOKUPHATHA
IBhodo yabaPhathi beemali egade isebenza ngesikhathi esingaphasi kwebuyekezo
Ksz T Baloyi
Imininingwana yabo iyalandela:
AMANO WOKUTJALA
ISkimu sitjale ngamadibhozidi abotjhiweko isikhathi esingadluli iimveke ezisithandathu begodu savala ama-akhawundu ngomnyaka ka-2009. Amano wokutjala abuyekezwa yiBhodo yabaPhathi beemali qobe ngomnyaka, ngokuthathela ehloko ukulandela umThetho, ubungozi neenzuzo zokutjala okuhlukahlukileko begodu nesalela yeemali ezikhona. Ngo-2009 iSkimu saragela phambili ngamano waso wokutjala lawo anikela ukutjala imali engaphezulu ngobungozi obuphasi, amathulusi wesikhatjhana esifitjhani sokuzala amakonyana.
Ukuphathwa kobungozi begodu neenqunto zokutjala zenziwa siGungu seSkimu, ngaphasi kwehlahlo nemithethomgomo ephasiswe yiBhodo yabaPhathi beemali. IsiGungu sabaPhathi sinikela imigomo etloliweko ukulawula ubungozi ngokupheleleko, begodu nemithethomgomo etloliweko ekhavara iindawo ezithileko njegobungozi besilinganiso samakonyana, ukusebenzisa amathulusi wezeemali asukela kwamanye begoud nokutjala ngaphezu kokulindelweko.
UKUBUYEKEZWA KWEMISEBENZI YESIKHATHI SOKUPHENDULA
Iimbalobalo eziqakathekileko zebhizimisi begodu nobungako bokusebenza kwendlaliwe esigabeni lesi somBiko weBhodo ukutjengisa ubungako bokukhula kwebhizimisi yeSkimu, imisebenzi yenziwe begodu ibhizimisi isebenzile esikhathini sagadesi.
UbuNgako bokuSebenza
Ithebula engenzasi inikela ihlaziyo lendlela iimali zeSkimu zatjiwa ngayo etjhejweni lezamaphilo nemisebenzini engasiyo yamaphilo. Ngokungezelela, imadaniso lobungako leli linikela ilwazi ngobungako bokukhula kweSkimu begodu sisebenzisa ubukhulu baso ukwenza ngcono isikala sezomnotho kobana kuzuze amalunga waso.
Isalela ebhadelwa lilunga ngalinye ngenyanga okulingeneko
Isalela ebhadelwa mzuzi ngamunye ngenyanga R307 R478 R547 R762 R1,116 R732
Iindleko zokuphathwa kwetjhejo lezamaphilo zelunga ngalinye ngenyanga R23 R36 R38 R38 R38 R38
Iindleko zokuphathwa kwetjhejo lezamaphilo zomzuzi ngamunye ngenyanga R7 R14 R14 R13 R16 R14
Iindleko zokuphatha zelunga ngalinye ngenyanga R51 R53 R62 R62 R68 R62
Iindleko zokuphatha zomzuzi ngamunye ngenyanga R21 R32 R37 R34 R47 R35
Iimali ezibhadelwa kumphathi R12,944,406 R7,710,021 R26,320,526 R234,614,031 R25,665,024 R307,254,008
Isibalo samalunga amatjha 7,296 3,475 8,957 104,281 5,481 129,490
Isibalo sokulingana kwamalunga phakathi nomnyaka 17,701 10,499 30,535 270,859 28,002 357,596
Ubukhulu ngokulinganiswa kwabarhola umndende 0.85% 6.73% 2.73% 2.87% 20.40% 4.13%
Ukulingana kweemali ezibuthelelweko zelunga ngalinye R2,407 R2,407 R2,407 R2,407 R2,407 R2,407
Isalela ebhadelwa lilunga ngalinye ngenyanga (okulingeneko) R949 R1,152 R1,360 R1,876 R2,380 R1,799
Isalela ebhadelwa mzuzi ngamunye ngenyanga R396 R702 R826 R1,067 R1,682 R1,031
Iindleko zokuphathwa kwetjhejo lezamaphilo zelunga ngalinye ngenyanga R15 R15 R30 R32 R35 R31
Iindleko zokuphathwa kwetjhejo lezamaphilo zomzuzi ngamunye ngenyanga R5 R6 R11 R12 R15 11
Iindleko zokuphatha zelunga ngalinye ngenyanga R62 R62 R74 R74 R74 R72
Iindleko zokuphatha zomzuzi ngamunye ngenyanga R26 R38 R45 R42 R52 R35
Iimali ezibhadelwa kumphathi R3,863,051 R4,552,840 R11,668,037 R61,603,796 R11,464,763 R93,152,487
Isibalo samalunga amatjha 7,215 4,681 10,922 90,182 7,911 120,911
Isibalo sokulingana kwamalunga phakathi nomnyaka 10,968 8,449 22,832 168,515 23,260 234,023
Ubukhulu ngokulinganiswa kwabarhola umndende 0.60% 4.00% 1.60% 2.00% 14.30% 4.25%
Ukulingana kweemali ezibuthelelweko zelunga ngalinye R1,339 R1,339 R1,339 R1,339 R1,339 R1,339
ILemuko lokuSebenza
Ukukhula kweSkimu ngomnyaka ka-2009 kulethe umphumela wokungezeleleka komthamo wemisebenzi esetjenzwako.
Lokhu okutjengiswe ngenzasi miphumela yemisebenzi yokuthintana ngomtato ka-2009.
Inyanga
Imitato engenako yamalunga
Imitato engakhenge ingene
wamalanga wokubelethwa
Tjhi-09 208,219 2.61% 11,201 2,791 2,700 25,031
Ukungezeleleka kwemisebenza ngenyanga kaKhukhulamungu kwaku ngebanga lokuthoma kwamaholideyi wesikolo begodu nelanga lokugcina leembawo zeentifikeyiti zentela kobana zizaliswe zithunyelwe kwa-SARS. Ukwehla kwemisebenzi ngenyanga kaNobayeni kwaku ngebanga lokwehla lemibuzo emayelana nobulunga, khulu khulu ngonobangela wokutjhugulula ikhetho okube ngikho okukhamba phambili ngenyanga ephelileko.
AmaVakatjho enZiwako emaZikweni ngenyanga
Iimbawo ezaMukelwako
Iimbawo ngenyanga
ngokwahlukahlukana, zibumba ama-41% wesibalo sesisoke samalunga we-GEMS.
Ukukhula kwamalunga ngo-2009 woke kwabonakala iSkimu singezelela i-109,000 lamalunga amatjha phakathi nomnyaka.
Tjhi
Abodorhodere bamehlo
Abodorhodere bamazinyo
Iimbhedlela
ILanga
Abazuzi Ilunga eliyihloko Isayizi elingeneko yomndeni
Ubulunga beSkimu bukhule ngokulingana nama-36% emnyakeni ophezulu kusukela ema-300,536 (824,738 wabazuzi)
Abazuzi 72,015 31,691 92,773 880,571 71,861 1,148,911 2,985,920
Ubukhulu bomuntu omdala ozijameleko 0.70 0.53 0.46 0.51 0.62 0.53
Ubukhulu bomntwana ozijameleko 1.71 1.12 1.24 1.30 0.81 1.28
Ubudala obulinganako bamalunga aziinhloko
Isibalo sabazuzi beminyaka ema-65+
yobudala
Amaphesente wamalunga arhola ngaphasi kwe-R6,000 ngenyanga 89.4% 66.1% 36.2% 25.9% 26.1% 31.3%
Amalunga aqalise elungeni eliyiHloko leSkimu
Iphesentheji le ayivezwa kuhle njengombana iimbalobalo zidoswa eendaweni ezihlukileko ngesikhathi esithileko. Mhlana zima-31
Ukutjhuguluka kwabazuzi ngokukhamba kwesikhathi
ILanga
IKhetho
Ubungako babantu bengubo ngokuzikhethela
IKhetho
Isibalo sabazuzi abarhola ngaphasi kwe-R6,000 ngenyanga
IKhetho
Isibalo ekungiso sabazuzi abaneminyaka engaphezu kwama-65 sikhuphuke kancani kancani esikhathini lesi (kusukela ku20,090 ngoNobayeni ngo-2008 ukuya ku-28,299 ngoNobayeni ngo-2009). Amalunga arhola umndende eSkimini abonakala asebenzisa itshwayo lokurhola umndende begodu nokuqinisekisa ubujamo bokuragela phambili nobulunga.
IKhetho
IKhetho Ukukhula kwabarhola umndende Ukukhula kwabazuzi
Ukusatjalaliswa kwabazuzi esifundeni ngasinye
Isifunda
Isifunda
ISkimu sisebenze kuhle khulu ngo-2009, sibuthelela iimali ezibhadelwako ezingaphezu kwamatleyimu begodu neendleko zamakhetho woke ngaphandle kwekhetho le-Onyx. Ithebula elandelako irhunyeza ukusebenza kwekhetho ngalinye le-GEMS
IKhetho
Imali ebhadelwako Amatleyimu neendleko Ubukhulu besilinganiso esilahlekileko
Ubukhulu benani belunga eliyihloko ngalinyeUbukhulu besilinganiso esilahlekileko
Isirhunyezo 100.00% 100.00% 100.00%
Okungaphezulu/
Ukutlhayela kwesabelomali
Umehluko esabelweni seemali
Iinzuzo zangaphakathi esibhedlela
Ukungena esibhedlela 626.09 1,000.69 391.49 636.21 693.79 -57.59 -8.30%
Abodorhodere bakho koke 23.03 23.16 17.09 22.49 23.90 -1.42 -5.93%
Abodorhodere abakhethekileko 159.99 259.09 102.22 163.07 173.67 -10.60 -6.11%
IinZuzo zokuBeletha 78.82 38.74 68.41 74.45 87.92 -13.46 -15.31%
IPilo yomKhumbulo 13.21 35.73 6.94 14.54 13.75 0.79 5.76%
UkuPhungulwa kwamaBele 1.26 1.74 0.01 1.18 0.10 1.09 1138.66%
Iinzuzo zangaphandle kwesibhedlela
AbaKhethekileko 50.93 92.06 27.83 52.29 48.15 4.14 8.60%
AboDorhodere bakho Koke 189.91 195.62 140.54 185.83 156.73 29.09 18.56%
ImiSebenzi yobuNgani yezamaPhilo 1.94 6.64 1.55 2.30 1.82 0.48 26.21%
Sidisi ngakunye 3.37 1.56 2.07 3.10 3.14 -0.04 -1.32%
IinHlahla eziSebenza kuhle 141.44 242.88 80.66 144.43 123.74 20.69 16.72%
Ukubona uDorhodere waMehlo 42.44 56.01 30.68 42.51 35.09 7.42 21.13%
Iinsetjenziswa 9.70 34.13 4.42 11.29 8.65 2.64 30.56%
ITjhejo lokuKhandela 0.00 0.00 11.37 1.05 0.00 1.05 0.00%
ngendlela ebalekako ukuphambuka esabelweni seemali okufunyenweko emikhakheni yamatleyimu lawa gade abutjhwapha.
Sapphire. Ijima lezefundo laphetha ngobungcono bokuzwisisa iinzuzo begodu nokusebenzisana ekhethweni.
Ihlangothi leembalo zobungozi ku-Emerald naku-Ruby yahlala ifanele inziznzile kodwana yehla ku-Onyx begodu lokhu kwatjengiswa eendlekweni ezasetjenziswa esibhedlela. Ezingeni leSkimu, ukusetjenziswa kwesibhedlela sekukoke akhenge kukhuphuke khulu, kodwana ukukhuphuka kweendleko zesibhedlela kwanga kukhambelana khulu namatjhuguluko ekuhlanganiseni iindaba, okuhlobana nokukhuphuka kweenomboro okuhle begodu nobudisi kokunye ukwamukelwa.
Iindleko zepilo ngayinye zikhula ekwamukeleni i-16.6% mayelana nokukhula kweemali ezibhadelwako begodu netjhuguluko ngobude bokuhlala njengombana kutjhiwo egrafini engenzasi.
Iindleko zokwamukela ngakunye
Nanyana kube khona ukuphuka ngobude bokuhlala ngonobangela wohlanganisa woke amatjhuguluko weendaba begodu nokuhlangahlangana kwezinto keminye imikhakha yokwamukela, akhenge kube khona ukukhula sekukoke kwezinga lokwamukela njengombana kutjengiswe egrafini engaphasi.
Amaphesente amatjhumi athobako nasithandathu wokwamukwelwa abiza ngaphasi kwama-R50, 000 begodu lapho kubenokungezeleleka kokwamukelwa okungaba ngaphezu kwe-R5,000.
Inani 154,094 222,780 100.0% 100.0%
Isilinganiso sokwamukela
Imikhakha yokwamukelwa kwe-Top 10 ngokubuyelela
Umkhakha wokwamukela
Ukwamukelwa yamaphilo Isilinganiso LOS Isilinganiso seendleko ukwamukelwa ngakunye
Iindleko zesibhedlela ipilo ngayinye ngenyanga
iTjhuguluko 2008 2009 %
iTjhuguluko iTjhuguluko iTjhuguluko
Inyumoniya 15.70 17.36 11% 4.95 4.85 -2% 11,903 12,881 8% 15.57 18.63 20%
UkuBeletha ngokuHlinzwa 14.63 13.87 -5% 2.95 2.95 0% 15,799 17,699 12% 19.27 20.46 6%
Ukwamukelwa kweZamaphilo womkhumbulo 8.36 9.03 8% 7.69 7.95 3% 7,884 9,348 19% 5.50 7.04 28%
UkuBeletha okuJayelekileko 8.22 7.50 -9% 1.75 1.78 1% 9,164 10,336 13% 6.28 6.46 3%
Ukwamukelwa kwabaphethwe mazinyo
Ukuwela 5.20 5.40 4% 0.13 0.14 15% 4,295 4,968 16% 1.86 2.23 20%
yabazuzi. Iindleko zepilo ngayinye yeenhlahla zamalwele angalaphekiko zikhuphuke ngama-13.5%, okubangelwe kukhuphuka okwenzeka njalo njalo kwabasebenzisa iinhlahla zamalwele angalaphekiko. Ukusebenzisa nentengo yeenhlahla zilawulwa ngokwanelisako.
Ukuhlahlutjwa Isibalo sabazuzi abatlolisiweko % Abazuzi
Isilinganiso senani lama-ayithemu umlayelo ngamunye 2.16 2.17 2.16 2.17
itjheje ukubulunga iimali ekusabalaliseni iinhlahla, kuthuthukise ukulandela begodu kuqinisekisa ukusebenza kuhle nokuhlanganisa umsebenzi lo.
Ihlahlubo
IsiKhwama sobuNgozi esiLinganisiweko
Ukuhlaziya okwenziwe Skimu ngeembalobalo mayelana nokutjengisa ukukhula ekubikeni koke okube mphumela wokwehla enanini elilinganisiweko ekufanele libhadelwe ku-REF. Lokhu ngenye indlela kubangwa bunengi bamalunga ahlangana nendlela yagadesi yokungena nokuqinisekisa (ukufunyana iinhlahla zobujamo eenyangeni ezimbili ezidlulileko) begodu nokuragela phambili kunye nokwenza ngcono kwamaphesentheji wamalunga wobujamo lobu.
Ukusatjalaliswa kobudala
UNobayeni
Ubulwele bunye obungalaphekiko 8.1% 7.6%
Ukuphathwa kweenlilo
ISkimu sizitjheja khulu iinlilo zamalunga. IBhodo yabaPhathi beemali itjheja iindaba zomsebenzi begodu neminako evezwe malunga begodu nomPhathi oyiHloko uhlaziya zoke iinlilo ukubona amaphuzu ayimbangela yeenlilo lezi ezingasombululeka ngokungezelela iinkambiso zebhizimisi ezikhona.
Isiphande se-imeyili esithembekileko sikhona kobana kufakwe iinlilo zamalunga eSkimini. Zoke iinlilo ezitloliweko nazo zifakwa ngaso sona lesi siphande se-imeyili. Ikambiso yesililo ilawulwa bunqopha Skimu ukuqinisekisa umnqopho wokwamukela begodu nokuqalana neenlilo lezo.
phakathi nomnyaka ongaphasi kwebuyekezo njengombana kutjengiswe ngaphasi.
UkuTlolisa IinLilo zamaLunga
Ukungezeleleka kweenlilo zamalunga ngoMhlolanja nongoNtaka kwabangelwa ziinzathu ezihlukileko, esinye sazo bekukukobana ukubuza okujayelekileko akhenge kufakwe ngefanelo ngokulandela ikambiso yeenlilo. Ikambiso yeenlilo yakhuliswa kusukela mhlana zili-6 kuNtaka ngo-2009. Ezinye iinzathu zokukhuphuka kufakahlangana ukuphathwa kweenlilo zokubhadelwa kwemali mayelana nesizo lomqatjhi ngeemali begodu nokujanyiswa kweenzuzo zamalunga. Amano wokungenahlangana enziwa afakahlangana imizamo yokusebenza kuhle njengokuthintana nelunga "khona lapha" begodu lokhu kwavulela ukuba ngcono okubonakalako ngoSihlabantangana.
Imiphumela yokusebenza
Imiphumela yeSkimu itjengiswe esitatimendeni seemali begodu abaPhathi beemali bakholelwa kobana akukho ihlathululo eyaphambili elifunekako.
Ubukhulu bokuba nemali eyaneleko yokubhadela iinkolodo
Inani lemali yamalunga nayipheleleko isitatimende ngasinye sobujamo beemali
Imali ebhadelweko seyiyoke 8,898,964,033 5,599,264,873
Ubukhulu bokuba nemali eyaneleko yokubhadela iinkolodo 11.08% 12.91%
Imali ebhadelwa ngenyanga
Ubulunga
Iinzuzo
IWebhusayidi
ImiSebenzi yamaLunga
Nanyana kunjalo iSkimu siragela phambili nokukhula begodu amagadango aneleko akhona ukuqinisekisa kobana ukugodla okufunekako kuyafunyaneka eminyakeni ezako begodu nokobana ama-25%
Ukukhula eemalini ezibuthelelweko zibe mamiliyoni ama-R986 kusukela emamiliyonini ama-R723 kuyabonakala.
Iinqhema zabaqatjhi ezibhadela ngemva kwesikhathi
Ngokuya ngokomThetho 13.2 wemiThetho yeSkimu se-GEMS neSigaba 26 somThetho weeNkimu zezokweLapha, iimali ezibhadelwa malunga zibhadelwa qobe ngenyanga ukusalela emva begodu zibhadelwe ngaphambi kwelanga lesithathu lenyanga ngayinye. Ngesikhathi esingaphasi kwebuyekezo, ezinye iinqhema zabaqatjhi zabhadela iimali ezibhadelwako zibhadelela amalunga wazo ngemva kwelanga lesithathu lenyanga. Abaphathi beSkimu bakhulumisana neenqhema zabaqatjhi lezi ukuqinisekisa iinzathu zokubhadela ngemva kwesikhathi begodu nokutjengisa umthintela wesenzo lesi emalungeni weSkimu. UmHloli weencwadi maZombe watjelwa ngokufaneleko ngokubhadela kweenqhema zabaqatjhi ngemva kwesikhathi.
IMISEBENZI YOKUBALA
UKUTJALA EBAQATJHINI BAMALUNGA ABAZIBANDAKANYAKO ESKIMINI SEZOKWELAPHA
IKomiti yokuBala iiMali ilayelwe yiBhodo yabaPhathi beemali ngemisebenzi etlolwe phasi (uSomqulu weKomiti yokuBala) mayelana nobulunga bayo, amandla neembopho. IKomiti inamalunga asithandathu kiwo amabili amalunga weBhodo yabaPhathi beemali.
Inengi lamalunga, kunye nosiHlalo, abasibo abasebenzi beSkimu namkha amalunga wabanye nabanye abanikeli bemisebenzi yeSkimu. Ilunga linye elizijameleko gade limphathi weemali ngaphambilini.
Ikomiti yahlangana amahlandla amathandathu phakathi komnyaka ka-2009 ngokulandelako:
UmPhathi oyiHloko, isiGungu: IiMali zeSkimu, umPhathi wezeeMali womLawuli, abaPhathi beemali bangaPhakathi beSkimu begodu nabaPhathi beemali bangaphandle babakhona, lokha nabamenyweko, imihlangano yeKomiti begodu nanyana ngubani angabonana nosiHlalo weKomiti yabaPhathi beemali.
Amalunga weKomiti ngilawa:
UNom C Senoamadi (ILunga leKomiti eliziJameleko)
Ngokuya ngokweenqalelelo zomThetho, umsebenzi omkhulu weKomiti yokuBala iimali kukusiza iBhodo yabaPhathi beemali ekwenzeni imisebenzi yayo emayelana nemithethomgomo yokuphendula yeSkimu, amahlelo wokulawula ngaphakathi, begodu nokubikwa kweemali nemisebenzi yokulawula ubungozi. Ikomiti yokuHlola iincwadi yenza imiseebenzi yayo ngokuya ngosomQulu weKomiti yezokuBala iimali ngo-2009. AbaBali beemali bangaPhandle begodu nebangaPhakathi babika ngokusemthethweni eKomitini ngeenqunto eziqakathekileko ezivela emisebenzini yokubala.
AMANYE AMAKOMITI WEBHODO YABAPHATHI BEEMALI
AmaKomiti etlolwe ngenzasi alayelwe yiBhodo yabaPhathi beemali ngendlela yemisebenzi etlolwe phasi emalungeni wayo, amandla neembopho. AmaKomiti lawa okunganani ahlangana qobe ngekotara begodu njengombana kutjengisiwe emanweni womnyaka aphasiswa umnyaka ngamunye. Imihlangano yamaKomiti ikhanjelwa baPhathi beemali, abaphathi beSkimu begodu nabanye abosolwazi, abangasi malunga wamakomiti lawa, ebujameni bokuyelelisa. Amathebula ekhasini 49 no 50 atjengisa ukukhanjelwa kwemihlangano maKomiti ahlukahlukileko.
Umsebnzi oqakathekileko weKomiti kukusiza iBhodo yabaPhathi bemali ekuqinisekiseni ukusebenza okuhle kweSkimu ngokwenza itjhejisiso, ukuhlola begodu nokubuyekeza woke amaphuzu webhizimisi begodu nokusebenza kweSkimu. Ukufika lapha, iKomiti isiza iBhodo yabaPhathi beemali ekuqinisekiseni kobana ukukhulumisana okuhle kuyenzeka hlangana nabanikeli bemisebenzi abahlukahlukileko kobana kuhlangatjezanwe neminqopho yokusebenza kweSkimu. IKomiti godu isiza iBhodo ekuqinisekiseni kobana ukukhula ebulungeni beSkimu begodu neendaba zamalunga ezihle khulu ngokutjheja imisebenzi yezokuthintana nezokumaketha.
Umsebenzi oqakathekileko weKomiti kukuhlola, ithathe isiqunto begodu ibike ngokuphasiswa kokubhadelwa kwe-ex gratia emalungeni weSkimu. IKomiti ilayelwe ukuphasisa ukubhadelwa kwe-ex gratia kwaphela lokha ubujamo begodu nokubamba itheraphi kusabisa ipilo; ukwelatjhwa kuzakwenza kube ngcono ikhwalithi yezamaphilo wombawi; ukwelatjhwa kukhambisana nokwelatjhwa kwesikhuwa begodu kuyame ebufakazini beentjhabatjhaba obamukelekako ngokuya ngemihlahlandlela yezokwelapha begodu neenkambiso mthetho; namkha umbawi atjengise ukungabi nekghono lokufikelela ukwelatjhwa ngenye nenye indlela.
-15 Sewula 2009
UkuBusa, ubuNgozi kunye neKomiti yabaziBandakanyi
UNom V Mbethe (UsiHlalo begodu abe mPhathi weemali)
Umsebenzi oqakathekileko weKomiti kukutjheja ngokuzijamela begodu nokungamela omunye nomunye umbango oqaliswe mPhathi oyiHloko eKomitini yemiBango kobana yahlulele begodu nokuyelelisa iBhodo yabaPhathi beemali ngokuphathwa kombango ngokunabileko.
UNom F Dingiswayo (ILunga leKomiti eliziJameleko)
Iindaba ezilandelako zongakulandeli umThetho zibonakele esikhathini somnyaka weemali:
Ikhetho leSkimu i-Onyx akhenge lihlangabezane neemfuno zokusebenza kuhle zeSigaba 33 somThetho kodwana umKhandlu weeNkimu zezokweLapha watjelwa umnyaka woke wokusebenza kweemali zeSkimu khulu khulu kwaleli khetho. UmTlolisi omkhulu waphasisa amano webhizimisi kobana ikhetho lizisebenzele ngaphakathi kwesikhathi esisendimeni. UmTlolisi utlolise ikhetho lelo ngo-2010 godu.
Ubukhulu bokukghona ukubhadela iimali zeenkolodo kweSkimu akhenge buhlangabezane nemibandela yomThetho 29 .
UKUBHADELWA KWABAPHATHI BEEMALI NOKUTHENGISELANA OKUMAYELANA NALOKHO
Ukubhadelwa kwabaPhathi beemali okuveza imininingwana yeemali yokukhambela imihlangano, ukukhamba nokuhlaliswa, begodu ukubandulwa kunikelwa ngeNothi 14 yeenTatimende zeeMali. Ukubhadelwa kuqalise emalini ebhadelwe baPhathi beemali ngokukhambela imihlangano yeBhodo yabaPhathi beemali begodu namaKomiti weBhodo. AbaPhathi beemali begodu bangabuyiselwa iindleko abazenze ngokukhamba ikhambo lomsebenzi basenza imisebenzi yabo njengabaPhathi beemali zeSkimu. ISkimu senze irhubhululo elizijameleko lokubhadela ukuqinisekisa kobana imbadelo ebhadelwako iyalingana neembopho zomsebenzi owathonywa baPhathi beemali begodu nelwazi labaPhathi beemali begodu namalunga weKomiti azijameleko.
Ukuthengiselana okumayelana nomuntu kukubhadela kwemali yoke begodu namatleyimu enziwe yiBhodo yabaPhathi beemali, umPhathi oyiHloko begodu nesiqhema sesiGungu kuvezwe eNothini 22 yeentatimende zeemali.
UKUKHANJELWA KOMHLANGANO WABAPHATHI BEEMALI
ITjhejuli elandelako itjengisa iBhodo yabaPhathi beemali abakhambela imihlangano emnyakeni ongaphasi kwebuyekezo:
Imihlangano yeBhodo
Imihlangano yeKomiti yokuHlola iincwadi
Imihlangano yeKomiti yemiSebenzi
UmPhathi weemali A B A B A B A B A B
UNom V Mbethe 7 4 4 4
AkunaMuntu ongasililunga labaPhathi beemali ekufanele akhambele umHlangano wabaPhathi beemali
UKUKHANJELWA KWEMIHLANGANO YEKOMITI
Itjhejuli elandelako itjengisa imihlangano ekhanjelwe malunga weKomiti eziJameleko begodu nomPhathi oyiHloko.
Imihlangano yeKomiti yokuHlola iincwadi
Imihlangano yeKomiti yemiBango
Amalunga weKomiti eNcani
IBhodo yabaPhathi beemali ye GEMS
AbaPhathi beemali banesibopho samalungiselelo, ukudzimelela emgomeni, begodu nokwethulwa okufaneleko kweentatimende zeemali zeskimu sabaSebenzi bomBuso. IinTatimende zeeMali ezindlalwe emakhasini 57 ukuya ku-70
zalungiselelwa ngokuya ngamaZinga wokuBika weenTjhabatjhaba wokuBika iiMali (IFRS) begodu zifaka amanani kuye ngokwahlulela begodu neenlinganiso zabaphathi.
AbaPhathi beemali batjheja kobana ukulungiselela iinTatimende zeeMali zomNyaka basebenzise umthethomgomo obunqopha khulu wokubala, osetjenziswa ngokufanako begodu osekelwa ziinhlulelo neenlinganiso ezifaneleko nezilungileko.
AbaPhathi beemali bayaneliseka kobana ilwazi elimumethwe esiTatimendeni seeMali zomNyaka sijamele kuhle imiphumela yokusebenza komnyaka begodu nobujamo bezeemali zeSkimu ekupheleni komnyaka. AbaPhathi beemali godu balungiselela nelinye ilwazi elifakwe embikweni womnyaka begodu banesibopho sakho kokubili ukunqopha nokwenzeka ngokufanako nesiTatimende seeMali.
AbaPhathi beemali banesibopha sokuqiniseka kobana amarekhotho wokubala ayabulungwa. Amarekhotho wokuphendula aveza ukunqopha okukhulu ubujamo beemali zeskimu obukghonisa abaPhathi beemali kobana baqinisekise bona iinTatimende zeeMali zomNyaka zikhambisana nemithetho efaneleko.
ISkimu sezokweLapha sabaSebenzi bomBuso esisebenza ebhodulukweni elilawuleka ngokunzinze kuhle, elitlolwe phasi kuhle begodu elibuyekezwa qobe. Lokhu kufaka hlangana ukuphathwa kobungozi begodu neenkambiso zokulawulwa kwangaphakathi, ezitlanywe ukunikela isiqiniseko esifaneleko, kodwana hayi esipheleleko kobana amafa avikelwe begodu ubungozi obuqalene nebhizimisi buyalawuleka.
AbaHloli beencwadi zeSkimu bangaPhandle, i-SizweNtsaluba VSP banesibopho sokuhlola iinTatimende zeeMali ngokuya ngamaZinga weenTjhabatjhaba ekuHloleni begodu umBiko wabo wendlalwe ekhasini 56.
UsiHlalo
USekela sihlalo
UmPhathi oyiHloko
IsTatimende sokuBusa iBhizimisi okwenziwa yiBhodo yabaPhathi beemali
IBHODO YABAPHATHI BEEMALI
AbaPhathi beemali bahlangana njalo njalo begodu batjheja ukusebenza kwabalawuli. Balungisa izinto ezinengi eziqakathekileko begodu baqinisekise kobana imikhulumiswano yama-ayithemu womthethomgomo, amaqhinga begodu nokusebenza kuqakatheke khulu, kuyazeka begodu kuyakha.
Boke abaPhathi beemali bayakghona ukufunyana isiyeleliso nemisebenzi yomPhathi oyiHloko begodu, lapha kufanele khona, bangafuna isiyeleliso esiphezulu esizijameleko ngeendleko zeskimu.
UKULAWULA KWANGAPHAKATHI
Abalawuli beskimu batlhogomela ilawulo langaphakathi nokutlama amahlelo ukunikela isiqiniseko esifaneleko ekudzimeleleni emigomeni nekwethembekeni kweentatimende zezeemali begodu nokuvikela, ukuqinisekisa nokutlhogomela ukuphendula ngamafa waso. Amalawulo lawo ayame emithethwenimigomo ehlonyiweko neekambisweni begodu isetjenziswa basebenzi ababanduliweko abanemisebenzi ehlukaniswe ngokufaneleko.
Akunasehlakalo namkha i-ayithemu elethwe phambi kweBhodo yabaPhathi beemali etjengisa kobana kukhona ukwahlukana okubonakalako ekusebenzeni okuqakathekileko kwelawulo langaphakathi begodu namahlelo esikhathi somnyaka webuyekezo.
UsiHlalo
USekela sihlalo
UmPhathi oyiHloko
UmBiko weKomiti yokuHlola iincwadi
Siyathaba ukwethula umbiko wethu womnyaka weemali ophele mhlana zima-31 kuNobayeni ngo-2009. Umlayo weKomiti yokuHlola iincwadi uyifuna kobana ikhambisane namazinga wekhwalithi ephezulu ekuphenduleni emabhizinisini, ukuqinisekisa ikhwalithi yekambiso yokubika ngezeemali, iindlela zokulawula nokuphathwa kobungozi, begodu nokusiza ukubulunga izinga eliphezulu lesithunzi eenkambisweni zombili zangaphandle nezangaphakathi.
Ikomiti iqinisa kobana inemisebenzi etlolwe phasi esemthethweni njengoSomqulu weKomiti yokuHlola iincwadi, ephasiswe yiBhodo yabaPhathi beemali. IKomiti yalawula iindaba zayo ngokulandela uSomqulu, begodu yenze yoke imisebenzi yayo njengombana umumethwe ngaphakathapho. USomqulu lo wabuyekezwa bewakhanjisaniswa nesikhathi emnyakeni weemali lo.
UKUHLAHLUTJWA KWEENTATIMENDE ZEEMALI NOMBIKO WOMHLOLI WEENCWADI
IKomiti ebuyekezileko beyakhulumisana nomHloli weencwadi begodu nokuphathwa kokuHlolwa kweenTatimende zeemali zomNyaka kobana zifakwe emBikweni womNyaka. Kuqakathekile ukutjheja kobana iSkimu sinombiko omuhle khulu weemali eminyakeni emine ngokulandelana. IKomiti yokuHlola iincwadi inombono kobana iimali begodu nendlela yokulawula ngaphakathi kuphethwe ngefanelo, nokobana iinTatimende zeeMali zitjengisa kuhle imisebenzi yeSkimu emnyakeni odlulileko weemali.
ISkimu senze butjha ukuhlolwa kobungozi kwaso emnyakeni weemali begodu sikghone kuhle khulu ukulawula iingozi ebezingavelela iSkimu. IKomiti yokuHlola iincwadi ifunyana iimbiko yangaphakathi yokuhlola njalo njalo eqinisa ukusebenza kuhle kwehlelo lokulawula ngaphakathi kweSkimu.
ISIPHETHO
IKomiti yabaHloli beencwadi ifisa ukuthokozisa umPhathi oyiHloko, isiGungu: BeeMali nesiQhema sezokuPhatha ngokuragela phambili ngokuphatha kuhle amabhizimisi weSkimu, begodu nokufunyana umbiko omuhle khulu wokuhlolwa kweemali emnyakeni ongaphasi kwebuyekezo. Ikomiti godu ifuna ukuthokoza iBhodo yabaPhathi beemali ngesekelo labo neenqhema zangaphakathi nezangaphandle zokuhlola iincwadi ngendima yabo elisizo abayidlalileko.
<fn>(762010100643 AM) 1495 Final Gems Birthing Options_NDEBELE.txt</fn>
Ikhetho lokuBeletha
Umntwana wakho. Ikhetho lakho.
Ukubelethwa komntwanakho
Ukuba nomntwana kuzokuba yinto ehle khulu kodwana kubangele
Ubudisi obukhulu epilweni yakho. Ngakelinye ihlangothi, ulindele ukwamukela ithabo elikhulu ngemva kweenyanga ezilithoba. Nanyana kunjalo, ngakelinye ihlangothi begodu uzabe utjheje kobana ungaqiniseka bunjani ukuthi ukuphuma komntwanakho esibelethweni ukuza ephasini kwenzeka ngokuhlukumezeka okuncani ngendlela ekungakghonakala ngayo.
Ngokwazi amakhetho wakho begodu nangokuya kumnikeli wakho wesizo letjhejo lezamaphilo, ungenza isiqunto esifanele wena nomntwanakho. Zamaphilo wakho nepilo yakho ngokunabileko, begodu neyomntwanakho ongakabelethwa. Kuzakuba maphuzu alawulako ebungakweni bamakhetho onawo. Qiniseka kobana uyezwisisa kobana kuzokwenzekani nokobana ngibuphi ubuhle nobumbi bamakhetho wakho.
Ukubeletha okujayelekileko esibhedlela
Ukubeletha okujayelekileko ngokuvamileko kuthoma kancani kancani eemvekeni ezima-37 ukuya eemvekeni ezima-42 zokubasidisi.
Okuhle:
Wena nomntwanakho niyaqalwa kufikela ekupheleni kokubeletha begodu abasebenzi bezamaphilo ababandulweko bakhona nakhibe uhlangabezana nehlangahlangano.
Okumbi:
Ukuqalwa ngokungaphezulu kungabangela ukulatjhwa okungatlhogekiko.
Ungathanda ukududuzwa ngezinto ozaziko ngesikhathesi begodu isibhedlela akusi yindawo ehle neduduzako.
Ukubelethela ekhaya
Ukubelethela ekhaya likhetho eliphephileko, nakhibe ukubasidisi kwakho kuhlala kusebujameni obunzinzileko, umbelethisi wak ho usebenzisa isisetjenziswa esiphathekako nesikhambisana nesikhathi begodu uyakghona ukufika kwakho ngesikhathi.
Okuhle:
Okumbi:
Ukubelethiswa ngamanzi ekhaya namkha esibhedlela
Lokhu kubeletha okujayelekileko okwenzeka ngaphakathi kwamanzi begodu kungasetjenziswa njengendlela ephungula ubuhlungu ngesikhathi sokubeletha.
Okuhle:
Okumbi:
Ukubeletha ngokuhlinzwa
Ukuhlinzwa okurhabako kwenziwa lokha nakwenzeka ihlangahlangano ngesikhathi sokubeletha. Kesinye isikhathi, isidingo sokubeletha ngokuhlinzwa asicaci kuhle kufikela lapho kufika khona ubuhlungu bokubeletha begodu abanye abomma abanqophe ukubeletha ngendlela ejayelekileko, bangadinga ukubeletha ngokuhlinzwa.
Lokhu kungenzeka kubangelwa maphuzu alandelako:
Umntwana mkhulu khulu, namkha
Ubujamo nesimo somntwana begodu
Ukubetha kwehliziyo yomntwana, okuzokutjhejwa ngomtjhini wobulekthroniki esikhathini soke sokubeletha, kungatjho kobana umntwana unobudisi ngesikhathi sokubeletha.
Nakhe umntwanakho angahlala esibelethweni ihloko ibe ngaphezulu bese iinyawo zibe ngaphasi (Ubujamo obuqabako) ekupheleni kokubasidisi kwakho, ukubeletha ngokuhlinza kulikhetho elinganangozi khulu.
Ukubasidisi ngabantwana abambalwa (isib. amawele)
Kezinye iinkhathi, ukubeletha ngokuhlinzwa kuqakathekile.
Ukubeletha ngokuhlinzwa kuyindlela ekhethwako yokubeletha nakhibe unina usuleleke nge-HIV. Lokhu kuphungula ithuba lokudlulisela umulwana we-HIV kusukela kunina ukuya emntwaneni.
Eenkhathini ezinengi, ukubeletha okukhethwako ngemva kokubeletha ngokuhlinzwa kwangaphambilini kukubeletha ngokuhlinzwa kwesibili.
Ihlangahlangano engenzeka ngokuhlinzwa lokhu
Ukulimala esinyeni namkha ukurhunyela kwamathumbu amancani kungenzeka.
Kufanele uzitlolise eHlelweni lokuBelethisa kobana ufunyane iinzuzo zakho njengelunga lamanye amakhetho weenzuzo ze-
Kufaka hlangana iinzuzo zokubeletha zethungelelwano lesibhedlela sangeqadi esikhethiweko.
Isilinganiso esiyi-R26 680 umndeni ngamunye ukwamukelwa esibhedlela;
Ukukhetha ukubeletha ngokuhlinzwa kuyame ekuphathweni kweendaba lezo begodu nembonweni wesibili begodu
Ukubelethela ekhaya yi-R6 610 umzuzi ngamunye.
Ukubelethela ekhaya yi-R6 610 umzuzi ngamunye.
UMTATO 0860 00 4367
IFEKSI 0861 00 4367
<fn>(87200915043 PM) isiNdebele.txt</fn>
Umlayezo ovela kusiPhathiswa esiKhulu
okungaphakathi
Umlayezo ovela kusiPhathiswa esiKhulu
Ngemva kweenyanga ezili-18 kumele ngithokoze!
Programme - Ukwenza ukuzithwala kube bulula.
Amalanga wokuhlola ubujamo bokuphila kuhle kwa-GEMS -
bakulethela ipilo engcono bunqopha.
Ikomidi yeSikimu iqinisekisa bonyana uzakuzigedla ngepilo yakho.
Thumela imininingwana kamazisi wakho
Ikotraga yokuqatjhwa evuselelweko: qinisekisa bonyana koke okuphathelene nokutlolwako kwenziwe!
Bika ubukhwabanisi
Sesiphakathi komnyaka ka-2009 esikhathini sobusika. Njengombana amalanga amafitjhani begodu amakhaza, sithembisa ukuletha ukufuthumela nokuthokomala ngokukhutjhwa kwesibili kwe-Facets ka2009.
Itjhuguluko etja ye-Facets ithole ukusekelwa okukhulu malunga begodu sicabanga bonyana uzakuyifumana ithabisa, ikarisa begodu isebenziseka kuhle.
Iindaba ezenzeka kwamambala
Umuntu nakaqala bonyana imisebenzi ye-GEMS iqalelele khulu ukuthabisa nokuphila kuhle kwamalunga azi-350 000, kuyamangaza bonyana siyakwazi ukwabelana ngeendaba ezenzeka kwamambala -
Namkha sesiphakathi nomnyaka ka-2009, sekuneensetjenziswa zamalunga ezitja esele sizifakile. Kilencwajana etja egadangisiweko uzakufunda ngehlelo eliphathelene nokubeletha elikhethekileko, elifakwe ngomhlaka 1 Meyi 2009 linikela amalunga asebantwini isekelo, ifundo kunye neenyeleliso esigabeni esinye nesinye sokuzithwala kunye nesikhathi lapho sebabelethile.
Singenise nehlelo lamalanga wokuhlola ubujamo bokuphila kuhle kwa-
GEMS, elizokuhlolela emsebenzini. Elinye godu ihlelo elivezwe kilomtlolo ngelokuthumela i-SMS ethi ukuthola irhelebho (Benefit Lookup), amalunga akhuthazwa bonyana alisebenzise. Ofanele ukwenze ukuthola bonyana ngikuphi ongasetjenzelwa kikho ngaphambi kobanyana uthole umthwalo wokubhadala itleyimu kumele uthumele i-SMS, bese isikimu sizakubuyela kuwe ngesikhatjhana ngelwazi elifunekako!
Iinsetjenziswa zoke ezitja zihlathululwe ngokuzeleko kilencwajana -
qinisekisa bonyana uyayifunda. Ekulungiseleleni lomlayezo ngizamile, njengombana ngihlale ngisenza, ukutjengisa amalunga bonyana i-GEMS
iragela phambili ngobuhle ngokunganamkhawulo. Ubulunga buragela phambili ngokukhula begodu amalunga wethu anikelwa irhelebho elamukelekako.
Ngiyethemba bonyana uzayithabela incwajana ye-facets, kufikela ngesikhathi esizako - hlala uphilile begodu ufuthumele.
Ngemva kweenyanga ezili-18 kumele ngithokoze!
zokuThintana, kumNyango wezeRhwebo loMphakathi, olilunga le-GEMS
wayengakhumbuli litho ngelanga lelo kufikela ngelanga athola ngalo incwadi eposini yeendleko zezokwelatjhwa.
Ngabona bonyana bengingekhe ngakwazi ukubhadala imali engange-R180 000 yeendleko zesibhedlela ngemali ephuma esikhwameni sami, "
GEMS kutjho bonyana ngathola ukwelatjhwa okuphambili.
Ngalokho kwaphulusa ipilo yami. " Kwatjho uNgqelu, ilizwi lakhe lalihlengezela ngokuphakama kwemizwa.
Lasuke lana nasisalwa nokukhipha uNgqelu ekoloyini yakhe. Ngombana sabona isinamathiselo, sazi bonyana singamusa esibhedlela esiseduze engeze sihlalele ukuriyada njengakwezinye iinguli lezo ezingasi sesikimini sezokwelatjhwa.
Akekho noyedwa owayecabanga bonyana uNgqelu uzakusinda kungasi u-Bosman namkha udorhodere. Abodorhodere batjela umndeni wakhe bonyana kungenzeka angasavuka. Nanyana angavuka, kungenzeka abe nokukhohlwa namkha angasakwazi ukukhamba. Omunye nomunye wathathela uNgqelu phasi.
Wathunyelwa e-Kensington esikhungweni sokubuyiselwa ebujameni, e-Johannesburg, lapho wathola khona ukwelatjhwa ngokwengqondo nangokomzimba. ngoJanabari 2009 besele alungele ukubuyela emsebenzini,lokho abodorhodere bebacabanga bonyana angeze kwafezeka.
Ipilo yakhe itjhugulukile, kutjho yena.
ngililunga layo."
Njenganje uthabela isikhathi sokuphila abolekwe sona ukhuthaza nabanye abantu bonyana bajoyine i-GEMS. Waphetha ngokuthi: " Ngiyathokoza godu,
Nawulilunga le-GEMS uvumelekile bonyana ulingenele. Nawulinganela uzakuthumba unongorwana obegade umkhanuka. Kumele wabelane ngendaba yakho namanye amalunga we-GEMS, osebenza nabo -
kunye nathi.
Iphaliswano liphathelene nani?
Indaba kaMzimasi Ngqelu kube ngesikhuthazako thina soke kwa-GEMS sase sicabanga bonyana sikhuthaze woke amalunga bonyana abelane nathi iindaba ezikhethekileko. Kukhona okhe kwenzeka okwenze bonyana i-GEMS ibe lirhelebho begodu ucabanga bonyana abantu kumele bayazi?
kusindise ipilo yakho, namkha ipilo yomunye welunga lakho?
Namkha ingabe ipilo yakho ibe nobungcono ngemva kokujoyina i-GEMS?
Ngalokho-ke, singathanda ukuzwa ngelemuko elakhako obenalo njengelunga le-GEMS. Nangabe wabelana nathi indaba yakho njengoMzimasi Ngqelu, kungenzeka uthumbe unongorwana! Akukameli ube ngumtloli okwazi ukutlola namkha umcoci weendaba;
ufanele ube nendaba ongayicoca emnandi.
Ngingalingenela bunjani?
Kulula! Sithumela ifeksi, i-imeyili namkha incwadi ngeposo lapho usitjela ngendaba yakho eyakhako.
Ungayitlola ngelimi elinye nelinye elisemthethweni -
Khumbula ukutlola igama lakho, imininingwana yokuthintana kunye nenomboro yobulunga.
Unongorwana woku-1st: Ipelaveke ngaphandle nibabili kufaka iindleko zesiphaphamtjhini, ikoloyi yokubolekwa, amalalo kunye nokudla kuphrovinsi ekhethwe ngini.
Ihlelo eliphathelene nokubeletha lakwa-GEMS
Ukwenza ukuzithwala kube bulula.
Siyazikhakhazisa ngokumemezela bonyana abamukeli bangathola ihlelo elitjha eliphathelene nokubeletha lakwa-GEMS. Ihlelo leli lithome ukusebenza ngomhlaka 1Meyi 2009 linikela abamukeli abasebantwni isekelo, ifundiso kunye nezeluleko eengabeni zoke zokuzithwala kwabo kunye nangesikhathi sebabelethile.
IHlelo leli lisebenza bunjani?
Ihlelo leli liphethwe baphathi abanelemuko begodu ababonesi abasemthethweni nabaneziqu zokubelethisa. Bazakurhelebha ngendlela yekambiso yokutlolisa begodu ungabathinta namkha ngasiphi isigaba sokuzithwala kwakho ukuze uthole ilwazi kunye nezeluleko.
Inzuzo ozoyithola ngokujoyina ihlelo leli:
Uzkuthola incwadi yokubeletha kunye nokuzithwala evela kwa-GEMS, ezakunikela ilwazi abomma abazithweleko.
Abamukelako bathola iqhinga eyivumelako.
ilwazi lezamaphilo elizakurhelebha bonyana uthathe
Ungathola isiqunto ngokubeletha ngokukhulumisana nodorhodere namkha umbelethisi wakho.
ngomrhala kunye nokusekela kuyatholakala nangabe uhlangabezana nobudisi
Isiyeleliso eemvekeni zokuthoma zokukhulisa umntwana.
Tjheja: Ihlelo leli linikelwa amalunga simahla begodu nenzuzo zokubeletha zisasebenza. Ihlelo leli linikela amalunga iinzuzo ezinengi kodwana alisilijamiselelo lezeluleko zezokwelatjhwa begodu nokutlhogonyelwa amalunga akuthola kubodorhodere babo.
Kukangaki umele uhlole iinzuzo zesikimu sakho ngokurhaba? Siyazi bonyana lokhu kurhabekile kufikile engqondweni zethu bonyana sithole isisombululo.
Lisebenza bunjani?
Igadango 2: tlola inomboro yobulunga yakwa-GEMS.
Igadango 7: Linda imizuzwana ipendulo evela kwa-GEMS.
Ilunga elikhulu lifuna ukwazi ngenzuzo anayo ephathelene namehlo.
Ihlathululo yenzuzo
OKUQAKATHEKILEKO: Qiniseka bonyana ufaka ikhoma isiphumuzi ngemva kokutlola i-ayithemu ngayinye ku-SMS
namkha nawungakenzi njalo isibawo sakho angeze saphumelela.
Ilunga elkhulu lifuna ukwazi ngenzuzo enalo ephathelene neendleko zokwelatjhwa zangamalanga.
Ihlathululo yenzuzo
Amalanga wokuhlola ubujamo bokuphila kuhle kwa-GEMS
bakulethela ipilo engcono bunqopha.
I-GEMS ifake ihlelo lokuhlolwa kweempilo zabasebenzi eminyangweni karhulumende kusukela ngomhlaka 1 Meyi 2009. Amalunga azakuzuza kulelithuba elisebenzisekako (convenient)lokuhlolwa ipilo endaweni zabo zokusebenzela. Umnqopho wethu kurhelebha amalunga wethu bonyana babone ubungozi obungabakhona eempilweni zabo kusese nesikhathi ukuze kuvikelwe namkha ukuthundubaza ukuragela phambili kobulwelwe.
Abasebenzi bakarhulumende abangasimalunga we-GEMS nabo bazakuvunyelwa ukusebenzisa lelihlelo elingakajayeleki.
Kwenzekani ngelanga lokuhlolwa zamaphilo?
Ngokuthola isimemo esivela emnyangweni wenu, abasebenzi bezamaphilo bakwa-GEMS bazakumemezela indawo yokuhlola emnyangweni wenu.
Abasebenzi abakhona bazakuyokuhlolwa iimpilo zabo ngokuzithandela ilanga loke.
Abasebenzi bezamaphilo bazakuhlathululela bacocisane nawe ngomlando wepilo yakho. Imiphumela yokuhlolwa izakukhulunywa ninobabili bese akunikela igadango okumele ulilandele.
Bona kwabo kumele bayokuhlolwa kwaphela! Ukuthabululwa kwentamo kunye namahlombe kuzakwenziwa kibo boke abasebenzi njengesingezelelo sesikimu sezokwelapha.
Boke abasebenzi abazibandakanya ekuhlolweni zamaphilo bazakunikelwa ilwazi ngengozi engaba seempilweni zabo kunye namagadango angathathwa ukuvikela namkha ukuthundubaza imiraro yezamaphilo.
Abasebenzi kuzakumele baphendule imibuzo elula ephathelene nomlando wezepilo, okuzakunikela isisebenzi zezamaphilo umkhanyo ngeempilo zabo ngaphambi kobanyana bahlolwe. Ukuhlola kokuzithandela lokhu okulandelako:
itjhukela kunye namafutha (kuzokubhotjozwa umuno ukuze kutholakale igazi).
Ubude nobudisi, kunye nokukhambelana kobudisi nobude.
Ukuthotjwa komkhumbulo kunye nelwazi elinikelweko ngalelolanga
Nangabe imibuzo namkha ukuhlola kutjengisa bonyana umuntu usengozini ngezamaphilo abasebenzi bezamaphilo bazamnikela iseluleko ngokuphathelene negadango okumele alithathe ukuvikela namkha ukuthundubaza ubungozi obungaba khona.
Amabhrotjha anelwazi azakusabalaliswa aneenhloko ezifana nokubhema, ukuzithabulula kunye nokulawula ubudisi namkha ukukhuluphala.
Ukuba nefihlo
Loke ilwazi kunye nehlolo lezamaphilo liyifihlo begodu angeze lanikelwa isiphathiswa namkha kungisiphi somnyango karhulumende. Kuyikulumiswano ephakathi kwesisebenzi sezamaphilo nesisebenzi sikarhulumende.
Nangabe ilunga le-GEMS liyavuma ngokutlikitla isigaba esithileko emibuzweni yokuhlolwa bonyana imiphumela inikelwe abodorhodere be-GEMS kunye nabonesi njengesikimu sezokwelapha, lapho-ke sizakuthintana nabo ukukusiza ngeenzuzo zezokwelapha kunye nekambiso yobungozi bepilo yalo.
Ungalibhuga bunjani ilanga lokuhlolwa ukuphila kuhle?
ngalokho-ke ungalindela ilanga elizele ithabo.
Uyakwazi ukufikelela ama-athikili wokuphila kuhle akunikela ngelwazi kunye namatshwayo wobulwelwe, ubujamo, ikambiso kunye neenhlahla zokwelapha. Thola isihloko osifunako ngokusebenzisa irherho lokuphenya elilula. Isentha yeSizo lokuThoma ikunikela iseluleko sokobana ungenzani ngesikhathi sobujamo oburhabako.
Ungafunda nokubona amatshwayo wobulwelwe behliziyo nanokuthi ungalenza bunjani isizo lokuthoma.
Landela imilayelo elula elandelako ukuthola iseluleko sokuphila kuhle:
Gandelela ikunubhe leyo ukuze ungene ku-"My
Eenhlokweni zokuphila kuhle
Ibulungelo lezokwelapha elingeneleleko
Isentha yeSizo lokuThoma
Uthi bewazi?
Benza lowo msebenzi ngokukhulu ukuzimisela. Ungabethemba ngokwazi bonyana isikimu sezokwelapha sisezandleni ezifaneleko.
Amakomidi lawo ngilawa:
Ikomidi Umsebenzi
Ikomidi yoku-oditha Irhelebha i-BOT ekwenzeni imisebenzi ephathelene namapholisi wokuziphendulela weSikimu, irherho lokulawula langaphakathi, kunye nemibiko yezeemali kunye nokulawula ubungozi.
Ikomidi ye-Ex Gratia Iyahlola, ithathe iinqunto bese yethula umbiko ngembhadelo esiphiwo, okutjho ukubhadalwa kwetleyimu yamalunga lapho kungekho iinzuzo ezijayelekileko.
Indlela zokwenza eziqinileko ziyasetjenziswa lapho ikomidi ihlangana ngenyanga iqale iimbhadelo ezisiphiwo.
Uqinisekisa bonyana ukubusa okuyihlanganyela kuyasetjenziswa ezindabeni zeSikimu, ngokuqinisekisa bonyana iSikimu asiphikisi umthetho ozakuthinta ukusebenza kwayo. Kumele siqinisekise bonyana ubungozi buyabonakala eSikimini bukwazi ukuphathwa ngendlela efaneleko begodu nokuthi iinkareko zabasebenzisani boke zivikelekile.
Ikomidi yombango Izijamele begodi iqalana nemibango eminye neminye isiPhathiswa esiKhulu esingabanikela wona bonyana bawahlulele.
Sithumela imininingwana kamazisi
Kuqakathekile bonyana amalunga anikele iSikimu imininingwana yabomazisi babantu abangaphasi kwabo (dependants). Imininingwana ifunelwa ukuqinisekisa bonyana amatleyimu abhadalwa kuhle begodu namarekhodi wamalunga ahlala aphelele. Sithumela ikhophi yesitifiketi samabeletho sabantu abangaphasi kwakho namkha wabomazisi ngokuwathumela ku:
qinisekisa bonyana koke okuphathelene nokutlolwako kwenziwe!
Nangabe uqatjhwe ngokwesikhatjhana njengomsebenzi womphakathi, isikhathi esiquntiweko namkha ikontraga evuselelwa qobe mnyaka kuqakathekile bonyana uzalise amaphepha afaneleko nakuvuselelwa ikontraga yakho wazi nokuthi afakiwe erhelweni lokubhadala.
Nangabe lokho akwenzeki, umrholo wakho angeze wabhadelwa kunye nomnikelo wakho wesikimu sezokwelatjhwa. Lokho kungarholela ekulahlekelweni ziinzuzo begodu nokubhala ukubhadala amatleyimu weendleko zakho zokwelatjhwa.
Nangabe ikontraga yakho ivuselwe, kumele uthole isiqinisekiso ephikweni le-HR sokobana ukhona erhelweni lokubhadalwa kwabasebenzi ukuze ubulunga bakho kwa-GEMS bungathikamezeki.
Ukuhlonipha woke amagadango la kuqakathekile begodu kumele ukhulume ne-ejenti yakwa-GEMs nangabe uhlangabezana nobudisi.
Nangabe iminikelo yakho yenyanga ayikabhadalwa kutjho bonyana usalele, i-GEMS ingathatha inani lemali leyo oyikolodako ngokuyidosa emrholweni ngokwe-elekthronikhi. Ukudosa kuyazenzakalela ngaphandle kokwenza okuthileko. Namkha kunjalo, nangabe iminikelo yakho ayikabhadalwa iinyanga ezintathu, angekhe sisakwazi ukuyidosa, ngombana irhelo lokubhadala alikuvumeli lokho.
Yini okumele ukwenze nangabe ukweleda i-GEMS imali yeenyanga ezidlula kwezintathu:
Bawa iphiko lakho le-HR bonyana bayidose emrholweni bangasebenzi nge-elekthroniki ukubhadala iminikelo osalele ngayo. Ungadosela umtato kuSentha yokudosela umtato yakwa-GEMS ku-0860 00 4367 ubawe incwadi i-0189, ungayinikela iphiko le-HR. Incwadi i-0189 izakuhlathulula koke okumele kwenziwe.
KHUMBULA: Nangabe iminikelo yakho ayikabhadalwa ngokuzeleko kungakubangela bonyana iinzuzo yakho iquntwe lokho kuzakurholela bonyana itkeyimu yakho yaliwe.
Nangabe ilunga lomndeni namkha wena ufuna iseluleko namkha irhelebho, ungathinta beRhelebho le-AIDS ku-0860 100 646. kukhona abeluleki abathwasisiweko abazakurhelebha begodu ikulumiswano yenu izaba yifihlo.
Bika ubukhwabanisi
Nangabe kukhona okusolako okungakalungi, dosela umtato kwa-
GEMS elawulwa yi-KPMG. Ungathuselwa nawubika into engakhambi kuhle, njengombana kulirhelebho lapho ungakatelelwa ukutjho igama lakho. Umtato wasimahla uvulekile ama-iri ama-24 ngelanga, amalanga amakhomba weveke. Yenza okufaneleko!
Landela amagadango angenzasi ukubika ubukhwabanisi:
Nikela imininingwana ezeleko
ngalokho okwenzekileko kiloyo ozobe alalele. Imininingwana le ingafaka lokhu: ngubani, kwenzekeni, bunjani, kuphi, ngasiphi isikhathi kunye nenani elibandakanyekako.
Uzakunikela inomboro yereferensi. Kumele uyibeke kungenzeka uyifune ngelinye ilanga.
Isibonelo:
Thumela i-SMS ku 33489 ngalindlela: inomboro yelunga, ihlathululo yomnikeli wetlhogomelo lezamaphilo, isabhabhu kunye nedorobho.
Uzakuthola ipendulo masinyana, ngokunikelwa imininingwana yabatlhogomeli bezepilo abasendaweni yangekhenu.
Ungathinta iSentha yemiTato yakwa-GEMS ku-0860 00 4367 namkha uvakatjhele iwebhusayidi ukuze uthole ilwazi.
Niyaziswa bonyana iSikimu senza imisebenzi eyahlukahlukeneko eenkhathini ezinengi ukwenza ngcono imisebenzi yabo kubamukeli.
Nangabe uyokubona usiyazi ozibandakanye kuphrojekthi yokulingelela, bazakwazisa ngokuzibandakanya kwabo ngaphambi kokukunikela itlhogomelo wena kunye nabangaphasi kwakho.
Thintana nathi
Umtato 0860 00 4367
IFeksi 0861 00 4367
<fn>07060416151002.txt</fn>
Iinkhampani ezisebenzako ezilawulwa mbuso ama-State Owned Enterprises (SOE) ziqakathekile etuthukweni yananyana ngiyiphi inarha ethuthukako. Ukujula kunye nokungenelela komnotho wephasi, amandla weemakethe kunye namatjhuguluko enzeka emasisweni wephasi, koke lokho kumraro kiyo yoke imibuso ekhambiselela ihloso yayo yokuhlumisa iminotho yayo. Sithethe isiqundo sokusebenzisa ubunikazi bombuso emahlangothini aqakathekileko womnotho ukuqinisekisa umnqopho wetuthuko ebambelelako.
I-SOE kufuze ikgone ukuzijamela ngezeemali godu inzinze kobanyana izokuhlanganisa imithombo eemakethe zeemali zenarha nezangaphetjheya kwamalwandle. Nanyana umbuso ungathoma ngokusekela i-SOE ngeemali emzombeni wokuthoma wokusebenza , namkha kezinye nje iindlela ezizwakalako , kodwana ukusuka lapho kufuze zikgone ukuzijamela ngeemali zazo neemakethe zeemali. Lokho kufuna ihlelo eliqinileko lokusebenza ngeemali kunye nekgono lokwakha ubudlelwana bekoro yangeqadi obuzakungenisa imali.
Okhunye okuqakathekileko ku-SOE, likgono lokusebenza . Ikgono elinjalo lifuna amandla wokuphatha, ilawulo lekambiso yomsebenzi kunye necwephetjhe koke njalo okukhambisana nokusebenza ngendlela elungileko. Koke lokhu nakuhlanganisiweko, i-SOE ingaba nomthlala obonakalako emnothweni ngamasiso, ilawulo lekambiso yokusebenza , irhubhululo kunye namahlelo wezokuthuthukisa.
Njengombana umbuso ufisa ukukhuphula ubunikazi bedayimani eSewula Afrika, i-Alexcor yona ndlela engcono yokwenza lokho. Nanyana ku njalo, ineminye godu imisebenzi emibili ekufuze iyenze, begodu yomibili iqakathekile ngeenzathu ezijulileko zokuthuthukisa. Wokuthoma ngewokuthengisela iinzuzo ozakubandakanya nomphakathi we-Richterveld etuthukweni yawo lomphakathi. Wesibili ngomalungana nokunikela ngamahlelo wokwabiwa kweendawo zedayimani eNamaqualand. Nanyana kunjalo, ukungaphumi kwethla malungana neembawo zokunikelwa ihlabathi kwenze bona i-Alexkor ibesebujameni obungakanzinzi beemali nebokusebenza. Isikhathi asisekho kwanjesi, sele kunje kuzakutjho bona akukho ukwenza ngokhunye ngaphandle kokunikela ngenye ipahla ngokuyithengisa nokujamisa eminye imisebenzi.
I-Infraco yasungulelwa ukuqinisekisa bona sithuthukisa isisekelo esifaneleko sezokuthindana. Akusakgonakali ukuphalisana ngelwazi emnothweni wephasi ngaphandle kweendleko eziphasi, ezithembekileko nezitholakala lula. Kunamabhizinisi angakgona ukuzijamela emnothweni wekhethu, kodwana akakgoni ngombana sineendleko eziphezulu angakgoniko ukuzijamela. Ukuhluma komnotho weSewula Afrika kusaliywa kungajami ndawonye kunye neendleko eziphezulu.
Ngokutjhejisisa ingomuso, i-Denel izokudosa phambili ukusungulwa kwemithombo yokukhiqiza ezokuba yindlela yokudluliselwa kwecwephetjhe ethuthukileko yokukhiqiza , kunye nekgonakalako ukuzwisiswa nokusetjenziswa ekorweni yezokukhiqiza.
Okutjhejwe khulu kilesisikhathi, kuqedelela iimfanelo zesekelo leemali kunye nokuhlela ngobutjha kwehlelo eliqakathekileko le-SAA, lokho okuzokwenza i-SAA bona ikgone ukusebenza ngokweemali enazo. Nanyana kunjalo kuzokufuneka ukuvuselelwa kwehlelo lokusebenza kwayo. Lokhu kuyokufaka hlangana ukuthladhlulwa kwerherho lokusebenza kweenkhundla, kungezelelwe la kufanele khona, kuliswe eminye imisebenzi enganathla . Selibekiwe nehlelo lokukhulumisana namaYuniyoni wabasebenzi.
Ngokusebenzisana neBhodi le, sisehlelweni lokutlama irherho lobudlelwano ekusebenzeni ngendawo esakhiwako esikhumulweni seenkepe se-Ngqura, kanti imininingwana ezeleko malungana nalokho sizayikhupha esikhathini esizako.
Ukukhuphuka msinya ekufunweni kwepahla yenarha le ephasini zombelele, sekwenze bona kube nemiraro ekuthunyelweni kwayo ngaphandle. Alo-ke ngehlelo elazisako lezokuthuthukisa i-CSDP, sibinge ukusiza ituthuko yekoro yezokukhiqiza lapha eSewula Afrika.
<fn>09021915451003.txt</fn>
Mma. Somlomo weNdlu yesiBethamthetho seNarha;
Nomzana. siHlalo womKhandlu weNarha oweNgamele iimFunda;
Sekela kaSomlomo noSekela kasiHlalo womKhandlu weNarha oweNgamele iimfunda;
MPhathi wamaJaji uLanga;
Mphathi wamaJaji wangaphambilini neemPhathiswa zangaphambilini ezeNgameleko zePalamende;
Barholi abaHloniphekileko beenHlangano zePolitiki namaLunga wePalamende, abaRholi beNdabuko;
Barholi bezeKolo nabajameli bomphakathi;
Ngithokoza ilungelo engilinikelweko lokobana ngithule ikulumo le kuHlalohlanganisela leziNdlu zePalamende yeSewula Afrika, ekuthomeni kwesikhathi esiphelako sokubusa kweHlandla lesiThathu kwePalamende yeNtando yenengi.
Ngijama ngokuzithoba ngaphambi kwabantu beSewula Afrika ngithokozela nethuba enginikelwe lona lokuba nguMongameli ngemva kwequnto elikhethekileko lobujamo elathathwa yiHlangano eBusako lokwehlisa esikhundleni uMongameli weNarha wangaphambilini.
Mina nginokuziphendulela kwesikhathi esiziinyanga ezimbalwa, ukobana ngirhole isiGungu seNarha ekuqedeleleni lokho okwagunyazwa yi-African National Congress emakhethweni wonyaka we-2004. Begodu nokwakha umleyo wezokuphatha ngemva kwamakhetho.
Eenyangeni ezihlanu ezidlulileko sikwazile ukwamukela amatjhuguluko ekuphatheni kukarhulumende, ngalokho sithokoza ubuhle berherho lomThethosisekelo, elitjengise ukuba yingcenye yokubambisana kwamalunga wesiGungu netjhebiswano labaphathi bamabubulo karhulumende.
Nasiqala emva eminyakeni elitjhumi nahlanu edlulileko, kuyafika kimi bona ngithokoze ukuzinikela nokusebenza kabudisi kwaboMongameli bangaphambilini uNelson Mandela noThabo Mbeki, abomma nabobaba abanengi abadlala indima eqakathekileko ekukghonakaliseni ikambiso ngaphasi kwentando yenengi: isiGungu nokuphatha, iimBethamThetho kiyo yoke imikhakha karhulumende nePhiko lezoBulungiswa; lezo ezitjhutjhumezwa yifuneko yokwenza ngcono ipilo yamaSewula Afrika woke.
Ngaphezu kwakho koke, ngijame ngaphambi kwenu ngokuzikhakhazisa nokuthemba bonyana iSewula Afrika esiyigidingako namhlanjesi eminyakeni eli-15 kwaphela edlulileko ayisenakwehlukana, ukulwa nokukhethulula. Lokhu kumphumela wokusebenza kabudisi kwabomma nabobaba abavela emahlangothini woke wepilo.
AmaSewula Afrika la ajamele ithemba nokuqinisela lokho okutjho isitjhaba sekhethu.
Kungilaba abantu nabanye abathandi benarha yekhethu abazakwamukela isabelo esikhulu senzuzo lokha nasimemezela bonyana kungaba nesiwuruwuru sokunganzinzi kezomnotho, ukungabi nesiqiniseko ngobujamo obungahle behlele zepolotiki ngesimanga samatjhuguluko ekuphathweni kwenarha - Inarha yekhethu isebujameni obuhle.
Nanyana kunjalo, akukafaneli bona sizeqise amehlo iinselela esiqalene nazo. Ubujabo obumbi bezomnotho wephasi loke bulitshwayo lengozi engahle yehlele inarha yekhethu mayelana nokuphela kwemisebenzi nepilo engcono ebantwini bekhethu.
Eqinisweni ukungabi nesiqiniseko ngamatjhuguluko wepolotiki kuletha imibuzo engaphezu kweempendulo ezinganikelwa.
Ngomphumela walokho, abanye bethu singathatheka, sikhambe negagasi lamatjhuguluko alethwa siwuruwuru, sizifumane siphakathi kwetjharagano lezepolotiki nobujamo obumbi bomnotho.
Kodwana kwethu kulikhambo lethemba nokuqinisela.
Singabuye sitjho bona, ngesikhathi samsinyazana okunengi okumumethwe mThethosisekelo kulingiwe esikhathini esidlulileko; begodu koke lokhu okungaphakathi kuphumelele wokulingwa lokho okuveza bona intando yenengi ikhethekile ngokuqinisela.
Intando yenengi yethu ngehle. Kancani-kancani ikhula idlondlobala, isekelwa mThethosisekelo ongalinganiswa neminye ephasini loke.
Kwamambala ukuqina kokuzibandakanya kwethu kezepolotiki kilesi isikhathi sokuzifunela amavowudu - lokhu kungilokho esingavumelana ngakho bona kufanele kuhlonipheke begodu kube nokuthula - Lokhu kusiqiniseko esiragela phambili sokuqinisa intando yenengi yethu.
Iragelo phambili leli liqinisekiswe maSewula Afrika; begodu ngiwo azakuvikela intando yenengi eminyakeni ezako.
Mma. Somlomo noSihlalo ngivumelani bona ngisakhuluma ngalokhu ngikhuthaze woke amaSewula Afrika afanelekileko bona ayozitlolisela ukuvowuda begodu bavowude emakhethweni wenarha neweemfunda ezako, ngombana ngalokho sizabe sizilungiselela ikhambo ngokwethu.
Lokhu kumsebenzi ofanele ukwenziwa ngamalanga ema-ofisini wabomasipala, ngaphambi kokuvalwa kwerhelo labavowudi. Kodwana kuyafuneka ukuthi sisebenzise ithuba elikhethekileko lokuzitlolisa lepelaveke ehlelwe yiKomitjhini yamaKhetho yeSewula Afrika (I-IEC), kusasa nangoSondo, ngomhlaka 07 no 08 kuMhlolanja.
Angithathe godu ithuba leli ngiveze ukobana emalangeni ambalwa ezako ngizokuqedelela ukuthintana neKomitjhini yamaKhetho naboNdunakulu beemFunda ngemva kwalokho ngimemezela ilanga lamakhetho.
MaLunga aHloniphekileko;
Ngegadango lelo elibonakala lilula, kodwana elinamandla lokuvowudela urhulumende wabantu boke benarha yekhethu, safulathela isikhathi esidlulileko lapha sahlukunyezwa khona.
Igadango leli lakha umleyo wesivumelwa sephasi, ngokusebenzisa iHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko ngehloso yokobana kufanele kubanjwe imikhulumiswano eSewula Afrika.
ESewula Afrika lokhu kwatjho bona akube neKhonferensi lapho kuzokukhulunyiswana ngekuSasa leNtando yenengi - Kuhlanganiswa abathandi benarha abasuka mahlangothi woke wepilo.
Koke lokhu kwakghonakalisa ukuba khona kwemikhulumiswano, leyo eyenza bona kube namakhetho wentando yenengi ngonyaka we-1994.
Igadango elikhuthazako leli lokusungula umthangalasisekelo wokuletha ukuthula nokubuyisana, esikhundleni sepi netjharagano lagiriza imithangala yobumbi boke bekhulu leminyaka eyadlulako: Lokhu kwaba kupheliswa kwesiVumelwano seNarha esatlikitlwa ngonyaka we-1909 esaba mhlahlandlela wokusungulwa kweYuniyoni yeSewula Afrika.
Njengombana isiVumelwano lesi besihlathulula ukudzimelela kumbandela wokungangeni eendaweni ezithileko zeSewula Afrika, lokhu bekwenziwa ngegandelelo nekhethululo ngokombala.
Ukwesaba nokungabi nethemba lokhu kwabhebhedlhisa uMoya wokunghanghabala isikhathi esingaba matjhumi weminyaka. Kungalokho kufanele ingwani siyithulele indodana enesibindi yekhethu, uSolomon Kalushi Mahlangu owagwetjwa intambo eminyakeni ema-30 eyadlulako, ihlokwakhe ilengiswe phezulu. Siyazikhakhazisa ukwazi bona ngeengazi zakhe isihlahla sekululeko siyahluma.
Eminyakeni elikhulu namatjhumi amathathu ukuragela phambili, singayama ethembeni nokuqinisela okwakhuthaza laba abegade baneenhliziyo ezinetjisakalo.
Emazikweni wokufunda kwaba khona ukuqinisa iintamo okwaphembethisa umukghwa wokuphikisa kabanengi ngesikhathi sobusika obumakhaza ngemva kokupheliswa kweenhlangano zokuletha itjhaphuluko nokuvalelwa kwenengi labarholi abaphezulu.
Lokha nasikhumbula abafundi beminyaka eyadlulako kuba nomlayezo oligugu osibophako, othi ukomela ikululeko nelwazi kuhlohlozeleka ngokungezelelekileko ekukhuleni kwelutjha lethu.
Umlayezo wemisebenzi yabo yobukutani usabonakala nanamhlanjesi, njengeminyakeni eminengi eyadlulako. Kufanele bonyana sisoke sikhulise amathuba esinawo; begodu lokhu sikwenze egameni lomTlolo weKululeko, begodu kuvule kabanzi amathuba "wokufunda newamasiko!
Senza ibizelo eenhlanganweni lezi namarholi bonyana bagandelele uMoya wethemba nokuqinisela loyo otjhutjhumezela ukulwela iNtando yenengi nanyana izinto zoke zibonakala zinganatlha; ukuziphendulela kusemahlombe kithi bonyana siqinisekise bona sibulunga ikululeko leyo abanengi abazidela ngenca yayo, singavumeli ukubhedlhwa budisi nezinto ezingakhambi kuhle.
Ngalokho-ke Mma. Somlomo noSihlalo oHloniphekileko kufanele sizibuze bonyana: Ingabe izenzo zethu ziyawahlathulula amatjhuguluko womphakathi weSewula Afrika eminyakeni elitjhumi nahlanu soloko kwasungula ukubuswa ngeNtando yenengi; begodu sifikelele kuphi ekukghonakaliseni ukuthuthukisa abantu nokubuyisa isithunzi sabantu soloko iNtando yeningi yasinikela igunya kusukela ngonyaka we-2004!
Namhlanjesi sinerherho leNtando yenengi elisebenza kuhle khulu, elisekelwa migomo yokusebenza nangokuvuleka nokungafihli litho. Nangokunikela umphakathi amathuba ahlukahlukeneko wokuzibandakanya namaziko azijameleko agunyazwa mThethosisekelo bonyana asekele iNtando yenengi.
Eminyakeni embalwa sikwazile ukwenza ngcono imakhiwo karhulumende. Sisungule irherho elihle letjhebiswano laborhulumende emikhakheni ehlukahlukeneko, bekwathuthusiswa nokuhlanganisa kokwenza izinto kwabo.
Kwamambala, urhulumende angazikhakhazisa ngokobana silethe amatjhuguluko ekuqatjhweni kwabantu bemihlobo ehlukileko kurhulumende, lokhu kutjengisa ihlonipho yobunjalo bomphakathi wethu.
Nanyana kunjalo, abantu bengubo bamaphesente ama-34 labo abaseenkhundleni zokuphatha kurhulumende, kodwana lokhu kungaphasi kwesibalo ebegade sizibekele sona.
Emkhakheni karhulumende ophezulu neembethamthetho zeemfunda, iinkomba zitjengisa bona enyakeni lo ubujameli babantu bengubo buzakudlula izinga elima-32% langonyaka we-2004 begodu sinethemba lokobana lizakudlula godu nama- 40% afikelelwa emakhethweni waborhulumende bemakhaya ngonyaka we-2006.
Sinethemba lokobana iinhlangano zepolotiki nazo zizalisekela ijima leli lokha naziqedelela amarhelo wabo wabongikhethani!
Nanyana ikhona ipumelelo kilokho esele kwenziwe, ubujamo buku-0,2% ngaphasi kwalobo obamukelekileko mayelana nokuqatjhwa kwabantu abakhubazekileko kurhulumende, lokhu kulinganiswa ne-2% esizibekele ukuyifikelela.
Mahlangothi woke amabubulo wangeqadi asese semva khulu ukufikelela kilokhu.
Iinlinganiso ezihlukileko zibekiwe ngehloso yokwenza ngcono ukunikelwa kwemisebenzi ebantwini, ukufaka hlangana ukuphathwa kweemali, amaziko wokunikela ngemisebenzi karhulumende ebantwini njenge-Thusong neminye imikhuba yokunikela ngemisebenzi karhulumende ebantwini, izimbizo, begodu esikhathi esikiso kutlhogeka ukuphatha okuqinileko kumNyango wezeKhaya.
Nanyana kunjalo usese mkhulu umsebenzi osatlhoga bona wenziwe ekuthuthukiseni isiko lokunikela ngemisebenzi karhulumende nokufundiswa kwabasebenzi bakarhulumende, khulukhulu labo umsebenzabo ubathintanisa nomphakathi ngamalanga.
Njengombana amaLunga aHloniphekileko asazi, urhulumende wethu uthatha indaba yokulwa nobukhohlakali njengaleyo eqakatheke khulu kinazo zoke.
Lokhu kutloliwe hlangana nokhunye kumiThetho, imithetho nakumithetholawulo, leyo elawula abasebenzi bakarhulumende nabosopolotiki abaphetheko, ukusebenzisana nomphakathi nabosomabhizinisi neenomboro zomtato zokubika ubukhohlakali.
Kungenzeka bona irherho elisetjenziswako lokuvikela nokulwisa ubukhohlakali alikaneli; kodwana ngokuqala indlela urhulumende asebenza ngayo, singatjho bona ukwazi bona amacala angaba ma-70% wobukhohlakali aveziwe ngokubikwa emaphephandabeni kutjho bona urhulumende ububonile ubumbi balokhu begodu uyabulungisa.
Iselela ebambe urhulumende iyawanamatha namabubulo wangeqadi. Ekugcineni kuyahlathuluka bona iselela esinayo ngeyokobana kulawulwa bunjani; begodu kutjhejwe nokuthi lokho kugandelelwa kangangani.
MaLunga aHloniphekileko;
Nginesiqiniseko sokobana sizakuvumelana bona ihlalakuhle yomphakathi iyame khulu epumelelweni esiyenzako yokuthuthukisa umnotho nokuqinisekisa bona inzuzo yokukhula komnotho yabelwa boke abantu.
EmiNyakeni eliTjhumi yokuThoma yeKululeko, ukukhula komnotho kwaba maphesente ama-3 lokhu kwakhuphuka kwaya kumaphesente ama-5 ngonyaka okungasenani kusukela ngonyaka we-2004 newe-2007.
Ukhula msinyana kwamakhasimende, okubangelwa kuvela kwamathuba amanengi womsebenzi, ingeniso nokwehla kwebhebhedlho-ntengo nemali-nzalo, kudlale indima eqakathekileko mayelana nalokhu. Sikhuthazwa mathuba anjengalawa ukuthi siragele phambili ngokuthuthuka.
Kokuthoma lokhu kufaka hlangana, iintengo eziphezulu zetjalo-mali elenziwa mabubulo karhulumende newangeqadi. Sisaphethe lezi, singatjho bona eminyakeni emihlanu edlulileko bekungakanzinzi, besilapha kumaphesente ali-16 we-gross fixed capital yomkhiqizo wangekhaya opheleleko (GDP). Lokhu bekukukhula kwamsinyana kwetjalo-mali okubangele bona namhlanjesi sibe ku-22% sitjhidele ku-25% esizimisele ukuyifikelela enyakeni we-2014. Lokhu kumphumela wamahlelo wangabomu karhulumende wokukhulisa umthangalasisekelo womphakathi.
Itjhejo lokulungisa umnotho olingeniso nophumako eminyakeni elitjhumi edlulileko, nemizamo eyenziweko, khulukhulu solo kwangonyaka we-2004 ukususa iinqabo eziliya ukukhula kube nomthelela omuhle kwamambala.
Bekube gadesi ukufikelela kwabo emphakathini wethu kusese ngaphasi kwezinga elilindelweko. Umnotho wethu soloko uyame khulu kurhwebo lokuthengisela iinarha zangaphandle izenjiwa nemikhiqizo yezelimo. Ngaphandle kwamabubulo wemisebenzi, asikabukubona ukukhula okwanelisako emabubulweni aqakathekileko, khulukhulu akhiqizako.
Lezi ziinselela ekufanele inarha yekhethu izitjheje nakanjani ukuze kulungiselelwe ukuya phambili.
Umbuzo oqakathekileko uthi: Ingabe ukukhula komnotho kufanele kube mayela nani? Ukunjinga kuba khona ngehloso yokwenza ngcono iimpilo zabantu.
Ngokunjalo, umbuzo wokobana ukukhula komnotho kwabiwa ngokulingana uba yingcenye ekulu ekuqalisiseni zoke iindaba eziphathelene nomnotho.
Okuqakathekileko kukobana ukwabelana ngenzuzo yokukhula komnotho kufanele kufake hlangana ukuqatjhwa kwabantu, bekuqinisekiswe bona kunemisebenzi enesithunzi.
Kwamambala siyazikhakhazisa ngembalobalo ezithi phakathi konyaka we-1995 newe-2003, umnotho ukwazi ukuveza amathuba wemisebenzi engaba sigidi esisodwa nesiquntu; neminye engezelelweko, kube misebenzi engaba yi-500 000 yemisebenzi ngonyaka kusuka ngonyaka we-2004 newe-2007.
Esikhathini samva lesi, kokuthoma soloko safumana intando yenengi kwavela amathuba amanengi wemisebenzi kunenani labantu abathoma ukusebenza, lokhu kwehlisa izinga lokutlhoga imisebenzi ukusuka ku-31% ngonyaka we-2003 ukuya ku-23% ngonyaka we-2007.
Lokhu akukafaneli bona kuphambuke kusibopho sethu, ngokuragela phambili kubhenyegululwa indaba ephathelene nekhwalithi yemisebenzi le, ukufaka hlangana amalungelo nokuzuza lokho okuthatjelwa basebenzi.
Lokhu akusikho ukuraga ihlelo elingabizwa bona ngelokukhethulula ngokombala. Eqinisweni inarha engabandakanyi izakhamuzi zayo emikhakheni yoke yomnotho izakuhluleka ukufikelela izinga elifaneleko.
Ukuba semva kwamabubulo wangeqadi ekutjhugululeni indlela yokuqatjha eenkhundleni zabaphathi nezabantu abanamakghono, ukuthuthukisa irhwebo nokhunye kwenza bona inarha ibopheke ngokungaqiniseki ngezinga eliphezulu lomnotho.
Ukwabelana ngenzuzo yomnotho kubuye kutjho ukudlala indima emsinyana neqakathekileko enarheni ngosebenzisa isikhwama seemali zikarhulumende njengesisetjenziswa sokusabalalisa nokwabelana umthwalo wokunikela ngepahla namkha iinsetjenziswa zomphakathi.
AmaLunga aHloniphekileko anelwazi mayelana neendaba eziphathelene neemali zehlalakuhle. Nanyana kunjalo ngizakunikela godu ngeembonelo ezimbalwa ukuze ngihlathulule ubujamo beragelo-phambili esele sinayo neenselela esiqalene nazo.
URhulumende uyazi begodu uphatheke kumbi ngomtlhago osagandelele umphakathi wekhethu; begodu nezinga lokungalingani eliphezulu khulu.
Kokuthoma, umtlhago wemali wehlile kusukela ngesikhathi sokutjhuguluka kwekhulumnyaka. Ukwehla lokhu kukhambisana neendleko zesibonelelo sezehlalakuhle kamanye amahlangothi kusukela enyakeni we-2002 ukuragela phambili. Ukwenzeka ngcono lokhu kubonwa ngemisebenzi eziindingo qangi ebantwini - ukutjhabalala komtlhago wepahla kukghone ukuphelisa umtlhago wemali. Kwesibili, nanyana ukupheliswa komtlhago kuqakathekile, kusonga imbalo yokungalingani eyangezeleleka eminyakeni yabo-1990. Kwesithathu, izinto eziletha amatjhuguluko emirarweni yomtlhago nokungalingani kulawulwa bubanzi bomthethomgomo... [U]mtlhago wehlile soloko kwafika amatjhuguluko, kodwana ... ukungalingani khona akubi ngcono."
Nasitjheja imininingwana ngokuzeleko, abarhubhululi baragele phambili batjheja lokhu:
Amakhaya anabentwana (abahlathululwa njengalabo abaneminyaka eli-17 nabangenzasi), inani lamakhaya abegade abika ukulamba kwabentwana lehle khulu (ukusuka ngaphezu kwamaphesente ama-31 ukuya kumaphesente ali-16) phakathi konyaka we-2002 nowe-2006. Lokhu kuhlathulula bona izinga lomtlhago lehle khulu kwamambala, khulukhulu kilabo abantu abadinywe amathuba wokuthola isizo lezehlalakuhle. Ukulamba kwabantwana kwehle kwafika esiquntwini eminyakeni engaba mine."
Kwamambala imininingwana le iqinisekiswa lirhubhululo lethu, elitjengisa bona umtlhago wokungabi nengeniso khulukhulu emphakathini wabantu abanzima nebebala wehlile, ngahlanye kubangelwe kungezeleleka kwabantu abafumana umsebenzi nalabo abafumana imali yesibonelelo sezehlalakuhle. Inani labazuzi bemali yesibonelelo sezehlalakuhle beliziingidi ezi-2,5 ngonyaka we-1999, ngonyaka we-2008 inani leli lingezelelekile lafika eengidini ezili-12,4.
Ihlangothi elikhulu lalokhu limphumela wokukhula kwezinga lokwamukelwa kweMali yesiBonelelo sabeNtwana, esikhule kusukela kubazuzi abaziinkulungwana ezima-34 ngonyaka we-1999 ukuya eengidini ezi-8,1 ngonyaka we-2008.
Njengomzamo wokufaka isandla engenisweni labantu abatlhagako, isilinganiso ebegade sibekiwe samathuba womsebenzi ngokwe/Hlelo eLandisiweko lemiSebenzi yesiTjhaba ebegade sisuka kusigidi esisodwa safikelelwa ngonyaka we-2008, unyaka owodwa ngaphambi kwesikhathi esasibekiweko ngokwegunya lamakhetho wonyaka ka-2004. Lokhu kwaletha ithemba lokobana kuzakukghonakala ukuthi ihlelo leli likhule belibe ngelingcono.
Mayelana nokutholwa kwesizo neendingo qangi zomphakathi, iimbalobalo ziyazikhulumela. Isibonelo, izinga lokutholwa kwamanzi ahlanzekileko likhuphuke kusuka ku-62% ngonyaka we-1996 ukuya ku-88% ngonyaka we-2008; igezi (58% ukuya ku-72%); ukukhanjiswa kwendle (52% ukuya ku-73%).
Ubufakazi bemali yezehlalakuhle bubonakala ngokwenziwa ngcono kwemisebenzi yesizo lezamaphilo. AmaSewula Afrika angaba yi-95% njenganje ahlala eendaweni ezingaba makhilomitha amahlanu eduze nemiTholapilo; begodu sazisiwe bonyana njenganje yoke imiTholapilo inamanzi ahlanzekileko. Umsebenzi wokuhlatjelwa kwabentwana ukhule bewayokufika ku-85%; begodu nokubikwa kobulwelwe bakamalalahlengezela kwehle ngendlela ekarisako.
Godu sithintwa kukobana irhubhululo ngeNtumbantonga litjengisa bona kunokunzinza nokwehla okuncazana ezingeni lokuthelelana ngobulwele lobu.
Nasiragela phambili, ihlelo lokwelapha ngama-antiretroviral alisingilo kwaphela elikhulu ephasini; kodwana liyakhula ngeenkhathi zoke. Kuneengulani ezingaphezu kwe-690 000 esele zifakwe ekwelatjhweni ngama-antiretroviral soloko ihlelweli lasungulwako.
Eminye imiTholapilo ayihlali ineenhlahla ezitlhogekako ngeenkhathi zoke, abasebenzi abaneleko, nokunikelwa kwangamalanga kweensetjenziswa ezizindingo qangi, ezifana namanzi ahlanzekileko negezi. Kezinye iindawo zomphakathi, ukuphatha kusezingeni eliphasi begodu ukuziphatha nemikghwa yabasebenzi ifuna ukulungiswa.
Kezefundo, sibone ukwehla kwezinga labafundisi: Izinga labafundi; pheze indlela iyafana yokutloliswa kwabafundi eenkolweni zamazinga aphasi; nokwenziwa ngcono kwezinga labantwana abaphumelela esifundweni seembalo, lapha bengidzubhula iimbonelo ezimbalwa kwaphela.
Kusesenjalo, imizamo yokwenziwa ngcono kwemithangalasisekelo yeendaweni ezitlhagako sele yenziwe.
Siyazi ukobana isibalo sabafundi abalisa isikolo bangakaqedi, khulukhulu eenkolweni zamazinga aphakamileko nemayunivesithi siphezulu ngendlela engamukelekiko. Begodu ihlelo lezefundo lisazokukhiqiza amakghona aqakathekileko atlhogwa mphakathi.
Nangingezelelako, isiqhelo semiphumela mayelana nokufundisa nokufunda sitjengisa ukuragela phambili kokuhlukaniswa kwabantu kwesikhathi esadlulako.
Ngokutshima singatjho bona, lapha ifundo ifuneka khona khulu, kulapha ingasiza ukudabula iinketani zomtlhago, kukulapha umthangalasisekelo, ukuphatha nekghono lomfundisi kukarisa khona.
Amahlelo wezehlalakuhle wakarhulumende enze ngcono umtlhago wepahla, ngokunikela ngezindlu eziziingidi ezi-2,6 zizindlu ezisekelwa ngurhulumende ngeemali.
Begodu kuyatlhogeka ukobana sithokoze ihlelo lokubuyiselwa kweenarha kubanikazi njengombana isekelo lamva belingenziwa msinyana begodu ngcono.
Ngaphezu kwakho koke, siyazikhakhazisa ngomsebenzi omuhle wamahlelo wezehlalakuhle. Kodwana angeze sazithokozisa thina ngamatjhuguluko ambalwa.
Indikimba yombuzo wangamalanga mayelana nezefundo, zamaphilo amanzi nokukhanjiswa kwendle, ngothi ingabe ngiyiphi indlela engcono yokunikelwa kwemisebenzi le! Mayelana nalokhu sisalindelwe msebenzi omkhulu.
Malunga aHloniphekileko;
Izinga lobulelesi linomthelela omkhulu ekutheni amaSewula Afrika angavikeleki. Izinto ezenzeka ngamalanga, emiphakathini etlhagako kuyingcenye yezehlakalo zokusahlela kulinyazwe ngesihluku.
EmaZikweni karhulumende nemabubulweni wangeQadi kunekghonakalo yokobana kunemikghwa emimbi nokungasetjenziswa kuhle kweentlabagelo ngesibanga sobukhohlakali obukhona, lokhu kuzokuhlala kumnako omkhulu.
Kodwana siyazi bonyana ukwehla lokhu akhange kukhambe msinyana ngendlela ebegade ilindelwe, okungasenane ingasi nangebelo elisuka ku-7 ukuya 10% ebegade sizibekele lona ukulwa nobulelesi bangamalanga. Ubulelesi bokuphula nokukhuthuza amakhaya namabhizinisi soloko kusaragela phambili; Ubulelesi obumayela nokutlhoriswa kwabomma nabentwana abukabukwehla ngesibalo esibonakalako, lokhu kumraro esinomnako omkhulu ngawo.
Lokhu kutjengisa ubuthakathaka kutjhebiswano labomakhelwani, khulukhulu ekwakheni ubuhlobo bokuba munye lobo obuzakusiza ekuvikeleni nekupheliseni ubulelesi. Kubuye kutjengise godu nobuthakathaka obukhona kuHlelo eliQalene nobuLelesi kezoBulungiswa. Lokhu kulirhubhululo elenziwa nakuvuselelwa iimilo zeembotjhwa. Lokhu kuveza nobuthakathaka bokwenza izinto msinyana, obukhona kuhlelo lamakhotho. Lokhu kufaka hlangana umthangalasisekelo nokuphatha.
Lokhu ngokuhlangana nalokho okutjhejiweko lokha nakusungula ngamatjhuguluko azokulethwa kuHlelo eliQalene nobuLelesi kezoBulungiswa.
Nasenza lokhu kufanele bona singakhohlwa bona sihlola ihlelo elitjhejwe khulu kunanyana ngiliphi elikhe lathatjelwa enarheni.
Lokhu kubangelwa matjhuguluka lawo amaziko la abe nawo, aphathelene nekambiso yemikhuba enzinze kusiko lamalungelo wobuntu, ihlalo nokuvangana kwabantu, namahlelo wabo wokuziphendulela.
Kodwana asingazikhohlisi: mayelana nehlalakuhle yepilo yethu, amatjhuguluko anjengalawa asakhasa. Isese yide indlela ekumele siyikhambe.
Nginesiqiniseko sokobana amaLunga aHloniphekileko azakuvumelana nami lokha nangithi ubuntu obulethwe matjhuguluko wentando yenengi bufanele butjhunyayelwe ngehloso yokuthi bufikelele emiphakathini enehlalakuhle eqokamileko.
Mayelana nalokhu, sisebenzise umthetho, iimvumelwano zeentjhabatjhaba, ikambisolawulo namajima ukuqinisekisa bona kuba nemizamo etjhujileko yokwenza ngcono ubujamo bepilo yabantwana, abomma, abantu abakhubazekileko nabalupheleko.
Kuyinto esizikhakhazisa ngayo ukwazi bona, amakhaya aphethwe bomma afumene ngaphezu kwenani loke lemali yehlalakuhle, ukufaka hlangana iinkumba nesizo lezamaphilo; begodu hlangana namanye amahlelo aphumelelako kubekhona amajima wokuhlatjelwa kwabentwana newefundiso ngokugoma okunepilo.
Nanyana kunjalo ukungabi khona kwemisebenzi kumraro omkhulu kibomma beendaweni zemakhaya, ilutjha nabantu abakhubazekileko. Intumbantonga inomthelela omumbi khulu phezu kwabantu bengubo abasakhulako. Inturhu nokuhlukunyezwa kwabomma nabentwana kusezingeni eliphezulu kwamambala.
Koke lokhu kumsebenzi ekufanele kuqalanwe nawo esikhathini esizako.
Mma. Somlomo noSihlalo oHloniphekileko;
Lokhu kuhlangana nokuzuza okulethwe yintando yenengi; neragelo phambili elenziwe ngurhulumende ukufikelela amagunya ewanikelwe bavowudi.
Akukho ukuphikisa esingaba nakho, nangayiphi indlela ekutheni ipumelelo efikelelweko kusukela ngonyaka we-1994 ibe ngekarisako. Nanyana kunjalo asithandabuzi ukutjho bonyana iinselela zisese khona.
Ngikhambe indlela ede leya, eya ekululekweni. Ngilingile ukungaphambuki; Ngibe nobutjhapha engibenzako ekukhambeni. Kodwana ngirhubhulule ifihlo yokobana ngemva kokukhuphuka umbundu, ufumana bona kusese neminye imibundu eminengi ekufuneka bona uyikhuphuke. Ngizinikele ithutjana lokobana ngiphumule lapha, ngithole imibono ekarisako engizombelezileko, ngiqale ibanga elingemva kwami engilikhambileko. Kodwana ngizokuphumula kwesikhatjhana, ngombana ikululeko iza nokuziphendulela, begodu angeze ngalibaziseka, ngombana ikhambo lami elide alikafiki ekupheleni.
Eenyangeni ezimbalwa ukusuka gadesi abantu benarha yekhethu bazokuphakamisa uburholi obunyulwa ngibo, khona buzakuragela phambili ngomsebenzi omuhle wekutani eyalwela ikululeko nabanye abasunguli bentando yenengi.
Nanyana iindlela zethu zokwenza zingahluka, kodwana iminqopho esifuna ukuyifikelela icacile njengongombana ileyiwe kumThethosisekelo: ukuletha intando yenengi ebumbeneko, engakhethululi ngobuhlanga, engaqali ubulili, nenomphakathi oragela phambili odlala indima eqakathekileko ekwakhiweni kwephasi elingcono.
Eminyakeni esithandathu edlulileko, abarholi bethu babamba i-Growth Development Summit, lapha bavumelana khona ngemisebenzi ekufanele thina soke siyenze ekwenzeni ngcono ipilo yamaSewula Afrika, khulukhulu mayelana nokunciphisa ukungabi khona kwemisebenzi nomtlhago bekufike esiquntwini ngaphambi konyaka we-2014. Lokhu kufaka hlangana:
Ukuletha amathuba wemisebenzi, imisebenzi engcono nenesithunzi, koke lokhu kuzakwenzeka lokha nakutjalwa iimali ezaneleko, amahlelo wemisebenzi yomphakathi, itjhebiswano namano wamabubulo, ukuthenga kwangenarheni, ukuthuthukisa amabubulo amancani nokusekelwa kwamabhizinisi wehlanganisela;
Ukulwisana neenselela eziphathelene nokutjalwa kweemali ngokonga imali, ukukhutjhwa kuhle kweensetjenziswa ngokusebenzisa imali ebulungelwe umhlalaphasi, yezindlu, imali efakwe mabubulo arhweba ngemali nokuthuthukiswa kwabanzima ngomnotho;
Ukukhuliswa kokulingana, ukulolwa kwamakghono, ukuvezwakwamathuba womnotho nokululwa kokulethwa kwamathuba wemisebenzi; begodu
Nokutjheja khulu iindaba zangenarheni nokukghonakalisa ukuthuthukisa, kufakwe hlangana isibonelelo somthangalasisekelo nokunikelwa kwemisebenzi eziindingo qangi.
Nginesiqiniseko sokobana, njengengcenye begodu nokuzaliselela eminqopheni le, amaSewula Afrika azokwehluka mayelana nesidingo sokwenziwa ngcono kwehlelo lezefundo; ukunikela ngesizo lezamaphilo elimsinyana nelinesithunzi, ukuthuthukisa iindawo zemakhaya nokuqinisekisa bonyana kunokugoma okwaneleko; nokuqinisa isandla ekulwisaneni nobulelesi nobukhohlakali.
Angikhulumi ngeendabezi ngombana zifaka koke okwenzekako namkha ngombana ukukhuluma ngazo kuzakwelapha koke ukugula komphakathi wethu. Ngikhethe ukukhuluma ngalokhu ngehloso yokugandelela iphuzu lokobana iSewula Afrika ayitlhagiswa zizinto esizifuniselako. Iselela yethu kutjhugulula lokhu esikwaziko kube mahlelo namaphrojekthi kwenzelelwe ukukhambisa izinto msinyana.
Zoke lezizinto ezaziwako zisebantwini boke, njengombana kuveziwe kumiNqopho yeMiliniyamu yokuThuthukiswa kweenTjhaba eziBumbeneko.
Kunjalo nje ubuntu banamhlanjesi buqalene nengozi yokobana ukufikelela iminqopho le kungahlehliswa ngeminyaka eminengi, nakungasi litjhumimnyaka njengomphumela wobujamo obumbi bomnotho obusele buginye umphakathi wephasi loke.
Singabalekela amarhamaru, ukubekwa kwesikhathi esincani nobutjhapha babaphathi bamabubulo amakhulu, lawo abe nesandla kilobu bujamo obumbi bomnotho. Singaqalekisa imithethomgomo karhulumende leyo ebalekela iqiniso, bese ivumele ukurhweba ngokungemthetho kwamabubulo bese lokho kuletha itjharagano emahlelweni weemali. Singakwazi ukukwenza koke lokhu; begodu singalithola isekelo kilokho.
Umsebenzi wethu oqakathekileko kukwamukela ngokuzeleko umphumela wokuthuthuka lokhu emnothweni nesifundeni sethu, bese siza neempendulo ezizakunciphisa umthelela khulukhulu kumabubulo aqokamileko womphakathi wethu.
Esikwaziko kukobana ibhoduluko lelawulo enarheni yekhethu nemithethomgomo yesAbelo seeMali ephikisa ikambiso yemizombe esayamukelako, yasisiza ekutheni sibalekele ubudisi obukhulu bomthelela lo.
Kodwana soke siyazi ukuthi ngombana singenelele kuhlanganisela yomnotho, ifuneko yokuthi sikhuphele imikhiqizo yethu ngaphetjheya inciphile; Ukuthola isizo leemali nengeniso lokusikimisa ibhizinisi kusebujameni obumbi; ukuncipha kokufuneka kwezinto kwehlise umkhiqizo; ukuvezwa kwamathuba wemisebenzi kuthinteke kumbi begodu kamanye amabubulo ukuphungulwa kwabantu emsebenzini kusenzeka.
Seyiyoke ipumelelo le itjhabalalisa ingeniso esilifunako ekukhuliseni ukunikelwa kwemisebenzi karhulumende nokuragisela phambili amaphrojekthi womthangalasisekelo. Kusesenjalo, sikatelelekile ukobana sehlise ibonelo phambili mayelana nokukhula komnotho nokuvezwa kwamathuba wemisebenzi.
Malungana nalokhu maLunga aHloniphekileko ngiyathaba ukuthi nginibikele bonyana ekuthintaneni kwami ne-Ofisi yobuMongameli nabarholi beenhlangano zomphakathi sivumelene ukuthi kufanele size nemikghwa yokungena hlangana ezokunciphisa umthelela omumbi emphakathini wethu. Isiqhema somsebenzi esiqalene neendabezi sisese matasatasa; begodu eminye imikhakha engeneleleko kusakhulunyiswana ngayo.
Kokuthoma, urhulumende uzokuragela phambili ngokutjala iimali kumaphrojekthi womphakathi, lawo anenzuzo ekhule yafika kumabhiliyoni ayi-R690 eminyakeni emithathu ezako. Mayelana nalokhu nakutlhogekako sizakufumana iindlela ezinobuhlakani zokubuthelela iimali.
Lokhu kuzakufaka hlangana isekelo elibuya kumaziko weemali athuthukisako neemali-mboleko ezizakufunyanwa kuma-ejensi wangaphetjheya, ubudlelwano namabubulo wangeqadi nokusetjenziswa kweentlabagelo ezifana nemali yesikhwama somhlalaphasi elawulwa basebenzi.
Kwesibili, sizokuqinisa amahlelo wokuqatjha emabubulweni karhulumende. Ngakelinye ihlangothi sizokuragela phambili, size namano wokungezelela imisebenzi emikhakheni enjengezamaphilo, yabonohlalakuhle, yezefundo nama-ejensi womthetho. Ngakelinye ihlangothi, sizokurhabisa ukusungula ngesigaba esilandelako se-iHlelo elaNdisiweko lemiSebenzi yesiTjhaba.
Kwesithathu, ukudambisa ubujamo kungenziwa kumabubulo wangeqadi ngehloso yokuphikisa ukwehla kwezinga lokutjala iimali. Nokujanyiswa okunganasidingo kwemikhiqizo namkha ukuvalwa kwamabubulo.
Ngehlangothini elinye urhulumende uzozijayeza ukusekela amabubulo ngeemali nangeentlabagelo ngehloso yokusiza ekulwisaneni neenselela emabubulweni ahlukakahlukeneko, begodu kukhuthazwe nokukhula kwamaziko weemali ekusizeni lawo asemrarweni ngesimanga sobudisi bomnotho.
Namkha kuzakuba nokungasebenzi kwesikhatjhana, ukufaka hlangana amaholideyi amade, ukubandulwa okululiweko nomsebenzi wesikhatjhana namkha wokudlhegana. Lokhu kuzakukhanjiswa nokukhutjhulwa kwejima lokuziKhakhazisa ngobuSewula Afrika nokuthathwa kwamagadango aqinileko ngokungeniswa okungasisemthethweni kwepahla.
Kwesine, urhulumende uzakunzinzisa begodu alule iindleko zehlalakuhle, ukufaka hlangana neragelo phambili lokuthola isibonelelo semali yabentwana esilulelwe eminyakeni eli-18 begodu iminyaka yabobaba yokulungela ukuthola imali yomhlalaphasi yehliselwe ema-60.
Sizokuragela phambili sisebenzise isiBonelelo sezeHlalakuhle sokuDambisa amaTlhuwo neendlela zokunikela ngokugoma, kuqalelelwe khulu nalabo abantu abangakavikelwa siKhwama seTjhorensi yabangaSebenziko namkha labo abasebenzise baqeda zoke iinzuzo zabo.
Sizakuragela phambili godu sitjhejisise iinselela ezimayelana nomukghwa wokungabi nephaliswano kwamanye amabhizinisi. Mayelana nalokhu sithanda ukuthokoza iKomitjhini yePhaliswano ngokuqinisa kwayo isandla nokuqinisekisa bona abeqimthetho bayajeziswa.
Begodu sinerhuluphelo lokobana umphakathi nawo uzakufaka isandla kuqinisekiswe bonyana abantu boke bayazuza lokha iintengo nazehlako.
Amagadango afana nala azakulawulwa migomo yesabelomali ephikisana nekambiso yomzombe. Nanyana kunjalo sizakuqinisekisa bonyana ukuboleka iimali kukarhulumende kuba ngokuhlakaniphileko nokunzinzileko. Lokhu kuhlathulula ukwehla kwamsinyana kweenkolodo zikarhulumende, ngazo zoke iinkhathi lokha ubujamo nabungcono.
Imizamo yethu izakusekelwa kuthokozelwa okuhlose ukuvikela ibhoduluko bekurhojiswe umthelela olethwa matjhuguluko wobujamo bezulu, lawo angahle asize ekulethweni kwamathuba womsebenzi.
Emhlanganweni we-G20 neyokuhlanganyela namaziko weenarha, urhulumende wethu ugandelele bonyana kufuneka ukungena hlangana kwamsinyazana, khulukhulu eenarheni ezithuthukilelo, lapha kuthome khona itjharagano begodu kubudisi khulu. Sikholwa bona sesifikile isikhathi sokuqinisa ikambisolawulo yangenarheni begodu nokutjheja ihlelo leemali; Kodwana ngaphezu kwalokhu, indlela yokutjhejwa kwalokhu kwephasiloke ayinakubalekelwa begodu iqakathekile.
Kuqakathekile godu ukobana sivikele isithunzi sehlelo lokurhwebelana kweenarha, kuqedelelwe imikhulumiswano yagadesi ye-Doha Round emayelana nokurhwebelana kweenarha, bekuqinisekiswe bona isizo lokuthuthukisa alincitjhiswa.
Isifundo esisibophako kileli lwazi, kukobana sitlhoga itjhebiswano eliqinileko hlangana nalabo abadlala indima kezomnotho wangenarheni neweentjhabeni. Kodwana ingasi ngehloso yokukhandela kwaphela umthelela wobujamo obumbi; kodwana nangehloso yokuza neendlela ezizakuvimbela ukubuyeleleka kwalokhu.
Enarheni yekhethu sizokusungula ukwenza lokhu njengengcenye yekambiso yokuthuthukisa umphakathi wethu kezomnotho. Ubude besikhathi esibekiweko sokufikelela lokhu singahle silulwe. Kodwana asithandabuzi bonyana isikhathi leso sizakufika msinyazana ngendlela engakatjhejeki.
Nakunje, ingabe siyilungiselela bunjani inarha yekhethu ukuthi isebenzise ithuba leli esilifumeneko ngombana liqakathekile. Nangikhuluma ngalokhu ngiqalise khulu kuBhegere yePhasi ye-FIFA ka-2010 neBhegere yeenHlangano ezokubanjwa eenyangeni ezimbalwa ezizako. Eqinisweni woke amaphrojekthi nokuhleliweko sekuqediwe namkha amanye sele azokuqedwa - sikhuluma ngamatatawu wemidlalo, umthangalasisekelo weenthuthi, zokuvikela, iindawo zokuhlala, zamaphilo namaqhinga wezokufudukela. Ngalokhu siqinisekisa ukuzithemba kwethu ekusingatheni ngepumelelo iphaliswano lebholo erarhwako.
Begodu sithemba ukobana ngemva kokuthumba kahlanu okumlandelande, isiqhema senarha sebholo erarhwako, njenganje sesizilungiselela ngokuzithemba, ukwenzelela ukudlala kuhle ngaphezu kwalokho okulindelweko!
Mayelana nalokhu sithanda ukuthokozisa zoke iinqhema zemidlalo lezo ezivikele ipumelelo yeSewula Afrika eminyakeni edlulileko. Ukuthokozisa okukhethekileko sikunikela isiqhema sekhrikhethi esikwazileko ukuqaqada safikelela ezingeni eliphezulu lephasiloke.
Mma. Somlomo noSihlalo oHloniphekileko;
Eemvekeni ezimbili ezidlulileko, iSewula Afrika nenarha yeMali ziqedelele ingcenye yepahla eligugu ngehloso yokubulunga imitlolo yekadeni ye-Timbuktu.
Igadango leli kufanele libe yinzuzo kithi, kwenzelelwe bona sidlale indima kezinye iinarha ezikukhontinenthi yethu, begodu kuragelwe phambili ngokwenza ngcono ubujamo bepilo yabantu.
Eminyakeni engaphezu kweli-15 asikazinikeli ithuba lokuqinisekisa bona ilwazi le-Afrika liyavuselelwa ngehloso yokuthi libe sendleleni yokwenza kwe-Afrika ekhulwini leminyaka. Kukhamba kancani, kodwana sizakufika lapha ikhonthinenti yethu izakuragela phambili ngokuvuselela isimilo, ngokuqalelela ukungezeleleka kwekareko labantu babe ngaphezulu kwalokho okuhloswe barholi babo, kuqinisekiswe ithemba nokuqinisela ephasini loke.
Ngikho lokhu, khona kodwa okusibangele irhuluphelo lokobana sisize abantu benarha ye-Zimbabwe ekutheni bathole ipengu yokurarulula ihlekelele esenarheni leya. Mayelana nalokhu sithanda ukuthokoza zoke iinhlangano ze-Zimbabwe ngokuqeda imikhulumiswano, zinikele ngalokho ebegade kusifiso sabantu benarha leya nebekhonthinenti jikelele: Lokhu kutjhiya urhulumende onzinzileko ovunyelweko ngokomthetho olungele ukulwa neenselela eziqalene nabantu. Sikhuthazekile ngokobana izolo, iPalamende ye-Zimbabwe iphasise umThethosisekelo oKhitjelelwako wenomboro ye-19, loyo ohlathulula isisekelo sikarhulumende obusa ngokuhlanganyela.
Ukuthokoza okukhethekileko malungana nalokhu kudluliselwa kumkghonakalisi we-SADC, uMongameli wangaphambilini uThabo Mbeki nesiqhema esisebenze umtjhawutjhile nangesineke ukusiza bonyana kufikelelwe esivumelwaneni.
Njeke umsebenzi wokwakha kabutjha ungasungulwa; begodu iSewula Afrika ijame ngomumo bonyana isize lapha ingakghona khona. Mayelana nalokhu kunesidingo esirhabako sokusiza kuhlekelele yezehlalakuhle yabantu benarha leya. Sinethemba lokobana, ngombana iinarha zangaphetjheyeya zinetjhejo zizakusebenzisana nabantu be-Zimbabwe lokha nabasazijayeza ikambiso etjha le.
Njengombana lokhu kufakazelwa ziintuthuko ezihlukahlukeneko ezenzeke eenyangeni ezimbalwa ezidlulileko, iSewula Afrika izakusebenzisa ithuba enikelwe lona lokuba nguSihlalo we-SADC ukuqinisa amaziko wesifunda, ngalokhu kuqalwe khulu ukusebenzisa iinsombululo ezathathwa emhlanganweni weenkhulu zombuso nokulethwa ndawonye kwamano weemfunda.
Sizokuhlala njalo sinetjisakalo yokuqinisa itjhebiswano neenarha lezi, ngehloso yokufikelela lokho esithi bubuntu.
Ngokusebenzisana nezinye iinarha ezisePumalanga sizokuragela phambili ngokutjhitjhizela ukwakhiwa kabutjha kweenTjhaba eziBumbeneko, isiKhwama seeMali zeenTjhabatjhaba namanye amaziko weentjhaba, khona zizakutjengisa ukutjhuguluka kweqiniso leentjhaba begodu zisebenze ngomukghwa wentando yenengi, ukulinganisa nangokuvuleka.
Mma. Somlomo noSihlalo oHloniphekileko;
Ekufikeleleni lokhu sizokulinga ngeminqopho emibili emleyo: Ukutlhogeka kokuqedelela kwethu igunya elanikelwa urhulumende lo ngonyaka we-2004; nokuqakatheka kokuqinisekisa bona urhulumende ozokubusa ngemva kwamakhetho uthola ubujamo bulungele ukusebenza kwamahlelo, ngaphandle kokuliyeka.
Eenyangeni ezimbalwa ezizako ngemva kwamakhetho wenarha neweemfunda, sizakuqinisekisa bonyana senza koke okufunwa sitjhaba ngegunya esinikelwe lona. Lokhu kuyingcenye yamaphrojekthi adephileko amanengi lawo aseHlelweni lemiSebenzi karhulumende, sizokutjheja khulu lokhu:
Ukunikela ngeensetjenziswa ezitlhogekako khona kuzakwenziwa ngcono imisebenzi yomphakathi nokusebenza ngokuhlanganyela hlangana kwemikhakha karhulumende, ukufaka phakathi amano wokuhlela wesitjhaba;
Ukuragela phambili ngejima lokuLwa nomTlhago nokuqedelela umtlamo wamAno aDephileko aLwisana nomTlhago ngokuthintana nomphakathi okwenzekako njenganje;
Ukusetjenziswa kwamahlelo adephileko lawo anzelwe ukuphelisa izehlakalo zekholera emahlangothi wenarha ahlukeneko;
Ukuragela phambili ngerhubhululo nokuthintana mayelana neHlelo eliDephileko lokuVikeleka kezeHlalakuhle, kufaka hlangana iindaba eziphathelene neTjhorensi yezamaPhilo eNarheni;
Ukutjhujisa ijima lokonga amandla wegezi, ngehloso yokunzinzisa ubudisi bagadesi namatjhuguluko ekuziphatheni kwethu, kusesenjalo kukhanjiswe msinyana amaphrojekthi wokwakha ubukghoni nokusebenzisa eminye imihlobo yamandla - sikhumbule bonyana ukutjhuguluka kobujamo nomtjhiso wenarha kunomthelela , iinsetjenziswa ezifana neembaseli ze-
Ukuhlanganisa imiphumela yerhubhululo lemikhakha esebenzisanako, mayelana nokungena hlangana kumnotho wezinga eliphezulu ofana namahlelo wemisebenzi yomphakathi, isekelo lamarhwebo amancani nasathuthukako namahlelo wokuthuthukisa iindawo zemakhaya;
Nokutjhejwa kwekambiso ngomnqopho wokuqinisa amaziko asebenza ngeendaba eziphathelene nokulinganiswa kobulili, ezinjenge-50/50
ekuthathweni kweenqunto, ukuthuthukiswa kwelutjha, amalungelo wabantu abakhubazekileko namalungelo wabentwana - kufakwe hlangana ukuqedelelwa kokuthintana mayelana nomThethomgomo weLutjha leNarha, ngalokhu kuzabe kulungiselelwa ukusetjenziswa komTlolo weLutjha le-Afrika. Ngemva kwalokha uzakuphasiswa yiPalamende bekuhlonywe i-Ejensi yokuThuthukisa iLutjha leNarha;
ukuthunyelwa kwemiThetho yeKambiso ye-SADC ephathelene nobulili nokuthuthukiswa kwepalamende; ukuqiniswa kokujanyelwa kwamalungelo wabantu abakhubazekileko; nokwandiswa kwabomasipala labo abajamele ngokuzimisela amaLungelo wabeNtwana ngaphezu kwe-60% esikiyo gadesi.
Lawa namanye amahlelo, ukufaka hlangana iimBonelelo-qangi eziPhambili ezavezwa kuKulumo yesiTjhaba yangoMhlolanja ngonyaka odlulileko, kuba sisekelo semizamo yethu yokufikelela lokho okuvezwa ligunya lethu nokwenza umleyo wekusasa.
Sizakuqinisa imizamo yethu ezabe ihlohlozelwa yitjisakalo, ithemba nokuqinisela kwabantu beSewula Afrika ngehloso yokufikelela lokho okulungele thina soke. Lokhu, khona kodwa kumthombo wokuzikhakhazisa kwethu nasithi isitjhaba sisebujameni obuhle. Intando yenengi yethu ingelungileko. Kancani kancani ikhula ngokudlondlobala.
Ngalokho, emagameni kaMongameli wangaphambilini uMandela, "angeze [Sa] libaziseka, ngombana ikhambo [lethu] elide alikafiki ekupheleni."
Ngiyathokoza.
<fn>09061716351001.txt</fn>
Somlomo oHloniphekileko;
Sihlalo womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda;
Sekela likaSomlomo weNdlu yesiBethamthetho seNarha neSekela likaSihlalo womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda;
Sihlalo waboRhulumende bemaKhaya eSewula Afrika, bomeyara nabadosiphambili ekambisweni yethu yaborhulumende bemakhaya;
Sihlalo weNdlu yeNarha yamaKhosi weNdabuko, kanye namakhosi wendabuko ahloniphekileko;
Baphathi bamaZiko kaRhulumende aseKela iNtando yeNengi;
Mphathi weBhanga EliBulungako;
Badosiphambili bezeKolo;
Banqophisi Zombelele kanye nabanye abadosiphambili bemisebenzi yomphakathi;
Ngokuphuma kwabo ngobunengi, baqinisekisa bona ngokusebenzisana singenza okunengi ekulweni nomtlhago nekwakheni ipilo engcono yabantu boke.
Bebakhuthazwa mbono wokufakwa ngaphakathi komphakathi, iSewula Afrika ekungeyabantu boke, isitjhaba esihlangeneko ngokuhluka kwemihlobo, abantu abasebenzisanako ekwenzeleni woke umuntu okukhulu nokuhle.
Siyazithoba ngegunya lamandla wekhetho esilinikelwe sitjhaba senarha yekhethu, esikhethe urhulumende waso ngendlela ethembisako.
MaLunga aHloniphekileko,
Eminyakeni embalwa egadungileko isitjhaba sekhethu sidlule eenkhathini ezinikela iselela. Sithokoza ngombana sinekambiso yomthethosisekelo enamandla nesebenza ngokuzeleko, enamaziko ahlangeneko nabumbeneko ekulwisaneni nalobu budisi ngokutjhelela nangesithunzi. Umnyanya wanamhlanjesi ngewokugidinga umsebenzi owenze ikululeko esinayo le. Godu kukugidinga isiko lethu lokuragela phambili nokuzibophelela ngokuhlanganyela.
Lokhu kufakazelwa kukuba khona kwakamakekere wethu uMadiba, owakha isisekelo salokho okwazuzwa yinarha yekhethu, kanye nalokho kwakaMongameli wangaphambilini uThabo Mbeki owaragela phambili wakha phezu kwaleso sisekelo.
Njengobana nazi, bonyana ukulwisana nomtlhago kuhlangana namahlelo aphezulu kilayo atjhejwe ngurhulumende. Ngomhlaka 9 kuMrhayili, mhlana kwethulwa esitjhabeni uMongameli, senza isibopho ebantwini beSewula Afrika nephasi loke bona:
Lokha nakusese nabahlali bemaphandleni abangakghoni ukuziphilisa ngehlabathi yenarha abahlala kiyo;
Angeze saphumula, begodu angeze sesaba besiphambuke, ejimeni lethu lokurarha umtlhago.
Ekuphumeleliseni umnqopho lo, urhulumende wethu ukhombe iindawo ezilitjhumi okuziindawo eziqakathekileko, eziba yingcenye yeQhinga leNdlela yokuSebenza lesiKhathi EsiPhakathi ka-2009 ukuya ku-2014.
Ihlelweli lisungulwe ngesikhathi sobujamo obumbi bezomnotho.
Unyaka odlulileko ube ngunyaka lapho zomnotho zephasi zibe nesikhathi sobudisi esingakatjhejwa eminyakeni elitjhumi esikiyo le.
Kuqakatheke khulu gadesi kunangaphambilini bonyana sisebenze ngokubambisana ngehlelo elifanako ekuziphenduleleni kilobu bujamo obumbi bezomnotho.
Sithatha iNdlela yokuSebenza yeSewula Afrika njengesithomo sokuziphendulela ebujameni obumbi bomnotho weentjhabatjhaba, efikiswe ekugcineni ngurhulumende, abasebenzi namabhizinisi ngoMhlolanja unyaka lo. Kufanele sisebenze njenganje khona sizakwehlisa umthelela wokwehla komnotho khulukhulu kilabo ababa bongazimbi.
Sesithomile ukusebenzela ukuphungula izinga lokulahleka kwemisebenzi. Kunesivumelwana esihlongozweko phakathi kwakarhulumende nabahlanganyeli bomphakathi ekusungulweni kwebandulo labasebenzi lokha nakunganamsebenzi.
Abasebenzi abazobe baqalene nokukhutjhwa emsebenzini ngonobangela wobujamo obumbi bomnotho bazokuhlaliswa emsebenzini, isikhatjhana bese babandulwa kabutjha babandulelwe amakghono amanye.
Imikhulumiswano ngemininingwana ephathekako iragela phambili phakathi kwabahlanganyeli bomphakathi neenhlangano ezizokuthinteka emahlelweni anjengala, sekufakwe phakathi nomKhakha wezeFundo namaZiko weBandulo.
Sizokusekela umsebenzi weKomitjhini YokuBuyisana NokuLamula ukusiza abaqatjhi nabasebenzi bonyana bathole ezinye iindlela zokukhupha abantu emsebenzini ngokulandela ikambiso efaneleko yezomthetho.
Bekube kunamhlanjesi, abokomitjhinara beKomitjhini YokuBuyisana Nokulamula baphephise imisebenzi engehla kweenkulungwana ezine ngekambiso yokubonisana, bebanikela isiyeleliso esiragela phambili nesekelo kubasebenzi abakhutjhwe emsebenzini.
Ikhophoretjhini Yokuthuthukiswa kwamaFemu ihlome ihlelo lokusekela ngeemali iinkhamphani ezisebudisini. Sizokuqinisekisa godu bonyana urhulumende uthenga ipahla yakhe enengi nemisebenzi eyenzelwa abantu ekhayapha, ngaphandle kokuqalela phasi ukuphalisana kwephasi mazombe nanyana ukukhuphula intengo ibe ngaphezu kwamazinga amukelekako.
Ukwakhela phezu kwepumelelo yokungena hlangana komgomo wezerhwebo, iPlani yokuSebenza Komgomo wamaFemu enyusweko izokuhlonywa. Imikhakha edosa phambili esele ikhonjiwe yeenthuthi, amakhemikhali, ukukhiqizwa kweensimbi, zokuvakatjha, zezambatho nezamahlathi. Ukungezelela kilokhu, kuzakubekwa godu emisebenzini, zemikhiqizo emincani kanye nezamakontraga hlangana nezinye, ngetjisakalo yokwakha amathuba wemisebenzi enesithunzi.
Njengehlangothi lesiGaba sesibili seHlelo eLandisiweko lemiSebenzi yesiTjhaba, iHlelo lomSebenzi womPhakathi lizokuragwa ngokurhabako. Linikela izinga okungeliphasi lomsebenzi ojayelekileko kilabo abawutlhogako, kube ngakelinye ihlangothi lithuthukisa ubujamo bepilo emiphakathini.
Ukwehla komnotho kuzokuthinta ibelo lelo inarha yekhethu ekhamba ngalo ekulungiseni iinselela zehlalakuhle nezomnotho esiqalene nazo. Kodwana lokhu akukazokutjhugulula ituthuko yethu.
Lokho esikukhombileko nesakubeka phambili ukuya ngomgomo, kanye namaplani esiwabeke ngaphambi kwabakhethi, azokuhlala ayisika yehlelo lakarhulumende wethu lo. Ngomoya womphakathi weSewula Afrika, asihlanganeni khona sizakuthola isisombululo sisoke. Sesifikile isikhathi sokobana sisebenze ngamandla.
Urhulumende wethu uzokuqala phambili, angeze abuyela emva!
Amagadango ahlelwe kuQhinga leNdlela yokuSebenza lesiKhathi EsiPhakathi kufanele atjheje ubudisi obulethwa miraro yomnotho. Ukwehla lokhu akukafaneli kwenze bonyana sitjhugulule amahlelo wethu. Kunalokho kufanele kusikhuthaze bonyana senze lokhu ngebelo nangetjisakalo.
Indlela yokuSebenza itjheje khulu amahlelo aphambili alitjhumi.
Siyazibophelela bonyana ngokusebenzisana singarhabisa ukukhula komnotho besitjhugulule umnotho khona sizakwakha imisebenzi esezingeni elifaneleko namaphilo adzimeleleko.
Sizokusungula ihlelo elikhulu lokwakha umthangalasisekelo womnotho nezehlalakuhle yomphakathi. Sizokuthuthukisa besithome amano wokuthuthukiswa kweendawo zemaphandleni ahlanganiswe nenarha nokubuyekezwa kwezelimo nokuba nokugoma okwaneleko.
Sizokuqinisa amakghono neensetjenziswa zabasebenzi. Sizokuthuthukisa ubujamo bezamaphilo wawo woke amaSewula Afrika. Ngokusebenzisana nawo woke amaSewula Afrika, sizokuqinisa ukulwisana nobulelesi nobukhohlakali. Sizokwakha imiphakathi ehlangeneko, etjhejako nedzimeleleko.
Godu, ngokusebenzisana nabantu nangokusekelwa ziinsebenzi zikarhulumende, sizokwakha urhulumende othuthukako, sithuthukise ukwenziwa ngcono kwemisebenzi yomphakathi begodu siqinise amaziko wentando yenengi. Kulithabo kimi ukuletha tjhatjhalazi amaphuzu aqakathekileko wehlelo elizokusetjenziswa.
Ukulethwa kwemisebenzi enesithunzi kuzokuba sekabeni yemigomo yezomnotho begodu kuzokudlala indima eqakathekileko ekurherheni itjalomali nemizamo yokulethwa kwamathuba wemisebenzi. Ngokukhambisana neenthembiso zethu, kufanele siragele phambili ngokuthuthukisa umnotho ofaka hlangana koke.
Ngalendlela, sizokusebenzisa amahlelo karhulumende wokuthenga, ukukhutjhwa kwamalayisense nokusekela ngeemali ukusiza amabhizimisi asakhasako nokuthuthukisa ukuthonywa kweHlelo eliBanzi lokuThuthukisa abaNzima ngomNotho nemigomo yokuQatjha ngokuLinganisa. Ukuthoma ukusebenza kuzokwenziwa ngokutjheja ifuneko yokulungisa ukungalingani ebekukhona esikhathini esidlulileko.
Itjhuguluko leli lizokwenziwa ngokusekela abomma, ilutjha, nabantu abakhubazekileko.
Sizokwehlisa umthwalo wokuphatha emahlombe wamabubulo amancani. Indaba yokungathuthuki ngonobangela wemithetho ekhona yakhe yavezwa mkhakha lo amahlandla ambalwa.
Kelinye ihlelo lokungena hlangana ekwakheni amathuba wokusisa, urhulumende uzokusebenzisa ikambiso eyodwa nehlangeneko yokutlolisa amabubulo. Lokhu kuzokwenza ngcono ukusetjenzelwa kwabathengi nokuphungula iindleko zokurhweba eSewula Afrika. Elinye iphuzu eliqakathekileko ekwakheni amathuba wemisebenzi liHlelo Elandisiweko lemiSebenzi yesiTjhaba. Umnqopho wesigidi sinye semisebenzi sewufinyelelwe. IsiGaba sesibili sehlelo sinqophe ekuletheni amathuba wemisebenzi angaba ziingidi ezine ngo-2014. Kusukela gadesi bekube nguNobayeni ka-2009, sihlela ukuletha amathuba wemisebenzi abalelwa ku-500 000.
Lokha nasisakha ibhoduluko lamathuba wemisebenzi namabhizimisi, urhulumende uyavuma bonyana abanye babahlali bazokuragela phambili ngokufuna isizo likarhulumende. Isibonelelo semali yezehlalakuhle sizokuhlala siyindlela ekhamba phambili yokulwa nomtlhago. Kusukela ngomhlaka 31 kuNtaka 2009, abantu ababalelwa ngehla kweengidi ezi-13 bathola isibonelelo semali yezehlalakuhle, bese kuthi abangehla kweengidi ezibunane babo kube bantwana.
Asivumelaneni bonyana akukameli kube nomntwana ozokuyokulala angakagomi ngombana ababelethi bakhe bangasebenzi. Nange singasebenzisana, singenza okunengi. Mvakatjhi eziKhethekileko, njengengcenye yesibili yehlelo lamano eliqakathekileko, sizokuragela phambili ngehlelo lethu lokwakha umthangalasisekelo womnotho newezehlalakuhle.
IButhelelo lokuThuthukiswa komThangalasisekelo karhulumende elisandukusungulwa lizokwenza isiqiniseko sokobana, iindleko zezakhiwo ezihlelelweko ezingaba ziingidi e-R787 njengombana zihlelwe kusabelo seemali ekuthomeni konyaka lo lithonywa ngendlela efaneleko.
Isekelo leemali leli lifaka phakathi ukwatjelwa kwehlelo lokwakha iinkolo, iinthuthi zomphakathi sekufakwe phakathi ikambiso yehlelo leembhesi ezirhabako, zezindlu, amanzi kanye nekukhanjiswa kwendle.
Omunye umthangalasisekelo omkhulu yiphrojekthi yokusisa kuBhegere yePhasi yeBholo eRarhwako ye-FIFA ka-2010. Njengorhulumende nesitjhaba sokana, sifunga bonyana iBhegere yePhasi izokutjhiya ilifa lelo abantwana bethu nemiphakathi izokuzuzakilo eminyakeni eminengi ezako.
Sisezingeni elifaneleko lokuhlangabezana neendingo zethu begodu sizimisele ukunikela iphasi iBhegere yePhasi ehle khulu kunekhe zabakhona. Sibeka amahlelo woke ngefanelo ukuqinisekisa bonyana iBhegere yeenHlangano, ezokuthoma ngomhlaka 14 kuMgwengweni iba yipumelelo ekulu.
Ngenyanga kaSihlabantangana kilonyaka ophezulu, ngazisa ubudosiphambili bebubulo lamateksi bonyana bujamise imikhulumiswano mayelana nokusebenza kwekambiso yehlelo leembhesi ezirhabako bekube ngemva kwamakhetho. Sithembise ukunikela ngesikhathi esaneleko semikhulumiswano khona sizakusebenza kuhle ngeenghonghoyilo zebubulweli. Ngomhlaka 11 kuMgwengweni, uNngqongqotjhe weenThuthi uzokuthoma ngemikhulumiswano nebubulweli.
Umhlangano uzokuthoma umlandelande wemikhulumiswano nabakghonakalisi abathintekileko ehlelweni leembhesi ezirhabako. Sinethemba lokobana iindaba ezingakalungi kuzokusetjenzwa ngazo bona woke umuntu aneliseke. Lokhu kuzokufaka phakathi iphuzu eliqakathekileko lokuthi abakghonakalisi bazokuzuza bunjani kilelihlelo.
MaLunga aHloniphekileko,
Enye ituthuko ezokusiza iBhegere yePhasi kukhupha imithangalasisekelo yokurhatjha ngokwedijithali netshwayo elizokusabalalisa iinrhatjhi. Ngaphezu kwakho koke, sizokwenza isiqiniseko sokobana iindleko zezokuthintana ziyaphunguka ngamaphrojekthi ezako ukwelula umthamo obanzi wokuthintana.
Kufanele senze isiqiniseko sokobana asitjhiyi iindawo zemakhaya ngemva etuthukweni ekarisako le. Njengehlangothi lokuthuthukiswa kwezakhiwo zomphakathi sizokunikela ngezindlu zokuhlala abantu abazikghonako neendawo zokuhlala ezinesithunzi. Sizokuragela phambili ngesithembiso sokobana ukuhlaliswa kwabantu akusikukwakha izindlu kwaphela.
Kumayelana nokutjhugulula amadorobha wethu amakhulu namancani nokwakha imiphakathi ehlangeneko, edzimeleleko, nenakekelako ngokufikelela lula emsebenzini neendawo zokuzithabisa emphakathini, sekufakwe phakathi iintlabagelo zezemidlalo nezokuzithabisa.
Ngomoya lo, sizokusebenzisana nePalamende ukurhabisa ikambiso yomThethomlingwa wokuPhathwa kokuSetjenziswa kweNarha. Ngokusebenzisana nabantu bethu abaseendaweni zemakhaya, sizokwenza isiqiniseko sokobana amano wokuthuthukiswa kweendawo zemakhaya ahlanganiswa nenarha nokubuyekezwa kwezelimo nesiqiniseko sokuba nokugoma, kuzokuba lihlelo lesithathu esizolitjheja.
Ngithanda ukusebenzisa lelithuba ukudlulisela amagama wokutjhiriya emndenini weSekela likaNgqongqotjhe wezeLimo, uDirk du Toit, ohlongakele kiyo iveke le. Ukuzinikela kwakhe emsebenzini sizokukhumbula kwamambala. Abantu beendawo zemakhaya nabo banelungelo lokuba negezi namanzi, iindlwana zokuzithuma ezidoswako, iindlela, iindawo zokuqeda isizungu nezemidlalo kanye neendawo zokuthenga ezingcono, ezinjengezemadorobheni.
Nabo banelungelo lokusizwa kezelimo ukuze bazitjalele imirorho nokhunye, bebafuye khona bazakwazi ukuziphilisa. Sizimisele ukulithoma ijima leli lokwakha imithangalasisekelo eendaweni zemakhaya. Lokha nasisebenzisana nezakhamizi, amakhosi, amakhansela namakhosana sizokwazi ukuwurhabisa lomsebenzi.
Sibawa abantu abahlala eendaweni zemakhaya bona bathome ukuzilungiselela ukutjela urhulumende bonyana ngiziphi izinto abazifuna msinyana.
Ngokusebenzisana singenza okunengi.
Somlomo oHloniphekako noSihlalo,
Ngokungena hlangana lokhu, silindeleke bonyana sitjhugulule indlela leyo iindawo zemakhaya eziqaleka ngayo enarheni yekhethu.
Zefundo zizokuba ngelinye lamahlelo atjhejwa khulu eminyakeni emihlanu ezako. Sifuna abotitjhere, abafundi nababelethi bona basebenzisane norhulumende ukutjhugulula iinkolo zethu bona zibe maziko aphuphuma ngepumelela.
Ihlelo lokuThuthukiswa kwabaNtwana abasesebaNcani lizokukhutjhulwa, ngomnqopho wokwenza kube lula ukungena kuGreyidi R kwawo woke umntwana bese sibuyelela inani labantwana abangaphasi konyaka ukuya eminyakeni emine ngomnyaka ka-2014.
Sithanda ukubuyelela izinto ekufanele bonyana zenzeke nakanjani. Abotitjhere kufanele babe sesikolweni, ngekumbeni yokufundisela, ngesikhathi, bafundise, ngaphandle kokuliselela nanyana ukuqalela phasi umsebenzi nangaphandle kokuhlukumeza abafundi! Abafundi kufanele babe ngekumbeni yokufundela, ngesikhathi, bafunde, bebahloniphe abotitjhere babo nabo bahloniphane, bedogu benze nemisebenzi yesikolo.
Ukwenza ngcono ukuphathwa kweenkolo, ibandulo elisemthethweni lizokuba mbandela wokuthuthukisa abotitjhere bona babe boprinsipali nanyana iinhloko zeminyango.
Sizokuhlangana naboprinsipali ukwabelana ngombono wethu ngokuvuselela ikambiso yefundo.
Sizokungezelela imizamo yethu ukukhuthaza boke abafundi bona baqede ifundo yabo yesekhondari.
Esikunqophileko kukwandisa amazinga wokuzitlolisa eenkolweni zemasekhondari ngamaphesende ama-95 ngonyaka we-2014. Godu sitjheje iimedo ezitja zokubuyisela esikolweni abafundi abalise isikolo, besibanikele isekelo.
MaLunga aHloniphekileko, siphatheke kumbi khulu ngemibiko yabotitjhere abahlukumeza abafundi ngokomseme, khulukhulu abafundi babentazana.
Abotitjhere abasebenzisa isikhundla sabo kumbi namandla wabo ekubeni nobudlelwana bezomseme nabantwana, bazokuthathelwa amagadango aqinileko. Ukuthuthukisa ukufunda kwepilo yoke, lelihlelo leFundo yabaDala neBandulo elibizwa i-Kha ri Gude lizokuqiniswa.
Kufanele senze isiqiniseko sokobana ibandulo nokuthonywa kokuthuthukisa amakghono enarheni liziphendulela emfunekweni zomnotho. Umkhakha weFundo ePhakamileko neBandulo onamakholiji ama-50 namakhamphasi ali-160 inarha yoke kuzokuba ziindawo ezisisekelo zokuthuthukisa ukubandulwa kwamakghono.
Sizokuthuthukisa ikghonakalo yokungena efundweni ephakamileko kwabantwana abavela emindenini etlhagako begodu senze isiqiniseko sokuhloma ihlangano edzimeleleko ezobasekela ngeemali emayunivesithi.
Sinetjisakalo ekulu mayelana nokwehla kobujamo bezamaphilo, oburhagaliswa kukhula kobulwele eminyakeni elitjhumi nahlanu esikhathini esidlulileko.
Sizibekele iminqopho yokuragela phambili siphungulei ukungalingani ekunikeleni ngesizo kezamaphilo, ukusiza umthamo wabasebenzi, ukuvuselelwa kweembhedlela nemitholapilo bese siragela phambili ngokulwisana nomulwana wentumbantonga nentumbantonga ngokwayo, nesifo sesifuba namalwelwe amanye.
Kufanele sisebenzisane ekuthuthukiseni ukuthonywa kweHlelo Elipheleleko lokweLapha, UkuPhatha nokuTjhejwa koMulwana weNtumbantonga neNtumbantonga ngokwayo ngomqopho wokuphungula izinga lokuthelelana okutjha okungaba khona ngamaphesende ama-50 ngonyaka ka-2011. Sifuna ukufikelela kumaphesende ama-80 kilabo abafuna ukwelatjhwa ngesigogobalisi sentumbantonga kungakafiki unyaka ka-2011.
Sizokuhloma ihlelo leTjhorensi yezamaPhilo yesiTjhaba ukuya ngeengaba nangendlela ethuthukisako. Ukuze kuthonywe iTjhorensi yezamaPhilo yesiTjhaba, ukulungiswa ngokurhaba kweembhedlela zomphakathi kuzokuragwa ngokubambisana nabahlanganyeli bomPhakathi nabangeQadi.
Godu sitjheja ngokurhaba iindaba zokubhadelwa kwabasebenzi bezamaphilo khona kuzakuphela ukuzaza okukhona ekwenzelweni imisebenzi yezamaphilo.
Ngokusebenzisana asenze okunengi ekwenzeni ngcono itjhejo lezamaphilo, elikhambisana nemiNqopho yokuThuthukisa yeMiliniyamu yeenTjhaba eziBumbeneko ukuphungula umtlhago ngesiquntu ngonyaka waka-2014.
Kuqakathekileko godu ukuthuthukisa ukusebenza kuhle kwamakhotho nokusebenza kwabatjhutjhisi nokunikela abaphenyi amakghono womsebenzi, zesiforensiki nezobuhlakani. Umsebenzi lo uthomile, begodu uzokuthathwa ngamandla amatjha nangomfutho.
Hlangana neminye iminqopho yamsinyana kukwenza isiqiniseko sokobana singezelela inani labatjhutjhisi nabasebenzi beBhodi yokuSiza ngezomThetho. Sizokwenza okufanako nangamapholisa abaphenyi.
Sitjhugulule igama lomnyango lo ukusuka kewezokuPhepha nokuVikeleka ukuba mNyango wezamaPholisa, ngehloso yokugandelela amandla wokusebenza kwamapholisa. Lokhu kuzakusiza ekuphunguleni ubulelesi obumbi nemiguruguru ngamaphesende alikhomba ukuya kumaphesende alitjhumi ngonyaka.
Itjhejo eliqakathekileko lizokunikelwa godu ekulwisaneni nobugebengu obuhleliweko, kanye nobulelesi obenziwa kibomma nabentwana.
Somlomo oHloniphekileko noSihlalo,
Njengombana sisathokoza ukutjalwa kweemali kwebubulo langeqadi emkhakheni wezokuvikeleka, sizokuthuthukisa umthetho webubulweli.
Hlangana namanye amahlelo aqakathekileko, sizokuthoma ngekambiso yokuhloma i-Ejensi yokuLawulwa kwemiKhawulo; sizokuqinisa imizamo yethu yokulwisana nobulelesi nokweba, besithuthukise nekambiso emajele wethu ngehloso yokuphungula ukubuyelela ukwephula umthetho.
Ngithanda ukugandelela isekelo lethu ngokuragela phambili ukutjhugulula zobulungiswa.
Itjhuguluko kumele lithinte iindaba eziqakathekileko njengokuthuthukisa ukuzijamela kwezobulungiswa, ikambiso yangaphakathi yokuziphendulela kezobulungiswa nokwenza isiqiniseko sokobana boke abantu bafikelela isizo lezobulungiswa.
Ipumelelo yekambiso yentando yenengi yokana idzimelele etjhebiswaneni elihle lokuhloniphana nommoya wokubambisana phakathi kwesiGungu, isiBethamthetho nezoBulungiswa. Lokhu kuqakatheke khulu kuntando yenengi esekelwe kumthethosisekelo.
Somlomo oHloniphekileko noSihlalo,
Sizokubeka ilihlo ekulwisaneni nobukhohlakeli nokukhwabanisa ehlelweni lokukhutjhwa kwamathenda, ekwenzeni iimbawo zeencwadi zokutjhayela, isibonelelo semali yezehlalakuhle, abomazisi, nokwetjiwa kwamadokhethi wamacala emapholiseni. Angigandelele bona soke sinendima ekufanele siyidlale epini yokulwisana nobulelesi.
Kufanele sizibandakanye ngokuba majadu kumaForamu wesiPholisa emPhakathini. Kufanele silise ukuthenga ipahla eyetjiweko, ngombana lokhu kuyinto ekhuthaza ubulelesi. Kufanele sibike ubulelesi besisize amapholisa ngelwazi lokuthi abambe labo abaphula umthetho. Ngalendlela, sizobe siragela phambili ekwenzeni bonyana umphakathi wethu ube ngonganabulelesi.
MaLunga aHloniphekileko, kusukela ngonyaka we-1994 safanelwa kukwakha umphakathi ohlangeneko nobumbeneko obe uhlukene esikhathini esidlulileko. Senza ibizelo lokobana siragele phambili nerhuluphelo lokuthuthukisa ukuhlangana ekuhlukaneni, besithuthukise ikambiso yokuziphatha eyatjelwanako yokulilisana komphakathi begodu sibe mphakathi otjhejako.
Ikambiso yethu eyatjelwanako yokuziphatha kufanele isikhuthaze bonyana sibe bahlali abamajadu ekwakheni kabutjha inarha yekhethu. Kufanele sakhe isithombe senarha esifanako kanye nobufelandawonye.
Kufanele sithuthukise ukubambana okufanako enarheni yekhethu, umThethosisekelo namatshwayo wenarha. NgoMoya lo, sizokuthuthukisa iNgoma yesiTjhaba neflarha yenarha kanye nawo woke amatshwayo wenarha. Abentwana bethu, kusukela kabaseminyakeni ephasi, kufanele bafundiswe ukuhlonipha umThethosisekelo weNarha kanye namatshwayo wenarha, bebazi bonyana kutjho ukuthini ukuba zizakhamuzi zeSewula Afrika.
Sizokwenza isiqiniseko sokusebenzisa indlela efanako ekutjhugululweni kwebhoduluko namagama weendawo. Lokhu kumele kunikele ithuba lokufaka woke amaSewula Afrika hlangana ekwakhiweniI kwesitjhaba esifanako, ukudephisa ukuzwisisa umlando namagagu wethu.
Zemidlalo zilithulusi elinamandla ekwakheni isitjhaba. Ngokusebenzisana kufanele sisekele zoke iinqhema zethu zenarha kusukela ku-Bafana Bafana ukuya kuma-Proteas nama-Springboks; kusukela ku-Banyana Banyana ukuya kilabo bama-Olimphiki wabaKhubazekileko.
Ngivumelani bona ngisebenzise lelithuba ngihalalisele iinqhema zethu zenarha ngendlela ezidlale ngayo iveke ephelileko, ngokuthumba kwabo abonongorwana abathathu.
Sithatha ithubeli sihalalisele ama-Springboks emidlalweni yabo emilandelande ezako yeBrithani nama-Irish Lions. Kusepepeneneni bonyana kuyatlhogeka bonyana sitjale iimali ngobunengi ekuthuthukiseni zemidlalo. Sizokurhabisa ukuvuselelwa kwezemidlalo ngeenkolweni besenze isiqiniseko sokobana ziba yingcenye yekharikhyulamu yesikolo. Ukungezelela kilokhu sizokwenza isiqiniseko sokobana ukunikelwa kweentlabagelo zezemidlalo emiphakathini edobha phasi kuthola itjhejo lokuthoma.
Somlomo oHloniphekileko noSihlalo,
Sizibophelele eminyakeni edlulileko ukufaka isandla ekwakheni i-Afrika engcono nephasi elingcono. Umnqopho omkhulu karhulumende wesikhathi esiphakathi kukwenza isiqiniseko sokobana itjhebiswano lethu neenarha zangaphandle lizokufaka isandla ekwakhiweni ubujamo obuvumela ukudzimelela kezomnotho ezikhulako nezithuthukako.
Ukuqakatheka ngokulinganako, nokuba seduze nekhaya, kuqinisa ukuhlangana kweemfunda ngokugandelela ukwenza ngcono ukuhlanganiswa kwepolotiki nezomnotho eenarheni zomPhakathi oThuthukako weeNarhena ze-Afrika, ukuya emnqopheni weBumbano le-Afrika likarhulumende oHlangeneko. Sizokuhloma i-Ejensi yeHlanganyela ekuThuthukiseni iSewula Afrika ekwenzeni ngcono ituthuko ngokubambisana nezinye iinarha ekhonthinenthini.
NjengoSihlalo womPhakathi oThuthukako weeNarha ze-Afrika nomKghonakalisi, sizozibandakanya ekwenzeni ngcono urhulumende ofaka koke phakathi kufikela lapho kubanjwa amakhetho atjhaphulukileko nangathathi ihlangothi eZimbabwe.
Sizokufaka isandla ekuqiniseni itjhebiswano leSewula yeSewula besiragele phambili neemvumelwano ezizuzisa ngokufanako iinarha eziyisika ezingeSewula.
Sizokuragela phambili ngokungezelela itjhebiswano neeNarha ezithuthukileko zeTlhagwini sekufakwe phakathi i-G8, kanye netjhebiswano neHlanganyela yeYurobhu.
Sizokuragela phambili sidlale indima eqakathekileko ekwenzeni isiqiniseko sokobana kuba nesiphetho emzombeni wemikhulumiswano emayelana netuthuko ese-WTO Doha.
Somlomo oHloniphekileko noSihlalo,
ISewula Afrika, njengenarha eyomileko ifuna itjhejo elirhabako ukuphungula ukutjhuguluka kwebhoduluko nokwenza isiqiniseko sokuphakela izakhamuzi zeSewula Afrika amanzi.
Hlangana namahlelo ahlukeneko, sizokuphumelelisa iQhinga lokuThuthukisa noKwandisa Amanzi, elizokuqinisa ukuphathwa kwamanzi. Sizokuragela phambili ukwenza ngcono ukusetjenziswa kwamandla nokuthembela phezu kwamandla abuyekezwako.
MaLunga aHloniphekileko,
Umbuso othuthukako ufuna ukwenziwa ngcono kwemisebenzi yomphakathi nokuqinisa iinhlangano zentando yenengi.
Sihlome ama-Ofisi amabili e-ofisini likaMongameli ngomnqopho wokuqinisa amano wokuhlela begodu nokutjheja nokuhlunga indlela yokusebenza.
Sizakubuya sisebenzisane namaBhizinisi womBuso namaZiko wokuThuthukisa zeeMali ekambisweni yokuhlela kwakarhulumende begodu senze ngcono ukutjheja nokuhlunga ukusebenza kwabo.
Ukwenza isiqiniseko kiyo yomithathu imikhakha karhulumende - urhulumende wemakhaya, weemfunda nophezulu - sizokuthuthukisa izenzelo zomphakathi, sizokurhabisa nokuhlonywa kwehlelo lokusebenza ngokufanako komBuso.
Urhulumende ophetheko lo uzakugandelela ihlelo labantu qangi ekunikeleni ngezenzelo zomphakathi. Sizokwenza isiqiniseko nekuhlonipheni ekunikeleni ngezenzelo ezifaneleko ukusukela kubasebenzi abasebungenweni nabanikela ngemisebenzi kiyo yoke iminyango karhulumende.
Kilesisikhathi sokuvuselela, sizokuragela phambili ukuya kurhumende osebenzisana nabantu khudlwana.
Ubudosiphambili ngokuba sibonelo, umsebenzi uthomile ekuhlonyweni komthamo wokuthintana nomphakathi e-ofisini likaMongameli.
Ngaphezu kweencwadi nama-imeyili abuya emphakathini, sizokuhloma godu umtato wasimahla ozokuqinisekisa ukufikeleleka lula.
Abasebenzi bazokutjheja imibuzo yomphakathi kwangathi bekungiyo kwaphela, bayilandelele ngamatjhaneli woke afaneleko bekufike lapho kufumaneka isizo elifaneleko.
Somlomo oHloniphekileko noSihlalo,
Amaziko la ahlanganiswe ngehloso yokungezelela imisebenzi nokuthuthukisa amathuba anikelwa ilutjha.
I-Enjensi le izokuhlanganisa iimfundiswa ezililutjha ezingasebenziko namathuba wezomnotho; iqinise imizamo yokwelula iHlelo leNarha lokuSebenzela iLutjha beyisekele abosomabubulo abasesebatjha.
Inyanga ezako uMadiba wethu othandekako uzobe enza iminyaka ema-91. Abantu ephasini mazombe basaragela phambili ukuthabela ukuba khona kwakhe nokuthi abararululele imiraro yabo.
UMadiba wazibandakanya kezombanganarha iminyaka ema-67, begodu ngelanga likaMandela abantu ephasini mazombe, emsebenzini, emakhaya neenkolweni, bazokukhonjelwa bonyana bathathe imizuzu ema-67 yesikhathi sabo benze into eqakathekileko emiphakathini yabo, khulukhulu kilabo abadosa emhlweni.
Asisekeleni iLanga likaMandela ngeenhliziyo zethu zoke begodu sikhuthaze iphasi bonyana lihlanganyele nathi kilelijima elihle kangaka.
Sinikele esitjhabeni ihlelo lethu leminyaka emihlanu ezako. Isibopho ngasinye sikhambisana nehlelo elidephileko lephrojekthi, elibekelwe isikhathi esikhethekileko.
Ilwazi leli lizokudluliselwa emphakathini kungasi kade. Nakanjani njengezakhamuzi kufanele sizibuze bona khuyini esingazenzela khona ukusiza ukuthuthukisa ihlelo leli lesitjhaba.
Ukuba sisakhamuzi akusimayelana namalungelo kwaphela, kodwana kumayelana nokuziphendulela, ekwenzeni inarha yekhethu ibe ngcono.
Silindele godu nokusebenzisana kuhle neenhlangano eziPhikisako ePalamende, ngoMoya wokubeka inarha yekhethu phambili.
Ukungezelela kilokhu, uMadiba wasifundisa kuhle bonyana inarha yekhethu le ingeyethu soke, abanzima nabamhlophe. Ukusebenzela ukubuyisana, nokubumbana, kuzokuhlala kuqakathekile nasiragela phambili ngekhambo lethu.
Njengombana ukuthonywa kwehlelo lethu kuzokwenzeka ngaphasi kobujamo obumbi bomnotho, kuzakufuneka bonyana sisebenze ngelikhulu itjhejo - singoni, kungabi nokubuyiselwa emva kweemali - yoke imali kufanele isetjenziswe ngokuhlanipha nangefanelo. Kufanele sizabele imali esiyitlhogako, ukufikelela iimfuneko zethu.
MaSewula Afrika athandekako, ngokusebenzisana singenza okunengi ukufikelela umbono ofanako wesitjhaba esingcono nesiphumelelako!
Lokhu kubambisana esikhombela kube khona.
Ngiyathokoza!
<fn>10022614551001.txt</fn>
Somlomo ohloniphekileko;
Sihlalo womKhandlu weNarha oweNgamele iimFunda;
Sekela likaSomlomo weNdlu yesiBethamthetho seNarha neSekela;
likaSihlalo womKhandlu weNarha oweNgamele iimFunda;
AboNdunakulu abakhethekileko naboSomlomo beemFunda zethu;
Usihlalo weNdlu yeNarha yabaRholi beNdabuko;
IinHloko zamaZiko aSekela iNtando yeNengi;
Iimbotjhwa zalokha zezepolotiki naboMakadebona bepi;
Sithabela ukuba nani entambameni eqakatheke kangaka.
Somlomo ohloniphekileko
Sikhethe ilangeli njengalelo lokubiza iHlalohlanganisela leziNdlu zePalamende ukwethula iKulumo yesiTjhaba, ukugidinga umzuzu womlando owatjhugulula inarha yekhethu.
Hlangana nokhunye, bekalilunga labajameli bezomthetho emlandwini weRivonia. Sidlulisa ukuthokoza kwethu kubangani bethu namakhomreyidi eentjhabatjhabeni, ngokusizana nathi kobana sithole ikululeko.
Silotjhisa uburholi behlangano ebusako nabalingani boMfelandawonye, labo umnyanya lo ongokhetheke khulu nakibo.
Bakwethu nabangani,
Bakwethu abahloniphekileko,
Sibuye sithokoze khulu kwamanikelela emphakathini weentjhabatjhaba ngesekelo labo elinganakuzaza emzabalazweni wethu. Iinkhathezi emlandweni wethu zitjengisa ikghono lethu lobunye, nangaphasi kobuJamo obubudisi, nokutjheja qangi itjisakalo yenarha ngaphambi kwezinye.
Ngokusebenzisana, singenza okunengi.
Malunga ahloniphekileko,
Enyakeni wona lo, sizokukhumbula kwe iHlangano yoBunye beSewula Afrika, eyahlonywa ngonyaka we-1910. Lokhu kwakha inarha ebumbeneko.
Ngokuqakathekileko, Ukuninwa kwabantu abanzima kuHlangano yoBunye le, kwaba ngunobangela omkhulu wokutlanywa kwe-African National Congress ngonyaka we-1912. Njengalokha sitshwaya isikhathesi ngokukhamba konyaka, kufuze siqale emva sitjheje kobana lingangani ibanga esilikhambileko njengenarha.
Malunga ahloniphekileko,
Ngijame phambi kwenu ngingasuye umporofidi, kodwana njengesisebenzi senu esizithobako, nina bantu.
Ukuzinikela kwenu nokungaphelelwa ngokuzinikela ngikho okukghonakalise ukubakhona kwami lapha namhlanjesi.
Ngalokho-ke ngibeka iminyaka yepilo yami eseleko ezandleni zenu."
Amezwi la asikhuthaza kobana singaliseleli bekufike lapha sifikelela khona emazingeni womphakathi ongakabhodwa mtlhago nokudinywa amathuba.
Eminyakeni ematjhumi amabili kusukela uMadiba atjhatjhululwa, inarha yekhethu itjhuguluke khulu. UMongameli uMandela wabumba inarha le ngerhuluphelo leSewula Afrika engabandlululi ngobulili nangobuhlanga kodwana kube yinarha ephumelelako yentando yenengi.
Njengalokha sigidinga ukutjhatjhululwa kukaMadiba namhlanjesi, asizibophelele kabutjha ukwakhela amaSewula Afrika ikusasa elihle, abanzima nabamhlophe. Asilandele irhuluphelo elalwelwa nguMadiba ubuphilo bakhe boke - irhuluphelo yomphakathi wentando yenengi nokhululekileko, lapha boke abantu bahlala ngokuthula banamathuba alinganako.
Malunga ahloniphekileko,
Sibize ukuhlala ngokuhlanganyela entambama ngombana sifuna bonyana inengi labantu enarheni yekhethu, abasebenzi nabentwana besikolo babeyingcenye yomnyanya lo. Siyawathabela amajadu atjengiswe lilutjha ngomnyanya lo.
Abentwana abamakhulu amabili namatjhumi asithandathu nesithandathu abasuka kizozoke iimfunda bazibandakanye kuKulumopikiswano eyandulela ukwethulwa kweKulumo yesiTjhaba ngendima yeLutjha epini yokulwa nomtlhago.
Bakwethu nabangani,
Sihlangene ngaphasi kobujamo bokufadalala komnotho ephasini zombelele.
Unyaka ophelileko, sathomana nokwehla kwamandla womnotho ngemva kweminyaka eli-17. Ukufadalala komnotho wethu kwenza bonyana kulahleke imisebenzi engaba ma-900 000. Inengi lalabo abalahlekelwa misebenzi babantu abondlako ngekhaya.
KuMhlolanja wonyaka ophelileko, abajameli bakarhulumende, amabubulo, abasebenzi nomphakathi bavumelana ngamagadango wokwehlisa izinga lobudisi. Inengi lamagadango la siyawasebenzisa. Sithome ukusebenzisa indlela enamandla elwa nokwehla komNotho ekusetjenzisweni kweemali ngurhulumende, khulukhulu kumthangalasisekelo.
Ukwenzela abatlhagako ubulula, singezelele isikhathi sokukhulisa iMali yesiBonelelo sabeNtwana, begodu sadlulisela isibonelelwesi ebantwaneni abaneminyaka engehla kweli-14. Eminyakeni emithathu ezako, abeNtwana abaziingidi ezimbili abavela emindenini etlhagako, beminyaka eli-15 ukuya kweli-18, bazakuzuza emalini yesiBonelelo sabeNtwana.
IHlangano eThuthukisa amaBubulo ibekele ngahlanye iingidigidi ezi-R6 ukusiza iinkampani ezisebudisini. Urhulumende wethula "ihlelo lokubandula abaphelelwe msebenzi" ukunikela abasebenzi ithuba lesikhathi sokubandulwa kunokurhirizwa. Imizamo le ithuthukiswa liHlelo lethu lezemisebenzi yomBuso.
Isitjhaba sizakukhumbula bonyana eKulumeni yesiTjhaba yonyaka we-2009, ngamemezela bonyana iHlelo eLandisiweko lemiSebenzi yesiTjhaba lizakuveza amathuba wemisebenzi ema-500 000 kuNobayeni enyakeni we-2009.
Amathuba wemisebenzi la avezwa ngomnqopho wokusiza abantu abangasebenziko ukuthola ingeniso, ilemuko lomsebenzi namathuba wokubandulwa.
Silemuke imikhakha etlhoga ukuthuthukiswa, esizasebenza ngayo ngokukhamba kwesikhathi, ukufaka hlangana amathuba angezelelelweko wamaphrojekhthi wemisebenzi. Siyazi kobana imizamo le namanye amagadango ngeze yarhobhisa ngokuzeleko umthintela wokwehla komnotho. Sithokoza ummoya wobuntu wemindeni, imisebenzi yomphakathi neyokuzinikela ekhuthaza inengi labantu ukusiza labo abathintwa budisobu bomnotho, eenkhathini ezibudisi.
Malunga ahloniphekileko,
Iinkomba zezomNotho zitjengisa bonyana sekuba ngcono.
Imisebenzi yezomnotho iyanda eSewula Afrika begodu silindele ukukhula komnotho okuragela phambili. Iimbalobalo zemisebenzi ezikhutjhwe ngelesiBili, zitjengisa bonyana njenganje umnotho uveza amathuba wemisebenzi kunokuyiphelisa. Kusesemsinya, nokho, ukobana singabanesiqiniseko ngebelo letuthuko.
Urhulumende ngeze awalisa amagadango wokusekela. Gadesi kusikhathi sokwenza isisekelo sokukhula komnotho begodu ukukhula okuveza imisebenzi.
Ihlelo lethu lomthangalasisekelo wesikhathi eside lizakusiza umnotho wethu bonyana uhlume ngebelo. Amahlelo wethu wefundo namakghono azakwandisa umkhiqizo wethu nekghono lephaliswano.
UmThethomgomo weQhinga lokuSebenza kwamaBubulo netjhejo lethu elitjha lemiSebenzi yezebhoduluko, lizakwakha amabubulo aqinileko nakghona ukuqatjha abasebenzi. Ihlelo lethu lokuthuthukisa iindawo zemakhaya, lizakuthuthukisa umkhiqizo wemakhaya namaphilo wabantu. Isisekelo samano wethu wokuvuselela umnotho, kulihlelo lethu lokutjala iimali.
Eminyakeni emithathu ezako urhulumende uzokusebenzisa iingidigidi ezima-R846 ukulungisa umthangalasisekelo womphakathi. Mayelana neeenthuthi, sizakutjheja begodu sinabise ithungelelwano lethu leendlela. Sizakwenza isiqiniseko sokobana iimporo zethu zeentimela ziyathembeka,zisebenza kuhle begodu zihlanganiswa namadoyelo weenkepe. Ukuqinisekisa ukutholakala kuhle kwegezi, sihlome iKomiti yaboNgqongqotjhe eQalene nezaMandla ukuthuthukisa ihlelo leensetjenziswa leminyaka ema-20.
Njengendlela yokuqinisekisa ukuthuthukiswa kokukhula komnotho ohlanganyelweko, sihlome umKhandlu wokweLuleka ngokuThuthukiswa komNotho oNabileko wabantu abaNzima.
Umnqopho omkhulu norhabako mayelana nokutjhugululwa kwemithethomgomo kufanele kube kungenelela okunqophe ukuvezela ilutjha amathuba wemisebenzi.
Lokhu kufaka hlangana amaphrojekthi womthangalasisekelo weendawo zemakhaya, iinkolo, ifundo ephakemeko nehlelo lokusiza ngokufundisa, amakhaya wetjhejo, ukutjhejwa kweenkolo namahlelo wokuthuthukisa abeNtwana abasaKhulako.
Silayele i-ejensi le bonyana isebenze ngokurhabileko ukuhloma izakhiwo zayo enarheni mazombe, ukwenzelela bonyana ikghone ukusisiza ukulinganisa amahlelo karhulumende anqotjhiswe ekuthuthukiseni ilutjha.
Malunga ahloniphekileko,
Lokha umbuso lo nawungenako ngonyaka ophelileko, sazibophelela ukusebenza ngamandla ukwakha inarha ethuthukako. Sathi uzakuba mbuso oqalelela iimfuneko neenrhuluphelo zabantu begodu osebenza ngcono norhabako. Unyaka lo, wee-2010, uzakuba ngunyaka wokwenza. Itshwayo elibonakala khulu ngombuso lo kukobana wazi lapha abantu bahlala khona, uzwisisa iimfuneko zabo begodu uphendula msinya. Urhulumende kufanele asebenze msinya, khulu begodu kuhle.
Sizakulindela isiGungu nemiSebenzi yomPhakathi ukukhambisana nenembombono le. Sakha inarha enzinze ekusebenzeni ngokuthuthukisa ukuhlela kunye nokutjhejisisa ukusebenza nokuhlolisisa. Ufanele sihlanganise neenlinganiso zobulili eHlelweni likaRhulumende lokuSebenza.
Isenzwesi sizakuqinisekisa bonyana abomma, abeNtwana nabantu abaKhubazekileko bathole amathuba wetuthuko.
Siyathaba ukumemezela indlela etjha karhulumende yokwenza izinto
Umsebenzi weminyango uzakulinganiswa ngemiphumela, ezabe itlanywe ngehlelo lethu lokuhlolisisa nokutjhejisisa. Abongqongqotjhe abaqalene nomphumela othile, bazakutlikitla isivumelwano sokwenza imisebenzi noMongamel.
Sizakuhlathulula okufanele kwenziwe, bunjani, ngubani, esikhathini esingangani begodu kusetjenziswe ziphi iinlinganiso neentlabagelo.
Njengalokha nazi, sizibophelele kumaqalontangi amahlanu:
Ifundo, zamaphilo, ukuthuthukiswa kweendawo zemakhaya nokutjhugululwa kwenarha, ukudala imisebenzi enetlha, nokulwa nobulelesi.
Ngaphezu kwalokho, sizokusebenzela ukuthuthukisa ukusebenza ngefanelo kwaborhulemende bemakhaya, ukuthuthukiswa komthangalasisekelo nokuhlaliswa kuhle kwabantu. Sizakwenza imisebenzi ethile eqakathekileko kobana sifikelele kumiphumela le.
Sibeke ifundo nokuthuthukiswa kwamakghonofundwa ekabeni yemithethomgomo karhulumende lo. Ehlelweni lethu lonyaka we-2010, sifuna ukuthuthukisa ikghono lokufunda ebantwaneni bethu, ukuthi bakghone ukutlola nokubala eminyakeni yesigabasisekelo. Ngaphandle kokobana senze lokhu, ngeze sakghona ukuthuthukisa ikhwalithi yefundo. Iminqopho yethu yefundo ilula kodwana iqakathekile. Sifuna abafundi nabotitjhere babe sesikolweni, ngetlasini, ngesikhathi, bafunde begodu kufundiswe ama-iri alikhomba ngelanga.
Sizakusiza abotitjhere ngokubanikela amahlelo weemfundo wamalanga woke anemininingwana epheleleko. Sizakunikela abafundi iincwadi zokusebenzela ezisetjenziswa lula ezitlolwe ngawo woke amalimi ali-11. Ukuthoma unyaka lo kuya phambili, boke abafundi bebanga lesi-3, 6 nele-9 bazakutlola ukuhlola kokufunda neembalo ezilinganiswe ngokuzijameleko.
Sinqophe ukungezelela izinga leenhlahlubo lezi ukusukela ezingeni lagadesi elihlangana namaphesente ama-35 kuya kama-40 ukufikela okungasenani kumaphesente ama-60 ngonyaka wee-2014. Imiphumela izakuthunyelwa kubabelethi ngomnqopho wokutjheja iragelophambili.
Ngaphezu kwalokho, isikolo ngasinye eenkolweni zethu ezima-27 000 sizakuhlolwa ziimphathimandla ezibuya kumNyango wezeFundo esiSekelo.
Sikhuthaza ababelethi ukusebenzisana nathi ukwenza lokhu kubey ipumelelo.
Malunga ahloniphekileko,
Kufanele sitjale kulutjha lethu ukuqiniseka ukuba nabasebenzi abanamakghono ukusekela ukukhula komnotho nokudala amathuba wemisebenzi.
Ngalokho-ke sihlela ukungezelela ibandulo labaneminyaka ehlangana ne-16 ukuya kuma-25 eenkhungweni zefundo nebandulo. Lokhu kuzasisiza ukubanikela ithuba lesibili lefundo, labo abanganamfanelo zokufunda eyunivesithi. Sisebenzisana namaziko wefundo ephakemeko ukuqinisekisa bonyana abafundi abafaneleko bakghone ukuthola isizo leemali elivela kusiKhwama seSizo leeMali labaFundi beNarha. Sibeke neminqopho ephezulu yokuthuthukiswa kwamakghonofundwa, ukuthola abosonjiniyera nabasebenzi besiterhiniki nokungezelela isibalo sabotijhere abaneziqu zeemBalo neSayensi. Sifanele singezelele isibalo selutjha elizakuthola umsebenzi wokufunda basebenza emikhakheni yombuso nemabubulweni wangeqadi.
Omunye umphumela oqakathekileko kuqinisekisa ipilo ehle kiwowoke amaSewula Afrika. Sizakuragela phambili nokuthuthukisa ihlelo lethu lezamaphilo. Lokhu kufaka hlangana ukwakha nokulungisisa iimbhedlela nemitholapilo, begodu nokuthuthukisa ubujamo bomsebenzi kubasebenzi bezamaphilo. Sihlanganyele neBhanka yeTuthuko ye-Afrika engeSewula ukuthuthukisa ukusebenza ngokuzeleko kweembhedlela zombuso nama-ofisi weeyingi. Begodu sisebenzisana neBhanka yeTuthuko ye-Afrika engeSewula neHlangano eThuthukisa amaBubulo ngetjhebiswano ehlelweni lamabubulo wangeqadi nombuso ukuthuthukisa iimbhedlela nokusekela amaphrojekhthi ngeemali.
Malunga ahloniphekileko,
Kufanele siqalane neqiniso lokobana isikhathi sokuphila kusukela ekubelethweni, sehlile ukusuka eminyakeni ema-60 ngonyaka we-1994 ukuya ngaphasi kweminyaka ema-50 namhlanjesi. Ngalokho-ke senza amano wokungenelela ukwehlisa ukuhlongakala kwabantwana nababelethwako ngokwehlisa ukuthelelana okutjha kweNgogwana yeNtumbantonga, nokwelapha ubulwele besifuba ngokuzeleko.
Sizakuvuselela amahlelo wezamaPhilo eenkolweni. Sizaphetha zoke iinthembiso ngeLanga lePhasi leNtumbantonga mayelana neendlela ezitjha zokuvikela iNgogwana yeNtumbantonga namagadango wokwelapha. Sewuthomile umsebenzi ongeneleleko ukuqinisekisa kobana lokhu kwenziwe ngesikhathi.
Sizakuragela phambili namalungiselelo wokuhlonywa kwehlelo letjhorensi yezamaphilo yenarha.
Sisebenza ngamandla ukuqinisekisa ukobana woke umuntu eSewula Afrika uzizwa aphephile begodu uphephile. Sizakuragela phambili nomsebenzi wethu ukwehlisa ukurhagala kobulelesi obunenturhu, siqinisekise kobana ihlelo lezobulungiswa lisebenza ngefanelo. Sihloma amano wokungezelela isibalo samapholisa ngamaphesente ali-10 eminyakeni emithathu ezako.
Sitshwaye ipi eqalene nokuthathelwa iinkoloyi, ukungenelwa emakhaya nemabubulweni,nobulelesi bokuthintana njengokubulala, ukukata nokulimaza, njengamaqalontangi. Soke sinendima ekufanele siyidlale.
Asizibandakanye eenhlanganweni zomphakathi zokuphepha. Asilise ukuthenga ipahla eyetjiweko. Asilungele ukunikela amapholisa ilwazi ngezenzo zobulelesi.
Bakwethu neemvakatjhi ezihloniphekileko,
Kufanele urhulumende wemakhaya asebenze. Kufanele abomasipala bathuthukise ukunikelwa kwezindlu, amanzi, ukukhanjiswa kwendle, igezi, ukulawulwa kweenzibi neendlela. Ngonyaka ophelileko saba nomhlangano nabosodorobha nabaphathi babomasipala. Lokhu kwasinikela ilwazi elidephileko ngeenkinga zikarhulumende wemakhaya. Savakatjhela imiphakathi ehlukahlukeneko nabomasipala, ukufaka hlangana neBalfour eMpumalanga neTembisa eGauteng.
Ngemva kwevakatjho leBalfour, sathumela isiqhema saboNgqongqotjhe abalithoba ukuvakatjhela indawo leya ukobana bayokutjheja iminako eyayivezwe mphakathi. Iinkinga ezimbalwa kilezo ezavezwako sele zitjhejiwe. Ngiyalele abongqongqotjhe kobana baqalane nezisasaleleko.
Enyakeni lo wokwenza, asisebenzeni soke ukwenza urhulumende wemakhaya abemthwalo wethu soke. Sisebenzela ukuthuthukisa iindawo zemitlhatlhana eziseendaweni ezihle besinikele ngeemfuneko ezifaneleko nelungelo lobunini bestandi emindenini engaba ma-500 000 ngonyaka wee- 2014.
Sihlela ukubekela ngeqadi amahekthara azi-6 000 wenarha yomphakathi esendaweni ehle ukusiza abantu abarhola kancani kobana bathole izindlu.
Umzamo omkhulu kuzaba kutjheja abantu labo imirholo yabo ephezulu khulu kobana bangathola isizo leemali lakarhulumende, kanti ngakelinye ihlangothi umrholwabo mncani kobana bangathola isizo leemali lebhanka.
Bakwethu,
Enyakeni ophelileko sathi, abantu bemakhaya nabo banelungelo lokuba negezi, amanzi, ukukhanjiswa kwendle neeendlela.
Sathi kufanele babe neendawo zemidlalo neentolo ezikulukazi ezenziwe ngcono njengezemadorobheni.
Mayelana nalokhu, sahloma isiza sokuthoma sokulinga, iHlelo eliDephileko lokuThuthukisa iinDawo zemaKhaya eGiyani, eLimpopo, ngoRhoboyi unyaka ophelileko. Emva kwalokho, sekwakhiwe izindlu ezima-231.
Sekube neragelophambili ekunikelweni komthangalasisekelo ozokusekela ituthuko kezokulima nokubandula amalunga womphakathi.
Ukufikelela iintlabagelo zezamaphilo nefundo sekwenziwe ngcono.
Kancani kancani kuzabe kulunge, kambe bakwethu, kuthiwa nepandla ithoma ngeenhlohla.
Sifuna begodu ukuhlanganisa kuhle ukutjhugululwa kwenarha namahlelo asekela zelimo. Ipumelelo yethu emkhakheni lo izakulinganiswa ngokungezeleleka kwesibalo sabalimi abasakhasako abangakghona ukungenelela kezomnotho.
Somlomo ohloniphekileko noSiHlalo womKhandlu weNarha oweNgamele iimFunda,
Asisiyo inarha enamanzi amanengi. Nofana kunjalo, silahlekelwa mamanzi amanengi ngonobangela wamaphayiphi avuzako nomthangalasisekelo ongasi sezingeni elinetlha. Sizakuthatha amagadango wokwehlisa ngengcenye ukulahlekelwa mamanzi ngonyaka wee-2014.
Malunga ahloniphekileko,
Njengengcenye yemizamo yethu yokuthuthukisa ukukhula komnotho, sisebenzela ukwehlisa iindleko zokuthintana. Umphakathi weSewula Afrika ungalindela ukwehliswa khulu kwehlawulo yesithintanisi, ufunjathwako, umtato wemakhiwo nowemiphakathi. Sizakusebenzela ukungezelela ibelo lesithintanisi begodu siqinisekise izinga eliphezulu le-inthanethi, ukukhambisana nekambiso yeentjhabatjhaba.
Urhulumende lo uzaqinisekisa ukobana amagugu webhoduluko newemvelo ayavikelwa, begodu athuthukiswe.
Nanyana singangeneleli khulu njengokulindelweko, nokho kuligadango eliqakathekileko ngombana sibophelela zoke iinarha ukuziphendulela ngokutjhuguluka kobuJamo bezulu. Sizasebenza ngamandla nabalingani bethu bangaphetjheya ukufikelela esivumelwaneni esinesibopho sangokomthetho.
NjengeSewula Afrika, sizibophelele ekuhlangabezeni iinlinganiso ezilindelweko ukwehlisa ukusilaphazeka kommoya, begodu sizakuragela phambili ngamano wethu wokwehlisa ukutjhuguluka kobuJamo bezulu.
Malunga ahloniphekileko,
ImiSebenzi yomBuso kufanele iphendule ngokurhabileko yenze isikhathesi kube ngesithuthukisa ukusebenza kombuso.
Sitlhoga ikghono elidluleleko nokusebenza ngamandla.
Sitlhoga abasebenzi bombuso abazinikeleko, abanekghono nabatjheja iimfuneko zezakhamuzi.
Urhulumende uqalene nokuthuthukiswa nokusebenzisa ihlelo letuthuko lombuso, elizakubeka ikambiso namazinga wabasebenzi bombuso kiyo yoke imikhakha.
Malunga ahloniphekileko,
Siragela phambili nemizamo yethu youkuruthula ukukhohlakala nokukhwabanisa emisebenzini yokuthenga neyamathenda, nekwenzeni iimbawo zeencwadi zokutjhayela, iimbonelelo zesondlo, iimpasa, hlangana nokhunye.
Siyathaba ngengepumelelo urhulumende ayenzako keminye imikhakha.
Ngokusebenzisana, singenza okunengi.
Bakwethu,
Njengalokha nazi, sethula iNomboro yokuRhabako kaMongameli ukwenza urhulumende ne-Ofisi kaMongameli bafikeleleke emphakathini, nokusiza ukususa iinqabo zokulethwa kweensetjenziswa ebantwini. Umtato lo ujamele ukuzimisela kwethu ukwenza izinto ngokuhlukileko kurhulumende.
Lezi ziimbonelo ezimbili hlangana nezinengi ezibe yipumelelo.
Kilezi nezinye iimbonelo, sitshwaya ubuthakathaka ekufanele bulungiswe mikhakha karhulumende ehlukeneko. Ngokukhulumisana noSomlomo, simeme abajameli beenhlangano abasuka ePalamende ukuvakatjhela iziko lemitato ukobana amaLunga wePalamende ayozibonela ngokwawo umsebezi owenziwako.
Bakwethu nabangani,
Ngendlale amaphuzu aqakathekileko wamahlelo wethu wonyaka ka-2010, ngokuzibophelela kwethu ngokuhlanganyela njengorhulumende wabantu beSewula Afrika. Ikulumo yesiTjhaba inikela isithombe esinabileko sehlelo lethu lomsebenzi. AboNgqongqotjhe bazakwethula imininingwana eseleko eenkulumeni zabo zesAbeloMali.
KuSinyikhaba kilonyaka ophezulu, sizatshwaya ilanga lokukhumbula unyaka we-150 selokho kwafika amaNdiya eSewula Afrika. Lokhu kunikela ithuba lokutjheja ukuqakatheka komnikelo womphakathi wamaNdiya emiKhakheni yemisebenzi, amabubulo, isayensi, imidlalo, ikolo, ubukghwari ngepumelelo yokuqinisa intando yenengi yethu.
Bakwethu nabangani,
Kusithethe iminyaka eminengi sihlelela iBhegere yePhasi. Sisalelwe ziinyanga eentathu.
Begodu sizimisele ukwenza iphaliswaneli libe yipumelelo. Umthangalasisekelo, zokuphepha nokuhlelwa kwemininingwana sekulungisiwe ukuqinisekisa iphaliswano eliyipumelelo.
UMongameli uMandela wadlala indima eqakathekileko ekusizeni inarha bonyana ithumbe amalungelo wokubamba umnyanya omkhulu lo. Ngalokho-ke kufanele senze iphaliswano leBhegere yePhasi libe yipumelelo ekulu ngokumhlonipha. Zakhamuzi, asisekele isiqhema senarha iBafana Bafana.
Ngingomunye walabo abakholwa bonyana iBafana Bafana izokweza iimanga. Okuqakatheke khulu, ithikithi esandleni bakwethu! Asithengeni amathikithi soke ngesikhathi senzelele ukuya emidlalweni.
Ngilwe nokuba ngehla kwabamhlophe begodu ngalwa nokuba ngehla kwabanzima.
Ngithabela ibhudango lomphakathi wentando yenengi nokhululekileko, lapho boke abantu baphila ngokuthula, begodu banamathuba alinganako.
Kulibhudango engithemba ukobana ngizaliphilela, begodu ngilifikelele.
Kodwana nakukghonakalako, kulibhudango engizimisele ukulifela."
Ngiyathokoza.
<fn>2000-04-ndebele.txt</fn>
UMTHETHO WOKUTHUTHUKISA UKULINGANA NOKUVIMBELA IBANDLULULO ELINGAKAFANELI UMTHETHO 4 KA 2000
Ngaphandle kobana kutjhugululiwe
Njengobana utjhugululiwe
UmThetho oTjhugululiweko wokuThuthukisa ukuLingana kunye neBandlululo elingaFaneli umThetho 52 ka 2002
UmThetho 55 ka 2003 oTjhugululwe kweSibili weeNdaba zoBulungiswa
UmThetho 22 ka 2005 oTjhugululiweko weeNdaba zoBulungiswa
UMTHETHO
Isendlalelo
Ukuhlanganiswa kombuso wentando yenengi enarheni yekhethu kufuna kobana siqede ukungalingani ngokwezehlalakuhle kunye nezomnotho, khulukhulu sitjheje izinto ebeziyikambiso yemvelo, lezo esazifumana emlandwini wethu zilethwa bukoliniyali, mbuso webandlululo kunye nekolelo yokulawula yabantu bembaji, ekungiyo eyaletha ukuthlaga ebantwini abanengi bekhethu;
Nanyana Iragelo phambili selenziwe ekutjhugululeni umphakathi wekhethu kunye neenhlangano zawo, ukungalingani kunye nebandlululo elingakafaneli kusesekhona emiphakathini yekhethu. Lokho kunyaza irhuluphelo lomThetho-sisekelo wentando yenengi;
Isisekelo seragelo phambili sokutjheja kabutjha ubujamo lobu kumumethwe Mthetho-sisekelo, kufaka hlangana, ukusekela, amagugu wesithunzi sobuntu, ukulingana, itjhaphuluko, kunye nobulungiswa boMphakathi obubumbeneko, nomphakathi ongakhethi ubuhlanga nobulili, koke lokho kuzakuthuthukiswa;
I-Sewula Afrika ineembopho ezibophelele ngazo zeenthabatjhaba ezingaphasi kweemvumelwano ezisibopho kunye nomThetho wesintu wentjhabatjhaba ekorweni yezamalungelo wobuntu ekungiwo athuthukisa ukulingana nokuvikela ibandlululo elingakafaneli. Phakathi kwalezi mbopho kunezinye ezavezwa emhlanganweni owawukade ukhona wokuQeda Zoke Iindlela zeBandlululo kiboMma kunye noMhlangano wokuqeda zoke Iindlela zeBandlululo loBuhlanga;
Indima 9 yomThetho sisekelo ikhuthaza ukuphasiswa komThetho wenarha wokobana kuvimbelwe nofana kukhandelwe ibandlululo elingakafaneli kunye nokuphumelelisa ukulingana;
Lokhu kutjho ukuthuthuka, kwezomthetho kunye nakweminye imikhakha, ebantwini egade badinywe amathuba, imiphakathi kunye neenhlangano zomphakathi ezathathelwa inarha yabo kunye neensetjenziswa, ukumukwa isithunzi sabo sobuntu esibenze batlhaga ngebanga lalomphumela;
UmThetho lo ulinga ukwenza lula itjhuguluko emphakathini wombuso wentando yenengi, iinhlanga ezibumbeneko, ezinetshwayo lokuzwana kwabantu abanethlogomelo nobuntu, ebakhambisana nemigomno yokulingana, ukunikelwa ithuba ngokulingana, ukulingana ngakho koke, iragelo phambili lomphakathi, zobulungiswa, isithunzi sobuntu kunye netjhaphuluko.
OKUNGAPHAKATHI
ISAHLUKO 1
IINHLATHULULO, IMINQOPHO, UKURHUNYUTJHWA, UMHLAHLANDLELA- WEKAMBISO LAWULO NOKUSEBENZA KOMTHETHO
Ihlathululo
Okumumethwe Mthetho
Ukurhunyutjhwa komThetho
Ukusebenza komThetho
ISAHLUKO 2
UKUVIMBELA, UKUKHANDELA NOKUQEDWA KWEBANDLULULO ELINGAKAFANELI, IKULUMO YAMAZONDO KUNYE NOKUTHLORISA
Ukuvimbela nokukhandela kwazombelele kwebandlululo elingakafaneli
Ukukhandela ibandlululo elingakafaneli lobuhlanga
Ukukhandela ibandlululo elingakafaneli mayelana nobulili
Ukukhandela ibandlululo elingakafaneli mayelana nokukhubazeka
ISAHLUKO 3
UKUZIBOPHELELA KOKUVEZA IPHUZU NESIQUNTO SOKUFANELEKO NOKUNGAKAFANELI
Ukuzibophelela kokuveza iphuzu
Ikulumo yamazondo nokuthlorisa akuweli ngaphasi kwesiqunto esifaneleko
ISAHLUKO 4
AMAKHOTHO WOKULINGANA
Amakhotho wokulingana kunye neemphathiswa zawo
S. 16 ikhutjhwe yi s. 1 yomThetho 52 ka 2002.
Abofakazi
Imilayo kunye neenkambiso zekhotho
Iinhlangano zokulalela iinghonghoyilo ngokuya komThetho lo
Amandla nemisebenzi yekhotho yokulingana
Abasizi beemphathiswa zekhotho ukudluliselwa kwamacala ekhotho yeenghonghoyilo kunye nokubuyekezwa kwawo
ISAHLUKO 5
UKUTHUTHUKISA UKULINGANA
Isibopho sazombelele sokuthuthukisa ukulingana
Umsebenzi kaRhulumende wokuthuthukisa ukulingana
Ukuzibophelela kwabantu abasebenzela umphakathi mayelana nokuthuthukisa ukulingana
Ukuzibophelela kwabantu boke ekuthuthukiseni ukulingana
Amagadango akhethekileko wokukhuthaza ukulingana mayelana nobuhlanga, ubulili/ kunye nokukhubazeka
Isitjengiso serhelo lezenzo ezingakafaneli ezenzeka kweminye imikhakha
ISAHLUKO 6
OKUMUMETHWE MTHETHO NOKUSEBENZA KWAWO
Ukusetjenziswa komThetho
S. 31 ukhutjhwe ku s. 3 womThetho 52 ka 2002.
ISAHLUKO 7
UKUBUYEKEZWA KOMTHETHO, ISIHLOKO ESIFITJHANI NOKUTHOMA UKUSEBENZA
Ukusungulwa kweKomidi yokuBuyekeza ukuLingana
Amandla, Imisebenzi kunye nesikhathi esibekelwe ukusebenza kwe-ofisi yeKomidi eBuyekeza ukuLingana
Imithetho lawulo enqophileko mayelana nomulwana obanga intumbantonga HIV/ AIDS, enarheni mazombe, ubujamo bomnotho kunye nokuzinikela komndeni kunye nobujamo
Isihloko esifitjhani nesithomo
ISAHLUKO 1
IINHLATHULULO, IMINQOPHO, UKURHUNYUTJHWA UMHLAHLANDLELA-KAMBISO NOKUSEBENZA KOMTHETHO
Ihlathululo
KilomThetho, ngaphandle kobana lomtlolo utjho okhunye-
unyaka' kufaka hlangana ubujamo bokudinywa amathuba kunye nokuthlagiswa kwabantu ngebanga leminyaka, khulukhulu iminyaka esele ikhambile;
unobhala wekhotho yokulingana' Kutjho umabhalana wekhotho yokulingana oqatjhiwejo nofana okhethiweko ngokuya kwendima 17, efundwa nesigaba 31, esitjho umabhalana;
umangali' kutjho omunye nomunye umuntu orhononelwa kobana wephule umThetho lo begodu ofuna kube nokulalelwa kwesinghonghoyilo sakhe ngokuya komThetho lo;
UmThetho 108 ka 1996;
ihlangano ebekwe Mthetho-sisekelo' Kutjho enye nenye ihlangano esekela umThetho-sisekelo wentando yenengi ekuvezwe esahlukweni 9 soMthetho-sisekelo begodu kufaka neBhodi yamaLimi woke weSewula Afrika;
uMnyango karhulumende' kutjho uMnyango wezoBulungiswa kunye nokuthuthukiswa komThetho-sisekelo;
IBandlululo' kutjho isenzo nofana ukungayeleli, kufaka hlangana umThetho-mgomo, umThetho- Siqunto, ukusebenza komThetho kunye nobujamo obunqophileko nofana obungakanqophi;
a ukwenza kubebudisi, ukwenza isibopho namkha ukudima umuntu amathuba namkha b ukugodla iinzuzo, amathuba nofana iragelo phambili lomunye nomunye umuntu ngeendlela ezithile ezingakavunyelwa;
ukulingana' kufaka hlangana ukuthabela amalungelo netjhaphuluko ngokuzeleko ngokulinganako njengobana kuvezwe Mthetho-sisekelo kufaka hlangana ukulingana ngokuya komThetho kunye nokulingana emva kwemiphumela;
ikhotho yokulingana' kutjho ikhotho evezwe endimeni 16 efundwa nesigaba 31, kufaka isikhombiso senye nenye 'ikhotho'
ukuzibophelela komndeni' kutjho ukuzibophelela okumayelana nomlingani womangali, umhlalisanakhe, owondlwa nguye, umntwana namkha amanye amalunga womndenakhe lapho ilunga kumele lithlogomele belisekele umndeni;
a komseme, kobulili nofana kokuzibandakanya kwezomseme nobulili umuntu abuthandako;
ubulilimbili' kutjho izitho zangaphasi umuntu abelethwe nazo ezihlukileko ezingezamambala, nanyana ngezinjani;
Ihlathululo yobulilimbili ifakiwe ku s. 16 (a) yomThetho 22 ka 2005.
ubujamo bomtjhado' kufaka hlangana ubujamo bokuba wedwa, bokutjhada nomuntu, besahlukaniso, bokubhujelwa mlingani namkha ukwenza isikhozi sethando nomuntu obulili obufanako, kufaka hlangana ukuzibophelela ekusekeleni isikhozi;
umuntu' kufaka hlangana umuntu osemthethweni, abangekho emthethweni, isiqhema sabantu;
ukukhutjwa komlayo' kutjho ukukhutjhwa komlayo okwenziwe Mthetho-mlayo ngokuya komThetho lo;
Isiphathiswa sekhotho' kutjho isiphathiswa sekhotho yokulingana esivezwe endimeni 16, esifundwa nendima 31;
a ngokobuhlanga, ubulili, umseme, ukubasidisi, ukukhubazeka, ikolelo, ubujamo bokutjhada, ubutjhaba nofana imvelaphi yomuntu, ukuzibandakanya kwezomseme nobulili abuthandako, ibala, unyaka, unembeza, ikolelo, isiko, ilimi namabeletho; nofana b Obunye nobunye ubujamo bebandlululo obusekela ubujamo lobo i iimbangela ezidima abantu amathuba;
umangalelwa' kutjho omunye nomumye umuntu omangalelweko ngokuya komThetho lo;
umkhakha' ovezwe endimeni 29, begodu ufaka neminye imikhakha evezwe kutjheduli;
ubulili' kufaka hlangana ukuba bulilimbili;
Ihlathululo yomseme ifakwe yi s.16 (b) yomThetho 22 k a 2005
ubujamo bezomnotho nehlalakuhle' kufaka hlangana ubujamo bezehlalakuhle nomnotho nofana ubujamo obukhona bomuntu othlagako, abasebujameni bokuqatjhwelwa imisebenzi ephasi nofana abanefundo ephasi;
uRhulumende' kufaka hlangana-
a omunye nomunye umNyango kaRhulumende nofana ukuphatha kurhulumende omkhulu, ophakathi kunye newemakhaya;
b enye nenye ihlangano kaRhulumende-
i ezakusebenzisa amandla namkha ukusebenza ngokuya komThetho-sisekelo namkha ngokuya komThetho-sisekelo wesiFunda;
ii ezakusebenzisa amandla wombuso nofana ukusebenzela umbuso ngokuya komunye nomunye umThetho namkha ngaphasi komThetho wendabuko .
lomThetho' Ufaka hlangana umThetho lawulo omunye nomunye ngokuya komThetho lo;
Ilanga lokuthoma ukusebenza kwe s 1: 1 Septemba 2000
Okumumethwe Mthetho okumumethwe Mthetho ngilokhu-
a kuphasisa umThetho ngokuya kwendima 9 yomThetho-sisekelo;
b kusebenza komtlolo nokukhuthaza umoya womThetho sisekelo-
i kuthabela amalungelo ngokulinganako kunye netjhaphuluko komunye nomunye umuntu;
iv kukhandela ibandlululo elingakafaneli nokuvikela amalungelo wobuntu njengobana kuvezwe endimeni 9 no 10 bomThetho-sisekelo;
v kukhandela ukubhebhetheka kokuzondana, ekubangwa buhlanga, butjhabatjhaba, bulili nofana yikolo, ebanga inturhu nengenza kube nokulimazana njengobana kuvezwe endimeni 16 2 c yomThetho-sisekelo kunye nendima 12 yomThetho lo;
c kuveza amagadango azakwenza lula kobana kuqedwe ibandlululo elingakafaneli, ikulumo yamazondo nokuthlorisa, khulukhulu kuthinta ubuhlanga, ubulili kunye nokukhubazeka;
d kuveza iinkambiso ezibanga ibadlululo elingakafaneli;
e kuveza amagadango wokufundisa abantu nokubayelelisa mayelana nokuqakatheka kokuthuthukisa ukulingana nokulwa nebandlululo elingakafaneli, ikulumo yamazondo kunye nokuthlorisa;
f kuvela nepengu kibongazimbi abathintwe libandlululo elingakafaneli, ikulumo yamazondo nokuthloriswa kunye nabantu amalungelo wabo wokulingana athloriswe khona;
g kuveza amagadango angathathwa wokubonelela abantu ebathintwa libandlululo elingakafaneli;
h kukghonakalisa kobana kukhanjiswane nomThetho osibopho weentjhabatjhaba kufaka hlangana isibopho sokuthula soMbuthwano SokuQeda iBandlululo loBuhlanga ngazo Zoke Iindlela kunye noMbuthwano wokuQeda iBandlululo ngazo zoke iindlela kiboMma.
Ukurhunyutjhwa komThetho
Omunye nomunye umuntu osebenzisa lomThetho akawurhumutjhe kobana-
a UmThetho-sisekelo, uveza ukuthuthukisa ukulingana ngokuya komThetho ebekwe Sibethamthetho kunye namanye amagadango enziweko wokuvikela nofana wokubonelela abantu ekade bathintwa libandlululo elingakafaneli esikhathini esadlulako nagadesi;
b Isendlalelo, okumumethweko mhlahlandlela-lawulo kilomThetho, kuzalisa ukukhuthaza, ukunqophisa nalokho okumumethwe Mthetho lo.
a komunye nomunye umThetho ophathelene nofana osebenza kuhle ngokuya komThetho obekiweko b UmThetho wentjhabatjhaba, khulukhulu iimvumelwano zeentjhabatjhaba ezivezwe endimeni 2 kunye nomThetho wamasiko wentjhabatjhaba;
Omunye nomunye umuntu osebenzisa lomThetho namkha orhumutjha lomThetho kufanele atjheje ubujamo bombango kunye nomnqopho womThetho lo.
Ilanga lokuthoma ukusebenza kwe s. 3:1 Septemba 2000
Ekulamuleni kwesinye nesinye isinghonghoyilo esenziweko ngaphasi komThetho lo, lezi kuziinkambiso lawulo ekumele zenziwe:
a ukulalelwa kwamsinyana kwamacala, ekwenza kube lula ukuzibandakanya komangali nomangalelwa ekulalelweni kwecala;
b ukufumaneka kwezobulungiswa kibo boke abantu kunye namaforamu wokurarulula iimbago;
c Ukusetjenziswa kwemilayo yekambiso ngokuya kwendima 19 kunye nendlela engasetjenziswa yokuzibandakanya;
d ukusebenzisa iindlela ezilungisako ngokubambisana neendlela ezisetjenziswako zendalo;
e ukuthuthukiswa kwamakghono akhethekileko nomthamo wabantu abasebenzisa lomThetho kobana kuqiniseke ukusebenza nokuphathwa komThetho lo
: Ekusebenzeni komThetho lo lokhu okulandelako kumele kuyelelwe bekutjhejwe:
a ukubakhona kwebandlululo zombelele nokungalingani, khulukhulu mayelana nobuhlanga, ubulili nokukhubazeka kiyo yoke imikhakha yamaphilo wethu ekwabangelwa libandlululo elingakafaneli lakade nelagadesi, elalethwa bukoliniyali, Mbuso webandlululo kunye nokwengamela kwabantu bembaji; godu b nefuneko yokobana kuthathwe amagadango wokulwa nebandlululo nokungalingani.
Ukusebenza komThetho
LomThetho ubophelela urhulumende kunye nabantu boke.
Nangabe kunokutjhayisana mayelana nendaba emumethwe ngilomThetho nofana komunye nomunye umThetho, ngaphandle komThetho-sisekelo namkha umThetho obekwe yiPalamende otjhugululiliweko, ukusebenza kwalomThetho kumele kwamukelwe.
LomThetho awuzakusebenza komunye nomunye umuntu begodu nalapho kusebenza khona UmThetho wokuLingana eMsebenzini, 1998 UmThetho 55 Ka1998
Ilanga lokuthoma ukusebenza kwe s. 5: 1 Septemba 2000
ISAHLUKO 2
UKUVIMBELA, UKUKHANDELA NOKUQEDA IBANDLULULO ELINGAKAFANELI, IKULUMO YAMAZONDO NOKUTHLORISA
Ukuvimbela nokukhandela kwazombelele kwebandlululo elingakafaneli
Akukavumeleki, ingaba nguRhulumende namkha umuntu angabandlulula omunye umuntu ngendlela engakafaneli.
Ukukhandelwa ibandlululo elingakafaneli lobuhlanga
Ngokuya kwendima 6, akunamuntu ozakubandlulula omunye mayelana nobuhlanga, kufaka hlangana-
a ukuphadhlalajwa kweendaba ezithatha ihlangothi namkha imibono, ezibeka obunye ubuhlanga phezulu namkha ukunyaza umuntu, kufaka hlangana ukurhuga, nofana ukuzibandakanya kwenye nenye inturhu yobuhlunga;
b ukuzibandakanya komunye nomunye umsebenzi onerhuluphelo lokuthuthukisa, nofana eliba nomthelela ekuthuthukisweni, emalungelweni, aqalene nobuhlanga;
c ukuninwa komuntu wobunye ubuhlanga okumayelana nekambiso ebonakala isemthethweni kodwana inqophe ukunina ezinye iinhlanga;
d ukuragela phambili kokunikela iinsetjenziswa ezincani kwezinye iinhlanga nakuqathaniswa nezinye iinhlanga;
e ukwalela abanye ukuba namathuba, kufaka hlangana iinsetjenziswa nofana amathuba wesivumelwano wokwenza imisebenzi, nofana ukubhalelwa ukuthatha amagadango wokwamukela iindingo zabantu labo.
Ukukhandela ibandlululo elingakafaneli mayelana nobulili
Ngokuya kwendima 6, akunamuntu ozakubandlulula omunye umuntu ngendlela engakafaneli mayelana nobulili, kufaka hlangana-
a inturhu yobulili;
b ukuqintwa kwezitho zangaphasi zabantu bengubo;
c indlela yokuvimbela abantu bengubo kobana bangabi ziindlalifa zepahla yomndeni;
d indlela ekwenziwa ngayo izinto kufaka hlangana iindaba zamasiko nofana zekolo, ezehlisa isithunzi sabantu bengubo nezinyaza isithunzi sokulingana phakathi kwaboMma namadoda, kufaka hlangana nokunyaza isithunzi sokuba mntazanyana;
e omunye nomunye umThetho mgomo nofana isenzo esikhandela aboMma bangabi namalungelo wokuba nenarha, imali kunye nezinye iinsetjenziswa;
f ukubandlulula ngebanga lokuba sidisi;
g ukukhandela aboMma kobana bafumane iinsetjenziswa zehlalakuhle, ezifana njenge zamaphilo, zefundo, kunye nezokuthlogonyelwa komphakathi;
h Ukudima amathuba, kufaka hlangana ukufumana iinsetjenziswa nofana amathuba wesivumelwano sokusebenza, nofana ukwehluleka ukuthatha amagadango wokubonelela iimfuno zabantu labo;
i Ukungafumani amathuba ngokulingana ekwenzeka kiboMma ngembangela yokwahlukana kobulili emsebenzini.
Ukukhandela ibandlululo elingakafaneli mayelana nokukhubazeka
Ngokuya kwendima 6, akunamuntu ozakubandlululwa ngebanga lokukhubazeka kufaka hlangana-
a Ukudima umuntu okhubazekileko, esinye nesinye isisetjenziswa esisetjenziswa mphakathi;
c ukwehluleka ukuqeda iinrhibe ezikhandela abantu abakhubazekileko kobana nabo bathabele amathuba alinganako namkha ukwehluleka ukuthatha amagadango wokubonelela iindingo zabantu labo.
Ukukhandela ikulumo yamazondo
Ngokuya kwendima 12, akunamuntu ozakugadangisa, athule nofana atlole ikulumo engakavunyelwa komunye umuntu, ikulumo ekhombisa umnqopho woku-
a limaza;
b elimazako nofana ekhombisa ukulimaza;
Ukunganikelwa amandla wokusebenza ngokwaneleko ngaphasi kwalomThetho, ikhotho ngokuya kwendimana 21 2 n Nakunefuneko ingadlulisela omunye nomunye umlandu omayelana nokugadangiswa, wokukhuthaza, wokuphadhlalaja nofana wokuthintana ngekulumo yamazondo njengobana kuvezwe endimaneni 1 kuMnqophisi wezokuTjhutjhiswa koMphakathi onamandla wokuphatha ihlangano yokulalelwa kwemilandu yobelelesi ngokuya komThetho obekwe yinarha.
Akunamuntu onga-
a phadlhalaja nofana arhatjhe elinye nelinye ilwazi;
b ngagadangisa nofana aveze esinye nesinye isikhangiso namkha isaziso esinqophe nofana esikhombisa ngokubonakalako ukubandlulula okungakafaneli emntwini: Kufaka hlangana umsebenzi wamambala wobukghwari, wefundo ephezulu nerhubhululo lesayensi, umbiko omuhle nopheleleko emphakathini nofana ukukhupha elinye nelinye ilwazi, isikhangiso, nofana isaziso ngokuya kwendima 16 yomThetho-sisekelo, ayikabekelwa ngaphandle kwalendima.
ISAHLUKO 3
UKUZIBOPHELELA KOKUVEZA IPHUZU NESIQUNTO SOKUFANELEKO NOKUNGAKAFANELI
Ukuzibophelela kokuveza iphuzu
a umangalelwa akabonise, amaphuzu phambi kwekhotho, kobana ibandlululo akhenge libe khona njengobana kurhononelwa; namkha b umangalelwa akabonise kobana isenzo leso sivumelekile.
a Ngobujamo besigabaa nakuhlathululwa ubujamo 'obungakavumeleki' , kutjho bonyana akunaqiniso- ngaphandle kobana umangalelwa akhombise kobana ibandlululo lifanele;
b Ngokwesenzo sesigaba b sokuhlathulula izenzo ezingakavumeleki; kutjho bonyana akukafaneli-
i Nangabe ubujamo obuvezwe esigabeni b sokuhlathulula isenzo esingakavumeleki kuyasungulwa; godu ii Ngaphandle kobana umangalelwa akhombise isiqiniseko sokabana ibandlululo lifanele;
Akusilibandlululo elingafaneli lokuthatha amagadango atlanywe kobana avikele abantu ebathintwe libandlululo elingafaneli.
Ekutjhejeni umangalelwa ekukhombiseni kwakhe bonyana ibandlululo lifanele, lokhu okulandelako akuyelelwe:
a ubujamo;
b iimbangela esivezwe endimaneni 3;
c kobana ngabe ibandlululo likghona ukwenza umahluko ebantwini ngendlela elizijamele ngayo, nendabuko yalo.
Iimbangela ezivezwe endimaneni 2 b zifaka hlangana lokhu okulandelako:
a kobana ngabe ibandlululo liyalimaza nofana lithanda ukulimaza isithunzi sobuntu;
b liba nomthelela nofana lifuna ukuba nomthelela kiloyo onghonghoyilako;
c isikhundla somnghonghoyili emphakathini nofana uzakubonakala njengomuntu othathelwa phasi nofana ungewesiqhema esithathelwa phasi;
d Imvelaphi nokwanda kwebandlululo;
e mhlamunye ibandlululo yindalo;
h mhlamunye kumagadango angakalungi afuna ukuzalisa umnqopho;
i mhlamunye umangalelwa uthethe amagadango afaneleko akatelelwa bujamo bokwenza lokhu-
i ukutjheja ubumbi obuvela ebandlululweni lezenzo ezingakavunyelwa;
ii wamukela imihlobo yabantu ikulumo yamazondo ukuthloriswa akuweli ngaphasi kwesiqunto esifaneleko
ISAHLUKO 4
AMAKHOTHO WOKULINGANA
Amakhotho wokuLingana kunye neemphathiswa zawo
Umnqopho womThetho lo ngokuya kwendima 31-
a enye nenye ikhotho ekulu yikhotho yokulingana endaweni ephethwe yikhotho ekulu;
b elinye nelinye ijaji, ngokuya kwendimana 2, lizakukhethwa ngokobana kutlolwe phasi liJaji elinguMongameli kobana libe siPhathiswa sekhotho yokulingana endaweni ephethwe yikhotho nangabe umuntu loyo liJaji;
c uNgqongqotjhe kufanele, emva kokubonisana naloyo oyihloko yesifunda esiphetheko ovezwe endimeni 1 soMthetho wamaKhotho waboMarhastrada,umThetho 32 ka 1944, ngokwazisa emtloweni kaRhulumende-
i akhethe yinye nofana amakhotho ambalwa wabomarhastrada njengamakhotho wokulingana esifundeni esiphethweko;
ii ahlathulule indawo ephethwe yikhotho yokulingana, emumethe iimfunda, kunye neendawo eziphethwe yikhotho ezisungulwe ngokuya kwendima 2 yomThetho waboMarhastrada, umThetho ka 1944;
iii andise nofana aphungule ubuphathi bendawo eziphethwe yikhotho yokulingana kenye nenye ikhotho yokulingana;
iv akhethe yinye yeendawo nofana ezinengana endaweni ephethwe yikhotho yokulingana kobana enye nenye ikhotho yokulingana ibe nokulalelwa kweenghonghoyilo;
v akhuphe nofana angakhambisani nesaziso esingaphasi kwesigaba lesi:
Kufaka hlangana kobana okunye nokunye ukulalwelwa kwesinghonghoyilo okusajanyisiweko ekhotho yokulingana ekungakaqedwa ngakho ngesikhathi sokukhutjhwa kwesaziso kuGazethi njengobana kuvezwe esigabeni lesi, kumele kuqedwe yikhotho, nangabe isaziso leso asikakhutjhwa;
Isigaba (c) sikhutjhwe yi s. 28 soMthetho 55 ka 2003.
d oyihloko yesifunda ovezwe endimeni c ufanele, ngokuya kwendimana 2, akhethe ngokutlola phasi umarhastrada nofana angezelele ngomunye umarhastrada njengesiphathiswa sekhotho yolulingana.
LiJaji kwaphela, umarhastrada owaqeda isifundo bandulo sokuba siPhathiswa sekhotho yokulingana-
a ngaphambi kwedeyithi yokuthoma kwendima 31; nofana b njengobana kuvezwe endimeni 314,
Begodu loyo ibizo lakhe elifakwe erherhweni elivezwe endimaneni 4 (a), angakhethwa ngokuya kwendimana .
UMongameli wamaJaji kunye neenhloko eziphethe iimfunda kufanele-
a bathathe amagadango azwakalako ngeensetjenziswa ezikhona kobana bakhethe sinye isiphathiswa kenye nenye ikhotho yokulingana endaweni ephethwe yikhotho leyo;
b Ngaphandle kokuriyada, babikele UmNqophisi- Zombelele woMnyango mayelana nejaji, marhastrada osele aqede iimfundo bandulo ezivezwe endimaneni 31 4 no 5 nofana okhethwe ngokuya kwendimamana 1.
UmNqophisi-Zombelele woMnyango kumele atlame bekabe nerhelo lamabizo welinye nelinye ijaji, marhastrada nabomarhastrada abangezelelako, esele ba a baqede iimfundo bandulo ezivezwe endimeni 31 4 no 5; namkha b okhethwe njengesiphathiswa sekhotho yokulingana ngokuya kwendimana 1.
Isiphathiswa kumele senze imisebenzi besisebenzise namandla esinikelwa wona ngokuya komThetho lo nofana omunye umThetho.
S. 16 ukhutjhwe ngu s. 1 womThetho 52 ka 2002
Abonobhala bamakhotho a Ngokuya kendimana 2 kunye nemithetho elawula iminyango karhulumende, umNqophisi-Zombelele woMnyango anga, kenye nenye ikhotho yokulingana, akhethe munye nofana abanengana bemphathiswa zombuso , ngokuya komThetho obekiweko, njengonobhala wekhotho yokulingana, okufanele ngokuzeleko arhelebhe ikhotho ngokuya komsebenzi anikelwe wona kobana ikhotho ikwazi ukusebenza nokobana ngubani okumele enze umsebenzi anikelwe wona.
Indima. (a) Ikhutjhwe yi s. 2 (a) yomThetho 52 ka 2002
b Nangabe unobhala wekhotho yokulingana ngesizathu esithile uyahluleka ukwenza ngendlela ekutjhiwo ngayo nofana nangabe akhekho unobhala okhethiweko kobana asebenze ekhotho yokulingana ngaphasi kwendima a, isiphathiswa esikhona, ngaphandle kwaleso esivezwe endimaneni 2, angakhetha esinye nesinye isiphathiswa somNyango kobana sibambe njengonobhala lokha unobhala ekukhulunywe ngaye anganabukhgoni nofana bekufike isikhathi lapho kukhethwa unobhala ngokuya kwendima a.
Indima (b) ikhutjhwe yi s. 2 (a) yomThetho 52 ka 2002
Kwaphela siphathiswa soMbuso nofana umuntu ovezwe endimaneni 1 a osele aqede isifundo bandulo sokuba ngunobhala wekhotho yokulingana-
a ngaphambi kwelanga lokuthoma ukusebenza kwe ndima 31; nofana b njengobana kuvezwe endimeni 31 6, begodu nalabo amabizo wabo afakwe erhelweni elivezwe endimaneni , bangakhethwa ngokuya kwendimana (a).
Indimamana (b) ikhutjhwe ngu s. 2 (a) yomThetho 52 ka 2002
UmNqophisi-Zombelele womNyango kumele atlame bekabe nerhelo lamabizo wesinye nesinye isiphathiswa soMbuso nofana umuntu o-
a osele aqede isifundo bandulo esivezwe endimeni 31 6;
b okhethwe njengonobhala wekhotho yokulingana ngokuya kwendimana 1 a
UMnqophisi Zombelele anga, ngokuya kobujamo nangokuya kwesiqunto sakhe, atlole phasi ukunikela ngamandla wakhe esiphathisweni esiqatjhwe Mnyango begodu angatjhugulula namkha abekele isiqunto esithethwe Siphathiswa esinikelwa amandla ngeqadi.
indimana ifakelelwe ngu s, 29 womThetho 55 ka 2003.
AboFakazi
Ukubizwa kwabofakazi nemali yokubhadela abofakazi mayelana nokungenzeka kokusebenza komThetho lo kumele isiqunto sithathwe nguNgqongqotjhe ngendlela ebekiweko.
Imilayo kunye neenkambiso zekhotho
) Ngaphandle kobana kuvezwe kilomThetho, ukuvezwa komThetho waboMarhastrada, ka 1944, (umThetho 32 Ka 1944), Kunye nomThetho weKhotho eKulu ka 1959 (umThetho 59 Ka 1959), neenkambiso ezibekiweko kunye neenkambiso ezibikwe ngokuya kweeNkambiso zoMthetho weBhodo yamaKhotho womThetho, umThetho ka 1985 (umThetho 107 ka 1985, uza namatjhuguluko mayelana nomujamo bamakhotho lomThetho ukhambisana nalokhu-
b nekambiso yokusebenza;
c nokulalelwa kwekambiso yesahlulelo nomlayo d nokwahlulela kokungakhambisani nomlayo wekhotho, ukungavumelani nesahlulelo nomlayo, nokunyaza ikhotho;
Begodu ukufikela lapha akukho ekuveziweko emthethweni-lawulo ongaphasi kwendima 30 yomThetho.
Ukulalelwa kwemilandu akwenzeki ekhotho evulelwe woke umuntu, ngaphandle kobana ikhotho yale ngebanga lezokuphathwa kobulungiswa.
a Ngokuya kwesigaba b akukho ekukhiphela ukulalelwa komlandu yikhotho kamaRhastrada ngaphandle njenge khotho yokulingana kobana nayo ikhuphe umlayo ovezwe endimeni 21 2 engaphezu kwe kwelawulo lekhotho kamarhastrada, lapho umlayo kumele uthunyelwe ngendlela yakhona ejajini leKhotho eKulu elinamandla elinikelwe wona.
b Ukusebenza kwendima a ekumayelana nokuvumelana komlayo, izakuhlehliswa bekufike isikhathi sokuphethwa kokudluliswa komlandu ekhotho yenghonghoyilo ekuvezwe endimeni 23.
IinHlangano zokulalelwa kwamacala ngokuya komThetho lo
Ukulalelwa kwamacala ngokuya komThetho lo kungenziwa-
a ngomunye nomunye umuntu ozenzela yena;
b omunye nomunye umuntu ojamele umuntu ongakhgoni ukuzijamela ebizweni lakhe;
c omunye nomunye umuntu ojamele ubulunga besiqhema sabantu;
d omunye nomunye umuntu ojamele umphakathi;
e enye nenye ihlangano ejamele amalunga wayo;
Umuntu ofuna bonyana umlandwakhe ulalelwe ngokuya komThetho lo, ngendlela yakhona, kumele abikele unobhala wekhotho yokulingana mayelana nalokho afuna ukukwenza.
a Unobhala wekhotho kumele, emva kokwamukela isaziso leso, adlulisele indaba le esiphathisweni sekhotho yokulingana, ekunguye ekumele ngaphambi kwesikhathi esibekiweko, athathe isiqunto sokobana indaba le ingalalelwa ekhotho yokulingana namkha kumele idluliselwe kwenye ihlangano esebenza ngeendaba lezi nofana kwenye ikhotho, kwenye iforamu ezakuthathwa njengeforamu yesijamiso sekhotho, ngombono wesiphathiswa sekhotho, iforamu esijamiso ingasebenza ngendlela efaneleko ngokuya kwamandla nomsebenzi enikelwe wona.
b Nangabe isiphathiswa sekhotho sithatha isiqunto sokobana indaba le izakulalelwa ekhotho yokulingana, isiphathiswa sekhotho asidlulisele indaba le kunobhala wekhotho, ekunguye ekumele abeke ilanga lokulalelwa kwendaba le.
Isiphathiswa sekhotho, ngaphambi kobana sithathe isiqunto ngokuya kwendimana 3, kumele sitjheje zoke izinto ezifunakalako kufaka hlangana lokhu okulandelako:
d ubunjalo bokulalelwa kwesinghonghoyilo leso begodu nokobana umphumela wokulalelwa kwesinghonghoyilo uzakwenza kube lula ukutjheja isiqunto esathathwako nobuphathi mandla kileyo ndawo ephethweko.
e amazizo wehlangano ejanyiswe njengeforamu.
a nangabe isiphathiswa sekhotho sithatha isiqunto sokobana isinghonghoyilo kumele sidluliselwe kuforamu esijamiso, kumele akhuphe umlayo, wokubikela unobhala wekhotho yokulingana kobana athathe isinghonghoyilo leso asidlulisele eforamini esijamiso njengobana kutjho umlayo.
b. Nakukhutjhwa umlayo ovezwe esigabeni a, isiphathiswa sekhotho singanamathisela amazizo waso encwadini yomlayo nangabe ubona kunefuneko, amazizo lawo aya eforameni esijamiso.
Ekwamukeleni umlayo ovezwe endimaneni 5, unobhala wekhotho yokulingana kumele adlulisele isinghonghoyilo bekabikele umangali nomangalelwa ngokudluliswa kwesinghonghoyilo sabo.
Ekwamukeleni indaba edluliselwe kuforamu, kumele iforamu isebenze ngendaba leyo nokuthi isebenzise amandla nomsebenzi enikelwe wona
Nangabe iforamu esijamiso evezwe endimaneni 7-
a iyahluleka ukurarulula umraro enikelwe wona ngesikhathi esibekiweko' namkha b ayikhgoni ukurarulula umraro okhona nokobana yanelise umangali nofana umangalelwa.
Iforamu esijamiso kumele, ibuyisele umraro lowo ekhotho yokulingana kobana ikhotho yokulingana ikwazi ukulamula, ngaphambi kwesikhathi ukusukela ngelanga lokubuyiswa komraro ekhotho yokulingana.
URhulumende neenhlangano zoMthetho-sisekelo kumele, nakwenzeka, basize omunye nomunye umuntu ofuna ukwenza isinghonghoyilo sokulalwela ngokuya komThetho lo, okhunye, kungaba kukwenza isiqiniseko sokobana lowomuntu uthunyelwa ehlanganweni ekungiyo ezamsiza.
Amandla nemisebenzi yamakhotho wokulingana
Amakhotho wokulingana ngaphambi kobana kube nokulalelwa kwawo ngokuya komThetho lo kufanele kube nesinghonghoyilo bekathathe isiqunto sokobana mbala mbala kube nebandlululo elingakafaneli, ikulumo yamazondo nofana ukuthlorisa,
Emva kobana sebafumene isinghonghoyilo, ikhotho ingakhupha umlayo osebujameni obufaka hlangana-
a umlayo wesikhatjhana;
b umlayo okhutjhwe ngokwesaziso;
c umlayo wesivumelwano phakathi komangali nomangalelwa mayelana nokulalelwa kwecala ekukhutjhwe mlayo wekhotho;
d umlayo wokubhadela umonakalo mayelana nokulahleka kwemali, kufaka hlangana ukulahlekelwa kwangomuso, namkha ukulahlekelwa sithunzi, ukuzwa ubuhlungu ngokomzimba nangokomkhumbulo, ngebanga lokubandlululwa ngokungakafaneli, kwekulumo yamazondo, nokuthlorisa;
e emva kobana sekulalelwe imibono yomangalelwa nomangali, namkha nangabe umangalelwa akekho ikulumo kamangali izakulalelwa, kuzakukhutjhwa umlayo wokubhadela umonakalo emntwini loyo namkha ehlanganweni ethintekako;
f umlayo ovimbela ibandlululo elingakafaneli namkha kukhutjhwe umlayo wokobana kuthathwe amagadango wokuvimbela ibandlululo elingakafaneli, ikulumo yamazondo, nokuthloriswa;
g umlayo wokuveza amathuba namalungelo akhethekileko adinywa abantu ngeenzathu ezithile;
h umlayo wokuthatha amagadango akhethekileko kobana kutjhejwe ibandlululo elingakafaneli ,ikulumo yamazondo namkha ukuthloriswa;
i umlayo wokwamukelwa kwesiqhema sabantu ngumangalelwa;
k umlayo olaya umangali kobana ahlolisise imithetho-migomo nofana ukusebenza kwawo njengobana kuquntwe yikhotho;
l umlayo ofaneleko owalako wemvelo, kufaka hlangana isiphakamiso esizakusiwa emphathinimandla, kobana bajamise namkha basule ilayisense yomuntu loyo;
m umlayo oyala umangalelwa kobana enze umbiko weragelo phambili ekhotho, namkha emhlanganweni ebekwe Mthetho-sisekelo mayelana nokulandela umlayo wekhotho;
n umlayo olaya unobhala wekhotho yokulingana kobana adlulisele indaba le kumNqophisi wezokuTjhutjhiswa koMphakathi onelungelo lokuphatha ihlangano elalela imilamdu yobelelesi ngokuya komThetho wenarha;
o umlayo afaneleko wokubhadelwa kweendleko mangali nofana umangalelwa;
p umlayo wokukhambisana nokutjhiwo Mthetho.
Umlayo okhutjhwe yikhotho yokulingana ngokuya komThetho lo ubanomthelela emlayweni wekhotho ekukhulunywe ngawo. Mayelana negadango lomlandu wombango.
Ikhotho, ngesikhathi nofana ngemva kwesinghonghoyilo, ingathumela-
a isinghonghoyilo sayo, ekulalelweni lomlandu khulukhulu nangabe kunokuphikelela kokungalandeli ikambiso namkha ukungalandeli ekutjhiwo mthetho mayelana nebandlululo elingakafaneli, ikulumo yamazondo, lokho kuzakuthunyelwa ehlanganweni ebekwe Mthetho-sisekelo kobana isetjhisise;
b okhunye nokhunye ukulalelwa komlandu ehlanganweni ebekwe Mthetho-sisekelo kobana ilamule ,ilethe ukubuyisana nofana ukukhulumisana.
Ikhotho inamandla angezelelweko wokwenza umsebenzi wayo nokusebenzisa amandla enikelwe wona, kufaka hlangana amandla wokukhipha isigwebo namkha incwadi esigunyazo.
Ekulalelweni kwesinye nesinye isinghonghoyilo ngokuya komThetho lo, ikhotho ingabawa, umangalelwa nofana umangali nofana izenzele yona nayibona kuphathelene nezobulungiswa, ibize munye nofana babili babantu abanekghono nabangathanda ukusiza kobana babe basizi beemphathiswa zekhotho.
Enye nenye indaba yomThetho evelako kobana ithathelwe isiqunto ekulalelweni komlandu kunye nombuzo wokobana isiqunto esithathwako siqunto esifaneleko nofana isiqunto somthetho kumele sithathwe siphathiswa sekhotho ngendlela yakhona.
a Nangabe umsizi weemphathiswa zekhotho uyahlongakala, nofana isiphathiswa sekhotho sehluleka ukubamba njengomsizi weemphathiswa zekhotho, nofana angakezi emsebenzini nofana ubawa kobana azikhuphe ekulalelweni kwecala ngaphambi kobana kuphethwe ukulalelwa kwecala, isiphathiswa sekhotho singa, ukwenza ubulungiswa busebenze nangenva kokutjheja ipikiswano yomangali nomangalelwa -anga i akhuphe umlayo wokobana ukulalelwa kuragele phambili;
ii akhuphe umlayo wokobana ukulalelwa kuthome kabutjha iii nangabe umsizi weemphathiswa zekhotho akekho emsebenzini, angahlehlisa ukulalelwa bekufike isikhathi sokufumana umsizi weemphathiswa zekhotho.
b Isiphathiswa sekhotho asinikele ngembangela yomlayo esiwukhuphe endimaneni 1 nofana ii a Isiphathiswa sekhotho esisizwa basizi beemphathiswa zekhotho kesinye nesinye isinghonghoyilo lapho umangali nofana umangalelwa ekulalelweni komlandu ukhupha umlayo, kumele erekhode umbono wakhe-
b Unobhala wekhotho msinyazana kumele adlulisele iimbangela lezo ekhotho yokudlulisela amacala agwetjiweko kobana sibuyekezwe isiqunto leso ngendlela efaneleko.
c Ikhotho yenghonghoyilo yamacala agwetjiweko inamandla wokukhupha umlayo mayelana nesiquntu esithathiweko.
Ukudluliselwa kwamacala agwetjiweko ekhotho yeenghonghoyilo nokubuyekezwa kwawo
Omunye nomunye umuntu onesinghonghoyilo mayelana nesiqunto esithethwe yikhotho yokulingana ngokukhambisana nomThetho lo, ngaphambi kwesikhathi esibekiweko, enze isinghonghoyilo mayelana nomlayo okhutjhiweko, lokho angakwenza ekhotho ekulu enamandla nofana ekhotho ekulu yenghonghoyilo zamacala asele agwetjiwe.
Ekufakeni isinghonghoyilo, iKhotho eKulu nofana iKhotho eKulu yokuDlulisa kwamaCala aGwetjiweko, ingakhupha umlayo ngendlela ebona kufanele ngayo.
Ngaphandle kwendimana 1 Omunye nomunye umuntu onesinghonghoyilo mayelana nomlayo okhutjhwe yikhotho yokulingana, ngokuya kwemilayo yekhotho yomThetho -sisekelo, angafaka isinghonghoyilo sakhe bunqopha ekhotho yomThetho-sisekelo.
Nakwenzeka kuba nokutjhayisana mayelana nesiqunto esithethwe siphathiswa sekhotho mayelana nendaba evezwe esigabeni b sokuhlathulula ubujamo obungakafaneli', uNgqongqotjhe angathumela icala eliveziweko lelo eKhotho eKulu yokuDlulisela amaCala aGwetjiweko namkha ekhotho yomThetho-sisekelo kobana kuthathwe isiqunto.
a Nangabe isiphathiswa sekhotho kamarhastrada sikhupha isiqunto mayelana nobujamo bebandlululo obuvezwe esigabeni b sokuhlathulula ubujamo obungakavunyelwa', Isiqunto okumele, emva kobana sekuqediwe ukulalelwa kwecala, sithunyelwe ekhotho eKulu kobana sibuyekezwe.
b Ikhotho eKulu, emva kobana seyitjheje umlandu, ingeza nesiphakamiso esikhambelana nendimana 5 a emva kwalapho ingakhupha umlayo ngokukhambisana nomThetho.
ISAHLUKO 5
UKUTHUTHUKISA UKULINGANA
Isibopho sazombelele sokuthuthukisa ukuLingana
URhulumende unesibopho nomsebenzi wokukhuthaza nokufeza ukulingana.
Boke abantu banomsebenzi nesibopho sokukhuthaza ukulingana
Ilanga lokuthoma ukusebenza kwe s.24: kuzakumenyezelwa
UMsebenzi kaRhulumende wokuthuthukisa ukulingana
URhulumende kumele, nakukghonakala arhelejwe ziinhlangano zoMthetho-sisekelo-
a athuthukise ijima lokwazisa abantu ngamalungelo wabo kobana bakwazi ukuthuthukisa ukuzwana, ihlonipho nokulingana;
b athathe amagadango wokuthuthukisa nokwenza amahlelo asebenze ekwenzeni kube nokulingana;
i thuthukisa amahlelo wokutjheja elinye nelinye ibandlululo elingakafaneli;
ii Ukuphasisa omunye umThetho ozakukukhuthaza ukulingana nokusungula isisekelo soMthetho ngokukhambisana nomnqopho womThetho;
iii ukuthuthukisa ukusebenza ngefanelo njengobana kuvezwe kilomThetho kobana kukhuthazwe ukulingana, nokunikela ngomhlahlandlela;
v ukuthuthukisa ukusebenza kwangaphakathi mayelana neenghonghoyilo zebandlululo elingakafaneli, ikulumo yamazondo, nokuthloriswa;
vi ukuza namajima welwazi kobana kuthuthukiswe lomThetho.
IKomitjhana yamaLungelo woBuntu eSewula Afrika kunye nezinye Iinhlangano ezibekwe Mthetho-sisekelo ngokungezelelweko, ngokuya komThetho-sisekelo nofana omunye nomunye umThetho, zingabawa elinye nelinye iziko elingaphasi korhulumende nofana omunye nomunye umuntu kobana anikele ngelwazi mayelana namagadango engenza kobana kuphumelele indaba yokulingana, nakukghonakala kufakwe umlayo womThetho wenarha, ukusebenza kwawo nokukhambisana nomThetho obekwe Sibetha-Mthetho senarha,umlayo wokusebenza ngefanelo kunye namahlelo womThetho lo.
Ekungezelelweni kwamandla nemisebenzi yeenhlangano ezibekwe Mthetho-sisekelo Iinhlangano lezi godu zinamakhgono woku-
a siza abamangalelwa mayelana nokulalelwa kweenghonghoyilo zabo ekhotho yokulingana;
b zingenza iphenyo emacaleni beziveze neemphakamiso njengobana zilaywe yikhotho mayelana nokuragela phambili kokungakhambisani nomThetho lo nofana emacaleni webandlululo elingakafaneli, ikulumo yamazondo nofana ukuthlorisa ekhotho yokulingana;
c zingafaka isibawo emnyangweni, ngendlela efaneleko, mayelana nemibiko emayelana namacala afakiweko ubunjalo bawo kunye nomphumela wakhona.
Boke AboNgqongqotjhe abasebenzise amagadango athethweko asebenze ngokusebenzisa iinsetjenziswa ezikhona esinqophe ukuphumelelisa ukulingana ngokobana bazibophelele eku-
a ekuqedeni elinye nelinye ibandlululo elingakafaneli nokuragela phambili kokungalingani komunye nomunye umThetho, umThetho-mgomo abasebenza ngawo;
b bahlele bebenze amahlelo wokulingana asebenze ngendlela efaneleko, kilowo mtlolo akubekwe isikhathi sokwenza amahlelo asebenze, basebenzisane noNgqongqotjhe wezeeMali.
a. Amahlelo wezokulingana, ngaphambi kobana kuphele iminyaka emibili emva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, athunyelwe eKomitjhaneni yamaLungelo woBuntu yeSewula Afrika kobana asebenze ngendlela efaneleko.
b IKomitjhana yamaLungelo woBuntu yeSewula Afrika ayithintane neKomitjhana yokuLingana koBulili nayisebenza ngamahlelo avezwe esigabeni a.
Ilanga lokuthoma ukusebenza kwe s. 25 kuzakumenyezelwa
Ukuzibophelela kwabantu abasebenzela umphakathi mayelana nokukhuthaza ukulingana
Kumsebenzi womunye nomunye umuntu bunqopha nofana ingasi bunqopha onesivumelwano noRhulumende nofana okghona ukusebenzisa amandla kaRhulumende kobana akhuthaze ukulingana ngokobana-
a aveze amahlelo wokulingana afaneleko, amakhodi, iimpengu esivezwe Mbuso kunye namanye amagadango afaneleko wokukhuthaza ukulingana;
b kukatelelwe bekutjhejwe ukukatelelwa kwamahlelo wokulingana, amakhodi, kunye neempengu ezithuthukisiweko;
Ilanga lokuthoma ukusebenza kwe s. 26: kuzakumenyezelwa
Ukuzibophelela kwabantu boke ekukhuthazeni ukulingana
Ukuvumelana nesigaba 26, boke abantu, iinhlangano ezingasizo zombuso, iinhlangano zomphakathi iinhlangano zabarholi bendabuko kumele zikhuthaze ukulingana esikhozini sazo nezinye iinhlangano emisebenzini yazo nomphakathi.
UNgqongqotjhe kumele athuthukise imithetho lawulo ekhambisana nomThetho lo , nabanye Abogqongqotjhe bangathuthukisa umThetho lawulo ngokukhambisana nomThetho neminye imithetho ekhuthaza iinkampani, iinkampani zehlanganyela, iinqhema, iinhlangano zemidlalo, iinhlangano zamabubulo kunye nezinye iinhlangano ngendlela efaneleko, ngokuya kobukhulu bazo iinsetjenziswa zazo nokuba namandla kwazo, kobana zilungiselele amahlelo nofana zikhambisane nokusebenza okufaneleko nofana zibike eenhlanganweni mayelana namagadango wokuthuthukisa ukulingana.
Ilanga lokuthoma ukusebenza kwe s. 27: kuzakumenyezelwa
Amagadango akhethekileko wokukhuthaza ukulingana mayelana nobuhlanga, ubulili nokukhubazeka
Kunobufakazi bokutjhutjhiswa komunye nomunye umlandu kobana ibandlululo elingakafaneli mayelana nobuhlanga, ubulili namkha ukukhubazeka kudlale indima ekugwetjweni kwamacala, lokhu kubonakala njengobujamo obusilingako mayelana nomnqopho wesigwebo.
IKomitjhana yamaLungelo woBuntu ye Sewula Afrika kumele, embikweni wayo ovezwe endimeni 15 womThetho weKomitjhana yamaLungelo wobuntu umThetho 54 ka 1994, ufaka hlangana ukuhlungwa kwebandlululo elingakafaneli mayelana nobuhlanga, ubulili nokukhubazeka ekuragela phambili eSewula Afrika, umphumela neemphakamiso kukobana lomraro ungararululwa njani.
a Iinhlangano zoMbuso ezisebenzela umphakathi nabantu boke banomsebenzi nesibopho, khulukhulu uku-
i ukuqeda ibandlululo mayelana nobuhlanga, ubulili, nokukhubazeka;
ii ukukhuthaza ukulingana mayelana nobuhlanga, ubulili, nokukhubazeka;
b ukwenza imisebenzi evezwe esigabeni a, iinhlangano zikarhulumende ezisebenzela umphakathi, kunye neenhlangano ezisemthethweni nalezo ezingekho emthethweni kumele-
i zihlolisise imithetho, imithetho-mgomo. Nokusebenza kwawo ngomnqopho wokuqeda loke ibandlululo;
ii ziphasise imithetho, zithuthukise imithetho-migomo, bezithome amahlelo wokusebenza ngefanelo kobana kuqedwe ibandlululo mayelana nobuhlanga, ubulili kunye nokukhubazeka;
iii zize namahlelo wokusebenza kobana kuthuthukiswe bekuphumelele ukulingana mayelana nobuhlanga, ubulili nokukhubazeka. begodu iv kube nokutjheja okuphambili indaba yokuqeda ibandlululo elingakafaneli nokukhuthaza ukulingana mayelana nobuhlanga, ubulili nokukhubazeka.
Isitjengiso serhelo lezenzo zebandlululo elingakafaneli elenzeka kweminye imikhakha
Ngaphandle kobana siphambuke kilokho ekutjhiwo Mthetho, iTjheduli yomThetho lo inqophe ukukhombisa beyigandelele izenzo lezo ezingakafaneli, lezo ezaziwako ekumele zirarululwe,
UMbuso kumele, ngendlela efaneleko, wenze isiqiniseko sokobana umThetho wenarha kunye namanye amagadango ayathathwa kobana kurarululwe izenzo esivezwe endimaneni 1.
UNgqongqotjhe kumele, eemphakamisweni zakhe mayelana neKomidi yokuBuyekeza ukuLingana, Njalonje, ahlolisise izenzo esivezwe kutjheduli ngomnqopho wokukhulisa, wokutjhugulula irhelo lezenzo ezivezwe kutjheduli.
ITjheduli inqophe ukuveza irhelo leentjengiso lezenzo zebandlululo elingakafaneli kobana ku-
a kurarululwe bekuqedwe lezizenzo; godu b kusizwe abantu ekuvezeni ilwazi labo nezenzo.
Irhelo leentjengiso lezenzo kutjheduli alikapheleli kumele litjhejwe belibuyekezwe yiKomidi eBuyekeza ukuLingana njalo nje.
ISAHLUKO 6
OKUMUMETHWEKO NOKUSEBENZA KOMTHETHO
a Neenkambiso ekumele zilandelwe nofana ezimayelana nesinghonghoyilo ngokukhambisana nomThetho lo, kufaka hlangana indlela iinghonghoyilo ekumele zenziwe ngayo, ukudluliselwa kweenghonghoyilo njengobana kuvezwe endimeni 20 nokulalelwa kweenghonghoyilo zamsinyana;
b neforomo lesibawo esinye nesinye, ubuphathi mandla, isitifiketi, imvumo, isaziso, umlayo, ikambiso, ukutlolisa nokubizelwa ekhotho kumele kwenziwe, kukhutjhwe ngokuya komThetho lo; kunye nelinye iforomo elizakufuneka elizakusekela okumumethwe Mthetho lo;
c ukunikelwa isizo lomThetho ngokusebenzisa imali kaRhulumende emacaleni afaneleko nokuthintana neBhodi yesizo lomThetho;
f ukuvela kwabofakazi emacaleni avelako nakusetjenziswa lomThetho nokubhadelwa kwabofakazi;
g isivumelwano somlayo wekhotho esivela ekhotho kamarhastrada esivezwe njengekhotho yokulingana endimeni 19 3 a;
i Indlela ekumelwe ilandelwe mayelana nokukhetha abasizi beemphathiswa zekhotho ngokuya komThetho lo;
j Izinto ekumele ziyelelelwe yikhotho yokulingana kukobana bangabizela abasizi beemphathiswa zekhotho ekhotho ngokuya kokusebenza kobulungiswa;
l Indima edlalwa ziimphathiswa zekhotho nekambiso ekumele ilandelwe emacaleni lapho ikhotho yokulingana isizwa basizi beemphathiswa zekhotho;
m ukubawa ukukhutjhwa ekulalelweni komlandu kwabasizi beemphathiswa zekhotho kunye nekambiso elandelakwo mayelana nokubawa ukukhutjhwa ekulalelweni komlandu;
s ikambiso ekumele ilandelwe mayelana namacala adluliselwe ekhotho ekulu nokubuyekezwa kwawo njengobana kuvezwe endimeni 23;
t imibiko evezwe endimeni 25 3 c no 26 c kunye namahlelo wokulingana avezwe endimeni 25 4 b no 5 a nendima 27 2
u ukutjhugululwa komThetho lo utjhugululelwe emalimini asemthethweni nokuphadhlalajwa njengobana kuvezwe endimeni 31 2 b;
v amandla nemisebenzi yeKomidi yokuBuyekeza ukuLingana ekuvezwe endimeni 33;
w enye nenye indaba ekufuneka nofana evunyelwe kobana ivezwe Mthetho-lawulo ngokukhambisana nomThetho lo;
x enye nenye indaba ekunefuneko kobana ivezwe ukuze kuphumelele iminqopho yomThetho lo.
omunye nomunye umThetho-lawulo ongaphasi kwendima le ongabanomthelela wokobana uMbuso usebenzise imali akwenziwe ngokuthintana noNgqongqotjhe wezeeMali.
UmThetho-lawulo owenziwe ngaphasi kwendima le awubeke kuzwakale kobana omunye nomunye umuntu owephula lomThetho nofana owehluleka ukukhambisana nalomThetho uzakufunyanwa amlandu bekangagwetjwa ngokobana ahlawuliswe nofana agwetjwe iinyanga ezingadluli e-12.
a Omunye nomunye umThetho-kambiso owenzwe ngaphasi kwalendima awubikwe ePalamende emalangeni ama-30 ngaphambi kobana ukhutjhwe kuGazethi, nangabe iPalamende kusikhathi sayo sokusebenza.
b Nangabe akusisikhathi sokusebenza kwePalamende njengobana kuvezwe esigabeni a, imithetho-lawulo ayithunyelwe kuSomlomo wePalamende, emalangeni, ama -30 ngaphambi kobana ikhutjhwe kuGazethi.
Imithetho-lawulo eyenziweko ngokuya kwendima le, khulukhulu indimana 1 a emayelana nekambiso yemibuzo, kumele msinyazana kube nesiqiniseko sokobana ukusebenza komThetho lo kuba lula, kuyazwakala, begodu kuyakghonakala.
Ukusebenza komThetho
Ngaphandle kwesigaba 16 1 akukho ukulalelwa kwesinghonghoyilo ekuzakwenzeka ekhotho ngaphandle kobana isiphathiswa sekhotho nabo mabhalana bekhotho babekhona emsebenzini.
- Nomnqopho wokuthoma ukusebenza komThetho lo nokwenza kobana ufumaneke msinyazana-
i khethwa njengeemphathiswa zekhotho;
b UNgqongqotjhe akenze lomThetho ube khona ngamalimu woke asemthethweni ngendlela efaneleko ngaphambi kokuphela kweminyaka emibili emva kokuthoma ukusebenza komThetho lo.
UmNqophisi-Zombelele womNyango akathathe amagadango asebenzise neensetjenziswa ezikhona zomNyango zokuqiniseka kobana unobhala wekhotho yokulingana ukhona kwenye nenye ikhotho eRiphabliki.
Ijaji elikhulu, kumele lithintane neKomitjhana yokuSebenza koBulungiswa kunye neKomitjhana YaboMarhastrada, kuthuthukiswe umtlolo wokubandula ngomqopho wokwakha ihlelo lokubandula nokwakha isiqhema esinelwazi seemphathiswa zekhotho, ezizakwazi ukurarulula imiraro yobulungiswa njengobana kuvezwe kilomThetho ngokobana kunikelwe-
a iziko lokubandula iimphathiswa zekhotho;
b kube nekambiso yokusebenza efanako, izinga nekambiso ekumele ilandelwe ziimphathiswa zekhotho ekwenzeni imisebenzi yabo nekusebenziseni amandla abanikelwe wona.
Ijaji elikhulu kumele, ngokuthintana NeKomitjhana yaboMarhastrada, iKomitjhana yokuSebenza koBulungiswa kunye noNgqongqotjhe, benze isifundo bandulo sisebenze njengobana kuvezwe endimaneni 4
UmNqophisi-Zombelele woMnyango kumele athuthukise bekenze isifundo bandulo sisebenze kibonobhala bekhotho yokulingana ngomnqopho wokwakha isiqhema esibanduliweko, esizinikeleko nesinelwazi nesingesabonobhala abakhethekileko, ngomnqopho wokobana benze umsebenzi wabo ngefanelo njenjengobana kuvezwe mThetho lo. Ngokobana kunikelwe-
a iziko lokubandula abonobhala b kube nekambiso yokusebenza efanako, izinga nekambiso ekumele kulandelwe bonobhala nabenza imisebenzi yabo.
UNgqongqotjhe kumele ahlongoze umbiko ePalamende, ngendlela yakhona mayelana nokumumethweko nokusebenzisa iimfundo bandulo ezivezwe endimaneni 4 n 5.
S.31 ikhutjhwe ngu s.3 womThetho 52 ka 2002
ISAHLUKO 7
UKUBUYEKEZWA KOMTHETHO, ISIHILOKO ESIFITJHANI NOKUTHOMA UKUSEBENZA KOMTHETHO
Ukusungulwa kwekomidi yokubuyekeza ukulingana
a siphathiswa esikhulu sobulungiswa esineemfundo ezifaneleko;
b ngusihlalo weKomitjhana yamaLungelo woBuntu yeSewula Afrika c ngusihlalo weKomitjhana yokuLingana koBulili;
d umjameli womphakathi;
e isazi samalungelo wobuntu;
g. ilunga loMkhandlu oweNgamele iiMfunda.
ilanga lokuthoma ukusebenza kwe s. 32: 1 Septemba 2000
Amandla, imisebenzi kunye nesikhathi esibekelwe ukusebenza kwe-ofisi yeKomidi yokuBuyekeza ukuLingana
IKomidi yokuBuyekeza ukuLingana-
a kufanele iyelelise uNgqongqotjhe mayelana nokusebenza komThetho;
c kufanele ilethe imibiko yayo qobe kuNgqongqotjhe mayelana nokusebenza komThetho lo, batjhetjhe kobana iminqopho yomThetho nomThetho-sisekelo iyafezeka begodu kufanele beze neemphakamiso mayelana nefuneko elinye nelinye elingabakhona kobana kutjhugululwe umThetho lo kobana ukwazi ukusebenza ngefanelo;
d Inamandla neminye imisebenzi enikelwe yona njengobana kuveziwe.
IKomidi yokuBuyekeza ukuLingana ingenza umsebenzi wayo neenkulumo-pikiswano emihlanganweni yawo nayibona lokho kufanele;
) Amalunga weKomidi yokuBuyekeza ukuLingana avezwe esigabeni 32 (a), (no (d) no (e) aqatjhwelwe isikhathi esiminyaka emihlanu begodu bangaqatjhwa godu ngemva kokuphela kwesikhathi sabo sokusebenza.
Eminye imibandela ebekelwe amalunga aqatjhiweko weKomidi yokuBuyekeza ukuLingana kuvunyelwene ngawo.
Umsebenzi wokuphatha omayelana nokusebenza kweKomidi yokuBuyekeza ukuLingana awenziwe ziimphathiswa zoMbuso ezikhethwe Mnqophisi -Zombelele.
Amalunga weKomidi yokuBuyekeza ukuLingana azakubhadelwa, bebanikelwe nezinye iinzuzo njengobana lokho kuzakuquntwa nguNgqongqotjhe nakazakubonisana noNgqongqotjhe weeMali.
ilanga lokuthoma ukusebenza kwe s. 33 1 Septemba 2000
Imihlahlandlela-yelawulo-kambiso ku HIV/AIDS, enarheni mazombe, ebujameni bezomnotho nehlalakuhle, kunye nokuzibophelela komndeni nobujamo
Amazizo akhona wokufakazela ukuqakatheka, imithelela emphakathini esondelene nokudinywa amathuba nokubandlululwa ngembangela yobujamo benTumbantonga HIV/AIDS kwezomnotho nehlalakuhle, enarheni mazombe kunye nekuzibopheleleni kwemindeni nobujamo bomndeni-
b iKomidi yokuBuyekeza ukuLingana kumele, kungakapheli unyaka, iphenyisise beyilethe neemphakamiso kuNgqongqotjhe.
a ekuthinta ukuphathwa kwamakhotho mayelana nokuthatha iinqunto zokurarulula imibango engararululwa ngokusebenzisa lomThetho ebujameni lobu;
b okukhandela umangali kobana angavuli umlandu mayelana nobujamo obunjalo ekhotho yomThetho;
Isihloko esifitjhani kunye nesithomo
LomThetho ubizwa ngokuThuthukiswa kokuLingana nokuVimbela iBandlululo elingakaFaneli UmThetho ka 2000, begodu uzakusebenza ngelanga elibekwe nguMongameli ngokobana kumemezelwe eMtlolweni kaRhulumende.
Amalanga ahlukeneko angabikwa ngokuya kokusebenza komThetho lo.
Itjheduli
IRHELO LEENTJENGISO ZOKUSEBENZA NGENDLELA ENGAKAFANELI KWEMINYE IMIKHAKHA
Isigaba 29
Abasebenzi kunye nomsebenzi a Ukwenza iinrhibe ezingasiliqiniso mayelana nokufumana amathuba wemisebenzi ngokusebenzisa iinkambiso zokuqatjha nokuhlunga abasebenzi.
b Ukwenza ihlelo lokuqatjha, ukuthuthukisa, ukukhuphula emsebenzini nokugcina abasebenzi ekwenzeka ngebanga lebandlululo elingakafaneli ebantwini ebaveziweko okumayelana nobujamo obungakafaneli.
c Ukwahluleka ukuhlonipha imigomo yokubhadela ngokulingana emsebenzini olinganako d Iinlinganiso eziragela phambili zemali yomrholo ezihlukeneko ezathathelwa ebandlululweni lakade elingakafaneli.
Ifundo a Ukunina abafundi ngokungakafaneli emazikweni wefundo, kufaka hlangana nabafundi ananeemfuno ezikhethekileko.
c Ukwahluleka ngaphandle kwesizathu sokwamukela iinhlanga ezihlukeneko kwezefundo
Iinsetjenziswa zamaphilo nezinye iinzuzo a Ukuthatha abantu ubahlole ngokwamaphilo ngaphandle kwemvumo yabo.
b Ukwala ngendlela engafunekiko nofana ukwalela omunye umuntu kobana afumane iinsetjenziswa zamaphilo nofana ukwehluleka ukunikela ngeensetjenziswa zamaphilo komunye nomunye umuntu.
c Ukwala ukunikela ngeensetjenziswa zesizo elirhabako ebantwini besitjhaba ezithile ngendlela yobujamo obungakavunyelwa.
d Ukwala ukurhelebha ngeensetjenziswa zamaphilo ebantwini abadala.
Izindlu, indawo yokuhlala, inarha kunye nepahla a Ukulamula kokususwa ngekani kwabantu enarheni abahlala kiyo ngokuya kobujamo obungakavunyelwa b Ukwenza umkhawulo mayelana nobujamo bobuhlanga nobomphakathi.
c Ibandlululo elingakafaneli mayelana nokusizwa ngezindlu, imali-mboleko, nofana ukusizwa ngemali ngokukhetha ubuhlanga, ubulili, kunye nobunye ubujamo obungakavumeleki.
d Ukwahluleka ukubonelela iimfuno ezikhethekileko zabantu abadala.
c Ngokunina umuntu nofana abantu, kufaka hlangana indlela engakafaneli yokwala ukunikela isizo ebantwini abasebujameni be HIV/AIDS.
IPentjheni a Ukunina omunye nomunye umuntu ehlelweni lobulunga besikhwama semali sabalisa emsebenzini namkha ekumnineni kobana afumane inzuzo esikhwameni semali ngembangela yinye ethile nofana ezinye iimbangela.
b Ukubandlulula ngokungakafaneli kwamalunga nofana abazuzi besikhwama semali sabalisa emsebenzini.
Ukubambisana a Ukuthatha isiqunto ngendlela engakafaneli kobana ngubani ekumele amenywe kobana abemlingani endabeni yokubambisana.
b Ukwenza ibandlululo elingakafaneli ebujameni bokobana umuntu amenywe ukuba mlingani.
Amabizelo kunye neenhlangano a Ukwenza ubujamo obungakafaneli bokumedela namkha bokwalela umuntu kobana angenele ibizelo khulukhulu ebantwini egade badinywe amathuba.
b Ukumedela umuntu ngendlela engakafaneli namkha ukumalela kobana afumane inzuzo namkha iinsetjenziswa ngebanga lobujamo obungakafaneli.
Ukunikelwa kwepahla, imisebenzi kunye neesetjenziswa a Ngokungakafaneli ukwalela nofana ukwehluleka ukunikela ngepahla nofana iinsetjenziswa nofana ukunikela ngeensetjenziswa ezikhona komunye nomunye umuntu nofana esiqhemeni ngendlela engakafaneli.
b Ukwenza ubujamo obukhuthaza umphumela webandlululo elingakafaneli lakade namkha ukuninwa mayelana nokufumana iinsetjenziswa eziphathelene neemali.
c Ukumeda ngokungakafaneli mayelana namathuba wesivumelwano sokunikela ngepahla nomsebenzi.
iinqhema, zemidlalo kunye neenhlangano a Ukwala ngokungakafaneli ukutjheja isibawo esenziweko sobulunga beenhlangano nofana besiqhema ngeembangela ezingafunakaliko.
b Ngokungafunakaliko ukwalela ilunga kobana lifumane iinzuzo ezinye nezinye ezinikelwa yihlangano nofana isiqhema.
c Ukwehluleka ukuthuthukisa iinhlanga ezihlukeneko nokukhetha abajameli besiqhema.
<fn>2004 scc_ndebele.txt</fn>
Faka isibawo sakho !
Ngubani ongafaka isibawo sokubhadalwa?
Umuntu ongaphasi kweminyaka emasumi amabili namunye kumele asizwe mbeelethi wakhe namkha mthlogomeli wakhe osemthethweni.
Ngubani ongafakelwa isibawo sokubhadalwa?
Imali engandluli I R7000.00.
Nakhibe isibawo sakho singaphezu kwe R7000.00, ungafaka esingaphasi ukwenzela bona ukwazi ukulandela isibawo sakho ekundleni yeembawo ezincani. (Small Claims Court)
Ngiziphi iindaba ezingeke zikwazi ukufakwa ngaphasi kwamandla wekundla le?
Iimbawo ezingaphezu kwe R7000.00
Iimbawo ezifakelwa umbuso.
Iimbawo ezimayelana nokwamukeleka kwencwadi yokwabiwa kwamafa.
Iimbawo ezimayelana nobujamo bomuntu ngokwe-ngqondo.
Iimbawo lapho kufunwa khona bona umuntu enze umsebenzi namkha okuthize okungeke kukwazi ukubhadelelwa ngemali, ngaphandle kwesibawo sokudluliselwa kwepahla egugekako namkha engagugeki engadluli I R7000.00 ngenani.
Uyakateleleka bona ufake isibawo sakho ekundleni yeembawo ezincani na?
Ukujanyelwa ngokomthetho nokusizwa ekulungiseleni isibawo sakho.
Abasizi bezomthetho namaklege wekundla yeembawo ezincani bazokusiza simahla.
Kungasetjenziswa elenye nelinye ilimi elisemthethweni le Sewula Afrika ekundleni le.
Usifaka njani isibawo?
Amagadango athathwa ngaphambi kokufakwa kwesibawo.
Thinta umuntu obanga naye (umuntu omthathela amagadango womthetho) umlomo nomlomo,ngomtato, namkha ngencwadi um-tjele bona ahlangabezane nesibawo sakho.
Nakhibe lo obanga naye akahlangabezani nesibawo sakho, mthu-mele incwadi etjho lokho okufunako (uveze imininingwana esekela isibawo sakho, nemali yesibawo sakho) umuphe ubunengi bakhona amalanga alisumi nane ngemva kokuthola incwani yakho ebhaliweko bona ahlangabezane nesibawo sakho.
Mnikele incwadi le ngesandla namkha uyithumele ngeposi ebhalisi-weko lowo obanga naye. (lowo omfakela Isibawo ekundleni)
Emva kokundlula kwamalanga alisumi nane, bika umuntu lo ku klege yekundla, uphathe ubufakazi bokuthi incwadi yesibawo way-inikelwa.
Kumele uye uphetheni eklegeni yekundla?
Incwadi owambhalela yona nobufakazi (irasidi yaseposini) bokuthi yathunyelwa.
Isivumelwano, incwadi namkha obunye ubufakazi obusekela isibawo sakho.
Iyini imisebenzi ye klege yekundla?
Yena nomsizi wezomthetho bazak'calisisa iincwadi oziphetheko bakusize ukubhala amasayimani.
Uzakutjela ngelanga nesikhathi sokulalelwa kwecala.
Uzakukhupha amasayimani akunikele wona.
Wenzani ngamasayimani?
Ungawanikela loyo obanga naye wena ngokwakho. (Zama ukuthola ubufakazi bokuthi uwatholile amasayimani)
NAMKHA
Ungathatha amasayimani la nemali (yokubhadala) unikele I sheriff yendaweni lapho kuhlala khona lo obanganaye, bona iyomnikela wona.
Wenzani emva kwalokho?
I Sheriff nayiwasile amasayimani, kumele uthole ubufakazi balokho, ngaphambi kwelanga lokulalelwa kwecala.
Phatha incwadi yesivumelwano, incwadi namkha ubufakazi obuseke-la isibawo sakho eduze.
Amagadango angahle athathwe ngobanga naye emva kokuthola amasayimani.
Angenza njengokulayelwa sibawo.
Angafaka isibawo esiqhulana naleso ngokuthumela umbiko obhaliweko omumethe imininingwana efana naleyo efunekako nakukhutjhwa amasayimani, ku klege yekundla.
Nakufakwe isibawo esiqhulana nalesi ebesifakiwe, kusafanele kulandelwe ikambiso yekundla.
Kumele wenzeni lo obanga naye nakahlangabezene nesibawo sakho nawusenza koke lokhu?
Mnikele ubufakazi obubhaliweko bokuthi ukunikele namkha ukubhadalile.
Kumele wenzeni ngelanga nangesikhathi esibekiweko secala?
Kumele uvele wena siqu sakho ekundleni.
Qinisekisa bona uphethe zoke iincwadi ezisekela isibawo sakho.
Qinisekisa bona abofakazi bakho bakhona.
Qinisekisa bona unobufakazi bokuthi amasayimani uwanikele lowo obanga naye.
Ukulalelwa kwecala.
Ikambiso yekundla itjhaphulukile begodu ilula.
Awukavunyelwa ukujanyelwa mmeli ekundleni le.
Ikomishinari yekundla izukubawa bona uchaze imininingwana yecala lakho. Uchaze ngokunemba okukgonekako.
Phendula imibuzo yekhomishinari uveze nobufakazi bakho.
Ukubuzana imibuzo akukavumeleki kodwana ngemvume yek-homishinara, ungakwazi ukubuza lowo obanga naye imibuzo.
Lalela kuhle iinhlathululo zaloyo obanga naye kuthi nakaqe-dileko ukukhuluma, utjengise ikhomishinari lokho obona ukuthi akakakubeki ngendlela ekungiyo.
Ukudluliselwa phambili kwesigwebo/isiqundo noku-calwa kabutjha kwecala.
Angeze kwenziwa isibawo sokudlulisa icala ukuphikisana nesigwebo namkha isiqundo sekundla.
Ukungabi namandla wokugweba/ukulalela icala kwekundla, ukuthinteka kuka komitjhinara ngokwakhe embangweni, ukuthatha ihlangothi kwakhe namkha ikohlakalo ka komitjhinara;
Ukukhambiswa kumbi okukhulu kokulalelwa kwecala.
Amagadango alandela isigwebo/isiqundo esithethweko.
Nakuthethwe isiqundo/isigwebo esiphikisana nawe
Hlawula zoke iindleko ikundla engathi kumele uzihlawulele. Iindleko ezingahle zibe khona ngezobanga naye azibhadale I Sheriff.
Yenza njengokulayelwa kwakho yi kundla yomthetho.
Nakuthethwe isiqundo/isigwebo esivumelana nawe.
Nakhibe obanga naye akakwazi ukulandela isiqundo sekundla khonokho, ikundla izakwenza irhubhululo ngob'jamo bakhe beemali, ukungakgona kwakhe ukubhadela isikolodo secala neendleko bebenze nomlayo wokubhadelwa kwakho.
Okweleda isigwebo nakabhalelwa kukwenza njengokulayelwa yikundla namkha umlayo wekundla yeembawo ezincani begodu ufuna ukufezakalisa isigwebo namkha umlayo wekundla, indaba le indluliselwa ekundleni ka Marhistrada begodu nekammbiso yokufezakaliswa njengoba ibekwe yi Magistrate's Courts (Act 32 of 1944) Iyalandelwa. Uyeleliswa ukusebenzisa ukujanyelwa ngokomthetho ukulandela ikambiso le.
Okuqakathekileko
Incwajana le ikwazisa kwaphela ngamagadango aqakatheke khulu amele ukuthathwa nakufakwa isibawo ekundleni yeem-bawo/amacala amancani.
Nawufuna isizo nangayiphi indaba, I adresi nenomboro yomtato yekundla yeembawo/amacala amancani iyatholakala e O.sini yekundla yomthetho ka Marhastrada.
Inikelwe yi Fundo YoMPhakathi nokuThintana,
Umnyango wezobulungiswa nokuthuthukiswa kwezomthetho sisekelo.
<fn>2008 DV isiNdebele brochure.txt</fn>
Kwenzekani nangabe umLayo wokuVikelwa uyephulwa?
UMmangalelwa nakephula umLayo wokuVikelwa ngokuthi abuyelele ukutlhorisa ngokomzimba namkha ngomlomo ngendlela okuhlathululwe ngayo ekuthomeni kwencwajana le, ungafaka isinghonghoyilo esitetjhini samapholisa begodu unikele amapholisa iNcwadi yokuBopha khona bazakuyombopha.
Isiqunto lesi sokusetjenziswa kweNcwadi yokuBopha ngemva kokwephulwa komLayo senziwa nguwe. Nasele avalelwe, uMmangalelwa uzakuqalana nokuthweswa umlandu wobulelesi bese ugwetjwe eKhotho yezobuLelesi ngokwephula umLayo wokuVikelwa.
QEDA INTURHU
YANGEKHAYA!
Khumbula, kodwana bona nayikuthi iKhotho ingafumanisa bonyana iNcwadi yokuBopha isetjenziswe kumbi (bonyana uMmangalelwa avalelwe ngaphandle kwebanga), lapho ke nawe uzakutjhutjhiswa ngokuya komThetho.
UMmangalelwe uzakuvela eKhotho yezobuLelesi ngokwephula umLayo wokuVikelwa abegade anikelwe wona.
Ingabe imilandu yobuLelesi ingasulwa na?
Nasele uMmangalelwa abotjhelwe ukwephula umLayo wokuVikelwa, uMmangali angeze aqunta ukwesula umlandu. UmTjhutjhisi omKhulu womPhakathi nguye kwaphela onelungelo lokwesula imilandu.
Ngingawubekela ngeqadi na umLayo?
Iye, ngesinye nesinye isikhathi, ungenza isibawo sokobana umLayo lowo ubekelwe ngeqa-di. Kodwana kusemandleni kaMarhastrada bonyana uyakuvuma lokho namkha awa. Lokho kuzakutjho bonyana umLayo wokuVikelwa awusasebenzi.
Kuqakathekile ukutjheja bonyana eKhotho yomThetho , nguMarhastrada ongath-atha isiqunto sokobanyana umLayo wokuVikelewa ungabekelwa ngeqadi.
Khuyini okumele ukwazi!
Nawufuna ilwazi elinabileko, thinta laba abalandelako:
UmNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo
UbuNqophisi obuKhulu: UkuPhuhliswa kwamaLungelo weenQhema eziseNgozini
Umtato: 012 315 1111
Ifeksi: 012 315 1851 / 1810
Qeda iNturhu yangeKhaya!
Indaba ingajanyiswa bese kubekwa elinye ilanga lokulalelwa kwayo ekhotho. UMabhalana weKhotho uzakusiza namkha uzakulayela umuntu ongakusiza ukutlola ipendulo.
Ngelanga lokulalelwa uMarhastrada uzakulinga ukuthatha isiqunto esidzimelele eeNcwadini zeemFungo ezilethwe ngabathintekako. UMarhastrada anganibawa bona nihlathulule ezinye izinto. UMarhastrada angaqunta ukuvuma umLayo, awubekele ngeqadi namkha alayele bonyana ubufakazi benziwe ngomlomo.
UmThetho weNturhu yangeKhaya, umthetho wenomboro 116-ka 1998 uvumela ungazimbi wokutlhoriswa kwangekhaya namkha wenturhu yangekhayta bonyana afune umLayo wokuVikelwa eKhotho kaMarhastrada malungana nomuntu owenze isenzo sokutlhorisa. Umnqopho weNcwajana le kunikelwa kwabongazimbi ilwazi abazalitlhoga ekuletheni isibawo somLayo wokuVikelwa ngokomThetho weNturhu yangeKhaya. Ngomnqopho weNcwajana le sifuna ukuveza inturhu eqaliswe kibomma okungiyo evame ukwenzeka.
Ungafuna ukuvikeleka kubani?
umuntu lowo otjhade naye, kungaba mtjhado wesintu namkha wesikhuwa.
umlingani wakho (kungaba ngowobulili obufanako namkha wobulili obuhlukeneko) ohlala namkha owakhe wahlala nawe, nanyana beningakatjhadi namkha anikwazi ukutjhada (nangabe, isibonelo, omunye wenu besele atjhade nomunye);
umzali omunye womntwanakho namkha abantu abahlanganyela nawe emsebenzini wokukhulisa umntwana;
umuntu lowo enakhe nathembisana umtjhado, itjhebiswano lesintu namkha lokuthandana, kufaka hlangana itjhebiswano lokuthandana namkha okuthathwa ngathi ngilo, lezomseme kungaqalwa bonyana ngelesikhathi esingangani.
umuntu loyo ohlala naye namkha ogade uhlala naye ndawo yinye.
Nangabe uMmangalelwa uyabhalelwa kuvela ekundleni yokuLalelwa komBango begodu wena unobufakazi bokobanyana umLayo wokuVikelwa wanikelwa yena (ubuF akazi bokuNikelwa), uMarhastrada uzakuqinisekisa umLayo.
Kuzakuba khona ukuGwetjwa na?
Nangabe uMarhastrada akakwazi ukuthatha isiqunto ekulalelweni ngebanga lokutjhayisana kweenkulumo zoMmangalelwa noMmangali, isibonelo, nayikuthi kunokurarana kwelwazi elinikelwa ngilaba ababili, uMarhastrada uzakuhlehlisa indaba leyo okufanele igwetjwe.
Ekugwetjweni, uMmangali noMmangalelwa kumele banikele ubufakazi bafunge be-godu batjhukane ngemibuzo. UMmangali noMmangalelwa bavumelekile bonyana babize abofakazi bazokunikela ngananyana ngibuphi ubufakazi abanabo ukufakazela indaba yabo Isibonelo iintifikezi zokwelatjhwa, amarekhodi wesibhedlela, iinthombe, imi-tlolo nokhunye.
Kutlhoriswa ngokomzimba ukukhahlunyezwa
Khumbula bona ngomThetho iPholisa kumele likurhelebhe nanyana kungayiphi indlela etlolwe emLayweni weKhotha, isibonelo, ekubuthweni kwezinto zakho, umazisi, wakho,iimpahla namkha iincwadi zabantwana, nokhunye. Nawuthola bonyana iPholisa lelo alinatjhebiswano begodu liyala ukubambisana nawe njengokutjho komLayo, ungabikela i-Independent Complaints Directorate (okuliPhiko eliziJameleko eliPhenya iinLilo ngamaPholisa).
ukulandelela namkha ukungena emkhayeni lapho ungahlali khona ngaphandle kwemvumo
Tjheja godu bona akusimsebenzi wamaPholisa ukukusiza ukususa ifenitjhara, amakhomphyutha, izitja nokhunye.
Kutlhoriswa ngokomseme
UMmangalelwa angabotjhwa na ngomLayo wokuVikelwa?
UMmangalelwa icala angeze abotjhwa ngesikhathi azokunikelwa umLayo wokuVikelwa. Angabotjhwa kuphela nangabe wephula lokho okutjhiwo mLayo wokuVikelewa.
Khuyini ukwephulwa kwalokho okutjhiwo mLayo wokuVikelwa?
Lokhu kulokha uMmangalelwa nakangafuni ukukhambisana nalokho okutjhiwo mLayo lowo, ngamanye amagama ubuyelela isenzo sokutlhorisa ngokuya, KomLayo anikelwe wona, esikhandelwe bona singenzeki.
Khuyini ukuDelela iKhotho?
Lokhu kulokha uMmangalelwa nakaphula okutjhiwo mLayo, abhalelwe kuvela eKhotho yezobuLelesi ayoziphendulela ngemilandu abekwe yona.
Ngenzani ngobuFakazi bokuNikelwa?
Kufanele unikele uMabhalana weKhotho ubuFakazi bokuNikelwa komLayo wokuVikelwa ngokukhulu ukurhaba. Nasele uMabhalana aphethe incwadi leyo, iKhotho izakugunyaza iNcwadi yokuBopha uMmangalelwa. INcwadi yokuBopha izakusetjenziswa kuphela kuMmangalelwa nangelinge ilanga nangabe usaragela phambili nokuphula umLayo wokuVikelwa.
Khuyini iLanga lokuBuya?
Lilanga elibekwe yiKhotho ukuze ikwazi ukuthola ithuba lokulalela uMmangalelwa ngaphambi kobanyana umLayo wokuVikelwa uqinisekiswe.
Kwenziwani ngeLanga lokuBuya?
Phambi koMmangali, uMmangalelwo unethuba lokutjela uMarhastrada ihlangothi lakhe lendaba. uMmangalelwa angenza yakhe iNcwado yesiFungo ephikisako namkha abawe ithuba lokutlola yakhe iNcwadi yesiFungo ephiki-sako. Amaphepha la azakunikelwa wena. Kilokhu uzakuni-kelwa ithuba lokutlola ipendulo.
ukona ipahla namkha iimpahla zomunye
Kutlhoriswa ngokomlomo esinye nesinye isenzo sokulawulwa namkha sokutlhoriswa lapho lesosenzo singalimaza namkha sibangele ukulimala ekuphepheni ekuphileni kuhle kwakho namkha komndeni wakho.
Kutlhoriswa ngakwezomnotho
Kuthusela
Bobabili abomma nabobaba bangabekwa umlandu, begodu bang-aba bongazimbi benturhu yangekhaya.
UmLayo wokuVikelwa wesiKhatjhana uzakuthini na?.
UmLayo wokuVikelwa wesikhatjhana uzakubawa uMmangalelwa (umuntu lowo otl-horisako) bona angakuhlukumezi ngendlela etjhiwo eNcwadini yesiFungo.
Ezehlakalweni ezimbi khulu, uMarhastrada angakhupha uMmangalelwa ngendlini leyo eniyihlanganyelako namkha amalele ukungena eendaweni ezinye zendlu leyo enihlala kiyo.
IKhotho ingenza umlayo wokurhelejwa ngokweemali kwamsinyana. Lokhu kutjho bonyana nawufuna iindleko zokwelatjhwa namkha zenye indawo yokuhlala okubangelwe kutlhoriswa, kumele uveze ubufakazi beendleko osele uzenzile bese ubawa iKhotho ukutjheja isibawo sakho.
IKhotho ingalaya amapholisa bona athathe isigidi soMmangalelwa nangabe khe-wathusela ipilo yakho.
Nakuzakuhlolisiswa ngokuzeleko ubunjalo bokutlhoriswa okuthileko okukwenzakaleleko iKhotho ithembele eNcwadini yesiFungo oyenza nawenza isibawo. Ngalokho, kufanele unikele iKhotho loke ilwazi elifaneleko eliseNcwadini yesiFungo, Isibonelo, imininingwana yezehlakalo zokutlhoriswa, ilanga, indawo nobunjalo besehlakalo sokugcina.
Angeze wabawa imali yesondlo eKhotho yeNturhu yangeKhaya. Lokhu ungakwenza neKhotho yeSondlo.
Kumele ngenzeni?
Nawuzizwa namkha ubona bonyana ungungazimbi wananyana ngiliphi ihlobo lenturhu yangekhaya njengombana kurheliswe ngaphezulu, iya eKhotha kaMarhastrada wendawo leyo begodu ubawe irhelebho lokwenza isibawo somLayo wokuVikelwa. UMabhalana weKhotho uzakurhelebha ekuzaliseni amaforomo begodu akuse kuMarhastrada okuzakuba nguye ozakuthatha isiqunto sokobanyana kumele uwuthole umLayelo wokuVikelwa namkha awa. Imininingwana yabanikeli berhelebho abangakunikela isiyeleliso begodu bakurhelebhe kilokhu itholakala ekuthomeni kweNcwajana le.
Ngenzani ngomLayo wokuVikelwa wesikhatjhana?
UmLayo wokuVikelwa wesikhatjhana kumele unikelwe uMmangalelwa (umuntu loyo otlhorisako) ngokukhulu ukurhaba. Angeze wazinikelela wena umLayo kuMmangalelwa ngombana lokho kuzabe kungenziwa umsebenzi ngendlela engiyo. Ngamanye amagama, ukunikela umuntu umLayo wokuVikelwa wesikhatjhana msebenzi womuntu onamandla wangokomthetho, isibonelo, isiphathiswa se Polisa.
Kumele umLayo wokuVikelwa wesikhatjhana uwuse e-Ofisini leTiherifu namkha esitetjhini samapholisa esiseduze nalapho kuhlala namkha kusebenza khona ummangalelwa. Esitetjhini samapholisa, khumbula ukutlola phasi igama kanye namkha inomboro yebheji yepholisa olinikela umlayo lowo. Kuba lula ukufunisisa ngomLayo lowo ngokuya kwesikhathi. Iintetjhi ezinengi zamapholisa zinesiPhathiswa esiqalene neendaba zenturhu yangekhoya.
Khulumisana nePholisa lelo nihlele bonyana uzabuthola nini ubaFakazi bokuNikelwa. Lokho kukhombisa bonyana umLayo wokuVikelwa wesikhatjhana nangembala unikelwe uMmangalelwa. Ungavumeli ipholisa bonyana lipose namkha likulethele ubufakazi bokunikelwa namkha liwuposele iKhotho ngombana lokho kuthatha isikhathi begodu abufiki ngaphambi kwelanga lokubuyela eKhotho.
UMabhalana weKhotho uzakurhelebha ekuzaliseni amaforomo afaneleko begodu akuse phambi kukaMarhastrada.
Ngiyiphi iKhotho okumele ngiye kiyo?
Iya eKhotho eseduze nalapho uhlala namkha usebenza khona. Nangabe wakatelelwa bonyana usuke endaweni ohlala kiyo ngebanga lenturhu begodu sewuhlala lapho khunye kwesikhatjhana, ungaya eKhotho eseduze nalapho uhlala khona kwesikhatjhana
KHUYINI INCWADI YESIFUNGO?
INcwadi yesiFungo sitatimende esifungelweko. Lokhu kutjho bonyana umuntu owenza isitatimende lesi ufungile bonyana ukhuluma iqiniso begodu uyazi bonyana uzakutjhutjhiswa nangabe akutjho esitatimendeni kumamala. Kukuphula umthetho eKhotho yomThetho ukwenza isitatimende esimamanga.
<fn>2008 Maintenance Ndebele.txt</fn>
Ngisibawa njani iSondlo?
Yini okumele ukwazi!
Ukuthola ilwazi elinabileko, thintana nabalandelako:
UmNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo
UbuNqophisi obuKhulu: UKUPHUHLISWA KWAMALUNGELO WEENQHEMA EZISENGOZINI.
Umtato: 012 315 - 1378/9
Ifeksi: 012 357 - 8188
Ngizokwazi njani bonyana imali leyo ibhadelwe?
Kumele udose umtato ngaphambi kobana uye eKhotho, ukwenza isiqiniseko sokobana imali seyibhadelwe.
Nangabe imali ayikabhadalwa, iKhotho izakuzama ukufunisisa bonyana imali leyo ibhadelwe namkha awa, begodu nayingakabhadalwa bazakutjela bonyana wenzeni emva kwalokho.
Kumele ngilinde isikhathi esingangani ukuze imali leyo ibhadelwe mina?
Ilanga lokubhadela liyame phezu komLayo weKhotho.
Umuntu lowo kumele abhadele ekhotho bese ikhotho ibhadele wena.
Abonobangela bokobana ungabhadelwa ngesikhathi
Kungenzeka bona amakhomphyutha akasebenzi.
Iimbhadela ayikwazi ukutholakala ngesibanga senomboro yomlandu engasiyo enikelweko.
Khumbula bona imali nayibhadelwe ngeTJHEGE e-akhawundini yakho yebhanga, imali leyo UZAYITHOLA NGEMVA kwamalanga ALIKHOMBA.
Angikhululeki nangisebenzisa i-akhawundi yebhanga.
Khumbula bonyana kuphephile begodu kumsinyana ukusebenzisa ibhanga kunokubhadalwa ekhotho ngekhetjhe namkha ngendlela yokudosa emrholweni.
Bawa isitatimende esizeleko ( kungabi ngesincani) se-akhawundi yakho yebhanga lendawo leyo namkha emtjhinini wokukhupha imali.
Letha isitatimende sebhanka kanye nomazisi wakho ekhotho.
IKhotho izakukhipha isigunyaziso sokubopha esikubeka umlandu wobulelesi wena njengomuntu okumele abhadele imali leyo.
Nangabe ngimi umbhadeli wemali yeSondlo, kumele ngenzeni?
Ungasebenzisa iindlela ezilandelako zokubhadela:
Indlela yokudosa emrholweni - ikampani oyisebenzelako idosa imali emrholweni wakho bunqopha.
Ukubhadela ngekhetjhe - uya ekhotho ubhadele imali leyo ebasebenzini bekhotho.
Ukubhadela bunqopha e-akhawundini yebhanga- ufaka imali e-akhawundini yebhanga yomuntu loyo okumele ayithole.
Indlela ozokubhadela ngayo kumele irekhodwe emLayweni weKhotho.
Khumbula:
Inomboro yereferensi oyinikelwe yikhotho kumele inikelwe ngasosoke isikhathi nawubhadela bunqopha e-akhawundini yebhanga namkha ubhadela ebasebenzini bekhotho.
Ngasosoke isikhathi feksela ikhotho isiqiniseko sokubhadela (isilibhu ofake ngaso) nangabe ubhadela e-akhawundini yekhotho.
Kwenzekani nangabe i-akhawundi lapho kumele kufakwe khona imali ivaliwe na?
Nikela ikhotho imininingwana yokubhanga emitjha.
IsiPhathiswa seSondlo sizakwazisa obhadelako ngemininingwana emitjha yebhanga kanye nenani lemali ayikolodako.
Imininingwana emitjha yebhanga izakutlolwa efayilini yesondlo
Kwenzekani nangabe umuntu okumele amukele imali yesondlo uyagula, uyarholophala, uyahlongakala namkha ungaphetjheya?
Endabeni yokuhlongakala, umFezekisi wamafa wombawi namkha uMondli womntwana unikelwe ilungelo lokuthatha imali leyo.
Endabeni yokugula, ukurholophala namkha umgunyazwa angaphetjheya, kumele kukhonjwe umuntu wesithathu okumele ayamukele. Lokhu kungenziwa ngokuveza incwajana yabogqwetha egunyaza lo wesithathu bonyana athathe imali yesondlo.
Okhunye okungenziwa, umNyango wezeHlalakuhle (umSebenzi wezeHlalakuhle) ungathintwa ukuthola isizo.
Ngiyakuphi nangifuna iLungelo lokuTlhogomela umntwana nokuFikelela?
Ukuthola ilwazi elinabileko malungana nelungelo lokuTlhogomela umNtwana, buza e-ofisini leGgqwetha lomNdeni.
Ivulwa nini iKhotho?
Isikhathi sokusebenza:
Thoma ngokuya lapho banikela khona ngelwazi ukuze bakulayele indawo okungiyo.
Kungebangalani kumele ngithole ilanga lokuya ekhotho?
Ukunikela ikhotho isikhathi sokuthintana naloyo okumele abe khona nakuzokulalelwa umlandu lowo
Kungebangalani kuqakathekile bonyana bobabili ababelethi beze ekhotho?
Kukufikelela esivumelwaneni sokobanyana kufuneka iSondlo esingangani begodu okumele abhadale lowo angakwazi ukubhadela malini.
Ngisibawa bunjani iSondlo?
Ngimaphi amalungelo wami?
Kumsebenzi wababelethi bobabili bonyana bondle umntwana wabo ngemali.
Lokho kufaka phakathi ukubhadelela ukudla, izambatho, indawo yokuhlala zokwelatjhwa kunye nefundo.
Inani lesondlo lizokubalwa ngendlela ababelethi abarhola ngayo.
Ababelethi bobabili banesibopho sokutlhogomela umntwana kungaqalwa bonyana umntwana ubelethwe ngaphandle namkha ngaphakathi emtjhadweni.
Umuntu omele abhadale isondlo unelungelo lokwenza isibawo sokuphikisa umLayo weSondlo.
Nangabe umuntu loyo okumele abhadele isondlo akakwenzi lokho, isinghonghoyilo singenziwa eKhotho yeSondlo.
UmLayo weSondlo ungenzelwa lokhu:
Iindleko eziphathelene nokubelethwa komntwana
Iindleko eziphathelene nesondlo kusukela ekubelethweni kwakhe kufikela ngelanga lerhubhululo.
Nangabe kutlhalenwe, ogade amlingani kumele athole isondlo nangabe besifakwe njengengcenye yekambiso yekhotho yokutlhalana.
Ngingaya nakwenzenjani eKhotho yeSondlo?
Nangabe omunye wababelethi akanikeli ngesondlo somntwana namkha somndeni.
Nangabe wenza isibawo sesondlo kokuthoma.
Nangabe iKhotho yezokuTlhalana yenze umlayo; ukuvula ifayili ekhotho ukwazisa umuntu okumele abhadele bonyana uzokubhadela nini, kuphi begodu bunjani.
Kumele ngiye kiyiphi ikhotho nangifuna ukwenza isibawo semali yesondlo?
Ungathintana neKhotho eseduze nawe ngomtato ngombana bazakwazi ukukunikela ilwazi elifaneleko. (Ikhotho yesifunda lapho umntwana namkha umuntu lowo okumele ondliwe ahlala khona).
Kumele ngisebenzise ini njengeNomboro yeReferensi?
Inomboro leyo itlolwe eKaradeni lakho elisarulana leSondlo.
Ngasosoke isikhathi nawubuza okhunye nokhunye kumele utjho inomboro yakho yefayili
Kumele ngilinde isikhathi esingangani ngaphambi kokukhutjhwa komLayo weKhotho?
Lokhu kweyame ekubambisaneni kwababelethi bobabili.
Nangabe ababelethi bayavumelana, imbhadela yokuthoma kumele yenziwe njengokutjhiwo mLayo weKhotho.
Ngiziphi iindlela ezahlukeneko zokuthola imali yeSondlo?
Indlela yokudosa emrholweni - ikampani oyisebenzelako idosa imali emrholweni wakho bunqopha iyibhadele e-akhawundini yebhanga.
Ukubhadela ngekhetjhe - uya ekhotho ubhadele imali leyo ebasebenzini bekhotho.
Ukubhadela bunqopha e-akhawundini yebhanga - ufaka imali e-akhawundini yebhanga yomuntu loyo okumele ayithole.
Indlela engcono yokuthola imali yesondlo kufaka e-akhawundini yebhanga.
Ubuhle ngilobu:
Awukhweli uye ekhotho
Akubi neendleko zokukhwela
Awujami emjejeni
Awulahlekelwa sikhathi somsebenzi
Kumele ngiye ekhotho yesondlo-kumele ngiphathe ini?
Ngifuna ukubawa imali yesondlo -
Ngisenza njani isibawo salokho?
Tjheja::
Yoke ikambiso yokwenza isibawo sesondlo nokuthola imali kokuthoma ingathatha iimveke ezimbalwa kuye ngokubambisana kwababelethi bobabili.
Qiniseka bonyana uphatha lokhu okulandelako:
Umazisi
Inomboro kamazisi nesithombe sombelethi/ somuntu loyo okumele abhadele imali yesondlo.
Isitatimende sebhanga nangabe une-akhawundi.
Irhelo leendleko elihlathulula iimfuneko zomntwana
Ama-adresi walapho ahlala khona namkha wemsebenzini womuntu loyo okumele abhadele imali
Ama-adresi walapho kuhlala khona namkha kusebenza khona ilunga lomndeni namkha isihlobo.
Inomboro yereferensi (nangabe besele unikelwe)
UmLayo weKhotho (nangabe besele unikelwe)
Dosela ikhotho yendawo umtato ubuze bonyana ngiyiphi ikhotho ongaya kiyo nawufuna ukwenza isibawo sesondlo.
Dosela ikhotho yesondlo umtato ubuze ngokuzokufuneka nawenza isibawo semali yesondlo.
Iya ekhotho uzalise amaforomo wesibawo.
Ikhotho izakukhupha ilanga enizakuza ngalo ekhotho wena nalowo obekwe umlandu (umbelethi).
Ikhotho izakukhupha isibizelakhotho isithumele kilowo obekwe umlandu ukobana eze ekhotho ngelanga elibekiweko.
Ngiziphi iindleko ongazirhelisa njengeendleko zomntwana?
indawo yokuhlala imali yesikolo amanzi negezi iinlibhu zegezi iindleko zokwelatjhwa ukudla nenye igrozari iindleko zokukhwela izambatho
Kumele ulethe imitlolo esekela zoke iindleko esele uzibalile, ngaphandle kwalokho IKHOTHO ANGEKHE IKWAZI UKUTHOMISA NGEKAMBISO YAYO, isibonelo: isilibhu somrholo, iinlibhu zegezi, amarasidi wemali yesikolo kanye namarasidi weendleko zokwelatjhwa.
Kumele ngikhwele nangiya eKhotho?
Kumele udosele iKhotho umtato ngaphambi kobana uye khona ukwenza isiqiniseko sokobana:
Uya eKhotho okungiyo.
Unalo loke ilwazi elizokufuneka ngelangelo. Wazi bona obekwe umlandu umbelethi omunye kumele abe nawe ngelangelo.
<fn>2008 PoliticalPardon_TOR_IsiNdebele.txt</fn>
IMIBANDELA YOKUSEBENZA YENDLELA EKHETHEKILEKO YEKAMBISO
NANYANA kunabantu abathweswe umlandu wokwephula umthetho abakholelwa bona bekungeyokufikelela iminqopho yezombanganarha;
BEGODU NANYANA uMongameli atjheje zoke iinjamiso zemithetho efaneleko, akhenge afumane amagadango akhona afaneleko wokuqalana nendaba ethileko ekhona;
BEGODU NANYANA isiGaba 84 (j) somThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1996 (umThetho 108 ka-1996) njengombana utjhugululiwe ubeka bona uMongameli "uqalene nokulibalela namkha ukusula iingwebo zezaphulamthetho kanye nokusula enye nenye ihlawulo, isijeziso namkha ukuloba".
BEGODU NANYANA uMongameli aveze indlela ekhethekileko ekufumaneni umuzwa wokurarulwa kwesenzo esimbi eendabeni ezikhambelana nabantu abafunyanwa bamlandu esolweni yokobona benze izenzo zokwephulwa komthetho ekulandeleni iminqopho yezombanganarha.
MANJE NGALOKHO:
Ekuhlaleni kokuthoma kwaso, amalunga hlangana nawo, azakukhetha uSihlalo ozakuba ngusihlalo wayo yoke imihlangano yesiQhema esiTjhiwoko.
Kuqinisekisa bonyana esinye nesinye isibawo sizaliswe ngendlela ebekiweko.
Kutjheja esinye nesinye isibawo sokulitjalelwa kanye nokwenza iimphakamiso kuMongameli.
IsiQhema kufuze senze imithetho neenkambiso zaso nasitjheja esinye nesinye isibawo sokulitjalelwa ngomnqopho wokwenza iimphakamiso kuMongameli ngokususela kwesinye nesinye isibawo.
IsiQhema kufuze sazise i-DOJ&CD ngemithetho neenkambiso zaso kungakapheli amalanga alitjhumi nane ngemva kokuhlala kwaso kokuthoma.
ISEKELO LEZOKUPHATHA ELINIKELWA ISIQHEMA ESITJHIWOKO
IMIPHUMELA KWEZEEMALI
I-DOJ&CD kuzakuba ngiyo eqalana neendleko zeensetjenziswa nezokukhamba zamalunga wesiQhema.
IsiQhema sizakubakhona isikhathi esithoma ngelanga lokuhlangana kokuthoma kwaso ukufika ngelanga esizakugcina ukusebenza ngalo, womabili amalanga nawabalwako, ilanga lokugcina angeze laba ngemva komhlaka 30 Septemba 2008.
NGUBANI OFANELEKA KUFUMANA UKULITJALELWA
Babantu abathweswa umlandu begodu bagwetjwa kuphela ngesolo yokobana benze isenzo sobulelesi esikhambisana nezombanganarha ngaphambi komhlaka Juni 16, 1999; begodu
Abakhambisana nendlela esele ibekiwe kanye neenkambiso ezibekwe eforomini lesibawo, bangenza isibawo kuMongameli bona bafumane ukulitjalelwa ngendlela ebekiweko.
Umuntu uzakufaneleka kuphela bona angatjhejelwa ukufumana ukulitjalelwa nayikuthi -
yena kwanjesi uqedelela isigwebo sejele;
ii wagwetjwa bona adose ejele namkha wahlawuliswa ngesenzo sokwephula umthetho esisukela namkha esikhambelana, nesenzo namkha ukutjhiya ngaphandle okuyamaniswa nomnqopho wezombanganarha esenziwe ngesikhathi sokungezwani okwadlulako;
isenzo okukhulunywe ngaso endimeni (a) senziwa ngomhlaka namkha ngaphambi kwelanga okwafungiswa ngalo uMongameli ngomhlaka 16 Juni 1999; begodu isibawo sakhe sokulitjalelwa siphekelelwa yincwadi yesifungo etjhiwoko namkha ukuvumelana okufakazelwe namkha evunywe mumuntu ogunyazwe yihlangano, sikhungo, yihlangano yekululeko kiyo okuqinisekiswe bona isenzo namkha ukutjhiya ngaphandle ebekubumba isenzo sokwephulwa komthetho okukhulunywa ngakho, esenzeke ngaphasi komlayo namkha ekusetjenzisweni komlayo wangokomthetho, umlayo, ukulayelwa, isiyeleliso, iqhinga namkha iphrojekthi eyenzelwa namkha ngemvumo namkha yokuragelisa phambili, yokukhutjhulwa namkha yokufikelwa kwemithethomgomo yehlangano etjhiwoko, isikhungo, ihlangano yekululeko namkha ihlangano umbawi alilunga layo, umsebenzeli namkha umsekeli.
NGUBANI ONGAFANELEKI KUFUMANA UKULITJALELWA
Umuntu angeze afaneleka bona angatjhejelwa ukulitjalelwa nayikuthi -
ufunyenwe anomlandu ngesenzo sokwephulwa komthetho esikhambelana:
nesinye nesinye isenzo sokwephulwa komthetho sezomseme;
ii nesinye nesinye isenzo sokwephulwa komthetho senturhu yangekhaya;
iii nesinye nesinye isenzo sokwephulwa komthetho okukhulunywe ngaso esigabeni 13 somThetho weenDakamizwa nokuKhukhuthiswa kweenDakamizwa ka-1992 umThetho 140 ka-1992, esikhambelana nokwenziwa kanye nokusatjalaliswa kwezinto ezitjhiwoko, ukusetjenziswa nokuphathwa kweendakamizwa kanye nokusebenzisa iindakamizwa;
wenza isibawo eKomitini yezokuLibalela ehlonywe ngaphasi komThetho we-TRC begodu isibawo sakhe sokulitjalelwa saliwa; begodu akhenge AKHAMBISANE nazo zoke iimfuno ezibekiweko ngomhlaka namkha ngaphambi komhla weenyanga ezintathu wokuphela "kwesikhathini esivuliweko".
UKWENZIWA KWESIBAWO
Ziimbawo kuphela ezizaliswe kuhle nangokuzeleko ngendlela ebekiweko, kufaka eforomini elibekiweko elenzelwe lomnqopho wefuneko, esikhathini 'esivuliweko', ezizakutjhejwa.
Sibawo kuphela esenziwe mumuntu esizakutjhejwa. Isibawo kufuze senziwe mbawi njengombana kubekiwe begodu silethwe emNyangweni wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo.
Isiqhema sezombanganarha umbawi alilunga laso naso singaletha saso isibawo emNyangweni wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo ukwenzela yena.
Lapho isibawo silethwa yihlangano yezombanganarha yenzela umbawi, ihlangano kufuze:
iqinisekise bona isibawo sizaliswe ngendlela ebekiweko;
iqinisekise ngesifungo bona ubujamo obuyizwabatjho okwenziwa ngaphasi kwabo isenzo sokwephulwa komthetho bulungile namkha bukhambisana nezehlakalo zombanganarha/izenzo ihlangano eyayizibandakanya kizo.
Isiphakamiso esenziwe siQhema esiTjhiwoko sizakwenziwa mayelana nesinye nesinye isibawo sokulitjalelwa.
Isiphakamiso esenziwe siQhema esiTjhiwoko mayelana nesinye nesinye isibawo sokulitjalelwa kufuze siveze inengi kanye nobuncani bemibono yamalunga, nayikuthi ikhona, mayelana nesibawo ngasinye.
UMongameli unamandla wokwala iimphakamiso ezenziwe siQhema esiTjhiwoko
AMANDLA WOKUNIKELA NGOKULITJALELWA
UMongameli ngemva kokutjheja iimphakamiso ezenziwe siQhema esiTjhiwoko, unamandla wokunikela ngokulitjalelwa namkha wokwala isibawo sokulitjalelwa.
Ukunikelwa kokulitjalelwa komunye nomunye umuntu kuzakudosela ekusulweni ngokuzeleko kokutheswa umlandu kanye nerekhodi lezobulelesi lesenzo sobulelesi mayelana nalo umuntu anikelwe ukulitjalelwa.
Imibuzo:
<fn>Committees of Parliament IsiNdebele.txt</fn>
Amakomiti wePalamende
AmaKomiti wangaPhakathi
INdlu yesiBethamthetho seNarha inamakomiti wangaphakathi amanengi asebenza ngeendaba ezithinta ukusebenza kwePalamende. Amakomiti la kanengi afaka phakathi amaLunga wePalamende ekade abona. Amakomiti wemiThetho begodu namakomiti angaphasi kwawo asebenza ngemithetho yeziNdlu, nangesabelo seemali seziNdlu, asekele amaLunga, enze amalungiselelo wangaphakathi, banikele amandla namalungelo akhethekileko wamalunga. Amanye amaKomiti wangaphakathi maKomiti wamaHlelo ahlela umsebenzi weNdlu yesiBethamthetho seNarha, neKomiti yokuKhalima begodu neKomiti yaboSihlalo.
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda unamaKomiti wawo wangaphakathi. AmaKomiti wemiThetho begodu namakomiti angaphasi kwawo asebenza ngemithetho yomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda, nangesabelo seemali somKhandlu weNarha oNgamele iimFunda, namalungelo akhethekileko, namalungiselelo wangaphakathi, ubudlelwano nezinye iinarha nangemithetho enegunya yayo. IKomiti yamaHlelo ihlela umsebenzi womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda begodu iKomiti yaboSihlalo yenza iimphakamiso malungana nokusebenza kwamaKomiti begodu namanye amaforamu womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda
Amakomiti wesiKhatjhana
IPalamende namkha enye yeziNdlu ingakhetha iKomiti yesikhatjhana nakunomsebenzi okhethekileko ekufuze wenziwe. Umsebenzi nasele uqediwe, iKomiti leyo iyatjhabalaliswa.
Amakomiti weHlanganyela
INdlu yesiBethamthetho seNarha begodu nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda ngokuhlanganyela ukhetha amakomiti wehlanganyela amanengi, isibonelo, njengeKomiti eBuyekeza umThethosisekelo.
IKomiti yasaFuthi yeHlanganyela eqalene neendaba zobuhlakani begodu neKomiti yasaFuthi yeHlanganyela eqalene neendaba zokuVikela maKomiti ajanyiselelweko. Lokhu kutjho bona asungulwe mThethosisekelo, namkha mThetho wePalamende, ngokuya kwekambiso yomthetho wePalamende.
AmaKomiti adlala indima eqakatheke khulu ehlelweni lokwakha umbuso wentando yenengi begodu afaka nomphakathi eenkambisweni nemahlelweni wePalamende.
Lencwajana ifumaneka ngawo woke amalimi asemthethweni weSewula Afrika.
INDIMA NEMISEBENZI EYENZIWA MAKOMITI EPALAMENDE
Amakomiti wePalamende
Izindlu ezimbili zePalamende, iNdlu yesiBethamthetho seNarha begodu nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda, zenza imisebenzi yazo nakuhlala iPalamende epheleleko lapho amaLunga wendlu ahlangana khona abesiqhema sinye), kuhlalohlanganisela (lapho amaLunga wezindlu zombili ahlangana khona abesiqhema sinye, begodu nemaKomitini iinqhema ezincani zamaLunga.
Ukusebenza kumaKomiti kuvumela iPalamende bona:
Ikhulise inani lomsebenzi ongenziwa o
Iqinisekisa bona iindaba kukulumopikiswano zikhulunywa ngokudephileko o ngaphezu kwalokha nakuhleli iPalamende
Ikhulise izinga lokuzibandakanya kwamaLunga wePalamende o emikhulumiswaneni.
Ikghonakalise bona amaLunga wePalamende athuthukise amakghono begodu o nelwazi elingeneleleko emikhakheni ethileko eqalene nemisebenzi yamaKomiti athintekako
Inikela ithuba umphakathi bona ukwazi ukuveza amazizo wawo bunqopha o kumaLunga wePalamende, ekuyinto engakghonakaliko nakuhleli iPalamende epheleleko
Ithole ithuba lokulalela ubufakazi begodu ibuthelele ilwazi elithintene o nomsebenzi weKomiti ethileko.
Amakomiti, kuhlekuhle, abajameli ngokuya kwamavowudi weenhlangano ePalamende.
AmaKomiti avulelekile emphakathini, kodwana angaba yintumba nakukhona isizathu sokwenza lokho.
Amakomiti ahlukahlukeneko anomsebenzi munye namkha eminengi yalokhu okulandelako:
Agada begodu atjheje umsebenzi kunye nesabelo seemali seminyango o karhulumende ophezulu begodu afune bona iziphendulele kiwo.
Atjheja begodu akhibelele imiThethomlingwa, begodu angathoma o imiThethomlingwa
Atjheja amalunga wangeqadi begodu neemphakamiso zeembethamthetho o zeemfunda begodu neencwadi zeenlilo ezikhethekileko
Atjheja iimvumelwano ezenziwa nezinye iinarha o
Aqala iindawo ezithileko ezimalungana namaphilo womphakathi namkha iindaba o eziyitjisakalo yomphakathini
Atjheja iindaba zangaphakathi ezithinta ipalamende o
Amakomiti anamandla wokubiza omunye nomunye umuntu bona eze ngaphambili kwawo, azokunikela ubufakazi namkha aveze iimitlolo. Angafuna omunye nomunye umuntu namkha iziko lilethe umbiko obuyako kiwo. Amakomiti angamukela iincwadi zeenlilo, ukujameleka nofana iimphakamiso ezivela emphakathini. Enye nenye ikomiti idoswa phambili nguSihlalo.
AMAKOMITI AHLUKAHLUKENEKO WEPALAMENDE
AmaKomiti wemiSebenzi ethileko
INdlu yesiBethamthetho ikhetha hlangana namalunga wayo inani lamaKomiti womSebenzi othileko bona iqale umsebenzi weminyango ehlukahlukeneko karhulumende ophezulu.
Kutjheja imiThethomlingwa, ..
Ukutjheja umsebenzi womnyango eqalene nawo, begodu abuye enze ..
neemphakamiso malungana nokwenziwa mnyango, ekufaka phakathi isakhiwo sawo, ukusebenza kwawo begodu nemithethomgomo yawo.
Umsebenzi wamaKomiti awukakhandeleki kurhulumende kwaphela. Angaphenya enye nenye indaba eyitjisakalo yomphakathi engaphasi kwelawulo layo. KuneKomiti yomSebenzi othileko yomunye nomunye uNgqogqotjhe kunye nomnyango/neminyango karhulumende ephatheleneko.
AmaKomiti aKhethekileko
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda ukhetha emalungeni wawo wasafuthi inani lamaKomiti aKhethekileko bona aqale umsebenzi owenziwa minyango karhulumende ehlukahlukeneko begodu nokusebenza ngemiThethomlingwa. Ngombana maLunga ama-54
kwaphela kumalunga ama-90 womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda ekuziinthunywa zasafuthi nakuqathaniswa namalunga ama-400 wesiBethamthetho seNarha, amaKomiti aKhethekileko atjheja umsebenzi weminyango karhulumende, ophezulu, angaphezu komnyango owodwa.
AmaKomiti aqalene nesiKhwama seeMali zomPhakathi
UmThetho weKomiti eziJameleko eqalene nesiKhwama seeMali zomPhakathi weNdlu yesiBethamthetho seNarha isebenza ePalamende njengabakhimkhanyo ekusetjenzisweni sigungu kweemali zababhadeli bentela. Qobe mnyaka umHloli maZombe uthula umbiko malungana neenkhwama zemali kunye nokuphathwa kweemali minyango ehlukahlukeneko karhulumende begodu neenhlangano zomBuso.
IinKhulu zeminyango karhulumende kunye neenhlangano zombuso ziyabizwa qobe makomiti la bona zilethe umbiko obuyako begodu ziphendule ngokusetjenziswa kweemali.
Amakomiti angahlongoza bona iNdlu yesiBethamthetho seNarha ithathe amagadango afaneleko.
Amakomiti weemPhakamiso begodu neeNcwadi zeenlilo zamaLunga wesiBethamthetho
ImiThethomlingwa eTlanyiweko ingathunyelwa liLunga linye leNdlu yesiBethamthetho seNarha. ImiThethomlingwa le itjhejwa maKomiti wasaFuthi weNdlu yesiBethamthetho seNarha eqale iimphakamiso zemithetho yamaLunga neeNcwadi zeenLilo eziKhethekileko.
Nangabe amaKomiti ayavumelana neenkambisolawulo yomThethomlingwa otlanyiweko, umThethomlingwa uyalungiswa begodu usetjenzwe yiPalamende.
IKomiti eKhethekileko yomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda eqalene namaLunga kunye nemPhakamiso zeemBethamthetho zeemFunda itjheja ukutlanywa kwemiThethomlingwa le kusukela kuLunga ngalinye lomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda begodu neembethamthetho zesifunda.
INcwadi yeenlilo nayo ingathulwa ngaphambi kwePalamende begodu idluliselwe ekomitini efaneleko esebenza ngeendaba eziphakamisiweko encwadini yeenlilo.
<fn>ConstitutionalCourt.Constitution(2009).2010-10-13.nr.txt</fn>
ISINDEBELE
UMTHETHOSISEKELO
UMTHETHOSISEKELO WERIPHABHLIGI YESEWULA AFRIKA KA-1996
(Isihloko esifitjhani, ngaphambilini' UmThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika, umThetho wenomboro 108 ka-1996', ujanyiselelwe ngesigaba (1) somThetho wenomboro 5 ka-2005).
[WAVUNYELWA 16 DISEMBA 1996] [ILANGA LOKUTHOMA UKUSEBENZA: 4 FEBERBARI 1997]
(Ngaphandle kwalokha nakuvezwe ngenye indlela, qala godu isigaba 243 (5)
(UmTlolo wesiNgisi utlikitlwe nguMongameli)
Njengombana utjhugululiwe
UmThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1996
UmThetho wokuThoma wetjhuguluko lomThethosisekelo ka-1997
UmThetho wesiBili weTjhuguluko lomThethosisekelo ka-1998
UmThetho wesiThathu weTjhuguluko lomThethosisekelo ka-1998
UmThetho wesiNe weTjhuguluko lomThethosisekelo ka-1999
UmThetho wesiHlanu weTjhuguluko lomThethosisekelo ka-1999
UmThetho wesiThandathu weTjhuguluko lomThethosisekelo ka-2001
UmThetho weKhomba weTjhuguluko lomThethosisekelo ka-2001
UmThetho wobuNane weTjhuguluko lomThethosisekelo ka-2002
UmThetho weTjhumi weTjhuguluko lomThethosisekelo ka-2003
UmThetho weTjhumi naNye weTjhuguluko lomThethosisekelo ka-2003
Umthetho weTjhumi naMbili we Tjhuguluko lomThethosisekelo ka-2005
Umthetho weTjhumi naNthathu we Tjhuguluko lomThethosisekelo ka-2007
Umthetho weTjhumi naKune we Tjhuguluko lomThethosisekelo ka-2008
Umthetho weTjhumi naHlanu we Tjhuguluko lomThethosisekelo ka-2008
Umthetho weTjhumi naSithandathu we Tjhuguluko lomThethosisekelo ka-2009
In terms of Proclamation No. 26 of 26 April, 2001, the administration of this Act has been assigned to the Minister for Justice and Constitutional Development.
Imithetjhwana ngaphasi kwalomThetho
IMIYALO EBUSA 'IRHEMO LOMSEBENZI OBUKWAKO'
IMITHETJHWANA YEKHOTHO YOMTHETHOSISEKELO
UMTHETHO
Ukwenza umThethosisekelo omutjha weRiphabhligi yeSewula Afrika nokuqalelela iindaba ezingavela ngawo.
OKUMUMETHWEKO
Isendlalelo
Iingaba
ISAHLUKO1
1-6.	Iinjamiso ezisisekelo
ISAHLUKO 2
7-39.	UmTlolo wamaLungelo wobuNtu
ISAHLUKO 3
40-41.	Urhulumende webambiswano
ISAHLUKO 4
42-82.	IPalamende
ISAHLUKO 5
83-102.	UMongameli neKhabhinethe
ISAHLUKO 6
103-150.	AmaPhrovinsi
ISAHLUKO 7
151-164.	Urhulumende wendawo
ISAHLUKO 8
165-180.	Amakhotho nekambiso yezobulungiswa
ISAHLUKO 9
181-194.	Iinkhungo zombuso ezisekela intando yenengi
ISAHLUKO 10
195-197.	Ukuphatha kwezomphakathi
ISAHLUKO 11
198-210.	Zokuphepha
ISAHLUKO 12
211-212.	Abarholi besintu
ISAHLUKO 13
213-230A Zeemali
ISAHLUKO 14
231-243.	Iinjamiso ezivamileko
ITjhejuli 1.	IFlarha yeNarha
ITjhejuli 2.	IimFungo namkha iimBopho
ITjhejuli 3.	IKambiso yamaKhetho
ITjhejuli 4.	IiNdawo zokuSebenzela Kanye zeNarha nePhrovinsi
ITjhejuli 5 IiNdawo zokuSebenza eziLawulwa maPhrovinsi Kwaphela.
ITjhejuli 6.	AmaLungiselelo wesiKhatjhana
ITjhejuli 6A
[Tjhejuli 6A efakwe sigaba 6 somThetho ka- 2003 yafakwa inomboro etja sigaba 6 yomthetho 14 ka 2008.]
ITjhejuli 6B
[Tjhejuli 6B, ngaphambilini ebeyaziwa ngetjhejuli 6A, yafakwa inomboro etja sigaba 6 somThetho 2 ka-2003 yasulwa sigaba 5 somthetho 15 ka-2008.]
ITjhejuli 7.	ImiThetho eSuliweko
Isendlalelo
Thina, abantu beSewula Afrika,
Siyakwazi ukungaphatheki kwethu ngokomThetho wakade
Sihloniphe labo abahlukunyezwa ngebanga lokobana kube nekululeko enarheni yekhethu
Sihloniphe labo abasebenze ekwakheni begodu nekuthuthukiseni iphasi lekhethu
Bakholelwa bonyana iSewula Afrika ngeyabo boke abahlala kiyo, begodu sibambene ngokwahlukahlukana kwethu
Ngakhoke ngabajameli bethu abakhethwe ngokukhululekileko, samukela umThethosisekelo lo njengomThetho wokuthoma weRiphabhligi oza-
Kuqeda ukuhlukana okwadlulako begodu sakhe umphakathi ozokudzimelela eminqopheni yentando yenengi, ubulungiswa begodu namalungelo wangokomThetho wobuntu
Ukubeka isisekelo sentando yenengi nomphakathi okhululekileko lapho urhulumende adzimelele eemfunweni zabantu lapho esinye nesinye isakhamuzi sivikelwe mThetho;
Ukubeka isisekelo somphakathi okhululekileko lapho urhulumende adzimelele phezu kwentando yesitjhaba begodu esinye nesinye isakhamuzi sivikelekile ngokomThetho;
Ukwenza ngcono izinga lepilo yazo zoke izakhamuzi begodu nokuveza amakghono wawo woke umuntu; begodu
Ukwakha iSewula Afrika ebumbeneko begodu nentando yenengi ezokwazi ukuthatha indawo yayo njengenarha ezijameleko emndenini weentjhabatjhaba.
UZimu avikele abantu bekhethu
Nkosi Sikelel' i-Afrika. Morena boloka setjhaba sa heso.
God seÃ«n Suid-Afrika. God bless South Africa.
Mudzimu fhatutshedza Afurika. Hosi katekisa Afrika.
ISAHLUKO 1
IINJAMISO EZISISEKELO (iingaba 1-6)
1.	IRiphabhligi yeSewula Afrika
IRiphabhligi yeSewula Afrika mbuso obambeneko wentando yenengi, osekelwe phezu kwamagugu alandelako:
(a)	Isithunzi sobuntu, ukuphumelelisa ukulingana nokuthuthukiswa kwamalungelo wobuntu kanye nekululeko.
(b)	Ukungabandlululi ngobuhlobo nangobulili
(c)	Ukuba ngaphezulu komThethosisekelo nokusebenza komThetho
(d)	Ilungelo lokuvowuda labo boke abadala, irherho elifanako labavowudi, amakhetho abanjwa njalo ngemva kwesikhathi esithileko begodu nendlela yentando yenengi yokubusa kweenhlangano ezinengi, kuze kubonelelwe ukuziphendulela, ukuzimisela nokuvuleka.
2.	Ukubangaphezulu komThethosisekelo
UmThethosisekelo mThetho omkhulu weRiphabhligi; umthetho namkha isenzo esingakhambisani nawo asikho emthethweni, begodu neembopho ezibekwa ngiwo kufanele zifezwe.
3.	Ubuzwe
(1)	Kunobuzwe obufanako eSewula Afrika.
(2)	Zoke izakhamuzi -
(a)	Zinamalungelo, amagunya kanye nokuzuza ngokulinganako;
(b)	Zifanele ukufeza imisebenzi neembopho zobuzwe ngokulinganako.
(3)	UmThetho wenarha kufanele ubonelele ukutholakala, ukulahlekelwa begodu nokubuyiselwa kobuzwe.
4.	Ingoma yesitjhaba
Ingoma yesitjhaba yeRiphabhligi izakuquntwa nguMongameli ngesimemezelo sangokomThetho
5.	Iflarha yeNarha
Iflarha yenarha yeRiphabhligi inombala onzima, osarulani, ohlaza satjani, omhlophe, obomvu nohlaza samafu, njengombana ibunjiwe beyahlathululwa kuTjhejuli 1.
6.	Amalimi
(1)	Amalimi asemthethweni weRiphabhligi ngila: iSepedi, iSesotho, iSetswana, isiSwati, iTshivenda, iXitsonga, isiBhuru, isiNgisi, isiNdebele, isiXhosa nesiZulu.
(2)	Ukubonelela amalimi wabantu lawo ayengatjhejwako ngokomlando nangokobujamo, umbuso kumele uthathe amagadango afaneleko ukukhuphula ubujamo nokuthuthukisa ukusetjenziswa kwamalimi lawo.
(3)	(a) urhulumende welizwe nowamaphrovinsi angasebenzisa elinye nelinye ilimi elisemthethweni malungana nemisebenzi karhulumende, kutjhejwe ukusetjenziswa, ukusebenza kwawo, iindleko, ubujamo beemfunda nokulinganisa iindingo nalokho okukhethwa mphakathi wokana namkha kumaphrovinsi athileko; kodwana urhulumende wenarha nomunye nomunye urhulumende wephrovinsi kumele asebenzise ubuncani bakhona amalimi amabili asemthethweni.
(b) Abomasipala kumele batjheje amalimi asetjenziswa namkha athandwa zizakhamuzi zabo.
(4)	Urhulumende wenarha nowamaPhrovinsi ngamagadango asemthethweni namanye angawasebenzisa kumele alawule begodu abeke ilihlo ekusetjenzisweni kwamalimi lawo asemthethweni. Ngaphandle kokuphikisana nokutjhiwo kusigatjana (2) woke amalimi kumele ahlonitjhwe ngokulinganako begodu aphathwe ngokulinganako.
(5)	IBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika eyahlonywa ngokomThetho welizwe kufanele:
(a)	Ithuthukise begodu isungule nobujamo obuzokubonelela ituthuko nokusetjenziswa-
(i)	Kwamalimi woke asemthethweni
(ii)	isi-Khoi, isiNama nesi-San; begodu
(iii)	Nelimi lamatshwayo
(b)	Ukuthuthukisa nokubonelela ukuhlonitjhwa-
(i)	Kwawo woke amalimi asetjenziswa ngokujayelekileko miphakathi yeSewula Afrika, kufaka hlangana isi-German; isi-Greek; isi-Gujarati, isi-Hindi, isi-Portuguese, isi-Tamil, isi-Telegu begodu nesi-Urdu; begodu
(ii)	isi-Arabic; isi-Hebrew; isi-Sanskrit; begodu namanye amalimi asetjenziswa kwezekolo eSewula Afrika.
ISAHLUKO 2
UMTLOLO WAMALUNGELO WOBUNTU
7.	Amalungelo
(1)	Umtlolo wamalungelo wobuntu usisekelo lapho intando yenengi yakhiwe phezu kwaso eSewula Afrika. Umumethe amalungelo wabantu boke enarheni yekhethu begodu uqinisa amagugu wentando yenengi wesithunzi sobuntu, ukulingana kanye nekululeko.
(2)	Umbuso umele uhloniphe, uvikele, uphuhlise begodu uzalise amalungelo atholakala ngaphakathi komtlolo wamalungelo wobuntu.
(3)	Amalungelo amumethwe mtlolo wamalungelo wobuntu angarhunyezwa ngokwendlalwe ngaphakathi esigabeni 36 namkha ngokutjhiwo kwenye indawo ngaphakathi kwalomtlolo.
8.	Ukusetjenziswa
(1)	Umtlolo wamalungelo wobuntu usebenza kiwo woke umThetho begodu ubopha iimBethamthetho, iKhabhinethe, iphiko lezobulungiswa namagatja woke wombuso.
(2) Iinjamiso zalomtlolo wamalungelo wobuntu zibopha abantu nje namkha abantu bomThetho ukufikelela ezingeni lapho usebenza khona, kutjhejwe umhlobo welungelo lelo nomhlobo wesibopho leso esibekwe ngilelo lungelo.
(3)	Ekusetjenzisweni kweemiso zomtlolo wamalungelo wobuntu kunoma ngimuphi umuntu nje namkha umuntu womThetho ngokulandela isigatjana (2), ikhotho-
(a)	Ukuze iphumelelise ilungelo elisemtlolweni, kufanele isebenzise, namkha lapha kutlhogekako, ithuthukise umThetho wesintu kuze kufike ezingeni lapho umThetho omenyezelweko ungaphumelelisi ilungelo lelo, begodu
(b)	Ingathuthukisa imigomo yomThetho wesintu bonyana irhunyeze ilungelo, kodwana nangabe ukurhunyeza lokho kukhambisana nesigaba 36(1).
(4)	Nomuntu womThetho naye kumele athole amalungelo asemtlolweni wamalungelo wobuntu ukuya ngomhlobo wamalungelo begodu nangehlobo labantu bomThetho.
9.	Ukulingana
(1)	Boke abantu bayalingana phambi komThetho, begodu banelungelo lokuvikeleka kanye nokusizwa mThetho ngokulinganako.
(2)	Ukulingana kufaka hlangana ukuthabela amalungelo nekululeko ngokuzeleko nangokulingana. Ukuraga ukufikelela kokulingana, kungenziwa imithetho begodu kuthathwe namagadango ahlelelwe ukuvikela nokuthuthukisa abantu namkha isiqhema sabantu ababedlelezelwe ngaphambilini ngesibanga sebandlululo.
(3)	Umbuso angeze wabandlulula ngokungakafaneli, ngokunqophileko namkha ngokungakanqophi ngezizathu ezithileko, kufaka hlangana ukubandlulula ngokwebala, ngokobulili, ngokuthi umuntu usidisi, utjhadile namkha akakatjhadi, ngokobuhlobo ngokuthi umuntu udabuka kusiphi isitjhaba, ngokombala, ngokuzibandakanya nobulili obuthileko, ngeminyaka yobudala, ngokurholophala, ngokwekolo, unembeza, ikolelo, ngokwamasiko, ngokwelimi nango kubelethwa.
(4)	Akakho umuntu ozakubandlulula ngokungakafaneli, ngokunqophileko namkha ngokungakanqophi ngezizathu ezithileko, ngokuya ngokwesigatjana (3). UmThetho wenarha kufanele wenze isiphakamiso sokuvikela namkha ujamise ibandlululo elingakafaneli.
(5)	Ibandlululo ngebanga namkha ngamabanga arhenyiswe kusigatjana (3) alikafaneli ngaphandle kokuthi kutholakale bonyana ibandlululo leli lifanelekile.
10.	Isithunzi sobuntu
Omunye nomunye umuntu unesithunzi ngokwemvelo, begodu unelungelo lokuvikelwa nokuhlonitjhwa kwesithunzi sakhe.
11.	Ipilo
Omunye nomunye unelungelo lokuphila.
12.	Ikululeko nokuvikeleka komuntu.
(1)	Omunye nomunye umuntu unelungelo lekululeko nokuvikeleka okufaka phakathi ilungelo-
lokungadinywa ikululeko ngaphandle kwebanga elizwakalako namkha,
Angavalelwa ngaphandle kokuvela ekhotho atjhaphuluke kiyo yoke imihlobo yenturhu evela emithonjeni yomphakathi namkha yangeqadi.
angatlhoriswa nangayiphi indlela; begodu
Angaphathwa namkha ajeziswe ngendlela esihluku, engatjengisi ubuntu namkha eyehlisa isithunzi.
(2)	Omunye nomunye unelungelo lokobana ubujamo bomzimba nengqondo yakhe kungathathelwa phasi, lokhu kufaka hlangana nelungelo-
(a)	Ukuthatha isiqunto malungana nokubeletha
(b)	Lokuvikeleka nokuzilawula ngemizimba yabo; begodu
(c)	Lokungasetjenziswa ekulingeleleni ukusebenza komuthi namkha
(d)	Okuthile okuphathelene nesayensi ngaphandle kwemvumo yakhe.
13.	Ubugqila ukukatelelwa ukuhlonipha omunye namkha ukukatelelwa ukusebenza.
Akekho umuntu ozakwenziwa isigqila, akatelelwe ukuhlonipha omunye namkha akatelelwe ukusebenza.
14.	Ilungelo lokungaphazanyiswa
Omunye nomunye unelungelo lokungaphazanyiswa, lokhu kufaka hlangana nelungelo lokobana-
(a)	Angasetjhwa emzimbeni namkha kusetjhwe umuzi wakhe;
(b)	Kungasetjhwa ipahla yakhe
(c)	Ukungamukwa ipahla yakhe; namkha
(d)	Ukukhulumisana kwabo emsitheleni kungathikamezwa.
15.	Ikululeko yekolo, ikolelo begodu nombono
(1)	Omunye nomunye umuntu unelungelo lekululeko kanembeza, ikolo, ukucabanga, ikolelo namkha ukuveza umbono.
(2)	Iinkonzo zingabanjelwa endaweni zombuso namkha eenkhungweni ezirhelejwa mbuso, nangabe-
Iinkonzo lezo zilandela imithetho yekambiso ebekwe ziimphathiswa ezifaneleko.
(b)	Iinkonzo lezo zenziwa ngendlela efaneleko; begodu
(c)	Ukukhambela iinkonzo lezo kumele kube ngokutjhaphulukileko begodu kube ngokokuzithandela
(3)	(a) Isigabesi asivimbeli umThetho omenyezelweko ukutjheja-
(i)	Imitjhado eyenziwe noma ngaliphi isiko, namkha ngokwekolo, ngokomThetho womndeni namkha womuntu mathupha; begodu
(ii)	Amarherho womThetho womndeni kanye newomuntu mathupha ngaphasi kwelinye nelinye isiko, namkha kungabantu abaraga ikambiso yekolo ethileko.
(b)	Ukubonelelwa ngokulandela indima (a) kufanele kukhambisane nalesisigaba begodu nezinye iinjamiso zomThethosisekelo.
16.	Ikululeko yokuveza amazizo
(1)	Omunye nomunye umuntu unelungelo lokuveza amazizo wakhe ngokutjhaphulukileko, kufaka hlangana nalokhu-
(a)	Ikululeko yamaphephandaba nemirhatjho
(b)	Ikululeko yokwamukela namkha ukudlulisa ilwazi namkha imibono
(c)	Ikululeko yokuveza ikghono lokubumba nokusungula; begodu
(d)	Ikululeko yezokufunda begodu nekululeko yokwenza irhubhululo lezesayensi
(2)	Ilungelo elitjhiwo esigatjaneni (1) alifaki lokhu-
(a)	Ukukhuluma ngendlela ephehla ipi
(b)	Ukutjala umoya ongabangela inturhu; namkha
(c)	Ukuletha izondo esekwe ekuhlukeni ngebala, ngokobuhlobo, ngokobulili, namkha ngokwekolo okubangela ukuphehla inturhu nokulimala.
17.	Ukubuthana, ukutjhagala, ukurhwanta nokwethula iinghonghoyilo
Boke abantu banelungelo lokubuthana, bangenele amajima wokutjhagala, wokurhwanta nokwethula iinghonghoyilo koke lokhu akwenziwe ngokuthula kungaphathwa iinkhali.
18.	Ilungelo lokuhlanganyela
Omunye nomunye umuntu unelungelo lokuhlanganyela.
19.	Amalungelo wezombanganarha
(1)	Esinye nesinye isakhamuzi sitjhaphulukile bona sizikhethele ihlangothi kwezombanganarha, lokhu kufaka hlangana nelungelo loku-
(a)	Sungula ihlangano yezombanganarha
(b)	Ukuzibandakanya emisebenzini yehlangano, namkha uyifunele amalunga ihlangano leyo, begodu
(c)	Ukukhankasela ihlangano yezombanganarha.
(2)	Esinye nesinye isakhamuzi sinelungelo lokungenela amakhetho atjhaphulukileko afaneleko neza njalo emva kwesikhathi esithileko, ukuvowutela ibandla lesibethamthetho, elisungulwe ngokulandela umThethosisekelo.
(3)	Omunye nomunye umuntu omdala unelungelo-
(a)	Ukuvowuda, emakhethweni wokuvowudela noma ngiliphi ibandla lesibethamthetho, elisungulwe ngokulandela umThethosisekelo, namkha ukuvowudela emsitheleni
(b)	Lokuba ngunkhetheni esikhundleni sokusebenzela umphakathi, nangabe kwenzekile akhethwe, aphathe isikhundla sokusebenzela umphakathi.
20.	Ubuzwe
Asikho isakhamuzi esifanele sidinywe ubuzwe baso.
21.	Ikululeko yokukhamba neyokuhlala
(1)	Omunye nomunye umuntu unelungelo lokukhamba ngokukhululeka.
(2)	Omunye nomunye unelungelo lokufuduka kileRiphabhligi.
(3)	Esinye nesinye isakhamuzi sinelungelo lokungena, nokuhlala nanyana kukuphi kileRiphabhligi.
(4)	Esinye nesinye isakhamuzi sinelungelo lokuba nepaspoto.
22.	Ikululeko yokurhweba, yesikhundla yokufundela umsebenzi
Esinye nesinye isakhamuzi sinelungelo lokuzikhethela irhwebo esilifunako, ukwenza irhwebo, ukutholwa kwesikhundla nomsebenzi kuza kulawulwa mThetho.
23.	Ubudlelwana kezemisebenzi
(1)	Omunye nomunye umuntu unelungelo lokuphathwa ngokufaneleko emsebenzini.
(2)	Esinye nesinye isisebenzi sinelungelo-
(a)	Lokubumba nokujoyina iinyonyana zabasebenzi
(b)	Lokuzibandakanya emsebenzini nemahlelweni weenyonyana, begodu
(c)	Lokunghala umsebenzi.
(3)	Omunye nomunye umqatjhi unelungelo-
(a)	Lokubumba nokujoyina iinhlangano zabaqatjhi, kanye
(b)	Nokuzibandakanya emsebenzi nemahlelweni weenhlangano zabaqatjhi.
(4)	Enye nenye inyonyana yabasebenzi begodu nenye nenye ihlangano yabaqatjhi inelungelo-
(a)	Lokukhetha ukuphatha, amahlelo nemisebenzi yayo;
(b)	Lokuhlela; begodu
(c)	Lokubumba nokujoyina umfelandawonye
(5)	Enye nenye inyunyana yabasebenzi, nehlangano yabaqatjhi kunye nomqatjhi banelungelo lokuzibandakanya eenkulumiswaneni zokubonisana. UmThetho wenarha ungabekwa ukulawula ikulumiswano yokubonisana. Kangangobana umThetho ungaquntela ilungelo kilesi sahluko, ukuquntelwa kumele kukhambisane nesigaba 36 (1)
(6)	UmThetho wenarha ungamukela amalungiselelo wokuvikela iinyonyana okumumethwe eemvumelwaneni zebambiswano. Kangangobana umThetho ungaquntela ilungelo kilesi sahluko, ukuqintela kufanele kukhambisane nesigaba 36(1)
24.	Ibhoduluko
Omunye nomunye unelungelo-
(a)	Lokuba sebhodulukweni engekhe lakhubaza ipilo namkha ukuhlala kuhle, begodu
(b)	Lokuba ibhoduluko labo livikeleke, ukuze kuzuze isizukulwana sanamhlanje nesizako. Ngokusebenzisa umThetho ozwakalako namanye amagadango ahlelelwe-
(i)	Ukuvikela ukusilaphazeka kwebhoduluko nokurhurhuleka kwehlabathi
(ii)	Ukuphuhlisa ukutlhogonyelwa kwemvelo; begodu
(iii)	Ukuqinisekisa ituthuko edzimeleleko nokusetjenziswa kuhle kwemithombo yemvelo, kutjhejwe ituthuko yezomnotho nomphakathi.
25.	Ipahla
(1)	Akakho umuntu ozakudinywa ipahla ngaphandle kwalokha lokho kwenziwa ngokulandela umThetho osebenza mazombe, begodu awukho umThetho ozakuvumela bonyana umuntu adinywe ipahla kungathintwani naye.
(2)	Ungamukwa ipahla kwaphela ngokuya ngokomThetho osebenza mazombe-
(a)	Nangabe kwenzelwa iindingo namkha iinrhuluphelo zomphakathi; begodu
(b)	Nangabe kuzakubhadelwa imali yokulilisa, leyo inani layo, isikhathi nendlela yokubhadelwa kuzakuvunyelwana ngayo namkha iquntwe ikhotho.
(3)	Inani lemali yokulilisa, isikhathi nendlela ezakubhadelwa ngayo kufanele kube ngelungileko, etjengisa ukulinganiswa okufaneleko hlangana kweenrhuluphelo zomphakathi neenrhuluphelo zalabo abathintekako, begodu kutjhejwe woke amaphuzu, kufaka hlangana-
(a)	Ukusetjenziswa kwayo njenganje;
(b)	Umlando wokutholakala nokusetjenziswa kwayo;
(c)	Bonyana ingabiza malini nange ithengiswa
(d)	Izinga elinqophileko lombuso lokubekelela ngeemali namkha lokurhelebha ngeemali malungana nepahla leyo; begodu
(e)	Nomnqopho wokwemukwa ipahla leyo.
(4)	Ngokomnqopho walesisigaba-
(a)	Iinrhuluphelo zomphakathi kufaka hlangana isibopho sesitjhaba sokutjhugulula inarha namatjhugululo abonelela ukutholakala kwemithombo yemvelo yoke ye Sewula Afrika; begodu
(b)	Ipahla ayifaki inarha kwaphela.
(5)	Umbuso kumele ubeke umThetho ozwakalako begodu uthathe namagadango nakutjhejwa imithombo enawo, ukukatelela imibandela eyenza bona izakhamuzi zikghone ukuthola inarha ngokufaneleko.
(6)	Umuntu namkha umphakathi isikhathi sokusebenzisa inarha singakavikeleki ngokomThetho ngebanga lomThetho obandlulula ngokwebala wesikhathi esadlulako namkha izenzo, unelungelo ukufikela ezingeni elitjhiwo mThetho wePalamende, lokunikelwa isikhathi sokuhlala enarheni leyo esivikelwe mThetho namkha anikelwe irhelebho eliqondeneko.
(7)	Umuntu namkha umphakathi omukwe ipahla ngemva kuka 19 June 1913 ngebanga lomThetho webandlululo ngokwebala wesikhathi esadlulako namkha izenzo, unelungelo ukufikela ezingeni elitjhiwo mThetho wePalamende, lokubuyiselwa leyo pahla namkha anikelwe irhelebho elifaneleko.
(8)	Akukho okutjhiwo ngilesisigaba okuzakuvimbela umbuso ukwenza umThetho nokuthatha amanye amagadango bonyana ufikelele etjhugulukweni lenarha, amanzi nalokho okukhambelana nala matjhuguluko, ukuze kulungiseke imiphumela yebandlululo ngokwebala kwesikhathi esadlulako, kwaphela nangabe okungakhambisani nokutjhiwo kilesisigaba, kukhambisana nokutjhiwo sigaba 36 (1)
(9)	Ipalamende kumele imemezele umThetho otjhiwo esigatjaneni (6).
26 Zezindlu
(1)	Omunye nomunye unelungelo lokufikelela ukutholakala kwezindlu ngokwaneleko.
(2)	Umbuso kumele uthathe amagadango azwakalako womThetho namanye amagadango, ngokusemandleni wawo, ukufinyelela ngokuphumeleleko kwalelilungelo.
(3)	Akekho ozakukhutjhwa ngendlini yakhe, namkha indlu yakhe ibhidlizwe, ngaphandle kwencwadi egunyazwe yikhotho emva kokutjheja woke amaphuzu aqakathekileko. Awukho umThetho ozakuvumela bonyana umuntu akhutjhwe ngendlini kungakathintwana naye.
27.	Zamaphilo, ukudla, amanzi begodu nokuvikeleka kwezehlalakhuhle.
(1)	Omunye nomunye unelungelo lokufikelela kilokhu-
(a)	Ukutlhogonyelwa kezamaphilo, lokhu kufaka hlangana ukutlhogonyelwa kezamaphilo okumalungana nokubeletha.
(b)	Ukudla okwaneleko namanzi ahlanzekileko; begodu
(c)	Ukuvikeleka kwezehlalakuhle okufaka hlangana, ukurhelejwa okufaneleko kwezehlalakuhle nangabe umuntu uyabhalelwa kukuzondla, yena nalabo abafanele bondliwe nguye.
(2)	Umbuso kumele uthathe amagadango womThetho namanye angawasebenzisa nemithombo yawo ekhona, ukuragela phambili ngokuphumelelisa elinye nelinye ilungelo.
(3)	Akakho umuntu ozakwalelwa irhelebho elirhabako lokwelatjhwa
28.	Abantwana
(1)	Omunye nomunye umntwana unelungelo-
(a)	Lokuba nebizo nobutjhaba kusukela nakabelethwako;
(b)	Lokutlhogonyelwa bazali nomndeni; kanye netlhogomelo elifaneleko nangabe ususiwe emndenini wakhe;
(c)	Lokuthola ukudla okwakha umzimba, indawo yokuhlala; ukwelatjhwa; kanye nokutjhejwa kwezehlalakuhle;
(d)	Lokuvikelwa ekuphathweni kumbi; ukuninwa, ukuhlukunyezwa namkha ukwehliswa kwesithunzi sobuntu
(e)	Lokuvikelwa ekuberegisweni okubangela bonyana umqatjhi wakhe azuze ngokungakafaneli;
(f)	Kungafuneki namkha avunyelwe ukwenza umsebenzi lowo-
(i)	Ongakafaneli umuntu oneminyaka elingana neyakhe; namkha
(ii)	Lowo obeka ukuzilinganela kwakhe, ifundwakhe, ipilo yakhe, ingqondo, umoya wakhe, ukuziphatha nekuzithuthukiseni kwakhe.
(g)	Lokobana angabotjhwa ngaphandle kwalokha nangabe kuligadango lamaswaphelo, nangabe lokho kuyenzeka, ngaphezu kwamalungelo umntwana okumele awathole ngokulandela isigaba 12 no35, umntwana unelungelo loku-
(i)	Hlukaniswa neembotjhwa ezingaphezulu kweminyaka eli 18 begodu
(ii)	Phathwa ngaphasi kwamajamo afanele umntwana waleyo minyaka;
(h)	Lokuba nomjameli wezomThetho obonelelwa mbuso, begodu nangeendleko zombuso kuleyo milandu yokumangalelana kwabantu okunamatha umntwana loyo nangabe ukungakhambi kuhle komThetho kungahle kube khona.
(i)	Lokungasetjenziswa ngaphakathi kwenturhu lapho kuhlonywe ngeenkhali nokuvikeleka eenkhathini zenturhu yeenkhali.
(ii)	Iinrhuluphelo zomntwana kuyinto eqakatheke khulu ezintweni zoke eziphathelene nomntwana.
(iii)	Kilesisigaba nakukhulunywa ngomntwana kutjhiwo umuntu oneminyaka engaphasi kwe-18 ubudala
29.	Ifundo
(1)	Omunye nomunye unelungelo-
(a)	Lokuthola ifundo esisekelo, lokhu kufaka hlangane nefundo esisekelo yabantu abadala.
(b)	Lokuthola ifundo ephakemeko, leyo okufanele kube mbuso othatha amagadango bonyana ibekhona begodu iragele phambili ngokungakghonakala ngakhona
(2)	Omunye nomunye unelungelo lokuthola ifundo ngelimi elisemthethweni namkha ngelimi azikhethela lona eenkungweni zefundo ezingezomphakathi, lapho ifundo leyo inganikelwa ngokuzwakalako. Kuze kubonelelwe ukuqinisekisa ukutholakala nokusetjenziswa kwalelilungelo, umbuso kumele uqalelele woke amagadango ahlukeneko wefundo, kufaka hlangana iinkhungo eziphakathi naphakathi, ukutlhogomela-
(a)	Ukulingana
(b)	Ikghonakalo; begodu
(c)	Isidingo sokulungisa imiphumela yemithetho nenjayelo ebandlulula ngokwebala yesikhathi esadlulako.
(3)	Omunye nomunye unelungelo lokusungula begodu agcine isikhungo sezefundo, asisekele ngeemali zakhe begodu sizijamele nangabe isikhungo leso-
(a)	Azibandlululi ngokwebala;
(b)	Zitlolisiwe embusweni, begodu,
(c) Azikho ezingeni eliphasi nazimadaniswa nalezonkhungo zefundo ezilawulwa mphakathi
(4)	Isigatjana (3) asivimbeli ukurhelejwa ngeemali mbuso kweenkhungo zefundo ezizijameleko.
30.	Ilimi namasiko
Omunye nomunye unelungelo lokusebenzisa ilimi ekudlaleni indima eempilweni zabo ngokwamasiko abazikhethela, kodwana akekho umuntu ozakuthi lokha nakasebenzisa amalungelo wakhe, enze njalo ngendlela ekhambisana nomtlolo wamalungelo wobuntu.
31.	Imiphakathi yangokwamasiko, ikolo nelimi
(1)	Abantu bomphakathi wangokwamasiko, ikolo nelimi angeze badinywe ilungelo, nabanye abantu bomphakathi wabo, loku-
(a)	Thabela isiko labo, benze ikolo yabo bebasebenzise ilimi labo, begodu
(b)	Sungula, ukujoyina nokuraga iinhlangano zamasiko zekolo nezamalimi, namanye amagatja womphakathi
(2)	Amalungelo asesigatjaneni (1) angekhe asetjenziswa ngendlela engakhambisani nanoma ngisiphi isimiso somtlolo wamalungelo wobuntu.
2.	Ilungelo lokuthola ilwazi
(1)	Omunye nomunye umuntu unelungelo lokuthola-
(a)	Ilwazi eliphethwe mbuso, begodu
(b)	Elinye nelinye ilwazi eliphethwe ngomunye umuntu elifunakalako ukulisebenzisa namkha ukuvikela nofana ngimaphi amalungelo
(2)	UmThetho wenarha kufanele umenyezelwe bonyana lelilungelo libonelelwe begodu ungabonelela amagadango azwakalako azakwethula ubudisi bokuphatha nebeemali obuphezu kombuso.
33.	Igadango lekambiso elilungileko lezomThetho
(1)	Omunye nomunye umuntu unelungelo lokuphathwa ngendlela esemthethweni, ezwakalako begodu nangekambiso elungileko.
(2)	Omunye nomunye umuntu amalungelo wakhe nakathinteke kabuhlungu ngebanga legadango lekambiso, unelungelo lokunikelwa iamabanga atlolwe phasi.
(3)	UmThetho wenarha mazombe kufanele umenyezelwe bona uphumelelise amalungelo la, begodu kufanele-
(a)	Ubonelele ukuhlolisiswa kwegadango lekambiso yekhotho namkha lapha kufaneleko, ikundla ezijameleko begodu engathathi ihlangothi;
(b)	Ubophelele umbuso bonyana uphumelelise amalungelo akuzigatjana (1) no (2); begodu
(c)	Uphuhlise ikghono lekambiso yezokuphatha.
34.	Ilungelo lokuya ekhotho
Omunye nomunye umuntu unelungelo namkha ngimuphi umraro awurarulule ngokusetjenziswa komThetho, ulalelwe phambi komphakathi ngaphambi kokuya ekhotho; namkha kenye iforamu ezijameleko engathathi ihlangothi.
35.	Abantu ababotjhiweko, abavalelweko begodu nabamangalelweko
(1)	Omunye nomunye umuntu obotjhiweko ngebanga lokusolelwa bonyana wenze umlandu unelungelo-
(a)	Lokuzithulela;
(b)	Lokutjelwa msinyana-
(i)	Ngelungelo lakhe lokuzithulela; begodu
(ii)	Ayeleliswe ngokungenzeka nakangazithuleliko;
(c)	Lokungakatelelwa bonyana avume akwenzileko, lokho okuyinto engahle isetjenziswe njengobufakazi obumbophelelako;
(d)	Lokulethwa ekhotho msinya ngokungakghonakalako, kungabi ngemva-
(i)	kwama-iri ama-40 ngemva kokubotjhwa
(ii)	Ukuphela kwelanga lokuthoma lekhotho emva kokudlula kwama-iri ama-48 ngaphandle kwama-iri wekhotho ejayelekileko namkha ngelanga okungasilo lekhotho;
(e)	Ekuveleni kokuthoma phambi kwekhotho emva kokubotjhwa, athweswe umlandu namkha atjelwe ibanga elenza bonyana isikhathi sakhe sokuvalelwa sengezwe, lokha lokha lokho kubhala ukwenzeka, ulungela ukutjhaphululwa; begodu
(f)	Atjhatjhululwe ejele nangabe imibandela yomThetho iyavuma, kuye ngamabanga azwakalako.
(2)	Omunye nomunye umuntu obotjhiweko, kufaka hlangana esinye nesinye isibotjhwa esele sigwetjiwe, sinelungelo-
(a)	Lokobana atjelwe bonyana ubotjhelweni;
(b)	Ukukhetha, nokuthintana nomjameli womThetho begodu atjelwe msinya ngalelilungelo;
Â©	Lokubonelelwa ngomjameli womThetho okhonjwe mbuso nangabe kunekghonakalo lobanyana ubungekho emthethweni kungenzeka begodu atjelwe msinya ngalelilungelo;
(d) Sokumangala ekhotho bona ukubotjhwa kwaso kusemthethweni na? Nangabe ukubotjhwa kwaso akukho emthethweni, sitjhatjhululwe
(e)	Sokuvalelwa ngaphasi kobujamo obukhambisana nesithunzi sobuntu, lapho kufaka hlangana ukunikelwa indawo eyaneleko yokuhlala, ukudla okwakha umzimba, iincwadi zokufunda, kanye nokwelatjhwa ngeendleko zombuso; begodu
(f)	Lokuthintana, begodu avakatjhelwe ngilaba abalandelako-
(i)	Ngowakwakhe namkha umlingani;
(ii)	Iinhlobo;
(iii)	Umeluleki wezekolo okhethwe nguye, begodu
(iv)	Nodorhodere okhethwe nguye.
(3)	Omunye nomunye ummangalelwa unelungelo lokusegiswa ngendlela efaneleko, lokhu kufaka hlangana ilungelo-
(a)	Lokwaziswa ngomlandu abekwe wona, anikelwe nemininingwana ngokunabileko ukwenzela bonyana akghone ukuziphendulela emlandwini loyo;
(b)	Lokuthola isikhathi esaneleko nezinto ezaneleko angazisebenzisa ekuzivikeleni;
(c)	Lokusegiswa ekhotho yomThetho ejwayelekileko nevulelwe umphakathi;
(d)	Lokulalelwa komlandu wakhe kuthonywe bekuqedwe ngaphandle kokuriyada okungazwakaliko;
(e)	Lokubakhona lokha nakugwetjwa umlandu wakhe;
(f)	Lokukhetha begodu ajanyelwe mjameli womThetho begodu atjelwe ngalelilungelo msinyana;
(g)	Lokubonelelwa ngomjameli womThetho ozakubhadelwa mbuso lokha nakubonakala bona kungaba nokungakhanjiswa ngokulungileko komlandu, begodu atjelwe ngalelilungelo msinyana;
(h)	Lokuthathwa bonyana umsulwa, azithulele, begodu angafakazi lokha nakugwetjwako;
(i)	Lokuthula ubufakazi nokuphikisa ubufakazi obuthuliweko;
(j)	Lokungakatelelwa ukwethula ubufakazi obumbophako;
(k)	Lokugwetjwa ngelimi alizwisisako, namkha lokho nakungakghonakaliko, atologelwe ngelimi alizwako;
(l)	Lokungagwetjelwa isenzo namkha ukungenzi okugade kungasimlandu ngaphasi komThetho wenarha namkha umThetho wamazwe ngesikhathi lokho kwenziwa namkha kungenziwa;
(m)	Lokungakatelelwa umlandu ngezenzo namkha ukungenzi ngalezo owabonwa umlandu namkha anganamlandu ngazo ngaphambilini;
(n)	Lokuba nomzuzu wokubethwa ngeswazi elincani lokho nangabe isigwebo esibekiweko sitjhugululwe hlangana nesikhathi umlandu wenziwe ngaso nesikhathi sokugwetjwa; begodu
(o)	Lokwenza isibawo bonyana umlandu wakhe ubuyekezwe namkha uhlolisiswe yikhotho engaphezulu.
(4)	Lokha nangabe isigaba lesi sifuna umbiko utjelwe umuntu; lowo mbiko kumele unikelwe ngelimi lelo umuntu loyo alizwisisako.
(5)	Obunye nobunye ubufakazi obutholakele ngendlela ephikisa noma ngiliphi ilungelo elingaphakathi komtlolo wamalungelo wobuntu bufanele kulahlwe, nangabe ukwamukelwa kwabo ubufakazi lobo kuzakwenza bonyana ukugwetjwa komlandu lowo kube ngokungakalungi namkha ngendlela ethile kungakhubaza ikambiso yezobulungiswa.
36.	Ukurhunyezwa kwamalungelo
(1)	Amalungelo angaphakathi komtlolo wamalungelo wobuntu angarhunyezwa kwaphela ngokulandela umThetho osebenza mazombe kufikela lapha ukurhunyezwa kwawo kuzwakala begodu kufaneleko emphakathini ovulekileko newentando yesitjhaba osekelwe phezu kokuhlonitjhwa kwesithunzi sobuntu, ukulingana nekululeko, kutjhejwe amaphuzu woke afaneleko kufaka hlangana-
(a)	Umhlobo welungelo lelo;
(b)	Ukuqakatheka komnqopho werhunyezo lelo;
(c)	Umhlobo werhunyezo begodu ukuthi ukurhunyezwa lokho kungangani;
(d)	Ubuhlobo hlangana nokurhunyezwa nomnqopho wokurhunyezwa lokho; begodu
(e)	Ukurhunyezwa kube ngendlela efitjhani yokufikelela umnqopho lo.
(2)	Ngaphandle kwalokho okutjhiwo esigatjaneni (1) namkha noma ngasiphi isimiso somThethosisekelo, awukho umThetho ongarhunyeza noma ngaliphi ilungelo elibonelelwe ngaphakathi komTlolo wamaLungelo wobuNtu.
37.	UmThetho wobujamo oburhabileko
(1)	UmThetho wobujamo oburhabileko ungamenyezelwa kwaphela ngokulandela umThetho wepalamende begodu kwaphela nangabe-
(a)	Ipilo yesitjhaba isengozini yokuthuselwa ngepi, ukusahlelwa, ukuvukela umbuso, irawurawu, umonakalo omkhulu ngenarheni namkha kunento erhabileko emphakathini; begodu
(b)	Isimemezelo somThetho loyo siyatlhogeka ekubuyiseni ukuthula nokuthobelwa komThetho.
(2)	Ukumenyezelwa komThetho wobujamo oburhabileko, begodu nomunye nomunye umThetho omenyezelweko, namkha elinye nelinye igadango elithathwako ngokulandela ukumenyezelwa komThetho lo, kuzakubanamandla kwaphela nangabe-
(a)	Uthoma ukusebenza ngelanga omenyezelwe ngalo, begodu
(b)	Akudluli amalanga ama-21 ukusukela ngelanga omenyezelwe ngalo, ngaphandle kwalokha nangabe iKoro yePalamende eKulu ithatha isiqunto sokwengeza isimemezelo leso ngesikhathi esingadluli eenyangeni ezintathu esikhathini esisodwa. Ukungezelela kwamathomo kokumenyezelwa komThetho wobujamo oburhabileko kufanele kube ngendlela yesiqunto esamukelwe inengi lamalunga weKoro yePalamende eKulu. Isiqunto esithathwe ngokulandela kwendima le, kufanele samukele kwaphela ngokulandela iinkulumiswano zokuphikisana ezivulelwe umphakathi ezibanjwe ngaphakathi kweKoro.
(3)	Enye nenye ikhotho enamandla ingahlolisisa ukuba semthethweni-
(a)	Kwesimemezelo somThetho wobujamo oburhabileko;
(b)	Ukwengezelelwa kwesikhathi somThetho wobujamo oburhabileko; namkha
(c)	KomThetho ophasisweko namkha igadango elithethweko, ngaphasi kwesimemezelo somThetho wobujamo oburhabileko.
(4)	Omunye nomunye umThetho omenyezelwe ngokulandela isimemezelo somThetho wobujamo oburhabileko ungaphikisana nomtlolo wamalungelo wobuntu ukufikela kwaphela lapha-
(a)	Ukuphikisana lokho kudingwa khulu bujamo oburhabileko; begodu
(b)	UmThetho loyo-
(i)	Ukhambisana neembopho zeRiphabhligi le ngaphasi komThetho wamaZwe osetjenziswako eenkhathini zobujamo oburhabileko;
(ii)	Ukhambisana nesigatjana (5) begodu
(iii)	Waziswe ngaphasi komThetho ogadangisiweko wombuso wenarha msinyana ngemva kokumenyezelwa kwawo.
(5)	Awukho umThetho ogunyaza isimemezelo sobujamo oburhabileko begodu awukho umThetho omenyezelweko namkha amanye amagadango athathwe ngokulandela lesosimemezelo, ongavumela namkha ugunyaze-
(a)	Ukubhadela umbuso namkha omunye nomunye umuntu malungana nesenzo esinye nesinye esingekho emthethweni;
(b)	Okhunye nokhunye okuphikisana nalesisigaba; namkha
(c)	Okhunye nokhunye okuphikisana nalesisigaba okutjhiwo kukholomu-1 lerherho elitjengisa amalungelo angeze aqalelwa phasi ukufikela ezingeni maqondana nesigaba leso kukholomu-3 lerherho.
Irherho lamalungelo angeze aqalelwa phasi.
1
Inomboro yesigaba
2
Isihloko sesigaba
3
Izinga lelo ilungelo lingeze laqalelwa phasi
9
Ukulingana
Malungana nokubandlulula okungakafaneli ngezizathu zobuhlobo, umbala, ubuzwe namkha imvelaphi, ubulili, ikolo, namkha ilimi.
10
Isithunzi sobuntu
ngokupheleleko
11
Ipilo
Ngokupheleleko
12
Ikululeko nokuvikeleka komuntu
Malungana neengatjana (1).(d) kanye no (e) kanye no 2 (c )
13
Ubugqila, ukukatelewa ukuhlonipha nokuberega
Malungana nobugqila nokukatelelwa ukuhlonipha nokuberega
28
Abantwana
Malungana:
- isigatjana (1) (d) begodu no (e)
- amalungelo asendinyaneni (i) begodu (ii) zesigatjana (1) (g); begodu
- Isigatjana (1) (i) malungana nabantwana beminyaka eli-15 nangaphasi.
35
Abantu ababotjhiweko, abavalelweko begodu nabamangalelweko
Malungana na:
- isigatjana (1) (a) , (b) begodu no (c) ni 2 (d)
- amalungelo eendinyaneni (a) kufika ku (o) zesigatjana (3) kungafaki hlangana indima (d)
- isigatjana (4); begodu
- Isigatjana (5)	malungana nokungamukeleki kobufakazi nangabe ukwamukelwa kwalobo bufakazi kuzakubangela bonyana ukugwetjwa komlandu kungabi ngokufaneleko.
(6)	Lokha omunye nomunye umuntu avalelwa ngaphandle kokugwetjwa ngokulandela ukudinywa kwamalungelo kusukela emiphumeleni yokumenyezelwa komThetho wobujamo oburhabileko, imibandela elandelako kufanelwe izaliswe-
(a)	Ilungu elimumuntu omdala lomndeni namkha umngani womuntu obotjhiweko kufanele lithintwe msinyana ngokukghonakalako litjelwe, laziswe ngokubotjhwa komuntu loyo.
(b)	Isaziso kumele sitlolwe eGazedini yomBuso yesitjhaba kungakapheli isikhathi samalanga amahlanu umuntu lowo abotjhiwe, kuvezwe ibizo lomuntu obotjhiweko loyo, indawo avalelwe kiyo begodu kuhlathululwe namagadango arhabileko abotjhwe ngaphasi kwawo.
(c)	Umuntu obotjhiweko loyo, kufanele avunyelwe ukuzikhethela udorhodere begodu avakatjhelwe nguye ngeenkhathi ezizwakalako.
(d)	Umuntu obotjhiweko loyo ufanele avunyelwe ukuzikhethela umjameli womThetho begodu avakatjhelwe nguye ngeenkhathi ezizwakalako.
(e)	Ikhotho kufanele ihlolisise ukubotjhwa komuntu loyo msinya ngokungakghonakalako, kungakadluli amalanga ali-10 kusukela ngelanga abotjhwe ngalo begodu, ikhotho kufanele itjhaphulule isibotjhwa leso ngaphandle kwalokha nangabe ukubotjhwa kwakhe kuyatlhogeka ukubuyisela ukuthula nokuthobela umThetho.
(f)	Isibotjhwa esingatjhaphululwa ngokulandela indima (e), namkha esingatjhaphululwa ngokulandela ukuhlolisiswa kokubotjhwa kwakhe ngokulandela indima le, singenza isibawo ekhotho bona kuhlolisiswe kabutjha ukuvalelwa kwaso kwesinye nesinye isikhathi emva kwamalanga alitjhumi ukuhlolisisa okugandungileko kudlulile, begodu nakulelo iphuzu ikhotho kufanele itjhaphulule isibotjhwa ngaphandle kwalokha nangabe ukubotjhwa kwakhe kuyatlhogeka ukubuyisa ukuthula nokuthobela umThetho.
(g)	Umuntu obotjhiweko ufanele avele mathupha phambi kwekhotho ehlolisisa ukubotjhwa kwakhe, ajanyelwe mjameli womThetho nangabe isibawo sakhe silalelwe ikhotho begodu azililele mayelana nokuvalelwa kwakhe mlibe.
(h)	Umbuso kufanele wethule amabanga atlolwe phasi phambi kwekhotho ukukhombisa ukuqakatheka ngokungezelelwa kokubotjhwa komuntu loyo, begodu umbuso kufanele unikele isibotjhwa leso ikhophi yamabanga wokubotjhwa kwaso kusese namalanga amabili ngaphambi kobana ikhotho ihlolisise ukubotjhwa kwaso.
(7)	Lokha nangabe itjhaphulula umuntu obotjhiweko, umuntu loyo angeze abotjhwa godu ngenzathu ezifanako ngaphandle kwalokha umbuso ukhombisa ngokucacileko ukuqakatheka kokubotjhwa komuntu loyo godu.
(8)	Iingatjana (6) no (7) azisebenzi ebantwini abangasi zizakhamuzi zeRiphabhligi begodu abavalelwe ngokulandela inturhu yeenkhali yamazwe. Kuhle kuhle, umbuso kufanele ulandele amazinga lawo abopha iRiphabhligi ngaphasi komThetho wamazwe wobuntu malungana nokuvalelwa kwabantu labo.
38.	Ukukatelelwa kwamalungelo
Omunye nomunye orheliswe kilesisigaba, unelungelo lokwenza isibawo ekhotho enobukghoni, atjho bona ilungelo elimumethwe emTlolweni wamaLungelo wobuNtu liphuliwe namkha lithuselwe, lapho ikhotho izakuphana ngerhelebho elifaneleko kufaka hlangana nokwenziwa kwesimemezelo samalungelo wobuntu. Abantu abangenza isibawo ekhotho ngilaba:
(a)	Omunye nomunye ozenzela isibawo ngokwakhe;
(b)	Omunye nomunye umuntu owenza isibawo esikhundleni somunye ongakghoniko ukuzenzela ngebizo lakhe;
(c)	Omunye nomunye owenza lokho njengelunga, namkha oraga iinrhuluphelo zesiqhema sabantu namkha kungaba ziinrhuluphelo zabantu besiqhema esithileko;
(d)	Omunye nomunye owenza isibawo ngeenrhuluphelo zomphakathi; begodu
(e)	Ihlangano eyenza isibawo ngeenrhuluphelo zamalunga wayo
39.	Ukuhlathululwa komTlolo wamaLungelo wobuNtu
(1)	Lokha nakuhlathululwa umTlolo wamaLungelo wobuNtu enye nenye ikhotho, ikundla namkha iforamu-
(a)	Kufanele ithuthukise amagugu asekela umphakathi ovulekileko newentando yenengi esekelwe phezu kwesithunzi sobuntu, ukulingana nekululeko;
(b)	Kufanele itjheje umThetho wamazwe; begodu
(c)	Ungatjheja umThetho wamazwe wangaphandle.
(2)	Lokha ihlathulula omunye nomunye umThetho, begodu lokha nayithuthukisa umThetho wesintu namkha enye nenye ikhotho, ikundla namkha iforamu kufanele ithuthukise ummoya, itjisakalo nomnqopho womTlolo wamaLungelo wobuNtu.
(3)	UmTlolo wamaLungelo wobuNtu awuvimbeli ukubakhona kwamanye amalungelo namkha iinkululeko atjhejwa namkha anikelwe umThetho wesintu, namkha umThetho omenyezelweko, ukufikela ezingeni lapha akhambisana nomTlolo khona
ISAHLUKO 3
UMBUSO OSEBENZISANAKO (iingaba 40-41)
40.	URhulumende we Riphabhligi
(1)	IRiphabhligi, ngurhulumende obunjwe mazinga anjengombuso wenarha, wePhrovinsi neweNdawo lawo ahlukeneko; asekelanako begodu anobudlelwano.
(2)	Woke amazinga karhulumende ifanele ukuhlonipha nokulandela imigomo engakulesi sahluko begodu kufanele enze imisebenzi yawo ngaphakathi kwemikhawulo ebekwa ngilesisahluko.
41.	Imigomo karhulumende obambiseneko kanye norhulumende wangaphakathi onokuzwana.
(1)	Woke amazinga karhulumende namagatja woke ngaphandle kwezinga elinye nelinye kufanele-
(a)	Abonelele bonyana kuhlala kunokuthula, itjhebiswano lesitjhaba nokungahlukaniswa kweRiphabhligi;
(b)	Aqalele ukuzilinganela kwabantu beRiphabhligi;
(c)	Abonelele bonyana umbuso weRiphabhligi yoke ngonepumelelo, osebenzela etjhatjhalazini, onokuziphendulela nobambeneko;
(d)	Athembeke emThethwenisisekelo, kuRiphabhligi nebantwini bayo;
(e)	Ahloniphe ubujamo bomThethosisekelo, iinkhungo, amandla nemisebenzi karhulumende keminye imikhakha yemisebenzi;
(f)	Angathathi amanye amandla namkha enze eminye imisebenzi ngaphandle kwaleyo athweswe yona mThethosisekelo
(g)	Asebenzise amandla ukwenza imisebenzi yawo ngendlela engeze yakhubaza ubujamo bakaRhulumende ngokwemikhawulo, imisebenzi neenkhungo keminye imikhakha yemisebenzi; begodu
(h)	Kube nokubambisana; ukwethembana nokukholelwa -
(i)	Ngokukatelela ubudlelwana nobungani;
(ii)	Ngokurhelebhana nokusekelana;
(iii)	Ngokwazisana, nokuthintana; eendabeni lezo ezineenrhuluphelo ezifanako;
(iv)	Ngokuvumelanisa izenzo zabo kunye nemithetho;
(v)	Ngokubambelela ekambisweni ekuvunyelenwe ngayo; begodu
(vi)	Ngokuvimbela iinkambiso zomThetho komunye nomunye
(2)	UmThetho wepalamende kufanele-
(a)	Usungule namkha ubonelele izakhiwo neenkhungo ezizakuthuthukisa nokuphumelelisa ubudlelwana hlangana norhulumende, begodu
(b)	Ubonelele indlela namahlelo afaneleko azakuphumelelisa ukurarululwa kwemiraro ehlangana naborhulumende.
(3)	Igatja likarhulumende elinamathekako emrarweni hlangana norhulumende lifanele lithathe amagadango azwakalako ngokusebenzisa iindlela namahlelo abonelelweko ukurarulula lemiraro; begodu kufanele isebenzise zoke iindlela ezikhona ngaphambi kobanyana ithinte ikhotho enamandla ukurarulula lomraro
(4)	Nangabe ikhotho iqunta bonyana iindingo zesigatjana (3) azikazaliseki, ingabuyisela umraro lowo kumagatja lawo karhulumende othintekako.
ISAHLUKO 4
IPALAMENDE (iingaba 42-82)
42.	Ukubunjwa kwePalamende
(1)	Ipalamende ibunjwa-
(a)	YiKoro yePalamende eKulu; kanye
(b)	NomKhandlu wamaphrovinsi.
(2)	IKoro yePalamende eKulu nomKhandlu wamaphrovinsi uzibandakanya ekambisweni yokwenza umThetho ngendlela endlalwe ngaphakathi komThethosisekelo.
(3)	IKoro yePalamende eKulu ikhethwe bona ijamele abantu begodu libonelele ukubusa kwabantu ngaphasi komThethosisekelo. Lenza lokho ngokukhetha uMongameli, ngokubonelela ukubakhona kweforamu yesitjhaba ezakutjheja iindaba zomphakathi; ngokuphasisa umThetho, ngokutjheja nokubeka ilihlo elibukhali phezu kwekambiso yeKhabhinethe.
(4)	UmKhandlu wamaphrovinsi ojamele amaphrovinsi ukuqinisekisa bonyana iinrhuluphelo zamaphrovinsi ziyatjhejwa ezingeni lakarhulumende wesitjhaba, wenza lokho ngokuzibandakanya ehlelweni lokwenza umThetho wenarha mazombe begodu nokudlulisela iindaba zomphakathi ezithinta amaphrovinsi eforamini yesitjhaba.
(5)	UMongameli angabiza ipalamende bonyana izokuhlala ngokungakavami ngesinye nesinye isikhathi uzokwenza iindaba eziqakathekileko.
(6)	IPalamende iseKapa, kodwana umThetho wePalamende, omenyezelwe ngokukhambisana nesigaba 76 (1) no (5) ungaqunta bonyana indawo yokuhlala yePalamende ibe kenye indawo.
43.	Ilawulo lomThetho weRiphabhligi
Ngaphakathi kwe Riphabhligi ilawulo lomThetho-
(a)	Ezingeni lakarhulumende wenarha lithweswe ipalamende; ngendlela etjhiwo esigabeni 44;
(b)	ezingeni lakarhulumende wamaphrovinsi lithweswe isiBethamthetho sephrovinsi, ngendlela etjhiwo esigabeni 104; begodu
(c)	Ezingeni lakarhulumende wendawo lithweswe umKhandlu kamasipala, ngendlela etjhiwo esigabeni 156.
44. Amandla welawulo lomThetho wenarha
(1)	Amandla welawulo lomThetho wenarha njengombana athweswe iPalamende-
(a)	Anikela iKoro yePalamende eKulu amandla woku-
(i)	Tjhugulula umThethosisekelo
(ii) Phasisa umThetho omalungana nanoma ngiyiphi indaba, kufaka hlangana indaba engaphasi kwendawo yokusebenza etlolwe kutjhejuli 4, kodwana kungafaki ngaphasi kwesigatjana (2), indaba ewela ngaphasi kweendawo zokusebenza ezitlolwe kutjhejuli 5, begodu
(iii)	Nikela amandla welawulo lomThetho walo, ngaphandle kwamandla wokutjhugulula umThethosisekelo, kwesinye nesinye isibethamthetho ezingeni elinye lombuso; begodu
(b)	Anikela umKhandlu wamaphrovinsi amandla-
(i)	Wokuzibandakanya ekutjhugululweni komThethosisekelo ngokuya kwesigaba 74;
(ii)	Wokuphasisa umThetho ngokuya kwesigaba76 malungana nenye nenye indaba engaphasi kwendawo yokusebenza etlolwe kutjhejuli 4, begodu noma ngiyiphi indaba leyo umThethosisekelo ofuna bona iphasiswe ngokuya kwesigaba 76; begodu
(iii)	Nokutjheja ngokuya kwesigaba 75, omunye nomunye umThetho ophasiswe yiKoro yePalamende eKulu.
(2)	IPalamende ingangena ngokuphasisa umThetho ngokuya kwesigaba 76 (1), malungana nendaba ewela ngaphasi kwendawo yokusebenzela etlolwe kutjhejuli 5, lokha nakutlhogeka-
(a)	Ukubonelela ukuvikeleka kwenarha;
(b)	Ukubumbana kezomnotho;
(c)	Ukubonelela amazinga aqakathekileko wenarha;
(d)	Ukubeka amazinga atlhogekako ekwethuleni kwemisebenzi; namkha;
(e)	Ukuvimbela igadango elingazwakaliko elithethwe yiphrovinsi elikhubaza iinrhuluphelo zenye iphrovinsi, namkha zenarha yoke.
(3)	UmThetho malungana nendaba eqakathekileko namkha ekhambisana nokusetjenziswa kwamandla ngekghono, malungana neendaba namkha ngiyiphi etlolwe kutjhejuli 4 eminqopheni yoke, mThetho omalungana nendaba etlolwe kutjhejuli 4.
(4)	Lokha nayisebenzisa amandla wayo wokwenza umThetho ipalamende ibotjhwa kwaphela ngilomThethosisekelo, begodu kufanele ithathe igadango lokukhambisana nangaphasi kwemikhawulo yalo mThethosisekelo.
45.	Imigomo iinqunto kanye namakomidi ahlanganyeleko
(1)	IKoro yePalamende eKulu kanye nomKhandlu wamaphrovinsi kufanele isungule ikomidi ehlanganyelweko yemigomo, engenza imigomo neenqunto malungana nomsebenzi wokuhlanganyelwa weKoro newomKhandlu, kufaka hlangana imigomo neenqunto-
(a)	Ibeka iindlela ezizakuphumelelisa ukwenziwa komThetho, kufaka hlangana ukubekwa kwesikhathi leso ngaso ihlelo elithileko liqedwe ngalo umsebenzi;
(b)	Esungula amakomidi ahlanganyelweko abunjwa malunga womKhandlu neweKoro bona atjheje nokwethula umbiko malungana nemiTlolo ehlongozwako etjhiwo esigabeni 74 no 75 lawo athunyelwe emakomidini atjhiweko;
(c)	Ukuhloma ikomidi ebumbeneko ukuqalisisa umThethosisekelo okunganani kanye ngonyaka; begodu
(d)	Ukulawula okwenziwa -
(i)	Yikomidi yemigomo ehlanganyelweko
(ii) Yikomidi yokuLamula;
(iii) Yikomidi eqalisisa umThethosisekelo, begodu
(iv)	Nanofana ngiyiphi enye ikomidi ebumbeneko ehlonywe ngaphasi kwendima B
(2)	Amalunga weKhabhinethe, amalunga weKoro yePalamende eKulu begodu neenthunywa kumKhandlu wamaphrovinsi banamalungelo nokuvikelwa phambi kwekomidi ehlanganyelweko yekoro kanye nomKhandlu njengombana banawo ngaphambi kweKoro namkha umKhandlu.
IKoro yePalamende eKulu (iingaba 46-59)
46.	Umtlhamo nokukhetha
(1)	IKoro yePalamende eKulu ibunjwe malunga angasingaphasi kwama-350 begodu angadluli kuma-400 wabomma nabobaba abakhethwe njengamalunga ngokuya ngokwekambiso yerherho lokukhetha eli-
(a)	Quntwe mThetho wenarha;
(b)	Dzimelele phezu kwerherho elifanako labavowudi
(c)	Bonelela bona iminyaka yokuvowuda ibe li-18; begodu
(d)	Miphumela, seyiyoke, ibe ngendlela yokujanyelwa kweenhlangano ngokwamavowudi atholwe ngizo.
(2)	UmThetho wePalamende kufanele uqunte indlela yokubeka inani lamalunga weKoro yePalamende eKulu.
Isigatjana. (1) sitjhugululwe ngesigaba 1 somThetho 2 ka-2003 kanye nesigaba 1somThetho 15 ka-2008.]
47.	Ubulunga
(1)	Esinye nesinye isakhamuzi esilungele ukuvowudela ikoro yepalamende ekulu sikulungele ukuba lilunga laliKoro; ngaphandle kwalokha-
(a)	Nangabe umuntu loyo ubekwe esikhundleni namkha usebenza kurhulumende begodu uthola umrholo ngaphandle-
(i)	KoMongameli, iSekela likaMongameli, aboNgqongqotjhe namaSekela waboNgqongqotjhe; begodu-
(ii)	Abanye nabanye abantu abakulezonkhundla okutholakala bona umsebenzi abawenzako ukhambisana nomsebenzi welunga lepalamende, begodu njengomsebenzi okhambisana naloyo;
(b)	Iinthunywa zasafuthi emKhandlwini wesiTjhaba wamaPhrovinsi namkha amalunga wesibethamthetho sephrovinsi namkha womKhandlu kaMasipala;
(c)	Umuntu oneenkolodo obhalelwa kuzibhadala, begodu angakalatjhelwa zona;
(d)	Omunye nomunye umuntu omenyezelwe yikhotho yange Riphabhligi bona akakazilinganeli engqondweni; namkha
(e)	omunye nomunye umuntu othe ngemva kobanyana lesisigaba sisebenze wabonwa umlandu begodu wanikelwa isigwebo sesikhathi esidlula iinyanga ezili-12, ejele ngaphandle kokuhlawuliswa, kungaba ngaphakathi namkha ngaphandle kweRiphabhligi nangabe isenzo esibange umlandu lo, besingaba mlandu ngaphakathi kweRiphabhligi, kodwana akekho umuntu ozokuthathwa bona sele agwetjiwe, beze kufike isikhathi lapho ukubuyekezwa kokubonwa umlandu namkha isigwebo, sesiquntiwe namkha lapho isibaweso sele siphelelwe sikhathi khona. Ukungavunyelwa komuntu bona abelilunga lalelibandla, kuphela emva kweminyaka emihlanu ngemva kokuqeda isigwebo leso.
(2)	Umuntu ongakalungeli ukuba lilunga leKoro yePalamende eKulu ngokuya ngokwesigatjana (1) (a) no (b) angaba ngu'nkhetheni weKoro, ngaphasi kweenrhunyezo namkha imibandela esungulwe mthetho wenarha.
(3)	Umuntu ulahlakelwa bulunga bakhe ekorweni yepalamende ekulu nangabe umuntu loyo-
(a)	Akasakulungeli ukuba lilunga,
(b)	Utshwilile ukuba seKorweni ngaphandle kwemvumo ngaphasi kobujamo bemithetho nekambiso kanye neenqunto zaleKoro, zithi kumele athathelwe ubulunga
(c)	Akasalungeli ukuba lilunga lehlangano eyamkhethako njengelunga laleyoKoro.
[Isigatjana (3) sijanyiselelwe ngesigaba 2 somThetho 2 ka-2003 kanye nesigaba 2 somthetho 15 ka-2008.]
(4)	Iinkhundla ngaphakathi kweKoro yePalamende eKulu kufanele zizaliswe ngendlela equntwe mthetho wenarha.
48.	Ukufunga namkha ukuzibopha
Ngaphambi kobana amalunga weKoro yePalamende eKulu athome ngemisebenzi yawo kiliKoro, kufanela bona bafunge namkha, bazibophe ngokuthembeka kuRiphabhligi begodu nokuthobela umThethosiseko, ngokuzibopha ngokuya ngokweTjhejuli 2
49.	Isikhathi esibekelwe iKoro yePalamende eKulu
(1)	IKoro yePalamende eKulu ibekelwe isikhathi seminyaka emihlanu.
(2)	Nangabe iKoro yePalamende iyahlakazwa ngokuya kwesigaba 50, namkha isikhathi sayo nasiphelako, uMongameli, ngesimemezelo, kufanele abeke ilanga lokukhetha, okumele libanjwe kungakadluli amalanga ama-90 kusukela ngelanga iKoro leyo yahlakazwa ngalo, namkha ngemva kokuphela kwesikhathi sayo. Isimemezelo sokubiza nokubekwa kwelanga lamakhetho singakhutjhwa ngaphambi namkha ngemva kokuphela kwesikhathi sokuphatha kweKoro yePalamende eKulu.
[Isigatjana 2 sijanyiselwe ngesigaba 1 somThetho 5 ka-1999.]
(3)	Nangabe imiphumela yamakhetho weKoro yePalamende eKulu ayikamenyezelwa ngesikhathi esibekwe esigabeni 190, namkha lokha amakhetho aqithwe yikhotho, uMongameli, ngesimemezelo kufanele amemezele begodu abeke amalanga wamakhetho amanye afanelwe kubanjwa ngawo ngaphakathi kwamalanga ama-90 emva kokuphela kwesikhatheso namkha kwelanga lelo amakhetho aqithwe ngalo.
(4)	IKoro yePalamende eKulu ihlala inamandla wokusebenza kusukela ngesikhathi sokupheliswa kwayo, namkha ngemva kokuphela kwesikhathi sokusebenza kwayo, beze kufike ilanga elingaphambi kwelanga lokuthoma kwamakhetho weKoro elandelako.
50.	Ukupheliswa kweKoro yePalamende eKulu ngaphambi kokuphela kwesikhathi sayo esibekelwe sona.
(1)	UMongameli kufanele aphelise iKoro yePalamende eKulu lokha nangabe-
(a)	IKoro yamukele isiqunto bona ipheliswe, esifanelwe sisekelwe linengi lamalunga walo; begodu
(b)	Iminyaka emithathu sele idlulile ikoro ikhethiwe.
(2)	UMjaphethe kaMongameli kufanele aphelise iKoro yePalamende eKulu lokha nangabe-
(a)	Kukhona isikhundla e-ofisini lakaMongameli, begodu
(b)	IKoro ibhalelwa kukhetha uMongameli omutjha ngamalanga ama-30 ngemva kokuvuleka kwesikhundla leso.
51.	Iinkhathi zokuhlala nezokuphumula
(1)	Emva kwamakhetho, ukuhlala kokuthoma kweKoro yePalamende eKulu kufanele kwenziwe ngesikhathi nelanga eliquntwe liJaji eliKhulu, kodwana kungadlula amalanga ali-14 kokumemezelwa kwemiphumela. IKoro yePalamende eKulu ingaqunta iinkhathi zayo zokuhlala nezokuphumula.
[Isigatjana (1) sijanyiselelwe ngesigaba 1 somThetho 6 ka-2001.]
(2)	UMongameli angabizela iKoro yePalamende eKulu emhlanganweni ongakajayeleki noma ngasiphi isikhathi mangabe kukhona izinto eziqakathekileko.
(3)	Ukuhlala kweKoro yePalamende eKulu kuvunyelwe eendaweni ezinye ngaphandle kwendawo yokuhlala yePalamende kwaphela ngamabanga avezwe ziinrhuluphelo zomphakathi, ukuvikeleka namkha lokha kungcono ukuhlala kileyo ndawo, begodu nalokha kubonelelwa imigomo neenqunto zeKoro.
52.	USomlomo nephini lakaSomlomo
(1)	Ekuhlaleni kokuthoma ngemva kwamakhetho, namkha lokha nakutlhogeka ukuzalisa isikhundla, iKoro yePalamende eKulu kufanele ikhethe uSomlomo nephini likaSomlomo hlangana namalunga walo.
(2)	IJaji eliKhulu kumele kube ngilo elilawula amakhetho kaSomlomo, namkha akhethe elinye ijaji ukwenza lokho. USomlomo yena ulawula ekukhethweni kwephini lakhe.
[Isigatjana 2 sijanyiselelwe ngesigaba 2 somThetho 6 ka-2001.]
(3)	Ikambiso ebekwe engcenyeni A yesigatjana 3 isetjenziswe ekukhethweni kwakaSomlomo nephini lakhe
(4)	IKoro yePalamende eKulu ingasusa uSomlomo nephini lakhe ngokuthatha isiqunto. Inengi lamalunga weKoro kufanele abekhona lokha isiqunto leso samukelwa.
(5)	Ukulandela imigomo neenqunto zayo iKoro yePalamende eKulu ingakhetha hlangana namalunga walo abosihlalo abanye abangarhelebha uSomlomo nephini lakhe.
53.	Iinqunto
(1)	Ngaphandle kwalokha umThethosisekelo ubeka ngokuhlukileko-
(a)	Inengi lamalunga weKoro yePalamende eKulu kufanele babe khona ngaphambi kobana ivowudu ingathathwa phezu komThethomlingwa namkha ukutjhugululwa komThethomlingwa okunganani kunye esithathwini samalunga kufanele babekhona nakuvowudelwa enye nenye into engaphambi kweKoro, begodu
(b) Zoke iindaba ezingaphambi kweKoro ziquntwa inengi lamavowudu aphoselweko.
(2)	Ilunga leKoro yePalamende eKulu elengameleko emhlanganweni loyo alikavunyelwa ukuvowuda; kodwana-
(a)	Kufanele aphosele ivowudu ehlukanisako lokha nangabe kunamavowudu alinganako emahlangothini womabili phezu kombuzo othileko; begodu
(b)	Angaphosela ivowudu lokha kunendaba efanele iquntwe ivowudu esekelwa buncani bobunengi yobubili ebuthathwini bamalunga weKoro.
54.	Amalungelo wamalunga athileko weKhabhinethe nephini lika Mongameli eKorweni yePalamende eKulu
UMongameli nanomangiliphi ilunga leKhabhinethe namkha elinye nelinye iphini likaMongameli elingasililunga leKoro yePalamende eKulu, ngokuya ngokwemigomo nekambiso yeKoro, lingabakhona begodu likhulume kileyoKoro, kodwana angeze livowude.
[Isigaba. 54 sijanyiselelwe ngesigaba 3 somThetho 6 ka-2001.]
55.	Amandla weKoro yePalamende eKulu
(1)	Ekusebenziseni amandla wayo wokulawula, iKoro yePalamende eKulu inga-
(a)	Tjheja, iphasise, itjhugulule namkha Yale nanyana ngiwuphi umThetho phambi kweKoro, begodu,
(b)	Isungule ukulungiswa komThetho, ngaphandle komThethomlingwa weemali
(2)	IKoro yePalamende eKulu kumele ibonelele indlela-
(a)	Iqinisekise bonyana woke amagatja wokuphatha urhulumende wenarha aziphendulela kiyo, begodu
(b)	Ibonelela ukutlhogomela ngaphezulu-
(i)	Ukusetjenziswa kwamandla wesigungu somThetho wenarha, kufaka hlangana nokusetjenziswa komThetho, begodu
Kwelinye nelinye igatja lombuso.
56.	Ubufakazi namkha umbiko phambi kweKoro yePalamende eKulu.
IKoro yePalamende eKulu namkha enye yamakomidi wayo inga-
(a)	Biza omunye nomunye umuntu ukuvela phambi kwayo ukuzokwethula ubufakazi ngokufunga namkha ngokuqinisekisa bonyana ukhuluma iqiniso, namkha ethule iincwadi zobufakazi
(b) Bawa omunye nomunye umuntu namkha iinkhungo bona zizokwethula umbiko ngaphambi kwayo;
Â©	Katelela, ngokuya ngokomThetho wenarha namkha imigomo neenqunto, omunye nomunye umuntu namkha iinkhungo bona bakhambisane namasamoni namkha iimfuno ngokuya ngokwendima (a) namkha (b); begodu
(d)	Mukele iinghonghoyilo; iinlilo neemphakamiso komunye nomunye umuntu oneenrhuluphelo namkha iinkhungo.
57. Ukuhleleleka kwangaphakathi, ikambiso neendlela zeKoro yePalamende eKulu
(1)	IKoro yePalamende eKulu -
(a)	Lngaqunta beyilawule ukuhleleka kwangaphakathi, iinkambiso neendlela zalo; begodu
(b)	Ingenza imigomo neenqunto ezimalungana nomsebenzi wayo, kutjhejwe intando yesitjhaba ejamele begodu ivumela ukuzibandakanya kwabo boke, ukuziphendulela, ukusebenzela etjhatjhalazini nokubandakanywa komPhakathi.
(2)	Imigomo neenqunto zeKoro yePalamende eKulu kufanele ibonelele -
(a)	Ukusungulwa, ukubunjwa, amandla imisebenzi, iindlela neenkhathi ezibekelwe amakomidi walo;
(b) Ukufaka isandla ekambisweni yeKoro begodu namakomidi weenqhema ezincani ezijanyelweko, ngendlela ekhambisana nentando yenengi;
(c) Irhelebho leemali begodi nelokuphatha kwenye nenye ihlangano ejanyelwe eKorweni kuye ngobukhulu bokujanyelwa kwayo, ukukghonakalisa ihlangano nomrholi wayo ukwenza ukwenza imisebenzi yayo eKorweni kuhle; kanye
(d)	Nokuphathelwa phezulu komrholi wesiqhema esingesikhulu esiphikisako eKorweni njengomrholi wesiqhema esiPhikisako.
58.	(Amalungelo akhethekileko)
(1)	Amalunga weKhabhinethe, amaSekela waboNgqongqotjhe namalunga weKoro ye Palamende eKulu-
(a)	Anekululeko yekulumo ngeKorweni nemakomitini wayo, ngokuya ngokulandela imigomo neenqunto, begodu
(b)	Angeze bamangalelwa bonyana benze okumbi namkha ngobunye ubelelesi, babotjhwe bavalelwe namkha bahlawuliswe ngalokho abakumotjhileko-
(i) Noma ngakuphi abakukhulumileko, abakukhiphileko namkha abakwethule ngaphambi kweKoro namkha kwenye nanye yamakomiti wayo;
(ii) Okhunye nokhunye okuvezwe ikulumo etjhiweko, okunikelweko namkha okwethulwe ngaphambi kweKoro namkha kwenye nenye yamakomidi walo.
[Isigatjana (1) sitjhugululwe sigaba 4 somThetho 6 ka-2001.]
(2)	Amanye amalungelo akhethekileko nokulitjalelwa kweKoro, amalunga weKhabhinethe kanye namlunga weKoro kungabekwa mThetho wenarha.
(3)	Imirholo, izabelo ezingezelela umrholo nemivuzo ebhadelwa amalunga weKoro yePalamende eKulu adoswa bunqopha sikhwama seemali yengeniso.
59. Ukufikelela komphakathi eKorweni yePalamende nokuzibandakanya komphakathi eendabeni zeKoro yePalamende eKulu.
(1) IKoro yePalamende eKulu kufanele-
(a) Ikhuthaze ukuzibandakanya komphakathi esiBethamthetho begodu neenkambiso ezinye zeKoro kanye namakomidi wayo;
(b) Izakwenza imisebenzi yayo ngendlela evulekileko, beyibambe imihlangano yayo naleyo yamakomidi yayo emphakathini kodwana amagadango azwakalako angathathwa-
(i) Ukulawula ukufikelela komphakathi eKorweni, kufaka hlangana nokufikelela kwezokurhatjha eKorweni nemakomitini walo, begodu
(ii) Ukubonelelwa ukusetjhwa kwanomangimuphi umuntu begodu, nakufanela lokho, kwalelwe ukungena ngaphakathi namkha ukutjhiwa kwanoma ngimuphi umuntu
(2)	IKoro yePalamende eKulu angeze yavimbela umphakathi, kufaka hlangana bezokurhatjha namaphephandaba ukukhambela imihlangano yekomidi ngaphandle kwalokha kuzwakalako begodu kufanelekile bonyana kwenziwe lokho ephakathini ovulekileko nowentando yesitjhaba.
UMKHANDLU WENARHA WAMAPHROVINSI
60. Ukubunjwa komKhandlu weNarha (iingaba 60-72)
(1)	UmKhandlu weNarha wamaPhrovisi ubunjwa siqhema esisodwa esinamalunga alitjhumi abathunyelwa bona bajamele iphrovinsi enye nenye
(2)	Amalunga alitjhumi lawo athunyelwako ngila-
(a)	Amalunga amane akhethekileko angaba bo-
(i) Ndunakulu bePhrovinsi, namkha lokha uNdunakulu angaphumeleli, elinye nelinye ilunga lesiBethamthetho sePhrovinsi elikhonjwe nguNdunakulu bona ajamele iPhrovinsi leyo safuthi namkha aqalane nomsebenzi othileko ophambi komKhandlu weNarha amalunga amanye amathathu azinthunywa ezikhethekileko; begodu
(ii) Amalunga amathandathu abajameli ngokuzeleko abakhethwe ngokulandela isigaba 61 (2)
(3)	UNdunakulu wePhrovinsi namkha lokha uNdunakulu angaphumeleli; ilunga lesiqhema elikhonjwe ngilesosiqhema lizakudosa phambili isiqhema samalunga aziinthunywa.
61.	Ukwabelwa kwamalunga aziinthunywa.
(1)	Iinhlangano ezijanyelweko esiBethamthethweni sePhrovinsi zinelungelo lokuba namalunga aziinthunywa ngaphakathi kwesiqhema samalunga ajamele iphrovinsi ngendlela akhambisana nenani elendlalwe eNgcenyeni B yeTjhejuli 3.
(2) (a)	Ngamalanga ama-30 ngemva kwemiphumela yamakhetho yesibethamthetho sePhrovinsi, isiBethamthetho kufanele -
(i)	Sibeke, ngokuya ngokomthetho wenarha, inani lamalunga weenhlangano azokuba malunga wasafuthi besiqunte nokobana mangaki azakuba malunga akhethekileko; begodu
(ii)	Sikhethe amalunga aziinthunywa ngokuzeleko ngokukhambisana ngenyulo zehlangano
[Isigatjana (2) sisuliwe sigaba 1 somThetho wobunane ka-2002 kanye nesigaba 1 somthetho 14 ka-2008.]
(3)	UmThetho wenarha okusigatjana (2) (a) kufanele kuqinisekise ukubandakanyeka kweenqhema ezincani kizo zombili iingcenye zeenthunywa zasafuthi nofana ezikhethekileko zalomhlangano ngendlela ekhambisana nentando yenengi.
(4)	Isisethamthetho sephrovinsi ngemvumo kaNdunakulu begodu nabarholi beenhlangano ezinelungelo lokuba nabajameli abasipetjheli esiqhemeni sabajameli sePhrovinsi, kufanele sikhethe abajameli abakhethekileko, njengoba bazakufuneka ngeenkhathi zoke, kusukela phakathi kwamalunga wesiBethamthetho.
62. Amalunga aziinthunywa ngokuzeleko
(1)	Umuntu onyulwe njengelunga elisithunywa ngokuzeleko kufanele alungele ukuba lilunga lesibethamthetho sePhrovinsi
(2)	Lokha nangabe umuntu olilunga lesibethamthetho ukhethwa njengelunga lesithunywa ngokuzeleko, loyo muntu uphelelwa bulunga bakhe besibethamthetho.
(3)	Amalunga aziinthunywa ngokuzeleko akhethelwa isikhathi sokusebenza esiphela -
(a)	Maduze phambi kokuhlala kokuthoma kwesiBethamthetho ngemva kokukhethwa kwaso okulandelako namkha
[Indima b isuliwe sigaba sesibili somthetho sisekelo wetjhuminane ka-2008]
[Isigatjana sesithathu sisuliwe sigaba sesibili somthetho sisekelo 8 ka-2002 esisulwe sigaba sesibili somthetho sisekelo wetjhuminane ka-2008] [Isigatjana (2) sijanyiselelwe ngesigaba1 somThetho 21 ka-2002]
(4)	Umuntu ulahlekelwa kukuba lilunga elisithunywa ngokuzeleko lokha umuntu loyo-
(a)	Angasalungeli ukuba lilunga lesiBethamthetho sePhrovinsi ngebanga elinye nelinye ngaphandle kwalokha abalilunga elisithunywa ngokuzeleko;
(b) Lokha nakabekwe esikhundleni lokuba lilunga lokuba leKhabhinethe;
(c ) lokha nakangasanathemba esiBethamthethweni sePhrovinsi begodu abizelwa emva yihlangano emenyulileko;
(d) Lokha nakalisa ukuba lilunga lehlangano leyo eyeyamenyula begodu adoselwe emva ngileyo hlangano; namkha
(e) Lokha nakatshwilileko kumKhandlu weNarha wamaPhrovinsi ngaphandle kwemvumo ngaphasi kobujamo lobo imigomo neenqunto zomKhandlu zibeka bona kufanele alahlakelwe sikhundla sokuba lilunga elisithunywa ngokuzeleko.
(5)	Ukuvuleka kweenkhundla hlangana namalunga aziinthunywa ngokuzeleko kufanele zizaliswe ngokulandela umThetho wenarha.
(6)	Ngaphambi kobana amalunga aziinthunywa ngokuzeleko angathoma ngomsebenzi ngaphakathi komKhandlu weNarha, kufanele bafunge namkha baqiniseke bonyana bazakukhuluma iqiniso, ukwethembeka kuRiphabhligi nokuthobela umThethosisekelo, ngokukhambisana neTjhejuli 2.
63. Ukuhlala komKhandlu weNarha
(1)	UmKhandlu weNarha wamaPhrovinsi ungaqunta isikhathi sokuhlala kwawo, nokobanyana isikhathi sokuhlala sibe ngangani begodu neenkhathi zabo zokuphumula.
(2)	UMongameli angabiza umKhandlu weNarha wamaPhrovinsi, emhlanganweni ongakavami ukuzokwenza umsebenzi oqakathekileko.
(3)	Ukuhlala komKhandlu weNarha wamaPhrovinsi kuvunyelwe kwezinye iindawo ngaphandle kwendawo yokuhlala kwePalamende kwaphela ngeenzathu zeenrhuluphelo zomphakathi, ukuvikeleka, nofana, nangekungcono ukuhlala eendaweni lezo, begodu nalokha kuhlinzekelwa imithetho nemiyalo yomKhandlu.
64. Usihlalo namaphini kaSihlalo
(1)	UmKhandlu weNarha wamaPhrovinsi kufanele ukhethe uSihlalo namaphini waboSihlalo amabili hlangana namalunga aziinthunywa.
(2)	USihlalo nePhini likaSihlalo linye bakhethwa hlangana namalunga aziinthunywa ngokuzeleko, bakhethelwa iminyaka emihlanu, ngaphandle kwalokha iinkhathi zabo zokuba malunga athunyelwe emKhandlwini ziphela msinya kunalesosikhathi.
(3)	Omunye oliPhini likaSihlalo ukhethelwa isikhathi sonyaka owodwa; begodu kufanele alandelwe esikhundleni lilunga elivela kwenye iphrovinsi ukuze enye nenye ijanyelwe.
(4)	IJaji eliKhulu kufanele longamele amakhetho lokha nakukhethwa uSihlalo, namkha akhombe elinye ijaji ukwenza lokho. USihlalo nguye okhambisa amakhetho wamaPhini waboSihlalo.
[Isigatjana (4) sijanyiselelwe ngesigaba 5 somThetho 6 ka-2001.]
(5)	Ikambiso endlalwe kuTjhejuli 3 isetjenziswa lokha kukhethwa uSihlalo namaPhini waboSihlalo
(6)	UmKhandlu weNarha wamaPhrovinsi ungasusa usihlalo namkha iPhini likaSihlalo esikhundleni
(7)	Ngokwemithetjhwana nemigomo, umKhandlu weNarha wamaPhrovinsi ungakhetha hlangana nabajameli ezinye iinkhulu eziphetheko ukurhelebha uSihlalo namaPhini waboSihlalo.
65. Iinqunto
(1)	Ngaphandle kwalokha umThethosisekelo utjho ngendlela ehlukileko-
(a)	Enye nenye iPhrovinsi inevowudu yinye ephoselwa ebujameni bePhrovinsi mdosiphambili wesiqhema s amalunga aziinthunywa, begodu
(b)	Zoke iindaba eziphambi komKhandlu weNarha wamaPhrovinsi kuzakuvunyelwana ngazo lokha ubuncani amaPhrovinsi amahlanu avowutela leyo ndaba.
(2)	UmThetho wePalamende, owenziwe ngokwekambiso ehlonywe nofana isigatjana (1) nofana (2) sesigaba 76, kufanele uhlinzeke iinkambiso ezifanako lapho iimBethamthetho zePhrovinsi zinganikela igunya kubajameli babo ukuvowuda eenkhundleni zabo.
Ukuzibandakanya kwamalunga weKhabhinethe
(1)	Amalunga weKhabhinethe angasiwo amalunga womKhandlu wamaPhrovinsi weNarha, namaPhini waboNgqongqotjhe bangakhambela begodu bakhulume emKhandlwini, kodwana angeze bavowuda.
(2)	UmKhandlu weNarha, ungabawa ilunga leKhabhinethe, iphini likaNgqongqotjhe namkha isiphathiswa seKhabhinethe namkha umKhandlu wezokuPhatha wePhrovinsi bona sikhambele umhlangano womKhandlu namkha ikomidi yomKhandlu.
67. Ukuzibandakanya kwabajameli bombuso wendawo
Abajameli besikhatjhana abangadluli etjhumini abakhonjwe mbuso ohlelekileko wendawo ngokulandela isigaba 163 ukujamela iinqhema ezahlukeneko zabomasipala, bangazibandakanya lokha nakutlhogekako, emisebenzini yomKhandlu wamaPhrovinsi weNarha, kodwana angeze bavowuda.
68. Amandla womKhandlu weNarha
Ekusebenziseni amandla wawo wokulawula umThetho, umKhandlu wamaphrovinsi unga-
(a) Tjheja, udlulise, utjhugulule, uhlongoze amatjhuguluko, namkha ungavumeli omunye nomunye umThetho phambi komKhandlu ngokuya ngalesiSahluko, begodu
(b) Sungula namkha ulungise umthehto owela ngaphasi kwendawo yokusebenza atlolwe kuTjhejuli 4 namkha omunye nomunye umThetho otjhiwo esigabeni 76 (3), kodwana angeze usungule namkha ulungise imiThethomlingwa yeemali.
69. Ubufakazi namkha umbiko emKhandlwini weNarha
UmKhandlu weNarha wamaPhrovinsi namkha enye nenye yamakomidi wawo anga-
(a)	Biza omunye nomunye umuntu ukuzokuvela ngaphambi kwawo ukuzokwethula ubufakazi sele afungile namkha aqinisekise ukukhuluma iqiniso, namkha ukuveza iincwadi;
(b)	Bawa enye nenye ihlangano namkha umuntu bona azokwethula umbiko ngaphambi kwayo;
(c)	Katelela, ngokulandela umThetho weNarha namkha imigomo neenqunto, bonyana omunye nomunye umuntu afeze ukubizwa kwakhe ngokulandela indima (a) namkha (b); begodu
(d)	Mukela iinghonghoyilo, iinlilo neemphakamiso ezivela komunye nomunye umuntu onetjisakalo.
70. Ukuhleleka kwangaphakathi ikambiso neendlela zomKhandlu weNarha
(1). UmKhandlu wamaPhrovinsi weNarha -
(a)	Ungaqunta bewulawule ukuhleleka kwangaphakathi, iinkambiso neendlela zawo; begodu
(b)	Ngenza imigomo neenqunto ezimalungana nomsebenzi wawo; kutjhejwe intando yesitjhaba ejamele begodu ivumela ukuzibandakanya kwabo boke, ukuziphendulela, ukusebenzela etjhatjhalazini nokubandakanywa komphakathi,
(2). Imigomo neenqunto zomKhandlu weNarha kufanele ihlinzekele-
(a) Ukusungulwa, ukubunjwa, amandla, imisebenzi, ikambiso neenkhathi ezibekelwe amakomidi wawo,
(b)	Ukuzibandakanya kwamaPhrovinsi woke emisebenzini yawo ngendlela ekhambisana nentando yesitjhaba; begodu
Â©	Ukuzibandakanya ngeenkambisweni zomKhandlu wamakomidi wawo weenqhema ezincani ezijanyelwe emKhandlwini, ngomukghwa okhambisana nokubusa ngentando yenengi, lokha nange indaba izokulungiswa ngokwesigaba 75.
71 Amalungelo akhethekileko
(1)	Amalunga aziinthunywa emKhandlwini weNarha wamaPhrovinsi, begodu abantu abatjhiweko esigabeni 66 no 67-
(a)	Banekululeko yokukhuluma emKhandlwini nakumakomidi wayo, ngokuya ngemithetho nemiyalo yalo; begodu
(b)	Angeze bamangalelwa ngokwekambiso yobulelesi, babotjhwe, bavalelwe namkha ngokumoroswa kwe-
(i)	Okhunye nokhunye abakutjhwileko, abakuvezileko ngaphambili namkha okunikelwe umKhandlu namkha okhunye kwamakomidi wawo, namkha
(ii)	Okhunye nokhunye okuvezwe yikulumo etjhiweko, abakuvezileko ngaphambili namkha okunikelwe umKhandlu namkha okhunye kwamakomidi wawo
(2)	Okunye ukuvikeleka nokulibalelwa komKhandlu weNarha, amalunga athunyelwe ukujamela amaPhrovinsi emKhandlwini nabantu abatjhiweko esigabeni 66 no 67 kungaquntwa mThetho weNarha
(3)	Imirholo, izabelo ezizalisela umrholo nemivuzo ebhadelwa amalunga athunyelwe ukujamela amaPhrovinsi kumKhandlu odoswa bunqopha esiKhwameni seMali yombuso seNarha.
72.	Ukufikelela nokuzibandakanya komphakathi emKhandlwini weNarha
(1) UmKhandlu weNarha wamaPhrovinsi kufanele -
(a)	Uphumelelise ukuzibandakanya komphakathi emisebenzini yokwenza umThetho nekweminye imisebenzi yomKhandlu namakomidi wawo; begodu
(b)	Urage umsebenzi wawo etjhatjhalazini, begodu imihlangano yawo neyamakomidi wawo ivulekele umphakathi; kodwana, amagadango azwakalako angathathwa -
(i)	Ukulawula ukufikelela komphakathi, kufaka hlangana ukufikelela kezokurhatjhwa namaphephandaba emKhandlwini namakomidi walo; begodu
(ii)	Ukubonelela bonyana omunye nomunye umuntu asetjhwe, begodu lapho kunesidingo adinywe ilungelo lokungena lapho namkha kukhitjhwe omunye nomunye umuntu
(2)	UmKhandlu weNarha wamaPhrovinsi angeze wavimbela umphakathi, kufaka hlangana zokurhatjha namaphephandaba ukukhambela imihlangano yekomidi ngaphandle kwalokha lokho kufaneleka begodu kulungile kumphakathi ovulekileyo newentando yesitjhaba.
Ikambiso yomThetho weNarha (iingaba 73-82)
73.	Yoke imiThethomlingwa
(1)	Omunye nomunye umThethomlingwa ungangeniswa eKorweni yePalamende eKulu
(2)	Kwaphela ilunga leKhabinethe namkha iPhini likaNgqongqotjhe, namkha ilunga, namkha ikomidi yeKoro yePalamende eKulu ingazisa umThethomlingwa eKorweni, kodwana imiThethomlingwa yeemali elandelako ingaziswa kwaphela lilunga leKhabinethe eliziphendulela eendabeni zeemali zenarha eKorweni:
(a) UmThethomlingwa weemali, namkha
(b)	UmThethomlingwa onikelwe ngokomThetho otjhiwo esigabeni 214.
[Isigatjana (2) esijanyiselelwe ngesigaba. 1 (a) somThetho 7 ka-2001]
(3)	UmThethomlingwa otjhiwo esigabeni 76 (3), ngaphandle komThethomlingwa otjhiwo esigatjaneni (2) (a) namkha (b) walesi sigaba, ungafakwa emKhandlwini weNarha wamaPhrovinsi.
[[Isigatjana (3 esijanyiselelwe ngesigaba 1 (b) somThetho wesikhombisa ka-2001.]
(4)	Lilunga, namkha ikomidi yomKhandlu weNarha ngilo kwaphela elingazisa umThethomlingwa ngaphakathi komKhandlu.
(5)	UmThethomlingwa ophasiswe yiKoro yePalamende eKulu kufanele udluliselwe kumKhandlu weNarha wamaPhrovinsi, nangabe ufanelwe uyelelwe mKhandlu; umThethomlingwa ophasiswe mKhandlu ufanele udluliselwe eKorweni.
74.	ImiThethomlingwa etjhugulula umThethosisekelo
(1)	(1) Isigaba 1 begodu nesigatjana lesi singatjhugulwa mThethomlingwa ophasiswe -
(a)	YiKoro yePalamende eKulu, ngevowudi esekwe okungasenani maphesente ama-75 yamalunga wayo; begodu
(b)	MKhandlu weNarha wamaPhrovinsi, ngevowudi esekwa okungasenani yamaPhrovinsi asithandathu.
(2)	Isahluko 2 singatjhugululwa mThethomlingwa ophasiswe-
(a)	IKoro yePalamende eKulu, ngesisekelo samavoti esibili kokuthathu wamalunga wawo; begodu
(b)	MKhandlu weNarha wamaPhrovinsi, ngesisekelo samavoti asithandathu wamaPhrovinsi.
(3)	Esinye nesinye isijamiso somThethosisekelo singatjhugululwa ngomThethomlingwa ophasiswe-
(a)	YiKoro yePalamende eKulu, ngevowudi esekelwa okungenani sibili sesithathu samalunga walo; begodu nomKhandlu wamaPhrovinsi wesiTjhaba, ngevowudi esekelako okungenani yamaPhrovinsi asithandathu, nange ukutjhugululwa -
(i) Kutjho indaba ethinta umKhandlu;
(ii) Kutjhugulula imikhawulo, amandla, imisebenzi nofana iinkhungo zePhrovinsi; nofana
(iii) Kutjhugulula isijamiso esisebenza ngokunqophileko ngendaba yePhrovinsi.
4.	UmThethomlingwa otjhugulula umThethomlingwa angakhe wafaka hlangana iinjamiso ngaphandle kwamatjhuguluko neendaba ezihlangene namatjhuguluko.
(5)	Okungenani amalanga ama-30 ngaphambi kobana umThetho osahlongozwako utjhugulula umThethosisekelo uvezwa ngokwesigaba 73(2) umuntu nofana ikomiti ezimisele ukuveza umThethomlingwa kufanele -
(a)	Waziswe eGazedini yomBuso nangokukhambisana nemithetho nemiyalo yeKoro yePalamende eKulu, imininingwana yetjhuguluko ehlongoziweko bona umphakathi ube nemibono.
(b)	Adlulise, ngokukhambisana nemigomo neenqunto zeKoro yePalamende eKulu, leyomininingwana eembethamthethweni zamaPhrovinsi bona siveze imibono yaso.
(c)	Anikele, ngokukhambisana nemithetho nemiyalo yomKhandlu wamaPhrovinsi weNarha, imininingwana leyo eKorweni bona kube nekulumo-pikiswano, nange itjhuguluko ehlongoziweko akusilitjhuguluko elizokufuna bona iphasiswe mKhandlu.
(6)	Lokha umThethomlingwa otjhugulula umThethosisekelo uvezwa, umuntu nofana ikomiti eveza umThethomlingwa kufanele anikele eminye nemine imibono etloliweko evela emphakathini neembethamthetho zamaphrovinsi-
(a)	KuSomlomo bona awendlale eBandleni lesiTjhaba; begodu
(b)	Malunga namatjhuguluko atjhiwo esigatjeneni (1), (2), nofana (3) (b), kuSihlalo womKhandlu wamaPhrovinsi weNarha bona awendlale ngemKhandlwini.
(7)	UmThethomlingwa otjhugulula umThethosisekelo angeze wavowudelwa ngeKorweni yePalamende eKulu ngaphambi kwamalanga ama-30 woku -
(a) Vezwa kwawo, nange iKoro lihlangene lokha umThethomlingwa uveziwe; nofana
(b) Wokwendlalwa ngeKorweni, nange iKoro isesekuphumuleni lokha umThethomlingwa uvezwa.
(8)	Nange umThethomlingwa otjhwiwe ngesigatjaneni (3)(b), nofana enye nenye ingcenye yomThethomlingwa, umalungana kwaphela nePhrovinsi nofana amaPhrovinsi athize, umKhandlu weNarha wamaPhrovinsi angenze waphasisa umThethomlingwa nofana ingcenye eqaleneko ngaphandle kobana ivunywe sibethamthetho nofana iimbethamthetho zephrovinsi nofana zamaphrovinsi athintekileko.
(9)	UmThethomlingwa otjhugulula umThethosisekelo loyo odluliselwe eBandleni lesiTjhaba begodu, lapho kufaneleko, mKhandlu weNarha wamaPhrovinsi, kufanele udluliselwe kuMongameli bonyana awutlikitle.
75. Imithetho-esahlongozwako engaphandle kweTjhejuli 4
(1)	Lokha iKoro yePalamende eKulu liphasisa umThethomlingwa owela ngaphandle kwezindawo zokusebenza ezitlolwe kuTjhejuli 4, umThethomlingwa loyo kufanele udluliselwe emKhandlwini weNarha wamaPhrovinsi begodu usetjenzwe ngokukhambisana nendlela elandelako:
(a)	UmKhandlu weNarha kufanele -
(i)	Uphasise umThethomlingwa loyo;
(ii)	Uphasise umThethomlingwa loyo ngokuya; namkha
(iii)	Ungaqitha umThethomlingwa loyo.
(b)	Lokha nangabe umKhandlu weNarha uphasisa umThethomlingwa loyo ngaphandle kokwenza iimphakamiso, umThethomlingwa loyo kufanele udluliselwe kuMongameli bona awutlikitle.
(c)	Lokha nangabe umKhandlu weNarha uqitha umThethomlingwa, namkha uwuphasisa ngeemphakamiso, iKoro yePalamende eKulu kufanele litjheje kabutjha umThethomlingwa loyo, ithathele ehloko iimphakamiso zomKhandlu, begodu Inga -
(i)	Buyelela iphasise umThethomlingwa neemphakamiso namkha ngaphandle kwazo; namkha
(ii)	Qunta bona ayisarageli phambili ngomThethomlingwa loyo.
(d)	UmThethomlingwa ophasiswe yiKoro yePalamende eKulu ngokulandela indima (c) kufanele udluliselwe kuMongameli bona awamukele.
(2)	Lokha iKoro yePalamende eKulu iwuvotela umbuzo ngokulandela isigaba lesi, isigaba 65 asizukusebenza; okuzakwenzeka ngilokhu -
(a)	Elinye nelinye ilunga elithunyelwe ukujamela iphrovinsi kumkhandlu linevowudu yinye;
(b)	Munye ebuthathwini bamalunga aziinthunywa kufanele babekhona ngaphambi bona kuvowudelwe umbuzo loyo; begodu
Â©	Umbuzo lowo uquntwa linengi lamavowudi aphoselweko, kodwana nangabe kuba nenani elilinganako lamavowudi ngakwelinye nelinye ihlangothi lombuzo, ilunga elithunyelwe ukujamela iPhrovinsi elinguSihlalo kufanele liphosele ivowudi.
76.	Imithethomlingwa ejayelekileko ethinta amaphrovinsi
(1)	Lokha iKoro yePalamende eKulu liphasisa umThethomlingwa otjhiwo kusigatjana (3), (4) namkha (5), somThethomlingwa kufanele udluliselwe emKhandlwini wenarha wamaPhrovinsi begodu usebenze ngawo ngendlela elandelako:
(a)	UmKhandlu kufanele -
(i)	Udlulise umThethomlingwa loyo;
(ii)	Udlulise umThethomlingwa wetjhuguluko;
(iii)	Uqithe loyo mThethomlingwa.
(b)	Nangabe umKhandlu weNarha uphasisa umThethomlingwa loyo ngaphandle kwamatjhuguluko, umThethomlingwa loyo kufanele udluliselwe kuMongameli bona awamukele.
(c)	Lokha umKhandlu weNarha udlulisa umThethomlingwa wetjhuguluko kufanele udluliselwe eKorweni yePalamende eKulu, begodu lokha iKoro iphasisa umThethomlingwa wetjhuguluko loyo, kufanele udluliselwe kuMongameli bona awamukele.
(d)	Nangabe umKhandlu weNarha uyawuqitha umThethomlingwa loyo, namkha lokha iKoro yePalamende eKulu lingavumi ukudlulisa umThethomlingwa wetjhuguluko, odluliselwe kilo ngokwendima (c), umThethomlingwa loyo, begodu nakwenzeka, umThethomlingwa wetjhuguluko, kufanele uthunyelwe kuKomidi yezokuLamula, leyo engavumelana nalokhu -
(i)	NomThethomlingwa njengombana uphasiswe liBandla;
(ii)	NomThethomlingwa wetjhuguluko njengoba uphasiswe mKhandlu;
(iii)	UmThethomlingwa ohlukileko.
(e)	Lokha nangabe iKomidi yezokuLamula ibhalelwa kuvumelana ngaphakathi kwamalanga ama-30 kusukela ngelanga umThethomlingwa udluliselwe kiyo, umThethomlingwa loyo uphelelwa sikhathi, ngaphandle kwalokha iKoro yePalamende eKulu libuyelela liwuphasisa loyo mThethomlingwa, kodwana lisekelwa mavowutu abuncani bobubili ebuthathwini kwamalunga walo.
(f)	Lokha nangabe iKomidi yezokuLamula ivumelana ngomThethomlingwa njengoba uphasiswe liKoro yePalamende eKulu, umThethomlingwa lo kufanele udluliselwe kumKhandlu weNarha, begodu lokha nangabe umKhandlu uyawuphasisa umThethomlingwa loyo, kufanele udluliselwe kuMongameli bona awamukele.
(g)	Lokha nangabe iKomidi yezokuLamula ivumelana phezu komThethomlingwa wetjhuguluko njengoba uphasiswe mKhandlu weNarha, umThethomlingwa loyo kufanele udluliselwe eKorweni yePalamende eKulu, begodu lokha iKoro iwuphasisa, kufanele udluliselwe kuMongameli bona awamukele.
(h)	Lokha nangabe iKomidi yezokuLamula ivumelana ngomThethomlingwa ohlukileko, umThethomlingwa ohlukileko loyo kufanele udluliselwe eBandleni lesiTjhaba nomKhandlu weNarha womabili, begodu lokha nangabe uphasiswa iKoro nomKhandlu kufanele udluliselwe kuMongameli bona awamukele.
(i)	Nangabe umThethomlingwa odluliselwe kumKhandlu weNarha ngokulandelako indima [(f) namkha] (h) awuphasiswa mKhandlu, umThethomlingwa loyo uphelelwa sikhathi ngaphandle kwalokha iKoro yePalamende eKulu liphasisa umThethomlingwa loyo lisekelwe mavowudi wobuncani bobubili ebuthathwini kwamalunga walo.
(j)	Nangabe umThethomlingwa odluliselwe eKorweni yePalamende eKulu ngokulandela indima (g) namkha (h) awuphasiswa yiKoro, namkha lokha nangabe umThethomlingwa odluliselwe emKhandlwini ngokulandela indima (f) awuphasiswa mKhandlu, umThethomlingwa njengoba uphasiswe ekuthomeni liBandla, ungabuyelelwa ophasiswe liBandla, kodwana lisekelwe ivowutu yobuncani bobubili ebuthathwini yamalunga walo.
(k)	UmThethomlingwa ophasiswe liKoro yePalamende eKulu ngokulandela indima (e), (i) namkha (j) kufanele udluliselwe kuMongameli bona awutlikitle.
(2)	Lokha umKhandlu weNarha ophasisa umThethomlingwa owela ngaphasi kwendawo yokusebenza etlolwe kuTjhejuli 4, umThethosisekelo loyo kufanele udluliselwe eBandleni lesiTjhaba begodu usetjenzwe ngendlela elandelako:
(a)	IKoro yePalamende eKulu kufanele -
(i) Iphasise umThethomlingwa loyo;
(ii)	Iphasise umThethomlingwa woguqulo; namkha
(iii)	Iqithe umThethomlingwa loyo.
(b)	UmThethomlingwa ophasiswe yiKoro yePalamende eKulu ngokulandela indima (a) (i) kufanele udluliselwe kuMongameli bona awamukele.
(c)	Lokha nangabe iKoro yePalamende eKulu iphasisa umThethomlingwa wetjhuguluko, loyo mThethomlingwa wetjhuguluko kufanele udluliselwe emKhandlwini weNarha, begodu lokha nangabe umKhandlu uyawuphasisa lomThethomlingwa wetjhuguluko, kufanele udluliselwe kuMongameli bona awamukele.
(d)	Lokha nangabe iKoro yePalamende eKulu iyawuqitha umThethomlingwa loyo, namkha lokha umKhandlu weNarha ungavumi ukuphasisa umThethomlingwa wetjhuguluko odluliselwe kiwo ngokulandela indima (c), umThethomlingwa wetjhuguluko, nakwenzeka, kufanele udluliselwe kuKomiti yezokuLawula, leyo engavumelanako ngalokhu -
(i)	NgomThethomlingwa njengoba uphasiswe mKhandlu;
(ii)	NgomThethomlingwa wetjhuguluko njengoba uphasiswe liBandla; namkha
(iii)	NgomThethomlingwa ohlukileko.
(e)	Lokha iKomiti yezokuLamula ibhalelwa kuvumelana ngaphakathi kwamalanga ama-30 umThethomlingwa loyo udluliselwe kiyo, umThethomlingwa loyo uphelelwa sikhathi.
(f)	Lokha iKomiti yezokuLamula ivumelana ngomThetho njengoba uphasiswe mKhandlu weNarha, umThethomlingwa loyo kufanele udluliselwe iKoro yePalamende eKulu, begodu lokha iKoro liphasisa umThethomlingwa lo, kufanele udluliselwe kuMongameli bona awamukele.
(g)	Lokha iKomitjhana yokuLamula ivumelana ngomThethomlingwa wetjhuguluko, umThethomlingwa lo kufanele udluliselwe kumKhandlu weNarha, begodu lokha umKhandlu uwuphasisa, kufanele udluliselwe kuMongameli bona awamukele.
(h)	Lokha iKomidi yezokuLamula ivumelana ngomThethomlingwa ohlukileko, umThethomlingwa ohlukileko loyo kufanele udluliselwe emKhandlwini weNarha neKoro yePalamende eKulu kokubili, begodu lokha uphasiswa mKhandlu neKoro, kufanele udluliselwe kuMongameli bona awamukele.
(i)	Lokha nangabe umThethomlingwa odluliselwe eKorweni yePalamende eKulu ngokulandela indima (f) namkha (h) awuphasiswa yiKoro, umThethomlingwa lo uphelelwa sikhathi.
(3)	UmThethomlingwa ungasetjenzwa nganoma ikambiso esungulwe sigatjana (1) namkha (2) lokha nangabe ubonelela umThetho otjhiwo ngesinye seengatjana ezilandelako:
(a) isigaba 65(2);
(b) Isigaba 163
(c) Isigaba 182
(d) isigaba 195(3) no (4)
(e) Isigaba 196; begodu
(f) Nesigaba 197.
(4)	UmThethomlingwa kufanele usetjenzwe ngokukhambisana nendlela esungulwe sigatjana (1) nangabe ubonelela umThetho-
(a)	Otjhiwoko esigabeni 44(2) namkha 220(3); namkha otjhiwoko lapha kanye eSahlukweni se-13 begodu ofaka hlangana iinrhuluphelo ezithinta zeemali zezinga lombuso wePhrovinsi.
[Indima (b) ijanyiselelwe sigaba 1 somThetho 11 ka-2003.]
(5)	UmThethomlingwa otjhiwo kusigaba 42(6)	ufanele usetjenzwe ngokukhambisana nendlela esungulwe sigatjana (1) ngaphandle kwalokha -
(a)	Lokha iKoro yePalamende eKulu livowutela umThethomlingwa, iinjamiso zesigaba 53(1) angeze zisetjenziswe, okwenzako ngokobanyana lomThethomlingwa ongaphasiswa kwaphela nangabe inengi lamalunga weKoro awusekela ngevowutu; begodu
(b)	Nangabe lowo mThethomlingwa udluliselwe eKomitini yezokuLamula imigomo elandelako ezakusetjenziswa -
(i)	Nangabe iKoro yePalamende eKulu litjheja umThethomlingwa ngokutjhiwo sigatjana 1(g) namkha (h) lowo mThethomlingwa ungaphasiswa lokha inengi lamalunga wekoro awusekela ngevowutu.
(ii)	Nangabe iKoro yePalamende eKulu litjheja namkha litjheja kabutjha umThethomlingwa ngokutjhiwo sigaba (1)(e),(i) namkha (j), lowo mThethomlingwa ongaphasiswa lokha nangabe ubuncani bobubili ebuthathwini kwamalunga weKoro awusekela ngevowudi.
Isigaba lesi asisebenzi kumThethomlingwa weemali
77. ImiThethomlingwa yeemali
(1)	UmThethomlingwa weemali na-
(a) Wabelana ngeemali;
(b)	Wubhadelisa intela yenarha, yepahla namkha intela engezelelweko;
(c) Wuphelisa namkha uphungule, namkha anikele isiyekelo esivela eenteleni yenarha, yepahla namkha intela engezelelweko; namkha sigunyaza ukutholakala kwentela esikhwameni sentela sesetjhaba, ngaphandle komThethomlingwa ovezwe esigabeni 214 ogunyaza ukutholakala kweentela okunqophileko.
(2) UmThethomlingwa weemali awusebenzi ezinye izinto ngaphandle -
(a)	Kwendatjana ekhambelana nokwabiwa kweemali;
ukukatelela, ukuphelisa namkha ukuphungulwa kweentela yenarha, imithelo yepahla namkha imithelo engezelelweko
ukunikelwa kwesiyekelo esivela enteleni yenarha, imithelo yepahla nemithelo engezelelweko
ogunyaza ukutholakala kweentela okunqophileko ngokungayi ngendlela yesikhwama seentela yenarha
(3)	Yoke imithethomlingwa yeemali imele icatjangelwe ngokukhambisana nekambiso ehlonywe sisahluko 75. UmThetho wePalamende kumele uhlinzekele ikambiso yokutjhugulula imithetho yeemali ngepalamende.
[Isigaba 77 sijanyiselelwe ngesigaba 2 somThetho 7 ka-2001.]
78.	IKomiti yezokuLamula
(1)	IKomiti yezokuLamula ibunjwa -
(a)	Malunga alithoba weKoro yePalamende eKulu abakhethwe yiKoro ngokukhambisana nendlela endlalwe migomo neenqunto zeBandla, okuzakufinyelela lapha khona ukujanyelwa kweenhlangano kuzakufana khulu nokujanyelwa kwazo iinhlangano lezi eBandleni: begodu
(b)	Ilunga elilodwa elikhethwe siqhema esinye nesinye samalunga athunyelwe bona ajamele iPhrovinsi enye nenye emKhandlwini weNarha wamaPhrovinsi, elikhethwe ngilesiqhema.
(2)	IKomidi yezokuLamula ivumelene ngomThethomlingwa ohlukileko, namkha ithethe isiqunto phezu kombuzo, lokha umThetho ohlukileko loyo, namkha ihlangothi lombuzo lisekelwa -
buncani babajameli abahlanu beKoro yePalamende eKulu; begodu
Buncani babajameli abahlanu bomKhandlu weNarha.
79.	Ukwamukelwa kwemithethomlingwa
(1)	UMongameli kufanele amukele begodu atlikitle umThethomlingwa ophasiswe ngokulandela iSahluko lesi, namkha lokha uMongameli anokungabaza ngoku khambisana nomThethosisekelo kwaloyo mThethomlingwa, kufanele awubuyisele emva eKorweni yePalamende eKulu bona iyowuhlolisisa kabutjha.
(2)	Imigomo ehlanganyelweko kufanele ibonelele indlela leyo ngayo nomhlobo lowo ngawo iKoro yePalamende eKulu nomKhandlu weNarha wamaPhrovinsi ingazibandakanya ngayo ekuhlolisiseni kabutjha umThethomlingwa.
(3)	UmKhandlu weNarha wamaPhrovinsi ufanele uzibandakanye ekuhlolisiseni kabutjha komThethomlingwa lowo uMongameli awubuyisele emva ePalamende nangabe:
(a)	Ukungabaza kukaMongameli ngokukhambisana nomThethosisekelo komThethomlingwa lowo kumalungana nendaba yekambiso ethinta lomKhandlu; namkha
(b) isahluko 74(1), (2) nofana (3)(b) nofana 76 sasetjenziswa ekuphasisweni komThethomlingwa.
(4)	Nangabe umThethomlingwa ngemva kokuhlolisiswa kabutjha utjheja ukungabaza kukaMongameli, uMongameli ufanele amukele begodu atlikitle lowo mThethomlingwa; nawungatjheji lokho, uMongameli angenza okunye kwalokhu:
(a) Angamukela begodu atlikitle lowo mThethomlingwa;
(b)	Angadlulisela lowo mThethomlingwa ekhotho yomThethosisekelo bonyana ithathe isiqunto ngokukhambisana kwako nomThethosisekelo
(5)	Lokha nangabe ikhotho yomThethosisekelo iqunta bonyana lowo mThethomlingwa ukhambisana nomThethosisekelo, uMongameli kufanele awamukele begodu awutlikitle.
80.	Isibawo samalunga weKoro yePalamende eKulu ngekhotho yomThethosisekelo.
(1)	Amalunga weKoro yePalamende eKulu angenza isibawo eKhotho yomThethosisekelo bona ikhiphe isiqunto isitjho bona umThethomlingwa woke namkha ingcenye yayo, ophasiswe liKoro yePalamende eKulu awukhambisani nomThethosisekelo.
(2)	Isibawo -
(a) Kufanele sisekelwe buncani bobunye ebuthathwini kwamalunga weBandla; begodu
(b) Kufanele senzwe emva bona uMongameli amukele begodu atlikitle umThethomlingwa loyo, begodu ngaphakathi kwamalanga ama 30 kusukela kilelo langa.
(3)	IKhotho yomThethosisekelo ingaqunta bona woke umThetho namkha ingcenye yawo leyo enthintwa sibawo ngokulandela isigatjana (1) awunamandla womThetho kuze kufike lapha ikhotho ithatha isiqunto ngesibawo leso, lokha nangabe -
(a)	iinrhuluphelo zezobulungiswa ziyakudinga lokho; begodu
(b)	isibawo sisebujameni obuzwakalako bona singaphumelela.
(4)	Lokha isibawo lesi singaphumeleli, ikhotho yomThethosisekelo kufanele igunyaze bona abamangali besibawo leso babhadele iindleko, ngaphandle kwalokha isibawo leso besinekgonakalo ezwakalako bona singaphumelela.
81.	Ukwaziswa kwemiThetho
UmThethomlingwa ovunywe bewatlikitlwa nguMongameli uba mThetho, ufanele umenyezelwe msinya, begodu uthoma ukusebenza lokha nawumenyezelweko nofana ngelanga eliquntwe ngokomThetho.
82.	Ukulondwa kwemiThetho yePalamende
IKhophi etlikitlweko yomThetho wePalamende ibufakazi obuzeleko bezimiso zalowo mThetho begodu, sele umenyezelwe kufanele unikelwe iKhotho yomThethosisekelo bona iwulonde.
ISAHLUKO 5
UMONGAMELI NEKHABHINETHE (iingaba 83-102)
83.	UMongameli
UMongameli-
(a)	UyiHloko yomBuso nehloko yeKhabhinethe;
(b)	Kufanele asekele, avikele begodu ahloniphe umThethosisekelo njengomThetho ophezulu kuRiphabhligi; begodu
(c)	Uthuthukisa ibumbano lesiTjhaba nalokho okuphumelelisa iRiphabhligi.
84.	Amandla nemisebenzi kaMongameli
(1)	UMongameli unamandla athwese mThethosisekelo nomThetho, kufaka hlangana amandla atlhogekako wokwenza imisebenzi yokuba yiHloko yomBuso begodu nehloko yeKhabhinethe.
(2)	UMongameli uziphendulela kilokhu-
(a)	ekwamukeleni nekutlikitlweni kwemiThethomlingwa;
(b)	ekubuyiselweni emuva komThethomlingwa ePalamende bona ihlolisise ngobutjha ukukhambisana komThethomlingwa ngokomThethosisekelo;
(c) ekudluliseni umThethosisekelo eKhotho yomThethosisekelo bona ithathe isiqunto bona uyakhambisana nomThethosisekelo na;
(d)	ekubizeni iKoro yePalamende eKulu, umKhandlu weNarha wamaPhrovinsi namkha iPalamende bona izokuhlala ngokungakavami bona yenze imisebenzi eqakatheke khulu;
(e)	ekuzaliseni ezinye iinkhundla lezo ngokomThethosisekelo namkha ngokomThetho omenyezelweko ezifuna ukuzaliswa nguMongameli, ngaphandle kwesikhundla sehloko yeKhabhinethe;
(f)	nakabeka amakomidi wokuphenyisisa;
(g)	nakamemezela ireferandamu yenarha mazombe ngokulandela umThetho wePalamende
(h)	nakamukela begodu avumela iinvakatjhi zombelele ezijamele amazwe wangaphandle;
(i)	nakabeka abajameli zombelele benarha le bona bajamele inarha le emazweni wangaphandle;
(j)	nakalibalela abantu abasele babonwe umlandu begodu ehlisa ihlawulo namkha lokho abamukwe khona; begodu
(k)	nakethula iziqu zokuhlonitjhwa.
85.	Amandla wokulawula weKhabhinethe yeRiphabhligi
Isaziso: Izinkambisa ezikhethekileko ezivezwa yiGazete 24155 kaGulumende yango 6 December 2002 ne Gazete 25213 ka Gulumende yango 25 July 2003.
(1)	Amandla welawulo yeRiphabhligi athweswe uMongameli
(2)	UMongameli usebenzisa amandla weKhabhinethe, namanye amalunga weKhabhinethe, ngoku -
(a) Phumelelisa umThetho weNarha ngaphandle kwalokha lomThethosisekelo namkha umThetho wePalamende ubeka okuhlukileko;
(b) ngokuthuthukisa nokusebenzisa indlela yekambiso yenarha;
(c) ukuthintanisa imisebenzi yeminyango yomBuso neyozokuphatha;
(d) ukulungisa nokusungula umThetho; begodu
(e) ukwenza omunye nomunye umsebenzi weKhabhinethe otjhiwo ngaphakathi komThethosisekelo namkha ngaphakathi komThetho weNarha.
86.	Ukukhethwa kukaMongameli
(1)	Lokha nalihlala kokuthoma, nalokha kutlhogeka ukuzalisa isikhundla, iKoro yePalamende eKulu kufanele likhethe umma namkha indoda hlangana namalunga wawo bona abenguMongameli.
(2)	IJaji eliKhulu kufanele likhambise amakhetho wakaMongameli, namkha likhombe elinye ijaji bona lenze lokho. Ikambiso endlalwe kuTjhejuli 3 ngiyo ezakulandelwa lokha nakukhethwa uMongameli.
[Isigatjana (2) esijanyiselelwe ngeSigaba 6 somThetho 6 ka-2001.]
(3)	Amakhetho wokuvala isikhala sesikhundla sikaMongameli kufanele abanjwe ngesikhathi begodu nangelanga elikhethwe nguMongameli weKhotho yomThethosisekelo, lokhu kufanele kwenzeke kungakadluli amalanga ama-30 isikhala leso sivulekile.
[Isigatjana (3) esijanyiselelwe ngesigaba 6 somThetho 6 ka-2001.]
87.	Ukuthoma ukusebenza kwakaMongameli
Emva kokukhethwa bona abenguMongameli, loyo muntu utjhiya phasi ukuba lilunga leKoro yePalamende eKulu, begodu ufanele, kungakadluli amalanga amahlanu, athome ngomberego wakhe ngokwenza isifungo, namkha enze isibopho ukuthembeka kuRiphabhligi nokuthobela umThethosisekelo ngokukhambisana neTjhejuli 2.
88.	Isikhathi esibekelwe ukuba nguMongameli
(1)	Isikhathi sokuba nguMongameli sithoma lokha athoma ukusebenza esikhundleni sake begodu siphela lokha nakuba nesikhala namkha lokha uma umuntu akhethwe ukuba nguMongameli olandelako athoma ukusebenza.
(2)	Akekho umuntu ozakuba sesikhundleni sikaMongameli amahlandla adlula kwamabili, kodwana lokha umuntu nakakhethelwa ukuvala isikhundla sikaMongameli, isikhathi esihlangana nokukhethwa kwakhe lokho beze kufike amakhetho alandelako kaMongameli asithathwa njengesikhathi sobumengameli
89.	Ukususwa kuka Mongameli
(1)	Ikoro yePalamende eKulu, ngesiqunto esisekelwa buncani bobunye esithathwini wamalunga wayo ingasusa uMongameli esikhundleni kwaphela ngamabanga alandelako-
(a)	ukwephulwa komThethosisekelo okudanisako;
(b)	ukuziphatha kumbi okudanisako; namkha
(c)	ukubhalelwa kukwenza umsebenzi wesikhundla sakhe
(2)	Omunye nomunye umuntu osuswe esihlalweni sikaMongameli ngokulandela isigatjana (1) (a) namkha (b) angeze athole nofana ngimaphi amazuzo wesikhundla leso begodu aphathe isikhundla sokusebenzela umphakathi.
90 UMjaphethe kaMongameli
(1)	Lokha uMongameli angekho ngaphakathi kweRiphabhligi namkha lokha nakabhelelwa kwenza imisebenzi yakaMongameli, nalokha kunesikhala sikaMongameli, omunye umuntu osesikhundleni ngokulandelana okungaphasi ubanguMjaphethe kaMongameli -
(a)	iPhini likaMongameli.
(b)	UNgqongqotjhe okhonjwe nguMongameli.
(c )	uNgqongqotjhe okhonjwe ngamanye amalunga weKhabhinethi
(d)	uSomlomo kuze kufike lapho iKoro yePalamende eKulu likhomba omunye wamalunga walo.
(2)	UMjaphethe kaMongameli unamandla, ukuziphendulela nemisebenzi kaMongameli.
(3)	Ngaphambi kobonyana angathatha ukuziphendulela, iimbopho nemisebenzi kaMongameli, Mjaphethe kaMongameli ufanele afunge namkha enze isibopho, ukuthembeka kuRiphabhligi nokuthobela umThethosisekelo , ngokukhambisana neTjhejuli 2.
(4)	Umuntu lowo onguMjaphethe kaMongameli nasele afungile namkha asenzile isiqinisko sokuthembeka kuRiphabhligi akukafaneli abuyelele ikambiso yokufunga nakabuyelela ukuba nguMjaphathe nasele kutjhidele isikhathi salowo asele akhethiwe athome ukusebenza.
[Isigatjana (4) esingezelelwe ngesigaba 1 somThetho 1 ka-1997.]
91.	IKhabhinethe
(1)	IKhabhinethe ibunjwa nguMongameli njengehloko yeKhabinethe, iPhini likaMongameli naboNgqongqotjhe.
(2) UMongameli ubeka iPhini lika Mongamelli naboNgqongqotjhe, abanikele amandla nemisebenzi, begodu angabaqotjha.
(3) UMongameli -
(a) kufanele akhethe iPhini likaMongameli hlangana namalunga weKoro yePalamende eKulu;
(b) angakhetha isibalo saboNgqongqotjhe hlangana namalunga weKoro yePalamende eKulu; begodu
(c) angakhetha aboNgqongqotjhe abangadluli kwababili abangabantu abavela ngaphandle kweKoro.
(4)	UMongameli kufanele akhethe ilunga leKhabinethe bona libemrholi wemisebenzi yombuso ngaphakathi kweKoro yePalamende eKulu.
(5)	IPhini likaMongameli kufanele lirhelebe uMongameli ekurageni imisebenzi yombuso
92.	Ukuziphendulela neembompho
(1)	IPhini likaMongameli naboNgqongqotjhe bazakuziphendulela emandleni nemisebenzini yeKhabhinethe abanikelwe yona nguMongameli.
(2)	Amalunga weKhabinethe aziphendulela ngokuhlanganyela begodu nangokomunye nomunye ePalamende ekurageni imisebenzi yabo.
(3)	Amalunga weKhabinethe kufanele -
(a) asebenze ngokukhambisana nomThethosisekelo; begodu
(b) ethulele iPalamende ngeenkhathi zoke imibiko ezeleko malungana neendaba ezingaphasi kwelawulo labo.
93.	Amaphini waboNgqongqotjhe
(1)	UMongameli angakhetha-
(a) Angakhetha nanyana mangaki amaPhini kaMongameli kumalunga weKoro yePalamende eKulu; begodu
(b) Angeze akhetha abadlula kwababili ngaphandle kweKoro, khona bazakurhelebha amalunga weKhabhinethe, begodu unelungelo lokubaqotjha.
(2)	AmaPhini waboNgqongqotjhe akhethwe ngokwesigatjana (1) (b) azkuziphendulela ePalamende ngokusebenzisa amandla wawo nekwenzeni imisebenzi yawo.
[Isigaba 93 sijanyiselewe ngesigaba 7 somThetho 6 ka-2001.]
94.	Ukuragela phambili kweKhabhinethe emva kwamakhetho
Lokha amakhetho weKoro yePalamende eKulu abanjwa, iKhabhinethe, iPhini likaMongameli, abo nelinye nelinye iPhini lika bahlala banamandla wokusebenza kufikela lapha umuntu okhethwe ukuba nguMongameli iKoro elandelako, ithoma ukusebenza.
95.	Ukufunga namkha ukuzibopha
Ngaphambi bonyana iPhini likaMongameli, abo namaPhini wabo bathome ukusebenza eenkhundleni zabo, kufanele bafunge namkha benze iimbopho, ukuthembeka kwabo kuRiphabhligi nokuthobela umThethosisekelo, ngokukhambisana neTjhejuli 2.
96.	Ukuziphatha kwamalunga weKhabhinethe namaPhini kaMongameli
(1)	Amalunga weKhabhinethe namaPhini wabo kufanele aziphathe ngendlela eyamukelekako yokuziphatha ebekwe mThetho weNarha.
(2)	Amalunga weKhabinethe namaPhini wabo ngeze bavunyelwa bonyana-
(a)	benze omunye umsebenzi abazokubhadelelwa wona;
(b)	Baziphathe ngendlela engakhambisani neenkhundla zabo namkha bazivumele ukuthi babesebujameni lapho ngunengozi yokutjhayisana phakathi kwemiberego yabo yombuso neenrhuluphelo zabo zangeqadi; namkha
(c)	baberegise iinkhundla zabo namkha omunye nomunye umbiko abawuthole ngesibanga semberego wabo ukuzingenisela imali namkha benzele omunye umuntu inzuzo ngendlela ephambene nokulunga.
97.	Ukudluliselwa kwemisebenzi
UMongameli, ngesimemezelo angadlulisela elungeni leKhabinethe -
(a) ukuphathwa komunye nomunye umThetho obewunikelwe elinye ilunga; namkha
(b) amanye namanye amandla namkha eminye neminye imisebenzi ebeyinikelwe elinye ilunga lomThetho.
98.	Ukunikelwa kwemisebenzi kwesikhatjhana
UMongameli anganikela ilunga leKhabhinethe omunye nomunye umsebenzi welinye ilunga elitshwilileko namkha ongaphumeleliko okwenza imisebenzi yakhe.
99. Ukunikelwa kwemisebenzi
Ilunga leKhabhinethe linganikela amanye namanye amandla namkha umsebenzi elungeni lomKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi namkha kumKhandlu kaMasipala. Ukunikelwa -
(a) kufanele kube ngokulandela isivumelwano hlangana nelunga leKhabinethe elithintekako nelunga lomKhandlu wezokuPhatha namkha umKhandlu kaMasipala;
(b) kufanele kukhambisane nomThetho wePalamende lowo osetjenziswako ekunikelweni kwalawomandla namkha ekwenzeni kwaloyomsebenzi; begodu
(c) kuthoma ukusebenza ekumenyezelweni nguMongameli.
100. Ukubeka ilihlo kweKhabhinethe kwezokuphatha zePhrovinsi
[Isihloko sitjhugululwe ngesigaba 2 (a) somThetho 11 ka -2003.]
(1) Lokha iPhrovinsi ibhalelwa namkha ingafezi imisebenzi yezokuphatha ebotjhelelwe yona ngokulandela umThetho wenarha namkha umThethosisekelo, iKhabhinethe inga ngenangena phakathi kilokho ngokuthatha amagadango afaneleko ukubonelela ukufezeka kwemisebenzi leyo kubotjhelelwe kiyo, kufaka hlangana -
(a) Bonyana ikhiphe umlayo kumKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi obekisa izinga lelo ubhalelwa ngalo ukufeza iimbopho zalo, etjho namagadango afanele athathwe bona iimbopho lezo zifezeke; begodu
(b) ithathe ngokwayo umsebenzi bona kufezeke isibopho leso esiqakathekileko kileyoPhrovinsi kufikela ezingeni lapha kutlhogeka uku -
(i) raga izinga eliqakathekileko leNarha namkha ukufinyelela izinga okungasenani elitlhogekako ekwethuleni kwemisebenzi;
(ii) raga ibumbano kwezomnotho;
(iii) raga ukuvikeleka kwenarha; namkha ukuvimbela amagadango angazwakaliko angalimaza iinrhuluphelo zenye iPhrovinsi namkha zenarha iyoke.
[Isigatjana (1) sitjhugululwa ngesigaba 2 (b) somThetho 11 ka -2003.]
(2) Lokha iKhabhinethe ingenangena phakathi kwezePhrovinsi ngokulandela isigatjana (1)(b)-
(a)	Isaziso ngokungenangena phakathi lokho kufanele sethulwe ngaphakathi komKhandlu weNarha wamaPhrovinsi ngaphakathi kwamalanga ali 14 womhlangano walo wokuthoma emva kokungenangena phakathi lokho sekuthomile;
(b)	Ukungenangena phakathi lokho kufanele kuphele ngaphandle kwalokho kuvunyelwe mKhandlu ngaphakathi kwamalanga ama-30 kokuhlala kwawo kokuthoma emva kokungenangena phakathi lokho sekuthomile; begodu
( c )	UmKhandlu kufanele uhlolisise ukungenangena phakathi lokho njalo emva kwesikhathi esithileko, begodu wenze iimphakamiso kuKhabhinethe.
[Isigatjana (2) sijanyiselelwe ngesigaba 2 (c) somThetho 11 ka-2003.]
(3)	UmThetho weNarha ungalawula ikambiso esungulwa kilesisigaba.
[Isigatjana . 100 sitjhugululwe ngokwesigaba 2 (a) somThetho 11 ka-2003.]
101. Iinqunto zeKhabhinethe
(1) Isiqunto sikaMongameli kufanele sibengesitlolwe phasi nangabe -
(a) sithethwe malungana nomThetho; nofana
(b) sinemiphumela yangokomThetho.
(2) Isiqunto esitloliweko sikaMongameli kufanele setlikitlwe godu ngelinye ilunga lekhabhinethe lokha nangabe isiqunto leso sethinta umsebenzi onikelwe lelolunga lekhabhinethe.
(3)	UmThetho omenyezelweko, imigomo nezinye iinsetjenziswa zomThetho omncani kufanele zifikelele umphakathi.
(4)	umThetho weNarha ungabeka indlela leyo nezinga ukufika lapho iinsetjenziswa ezitjhiwo esigatjaneni (3) kufanele -
(a) zethulwe ngaphambi kwePalamende; begodu
(b) zivunyelwe yiPalamende.
102.	Iintjhukumiso zokungathembani
(1) Nangabe iKoro yePalamende eKulu ngevowutu yenengi lamalunga walo iphasisa ivowutu yokuzwakalisa ukungabi nethemba kuKhabhinethe ngaphandle kukaMongameli, uMongameli kufanele abumbe kabutjha iKhabhinethe.
(2) Nangabe iKoro yePalamende eKulu, ngevowutu yenengi lamalunga walo iphasisa ivowudu zwakalisa ukungabi nethemba kuMongameli, uMongameli namanye amalunga weKhabhinethe nomunye nomunye oliphini lika kufanele bathokoze umberego.
ISAHLUKO 6
AMAPHROVINSI (iingaba 103-150)
103.	AmaPhrovinsi
(1) IRiphabhliki inamaPhrovinsi alandelako:
(a)	IPumalanga-Kapa;
(b)	IFreyistata;
(c)	I-Gauteng;
(d)	IKwaZulu-Natal;
(e)	IMpumalanga;
(f) ITlhagwini-Kapa;
(g)	ILimpopo
[Indima (g) ijanyiselelwe ngesigaba 3 somThetho 3 ka-2003.]
(h)	ITlhagwini-Tjhingalanga
(i) ITjhingalanga Kapa:
[Isigatjana (1) sijanyiselelwe ngesigaba 11 somThetho 3 ka-2003 sijanyiselelwe ngesigaba 1 somthetho 12 ka-2005]
(2)	Imikhawulo yamaPhrovinsi kuzakuba ngileyo ezakube ikhona lokha umThethosisekelo uthoma ukusebenza.
[Sub-s. (2) substituted by s. 1 of the Constitution 12 Amendment Act of 2005.]
(3)	(a) Whenever the geographical area of a province is re-determined by an amendment to the Constitution, an Act of Parliament may provide for measures to regulate, within a reasonable time, the legal, practical and any other consequences of the re-determination.
(b)	An Act of Parliament envisaged in paragraph (a) may be enacted and implemented before such amendment to the Constitution takes effect, but any provincial functions, assets, rights, obligations, duties or liabilities may only be transferred in terms of that Act after that amendment to the Constitution takes effect.
[Isigaba 103 sijanyiselelwe ngesigaba 1 somThetho 12 ka-2003]
IimBethamthetho zamaPhrovinsi (iingaba 104-124)
104 Amandla wamaPhrovinsi wokwenza umThetho
(1)	Amandla wokwenza umThetho wePhrovinsi athweswe isiBethamthetho sePhrovinsi, begodu isiBethamthetho sePhrovinsi sinikelwa amandla -
(a)	wokuphasisa umThethosisekelo wePhrovinsi yaso namkha wokwenza amatjhuguluko womunye nomunye umThethosisekelo ophasiswe ngiso ngokulandela izigaba 142 no 143;
(b) wokuphasisa umThetho ngaphakathi begodu iwuphasisele iPhrovinsi malungana nalokhu-
(i) Enye nenye indaba ewela ngaphakathi kwendawo yokusebenza etlolwe kuTjhejuli 4; begodu
(ii) Enye nenye indaba ewela ngaphakathi kwendawo yokusebenzela etlolwe kuTjhejuli 5; begodu
(iii) Enye nenye indaba ewela ngaphandle kwalezo iindawo zokusebenza, enikelwe ngokuqophileko kuPhrovinsi mThetho weNarha; begodu
(iv) enye nenye indaba leyo lomThethosisekelo uhlongoza bonyana kumenyezelwe umThetho wePhrovinsi; begodu
(c) wokunikela amanye namunye amandla wokwenza umThetho emKhandlwini kaMasipala kileyoPhrovinsi.
(2)	IsiBethamthetho sePhrovinsi, ngesiqunto esisekelwa bubili ebuthathwini kwamalunga waso, ungabawa iPalamende bona itjhugulule igama laleyoPhrovinsi.
(3)	Isibethamthetho sephrovinsi sibotjhwa kwaphela mThethosisekelo begodu lokha nangabe siphasise umThethosisekelo wePhrovinsi, nawo uyasibopha, begodu kufanele isebenze ngokukhambisana begodu nangaphasi kweenrhunyezo zomThethosisekelo lo, nomThethosisekelo waleyoPhrovinsi.
(4)	Umthetho wePhrovinsi malungana nendaba leyo etlhogakala ngokuzwakalako namkha emayelana nokuphumelelisa kokusetjenziswa kwamandla malungana nenye nenye indaba etlolwe kuTjhejuli 4, uzakuthathwa ngazo zoke indlela njengomThetho omalungana nendaba etlolwe kuTjhejuli 4.
(5)	Isibethamthetho sephrovinsi singenza iimphakamiso eBandleni lesiTjhaba bona yenza umThetho malungana nendaba ewela ngaphandle kwamandla wesiBethamthetho, namkha kuleyo umThetho wePalamende ungaphezulu komThetho wePhrovinsi.
105. Ukubunjwa nokukhethwa kweemBethamthetho zamaPhrovinsi
(1)	IsiBethamthetho sePhrovinsi sibunjwa bomma nabobaba akhethwe njengamalunga ngokulandela indlela yamakhetho leyo
(a) ebekwe mthetho wenarha mazombe;
(b) esekelwe phezu kwerherho elifanako labavowuti;
(c) ebonelela ubuncani iminyaka eli-18 njengeminyaka yokuvowuta; begodu
(d) imiphumela, ngokuvamileko, iba kujanyelwa kweenhlangano ngokwamavowutu atholwe ngizo.
[Isigatjana (1) sitjhugululwe ngesigaba 3 somThetho 10 ka-2003 esitjhugululwe ngesigaba (3) somthetho ka-2008]
(2) Isibethamthetho sephrovinsi sibunjwa malunga ahlangana nama-30 nama-80. Inani lamalunga, lelo elingahlukako ukuya ngamaPhrovinsi, kufanele liquntwe mThetho weNarha.
106.	Ubulunga
(1)	Esinye nesinye isakhamuzi esilungela ukuvowutela iKoro yePalamende eKulu siyakulungela ukuba lilunga lesiBethamthetho sePhrovinsi ngaphandle kwalokha -
(a) nangabe umuntu loyo ukhonjwe esikhundleni namkha uberega umbuso begodu athola umrholo, ngaphandle -
(i) koNdunakulu namanye amalunga omKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi; begodu
(ii)	abanye nabanye abantu abaseenkhundleni lezi okutholakala bona umberego obawenzako ukhambisana nomberego begodu umenyezelwe mThetho wenarha njengomberego okhambisana naloyo;
(b)	amalunga weKoro yePalamende eKulu namalunga aziinthunywa ngokuzeleko emKhandlwini weNarha wamaPhrovinsi, namkha amalunga womKhandlu kaMasipala;
(c) umuntu oneenkolodo abhalelwa ukuzibhadela, begodu angakalatjhelwa lokho;
(d) omunye nomunye umuntu omenyezelwe yikhotho yangeRiphabhligini bona akakazipheleli engcondweni; namkha
(e)	omunye nomunye umuntu othe ngemva kokuthi isigaba lesi siberege wabonwa umlandu begodu wanikelwa isigwebo sesikhathi esidlula iinyanga ezi-12, ejele ngaphandle kokuphiwa ihlawulo, kungaba ngaphakathi namkha ngaphandle kweRiphabhligi nangabe isenzo esibange umlandu lo, besingaba mlandu ngaphakathi kweRiphabhligi; kodwana akekho umuntu okuzakuthathwa bona sele agwetjiwe, beze kufike isikhathi lapho isibawo sokubuyekezwa kokubonwa umlandu namkha isigwebo sesiqundiwe namkha lapho isibaweso sele siphelelwe sikhathi khona. Ukungavunyelwa komuntu bona abelilunga lekoro leli, kuphela emva kweminyaka emihlanu ngemva kokuqeda isigwebo lesi.
(2)	Umuntu ongakalungeli ukuba lilunga lesibethamthetho sephrovinsi ngokulandela isigatjana (1) (a) namkha (b) angaba ngung'khetheni wesiBethamthetholeso ngaphasi kweenrhunyezo namkha imibandela esungulwe mthetho wenarha mazombe.
(3)	Umuntu ulahlekelwa bulunga bakhe besiBethamthetho sePhrovinsi nangabe umuntu loyo -
(a) akasakulungeli ukuba lilunga; namkha
(b) utshwilile esibethamthethweni ngaphandle kwemvuma ngaphasi kobujamo othola bona imithetho yekambiso neenqunto zeBandleli, zithi kufanele athathelwe ubulunga.
(c) akasalungeli ukuba lilunga lehlangano leyo eyamkhethako bonyana abe lilunga lesibethamthetho
[Isigatjana (3)	sijanyiselelwe sigaba 4 somThetho 10 ka-2003 kanye nesigaba 4 somthetho 14 ka 2008].
(4)	Iinkhundla ngaphakathi zizaliswe ngendlela equntwe mthetho wenarha.
107. Ukufunga namkha ukuzibopha
Ngaphambi kobana amalunga wesibethamthetho sephrovinsi bathome ngemisebenzi yabo esibethamthethweni kufanele bona bafunge namkha, bazibophe ngokuthembeka kuRiphabhligi begodu nokuthobela umThethosisekelo ngokuzibopha ngokukhambisana neTjhejuli 2.
108.	Isikhathi esibekelwe iimbethamthetho zamaphrovinsi
(1)	Isibethamthetho sephrovinsi sivowutelwa isikhathi seminyaka emihlanu.
(2)	Nangabe isibethamthetho sephrovinsi siyapheliswa ngokulandela isigaba 109, namkha lokha nakuphela isikhathi saso, uNdunakulu ngesimemezelo somThetho, kufanele abize begodu abeke namalanga amakhetho afanele abanjwe ngawo, kungakadluli amalanga ama- 90 kusukela ngelanga isiBethamthetho sipheliswe ngalo, namkha ngemva kokuphela kwesikhathi saso. Isimemezelo esibizako namkha esibeka ilanga lamakhetho kumele sikhutjhwe ngaphambi namkha ngemva kokuphela kwesikhathi sokuphatha sesibethamthetho sephrovinsi.
[Isigatjana 2 sijanyiselelwe ngesigatjana 1 somThetho 4 ka-1999]
(3)	Nangabe imiphumela yamakhetho wesibethamthetho sephrovinsi ayikamenyezelwa ngesikhathi esibekwe esigabeni se-190 namkha lokha amakhetho aqithwe yikhotho, uMongameli ngesimemezelo somThetho kufanele amemezele begodu abeke namalanga amakhetho amanye afanele ukubanjwa ngawo ngaphakathi kwamalanga ama-90 emva kokuphela kwesikhatheso namkha kwelanga lelo amakhetho aqithwe ngalo.
(4)	IsiBethamthetho sePhrovinsi sihlala sinamandla wokuberega kusukela ngesikhathi sokupheliswa kwaso, namkha ngemva kokuphela kwesikhathi sokusebenza kwaso, beze kufike ilanga elingaphambi kwelanga lokuthoma kwamakhetho wesibethamthetho esilandelako.
109.	Ukupheliswa kweembethamthetho zamaphrovinsi ngaphambi kokuphela kwesikhathi sazo.
(1) UNdunakulu wephrovinsi kufanele aphelise isibethamthetho sephrovinsi lokha nangabe -
Isibethamthetho samukele isiqunto esisekelwa inengi lamalunga waso bonyana sipheliswe; begodu iminyaka emithathu sele idlulile solo kwakhethwa isibethamthethweso.
(2)	UMjaphethe kaNdunakulu kufanele aphelise isibethamthetho sephrovinsi lokha -
(a) isikhundla sikaNdunakulu sivulekile; begodu isibethamthetho sibhalelwa kukhetha uNdunakulu omutjha ngaphakathi kwamalanga ama-30 emva kokuvuleka kwesikhundla lesi.
110. Iinkhathi zokuhlala nezokuphumula
(1) Emva kwamakhetho, ukuhlala kokuthoma kwesiBethamthetho sePhrovinsi kufanele kubanjwe ngesikhathi nelanga eliquntwe ijaji elikhonjwe liJaji eliKhulu, kodwana kungakadluli amalanga ali-14 emva okumemezelwa kwemiphumela. Isibethamthetho sephrovinsi singaqunta iinkhathi zaso zokuhlala nezokuphumula.
[Isigatjana (1) esijanyiselelwe ngesigaba 8 somThetho 6 ka-2001.]
(2) UNdunakulu angabiza isibethamthetho sephrovinsi bona sizokuhlala ngokungakavami ukuzokuqalana neendaba eziqakathekileko.
(3)	Isibethamthetho sephrovinsi sizakuqunta bona sizakuhlala kuyiphi indawo ngokwenjayelo.
111.	USomlomo nePhini likaSomlomo
(1)	Ekuhlaleni kokuthoma ngemva kwamakhetho, namkha lokha nakutlhogeka ukuzalisa isikhundla, isibethamthetho s	ephrovinsi kufanele sikhethe uSomlomo nephini lakaSomlomo hlangana namalunga waso.
(2)	Ijaji elikhonjwe liJaji eliKhulu kufanele likhambise amakhetho kaSomlomo; uSomlomo nguye ozakukhambisa amakhetho wephini likaSomlomo.
[Isigatjana (2) sijanyiselelwe ngesigaba 9 somThetho 6 ka-2001.]
(3)	Ikambiso endlalwe eHlangothini A leTjhejuli 3 ngiyo eberegiswako nakukhethwa uSomlomo nephini likaSomlomo.
(4)	Isibethamthetho sephrovinsi singasusa uSomlomo namkha iphini lakaSomlomo. Esikhundleni ngokuthatha isiqunto. Inengi lamalunga wesibethamthetho kufanele babekhona lokha isiqunto lesi samukelwa.
(5)	Ngokulandlela imigomo neenqunto zalo, isibethamthetho sephrovinsi singakhetha hlangana namalunga walo aboSihlalo abanye ukurheleba uSomlomo nephini likaSomlomo.
112.	Iinqunto
(1)	Ngaphandle kwalokha umThethosisekelo ubeka ngokuhlukileko -
(a)	Inengi lamalunga wesibethamthetho sephrovinsi kufanele babekhona ngaphambi bona ivowuti ingathathwa phezu komThethomlingwa namkha ukutjhugululwa komThethomlingwa;
(b)	Ubuncani, bobunye ebuthathwini kufanele babekhona nakuvowutelwa enye nenye indaba ephambi kwesibethamthetho; begodu
(c)	Zoke iindaba phambi kwesibethamthetho ziquntwa linengi lamavowutu aphoselweko.
(2)	Ilunga elingusihlalo emhlanganweni wesibethamthetho sephrovinsi akakavunyelwa bona akhethe njengabanye, kodwana -
(a)	kufanele aphosele ivowutu ehlukanisako lokha nangabe kunamavowutu alinganako eenhlangothini zombili phezu kombuzo othileko; begodu
(b)	Angaphosela ivowutu njengabanye lokha indaba kufanele iquntwe ivowutu esekelwa buncani benengi yobubili ebuthathwini bamalunga.
Amalungelo wamalunga azithunywa ngokuzeleko eemBethamthethweni zamaphrovinsi
Amalunga wePhrovinsi aziinthunywa ngokuzeleko emKhandlwini wamaPhrovinsi angakhambela begodu angakhuluma eemBethamthethweni zamaPhrovinsi namakomidi wazo, kodwana angeze bavowuta. IsiBethamthetho singabawa ilunga elisithunywa ngokuzeleko likhambele namkha likhulume esibethamthethweni namkha amakomidi waso.
114.	Amandla wesibethamthetho sephrovinsi
(1)	Ekusebenziseni amandla waso wokulawula umthetho, isibethamthetho sephrovinsi singa -
(a) tjheja, sidlulisa, sitjhugulule namkha siqithe nomana ngimuphi umthetho ongaphambi kwesibethamthetho; begodu
(b) bonelela ukusungulwa nokulungiswa komThetho, ngaphandle kwemiThethomlingwa yeemali.
(2) Isibethamthetho sephrovinsi kufanele sibonelele iindlela -
(a) eziqinisa bona amagatja wokuphatha wombuso wephrovinsi aziphendulela kiso; begodu
(b) ebonelelwa ukutlhogonyelwa ngaphezulu -
(i) kokusetjenziswa kwamandla womKhandlu wezokuphatha kufaka hlangana nokusetjenziswa komThetho; begodu
(ii) kwelinye nelinye igatja lombuso wePhrovinsi.
Ubufakazi namkha umbiko ngaphambi kweembethamthetho zamaphrovinsi
Isibethamthetho sephrovinsi nomkha enye yamakomidi yaso inga -
(a) biza omunye nomunye umuntu ukuvela ngaphambi kwayo ukuzokwethula ubufakazi namkha ukuveza iincwadi emva kobanyana sele afungile namkha enze isibopho;
(b) bawa omunye nomunye umuntu namkha iinkhungo zePhrovinsi bona izokwethula umbiko ngaphambi kwaso;
(c) katelela, ngokulandela umThetho wePhrovinsi namkha imigomo neenqunto, omunye nomunye umuntu namkha inkhungo bona ifeze ngokokubizwa kwayo namkha iindingo ngokulandela indima (a) namkha (b); begodu
(d) mukela iinghonghoyilo, imibono neemphakamiso ezivela kunoma ngibaphi abantu abanetjisekelo.
116 Ukuhlela kwangaphakathi, ikambiso neendlela zeembethamthetho zamaphrovinsi
(1) Isibethamthetho sephrovinsi singa -
(a) qunta besilawule ukuhleleka kwangaphakathi, iinkambiso neendlela zaso; begodu
(b)	senze imigomo neenqunto ezimalungana nomsebenzi waso, kutjhejwe intando yesitjhaba ejamele begodu ivumela ukuzibandakanya kwaboboke, ukuziphendulela, ukusebenzela etjhatjhalazini nokubandakanywa komphakathi.
(2) Imigomo nemiyalo yesiBethamthetho sePhrovinsi kufanele ibonelele -
(a) ukusungulwa, ukubunjwa, amandla imisebenzi, iindlela neenkhathi ezibekelwe amakomidi waso;
(b) ukuzibandakanya emisebenzini yesiBethamthetho kwazo zoke iinhlangano zombanganarha ezincani ezijwayelweko ngaphakathi kwesiBethamthetho ngendlela ekhambisana nentando yesitjhaba;
(c)	ukusekelwa ngeemali nangezokuphatha kwenye nenye inhlangano yezombanganarha ejanyelweko esiBethamthethweni, ngokulande indlela yekujanyelwa kwazo esiBethamthethweni, kwenzelwe bonyana ihlangano enye nenye nomrholi wayo ikghone ukwenza imisebenzi yayo esiBethomthethweni; begodu
(d)	ukutjhejwa komrholi wehlangano engekulu kwezincani esiBethamthethweni, njengoMrholi wehlangothi eliPhikisako
117.	Amalungelo akhethekileko
(1) Amalunga wesibethamthetho sephrovinsi namalunga aziinthunywa ngokuzeleko emKhandlwini wamaPhrovinsi weNarha -
(a) anekululeko yokukhuluma nomayini ngaphakathi kwesiBethamthetho amakomidi waso, ngokulandela imigomo neenqunto; begodu
(b)	Angeze bamangalelwa bona bamotjhele omunye umuntu namkha ngobulelesi, babotjhwe, bavalelwe namkha bahlawuliswe ngalokhu -
(i) Okhunye nokhunye abakukhulume, abakunikele namkha bakwethule ngaphambi kwesibethamthetho namkha kwenye yamakomidi waso; namkha
(ii) Okhunye nokhunye okuvezwe ngilekulumo etjhiweko, okunikelweko namkha okwethulwe ngaphambi kwesibethamthetho namkha kwenye nenye yamakomidi waso.
(2) Okunye ukuvikela nokulibalelwa kwesibethamthetho namalunga waso kungabekwa mthetho wenarha.
(3)	Imirholo, izabelo ezingezelela umrholo nemizuzo ebhadelwa amalunga wesibethamthetho sephrovinsi idoswa ngokutlhamaleleko esiKhwameni seMali yombuso sePhrovinsi.
118.	Ukufikelela nokuzibandakanya komphakathi eembethamthethweni zamaphrovinsi
(1)	Isibethamthetho sephrovinsi kufanele -
(a) siphumelelise ukuzibandakanya komphakathi emisebenzini yokwenza umthetho nekweminye imisebenzi yesibethamthetho namakomidi waso; begodu
(b) sirage umsebenzi waso etjhatjhalazini, begodu imihlangano yaso neyamakomidi waso ivulekele umphakathi; kodwana, amagadango azwakalako angathathwa -
(i)	ukulawula, ukufikelela komphakathi, kufaka hlangana nokufikelela ngwemirhatjho namaphephandaba esiBethamthethweni amakomidi waso; begodu
(ii)	nokubonelela ukusetjhwa komuntu omunye nomunye begodu, lapha kufaneleko nokwalelwa ukungena namkha ukukhutjhwa komuntu omunye nomunye.
(2)	Isibethamthetho sephrovinsi angeze savimbela umphakathi, kufaka hlangana nezokurhatjha unamaphephandaba ukukhambela imihlangano yekomidi ngaphandle kwalokha lokho kuzwakalako begodu kulungele ukungenziwa emphakathini ovulekileko newentando yesitjhaba.
119. Ukungeniswa kwemithethomlingwa
1. Malunga womKhandlu wezokuphatha wephrovinsi kwaphela namkha ikomidi namkha ilunga lesibethamthetho sephrovinsi angangenisa umThethomlingwa esibethamthethweni; kodwana kwaphela ilunga lomKhandlu wezokuphatha oziphendulela eendabeni zeemali, namkha ilunga elikhonjwe nguNdunakulu ongangenisa umThethomlingwa wezeemali esiBethamthethweni.
120. Imithethomlingwa yeemali
(1) UmThethomlingwa wemali mThethomlingwa wemali nayikuthi-
(a)	wabelana ngeemali;
(b) nawubhadalisa intela yama phrovinsi, intela yepahla namkha intela engezelelweko;
(c) nawuphelisa namkha uphungula, naamkha unikela isiyekelo esivela enteleni yanoma ngiyiphi iphrovinsi, intela yepahla namkha intela engezelelweko; namkha sigunyaza ukutholakala kwentela bunqopha esikhwameni sentela yePhrovinsi.
(3)	UmThetho wephrovinsi kumele unikele ikambiso ngayo isiBethamthetho sephrovinsi sizakutjhugulula umThethomlingwa weemali.
[Isigaba 120 esijanyiselelwe ngesigaba 3 somThetho 7 ka-2001.]
121. Ukwamukelwa kwemiThethomligwa
(1) UNdunakulu wephrovinsi kufanele amukele begodu atlikitle
umThethomlingwa ophasiswe sibethamthetho sephrovinsi namkha lokha uNdunakulu anokungabaza ngokukhambisana nomThethosisekelo kwaloyo mThethomlingwa, kufanele awubuyisele emva esibethamthethweni bona siwuhlolisisa kabutjha.
(2) Lokha emva kokuhlolisiswa kabutjha kwawo lomThethomlingwa ubonelela ukungabaza kukaNdunakulu ufanele awamukele be awutlikitle lomThethomlingwa; Lokha ungaboneleli ukungabaza kukaNdunakulu ngokuzeleko, uNdunankulu angenza okhunye kwalokhu -
(a) angamukela begodu atlikitle lomThetho- osahlongozwako; namkha
(b) Angawudlulisela ekhotho yomThethosisekelo bonyana ikhiphe isiqunto ngokukhambisana kwawo nomThetho-sisekelo namkha awa.
(3)	Nangabe iKhotho yomThethosisekelo iqunta bona umThethomlingwa loyo ukhambisana nomThethosisekelo, uNdunakulu kufanele awamukele begodu awutlikitle.
122.	Isibawo samalunga ngaphasi eKhotho yomThethosisekelo
(1) Amalunga wesibethamthetho sephrovinsi angenza isibawo eKhotho
yomThethosisekelo bona ikhiphe isiqunto isitjho bonyana umThetho wephrovinsi namkha ingcenye yawo awukhambisani nomThethosisekelo.
Isibawo -
(a) kufanele sisekelwe ubuncani bakhona maphesente ama-20 wamalunga besibethamthetho; begodu
(b) kufanele senziwe emva bona uNdunakulu amukele begodu atlikitle umThethomlingwa loyo, begodu ngaphakathi kwamalunga ama-30 kusukela mhlokho.
(3)	Ikhotho yomThethosisekelo ingalaya bonyana umThetho namkha ingcenye yawo lowokwenziwe isibawo ngawo ngokulandela isigatjana (1) awunamandla womThetho bekufike lapha ikhotho ikhipha isiqunto ngalesosibawo, nangabe -
(a) iinrhuluphelo zezobulungiswa ziyakudinga lokho; begodu
(b) isibawo leso sinekgonakalo ezwakalako bonyana singaphumelela.
(4)	Lokha isibawo lesi singaphumeleli, ikhotho yomThethosisekelo kufanele igunyaze bona abamangali besibawo leso babhadele iindleko, ngaphandle kwalokha isibawo leso besinekghonakalo ezwakalako bona singaphumelela.
123.	Ukumenyezelwa kwemiThetho yephrovinsi
UmThethomlingwa ovunyiweko begodu bewatlikitlwe nguNdunakulu wephrovinsi uba mThetho wephrovinsi, kufanele waziswe msinyazana begodu bewuthome ukusebenza nasele wazisiwe nofana ngelanga elizokubekwa mThetho.
124.	Ukulondwa kwemiThetho yePhrovinsi
IKhophi etlikitliweko yomThetho wephrovinsi ibufakazi obuzeleko beenjamiso zalowo mThetho begodu, sele umemezelwe kufanele unikelwe iKhotho yomThethosisekelo bona iwulonde.
ImiKhandlu yokuPhatha yamaPhrovinsi (iingaba 125-141)
125.	Amandla wokulawula amaphrovinsi
(1) Amandla welawulo yePhrovinsi athweswe uNdunakulu wePhrovinsi leyo.
(2)	UNdunakulu usebenzisa amandla wezokuphatha namanye amalunga womKhandlu wezokuPhatha wephrovinsi ngokwenza lokhu -
(a)	Ngokubonelela ukusetjenziswa komThetho wePhrovinsi ngaphakathi kwaleyo Phrovinsi;
(b) Ngokubonelela ukusetjenziswa kwayo yoke imithetho yenarha engaphakathi kweendawo zokusebenza ezitlolwe kuTjhejuli 4 no 5 ngaphandle kwalokha umThethosisekelo namkha umThetho wePalamende utjho okuhlukileko;
(c) Ngokubonelela ukusetjenziswa ePhrovinsini, umThetho weNarha ongaphandle kwendawo zokusebenza ezitlolwe kuTjhejuli 4 no 5, lezo ilawulo lazo kunikelwe yona ngokulandela umThetho wePalamende;
(d) Ngokusungula nokusebenzisa ikambiso efanele ukulandelwa iPhrovinsi;
(e) Ukuthintanisa imisebenzi yeminyango yomBuso wePhrovinsi nezokuphatha;
(f) Ukulungisa nokusungula umThetho;
(g) Ukwenza omunye nomunye umsebenzi onikelwe wona ngokulandela umThethosisekelo namkha umThetho wePalamende.
(3)	IPhrovinsi inamandla welawulo ngokulandela isigatjana (2) (d) kwaphela ukufikela ezingeni lapho inamandla wokuba nekghono lokuziphendulela kwezokuphatha umBuso weNarha, ngendlela yokwenza umThetho namkha amanye amagadango, kufanele urhelebe amaPhrovinsi bona athuthukise amandla wezokuphatha lawo adingekako bona afeze imisebenzi yawo ngekgono, nokwenza imisebenzi ekhonjwe kusigatjana (2).
(4)	Omunye nomunye umbango omalungana namandla wezokuphatha wePhrovinsi nakulandiswa omunye nomunye umsebenzi kufanele udluliselwe emKhandlwini weNarha wamaPhrovinsi bona yiwurarulule ngaphakathi kwamalanga ama-30.
(5)	Ngaphasi kwesigaba 100, ilawulo lomThetho wePhrovinsi ngaphakathi kwayo iPhrovinsi, lisemandleni kwaphela womKhandlu wezokuphatha.
(6)	UmKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi kufanele usebenze ngokulandela -
(a) UmThethosisekelo; begodu
(b) UmThethosisekelo wePhrovinsi, lokha nangabe umThethosisekelo wePhrovinsi ophasisiwe.
126.	Ukunikelwa kwemisebenzi
Ilunga lomKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi unganikela amanye namanye amandla namkha umsebenzi afanele ukusetjenziswa namkha ofanele okwenzwa ngokulandela umThetho wePalamende, namkha umThetho wePhrovinsi, emKhandlwini kaMasipala. Ukunikelwa -
(a) Kufanele kulandele isivumelwano hlangana nelunga elithintekako lomKhandlu wezokuphatha nomKhandlu kaMasipala;
(b) Kufanele kukhambisane nomThetho lowo lawomandla namkha umsebenzi asetjenziswako namkha wenzwako; begodu
(c) Kuthoma ukusebenza ekumenyezelweni kwako nguNdunakulu.
127.	Amandla nemisebenzi yaboNdunakulu
(1)	UNdunakulu wephrovinsi unamandla nemisebenzi ethweswe leso sikhundla mThethosisekelo begodu neminye imithetho.
(2)	UNdunakulu wephrovinsi uziphendulela kilokhu -
(a) Ekwamukeleni nekutlikitleni imithetho-esahlongozwako;
(b)	Ekubuyiseleni emva komThethomlingwa esibethamthethweni sephrovinsi bona sihlolisise kabutjha ukukhambisana nomThethosisekelo komThethomlingwa lowo namkha awa;
(c)	Ekudluliseleni umThethomlingwa eKhotho yomThethosisekelo bona ithathe isiqunto bona uyakhambisana nomThethosisekelo na;
(d)	Ekubizeni isibethamthetho sephrovinsi bona sizokuhlala ngokungavami bona senze imisebenzi eqakatheke khulu;
(e)	Lokha nakabeka amaKomitjhana wokuphenyisisa; begodu
(f) Ekumemezeleni ireferandamu kuPhrovinsi ngokukhambisana nomthetho wenarha.
128. Ukukhethwa kwaboNdunakulu
(1) Lokha nasihlala kokuthoma, nalokha kutlhogeka ukuzalisa isikhundla,
Isibethamthetho sephrovinsi kufanele sikhethe umma namkha ubaba hlangana namalunga waso bona abenguNdunakulu wePhrovinsi.
(2)	Ijaji elikhonjwe liJaji eliKhulu kufanele akhambise amakhetho wakaNdunakulu. Ikambiso endlalwe kuTjhejuli 3 ngiyo ezakulandelwa lokha nakukhethwa uNdunakulu.
[Isigatjana (2) sijanyiselelwe sigaba 10 somThetho 6 ka-2001.]
(3)	Amakhetho wokuvala isikhala sesikhundla sakaNdunakulu kufanele abanjwe ngesikhathi begodu nangelanga elikhethwe liJaji eliKhulu, lokhu kufanele kwenzeke kungakadluli amalanga ama-30 isikhala leso sivulekile.
[Isigatjana (3) sijanyiselelwe sigaba 10 somThetho 6 ka-2001.]
129.	Ukuthoma ukusebenza kwaboNdunakulu
1. Loyo akhethwe ukuba nguNdunakulu kufanele athome ngomsebenzi wakhe ngaphakathi kwamalanga amahlanu kusukela ngelanga akhethwe ngalo, ngokufunga namkha ngokuzibopha, ukwethembeka kuRiphabhligi begodu nokuthobela umThethosisekelo, ngokukhambisana neTjhejuli 2.
130. Isikhathi esibekelwe ukuba nguNdunakulu
(1) Isikhathi sokuba nguNdunakulu sithoma lokha uNdunakulu athoma ukusebenza esikhundleni sake begodu siphela lokha nakuba nesikhala namkha lokha uma umuntu akhethwe ukuba nguNdunakulu olandelako athoma ukusebenza.
(2) Akekho umuntu ozakuba sesikhundleni sikaNdunakulu amahlandla adlula kwamabili, kodwana lokha umuntu nakakhethelwa ukuvala isikhundla sikaNdunakulu, isikhathi esihlangana nokukhethwa kwakhe lokho beze kufike amakhetho alandelako kaNdunakulu asithathwa njengehlandla.
(3)	Isibethamthetho sephrovinsi, ngokwesivumelwano esithathwe ngokusekelwa yivowudu okungenani yobunengi okusibili sesithathu samalunga waso, singasusa uNdunakulu esihlalweni ngeenzathu ezilandlako kwaphela -
(a) Ukwephulwa okudinisako komThetho nofana umThethosisekelo;
(b) Ukungaziphathi kuhle; nofana
(c) Ukubhalelwa kukwenza imisebenzi yesikhundla sakhe.
(4)	Nofana ngubani osuswa esihlalweni sobuNdunakulu ngokwesigatjana (3) (a) nofana (b) kufanele angatholi amarhubhelo walelosikhundla, begodu angasebenzi ngitjho nofana kungaba kiliphi i-ofisi lomphakathi.
131.	AboMjaphethe baboNdunakulu
(1)	Lokha uNdunakulu angekho namkha ngezizathu ezithile angakgoni ukuzalisa imisebenzi yakaNdunakulu, nalokha nakunesikhala sikaNdunakulu omunye umuntu osesikhundleni ngokulandelana okungaphasi ubanguMjaphethe kaNdunakulu -
(a) Ilunga lomKhandlu wezokuphatha elikhonjwe nguNdunakulu;
(b) Ilunga lomKhandlu wezokuphatha elikhonjwe ngamanye amalunga womKhandlu wezokuphatha
(c) USomlomo kuze kufike lapho isiBethamthetho sikhomba omunye wamalunga waso.
(2)	UMjaphethe kaNdunakulu unamandla, ukuziphendulela nemisebenzi kaNdunakulu.
Ngaphambi bonyana uMjaphethe kaNdunakulu angathwala ukuziphendulela, iimbopho nemisebenzi kaNdunakulu, ufanele afunge namkha azibophe, ngokuthembeka kuRiphabhligi nokuthobela umThethosisekelo ngokukhambisana neTjhejuli 2.
132. Imikhandlu yezokuphatha
(1)	UmKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi ubunjwa nguNdunakulu, njengehloko yomKhandlu, begodu namalunga angasingaphasi kwamahlanu, begodu angadluli alitjhumi akhethwe nguNdunakulu hlangana namalunga wesiBethamthetho sePhrovinsi.
(2)	UNdunakulu wePhrovinsi nguye obeka eenkhundleni amalunga womKhandlu wezokuphatha, uwanikela amandla nemisebenzi, begodu angawasusa eenkhundleni.
133. Ukuziphendulela neembopho
(1)	Amalunga womKhandlu wezokuphatha aziphendulela kumisebenzi yokuphatha abanikelwe yona nguNdunakulu.
(2)	Amalunga womKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi aziphendulela ngokuhlanganyela nanofana munye ngamunye esiBethamthethweni ekwenzeni imisebenzi yabo.
(3)	Amalunga womKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi kufanele -
(a) Basebenze ngokukhambisana nomThethosisekelo; begodu
(b) Bethule imibiko ezeleko nangeenkhathi zoke esiBethamthethweni malungana neendaba ezingaphasi kwelawulo labo.
134. Ukuraga komKhandlu wezokuphatha emva kwamakhetho
Lokha amakhetho wesibethamthetho sephrovinsi abanjwa, umKhandlu wezokuphatha namalunga walo ahlala anamandla wokusebenza kufikela lapha umuntu okhethwe ukuba nguNdunakulu siBethamthetho esilandelako athoma ukusebenza.
135. Ukufunga namkha ukuzibopha
1.	Ngaphambi bona amalunga womKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi angathoma ukwenza imisebenzi yabo, kufanele bafunge namkha bazibophe ngokuthembeka kuRiphabhligi nokuthobela umThethosisekelo,ngokukhambisana neTjhejuli 2.
136. Ukuziphatha kwamalunga wemikhandlu yezokuphatha
(1)	Amalunga womKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi kufanele aziphathe ngendlela ebekwe mthetho wenarha.
(2)	Amalunga womKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi ngeze bavunyelwa bonyana -
(a) Benze omunye umberego abazokubhadelelwa wona;
(b)	Bona baziphathe ngendlela engakhambisani neenkhundla zabo namkha bazivumele bonyana babe sebujameni lapho kunengozi yokutjhayisana phakathi kwemiberego yabo yombuso neenrhuluphelo zabo zangeqadi; namkha
(c)	Baberegise iinkhundla zabo namkha omunye nomunye umbiko abawuthole ngesibanga somberego wabo ukuzingenisela imali namkha benzele omunye umuntu inzuzo ngendlela ephambene nokulunga.
137.	Ukudluliselwa kwemisebenzi
UNdunakulu ngesimemezelo somThetho angadlulisela elungeni lomKhandlu wezokuphatha-
(a) Ukuphathwa komunye nomunye umThetho obewunikelwe elinye ilunga; namkha
(b) Amanye namanye amandla namkha eminye neminye imisebenzi ebeyinikelwe elinye ilunga.
138. Ukunikelwa kwemisebenzi kwesikhatjhana
UNdunakulu, ngesimemezelo angadlulisela elungeni lomKhandlu wezokuphatha amandla namkha umsebenzi welinye ilunga elitshwilileko namkha elingakghoni ukusebenzisa amandla namkha ukwenza lowomsebenzi.
139. Ukungenangena kurhulumende wendawo
(1)	Lokha uMasipala abhalelwa namkha angafezi iimbophelelo zawo zokuphatha ngokulandela umThetho, umKhandlu wezokuphatha ofaneleko ungangenangena phakathi ngokuthatha amanye namanye amagadango ukuqinisela ukufezwa kweembopho, kufaka hlangana-
(a)	Bona ukhuphe umlayo kuMasipala obekisa izinga lelo ubhalelwa ngalo ukufeza iimbopho zalo, etjho namagadango afanele athathwe bona iimbopho lezo zifezeke; begodu
(b)	Uthathe ngokwawo umsebenzi bona kufezeke isibopho leso esiqakathekileko kilowo Masipala kufikela ezingeni lapha kutlhogeka uku -
(i)	Raga izinga eliqakathekileko leNarha namkha ukufikelela izinga okungasenani elidingekako ekwethuleni kwemisebenzi;
(ii)	Vimbela amagadango angazwakaliko angathathwa mKhandlu kaMasipala, begodu angalimaza iinrhuluphelo zakaMasipala omunye namkha zePhrovinsi yoke; ukuraga ibumbano kwezomnotho;
(c )	Ukuhlakaza umKhandlu kaMasipala nokuqatjha umlawuli kufikela umKhandlu omutjha kaMasipala umenyezelwe nangabe kukhona okukatelela bonyana igadango elinjalo lithathwe.
(2)	Lokha umKhandlu wezokuphatha ingenangena phakathi iindaba zabomasipala ngokulandela isigatjana (1) (b) -
(a) kumele ilethe isaziso esitloliweko yokungenangena -
(i) elungeni leKhabhinethe eliphathelene neenda zikarhulumende; begodu
(ii)	esibethamthethweni sephrovinsi kanye nomKhandlu wamaPhrovinsi ofanelako, ngamalanga ali-14 emva kobanyana ukungenangena lokho kuthomile;
(b) Ukungenangena kumele kuphele nangabe-
(i)	Ilunga leKhabhinethe eliphathelene neendaba zikarhulumende wekhaya lingavumeli ukungenangena ngamalanga ama-28 ngemva kokuthoma kokungenangena namkha ekupheleni kwalesosikhathi akakavumeli ukungenangena lokho; namkha
(ii)	UmKhandlu awuvumeli ukungenangena lokho ngamalanga ali-180 ngemva kobanyana sekuthomile namkha ekupheleni kwaleso sikhathi akakavumeli ukungenangena lokho; begodu
(c ) umKhandlu kumele, ukungenangena nakusaragela phambili, uqalisise ukungenangena lokho ukuze benze iimphakamiso ezifaneleko kusigungu sephrovinsi.
(3)	Nangabe umKhandlu kaMasipala uhlakaziwe ngokwesigatjana (1) (c) -
(a) isigungu sephrovinsi kumele silethe isaziso esitloliweko sokuhlakazwa ngokurhabileko -
(i)	elungeni leKhabhinethe eliphethe iindaba zikarhulumende wendawo; begodu
(ii)	esibethamthethweni sephrovinsi nemkhandlwini wamaphrovinsi afaneleko; begodu
(b)	isenzo sokuhlakaza singathoma ukusebenza emalangeni ali-14 ngemva kwelanga lokwamukelwa kwesaziso leso mKhandlu ngaphandle nange sibekelwe eqai lilunga leKhabhinethe namkha mKhandlu ngaphambi kokuphela kwamalanga ali-14.
(4)	Nangabe umasipala akafezi iimbopho ngokomThethosisekelo namkha ngokomThetho ukuvuma isabelo seemali namkha amanye amagadango wokukhuliswa kweentela nokunikela umvuzo kusabelo seemali, isigungu sephrovinsi esiphathelene nalokho kumele singenelele ngokuthatha amagadango afaneleko ukuqinisekisa bonyana isabelo seemali namkha amagadango lawo wokukhulisa iintela ayamukeleka, kufaka hlangana umKhandlu kaMasipala begodu--
(a)	ukuqatjhwa komlawui kufikela bekumenyezelwa ukukhethwa komKhandlu kaMasipala; begodu
(b)	ukuvumela isabelo seemali sesikhatjhana namkha amagadango wokukhuliswa kweentela akghonakalisa ukuragela phambili kokusebenza kukamasipala.
(5)	Nangabe umasipala, ngokungakhambi kuhle endabeni zabo zeemali, isemrarweni namkha ukungafezeki kweembopho zayo zokunikela imisebenzi esisekelo namkha ukufezakalisa imbopho zayo zeemali, namkha bavuma bonyana abakwazi ukwenza iimbopho zabo, isigungu sephrovinsi esifaneleko simele-
(a)	linikele iqhinga lokobanyana umasipala ahlangabezane neembopho zakhe ngokunikela imisebenzi esisekelo namkha isibopho sabo sezeemali, ezi-
(i)	fanele zilungiswe ngokuya ngokomThetho wenarha; begodu
(ii) ibopha umasipala ekusebenziseni amandla wayo wesigungu nawomThetho, emandleni afunekako wokurarulula umraro weemalu; begodu
(b)	Ukuhlakaza umKhandlu kaMasipala, nangabe umasipala akavumeli amagadango womThetho, kufaka hlangana isabelo seemali namkha amagadango wokukhulisa intela, efuneka ukuphumelelisa iqhinga lokulungisa, begodu
(i)	Aqatjhe umlawuli kufikela umKhandlu kamasipala omutjha ukhethwa namkha kumenyezelwe bonyana ukhethiwe begodu banikelwe ibhajethi yesikhatjhana namkha amagadango wokwenza imali ezobenza bonyana babe neengeniso ukuze baragele phambli nokwenza umsebenzi kamasipala; namkha
(c)	nangabe umKhandlu kamasipala awukahlakazwa ngokwendima (b); kumele kuthome isibopho sokusebenzisa iqhinga lokuphumelela kufikela ezingani lapho umasipala angeze asebenzisa iqhinga lokuzivuselela.
(d)	Nangabe isigungu sephrovinsi iyangenela kumasipala ngokwesigatjana (4) namkha (5), kumele ilethe isaziso esitloliweko sokungenelela -
(i) elungeni leKhabhinethe eliphathelene neendaba zaborhulumende, begodu
(ii)	esibethamthethweni sephrovinsi banomKhandlu wamaphrovinsi, ngamalanga amakhomba emva kokungenelela.
(6)	Nangabe isigungu sephrovinsi asisebenzisi amandla waso namkha asenzi umsebenzi otjhiwo kusigatjana (4) namkha (5); isigungu senarha kumele singenelele ngokuya nokwesigatjana (4) namkha (5) esikhundleni sesigungu sephrovinsi esifaneleko.
(7)	UmThetho wenarha ungalawula ukusetjenziswa kwesigaba lesi, kufaka hlangana iinkambiso ezihlonywe ngilesi sigaba.
[Isigaba 139 sijanyiselelwe sigaba 4 somThetho 11 ka-2003]
140.	Iinqunto eziphezulu
(1)	Isiqunto sikaNdunakulu wePhrovinsi kufanele sitlowe phansi nange -
(a) Sithethwe malungana nomThetho; nofana
(b) Sinemiphumela yangokomThetho.
(2)	Isiqunto esitloliweko sikaNdunakulu kufanele sitlikitlwe godulilunga lomKhandlu wozokuphatha nange isiquntweso sithinta umsebenzi onikelwe ilungelo.
(3)	Iimemezelo, imithetjhwana kunye neentlabagelo zemithetjhwana emincani yePhrovinsi kufanele kwaziswe umphakathi.
(4)	Umthetho wePhrovinsi ungatjho indlela leyo, begodu nokufikela, iinsetjenziswa ezitjhwiwo esigatjhaneni (3)	kufanele -
(a) wendlalwe esibethamthethweni sephrovinsi; begodu
(b) bewuvunyelwe sibethamthetho sephrovinsi.
141.	Isitjhukumiso sokuzwakalisa ukungabi nethemba
(1)	Lokha isibethamthetho sephrovinsi ngesiqunto esamukelwe inengi lamalunga wasoiphasisa isiphakamiso sokuzwakalisa ukungabi nethemba kumKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi ngaphandle koNdunakulu, uNdunakulu kufanele abumbe kabutjha umKhandlu loyo.
(2)	Lokha isibethamthetho sephrovinsi ngesiqunto esamukelwe inengi lamalunga waso siphasisa isiphakamiso sokungabi nethemba kuNdunakulu, uNdunakulu namanye amalunga womKhandlu wezokuphatha kufanele batjhiye phasi iinkhundla zabo
UmThethosisekelo wePhrovinsi (iingaba 142-145)
142.	Ukwamukelwa kwemiThethosisekelo yamaPhrovinsi
Isibethamthetho sephrovinsi singaphasisa umThethosisekelo wePhrovinsi, namkha nakunokwenzeka sitjhugulule umThethosisekelo wayo, lokha nangabe ubuncani bobubili ebuthathwini kwamalunga waso bavowutela umThethosisekelo loyo.
143.	Okumumethwe miThethosisekelo yamaPhrovinsi
(1)	ImiThethosisekelo yamaPhrovinsi namkha itjhuguluko emThethwenisisekelo kufanele ukhambisane nomThethosisekelo lo, kodwana ungabonelela lokhu -
(a)	Izakhiwo neendlela zeembethamthetho namkha umKhandlu wezokuphatha ezihlukileko kulezi ezibonelelwe ngaphakathi komThethosisekelo lo; namkha
(b)	Ukusungulwa, umsebenzi, amandla begodu nobujamo boburholi besintu, lapha kufanele khona.
(2)	Iinjamiso ezifakwe emThethwenisisekelo wePhrovinsi namkha umThethosisekelo wetjhuguluko ngokulandela iindima (a) namkha (b) yesigatjana (1) -
(a)	Kufanele zikhambisane neSahluko 3 nemigomo ekusigaba 1; begodu
(b)	Angeze zithweswe iPhrovinsi amandla namkha imisebenzi leyo ewela -
(i) Ngaphandle kwendawo yamandla aphiwe iPhrovinsi ngokulandela amaTjhejuli 4 no 5; namkha
(ii) Ngaphandle kwamandla nemisebenzi ethweswe iPhrovinsi ziimiso ezinye zalomThethosisekelo.
144.	Ukuqinisekiswa kwemiThethosisekelo yamaPhrovinsi
(1)	Lokha nangabe isiBethamthetho sePhrovinsi siphasise umThethosisekelo namkha umThethosisekelo wetjhuguluko, uSomlomo wesiBethamthetho kufanele adlulisele umtlolo loyo womThethosisekelo namkha umThethosisekelo wetjhuguluko eKhotho yomThethosisekelo bonyana iwuqinisekise.
(2)	Akunamtlolo womThethosisekelo namkha umThethosisekelo wetjhuguluko ozakuba mThetho bekufike lapho iKhotho yomThethosisekelo iqinisekise bonyana -
(a)	Umtlolo loyo ophasisweko ukhambisana nesigaba 142; begodu
(b)	Umtlolo woke uzalisa iindingo zesigaba 143.
145 Ukutlikitlwa, ukwaziswa nokulondwa kwemiThethosisekelo yamaPhrovinsi
(1)	UNdunakulu wePhrovinsi kufanele amukele begodu atlikitle umtlolo womThethosisekelo wePhrovinsi namkha umThethosisekelo wetjhuguluko loyo osele uqinisekiswe ikhotho yomThethosisekelo.
(2)	UmTlolo owamukelwe bewatlikitlwa nguNdunakulu kufanele waziswe ngaphakathi kweGazede yomBuso weNarha begodu ubamThetho ekwazisweni kwawo namkha elangeni lamuva, eliquntwe ngiloyo mThethosisekelo namkha umThethosisekelo wetjhuguluko.
(3)	Umtlolo otlikitliweko womthethosisekelo namkha umthethosisekelo wetjhuguluko wephrovinsi ubufakazi obuzeleko bezimiso zawo begodu, emva kokwaziswa, kufanele udluliselwe eKhotho yomThethosisekelo bona iwulonde.
Imithetho ephikisanako (iingaba 146-150)
146.	Ukungakhambisani phakathi komThetho weNarha newePhrovinsi
(1)	Lesisigaba sisetjenziswa lokha kunokutjhayisana hlangana nomThetho wenarha nomThetho wePhrovinsi owela ngaphasi kwendaw yokusebenzela etlolwe kuTjhejuli 4.
(2)	UmThetho weNarha osebenza ngokufana malungana nenarha yoke ozakubangaphezulu komThetho wePhrovinsi otjhayisana nawo lokha nangabe imibandela elandelako iyazaliswa -
(a)	UmThetho weNarha uqalane nendaba engeze yalawuleka kuhle ngokwemithetho emenyezelwe ngileyo naleyo iPhrovinsi ngokwehlukahlukana;
(b)	iinrhuluphelo zenarha iyoke zidinga bona indaba ilawulwe ngokufanako ezweni loke, begodu umThetho weNarha ubonelela ukufanana lokho ngokusungula -
(i) imigomo namazinga;
(ii) imileyo; namkha
iindlela ezilandelwako enarheni.
(c) UmThetho weNarha uyadingeka ukubonelela -
(i) ukuvikeleka kwesitjhaba;
(ii) ukubumbana kwezomnotho;
(iii) ukuvikeleka kwezorhwebo ngokuhlanganyela nokusabalaliswa kwepahla okurhwetjwa ngayo ngobunengi, ukwenziwa komberego, imali nezomsebenzi ;
(iv) ukuthuthukisa zomnotho nangale kwemingcele yamaPhrovinsi;
(v) ukuraga bona kubenokulingana begodu kube namathuba alinganako emisebenzini yombuso kibo boke; namkha
(vi) ukuvikeleka kwebhoduluko.
(3)	UmThetho weNarha ubangaphezulu komThetho wePhrovinsi lokha nangabe lowomThetho weNarha unqophele ekuvimbeleni igadango elingazwakaliko lePhrovinsi lelo -
(a) elingakhubaza umnotho, ipilo nokuvikeleka kweenrhuluphelo zenye iPhrovinsi namkha zenarha iyoke; namkha
(b) ukuriyadisa ukusetjenziswa kwendlela yekambiso kwezomnotho yenarha mazombe.
(4)	Nangabe kunephikiswano malungana nokuthi umThetho weNarha uyatlhogeka ngehloso etlolwe esigatjaneni (2) begodu nokuthi iphikiswano izangaphambi kwekhotho ukuze kutholwe isiqunto, ikhotho, kufanele ihlolisise ukwamukelwa namkha ukwaliwa kwalomThetho mKhandlu weNarha wamaPhrovinsi.
(5)	UmThetho wePhrovinsi obangaphezu komThetho weNarha lokha nangabe isigatjana (2) no (3) asisetjenziswa.
(6)	UmThetho obekwe ngokulandela umThetho wePalamende namkha umThetho ungaphumelela kwaphela lokha wamukelwe mKhandlu weNarha wamaPhrovinsi.
(7)	Nangabe umKhandlu awufikeleli isiqunto ngaphakathi kwamalanga ama- 30 kokuhlala kokuthoma kwawo emva kokudluliselwa kwalowo mThetho kiwo, lowo mThetho kufanelwe uthathwe ngeendlela zoke njengomThetho ovunyelwe mKhandlu.
(8)	Nangabe umKhandlu weNarha wamaPhrovinsi awamukeli umThetho odluliselwe kiwo ngokwesigaba (6), ufanele, ngaphakathi kwamalanga ama- 30 yesiqunto sawo, uthumele amabanga atjho bonyana kungani ungakavumeli lowo mThetho esiphathisweni esidlulisele lowo mThetho kiwo.
147. Ukutjhayisana okhunye
(1)	Lokha nangabe kuba nokutjhayisana hlangana nomThetho weNarha nesimiso somThethosisekelo wePhrovinsi malungana (a) indaba, leyo lomThethosisekelo udinga bonyana yenzelwe isimemezelo somThetho weNarha, umThetho weNarha lowo obangaphezulu kwalesimiso esithintekako somThethosisekelo;
(b) Nokungenangena phakathi kwenarha ngokulandela isigaba 44(2), umThetho weNarha uba ngaphezu kwalesimiso somThethosisekelo wePhrovinsi; namkha
(c) Nendaba engaphakathi kwendawo yokusebenza etlolwe kuTjhejuli 4, isigaba 146 sisetjenziswa sengathi isimiso esithintekako somThethosisekelo wePhrovinsi besimThetho wePhrovinsi otjhiwo kilesosigaba.
(2)	UmThetho weNarha otjhiwo esigabeni 44(2) ubangaphezu komThetho wePhrovinsi malungana neendaba ezitjhiwo eendaweni zokusebenza ezimumethwe iTjhejuli 5.
148. Ukutjhayisana okungararulwekiko
Lokha umraro omalungana nokutjhayisana ungakghoni ukurarululwa ikhotho yomThethosisekelo, umThetho weNarha obangaphezulu komThetho wePhrovinsi namkha umThethosisekelo wePhrovinsi.
149. Ubujamo bomThetho ongakabikhona
Isiqunto seKhotho bona umThetho ubangaphezu komThetho omunye asitjho bonyana umThetho otjhidiswako ophelelwa mamandla womThetho, kodwana loyo omunye umThetho uhlala ungasebenzi lokha nakusolo ukutjhayisana lokho kukhona.
150. Ukuhlathululwa kokungakhambisani
Lokha nayiqalane nokutjhayisana okubonakala kukhona hlangana nomThetho weNarha newePhrovinsi, namkha hlangana nomThetho weNarha nomThethosisekelo wePhrovinsi, enye nenye ikhotho kufanele ikhethe ihlathululo oluzwakalako lalowo mThetho namkha umThethosisekelo leli libalekela ukutjhayisana kunehlathululo eletha ukutjhayisana.
ISAHLUKO7
URHULUMENDE WENDAWO (iingaba 151-164)
151 Amajamo wabomasipala
(1)	Umkhakha womBuso weNdawo ubunjwa boMasipala abafanele basungulwe kiyo yoke inarha yeRiphabhligi.
(2)	Amandla wokuphatha nokwenza umThetho wakaMasipala athweswe umKhandlu kaMasipala.
(3)	UMasipala unelungelo lokulawula ngokwayo iindaba ezimalungana nombuso wendawo zomphakathi wawo, ngaphasi komThetho weNarha newePhrovinsi, njengobana kutjho umThethosisekelo.
(4)	UmBuso weNarha newePhrovinsi ngeze wehlise namkha unyaze ikghono namkha ilungelo likaMasipala lokusebenzisa amandla wawo namkha wokwenza umsebenzi wawo.
152. Iminqopho yomBuso wendawo
(1)	Iminqopho yombuso weNdawo ngile -
(a)	Ukubonelela umbuso wentando yesitjhaba newuziphendulelako kumiphakathi;
(b)	Ukubonelela ukwethulwa kwemisebenzi emiphakathini ngokuragela phambili;
(c)	Ukuthuthukisa zehlalakuhle nezomnotho zomPhakathi;
(d)	Ukuthuthukisa ibhoduluko elivikelekileko nelinepilo;
(e)	Ukukhuthaza ukuzibandakanya komphakathi neenhlangano zomphakathi eendabeni zomBuso weNdawo.
(2)	UMasipala ufanele alwe, ngakhokoke okusemandleni wawo nakutjhejwe ukuphatha neemali, bonyana ufikelele imnqopho etjhiwo esigatjaneni (1).
153. Imisebenzi yokuthuthukisa yaboMasipala
1.	UMasipala ufanele -
(a)	Akhe begodu alawule zokuphatha, malungana neenlinganiso zeemali, ukuraga amahlelo, iindingo eziqakathekileko zomphakathi ibingizo ezicatjangelwa ngaphambili, begodu urage intuthuko kwezehlalakuhle nomnotho womphakathi; begodu
(b)	Urage ukusetjenziswa kwamahlelo wentuthuko weNarha mazombe newePhrovinsi.
154. AboMasipala embusweni webambiswano
(1)	Umbuso yeNarha neyePhrovinsi, ngomThetho namkha amanye amagadango, kufanele irhelebhe aboMasipala bona bafinyelele imnqopho yomBuso weNdawo, begodu kufanele yengeze nokungezelela amandla wombuso wendawo bona ukgone ukulawula iindaba zawo.
(2)	UmThetho weNarha newePhrovinsi othinta ubujamo, iinkhungo, amandla nemisebenzi yombuso weNdawo kufanele waziswe emphakathini bonyana uveze amazizo wawo ngaphambi kobonyana ungeniswe ngeKorweni yePalamende eKulu namkha isiBethamthetho sePhrovinsi, ngendlela leyo evumela umBuso weNdawo ohlelekileko, abomasipala nabanye abantu abaneenfisakalelo bonyana babe netjhudu lokuveza imibono yabo malungana nomThetho-osahlongozwako loyo.
155. Ukuhlonywa kwaboMasipala
(1) Kuneengaba ezilandelako zobomasipala:
(a)	Isigaba A: Umasipala onamandla angezelelweko begodu nokuziphatha ngokomThetho endaweni yawo.
(b)	Isigaba B: Umasipala ohlukaniselwe amandla begodu nokuziphatha ngokomThetho endaweni yawo enesigaba C sikamasipala ngaphasi kwendawo ewela kiyo.
(c)	Isigaba C: Umasipala onikelwe amandla begodu nokuziphatha ngokumThetho endaweni efaka hlangana abomasipala abangaphezulu koyedwa.
(2)	UmThetho weNarha kufanele uhlathulule iingaba eziihlukeneko zabomasipala abangahlonywa ngaphakathi kwesigaba sinye.
(3)	UmThetho weNarha ufuze: -
(a)	Wenze indlela yokubona bonyana indawo kufanele ibenesigaba sinye isigaba A nofana kufanele ibe neengaba ezimbili iingaba B no C zabomasipala.
(b)	wenze indlela begodu namano wokusika imikhawulo yabomasipala libandla elizijameleko; begodu
(c)	ngokwesigaba 229, wenze iinjamiso zokuhlukanisa kuhle amandla begodu nemisebenzi Ukuhlukaniselana amandla begodu nemisebenzi hlanga kwesigaba B nesigaba C sabomasipala kungehluka ukuhlukaniselana amandla kunye nemisebenzi hlanga nezinye iingaba zikaB zabomasipala neengaba C zabomasipala.
(4)	UmThetho otjhiwo esigatjaneni (3) kufanele uyelele ukuhlinzeka ngemisebenzi yabomasipala ngendlela elinganako begodu nekgonakalako.
(5)	UmThetho wePhrovinsi ufanele ubonelele iingaba ezahlukeneko zabomasipala ezingahlonywako kuPhrovinsi.
(6)	Omunye nomunye umbuso wePhrovinsi kufanele uhlome abomasipala kuPhrovinsi ngendlela ekhambisana nomThetho ojanyisiwe ngesigatjana (2) begodu (3) begodu, ngokomThetho nofana ngezinye iindlela, kufanele -
(a)	uhlinzeke ngokulawulwa begodu nokusekela umbuso wabomasipala kuPhrovinsi, begodu
(b)	ukhuphule ukuthuthukiswa kwamandla wombuso weNdawo ukurhelebha abomasipala ukwenza imisebenzi yabo begodu ukgone ukuphatha iindaba zabo.
(6A) nangabe indlela eqliweko esesigabeni (3) (b) angeze yazaliseka ngaphandle kobanyana umkhawulo kamasipala ufikelele emkhawulweni wephrovinsi-
(i)	Umkhawulo kamasipala lowo ungabekwa ngokomkhawulo wephrovinsi kwaphela nangabe ngokulingalinganisa nokwephrovinsi leyo
(ii)	Emva kobanyana isigungu sephrovinsi sigunyazwe mThetho wenarha bonyana uhlome umasipala kileyo ndawo; begodu
(b)	umThetho wenarha unga-
(i)	ngokuya ngokwesigaba (5), sinikela ukuhlonywa kukamasipala kileyondawo lowo okuvunyelenwe ngaye kileyophrovinsi;
(ii)	inikela indlela yokusebenza yesigungu somThetho sephrovinsi kiloyo masipala nangokuya kwekambiso kamasipala loyo
(iii)	ukunikela ngobutjha imikhawulo yabomasipala lapho enye yamaphrovinsi ingafuni ukuwusekela ngokwemikhawulo njengombana ibekwe ngokwendima (a).
[Isigatjana. (6A) sifakwe ngokwesigaba 1 somThetho 3 ka-1998 satjhugululwa sigaba 2 somthetho 12 ka-2005]
(7)	Umbuso wenarha, ngokwesigaba 44, begodu nemibuso yamaPhrovinsi inamandla ngakomThetho nangokokuphatha ukuhlolisisa ukusebenza okubonakalako kwabomasipala ngemisebenzi yabo malunga neendaba ezitjhiwo kuTjhejuli 4 begodu 5, ngokulawula ukusebenza kwabomasipala kwamandla wabo wokwenza umThetho nokuphatha atjhiwo esigabeni 156(1).
156. Amandla nemisebenzi yaboMasipala
(1)	UMasipala unamandla wokuphatha nelungelo lokulawula -
(a)	iindaba zombuso weNdawo ezitlolwe engcenyeni B yeTjhejuli 4 nengcenye B yeTjhejuli 5; begodu
(b)	enye nenye indaba enikelwe namkha edluliselwe kiwo mThetho weNarha namkha wePhrovinsi.
(2)	UMasipala angenza begodu alawule imithetho ekulawuleni iindaba lezo unelungelo lokuzilawula.
(3)	Ngaphasi kwesigaba 151(4)	umThetjhwana otjhayisana nomThetho weNarha namkha wePhrovinsi awukho emthethweni. Lokha nangabe kunokutjhayisana hlangana nomthethwana nomThetho weNarha namkha wePhrovinsi lokho okungasetjenziswako ngebanga lokutjhayisana okutjhiwo esigabeni 149, lowo mThetjhwana ufanele uthathwe njengosemThethweni esikhathini leso lowo mThetho solo ungasetjenziswa.
(4)	UmBuso weNarha newePhrovinsi kufanele inikele namkha idlulisele kuMasipala, ngesivumelwano esimumethe eminye neminye imibandela, ilawulo lendaba etlolwe engcenyeni A kaTjhejuli 4 namkha engcenyeni A kuTjhejuli 5 leyo elumatha umbuso weNdawo, nangabe -
(a) leyo ndaba ingaragwa ngcono lokha ilawulwa kundawo; begodu
(b) uMasipala unawo amandla wokuyiraga.
UMasipala unelungelo lokusebenzisa amanye namanye amandla malungana nendaba ekutlhogakala ngokuzwakalako namkha emayelana nokwenziwa komsebenzi wawo ngepumelelo.
157. Ukubunjwa nokukhethwa kwemiKhandlu yaboMasipala
(1) UmKhandlu kaMasipala ubunjwa-
(a)	Malunga akhethwe ngokulandela iingatjana (2) no (3); namkha
(b) Lokha nawubonelelwa mThetho weNarha -
(i)	Amalunga akhethwe ngomunye umKhandlu kaMasipala ukujamela umKhandlu lowo munye; namkha
(ii) malunga womabili akhethwe ngokulandela indima (a) namalunga akhethwe ngokukhambisana nendinyana (i) yalendima.
[Isigatjana 1 sijanyiselelwe sigaba 1 (a) somThetho 8 ka-2002 kanye nesigaba 3 somthetho 15 ka-2008.]
(2)	Amakhetho wamalunga womKhandlu kaMasipala njengobana abonelelwa phambili sigatjana (1)(a) afanele akhambisane nomThetho weNarha lowo ufanele ubeke indlela -
(a) kokujanyelwa kweenhlangano ngokuya ngamavowutu atholwe ngizo okusekelwe phezu kwerherho elifanako labavowuti bendawo kaMasipala, begodu ebonelela ukukhethwa kwamalunga avela erherhweni labo ng'khetheni behlangano elitlolwe ngokulandelana okuquntwe inhlangano; namkha
(b)	Ngokujanyelwa kweenhlangano ukuya ngamavowuti atholwe ngizo njengoba kutjhiwo endimeni (a) okuhlangane nendlela yokujanyelwa kwamaWadi okusekelwe ekuhlukanisweni kaMasipala erherhweni elifanako labavowuti lenarha.
(3)	Indlela yeKhetho ngokulandela isigatjana (2) lesi kufanele iqiniseke bona inani lamalunga woke akhethwe kuvela ehlanganweni enye nenye itjengisa koke ukujanyelwa ngokuya ngamavowutu atholwe yihlangano elitlolelwe iinhlangano lezo.
(3)	Irherho lamakhetho ngokuya ngokwesigajana (2) kumele liphelele ngokujameleka okulinganako.
[Isigatjana (3) sijanyiselewe ngokwesigaba 1 (b) somThetho 8 ka-2002 ]
(4)	(a)	Lokha nangabe indlela yokhetho ifaka hlangana ukujanyelwa kweWadi, ukurhunyezwa kwemikhawulo yamaWadi kufanele kwenzwe isiphathiswa esizijameleko esikhethwe ngokulandela begodu esizebenza ngekambiso ebekwe mThetho weNarha.
(b)	Lapho umkhawulo kaMasipala ubekwe ngokwesigaba 155 (6A), iwadi ehlonywe kilowo mkhawulo kamasipala angeze yeqela emkhawulweni wephrovinsi leyo.
[Indima (b) yesigaba 3 somthetho 12 ka-2005. Isigatjana (4) sijanyiselewe ngesigaba 2 somThetho 3 ka-1998]
(5)	Umuntu angavowuta kuMasipala kwaphela lokha umuntu lowo atloliswe engcenyeni yalowo Masipala erherhweni elifanako labavowuti lenarha.
(6)	UmThetho weNarha otjhiwo esigatjaneni 1 (b) kufanele usungule ikambiso yokubekwa eenkhundleni leyo ezakuvumela iinhlangano neenrhuluphelo ezivezwa ngaphakathi komKhandlu kaMasipala, begodu ebonelela bonyana lezonkhundla zizaliswa ngokujanyelwa okufaneleko.
158. Ubulunga bemiKhandlu kaMasipala
(1)	Esinye nesinye isakhamuzi esinelungelo lokovowutela umKhandlu kaMasipala sinelungelo lokuba ilunga lomKhandlu loyo, ngaphandle -
(a)	Komuntu omunye nomunye oqatjhwe namkha asebenza uMasipala begodu athola umrholo ngebanga lokuqatjhwa namkha ukusebenza lokho; begodu loyo ongakalibalelwa ekwalelweni kwalelilungelo ngokulandela umThetho weNarha;
(b)	Komuntu omunye nomunye oqatjhwe namkha osebenza umbuso kwelinye izinga, begodu athola umrholo ngebanga lokuqatjhwa namkha ukusebenza lokho, begodu owamukwe ubulunga bomKhandlu ngokulandela umThetho weNarha;
(c)	Komuntu omunye nomunye owamukwe ilungelo lokuvowutela iKoro ye Palamende eKulu namkha owalelwa ngokulandela isigaba 147(1) (c), (d) namkha (e) ukuba lilunga leBandla;
(d)	Lilunga leKoro yePalamende, umKhandlu weNarha wamaPhrovinsi namkha isiBethamthetho sePhrovinsi: kodwana ukwalelwa lokhu angezekusetjenziselwe ilunga lomKhandlu kaMasipala ojamela umbuso wendawo kumKhandlu kaMasipala; namkha
(e)	Ilunga lomKhandlu kaMasipala omunye; kodwana ukungabi nelungelo lokhu akusebenzi kulilunga lomKhandlu kaMasipala elijamela umKhandlu lowo komunye umKhandlu womhlobo ohlukileko.
(2)	Umuntu ongakalungeli ukuba ilunga lomKhandlu kaMasipala ngokulandela isigatjana (1)(a), (b), (d) namkha (e) angaba ngung'khetheni womKhandlu, ngaphasi kwanoma ngiyiphi iinrhunyezo namkha imibandela esungulwe mThetho weNarha.
(3) Izikhundla kuMkhandlu kaMasipala kumele zigcwaliswe ngokuya koMthetho weNarha. [Isigatjana 3 singezelelwe sigaba 4 soMthetho 15 ka-2008].
159. Isikhathi semiKhandlu kaMasipala
(1)	Isikhathi leso imiKhandlu kaMasipala ivowutelwe sona angeze sadlula iminyaka emihlanu, njengobana kubekwe mThetho weNarha.
(2)	Nangabe umKhandlu kaMasipala uyasuswa ngokomThetho wenarha, namkha isikhathi sawo somsebenzi nasiphalako, ikhetho kumele libanjwe kungakadlulli amalanga ama-90 umKhandlu lowo sewususiwe namkha isikhathi sawo sesiphelile.
(3)	UmKhandlu kaMasipala, ingasi umKhandlu osusiweko ngokulandela ukungenelela ngokwesigaba 139, usengasebenza kusukela ngesikhathi esuswe ngaso namkha isikhathi sawo siphelile, kufikela umKhandlu omutjha okhethiweko umenyezelwa ngokomThetho.
[Isigaba 159 sijanyiselelwe sigaba 1 somThetho 2 ka-1998]
160. Iinkambiso zangaphakathi
(1) UmKhandlu kaMasipala -
(a) Wenza iinqunto ngokusetjenziswa kwawo woke amandla begodu nokwenza imisebenzi kamasipala woke;
(b) Kufanele uzikhethele usihlalo wawo;
[Ilanga lokuthoma ukusebenza kwendima (b) : 30 Juni 1997.]
(c) Ungakhetha ikomiti ekulu namanye amakomiti malungana nomThetho weNarha; begodu
(d) Ungaqatjha abasebenzi labo abadingekako ukwenza imisebenzi yawo ngokupheleleko.
(2) Imisebenzi elandelako angeze idluliselwe phambili mKhandlu kaMasipala:
(a) Ukwenziwa kwemithetho kamasipala;
(b) Ukuvunyelwa kwamabhajethi;
(c) Ukufakwa kweenlinganiso kunye neentela ezinye, imithelo neminye imisebenzi; begodu
(d) Nokukhulisa iimbolekiso.
(3)	(a) Inengi lamalunga womKhandlu kaMasipala kufanele babekhona ngaphambi kobonyana ivowuti ingathathwa kwenye nenye indaba.
(b)	Zoke iindaba ezimalungana nokutjhiwo sigatjana (2) siquntwa ngesiqunto esithethwe mKhandlu kaMasipala ngevowuti esekelwa inengi lamalunga lawo.
(c)	Zoke ezinye iindaba phambi komKhandlu kaMasipala.
(4)	Awuko umthetjhwana ongaphasiswa mKhandlu kaMasipala ngaphandle kobonyana -
(a)	Woke amalungu womKhandlu anikelwe isaziso ngaphakathi wesikhathi esizwakalako; begodu
(b)	Umthetjhwana lowo ohlongozwako waziswe emphakathini bonyana uveze imibono.
(5)	UmThetho weNarha ungabonelela indlela equnta -
(a)	Ubukhulu bomKhandlu kaMasipala;
(b)	Nanyana umKhandlu kaMasipala ungakhetha ikomidi yelawulo namkha noma ngiyiphi ikomidi;
(c)	Ubukhulu bekomidi yezokuphatha namkha enye ikomidi yomKhandlu kaMasipala.
(6)	UmKhandlu kaMasipala ungenza imithetjhwana ebonelela imigomo neenqunto eziqalene nokulandelako -
(a)	Ukuhleleka kwawo ngaphakathi
(b)	Umsebenzi nekambiso wawo; begodu
(c)	Ukusungulwa, ukubunjwa, indlela yekambiso, amandla nemisebenzi yamakomidi wawo.
(7)	UmKhandlu kaMasipala kufanele urage umsebenzi wawo etjhatjhalazini, begodu ungabambela imihlangano yawo neye makomidi wawo emsitheleni kwaphela nangabe kufanelekile ukwenza njalo makutjhejwe umhlobo waloyo umsebenzi owenziwako.
(8)	Amalunga womKhandlu kaMasipala alungele ukuzibandakanya ekambisweni wawo naleyo yamakomidi awo ngokulandela indlela -
(a)	evumela iinhlangano neerhuluphelo ezikhona emKhandlwini bonyana zijanyelwa ngokufeneleko;
(b)	ekhambisana nentando yesitjhaba; begodu
(c )	engalawulwa ngomThetho weNarha.
161. Amalungelo akhethekileko Ukuvikeleka
UmThetho wePhrovinsi owakhiwe ngokomThetho weNarha ungabonelela ukuvikeleka nokulibalelwa kwemiKhandlu kaMasipala namalunga wawo.
162. Ukwaziswa kwemithetjhwana kaMasipala
(1) Imithethwana kaMasipala ungakatelelwa kwaphela lokha waziswe emThethweni ogadangisiweko wePhrovinsi ethintekako.
(2) Igazede yephrovinsi yangokomthetho kufanele yazise imithetjhwana kaMasipala lokha uMasipala abawa lokho.
(3)	Imithetjhwana kaMasipala kufanele ifikelele umPhakathi.
163. UmBuso weNdawo ohlelekileko
UmThetho wePalamende omenyezelwe ngokulandela ikambiso esungulwe esigabeni 76 kufanele -
(a) Ubonelele ukutjhejwa kweehlangano zeNarha nePhrovinsi ezijamela abomasipala;
(b) Ubeke iindlela lezo ngazo umbuso weNdawo unga -
(i) Thintana nombuso weNarha nowePhrovinsi;
(ii) khomba abajameli abazakuthatha indima emKhandlwini wamaPhrovinsi weNarha; begodu
(iii)	Zibandakanya ekambisweni ebekwe emthethweni wenarha obonelwe phambili esigabeni 221 (1) (c).
[Indima (b) ijanyiselelwe sigaba 4 somThetho 2 ka-2001.]
164. Ezinye iindaba
Zoke iindaba ezimalungana nombuso weNdawo ezingakabonelelwa emThethosisekelo zingabonelelwa mThetho weNarha, namkha mThetho wePhrovinsi ngokulandela imibandela yomThetho weNarha.
ISAHLUKO 8
AMAKHOTHO NOKULAWULWA KOBULUNGISA (iingaba 165-180)
165.	Amandla wezobulungiswa
(1) Amandla welawulo zobulungiswa weRiphabhligi athweswe amaKhotho.
(2) Amakhotho azijamele, begodu angaphasi kwaphela kwalomThethosisekelo nomThetho, lo ofanele ukuwusebenzisa ngaphandle kokwesaba, ukuthatha ihlangothi nokugandelela.
(3)	Akakho umuntu namkha igatjha lombuso elizakungenangena phakathi nokuphazamisa umsebenzisa wamakhotho.
(4)	Amagatja wombuso, ngokusebenzisa umThetho namanye amagadango, afanele arhelebhe nokuvikela amakhotho, aqinisekise ukuzijamela, ukungathathi ihlangothi, ukuhlonipheka, nokufikelelwa kwawo begodu nekgono lamakhotho la.
(5)	Ukugunyaza namkha isiqunto esikhutjhwe yikhotho sibopha boke abantu namagatja womBuso lawo sisebenza kiwo.
166.	Ukuhlelwa kwerherho loBulungiswa
Amakhotho ngila -
(a) IKhotho yomThethosisekelo;
(b) IKhotho ePhakemeko yezokuBuyekeza iinGwebo;
(c) Amakhotho aPhakemeko, kufakwa hlangana nenye nenye ikhotho ephakemeko yokubuyekeza esungulwe mThetho wePalamende bona ilalele iimbawo zokubuyekeza ezibuya emaKhotho aPhakemeko;
(d) AmaKhotho waboMarhastrada;
(e) Enye nenye ikhotho esungulwe namkha evunyelwa ngokulandela umThetho wePalamende, kufakwa hlangana namakhotho wezinga elilingana nawamaKhotho aPhakameko namkha newamaKhotho waboMarhastrada.
167. IKhotho yomThethosisekelo
IKhotho yomThethosisekelo ibunjwa liJaji eliKhulu leSewula Afrika, iPhini leJaji elikhulu namanye amajaji alithoba
[Isigatjana (1) sijanyiselelwe sigaba 11 somThetho 6 ka-2001]
(2)	Isiqunto malungana nomraro owethulwe ngaphambi kweKhotho yomThethosisekelo kufanele sithathwe okungasenani majaji abunane.
(3)	IKhotho yomThethosisekelo -
(a) iyikhotho engaphezulu kwazo zoke ekuraruleni imiraro emalungana nomThethosisekelo;
(b) ingararulula kwaphela imiraro emalungana nomThethosisekelo nendaba ezimalungana neenqunto zomThethosisekelo; begodu
(c) ngiyo ikhotho le ethatha isiqunto samaphelelo bona indaba ethile iyindaba ethintana nomThethosisekelo namkha awa.
(4)	IKhotho yomThethosisekelo kwaphela -
(a)	Enganqunta imiraro hlangana namagatja wombuso ezingeni lenarha namkha iPhrovinsi emalungana nobujamo bomThethosisekelo, amandla namkha imisebenzi yanoma ngimaphi amagatja wombuso lawo;
(b) Inganqunta bonyana namkha umThethomlingwa wePalamende namkha wePhrovinsi uyakhambisana nomThethosisekelo namkha awa, kodwana ingenza njalo kwaphela nangabe lokho ngokubonelwa phambili esigabeni 79 namkha 121;
(c) Engaqunta iiNdawo ezitjhiwo esigabeni 80 no 122.;
(d) ingaqunta bonyana umThethosisekelo wetjhuguluko ukhambisana nalo mThethosisekelo;
(e) engaqunta bona iPalamende namkha uMongameli ubhalelwe kwenza umberego wakhe awuthweswa mThethosisekelo; namkha
(f) engaqinisekisa umThethosisekelo wePhrovinsi ngokulandela isigaba 144.
(5)	Ikhotho yomThethosisekelo yenza isiqunto samaphelelo bona nofana umThetho wePalamende, umThetho wePhrovinsi namkha igadango likaMongameli kuyakhambisana nomThethosisekelo, begodu kufanele iqinisekise esinye nesinye isiqunto esigunyaza ukungabi semThethweni esenzwe iKhotho ePhakemeko yezokuBuyekeza iinGwebo namkha ikhotho ephakemeko, ngaphambi bona isiqunto leso singaba namandla womThetho.
(6)	UmThetho weNarha namkha imigomo yeKhotho yomThethosisekelo kufanele uvumele umuntu, lokha kuseenrhuluphelweni zezobulingiswa begodu nangemvuma yekhotho yomThethosisekelo -
(a) ukuletha iindaba ngokunqophileko ekhotho yomThethosisekelo; namkha
(b) enze isibawo sokubuyekeza ngokunqophileko eKhotho yomThethosisekelo ngesiqunto senye nenye ikhotho.
(7)	Indaba emalungana nomThethosisekelo efaka hlangana enye nenye indaba emalungana nokuhlathululwa, ukuvikelwa begodu nokukatelelwa komThethosisekelo.
168. IKhotho ePhakemeko yokuBuyekeza iinGwebo
(1)	IKhotho ePhakemeko yokuBuyekeza iinGwebo ibunjwa nguMongameli, iPhini likaMongameli kanye namanye amajaji wezokubuyezwa labo inani labo libekwa mThetho wePalamende.
[Isigatjana (1) sijanyiselelwe sigaba 12 somThetho 6 ka-2001]
(2)	Umraro olethwa ngaphambi kweKhotho ePhakemeko yokuBuyekeza iinGwebo kufanelwe uquntwe linani lamajaji elibekwe mThetho wePalamende.
[Isigatjana (2) sijanyiselelwe sigaba 12 somThetho 6 ka-2001]
(3)	IKhotho ePhakemeko yokuBuyekeza iinGwebo ingathatha iinqunto kuzo zoke iimbawo zokubuyekeza. Yikhotho engaphezu kwazo zoke yokubuyekeza ngaphandle kweendaba ezimalungana nomThethosisekelo begodu ingaqunta kwaphela -
(a) Iimbawo zokubuyekeza;
(b) Iindaba ezikhambelana neembawo zokubuyekeza; begodu
(c) Nomunye nomunye umraro ongathunyelwa kiyo ngokulandela ubujamo obubekwe mThetho wePalamende.
169. Amakhotho aphakemeko
IKhotho ePhakemeko ingaqunta -
(a) Enye nenye indaba yomThethosisekelo ngaphandle kwendaba leyo -
(i) Engaquntwa kwaphela iKhotho yomThethosisekelo; namkha
(ii) Edluliselwe kwenye ikhotho esezingeni elifanako neleKhotho ePhakemeko; begodu
(b) Enye nenye indaba engakanikelwa enye iKhotho mThetho wePalamende.
170. AmaKhotho waboMarhastrada namanye amaKhotho
Amakhotho waboMarhastrada namanye amakhotho woke angaqunta enye nenye indaba ebekwe mThetho wePalamende, kodwana amakhotho asezingeni elingaphasi kwelekhotho ePhakemeko angeze ahlolisise namkha agunyaze ngokokukhambisana nomThethosisekelo namkha awa komThetho omunye nomunye omenyezelweko namkha igadango elinye nelinye likaMongameli.
171. Iinkambiso zeKhotho
Amakhotho woke asebenza ngokulandela umThetho weNarha, begodu imigomo neenkambiso zawo kufanelwe zibonelelwe ngokulandelwa umThetho weNarha.
172. Amandla wamaKhotho eendabeni zomThethosisekelo
(1) Lokha nayiqunta indaba yomThethosisekelo engasemandleni wayo, ikhotho -
(a) Kufanele imemezele bona omunye nomunye umThetho namkha igadango elingakhambisani nomThethosisekelo awukho emthethweni kufikela ezingeni lokungakhambisani lokho; begodu
(b) Ingenza isiqunto esilungileko nesifaneleko, kufaka hlangana -
(i) Isiqunto esirhunyeza ukusebenza kwesimemezelo sokungabi semthethweni kusukela esikhathini esidlulileko;
(ii) Isiqunto esijamisa kwesikhatjhana ukusebenza kwesimemezelo sokungabi semthethweni ngokwesikhathi esinye nesinye nangemibandela eminye neminye.
(2)	(a) IKhotho ePhakemeko yokuBuyekeza iinGwebo, iKhotho ePhakemeko namkha ikhotho yezinga elifanako ingathatha isiqunto malungana nokukhambisana nomThethosisekelo komThetho wePalamende, umThetho wePhrovinsi namkha ngiliphi igadango likaMongameli, kodwana isiqunto esitjho ukungabi semthethweni ngokungakhambisani nomThethosisekelo asinamandla womThetho ngaphandle kwaloka siqinisekiswe ikhotho yomThethosisekelo .
(b)	IKhotho enza isiqunto esitjho ukungabi semthethweni ngokungakhambisani nomThethosisekelo, inganikeza isiqunto esivimbela kwesikhatjhana namkha elinye irhelebho lesikhatjhana kunoma ngimuphi umuntu, namkha ingajamisa ukuzwelelwa komlandu, bezekufike lapha ikhotho yomThethosisekelo ikhupa isiqunto ngokuba semthethweni kwaloyo mThetho namkha igadango.
(c)	UmThetho weNarha kufanele ubonelele ukudluliselwa kwesiqunto esitjho ukungabi semthethweni ngokungakhambisani nomThethosisekelo eKhoto yomThethosisekelo.
(d)	Omunye nomunye umuntu namkha igatja lombuso oneenrhuluphelo ezaneleko angenza isibawo sokubuyekeza, namkha enze isibawo ngokunqophileko, eKhotho yomThethosisekelo bona iqinisekise namkha itjhugulule isiqunto sekhotho enye esitjho ukungabi semthethweni ngokungakhambisani nomThethosisekelo ngokulandela isigatjana lesi.
173. Amandla wemvelo akhona
IKhotho yomThethosisekelo, iKhotho ePhakemeko yokuBuyekeza iinGwebo namakhotho aPhakemeko ahlala anamandla wokuvikela nokulawula ikambiso yazo begodu nokuthuthukisa umThetho wesintu, itjheja khulu iinrhuluphelo zezobulungiswa.
174. Ukubekwa eenkhundleni kweemphathiswa zomthetho
(1)	Omunye nomunye umma namkha ubaba olungela ngokufaneleko
ukuba ngumahluleli, ozilinganeko nofaneleko angabekwe esikhundleni sokuba siphathiswa somThetho omunye nomunye umuntu ozokubekwa esikhundleni eKhotho yomThethosisekelo kufanele godu abe sisakhamuzi seSewula Afrika.
(2) Isidingo bona iiphathiswa zifanele ukutjengisa ngokunabileko ibumbo lomhlobo nobulili beSewula Afrika kufanelwe sitjhejwe lokha nakubekwa abahluleli eenkhundleni.
(3)	UMongameli njengehloko yeKhabhinethe, emva kokuthintana neKomitjhana yeKambiso yezoBulungiswa nabarholi beenhlangano ezijanyelweko eKorweni yePalamende eKulu, ubeka esikhundleni iJaji eliKhulu neSekela lalo; begodu, ngemva kokuthintana neKomitjhana yeKambiso yezoBulungiswa, ubeka uMongameli weKhotho ePhakameko yokuBuyekezwa kweenGwebo neSekela lakhe.
[Isigatjana (3) sijanyiselelwe sigaba 13 somThetho 6 ka-2001.]
(4)	Amanye amajaji weKhotho yomThethosisekelo abekwa eenkhundleni ngumongameli emva kokuthintana noMongameli njengehloko yombuso, ngemva kokubonisana neJali eliKhulu nabarholi beenhlangano ezijanyelwe eKorweni yePalamende eKulu, ngokulandela ikambiso elandelako -
(a) IKomitjhana yeKambiso yezoBulungiswa kufanele ilungise irherho lamabizo wabantu abanyulwako adlula isibalo esibekiweko ngamabizo amathathu, ilidlulisele irherho lelo kuMongameli.
(b)	UMongameli angakhetha kilo irherhwelo lokha nakabeka abantu eenkhundleni begodu ufanele aluleke iKomitjhana yeKambiso yezoBulungiswa, athule namabanga afaneleko lokha nangabe kunomunye onyuliweko ongakamukeleki namkha nakusafanele kubekwe abanye eenkhundleni.
(c)	IKomitjhana yeKambiso yezoBulungiswa kufanele ingezelele irherho ngokunikeza ngamabizo wabanye abenyulweko begodu, uMongameli kufanele abeke abanye eenkhundleni ezisaleleko asebenzisa irherho lokuzaliselelwa lelo.
[Isigatjana. (4) sijanyiselelwe sigaba 13 somThetho 6 ka-2001.]
(5)	Ngaso soke isikhathi, kufanele okungasenani kube namalunga amane wekhotho yomThethosisekelo ebegade bangamajaji lokha nakabekwa enkhundleni ekhotho yomThethosisekelo.
(6)	UMongameli ufanele abeke amajaji wawo woke amanye amakhotho ngokwelulekwa yiKomitjhana yeKambiso yezoBulungiswa.
(7)	Abanye abahluleli kufanele babekwe eenkhundleni ngokulandela umThetho ophasisweko wePalamende, lowo ofanele ubonelele bonyana ukubekwa eenkhundleni, ukukhutjulelwa eenkhundleni eziphakemeko, ukuthunyelwa kwenye indawo yokusebenzela namkha ukuqotjhwa,
namkha ukuthathelwa igadango lokujeziswa kwalababahluleli, nowenzeka ngaphandle kokuthatha inhlangothi namkha igandelelo.
(8)	Ngaphambi kobana abahluleli labo bathome ukwenza imisebenzi yabo, kufanele bathathe isifungo, namkha bazobophe ngokukhambisana neTjhejuli 2, bona bazakugcina nokuvikela umThethosisekelo.
175. Amajaji abomjaphethe
(1)	UMongameli angabeka umma namkha ubaba bonyana abengumjaphethe wejaji eKhotho yomThethosisekelo nangabe kunesikhala, namkha lokha nangabe ijaji litshwilile.
Ukubekwa kwejaji lokhu, kungenziwa nangabe lokhu siphakamiso selunga leKhabinethe eliqalane nelawulo lezobulungiswa, lingakwenza kanye kanye neJaji eliKhulu.
[Isigatjana (1) sijanyiselelwe sigaba 14 somThetho 6 ka-2001.]
Ilunga leKhabinethe eliqalene nelawulo lezoBulungiswa kufanele libeke eenkhundleni amajaji ukuba bomjaphethe kwamanye amakhotho emva kokuthintana nejaji elisesikhundleni esiphezulu lekhotho okufanele kusebenze kiyo ijaji elingumjaphethe lelo.
176. Isikhathi esibekelwe iJaji nemirholo
Ijaji lekhotho yomThethosisekelo libekwa esikhundleni iminyaka eli- 12 engavuselelwako, kodwana kufanele litjhiye phasi isikhundla salo lokha naliba neminyaka ema-70 ubudala, kuye ngokuthi ngokuphi okwenzeka kokuthoma ngaphandle kwalapho umThetho wePalamende ungezelela isikhathi sokusebenza sejaji leKhotho yomThethosisekelo.
[Isigatjana (1) sijanyiselwe sigaba 15 somThetho 6 ka-2001.]
Amajaji amanye abaseenkhundleni kuzekufike lapha bathokoziswa iinkhundla zabo ngokulandela umThetho wePalamende.
Imirholo, izabelo ezizalisela umrholo nemizuzo yamajaji ngeze yehliswa.
177. Ukususwa esikhundleni
(1)	Ijaji lingasuswa esikhundleni kwaphela nangabe -
(a)	IKomitjhana yeKambiso yezoBulungiswa ithola bona uyahluleka ngenqa yokugula, ngokungabi nekghono okudluleleko namkha ukuziphatha kumbi okudanisako; begodu
(b)	IKoro yePalamende eKulu lenza isimemezelo bona ijaji lelo lisuswe esikhundleni ngesiqunto esamukelwa ngobuncani bobubili ebuthathwini wamalunga walo.
(2)	UMongameli kufanele asuse ijaji esikhundleni lokha kwamukelwe isiqunto sokobana ijaji lelo lisuswe esikhundleni.
(3)	UMongameli ngokululekwa yiKomitjhana yeKambiso yezoBulungiswa, angajamisa kwesikhatjhana ijaji emsebenzini lokha liqalane nekambiso etjhiwo esigatjaneni (1).
178. IKomitjhana yeKambiso yezoBulungiswa
(1)	KuneKomitjhana yeKambiso yezoBulungiswa ebunjwa -
(a)	IJaji eliPhakemeko eliyiHloko, elingusihlalo emihlanganweni yekomitjhana;
(b)	UMongameli weKhotho ePhakemeko yokuBuyekezwa kweenGwebo;
[Indima (b) ijanyiselelwe sigaba 16 (a) somThetho 6 ka-2001.]
(c) IJaji eloNgameleko okhonjwe maJaji oNgameleko;
(d) Ilunga leKhabhinethe eliqalene nokulawula kwezobulungiswa, namkha umuntu okhethwe lilungelo;
(e)	Amagqwetha amabili asebenza umsebenzi wobugqwetha, anyulwe hlangana namanye amagqwetha ukujamela ithwasiso loke, begodu babekwe eenkhundleni nguMongameli;
(f)	Amagqwetha amabili asebenza umsebenzi wobugqwetha enyulwe hlangana namagqwetha amanye ukujamela uthwasiso lobugqwetha loke, begodu babekwe eenkhundleni nguMongameli;
(g)	Uthitjhere oyedwa ofundisa zomThetho okhethwe mathitjhere wezomThetho emayunivesithi weSewula Afrika;
(h)	Abantu abasithandathu abakhonjwe yiKoro yePalamende eKulu hlangana namalunga walo, ukungesenani abathathu babo kufanele babe malunga weenhlangano eziphikisako ezijanyelweko kuBandla;
(i)	Amalunga amane azinthunywa ngokuzeleko ukujamela iPhrovinsi emKhandlwini wenarha wamaPhrovinsi, akhonjwe mKhandlu uwoke, usekelwe ivowutu yobuncani bamaPhrovinsi asithandathu;
(j)	Abantu abane abakhonjwe nguMongameli njengehloko yeKhabhinethe, emva kokuthintana nabarholi beenhlangano zoke ngaphakathi kweKoro yePalamende eKulu; begodu
(k)	Lokha iqalene neendaba ezimalungana neKhotho ePhakameko ethileko, iJaji eloNgameleko lekhotho leyo kanye noNdunakulu wephrovinsi leyo, namkha umuntu okhonjwe ngomunye nomunye wabo.
[Indima (k) ijanyiselelwe sigaba 2 somThetho 65 ka-1998 kanye nesigaba 16 (b) somThetho 6 ka-2001.]
(2)	Lokha inani labantu abenyulwe ethwasisweni lamajaji namkha amagqwetha ngokulandela isigatjana (1) (e) namkha (f) lilingana neenkhundla ezimele zizaliswe, uMongameli kufanele ababeke eenkhundleni. Lokha inani labantu abenyulweko lidlula inani leenkhundla ezimele ukuzaliswa, uMongameli, emva kokuthintana nethwasiso elithintekako, kufanele abeke eenkhundleni labo abantu abenyuliwe abaneleko ukuzalisa iinkhundla lezo, atjheja iindingo zokuqinisekisa bonyana labo ababekwe eenkhundleni bajamela ithwasiso loke.
(3)	Amalunga weKomitjhana akhonjwe mKhandlu weNarha wamaPhrovinsi, asebenza kuze kufike lapho batjhidiswa ngabanye, namkha kuze kuvuleke isikhundla hlangana nenani labo. Amanye amalunga akhonjwe bona abekuKomitjhana le, asebenza bekufike lapha labo ababakhombileko babatjhidiswa ngabanye.
(4)	IKomitjhana yeKambiso yezoBulungiswa inamandla nemisebenzi ewanikelwe ngaphakathi komThethosisekelo nomThetho weNarha.
(5)	IKomitjhana yeKambiso yezoBulungiswa ingaluleka umBuso weNarha malungana nenye nenye indaba ephathelene nezokwehlulela namkha ikambiso yezoBulungiswa; kodwana lokha nayicalane nenye nenye indaba ngaphandle kokubekwa esikhundleni kwejaji kufanele ihlale ngaphandle kwamalunga akhethwe ngokulandela isigatjana (1) (h) no(i).
(6)	IKomitjhana yeKambiso yezoBulungiswa ingazibekela ikambiso yayo, kodwana iinqunto zeKomitjhana le, kufanele zisekelwe inengi lamalunga wayo.
(7)	Nangabe iJaji eliKhulu namkha uMongameli weKhotho eKulu yokuBuyekezwa kweenGwebo abakwazi ukusebenza eKomitjhaneni okwesikhatjhana, iPhini leJaji eliKhulu namkha iPhini likaMongameli weKhotho eKulu yokuBuyekezwa kweenGwebo, kuye ngobujamo, nguye ozakubamba kukomitjhana.
[Isigatjana (7) singezelelwe sigaba 2 (b) somThetho 65 ka-1998 besajanyiselelwa sigaba 16 (c) somThetho 6 ka-2001.]
(8)	UMongameli nabanye abantu abakhetha namkha abakhomba amalunga weKomitjhani ngokuya ngokwesigatjana (1) ( c), (e), (f), no (g), ngendlela efanako, bangakhetha namkha bakhombe ozakubajamela, ekusebenzeni kuKhomitjhani nangabe ilunga lelo alikghoni kwesikhatjhana ukwenza njalo ngebanga lokungakghoni namkha lokungabikhona kuRiphabhligi namkha elinye ibanga elizwakalako.
[Isigatjana (8) singezelelwe sigaba 2(b) somThetho 2 ka-1998.]
179. Amandla wokutjhutjhisa
(1)	Kunelawulo elilodwa lobutjhutjhisi ngaphakathi kweRiphabhligi, elimiswe ngokulandela umThetho weNarha, begodu libunjwa -
(a)	UMnqophisi Mazombe wezobuTjhuthisi oyihloko yabatjhutjhisi, begodu ubekwa esikhundleni nguMongameli njengehloko yeKhabhinethe; begodu
(b) AbaNqophisi bezobuTjhutjhisi nabatjhutjhisi abaquntwa mThetho weNarha.
(2)	Ilawulo lokutjhutjhisa linamandla wokusungula ukugwetjwa ngemilandu yobulelesi, ebujameni bombuso, nekwenzeni eminye neminye imisebenzi etlhogekako enamathelene nekambiso yokuzwelela imilandu yobulelesi.
(3)	UmThetho weNarha kufanele uqinisekise bonyana abaNqophisi bezobuTjhutjhisi bombuso-
(a)	Balungele ngokufaneleko ukuba baNqophisi bobuTjhutjhisi; begodu
(b)	Baziphendulela kwezobutjhuthisi ngokwamandla phezu kwendawo ezithileko, ngokulandela isigatjana (5).
(4)	UmThetho weNarha kufanele uqinisekise bonyana ilawulo lobutjhutjhisi lenza umsebenzi walo ngaphandle kokwesaba ukuthatha ihlangothi namkha izindlekelo.
(5)	UMnqophisi Mazombe wezobuTjhutjhisi -
(a)	Kufanele abeke, kanye kanye noNgqongqotjhe begodu emva kokuthintana nabanqophisi bezobuTjhutjhisi, ikambiso yobutjhutjhisi leyo efanele ukulandelwa emisebenzini yobutjhutjhisi;
(b)	Kufanele akhiphe imikhombandlela yekambiso leyo efanele ukulandelwa emisebenzini yobutjhutjhisi;
(c)	Angangenangena phakathi ekambisweni yobutjhutjhisi lokha nangabe imikhombandlela yekambiso ayilandelwa; begodu
(d)	Angahlolisisa isiqunto sokutjhutjhisa namkha sokungatjhutjhisi ngemva kokuthintana noMnqophisi wezobuTjhutjhusi othintekako begodu ngemva kokuthatha iinkhalo ngaphakathi kwesikhathi esitjhiwo Mnqophisi Mazombe wezobuTjhutjhusi ezivela kulaba abalandelako -
(i)	Ummangalelwa.
(ii)	Ummangali.
(iii)	Omunye nomunye umuntu lowo uMnqophisi Mazombe wezobutjhutjhasi athatha bonyana uyathinteka.
(6)	Ilunga leKhabhinethe eliziphendulela kulawulo lwezobulungiswa kufanele ibenguye obanokuziphendulela kwamaphelelo malungana nelawulo yobutjhutjhisi.
(7)	Zoke ezinye iindaba ezimalungana nelawulo lezobutjhutjhisi kufanele zibekwe mThetho weNarha.
180. Ezinye iindaba ezimalungana nelawulo lezobulungiswa
UmThetho weNarha ungabonelela enye nenye indaba emalungana nelawulo lezobulungiswa engaka landiswa ngaphakathi komThethosisekelo, kufaka hlangana -
(a) Amahlelo wokuthwasiswa kwabahluleli;
(b) Iindlela zokuqalana neenghonghoyilo ezibakhona ngabahluleli; begodu
(c) Nokubandakanya kwabanye abantu ngaphandle kwabahluleli ekuthathweni kweenqunto zekhotho.
ISAHLUKO 9
IINKHUNGO ZOMBUSO EZISEKELA UMTHETHOSISEKELO WENTANDO YESITJHABA (iingaba 181-194)
181.	Ukuhlonywa kanye nemigomo elawulako
(1)	Iinkhungo ezilandelako ziqinisekisa ukuba ngokwentando yesitjhaba komThethosisekelo ngaphakathi kweRiphabhligi:
(a)	UmVikeli womPhakathi
(b)	IKomitjhana yamaLungelo wobuNtu yeSewula Afrika.
[Indima (b) itjhugululwe sigatjana 4 somThetho ka-1998.]
(c)	IKomitjhana yokuThuthukisa nokuVikela amaLungelo wemiPhakathi ngokwamaSiko, iKolo neLimi
(d)	IKomitjhana yokuLingana koBulili
(e)	UmHloli Mazombe wezeeMali
(f)	IKomitjhana yezamakhetho.
(2) Iinkhungo lezi zizijamele, begodu ziberega kwaphela ngokulandela umThethosisekelo nomThetho begodu, kumele bona zingathathi ihlangothi begodu ziberegise amandla ezinikelwe wona begodu zenze imisebenzi yazo ngaphandle kokwesaba, ukuthatha ihlangothi namkha ngokudisela omunye umuntu.
(3)	Amagatja amanye wombuso, ngokusebenzisa umThetho namanye amagadango, kufanele arhelebhe begodu avikele iinkhungwezi, ukuqinisekisa ukuzijamela kwazo, ukungathathi hlangothi, ukuhlonipheka nokuphumelela kwazo.
(4)	Akukho muntu namkha igatjha lombuso elifanele lingenangene phakathi ukuberega kweenkhungwezi.
(5)	Iinkhungwezi ziziphendulela ePalamende, begodu kumele zethule imibiko ngokusebenza kwazo eKorweni yePalamende eKulu okungenani kanye ngonyaka.
182. UmVikeli womPhakathi (iingaba 182-183)
Imisebenzi yomVikeli womPhakathi
(1)	UmVikeli womPhakathi unamandla alandelako, njengombana alawulwa mThetho weNarha -
(a)	wokuphenya okhunye nokhunye ukuziphatha emsebenzini yombuso namkha ekuphathweni kwemisebenzi yomphakathi kunoma ngiliphi izinga lombuso, okuthiwa namkha okusolelwa bona alisebenzi ngokufaneleko namkha okungaletha imiphumela emimbi namkha ekhubaza omunye muntu.
(b) Wokwethula umbiko kulokho ukuziphatha; begodu
(c) Newokuthatha amagadango afaneleko wokulungisa ubujamo.
(2) UmVikeli womPhakathi unamandla angezelelweko nemisebenzi ebekwa mThetho weNarha.
(3)	UmVikeli womPhakathi angeze aphenye iinqunto zekhotho.
(4)	Boke abantu nemiphakathi bafanele bakwazi ukufikelela mVikeli womPhakathi.
(5)	Nanyana ngimuphi umbiko okhitjhiwe mVikeli womPhakathi, abantu kumele bavunyelwe bona bawubone, ngaphandle kwalokha nakunobujamo obuthile obungakavami obubekwe ngokulandela mThetho wenarha obudinga bonyana umbiko ubeyifihlo.
183. Isikhathi esibekelwe ukuphatha isikhundla
1.	UmVikeli womPhakathi ubekwa ahlale esikhundleni iminyaka elikhomba engavuselelwako.
Ikomitjhana yamaLungelo wobuNtu yeSewula Afrika (isigaba 184)
184.	Imisebenzi yeKomitjhana yamaLungelo wobuNtu yeSewula Afrika
(1)	IKomitjhana yamaLungelo wobuNtu kufunele -
(a)	Ithuthukise ukuhlonitjhwa kwamalungelo wobuntu nesiko lamalungelo wobuntu ngaphakathi kweRiphabhligi;
(b)	Irage ukuthuthukiswa, ukuvikelwa begodu nokutholakala kwamalungelo wobuntu; begodu
(c)	Ibeke ilihlo begodu imede bona amalungelo wobuNtu ahlonitjhwa kangangani ngaphakathi kweRiphabhligi le.
(2)	IKomitjhana yamaLungelo wobuNtu inamandla, njengoba alawulwa mThetho weNarha, ewadingako ekwenzeni imisebenzi yawo, kufaka hlangana namandla -
(a)	Wokuphenya nokwethula umbiko malungana nokuhlonitjhwa kwamalungelo wobuntu;
(b)	Wokuthatha amagadango abonelelwa ukunikelwa kwerhelebo lapha amalungelo wobuntu akhubazeke khona;
(c)	Wokwenza irhubhululo; begodu
(d)	Wokufundisa.
(3)	IKomitjhana yamaLungelo wobuNtu kufuneka njalo ngonyaka ifune imbiko emagatjeni wombuso athintekako, mayelana namagadango athethweko ekuphumeleliseni nekuqinisekiseni ukuthola ilungelo lokuba nendawo yokuhlala, indlu, zepilo, ukudla, amanzi, ukuvikeleka lapho uhlala khona, ifundo nebhoduluko.
(4)	IKomitjhana yamaLungelo wobuNtu yeSewula Afrika inamandla nemisebenzi engezelelweko ebekwa mThetho weNarha.
[Isigaba 184 sitjhugululwe ngesigaba 4 somThetho 65 ka-1998.]
IKomitjhana yokuThuthukisa nokuVikela amaLungelo wemiPhakathi ngokwamaSiko, iKolo neLimi (iingaba 185-186).
185. Imisebenzi yeKomitjhana
(1)	IKomitjhana yokuThuthukisa nokuVikela amaLungelo wemiphakathi ngokwamaSiko, iKolo neLimi inemnqopho eqakathekileko elandelako -
(a)	Ukuthuthukisa ihlonipho yamalungelo wamasiko, ikolo namalimi wemiphakathi;
(b) Nokuthuthukisa ukuthula, itjhebisano, ubuntu, ukungapheli ihliziyo nebumbano yesitjhaba hlangana namasiko, ikolo namalimi wemiphakathi, okusekelwe phezu kokulingana, ukungabandlululi nekululeko yokuzibandakanya.
(c)	Kwenza isiphakamiso ngokuhlonywa namkha ukuvunyelwa, ngokulandela umThetho weNarha komKhandlu wamasiko namkha eminye imikhandlu yemiphakathi ethileko ngeSewula Afrika.
(2)	IKomitjhana inamandla, njengoba ilawulwa mThetho weNarha, ewadingako bona ifeze imnqopho yayo eqakathekileko, kufaka hlangana amandla wokubeka ilihlo, wokuphenya, wokurhubulula, wokufundisa, wokubawa abantu bayisekele, wokweluleka begodu nowokuthula umbiko eendabeni ezimalungana namalungelo wamasiko, wekolo namalimi wemiphakathi.
(3)	IKomitjhana ingathula nanyana ngimuphi umbiko owela ngaphasi kwamandla nemisebenzi yayo eKomitjhaneni yamaLungelo wobuNtu bona yona iphenyisise.
[Isigatjana (3) sitjhugululwe ngokwesigaba 4 somThetho 65 ka-1998.]
(4)	IKomitjhana inamandla nemisebenzi engezelelweko equntwa mthetho.
186. Ukubunjwa kweKomitjhana
(1)	Inani, ukubekwa eenkhundleni, nesikhathi esibekelwe ukusebenza kwamalunga weKomitjhana yokuThuthukisa nokuVikela amaLungelo wangokwamaSiko, iKolo neLimi zizakubekwa mThetho weNarha.
(2)	Ukubunjwa kweKomitjhana -
(a)	kufanele ngokunabileko kufake ukujanyelwa ngokwamasiko, ikolo namalimi aqakathekileko imiphakathi eseSewula Afrika; begodu
(b)	Itjengise ngokunabileko ubujamo bobulili beSewula Afrika.
IKomitjhana yokuLingana ngokoBulili (isigaba 187)
187. Imisebenzi yeKomitjhana yokuLingana ngokoBulili
(1)	IKomitjhana yokuLingana ngokoBulili kufanele ithuthukise ukuhlonitjhwa kokulingana kobulili, ikhuthaze nokuthuthukiswa, ukuvikelwa begodu nokwenza bona kufikelelwe ukulingana kobulili.
(2)	IKomitjhana yokuLingana koBulili inamandla, alawulwa mThetho wenarha, ewadingako ekwenzeni imisebenzi yayo efaka hlangana amandla wokubeka ilihlo, wokuphenya, wokurhubhulula, wokufundisa, wokufuna bona isekelwe, wokweluleka nawokubika malungana neendaba ezithinta ukulingana kobulili.
(3)	IKomitjhana yokuLingana koBulili inamandla begodu nemisebenzi engezelelweko ebekwa mThetho weNarha.
UmHloli Mazombe wezeeMali (iingaba 188-189)
188. Imisebenzi yomHloli Mazombe wezeeMali
(1)	UmHloli Mazombe wezeeMali ufanele ahlolisise begodu ethule nombiko malungana nama-akhawunti, iintatimende zezeemali begodu nekambiso yezeemali -
(a)	Kiyo yoke iminyango yombuso wenarha neyamaPhrovinsi, nehlangothini lokuphatha;
(b)	YaboMasipala boke; begodu
(c)	Nanoma ngiziphi ezinye iinkhungo namkha iingcenye ezisebenza ngama-akhawunti adingwa mThetho namkha mThetho wamaPhrovinsi bonyana afanele ahlolisiswe umHloli Mazombe wezeeMali.
(2)	Ukungezelela kimisebenzi etjhiwo esigatjaneni (i) nangokulandela omunye nomunye umThetho, umHloli Mazombe wezeeMali angahlolisisa begodu ethule umbiko malungana nama-akhawunti, iintatimende zeemali nekambiso yezeemali -
(a)	Esinye nesinye isikhungo esirhelejwa ngeemali ezivela esiKhwameni seMali yomBuso seNarha, isiKhwama seMali yomBuso sePhrovinsi namkha kuMasipala; namkha
(b) Nesinye isikhungo esivunyelwe ngokulandela nofana ngimuphi umThetho ukwamukela imali ukufeza umnqopho womphakathi.
(3)	UmHloli Mazombe wezeeMali kufanele ethule umbiko omalungana nokuhlolisisa kwakhe ama-akhawunti kunofana kusiphi siBethamthetho esinetjhisakalo ekuhlolisisweni kweemali lokho, begodu nakwesinye nesinye isiphathiswa njengoba kuqunte umThetho wenarha. Yoke imibiko kufanele yaziswe kumphakathi.
(4)	UmHloli Mazombe wezeeMali unamandla nemisebenzi engezelelweko ebekwe mThetho weNarha.
189. Isikhathi sokuphatha isikhundla
UmHloli Mazombe wezeeMali ubekwa esikhundleni ihlandla elibekweko, elingekhe lavuselelwa kabutjha, lwesikhathi esihlangana kweminyaka emihlanu nelitjhumi.
IKomitjhana yezamaKhetho (iingaba 190-191)
190. Imisebenzi yeKomitjhana yezamaKhetho
(1)	IKomitjhana yezamaKhetho kufanele -
(a) Ilawule ikambiso yamakhetho wesibethamthetho senarha, zamaphrovinsi nezabomasipala ngokukhambisana nomThetho weNarha;
(b)	Iqinisekise bonyana amakhetho, kuba ngatjhaphulukileko nalungileko; begodu
(c)	Imemezele imiphumela yalawo makhetho esikhathini ekufanele sibekwe mthetho wenarha begodu esifitjhani ngokukgonakala okuzwakalako.
(2)	IKomitjhana yezamaKhetho inamandla begodu nemisebenzi engezelelweko abekwa mthetho wenarha.
191. Ukubunjwa kweKomitjhana yezamaKhetho
IKomitjhana yezamaKhetho kumele ibunjwe ubuncani bakhona babantu abathathu. Inani lamalunga nesikhathi sokuphatha iinkhundla kumele kuquntwe mThetho wenarha.
UmKhandlu oziJameleko oLawula zokuRhatjha (isigaba 192)
192. IPhiko lezokuRhatjha
Umthetho wenarha kufanele usungule iphiko elizijameleko bona lilawule zokurhatjha ngokweenrhuluphelo zomphakathi nokuqinisekisa ngokufaneleko ukwehlukahlukana kwemibono ejamela umphakathi weSewula Afrika ngokunabileko.
Iinjamiso ezijayelekileko (iingaba 193-194)
193.	Ukubekwa eenkhundleni
(1)	UmVikeli womPhakathi namalunga wanoma ngiyiphi ikomitjhana esungulwe ngilesiSahluko kufanele kube bomma namkha abobaba labo -
(a)	abazizakhamuzi zeSewula Afrika;
(b)	abazilinganeleko begodu bafanelekile ukubamba isikhundla isithileko, begodu
(c)	bazalize noma ngiziphi iindingo ezibekwe mThetho weNarha. (2) Iindingo zamaKomitjhana asungulwe ngokweSahluko lesi kobanyana atjengise ngokwenabileko ibumbo ngokobuhlobo nobulili beSewula Afrika kufanele zitjhejwe lokha aboKomitjhinara babekwa eenkhundleni.
(3)	UmHloli Mazombe wezeeMali kufanele kube ngumma namkha ubaba esisakhamuzi seSewula Afrika, begodu abengumuntu ozilinganeleko nofaneleko ukuphatha isikhundla leso,.ne namkha nelemuko lezokuhlolwa kwezeemali zombuso nokwezokuphatha komphakathi kufanele kutjhejwe khulu lokha nakubekwa umHloli Mazombe wezeeMali esikhundleni.
(4)	UMongameli, ngokulandela isiphakamiso seKoro yePalamende eKulu kufanele abeke eenkhundleni umVikeli woMphakathi, umHloli Mazombe wezeeMali, namanye amalungo we -
(a)	Komitjhana yamaLungelo wobuNtu;
[Indima (a) itjhugululwe sigaba 4 somThetho 65 ka-1998.]
(b)	Komitjhana yokuLingana koBulili; begodu
(c)	Komitjhana yezamaKhetho.
(5)	IKoro yePalamende eKulu kufanele iphakamise abantu -
(a)	Abenyulwe iKomidi yeKoro yePalamende eKulu ngendlela yokujanyelwa kweenhlangano zoke eKorweni yePalamende eKulu; begodu
(b)	Abavunyelwe iKoro yePalamende eKulu ngesiqunto esamukelwe inengi lamalunga weKoro -
(i)	Okungasenani amaphesenti angama-60 wamalunga wesibethamthetho, nange iimphakamiso ziphathelene nokuqatjhwa komVikeli womPhakathi nofana umHloli Mazombe weeMali, nofana
(ii)	Yenengi lamalunga wesibethamthetho, nange iimphakamiso ziphathelene nokuqatjhwa kwelunga leKhomitjhana.
(6)	Ukuzibandakanya komphakathi wabantu ekwenzeni iimphakamiso kungabonelelwa njengoba kubekwe esigabeni 59 (1)(a).
194. Ukususwa esikhundleni
(1)	UmVikeli womPhakathi, umHloli Mazombe wezeeMali namkha amalunga weKomitjhana esungulwe ngokulandela iSahluko lesi, angasuswa eenkhundleni kwaphela nangabe -
(a)	Aziphethe kumbi, akakghoni ukwenza umsebenzi, namkha lokha nakabhalelwa imsebenzi yabo;
(b)	Nakukhona isiqunto kulokho esivela ekomidini yeKoro yePalamende eKulu; begodu
(c)	Ngokwamukela sibethamthetho ngesiqunto esitjho bonyana umuntu loyo akhutjhwe esikhundleni.
(2)	Isiqunto seKoro yePalamende eKulu malunga nokususwa esikhundleni: -
(a)	KomVikeli womPhakathi nofana umHloli Mazombe wezeeMali kufanele kwamukelwe ngesisekelo samavowuti amabili ebuthathwini ubuncani bakhona amalunga weKoro; nofana
(b)	Ilunga lekomitjhana kufanele lamukelwe ngokusekelwa mavoti wenengi lamalunga weKoro.
(3)	UMongameli -
(a)	Angajamisa kwesikhatjhana umuntu esikhundleni sakhe ngesinye nesinye isikhathi ngemva kobonyana ikomidi yeKoro yePalamende eKulu lithome ngephenyo lokususa loyo muntu esikhundleni; begodu
(b) Kufanele asuse umuntu esikhundleni ngemva kobanyana iKoro yamukele isiqunto esitjho bonyana loyomuntu asuswe
ISAHLUKO 10
UKUPHATHA KWEZOMPHAKATHI (iingaba 195-197)
195.	Amagugu aqakathekileko nemigomo elawula ukuphatha komphakathi
(1)	Ukuphatha kwezomphakathi kufanelwe kulawulwe magugu asekela intando yesitjhaba nemigomo emumethwe mThethosisekelo kufaka hlangana -
(a)	Izinga eliphakameko nemphatho eyamukelwako kufanele ethuthukiswe nokuphumeleliswa.
(b)	Imithombo ifanele iberegiswe ngekghono nangokubabalela iindleko kufanele ziphumeleliswe.
(c)	Ukuphatha kwezomphakathi kufanele kuphumeleliswe.
(d)	Imisebenzi kufanele yethulwe ngaphandle kokuthatha ihlangothi, ngokufaneleko, ngokulinganako nangaphandle kokuveza iinrhuluphelo zalowo owethula lomberego.
(e)	Iindingo zabantu kufanele zibonelelwe begodu umphakathi ufanele ukhuthazwe bona ubenesandla ekuthatheni iinqunto ezimanqophana nokuphatha.
(f)	Ukuphatha kwezomphakathi kufanele kube nokuziphendulela.
(g)	Ukuphatha kwezomphakathi kufanele kube setjhatjhalazini ngokubonelela umphakathi ngamaqiniso ngeenkhathi ezifaneleko.
(h)	Ubudlelwano hlangana nabantu netuthuko yokuthwasiselwa imisebenzi kufanele kungezelelwe begodu kutjalwe emphakathini.
(i)	Ukuphatha kwezomphakathi kufanele kutjengise ukujanyelwa ngokunabileko ngabantu beSewula Afrika, ukuqatjha nekambiso yokuphatha kufanele isekelwe phezu kwekghono, kufanele kuzaliswe neendingo zokukhuphula labo abatjhiyeke emva ngebanga lebandlululo kuze kufikelele ubujamo obulinganako;
(2)	Imigomo le engaphezulu kufanele isetjenziswe -
(a)	Kwezokuphatha kiyo yoke imikhakha yombuso;
(b)	Kumagatja wombuso; begodu
(c)	Amabhizinisi wombuso
(3)	UmThetho weNarha kufanele uqinisekise ukuthuthukiswa kwamagugu wawo nemigomo yeendingo etlolwe esigatjaneni 1.
(4)	Ukubekwa eenkhundleni kwenani labantu kwezokuphatha komphakathi akukavimbelwa, kodwana umThetho weNarha kufanele ubonelele ukubeka eenkhundleni emisebenzini yomphakathi.
(5)	UmThetho olawula ukuphatha kwezomphakathi ungahlukanisa hlangana neenqhema ukuphatha namkha iinkhungo.
(6)	Umhlobo nemisebenzi yeenkoro namkha iinkhungo ezahlukileko zezokuphatha komphakathi maphuzu aqakathekileko amele atjhejwe emThethweni olawula zokuphatha komphakathi.
196. IKomitjhana yezemisebenzi yomphakathi
(1)	KuneKomitjhana yezemiSebenzi yomPhakathi eyodwa yaleRiphabhligi.
(2)	IKomitjhana izijamele begodu ayikhethi, begodu kufanele isebenzise amandla wayo yenze nemisebenzi yayo ngaphandle kokwesaba, ukuthatha ihlangothi namkha ukulimaza iinrhuluphelo zomphakathi, iqinisekise ukuphatha ngokuphumeleleko nangobuqhwephetjhe begodu nezinga eliphezulu lobukghoni emsebenzini womphakathi. Lekomitjhana kufanele ilawulwe mthetho wenarha.
(3)	Ezinye iinhlangano zombuso, njengesibethamthetho kanye nangamagadango amanye, kufanele zivikele bezirhelebhe ikomitjhana ukuze kuqiniseke ukuziphatha, ukungakhethi, isithunzi kunye nokuphumelela kwekomitjhana. Akunamuntu nofana ihlangano yombuso engangenangena phakathi ukusebenza kwaleKomitjhana.
(4)	Amandla nemisebenzi yaleKomitjhana ngalandelako -
(a)	Kuphemelelisa amagugu nemigomo endlalwe esigabeni 195 kwezomsebenzi womphakathi ngokusabaleleko;
(b)	Ukuphenya, ukubeka ilihlo nokutjhejisisa ukuhleleka nekambiso begodu namagadango athathwa basebenzi bezomsebenzi womPhakhathi;
(c)	Ukwenza iimphakamiso zamagadango angahle athathwe ukuqinisekisa ubukghoni nempumelelo kwezomsebenzi womphakathi;
(d)	Ukukhupha imikhombandlela enqophe ukuqinisekisa bonyana ikambiso malungana nokuqatjhwa, ukuthunyelwa kwenye indawo yomsebenzi namkha ukuthunyelwa kwenye indawo yomsebenzi ukukhutjhulwa nokuqotjhwa emsebenzini, ikhambisana nemihlinzeko nemigomo etjhiwo esigabeni 195;
(e)	Ukwethula umbiko malungana nomsebenzi wayo kufaka hlangana neenqunto ezithetheko, iimphakamiso nekweleluleka ekunikelweko ukufikela ezingeni lapha imihlinzeko nemigomo endlalwe esigabeni 195 izalisweko; begodu
(f)	Nofana ngokwayo nofana ekwamulekeni iinghonghoyilo -
(i)	Iphenye namkha ihlolisise amagadango wezokuphatha anamatha abasebenzi nokwethula umbiko kusiphathiswa esiqondeneko namkha isiBethamthetho;
(ii)	Ukuphenyisisa inghonghoyilo zabasebenzi bombuso malungana namagandango wangokomThetho namkha ukubhalelwa kuthatha amagadango lawo, begodu yenze iimphakamiso zendlela lokho kungararululwa ngayo;
ukuhlolisisa nokuphenyisisa ukulandelwa kweenkambiso ezifaneleko kwezomsebenzi womphakhathi; begodu
(iv)	Ukuyelelisa amagatja wombuso weNarha newePhrovinsi malungana neekambiso ezinamatha abasebenzi bombuso kufaka hlangana leyo emalungana nokuqatjha, ukuthunyelwa kwenye indawo yomsebenzi namkha ukuphiwa omunye umsebenzi, ukuqotjhwa neminye imininingwana emlungana nabasebenzi bombuso.
(g).	Ukusebenzisa amandla namkha imisebenzi engezelelwe etholakala emThethweni wePalamende.
[Indima (g) ifakelelwe sigaba 3 somThetho 2 ka-1998]
(5)	IKomitjhana iziphendulela eKorweni yePalamende eKulu.
(6)	Ikomitjhana ifanele yethule umbiko ubuncani bakhona kanye ngonyaka ngokulandela isigatjana (4)	(e) -
(a)	EKorweni yePalamende eKulu; begodu
(b)	Malungana nemisebenzi yayo ngakuPhrovinsi, esiBethamthethweni sePhrovinsi leyo.
(7)	Ikomitjhini inabo komitjhinara aba-14 abalandelako ababekwe eenkhundleni nguMongameli: -
(a)	Abokomitjhinara abahlanu abavunywe yiKoro yePalamende eKulu ngokwesigatjana (8)	(a); begodu
(b)	Ukomitjhinara munye ukujamela enye nenye iPhrovinsi okhethwe nguNdunakulu waleyoPhrovinsi ngokulandela isigatjana 8 (b).
(8)	(a)	uKomitjhinara obekwe esikhundleni ngokwesigatjana (7)(a) ufanele -
(i)	Aphakanyiswe yiKomidi yeKoro yePalamende eKulu elibunjwe ngokulinganako malungana neenqhema zoke ezijanyelwe ngeBandla; begodu
(ii)	Avunywe yiKoro ngesiqunto esithathwe ngevowutu esekelwa inengi lamalunga walo.
(b)	Ukomitjhinara okhethwe nguNdunakulu wePhrovinsi ufanele -
(i)	Aphakanyiswe yikomidi yesiBethamthetho sePhrovinsi ebunjwe ngokulinganako malunga weenqhema zoke ezijanyelwe ngesiBethamthethweni; begodu
(ii)	Avunywe siBethamthetho ngesiqunto esithathwe ngevowutu esekelwa linengi lamalunga waso.
(9)	UmThetho wePalamende ufanele, ulawule ikambiso yokubekwa eenkhundleni kwaboKomitjhinara.
(10)	Ukomitjhinara ubekwa esikhundleni isikhathi seminyaka emihlanu, evuselelelwa isikhathi esengezelelako sonyaka munye kwaphela, begodu ufanele abengumma nofana ubaba -
(a)	Osisakhamuzi seSewula Afrika; begodu
(b)	Omumuntu okulungeleko nolungele begodu nonelwazi le, nofana ilemuko lokwenziwa, ukuphathwa nofana ukunikela ngemisebenzi yombuso.
(11)	Ukomitjhinara angasuswa esikhundleni kwaphela ngebanga -
(a)	Sokungaziphathi kuhle, ukungakgoni nofana ukubhalelwa;
(b)	Sokutholwa ngalokho yeKoro yePalamende eKulu nofana, nange kungukomitjhinara owenyulwe nguNdunakulu wePhrovinsi, yikomiti yesiBethamthetho sePhrovinsi leyo; begodu.
(c)	Ngesiqunto sokuthathwa yiKoro nofana siBethamThetho sePhrovinsi esiqaleneko, ngesiqunto sevowutu esekelwa inengi lamalunga walo bona ukomitjhinara asuswe esikhundleni.
(12)	UMongameli ufanele asuse loyo komitjhinara othintekako esikhundleni lokha -
(a)	Ikoro lamukele isiqunto esitjho bonyana ukomitjhinara lowo asuswe
(b)	Isaziso esitlolwe nguNdunakulu bona iPalamende yePhrovinsi ithethe isiqunto sobana uKomitjhinara lowo asuswe.
(13)	AboKomitjhinara abatjhiwo esigatjaneni (7)(b) bangasebenzisa amandla bebenze imisebenzi yeKomitjhana kumaPhrovinsi wabo njenganyana kuquntwe mthetho wenarha.
197. Zomsebenzi wombuso
(1)	Ngaphakathi kwezokuphatha komphakathi kunezemisebenzi yombuso kuRiphabhligi, ekufanele isebenze begodu yakhiwe ngokulandela umThetho weNarha begodu efanele irage bonyana iinkambiso zombuso wanamhlanje ngokuthembeka.
(2)	Imininingwana nemibandela yokuqatjhwa kwezemisebenzi yombuso kufanele ilawulwe mThetho weNarha. Abasebenzi banamalungelo wokuthola umhlalaphasi njengoba ulawulwa mThetho weNarha.
(3)	Asikho isisebenzi sombuso esizakuphathwa ngcono kunabanye namkha akhubazeke ngebanga kwaphela lokusekela ihlangano ethileko yezombanganarha namkha umnqopho wayo.
(4)	Kusemahlombe wemibuso yamaPhrovinsi ukuzifunela ukuqatjha, ukukhuphula emsebenzini, ukuthumela kwenye indawo yokusebenza namkha ukwenza omunye umsebenzi nokuqotjhwa kwabasebenzi bombuso ngakwezokuphatha ngeendaweni zawo, kodwana ngokulandela imigomo efanako namazinga asetjenziswa kwezomsebenzi wombuso.
ISAHLUKO 11
ZOKUPHEPHA (iingaba 198-210)
198. Imigomo elawulako
1.	Imigomo elandelako ilawula zokuphepha kweNarha ngaphakathi kweRiphabhligi:
(a)	Ukuphepha kweNarha kufanele kutjengise ukuzibopha kwamaSewula Afrika, ngokwehlukana kwabo kodwana basitjhaba sinye, ukuphila nje ngabantu abalinganako, baphile ngokuthula, nangaphandle kokwesaba, ukutlhoga nokufisekela ipilo engcono.
(b)	Isibopho sokuphila ngokuthula nomusa sivimbela omunye nomunye umuntu osisakhamuzi ekuzibandakanyeni ngaphakathi kwenturhu yeenkhali, ngaphakathi kweNarha namkha emaphasini wangaphandle, ngaphandle ngokokubonelelwa mThethosisekelo namkha umThetho weNarha.
(c)	Ukuphepha kweNarha kufanele kulandelwe ngokukhambisana nomThetho, kufaka hlangana nomThetho wamazwe.
(d)	Ukuphepha kweNarha kuzakuba ngaphasi kwelawulo yePalamende neKhabhinethe
199. Ukuhlonywa, ukwakhiwa nokuziphatha kwamaphiko wezokuphepha
(1)	Imisebenzi yezokuphepha yeRiphabhligi yakhiwa mbutho wobusoja owodwa, zobupholisa nemisebenzi yezobuHloli esungulwe ngokulandela umThethosisekelo.
(2)	Umbutho wobusotja ngiwo kuphela umbutho osemthethweni ngaphakathi kweRiphabhligi.
(3)	Ngaphandle kwamaphiko wezokuphepha asungulwe ngokulandela umThethosisekelo, iinqhema ezihlome ngeenkhali namkha imisebenzi, ingasungulwa kwaphela ngokulandela umThetho weNarha.
(4)	Amaphiko wezokuphepha kufanele asungulwe begodu akhiwe ngokulandela umThetho weNarha.
(5)	Amaphiko wezokuphepha kufanele asebenze begodu afundise begodu abawe amalunga wawo bona asebenze ngokulandela umThethosisekelo nomThetho kufaka hlangana umThetho wamazwe neemvumelwano zeentjhabatjhaba ezibopha iRiphabhligi.
(6)	Alikho ilunga lePhiko lezokuphepha elifanele lithobele isiqunto okusobala bona asikho emthethweni.
(7)	Nofana amaphiko wezokuphepha nofana ngimaphi amalunga wawo angeze enze imisebenzi ngendlela leyo -
(a) Ekhubaza iinrhuluphelo zeenhlangano yezombanganarha evunyelwa mThetho ngokulandela umThethosisekelo; namkha
(b)	Ngendlela esekelako neraga iinrhuluphelo zeenhlangano yeezombanganarha.
(8)	Ukuphumelelisa imigomo ebonelela ukusebenzela etjhatjhalazini nokuziphendulela amakomidi wePalamende ahlonywe ziinhlangano ezinengi kufanele abeke ilihlo phezu kwamaphiko wezokuphepha ngendlela ebekwe mThetho weNarha namkha imigomo neenqunto zePalamende.
Zokuvikela (iingaba 200-204)
200. UmButho wezokuVikela
(1)	Umbutho wobusoja kufanele ujanyiswe nokulawulwa njengombutho-wobusotja othobekileko.
(2)	Umsebenzi oqakatheke khulu wombutho wobusoja kujamela nokuvikela iRiphabhligi, inarha yoke engaphakathi kwayo	nabantu bayo ngokukhambisana nomThethosisekelo nemigomo yemiThetho yamazwe elawula ukusetjenziswa kwamandla.
201. Ukuziphendulela kwezombanganarha
(1)	Ilunga lekhabhinethe kufanele liziphendulele emsebenzini wombutho-wokuvikela.
(2)	NguMongameli kwaphela, nje ngehloko yekhabinethe, ongagunyaza ukusetjenziswa kwamalunga wezobusotja -
(a)	Ekusebenzisaneni nezesipholisa;
(b)	Ekuvikeleni iRhiphabligi; namkha
(c)	Ekufezeni iimbopho zamazwe.
(3)	Lokha nangabe umbutho wobusotja usetjenziswa ngokutjhiwo sigatjana (2), uMongameli ufanele azise iPalamende msinya nangokuzeleko ngalokhu -
(a)	Ngamabanga okusetjenziswa ngawo umbutho wokuvikela;
(b)	Ngenye nenye indawo lapha umbutho wokuvikela osetjenziswa khona;
(c)	Inani labantu abasetjenziswako; begodu
d)	Isikhathi leso kulindwe bona umbutho ungasetjenziswa ngaso.
(4)	Nangabe iPalamende ayihlali ngaphakathi kwamalanga alikhomba emva kokusetjenziswa kombutho njengokutjhiwo kusigatjana (2), uMongameli kufanele athule umbiko odingeka kulesosigatjana kukomidi ethintekako eqalene nalokho.
202. Ilawulo lombutho wezobusotja
(1)	UMongameli njengehloko yeKhabhinethe nguMlawuli-oyiHloko wombutho wobusotja, begodu kufanele abeke esikhundleni uMlawuli wamasotja.
(2)	Ilawulo lombutho wobusotja lifanele lisetjenziswe ngokukhambisana nemikhombandlela yelunga leKhabinethe eliziphendulela kwezobusotja ngaphasi kwelawulo kaMongameli.
203. Ubujamo bokuvikela inarha
(1)	UMongameli angamemezela ubujamo bokuvikela inarha begodu kufanele azise iPalamende msinya nangokuzeleko -
(a)	Amabanga wesimemezelo;
(b)	Enye nenye indawo lapha umbutho usetjenziswa khona; begodu
(c)	Inani labantu abasetjenziswako.
(2)	Nangabe iPalamende ayihlali lokha ubujamo bokuvikela inarha bumemezelwa, uMongameli kufanele abize iPalamende bona izokuhlala ngokungakavami ngaphakathi kwamalanga alikhomba kusukela ngelanga lesimemezelo.
(3)	Isimemezelo sobujamo bokuvikela inarha siphelelwa sikhathi ngaphandle nangabe sivunyelwa iPalamende ngaphakathi kwamalanga alikhomba kusukela ngelanga lesimemezelo.
204. Unobhala womphakathi wobusotja
Igatja laboNobhala bomphakathi lombutho kufanele lisungulwe mThetho weNarha ngaphasi kwelawulo lelunga leKhabhinethe eliziphendulela kwezobusotja.
AmaPholisa (iingaba 205-208)
205. Imisebenzi yobuPholisa
(1)	Imisebenzi yezobuPholisa benarha kufanele ijanyiswe ngendlela ezakusebenza enarheni mazombe, ePhrovinsini, nalapha kufaneleko, emazingeni wendawo.
(2)	UmThetho weNarha kufanele usungule amandla nemisebenzi yobuPholisa begodu kufanele ubonelele bona imisebenzi yobuPholisa ikgone ukufeza iimbopho zawo ngekghono, kutjhejwa neendingo zamaPhrovinsi.
(3)	Iminqopho yemisebenzi yobuPholisa kuvimbela, ukuqeda begodu nokuphenyisisa ubulelesi, ukuletha ukuthula empakathini, ukuvikela nokuqinisekisa abakhi beRiphabhligi nepahla yabo, ukulonda nokukatelela umThetho.
206. Ukuziphendulela kwezombanganarha
(1)	Ilunga leKhabhinethe kufanele liziphendulele kwezobuPholisa, begodu kufanele abeke ikambiso yezobuPholisa benarha emva kokuthintana nemibuso yamaPhrovinsi begodu nokutjheja iindingo zamaPhrovinsi.
(2)	Umgomo wezobupholisa ungenza iinjamiso ezihlukahlukeneko manqophana namaPhrovinsi ahlukeneko ngokutjheja iindingo neemfuneko zamaPhrovinsi lawo.
(3)	Enye nenye iPhrovinsi inelungelo -
(a)	Lokubeka ilihlo ngokuziphatha kwezobuPholisa;
(b)	Ukubeka ilihlo, okufaka hlangana ukwamukela imibiko malungana nekgono lemisebenzi yezobuPholisa;
(c)	Lokuthuthukisa itjhebiswano hlangana nezobuPholisa nomphakathi;
(d)	Ukulinganisa ikghono elifikelelwa ngezobupholisa obubonakalako; begodu
(e)	Lokuthintana nelunga leKhabhinethe eliziphendulela kwezobuPholisa nokwenza iimphakamiso malungana nobulelesi ngaphakathi kwePhrovinsi.
(4)	UmKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi uziphendulela emisebenzini yezobupholisa -
(a) Ethweswe yona ngilesisahluko;
(b) Enikelwe yona mThetho weNarha; begodu
(c) Enikelwe yona ngokwekambiso yezobupholisa yeNarha.
(5)	Bonyana ikghone ukufeza imisebenzi etjhiwo esigatjaneni (3); iPhrovinsi -
(a)	Ingaphenya, namkha ibeke ikomitjhana yezokuphenya bona iphenye iinghonghoyilo ezitjho bonyana amapholisa akaberegi kuhle namkha ukungakhambisani kuhle hlangana namapholisa nomphakathi othileko; begodu
(b)	Ifanele yenze iimphakhamiso elungeni lekhabhinethe eliziphendulela kwezobupholisa.
(6)	Ekwamukelweni kweenghonghoyilo ezethulwe mKhandlu wezokuPhatha wePhrovinsi, igatja lesipholisa leenghonghoyilo elizijameleko elisungulwe mThetho weNarha kufanele liphenye ukungasebenzi kuhle, namkha ubulelesi obenzwe ilunga lezobupholisa kuPhrovinsi.
(7)	UmThetho wenarha kufanele ubonelele umleyo wokusungulwa, amandla, imisebenzi nokulawulwa kwezobupholisa bendawo.
(8)	Ikomidi ebunjwa lilunga lekhabinethe namalunga wemiKhandlu yezokuphatha yamaPhrovinsi kufanele isungulwe bona ibonelele ukusebenzisana kwezobupholisa nokuthintana hlangana kwamazinga wombuso.
(9)	Isibethamthetho sephrovinsi singabawa ukomitjhinara wamapholisa wePhrovinsi bona avele ngaphambi kwanoma ngiyiphi ikomidi yaso ukuzokuphendula imbuzo.
207. ILawulo lezobupholisa
(1)	UMongameli, njengehloko yeKhabhinethe kufanele abeke esikhundleni umma namkha ubaba ukuba nguKomitjhinara weNarha Mazombe wezobuPholisa bona alawule begodu aphathe imisebenzi yobuPholisa.
(2)	UKomitjhinara weNarha Mazombe kufanele asebenzise amandla aphethe imisebenzi yobuPholisa yenarha nemilayo yelunga leKhabhinethe eliziphendulela kwezobuPholisa.
(3)	UKomitjhinara weNarha Mazombe, ngokuzwana nomKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi kufanele abeke esikhundleni umma namkha ubaba nayikuthi ungukomitjhinara waleyo Phrovinsi, kodwana nangabe ukomitjhinara weNarha Mazombe nomKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi abakghoni ukuzwana ngalowo afanelwe ukubekwa esikhundleni, ilunga lekhabhinethe eliziphendulela kwezobupholisa lizakuba ngumlamuli kilokho.
(4)	AboKhomitjhinara bePhrovinsi baziphendulela kwezobuPholisa ePhrovinsini -
(a)	Njengombana kubekwe mThetho weNarha; begodu
(b)	Ngaphasi kwamandla wakaKomitjhinara weNarha Mazombe wokulawula ngaphezulu nokuphatha imisebenzi yobuPholisa ngokulandela isigatjana (2).
(5)	Ukomitjhinara wePhrovinsi kufanele njalo ngonyaka abikele isibethamthetho ngobupholisa ePhrovinsini, begodu kufanele athumele iKhophi yombiko kuKomitjhinara weNarha Mazombe.
(6)	Nange ukomitjhinara wePhrovinsi akasathenjwa mKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi, umKhandlu wezokuphatha wePronvinsi, ungathatha amagadango afaneleko wokutjhidisa nofana ukudluliselwa, nofana wokukhalima uKomitjhinara lowo ngokukhambisana nomThetho weNarha.
208. Unobhala womphakathi wezobupholisa
Igatja laboNobhala bomphakathi kwezobupholisa kufanele lisungulwe mThetho weNarha bona lisebenze ngaphasi kwelawulo lelunga leKhabhinethe eliziphendulela kwezobuPholisa.
UbuHloli (iingaba 209-210)
209. Ukusungulwa nelawulo lemisebenzi yezobuHloli
(1)	Umsebenzi omunye nomunye wezobuHloli, ngaphandle kwengcenye yezobuhloli yombutho wobusotja, ungasungulwa kwaphela nguMongameli njengehloko yeKhabhinethe, begodu ngokulandela umThetho weNarha.
(2)	UMongameli, njengehloko yeKhabhinethe kufanele abeke esikhundleni umma namkha ubaba njengehloko yomunye nomunye umsebenzi wezobuHloli osungulwe ngokulandela isigatjana (1), begodu ufanele athwale ukuziphendulela kwezombanganarha ukulawula nokuphatha eminye yemisebenzi leyo, namkha akhombe ilunga leKhabhinethe ukuthatha ukuziphendulela lokho.
210. Amandla, imisebenzi nokubeka ilihlo
UmThetho weNarha kufanele ulawule iminqopho; amandla nemisebenzi yezobuHloli, kufaka hlangana enye nenye ingcenye yezobuhloli yombutho wobusotja namkha yezobuPholisa; begodu kufanele ubonelele -
ukuthintanisa yoke imisebenzi yezobuHloli; begodu nokubeka ilihlo koMphakathi phezu kwemisebenzi leyo eyenziwa ngumHloli obekwe kilesosikhundla nguMongameli njengehloko yeKhabhinethe, begodu avunyelwe siqunto esisekelwe buncani besibili esithathwini kwamaLunga weKoro yePalamende eKulu.
ISAHLUKO 12
ABARHOLI BESINTU (iingaba 211-212)
211.	Ukutjhejwa
(1)	Ukusungulwa, ubujamo nemisebenzi yoburholi besintu ngokulandela umThetho wesintu, kuyatjhetjwa, ngaphasi komThethosisekelo.
(2)	Ilawulo loburholi besintu lelo elihlonipha ikambiso yomThetho wesiNtu lingasebenza ngaphasi komThetho nofana ngimuphi osebenzela namasiko, begodu nofana ngimaphi amatjhuguluko namkha ukwesulwa kwalowo mThetho namkha amasiko.
(3)	Amakhotho kufanele asebenzise umThetho wesiNtu lapho umThetho loyo usebenza khona, ngokulandela umThethosisekelo nomThetho omunye nomunye othinta umThetho wesiNtu.
212.	Imisebenzi yabarholi besintu
(1)	UmThetho weNarha ungabonelela imisebenzi yokusungulwa koburholi besintu emazingeni wendawo eendabeni ezithinta imiphakathi yendawo.
(2)	Ukuqalana neendaba ezimalungana noburholi besintu, imisebenzi yabarholi besintu, umThetho wesintu namasiko wemiphakathi elandela ikambiso yomThetho wesintu -
(a)	UmThetho weNarha namkha wePhrovinsi ungabonelela ukuhlonywa kwezindlu zabarholi besintu; begodu
(b)	UmThetho weNarha ungasungula umKhandlu wabarholi besintu.
ISAHLUKO 13
ZEEMALI (iingaba 213-230A)
IiNdaba eziVamileko zeeMali (iingaba 213-219)
IsiKhwama seeMali zombuso
(1)	KunesiKhwama seeMali zombuso seNarha leso ngaphakathi kwaso kufanele kubhadelwe imali yoke etjhiwo mThetho wePalamende eyamukelwe mbuso weNarha.
(2)	Imali ingadoswa esiKhwameni seeMali zombuso seNarha kwaphela -
(a)	Ngokulandela ukwabelwa ngokuya komThetho wePalamende; namkha
(b)	Lokha kuyimali efanele ibhadelwe siKhwama seeMali zombuso seNarha ngokunqophileko.
(3)	Isabiwo esaneleko sePhrovinsi emalini ebuthelelwe mbuso wenarha mazombe imali efanele idoswe bunqopha esiKhwameni seeMali zombuso seNarha.
[Ilanga lokuthoma ukusebenza kwesigaba 213: 1 Janabari 1998]
214. Ukwabiwa okulinganako nezabelo zemali engenako
(1)	UmThetho wePalamende kufanele ubonelele -
(a)	Ukwabiwa okufaneleko kwemali ezibuthelelwe ezingeni lombuso weNarha hlangana nombuso wenarha, wephrovinsi newendawo;
(b)	Ukuqunta inani lesabelo esifaneleko sephrovinsi kilesikhwama; begodu
(c)	Okunye nokunye ukunikela ngemali emaPhrovinsini umbuso weNdawo namkha abomasipala okuvela esikhwameni senarha ngemibandela nanyana ngiyiphi ukunikela lokhu kufanele kwenziwe ngayo.
(2)	UmThetho otjhiwo esigatjaneni (1) ungamenyezelwa kwaphela emva kokuthintana nemibuso yamaPhrovinsi, umbuso weNdawo ohlelekileko neKomitjhana yeeNdaba zeeMali neeMali zombuso begodu iimphakamiso zaleKomitjhana sele zitjhejiwe, begodu ufanele utjheje -
(a)	Neenrhuluphelo zenarha mazombe;
(b)	Esinye nesinye isijamiso okufanele senziwe malungana neenkolodo zenarha;
(c)	Iindingo neenrhulupelo zombuso weNarha eziquntwe ngendlela ezwakalako;
(d)	Isidingo sokuqinisekisa bona amaPhrovinsi naboMasipala banekghono lokwethula imisebenzi eqakathekileko nokwenza imisebenzi enikelwe yona;
(e)	Namandla kwezeemali zombuso nepumelelo yamaPhrovinsi naboMasipala;
(f)	Ekuthuthukiseni nezinye iindingo zamaPhrovinsi nomBuso weNdawo nabomasipala;
(g)	Ukungalingani kwezomnotho hlangana namaPhrovinsi;
(h)	Iimbopho zamaPhrovinsi naboMasipala ngokulandela umThetho weNarha;
(i)	Ifisakelo yezabiwo ezingatjhugululwako ngesikhathi nesikhathi; Iindingo zokuba nekghono lokubonelela okurhabako namkha iindingo zesikhatjhana, namanye amaphuzu asekelwe phezu kwamabanga afanako.
[Ilanga lokuthoma ukusebenza kwesigaba 214: 1 Janabari 1998]
215.	Ibhajethi yeNarha, amaPhrovinsi naboMasipala
(1)	Isilinganiso seemali senarha, amaPhrovinsi naboMasipala nekambiso yesilinganiso seemali kufanele ithuthukise ukusebenzela etjhatjhalazini, ukuziphendulela nezokuphatha kwezeemali, kwezomnotho, inkolodo begodu nehlangothi lomphakathi.
(2)	UmThetho weNarha kufanele uqunte -
(a)	Iindlela zeelinganiso zeemali zenarha, amaPhrovinsi naboMasipala;
(b)	Isikhathi isilinganiso seemali senarha, sePhrovinsi noMasipala kufanele zethulwe ngazo; begodu
(c)	Bona isilinganiso seemali ezingeni elinye nelinye lombuso kufanele sitjengise umthombo wezeemali zombuso nangendlela iindleko zizakukhambisana ngayo nomThetho weNarha.
(3)	Isilinganiso seemali sezinga elinye nelinye lombuso kufanele simumathe -
(a)	Ukulinganisela kweemali ezingena esiKhwameni sombuso neendleko; ngokwehlukanisa hlangana kwepahla nemali;
(b)	Iimphakamiso malungana nokubhadelwa kokutlhogeka kweemali ngaphakathi kwesikhathi esisebenzisiweko; begodu
(c)	Ukuveza iinhloso malungana nokubonelelwa kweemali nezinye iimbopho zombuso ezizokwengeza iinkolodo zombuso onyakeni olandelako.
[Ilanga lokuthoma ukusebenza kwesigaba 215: 1 Janabari 1998]
216. Ukulawulwa kwesikhwama
(1)	Umthetho wenarha kufanele usungule igatja elilawula zeemali lenarha begodu ubeke amagadango aqinisekisa ukusebenzela etjhatjhalazini nokulawula iindlela kobubili ezingeni elinye nelinye lombuso, ngokusungula -
(a)	Ikambiso eyamukelwa ngokuvamileko yezokubala imali;
(b)	Ukuhlukanisa iindleko ngaphasi kweenqhema ezifanako; begodu
(c)	Ukusebenzisa amazinga nemigomo efanako yokulawula imali.
(2)	Igatja elilawula iimali kumele likatelele ukukhambisana namagadango ahlonywe ngokwesigatjana (1), lingajamisa nokuthunyelwa kweemali kelinye igatja lombuso nangabe igatja lelo lephula amagadango okuvunyelwene ngawo.
[Isigatjana (2) sijanyiselelwe ngesigaba 5 (a) somThetho 7 ka-2001.]
(3)	Isiqunto sokujamisa ukuthunyelwa kwemali ezimele zithunyelwe ePhrovinsini ngokwesigaba 214 (1) (b) singathathwa kwaphela ngokwemibandela evezwe esigatjaneni (2) begodu-
[Isigatjana 3 sitjhugululwe sigaba 5 (b) somThetho 7 ka-2001]
(a)	Singeke sijamise ukudluliswa kweemali amalanga adlula i-120; begodu
(b)	Singakatelelwa ngokurhaba kodwana sizakuphelelwa sikhathi kusukela emva, ngaphandle nangabe iPalamende isivumela ngokulandela ikambiso efana ngokwaneleko naleyo esungulwe ngokulandela isigaba 76 (1) begodu ebekwe migomo neenqunto ezihlanganyelweko. Ikambiso le kufanele iqedwe ngaphakathi kwamalanga ama-30 kusukela ekukhitjhweni kwesiqunto ligatja elilawula zeemali.
(4)	IPalamende ingavuselela isiqunto sokujamisa ukudluliswa kweemali ngamalanga angadluli i-120 ngesikhathi sinye, nakulandiswa ikambiso esungulwe ngokulandela isigatjana (3).
(5)	Ngaphambi bonyana iPalamende ingavumela namkha ivuselele isiqunto sokujamisa ukudluliswa kweemali ePhrovinsini -
(a)	UmHloli Mazombe wezeeMali kufanele ethule umbiko ePalamende; begodu
(b)	iPhrovinsi kufanele inikelwe isikhathi sokuziphendulela malungana nokusolelwa kwayo begodu ithule bayo ubufakazi ngaphambi kwekomidi.
[Ilanga lokuthoma kwesigaba 216: 1 Janabari 1998]
217. Ukuthola ipahla nokwenzela imisebenzi
(1)	Lokha amagatja wombuso kuzinga lombuso weNarha, wePhrovinsi namkha wendawo namkha ezinye iinkhungo ezikhonjwe mThetho weNarha enza iimvumelwano zokuthenga namkha ukwenzelwa umsebenzi, kufanele benze njalo ngokukhambisana nomThetho weNarha namkha wePhrovinsi loyo osungula ikambiso efaneleko, elungileko, esetjhatjhalazini, enephaliswano, enakekela neendleko.
(2)	Isigatjana (1) asivimbeli amagatja wombuso namkha iinkhungo ezikhonjiwe kilesosigatjana ekusebenziseni indlela elandelwako ukothola ipahla nokwenzelwa umsebenzi ebonelela -
(a)	Imihlobo ekhethwa kuneminye ekunikelweni ukuthola kwepahla namkha ukwenzela umsebenzi; begodu
(b)	Ukuvikela nokuthuthukisa abantu namkha iinqhema zabantu abatjhiyeke emva ngebanga lebandlululo elingakafaneleki.
(3)	UmThetho weNarha kufanele ubeke umleyo ngawo okuzakufezakaliswa umthethomgomo okukhulunywe ngawo esigatjaneni (2).
[Isigatjana (3)	sijanyiselwe sigaba 6 somThetho 7 ka-2001.]
Iinqinisekiso zombuso
(1)	Umbuso weNarha, wePhrovinsi namkha weNdawo ungazibophelela ekubhadeleni imali ebolekiweko kwaphela uma ukuzibophelela lokho kwenziwa ngokulandela imibandela ebekwe mThetho weNarha.
(2)	UmThetho weNarha otjhiwo esigatjaneni (1) ungamenyezelwa kwaphela uma iimphakamiso zeKomitjhana yezeeMali neeMali zomBuso zitjhejiwe.
(3)	Ngomunye nomunye unyaka, omunye nomunye umbuso kufanele ukhuphe umbiko ngeenqinisekiso ezinikelweko.
[Ilanga lokuthoma kwesigaba 218: 1 Janabari 1998]
219. Imirholo yabantu abaphethe iinkhundla zomberego womphakathi
(1)	UmThetho wePalamende kufanele usungule isijamiso esibeka -
(a)	Imirholo, izabelo ezinye ezingezelela umrholo nenzuzo yamalunga weKoro yePalamende eKulu, amalunga aziinthunywa ngokuzeleko ukujamela iPhrovinsi emKhandlwini weNarha wamaPhrovinsi, amalunga weKhabhinethe, amaphini wabo, abarholi besintu, namalunga wanoma ngimiphi imikhandlu yabarholi besintu; begodu
(b)	Inani lokuphelela lomrholo, izabelo ezingezelela umrholo namkha inzuzo yamalunga wesiBethamthetho sePhrovinsi, amalunga womKhandlu wezokuphatha namalunga wemiKhandlu kaMasipala ehlukahlukileko.
(2)	UmThetho wenarha ufanele uhlome iKomitjhana ezokwenza iimphakamiso malungana nemirholo, izabelo nenzuzo etjhiwo esigatjaneni (1).
(3)	IPalamende ingaphasisa umThetho okhonjwe esigatjaneni (1) emva kokutjheja nofana ngiziphi iimphakamiso zeKhomitjhana ehlonywe ngokwesigatjana (2).
(4)	IKhabhinethe, isiBethamthetho sePhrovinsi, uMasipala namkha ngisiphi esinye isiphathiswa singasebenzisa umThetho weNarha okhonjwe kusigatjana (1) ngemva kokutjheja nofana ngiziphi iimphakamiso zeKomitjhana esungulwe ngokulandela isigatjana (2).
(5)	UmThetho weNarha kufanele usungule iinjamiso ezibeka imirholo, izabelo ezingezelelwa umrholo nemizuzo yamajaji, umVikeli womPhakathi, umHloli Mazombe wezeeMali begodu namalunga we nofana ngiyiphi iKomitjhana ebonelelwa mThethosisekelo, kufaka hlangana nelawulo lezokurhatjha elikhonjwe esigabeni 192.
IKomitjhana yezeeMali neeMali zombuso (iingaba 220-222)
220. Ukuhlonywa nemisebenzi
(1)	KuneKomitjhana yezeeMali neeMali zombuso yeRiphabhligi leyo enza iimphakamiso ezibonelelwa eSahlukwenesi, namkha emThethweni weNarha, ePalamende, eemBethamthethweni zamaPhrovinsi nezinye iimphathiswa ezibekwe mThetho weNarha.
(2)	IKomitjhana izijamele begodu ingaphasi kwaphela komThethosisekelo nomThetho begodu kufanele ingathathi ihlangothi.
(3)	IKomitjhana kufanele isebenze ngokulandela umThetho wePalamende begodu ekwenzeni imisebenzi yawo, kufanele itjheje amaphuzu woke aqakathekileko, kufaka hlangana nalawo atlolwe esigabeni 214 (2).
221. Ukubekwa eenkhundleni nesikhathi sokusebenza samalunga
(1) IKomitjhana le ibunjwa bomma nabobaba abalandelako, abakhethwe nguMongameli njengehloko yeKhabhinethe;
(a) Usihlalo nephini likasihlalo;
(b) Abantu abathathu abakhethwe ngemva kokubonisana naboNdunakulu, ngokuya ngokwerhelo elenziwe ngokuya ngokwekambiso etjhiwo mThetho wenarha;
(c )	abantu ababili abakhethwe ngemva kokubonisana norhulumende wendawo, ngokuya ngokwerhelo elenziwe ngokuya ngokwekambiso etjhiwo mThetho wenarha, begodu
(d)	Abanye abantu ababili.
[Isigatjana (1) sijanyiselelwe ngesigaba 2 somThetho ka-1999 ojanyiselelwe ngesigaba 7 (a) somThetho 7 ka-2001.]
(1A)	Umthetho wenarha otjhiwo esigatjaneni (1) kumele uvumele ukuzibandakanya -
kwaboNdunakulu ekwenzeni irhelo eliqaliweko esigatjaneni (1) (b); kanye
(b)	Naborhulumende bendawo abahlelelekileko ekwenzeni irhelo eliqaliweko esigatjaneni (1) (c).
[Isigatjana (1A) sifakwe ngokwesigaba 7 (b) somThetho 7 ka-2001.]
(2)	Amalunga weKomitjhana afanele ukuba nelwazi elifaneleko.
(3)	Amalunga asebenza eenkhundleni lezo ngokwesikhathi esibekwe mThetho weNarha. UMongameli angasusa ilunga esikhundleni ngamabanga wokungaziphathi kuhle, ukubhalelwa msebenzi nofana ukungabi nekghono.
222. Imibiko
IKomitjhana kufanele njalo nje yethule umbiko ePalamende neemBethamthethweni zamaPhrovinsi.
IBulungelo eliPhakathi (iingaba 223-225)
223. Ukuhlonywa
IBulungelo eliphakathi leSewula Afrika libulungelo eliphakathi leRiphabhligi begodu lilawulwa ngokulandela umThetho wePalamende.
224. Iminqopho eqakathileko
(1)	Iminqopho eqakathekileko yeBulungelo eliphakathi leSewula Afrika kuvikela inani lemali esetjenziswe kileli eenrhuluphelweni zomnotho odzimeleleko nothuthukako ngaphakathi kweRiphabhligi.
(2)	IBulungelo eliphakathi leSewula Afrika, ekuphumeleliseni iminqopho yalo, kufanele lenze imisebenzi yalo ngaphandle kokwesaba, ukuthatha ihlangothi namkha ukuvinjelwa; kodwana kufanele kubenokuthintana hlangana neBulungelo leli nelunga leKhabhinethe eliziphendulela eendabeni zeemali.
225. Amandla nemisebenzi
Amandla nemisebenzi yeBulungelo eliPhakathi leSewula Afrika ngilawo asetjenziswa ngokwesiko mabulungelo aphakathi, amandla nemisebenzi le kufanele ibekwe mThetho wePalamende begodu kufanele asetjenziswe namkha wenziwe ngokulandela imibandela ebekwe ngokulandela loyo mThetho.
IiNdaba zeeMali zamaPhrovinsi nezeeNdawo (iingaba 226-230A)
226. IiMali eziNgenako zamaPhrovinsi
(1)	KunesiKhwama seeMali samaPhrovinsi kwenye nenye iPhrovinsi, ngaphakathi kwaso kufanele kubhadelwe imali yoke eyamukelwa mbuso wePhrovinsi.
(2)	Imali ingadoswa esiKhwameni seeMali zombuso sePhrovinsi kwaphela -
(a)	Ngokulandela isilinganiso seemali esenziwe ngokomThetho wePhrovinsi; namkha
(b)	Lokha kuyimali leyo kufanele ibhadelwe siKhwama seMali yombuso sePhrovinsi ngokwaso, lokha lokho kubonelelwa mThethosisekelo namkha mThetho wePhrovinsi.
(3)	Imali eyabelwe umbuso weNdawo ngendlela yokuyidlulisa emBusweni wePhrovinsi, ngokulandela isigaba 214(1) imali edoswa, ngokunqophileko esiKhwameni seeMali zombuso wePhrovinsi.
(4)	UmThetho weNarha ungazenzela indlela ezokusebenza ngayo ezaku-
(a)	MThetho wephrovinsi ngokuya ngokwesigatjana (2) (b) esivumela ukukhutjhwa kwemali kube isibizo esinqophileko esiKhwameni seMali yombuso sePhrovinsi ; begodu
(b) Imali ebekelwe urhulumende wendawo yiphrovinsi leyo ngokuya ngokwesigatjana (3) kumele ibhadelwe kumasipala waleyophrovinsi.
[Isigatjana (4) sifakwe ngokwesigaba 8 somThetho 7 ka-2001.]
[Ilanga lokuthoma ukusebenza kwesigaba 226: 1 Janabari 1998]
227. Imithombo yenarha yezabelo zombuso wamaphrovinsi noweendawo
(1)	Umbuso weNdawo kwenye nenye iPhrovinsi -
(a)	Unelungelo lokwabelwa ngokufaneleko kileyomali ebuthelelwe enarheni mazombe bona ukghone ukwethula imisebenzi eqakathekileko nokwenza imisebenzi enikelwe yona; begodu
(b)	Ungamukela izabelo ezinye ezivela kumali yombuso wenarha, ngokulandela imibandela ethileko, namkha ngaphandle kwemibandela.
(2)	Imali yombuso engezelelweko ebuthelelwe maPhrovinsi namkha boMasipala angeze yadoswa kuleyo Mali eyabelwe yona evela esiKhwameni seeMali zombuso weNarha. Ngokulinganako umBuso weNarha awukabotjhelwa bona ulilise amaPhrovinsi namkha aboMasipala ababhalelwe kwengeza imali yombuso bona ilinganise amandla wayo kwezeemali zombuso, nalokho ekubuthelelako ngendlela yomthelo.
(3)	ISabelo sePhrovinsi esifaneleko seMali yombuso ebuthelelwe enarheni mazombe, kufanele sidluliselwe ePhrovinsini ngaphandle kokuriyada begodu ngaphandle kokudoswa, ngaphandle nangabe ukudluliswa lokho kujanyiswe ngokulandela isigaba 216.
(4)	IPhrovinsi kufanele izibonele nofana ngimiphi imithombo eyidingako ngokulandela isimiso somThethosisekelo wePhrovinsi, leyo ezalisela iindingo ezibonelelwa mThethosisekelo lo.
[Ilanga lokuthoma ukusebenza kwesigaba 227: 1 Janabari 1998]
228. Imithelo yamaPhrovinsi
(1)	IsiBethamthetho sePhrovinsi singabhadelisa -
(a)	Imithelo, iintela namkha imbophelelo ngaphandle komThelo wemali eyamukelwa mumuntu, umthelo wokuthenga, umthelo wepahla ovamileko, umthelo obhadelelwa inarha namkha imithelo yepahla evela ngaphandle kwenarha; begodu
(b)	Iimali ezilinganako ezibhadelelwa imisebenzi, umthelo, intela namkha umthelo wepahla obekwe mThetho weNarha, ngaphandle kwemithelo yamafemu, umthelo wentengo, umthelo weNarha namkha umthelo wepahla evela ngaphandle kwenarha.
[Indima (b) ijanyiselelwe sigaba 9 somThetho 7 ka-2001]
(2)	Amandla wesiBethamThetho wokubhadelisa imithelo, intela nomthelo wemisebenzi -
(a)	Angeze asetjenziswa ngendlela ekhubaza ngokungazwakaliko ikambiso yezomnotho weNarha, ezomnotho ukweqela ngaphandle kwemikhawulo yamaPhrovinsi namkha ukudluliswa kwepahla, imisebenzi neemali; begodu
(b)	Kufanele kulawulwe ngokulandela umThetho wePalamende, loyo ongamenyezelwa kwaphela emva kweemphakamiso zeKomitjhana yezeemali neeMali zombuso sele zitjhejiwe.
[Ilanga lokuthoma ukusebenza kwesigaba 228: 1 Janabari 1998]
229. Amandla nemisebenzi kamasipala yeemali
(1)	Ngokweengatjana (2), (3) begodu (4), umasipala -
(a)	angabeka imali ebhadelwako epahleni kanye nehlawulo yemali yemisebenzi yethulwe nofana eyenziwe esikhundleni sakamasipala; begodu
(b)	nange agunyaziwe mThetho wesiTjhaba, ezinye iintela, imithelo begodu imithelo yePahla ezilungele umbuso weNdawo nofana isigaba sombuso weNdawo lapho loyo masipala awela khona, kodwana akakho umasipala ongabeka intela yentengo, umthelo wentengo engezelelweko, umthelo wentengi ovamileko nofana umthelo.
(2) Amandla kamasipala ukubeka imali ebhadelwako yepahla, nehlawulo yemali yemisebenzi ezihlinzekwe nofana esikhundleni sikamasipala, nofana ezinye iintela, imithelo nofana intela yepahla-
(a)	angeze kwenziwa ngendlela ebonakala ivimbela imigomo yezomnotho weNarha, imisebenzi, nofana ukuhambiswa kwepahla yesitjhaba, imisebenzi, imali nofana umsebenzi; begodu;
(b)	kungalawula mThetho weNarha.
(3)	Nange abomasipala ababili banamandla weemali afanako begodu nemisebenzi efanako malungana neendawo efanako, ukwahlukana okufaneleko kwamandla nemisebenzi kufanele kwenziwe ngokomThetho weNarha. Ukwahlukana kungenziwa ngemva kokuqalisisa ubuncani bakhona iindlela ezilandelako:
(a)	isidingo sokukhambisana nemigomo ezwakalako yezentelo.
(b)	amandla nemisebenzi eyenziwa ngiloyo naloyo masipala.
(c)	amandla weemali waloyo naloyo masipala.
(d)	ukuphumelela nekgono lokubuthelela iintela.
(e)	ukulingana.
(4)	Kilesisigaba akukho okutjhiya ngaphandle ukwabelana kwenzuzo etholakele ngokwalesisigaba phakathi kwabomasipala labo abanamandla weemali nemisebenzi endaweni efanako.
(5)	UmThetho weNarha otjhwiwo kilesisigaba ungenziwa kwaphela ngemva kokuthintana nombuso weNdawo ohlelekiko nokutjhejisisa iimphakamiso ezenzwe yikomitjhana.
[Ilanga lokuthoma ukusebenza kwesigaba 229: 1 Janabari 1998]
230. Ukuboleka iimali kwePhrovinsi
(1)	IPhrovinsi ingaboleka imali yokubhadela ipahla namkha iindleko ezikhona ngaphasi kwemibandela ezwakalako ebekwe mThetho weNarha, kodwana ukubolekwa kweemali kungaphakanyiswa nakunesidingo sokubhadela iindleko ezikhona ngesikhathi sonyaka.
(2)	UmThetho weNarha otjhiwo esigatjaneni (1) ungenziwa umthetho kwaphela ngemva kobana iimphakamiso zeKomitjhana yezeeMali neeMali zitjhejiwe.
[Isigaba 230 sijanyiselelwe sigaba 10 somThetho 7 ka-2001]
Ilanga lokuthoma ukusebenza kwesigaba 230: 1 Janabari 1998]
230A Ukuboleka iimali kwakaMasipala
(1) UmKhandlu kaMasipala ngokuya ngokomThetho weNarha linga-
(a)	Ungabolekela umasipala imali namkha lisebenzise iindleko zanoma ngisiphi isikhathi, leyo mali ingafuneka nangabe kunesidingo sokusetjenziswa kwemali yentela; begodu
(b)	Wona nomKhandlu wakusasa bazibophelele ekusebenziseni umThetho kanye nesigungu somThetho ukubonelela imalimboleko namkha amasiso kamasipala.
(2)	UmThetho weNarha otjhiwo esigatjaneni (1) ungenziwa umthetho kwaphela ngemva kobana iimphakamiso zeKomitjhana yezeeMali neeMali zitjhejiwe.
[Isigaba 230A sifakwe ngokwesigaba 17 somThetho 6 ka-2001.]
ISAHLUKO 14
IINJAMISO EZIVAMILEKO (iingaba 231-243)
UmThetho wamazwe (iingaba 231-233)
231. Iimvumelwano zamazwe
(1)	Ukubamba iinkulumiswano nokutlikitla iimvumelwano zamazwe kusemahlombe weKhabhinethe.
(2) iimvumelwano zamazwe zibopha iRiphabhligi kwaphela emva bona zamukelwe ngesiqunto seKoro yePalamende eKulu nomKhandlu weNarha wamaPhrovinsi ngaphandle nangabe sivumelwano esitjhiwo esigatjaneni (3).
(3)	Iimvumelwano zamazwe zomhlobo wesithekiniki, ukuphatha namkha ilawulo, namkha isivumelwano esingadingi ukuqinisekiswa emva kobanyana senziwe namkha ukwamukelwa muva, esingenelwe yiKhabhinethe, sibopha iRiphabhligi ngaphandle kobanyana sivunywe iKoro yePalamende eKulu nomKhandlu weNarha wamaPhrovinsi, kodwana kumele sethulwe eKorweni nemKhandlwini ngaphakathi kwesikhathi esizwakalako.
(4)	Esinye nesinye isivumelano samazwe sizakuba mThetho ngaphakathi kweRiphabhligi nangabe simenyezelwa ukuba mThetho ngendlela yomThetho weNarha; kodwana isijamiso esizisebenzela ngokwaso leso esamukelwe iPalamende, simThetho ngaphakathi kweRiphabhligi ngaphandle nangabe asikhambisani nomThethosisekelo namkha umThetho wePalamende.
(5)	IRiphabhligi ibotjhelelwa zimvumelwano zamazwe lezo ebezibopha iRiphabhligi lokha umThethosisekelo lo uthoma ukusebenza.
232. UmThetho wamasiko wamazwe
UmThetho wamasiko wamazwe mThetho weRiphabhligi ngaphandle kwalokha ungakhambisani nomThethosisekelo lo namkha umThetho wePalamende.
233. Ukusetjenziswa komThetho wamazwe
Lokha nakuhlathululwa nofana ngimuphi umThetho, ikhotho kufanele izikhethele ihlathululo elizwakalako lomThetho lelo elikhambisana nomThetho wamazwe, kunalelo elinye ihlathululo elinga khambisani nomThetho wamazwe.
Ezinye iindaba (iingaba 234-243)
234. ITjhata yamaLungelo
Ekutjaleni intando yesitjhaba esungulwe mThethosisekelo lo, iPalamende ingamukela amaTjhata wamaLungelo akhambisana neenjamiso zomThethosisekelo.
235. Umaziphathe
Ilungelo labantu beSewula Afrika yoke lokuziphatha komphakathi othileko ngokwesiko nelimi lawo, njengobana kutjengiswa tjhatjhalaza mThethosisekelo lo, akuvimbeli, ngaphakathi kwesimiso selungelo leli, ukubonelelwa kwelungelo lokuzibumba ngokwesiko nelimi kwanoma ngimuphi umphakathi ohlanganyela isiko nelimi elifanako, ngaphakathi kwenye nenye ingcenye yeRiphabhligi, namkha nganoma ngiyiphi indlela ebekwe mThetho weNarha.
236.	Ukusekelwa ngeemali kweenhlangano zombanganarha
Ekurageni intando yesitjhaba ebandakanya iinhlangano-ezinengi, umThetho weNarha ufanele ubonelele ukusekelwa ngeemali kweenhlangano zombanganarha ezithatha indima eemBethamthethweni zenarha nezamaPhrovinsi, ngendlela efaneleko nangendlela yokujanyelwa kweenhlangano lezo ngokwamavowutu atholwe ngizo.
237.	Ukugcina iimbopho zomThethosisekelo
Zoke iimbopho zomThethosisekelo kufanelwe zigcinwe ngokuzimisela nangaphandle kokuriyada.
238. Ukwenzelwa nokudlulisela amandla nemisebenzi
Igatja lezokuphatha kunoma ngiliphi izinga lombuso -
lingadlulisela umsebenzi ofanele ukwenziwa ngokulandela umThetho kwelinye igatja lezokuphatha; namkha
Lingenzela elinye nelinye igatja lezokuphatha umsebenzi walo ngendlela yokwenzelwa.
239.	Iinhlathululo
Ngaphakathi komThethosisekelo, ngaphandle kwalokha ubujamo nabutjho ngenye indlela -
"UmThetho weNarha" ufaka -
(a)	Umthetjhwana owenziwe malungana nomThetho wePalamende; begodu
(b)	UmThetho ebewusebenza lokha umThethosisekelo nawuthomako begodu bewenziwa mbuso weNarha;
"Igatja lombuso" litjho -
(a)	Noma ngimuphi umnyango wembuso namkha ukuphatha ezingeni lombuso wenarha, wephrovinsi namkha wendawo; namkha
(b)	Noma ngimuphi umsebenzi namkha isikhungo -
(i) Esisebenzisa amandla namkha esenza umsebenzi ngokulandela lomThethosisekelo namkha umThethosisekelo wePhrovinsi; namkha
(ii) Esisebenzisa amandla wombuso namkha enza umsebenzi womphakathi ngokulandela umThetho, kodwana ayifaki hlangana ikhotho namkha abahluleli.
"UmThetho wePhrovinsi" ufaka
(a)	Imithetjhwana eyenzwe ngokulandela umThetho wePhrovinsi; begodu
(b)	UmThetho loyo ebewuvele unamandla womThetho lokha umThethosesekelo uthoma ukusebenza begodu ulawulwa mbuso wePhrovinsi.
240.	Ukutjhayisana hlangana nemitlolo yomThethosisekelo ehlukahlukileko
Lokha nakwenzeka bona kube nokutjhayisana hlangana nemitlolo ehlukahlukileko yomThethosisekelo, umtlolo wesiNgisi ozakuba ngiwo abanamandla womThetho.
241. Amalungiselelo wesikhathi setjhuguluko
ITjhejuli 6 isebenza ngesikhathi setjhuguluko lehlelo lomThethosisekelo elitja elihlonywe mThethosisekelo lo begodu nakwenye nenye indaba ekhambisana nesikhatheso setjhuguluko.
242. Ukusulwa kwemiThetho
Imithetho etjhiwo kuTjhejuli 7 iyasulwa, ngaphasi kwesigaba 243 neTjhejuli 6.
243. Isihloko esifitjhani nokuthoma ukusebenza
(1)	UmThetho lo ubizwa ngomThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1996, begodu uthoma ukusebenza msinyazana ngemva kwelanga elibekwe nguMongameli ngesimemezelo, elingeze laba lilanga elingemva komhlaka 1 Julayi 1997.
(2)	UMongameli angabeka amalanga ahlukileko ngaphambi kwelanga elitjhiwo esigatjaneni (1) malungana neenjamiso ezihlukileko zalomThethosisekelo .
(3)	Ngaphandle kwalokha lomTlolo uveza okuhlukileko, nakutjhiwo isikhathi sokuthoma ukusebenza kwalomThethosisekelo ngaphakathi komThethosisekelo kufanele kuhlathululwe njengombana kutjhiwo isikhathi leso ngaso lesosigaba sithoma ukusebenza.
(4)	Nayikuthi ilanga elihlukileko libekelwe noma ngisiphi esigaba salomThethosisekelo ngokwesigatjana (2) esinye nesinye isigaba esiqondeneko somThethosisekelo weRephabligi yeSewula Afrika (umThetho 200 ka-1993), esitjhiwo kilesimemezelo, siyasulwa kusukela ngalo lona lelo langa.
(5)	Iingaba 213, 214, 215, 216, 218, 226, 227, 228, 229 no 230 zithoma ukusebenza ngomhlaka 1 Janabari 1998, kodwana lokho akuvimbeli ukumenyezelwa ngokulandela lomThethosisekelo komThetho otjhiwo kunoma ngisiphi isigaba ngaphambi kwalelolanga. Bekufike lelolanga esinye nesinye isijamiso esiqondene begodu simalungana neengaba zomThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1993 zihlala zinamandla.
ITjhejuli 1
IFLARHA YESITJHABA
(1)	Iflarha yesitjhaba incamane; inobude obubuyelelwe kanye nesiquntu kunobubanzi.
(2)	Inzima, isagolide, ihlaza satjani, imhlophe, inokubovu okusabilibili begodu ihlaza samafu.
(3)	Inesibumbeko saka-Y esihlaza satjani esibubunye besihlanu ububanzi njengeflarha. Amalayini aphakathi webhendi athoma emakhoneni aphezulu nenzasi hlanu komphetho weflarha, ahlangana phakathi kweflarha, aragele phambili ngokuvundlileko ukutjhinga phakathi komphetho otjhaphulukileko.
(4)	Ibhendi ehlaza satjani inomphetho, ngehla nangenzasi omhlophe, begodu nayitjhinga ekupheleni kweflarha inosagolide. Omunye nomunye umphetho unobubanzi obunye besihlanu njengeflarha.
(5)	Uncantathu ohlanu osemphethweni weflarha unzima.
(6)	Ibhendi engahla evundlileko ibovu sabilibili kuthi ibhendi engenzasi evundlileko ibehlaza. Amabhendi la ngayinye ibubanzi besithathu seflarha.
ITjhejuli 1A
IZINDAWO ZAMAPHROVINSI
Itjhejuli 1A ifakwe isigaba 4 soMthetho 12 ka-2005 nangesigaba 1 soMthetho 13 Ka 2007 nangoMthetho 16 ka-2009.]
IPhrovinsi yase Pumalanga-Kapa
[Ubunjalo bePhrovinsi yePumalanga-Kapa ijanyiselelwe mThetho 13 ka-2007]
UMepe namba 3 weTjhejuli 1 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 6 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 7 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 8 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 9 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 10 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 11 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
IPhrovinsi yase Freystata
UMepe namba 12 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 13 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 14 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 15 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 16 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
IPhrovinsi yaseGauteng
[Ubunjalo bePhrovinsi yase Gauteng itjhuntjhwe mThetho 16 ka-2009]
UMepe namba 4 kuNothisi 1490 ka-2008 yeTjhejuli 1 yeNothisi ka 1998 kuya ku 2005 [ithathwe ku Mepe namba 4 ejanyeleliswe sigaba 1(a) soMthetho 16 ka-2009]
UMepe namba 17 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 18weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 19 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 20 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 21 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
IPhrovinsi yakwa-KwaZulu-Natal
[Ubunjalo bePhrovinsi yakwa-Zulu Natal ejanyeleliswe mThetho 13 ka-2007]
UMepe namba 22 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 23 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 24 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 25 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 26 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 27 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 28 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 29 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 30 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 31 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 32 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
IPhrivinsi yase Tlhagwini (Limpopo)
UMepe namba 33 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 34 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 35 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 36 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 37 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
IPhrovinsi yase-Mpumalanga
UMepe namba 38 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 39 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 40 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
IPhrovinsi yase-Tlhagwini Kapa
UMepe namba 41 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 42 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 43 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 44 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 45 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
Iphrovinsi yaseTlhagwini - tjhingalanga
[Ubunjalo bePhrovinsi yase Tlhagwini - Tjhingalanga butjhugululwe mThetho 16 ka-2009]
UMepe namba 5 kwiNothisi 1490 ka 2008 ye Tjheduli 1 kwiNothisi 1998 kuya ku 2005[ithathwe ku Mepe namba 5 ejanyeleliswe sigaba 1(b) soMthetho 16 ka-2009].
UMepe namba 46 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 47 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 48 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
IPhrovinsi yase Tjhingalanga Kapa
UMepe namba 49 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 50 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 51 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 52 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 53 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
UMepe namba 54 weTjhejuli 2 yeNothisi ka 1998 ukuya ku 2005
ITjhejuli 2
IIMFUNGO KANYE NEEMBOPHO
[ITjhejuli 2 itjhugululwe ngokwesigaba 2 somThetho 1 ka-1997(ngombhalo wesingisi kwaphela) beyajanyiselelwa sigaba 18 somThetho 6 ka-2001]
UMongameli namkha uMjaphethe kaMongameli, ngaphambi kweJaji eliKhulu, namkha elinye ijaji elinyulwe liJaji eliKhulu, kumele afunge/ azibophe ngokulandelako:
Phambi kwabantu boke abahlangene lapha, ngokwamukela ngokuzeleko isimemezelo esiphezulu ngithatha njengoMongameli/Mjaphethe kaMongameli weRiphabhligi yeSewula Afrika, Mina u A. B. ngifunga\ngizibopha bonyana ngizakwethembeka kuRiphabhligi yeSewula Afrika, ngizakuhlonipha, ngiqalelele, ngibambelele emThethwenisisekelo nakweminye imithetho yeRiphabhligi, Ngiyathembisa ngokuzithoba bonyana ngaso soke isikhathi ngiza-
 Kuphuhlisa koke okuzakukhulisa iRiphabhligi, ngiphikise lokho
Okuzayilimaza;
 Ngivikele bengiphuhlise amalungelo wawo woke amaSewula Afrika;
 Ngenze yoke imisebenzi ngamandla nangekghono lami ngokwelwazi
Lami elipheleleko nangokulalela unembeza wami;
 Ngenze ukulunga kibo boke;
 Ngizibophelele ekwenzeni okungcono kuRiphabhligi nebantwini bayo
(Nangabe kuthethwe isifungo: UZimu angirhelebhe.)
2.	Iimfungo kunye neembopho zePhini likaMongameli
IPhini likaMongameli, ngaphambi kweJaji eliKhulu namkha elinye ijaji elibekwe liJaji elikhulu, kumele afunge / azibophe ngokulandelako:
Phambi kwabantu boke abahlangene lapha, ngokwamukela ngokuzeleko isimemezelo esiphezulu ngithatha njengoMongameli weRiphabhligi yeSewula Afrika, Mina u A. B. ngifunga\ngizibopha bonyana ngizakwethembeka kuRiphabhligi yeSewula Afrika, begodu ngizakuthobela ngilandele, ngiphakamise nokuphumelelisa umThethosisekelo nayo yoke imithetho eminye yeRiphabhligi; begodu ngiyazibopha bengithembisa ngokuzithoba bonyana ngazo zoke
iinkhathi -
 ngizakuphuhlisa koke okuzakukhulisa iRiphabhligi, ngiphikise lokho
okuzayilimaza;
 ngizakuba lilunga lekoro elithembekako;
 ngizakwenza umsebenzi wami ngamandla wami woke neemphiwo
enginazo ngolwazi lwami loke nekgono, namaqiniso walokho
engikukholelwako;
 ngenze ukulunga kibo boke;
 ngizibophelele ekwenzeni okungcono kuRiphabhligi nebantwini bayo
(nangabe kuthethwe isifungo: UZimu angirhelebhe.)
3.	Isifungo namkha isibopho saboNgqongqotjhe namaPhini waboNgqongqotjhe
Omunye nomunye uNgqongqotjhe nePhini likaNgqongqotjhe, ngaphambi kweJaji elikhulu namkha ijaji elibekwe liJaji elikhulu, ufanele afunge\azibophe ngokulandelako:
Mina u-A.B. ngiyafunga\ngizibopha bonyana ngizakwethembeka kuRiphabhligi yeSewula Afrika, begodu ngizakuthobela, ngihloniphe nokuphakamisa umThethosisekelo nomThetho woke omunye weRiphabhligi; Ngizibopha ukuphatha isikhundla njengoNgqongqotjhe\iPhini likaNgqongqotjhe ngehlonipho nesithunzi; ukuba ngumeluleki wamambala nothembekileko; ngingavezi ngokuqondileko namkha ngokungakaqondi indaba okuyifihlo ethulelwe mina; begodu nokwenza imisebenzi yesikhundla sami ngokutlhogomela nangekghono lami loke.
(Nangabe kuthethwe isifungo: uZimu angirhelebhe)
4.	Iimfungo namkha iimbopho zamalunga weKoro yePalamende eKulu iinthunywa zasafuthi zomKhandlu wamaphrovinsi namalunga weemBethamthetho zamaphrovinsi
4. (1) Amalunga weKoro yePalamende eKulu, amalunga azithunywa ngokuzeleko emKhandlwini weNarha wamaPhrovinsi namalunga weemBethamthetho zamaPhrovinsi, ngaphambi kweJaji eliKhulu namkha umehluleli okhonjwe liJaji eliKhulu, bafanele bafunge\bazibophe ngokulandelako: Mina, A.B. ngiyafunga\ngizibopha bonyana ngizokwethembeka kuRiphabhligi yeSewula Afrika, begodu ngizakuthobela, ngihloniphe nokuphakamisa umThethosisekelo nomThetho woke omunye weSewula Afrika, begodu ngithembisa ngokuzibopha ukwenza imisebenzi yami njengelunga leKoro yePalamende eKulu\elithunyelwe ngokuzeleko kumKhandlu weNarha wamaPhrovinsi\lunga lesiBethamthetho sePhrovinsi C.D ngekghono lami loke.
(Nangabe kuthethwe isifungo: uZimu angirhelebhe)
(2)	Abantu abazalisa isikhundla eKorweni yePalamende eKulu, esiqhemeni samalunga athunyelwe ngokuzeleko namkha esiBethamthethweni sePhrovinsi bangafunga namkha bazibophe ngokuqinisekisa ngokulandela isigatjana (1) ngaphambi koSihlalo weBandla, umKhandlu namkha isiBethamthetho, ngokuhlukahlukana.
Isifungo namkha isibopho saboNdunakulu namalunga wemiKhandlu yezokuPhatha yamaPhrovinsi.
5.	Iimfungo namkha iimbopho zaboNdunakulu, aboMjaphethe bakaNdunakulu namalunga womKhandlu wesiGungu sePhrovinsi
5.	UNdunakulu wePhrovinsi, nelinye nelinye ilunga lomKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi, ngaphambi kweJaji eliKhulu namkha ijaji elikhonjwe liJaji eliKhulu kufanele bafunge\bazibophe ngokulandelako: Mina, A.B. ngiyafunga\ngizibopha bonyana ngizokwethembeka kuRiphabhligi yeSewula Afrika begodu ngizakuthobela, ngihloniphe bengiphakamise umThethosisekelo nomThetho woke omunye weRiphabhligi; begodu ngizibopha ukuphatha isikhundla nje ngoNdunakulu\ilunga lomKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi C.D. ngehlonipho nangesithunzi; ukuba ngumeluleki wamambala nothembekileko; nokungavezi ngokuqondileko namkha ngokungakaqondi indaba eyifihlo ethulelwe mina; begodu nokwenza imisebenzi yesikhundla ngekghono lami eliphezulu.
(Nangabe kuthethwe isifungo: uZimu angirhelebhe)
6.	Iimfungo namkha iimbopho zeemPhathiswa zomThetho
6.(1) Elinye nelinye ijaji namkha umjaphethe wejaji, ngaphambi kweJaji eliKhulu, kufanele lifunge / lizibophe ngokulandelako:
Mina, A.B. ngiyafunga\ngizibopha bonyana njengejaji leKhotho
yomThethosisekelo \ iKhotho ePhakemeko yezokuBuyeza iinGwebo \ iKhotho ePhakemeko/iKhotho E.F, ngizakwethembeka kuRiphabhligi yeSewula Afrika, ngizakuphakamisa nokuvikela umThethosisekelo begodu ngizakwenza okulungileko kibo boke abantu ngokufanana ngaphandle kokwesaba, ukuthatha ihlangothi namkha ukukhubaza, ngokukhambisana nomThethosisekelo nomthetho.
(Nangabe kuthethwe isifungo: uZimu angirhelebhe.)
(2)	Umuntu obekwe esikhundleni sokuba liJaji eliKhulu ongasilo ijaji esikhathini sokukhonjwa kwakhe ufanele afunge ngaphambi kwePhini leJaji eliKhulu, nalingekho ijaji lelo kungaba lijaji elisesikhundleni esiphezulu eKhotho yomThethosisekelo.
(3)	Iimphathiswa zomthetho, namaphini weemphathiswa zomthetho, ngaphandle kwamajaji, kufanele zifunge / zizibophe ngokomthetho wenarha.
ITJHEJULI 3
IKAMBISO YAMAKHETHO
Ingcenye A
[Itjhejuli 3 itjhugululwe ngokwesigaba 2 somThetho 4 ka-1999, begodu ngokwesigatjana 3 somThetho 6 ka-2001 nangesigaba 19 soMthetho 9 ka-2002 kanye nesigaba 1 soMthetho 14 ka-2008.]
Ingcenye A - Ikambiso yamakhetho wemphathiswa zomthethosisekelo
1.	Ukusetjenziswa
Ikambiso etjhiwo kileTjhejuli iyasetjenziswa lokha--
iKoro yePalamende eKulu ihlanganela ukukhetha uMongameli, namkha uSomlomo namkha iPhini likaSomlomo weKoro;
umKhandlu weNarha wamaPhrovinsi uhlanganela ukukhetha uSihlalo namkha iPhini likaSihlalo; namkha;
Â©	Isibethamthetho sephrovinsi sihlanganela ukukhetha uNdunakulu wePhrovinsi namkha uSomlomo namkha iPhini likaSomlomo wesiBethamthetho.
2.	Ukwenyulwa
Emhlanganweni lapho leTjhejuli isetjenziswa khona usihlalo ufanele abawe abonkhetheni abanyuliweko.
3.	Iimfuneko zangokomThetho
(1)	Ukwenyula kumele kwenziwe eforomini elenzelwe lokho ngokwemithetho etlolwe ku-ayithemu 9.
(2)	Iforomo okwenyulwe kilo kumele litlikitlwe--
(a)	Malunga amabili weKoro yePalamende eKulu, nangabe kukhethwa uMongameli namkha uSomlomo namkha iPhini lika Somlomo weKoro
(b)	Ebujameni beenqhema ezimbili zamalunga aziinthunywa zamaPhrovinsi, nangabe uSihlalo namkha iphini likaSihlalo uzokukhethwa; namkha
(c)	Malunga amabili wesibethamthetho sephrovinsi esithintekako, nangabe uNdunakulu wePhrovinsi namkha uSomlomo namkha iphini likaSomlomo uzokukhethwa.
(3)	Umuntu onyuliweko ufanele atjengise bonyana uyakwamukela ukwenyulwa kwakhe ngokutlikitla iforomo lenyulo namtjhana enye nenye iforomo esiqinisekiso esitloliweko.
4.	Ukumemezelwa kwamabizo wabo ngikhetheni
Emhlanganweni lowo leTjhejuli isetjenziswako, lowo onguSihlalo ufanele amemezele amabizo wabantu labo abanyulwe njengabo ngikhetheni, kodwana angeze avumele ipikiswano.
5. Ungikhetheni oyedwa
Nangabe kwenyulwe ungikhetheni munye, uSihlalo umele amemezele ung'khetheni lowo njengokhethiweko.
6.	Ikambiso yamakhetho
6.1	Nangabe abantu abadlula munye benyulwe njengabo ngikhetheni -
(a)	Kufanele kuthathwe ivowutu kilowo mhlangano ngokuvowuta emsitheleni;
(b)	Elinye nelinye ilunga elikhambele umhlangano, namkha lokha ihlangano womKhandlu wamaPhrovinsi weNarha, enye nenye iPhrovinsi ejanywelweko, lingaphosela ivowutu inye; begodu
(c)	Umuntu loyo onguSihlalo kufanele amemezele ung'khetheni othole amavowutu wenengi njengokhethiweko.
7.	Ikambiso yokukhitjhwa
(1)	Nangabe akabikhona ungikhetheni othola amavowutu wenengi, ungikhetheni othola inani lamavowutu elingaphasi kwawo woke kufanele akhutjhwe begodu kuthathwe enye ivowutu kilabo abongikhetheni abaseleko ngokukhambisana nesigaba 6. Lekambiso kufanele ibuyelelwe kube kufike lapha ungikhetheni athola inengi lamavowutu.
(2)	Nangabe abong'khetheni ababili namkha ukwedlula, omunye nomunye wabo uthole inani lamavowutu elingaphasi kiwo woke, ivowutu ehlukileko yabongikhetheni labo kufanele ithathwe, begodu ebuyelelwe ngokwenani lelo okudingekako bonyana kuquntwe bonyana ngimuphi ungikhetheni ofanele ukukhutjhwa.
8. Imihlangano eminye engalandelako
(1)	Lokha nangabe kukhethwe abongikhetheni ababili kwaphela, namkha lokha kusala abong'khetheni ababili kwaphela ngemva kokulandela ikambiso yokukhutjhwa, begodu labo abongikhetheni ababili bathola inani elilinganako lamavowutu, umhlangano olandelako kufanele ubanjwe ngaphakathi kwamalanga alikhomba, ngesikhathi esizakubekwa nguSihlalo womhlangano.
(2)	Nangabe umhlangano olandelako uyabanjwa ngokulandela isigatjana (1) ikambiso ebekwe kileTjhejuli kufanele isetjenziswe emhlanganweni lowo sengathi bekumhlangano wamathomo wamakhetho lawo athintekako.
9. Imigomo
(1)	IJaji eliKhulu kufanele lenze imigomo equnta -
(a)	Ikambiso yemihlangano leyo leTjhejuli esetjenziswako;
(b) Imisebenzi yomuntu loyo naloyo obe anguSihlalo emhlanganweni begodu omunye nomunye umuntu orhelebha loyo onguSihlalo;
(c)	Iforomo lelo ukwenyulwa kufanele kwenziwe phezu kwalo;
(d)	Indlela amakhetho afanele akhambiswe ngayo
(2)	Lemigomo kufanele yaziswe ngendlela equntwe liJaji eliKhulu.
[Ayithemu 9 ijanyiselelwe ngokwesigaba19 somThetho 34 ka-2001]
Ingcenye B- Indlela ekuquntwa ngayo ukuzibandakanya kweenhlangano eenqhemeni zeenthuywa emiKhandlwini yamaPhrovinsi weNarha
1.	Inani lamalunga athunyelwa kusiqhema samalunga aziinthunywa eemKhandlwini wamaPhrovinsi wezokuphatha ngokwelungelo leenhlangano, lifanele liquntwe ngokubuyelela inani leenhlalo ihlangano eziphetheko esiBethamthethweni sePhrovinsi ngetjhumi begodu imiphumela ihlukaniswe ngenani leenhlalo esiBethamthethweni kungezelelwe ngesinye.
2.	Nangabe ukubalwa ngokwesigaba 1 kuletha inani elidlulileko elingakghoni ukuzaliswa inani lamalunga aziinthunywa elabelwe ihlangano ngokwesigaba leso, inani elidluleleko lelo kufanele liphalisene namanye amanani adluleleko atholwa ihlangano enye namkha iinhlangano, begodu lawo amalunga azinthunywa angakaneli iinhlalo esiqhemeni kufanele babelwe ihlangano namkha iinhlangano ngokulandela ubunengi ngenani elidluleleko
(3).	Nangabe isingezelelo eziphalisanako eziku-ayithemu 2 ziyalingana, iinthunywa ezingakathunyelwa kumele zifakwe ehlanganweni, ngeengezelelo ezifanako ngokulandelana yahlangana yaba namarekhodi aphezulu ukuya kwaphasi wamavowudu, abaliweko weeNhlangano emakhethweni wokugcina wesiBethamthetho sephrovinsi,-
Iayithemu 3 ingezelelwe ngokwesigaba 2 somThetho 4 ka-2009 begodu wajanyiselelwa ngokwesigaba 3 somThetho 9 ka-2002 kanye nesigaba 5(a) somThetho 14 ka-2008.]
4 Nangabe iinhlangano ezidlula yinye zilingana ngamavowuti arekhodiweko emakhethweni wokugcina wesiBethamthetho sePhrovinsi, isiBethamthetho esithintekako kufanele siphe iinthunywa zenhlangano isingezelelo esifanako nesehlangano abalingana nayo ngokomthetho ohambisana noMthetho siseko
[Iayithemu 4 ingezelelwe sigaba 5(b) soMthetho 14 ka-2008]
ITjhejuli 4
IINDAWO ZOKUSEBENZELA LEZO ILAWULO LENARHA NELAMAPHROVINSI ZINAMANDLA KIZO KANYE KANYE
Ingcenye A
Ilawulo lamahlathi weendabuko
Zelimo
Ubudoyelo beemphaphamtjhini, ngaphandle kwebeentjhabatjhaba nabangekhaya bangenarheni nebeentjhabatjhaba
Ukuphathwa kweembandana namalwelwe
Amakhasino, imijarho, ukugembula, ukubheja, ukungenela amaphaliswano nezemidlalo azifakwa hlangana
Ukuvikeleka kwabathengi
Ilawulo yomonakalo omkhulu owehlileko
Ifundo kiwo woke amazinga, lapha akufakwa ifundo yemayunivesithi namatheknikhoni
Ibhoduluko
Imisebenzi yezamaphilo
Ukwakhiwa kwezindlu
UmThetho wesintu naloyo ophathelene namasiko ngaphasi kweSahluko 12 somThethosisekelo
Umgomo welimi nokulawulwa nokuthuthukiswa kwamalimi asemthethweni ngaphakathi kwePhrovinsi njengokutjho kwesigaba 6 somThethosisekelo esinikela isiBethamthetho sePhrovinsi amandla wokulawula lokhu.
Ukutlhogonyelwa kwemvelo, kungafakwa phakathi iindawo zokuphumula zesitjhaba,
Iinkhungo zokwazisa ezilawulwa namkha zibonelelwa mBuso wePhrovinsi ngaphasi kwesigatjana 192.
ZobuPholisa kufika ezingeni lapho iinjamiso zeSahluko 11 zomThethosisekelo zinikeza isiBethamThetho sePhrovinsi amandla welawulo
Ilawulo lesilaphalo
Ukukhula kwesizwe
Iinkhungo zomphakathi ezikuPhrovinsi malungana nendawo yokusebenza ekuleTjhejuli nakuTjhejuli 5
Iindaba zamasiko zePhrovinsi
Iinkhwelo zomphakathi
Imisebenzi yomphakathi kwaphela malungana neendingo zeminyango
Yombuso wePhrovinsi ekwenzeni imisebenzi yayo yokuphatha
Imisebenzi enikelwe yona ngokulandela umThethosisekelo namkha nofana ngimuphi omunye umThetho.
Ukuhlelwa kwezifunda nentuthuko
Ilawulo leendlela
Ukulondwa kwehlabathi
Ukuvakatjha
Zerhwebo
Uburholi besintu ngaphasi kweSahluko 12 somThethosisekelo
Ukuthuthukiswa kweendawo ezisemadorobheni
Nezisemakhaya
Ukuthelelwa kweenkoloyi
Imisebenzi yehlalakuhle
Ingcenye B
Iindaba ezilandelako ezimalungana nombuso wendawo kufikela ezingeni elitjhiwo sigaba 155 (a) no (7):
Isilaphazo lommoya
Imigomo yokwakha
Iinsetjenziswa zetlhogomelo yabantwana
Ukwenza igezi nerhasi
Zeencima mlilo
Ukuvakatjha kwangaphakathi kwendawo
Ukuhlela aboMasipala
Imisebenzi yePilo yaboMasipala
Zeenkhwelo zomphakathi kuMasipala
Zemisebenzi yomphakathi kaMasipala kwaphela malungana neendingo zaboMasipala ekufezeni imisebenzi yawo yokulawula imisebenzi edluliselwe kiwo ngaphasi kwalomThethosisekelo namkha ngimuphi omunye umThetho.
Zemikhumbi, inkepe, amabhrorho eqa ilwandle, iindawo lapha kujama iinkephe kungafaki iindaba zemikhumbi zenarha zeentjhabatjhaba
Ilawulo lamanzi endleleni eendaweni ezinemakhiwo
Imigomo yezerhwebo
Imisebenzi yezamanzi nokuhlwengisa ngamanzi leyo erhunyezwe kufika lapha kumalungana neendlela zokunikela amanzi nokukhambiswa kwamanzi asilapheleko nesoreji.
ITJHEJULI 5
IINDAWO ZOKUSEBENZELA EZILAWULWA MAPHROVINSI KWAPHELA
Ingcenye A
Ubuhlabelo
Iinkhwelo zeengulani
Izindlu zokulonda iincwadi nemitlolo akufakwa izindlu zokulonda iincwadi nemitlolo zenarha
IBulungelo leencwadi kungafaki iBulungelo leencwadi lenarha.
Amalayisensi wotjwala
Amamuziyamu kungafaki amamuziyamu weNarha
Ukuhlelwa kwePhrovinsi
Iindaba zamasiko zePhrovinsi
Zokuzithabisa ngaphakathi kwePhrovinsi
Zemidlalo ngaphakathi kwePhrovinsi
Zeendlela ngaphakathi kwePhrovinsi
Zokwelatjhwa kweembandana ngaphandle kwelawulo yomsebenzi
ofundelwe lokho
Ingcenye B
Iindaba ezilandelako zombuso wendawo kufikela ezingeni elendlalwe kusigaba 155(b) (a) no (7):
Indawo zokududa neensetjenziswa zokuzithabisa
amathuna, amamotjhara neendawo zokutjhiswa kweendumbu Zokuhlwengisa
Ilawulo lalokho okulitshwenyo emphakathini
Ilawulo lokuthengiswa kotjwala emphakathini
Iindawo zokuhlalisa, ukutlhogomela nokubulunga iilwana
Ukukampela namadrada wokukampela
Ukukhutjhwa kwamalayisense nokulawulwa kweendawo ezithengisela
umphakathi ukudla
Ukulawulwa kweendawo ezithengisela umphakathi utjwala
Iinsetjenziswa zendawo
Iindawo neensetjenziswa namkha izinto zokudlala
Iimaraga
Ubuhlabelo bukaMasipala
Iindawo zokuphumula nokuzithabisa
Iindlela zikaMasipala
Itjhada elisabaleleko
Iinkiti (zeenkomo)
Iindawo zomphakathi
Ukuthuthwa kwesila namasoreji
Ukuthengisa eentradini
Ukukhanyiswa kweentrada
Zeendlela nokuphagwa kweenkoloyi
ITJHEJULI 6
AMALUNGISELELO WESIKHATJHANA
[ITjhejuli 6 itjhugululwe sigaba 3 somThetho 1 ka-1997,nangisigaba 5 somThetho 2 ka-1998 kanye nangesigaba 20 somThetho 6 ka-2001.]
Iinhlathululo
1. KileTjhejuli, ngaphandle kwalokha kungakhambisani nomtlolo -
"Inarha enomazibuse" kobanyana umThethosisekelo usebenze, kwasetjenzwa ngayo emThethweni weSewula Afrika njengezijameleko nofana leyo enomaziphathe;
"UmThethosisekelo omutjha" kutjho umThethosisekelo weRiphabhligi weSewula Afrika ka-1996
"UmThetho wombuso owadlulako" kutjho umThetho ophasiswe ngaphambi kobanyana umThethosisekelo odlulileko uthome;
"UmThethosisekelo odlulileko" kutjho umThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1993 (umThetho wenomboro 200)
Ukuragela phambili komthetho okhona
(1)	Woke umthetho ogade usebenza lokha umThethosisekelo omutjha uthoma ukusebenza, uragela phambili ngokusebenza, ngaphasi kwalokhu -
(a) Itjhuguluko namkha ukwesulwa; begodu
(b) Lokha ukhambisana nomThethosisekelo omutjha.
(2)	UmThetho wombuso owadlulako oragela phambili ngokusebenza ngokwesigatjana (1) -
(a) Awunakho ukusetjenziswa okubanzi, ngokwesifunda nofana ngenye indlela, kunokobanyana beyinjalo ngaphambi komThethosisekelo ondlulileko usetjenziswe ngaphandle usulwe ngokulandelana bonyana ube nokusetjenziswa okubanzi; begodu
(b)	Kuragelwa phambili isetjenziswa magatjha layo bekayisebenzisa lokha umThethosisekelo omutjha uthoma ukusebenza, ngaphasi komThethosisekelo omutjha.
3. Ihlathululo lomthetho osesekhona
(1)	Ngaphandle kobana ungakhambisani nomqondo nofana ungakhambisani, kunofana ngiwuphi umThetho lowo obukade ukhona lokha nakuthoma ukusebenza umThethosisekelo omutjha -
(a)	KuRiphabhligi yeSewula Afrika nofana umbuso onomaziphathe, kufanele kuthathwe bonyana kutjhiwo kuRiphabhligi yeSewula Afrika ngaphasi komThethosisekelo omutjha;
(b)	EPalamende; iKoro yePalamende eKulu nofana indlu yeSinethi kufanele kuthathwe bonyana kutjhiwo iPalamende, iKoro yePalamende eKulu nofana umKhandlu wamaPhrovinsi weNarha ngaphasi komThethosisekelo omutjha;
(c)	KuMongameli, iPhini likaMongameli, uNgqongqotjhe, iPhini likaNgqongqotjhe nofana iKhabhinethe, kuthathwe bonyana kutjhiwo uMongameli, iPhini likaMongameli lokuthoma, uNgqongqotjhe, iPhini likaNgqongqotjhe nofana iKhabhinethe ngaphasi komThethosisekelo omutjha, ngokwesigaba 9 kileTjhejuli;
(d)	KuMongameli weSinethi kufanele kuthathwe bonyana kutjhiwo uSihlalo womKhandlu weNarha wamaPhrovinsi;
(e)	KusiBethamthetho sePhrovinsi, uNdunankulu nofana umKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi kuthathwe bonyana kutjhiwo isiBethamthetho sePhrovinsi uNdunankulu nofana umKhandlu wezokuphatha ngaphansi komThethosisekelo omutjha ngokwesigaba 12; kileTjhejuli nofana
(f)	Elimini elisemthethweni nofana amalimi, kufanele kuthathwe bonyana kutjhiwo nofana ngiliphi ilimi kulawo asemthethweni ngaphasi komThethosisekelo omutjha.
(2)	Ngaphandle kobanyana ingakhambisani nalokho okutjhiwoko nofana ingafani, kungaqalwa kunofana ngiwuphi umThetho wombuso owadlulako -
(a)	ePalamende, iNdlu yePalamende nofana iKoro lesiBethamthetho nofana ikoro leRiphabhligi nofana umbuso onamaziphathe, kufanele kuthathwe bonyana kutjhiwo -
(i)	iPalamende ngaphasi komThethosisekelo omutjha, nakubo ilawulo lomThetho lowo lifakiwe nofana linikelwe ngaphasi komThethosisekelo owadlulako nofana umThetho lo wombuso weNarha; nofana
(ii)	isiBethamthetho sePhrovinsi nakube ukusetjenziswa komThetho kunikelwe nofana unikelwe ngaphasi komThethosisekelo owadlulako nofana umThetho wombuso wePhrovinsi; nofana
(b)	uMongameli womBuso, uNdunakulu, umlawuli nofana esinye isiphathiswa esiphezulu, iKhabhinethe, ibandla laboNgqongqotjhe nofana ibandla eliphakemeko leRiphabhligi nofana umbuso onomaziphathe kufanele kuthathwe bona kutjhiwo -
(i) uMongameli ngaphasi komThethosisekelo, nakube ukusetjenziswa komThetho lowo kunikelwe nofana unikelwe ngaphasi komThethosisekelo owadlulako nofana iTjhejuli le kuKhabhinethe; nofana
(ii) uNdunankulu wePhrovinsi ngaphasi komThethosisekelo omutjha, nakube ukulawulwa lokho kunikelwe nofana kunikelwe ngaphasi komThethosisekelo owadlulako nofana iTjhejuli le emKhandlwini wezokuphatha wePhrovinsi.
4. IKoro yePalamende eKulu
(1)	Omunye nomunye ogade alilunga namkha isikhulu seKoro yePalamende eKulu lokha umThethosisekelo omutjha uthoma ukusebenza, oba lilunga namkha isikhulu seKoro yePalamende eKulu ngaphasi komThethosisekelo omutjha.
(2)	IKoro yePalamende eKulu njengombana ibunjwe ngokulandela isigatjana (1) kufanele lithathwe njengelikhethwe ngaphasi komThethosisekelo omutjha ngokwesikhathi esiphela ngomhlaka 30 Apreli 1999.
(3)	IKoro yePalamende eKulu ibunjwa malunga ama-400 ngokwesikhathi sakhona nje, ngaphasi kwesigaba 49(4)	somThethosisekelo omutjha.
(4)	Imigomo neenqunto zeKoro yePalamende eKulu ezisetjenziswako lokha umThethosisekelo omutjha uthoma ukusebenza, iragela phambili ngokusebenza ngaphasi kwetjhuguluko namkha ukwesulwa.
5. Umsebenzi ongakaqedwa ngaphambi kwePalamende
(1)	Omunye nomunye umsebenzi ongakaqedwa ngaphambi kweKoro yePalamende eKulu lokha umThethosisekelo omutjha uthoma ukusebenza kufanele kuragelwe ngawo phambili ngokulandela umThethosisekelo omutjha.
(2)	Omunye nomunye umsebenzi ongakaqedwa phambi kweSinethi lokha umThethosisekelo omutjha othoma ukusebenza, kufanele udluliselwe emKhandlwini wamaPhrovinsi weNarha, begodu umKhandlu loyo kufanele uragele phambili ngomsebenzi loyo ngokulandela umThethosisekelo omutjha.
6. Amakhetho weKoro yePalamende eKulu
(1)	Amakhetho weKoro yePalamende eKulu angeze abanjwa ngaphambi ko 30 Apreli 1999 ngaphandle kwalokha iKoro ipheliswe ngokwesigaba 50(2), ngemva kokuzwakalisa ivowutu yokungabi nethemba kuMongameli ngokulandela isigaba 102(2) somThethosisekelo omutjha.
(2)	Isigaba 50(1) sijamiswa kwesikhatjhana bekube mhlaka 30 Apreli 1999.
(3)	Nangaphandle kwalokhu umThethosisekelo ogadungileko wesuliwe, iTjhejuli 2 yalowo mThethosisekelo njengobana itjhugululwe esingezelelweni A seTjhejuli le, isasebenza -
(a)	Bekufike amakhetho wokuthoma weKoro ngaphasi komThethosisekelo omutjha;
(b)	ukulahlekelwa bulunga beKoro ngaphasi kwamajamo azalisela lawo atjhiwo esigabeni 47(3) somThethosisekelo omutjha.
(c)	Ekuzaliseni kweenkhundla eKorweni, nokungezelelwa, nokuhlolisisa nokusebenziswa kwamarherho weenhlangano ekuzaliseni iinkhundla, beze kufike amakhetho wesibili wekoro ngaphasi komThethosisekelo omutjha.
(4)	Isigaba 47(4) somThethosisekelo omutjha siyajanyiswa bekufike amakhetho wesibili weKoro yePalamende eKulu ngaphasi komThethosisekelo omutjha.
7. UmKhandlu weNarha wamaPhrovinsi
(1)	Kwaleso sikhathi kuze kufike maduze nje ngaphambi kokuhlala kokuthoma kwesiBethamthetho sePhrovinsi okubanjwe emva kwamakhetho wokuthoma waso ngaphasi komThethosisekelo omutjha -
(a)	ukujanyelwa kweenhlangano ngokwamavowutu atholwe ngiyo esiqhemeni salabo abaziinthunywa emKhandlwini weNarha wamaPhrovinsi, kufanele kufane nokujanyelwa kweenhlangano ngokwamavowutu atholwe ngiwo lapha amaSinethi a 10 wePhrovinsi bekwenyulwe ngokulandela isigaba 48 somThethosisekelo ogadungileko; begodu
(b)	ukunikelwa kwamalunga azithunywa ngokuzeleko namalunga athunyelwe ngokwesikhathana kweenhlangano ezijanyelweko esiBethamthethweni sePhrovinsi kungaleli hlobo:-
IPHROVINSI
IINTHUNYWA ZASAFUTHI
IINTHUNYWA EZIKHETHEKILEKO
1. IPumalanga-Kapa
ANC 5
NP 1
ANC 4
2. IFreystata
ANC 4
FF1
NP 1
ANC 4
3. IGauteng
ANC 3
DP 1
FF 1
NP 1
ANC 3
NP 1
4. IKwaZulu-Natal
ANC 1
DP 1
IFP 3
NP 1
ANC 2
IFP 2
5.IMpumalanga
ANC 4
FF 1
NP 1
ANC 4
6.ITlhagwini-Kapa
ANC 3
FF 1
NP 2
ANC 2
NP 2
7. ITlhagwini
ANC 6
ANC 4
8. ITlhagwini-Tjhingalanga
ANC 4
FF 1
NP 1
ANC 4
9. ITjhingalanga-Kapa
ANC 2
DP 1
NP 3
ANC 1
NP 3
(2)	Ihlangano ejanyelwe ngaphakathi kwesiBethamthetho sePhrovinsi -
(a)	Kufanele yenyule amalunga aziinthunywa ngokuzeleko hlangana nabantu abagade bamaSinethi lokha umThethosisekelo omutjha uthoma ukusebenza begodu bayaphumelela ukusebenza njengamalunga athunyelwe ngokuzeleko; begodu
(b)	Inganyula abanye abantu njengamalunga athunyelwe ngokuzelelo kwaphela nangabe abakho abagade bamaSinethi abaphumelelako namkha inani labo liyatlhayela.
(3)	IsiBethamthetho sePhrovinsi kufanele sikhethe amalunga athunyelwe ngokuzeleko ngokukhambisa nenyulo zeenhlangano.
(4)	Iingatjana (2) no (3)	zisetjenziswa kwaphela lokha nakukhethwa amalunga athunyelwe ngokuzeleko emKhandlwini weNarha kwamathomo.
(5)	Isigaba 62 (1) somThethosisekelo omutjha asizukusetjenziswa ekwenyulweni nokukhethweni laba gade bamaSinethi njengamalunga athunyelwe ngokuzeleko ngokulandela isigaba lesi.
(6)	Imigomo neenqunto zeSinethi egade zisetjenziswa lokha umThethosisekelo omutjha uthoma ukusebenza, kufanele isetjenziswe malungana nemisebenzi yomKhandlu wenarha ekufikeni ezingeni lapho ingasetjenziswa khona, ngaphasi kwanoma ngiliphi itjhuguluko namkha ukwesulwa.
8. Labo Agade bamasinethi
8. (1) Lo gade anguSinethi ongakakhethwa ukuba ilunga elithunyelwe ngokuzeleko emKhandlwini weNarha wamaPhrovinsi ulungelwa ukuba ilunga lesiBethamthetho sePhrovinsi enyulwakiso ukuba iSinethi ngokulandela isigaba 48 somThethosisekelo ogadungileko.
(2)	Nangabe loyo ogade ayiSinethi uzikhethela ukungabi ilunga lesiBethamthetho sePhrovinsi, loyo muntu othathwa njengomuntu otjhiye phasi isikhundla sobuSinethi ngelanga phambi bonyana umThethosisekelo uthome ukusebenza.
(3)	Umrholo, izabelo ezingezelela umrholo nemivuzo yalowo begade ayiSinethi okhethwe njengelunga elisithunywa ngokuzeleko angeze wehlizwe ngebanga kwaphela lokukhethwa lokha.
9. Ikhabhinethe
(1)	Omunye nomunye owayenguMongameli, iPhini likaMongameli, uNgqongqotjhe nofana iPhini likaNgqongqotjhe weRiphabhligi ngaphasi komThethosisekelo ogadungileko maduze phambi kobanyana umThethosisekelo omutjha uthome ukusebenza, uzakuragela phambili aphathe isikhundla leso ngokulandela umThethosisekelo omutjha kodwana ngaphasi kwesigatjana (2).
(2)	Kuze kufike umhlaka 30 Apreli 1999 iingaba 84, 89, 90, 91, 93 no 96 zomThethosisekelo omutjha zizakuthathwa njengezifundeka njengobanyana kwendlalwe esiNamathiselweni B kileTjhejuli.
(3)	Isigatjana (2) asivimbeli uNgqongqhotjhe obeliSinethi lokha umThethosisekelo omutjha uthoma ukusebenza, bonyana aragele phambili ukuba nguNgqongqhotjhe otjhiwo esigabeni 91(1)(a) somThethosisekelo omutjha, njengombanyana isigaba leso sifundeka esiNamathiselweni B.
10. Iimbethamthetho zamaPhrovinsi
(1)	Nofana ngimuphi loyo owayelilunga nofana isiphathiswa sesibethamthetho sePhrovinsi maduze phambi kobanyana umThethosisekelo omutjha uthome ukusebenza uba lilunga nofana siphathiswa sesibethamthetho saleyo Phrovinsi ngaphasi komThethosisekelo omutjha, begodu uphatha isikhundla njengelunga namkha isiphathiswa ngokulandela umThethosisekelo omutjha begodu namkha ngimuphi umThethosisekelo ongaphasiswako.
(2)	Isibethamthetho sePhrovinsi njengobanyana sibunjwe ngokulandela isigatjana (1) kufanelwe sithathwe njengesikhethwe ngokulandela lomThethosisekelo omutjha ngokwesikhathi esiphela ngomhlaka 30 Apreli 1999.
(3)	Ngokwesikhathi saso samanjesi begodu nangaphasi kwesigaba 108(4), isiBethamthetho sePhrovinsi sibunjwa malunga abekelwe isiBethamthetho leso ngaphasi komThethosisekelo ogadungileko kwengezelelwe ngalabo abagade bamaSinethi ababemalunga wesiBethamThetho ngokulandela isigaba 8 saleTjhejuli.
(4)	Imigomo neenqunto zesiBethamThetho ezisebenzako maduze ngaphambi kobanyana umThethosisekelo omutjha uthome ukusebenza, zizakuragela phambili nokusebenza ngaphasi kwetjhuguluko nokusulwa.
11. Amakhetho weemBethamthetho
(1)	Nangaphandle kwalokha umThethosisekelo ogadungileko wesulwe, iTjhejuli 2 yomThethosisekelo loyo, njengombana itjhugululwe esingezelelweni A kileTjhejuli, isasetjenziswa -
(a)	ekukhethweni kwesiBethamthetho samathomo ngaphasi komThethosisekelo omtjha;
(b)	ekulahlekelweni kobulunga kusiBethamthetho ngaphasi kwamajamo angezelelwe kulawo atjhiwo esigabeni 106 (3) somThethosisekelo omutjha; begodu
(c)	ekuzaliseni kweenkhundla esiBethamthethweni, nokwengezelelweni, ukuhlolisisa nokusetjenziswa kwerherho lweenhlangano ekuzaliseni iinkhundla kuze kufike amakhetho wesibili wesiBethamthetho ngaphasi komThethosisekelo omutjha.
(2)	Isigaba 106 (4) somThethosisekelo omutjha siyajanyiswa ngokumalungana nesiBethamthetho sePhrovinsi kuze kufike amakhetho wesibili ngaphasi komThethosisekelo omutjha.
12. ImiKhandlu yezokuPhatha yamaPhrovinsi
(1)	Lowo ogade anguNdunakulu namkha ilunga lomKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi kuPhrovinsi lokha umThethosisekelo omutjha uthoma ukusebenza, uragela phambili kuleso sikhundla begodu uphatha isikhundla leso ngokulandela lomThethosisekelo omutjha nofana ngumuphi umThethosisekelo wePhrovinsi ongabe umenyezelwe, kodwana ngaphasi kwesigatjana (2).
(2)	Bekufike lapha uNdunakulu akhethwe ngemva kwamakhetho wokuthoma wesiBethamthetho sePhrovinsi na athoma ukusebenza, namkha iPhrovinsi imemezela wawo umThethosisekelo nofana ngukuphi okwenzeka kokuthoma, iingaba 132 no 136 zomThethosisekelo omutjha kufanele zithathwe njengezifundeka njengokutjhiwo esiNamathiselweni C kileTjhejuli.
13. ImiThethosisekelo yamaPhrovinsi
UmThethosisekelo wePhrovinsi ophasiswe ngaphambi bonyana umThethosisekelo omutjha uthome ukusebenza, kufanele uzalise iindingo zesigaba 143 somThethosisekelo omutjha.
14. Imisebenzi yesiBethamthetho sePhrovinsi
(1)	UmThetho omalungana nanoma ngiyiphi indaba engaphasi kwendawo yokusebenza etlolwe kuTjhejuli 4 no 5 emThethwenisisekelo omutjha begodu lowo, lokha umThethosisekelo omutjha uthoma ukusebenza, bewulawulwa siPhathiswa esingaphakathi kweKhabhinethe, unganikelwa nguMongameli, ngesimemezelo somThetho, esiPhathisweni ngaphasi komKhandlu wezokuPhatha wePhrovinsi okhonjwe ngilowo mKhandlu wezokuPhatha wePhrovinsi.
(2)	Ukufika kuzinga lapho kudingeka khona bonyana ukunikelwa komThetho ngaphasi kwesigatjana (1) kuphumeleliswe, uMongameli, ngesimemezelo somThetho anga -
(a)	Tjhugulula namkha amukele umThetho olawula ihlathululo namkha ukusetjenziswa;
(b)	lokha nangabe ukunikelwa lokho akusetjenjiswa emThethweni woke namkha ingcenye yawo, itjhugulule begodu amemezele kabutjha namatjhuguluko atjhiwo endimeni (a) namkha, ngaphandle kwazo, lezo zimiso ukunikelwa kusetjenziswa kiwo ukufika kilelo zinga ukunikela kusebenza kiwo; namkha.
(c)	lawula nofana ngiyiphi indaba edingekako ngokokunikelwa lokhu, kufaka hlangana ukudluliselwa kwabasenzi, namkha ukudluliselwa kwepahla, iinkolodo, amalungelo neembopho kusuka kulunga leKhabhinethe namkha lomKhandlu wezokuPhatha wePhrovinsi namkha nanyana ngimuphi umnyango wombuso, ukuphatha, amaphiko wezokuphepha namkha ezinye iinkhungo.
(3)	(a) Ikhopi yesinye nesinye isimemezelo esikhitjhwe ngokulandela isigatjana (1) namkha (2) kufanele ithulwe eKorweni yePalamende eKulu nemKhandlwini wamaPhrovinsi wenarha ngaphakathi kwamalangana a 10 wokwaziswa kwesimemezelo leso.
(b) Nangabe iKoro yePalamende eKulu nomKhandlu weNarha ngesiqunto azivumeli isimemezelo namkha enye nenye ingcenye yaso, isimemezelo namkha isimiso siphelelwa sikhathi, ngaphandle kobanyana kuthinteke -
(i)	Ukuba semthethweni kwakoke ekwenziwe ngokulandela lesosimemezelo ngaphambi bona siphelelwe sikhathi; namkha
(ii)	Amalungelo neenfanelo ezitholakele namkha iimbopho nemisebenzi enikwe ngaphambi kwaloku ukuphelelwa sikhathi.
(4)	Lokha nangabe umThetho unikelwa ngaphasi kwesigatjana (1) okunye nokhunye ukukhonjwa emthethweni esiPhathisweni esiwulawulako, kufanele kuhlathululwe kutjhiwo isiphathiswa esinekelwe kiso.
(5)	Okhunye nokhunye ukunikelwa komThetho ngaphasi kwesigaba 235(8) somThethosisekelo ogadungileko kufaka hlangana elinye nelinye itjhuguluko, okwamukela namkha ukwesula nesimemezelo esenzwe kabutjha mThetho omunye nomunye begodu elinye nelinye igadango elithethwe ngaphasi kwalesosigaba, kuthatha nje ngokwenziwe ngaphasi kwesigaba lesi.
15. Umthetho okhona ongaphandle kwamandla wePalamende wokwenza umthetho
(1)	IsiPhathiswa esingaphakathi kweKhabhinethe leso lokha umThethosisekelo omutjha uthoma ukusebenza, silawula umThetho owela ngaphandle kwamandla wePalamende wokulawula umThetho, siragela phambili ngokuba namandla kilowomThetho bekufike lapha unikelwa isiPhathiswa ngaphasi komKhandlu wezokuPhatha wePhrovinsi ngokulandela isigaba 14 saleTjhejuli.
(2 I-ayithemana (1) iphelelwa sikhathi emva kweminyaka emibili umThethosisekelo omutjha uthome ukusebenza.
16. Amakhotho
(1)	Enye nenye ikhotho kufaka hlangana namakhotho wabaRholi besiNtu agade avele akhona maduze ngaphambi kobanyana umThethosisekelo omutjha uthome ukusebenza, azakuragela phambili ngokusebenza nokusebenzisa amandla anikezwe wona ngokulandela umThetho othintana nawo, begodu omunye nomunye ophethe isikhundla sokuba ngumahluleli uzakuragela phambili ngokuphatha lesosikhundla ngokulandela umThetho othintana nalesosikhundla, ngaphasi kwalokho -
(a)	Elinye nelinye itjhuguluko nofana okwesulwa kwalowo mThetho; begodu
(b)	Ikhambisana nomThethosisekelo omutjha.
(2) (a) Ikhotho yomThethosisekelo esungulwe ngokomThethosisekelo ogadungileko izakuba ikhotho yomThethosisekelo ngaphasi komThethosisekelo omutjha.
[I-ayithemana (b) isulwe ngokwesigaba 20 (a) somThetho 6 ka-2001]
(3)	(a) Ikhotho ePhakemeko yezokuBuyekeza yeSewula Afrika izakuba ikhotho ePhakameko yezokuBuyekeza ngaphasi komThethosisekelo omutjha.
[I-ayithemana (b) isulwe ngokwesigaba 20 (a) somThetho 6 ka-2001]
(4)	(a) IKhotho ePhakemeko yePhrovinsi namkha yesifunda, okuyingcenye yeKhotho ePhakemeko yeSewula Afrika namkha iKhotho ePhakemeko yeNarha ezijameleko namkha ingcenye ejwayelekileko yaleyo khotho, izakuba yikhotho ePhakemeko ngaphasi komThethosisekelo omutjha ngaphandle kokutjhugulula iindawo lezo enamandla kuzo, ngaphasi kwehlelo lokuhlanganiswa elitjhiwo esigatjaneni (6).
(b) Loyo ophethe isikhundla namkha othathwa njengophethe isikhundla sokuba iJaji eloNgameleko, iphini leJaji eloNgameleko namkha ijaji lekhotho etjhiwo endimaneni (a) lokha umThethosisekelo omutjha uthome ukusebenza, uzakuba liJaji eloNgameleko, iPhini leJaji eloNgameleko namkha ijaji lekhotho leyo ngaphasi komThethosisekelo omutjha, ngaphasi kwehlelo lokuhlanganisa elitjhiwo esigatjaneni (6).
(5)	Ngaphandle kwalokha kungakhambisani nokutjhiwo ngaphakathi namkha kungafaneli ngokusobala, okutjhiwo kunoma ngimuphi umThetho namkha ikambiso (a) Ikhotho yomThethosisekelo ngaphasi komThethosisekelo ogadungileko ifanele ihlathululwe sengathi kutjhiwo ikhotho yomThethosisekelo ngaphasi komThethosisekelo omutjha;
(b) Ikhotho ephakemeko yezo kubuyekeza yeSewula Afrika ifanele ihlathululwe sengathi kutjhiwo iKhotho ePhakemeko yezokuBuyezwa; begodu
(c) Ingcenye yeKhotho ePhakemeko yePhrovinsi namkha isifunda yeKhotho ePhakemeko yeSewula Afrika namkha iKhotho ePhakemeko yeNarha yemazibuse namkha ingcenye ejwayekileko yaleyokhotho, ifanele ihlathululwe sengathi kutjhiwo iKhotho ePhakemeko.
(6)	(a) Ngokurhaba okukgonakalako emva kobonyana umThethosisekelo omutjha uthome ukusebenza, amakhotho woke kufaka hlangana ukwakhiwa, ukubunjwa, ukusebenza namandla awo nemithetho yoke ethintana nawo, kufanele itjhugululwe ngokwehlelo lokuhlanganisa ngomnqopho wokusungula ihlelo lekambiso yezobulungiswa elikhambisana tle neendingo zomThethosisekelo omutjha.
(b) ilunga leKhabhinethe eliziphendulela kwezekambiso yezobulungiswa, emva kokuthintana neKomitjhana yeKambiso yezoBulungiswa ufanele ahlongoze ukuthoma kwehlelo lokuhlanganisa elibonelelwa endimeni (a).
(7)	(a) Omunye nomunye osesikhundleni, umThetho wokutjhugulula umThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-2001, uthoma ukusebenza njenge-
(i) UMongameli weKhotho yomThethosisekelo, uba liJaji eliKhulu njengaba kutjhiwo esigabeni 167 (1) somThethosisekelo omutjha;
(ii)	IPhini likaMongameli weKhotho yomThethosisekelo, liba iPhini leJaji eliKhulu njengombana kutjhiwo esigabeni 167 (1) somThethosisekelo omutjha;
(iii)	IJaji eliKhulu liba nguMongameli weKhotho ekulu yokudlulisa imilandu njengombana kutjhiwo esigabeni 168 (1) somThethosisekelo omutjha.
iv) IPhini leJaji eliKhulu, liba liphini likaMongameli weKhotho ekulu yokudlulisa imilandu njengombana kutjhiwo esigabeni 168 (1) somThethosisekelo omutjha.
(b)	yoke imiyalo nemithetjhwana neenqophiso ezenziwa nguMongameli weKhotho yomThethosisekelo namkha iJaji eliKhulu usebenzile msinyana ngaphambi kokusebenza komThetho wokutjhugulula umThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-2001, uthoma waraga ukusebenza kufikela usulwa namkha utjhugululwe.
Ungaphandle kokuthi kungakhambisani nokumumethweko namkha kungakhambisani, ukutjheja komunye nomunye umThetho namkha ikambiso eJajini eliKhulu namkha kuMongameli woKhotho yomThethosisekelo, kumele kuthathwe njengokutjhejwe neJaji eliKhulu njengombana kutjhiwo esigabeni 167 (1) somThethosisekelo omutjha.
[I-ayithemana (7) ifakwe ngokwesigaba 20 (b) somThetho 6 ka- 2001]
17. Imilandu esaleleko
Ukuzwelelwa kwemilandu neembawo ezisalele emva maduze ngaphambi kobonyana umThethosisekelo omutjha uthome ukusebenza, kufanele kuragelwe phambili ngazo begodu ziqedwe sengathi umThethosisekelo omutjha awukamemezelwa, ngaphandle kwalokha iinrhuluphelo zobulungiswa zibeka iindingo ezahlukileko.
18. Amandla wokutjhutjhisa
(1)	Isigaba 108 somThethosisekelo ogadungileko siragela phambili ukuba namandla womThetho kuze kufike lapha umThetho weNarha obonelelwa kusigaba 179 somThethosisekelo omutjha uthoma ukusebenza. Isigaba lesi asithintani nokubekwa esikhundleni komNqophisi-mazombe wezobuTjhutjhisi ngaphasi kwesigaba 179.
(2)	Umtjhutjhisi-mazombe ophethe isikhundla lokha umThethosisekelo omutjha uthoma ukusebenza, uragela phambili ngokusebenza ngokomThetho osetjenziswa i-ofisi lakhe, ngaphasi kwe-ayithemana (1).
19. Ukufunga nokuzibopha
Umuntu lowo oragela phambili esikhundleni ngokulandela leTjhejuli begodu lowo othethe isifungo sesikhundla namkha isibopho ngaphasi komThethosisekelo ogadungileko angeze akatelelwa ukubuyelela isifungo sesikhundla leso namkha 'isibopho ngaphasi komThethosisekelo omutjha.
20. Ezinye iinkhungo zomthethosisekelo
(1) Kilesisigaba "iinkhungo zomThethosisekelo" kutjhiwo -
(a) UmVikeli womPhakathi;
(b)	IKomitjhana yamaLungelo wobuNtu;
[Indima (b) sitjhugululwe sigaba 4 somThetho 2 ka-1998.]
(c) IKomitjhana yokuLingana ngokoBulili;
(d) UmHloli Mazombe wezeeMali;
(e) I-Reserve Bank yeSewula Afrika;
(f) IKomitjhana yezeeMali neeMali zomBuso;
(g) IKomitjhana yeKambiso yezoBulungiswa; namkha
(h) IBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika.
(2)	Isikhungo esisungulwe mThethosisekelo ogadungileko namkha ngaphasi kwawo siragela phambili ngokusebenza ngokulandela umThetho osetjenziswa kiyo, begodu omunye nomunye ophethe isikhundla sokuba ilunga lekomitjhana, ilunga leBhodo ye-Reserve Bank, umVikeli womPhakathi namkha umHloli Mazombe wezeeMali uzakuragela phambili ukuphatha isikhundla leso ngokulandela umThetho olawula isikhundla leso, ngaphasi -
(a) Kwanoma ngiliphi itjhuguluko namkha ukwesulwa kwaloyo mThetho; begodu
(b) Kwalokha ukhambisana nomThethosisekelo omutjha.
(3)	Iingatjana 199(1), 200(1), (3) no (5) kufika ku-(11) no 201 kufika ku-206 zomThethosisekelo ogadungileko ziragela phambili ukusebenza kufikela zesulwa mThetho wePalamende ophasiswe ngokulandela isigaba 75 zomThethosisekelo omutjha.
(4)	Amalunga weKomitjhana yeKambiso yezoBulungiswa abatjhiwo esigabeni 105(1)(h) somThethosisekelo ogadungileko abasabi malunga weKomitjhana lokha amalunga atjhiwo esigabeni 178(1)(i) somThethosisekelo omutjha abekwa eenkhundleni.
(5)	(a) UmKhandlu we-Volkstaat osungulwe ngokulandela umThethosisekelo ogadungileko uragela phambili ngokusebenza ngokulandela umThetho othintana nawo, begodu lowo ophethe isikhundla njengelunga lalowo mKhandlu lokha umThethosisekelo omutjha uthoma ukusebenza, uragela phambili ngokuphatha isikhundla ngokulandela umThetho othintana nalesosikhundla, ngaphasi kwaloku -
(i) Ukutjhugululwa namkha ukwesulwa kwaloyo mThetho; begodu
(ii) Ngokukhambisana nomThethosisekelo omutjha.
(b) Iingaba 184A no 184B (1) (a), (b) no (d) zomThethosisekelo ogadungileko ziragela phambili ngokuba namandla bekufike lapha zesulwa mThetho wePalamende ophasiswe ngokulandela isigaba 75 somThethosisekelo omutjha.
21. Ukumenyezelwa komThetho ngokomThethosisekelo
(1)	Lokha umThethosisekelo omutjha utlhoga ukumenyezelwa komThethowenarha nofana umThetho wePhrovinsi, lowo mThetho ufanele umenyezelwe siphathiswa esifaneleko ngaphakathi kwesikhathi esizwakalako.
(2)	Isigaba 198(b) somThethosisekelo omutjha angeze sakatelelwa kuze kufezeke isikhathi lapha umThetho obonelelwa kuleso sigaba umemezelwa khona.
(3)	Isigaba 199(3)(a) somThethosisekelo omutjha angeze sakatelelwa ngaphambi kokwedlula iinyanga ezintathu ngemva kobanyana umThetho obonelelwa kusigaba leso sele umenyezelwe.
(4)	UmThetho weNarha obonelelwa esigabeni 217(3) kufanele umemezelwe ngaphakathi kweminyaka emithathu kusukela ngelanga umThethosisekelo omutjha uthome ukusebenza ngalo, kodwana ukungabikhona komThetho lo ngaleso sikhathi akuvimbeli ukusetjenziswa kwekambiso etjhiwo esigabeni 217(2).
(5)	Kuzekufike isikhathi lapho umThetho wePalamende otjhiwo esigabeni 65 (2) somThethosisekelo omutjha umemezelwako esinye nesinye isiBethamthetho sePhrovinsi singaqunta indlela yaso yekambiso ngeleyo sizakudlulisela amandla waso kubajameli baso bonyana baphosele amavuwutu ebujameni baso kumKhandlu weNarha wamaPhrovinsi.
Bekufike isikhathi lapho umThetho otjhiwo esigabeni 229(1) (b) somThethosisekelo omutjha umemezelwako, uMasipala uhlala anamandla wokubhadelisa imithelo, namkha intela leyo beyivele unamandla wokuyibhadelisa lokha umThethosisekelo omutjha uthoma ukusebenza.
22. Ibumbano lesitjhaba nokulibalelana
(1)	Nanongoba kutjho ezinye iingaba somThethosisekelo omutjha begodu nanongoba umThethosisekelo ogadungileko wesuluwe, zoke iingaba ezimalungana nokulibulelwa kumThethosisekelo ogadungileko ngaphasi kwesihloko "ibumbano lwesitjhaba nokulibalelana" zithathwa njengencenye yomThethosisekelo omutjha kilezo mfisakalelo zomThetho wokuthuthukisa ibumbano lesiTjhaba nokulibalelana, 1995 (umThetho 34 ka-1995) njengoba utjhugululiwe, kufaka hlangana nokuba namandla womThetho kwawo.
(2)	Ngokwehloso ye-ayithemu (1), ilanga langomhlaka '6 Disemba 1993' elitholakala eenjamisweni zomThethosisekelo omdala ngaphasi kwesihloko ' Ibumbano lesiTjhaba nokuBuyelana' kumele ilungiswe ngokuthi ' 11 Meyi 1994'.
I-ayithemana (2) ifakwe ngokwesigaba 3 somThetho 1 ka1997]
23. Umtlolo wamalungelo wobuntu
(1)	UmThetho weNarha obonelelwa eengabeni 9(4), 32(2) no 33(3)	zomhethosisekelo omutjha ufanele umemezelwe ngaphakathi kweminyaka emithathu kusukela ngelanga umThethosisekelo omutjha uthoma ngalo ukusebenza.
(2)	Kuze kufike isikhathi lapho umThetho obonelelwa esigabeni 32(2) no 33(3)	zomThethosisekelo omutjha umemezelwako
(a) Isigaba 32(1) kufanele sithathwe nje ngesifundeka ngalendlela:
"(1) Omunye nomunye umuntu onelungelo lokubonelelwa ngombiko woke ophethwe mBuso namkha elinye nelinye lamagatja wawo, kwelinye nelinye izinga lombuso kufikela lapho umbiko lowo utlhogekako ekusetjenzisweni namkha ekuvikeleni nanoma ngimaphi amalungelo wabo;" begodu
(b) Izigaba 33(1) no (2) kufanele zithathwe njengezifundeka ngalendlela:
"Omunye nomunye umuntu onelungelo -
(a) Legadango lezokuphatha elisemthethweni lokha nanyana ngiliphi lamalungelo wabo namkha iinrhuluphelo athinteka namkha ethuselwa;
(b) Legadango lekambiso elifaneleko lokha nofana ngiliphi lamalungelo wabo namkha iimfisekelo ezisemthethweni athinteka namkha ethuselwa;
(c) Lokunikelwa kwamabanga atlolwe phasi ngedango lezokuphatha elithinta nofana ngiliphi lamalungelo namkha iinrhuluphelo zabo ngaphandle kwalokha amabanga wegadango lelo azisiwe; begodu
(d) Isenzo sezokuphatha esilungileko malungana namabanga anikelweko lapho elinye nelinye lamalungelo wabo lithinteka namkha lithuselwa khona"
(3)	Iingaba 32(2) no 33(3) zomThethosisekelo omutjha ziphelelwa sikhathi nangabe umThetho obonelelwa kilezongaba, ngokuhlukahlukana, awumemezelwa ngaphakathi kweminyaka emithathu kusukela ngelanga umThethosisekelo omutjha uthoma ukusebenza.
24. Ukuphatha kwezomphakathi nezokuphepha
(1)	Iingaba 82(4)(b), 215, 218(1), 219(1), 224 kufika ku-228, 236(1), (2), (3), (6), (7)(b) no (8), 237(1) no (2)(a) no 239(4)	no (5) zomThethosisekelo ogadungileko ziragela phambili nokusebenza kwangathi umThethosisekelo ogadungileko awukasulwa, ngaphasi kwalokhu -
(a)	Amatjhuguluko weengaba lezo njengokutjhiwo esiNgezelelweni D;
(b)	Nofana ngiliphi itjhuguluko olusezakwenzwa namkha ukusulwa kwalezo iingaba zomThetho wePalamende ophasiswe ngokulandela isigaba 75 somThethosisekelo omutjha; begodu
(c)	nokukhambisana nomThethosisekelo omutjha.
(2)	IKomitjhana yezemiSebenzi womphakathi namaKomitjhana wezemisebenzi womphakathi yamaPhrovinsi etjhiwo eSahlukweni 13 somThethosisekelo ogadungileko, iragela phambili ngokusebenza ngokulandela lesoSahluko nomThetho othintana nawo sengathi iSahluko leso asikatjhugululwa, bekufike isikhathi lapho iKomitjhana namakomitjhana wamaPhrovinsi apheliswa mThetho wePalamende ophasiswe ngokulandela isigaba 75 somThethosisekelo omutjha.
(3)	Ukwesulwa komThethosisekelo ogadungileko akuthintani esimemezelo somThetho esikhutjhwe ngaphasi kwesigaba 237(3)	somThethosisekelo ogadungileko begodu na nofana ngisiphi isimemezelo somThetho esinjalo siragela phambili ngaphasi ko -
(a) nofana ngiliphi itjhuguluko namkha ukwesulwa; begodu
(b) ukukhambisana nomThethosisekelo omutjha.
25. Ukungavunyelwa okungezelelweko esibethamthethweni
(1)	Omunye nomunye odosa iinyanga ezidlula eziyi 12 ejele ngaphandle kwehlawulo ngaphakathi kweRiphabhligi lokha umThethosisekelo omutjha uthoma ukusebenza, akanalungelo lokuba ilunga leKoro yePalamende eKulu namkha isiBethamthetho sePhrovinsi.
(2)	Ukungabi nelungelo komuntu ngokulandela i-ayithemana (1) -
(a)	kuyaphela nakube umlandu uyasulwa yikhotho yokubuyekeza namkha isigwebo sehliselwa ngaphasi kwaleso esingathatheli umuntu ilungelo leli; namkha
(b)	kuphela emva kweminyaka emihlanu isigwebo leso siphelile.
26. Umbuso wendawo
(1)	Noma kwalokha iinjamiso eziseengabeni 151,155,156 no 157 zomThethosisekelo omutjha -
(a) iinjamiso zomThetho wokudlulisela umbuso wendawo, 1993 (umThetho 209 ka-1993) njengoba ungatjhugululwa ngesikhathi nesikhathi mThetho weNarha okhambisana nomThethosisekelo omutjha, uhlala usebenza ngokwemikhandlu kamasipala kufikela lapho umKhandlu kaMasipala ujamiselela umKhandlu loyo namakhetho amakhulu wokukhethwa komKhandlu kamasipala emva kokuthoma komThethosisekelo omutjha; begodu
[I-ayithemana (a) ijanyiselelwe ngokwesigaba 5 (a) somThetho 2 ka 1998]
(b) Mrholi wesintu womphakathi olandela indlela yomThetho wesintu begodu ahlala kumhlaba osendaweni yekhansela yendawo yesikhatjhana, ikhansela yesikhatjhana yasemakhaya namkha ikhansela yobajameli yesikhatjhana etjhiwo kumThetho wokudlulisela umbuso wendawo, umThetho ka-1993, begodu leyo ikhonjwe njengoba kwendlalwe esigabeni 182 somThethosisekelo ogadungileko, ngokwesikhundla sakhe, ulungela ukuba lilunga laleyo khansela kufikela kufikela lapho umKhandlu kaMasipala ujamiselela umKhandlu loyo namakhetho amakhulu wokukhethwa komKhandlu kamasipala emva kokuthoma komThethosisekelo omutjha.
[I-ayithemana (b) ijanyiselelwe sigaba 5(a) somThetho ka-2 ka-1998.]
(2)	Isigaba 245(4) somThethosisekelo ogadungileko siragela phambili ngokusetjenziswa kuzekufike lapha ukusetjenziswa kwesigaba leso kuphelela sikhathi. Isigaba 16(5) no (6) somThetho wokudlulisa umbuso wendawo, 1993 ngeze sasulwa ngaphambi kwaka-30 Apreli 1999.
[I-ayithemu (2) itjhugululwe sigaba 5 (b) somThetho 2 ka-1998.]
27. Ukulondwa kwemiThetho yePalamende nemiThetho yamaPhrovinsi
Iingaba 82 no 124 zomThethosisekelo omutjha akuthintani nokulondwa kwemiThetho yePalamende namkha imiThetho yephrovinsi isulwe ngaphambi kobanyana umThethosisekelo omutjha uthome ukusebenza.
28. Ukurejistarwa kwepahla engakhambiko yombuso
(1)	Ekubonisweni kwesitifikethi libandla elifaneleko bona ipahla imhlaba namkha ipahla engatjhidiko yombuso ingeyombuso othize ngokwesigaba 239 somThethosisekelo wangaphambili, isikhulu seencwadi zobunikazi kufanele senze ukungeniswa nofana imitlolo enjalo ngenofana ngakwenye nenye irejista, incwadi yobunikazi nofana omunye umtlolo oqaleneka ukurejistara ipahla emhlaba namkha indlu leyo ngebizo lombuso lowo.
(2)	Akunamthelo wepahla, intela nofana esinye isibizo esibhadelwako malunga nokurejistarwa ngokwesigatjana (1).
ISINGEZELELO A
AMATJHUGULUKO KUTJHEJULI 2 EMTHETHWENISISEKELO OGADUNGILEKO
1. Ukujanyiselelwa kwe-ayithemu 1 nge-ayithemu elandelako:
"1. Iinhlangano ezitloliswe ngokulandela umThetho weNarha begodu ezingenela amakhetho weKoro yePalamende eKulu, zizakwenyula bong'khetheni kulawo makhetho erherhweni labongikhetheni elilungiswe ngokukhambisana naleTjhejuli nomThetho weNarha".
2. Ukususwa kwesigaba 2 ngokufaka isigaba esilandelako endaweni yaso:
"2. Iinhlalo eKorweni yePalamende eKulu njengombana kubekwe ngokulandela isigaba 46 somThethosisekelo omutjha, zizakuzaliswa ngokulandelako:
(a) Ingcenye equntwe phakathi yeenhlalo evela erherhweni lesifunda elethulwe ziinhlangano ngokwehlukahlukana nenani elithileko elibekelwe esinye nesinye isifunda njengobana kuqunte iKomitjhana ngamakhetho alendelako weKoro, kuhlolwe umbiko osekelwe phezu kwephenyiso ngokwesayensi malungana nabavowuti, neenkhalo zeenhlangano ezinefisekelo.
(b) Enye ingcenye yeenhlalo kuvela emarherhweni weNarha Mazombe ethule iinhlangano ngokwehlukahlukana, namkha kuvela erherhweni lemfunda lokha amarherho wenarha engakathulwa".
3. Ukususwa kwesigaba 3 ngokufaka isigaba esilandelako endaweni yaso:
"3. Amarherho wabo ngikhetheni ethule iinhlangano, azakumumatha ngokuzeleko amabizo angadluli inani labong'khetheni elilingana nenani leenhlalo eKorweni yePalamende eKulu, begodu elinye nelinye irherho lizakumumatha amagama lawo ngendlela yokulandelana ezabe iquntwe
yihlangano".
4. Ngokutjhugulula isigaba 5 nokususa amagama angaphambi kwendima (a) ngokufaka amagama alandelako endaweni yawo:
"5. Iinhlalo ezitjhiwo ku-ayithemu 2(a) zizakwabelwa ngokweemfunda kilezohlangano ezingenela amakhetho, ngokulandelako:"
5. Ngokutjhugulula isigaba 6 -
(a) Ngokususa amagama angaphambi kwendima (a) nokubeka amagama alandelako endaweni yawo:
"6. iinhlalo ezitjhiwo ku-ayithemu 2(b) zizakwabelwa iinhlangano ezingenela amakhetho, ngokulandelako:" begodu
(b) Ngokususa indima (a) nokufaka indima elandelako endaweni yayo:
"(a) inani lamavowutu ngokwesihlalo azakuquntwa ngokuhlukanisa inani lamavowutu woke aphoselweko ngenarheni ngenani leenhlalo ngaphakathi kweKoro yePalamende eKulu, kuzaliselwe ngesisodwa, kuzakuba inani elibabalelwa isikhundla sinye"
6. Ngokutjhugulula i-ayithemu 7(3) ngokujamiselela indima (b) ngokufaka indima elandelako endaweni yayo:
"(b) inani lamavowutu elibalelwa isihlalo elitjhugululiweko lizakuquntwa ngokwehlukanisa inani lamavowutu woke aphoselweko ngenarheni, kukhutjhwe inani lamavowutu aphoselweko ngenarheni mazombe lawo weenhlangano etjhiwo endimeni (a), ngenani leenhlalo eKorweni, kungezelelwe ngesisodwa, kukhutjhwe inani lamaphelelo leenhlalo ezabelwe iinhlangano leyo ngokulandela indima (a)"
7. Ukujanyiselelwa kwe-ayithemu 10 kufakwe elandelako endaweni yayo:
"10. Inani leenhlalo kwesinye nesinye isiBethamthetho sePhrovinsi izakuba njengoba iquntwe ngokulandela isigaba 105 somThethosisekelo omutjha."
8. Ukujanyiselelwa kwe-ayithemu 11 nokufakwa kwe-ayithemu elandelako endaweni yayo:
"11. Iinhlangano ezitloliswe ngokulandela umThetho weNarha begodu angenele amakhetho wesiBethamthetho sePhrovinsi, zizakwenyula abong'khetheni bamakhetho wesiBethamthetho emarherhweni weemfunda alungiswe ngokukhambisana neTjhejuli le nomThetho weNarha".
9. Ukujanyiselelwa kwe-ayithemu 16 nge-ayithemu elandelako:
"16. Ukukhonjwa kwabajameli
(1) Emva kokubalwa kwamavowutu sekuqediwe, inani abajameli behlangano enye nenye seliquntiwe begodu nemiphumela yamakhetho sele imenyezelwe ngokwesigaba 190 somThethosisekelo omutjha, iKhomitjhana, ngaphakathi kwamalanga amabili kwesimemezelo, izakukhomba erherhweni labong'khetheni, elaziswe ngokomThetho weNarha abajameli benhlangano enye nenye ngaphakathi kwesiBethamthetho.
(2) Ngokulandela ukukhonjwa okwenzwe ngokulandela i-ayithemana (1), lokha ibizo long'khetheni livela erherhweni elidlula elilodwa leKoro yePalamende eKulu namkha erherhweni lawo womabili weKoro yePalamende eKulu nesiBethamthetho sePhrovinsi (lokha amakhetho weKoro nesiBethamthetho abanjwa ngesikhathi esisodwa) begodu ung'khetheni lowo ujamele ukukhonjwa njengomjameli, ihlangano ethule irherho lelo, ngaphakathi kwamalanga amabili kwesimemezelo leso, izakutjengisa iKomitjhana bonyana ngiliphi irherho elifanele ukusetjenziswa ukukhomba ung'khetheni lowo namkha ngisiphi isiBethamthetho ung'khetheni lowo azakusebenza kiso, ekwenzekeni kwalokho ibizo long'khetheni lizakwesulwa kwamanye amarherho.
(3)	IKomitjhana kufanele, yazise amarherho wabajameli esiBethamthethweni namkha iimBethamthetho."
10. Ukutjhugula i-ayithemu 18 ngokujamiselela indima (b) nokufaka indima elandelako:
"(b) UMjameli ukhethwa njengelunga elisithunywa ngokuzeleko emKhandlwini wamaPhrovinsi weNarha."
11. Ukujamiselela i-ayithemu 19 nge-ayithemu elandelako:
"19. amarherho wabo ng'khetheni behlangano etjhiwo esigabeni 16(1) angazaliselwa kanye kwaphela kwesinye nesinye isikhathi eenyangeni ezi- 12 zokuthoma ezilandela ilanga lelo ukukhonjwa kwabajameli ngokulandela isigaba 16 kuqedwe ngalo, bonyana kukgonwe ukuzalisa
iinkhundla zesikhatjana: kwaphela lokha ukwengezelelwa lokho kwenziwa ekupheleni kwalelorherho".
12. Ukujanyiselelwa kwe-ayithemu 23 nge-ayithemu elandelako:
23. "Linkhundla ezivulekileko
(1) Lokha nakunesikhundla esivulekileko esiBethamthethweni leso iTjhejuli le isetjenziswako, ihlangano enyule ilunga elitjhiye isikhundla izakuzalisa isikhundla leso ngokwenyula umuntu-
(a) lowo ibizo lakhe likhona erherhweni labo ng'khetheni lelo ilunga elitjhiye isikhundla beka kilo; begodu
(b) omumuntu olandelako olungela begodu ophumelelako ukuthatha isikhundla erherhweni lelo.
(2) Unyulo lokuzalisa isikhundla luzakwethulwa kuSomlomo ngendlela yokutlolwa phasi.
(3)	Lokha nangabe ihlangano ejanyelwe esiBethamthethweni iyapheliswa namkha ayisabikhona begodu namalunga athintekako atjhiya phasi iinhlalo zabo ngokulandela isigaba 23A(i), iinhlalo lezo ezithintekako zizakwabelwa iihlangano eziseleko ngendlela efanako tle nalokha sengathi iinhlalo lezo ziinhlalo ezimukwe ngokulandela isigaba 7 namkha 14, noma ngayiphi indlela kwenzekako."
13. Ukufakwa kwe-ayithemu elandelako ngemva kwe-ayithemu 23:
23A. "amabanga angezelelweko wokulahlekelwa bulunga eemBethamthethweni
(1) Umuntu ulahlekelwa bulunga besiBethamthetho leso leTjhejuli isetjenziselwa sona nangabe lowo muntu akasabililunga lehlangano leyo enyule umuntu loyo nje ngelunga lesiBethamthetho.
(2) Nangaphandle kwe-ayithemana (1) enye nenye ihlangano yezombanganarha ekhona ingatjhugulula ibizo layo ngesikhathi esinye nesinye.
(3)	UmThetho wePalamende, ngaphakathi kwesikhathi esizwakalako emva bonyana umThethosisekelo omutjha uthome ukusebenza, ungaphasiswa ngokukhambisana nesigaba 76(1) somThethosisekelo omutjha bonyana utjhugulule le-ayithemu ne-ayithemu 23 ukubonelela indlela leyo ngayo kukgonakalako bonyana ilunga lesiBethamthetho elitjhiya phasi ubulunga behlangano emenyulile, aragele phambili ngokuba ilunga lesiBethamthetho lesi.
(4)	UmThetho wePalamende otjhiwo e-ayithemaneni (3)	nawo ungabonelela -
(a) bonyana ihlangano enye nenye ekhona ihlanganiswe nenye ihlangano; namkha
(b) bonyana ihlangano enye nenye izihlukanise phakathi ukuba ziinhlangano ezidlula yinye.
14. Ukwesulwa kwe-aithemu 24.
15. Ukutjhugululwa kwe-ayithemu 25 -
(a) Ngokusula ihlathululo "Komitjhana ngehlathululo elilandelako:
"iKomitjhana" kuthiwa ikomitjhana yaMakhetho etjhiwo kusigaba 190 somThethosisekelo omutjha," begodu
(b) Ngokufaka ihlathululo elilandelako ngemva kwehlathululo "irherho lenarha"
"'UmThethosisekelo' kuthiwa mThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1996;"
16. Ukwesulwa kwe-ayithemu 26.
ISINGEZELELO B
UMBUSO WEBUMBANO WESITJHABA:
UMBUSO OPHAKATHI
1. Isigaba 84 somThethosisekelo omutjha sithathwa njengesimumethe isigatjana esingezelelwa ngokulandelako -
"(3)	UMongameli ufanele athintane namaphini wakaMongameli -
(a) Ekuthuthukiseni nokusetjenzisweni kwemibandela yomBuso weBumbano;
(b) Kiyo yoke imiraro emalungana nekambiso yeKhabhinethe begodu nokwenziwa kwemisebenzi ePalamende;
(c) Ekunikeleni kwemisebenzi kumaphini wakaMongameli;
(d)	Ngaphambi kokubekwa eenkhundleni kweenkhulu ngaphasi komThethosisekelo lo namkha nanyana ngimuphi umThetho, kufaka hlangana ukukhethwa kwabajameli benarha kwezombanganarha namkha abanye abajameli emazweni wangaphandle;
(e)	Ngaphambi kokukhetha amaKomitjhana wokuPhenya;
(f)	Ngaphambi kokumenyezelwa kwereferendamu;
(g)	Ngaphambi kokulibalela abagwetjiweko".
2. Isigaba 89 somThethosisekelo omutjha sithathwa nje ngesimumethe isigatjana ezingezelelwe ngokulandelako:
"(3)	Iingatjana (1) no (2) zisebenza nakuPhini likaMongameli"
3. Indima (a) yesigaba 90 (1) yomThethosisekelo omutjha ithathwa njengefundeka ngokulandelako:
"(a) iPhini likaMongameli elikhonjwe nguMongameli;
4. Isigaba 91 somThethosisekelo omutjha sithathwa nje ngesifundeka ngokulandelako:
91. IKhabhinethe
(1) IKhabinethe ibunjwa nguMongameli, iPhini likaMongameli begodu -
(a) Nabo abangadluliko ema-27 abangamalunga weKoro yePalamende eKulu begodu bakhethwe ngokulandela isigatjana 8 kufikela ku-12; begodu
(b) Omunye kwaphela ongasilo ilunga leKoro yePalamende eKulu begodu akhethwe ngokulandela isigatjana (13), kuphela lokha uMongameli, ngokuthintana namaPhini wakaMongameli begodu nabarholi beenhlangano ezizibandakanyako, abona bonyana ukukhethwa kwaloyo kuyatlhogeka.
(2)	Enye nenye ihlangano ephethe iinhlalo ubuncani zibe ma-80 eKorweni yePalamende eKulu inelungelo lokukhetha iphini likaMongameli hlangana namalunga weKoro.
(3)	Lokha ihlangano ingekho namkha ingekho ihlangano ephethe iinhlalo ezima-80 nokwedlula iKoro, ihlangano ephethe iinhlalo ezingaphezulu kwezinye iihlangano elandela ngokwesibili ngobunengi beenhlalo eziphetheko, enye nenye yazo inelungelo lokukhetha iphini likaMongameli elilodwa hlangana namalunga weKoro.
(4)	Ekukhethweni kwakhe iphini likaMongameli angazikhethela bonyana uhlala alilunga namkha ulisa ubulunga beKoro.
(5)	IPhini likaMongameli angasebenzisa amandla begodu ufanele enze imisebenzi ethweswe isikhundla sikaPhini likaMongameli mThethosisekelo namkha onikelwe kilelo i-ofisi nguMongameli.
(6)	IPhini likaMongameli liphatha isikhundla -
(a) Kuze kube mhlaka 30 Apreli 1999 ngaphandle kwalokha nakatjhidiswa ngomunye namkha adoselwa emva ihlangano inelungelo lokukhetha ngokulandela isigatjana (2) no (3); nofana
(b) Kufikela lapha umuntu okhethwe ukuba nguMongameli emva kwaMakhetho weKoro yePalamende eKulu abanjwe ngaphambi komhlaka 30 Apreli 1999, athoma ukusebenza.
(7)	Ukuvuleka kwesikhundla sePhini likaMongameli singazaliswa yihlangano ekhethe loyo oliPhini likaMongameli.
(8)	Ihlangano ephethe iinhlalo ezibuncani obuma-20 eKorweni yePalamende eKulu begodu equnte ukuthatha indima emBusweni weKoro yePalamende eKulu, inelungelo lokunikelwa isikhundla sinye namkha kwendlu sinye seKhabhinethe lezo abo abatjhiwo esigatjaneni (1) (a) bazokubekwa kizo, ukuya ngenani leenhlalo eziphethwe ngiyo eKorweni yePalamende eKulu nakuqondiswe neenhlalo eziphethwe ngezinye iinhlangano ezithatha indima.
(9)	Iinkhundla zeKhabhinethe zifanele ukunikezwa iinhlangano ezithatha indima ngokulandela indlela elandelako:
(a)	Inani leenhlalo ezabelwe esikhundleni esodwa ifanele ibekwe ngokwehlukanisa inani leenhlalo zoke eKorweni yePalamende eKulu eziphethwe ngokuhlanganelwa iinhlangano ezithatha indima ngenani leenkhundla lezo abo abatjhiwo esigatjaneni (1) (a) bafanele bakhethe kizo kuzaliselwe ngomunye godu.
(b)	Imiphumela, kungathathwa amadesimali wesithathu nalandelako nakakhona, kuzakuba inani leenhlalo ezabelwe isikhundla.
(c)	Inani leenkhundla ezifanele ukwabelwa ihlangano ethatha indima zizakuquntwa ngokuhlukanisa inani lezihlalo zoke eziphethwe ngileyo hlangano eKorweni yePalamende eKulu ngenani elitjhiwo endimeni (b).
(d)	Imiphumela, ngaphasi kwaloku okutjhiwo endimeni (e), itjengisa inani leenkhundla elabelwe ihlangano leyo.
(e)	Lokha ukusetjenziswa kwendlela etjhiwo ngaphezulu kuletha inani elidluleleko elingeze lamumathwa inani leenkhundla ezabelwe iinhlangano, lenani elidluleleko lizakuphikisana nenani elidluleleko elifana nalo elitholwe ngenye ihlangano namkha iinhlangano, begodu noma ngisiphi isikhundla namkha iinkhundla ezisaleleko ezikabiwa zifanele zabelwe ihlangano namkha iinhlangano ezithintekako ngokulandela inani elidluleleko.
(10) UMongameli emva kokuthintana namaPhini wakaMongameli nabarholi beenhlangano ezithatha indima kufanele -
(a) athathe isiqunto malungana neenkhundla ezifanele ukwabelwa iinhlangano ezahlukahlukeneko ezithatha indima ngokulandela inani leenkhundla ezabelwe zona ngokwesigatjana (9);
(b) bakhethe kulesosikhundla ilungu leKoro yePalamende eKulu olilunga lenhlangano leyo isikhundla leso sabelwe yona ngaphasi kwendima (a) ukuba ngu oziphendulela kilesosikhundla.
(c) nakutlhogeka bonyana umThethosisekelo namkha iinrhuluphelo zombuso omuhle ziphumeleliswe, atjhugulule noma ngiyiphi indaba ngaphasi kwendima (a) ngokulandela isigatjana (9);
(d) basuse esikhundleni loyo abekwe ngaphasi kwendima (b) -
(i) Nayikuthi uMongameli abawa nguMrholi wehlangano leyo uNgqongqotjhe loyo alilunga bonyana enze lokho; namkha
(ii) Uma lokho kudingwa mnqopho womThethosisekelo namkha kuseenrhuluphelweni zombuso omuhle; namkha
(e) Azalise, umakudingakala, ngaphasi kwendima (b), isikhundla sika.
(11) Isigatjana (10) sifanele ukusetjenziswa ngomoya omumethwe emnqopheni wombuso wobumbano lesitjhaba, begodu uMongameli nalaba asebenza nabo bafanele bafisekele ukufikelela ukuzwana kwabo boke lokha nabasebenzisa isigatjana lesi; ngaphandle kwalokha kungakgonekiko bonyana kufikelelwe ukuzwana kwabo boke kulokhu -
(a) Ukusetjenziswa kwamandla atjhiwo endimeni (a) (c) namkha (d) (ii) yesigatjana leso, isiqunto sikaMongameli sizakuphumeleliswa; begodu
(b) Ukusetjenziswa kwamandla atjhiwo endinyaneni (b), (d)(i) namkha (e) yesigatjana leso esinamatha umuntu olilunga lehlangano yakaMongameli, isiqunto sikaMongameli sizakuphumeleliswa.
(c) Ukusetjenziswa kwamandla atjhiwo endimeni (b) namkha (e) yalesosigatjana esithinta umuntu loyo olilunga lehlangano yakaMongameli, isiqunto sikaMongameli siyaphumeleliswa.
(12) Uma isikhundla esinikelweko sitjhugululwa ngokulandela isigatjana (10) (c), abo abathintekako bafanele batjhiye iinkhundla zabo, kodwana banelungelo, nakungenzeka, lokungakhethwa kabutjha kwezinye iinkhundla ezabelwe iinhlangano zabo ngokwehlukahluka, ngokulandela amatjhugululo lawo.
(13) UMongameli -
(a) ngokuthintana namaPhini wakaMongameli nabarholi beenhlangano ezizibandakanyako ufanele -
(i) abonelele ngesikhundla esithile esizakuba ngisaka otjhiwo esigatjaneni (1)
(b) nakutlhogekako ngokulandela isiqunto sikaMongameli ngaphasi kwesigatjana leso;
(ii) abeke esikhundleni leso umuntu ongasilo ilunga leKoro yePalamende eKulu, ukuba nguNgqongqotjhe oziphendulela esikhundleneso;
(iii) azalise, nakutlhogekako, ngaphasi kwendima (b) isikhundla sika.
(b) Emva kokuthintana namaPhini kaMongameli nabarholi beenhlangano ezizibandakanyako ufanele asuse esikhundleni loyo obekwe ngaphasi kwendima (a) nakutlhogekako ngokomnqopho womThethosisekelo namkha kuseenrhuluphelweni zombuso omuhle.
(14) Imihlangano yeKhabhinethe kufanele ikhambiswe nguMongameli, namkha nangabe uMongameli alaya njalo, liphini likaMongameli: nakuphela amaphini wakaMongameli bazakukhambisa leyo mihlangano ngokutjhidelana ngaphandle kwalokha iindingo zombuso nomoya umumethwe eminqopheni wombuso webumbano lesitjhaba ziveza okwahlukileko.
(15) IKhabhinethe yombuso webumbano lesitjhaba begodu nesidingo sombuso onekghono".
5. Isigaba 93 somThethosisekelo omutjha sithathwa njengesifundeka ngokulandelako:
93. "Ukubekwa eenkhundleni kwamaPhini waboNgqongqotjhe"
(1) UMongameli, emva kokuthintana namaPhini wakaMongameli nabarholi beenhlangano ezikhona kuKhabhinethe, angasungula iinkhundla zamaPhini wabo.
(2) Ihlangano inelungelo lokwabelwa isikhundla sePhini likaNgqongqotjhe sinye namkha ukwedlula ngokulandela ukujanyelwa kwayo nangendlela iinkhundla zeKhabhinethe zabiwa ngayo.
(3)	Okutjhiwo sigaba 88(10) kufika ku (12) kusebenza, ngamatjhuguluko afaneleko, nakumaPhini wabo, begodu ekusetjenzisweni kwalokho, nakutjhiwo uNgqongqotjhe namkha isikhundla kufanele kufundwe njengathi kutjhiwo iPhini likaNgqongqotjhe namkha isikhundla sePhini likaNgqongqotjhe ngokwahlukahlukana.
(4)	Uma umuntu abekwe esikhundleni njengePhini likaNgqongqotjhe sanoma ngisiphi isikhundla esinikelwe uNgqongqotjhe -
(a) ebujameni bakaNgqongqotjhe othintekako, iPhini likaNgqongqotjhe kufanele lisebenzise amandla begodu lenze nemisebenzi enikelwe uNgqongqotjhe loyo ngokulandela noma ngimuphi umThetho obekiweko, nofana onikelwe kileloPhini likaNgqongqotjhe ngaphasi kwemilayo yakaMongameli; begodu
(b) nakutjhiwo uNgqongqotjhe kunoma ngimuphi umThetho kufanele kuhlathululwe njengokufaka hlangana nePhini likaNgqongqotjhe osebenza umsebenzi ngaphasi kwendima (a) onikelwe nguNgqongqotjhe loyo iPhini likaNgqongqotjhe elisebenza ebujameni bakhe.
(5)	Lokha iPhini likaNgqongqotjhe litshwilile namkha nanyana ngaliphi ibanga lingakghoni ukusebenzisa amandla namkha ukwenza umsebenzi walo, uMongameli angabeka esikhundleni omunye ukuba iPhini likaNgqongqotjhe, namkha angabeka omunye umuntu bona asebenze ebujameni baloyo oliPhini likaNgqongqotjhe, bonyana asebenzise amandla nokwenza yoke imisebenzi yakhe, namkha asebenzise amandla athile namkha enze umsebenzi othile".
6. Isigaba 96 somThethosisekelo omutjha sithathwa njengesimumethe iingatjana zokuzaliselela ezilandelako:
"(3)	AboNgqongqotjhe baziphendula ngamunye ngamunye kuMongameli neKorweni yePalamende eKulu ngokuphatha kweminyango yabo, begodu woke amalunga weKhabhinethe aziphendulela ngokuhlanganyela ekwenzeni imisebenzi yomBuso weNarha nenkambisweni zawo.
(4)	AboNgqongqotjhe bafanele balawule iminyango yabo ngokulandela ikambiso ebekwe iKhabhinethe.
(5)	Lokha uNgqongqotjhe abhalelwa kulawula umnyango ngokulandela imithethwana yeKhabhinethe, uMongameli angabawa othintekako boma abuyisele ilawulo yomnyango wakhe endleleni ekhambisana nemithethwana leyo.
(6)	Nayikuthi uNgqongqotjhe othintekako abhalelwa kulandela isibawo sikaMongameli ngaphasi kwesigatjana (5), uMongameli angasusa u loyo esikhundleni -
(a) Nayikuthi nguNgqongqotjhe otjhiwo kusigaba 91 (1)(a), emva kokuthintana noNgqongqotjhe loyo, begodu lokha uNgqongqotjhe angasilo ilunga lehlangano kaMongameli namkha angasiwo uMrholi wehlangano ezibandakanyako, emva kokuthintana nomrholi wehlangano le uNgqongqotjhe loyo alilunga layo; namkha
(b) Nayikuthi nguNgqongqotjhe otjhiwo esigabeni 91 (1)(b), emva kokuthintana namaPhini wakaMongameli begodu nabarholi beenhlangano ezizibandakanyako".
ISINAMATHISELWA C
UMBUSO WEBUMBANO LESITJHABA
IHLANGOTHI LEPHROVINSI
1. Isigaba 132 somThethosisekelo omutjha sithathwa njengesifundeka ngokulandelako:
132. "ImiKhandlu yezokuPhatha
(1) UmKhandlu wezokuPhatha wePhrovinsi ubunjwa nguNdunakulu namalunga angadluli ku-10 akhethwe nguNdunankulu ngokulandela isigaba lesi.
(2) Ihlangano ephethe ubuncani amaphesente ali-10 weenhlalo esiBethamthethweni sePhrovinsi begodu equnte bona izozibandakanya emBusweni weBumbano lesiTjhaba, inelungelo lokwabelwa isikhundla sinye namkha ukwedlula emKhandlwini wezokuPhatha ngokulandisa inani lezihlalo eziphethwe ngiyo esiBethamthethweni nakuqondiswa nezihlalo eziphethwe ngezinye iinhlangano ezizibandakanyako.
(3)	Iinkhundla emKhandlwini wezokuphatha zifanele zabelwe iinhlangano ezizibandakanyako ngokwehlukahlukana ngokulandela indlela endlalwe esigabeni 91 (9), begodu ekusetjenzisweni kwaleyo ndlela nakutjhiwo kilesosigaba -
(a) IKhabhinethe kufanele efundwe njengathi kutjhiwo umKhandlu wezokuPhatha;
(b) UNgqongqotjhe, kufanele kufundwe njengathi kutjhiwo ilunga lomKhandlu wezokuPhatha; begodu
(c) IKoro yePalamende eKulu kufanele lifundwe njengathi kutjhiwo siBethamthetho sePhrovinsi.
(4)	UNdunakulu wePhrovinsi emva kokuthintana nabarholi beenhlangano ezizibandakanyako ufanele -
(a) abeke iinkhundla ezizakwabelwa iinhlangano ezizibandakanyako ngokwenani leenkhundla ezabelwe ngokulandela isigatjana (3);
(b) Abeke kwesinye nesinye salezonkhundla ilunga lesiBethamthetho elililunga lehlangano eyabelwe isikhundla leso ngaphasi kwendima (a), ukuba lilunga lomKhandlu wezokuphatha oziphendulela esikhundleneso;
(c) Nakutlhogekako ngomnqopho womThethosisekelo namkha ngokweenrhuluphelo zomBuso omuhle, atjhugulule isikhundla esibekwe ngaphasi kwendima (a) ngokulandela isigatjana (3);
(d) Asuse esikhundleni nanyana ngimuphi obekwe ngaphasi kwendima (b) -
(i) Lokha uNdunakulu abawiwa Mrholi wehlangano leyo ilunga lomKhandlu wezokuPhatha ililunga layo, bona enze lokho; namkha
(ii) Lokha nakutlhogwa mnqopho womThethosisekelo namkha kuseenrhuluphelweni zombuso omuhle; namkha
(e) Azalise, nakutlhogeka, ngokulandela indima (b) isikhundla selunga lomKhandlu wezokuPhatha.
(5) Isigatjana (4) kufanele sisetjenziswe ngomoya omumethwe emqopheni womBuso weBumbano lesiTjhaba, begodu uNdunakulu nalaba asebenza nabo bafanele bafisekele ukufikelela ukuzwana kwabo boke ngaso soke isikhathi nabasebenzisa isigatjana lesi; kwaphela lokha ukuzwana kungafikelelwa kulokhu -
(a) ekusetjenzisweni kwamandla atjhiwo endimeni (a), (c) namkha (d)(ii) yesigatjana leso, isiqunto sikaNdunankulu sizakuphumelela;
(b) ekusetjenzisweni kwamandla atjhiwo endimeni (b), (d) (i) namkha (e) yesigatjana leso okuthinta umuntu ongasilo ilunga lehlangano yakaNdunakulu; isiqunto somrholi wenhlangano le umuntu loyo alilunga layo sizakuphumelela; begodu
(c) ukusetjenziswa kwamandla atjhiwo endimeni (b) namkha (e) yesigatjana leso okuthinta umuntu olilunga lehlangano kaNdunakulu, isiqunto sikaNdunakulu sizakuphumelela.
(6)	Lokha kwanoma ngikuphi ukwabiwa kweenkhundla kutjhugululwa ngaphasi kwesigatjana
(4)(c) amalunga athintekako afanele atjhiye phasi iinkhundla zabo, kodwana banelungelo, nakungenzeka, lokubekwa kwezinye iinkhundla ezabelwe iinhlangano zabo ngokwehlukahlukana ngokulandela amatjhuguluko abekiweko.
(7)	Imihlangano yomKhandlu wezokuPhatha kufanele ikhambiswe nguNdunakulu wePhrovinsi.
(8)	UmKhandlu wezokuPhatha kufanele usebenze ngendlela ethathela ehloko ummoya ofisekela ukuzwana omumethwe emqopheni yomBuso weBumbano lesiTjhaba, begodu neendingo zomBuso onekghono".
2. Isigaba 136 somThethosisekelo omutjha sithathwa nje ngesimumethe iingatjana ezingezelelweko ezilandelako:
"(3)	Amalunga womKhandlu wezokuPhatha aziphendulela ngamunye namunye kuNdunakulu nesiBethamthethweni sePhrovinsi ngokuphatha kweminyango yabo, begodu woke amalunga womKhandlu wezokuphatha aziphendulela ngokuhlanganyele ekwenzeni umsebenzi womBuso wePhrovinsi nemithetjhwana yawo.
(4)	Amalunga womKhandlu wezokuPhatha afanele aphathe iminyango yabo ngokulandela ikambiso equntwe mKhandlu.
(5)	Lokha ilunga lomKhandlu wezokuPhatha libhalelwa kuphatha umnyango ngokulandela ikambiso yomKhandlu, uNdunakulu angabawa ilunga elithintekako bona libusele ukuphatha komNyango wakhe endleleni ekhambisana nekambiso leyo.
Lokha ilunga elithintekako libhalelwa kufeza iindingo zikaNdunakulu ngaphasi kwesigatjana (5), uNdunakulu angasusa ilunga lelo esikhundleni emva kokuthintana nelunga lelo, begodu lokha ilunga lelo lingasilo ilunga lehlangano yakaNdunakulu namkha umrholi wehlangano ezibandakanyako, begodu emva kokuthintana nomrholi wenhlangano le alilunga layo".
ISINAMATHISELWA D
UKUPHATHA KWEZOMPHAKATHI NAMAPHIKO WEZOKUPHEPHA:
AMATJHUGULUKO WEENGABA ZOMTHETHO ONGADUNGILEKO
1. Ngokutjhugulula isigaba 218 somThethosisekelo ogadungileko -
(a) Ngokusula esigatjaneni (1) amagama angaphambi kwendima (a) nokufaka amagama alendelako endaweni yawo;
"(1) Ngaphasi kokulayelwa kuka wezokuphepha nokuvikela, uKomitjhinara
Mazombe wezobupholisa uzaziphendulela ku -"
(b) Ngokususa indima (b) yesigatjana (1) ngokufaka indima elandelako endaweni yayo:
"(b) ukubekwa eenkhundleni kwaboKomitjhinara bamaPhrovinsi"
(c) Ngokususa indima (d) yesigatjana (1) ngokufaka indima elandelako endaweni yayo:
"(d) ukuphenya nokuvimbela ubulelesi obuhlelekileko namkha ubulelesi obudinga ukuphenyisiswa nokuvimbelwa inarha mazombe namkha ngobuhlakani kwezephenyo yobulelesi;"begodu
(d) Ngokususa indima (k) yesigatjana (1) nokufaka indima elandelako endaweni yayo:
"(k) Ukusungulwa nokuphumelelisa igatja lezobupholisa elicalane nokuvikeleka komphakathi wenarha mazombe bonyana lithunyelwe ukusebenza endaweni ezinye ngokokusekela namkha ngesibawo sikaKomitjhinara wezobupholisa wePhrovinsi"
(c) Ukusetjenziswa kwamandla atjhiwo endimeni (b) namkha (e) yalesosigatjana esithinta umuntu loyo olilunga lehlangano yakaMongameli, isiqunto sikaMongameli siyaphumeleliswa.
(2) Ukutjhugululwa kwesigaba 219 somThethosisekelo ogadungileko ngokususa esigatjaneni (1) amazwi angaphambi kwendima (a) ngokufaka amazwi alandelako endaweni yawo: -
"(i) Ngaphasi kwesigaba 218, uKomitjhinara wePhrovinsi uzakuba nokuziphendulela kilokhu
-"
3. Ngokutjhugulula isigaba 224 somThethosisekelo ogadungileko ngokusula imibandela yesigatjana (2) ngalemibandela:
"kwaphela lokha isigatjana lesi sizakusetjenziswa kumalunga wephiko elinye nelinye elihlome ngeenkhali lelo elethule irherho labasebenzi balo ngemva bonyana umThethosisekelo werRphabhligi yeSewula Afrika (umThetho 200 ka-1993) uthome ukusebenza, kodwana ngaphambi kobanyana umtlolo womThethosisekelo mutjha wamukelwe njengombana kubonelelwe esigabeni 73 somThethosisekelo lowo, lokha nangabe ihlangana yezombanganarha leyo ulawulo nokuphatha kungaphasi kwayo namkha leyo ebandakanywa nayo nalewo eragelisa phambili umnqopho wayo eye yazibandakanya emKhandlwini wokudlulisela zokuphatha begodu ethethe indima emakhethweni wamathomo weKoro yePalamende eKulu neweemBethamthetho zamaPhrovinsi ngaphasi komThethosisekelo loyo."
4. Itjhuguluko lesigaba 227 somThethosisekelo ogadungileko ngokusula isigatjana (2) nokufaka isigatjana (2) nokufaka isigatjana esilandelako endaweni yaso:
"(2) Umbutho wezobusotja wenarha uzakusebenzisa amandla wenze nemisebenzi wawo kwaphela ngokweenrhuluphelo zenarha ngokulandela iSahluko 11 somThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika, 1996".
5. Itjhuguluko lesigaba 236 somThethosisekelo ogadungileko -
(a) Ngokususa isigatjana (1) nokufaka isigatjana esilandelako endaweni yaso:
"(1) zemisebenzi yomphakathi, umnyango womBuso, ukuphatha namkha iphiko lezokuphepha lelo kuthe maduze ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika, 1996 (emva kwalokhu ethiwa mThethosisekelo omutjha), enze umsebenzi wombuso, iragela phambili ngokusebenza ngokulandela imithetho ethintana nayo kuze kufike lapho ipheliswako, namkha ifakwe ngaphasi namkha ihlanganiswe nezinye iinkhungo ezifaneleko, namkha ihlanganiswe nanoma ngiziphi ezinye iinkhungo";
(b) Ngokususa isigatjana (6)	nokufaka isigatjana esilandelako endaweni yaso:
"(6)	(a) UMongameli angabeka iKomitjhana bonyana ihlolisise namkha itjhugulule isivumelano, ukubekwa esikhundleni namkha ukukhutjhulwa emsebenzini, namkha okwabelwa kwemibandela yomsebenzi namkha izinto ezinye, eyenzeke hlangana 27 Apreli 1993 no 30 zikaSeptemba 1994 malungana nanoma ngimuphi umuntu otjhiwo esigatjaneni (2) namkha nanoma ngisiphi isiqhema sabantu labo.
(b) IKomitjhana le ingabuyisela emva namkha itjhugulule isivumelwano, ukubekwa esikhundleni, ukukhutjhulwa emsebenzini namkha ukwabelwa kwemibandela yomsebenzi lokha nangabe ayikalungi namkha ayikafaneli nakutjhejwa ubujamo besenzo leso" begodu
(c) Ngokususa "umThethosisekelo lo" lapha kwenzeka khona esigabeni 236, nokufaka "umThethosisekelo omutjha" endaweni yalo.
6. Ukutjhugulula isigaba 237 somThethosisekelo ogadungileko -
(a) Ngokususa indima (a) yesigatjana (1) nokufaka indima elandelako endaweni yayo:
"(a) Uhlelo lokuhlanganiswa kweenkhungo zoke ezitjhiwo kusigaba 236(1), ngaphandle kwamabutho wezobusotja atjhiwo esigabeni 224(2), zizakuthi emva kokuthoma ukusebenza komThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika, 1996, ziragele phambili ngomnqopho wokusungula-
(i) ukuphatha okunekghono ezingeni lombuso wenarha okuzakuqalana neendaba ezingaphakathi kwendawo leyo umBuso weNarha onamandla phezu kwayo; begodu
(ii) ukuphatha okunekghono kwenye nenye iPhrovinsi okuzokuqalana neendaba ezingaphakathi kwendawo leyo enye nenye omunye nomunye umBuso wePhrovinsi unamandla phezu kwayo; begodu
(b) Ngokususa indimana (i) yesigatjana (2)(a) ngokufaka indinyana elandelako endaweni yayo:
"(i) iinkhungo ezitjhiwo esigabeni 236 (1) ngaphandle kwamabutho wezobusotja zizakuba sezandleni zombuso wenarha, ozakusebenzisa amandla ngokubambisana nemibuso yamaPhrovinsi";
7. Ukutjhugululwa kwesigaba 239 somThethosisekelo ogadungileko ngokususa isigatjana (4)	nokufaka isigatjana esilandelako endaweni yaso:
"(4)	Ngaphasi begodu ngokukhambisana nanoma ngimuphi umThetho osetjenziswako; ipahla, amalungelo, iimbopho neenkolodo zamaphiko atjhiwo esigabeni 224(2) zizakudluliselwa ngaphezu komButho wezobusotja weNarha ngokukhambisana nemilayo yezobusotja."
Tjheduli 6A
[ITjheduli 6A efakwe isigaba 6 somThetho 10 ka-2003 yasulwa ngokwesigaba 6 somThetho 14 ka-2008]
Tjheduli 6B
[ITjheduli 6B ebeyaziwa nge Tjheduli 6A phambilini eyafakwa sigaba 2 somThetho 8 ka-2002 yatjhugululwa ngokwesigaba 5 somThetho 10 ka-2003. Yatjhugululwa inomboro ngokwesigaba 6 somThetho 10 ka-2003 yaze yasulwa ngokwesigaba 5 somThetho 15 ka-2008]
ISINGEZELELO A
AMATJHUGULUKO KUTJHEJULI 2 EMTHETHWENISISEKELO OGADUNGILEKO
1. Ukujanyiselelwa kwe-ayithemu 1 nge-ayithemu elandelako:
"1. Iinhlangano ezitloliswe ngokulandela mThetho weNarha begodu ezingenela aMakhetho weKoro yePalamende eKulu, zizakwenyula abong'khetheni kulawo makhetho erherhweni labongikhetheni elilungiswe ngokukhambisana naleTjhejuli nomThetho weNarha".
2. Ukujanyiselelwa kwe-ayithemu 2 nge-ayithemu elandelako:
"2. Iinhlalo eKorweni yePalamende eKulu njengombana kubekwe ngokulandela isigaba 46 somThethosisekelo omutjha, zizakuzaliswa ngokulandelako:
(a) Ingcenye equntwe phakathi yeenhlalo evela erherhweni lesifunda elethulwe ziinhlangano ngokwehlukahlukana nenani elithileko elibekelwe esinye nesinye isifunda njengobana kuqunte yiKomitjhana ngamakhetho alendelako weKoro, kutjhegwe umbiko osekelwe phezu kwephenyiso ngokwesayensi malungana nabavowuti, neenkhalo zeenhlangano ezinekareko.
(b) Enye ingcenye yeenhlalo kuvela emarherhweni weNarha Mazombe ethule iinhlangano ngokwehlukahlukana, namkha kuvela erherhweni lemfunda lokha amarherho wenarha engakathulwa".
3. Ukujanyiselelwa kwe-ayithemu 3 nge-ayithemu elandelako:
"3. Amarherho wabo ngikhetheni ethule ihlangano, azakumumatha ngokuzeleko amabizo angadluli inani labong'khetheni elilingana nenani leenhlalo eKorweni yePalamende eKulu, begodu elinye nelinye irherho lizakumumatha amagama lawo ngendlela yokulandelana ezabe iquntwe yihlangano".
4. Ngokutjhugulula i-ayithemu 5 ngokujamiselela amagama angaphambi kwendima (a) ngokufaka amagama alandelako endaweni yawo:
"5. Iinhlalo ezitjhiwo ku-ayithemu 2(a) zizakwabelwa ngokwezifunda kulezohlangano ezingenela amakhetho, ngokulandelako:"
5. Ngokutjhugulula i-ayithemu 6 -
6. (a) Ngokususa amagama angaphambi kwendima (a) nokubeka amagama alandelako endaweni yawo:
"6. Iinhlalo ezitjhiwo e-ayithemini 2(b) zizakwabelwa iinhlangano ezingenela amakhetho, ngokulandelako:" begodu
(b) Ngokususa indima (a) nokufaka indima elandelako endaweni yayo:
"(a) inani lamavowutu ngokwesihlalo azakuquntwa ngokuhlukanisa inani lamavowutu woke aphoselweko ngenarheni ngenani leenhlalo ngaphakathi kweKoro yePalamende eKulu, kuzaliselwe ngesi sodwa, kuzakuba inani elibabalelwa isikhundla sinye"
6. Ngokutjhugulula i-ayithemu 7(3) ngokususa indima (b) ngokufaka indima elandelako endaweni yayo:
"(b) Inani lamavowutu elibalelwa isihlalo elitjhugululiweko lizakuquntwa ngokwehlukanisa inani lamavowutu woke aphoselweko ngenarheni, kukhutjhwe inani lamavowutu aphoselweko ngenarheni mazombe lawo wehlangano etjhiwo endimeni (a), ngenani leenhlalo eKorweni, kungezelelwe ngesisodwa, kukhitjhwe inani lamaphelelo leenhlalo ezabelwe ihlangano leyo ngokulandela indima (a)"
7. Ngokujanyiselelwa kwe-ayithemu 10 kufakwe elandelako endaweni yayo:
"10. Inani leenhlalo kwesinye nesinye isiBethamthetho sePhrovinsi izakuba njengoba iquntwe ngokulandela isigaba 105 somThethosisekelo omutjha."
8. Ukujanyiselelwa kwe-ayithemu 11 nokufakwa kwe-ayithemu elandelako endaweni yayo:
"11. Iinhlangano ezitloliswe ngokulandela umThetho weNarha begodu angenele aMakhetho wesiBethamThetho sePhrovinsi, zizakwenyula abong'khetheni bamakhetho wesiBethamthetho emarherhweni weemfunda alungiswe ngokukhambisana neTjhejuli le nomThetho weNarha".
9. Ukujanyiselelwa kwe-ayithemu 16 nge-ayithemu elandelako endaweni yayo:
16. "Ukukhonjwa kwabajameli
(1) Emva kokubalwa kwamavowutu sekuqediwe, inani abajameli beenhlangano enye nenye seliquntiwe begodu nemiphumela yamakhetho sele imenyezelwe ngokwesigaba 190 somThethosisekelo omutjha, iKhomitjhana, ngaphakathi kwamalanga amabili kwesimemezelo, izakukhomba erherhweni labong'khetheni, elaziswe ngokomThetho weNarha abajameli behlangano enye nenye ngaphakathi kwesiBethamThetho.
(2) Ngokulandela ukukhonjwa okwenzwe ngokulandela isigatjana (1), lokha ibizo long'khetheni livela erherhweni elidlula elilodwa leKoro yePalamende eKulu namkha erherhweni lawo womabili weKoro yePalamende eKulu nesiBethamthetho sePhrovinsi (lokha amakhetho weKoro nesiBethamthetho abanjwa ngesikhathi esisodwa) begodu ung'khetheni lowo ujamele ukukhonjwa njengomjameli, ihlangano ethule irherho lelo, ngaphakathi kwamalanga amabili kwesimemezelo leso, izakutjengisa iKomitjhana bonyana ngiliphi irherho elifanele ukusetjefziswa ukukhomba ung'khetheni lowo namkha ngisiphi isiBethamthetho ung'khetheni lowo azakusebenza kiso, ekwenzekeni kwalokho ibizo long'khetheni lizakwesulwa kwamanye amarherho.
(3)	IKomitjhana kufanele, yazise amarherho wabajameli esiBethamthethweni namkha iimBethamthetho."
10. Ukutjhugululwa kwe-ayithemu 18 ngokususa indima (b) nokufaka indima elandelako:
"(b) UMjameli ukhethwa njengelunga elisithunywa ngokuzeleko emKhandlwini wamaPhrovinsi weNarha."
11. Ukujanyiselelwa kwe-ayithemu 19 nge-ayithemu elandelako:
"19. Amarherho wabo ng'khetheni benhlangano etjhiwo esigabeni 16(1) angazaliselwa kanye kwaphela kwesinye nesinye isikhathi eenyangeni ezi 12 zokuthoma ezilandela ilanga lelo ukukhonjwa kwabajameli ngokulandela isigaba 16 kuqedwe ngalo, bonyana kukghonwe ukuzalisa iinkhundla zesikhatjana: kwaphela lokha ukungezelelwa lokho kwenziwa ekupheleni kwalelorherho".
12. Ukujanyiselelwa kwe-ayithemu 23 nge-ayithemu elandelako endaweni yayo:
23. "linkhundla ezivulekileko
(1) Lokha nakunesikhundla esivulekileko esiBethamthethweni leso iTjhejuli le isetjenziswako, ihlangano enyule ilunga elitjhiye isikhundla izakuzalisa isikhundla leso ngokwenyula umuntu-
(a) lowo ibizo lakhe likhona erherhweni labo ng'khetheni lelo ilunga elitjhiye isikhundla beka kilo; begodu
(b) omumuntu olandelako olungela begodu ophumelelako ukuthatha isikhundla erherhweni lelo.
(2) inyulo lokuzalisa isikhundla lizakwethulwa kuSomlomo ngendlela yokutlolwa phasi.
(3)	Lokha nangabe ihlangano ejanyelwe esiBethamthethweni iyapheliswa namkha ayisabikhona begodu namalunga athintekako atjhiya phasi iinhlalo zabo ngokulandela isigaba 23A(i), iinhlalo lezo ezithintekako zizakwabelwa ihlangano eziseleko ngendlela efanako tle nalokha sengathi iinhlalo lezo ziinhlalo ezamukwe ngokulandela isigaba 7 namkha 14, noma ngayiphi indlela kwenzekako."
13. Ukufakwa kwe-ayithemu elandelako ngemva kwe-ayithemu 23:
23A "Amabanga angezelelweko wokulahlekelwa bulunga eembethamthethweni
(1) Umuntu ulahlekelwa bulunga besiBethamthemtho leso lokha leTjhejuli isebenza khona nangabe lowo muntu akasabi lilunga lehlangano leyo emnyule njengelunga lesiBethamthetho.
(2) Nangaphandle kwe-ayithemana (1) enye nenye ihlangano yezombanganarha ekhona ingatjhugulula ibizo layo ngesikhathi esinye nesinye.
(3)	UmThetho wePalamende, ngaphakathi kwesikhathi esizwakalako emva bonyana umThethosisekelo omutjha uthome ukusebenza, ungaphasiswa ngokukhambisana nesigaba 76(1) somThethosisekelo omutjha bonyana utjhugulule indima le nendima 23 ukubonelela indlela leyo ngayo kukgonakalako bonyana ilunga lesiBethamthetho elitjhiya phasi ubulunga behlangano emenyulileko, aragele phambili ngokuba lilunga lesiBethamthethwesi.
(4)	UmThetho wePalamende otjhiwo e-ayithemaneni (3)	nawo ungabonelela -
(a) bonyana ihlangano enye nenye ekhona ihlanganiswe nenye ihlangano; namkha
(b) bonyana ihlangano enye nenye izihlukanise phakathi ukuba yihlangano ezidlula yinye.
14. Ukwesulwa kwe-ayithemu 24.
15. Ukutjhugululwa kwe-ayithemu 25 -
(a) Ngokujamiselela ihlathululo "Komitjhana ngehlathululo elandelako:
"iKomitjhana" kuthiwa ikomitjhana yaMakhetho etjhiwo esigabeni 190 somThethosisekelo omutjha," begodu
(b) Ngokufaka ihlathululo elilandelako ngemva kwehlathululo "irherho lenarha"
"'UmThethosisekelo' kuthiwa mThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1996;"
16. Ukwesulwa kwe-ayithemu 26.
ISINGEZELELO B
UMBUSO WEBUMBANO LESITJHABA
UMBUSO OPHAKATHI
1. Isigaba 84 somThethosisekelo omutjha sithathwa njengesimumethe isigatjana esingezelelwa ngokulandelako -
"(3)	UMongameli ufanele athintane namaPhini wakaMongameli -
(a) Ekuthuthukiseni nokusetjenzisweni kwemibandela yomBuso weBumbano;
(b) Kiyo yoke imiraro emalungana nekambiso yeKhabhinethe begodu nokwenziwa kwemisebenzi ePalamende;
(c) Ekunikelweni kwemisebenzi kumaphini wakaMongameli;
(d) Ngaphambi kokubekwa eenkhundleni kweenkhulu ngaphasi komThethosisekelo lo namkha nanyana ngimuphi umThetho, kufaka hlangana ukukhethwa kwabajameli benarha kwezombanganarha namkha abanye abajameli emazweni wangaphandle;
(e) Ngaphambi kokukhetha amaKomitjhana wokuPhenya;
(f) Ngaphambi kokumenyezelwa kwereferendamu;
(g) Ngaphambi kokulibalela abagwetjiweko".
2. Isigaba 89 somThethosisekelo omutjha sithathwa njengesimumethe isigatjana esingezelelwe ngokulandelako:
"(3)	Iingatjana (1) no (2) zisebenza nePhinini likaMongameli"
3. Indima (a) yesigaba 90 (1) yomThethosisekelo omutjha ithathwa njengefundeka ngokulandelako:
"(a) IPhini likaMongameli elikhonjwe nguMongameli;
4. Isigaba 91 somThethosisekelo omutjha sithathwa nje ngesifundeka ngokulandelako:
IKhabhinethe
91. (1) IKhabhinethe ibunjwa nguMongameli, iPhini likaMongameli begodu -
(a) Nabo abangadluliko ku-27 abangamalunga weKoro yePalamende eKulu begodu bakhethwe ngokulandela isigatjana 8 kufikela ku-12; begodu
(b) Munye kwaphela ongasilo ilunga leKoro yePalamende eKulu begodu akhethwe ngokulandela isigatjana (13), kuphela lokha uMongameli, ngokuthintana namaPhini wakaMongameli begodu nabarholi beenhlangano ezizibandakanyako, abona bonyana ukukhethwa kwaloyo kuyatlhogeka.
(2) Enye nenye ihlangano ephethe iinhlalo ubuncani bakhona zibe ma-80 eKorweni yePalamende eKulu inelungelo lokukhetha iPhini likaMongameli hlangana namalunga weKoro.
(3)	Lokha ihlangano ingekho namkha ingekho ihlangano ephethe iinhlalo ezima-80 nokwendlula eKorweni, ihlangano ephethe iinhlalo ezingaphezulu kwezinye ihlangano elandela ngokwesibili ngobunengi beenhlalo eziphetheko, enye nenye yazo inelungelo lokukhetha iphini likaMongameli elilodwa hlangana namalunga weKoro.
(4)	Ekukhethweni kwakhe, iphini likaMongameli lingazikhethela bonyana lihlala lilunga namkha lilisa ubulunga beKoro.
(5)	IPhini likaMongameli lingasebenzisa amandla begodu lifanele lenze imisebenzi ethweswe isikhundla sePhini likaMongameli mThethosisekelo namkha enikelwe li-ofisi nguMongameli.
(6)	Iphini likaMongameli liphatha isikhundla -
(a) Bekube mhlaka 30 Apreli 1999 ngaphandle kwalokha nalitjhidiswa ngomunye namkha lidoselwa emva yihlangano enelungelo lokukhetha ngokulandela isigatjana (2) no (3); nofana
(b) Kufikela lapha umuntu okhethwe ukuba nguMongameli emva kwamaKhetho weKoro yePalamende eKulu abanjwe ngaphambi komhlaka 30 Apreli 1999, athoma ukusebenza.
(7)	Ukuvuleka kwesikhundla sePhini likaMongameli singazaliswa yihlangano ekhethe loyo oliPhini likaMongameli.
(8)	Ihlangano ephethe iinhlalo ezibuncani obuma-20 eKorweni yePalamende eKulu begodu equnte ukuthatha indima embusweni webumbano lesitjhaba, inelungelo lokunikelwa isikhundla sinye namkha ukudlula sinye seKhabhinethe mayelana naboNgqongqotjhe abatjhiwo esigatjaneni (1) (a) abazokubekwa kizo, ukuya ngenani leenhlalo eziphethwe ngiyo eKorweni yePalamende eKulu nakuqalwe neenhlalo eziphethwe ngezinye iinhlangano ezithatha indima.
(9)	Iinkhundla zeKhabhinethe zifanele ukunikelwa iinhlangano ezithatha indima ngokulandela indlela elandelako:
(a) Inani leenhlalo ezabelwe esikhundleni sinye lifanele libekwe ngokwehlukanisa inani leenhlalo zoke eKorweni yePalamende eKulu eziphethwe ngokuhlanganyelwa ziinhlangano ezithatha indima ngenani leenkhundla lezo aboNgqongqotjhe abatjhiwo esigatjaneni (1) (a) bafanele bakhethe kizo kuzaliselelwe ngomunye godu.
(b) Imiphumela, kungathathwa amadesimali wesithathu nalandelako nakakhona, kuzakuba inani leenhlalo ezabelwe isikhundla.
(c) Inani leenkhundla ezifanele ukwabelwa ihlangano ethatha indima zizakuquntwa ngokuhlukanisa inani leenhlalo zoke eziphethwe ngileyo hlangano eKorweni yePalamende eKulu ngenani elitjhiwo endimeni (b).
(d) Imiphumela, ngaphasi kwaloku ukutjhiwo endimeni (e), itjengisa inani leenkhundla elabelwe ihlangano leyo.
(e) Lokha ukusetjenziswa kwendlela etjhiwo ngaphezulu kuletha inani elidluleleko elingeze lamumathwa inani leenkhundla ezabelwe iinhlangano, lenani elidluleleko lizakuphikisana nenani elidluleleko elifana nalo elitholwe ngenye ihlangano namkha iinhlangano, begodu nanyana ngisiphi isikhundla namkha iinkhundla ezisaleleko ezikabiwa zifanele zabelwe ihlangano namkha iinhlangano ezithintekako ngokulandela inani elidluleleko.
(10) UMongameli emva kokuthintana namaPhini wakaMongameli nabarholi beenhlangano ezithatha indima kufanele -
(a) athathe isiqunto malungana neenkhundla ezifanele ukwabelwa iinhlangano ezahlukahlukeneko ezithatha indima ngokulandela inani leenkhundla ezabelwe zona ngokwesigatjana (9);
(b) bakhethe kileso sikhundla ilunga leKoro yePalamende eKulu olilunga lehlangano leyo isikhundla leso sabelwe yona ngaphasi kwendima (a) ukuba ngoziphendulela kilesosikhundla.
(c) nakutlhogeka bonyana umThethosisekelo namkha iinrhuluphelo zombuso omuhle ziphumeleliswe, atjhugulule nanyana ngiyiphi indaba ngaphasi kwendima (a) ngokulandela isigatjana (9);
(d) basuse esikhundleni loyo obekwe ngaphasi kwendima (b) -
(i) Nayikuthi uMongameli abawiwa Mrholi wehlangano leyo uNgqongqotjhe loyo alilunga layo bonyana enze lokho; namkha
(ii) Nayikuthi lokho kufunwa mnqopho womThethosisekelo namkha kuseenrhuluphelweni zombuso omuhle; namkha
(e) azalise, nakutlhogakalako, ngaphasi kwendima (b), isikhundla e-ofisini sikaNgqongqotjhe.
(11) Isigatjana (10) sifanele ukusetjenziswa ngommoya omumethwe emnqopheni wombuso webumbano lesitjhaba, begodu uMongameli nalaba asebenza nabo bafanele bafisekele ukufikelela ukuzwana kwabo boke lokha nabasebenzisa isigatjana lesi; ngaphandle kwalokha kungakgonekiko bonyana kufikelelwe ukuzwana kwabo boke kulokhu -
(a) Ukusetjenziswa kwaMandla atjhiwo endimeni (a) (c) namkha (d) (ii) yesigatjana leso, isiqunto sikaMongameli sizakuphunyeleliswa; begodu
(b) Ukusetjenziswa kwaMandla atjhiwo endinyaneni (b), (d)(i) namkha (e) yesigatjana leso esinamatha umuntu olilunga lehlangano yakaMongameli, isiqunto sikaMongameli sizakuphunyeleliswa.
(c) Ukusetjenziswa kwamandla atjhiwo endimeni (b) namkha (e) yalesosigatjana esithinta umuntu loyo olilunga lehlangano yakaMongameli, isiqunto sikaMongameli siyaphumeleliswa.
(12) Nayikuthi isikhundla esinikelweko sitjhugululwa ngokulandela isigatjana (10) (c), abo abathintekako bafanele batjhiye iinkhundla zabo, kodwana banelungelo, nakungenzeka, lokungakhethwa kabutjha kwezinye iinkhundla ezabelwe iinhlangano zabo ngokwehlukahluka, ngokulandela amatjhuguluko lawo.
(13) UMongameli -
(a) Ngokuthintana namaPhini wakaMongameli nabarholi beenhlangano ezizibandakanyako ufanele -
(i) Abonelele ngesikhundla esithile esizakuba ngesakaNgqongqotjhe otjhiwo esigatjaneni (1)(b) nakutlhogekako ngokulandela isiqunto sikaMongameli ngaphasi kwesigatjana leso;
(ii) abeke esikhundleni leso umuntu ongasilo ilunga leKoro yePalamende eKulu, ukuba ngu oziphendulela esikhundleneso;
(iii) azalise, nakutlhogakala, ngaphasi kwendima (b) isikhundla sikaNgqongqotjhe.
(b) Emva kokuthintana namaPhini kaMongameli nabarholi beenhlangano ezizibandakanyako ufanele asuse esikhundleni loyo obekwe ngaphasi kwendima (a) nakutlhogekako ngokomnqopho womThethosisekelo namkha kuseenrhuluphelweni zombuso omuhle.
(14) Imihlangano yeKhabhinethe kufanele ikhambiswe nguMongameli, namkha nayikuthi uMongameli ulaya njalo, liPhini likaMongameli: nakuphela amaPhini wakaMongameli bazakukhambisa leyo mihlangano ngokutjhidelana ngaphandle kwalokha iindingo zombuso nomoya umumethwe emnqopheni wombuso webumbano lesitjhaba ziveza okwahlukileko.
(15) IKhabhinethe wombuso webumbano lesitjhaba begodu nesidingo sombuso onekghono".
5. Isigaba 93 somThethosisekelo omutjha sithathwa njengesifundeka ngokulandelako:
93. "Ukubekwa eenkhundleni kwamaPhini wabo"
(1) UMongameli, emva kokuthintana namaPhini wakaMongameli nabarholi beenhlangano ezikhona kuKhabhinethe, angasungula iinkhundla zamaPhini wabo.
(2) Ihlangano inelungelo lokwabelwa isikhundla sephini likangqongqotjhe sinye namkha ukwedlula ngokulandela ukujanyelwa kwayo nangendlela iinkhundla zeKhabhinethe zabiwa ngayo.
(3)	Okutjhiwo sigaba 88(10) kufika ku (12) kusebenza, ngamatjhuguluko afaneleko, nakumaPhini waboNgqongqotjhe, begodu ekusetjenzisweni kwalokho, nakutjhiwo uNgqongqotjhe namkha isikhundla kufanele kufundwe kwangathi kutjhiwo iPhini likaNgqongqotjhe namkha isikhundla sePhini likaNgqongqotjhe ngokwahlukahlukana.
(4)	Nayikuthi umuntu ubekwe esikhundleni njengePhini likaNgqongqotjhe sananyana ngisiphi isikhundla esinikelwe uNgqongqotjhe -
(a) Ebujameni baka othintekako, iPhini likaNgqongqotjhe lelo kufanele lisebenzise amandla begodu lenze nemisebenzi enikelwe uNgqongqotjhe loyo ngokulandela nanyana ngimuphi umThetho obekiweko, nofana onikelwe kileloPhini likaNgqongqotjhe nguNgongqotjhe ngaphasi kwemilayo kaMongameli; begodu
(b) Nakutjhiwo uNgqongqotjhe kunoma ngimuphi umthetho kufanele kuhlathululwe njengokufaka hlangana nePhini likaNgqongqotjhe elisebenza umsebenzi ngaphasi kwendima (a) onikelwe ngiloyo Ngqongqotjhe iPhini likaNgqongqotjhe elisebenza ebujameni bakhe.
(5)	Lokha iPhini likaNgqongqotjhe litshwilile namkha nanyana ngaliphi ibanga lingakghoni ukusebenzisa amandla namkha ukwenza umsebenzi walo, uMongameli angabeka esikhundleni omunye ukuba liPhini lakaNgqongqotjhe, namkha angabeka omunye umuntu bona asebenze ebujameni baloyo oliPhini likaNgqongqotjhe, bonyana asebenzise amandla nokwenza yoke imisebenzi yakhe, namkha asebenzise amandla athile namkha enze umsebenzi othile".
6. Isigaba 96 somThethosisekelo omutjha sithathwa njengesimumethe iingatjana zokuzaliswelwa ezilandelako:
"(3)	AboNgqongqotjhe baziphendula ngamunye ngamunye kuMongameli neKorweni yePalamende eKulu ngokuphatha kweminyango yabo, begodu woke amalunga weKhabhinethe aziphendulela ngokuhlanganyela ekwenzeni imisebenzi yomBuso weNarha nenkambisweni zawo.
(4)	AboNgqongqotjhe bafanele balawule iminyango yabo ngokulandela ikambiso ebekwe yiKhabhinethe.
(5)	Lokha uNgqongqotjhe abhalelwa kulawula umnyango ngokulandela imithetjhwana yeKhabhinethe, uMongameli angabawa uNgqongqotjhe othintekako bona abuyisele ilawulo yomnyango wakhe endleleni ekhambisana nemithetjhwana leyo.
(6)	Nayikuthi uNgqongqotjhe othintekako ubhalelwa kulandela isibawo sikaMongameli ngaphasi kwesigatjana (5), uMongameli angasusa uNgqongqotjhe loyo esikhundleni -
(a) Nayikuthi nguNgqongqotjhe otjhiwo esigabeni 91 (1)(a), emva kokuthintana naloyo, begodu lokha uNgqongqotjhe angisilo ilunga lehlangano kaMongameli namkha angasuye uMrholi wehlangano ezibandakanyako, ngemva kokuthintana nomrholi wehlangano leyo alilunga layo; namkha
(b) Nayikuthi nguNgqongqotjhe otjhiwo esigabeni 91 (1)(b), ngemva kokuthintana namaPhini wakaMongameli begodu nabarholi beenhlangano ezizibandakanyako".
ISINAMATHISELWA C
UMBUSO WEBUMBANO LESITJHABA
IHLANGOTHI LEPHROVINSI
1. Isigaba 132 somThethosisekelo omutjha sithathwa njengesifundeka ngokulandelako:
132. "Imikhandlu yezokuphatha
(1) UmKhandlu wezokuphatha wePhrovinsi ubunjwa nguNdunakulu namalunga angadluli ku-10 akhethwe nguNdunankulu ngokulandela isigabesi.
(2) Ihlangano ephethe ubuncani bakhona amaphesente ali-10 weenhlalo esiBethamthethweni sePhrovinsi begodu equnte bona izozibandakanya emBusweni weBumbano lesiTjhaba, inelungelo lokwabelwa isikhundla sinye namkha ukwedlula emKhandlwini wezokuPhatha ngokulandisa inani leenhlalo eziphethwe ngiyo esiBethamthethweni nakuqondiswa neenhlalo eziphethwe ngezinye iinhlangano ezizibandakanyako.
(3)	Iinkhundla emKhandlwini wezokuphatha zifanele zabelwe iinhlangano ezizibandakanyako ngokwehlukahlukana ngokulandela indlela endlalwe esigabeni 91 (9), begodu ekusetjenzisweni kwaleyondlela nakutjhiwo kilesosigaba -
(a) IKhabhinethe kufanele efundwe njengathi kutjhiwo umKhandlu wezokuPhatha;
(b) UNgqongqotjhe, kufanele kufundwe ngathi kutjhiwo ilunga lomKhandlu wezokuPhatha; begodu
(c) IKoro yePalamende eKulu kufanele lifundwe njengathi kutjhiwo siBethamthetho sePhrovinsi.
(4)	UNdunakulu wePhrovinsi emva kokuthintana nabarholi beenhlangano ezizibandakanyako ufanele -
(a) abeke iinkhundla ezizakwabelwa iinhlangano ezizibandakanyako ngokwenani leenkhundla ezabelwe ngokulandela isigatjana (3);
(b) Abeke kwesinye nesinye salezonkhundla ilunga lesiBethamthetho olilunga lehlangano eyabelwe isikhundla leso ngaphasi kwendima (a), ukuba ilunga lomKhandlu wezokuPhatha oziphendulela esikhundleneso;
(c) Nange kutlhogeka ngomnqopho womThethosisekelo namkha ngokweenrhuluphelo zomBuso omuhle, atjhugulule isikhundla esibekwe ngaphasi kwendima (a) ngokulandela isigatjana (3);
(d) Asuse esikhundleni nanyana ngimuphi obekwe ngaphasi kwendima (b) -
(i) Lokha uNdunakulu abawiwa Mrholi wehlangano leyo ilunga lomKhandlu wezokuPhatha ililunga layo, bona enze lokho; namkha
(ii) Lokha nakudingwa mnqopho womThethosisekelo namkha kuseenrhuluphelweni zombuso omuhle; namkha
(e) Azalise, nakutlhogekako, ngokulandela indima (b) isikhundla selunga lomKhandlu wezokuPhatha.
(5)	Isigatjana (4)	kufanele sisetjenziswe ngommoya omumethwe eminqopheni wombuso webumbano lesitjhaba, begodu uNdunakulu nalaba asebenza nabo bafanele bafune ukufikelela ukuzwana kwabo boke ngaso soke isikhathi nabasebenzisa isigatjana lesi; kwaphela lokha ukuzwana kungafikelelwa kulokhu -
(a) Ekusetjenzisweni kwamandla atjhiwo endimeni (a), (c) namkha (d)(ii) yesigatjana leso, isiqunto sikaNdunakulu sizakuphumelela;
(b) Ekusetjenzisweni kwamandla atjhiwo endimeni (b), (d) (i) namkha (e) yesigatjana leso okuthinta umuntu ongasilo ilunga lehlangano yakaNdunakulu; isiqunto somrholi wenhlangano le umuntu loyo alilunga layo sizakuphumelela; begodu
(c) Ukusetjenziswa kwamandla atjhiwo endimeni (b) namkha (e) yesigatjana leso okuthinta umuntu olilunga lehlangano kaNdunakulu, isiqunto sikaNdunakulu sizakuphumelela.
(6)	Lokha kwanoma ngikuphi ukwabiwa kweenkhundla kutjhugululwa ngaphasi kwesigatjana (4)(c) amalunga athintekako afanele atjhiye phasi iinkhundla zabo, kodwana banelungelo, nakungenzeka, lokubekwa kwezinye iinkhundla ezabelwe iinhlangano zabo ngokwehlukahlukana ngokulandela amatjhuguluko abekiweko.
(7)	Imihlangano yomKhandlu wezokuPhatha kufanele ikhambiswe nguNdunakulu wePhrovinsi.
(8)	UmKhandlu wezokuPhatha kufanele usebenze ngendlela ethathela ehloko ummoya ofisekela ukuzwana omumethwe emnqopheni wombuso webumbano lesitjhaba, begodu neendingo zomBuso onekghono".
2. Isigaba 136 somThethosisekelo omutjha sithathwa njengesimumethe iingatjana ezingezelelweko ezilandelako:
"(3)	Amalunga womKhandlu wezokuPhatha aziphendulela ngamunye namunye kuNdunakulu nesibethamthethweni sephrovinsi ngokuphatha kweminyango yabo, begodu woke amalunga womKhandlu wezokuphatha aziphendulela ngokuhlanganyele ekwenzeni umsebenzi wombuso wePhrovinsi nemithetjhwana yawo.
(4)	Amalunga womKhandlu wezokuPhatha afanele aphathe iminyango yabo ngokulandela ikambiso equntwe mKhandlu.
(5)	Lokha ilunga lomKhandlu wezokuPhatha abhalelwa kuphatha umnyango ngokulandela ikambiso yomKhandlu, uNdunakulu angabawa ilunga elithintekako bona libusele ukuphathwa komNyango wakhe endleleni ekhambisana nekambiso leyo.
(6)	Lokha ilunga ilithintekako libhalelwa kufeza iindingo zikaNdunakulu ngaphasi kwesigatjana (5), uNdunakulu angasusa ilunga lelo esikhundleni emva kokuthintana nelunga lelo, begodu lokha ilunga lelo lingasilo ilunga lehlangano yakaNdunakulu namkha umrholi wehlangano ezibandakanyako, begodu emva kokuthintana nomrholi wehlangano le alilunga layo".
ISINAMATHISELWA D
UKUPHATHA KWEZOMPHAKATHI NAMAPHIKO WEZOKUPHEPHA:
AMATJHUGULUKO EENGABENI ZOMTHETHOSISEKELO OGANDUNGILEKO
1. Ukutjhugululwa kwesigaba 218 somThethosisekelo ogadungileko -
(a) Ngokujamiselela esigatjaneni (1) amagama angaphambi kwendima (a) nokufaka amagama alendelako endaweni yawo;
"(1) Ngokuya kwemilayo kaNgqongqotjhe wezokuPhepha nokuVikela, uKomitjhinara wesiTjhaba uzaziphendulela ngoku -"
(b) Ngokujamiselela indima (b) yesigatjana (1) ngokufaka indima elandelako endaweni yayo:
"(b) ukubekwa eenkhundleni kwaboKomitjhinara bamaPhrovinsi"
(c) Ngokujamiselela indima (d) yesigatjana (1) ngokufaka indima elandelako endaweni yayo:
"(d) ukuphenya nokuvimbela ubulelesi obuhlelekileko namkha ubulelesi obudinga ukuphenyisiswa nokuvimbelwa inarha mazombe namkha ngobuhlakani kwezephenyo yobulelesi;"
begodu
(d) Ngokujamiselela indima (k) yesigatjana (1) nokufaka indima elandelako endaweni yayo:
"(k) Ukusungulwa nokuphumelelisa igatja lezobupholisa eliqalene nokuvikeleka komphakathi wenarha mazombe bonyana lithunyelwe ukusebenza endaweni ezinye ngokokusekela namkha ngesibawo sikaKomitjhinara wePhrovinsi"
(c) Ukusetjenjiswa kwamandla atjhiwo endimeni (b) namkha (e) yalesosigatjana esithinta umuntu loyo olilunga lehlangano yakaMongameli, isiqunto sikaMongameli siyaphunyeleliswa.
(2) Ukutjhugululwa kwesigaba 219 somThethosisekelo ogadungileko ngokususa esigatjaneni (1) amazwi angaphambi kwendima (a) ngokufaka amazwi alandelako endaweni yawo: -
"(i) Ngaphasi kwesigaba 218, ukomitjhinara wePhrovinsi uzakuba nokuziphendulela kulokhu-"
3. Ukutjhugululwa kwesigaba 224 somThethosisekelo ogadungileko ngokujamiselela imibandela yesigatjana (2) ngalemibandela:
"Kwaphela lokha isigatjana lesi sizakusetjenziswa emalungeni wephiko elinye nelinye elihlome ngeenkhali lelo elethule irherho labasebenzi balo ngemva bonyana umThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika (umThetho200 ka-1993) uthome ukusebenza, kodwana ngaphambi kobanyana umtlolo womThethosisekelo mutjha wamukelwe njengobana kubonelelwe esigabeni 73 somThethosisekelo lowo, lokha nangabe ihlangana yezombanganarha leyo ulawulo nokuphaphatha kungaphasi kwayo namkha leyo ebandakanywa nayo nalewo eragelisa phambili umnqopho wayo eye yazibandakanya kumKhandlu wokudlulisela zokuphatha begodu ethethe indima emakhethweni wamathomo weKoro yePalamende eKulu neweemBethamThetho zamaPhrovinsi ngaphasi komThethosisekelo loyo."
4. Ukutjhugululwa kwesigaba 227 somThethosisekelo ogadungileko ngokusula isigatjana (2) nokufaka isigatjana (2) nokufaka isigatjana esilandelako endaweni yaso:
"(2) Umbutho wezobusotja wenarha uzakusebenzisa amandla wenze nemisebenzi wawo kwaphela ngokweenrhuluphelo zenarha ngokulandela iSahluko 11 somThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1996".
5. Ukutjhugululwa kwesigaba 236 somThethosisekelo ogadungileko -
(a) Ngokususa isigatjana (1) nokufaka isigatjana esilandelako endaweni yaso:
"(1) ezemisebenzi yomphakathi, umnyango womBuso, ukuphatha namkha iphiko lezokuphepha lelo kuthe maduze ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika, 1996 (emva kwalokhu ethiwa mThethosisekelo omutjha), enze umsebenzi wombuso, iragela phambili ngokusebenza ngokulandela imithetho ethintana nayo bekufike kufike lapho ipheliswako, namkha ifakwe ngaphasi namkha ihlanganiswe ezinye iinkhungo efaneleko, namkha ihlanganiswe nanoma ngiyiphi enye iinkhungo";
(b) Ngokususa isigatjana (6)	nokufaka isigatjana esilandelako endaweni yaso:
"(6)	(a) UMongameli angabeka iKomitjhana bonyana ihlolisise namkha itjhugulule isivumelano, ukubekwa esikhundleni namkha ukukhutjhulwa emsebenzini, namkha okwabelwa kwemibandela yomsebenzi namkha izinto ezinye, eyenzeke hlangana 27 Apreli 1993 no 30 zikaSeptemba 1994 malungana nanoma ngumuphi umuntu otjhiwo kusigatjana (2) namkha nanoma ngisiphi isiqhema sabantu labo.
(b) iKomitjhana le ingabuyisela emva namkha itjhugulule isivumelwano, ukubekwa esikhundleni, ukukhutjhululwa emsebenzini namkha ukwabelwa kwemibandela yomsebenzi lokha nangabe ayikakalungi namkha ayikakafaneli nakutjhejwa ubujama besenzo leso" begodu
(c) Ngokususa "umThethosisekelo lo"lapha kwenzeka khona kusigaba 236, nokufaka
"umThethosisekelo omutjha" endaweni yalo.
6. Ukutjhugululwa kwesigaba 237 somThethosisekelo ogadungileko -
(a) Ngokususa indima (a) yesigatjana (1) nokufaka indima elandelako endaweni yayo:
"(a) Ihlelo lokuhlanganiswa kweenkhungo zoke ezitjhiwo esigabeni 236(1), ngaphandle kwamabutho wezobusotja atjhiwo esigabeni 224(2), zizakuthi emva kokuthoma ukusebenza komThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika, 1996, ziragele phambili ngomnqopho wokusungula-
(i) ukuphatha okunekgono ezingeni lombuso wenarha okuzakuqalana neendaba ezingaphakathi kwendawo leyo umbuso wenarha onamandla phezu kwayo; begodu
(ii) ukuphatha okunekgono kwenye nenye iPhrovinsi okuzokuqalana neendaba ezingaphakathi kwendawo leyo enye nenye omunye nomunye umBuso wePhrovinsi unamandla phezu kwayo;
begodu
(b) Ngokususa indimana (i) yesigatjana (2)(a) ngokufaka indimana elandelako endaweni yayo:
"(i) iinkhungo ezitjhiwo esigaenia 236 (1) ngaphandle kwamabutho wezobusotja zizakuba sezandleni zombuso wenarha, ozakusebenzisa amandla ngokubambisana nemibuso yamaPhrovinsi";
7. Ukutjhugululwa kwesigaba 239 somThethosisekelo ogadungileko ngokujamiselela isigatjana (4) ngokufaka isigatjana esilandelako endaweni yaso:
"(4)	Ngaphasi begodu ngokukhambisana nanoma ngimuphi umThethoosetjenziswako; ipahla, amalungelo, iimbopho neenkolodo zamaphiko atjhiwo esigabeni 224(2) zizakudluliselwa ngaphezu kombutho wezobusotja weNarha ngokukhambisana nemilayo yakaNgqongqotjhe wezoBusotja."
ITjheduli 6A
[ ITjheduli 6A efakwe ngokwesigaba 6 somThetho 10 ka-2003 yaze yasulwa ngokwesigaba 6 somThetho 14 ka-2008]
IThjeduli 6B
[ITjheduli 6B eyayibizwa ngeTjheduli 6A ngaphambilini eyafakwa isigaba 2 somThetho 8 ka-2002, yatjhugululwa ngokwesigaba 5 somThetho 10 ka-2003 yaze yatjhugululwa inomboro ngokwesigaba 6 somThetho 10 ka-2003 yaze yasulwa ngokwesigaba 5 somThetho 15 ka-2008]
ITjhejuli 7
IMITHETHO ESULIWEKO
Inomboro nonyaka womThetho
Ithayithili
UmThetho 200 ka- 1993
UmThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1993
UmThetho 2 ka-1994
UmThetho weTjhuguluko lomThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika 1994
UmThetho 3 ka- 1994.
UmThetho wesiBili weTjhuguluko lomThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika 1994
UmThetho 13 ka -1994.
UmThetho wesiThathu weTjhuguluko lomThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika 1994
UmThetho 14 ka- 1994.
UmThetho wesiNe weTjhuguluko lomThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika 1994
UmThetho 24 ka- 1994.
UmThetho wesiThandathu weTjhuguluko lomThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika 1994
UmThetho 29 ka- 1994.
UmThetho wesiHlanu weTjhuguluko lomThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika 1994
umThetho 20 ka -1995
UmThetho weTjhuguluko lomThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika 1995
UmThetho 44 ka- 1995
UmThetho wesiBili weTjhuguluko lomThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika 1995
UmThetho 7 ka- 1996.
UmThetho weTjhuguluko lomThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika 1996
UmThetho 26 ka-1996.
UmThetho wesiThathu weTjhuguluko lomThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika 1996
<fn>DAC-NLS.AbalawuliBegeziYesi.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE



ABALAWULI BEGEZI YESITJHABA



UKUQINTWA KWEGEZI



UNGAKHANDELA NJANI UKUQINTELWA IGEZI


Bhadela isikolodo sakho
Kuqakathekile bona ubhadele isikolodo sakho ngokuzeleko. Lokhu kuzakwenza bona i-akhawunti yakho ingabi neenkolodo ezisalelako. Kanengi amakhastama avama ukubhadela ingcenye yemali efunekako, adlumbane bona ngokwenze njalo, azakukhandela ukuqintwa kwegezi. Nangabe isikolodo esiseleko asikabhadelwa enyangeni ezako, lokhu kuzakubangela wena ubudisi bokubhadela isikolodo sakho esizaba sikhulu.

Sibawa bona utjheje bona ukubhadela ingcenye nanyana ubhadala njalo nje, kungadosela ekuthini igezi yakho iqintwe. Ngemva kobana sele uyelelile bona angeze usakghona ukubhadela ngefanelo isikolodo sakho segezi esisaleleko, thintana nomphakeli wegezi wendaweni yekhenu ngokurhabako bese ubonisana naye ngendlela ozakubhadela ngayo.

Amakonyana azakufakwa enanini lemali efanele ukubhadelwa nanyana leyo esaleleko, lapho ikhastama lingabhadeli khona sahlobo, nanyana libhadela ingcenye, nanyana libhadela ngemva kwesikhathi esibekiweko. Lokhu kuzakudosela ekuphakameni kwemali ebhadelwa likhastama.

Fezakalisa iimvumelwano zakho zesikolodo
Nakwenzeka bona ukhe watlikitla isivumelwano sokubhadela isikolodo esisaleleko nomphakeli wakho, kuzakurhelebha ukusilandela ngefanelo. Nangabe uyabhalelwa ukwenza njalo, igezakho izakuqintwa. Kodwana nakwenzeka bona amajamo wakho angene ebudisini obukhudlwana ngemva kokutlikitla isivumelwano, uzakufanele bona wazise umphakelakho wegezi msinyazana. Ubufakazi bamatjhuguluko wamajamakho amatjha bungafuneka.

Lawula ukusebenzisa kwakho igezi
Nawunemitha ejayelekileko (yaziwa godu njengemitha yesikolodo), uzakufanele bona uhlole amayunithi owasebenzisako kunye nemitha yakho njalo nje. Kesinye nesinye isitatimende segezi, kufanele bona kutlolwe amayunithi wesikhathi esigadungileko kunye nalawo wagadesi. Uzakufanele bona wenze isiqiniseko sokobana amamitha wokuvala wesikhathi esigadungileko ayafana nalawo wokuvula wagadesi. Nangabe awafani, buza kumphakeli wangekhenu, khona uzakuthola ihlathululo. Kazi amamitha afundwa babantu, ngesibangeso-ke, amaphoso ayenzeka.

Hlola inani ntengo leyunithi ngayinye:
Kuqakathekile ukwazi bona umphakeli ukubiza malini ngeyunithi yinye (kWh) yegezi oyisebenzisako. Nangabe awubuzi kumphakelakho, ungathintana nabaLawuli beGezi yesiTjhaba ukuthola ilwazi. Ukuzwisisa bona uhlawuliswe malini enyangeni leyo, uzakufanele bona uhlukanise imali etlolwe ngamaranda erhemeni legezi, ulihlukanise ngenani lamayunithi elitlolwe e-akhawuntini yakho. (Amayunithi azakuba yisalela eba khona phakathi kwamayunithi wokuvula nalawo wokuvala). Ipendulo yokuhlukaniswokho kuzakuba yihlawulo yeyunithi ngayinye.


Hlela ukutjhugululela emitheni ebhadalelwa ngaphambili
Nangabe ihlelo lokutjhugulula ukusuka emitheni yesikolodo kuyiwe emitheni ebhadalelwa ngaphambili likhona, cabangisisa bona kungeze kwaba ngcono wenze isibawo sokutjhugulula na. Khumbula bona kunemali yokutjhugulela ozakufanele bona uyibhadele. Imali leyo izakuya ngamandla wegezi owanikelwako. Ukutjhugulela kilelihlelo kuzakurhelebha ngalindlela:
+ACo- Uzakwazi ukubhajethela igezi oyisebenzisako
+ACo- Angeze watshwenyeka ngokuthi i-akhawunti yakho izakusalela eenkolodweni
+ACo- Angeze waqintelwa igezi
+ACo- Ungakwazi ukulawula igezi oyisebenzisako

Nangabe igezakho isalele ngeenkolodo, uzakufanele bona ubhadele mantanzi ngaphambi kobana ungatjhugululela ehlelweni lokubhadelela ngaphambili. Imiphumela emihle ebalwe ngaphezulu, ingcono khulu kunomraro lo wokubhadela isikolodo esisaseleko. Buza kumphakelakho umthethokambiso olawulo lokhu. Kanengi, abanye abaphakeli bafuna bona onikelwa igezi enze isivumelwano sokubhadela aqede isikolodo sakhe esisaseleko kwaphela, esikhathini okuzakuvunyelwana ngaso.
Zijayeze ukusebenza igezi ngokonga
Ukusebenzisa igezi ngokonga kuzakurhelebha ukuphungula igezi oyisebenzisako kunye nemali ozayibhadela ngenyanga. Uzakwenza njani lokho? Iintofu, amagizara namahitara ngikho okudla igezi enengi.

Nangabe unegizara, yenza isiqiniseko sokobana ithemostata yakho ayikho phezulu khulu. Ungayehlisa uyibeke kuma- 60. Uzakufanele bona uthole irhelebho kusogezakho manqophana nalokhu.

+ACo- Ukuphuthela igizara: Nangabe ungakghona, ukuphuthelwa kwegizara kunye namaphayiphu kuzakuphungula khulu igezi oyisebenzisako. Lokhu kungatjho bona uzakusebenzisa imali ekukufezakaliseni.
+ACo- Isitofu: Yenza isiqiniseko sokobana amapladakho akakavulelwa phezulu ngasikhathi sinye. Kukuhlakanipha ukuvulela amapladakho abe phasi ngomlilo ngemva kobana ipoto sele ibilile. Ungathomi usebenzise iplada njengehitara ngombana lizakudlela igezi enengi khulu.
+ACo- Amahitara: Amahitara wegezi avamise ukusebenzisa igezi enengi khulu. Nangabe awunahitara yerhasi, kungaba ngcono usebenzise ibha yinye yomlilo webha hitara yakho. Kuyazwisiseka nokho bona lokho kuzakuthatha isikhathi eside nawufuna ukufuthumeza indawo ekudlwana.
+ACo- Ukuphuthela iinsetjenziswa zekhaya: Ukuphuthelwa kwesilinghi yendlu kuzakuphungula umtjhiso olahlekako ngendlini.
+ACo- Ukukhanyisa: amalampu wokukhanyisa we-Compact fluorescent anikela umkhanyo omkhulu/omnengi ngemali ephasi.

Ungathintana nomphakelakho nawufuna ilwazi elinabileko.

INGABE UTHINI UMTHETHO NGOKUQINTELWA IGEZI?
UmThetho weGezi ka 1987 ngokutjhugululwa kwawo, uthi umphakeli wegezi angaqinta igezi yekhastama nangabe ikhastama alikabhadeli isikolodo salo nanyana alikakhambisani neenjamiso zokuphakelwa igezi. Umthetho ubuye ulindele umphakeli bona anikele ikhastama amalanga ali- 14 wesaziso ngaphambi kokuqintwa kwegezi yekhastama.

Isikhathesi sithoma ngelanga elitlolwe encwadini. Isaziso esinikelwe e-akhawuntini yenyanga naso siyemukelwa njengesilungile kilokhu. Amakhastama ayabawiwa ngesibangeso-ke, bona afunde koke okutlolwe ema-akhawuntini wawo.

Ingcenye elawula lokhu emazingeni wemisebenzi yamakhastama (NRS 047), yakhelwe engcenyeni yomThetho weGezi obalwe ngaphezulu.

Iinghonghoyilo

Khumbula bona umuntu wokuthoma ofanele umthinte, mphakelakho wegezi.

Ikhastama linelungelo lokufaka isinghonghoyilo ngezinga lemisebenzi yegezi elenzelwa yona mphakeli wendawo.

Umphakeli wendawo uyakateleleka bona alalele bese uqalana nomraro okulilwa ngawo.

Nangabe wena njengekhastama awukaneliseki ngendlela isinghonghoyilo sakho esitjhejwe ngayo, ungasithumela kubaLawuli beGezi yesiTjhaba (NER).


Imininingwana yokuthintana nabaLawuli beGezi yesiTjhaba

Umtato: (011) 884-0118 P O box 785080
Ifeksi: (011) 884-4479 Sandton
2146
6 Protea Place
North Block Website address: www.ner.org.za
Sandton
2146
i
i 36nde01071:eng-nd: ner
??

??

??

??




1


<fn>DAC-NLS.AbommaKibonongorwana.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE

ABOMMA KIBONONGORWANA BEZAMANZI KU- 2005

Ekuhlonipheni indiba ebanjwe bomma begodu nabaragela ukukwenza ekorweni yezamanzi eSewula Afrika, umNyango weenDaba zamaNzi namaHlathi, ngesekelo leKomitjhana yezaRhubhululo lezamaNzi kanye nesiKhungo sezamaNzi seSewula Afrika, ubamba qobe ngonyaka, umnyanya wokunikela aboMma aboNongorwana kwezamaNzi.

Ihlelweli linqophe ukuhlonipha begodu ligidinge isandla esifakwa bomma ekorweni yezamanzi kanye nokuphakamisa:

* Ukubandakanyeka kwabomma abazizazi kanye nabasebenzela emiphakathini ekuphathweni kwezamanzi; kanye
* Nendiba eqakathekileko ebanjwe bomma manqophana nezamanzi- ekunqothuleni ukutlhaga, kwezefundo kanye nezetuthuko engaquntukiko eendaweni zemadorobheni nezemakhaya.

Unyaka nonyaka abonongorwana laba bahlonipha abomma abakhokhele phambili kileenkoro ezilandelako:
* ZeRhubhululo eliPhakemeko (ophakanyiswako abe neminyaka ema- 35 ukuya phezulu);
* ZeRhubhululo elingaPhasana (ophakanyiswako abe neminyaka engaphasi kwama- 35);
* MThuthukisi womPhakathi;
* ZeFundo neTjhejo; kanye
* NokuPhatha nokuHlonywa kwemiThethomigomo.

Ophakanyiswako kileenkoro kungaba mumuntu ngamunye nanyana isiqhema. Abonongorwana bazakunikelwa abomma abahloniphekileko, labo abasebenza ngendlela ehle kwamanikelela eenkorweni zabo, begodu abafaka isandla ngendlela ebonakalako ekorweni yezamanzi eSewula Afrika.

AMATSHWAYO AZAKUTJHEJWA EKUPHAKANYISWENI KWABOMMA KIBONONGORWANA BEZAMANZI KU- 2005
Lokhu kufanele bona kuthathwe njengomhlahlandlela ekuphakanyisweni komma/ kwabomma abazibandakanya emaphrojekthini aphathelene nezamanzi ahlonywe ngokomthetho nalawo angakahlonywa ngokusemthethweni.
* Irekhodi elizikhulumelako lokuzuza kanye nokubandakanyeka;
* Indlela yokuveza izinto ngendlela etjha kanye noburholi;
* Ukuphathwa kwephrojekthi kanye nokuyifezakalisa;
* Isandla ekutjhugululeni amajamo-mkhumbulo kanye nokuziphatha;
* Isandla ekuthuthukiseni kanye nekufezakaliseni amaphrojekthi angaquntukiko;
* Isandla ekubandakanyekeni komphakathi/ abafakisandla;
* Ukubekezela nokuqinisela;
* Ukufaka isandla eenkambisweni zokuthatha iinqunto;
* Ukuzibophelela ekwenzeni kuhle umsebenzi; kanye
* Nokuba majadu emsebenzini.

ILANGA LOKUVALWA
Amaforomo weemphakamiso azaliswe ngefanelo afanele bona afike ngomhla ka 15 Novemba 2004.

Amaforomo ayatholakala esizindeni se-web yomNyango ethi: www.dwaf.gov.za. Nanyana thinta uKs Hayley Rodkin kilenomboro yomtato: (012) 336 8086
IPoso ye-E: RodkinH@dwaf.gov.za nanyana ungathintana nelinye nelinye i-ofisi lesifunda lomNyango, ubawe bona bakuthumelele iforomelo.

UKUTHUNYELWA KWESIPHAKAMISO
Thumela isiphakamiso sakho sokungenela ku:

Hayley Rodkin
Woman in Water Awards Co-ordinating Committee
Department of Water Affairs and Forestry
Sedibeng Building, Room 933
Private Bag x 313
Pretoria






1


<fn>DAC-NLS.AdvThomasProfile.2009-11-17.nr.txt</fn>
Ukhuthazeke kwamambala uGcwetha onomyeko owabelethelwa bewakhulela e-Queenstown ngendlela yokobana uzokuthaba khulu ukudlula ngale kwebizelo lomsebenzi ukunikela isizo kwaphela kilabo abalitlhogako.
"Ngiyakhuthazeka nangitjhugulula ngepumelelo ukudana kokuphelelwa lithemba bese kuba nokumomotheka okuletha ithemba. Kunginikela isizathu sokulindela isakhamuzi esijayelekileko esisendleleni ngelanga elilandelako," kutjho yena. Imiphakathi yemakhaya esiyisebenzelako isibona njengomesiyayo ekwethuleni imisebenzi."
Ukusuka eminyakeni ephasi, uGcwetha Thomas waba nekareko lokufaka isandla embonweni wokuba nomphakathi olungileko lapho abantu, ngaphandle kombalabo namkha ikolo baphila ngokutjhaphuluka, banamathuba alinganako ebhodulukweni elivikelekileko.
Eqinisweni, gade kungokhunye ukungalingani kwegandelelo lakarhulumende wesikhathi esidlulileko okwamkhuthaza kobana atjheje ibizelo leemfundo zomthetho.
Ukholwa kobana i-Ofisi yomVikeli womPhakathi ngenye yamaziko anesibopho esikhulu sokuqinisekisa kobana urhulumende udlala ingcenye yakhe ekuqinisekiseni bona umbuso wentando yenengi uyaqiniswa begodu uyagcinwa.
"I-OPP kufanele ibe ngenye yabakhuthazi (catalysts) ekuphathweni kwakarhulumende ozokuba nomthelela omuhle ekukhambeni ekulumweni yokwenza intando yenengi kobana izwisiseke ezakhamuzini ezijayelekileko, " kwatjho yena.
<fn>DAC-NLS.AmagamaNeembongoZabantuAbadal.2007-05-18.nr.txt</fn>
amagama neembongo zabantu abadala



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sencwadi yokuzazisa kokuthoma
Isibawo sokutjhugulula ubulili
Isibawo sobakhamuzi beSewula Afrika
ngokobutjhaba
Isibawo sokuquntwa kobakhamuzi beSewula Afrika
Isibawo sokubekelwa ngaphandle ekulahlekelweni
bub
Isibawo sokukhutjhwa butjha kwencwadi yokuzazisa
Isibawo sokuthoma butjha ubakhamuzi beSewula
Afrik
Isibawo sokulahlwa kobakhamuzi beSewula Afrika
amagama neembongo zabantu abadala
Isibawo sokutjhugulula iimbongo zabantwana
abasese
Isibawo sokutjhugulula imininingwana yeadresi
yakh
Isibawo sokulungisa imininingwana eyiphoso
encwadi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ubakhamuzi > Ukuzazisa




Isibawo sokufaka, sokususa namkha sokutjhugulula
amagama neembongo zabantu abadala

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi ngewabantu esele babadala nabafuna
ukutjhugulula amagama namkha iimbongo zabo.
Ngubani ongenza isibawo?
Bomma abafuna ukusebenzisa iimbongo zabayeni
babo.
Bomma abafuna ukubuyela eembongweni zemakhabo
namkha zangaphambilini
Bobaba abafuna ukubuyela eembongweni zabo
zangaphambilini namkha abafuna ukusebenzisa
iimbongo zababelethi beengazi namkha abatjhade
butjha (abama-step father)
Bomma abafuna ukuhlanganisa iimbongo zabo nalezo
zabayeni babo kube sibongo esibunjwa ziimbongo
ezimbili ezihlangeneko.
Omunye nomunye ofuna ukufaka, ukususa namkha
ukutjhugulula amagama wabo
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-196 kwelinye nelinye
i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Yenza isibawo
ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika
nawungaphetjheya.
Nikela ngebanga elaneleko ngomtlolo, lokobana
kungani ufuna ukutjhugulula isibongo.
Veza incwadi yokuzazisa enegama lanjesi
nesibongo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Identification Act, 1997 (Act 68 of 1997)
(UmThetho wokuZazisa)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iinyanga ezintathu ukuya
kwezine.
[Top]
Iindleko
R260
[Top]
Amaforomo azaliswako
Change of surname of majors, BI-196
(Ukutjhugulula isibongo somuntu osele amdala).
Iforomo litholakala ema-ofisini weeNdaba
zeKhaya.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :23 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.AmajamoAqakathekilek.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINGEZELELO

(UmThetjhwana 2)

AMAJAMO AQAKATHEKILEKO WOMTHETHO WOKUSEBENZA KA 1997.

ISIRHUNYEZO EKUFUZE SIBE KUMQATJHI NGOKWESIGATJANA 30.

Lokhu okulandelako kusirhunyezo salokho okutjhiwo ziingatjana eziqakathekileko zamaJamo atlhogekako womThetho wokuSebenza ka 1997, njengokutjhugululwa kwawo.

1.	Ukusebenza komthetho:	Isigaba 3

UmThetho usebenza kibo boke abasebenzi nabaqatjhi ngaphandle kwamalunga womButho wezokuVikela, bezokuHlakanipha, bezeFihlo nabazinikela ekurhelebheni simahla iinhlangano ezirhelebha abatlhagako.

Amajamo aqakathekileko wokusebenza amumethwe kilomThetho akha ingxenye yesivumelwano sabasebenzi sokuqatjhwa esibalwe emThethweni. Amanye amajamo aqakathekileko wokusebenza, kungasiwo woke, angahluka kancani ngokuya kweemvumelwano zomuntu ngamunye nanyana ngokuhlanganyela, ngokukhambisana neenjamiso zomThetho (qala indima 7, ngenzasi).


2.	UKULAWULWA KWESIKHATHI SOKUSEBENZA : ISAHLUKO SESIBILI
2.1. Ukusebenza
Lesisahluko asisebenzi eensebenzini eziphetheko, iinsebenzi ezikhamba zithengisa begodu nezisebenza ama-iri angaphasi kwama-24 ngenyanga.

2.2.	Ama-iri avunyelwe ukusetjenzwa:	Isigaba 9

Akunamqatjhi ozakubawa nanyana avumele isisebenzi sisebenze ukweqa:

(a) ama-iri ma-45 evekeni nanyana ngiyiphi;
(b) ama-iri abunane elangeni elinye nelinye nangabe isisebenzi sisebenza amalanga amahlanu ukuya ngaphasi evekeni; nanyana
(c) ama-iri alithoba ngelanga elinye nelinye nangabe isisebenzi sisebenza amalanga angaphezulu kwamahlanu evekeni.

2.3.	Isikhathi eseqileko:	Isigaba 10

2.3.1.	Umqatjhi akukafuzi abawe nanyana avumele isisebenzi bonyana:

(a) sisebenze isikhathi eseqileko ngaphandle kwesivumelwano;
(b) sisebenze ukweqa:
(i) ama-iri amathathu wesikhathi eseqileko ngelanga; nanyana
(ii) ama-iri alitjhumi wesikhathi eseqileko ngeveke.

2.3.2. Isivumelwano kungenzeka bona singafuni nanyana sivumele umsebenzi ukusebenza ama-iri angaphezu kwe- 12 ngelanga.
2.3.3. Isivumelwano esenziwe ngokuhlanganyela singandisa ama-iri wokusebenza eqileko ukufikelela etjhumini nahlanu ngeveke eenyangeni ubunengi bazo kungezimbili, kwesinye nesinye isikhathi seenyanga ezili- 12.
2.3.4.Isikhathi eseqileko kufuze sirholelwe i-1.5 ebuyelelweko emrholweni ojayelekileko wesisebenzi nanyana isisebenzi singavunyelwa ukurholelwa ngesikhathi sokuphumula.

2.4.Ukubuthelelwa kweveke yokusebenza: Isigaba 11

2.4.1 Isisebenzi singavuma ngokutlola phasi ukusebenza ema-irini ali-12 ngelanga ngaphandle kokurholelwa imali yesikhathi eseqileko.
2.4.2. Isivumelwano lesi ngekhe sidinge nanyana sivumele isisebenzi sisebenze:

(a) ama-iri angaphezulu kwama-45 ajayekileko evekeni enye nenye;
(b) ngaphezulu kwama-iri alitjhumi evekeni enye nenye; nanyana
(c) ukwedlula amalanga amahlanu evekeni enye nenye.

2.5. Ukulinganiswa kwama-iri womsebenzi:	Isigaba 12

2.5.1. Isivumelwano ngokuhlanganela singavumela ama-iri wokusebenza bona alinganiswe isikhathi esingangeenyanga ezine.
2.5.2. Isisebenzi esibotjhwe kuzwana okunjalo komuntu woke asikwazi ukusebenza ukudlula:

(a) isilinganiso sama-iri ama-45 ajayelekileko ngeveke ngesikhathi ekuvunyelenwe ngaso;
(b) isilinganiso sama-iri amahlanu eqileko wesikhathi okuvunyelenwe ngaso ngeveke.

2.6. Isikhathi sokudla: Isigaba 14

2.6.1. Isisebenzi kufuze sibe nesikhathi sokudla esingaba mizuzu ema-60 ngemva kokusebenza ama-iri amahlanu.

2.6.2. Isivumelwano esitlolweko singa:

(a)	phungula isikhathi sokudla sibe mizuzu ema-30;
(b)	phelisa isikhathi sokudla ebasebenzini abasebenza ama-iri amancani kunasithandathu ngelanga.


2.7.	Isikhathi sokuphumula ngamalanga nangeveke: Isigaba 15

Isisebenzi sifanele ukuba nesikhathi sokuphumula esima-iri ali-12 alandelanako ngelanga nesikhathi esima-iri ama-36 alandelanako wokuphumula ngeveke, ngaphandle kokobana kuvunyelenwe ngenye indlela, kufanele kufakwe uSondo.

2.8.	Ukubhadelwa kokusebenza ilanga langoSondo: Isigaba 16

2.8.1. Isisebenzi esisebenza ngabanye aboSondo kufuze sirholelwe ngokubuyelelwe kabili emrholweni ojayelekileko.

2.8.2. Isisebenzi esisebenza ngokujayelekileko ngaboSondo kufanele sirholelwe ngokubuyelelweko nge 1.5 emrholweni ojayelekileko.

2.8.3. Ngokwesivumelwano, ukusebenza ngoSondo kungarholelwa ngokunikelwa isikhathi sokuphumula.

2.9.	Ukusebenza ebusuku: Isigaba 17

2.9.1. Iinsebenzi ezisebenza hlangana nama-iri we 18:00 ne 6:00 kufuze zibhadalwe umrholo ongaphezulu nanyana ngokuphungulwa kwama-iri wokusebenza begodu nezinto zokukhwela kufanele zibe khona.

2.9.2. Iinsebenzi ezisebenza njalo ngemva kwe 23:00 nanyana ngaphambi kwe 6:00 ngelanga elilandelako kufanele zitjelwe:

(a) ngengozi yepilo kanye neeyeleliso sokuphepha;
(b) nelungelo lokupopolwa ziinyanga zesikhuwa.

2.10.	Amaholideyi:	Isigaba 18

2.10.1. Iinsebenzi kufuze zirholelwe umrholwazo ojayelekileko ngokusebenza ngeholideyi enye nenye ewela ngaphasi kwelanga lomsebenzi;

2.10.2. Ukusebenza ngeholideyi kuya ngesivumelwano begodu kufanele kurholelwe ngokubuyelelwe kabili emrholweni ojayelekileko;

2.10.3. Iholideyi ingathengwa (ingaroyilwa) ngelinye ilanga elijayelekileko lomsebenzi, ngokwesivumelwano.


3. ISIKHATHI SOKUPHUMULA: ISAHLUKO SESITHATHU
3.1. Ukusebenza kwayo
Isikhathi sokuphumula asisebenzi kubasebenzi abasebenza ama-iri angaphasi kwama-24 ngenyanga kumqatjhi begodu nemalangeni wokuphumula anikelwe ngaphezulu kwamalanga wokuphumula anikelwe umuntu ngokuya kwalesahluko.

3.2. Isikhathi sokuphumula sonyaka: Isigaba 20 nesa 21
3.2.1. Iinsebenzi zivunyelwe amalanga wokuphumula ama-21 alandelanako ngonyaka, nanyana ngesivumelwano selanga linye emalangeni ali-17 asetjenziweko nanyana i-iri elilodwa ema-irini ali-17 asetjenziweko.

3.2.2. Isikhathi sokuphumula kufanele sinikelwe kungakapheli iinyanga ezisithandathu emva kokuphela komzombelezo wesikhathi sonyaka sokuphumula.

3.2.3. Umqatjhi akakafuzi ukurholela isisebenzi esikhundleni sokusinikela isikhathi sokuphumula ngaphandle kobanyana asukele umsebenzi.

3.3. Isikhathi sokuphumula ngokugula: Isigaba 22 - 24

3.3.1. Isisebenzi sivunyelwe iimveke ezisithandathu ezirholelwako ngesikhathi sokuphumula agula, eenyangeni ezima-36 azisebenzileko.

3.3.2. Eenyangeni ezisithandathu zokuthoma isisebenzi sivunyelwe ilanga linye elirholelwako lokuphumula agula emalangeni amatjhumi amabili nesithandathu awasebenzileko.

3.3.3. Umqatjhi angafuna incwadi ebuya enyangeni yesikhuwa, ngaphambi kobanyana arholele isisebenzi esingakasebenzi amalanga amabili alandelanako, nanyana njalo nje, emsebenzini.

3.4. Isikhathi sokuphumula sokuyokubeletha: Isigaba 25 & 26

3.4.1. Isisebenzi esisebantwini sivunyelwe iinyanga ezine ezilandelanako zesikhathi sokuphumula.

3.4.2. Isisebenzi esisebantwini nanyana isisebenzi esitlhogomela umntwanaso asikavunyelwa ukusebenza umsebenzi oyingozi nanyana emntwaneni wakhe.

3.5. Isikhathi sokuphumula sokuyokutlhogomela umndeni: Isigaba 27

3.5.1. Iinsebenzi eziqatjhelwe kwasafuthi zivunyelwe amalanga amathathu arholelwako wesikhathi sokutlhogomela umndeni ngonyaka, ngesibawo nangabe umntwana wesisebenzi uyokubelethwa nanyana uyagula, nanyana isisebenzi sibhujelwe mlingani waso nanyana umzali, nanyana umzali wokuphiwa, ubabamkhulu nogogo, umntwana wokunikelwa, isizukulwani namkha umntwana wakwabo.

3.5.2. Umqatjhi angafuna isiqiniseko esizwakalako.


4. OKUMAYELANA NOMSEBENZI KANYE NOMRHOLO: ISIGABA 4
4.1. ukusebenza
Isahlukwesi asisebenzi esisebenzini esisebenza ngaphasi kwama-iri ama-24 ngenyanga emqatjhini.

4.2. Imininingwana etlolweko yomsebenzi: Isigaba 29

4.2.1. Umqatjhi kufuze anikele isisebenzi lokhu okulandelako lokha sithoma ukusebenza:

(a) igama elipheleleko nendawo yokuhlala yomqatjhi;
(b) igama nomsebenzi wesisebenzi, nanyana ihlathululo efitjhani yomsebenzi;
(c) iindawo ezehlukeneko zomsebenzi;
(d) ilanga lokuqatjhwa;
(e) ama-iri ajayelekileko namalanga wokusebenza;
(f) umrholo nendlela okubalwa ngayo umrholo;
(g) indlela okubalwa ngayo isikhathi eseqileko somsebenzi;
(h) ezinye iimali ezibhadalwa esandleni;
(i) enye nenye imali ebhadalwako nobungakho bayo;
(j) isikhathi sokurholelwa;
(k) ukuphungulwa kwemali okhunye nokhunye;
(l) ilungelo lokuphumula;
(m) isikhathi sokwaziswa nanyana isikhathi sekontraga;
(n) ihlathululo yebandla nanyana isiqunto ngengcenye ethileko yebubulo lomqatjhi;
(o) isikhathi somsebenzi nomqatjhi waphambili esibalelwa esikhathini sokuqatjha;
(p) ihlelo lezinye iincwadi eziyingcenye yekontraga ezitjengisa lapho zingafunyanwa khona.

4.2.2. Nangabe kukhona ukuthuguluka okuthileko okutlolwe ngokuqatjhwa kufuze kubuyekezwe.

4.3. Ukwazisa iinsebenzi ngamalungelo wazo: Isigaba 30

Istatimende samalungelo weensebenzi kufuze sibekwe lapho abasebenzi bangasibona khona begodu sitlolwe ngamalimi asetjenziswa emsebenzini.

4.4 Ukutlhogonyelwa kwamarekhodi: Isigaba 31

Boke abaqatjhi kumele babe namarekhodi aphethe okulandelako:
(a) igama nomsebenzi wesisebenzi;
(b) isikhathi esisetjenziweko;
(c) umrholo;
(d) ilanga lokubelethwa nangabe isisebenzi sineminyaka engaphasi kwe-18; nanyana
(e) ngisiphi isaziso esibekelweko.

4.5. Isaziso ngomrholo: Isigaba 33

Okulandelako kufuze kunikelwe ngokutlolweko nangaba isisebenzi siyarholelwa:

(a) igama nendawo yomqatjhi;
(b) igama nomsebenzi wesisebenzi;
(c) isikhathi arholelwa ngaso;
(d) umrholo awurholelwako;
(e) okhunye nokhunye okuphunguliweko emrholweni;
(f) umrholo njengobana ungako ungakaphungulwa; begodu
(g) umrholo awukhambelane nokubaliweko, kufanele kucalwe okulandelako:

(i) indlela isisebenzi sirholelwa ngakho nokurholelwa kwesikhathi eseqileko;
(ii) inani lama-iri ajayelekileko nama-iri eqileko asetjenzwe ngesikhathi sokurholelwa;
(iii) inani lama-iri asetjenzweko ngoSondo nanyana ngeholideyi yesikhathi leso;
(iv) nangabe kunesivumelwano sokulinganisa isikhathi, ama-iri woke wesikhathi esijayelekileko neseqileko esisebenzweko ngesikhathi leso.

4.6. Ukuphungulwa nokhunye okumayelana nomrholo:	Isigaba 34 no- 34A

4.6.1. Umqatjhi akakavunyelwa ukuphungula (ukudosa) imali emrholweni womsebenzi ngaphandle-
(a) umsebenzi utlola bona uyavumelana nokudoswa kwesikolodo esithileko emrholwenakhe;
(b) ukudoswa lokho kwenziwa ngesivumelwano esithethwe ngokuhlanganyela , umthetho, isiyalelo sekhotho nanyana ngokulandela isiyalelo somlamuli.
4.6.2. Ukudoswa emrholweni ngamabanga wokulimala nanyana ukulahlekelwa okubangwe msebenzi, kungenziwa kwaphela ngokwesivumelwano nangemva kobana umqhatjhi alandele ikambiso elungileko.
4.6.3. Abaqhatjhi bafanele babhadele iindleko kunye neemali ezikhutjhwa basebenzi eenkhwanyeni zokubarhelebha, eeenkhwanyenezo emalangeni alikhomba.

4.7.	Ukubalwa komrholo:	Isigaba 35

4.7.1. Umrholo ubalwa ngama-iri asetjenzweko ajayelekileko.

4.7.2. Umrholo wenyanga ubuyelelwe kane nengcenye yesithathu (4 1 / 3 ) kiloyo weveke.

4.7.3. Umrholo mawusetjenzwe mayelana nesikhathi nanyana nangabe umrholo wesisebenzii uphenduphenduka okubonakalako ukuya ngesikhathi, umrholo omunye nomunye kumele ubalwe ukuya ngomrholo ngesikhathi:

(a) esingaphambili kweemveke ezilitjhumi nesithathu; noma
(b) akaqatjhwe isikhathi esifitjhani, ngesikhathi leso.
4.7.4. Abaqatjhi nabasebenzi bafanele bona bahlole itjheduli egadangiswe ePhephandabeni lakaRhulumende ukuthola bona ihlobo elithileko lembadelo liwela ngaphasi komrholo womsebenzi ngomnqopho wokwenza iimbalo ngokuya kwalomThetho.


5. UKUSUKELA (UKULISA)UMSEBENZI:	ISAHLUKO SESIHLANU
5.1. Ukusebenza
Lesisahluko asikhambelani nesisebenzi esisebenze ngaphasi kwama-iri ama-24 enyangeni emqatjhini.

5.2. Isaziso sokuyekela umsebenzi:	Isigaba 37

5.2.1. Ikontraga yomsebenzi ingayekelwa kwaphela nangabe isaziso singaphasi:

(a) kweveke yinye, nangabe umsebenzi sele aneenyanga ezisithandathu nangaphasi aqhatjhiwe;
(b) kweemveke ezimbili nangabe umsebenzi sele aneenyanga ezingaphezu kwesithandathu aqhatjhiwe;
(c) kweemveke ezine nangabe umsebenzi sele anonyaka nangaphezulu aqhatjhiwe, nanyana nangabe kumsebenzi wemapulasini nanyana osebenza ngendlini sele asebenze ngaphezu kweenyanga ezisithandathu.

5.2.2. Isivumelwano esenziwe ngokuhlanganyela singaphungula isikhathi seemveke ezine zesaziso siye phasi, kodwana kungasi ngaphasi kweemveke ezimbili.
5.2.2. Isaziso kumele sinikelwe ngokutlolwa ngaphambi kobanyana sinikelwe isisebenzi esingakafundi.

5.2.3. Isaziso sokuyekeliswa umsebenzi mqatjhi ukuya ngomthetho sisekelo asivimbeli isisebenzi ukuqalisisa iqiniso nanyana umthetho osetjenzisiwe mayelana nokuqotjhwa kwesisebenzi ukuya ngomthetho sisekelo weensebenzi ka 1995 nanyana imithetho eminye neminye.

5.3. Umrholo wokulisiswa emsebenzini:	Isigaba 41

Isisebenzi esiqotjhwe ngokutlhoga iindingo zomsebenzi nanyana ikontraga yaso ipheliswa ngokuya kwesigaba 38 somThetho wokuTjhona (Insolvency Act) ka 1936, sivunyelwe ukurholelwa umrholo weveke wokulisiswa emsebenzini, unyaka omunye nomunye esiwusebenzileko.

5.4.	Isitifikedi sesikhathi esisetjenzweko:	Isigaba 42

Isisebenzi nangabe siyekela umsebenzi sinelungelo lokuthola isitifikedi sesikhathi esisisebenzileko.



6.	Ukuvimbela ukusetjenziswa kwabantwana nokusetjenziswa ngokukatelelwa: Isigaba 43 - 48

6.1. Kuliqala ukuqatjha umntwana oneminyaka engaphasi kweminyaka eli-15;
6.2. Abantwana abangaphasi kwe-18 abakavunyelwa ukwenza umsebenzi ongakafaneli iminyaka yabo nanyana ongabafaka engozini.

6.3. Ukwenza umonakalo, ukufuna nanyana ukugandelela ukusebenza ngokukatelelwa, kumlandu wobulelesi.

7. Ukuhlukahlukana kwamaJamo aqakathekileko womThetho wokuSebenza:	Isigaba 49 - 50

7.1	Isivumelwano esibandakanya woke umuntu esenziwe mkhandlu wokubonisana singajamela nanyana singatjhiya isisekelo esinye nesinye sobujamo ngaphandle kokulandelako:

(a) umsebenzi wokulungisa isikhathi sokusebenza mayelana nezepilo nokuphepha nokutjheja umndeni weensebenzi (Isahluko 5, 7, 9 no 13);
(b) ukuphungulwa kokuphepha okunikelwe iinsebenzi ezisebenza ebusuku [Isahluko 17 (3) no(4)];
(c) ukuncitjhiswa kwesikhathi sokuphumula sonyaka sibe ngaphasi kweemveke ezimbili (Isahluko 20);
(d) ukuncitjhiswa kwamalungelo wesikhathi sokubeletha (Isahluko 25);
(e) ukuncitjhiswa kwelungelo lesikhathi sokugula kufikela ezingeni elibekiweko (Isahluko 22 - 24);
(f) nokuvimbela ukusebenzisa abantwana nokusebenzisa ngokukatelelwa (Isahluko 49).

7.2. Iimvumelwano ezibandakanya woke umuntu neemvumelwano ezenziwe muntu munye zingajamela nanyana zingatjhiya isisekelo sobujamo sokusebenza ngokuya ngomthetho nanyana isiqunto sengcenye.

7.3. UNgqongqotjhe wezemisebenzi angenza isiqunto ukuphendula nanyana ukusukela isisekelo somthetho wobujamo bomsebenzi. Lokhu kungenziwa ngokubawa umqatjhi nanyana inhlangano yomqatjhi. (Isahluko 50).

7.4. Isiqunto angeze sinikelwe ngaphandle kobanyana inyonyana ephethe abasebenzi ivunyelwe ukuphendula nanyana ibe nethuba lokuzijamela ngaphambi koNgqongqotjhe. Isifanekiso sesiqunto sifanele sibekwe etjhatjhalazini endaweni yokusebenza futhi kufanele sinikelwe abasebenzi (Isahluko 50).

8.	Isiqunto sengcenye ethileko yebubulo: Isigaba 51

Isiqunto sengcenye ethileko yebubulo singenziwa ukutlhama isisekelo sobujamo babasebenzi kileyongcenye nanyana kileyondawo.

9.	Ukutlhogomela, ukusebenzisa begodu nendlela yomthetho:	Isigaba 63 - 81

9.1	Abahloli bemisebenzi kufanele bazise iinsebenzi nabaqatjhi ngamalungelo wabo ukuya ngomthetho wokusebenza. Bayahlola, bahlolisise iinlilo zabasebenzi, bangabuza abantu nanyana bahlole, bangenza umfanekiso nanyana basuse amarekhodi nezinye iincwadi eziqakathekileko (Isahluko 64 - 66).

9.2	Umhloli angasebenza ukuthumela umqatjhi ongavumelani nomthetho wesisekelo incwadi ekatelela ukuvuma komqatjhi ongazweleli umthetho. Umqatjhi angaphikisana nalencwadi kumQophisi wezemisebenzi, emva kobanyana alalele iinlilo, angavumelana nanyana aphendule nanyana abekele eqadi incwadi leyo. Isililo lesi singasiwa ekhotho yeensebenzi (Isahluko 68 - 73).

9.3	Abasebenzi abakafaneli ukubandlululwa ekwenzeni amalungelo wabo amayelana nalomthetho (Isahluko 78 - 81).



10. UKUTHATHELWA BONA NGUBANI OSISEBENZI: ISIGABA 83A
10.1 Umuntu osebenzela, nanyana owenzela omunye umuntu uthathwa njengesisebenzi nangabe:
(a) ama-iri wakhe wokusebenza ayalawuleka nanyana ayazwisiseka;
(b) ama-iri wakhe wokusebenza ayalawuleka nanyana ayazwisiseka;
(c) uyingxenye yehlangano yomqhatjhi;
(d) usebenzele loyo muntu ama-iri ama- 40 ubuncani bakhona ngenyanga, esikhathini seenyanga ezintathu;
(e) uthembele kiloyo muntu kwezomnotho;
(f) unikelwe amathulusi nanyana kokusebenza; nanyana
(g) usebenza nanyana usebenzela umuntu munye.

10.2. Nangabe kunye kwalokhu okubaliweko kukhona, loyo muntu uzakuthathwa njengesisebenzi kuze kube ngesikhathi umqatjhi aveza nanyana afakazela bona akusinjalo.



11.	OKUVAMILEKO:

Kumlandu uku:

(a) linga ukuvimbela nanyana ukulinga ukwenzisa ngokungakafaneli umuntu owenza isenzo esimayelana nalomthetho;
(b) ukuthola nanyana ukulinga ukuthola incwadi yomthetho ngendlela yokukhohlisa, ukuzenzisa okungasikho nanyana ukunikela incwadi yokukhohlisa nanyana okungasiyo yeqiniso;
(c) ukuzenza umhloli weensebenzi noma omunye umuntu owenza umsebenzi mayelana nalomthetho;
(d) ukwala nanyana ukungaphumeleli ukuphendula ngokupheleleko umbuzo obuzwa mhloli weensebenzi nanyana ngabe ngubani owenza umsebenzi mayelana nalomthetho;
(e) ukwala nanyana ukungaphumeleli ukuvumelana nesibawo somthetho nanyana umthetho obekwe mhloli weensebenzi nanyana ngabe ngubani owenza umsebenzi mayelana nalomthetho;
(f) ukuvimbela umhloli weensebenzi nanyana ngubani owenza umsebenzi mayelana nalomthetho (Isahluko 92).

i




i 36nde02002:eng-nd:basic cond. Lab
??

??

??

??

<fn>DAC-NLS.AmanoAngasetjenziswa.2007-05-18.nr.txt</fn>
AMANO ANGASETJENZISWA NGESIKHATHI SESOMISO
I. ISINGENISO
Inarha yeSewula Afrika ibunjwe ngeendlela ezahlukeneko ngokweemphande zendawo zobujamo bezulu ezivumela ukukhiqiza okwahlukahlukeneko kwezelimo. Nanyana kunjalo, inarha le ayinalo izulu elaneleko njengobana ifumana ukuna kwezulu ekufikela ku 500mm ngonyaka nakuqathaniswa nephasi mazombe elinisa izulu kufikela ku 800mm onyakeni. Ubujamo bezulu obohlukeneko yindalo, kodwana irhubhululo libonisa bonyana eminyakeni elikhulu egadungileko kube nokukhula ekutjhejisiseni imimoya yesibhakabhaka ngokutjheja izinto ezisetjenziswa babantu njengemitjhini esetjenziswa emafemini nokukatjwa kwemithi njl njl. Ekufunyenweko kilelirhubhululo lokwahlukana kobujamo bezulu ngeSewula yeAfrika kukhombisa bonyana umoya wamazinga wokutjhisa eSewula Afrika uzokukhula ngesibalo esifikela ku 1,5-4C kileminyaka elikhulu ezako.Lokhu kusabisa okukhulu ekuthuthukisweni ekudzimeleleko,kuthinta ihlalakuhle ebantwini,umnotho wephasi nobujamo bebhoduluko lokhu kutjho ubujamo obuphezulu bobujamo bezulu njenge somiso neenkhukhula ekungokhunye okungenzeka.

I-Sewula Afrika ihlukaniswe ngeemfunda ezintathu zokuna kwezulu: isifunda sezulu sebusika esisesewulatjhingalanga, kuyindawo lapho kuna izulu unyaka woke engesewula nelwandle begodu nendawo ekuna izulu ehlobo enarheni. Ukwehla kwezinga lokuna kwezulu ukusukela epumalamga kufikela eendaweni ezisetjonalanga kutjhejiwe. Ukuna kwezulu eSewula Afrika kuhlukahlukene khulu begodu kwenza inarha ibe nokukhiqiza okubekelweko.

ZeLimo zifaka hlangana nazozoke zomnotho kusukela ekuvezeni amazizo wokulima nokuba khona kwawo begodu kumkhakha oqakathekileko emnothweni weSewula Afrika nanyana unikela kancani emkhiqizweni wekhaya (GDP). Abasebenzi bemaplasini, abosomaplasa nemindeni yabo nabo bafaka isandla emnothweni nabasebenzisa imirholo yabo ekuthengeni ipahla ethengiswako, nofana nabafaka isadla ekukhiqizeni. Ngalendlela zelimo kuba mkhakha ofaka isadla ekukhuleni nekuthuthukeni. Imithelela yobujamo bezulu obuphezulu buzakuba nomthelela omumbi ekukhiqizeni kwezelimo ngokobana kube nemidzwela kunye nesomiso ekungezinye zeenhlekelele ezizakwenza kungabi lula kobana sivune godu kubange indlala emakhaya athembele ekulimeni.

Isomiso I-Sewula Afrika ekheyabanaso kusukela ngo 2002 kufikela namhlanje kukuyelelisa ngokuzako mayelana nemithelela yokuthjuguluka kobujamo bezulu eminyakeni ezako begodu kungabangela ukukhiqizwa okuncani kwezelimo. UMthetho wokuPhatha iHlekelele (Mthetho No. 57, 2002) uyatjho kobana kugandelelwe ekutheni kuvinjelwe begodu kuphungulwe iinhlekelele ngokuthi sisebenzise ilwazi ngobujabo bezulu.

I-ADRM itlama iinyeleliso zaqobe yinyanga ezinamano azakusetjenziswa mphakathi olimako kobana utjheje ubujamo bezulu bagadesi. Kubonakele kobana amano la kumele athuthukiswe begodu akhutjhwe ngawo woke amalimi asemthethweni kobana azwisiswe ngilabo abazawasebenzisa.

Lokhu kumamano aboSomaplasa abangawasebenzisa ngesikhatthi sesomiso:

2. UKUKHIQIZWA KWEENTJALO
2.1 Ukukhetha Ihlabathi:
* Khetha ihlobo lehlabathi elilungele isitjalo ozasitjala isib. ihlabathi yesanda nawutjala isiphila nehlabathi yomdaka nawutjala ikoroyi njl njl
* Khetha amasimu angehleliko nafana akhuphukelako kobana ukwazi ukubulunga amanzi.

2.2 Ukulungiselela Ihlabathi:
* Balekela, nakwenzeka, ihlabathi ekhombisa bonyana iqinile
* Sebenzisa iplurhu ukwaphula ihlabathi eqinileko godu khulisa indawo yemirabhu kobana ukwazi ukubulunga amanzi nomanyoro
* Ungandisi ihlabathi ngaphasi kwesitjalo esimilako kungafunakali
* Yenza ihlabathi ibemadlakadlaka kobana ukwazi ukwehlisa izinga lamanzi eliginywa yihlabathi
* Lungiselela ukulima ngokwenza iimforwana isib. Iimforwana ezilingeneko njl.
* Phungula ukugandeleleleka kwehlabathi ngokobana ungavumeli iingaragara zidlule esiminakho. Lokhu kungenziwa ngokusebenzisa imitjhini ekulungeleko lokho komunye nomunye umhlobo wehlabathi.

2.3 Ukukhetha isitjalo kunye nokutjala:
* Khetha amathuluso wokulima avimbela isomiso
* Tjala lapho kungatjhingi khulukhulu nawutjala isiphila njengobana nawutjala kutjhinge khulu kuzakuthatha isikathi eside kobana imbewu imile.
* Yenza ithuguluko nawutjala iintjalo ezihlukeneko ngokobana uvange iintjalo kunobana utjale isitjalo sinye, isib. isiphila kunye neembontjisi esimini yinye. Lokhu kuzakusiza uSoplasa kobana azuze kwesinye isitjalo nangabe esinye asivuneki.
* Ngasosoke isikhathi Sebenzisa isikhathi esisodwa sonyaka nawutjalako godu ufunde ngobujamo bezulu obuzako. Yenza amano wokutjala iintjalo zesikhathi esifitjhani sonyaka isib. usonoblomu.
* Tjheja khulukhulu iintjalo ezihluma msinyana ngemveke ezimbalwa
* Ungasebenzisi amathuluso amatjha wokulima nofana ongawaziko kobana ukwazi ukuvimbela ukusebenzisa imali butjhilweni.
* Ngasosoke isikhathi ungatjali isitjalo sinye , zombeleza

2.4 Ukuphathwa kwentjalo:
* Linganisa kuhle indawo yokutjala
* Yakhela ngeenqabo bewugubuzese iintjalo kobana uphungule ukuginyeka kwamanzi
* Hlala uhlawula isimakho
* Hlala utjheja indlela yokukhulisa iintjalo kuhle
* Sebenzisa umanyoro
* Njalonje tjheja iingogonyana ezidla iintjalo kunye namalwelwe
* Sebenzisa amano wokubekelela amanzi wezulu isib. Ukwakha imilambo, iimforo nendawo ezisantatjana.

AboSomaplasa abatjala isiphila kufanele bayelele lezindlela zesiphila:
Tjala kobana kumile:
* Bangatjali kutjhinge khulu ngombana imbewu engaphasi khulu iyafa.
* Bangatheli umanyoro khulu abehlanu kwembewu lokhu kungayitjhisa

Isikhathi sokukhuliswa kwemirorho:
* Emva kokuhluma, isitjalo sizakhupha amablara. Imbewu yesiphila nayizakukhula kumele ikhuphe amablara waso kusukela ehlandleni lesine lamablara kufikela emablareni alisumi nesithandathu.
* Ukuvundusa iintjalo nokukuthlogeka kwamanzi kwagadesi ngeze kwenza umonakalo wasafuthi nanyana kunjalo ukukhiqiza kungathinteka kunye neentanga zembewu onyakeni.

Isikhathi sokukhulisa ukukhiqiza kabutjha: Isikhathi esiqakathekileko sokufuneka kwamanzi.
* Izinga lokuthoma neliqakathekileko lokukhiqiza kabutjha kuvela kwembewu naseyihluma. Amanzi aneleko ayafunakala ngalesosikhathi njengobana ukutlhogeka kwamanzi kungenza kungahlumi msinyana godu kuleya ukukhiqiza ngebanga lalokho imbewu iphelelwa mamandla.
* Amalanga wokutjala kumele akhethwe kuhle ukwenzela isiqiniseko sokabana isikhathi sokutjala sitjhayisana nomujamo obufunekako.
* Ubulwelwe bokugugumuka kwamablara. Ukubakhona kombhobho wesitjalo kodwana kunganalitho ngaphakathi nakho kuqakathekile nakukhiqizwa kabutjha.Ukutlhogeka kwamanzi kilesikhathi kungenza inthoro zingaphumi kuhle bekulahleke iintjalo ezinengi.
* Ukonakala kwehlabathi kuza ngemva kwesikhathi sobulwelwe beentjalo godu kusikhathi esihle sokubhura. Ukubamanzi kwehlabathi kuqakathekile ingasi kangako. Kodwana ukuthlogeka kwamanzi kungaphungula ukukhiqiza nokuba neenthoro zekhwalithi.

Izinga lovuthwa nokuvuna:
* Izinga lokuvuthwa kulizinga lamaswaphelo lokukhiqizwa kwesiphila.
* USoplasa kumele atjheje ukuthamba kwethoro athome ukuvuna nangabe iintjalo sezifike ezingeni lokuvuthwa leso sikhathi sokuvuthwa kwethoro esingaphasi kwe 15%. Amalwelwe angatjhejwa ngalesosikhathi ngewokonakala kwesiqu somuthi nokubola kwemirabhu kunye neenthelo eziqinileko.

2.5. Iingogonyana ezidla iintjalo kunye namalwelwe
Zombelele, ukulawula iingogonyana ezidla iintjalo ngokubambisana kumele kwenziwe ngesikhathi sokutjala sonyaka. Lokhu kufaka hlangana:
* Ukuvimbela: lendlela iyasebenza, kodwana ingasi ebujameni obuphezulu bokungenwa bulwelwe ngombana ingakhe ingasebenza godu izakusebenzisa imali enengi.
* Ukulawula ukulima: Lendlela ifaka hlangana ukulinywa kwehlabathi ebusika, ukususa iintjalo ezizimilelako, ukukhetha amathuluso wokulima nokufumana iinkathi ezihle zokutjala.
* Ukulawula ngendlela yamaphilo: lokhu kwenzeka ngendlela yendabuko lapho iingogonyana zidla iintjalo. Ukudliwa kwentjalo ziingogonyana kungavikelwa ngokobana kusetjenziswe iimbulala-ngogonyana ekungizo ezikhambisana nebhoduluko begodu azisiyingozi ebantwini.
* Iintjalo ezizilwa ziingogonyana: Lokhu ukubona ngesikhathi nawusebenzisa amathuluso wokulima angakhwelwa ziingogonyana. Amathuluso wokulima ayahluka ekulweni namalwelwe afana nokumila kwesikhowana ingogwana yesiphila Ubulwelwe bekowani, ukurusa ukubola kwembumbulu, nokubola kwesiqu somuthi kunye nemirabhu. Ukuvimbela nofana ukuphungula umthelela wamalwelwe la, fumana amathuluso wokulima akghona ukulwa namalwelwe.

2.6. UKUKHANGISWA KWEMIRORHO
Ukukhiqizwa kwemirorho kubiza imali enengi ukwedlula ezinye iintjalo.Enye yeenzathu kungobana iimaraga zakhona zihlala zitjhuguluka begodu imikhiqizo yakhona iyathandwa, ukungatjhugulujki kokuthengiswa nekhwalithi ekhona eemarageni. Naselezingezelela, iintjalo zemirorho zifuna amanzi amanengi.Ukuza namano kuqakathekile kobana kufumaneke inzuzo emikhiqizweni yemirorho nanyana ubujamo besomiso bukhona nofana bungekho. Nangabe isomiso silindelwe, kuqakathekile kobana kube nobudlelwana nabathengi mayelana nentengo ephasi. Kuphungulwe isivuno, ukupaka neendleko zokukhangisa nakukghonakala. Umonakalo owenziwe nakukhiqizwa enye ipahla ungaba lisizo kwezinye iinkampani ezikhiqiza imirorho.Ukukhetha lokhu kunemikhawulo, kodwana kungenzeka kuthengiswe. Thintana nabathengisi kobana basetjhisise mayelana namalungiselelo la.

3. UKUPHATHWA KWEFUYO
* Zifundise ngokusengwa kwefuyo begodu utjheje nokumunyisa bewutjheje nokwanda kwefuyo (Ifuyo/Inani layo) ngendlela yakhona.
* Fumana kuhle inani leenkomo ezisengwako ezingaqalelelwa begodu tjheja lokhu njengefuyo ezalako. Lezi ziinkomo ezisengwako ezikhethwe bonyana zenze inzuzo kuqalwe nangendlela ebezisetjenziswa ngayo esikhathini esigadungileko, ngokobana usize ngendlela ongakhgona ngayo isib. (Imibiko, ukuhlaziya umsebenzi wazo).
* Bulunga ifuyo esikazi nalezo ezimofu kunye nefuyo engasazaliko
* Thengisa ifuyo eseleko nasele iyinengi kunye naleyo engasakhiqiziko nangabe awusenakudla kwefuyo okwaneleko.
* Zinikele itswayi, nokhunye ukudla ekunezakhamzimba njengobana kesinye isikhathi ufumana amadlelo wesomiso anganazakhamzimba ezaneleko.
* Ungasebenzisa iintjalo eziseleko nofana iintjalo ezonakaliswe sisomiso ufunze ifuyo.Kilelihlangothi yenza isiqiniseko sokobana ukudla lokho okuseleko akunatjhefu njengobana lokhu kungalimaza ifuyo yakho.
* Tjheja kuhle indlela yokudlhogomela ifuyo kufaka hlangana ukufunza lezo ezifunda ukukhamba nofana amakonyana asele athoma ukukhamba, godu khulisa ifuyo encani ngokuzimisela.
* Ngesikhathi sobujamo obumbi, thatha ifuyo uyise ekampeni uyiphe ukudla
* Sebenzisa imikhiqizo etholakala ehlathini (isib.iinthelo zemangweni) begodu uqunte imithi ngaphasi ifuyo ikwazi ukudla (isib.qunta kufikela ngaphasi kuka 1.5m wesigaba nawupha iimbuzi) begodu yipha ifuyo ukudla ngeenkampeni.
* Ngasosoke isikhathi thlogomela amalwelwe weenlwana kunye nemikhaza
* Yipha ukudla ifuyo esidisi nalezo ezimunyisako
* Hlehlisa isikhathi sokuba sidisi kwefuyo ngesikhathi sobujamo besomiso
* Kokuthoma sebenzisa amadlelo lapho ukudla kwefuyo kukuhle khona.
* Khulisa indawo ezinamanzi ngasosoke isikhathi emadlelweni ukuvimbela Ukudliwa kwamadlelo khulu hlanukwe kwendawo ezinamanzi.
* Tjhala imithi eqinileko/enablara ukwenzela iinlwana
* Nangabe ukuthoma kwesikhathi sokuna kwezulu kulada, tjheja iintjalo ezimila msinyana njengo tjani obunamablomu amhlophe(teff)i-babala nofana imilethi ikwazi ukungezelela ngesikhathi sesomiso
* Susa iintjalo ezizimilelako ezingabulala iintjalo zakho

3.1. AMANO WOKUPHA IFUYO UKUDLA NGESIKHATHI SESOMISO

Ngesikhathi sesomiso kumele uze namaqhinga wokunakelela ifuyo yakho.
* Fumana inani lamandla wemvelo elifunekako mayelana namadlelo nofana inani lokudla okubekiweko kulapho ungathoma ukufuna ezinye iindlela zokukupha ifuyo ukudla.
* Eminye imikhiqizo yekoroyi, yamasitrasi, amantongomani kungasetjenziswa njengokudla kunye noburotho namabele. Buza ku-Extension office mayelana nemininingwana yemikhiqizo engasetjhenziswa njengokudla khumbula ukubala imali engasetjenziswa/ufunisise ngaphambi kobana uthenge ukwenzela isiqiniseko sokobana ubhadela intengo ebanakalako yokudla okufuneka msinyana.
* Nikela ngamaminerali eenkomeni ?Itswayi? khalsiyamu kunye nefosforasi kuqakathekile?.
* I-eneji ingaba sisakhamzimba ngesikhathi sesomiso.Iintanga, ukudla, nemikhiqizo ingasetjenziswa njenge eneji. Umhlahlandlela akusikwaphela ukufida isibalo esifikela ku 2.5% sesisindo somzimba. Ukudlula lokhu kuzakuthikameza ukwetjisa.
* Nangabe izulu liyana, zombelezisa iinkomo emadlelweni ngendlela ongakhgona ngayo zikwazi ukudla utjani obukhona.
* Amadlelo angahlumiko angaba namaprotheni angakaneli. Ukuphunguka kwenani lokubasidisi kungenzeka ngalesosikhathi begodu usonomblomu kunye namanye amaprotheni angasetjenziswa.
* Ukulahlwa kwenyama yeensiba nofana iinsiba kungenye yeendlela zomnotho begodu kumaprotheni, amaminerali kunye ne-eneji eyenzelwe iinkomo zenyama. Iintanga nokulahlwa kweenyama yeensiba(40-45% kuvangene) kungalekelela amadlelo weenkomo nge 20-40%
* Nakwenzeka qatjha amadlelo angeziweko godu phungula ifuyo enengi emadlelwenakho.

3.2. UKUKHANGISWA KWEFUYO
Isikhathi sokuthengisa ifuyo nobujamo befuyo ethengiswako kuqakathekile. Ilwazi lemaraga yakade likhona ukusiza ekutjhejeni ukutjhuguluka kwentengo ngesikhathi sesomiso nangesikhathi sokuphela kwaso. Indlela yokuphungula ifuyo ngesikhathi sesomiso kusiphakamiso esikarisako.

3.2.1. Ukuthengisa ifuyo
* Nangabe ifuyo ithengiswa kusesenesikhathi ngaphambi kokufika kwesomiso. Intengo yakhona incono ngombana ifuyo isesebujameni obuncono kunye nemaraga godu, iindleko zokumunyisa azikho kangako.
* Fuya ifuyo ozakukhgona ukuyondla ngesikhathi sesomiso nezakwanda nofana ezakwenza uzuze emva kwesomiso. Izimvu, umzekelo, ngasosoke isikhathi ziyanda keneenkomo. Nangabe isomiso sithatha isikhathi eside lamano nawo azakusebenza.
* Nangabe isomiso sithatha isikhathi esincani nefuyo embalwa seyithengisiwe, ifuyo eseleko izakuzala ngebanga lokobana uphungulwe ifuyo yakho. Akuzakuba nesidingo sokuthenga ifuyo godu.
* Ngebanga lesomiso esikhulu nenani lefuyo ethengisiweko, okuqakathekileko kukobana ubuye uthenge ifuyo ngenani elilingeneko nangabe ubujamo buyathuthuka.
* Intengo yefuyo emva kwesomiso ayikhuphuki kangako ngebanga lokobana iimali ezisekho.
* Ukuthengiswa kwefuyo kungakafiki isomiso kwenza kobana uthengise ipahla msinyana kobana ukwazi ukubulunga inzuzo mayelana nobujamo beplasi nofana
fumana inzuzo, ezakusiza kobana ibubulo lakho lidose isikhathi eside.
* Njengobana isomiso siragela phambili, thengisa ifuyo usale naleyo esakhulako, esebujameni obuhle, ezisikazi ezisengwako, ekungilezo ozibona ziqakathekile nakufika isikhathi sesomiso godu ozibona bonyana zikhgona ukukhiqiza.
* Phakula eziduna ngesikhathi sesomiso ubalekele ukuphindaphindwa kwefuyo.


4. UKULAWULWA KOKUSETJENZISWA KWAMANZI
4.1 Ukusetjenziswa kwamanzi wangekhaya neweengadi:
* Bulunga manzi akhona
* Susa umonyana emanzini
* Sebenzisa amanzi kuhle
* Lungisa amaphayiphi avuzako kobana ubalekele ukulahlekelwa mamanzi
* Ezinye iindlela zokufumana amanzi azisetjenziswe kilesisikhathi isib.bekelela amanzi wezulu.


4.2 Ukuthelelela emaplasini
* Thelelela ngesikhathi kumakhazana ukwazi ukwehlisa izinga lamanzi eliginywa yihlabathi, khulukhulu ntambama
* Susa umonyana oneentanga ubulunge lowo onganantanga ehlabathini ukwehlisa izinga lamanzi eliginywa yihlabathi
* Fumana imbewu ezakutjalwa uthjeje ubujamo bezulu obuzako
* Hlola bewulungise woke amathuluso nemitjhini yokuthelelela
* Tjheja ububanzi bamadamu begodu yelela imithetho yokubulunga amanzi ngasosoke isikhathi

4.3 Amanzi aselwa yifuyo
* Thela amanzi emadlelweni ubalekele ukuphadhlalajeka kobulwelwe
* Yenza isiqiniseko sokobana kunamanzi aneleko ngesikhathi sonyaka bewuwabulunge nakukhgonalalako
* Sebenzisa amanzi kuhle nangabe yoke imithombo yamanzi seyomile, bika msinyana eMnyangweni wangekhenu wezaManzi namaHlathi

5. UKULAWULWA KWAMAHLATHI
* Hlunga indawo yomadlelo (isib. ukuhlunga ukuba khona kwesomiso: kokubili ubujamo nomkhuphuka nofana umehlela wenarha okumadlelo) begodu bulunga ifuyo. Ukurhurhuleka kwehlabathi kungathinteka kumbi ngonobangela wokudliwa khulu kwamadlelo ngesikhathi sesomiso, ngalokho ukwembeseka kwehlabathi akube ngokutjhejwako kubalekelwe ukurhurhuleka kwehlabathi.
* Fumana/tjheja indawo engaba madlelo ngokobana ukhethe indawo oyibona kobana isebujameni obuhle, isibonelo, ukukhiqiza kwezimvu kuphikisana neenkomo, kuzakuya ngehlobo lehlathi kunye nokuna kwezulu.
* Yenza isiqiniseko sokobana amadlelwakho ahlukaniswe ngeenkampa godu thatha iinlwana uzise kizo zoke iinkampa (isib. ungazidlisi emadlelweni awodwa, zombeleza) ngasosoke isikhathi tjheja iinlwana ezidla emadlelweni, zidlise isiquntu samadlelo godu nesiquntu samablara kobana ubalekele ukudliwa kwamadlelo khulu.
* Ngasosoke isikhathi vimbela ukudliwa kwamadlelo khulu njengobana kulimaza ihlathi. Lokhu kwenziwa kukuba nefuyo enengi.
* Sungula ihlelo leentjalo ezinganangozi nemithi, kungaqintwa bekuphulaphulwe kwenziwe ukudla ngesikhathi esimbi sesomiso.
* Lawula umonyana njengobana uphalisana neentjalo ezidliwako ehlabathini emanzi kunye nendaweni yemirabhu
* Ungasekela amadlelo angewemvelo ngokabana ungezelele iintjalo zeembontjisi ezikhula msinyana kobana kuthuthukiswe amaprotheni angakavuthwa nokukhula kwe-eneji etjanini bethu
* Balekela imililo yomango ngokobana uhlale uthlogomela ubujamo bezulu obuzako bewuvule iimforo ezivimbela ukubhebhetheka komlilo.
* Iimforo ezivimbela ukubhebhetheka komlilo ngasososoke isikhathi kumele zihlolwe kobana zikwazi ukuvikela umonakalo womlilo ongafunekiko khulukhulu ngesikhathi sokutjhiswa kwamahlathi.Labo abatjhisa amahlathi ngonobangela webhoduluko bayabawa kobana batjheje uMthetho weNarha weMililo yamaHlathi Mthetho. 101 ka 1998 otjhoko kobana uMniniplasi ukatelelekile kobana alungise bekathlogomele iimforo ezivimba ukubhebhetheka komlilo begodu aqiniseke, mayelana nobujamo bezulu, amazinga wokutjhisa, ibhoduluko kunye nemirorho ekhona kileyondawo,Lokhu kumele kutjhejwe nakwenjwa iimforo ezivimbela ukubhebhetheka komlilo.(Isahluko 4 semiMango neMililo yamaHlathi Mthetho Nomboro 101 ka 1998):
* Kumele kube banzi ngokwaneleko godu kube kude ngokwaneleko kobana kube nethuba lokuvimbela umlilo wehlathi ongabhebhetheka nofana obuya ngakwenye inarha.
* Ayibangi ukurhurhuleka kwehlabathi godu
* Akusetjhenziswe iinsetjenziswa ezingabangi ukulumatha komlilo.


UMthetho wokuPhathwa kweHlekelele (Mthetho 57 Ka 2002, ubawa iimFunda, abantu kunye naboSomaplasa, kobana bakatelele bebavikele nofana baphungule iingozi zeenhlekelele ngokobana basebenzise ilwazi elibonakala msinyana.

AboSomaplasa bayakhuthazwa kobana batjheje iinyeleliso ezibuya eMnyangweni weZelimo kunye nebujamo bezulu ebuvezwa yiHlangano yoBujamo beZulu eSewula Afrika qobe yinyanga. Begodu abosomaplasa bayayeleliswa kobana babelane ngalelilwazi.

Ikoro yobuNgozi bokuLima kunye nokuPhathwa kweHlekelele ithanda ukuthokoza lezi Nnkoro ezilandelako: Ikoro yokuKhiqizwa kweNtjalo, yeeNlwana kunye neyokuKhiqizwa kweeNlwana zeManzini, yokoSetjenziswa kwaManzi nokuThuthukiswa kokuThelelela, yaMaphilo weeNlwana, aMaphilo weeNtjalo begodu kunye noMkhandlu wezeRhubhululo kweZelimo godu nekoro yoBujamo beZulu eSewula Afrika ekufakeni kwabo isandla nakutlanywa lencwajana.

<fn>DAC-NLS.AmatheminaliWokwazisaWomphakat.2007-05-18.nr.txt</fn>
AmaTheminali wokwAzisa womPhakathi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Sokulethwa kweposo etjha
AmaTheminali wokwAzisa womPhakathi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Indawo yokuhlala > Imisebenzi yezeposo



AmaTheminali wokwAzisa womPhakathi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
AmaTheminali wokwAzisa womPhakathi (ama-PIT)
sisungulo esiletha ukuthintana
ngokwe-elektroniki kanye nekusasa elihle kizo
zoke izakhamuzi zeSewula Afrika. Ahlonywa
ngo-1998 njengokubambisana phakathi komNyango
wezokuThintana (i-DoC) kanye nePosofisi
(i-SAPO). Ihloso kukwenza umthangalasisekelo
wezokuthintana ngawo umphakathi ongafikelela
ilwazi lombuso kanye nemisebenzi. Umphakathi
godu uzakunikelwa amandla bona ufikelele ilwazi
ngokwe-elektroniki kanye nokuthintana
ngokusebenzisa i-email.
Kunamatheminali womhlobo we-PIT ama-700 eSewula
Afrika. Amahlangothi amahlanu wemisebenzi
anikelwako:
kufikelela bunqopha ilwazi lombuso kanye
nemisebenzi efana nokwenza iimbawo zamalayisense
wokutjhayela, amaforomo weencwadi zokuzazisa
kanye namaforomo wokwenza iimbawo zeenkhundla
zombuso (ama-Z83).
kufikelela ilwazi lezebhizinisi, elifana
namadathabhesi wamabhizinisi amancani
nalingeneko (okuma-smme) wendawo
kufikelela imisebenzi yezefundo
kufikelela ilwazi nge-email
kufikelela nokuthintana nge-inthanethi
Akutlhogeki bona uzitlolise nawuzakungena
ku-inthanethi namkha ukufikelela imisebenzi.
Kodwana, nawuzakusebenzisa isikghonakalisi
se-email nokufumana i-akhawunti yakho ye-email,
kokuthoma zitlolise ngokunikela ilwazi
elifunekako.
Ngaphandle kokufikelela ilwazi, ungenza isibawo
se-akhawunti ye-email ukukuvumela bona ukwazi
ukuthumela nokufumana i-email yakho. Godu
ungafikelela amaforomo weembawo weemfundo
ezihlukeneko eenkhungweni zefundo ephakamileko
ezihlukeneko. Nasele uzitlolisile ku-PIT
e-i-akhawunti ye-email izakwenziwa khonokho
begodu uzakunikelwa igadangiso lemininingwana
yama-email. Nayikuthi kukokuthoma usebenzisa
i-PIT, bawa uThela namkha umPhathi weGatja
lePosofisi akurhelebhe bona uyisebenzisa njani
i-PIT.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yePosofisi leSewula Afrika.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nePosofisi eliseduze.
Nayikuthi kukokuthoma usebenzisa i-PIT, bawa
uThela namkha umPhathi weGatja lePosofisi
akurhelebhe bona uyisebenzisa njani i-PIT.
Zalisa iforomo elitholakala ekhasini lekhaya
le-PIT.
Gandelela ku-'email' ku-menu. Izakunikela
ukukhetha okuhlukeneko. Abasebenzisi abavamise
ukungena lapha bangena ngokufaka i-login yabo
nephaswed.
Nayikuthi umsebenzisi wokuthoma, gandelela
ku-'Tlolisa' bewulandele imilayo ukuvula
i-akhawunti yakho ye-email etja.
Tjheja: I-akhawunti ye-email izakwenziwa
khonokho begodu uzakunikelwa igadangiso
elinemininingwana yakho ye-email.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Postal Services Act, 1998 (Act 124 of 1998)
(UmThetho wemiSebenzi yePoso).
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha imizuzu elitjhumi ukufika
kwelitjhumi nahlanu, kuye ngokuthi uwajayele
kangangani amakhompyutha.
[Top]
Iindleko
Ubuncani bemali ebhadelwako yi-R5.00.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako nawusebenzisa i-PIT.
(Kuphela nawenza isibawo semisebenzi efana
ne-ID; ilayisense yokutjhayela, iinkhundla
zokusebenza embusweni, njll)
Ukufumana i-akhawunti ye-email, zalisa iforomo
elitholakala ekhasini lekhaya le-PIT.
[Top]
Imininingwana yokuthintana

Inomboro yomtato yerhelebho: 0860-1....




Yabuyekezwa kokugcina :23 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.BanengiAbongazimbiA.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE

BAYEBILE,
NAWUNGAYITHENGA?.
BANENGI ABONGAZIMBI ABAZATHIKAMEZEKA

ZALE BEWUZIBIKE EMAPHOLISENI IIMPAHLA EZEBIWEKO.

0860010111

UNGENZANI ukwakha iSewula Afrika ephephileko?.
?Zale bewuziBike emaPholiseni iimPahla ezeBiweko.?

Ubulelesi bokweba obufana nokugqekeza, ukweba ngevikilini, ukuhluthulwa nokuthathwa eenkoloyini kweenkhwama nabomaliledinini kurholela ekuhlukumezekeni nebukhwahleni. Ukuthenga iimpahla ezitholakale ngokungekho emthethweni kukhuthaza iinlelesi bona ziragele phambili ngezenzo zobulelesi.

UNGAVUMELI BONA KUHLUKUMEZEKA ABONGAZIMBI ABANENGI:

(Ungathengi iimpahla ezebiweko.
(Zale iimpahla zokwebiwa.
(Fihla umaliledininakho njalo-nje nawukhamba endleleni.
(Ungalisi umaliledinini wakho alile ungamnaki isikhathi eside endaweni enabantu abanengi.
(Ungazitjhiyi iinlodlhelo zilenga emnyango. Kulula ukuzisikisa bese umuntu azingenela lula kwakho esikhathini esizako. Akukaphephi ukutjhiya iinlodlhelo zakho ngaphandle, ngaphasi komada wemnyango namkha emathuthumbeni.
(Nawuthenga iimpahla zemali, tlebhula amabhokisi lawo uwafake ngemigodlaneni yeplastiki enzima ulahle, ngombana amabhokisi atloliweko ngiwo atjela iinlelesi bonyana zingatholani ngakwakho.


(Ungazithengi izinto zesimodeni ezithengiswa eendleleni. Irhwebo lamambala alisebenzi ngaleyo ndlela.
(Ungathengi amagama adurileko wamakha izembatho neempahla ezihle ngemali ephasi engakholakaliko.
(Ungasukeli iinlodlhelo zakho esilumathisini, nanyana kungaba sikhatjhana esincani.
(Ungasukeli izinto ezingabiza iiinlelesi eenhlalweni zekoloyakho. Kungcono uzifake ngebhudini.
(Utlhogomele nawembethe ubukhazikhazi obubizako nanyana uphethe izinto ezibizako.
(Ungafaki isipatjhi semali ngesikhwameni sebhrugu sangemva nanyana ubeke isikhwanyana sakho usilise singakatjhejwa.


Asivaleni imaraga yokuthengisa iimpahla zokwebiwa. Kubulelesi begodu umthetho uzakujezisa ngalokho- nawamukela iimpahla zokwebiwa nakhona uzakujeziswa.
Zale bewuzibike emapholiseni iimpahla ocabanga bonyana zebiwe. Asibambisaneni soke ukwephula lomukghwa wokweba ukuze sibe neSewula Afrika ephephileko.


ZALE BEWUZIBIKE EMAPHOLISENI IIMPAHLA EZETJIWEKO! DOSELA BEZOKUKHANDELA UBULELESI KILOMTATO- 0860010111.


i
i 36NDE01058: ENG-ND: SAPS
??

??

??

??

<fn>DAC-NLS.FakaIsibawoSesitifikethiSokwa.2007-05-18.nr.txt</fn>
Faka Isibawo Sesitifikethi Sokwamukelwa Ekuphatheni Ibisi Kanye Nekulithutheni



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa isikebhe sokuthiya iimfesi
Isibawo selayisense yesikepe sokuthiya
sangaphandl
Isibawo selayisense yesikebhe sekhaya sokuthiya
Isibawo semvumo yokusebenzisa indawo
yokusetjenzwa
Isibawo semvumo yokuthiya ngomnqopho wokwenza
imal
Isibawo Sesitifikethi Sokwamukeleka Kokuthuthwa
Ka
Faka Isibawo Sesitifikethi Sokwamukelwa
Ekuphathen
Isibawo selungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba
Isibawo semvumo yokumayina
Isibawo selungelo lokumayina
Ukutlolisela Ukusebenzisa Amanzi
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
yokurhatjha yomdumo onamandla amancani
Isibawo seLayisense yomSebenzi wokuRhatjha
wokuNge
Isibawo selayisense yomsebenzi womphakathi
wokurha


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Isibawo semvumo
namkha ilayisense





Faka Isibawo Sesitifikethi Sokwamukelwa
Ekuphatheni Ibisi Kanye Nekulithutheni

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Itjhede lokusengela yindawo esetjenziselwa
ukukhiqiza kanye nokusetjenzwa kwebisi ngendlela
enepilo. Nanyana ngubani ofuna ukufaka isibawo
sesitifikethi sokwemukelwa kwetjhede lokusengela
ufanele bona enze isibawo esitloliweko begodu,
anikele ngelwazi elibalwe ngenzasi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezamaPhilo
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thumela isibawo esitloliweko kumasipala
wangekhenu ufake ilwazi elilandelako:

Igama lakho, ikheli kanye neenomboro zomtato
Ihlathululo yendawo yokusengela leyo
Inani labantu abaqhatjhiweko nanyana onqophe
ukubaqhatjha, kanye nobunengi beenlwana
ezizakusengwa.
Thumela iincwadi ezilandelako kumasipala
wangekhenu lapho itjhede lokusengela likhona
nanyana lizokwakhiwa khona:

Iplani yendawo etjengisa iTlhagwini, kanye
nemakhiwo ebandamelene kanye nokusetjenziswa
kwayo.
Isiketjhi somleyo wesikala saka: 1:100 sazo zoke
izinto ezizakusetjenziswa etjhedeni lokusengela
elibalwe ku-Regulation 9. Lokhu kubala hlangana
nokhunye iplani yehlabathini, ukuqalwa kweplani
bunqopha lapho izaba khona kanye nokuqalwa
kweplani ujame ngaphezulu.
Umasipala wangekhenu angafuna umuphe ilwazi
elinabileko nakutlhogeka.
Umhloli ovela kumasipala wangekhenu uzakuqala
indawo leyo begodu athumele umbiko kanye
neemphakamiso kumasipala.
Isitifikethi sokwemukelwa sizakukhutjhwa nangabe
itjhede lokusengela lilungile bona lingakhiqiza
begodu liphathe ibisi ngendlela enepilo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Health Act, 2003 (Act 61 of 2003)
(UmThetho wezePilo yesiTjhaba)
Regulations Relating to Milking sheds and the
transport of milk (Government Notice No. 1256 of
27 June 1986) (ImiYalo emaNqophana namaTjhede
wokuSengela kanye nokuThuthwa kweBisi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ahluka ngokuya kweendawo .
[Top]
Iindleko
Ihlelweli lemisebenzi ngelasimahla
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application form of a certificate of
acceptability for a milking shed. (Iforomo
lesibawo sesitifikethi sokwemukelwa kwetjhede
lokusengela). Iforomeli liyatholakala kumasipala
wangekhenu.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :30 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.FalGr12.2007-05-18.nr.txt</fn>
FAL GREYIDI 12

ITHEMU 1


ITHEMU 2

ITHEMU 3

INOMBORO YOMSEBENZI
1
2
3
4
5
6







I-ESEYI: (Edembako/hlathululako njll/)
UMTLOLO: INoveli/IDrama/IKondlo
UKUKHULUMA:
Funda / Lalela / khuluma
UKUKHULUMA:
Ukufunda / Ukulalela / Ukukhuluma
UKUHLOLA 1:
UMTLOLO WESIVUMELWANO: Umtlolo omfitjhazana
INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 1
7
8
9
10
11
12

UKUHLOLA 2 :
I-ESEYI: Edembako/hlathululako njll/
UKUKHULUMA :
Funda / Lalela / khuluma
UMTLOLO: INoveli/IDrama/IKondlo
Uluphendula umtlolo ngokukhuluma
IINHLAHLUBO ZAPHAKATHI KONYAKA

IPHEPHA 1
IPHEPHA 2





IPHEPHA 3







TOTAL











INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 2
13
14
15
NGOKWESIVUMELWANO
(1 eside + 1 esifitjhani)
UKUHLOLA 3:

AMALUNGISELELO WEENHLAHLUBO
IPHEPHA 1
IPHEPHA 2







IPHEPHA 3







INANI











ISIBALO ESIPHELELEKO SETHEMU 3
AMAPHUZU WAMAMBALA
50
35
10
10
35
20
160

40
50
10
50
10
80
70




100







250

420
50
30
80
70




100







250

330
AMAPHUZU ATJHUGULULELWE KU
XXX
XXXXXX
XXXXXX
XXXXXX
XXXX
XXXXXX
100
XXXXXX
XXXXXX
XXXXXXXX
XXXX
XXXXXX
XX
XX
XX
XXXXXX
100
XXXXXX
XXXX
XXXX
XXXX
XX
XXXXXX
100
AMABIZO WABAFUNDI




































































































































































































































































































































<fn>DAC-NLS.GEPF.2009-11-17.nr.txt</fn>
Umhlolokazi ufumana imali akolodwa yona ngemva kobana umVikeli womPhakathi angene hlangana
Umhlolokazi waloyo ogade asisebenzi sesiKhwama sesiLiliso ufumene iinrhubhelo ezizeleko zomhlalaphasi wendodakwakhe ehlongakeleko ngenyanga ngemva kobana umVikeli womPhakathi angene phakathi.
Lokhu kwaba ngemva kobana ifike etjhejweni le-OPP kobana uMma Du Toit naye ogade asebenza esiKhwameni sokuLiliswa gade sele azokufumana iinrhubhelo akolodwa zona eenyangeni ezintathu ngemva kobana indodakhe ihlongakele.
Iinrhubhelo azikabhadalwa ngitjho nanyana athumele yoke imitlolo efunekako njengombana iqintelwe miThetholawulo kanye nemiThetho yomHlalaphasi wabaSebenzi bakaRhulumende ye-GEPF kanye neyesiKhwama sokuLiliswa.
Ngephenyo kwafunyanwa kobana ukuriyada gade kumphumela wephuzu lokobana ohlongakeleko gade angakatloliswa njengombhadali womthelo ngokukhambisana nomThetho we-1962 womThelo. UmThetho ufuna bona boke abantu abafumana umrholo ofanele kobana babhadale umthelo ngobunengi benani le-R120 000 qobe mnyaka emnyakeni wokuhlola kobana kubhadalwe umthelo. Isikhundla sohlongakeleko kanye nesilinganiso somrholwakhe sasidlula inaneli.
Manqophana neenrhubhelo zesipho semali yelifu umNyango wezabaSebenzi nawo wafunyanwa kobana ulandele imithetjhwana yokuRarulula kwe-7 yonyaka we-2000 yomKhandlu kaRhulumende wokuThintanisa wemiKhulumiswano.
IsiSombululo sihlathulula kobana ebujamweni bokuhlongakala, isipho semali yelifu kufanele sibhadalwe abomdlalifa abakhethiweko begodu nangabe abekho abakhethiweko, kufanele sibhadalwe umlingani namkha umlingani wasafuthi wohlongakeleko.
Uragele phambili wakhuthaza umNyango wezabaSebenzi kobana uqinisekise bona imithetjhwana yokuRarulula kwe-7 konyaka we-2000 manqophana nokubhadalwa kwesipho semali yelifu yesisebenzi esihlongakeleko kubanjelelwe kiyo.
<fn>DAC-NLS.HlGr12.2007-05-18.nr.txt</fn>
HL GREYIDI 12

ITHEMU 1


ITHEMU 2

ITHEMU 3

INOMBORO YOMSEBENZI
1
2
3
4
5







I-eseyi: Edembako/Hlathululako njll
UMTHLOLO: Inoveli/IDrama/IKondlo
UKUKHULUMA:
Funda / Lalela / Khuluma
UKUIKHULUMA:
Funda / Lalela / Khuluma
UKUHLOLA 1:
INANI LETHEMU 1
6
7
8
9
10
11

UMTHLOLO: Inoveli/IDrama/IKondlo
IMITLOLO YESIVUMELWANO
(1 emide + 1 emifitjhani)
Ukuphendula umtlolo ngokukhuluma

UKUHLOLA 2:
UKUKHULUMA:
Funda / Khuluma/ Lalela


IINHLAHLU
BO ZAPHAKATHI KONYAKA
IPHEPHA 1
IPHEPHA 2
IPHEPHA 3
INANI











INANI LETHEMU 2
11
13
14
I-eseyi: (Edembako/Hlathululako njll)
UKUHLOLA 3:

AMALUNGISELELO WEENHLAHLUBO
IPHEPHA 1
IPHEPHA 2







IPHEPHA 3







TNANI











INANI LETHEMU 3
AMAPHUZU WAMAMBALA
50
40
10
10
40
150

50
50
20
30
10
70
80
100
250

410
50
40
70
80




100







250

350
AMAPHUZU ATJHUGULULELWE
XX
XXXXXX
XXXXXX
XXXXXX
XXXXXX
100
XXXXXX
XXXXXXXXXX
XXXXXX
XXXXXX
XXXXXX
XX
XX
XX
XXXX
100
XXXX
XXXXXX
XXXX
XXXXXX
XXXX
XXXXXX
100
AMABIZO WABAFUNDI















































































































































































































































































































































<fn>DAC-NLS.I-ssts.2007-05-18.nr.txt</fn>















"I-SSTs"sirhunyezo esaziwako ukusukela ngo 1997 ngesikhathi sedumo labendaba nababika ngesehlakalo se El NiÃ±o. Ngendlela elungileko, nangonobangela wokuvuma kwabososayensi kobana imimoya yelwandle (SSTs) ayibinomthelela wokunisa izulu enarheni yekhethu, kodwana ngelitjhwa kunengi okusaseleko...

I-Sewula Afrika iyinarha ethloga amanzi wezulu nge-Sub-tropics, izombelezwe malwandle ekungiwo adlala indima eqakathekileko ekuniseni izulu ngokuya kweenkathi zonyaka. Amalwandle athumela imimoya ebujameni bokuna kwezulu begodu abanemithelela mayelana neendlela zobujamo bezulu obungaraga ubujamo lobu buye phambili, namkha bususwe enarheni.

Ukwahlukana kokuna kwezulu kungabangela ekutheni kube namatjhuguluko ebujameni bemimoya yezulu engaphezulu (isib. Imimoya yelwandle) emalwandle azombelezileko, namkha umthelela wobujamo bezulu obukhulu njenge El NiÃ±o/La NiÃ±a, namkha ezenzweni ezenziwa mumuntu namkha ekuhlanganisweni kwazo zoke izenzo lezi. Nasitjhejisisa kuhle, sitjheja ukudlalwa kwendima malwandle abomakhelwana we-Indiya ne-Atlantiki mayelana nokuna kwezulu e-Sewula Afrika.

Ilwandle le-Indiya

Kudala kwaziwa kobana amakhaza adlula isimedo se SSTs ngepulanga yeSewula Afrika ahlanganiswa nokuna kwezulu okungathabisiko ngepumalanga yeSewula Afrika. Nasingezelela, ukufuthumala okudlula isimedo se SSTs ngesifundeni setlhagwini ye Madagascar ngesikhathi sehlobo kanengi kungahlanganiswa nesomiso ngemfundeni ezisepumalanga netlhagwini zenarha. Kwagadesi, kunobufakazi obuncani bokobana imimoya yelwandle le-Indiya ibanemithelela ekuniseni izulu lebusika endaweni ezisesewula netjhingalanga yenarha.

Kuneembangela ezinengi zokutjhuguluka kweendlela ze SSTs (isib. Amatjhuguluko wokutjhisa ukwedlula isimedo namakhaza adlula isimedo se SSTs. Kesinye isikhathi amatjhuguluko enzeka ngonobangela we El NiÃ±o. Ngesikhathi se El NiÃ±o, ukutjhisa okudlula isimedo se SSTs ngelwandle letrophikhali ye-Indiya kuvamile kobana kuvele ngesikhathi sebusika bekulandele ukuvela kwe El NiÃ±o phakathi kwelwandle lephasafiki. Ngesikhathi sehlobo elilandelako, iindawo ezitjhisako nemalwandle
we-I-ndiya nephasafiki zezitjhise ngokudluleleko; leso sikhathi sonyaka lapho singalindela ubujamo besomiso bonyana bubhebhetheke.

I- La NiÃ±a, ngakwelinye ihlangothi, kuvamile kobana ibemakhaza ukudlula isimedo se SSTs ngetrophikhali yelwandle le-Indiya kodwana kufuthumale ukwedlula isimedo se SSTs ngesewula yenarha yeSewula Afrika; kungakho, iimfunda lapho kuna khona izulu ehlobo kuvamile kobana kube nesomiso esidlula isimedo ngesikhathi se La NiÃ±a, Nanyana amatjhuguluko wemimoya nokuna kwezulu ngeendaweni eziselwandlwe le-Indiya nenarheni ye-Afrika zithanda ukwehluka kancani namkha khulu nje ngesikhathi se le La NiÃ±a, azibuyeli emuva zoke njengobana ilwandlwe nemimoya kukhambisana ngendlela ezinengi.

Nasingezelela ku El NiÃ±o ne La NiÃ±a, ilwandlwe le-Indiya kesinye isikhathi libonisa iindlela ze SST ekukholwakala kobana ziba nomthelela ekuneni kwezulu lehlobo eSewula Afrika. Indlela eqakathekileko yokuna kwezulu okungehla kumumethe isifunda esikhulu esifuthumeleko ukudlula isimedo semimoya yelwandlwe kufikela ngesewula-mpumalanga ye Madagascar ngaso lesosikhathi kunye neendawo zelwandlwe ezingetjhingalanga yetjhingalanga ye Australia zikhombisa ukubamakhaza ukwedlula isimedo. Lendlela yobujamo bezulu nayibuyekezwako, ukuna kwezulu okungaphasi kwesimedo kuthanda ukwenzeka eSewula Afrika, Zimbabwe, ne Zambia.

Janabari, Febrebari-Matjhi ziinyanga eziqakathekileko zesikhathi sokuna kwezulu eenarheni ezisethlagwini-pumalanga zeSewula Afrika. Leziimbonelo ezimbili zibonisa imithelela ye SSTs elwandle le-Indiya mayelana nokuna kwezulu eenarheni ezisepumalanga ye Sewula Afrika.


Isibonelo1 : Janabari-Febrebari 2000
Amaphesente wokuna kwezulu elijwayelekileko
Janabari kufikela ngoMatjhi 2000








Hlaza kwesibhakabhaka: ngaphezulu 125% yokuna kwezulu elijwayelekileko
Hlaza kotjani: 75% kufikela ku 125% yokuna kwezulu elijwayelekileko
Braweni: Ngaphasi kwe 75 % yokuna kwezulu elijwayelekileko
Umebhe (ngesinceleni) ukhombisa ukuna kwezulu kilesisikhathi.
I-SSTs esifundeni setlhagwini pumalanga ye Madagascar besimakhaza ukudlula isimedo nanyana bekufuthumele ukwedlula isimedo se SSTs esikhona ngepumalnga ye Sewula Afrika. Ubujamo obukhulu bokuna kwezulu obujwayelekileko bubonakala ngeemfundeni ezisepumalanga ye Sewula Afrika.
Ubujamo be-La NiÃ±a, bubonakale elwandle lephasafiki.










Isibonelo 2: Janabari- Febrebari 2002
Amaphesente wokuna kwezulu elijwayelekileko
Janabari kufikela ngoMatjhi 2002











Hlaza kwesibhakabhaka: ngaphezulu 125% yokuna kwezulu elijwayelekileko
Hlaza kotjani: 75% kufikela ku 125% yokuna kwezulu elijwayelekileko
Braweni: Ngaphasi kwe 75 % yokuna kwezulu elijwayelekileko
Umebhe (ngesinceleni) ukhombisa ukuna kwezulu kilesisikhathi.

I-SSTs esifundeni setlhagwini pumalanga ye Madagascar besifuthumele ukudlula isimedo nakobana bekumakhaza ukwedlula isimedo se SSTs esikhona ngepumalnga ye Sewula Afrika. Ubujamo obukhulu bokuna kwezulu obujwayelekileko bubonakala ngeemfundeni ezisethlagwini- pumalanga yeSewula Afrika.

Ubujamo obuphakathi (be El NiÃ±o namkha La NiÃ±a) bubonakale ngelwandle lephasafiki



Ilwandle le-Atlantiki

Umthelela welwandle le-Antantiki ekuneni kwezulu lehlobo eemfundeni lisungulwe ngokungalapheleli. Ukwenzeka kokufuthumala khulu ukwedlula isimedo se SSTs phakathi kwe gwi lelwande le Angola netlwagwini ye Namibia ngesikhathi sehlobo (esibizwa nge Benguela NiÃ±o) laziwa ngokobana lizihlanganise nezulu elihle ngeemfundeni zetjhingalanga zenarhezo. Amazinga wokufuthumala/nokubamakhaza ngeendaweni ezinge Angola Benguela athanda ukuhluma ngesikhathi sika Matjhi no Apreli. Nakwenzakala, Isimedo esingehla sokuna kwezulu zingadlulela eenarheni ezingasiseduze nelwandle bezithelele ithlagwini pumalanga ye Sewula Afrika.

Ngakwelinye ihlangothi, ukwehlukahlukana kwe SSTs ngelwandle leSewula ye Atlantiki (phakathi kwelathitjhudi engaba yi-25oS ne 45oS) zaziwa ngokobana zisondelene nokuna kwezulu lebusika esifundeni se tlhagwini kapa.

Ukwahlukahlukana kobujamo belwandle kungarholela ekutheni kube ne-El NiÃ±o/La NiÃ±a, kodwana kwesinye isikhathi zivela kweminye imimoya ezombelezako kilelilwandle.

Ukuswaphelisa

Kafitjhazana, ukwahlukahlukana kwemimoya yamalwandle angePhasafiki, Indiya ne Sewula ye-Atlantiki kuba nomthelela wokuna kwezulu eSewula Afrika. Lezi akuzizenzakalo ezibanga ukuna kwezulu okuhlukahlukeneko kwaphela ngalokho amatjhuguluko we SSTs angabonisa amatshwayo angehla namkha angaphasi kwesimedo sokuna kwezulu endaweni ezinabileko zenarha ngesikhathi seenkhathi zonyaka.

Nanyana kunjalo, nakuneminingwana efaneleko mayelana nemimoya yelwandle efakwe emakhompyutheni ngaphambi kobana kufike isikhathi esithile sonyaka, Iindlela zekhompyutha lezi kanengi zingakhombisa amatshwayo anembako wobujamo bezulu esikhathini esizako kobana sizakuba nezulu namkha isomiso. Ukuthuthukisa inembo elizako mayelana neendlela ezisetjenziswa yikhompyutha kumsebenzi oragela phambili eKorweni YoBujamo BeZulu yeSewula Afrika kunye nezinye iinhlangano zikarhulumende eziphathelene nobujamo bezulu kunye namayunivesithi ephasini mazombe begodu kuthenjelwe kibososayensi ekufumaneni lokho ekwenzeka ngamalanga emalwandle wephasini kunye nemimoya yakhona.




About the Authors:

Chris Reason is professor in Oceanography at the University of Cape Town.
Anna Bartman has been involved in long-range forecasting at the SA Weather Service for the past 12 years.
<fn>DAC-NLS.IbanduloNgeendlelaNeenkambiso.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ibandulo ngeendlela neenkambiso zokucozululwa kwembewu



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo senarha yokulima yakarhulumende
Ibandulo ngeendlela neenkambiso zokucozululwa
kwem
Isibawo sokutlolisa inarha yokugcina iinyathi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > pahthwa
kwebhizinisi lezelimo




Ibandulo ngeendlela neenkambiso zokucozululwa
kwembewu

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
IStetjhi sangokomThetho sokuHlolwa kwemBewu
(i-Official Seed Testing Station (OSTS))
sinikela ngebandulo elikhethekileko lokwenza
ngeendlela neenkambiso zokucozululwa kwembewu
ebantwini abanekareko, abafana nabasafuna ukuba
bacozululi nesele bakhona kanye nabantu abafuna
ilwazi lokuhlolwa kwembewu. Abantu ababuya
eenHlanganweni okuNgasizo zomBuso, i-South
African Development Community kanye ne-Afrika
yoke nabo bangakhambela iimfundo.
Isifundo ngokwenza esibanjwa ngonyaka seendlela
neenkambiso zokucozulula imbewu (amalanga
amahlanu) sivamise ukubanjwa ngo-Apreli.
Ikulumi-fundiswano ebanjwa ngonyaka yokuphuhlisa
ukwenziwa ngendlela efanako kokuhlolwa kwembewu
yenziwa ngoNovemba unyaka nonyaka. Isihloko
kanye nesibalo samalanga wekulumo-fundiswano
sihluka unyaka nonyaka kuye ngemiraro yanjesi
efunyanwa ekuhlolweni kwembewu kanye nakwezinye
iindawo zokufanisa okufanele kutjhejwe.
Ikulumo-fundiswano ye-Tetrazolium (TZ) (amalanga
ama-5) ibanjwa enyakeni omunye nomunye
wesithathu. Ikulumo-fundiswano yokugcina ye-TZ
yabanjwa ngo-2004.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ekuthomeni konyaka omunye nomunye isaziso
ngebandulo, kufaka isihloko sekulumo-fundiswano,
sithunyelwa kibo boke abanekareko abaserherhweni
lokusabalalisa lomNyango.
Zalisa iforomo lesibawo ukutjengisa ikareko
yokuthoma bewulifeksele kwa-Official Seed
Testing Station (OSTS) (qala imininingwana
yokuthintana).
Abadlalindima bamukelwa ngokuya kwesibalo
esinganikelwa indawo. Badlalindima abama-20
kuphela abamukelwa esifundweni sokwenza
ngeendlela neenkambiso zokucozululwa kwembewu.
Isibalo sabadlalindima ekulumeni-fundiswano
sizakuya ngesihloko. Badlalindima abama-20
kuphela abamukelwa ekulumeni-fundiswano ye-TZ.
Abangenele ukuhlolwa baziswa ngefeksi, kamuva
ngethuba lokuzibandakanya.
Abangenele ukuhlolwa kufanele baqinisekise bona
bazakubakhona.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Plant Improvement Act, 1976 (Act 53 of 1976)
(UmThetho wokwEnziwa Ngcono kweenTjalo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
I-OSTS ilinga ukufaka boke abalindele ukuhlolwa
abenza iimbawo zesifundo namkha
ikulumo-fundiswano. Kodwana ngebanga lobuncani
bendawo esikghonakalisini sebandulo, ukulungiswa
komsebenzi wokwenza, njalonjalo, kwamukelwa
isibalo sabantu esiqintelweko. Kuzakwenyulwa
abacozululi bembewu emalabhorathri wokuhlolwa
kwembewu atlolisiweko, kanye nabasafuna ukuba
bacozululi bembewu.
Nasiya esifundweni sokwenza iindlela neenkambiso
zokucozululwa kwembewu nekulumo-fundiswano,
incwadi yokubakhona iyakhutjhwa. Lencwadi
inemininingwana emifitjhani yokuzakufundwa
esifundweni nekulumeni-fundiswano.
[Top]
Iindleko
Lomsebenzi usimahla. Ubuncani bakhona kubhadelwa
itiye, ukudla kwemini neencwadi begodu lokhu
kungehluka kuye ngobukhulu bekulumo-fundiswano,
isibonelo, isibalo samalanga, iincwadi
ezinikelwako, njalonjalo.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Ukutloliswa kokuthoma kuyenziwa ngokusebenzisa
iforomo leHlelo leBandulo labaCozululi beMbewu
(Seed Analyst Training Programme) elithunyelwa
abafundi ekuthomeni konyaka omunye nomunye.
Boke abasafuna ukuba bacozululi bembewu kufanele
bazitlolise njengabacozululi bembewu
abasabandulwako. Iforomeli (Ukutloliswa
njengomCozululi weMbewu osaFundako (Registration
as a Trainee Seed Analyst) nalo lifakiwe
emthwalweni osatjalaliswa ngonyaka.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Official Seed Testing Station,
Directorate: Plant Production Systems, Plant
Genetic Resources Centre, KwaMhalanga Road,
I-adresi yeposo:Private Bag X250, Pretoria 0001
E-mail:pgrc@nda.agric.za
Web:www.nda.agric.za/docs/geneticresources/seed_testing_services.htm









Yabuyekezwa kokugcina :13 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IforomoLelwaziMazombe(2007).2007-05-18.nr.txt</fn>
Iforomo lelwazi mazombe



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
iPAYE
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Iforomo lelwazi mazombe
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
w
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha neSARS


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Umthelo wengeniso wekampani





Iforomo lelwazi mazombe

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Iforomo lelwazi mazombe livumela abaqatjhi
ukunikela i-South African Revenue Service (SARS)
ilwazi ngabasebenzi abangakadoselwa umthelo
njengombana kubekwe emThethweni womThelo
weNgeniso ka-1962.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
ITjhejuli A: Iforomo lomsebenzi nemisebenzi
(IT3(a)
Ebujameni lapho isilinganiso sonyaka somrholo
womsebenzi nasifika ku-R2 000 namkha ngaphasi
begodu umthelo womsebenzi ungakadoswa, iforomo
IT3(a) namkha irhemo, ngokulandelana
kwe-alfabhethi, elinikela ngemininingwana
elandelako komunye nomunye umuntu kufanele
inikelwe:
Ama-initjhiyali nesibongo namkha igama lokwenza
ibhizinisi
Inomboro yeferensi yomThelo weNgeniso
(nayifunekako)
Inomboro yokuzazisa namkha inomboro yokuzazisa
I-adresi
Inani lomrholo
Isikhathi sokuqatjhwa namkha ilanga lokwanda
Iforomo IT3(a) lizakukhutjhwa ebujameni
obulandelako:

Nayikuthi umrholo womsebenzi osalako nakudoswe
umthelo namkha isilinganiso sonyaka silingana
ubuncani bakhona ne-R2 000 begodu asidluli
izinga lokuthoma komthelo. (Nayikuthi umsebenzi
bekangakaqatjhwa yikampani efanako enyakeni
womthelo ozeleko, umrholo ofunyenweko bona
utheliswe kufanele uhlaliswe kuhle ngokuya
kobukhulu khona kuzakuquntwa ukobana iforomo
IT3(a) kufanele likhutjhwe).
Ekubhadeleni kanye kwemali enengi (okungaveliko
esitifikhethini se-IRP5) kiso okunganamthelo
odoswako.
Okhunye nokhunye ukubhadelwa komuntu
ngemisebenzi eyenziweko namkha ezakwenziwa
nokungakhenge kudoswe kikho umthelo.
UNGALETHI lamaforomo mayelana nokulandelako:

Iimali ezibhadelelwa imisebenzi eyenziwa babantu
ngendlela ejayelekileko yokusebenza kwabo
kwesiphrofetjhinali, isibonelo, abasebenzi
bezokwelapha, amagqwetha, amagqwetha wemajajini,
ama-accountants nabahlolincwadi.
Omunye nomunye umrholo (isibonelo, iimali
zerhelebho) ezivezwa esitifikhethini se-IRP5.
Umrholo namkha isilinganiso sawo sonyaka
esingadluli i-R2 000 enyakeni womthelo.
ITjhejuli B: Iforomo lepahla, ukusisa,
amalungelo nemali ebhadelwa ngokuthengiswa
(IT3(b)
Nikela ngemininingwana yemali ebhadelweko namkha
ebolekiswe nguwe mayelana:
nenzalo emalini ebolekisiweko nama-mortgage
bonds (ngaphandle kwemali ebolekisiwako namkha
ama-bond akolodwa ibhanka)
nenzalo eemalini ezisiswe nawe
nenzalo yamadebhentjha
nenzalo ema-akhawuntini wokubulunga wanjesi
nemali ebhadelwa ngezabelo
nerente ebhadelwa nguwe njengoqatjhileko namkha
ebuthelelwa nguwe njenge-ejenti
nemali ebhadelelwa ilungelo lokuthabela ipahla
nemali ebhadela ngokuthengisa namkha iimali
ezibhadelwa ngokusebenzisa iphathenti,
idizayini, i-trademark namkha ilungelo lokutlama
i-copyright) namkha ukwaba ngelwazi elithintana
nokusetjenziswa kwephathenti e-Sewula Afrika
ITjhejuli C: Iforomo lokuthengiswa kwe-unit
trust namkha iinlinganisi zeemali (IT3(c)
Nikela ngemininingwana elandelako mayelana
nokuthengiswa kwama-unit namkha iinlinganisi
zeemali ukwenzela omunye umuntu:
Ihlathululo ye-unit namkha iinlinganisi zeemali;
Isibalo sama-unit namkha iinlinganisi zeemali
ezithengiswako;
Isilinganiso senani elibuyelelweko
ekuthengisweni (inani lemakethe ngelanga
lokulinganiswa kanye nesilinganiso esibuyelweko
sokungezelela okuzakulandela)
Inzuzo yoke efunyenwe ekuthengisweni
Inzuzo sele kudosiwe efunyenweko namkha ilahleko
mayelana nokuthengisa.
ITjhejuli D: Iforomo lomkhiqizo wemaplasini,
ithimba, ifuyo, ama-ore, amaminerali,
amaminerali anenani eliphezulu (precious stones)
namabhonasi abhadelwa amalunga wamakampani
wamakoporasi namasosayithi (IT3(e))
Nikela ngemininingwana:
Yayo yoke imikhiqizo yemaplasini, ithimba,
ifuyo, ama-ore, amaminerali, amaminerali anenani
eliphezulu atholwe nguwe ngokuthenga, ukurweyila
ngepahla nokurweyila (ukuthenga ebathengisini
abavunyelweko AKUFAKWA).
Yayo yoke imikhiqizo yeplasini, ithimba, ifuyo,
ama-ore, amaminerali, amaminerali anenani
eliphezulu athengiswa nguwe njenge-ejenti
yomkhiqizi.
Yayo yoke imikhiqizo, ama-ore, amaminerali
athuthwe nguwe njenge-ejenti edlulisako
yomkhiqizi ngaphandle kweRiphabhligi.
Yamabhonasi abhadelwa amalunga wamakampani
wekoporasi namasosayithi.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) (UmThetho
womThelo weNgeniso)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Awekho.
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo anikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
Return of general information, IT3 (Iforomo
lelwazi mazombe)
Return of general information schedule (Must be
requested from your local SARS office) (Iforomo
letjhejuli yelwazi mazombe (okufanele ulibawe
e-ofisini lendawo le-SARS)
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :08 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IforomoLokubhadelwaKomtheloKa.2007-05-18.nr.txt</fn>
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga - ukubhadelwa kwesithathu



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
iPAYE
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Iforomo lelwazi mazombe
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
w
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha neSARS


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Umthelo wengeniso wekampani





Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga -
ukubhadelwa kwesithathu

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lapho umuntu arhola ingeniso etheliswako
engaweli ngaphasi kokudoswa kwe-SITE namkha
i-PAYE (isibonelo, inzuzo, irente namkha
ingeniso yebhizinisi), kufanele abhadele umthelo
kasolanga ngalengeniso. Ukubhadelwa komthelo
kasolanga kwenziwa esikhathini esiziinyanga
ezisithandathu.
Umthelo kasolanga uhlose ukurhelebha ababhadela
umthelo ukuhlangabezana neenkolodo zomthelo
esikhathini esilandelanako kunokobana babhadele
imali enengi kanye ngonyaka ngesikhathi
sokuhlolwa. Umthelo kasolanga obhadelwako
uzakususelwa emthelweni wengeniso wokugcina
(umthelo ojayelekileko) umuntu okufanele
awubhadele enyakeni wokuhlola ofaneleko.
Umuntu okoloda ukubhadela umthelo kasolanga
kufanele kungakapheli amalanga ama-30
wokukoloda, enze isibawo ngomtlolo sokuzitlolisa
e-ofisini legatja le-South African Revenue
Service (SARS). Ukubhalelwa kukwenza njalo
kuzakuba nomphumela wenzuzo nehlawulo
ekubhadeleni kwangemva kwesikhathi ekulethweni
sekudlule isikhathi kwamaforomo.
Ilanga lokugcina lokubhadelwa komthelo kasolanga
akusi ngemva kwelanga lokugcina lonyaka
wokuhlola namkha ilanga lokugcina elivunyiweko
lonyaka weemali.
Ukubhadelwa kwesithathu kwakasolanga godu
kwaziwa ngoku "ngezelela" namkha kokubhadela
kwakasolanga. Nayikuthi ukubhadelwa okunjalo
kuyenziwa, kufanele kubhadelwe kungakadluli
ilanga lo'kusebenza'. Ilanga lo'kusebenza'
kusebujameni bonyaka wokuhlola ophela ngomhlaka
28 namkha 29 Feberbari, iinyanga ezilikhomba
ngemva kwalapho;
enyakeni weemali ovunyiweko ophela ngelinye
ilanga ngaphandle komhlaka 28 namkha 29
Feberbari, iinyanga ezisithandathu ngemva
kwalapho.
Ukubhadelwa kwesithathu kubhadela
ngokuzithandela okungenziwa ngomunye nomunye
umbhadeli womthelo kasolanga. Ababhadela umthelo
(ngaphandle kwamakampani) abanengeniso
etheliswako edlula i-R50 000 namkha amakampani
anengeniso etheliswako eyi-R20 000 namkha
ukudlula lapho, bangenza ukubhadela kwesithathu
ngokuzithandela ukubalekela inzuzo ebekwa phezu
kokubhadelwa kancani komthelo ekuhlolweni.
Umnqopho walokhu kubhadela kukghonakalisa
ababhadeli bomthelo ukubhadela umehluko
ophakathi komthelo wabasebenzi kanye nomthelo
kasolanga osele ubhadelwe enyakeni kanye nesamba
somthelo okolodwako wonyaka wokuhlolwa.
Isikhathi sokubhadelwa kwesithathu kujamele
ukubhadelwa kwesamba somthelo wonyaka woke,
ngaphandle
kobana umthelo womsebenzi ubhadelwe unyaka woke;
kwelinye nelinye irhelebho lamakhredithi
womthelo wangaphandle wonyaka woke;
kwamanani abhadelwe eenkhathini zomthelo
kasolanga zokuthoma nezesibili.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Kuphezu komunye nomunye obhadela umthelo
kasolanga ukufanisa lokha ukubhadela kwesithathu
kokungezelela nakufunekako.
Fumana isaziso sokubhadela esibuya kwa-SARS
namkha sikhuphe kuwebhsayithi, usizalise
bewusilethe kanye nemali yokubhadela.
Ngombana isaziso sokubhadela ngesamazombe begodu
asinamininingwana ekhambelana nonyaka womthelo
othileko, kuqakatheke khulu bona ababhadela
umthelo kasolanga bafake imininingwana
ye-akhawunti kilesi saziso. Nayikuthi
imininingwana elungileko ayikafakwa, ukubhadela
angeze kwathiwa ngekobhadela umthelo olungileko.
Imininingwana ye-akhawunti ibunjwa
ngokulandelako:
Inomboro yereferensi yomthelo yobhadela umthelo
P0003 - etjengisa isikhathi sokubhadela
2005 - etjengisa unyaka wokuhlola.
Inomboro yokubhadela okujayelekileko izakuba
nginasi 1234567123P00032005.
Iindlela ezilandelako zokubhadela i-SARS
ziyatholakala:

Ukubhadelwa komthelo wesikhatjhana kungenziwa
kwelinye nelinye i-ofisi legatja le-SARS,
ngoMvulo ukufika ngeLesihlanu phakathi
kwaka-08h00 no- 15h30, kungafaki amalanga
womphakathi wokuphumula.
Lapho ukubhadela kwenziwa ngeposo,
ngokusebenzisa ibhanka namkha i- ATM, isikhathi
esaneleko sokuposa namkha sokusetjenzwa kufanele
siyelelwe.
Lapho ukubhadela kwenziwa ngokwe-elektroniki,
kufanele kuqalelelwe isikhathi sokuqintelwa
sebhanka yakho kanye nesikhathi sokuvunyelwa
esingathatha amalanga aphakathi kwamabili ukuya
kwamahlanu.
Imininingwana yebhanka:

Amaklayenti abhadela ekhawunthareni kwelinye
nelinye igatja le-ABSA, le-FNB, namkha
le-Nedbank angeze kusatlhogeka bona anikele
ngenomboro ye-akhawunti yebhanka kanye nekhodi
yebhanka lokha nawabhadelako. Lokhu kusebenza
ngokulingana kiwo woke amaklayenti abhanka
nge-inthanethi we-ABSA, i-FNB, i-Nedbank, kanye
ne-Standard Bank.
Ozakufuneka yi:

nomboro yeklayenti yererensi yokubhadela
eneenomboro ezili-19; kanye
nenomboro yokuzazisa yomzuzi/ye-akhawunti
ehlanganiswe nomhlobo othileko womthelo
ukubhadela.
Imininingwana le itjengiswe emtlolweni
wobufakazi bokubhadela beforomo le-IRP 6.
Ukubhadela okungakhambisani nenomboro
yereferensi yokubhadela okukhulunywe ngayo
ngehla kanye nenomboro yomzuzi yokuzazisa angeze
kwamukelwa.
Nayikuthi ilanga lokugcina lokubhadela liwela
ngaphasi kwelanga lokuphumula namkha lepelaveke,
ukubhadela kufanele kwenziwe ngelanga lokugcina
lokusebenza elingaphambi kwelanga lokuphumula
namkha lepelaveke. Nawufuna imininingwana
ezeleko qala iwebhsayithi ye-SARS
kwa-www.sars.gov.za

Tjheja:
Isikhathi sesithathu sokubhadela kufanele
sisekelwe engenisweni yamambala etheliswako,
njengombana umnqopho walokhu kubhadela
kukghonakalisa wena bona ukwazi ukubhadela
umahluko ophakathi komthelo wabasebenzi kanye
nomthelo kasolanga osele ubhadelwe enyakeni
kanye nesikolodo esizeleko somthelo saloyo nyaka
womthelo.
Funda imiHlahlandlela ye- IRP 12 Guidelines
nawufuna irhelebho lokuzalisa iforomo lakho
le-IRP 6.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) (UmThetho
womThelo weNgeniso - iTjhejuli yesiNe)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo anikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
Return for the third provisional tax payment
(IRP 6) (Iforomo lokubhadelwa kwesithathu
komthelo kasolanga)
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :20 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IforomoLokubhadelwaKwesibiliK.2007-05-18.nr.txt</fn>
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo kasolanga



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
iPAYE
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Iforomo lelwazi mazombe
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
w
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha neSARS


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Umthelo wengeniso wekampani





Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lapho umuntu arhola ingeniso etheliswako
engaweli ngaphasi kokudoswa kwe-SITE namkha
i-PAYE (isibonelo, inzuzo, irente namkha
ingeniso yebhizinisi), kufanele abhadele umthelo
kasolanga ngalengeniso. Ukubhadelwa komthelo
kasolanga kwenziwa esikhathini esiziinyanga
ezisithandathu.
Umthelo kasolanga uhlose ukurhelebha ababhadela
umthelo ukuhlangabezana neenkolodo zomthelo
esikhathini esilandelanako kunokobana babhadele
imali enengi kanye ngonyaka ngesikhathi
sokuhlolwa. Umthelo kasolanga obhadelwako
uzakususelwa emthelweni wengeniso wokugcina
(umthelo ojayelekileko) umuntu okufanele
awubhadele enyakeni wokuhlola ofaneleko.
Umuntu okoloda ukubhadela umthelo kasolanga
kufanele kungakapheli amalanga ama-30
wokukoloda, enze isibawo ngomtlolo sokuzitlolisa
e-ofisini legatja le-South African Revenue
Service (SARS). Ukubhalelwa kukwenza njalo
kuzakuba nomphumela wenzuzo nehlawulo
ekubhadeleni kwangemva kwesikhathi ekulethweni
sekudlule isikhathi kwamaforomo.
Ilanga lokugcina lokubhadelwa komthelo kasolanga
akusi ngemva kwelanga lokugcina lonyaka
wokuhlola namkha ilanga lokugcina elivunyiweko
lonyaka weemali.
Tjheja: (kusebenza kuphela ebantwini nama-trust)
Lapho ukuphela konyaka weemali kaFeberbari
kuletha ubudisi begodu ukuvunywa kufunyenwe
kwa-SARS ukuletha iintatimende zeemali ngelanga
elinye ngaphandle kokuphela kwakaFeberbari,
abantu abanjalo godu bangabawa ukuvunywa
kokuletha amaforomo womthelo kasolanga
ngokukhambisana nokuphela konyaka weemali
ovunyiweko. Yoke enye ingeniso kodwana ihlala
enyakeni wokuhlola ophela ngomhlaka 28/29
Feberbari.
Balisisa umthelo kasolanga ngendlela elandelako
esikhathini sesibili:
isamba soke somthelo olinganisiweko wonyaka
ozeleko
umthelo womsebenzi omncani obhadelwe unyaka woke
imali yerhelebho encani emakhredithini womthelo
wangaphandle unyaka woke
imali encani ebhadelwa esikhathini sokuthoma.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Bhadela ngesaziso esibekiweko seforomo IRP6
ngomhlaka namkha ngaphambi kwamalanga wokugcina
wokubhadela.
Iindlela ezilandelako zokubhadela i-SARS
ziyatholakala:

Ukubhadelwa komthelo wesikhatjhana kungenziwa
kwelinye nelinye i-ofisi legatja le-SARS,
ngoMvulo ukufika ngeLesihlanu phakathi
kwaka-08h00 no- 15h30, kungafaki amalanga
womphakathi wokuphumula.
Lapho ukubhadela kwenziwa ngeposo,
ngokusebenzisa ibhanka namkha i- ATM, isikhathi
esaneleko sokuposa namkha sokusetjenzwa kufanele
siyelelwe.
Lapho ukubhadela kwenziwa ngokwe-elektroniki,
kufanele kuqalelelwe isikhathi sokuqintelwa
sebhanka yakho kanye nesikhathi sokuvunyelwa
esingathatha amalanga aphakathi kwamabili ukuya
kwamahlanu.
Imininingwana yebhanka:

Amaklayenti abhadela ekhawunthareni kwelinye
nelinye igatja le-ABSA, le-FNB, namkha
le-Nedbank angeze kusatlhogeka bona anikele
ngenomboro ye-akhawunti yebhanka kanye nekhodi
yebhanka lokha nawabhadelako. Lokhu kusebenza
ngokulingana kiwo woke amaklayenti abhanka
nge-inthanethi we-ABSA, i-FNB, i-Nedbank, kanye
ne-Standard Bank.
Ozakufuneka yi:

nomboro yeklayenti yererensi yokubhadela
eneenomboro ezili-19; kanye
nenomboro yokuzazisa yomzuzi/ye-akhawunti
ehlanganiswe nomhlobo othileko womthelo
ukubhadela.
Imininingwana le itjengiswe emtlolweni
wobufakazi bokubhadela beforomo le-IRP 6.
Ukubhadela okungakhambisani nenomboro
yereferensi yokubhadela okukhulunywe ngayo
ngehla kanye nenomboro yomzuzi yokuzazisa angeze
kwamukelwa.
Nayikuthi ilanga lokugcina lokubhadela liwela
ngaphasi kwelanga lokuphumula namkha lepelaveke,
ukubhadela kufanele kwenziwe ngelanga lokugcina
lokusebenza elingaphambi kwelanga lokuphumula
namkha lepelaveke. Nawufuna imininingwana
ezeleko qala iwebhsayithi ye-SARS
kwa-www.sars.gov.za
Tjheja:
Amaforomo we-IRP 6 wesikhathi sesibili kufanele
alethwe nanyana ngokuya kokubalisisa,
kunganamthelo obhadelwako.
Ukubhadelwa kwesibili komthelo kasolanga
kufanele kusekelwe esilinganisweni sengeniso
etheliswako esilingana nenani elisisekelo namkha
inani lamambala lengeniso etheliswako yonyaka
loyo.
Ungafanelwa kubhadela umthelo ongezelelweko
nayikuthi isilinganiso sakho sengeniso
etheliswako singaphasi kwamaphesente ama-90
wengeniso yamambala etheliswako begodu ingaphasi
kwenani elisisekelo.
Yenza isiqiniseko sokobana amaforomo we-IRP6
alethwa e-ofisini legatja le-SARS kusese
nesikhathi ngaphambi kwelanga lokugcina
lokubhadela. Lokhu kuzakuqinisekisa bona isibawo
sakho siyafunyanwa begodu sisetjenzwa
ngesikhathi begodu awuzukubhadela iimali
zehlawulo nenzuzo.
Isiquntu sesaziso sokubhadela seforomo le-IRP 6
manje sisekhasini elinye. Iforomo lakho ngalokho
lingalethwa ngokuhlukana nokubhadela kwakho.
Funda imiHlahlandlela ye-12 IRP 12 Guidelines
nayikuthi ufuna irhelebho ekuzaliseni iforomo
le-IRP 6.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) (UmThetho
womThelo weNgeniso - iTjhejuli yesiNe)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
I-SARS yazise amazinga wokusebenza service
standards azakufakwa esikhathini seminyaka
emibili (2005 ukuya ku-2007). Lokha nawuletha
amaforomo wakho i-SARS ihlose:
ukusebenza beyilinganise amaphesente ama-80
wamaforomo womthelo wengeniso azaliswe kuhle abe
atlikitlwa kungakadluli amalanga wokusebenza
ama-90 ukuthoma ngelanga lokufunyanwa
ngesikhathi kunomsebenzi omnengi (ngoJulayi
ukufika ngoFeberbari) begodu kungakapheli
amalanga wokusebenza ama-34 wokufunyanwa
ngesikhathi umsebenzi umncani (ngoMatjhi ukufika
ngoJuni)
ukusebenza amaforomo we-VAT ne-PAYE kungakapheli
amalanga ama-20 wokusebenza wokufunyanwa kwawo
ukusebenza amaforomo wokuthumela ngaphandle
newokuletha ngenarheni amaphesente ama-90
alethwe ngokwe-elektroniki kungakapheli
ama-awara
wokufunyanwa kwawo begodu kungakapheli ama-awara
ama-24 kilawo alethwe ngesandla.
Tjheja:
Nayikuthi umjameli uqalene neendaba zakho
zomthelo, yenza isiqiniseko sokobana i-SARS
iyaziswa ngalokhu. Lokhu kuzakuvikela wena
begodu kuqinisekise bonyana i-SARS ayibeki
ilungelo lakho lokuziphilela ipilo yangeqadi
nangefihlo engozini.
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo anikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
Return for the second provisional tax payment
(IRP 6) Individual (Iforomo lokubhadelwa
kokuthoma komthelo kasolanga umuntu)
Return for the second provisional tax payment
(IRP 6) Trust (Iforomo lokubhadelwa kokuthoma
komthelo kasolanga i-Trust)
Return for the second provisional tax payment
(IRP 6) Company or close corporation (Iforomo
lokubhadelwa kokuthoma komthelo kasolanga
iKampani namkha i-close corporation)
Isaziso sokubhadela sinanyathiselwa eforomini
IRP 6.
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :07 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IforomuLesibawoSomf.2007-05-18.nr.txt</fn>

IFOROMU LESIBAWO SOMFUNDALIZE LEZIQU EZIPHAKEMEKO

KUSETJENZISWA YI-OFISI KWAPHELA
INOMBORO YOKUREJISTARA (IKHOWUDI YEMIDANA)
IDEYITHI ESIFIKE NGAYO





Tshaya ngetshayo ? ngebhokisaneni elifaneleko
Isino


Umvumo

Ithiyetha Nethiyetha Yomvumo


Ukugida Nokuthiywa Kwegido

Imitlolo


Ubukghwari Obubukelwako

Iimfundonengi


Okhunye (nqophisa):


ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA

ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






I-ADRESI YEKHAYA




IKHOWUDI YOKUPOSA






IDROBHA
ISIGODI (UMASIPALADA)
IPHROVINSI







INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe? ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili (2) )
Ngeposi


Ngefeksi

Nge-imeyili

Ngefoni

Nge-SMS


ISIGABA 2: IMINININGWANA YESIFUNDO

2.1 Isifundo Onqophe Ukusithatha


2.2 Ubude Besikhathi Sesifundo


2.3 Umnyaka Ofuna Ukufunda Ngawo


2.4 Itjho isikhathi ofuna ukusizwa ngaso ngeemali.
From

20__ /__ /__
To
20__ /__ /__
2.5 Sibawa isibawo sakho siphekelelwe makhophi afakazelweko womunye wemitlolo elandelako:
(a) Ubufakazi bokuthi uthethwe esifundweni ofuna ukusithatha
(b) Incwadi ekumemela ukufunda isifundo osifunakwesi

ISIGABA 3: IMINININGWANA YEZIKO LEFUNDO

3.1 IZIKO LEFUNDO / ISIKOLO


3.2 I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






3.3 UMNYANGO


3.4 ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO:
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




3.5 UMUNTU EKUNGATHINTWANA NAYE EMNYANGWENI / UMNYANGO WEEMALI ZOKUFUNDA
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI



3.6 AMAZIKO WEFUNDO OKHE WAFUNDA KIWO. TLOLA KWAPHELA LAWO APHATHELENE NEFUNDO YAKHO YEZIQU EZIPHAKEMEKO.
IBIZO LEZIKO LEFUNDO
ISIFUNDO
UMNYAKA

















ISIGABA 4: UBUFAKAZELO

4.1 Ubufakazelo
Tlola amabizo AMATHATHU wabafakazeli abazijameleko. Kungaba bafundisi / botitjhera abakufundisako njenganje namkha abasandukukufundisa. UNGATLOLI amabizo wamalungu womndenakho namkha abangani bakho. FAKA UBUFAKAZELO OBUTLOLIWEKO NOBUTLIKITLWE BAFAKAZELI BAKHO esibawenesi.

4.1.1 Umfakazeli 1
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






IFONI


INOMBORO YEFEKSI


4.1.2 Umfakazeli 2
ISIKHUNDLA
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA








IFONI


INOMBORO YEFEKSI

4.1.3 Umfakazeli 3
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. )
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






IFONI


INOMBORO YEFEKSI






ISIGABA 5: IIMALI

Zoke iindleko kufuze zivezwe ngeRanda leSewula Afrika.

5.1 Ihlathululo yeendleko zomnyaka MUNYE kwaphela

IMALI YOKUREJISTARA / IMALI YESIBAWO

R

IIMALI ZOKUFUNDA

R

*IINDLEKO ZEENSIZA ZOKUFUNDA NGENYANGA
(R _____________ X ______ ngenyanga)


R
IINDLEKO EZIPHELELEKO ZOKUFUNDA NGEQADI

(1)

R

(2)

R

(3)

R

(4)

R

(5)

R

ITHOTHALI

R



5.2 ABANYE ABASEKELI NGEEMALI


Umthombo Wokusekelwa Ngeemali
Inani Lemali
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Imali Engeniswa Ngeqadi




Ukusekelwa Kwebhizinisi Ngemali




Okhunye (nqophisa):







NFSAS




Umfundalize Wefanelo




Imali Ebolekiweko / Ebolekisiweko




Ngezinye Iindlela



Okhunye (nqophisa):






Ingeniso Yemali Epheleleko Evela Kabanye Abasekeli Ngeemali
R
5.3 Itjho inani lemali oyibawa kwa- NAC
R
5.4 Itjho zoke iimali okhe wasizwa ngazo phambilini.
IDEYITHI
Umnqopho Womfundalize
Iphrojekhthi Namkha Iziko Lefundo
Inani Lemali
20__ /__ /__


R
20__ /__ /__


R
20__ /__ /__


R
20__ /__ /__


R

















5.5 Sekela isibawo sakho sokusizwa ngemali evela kwa- NAC















5.6 Sibawa imininingwanakho yebhanga ( yenza iqiniso lokobana akukho lapha itjhapheke khona )
Umnikazi We-akhawundi

Ibizo Lebhanga


Igatja Lebhanga


Ikhowudi Yegatja Lebhanga








Inomboro Ye-akhawundi

















5.7 Ilizwi Lokuzibopha Komfakisibawo
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.


20__ /__ /__
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO
IDEYITHI


TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO

5.8 Ilizwi Lokuzibopha Lomondli (nakube umfakisibawo usesemncani)
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.


20__ /__ /__
UMTLIKITLO WOMONDLI
IDEYITHI


TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO

ISIGABA 6: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE


Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:

1
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe

2
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo

3
Usihlathululele bona kubayini ubawa umfundalize

4
Amakhophi wamakhotheyitjhini / ikomba yeendleko zokufunda uyifakile

5
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile

6
Ubufakazi obufakazelweko befundwakho ubufakile

7
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokufunda / wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe

8

Usifakile isitatimende sebhanga esingakagaywa ( original ) namkha ubufakazi bemininingwana yebhangakho [ singadluli/ bungadluli eenyangeni ezi-3 ngobudala ]

9
Bufakiwe ubufakazi obutloliweko bokuthi nangambala wamukelwe eziko lezefundo ofuna ukuya kilo namkha obuvela kumfundisi la uyokufunda khona.


Mina, _____________________________ ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.


TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.




20__ /__ /__
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO
IDEYITHI


TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO








1


<fn>DAC-NLS.IhlahluboYokobanaUsidisi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ihlahlubo Yokobana Usidisi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ihlahlubo Yokobana Usidisi
Ukutlhogonyelwa Kwepilo Yabomma
Ukurhululwa Kombungu
Ukurhululwa Kombungu
Ukutlhogonyelwa Kwangemva Kokubeletha


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukubeletha > Dealing with Pregnancy




Ihlahlubo Yokobana Usidisi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ihlahlubo yokobana usidisi yenziwa ngesikhathi
umuntu wengubo angakayi esikhathini
njengokujayelekile nanyana asola bona kungenzeka
abe sidisi. Ihlahlubo yenziwa godu nangabe
kubikwa umlandu wokukata.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezamaPhilo
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Vakatjhela iklinigi yangekhenu nanyana
udorhodera.
Udorhodera uzakuhlahluba umhlambuluko
kanye/nanyana neengazi.
Thola imiphumela yehlahlubo.
Ungakwazi godu ukuthenga ekhemisi ikhithi
yokuzihlahlubela ekhaya, ukghone ukubona bona
usidisi na.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Health Act, 2003 (Act 63 of 2003).
(UmThetho wezePilo yesiTjhaba)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nangabe wenza ihlahlubo yomhlambuluko,
uzakuthola imiphumela yakhona sikhatheso,
kodwana nawenza ihlahlubo yeengazi, imiphumela
ingatholakala ngemva kwamalangana.
[Top]
Iindleko
Ihlelo lemisebenzi lethulwa simahla eklinigi
yangekhenu ngaphandle kobana uzithengela
ekhemisi ikhithi yekhaya yokuzihlahlubela ukuba
sidisi. .
Abodorhodera abazisebenzako bayabhadalisa
ukwenza iinhlahlubo zokuthola bona usidisi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Zalisa iforomo ngemininingwana yakho bunqopha
nawufika eklinigi.
[Top]
Imininingwana yokuthintana



Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :17 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IhleloLetuthukoEdzi.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele




IHlelo leTuthuko eDzimeleleko yeeNdawo zemaKhaya (ISRDP)



?ISEBENZISWANO NOMBUSO ETUTHUKWENI YEENDAWO ZEMAKHAYA?


KHUYINI I-ISRDP:
UMongameli Thabo Mbeki wazisa ngeHlelo leTuthuko eDzimeleleko leeNdawo zemaKhaya (okuyi-ISRDP) ngo-2001. Ihloso yalelihlelo leminyaka elitjhumi kuphelisa umtlhago nokutlhogeka kwetuthuko ngakwezomnotho kanye nokukhuphula izinga lepilo yabantu beendawo zemakhaya.

BOBANI ABAZUZI:
Ihlelo liqale imiphakathi yemakhaya khulu khulu abomma, abantu abatjha nabarholopheleko.

LIFEZAKALISWA KUPHI IHLELO:
Ihlelo lizakwenzelwa eendaweni ezili-13 ezaziwa ngeendawo zokuhlanganyela zemakhaya. Leziindawo zokuhlanganyela zitholakala kibomasipala beemfunda emaphrovinsi alandelako:

(Eastern Cape) PUMALANGA KAPA: Alfred Nzo, Chris Hani namkha O.R Tambo ne-Ukhahlamba.
(Free State) FREYISTATA: Maluti a Phofung
KWAZULU NATALA: Ugu, Umkhanyakude, Umzinyathi neZululand
LIMPOPO NEMPUMALANGA: Sekhukhune neBohlabela
(Northern Cape & North West) TLHAGWINI KAPA NETLHAGWINI-TJHINGALANGA: Kgalagadi
(Western Cape) TJINGALANGA KAPA: IKaroo emaphakathi



KHUYINI OKUTJHEJWA YI-ISRDP?
Ihlelo lihlose ukuqeda umtlhago:
* ngokuqinisekisa ukufikelela efundweni, zepilo, emalini yezabelo zombuso nemakliniki asebenza kuhle asebenzela imiphakathi,
* ngokukhulisa iimakethe zabasebenzi ngokunikela umfutho amahlelo weeNdawo wokuThuthukiswa kwezomNotho
* ukukhuphula ukulethwa kwemisebenzi ? ukufikelela amanzi nokukhambisa isila ngamanzi, igezi namandla, nemisebenzi yemitato
* ukukhuphula zokuthutha ukufikelela iindawo zomphakathi neemakethe zezomnotho, abasebenzeli bamaposofisi ? ukwakha iindlela zokufikelela ukukhuphula zokuthutha
* ukukhuphula ipahla yemali yesitjhaba ? ipahla yamakhaya, ingeniso nokusetjenziswa kwemali

BOBANI ABAFEZAKALISI:
UmNyango wamaPhrovinsi nemiBuso yeeNdawo (dplg) uphathelene nokukhambelanisa ihlelo ezingeni lesitjhaba. Iminyango yamaphrovinsi neyombuso ophakathi izibandakanya ngokunikela ngemithombo nokufezakalisa amaphrojekthi aqakathekileko abonakaleko. I-Independent Development Trust (IDT) ikhonjwe njengomsebenzeli osekelako we-ISRDP.

Indima yombuso wendawo kufezakalisa amaphrojethi avezwe liQhinga leTuthuko eHlangeneko (IDP). Ikoro yangeqadi izibandakanya ngokunikela ngesekelo lemithombo ukusekela ukufezakalisa amaphrojekthi.

INGABE LISEBENZA NJANI IHLELO:
Ihlelo liqaliswe eendaweni ezikhethiweko ngokuya kwemiraro yeendawo yetuthuko namathuba. Ukusekela ngeemali nemithombo kususwa emazingeni amathathu wemibuso nabanye abalingani (ikoro yangeqadi, iinhlangano okungasizo zombuso, namabhizinisi karhulumende, njll). Ihlelo godu likhuphula ikghono lemibuso yemakhaya lokuletha imisebenzi. Kuqalwe amahlelo akhona kwanjesi wombuso ngesikhathi kuthuthukiswa amahlelo amatjha.


NGIMUPHI UMNQOPHO MAZOMBE WE-ISRDP:
Umnqopho mazombe we-ISRDP ?kusebenzisana nemiphakathi nabanye abalingani, ukuqeda umtlhago nokukhuphula izinga lepilo eendaweni zemakhaya ngokusebenzisa ukukhambelanisa okukhutjhuliweko neenhlangano ezifaneleko ezitjheja iindingo zekuhlaleni, zebhoduluko nezokubusa?.

INGABE IMIPHAKATHI IZIBANDAKANYA NJANI:
Omunye wemithethokambiso yehlelo kukuzibandakanya komphakathi. Imiphakathi ingazibandakanya emihlanganweni yehlelo letuthuko ehlangeneko kibomasipala beendawo. Lemihlangano inikela amalunga womphakathi ngamathuba wokuthola nokubeka iindingo ngokuqakatheka kwazo. Umbuso wendawo utjhugulula lokhu kube maphrojekthi walokho okuqakathekileko.

ZITHOLAKALA KUPHI IINDAWO EZILI-13 EZAZIWA NGEENDAWO ZOKUHLANGANYELA ZEMAKHAYA:





MPUMALANGA GAUTENG




Nawungafuna ilwazi elinabileko thintana nomasipala ofaneleko:
Alfred Nzo	Chris Hani OR Tambo

Nom. X Jakuja
Umtato: (039) 254 0201
Feksi: (039) 254 0201

Nom. M A Mene
Umtato: (045) 838 3467
Feksi: (045) 8381582

Nom. M Qithi Umtato: (047) 501 6400
Feksi: (047) 532 4166




Ukhahlamba
Mfundisi Pietersen
Umtato: (045) 971 0158
Feksi: (045)9710432

Kgalagadi
Nom. MK Mmoeimang
Umtato: (053) 712 1001
Feksi: (053)7122502




Bohlabelo
Nom. R Mnisi
Umtato: (013) 773 0337
Feksi: (013) 773 0970


Maluti A Phofung
Nom. T M Manyoni
Umtato: (058) 718 3767
Feksi: (058) 713 0812




Sekhukhune
Tito Nkadimeng
Umtato: (013) 262 4633
Feksi: [013)2622351


Umzinyathi
Nom. Otto Kunene
Umtato : (034) 218 1945 Feksi:(034)218 1431







dplg

UmNyango wamaPhrovinsi nemiBuso yeeNdawo







Ugu
Nom. Khayo Mpungose
Umtato: (039) 682 1150
Feksi:(039)6821720

I-Karoo emaPhakathi
Nom. DD Lott
Umtato: (023) 4491000
Feksi: (023)4143675


Umkhanyakude
Dr BV Thabethe
Umtato: (035) 5731536
Feksi: (035)5731386

UmNyango wamaPhrovinsi nemiBuso yeeNdawo
Ks. Mosa Molapo
Umtato: (012) 334-0600
Feksi: (012)334-0955


Zululand
Nom. JHdeKlerk
Umtato: (035) 874 5500 Feksi:(035)8700812

Independent Development Trust
Nom. Mompati Moeng
Umtato: (012) 845-2000
Feksi (012) 365-2476






1





6


<fn>DAC-NLS.IhleloLokukhandelwaKobulelesi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ihlelo lokuKhandelwa kobuLelesi (i-Crime Stop 08600 10 111)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Most accessed services
Isibawo selayisense yabasafundako
Isibawo selayisense yokutjhayela
Ukuvuselelwa kwelayisense yekoloyi
Isibawo selayisense yekoloyi
Ukutloliswa kwekoloyi




Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukusebenza ngomthetho > Ukubika ubulelesi
kwaSouth African Police Service > Ihlelo
lokuKhandelwa kobuLelesi iCrime Stop 08600































Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IimfunoEzingezelelwekoZokutlol.2007-05-18.nr.txt</fn>
Iimfuno ezingezelelweko zokutloliswa ezikweni leSayensi yezeBhoduluko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Serhelebho Leemali Esikimini SesiTjhaba
So
Isibawo Sokuzitlolisa Kwamathomo Esikhungweni
Sefu
Isibawo Sokulinganiswa Kwamazinga Weemfundo
Ezith
Ukuqinisekiswa Kweemfundo Eziphasiweko
Ebuthelelwe
IRherho lesiTjhaba eliZenzakalelako lokuFunyanwa
k
Ukuzitlolisa njengososayensi wemvelo
wesiphrofetjh
Ukuzitlolisa okukhethekileko njengososayensi
wesip
Iimfuno ezingezelelweko zokutloliswa ezikweni
leSa
Ukuzitlolisa njengososayensi wesiphrofetjhinali
we
Ukudluliswa kwesiqunto sokwalelwa ukuzitlolisa
nje
Isibawo Sokutloliswa Kwesikhungo Sangasese
SeFundo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > Iinkhungo zefundo
ephakamileko





Iimfuno ezingezelelweko zokutloliswa ezikweni
leSayensi yezeBhoduluko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukufaneleka okunengi okuhlukeneko ezikweni
lesayensi yezebhoduluko, okunikelwa
mayunivesithi khulukhulu kwesinye isikhathi
kwenza kungakghonakali ukulinganisa ukufaneleka
kunye kilesayensi enamahlangothi amanengi.
Ngalokho kuyatlhogeka kokuthoma ukufunisisa
bonyana umuntu angafaneleka njengososayensi
kwelinye lamaziko wokusebenza
"angakhethiseliko". Lokhu kutjho bona umuntu
angabandulwa njengosokhemisi, ijiyolojisti,
ibhothanisti namkha kwelinye nelinye lamaziko
wesayensi yemvelo begodu ahlangabezane nazo zoke
iimfuno zokufaneleka ngaphambi kobana akghone
ukuzitlolisa ezikweni leSayensi yezeBhoduluko.
Lokhu akutjho ukuzitlolisa kabili. Abantu
abafisa ukusebenza njengabososayensi
bezebhoduluko kufuneka bazitlolise nomKhandlu
weSewula Afrika wamaPhrofetjhini wamaSayensi
wemVelo (i-SACNSP).
Nawuzakufaneleka, kufanele uhlangabezane
neemfuno ezilandelako:

Omunye nomunye umuntu ofuna ukuzitlolisa
njengosoSayensi wesiPhrofetjhinali wemVelo
ezikweni lokusebenza leSayensi lezeBhoduluko
kufanele abe nedigri yeminyaka emine ye-B.Sc,
i-B.Sc. Honours namkha i-B.Tech. emasayensini
wemvelo.
Ukufaneleka: Kuzakufaka ubuncani bakhona
isifundo sinye, ngaphandle kwesayensi
yezebhoduluko, ezikweni lokusebenza elirhenyiswe
kuTjhejuli I yomThetho wamaPhrofetjhini
weSayensi yemVelo ka-2003, kufanele; sifundwe
ngokwandisa ukutjhinga nobubanzi esikhathini
esiminyaka emine; begodu kufanele sisekelwe
ubuncani bakhona eemfundweni ezisisekelo zezinga
I leemfundo zesayensi yemvelo okuyi-fiziksi,
ikhemistri, iimbalo kanye/namkha nebhayoloji.
Ubuncani bakhona amaphesente ama-50 weemfundo
ehlelweni kufanele athathwe njengeemfundo
zesayensi yemvelo. (Qala godu iimfuno emakhasini
13 ukufika ku-14 we-SARNAP. Ukungezelela
kokungehla umuntu ofisa ukutloliswa neziko
leSayensi yezeBhoduluko kufanele akghone
ukunikela ngobufakazi bebandulo ekuPhathweni
kweBhoduluko (isibonelo, ukulinganiswa
komphumela ebhodulukweni, umthetho
wezebhoduluko, njalonjalo). Lokhu kungaba
lihlangothi ledigri yeminyaka emine namkha
ngendlela yeemfundo ezifitjhani. Kufanele ube
nerekhodi elicacileko lomsebenzi okhambelana
nesayensi yezebhoduluko nerhubhululo. Godu wenze
umsebenzi omkhulu owenziwa basebenzi
bezebhoduluko.
AbaKghonakalisi bezeBhoduluko, abaphethe ezinye
iimfundo zokuphathwa kwebhoduluko, kodwana
abangakafumani ibandulo elifaneleko lesayensi
yezebhoduluko, isibonelo, ama-town planners,
sociologists, economists, architects,
namajiyografa abanamadigri we-B.A., angeze
bafaneleka kukuzitlolisa njengabososayensi
bemvelo besiphrofetjhinali. AbaKghonakalisi
bezeBhoduluko abanjalo kufanele babe nabantu
abanebandulo lesayensi lezemvelo eenqhemeni
zabo. Ababawi kufanele banikele ngobufakazi
bokuzibandakanya ubuncani bakhona
emaphrojekthini amabili namkha amanengi.
Amaphrojekthi aqediweko (imibiko) azakutjhejwa,
nakungaba nesitjengiso esinakho koke sokufaka
isandla komuntu. Ukutloliswa yi-Environmental
Assessment Practitioners of South Africa (EAPSA)
kuzakuthathwa njengobufakazi obaneleko
bokungehla. Ungezelela, ilwazi lamakhonferensi
akhanjelweko kufanele linikelwe, amaphepha
wesayensi kanye nemitlolo eveziweko.
Amahlangothi wokuzitlolisa angendlela
elandelako:
USosayensi wemVelo wesiPhrofetjhinali
(Pr.Sci.Nat.)
USosayensi wemVelo oFuna umSebenzi
(Cand.Sci.Nat.)
USosayensi wemVelo oQinisekisiweko
(Cert.Sci.Nat.)
Nawufuna ilwazi elinabileyo, yiya ku-website
ye-South African Council for Natural Scientific
Professions. (umKhandlu weSewula Afrika
wamaPhrofetjhini wamaSayensi wemVelo)
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo elitholakala
emKhandlwini weSewula Afrika wamaPhrofetjhini
wamaSayensi wemVelo. Isibawo kufanele
siphekelelwe yimali yokuzitlolisa. UmKhandlu
uzakutlolisa bewukunikele isitifikhethi
sokuzitlolisa nayikuthi uyaneliswa bona
uneemfuneko zefundo ezifaneleko kanye nelemuko
njengokuqunta komKhandlu.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Academy of Science of South Africa Act, 2001
(Act 67 of 2001) (UmThetho we-Akhademi yeSayensi
yeSewula Afrika)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuzitlolisa kungathatha iimveke ezisithandathu
ukufika kwezibunane kuye ngokulethwa kwemitlolo
efunekako. Ukuhlungwa komuntu kungenziwa nawe
siqhema sabantu ubuncani bakhona ababili
abakhonjwe yiKomiti yokuYelelisa
yesiPhrofetjhinali ye-SACNASP efaneleko.
Ukulinganiswa kweembawo yi-PAC efaneleko,
ukuvunywa yiKomiti yokuTlolisa ye-SACNASP kanye
nokuqinisekiswa mKhandlu ozeleko. Umphumela
wokulinganiswa angeze waziswa bekube ngemva
komhlangano womKhandlu.
UmKhandlu ungala ukutlolisa umbawi:

nayikuthi ngemva kokuthoma ukusebenza
komThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika
ka-1993 (umThetho weNomboro 200 ka-1993), umbawi
ufunyenwe anomlandu, ngaphakathi kweRiphabhligi
namkha lapha khunye, bewagwetjwa ukudosa ejele
isikhathi esidlula iinyanga ezintathu namkha
ihlawulo kunokudosa ejele kilokho
nayikuthi umbawi uthathwa yiKhotho ePhakamileko
njengongakaphili kuhle ngokomkhumbulo namkha
ingqondo namkha uvalelwa ngaphasi komThetho
wokuPhila kuhle ngokweNgqondo (Mental Health
Act, 1973 (umThetho weNomboro 17 ka-1973)
nakusajanyiswe ukuzitlolisa kombawi ngebanga
lokujeziswa okubekwe phezu kwakhe ngaphasi
kwalomThetho
nayikuthi umbawi ususiwe e-ofisini le-trust
ngebanga lokungaziphathi kuhle
nayikuthi umbawi mumuntu otjhonileko
ongakabuyiselwa ebujameni bangaphambilini
ukutjhona kwakhe okwabangwa kungatjheji namkha
kungazi umsebenzi okuwela ngaphasi kwehlangothi
mayelana nalo enza isibawo sokutloliswa.
UmKhandlu uzakwazisa ngomtlolo nayikuthi isibawo
sakho sokutloliswa saliwe
Ungadlulisela phambili isiqunto somkhandlu
kungakapheli amalanga ama-30 (ukukhambelana
nekambiso yokudluliswa kweenqunto).
Kufanele wenze isibawo sokuvuselelwa
kokuzitlolisa emKhandlwini, ubuncani bakhona
iinyanga ezintathu ngaphambi kokuphela
kokuzitlolisa (ukukhambelana nokuvuselelwa
kokuzitlolisa).
[Top]
Iindleko
1 Apreli 2006 bekube ngu 31 Matjhi 2007:


USosayensi wemVelo wesiPhrofetjhinali
(Professional Natural Scientist):R580 ngokuya
kweziko elinye nelinye lokusebenza
USosayensi wemVelo oFuna umSebenzi:
Candidate Natural ScientistR320 ngokuya kweziko
elinye nelinye lokusebenza
USosayensi wemVelo oQinisekisiweko (Certificated
Natural Scientist):R380 ngokuya kweziko elinye
nelinye lokusebenza
Imali yokutlolisa: Ukwenziwa ngcono ukusuka
ku-"Cand.Sci.Nat" ukuya ku-"Pr.Sci.Nat"R580



Ukubhanka ngokwe-elektroniki nokudibhozida
bunqopha: Sibawa usebenzise ama-initjhiyali
nesibongo ukufanisa ukubhadela kwakho
estatimendeni sakho sebhanka bewufeksele
ubufakazi bokubhadela kanye nekhasi lokuTHOMA
leforomo lesibawo sakho enomborweni ethi 012 841
1057.
Imininingwana yebhanka:
Umzuzi: SA COUNCIL FOR NATURAL SCIENTIFIC
PROFESSIONS namkha i-SACNASP
NEDBANK, Silverton; iKhodi yeGatja: 164445:
iNomboro ye-Akhawunti: 1644292289
(okuyi-current)
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for Professional Registration
(Isibawo sokuTlolisa kwesiPhrofetjhinali)


[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 841 1075/50
Ifeksi:012 841 1057
I-adresi yendawo:Council for Geoscience, Suite
B313, 280 Pretoria Road, Silverton, 0127
I-adresi yeposo:Private Bag X540, Silverton,
0127
E-mail:sarnap@geoscience.org.za
Web:www.sacnasp.org.za









Yabuyekezwa kokugcina :18 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IindingoZeemaliNezabelo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Iindingo zeemali nezabelo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Iindingo zeemali nezabelo
Zamaphilo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Umhlalaphasi nobudala > Iindingo zeemali
nezabelo



Iindingo zeemali nezabelo





















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IinghonghoyiloNgokuhlongakalaE.2007-05-18.nr.txt</fn>
Iinghonghoyilo ngokuhlongakala ekuvalelweni mapholisa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

ISentha ye10111 namaPholisa weMmoyeni
Ukubika ubulelesi ngokungazivezi
Ukubika umuntu olahlekileko
Ukubika ubulelesi ngokungazivezi
Ukubika ukutlhoriswa kwabantu abadala
Iinghonghoyilo ngokuhlongakala ekuvalelweni
maphol
Ubulelesi bokwetjiwa kweemali be419 nebelotto
Ihlelo lokuKhandelwa kobuLelesi iCrime Stop
08600


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukusebenza ngomthetho > Ukubika ubulelesi
kwaSouth African Police Service




Iinghonghoyilo ngokuhlongakala ekuvalelweni
mapholisa

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ungenza isinghonghoyilo namkha wazise iPhiko
eliziJameleko eliPhenya iinNghonghoyilo
ngamaPholisa (i-ICD) ngokuhlongakala
ekuvalelweni mapholisa, ngebanga lesenzo
samapholisa, lokutlhorisa ngokufuna ilwazi
namkha lobuhlanga. Lokhu kubizwa
ngesinghonghoyilo seHlangothi I.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yePhiko eliziJameleko eliPhenya iiNghonghoyilo
ngamaPholisa (Independent Complaints
Directorate)
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Bika ukuhlongakala ekuvalelweni mapholisa
ngomtato namkha ngomtlolo e-ofisini eliseduze
le-ICD namkha zalisa iForomo lokuBika
isiNghonghoyilo bewulifeksele e-ofisini
eliseduze le-ICD.
Nikela i-ICD ngelwazi elilandelako:

Igama nemininingwana yokuthintana yakangazimbi
kanye /namkha yomnghonghoyili.
Igama nesikhundla sepholisa.
Igama lesitjetjhi samapholisa namkha
lakamasipala lapho umsolwa wepholisa asebenza
khona.
Inomboro yomlandu yamapholisa, nayikhona.
langa, isikhathi kanye nobunjalo bokubhalelwa
kurhelebha ungazimbi.
Imininingwana kafakazi nakakhona.
I-ICD izakuphenya indaba ngokukhambela indawo
yesehlakalo sobulelesi kanye nokufumana
iintatimende kibofakazi.
I-ICD izakuthumela umbiko oneemphakamiso
kuMnqophisi wokuTjhutjhiswa komPhakathi kanye
nekhophi yomBiko wamaPholisa weSewula Afrika
eklayentini.
I-ICD izakuthumela umbiko wokuvela ekhotho kanye
nomBiko wamaGadango athethwe yi-SAPS
eklayentini. I-ICD izakuthumela umbiko
wokufunyanwa umlandu, wokurarhwa komlandu namkha
wokutjhatjhululwa eklayentini.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Police Service Act, 1995 (Act 68
of 1995) Section 53 (2) (IsiGaba 53(2) somThetho
wamaPholisa weSewula Afrika)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuphenya kungathatha amalanga ama-30 namkha
ukudlula lapho kuye ngobumbi bomlandu.
Ukukhutjhwa kwemibiko yokuthoma neyokugcina
kungathatha amalanga ali-180.
Kungathatha ama-awara ama-48 ukufaka imibiko
ebuthelelweni lekhompyutha.
Ukukhutjhwa kwesiphakamiso sokugcina kungathatha
amalanga ali-14 ngemva kokufunyanwa kwemibiko
yesitheknikali.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi
[Top]
Amaforomo azaliswako
Complaint Reporting Form (IForomo lokuBika
isiNghonghoyilo)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :06 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.Ikhasi8.2007-05-18.nr.txt</fn>
IKHASI 8

Kwenzekani Nakube Ivaliwe I-akhawundi Yebhanga La Imali Bekufuze Ifakwe Khona?
* Nikela ikhotho imininingwana emitjha yokubhanga.
* IsiPhathimandla sezOndlo sizakwazisa ummangalelwa ngemininingwanakho yokubhanga emitjha kunye nangemali ayikweledako.
* Imininingwana emitjha yokubhanga izakutlolwa efayeleni yesondlo.

Kwenzekani-ke Nakufumaniseka Bona Umuntu Othatha Imali Uyagula, Akasakghoni Ngenca Yokuqhwala, Uyabhubha Namkha Akakho Enarheni Le?

* Nakube umuntu othatha imali uyabhubha, umAbi weliFa lomfakisibawo namkha umOndli womntwana unikelwa imvumo yokuthatha imali leyo.
* Nakube umuntu othatha imali uyagula, uyaqhwala namkha nakube mhlamunye ukelinye ilizwe ngesikhatheso, kufuneka bona kukhethwe umuntu wesithathu. Lokhu-ke kungenziwa ngokuthi kuvezwe incwadi yaMandla weGcwetha evumela umuntu wesithathu ukuthi kungaba nguye ongayokuthatha imali yesondlo.

Nakungasinjalo, kungathintwana nomNyango wezeHlalakuhle ( i-Social Worker ) kubawiwe isizo khona.

Ngitjhingaphi Nangifuna Isizo Lamalungelo Wokwelusa Umntwana Nawokukghona Ukubona Umntwana?

Nawufuna isizo malungana namalungelo wokwelusa nokukghona ukubona umntwana, bonana ne-ofisi yeGcwetha lomKhaya.

Eminye imininingwana malungana nalokhu thintana ne:
Department of Justice and Constitutional Development
Chief Directorate: Promotion of the Rights of Vulnerable Groups
Ifowuni: ( 012) 315-1378/9
Ifeksi: ( 012 ) 357-8188

Ezinye Iinomboro:

Eziphathelene nommongo wendaba : Court Services, Department of Justice and Constitutional Development.
Eziphathelene nokuTlama neenJamiso : Unigraph ( Pty) Ltd, 011 885 1957.

IKHASI 1

Ngiyifuna Njani Imali YesOndlo?

Ekufuze Ukwazi!

IKHASI 2

Ivulwe Ngaziphi Iinkhathi IKhotho?

Ama-awa womsebenzi:
NgomVulo ukuyokufika kuLesihlanu:
07:45 ? 16:15

Ngitjhingaphi Nangifika EKhotho?

Thoma ntanzi ngokuyokubawa isizo eTafuleni yezokwAzisa, abalapho ngibo-ke abazakulayela bona utjhingephi.

IKHASI 7

Ngizakwazi Njani-ke Bona Imali Ingenile Na ?
* Soke isikhathi thoma ngokufowuna ntanzi ngaphambi kobana uze eKhotho, ukwenza iqiniso lokobana imali ingenile ngaphambi kobana ungeza.
* Nakube imali ayikangeni, iKhotho izakuthoma ngokulinga ntanzi ukufunisisa bona imali leyo ibhadelwe na, bese kuthi nakube ayikabhadalwa, ikutjele-ke bona wenzeni ukusukela lapho.

Ngizakulinda Isikhathi Eside Kangangani Ukuthi Imali Ingene?

* Ukuthi imalakho ingena nini kuzakuya ngedeyithi ebekwe mLayo weKhotho.
* Umuntu ekufuze abhadale imali leyo kufuze bona imali leyo ayibhadale ekhotho, bese ikhotho yona-ke iyidlulisela kuwe.

Iinzathu Zokuriyada Kokungena Kwemali

* Kungaba kukuthi amakhomphiyutha awasebenzi.
* Kungaba kukuthi imali leyo ayitholakali, ngenca yokuthi kusetjenziswe inomboro yokulayela engakalungi yokunqophisa imali leyo la kufuze inqophe khona.

Khumbula-ke bona imali efakwe ebhanga ngeTJHEGE ITHOLAKALA KWAPHELA ngemva KWAMALANGA ALIKHOMBA.

Ngithatha Magadango Maphi-ke Nakube Angiyitholi Imali E-akhawundinami?

* Bawa isitatimende esipheleleko ( hayi esirhunyeziweko ) se-akhawundakho yebhanga ebhangakho namkha ku-ATM.
* Letha isitatimendeso neBhugwanakho/noMazisakho eKhotho.
* IKhotho-ke izakukhupha idarhfari yokummangalela umuntu ekufuze abhadale imali leyo.

Nakube Ngimi Obhadala Imali Yesondlo, Yini Ekufuze Ngikwenze ?

Ungasebenzisa nanzi iindlela ezilandelako ukubhadala:
* IGanish Order ? ikhamphani osebenza kiyo idosa imali yesondlo emrholwenakho.
* Ukubhadala khetjhi ? uya eKhotho ufike ubhadale imali yesondlo ekhawunthareni.
* Ukubhadala ebhanga ? ufaka imali yesondlo e-akhawundini yebhanga yomuntu omfakela imali.

Indlela ozakubhadala ngayo kufuze bona itlolwe phasi emLayweni weKhotho.

Khumbula:
* Inomboro elayelako ( i-reference number ) enikelwe yikhotho kufuze bona uyinikele ngaso soke isikhathi nakube ubhadala imali yesondlo ngokuyifaka ebhanga yeKhotho.

Soke isikhathi fowuna ntanzi.


IKHASI 6

Kubayini Kufuze Kubekwe Ilanga Ekuyiwa Ngalo Ekhotho?

Ukunikela iKhotho isikhathi sokobana iyelelise lo ommanngalelwako kobanyana azokuba khona ekhotho mzukwanokho.

Kubayini Kufuneka Bona Bobabili Ummangali Nommangalelwa Babe Khona Ekhotho?

Lokhu kwenzelelwa bona kuzokwenziwa isivumelwana sokuthi yimalini iMali yeSondlo efunekako, kutholakale nokuthi lo ekufuze akhuphe isondlo angakghona malini yena.

Yini Ekufuze Ngikusebenzise Njengenomboro Elayelako ( i-reference number )?

* Uzakuthola ifayela ethoma ngo-14/3/2, bese kulandela inomborwakho elayelako oyinikelwa ngabe-ofisini;
* Inomboro le-ke itlolwe eKaradeni lakho lesOndlo eli-orentji.
* Sibawa bona utjho inomboro le qho nakukhona obuza ngakho malungana nendabakho.

Ngizakulindela Isikhathi Eside Kangangani Kobana IKhotho Ibethe UmLayo?

* Lokhu kuya ngesebenziswano phakathi kwalaba ababili, ummangali nommangalelwa. Nakube kuyenzeka ukuthi bobabili bavumelane, imbadalo yokuthoma kufuze bona ibhadalwe njengoba kusitjho umLayo weKhotho.


Ngiziphi Iindlela Engingazisebenzisa Ukuyokuthatha Imali Yesondlo?

* IGanish Order ? ikhamphani idosa imali yesondlo emrholweni wommangalelwa bese iyifaka e-akhawundini yebhanga yeKhotho.
* Ukubhadala khetjhi ? uya eKhotho bafike bakunikele imali yesondlo ekhawunthareni.
* Ukubhadala ebhanga ? ummangalelwa ufaka imali yesondlo e-akhawundini yakho yebhanga.


Indlela Engcono Kinazo Zoke Zokuthola Imali Yesondlo Kukuthi Ingene
E-akhawundinakho Yebhanga.

Ubuhle balendlela yokuthola imali ngilobu:

* Awunamthwalo wokukhamba uye eKhotho.
* Akunandleko zokukhamba.
* Akunasikhathi esikulahlekela ngokufola idresi.
* Awunasidingo sokubawa isikhathi sokutjhatjhululwa emsebenzini kobanyana uyokufuna imali ekhotho.


IKHASI 3

Ngiyifuna njani iMali yesOndlo?

Yini Amalungelwami?

* Kumsebenzi wabo bobabili abazali ukondla umntwanabo.
* Lokhu-ke kubala nokuthengelwa komntwana ukudla, ukumembathisa, ukumtholela indawo yokuhlala, ukumelaphisa nakagulako kunye nokumfundisa.
* Ukuthi iba yimalini imali yesondlo kuzakuya ngokuthi umzali ngamunye urhola malini.
* Bobabili abazali kumsebenzabo ngokulinganako ukukhulisa umntwanabo, nanyana umntwana ubelethwe bangakathathani nanyana abalethwe sebathethene.
* Umuntu owondliswako unelungelo lokwenza isibawo sokuphikisa umlayo wesondlo.
* Kungafakwa isililo eKhotho yesOndlo nakufumaniseka bona umuntu owondliswako akasibhadali isondlo.
* UmLayo wesOndlo ungakhutjhelwa:
- Iindleko zokubelethwa komntwana.
- Iindleko zokondliwa komntwana ukusukela ekubelethweni kwakhe ukufikela mhlazana kuyokummangalwa eKhotho.
- Nakube kupheliswa umtjhado, loyo obekamlingani unelungelo lokondliwa nakube ukondliwa kwakhe kubalwe njengeminye yemibandela ebekwe yikhotho nakuqedwa umtjhado.



Ngingaya Nini Ekhotho YesOndlo?


* Nakube umlinganami akondli umntwana namkha umkhaya woke.
* Nakube ngiyokufaka isibawo sesOndlo kokuthoma.
* Nakube iKhotho yesAhlukaniso ibethe umlayo wokuvulwa kwefayela ikhotho ezakwazisa ngayo umondliswa ukuthi kufuze ayikhuphe nini imali yesondlo, njani nokuthi kuphi.
* Nakube uyokwenza isibawo sokukhutjhulwa namkha sokuncitjhiswa komlayo wekhotho okhona njenganje.

Ngiyiphi IKhotho Ekufuze Ngiyokwenza Kiyo Isibawo Sesondlo?

Fowunela iKhotho yangekhenu yona ezakusiza ngemininingwana efaneleko malungana nalokhu. ( IKhotho esesiyingini la kuhlala khona umntwana ekufuze ondliwe namkha la kuhlala khona umondliswa ).

IKHASI 4

Ngifuna Ukondlisa Umuntu ? Ngenza Njani Ukufaka Isibawo Salokhu?

* Fowunela iKhotho yangekhenu ubuze bona ngiyiphi iKhotho efaneleko la ungafaka khona isibawo sesondlo.
* Fowunela iKhotho yesOndlo leyo uthole bona yini ekufuze uze nakho nawuyokwenza isibawo seMali yesOndlo.
* Iya eKhotho leyo uyokuzalisa amaforomu wesibawo sesOndlo.
* IKhotho izakunikela ilanga ekuzakufanela bona wena nommangalelwa ( umzali omunye obeletha naye umntwana ) niye ngalo eKhotho.
* IKhotho izakukhupha idarhfari iyithumelele ummangalelwa imazise ngayo bona ngelanga elithileko kufuze aye eKhotho.

TJHEJA :
Ihlelo seliloke, ukusukela mhlazana ufaka isibawo sesondlo ukuyokufika mhlazana uthola imali yokuthoma yesondlo lingathatha iimveke eziimbadlwana, kuye ngokuthi abazali bobabili basebenzisana kuhle kangangani malungana nalokhu.

Kuyafuneka Na Bona Ngiye Ekhotho Mathupha?

Thoma ngokufowuna ntanzi ngaphambi kobana uye ekhotho, ukwenza iqiniso lokobana:
* Uya eKhotho efaneleko.
* Uyiphethe yoke imininingwana efaneleko mzukwanokho.
* Uyazi bona ummangalelwa ( umzali omunye obeletha naye umntwana ) kufuzile na bona naye abe khona mzukwanokho.





IKHASI 5

Kufuze Ngiye Ekhotho YesOndlo ? Yini Ekufuze Bona Ngikhambe Nakho?

Yenza iqiniso lokobana uza uphethe lokhu okulandelako:

* IBhugwanakho/UMazisi.
* IBhugwana/UMazisi nesithombe somzali/somuntu ofuna abhadale imali yesondlo.
* Isitatimende sebhanga nakube unayo i-akhawundi yebhanga.
* Irhelo leendleko elihlathulula iindingo zomntwana.
* Amaphepha afakazela iindleko ozibale ngehla, njengencwadi yesitatimende seendleko zamanzi, zegezi, igrowuzari, iintlankana zeentwanyana ozithenga esitolo, iintatimende zezambatho ozibhadalelako, njll.
* Isitlankana somrholo sanje sabo bobabili abazali abasebenzako.
* I-adresi yendawo la kuhlala khona omunye womndeni namkha isihlobo kunye ne-adresi yalapho asebenza khona.
* Ilanga lokuya ekhotho ( nakube selibekiwe ).
* Inomboro elayelako ( i-reference number ) [ nakube seyikhutjhiwe ].
* UmLayo weKhotho ( nakube sewukhutjhiwe ).
* IsiVumelwano sesAhlukaniso ( nakube nitlhalene ngokuqeda umtjhado ).
* Ilanga ekufuze kubhadalwe ngalo.

Ngziphi Iindleko Ezingabalwa Njengeendleko Zomntwana?

* Zamahlalo.
* Zamanzi negezi.
* Zokudla nenye igrowuzari.
* Zezambatho.
* Zemali yesikolo.
* Zokwelatjhwa.
* Zokukhamba.

Kuzakufuneka bona uze uphethe amaphepha azifakazelako zoke leziindleko, ngoba ngaphandle kwalokho IKHOTHO ANGEZE YAKGHONA UKUVULA ICALA.
Amaphepha afakazela iindleko angaba sitlankana somrholo, isitatimende seendleko zegezi, isitatimende semali yesikolo kunye neentlankana zeendleko zokwelatjhwa.



<fn>DAC-NLS.IkholejiYezomthe(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
( OUT COVER )


IKHOLEJI YEZOMTHETHOBULUNGISWA


( Emblem as on the out cover of the English version )





UKUSEBENZA, AMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO KUNYE NEKAMBISO

YA

MABANDLA





IHLANGANISWE NGU	:	GILBERT SONO
WE : PHIKO LEZAKHAMUZI, EKHOLEJI YEZOMTHETHOBULUNGISWA



IKholeji YezomThethobulungiswa, Private Bag X659, Pretoria, 0001, South Africa. Ifowuni: 012-334 7700. Ifeksi : 012-326 4288.

















OKUNGAPHAKATHI IKHASI

1. AMANDLA WAMABANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO ???..

1.1 Isingeniso ??????????.

1.2 UMQONDO OSISEKELO NEKAMBISOLAWULO YAMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO ?..

1.2.1 Ifundiso Yokuphumelelisa ????????????????.
1.2.2 Umqondo Wobufunda ??????????????????
1.2.3 Actor Sequitur Forum Rei Dominis Litis ??????????
1.2.4 Iragelophambili ????????????????????.

1.3 AMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO ANGALINGANISELWA NGEENDLELA EZINTATHU ?????????????????.
1.4 UKWELAMANA KWAMAKHOTHO ESEWULA AFRIKA?????

1.4.1 IKhotho YezomThethosisekelo ???????????????
1.4.2 IKhotho Ekulu YokuDlulisela IinLilo????????????..
1.4.3 IKhotho EPhakemeko??????????????????...
1.4.4 AmaKhotho WaboMarhistrada???????????????..
1.4.5 Amanye Amakhotho Avulwa Namkha Avunywe NgomThetho WePalamende??????????????????????

1.5 AMANDLA WAMAKHOSI NAMAKHOSANA WOKULALELA AMACALA WOMBANGO ??????????????????????????

1.5.1 Isingeniso ?????????????????????????.
1.5.2 UNgqongqotjhe Angalayela AmaKhosi, AmaKhosana Kunye NamaSekela Kobana Balalele Amacala Wombango ???????????????
1.5.3 Iimfuneko Ekufuze Bona Zizaliswe Ngaphambi Kobana IKosi, IKosana Namkha Isekela leKosi Lingasebenzisa Amandlalo Wokusebenza Ngomthetho ???????????????????..???.

1.5.3.1 Ukugunyazwa NguNgqongqotjhe ????????????..
1.5.3.2 Umbango Kufuze Ube Hlangana KwabaNtu AbaNzima Babodwa ?..
1.5.3.3 Amahlalo ??????????????????????.
1.5.3.4 Icala Lekhotho Yombango Elisuselwa EmThethweni WesiNtu Nesikweni ?????????????????????..

1.5.4 Iindaba Ibandla Elinganamandla Phezu Kwazo ??????????.
1.5.5 AmaKhotho WemiKhandlu YomPhakathi ????????????.


2. IKAMBISO YEBANDLA ??????????????????????.

2.1 IKAMBISO ??????????????????????????.
2.1.1 Isijamiso Sekambiso ????????????????????...
2.1.2 Ukwethulwa Kobufakazi ???????????????????
2.1.3 Ukuthathwa Kweenqunto ??????????????????..

2.2 ISAHLULELO NOKUKHUTJHWA KWASO ?????????????

2.2.1 Isahlulelo ?????????????????????????..
2.2.2 Ukusetjenziswa Kwesahlulelo ??????????????????.
2.2.3 Ukudluliswa Kweenlilo Nokubuyekezwa Kwamacala ????????

2.2.3.1 Ikambiso Yokudlulisa Isililo Emacaleni Wombango ?????..
2.2.3.2 Ukudluliswa Kweenlilo Ezabelweni ????????????

2.2.3.2.1 EQwaqwa ?????????????????
2.2.3.2.2 E-Lebowa NeGazankulu ???????????..

3. AMANDLA WAMAKHOSI NAMAKHOSANA WOKULALELA AMACALA WOBULELESI ?????????????????????????..
4. AMAKHOSI NAMAKHOSANA ANGAKANIKELWA AMANDLA ????
5. UBUJAMO BEZINTO EZABELWENI EZAZIZIBUSA ? ZE-TBVC????
5.1 Isingeniso ??????????????????????????
5.2 I-Bophuthatswana ??????????????????????...
5.2.1 Ukusungulwa Nokwakhiwa Kwamabandla ??????????...
5.2.2 Amandla Wamabandla ??????????????????...
5.2.3 Iindaba Amabandla Anganamandla Phezu Kwazo ????????
5.2.4 Iindaba Amabandla Anamandla Phezu Kwazo ?????????.

5.3 I-Transkei ??????????????????????????

5.3.1 Isingeniso ????????????????????????.
5.3.2 Amandla Wokusebenza Ngomthetho Emacaleni Wombango Nekambiso ?????
5.3.3 Amandla Wokusebenza Ngomthetho Emacaleni Wobulelesi Nekambiso ?????
5.3.4 AmaKhotho Wabomaziphathe Beemfunda ???????????.

6. AMABANDLA NOMTHETHOSISEKELO ??????????????..

6.1 Ubujamo BeKhotho KaMarhistrada ????????????????..
6.2 Ubujamo BeBandla ??????????????????????.





UKUSEBENZA, AMANDLA WAMABANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO KUNYE NEKAMBISO YAMABANDLA

1. AMANDLA WAMABANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO

1.1 ISINGENISO

Solo kwathi ndi, abaRholi beNdabuko benza imisebenzi eqakathekileko ngokwahlukahlukana kwayo emiphakathini yabo ngokwahlukahlukana kwayo. Ikulumo ecocwa encwajaneni le iqale omunye walemisebenzi : umsebenzi wokwahlulela wabaRholi beNdabuko. Namhlanje ukulawulwa kobulungiswa eendaweni zemakhaya kuvamise khulu khulu ukuragwa makhotho wabaRholi beNdabuko, amaBandla. AmaBandla phela ngiwo-ke amakhotho wabaRholi beNdabuko, la abaRholi beNdabukwaba benzisa khona ubulungiswa ngokulandela imithetho yesintu. Ngokwesektjheni 211 yomThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika, umthetho wesintu manje sewuvunywa ngokusemthethweni njengomthetho okhambisana nomthetho ongekho eencwadini zomthetho wePalamende ( i-common law). Lokhu-ke kutjho ukuthi amakhotho akakwazi ukugcina kwaphela ngokutjheja? ukuqakatheka komthetho wesintu kezomthetho njengoba bekusenzeka ngaphambi kokuthoma kokusebenza komThethosisekelo, kodwa sekufanele bona umthetho wesintu lo awusebenzise nokuwusebenzisa la kukghonakala khona, ngokuqalelela umthetho osebenza lapho kunye nomThethosisekelo ngokwawo. AmaBandla akhona njenganje ayavumakala eencwadini zomthetho, ngendinyana 16(1) yetjhejuli 6 yomThethosisekelo, yona ethi enye nenye ikhotho - sekubalwe namaBandla ? eyayikhona umThethosisekelo nawuthoma ukusebenza, izakuragela phambili ngomsebenzayo, ngokulawulwa mthetho olawula amakhotho anjengayo. Umsebenzi wamakhotho la ulawulwa mithetho embadlwana eseencwadini zemithetho yePalamende. Imithetho eseencwadini zemithetho yePalamende le ibala nemithetho eyayisebenza ngaphambi kobana iSewula Afrika? ibe nomThethosisekelo, neyezabelo?. Ukuragela phambili ngokusebenza eSewula Afrika eTja kwalemithetho yeminyaka eyadlulako kuvunyelwe yitjhejuli 6 yomThethosisekelo 108 ka-1996 weSewula Afrika. UMongameli waba imithetho le wayabela amaphrovinsi ayifaneleko, ngokwendinyana 14 yetjhejuli 6 yomThethosisekelo. Qala : Report On Traditional Courts & Judicial Functions of Traditional Leaders wangomhlaka 21 kuJanabari 2003: SA Law Commission, ekhasini 1.

___________________________

? Isektjheni 1(1) yomThetho 45 ka-1998 oTjhugululiweko wobuFakazi uthi nanyana ngiyiphi ikhotho ingatjheja ukuqakatheka komthetho welinye ilizwe kunye nokuqakatheka komthetho wabantu bendabuko la umthetho loyo ungakghona khona ukuqinisekiswa : Kwaphela nakube umthetho wabantu bendabuko angeze uphikisane nekambisolawulo yomthethokambiso yomphakathi kunye nobulungiswa bemvelo: Godu nakube angeze kube semthethweni ukuthi ikhotho nanyana ngiyiphi ibethe umlayo othi isiko lelobolo namkha elinye isiko elinjalo seliyinto enyenyisako ekambiswenilawulo enjalo.

? Isibonelo, umThetho 38 ka-1927 wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima njengokutjhugululwa kwawo.

? Iimbonelo: ETranksKei ( UmThetho 6 ka 1983 13/1982 wamaKhosi & ), e-Ciskei ( umThetho 37 ka-1984 ), umThetho 29 ka-1979 wamaBandla weBophuthatswana ), umThetho 8 ka-1984 wemiBusositjhaba yaKwaNdebele kunye nomThetho 9 ka-1990 wamaKhosi neziPhakanyiswa zaKwaZulu.

? UmThetho 32 ka-1944 njengokutjhugululwa kwawo, qala isektjheni 28.

__________________________


1.2 UMQONDO OSISEKELO NEKAMBISOLAWULO YAMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO

Amandla wokusebenza ngomthetho angahlathululwa njengamandla nekghono lokwenza lekhotho lokulalela nokuthatha isiqunto ngombango okhona hlangana kweenqhema ezibangako Graafreinet Municipality v Van Ryneveld?s Pass Irrigation Board 1950 (2) SA 420 (A). Ngalokho-ke amandla wokusebenza ngomthetho asitjela bona ikhotho inamandla maphi, angangangi. Isahlulelo esikhutjhwa ecaleni la ikhotho inganamandla khona sililize lakolize. Nakuqalwa umthetho ongakatlolwa eencwadini zomThetho wePalamende, umqondo wamandla wokusebenza ngomthetho wakhelwe phezu kwekambisolawulo nemithetjhwana embadlwana. Imithetjhwana le isukela emithethweni esetjenziswa ngaphandle kobana itlolwe eencwadini zomthetho wePalamende, kodwa nayo ingafakwa eencwadini zomthetho.
Isibonelo sokufakwa komthetho onjalo eencwadini zomthetho wePalamende mThetho waboMarhistrada. Amandla wokusebenza ngomthetho akhelwe phezu kwemithetjhwana nasi elandelako:

1.2.1 Ifundiso Yokuphumelelisa

Umthetjhwana lo uyisika nobusimeleliso beminye imithetjhwana ephathelene namandla wokusebenza ngomthetho. Ngokomthetjhwana lo, ikhotho nayizakuba namandla wokusebenza ngomthetho kufuze bona inikelwe amandla ukuraga umsebenzayo- Eckards 17. Ikhotho kufuze bona ibe namandla phezu komuntu omangalelweko/obekwa icala kunye nepahlakhe.


1.2.2 Umqondo Wobufunda

Umqondo wobufunda uhlobene nefundiso yokuphumelelisa. Amandla wokusebenza ngomthetho alinganiselwe lapha athoma ukusebenza abe agcine khona. Qala u-Polak ( 1993 ) 2. Amandla wekhotho anomkhawulo wendawo lapha agcina khona ukusebenza.

1.2.3 Actor Sequitur Forum Rei

Lesisitjho nasitjhugululwako sitjho ukuthi ummangali ulandelela ummangalelwa ekundlenakhe. Ummangali nakafuna ukumangalela ummangalelwa, ummangali kufuze bona lokho akwenze ekhotho enawo amandla phezu komuntu omangalelwako nepahlakhe. Ikhotho le kuvamise ukuthi kube yikhotho yendawo la kuhlala khona ummangalelwa, hayi la kuhlala khona ummangali. Nokho-ke kuyenzeka kesinye isikhathi izinto zenzeke ngendlela ehlukileko kunale ejayelekileko, isibonelo: ikhotho ingaba namandla wokusebenza ngecalelo ngoba lokho okubangele ukuthi bekuvulwe icala kwenzeke endaweni engaphasi kwayo. Malungana namaKhotho waboMarhistrada, isektjheni 28 (d) yomThetho 32 ka-1944 wamaKhotho waboMarhistrada uthi ikhotho nayizakukghona ukuba namandla ngenca yalonobangela esiqeda ukumutjho, kuzakufuneka bona icalelo ngokuphelela kwalo libe lenzeke endaweni ewela ngaphasi kwekhotho leyo.

1.2.4 Dominis Litis

Ngenca yemithetjhwana ephalisanako yamandla wokusebenza ngomthetho, kungenzeka ukuthi amakhotho angaphezulu keyodwa abe namandla phezu kwecala linye. Ngoba ummangali uyi-dominis litis ? okutjho ukuthi unelawulo ecaleni lakhe ? unelungelo lokuzikhethela ukuthi angayokumangala kiyiphi ikhotho. Ngokuvamileko ummangali uzikhethela ikundla elungele yena kunobanyana akhethe elungele ummangalelwa.


1.2.5 Iragelophambili

Amandla wekhotho abekwa nakunikelwa abamangali amadarhfari, hayi nakaphumako amadarhfari lawo. Ikhotho inganikelwa amandla engawasebenzisa ecaleni elithileko, ihlala inawo amandla lawo beliphele icala - Standard Credit Corporation Ltd v Bester and Others 1987 (1) SA 812(W) at 819. Nakube ikhotho yayinamandla phezu kwecala elithileko nakunikelwa ummangalelwa idarhfari namkha nakanikelwa ihlelo lekambiso yekhotho ngecalelo, nakungenzeka kube namatjhuguluko enzekako angeze kwemukwe ikhotho amandla ebesele inawo phezu kwecalelo. Isibonelo: ikhotho enamandla phezu kwecala elithileko ngoba ummangalelwa uhlala endaweni engaphasi kwekhotho leyo ngesikhathi kuvulwa icala, izakusolo iliphethe icalelo ngitjho nanyana kungenzeka ummangalelwa athuthe endaweni leyo icala lingakapheli.


1.3 AMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO ANGALINGANISELWA NGEENDLELA EZINTATHU

( Ukuhlathulula nokukhanyisa kuhle ikulumo elandelako le, kulinganiswe ngeKhotho kaMarhistrada ).

* Umhlobo wesimangalo
* Ubungako besimangalo
* Indawo engaphasi kwekhotho ( isifunda ).

Kumsebenzi wesinye nesinye isiphathimandla esingameleko ukwenza iqiniso lokobana ikhotho yaso inawo amandla wokulalela icala eliphambi kwayo. Lokhu-ke kusebenza khulu khulu malungana nokulinganiselwa kwecala/kwesimangalo ngokuthi limhlobobani nokuthi libungako obungangani. Kufuze kutjhejwe-ke ukuthi ngokwamabandla, akunasilinganiselo semali esibekiweko njenganje. Nokho-ke iHlelo eliKhethekileko leKomitjhini yezomThetho ngomThetho wesiNtu ( i-Law Commission Special Project on Customary Law ) liphakamisa bona kuthome ukuba nesilinganiso semali ebekiweko, ngokukhambisana nobulula nokuhleleka kwawo amaBandla?.

La ummangalelwa avela khona ekhotho enganawo amandla phezu kwakhe kodwa yena ummangalelwa kungamhluphi lokho, ikhotho leyo izakuba nelungelo lokuba namandla phezu kwakhe. Ngalokhu-ke ummangalelwa uzabe azinikele ngaphasi kwekhotho leyo - Sektjheni 28(1)(f) yomThetho 32 ka-1944 waboMarhistrata njengokutjhugululwa kwawo. Nokho-ke la kunganammangalelwa ovela phambi kwekhotho, isiphathimandla esingameleko sinesibopho sokuveza indaba yendawo la amandla wekhotho afika naphelela khona. Ngalokho-ke la ummangalelwa avela khona phambi kwekhotho, isiphathimandla esingameleko asikwazi ukuyiveza indaba yendawo la amandla wekhotho afika naphelela khona. Nakube kuvela indaba yokuthi ikhotho ayinamandla wokulalela icala elithileko, kuvamise ukuthi kufuneke ukuthi ummangalelwa aveze ubufakazi bokuthi ikhotho leyo inawo amandla wokulalela icalelo ( qala : Malherbe v Britstown Municipality 1949(1) SA ( C ), kodwa indlela ummangalelwa azikhulumela ngayo ngokuthi ikhotho leyo ayinamandla wokulalela icala lakhe, ingatjhugulula ubujamo bezinto kube nguye ummangalelwa ekufuze bona aveze ubufakazi bokuthi ikhotho leyo ayinawo amandla wokulalela icala lakhe.

1.4 UKWELAMANA KWAMAKHOTHO ESEWULA AFRIKA

Umqondo wamandla wekhotho uyahlobana godu nendlela amakhotho wekhethu eSewula Afrika alandelana ngayo, ngoba umqondo lo usazisa ngokuthi ikhotho ethileko inamandla angangani nokuthi ilinganiselwe ukufikaphi. Ikhotho ingahlala njengekhotho yokuthoma namkha njengekhotho yokudlulisela isililo, kuye ngamandla wokusebenza ngomthetho enawo. Ngokwesahluko 8 somThethosisekelo 108 ka-1996, amakhotho :

1.4.1 YiKhotho YezomThethosisekelo

IKhotho yezomThethosisekelo yikhotho engaphezu kwawo woke amakhotho kiwo woke amacala aphethelene nomthethosisekelo - S 166 & 167, ne

1.4.2 Khotho Ekulu YokuDlulisela IinLilo

IKhotho eKulu yokuDlulisela iinLilo yikhotho engaphezu kwawo woke amakhotho wokudlulisela iinlilo emacaleni angakaphathelani nomthethosisekelo - S 166 & 168.

_____________________
? UmBiko weKomitjhini yezomThetho ngamaBandla ? indinyana 3.4


1.4.3 IKhotho Ephakemeko

Nakukhulunywa ngeKhotho ePhakemeko kubalwa neKhotho ePhakemeko yokuDlulisela iinLilo engasungulwa ngomThetho wePalamende ukulalela iinlilo zamaKhotho aPhakemeko. AmaKhotho la angagweba nanyana ngimaphi amacala ngaphandle kwamacala aqalene neKhotho yezomThethosisekelo kwaphela ? S 166 & 169. IKhotho ePhakemeko kuthiwa amandlayo akhelelwe futhi kiyo ( lokho-ke kutjho ukuthi amandlayo iwathola emthethweni ongakatlolwa eencwadini zomthetho wePalamende).

1.4.4 AmaKhotho WaboMarhistrada

AmaKhotho waboMarhistrada angagweba nanyana ngiliphi icala elitjhiwo mThetho wePalamende. Amakhotho la akanawo amandla wokusola umthetho othileko ngokuthi uphambana nomthethosisekelo namkha amandla wokusola ukuziphatha kwakaMongameli ? S166 & 170. AmaKhotho waboMarhistrada kuthiwa ziindalwa zeencwadi zomthetho wePalamende ( lokhu-ke kutjho ukuthi athola amandlawo eencwadini zomthetho ekusungulwe ngawo amakhotho la ? umThetho 32 ka-1944 wamaKhotho waboMarhistrada.) Amakhotho la godu athola amandlawo nemithethweni eminye ngaphandle komThetho wamaKhotho waboMarhistrada. Ngalokho-ke ikhotho kamarhistrada ayinamandla ngaphandle kwalawo ewanikelwe mThetho wamaKhotho waboMarhistrada neminye imithetho.

1.4.5 Amanye Amakhotho Avulwa Namkha Avunywe NgomThetho WePalamende

AmaBandla awele kilekoro. AmaBandla wamaKhosi namaKhosana avulwa namkha avunywa ngemithetho eyayisebenza ngaphambi kokuthoma kokusebena komThethosisekelo osebenza njenganje. Isibonelo semithetho enje mThetho 38 ka-1927 wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima. Ngokwendinyana 2 yetjhejuli 6 yomThetho womThethosisekelo, yoke imithetho eyathoma ukusebenza ngaphambi komThetho womThethosisekelo isasebenza nanje, izakusolo isebenza, bekube mhlazana itjhugululwako namkha ibulawako. Ngalokho-ke umThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima uzasolo usebenza, bekube mhlazana utjhugululwako namkha ubulawako. NgokomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, akunarhelo elibekiweko lokulamana/lokulandelana kwamabandla. Futhi ayikho nendlela yokudlulisela isililo esisuka ebandla lekosaneni siye ebandla lekosini. Emacaleni wobulelesi newombango maKhotho kaMarhistrada aphethe amandla wokulalela iinlilo ezidluliswako. Qala uMbiko NgamaBandla NemiSebenzi YokwaHlulela YamaKhosi ? 21 Janabari 2003: Ikomitjhini Yezomthetho YeSewual Afrika, ikhasi 4 [ i-Report on Traditional Courts & Judicial Functions of Traditional Leaders ? 21 January 2003: SA Law Commission, p. 4 ] kunye nesektjheni 12(4) ne 12(4) ne 20(6) yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima. Keminye imiphakathi esaphila isintu, kuvamise ukulandelwa ikambiso yokuthi isililo sithoma silalelwe mkhandlu womkhaya, nasibhala ukurarululeka lapho sidluliselwe ekosaneni, nakubhala lapho-ke sesidluliselwa eKosini. Nasisuka eKosini-ke sesidlulela eKhotho kaMarhistrada nakufumaniseka ukuthi nakhona eKosini asirarululeki.


1.5 AMANDLA WAMAKHOSI NAMAKHOSANA WOKULALELA AMACALA WOMBANGO

1.5.1 Isingeniso

Ngaphambi kokubethwa komThetho 108 ka-1996 womThethosisekelo weRiphabhligi yeSewwula Afrika, umthethosisekelo namandla wamakhotho akhethekileko wabaNtu abaNzima eSewula Afrika wawusetjenziswa ngomThetho 38 ka-1927 wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima ? Seymour?s Customary Law in Southern Africa, by JC Bekker ( 1989) 7.

AmaBandla, amaKhotho waboKomitjhinari kunye namaKhotho wokuDlulisela iinLilo zamaKhotho waboKomitjhinari kwakumaKhotho akhethekileko wabantu abanzima eSewula Afrika. Kwathi ngo-1986 avalwa amaKhotho waboKomitjhinari kunye namaKhotho wokuDlulisela iinLilo zamaKhotho waboKomitjhinari?. Amandla wamakhotho la adluliselwa emakhotho wabomarhistrada. Ukusukela lokho-ke amacala hlangana kwabantu abanzima alalelwa makhotho wabomarhistrada ngamandlawo ajayelekileko. AmaKhotho waboMarhistrada wona-ke ayengasebenzisa umthetho wesintu/webandla emacaleni hlangana kwabantu abanzima babodwa. Ngokwesektjheni 1 yomThetho wobuFakazi ka-1988, amaKhotho waboMarhistrada ayengatjheja ukuqakatheka komthetho wesintu/webandla. Ngesikhatheso-ke umthetho wesintu wawungakabukuvunywa njengomthetho wehlelo elikhambisana nomthetho weRiphabhligi yeSewula Afrika. Umthetho wenarha wawunganandaba nabonobangela besenzo sokuthengiselana/sokuvumelana ngomthetho wesintu ( Seymour 7). Ezehlakalweni la kwakukhona khona umuntu onzima nomuntu ongasinzima, kwakusetjenziswa umthetho ongekho eencwadini zemithetho yelizwe kwaphela. Isibonelo, uMarhasa, omumuntu onzima, othethe uBadanile ngesintu umangalela u-Kobus ongasuye umuntu
__________________________

? Isektjheni 1 yomThetho 34 ka-1986 wokuBulawa KwamaKhotho aKhethekileko wabaNtu abaNzima. Customary Law in South Africa, TW Bennet ( 2004 ) ikhasi 141.

__________________________________


onzima ngecala lokungwadla nomkakhe. Lapha kuzakusetjenziswa umthetho ongekho emithethweni yePalamende, ngoba omunye obangako kilelicala akasuye umuntu onzima, u-Kobus. Nakusetjenziswa umthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende, uMarhasa uzakuthathwa njengomuntu ongakathathi, ngalokho-ke icala lakhe lizakuphephuka nommoya, ngoba umtjhado wesintu wawungathathwa njengomtjhado! ( Qala u-Seymour 7).


1.5.2 UNgqongqotjhe Angalayela AmaKhosi, AmaKhosana Kunye NamaSekela Kobana Balele Amacala Wombango

Nngokwesektjheni 12(1) yomThetho ka-1927 wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, uNgqongqotjhe anganikela amaKhosi, amaKhosana kunye namaSekela wamaKhosi amandla wokulalela amacala wombango. Indinyana S12 (1) IFUNDEKA BUNJE: ? UNgqongqotjhe (a). anganikela nanyana ngiyiphi ikosi namkha ikosana eyaziwako namkha ekhethwe ngaphasi kwendinyana encani (7) namkha (8) yesektjheni 2 amandla wokulalela ibe yenze isiphetho ( iqunte ) emacaleni wombango asuselwa emthethweni wabaNtu abaNzima neweSintu alethwe kiyo babaNtu abaNzima abamangalelene bodwa endaweni ephethwe ngiyo; (b). ngokubawiwa yikosi namkha ikosana nanyana ngiyiphi enikelwe amandla ngokwendinyana (a), anganikela isekela lekosi leyo amandla wokulalela libe lenze isiphetho ( liqunte ) emacaleni wombango asuselwa emThethweni wabaNtu abaNzima neweSintu alethwe kiyo zizakhamuzi zabantu abanzima ezimangalelana zodwa endaweni yekosi leyo, KWAPHELA nakube iKosi yomuNtu oNzima, iKosana yomuNtu oNzima namkha iSekela layo ngaphasi kwesektjheni le namkha ngaphasi komunye umthetho angeze libe namandla wokwenza isiphetho ( wokuthatha isiqunto ) ngokutlhalana namkha ukuhlukana kwabantu abathetheneko? . Imibandela enjengale iyatholakala nemthethweni weTranskei ( umThetho 13/1982 nomThetho 6/1983), newe-Ciskei ( umThetho 37 ka-1984), newe-Bophuthatswana ( umThetho 29 ka-1979), neweKwaNdebele ( umThetho 3 ka-1984) ? Qala Bennett ( 1975) 76 namatjhugulukwana athileko wamandla wokusebenza ngomthetho.
Imithetho yamaBandla imumethwe ku-GN R2082 yangomhlaka 29 Disemba 1967.

1.5.3 Iimfuneko Ekufuze Bona Zizaliswe Ngaphambi Kobana IKosi, IKosana Namkha Isekela leKosi Lingasebenzisa Amandlalo Wokusebenza Ngomthetho

Ngokwesektjheni 12(1)(a) no (b), ngaphambi kobana ikosi namkha ikosana namkha isekela lekosana babe namandla wokulalela nokwenza isiphetho secala lombango, kufuze bona kuzaliswe nanzi iimfuneko ezilandelako:

1.5.3.1 Ukugunyazwa NguNgqongqotjhe - Sektjheni 12(1). Qala 1.5.2 ngehla.


1.5.3.2 Umbango Kufuze Ube Hlangana KwabaNtu AbaNzima Babodwa

IKosi, iKosana namkha iSekela leKosana bangalalela amacala ahlangana kwabantu abanzima babodwa kwaphela. UmuNtu oNzima-ke lapha uhlathululwa ku-S35 yomThetho 38 ka-1927 wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima ngalendlela elandelako: ?UmuNtu oNzima uzakutjho nanyana ngimuphi umuntu olilungu lananyana ngimuphi umhlobo wabantu abangabendabuko e-Afrika.? Ukuthi umuntu ungowambala bani kuqakatheke khulu ekuhlukaniseni bona iBandla
linawo na amandla wokugweba icala elithileko.

Nakuqalwa imibandela yokulingana kwabantu ebekwa yiVikelamalungelo, kuvela umbuzo othi kghani lokhu akusibandlululo na. Ngokutjho kwaka-TW Bennett ( 1975) 77, lesi kusiqinteliso esilungileko nesifaneleko ngelungelo lokungabandlululwa. ( Qala ne-S36 yomThethosisekelo.) ? Akunakuzaza ukuthi amabandla aqale ukusiza abaNtu abaNzima, njengoba batlhoge imali nefundo ukuthi bangaya emakhotho wabomarhistrada namkha emakhotho amakhulu?, ngalokho-ke amabandla ayindlela ekhethekileko ewela ngaphasi kweSektjheni 8(3) (a) yomThetho womThethosisekelo - ( Isektjheni 9(2) yomThetho womThethosisekelo omutjha) TW Bennett (1995) 77. Umnqopho omkhulu kuvulela abaNtu abaNzima ikundla ngokukhambisana nalokho ekufuze kwenziwe emasikwenabo ? Bennett (1995) 77. Ecaleni likaBangindawo nabaNye ngokubangisana nesiKhulu somBusosifunda wakwaNyanda nomuNye 1998 (3) SA 262(Tk), kwaquntwa ukuthi nanyana indaba yokuthi umuntu abe ngowombala othileko iliyana namalungelo wokulingana phambi komthetho, kodwa isiqinteliso esihle nesilungileko. Ecaleni likaMhleka noFeni ngokubangisana nesiKhulu somBusosifunda wabaThembu nomuNye 2001 (1) SA 574 (Tk), ngamaphuzu afanako ikhotho yathola ukuphulwa kwelungelwelo akukalungi, akuvumakali. Ikomitjhini yezomThetho ePhepheni lokuCocisana ngamaBandla, iindinyana 6.6.2, iphakamisa bona isulwe imibandela yokubandlulula yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, iphakamisa godu nokuthi amandla wamakhotho abekwe kwaphela ngokuqala ukuthi mhlobobani wecala ekufuze lilalelwe, nangokuqala ukuthi abasecaleni bahlalaphi, kunye nangokuqala ukuthi umthetho wesintu ungena kangangani ecalenelo.


1.5.3.3 Amahlalo

Amagama ekuhlathululwa ngawo usektjheni 12(1) (a) no(b) athi : ? umuntu onzima nakamangalela omunye umuntu onzima ahlala naye ndawonye endaweni engaphasi kweKosi? kwanga atjho ukuthi iKosi nayizakuba namandla wokulalela ibe igwebe icala lombango, bobabili ummangali nommangalelwa kufuze bona babe bahlala endaweni engaphasi kwekosi yalapho. Ngokutjho kwaka-Seymour, ikhasi 15, ukuhlala kwakammangalelwa kwaphela endaweni engaphasi kweKosi kwanele ukunikela iKosi amandla wokulalela ibe igwebe icala lombango. Ecaleni elaliqale hlangothi linye kwaphela lakaNggqongqotjhe weeNdaba zabaNtu, kwathiwa njengoba amagama athi indawo yokuhlala kumagama welimi lomthetho ongekho eencwadini zomthetho wePalamende, ngokunjalo-ke kufuze bona asetjenziswe ngokukhambisana nawo lomthetho ongakatlolwa eencwadini zomthetho wePalamende. Indawo yokuhlala ayitjho ikhaya lomuntu, ngalokho-ke indawo yokuhlala nekhaya lomuntu kufuze bona kuhlukaniswe. Indawo yokuhlala itjho nje lapho umuntu ahlala khona. Umuntu angaba neendawo zokuhlala ezingaphezulu keyodwa ngasikhathi sinye ( Seymour 15 ). Kilobo-ke ubujamo bezinto obunjalo, umuntu uthathwa ukuthi uhlala endaweni la akhona nakukhutjhwa idarhfari ( Seymour 15 ). Akukabukubekwa ukuthi kutjhiwo nini ukuthi umuntu uhlalele futhi endaweni ahlala kiyo. Nokho-ke angeze kwathiwa umuntu uhlala endaweni avakatjhe kiyo; nakuzakuthiwa umuntu uhlala endaweni ethileko kufuze bona abe nokunzinza okuthileko endaweni leyo ( Seymour 15 ). Ikhaya lomuntu kukulapho kuthathwa ukuthi ukhona ngitjho nanyana angekho. U-DSP Cronje no-Heaton? bahlathulula ikhaya lomuntu njenge ??ndawo la umuntu athathwa ukuthi ukhona ukuraga amalungelwakhe nokwenza imisebenzakhe esibopho ngitjho nanyana/namhlazana angekho kiyo indawo leyo.? Umuntu uba nekhaya linye kwaphela ngasikhathi sinye?. Ummangalelwa ongahlali endaweni leyo anganikela ikhotho amandla wokumgweba ngokuzinikela ekhotho leyo?

________________________
? The South African Law of Persons 2nd ed (2003) ikhasi 37

? The South African Law of Person 2nd ed (2003) ikhasi 39, Webber v Webber 1915 AD
239-242.

? Zulu v Mbatha 1937 NAC ( N & T) 6.
___________________________



1.5.3.4 Icala Lekhotho Yombango Elisuselwa EmThethweni WesiNtu Nesikweni

Amandla weKosi namkha weKosana wokulalela icala aphelela emacaleni asukela emthethweni wesintu newamasiko. Ikosi namkha iKosana ayinawo amandla wokulalela icala elisukela emthethweni ongekho hlangana nemithetho yePalamende. Umbandela weSektjheni 12 yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima uwakhaphela ngeqadi amandla weKosi, weKosana namkha weSekela eendabeni eziphathelene nobulize, ukutlhalana namkha ukuhlukana emtjhadweni. Njengoba ngokomThetho wokuVunywa kwemiTjhado yesiNtu umtjhado wesintu sewubekwa ezingeni elilinganako nelomtjhado wesikhuwa begodu nawo njengoba ungaqedwa kwaphela ngesahlukaniso sekhotho, ukuqedwa komtjhado wesintu kuwela ngaphandle kwekoro yamacala ephethwe mabandla??. Nokho-ke amaBandla angalamula eendabeni zemibango yemizi/yemitjhado ngaphambi kwesahlukaniso somtjhado ??. Amabandla solo anawo amandla wokulalela nokugweba iindaba ezisekela umtjhado, isibonelo: nakufuneka bona indoda ibuyiselwe amalobolwayo nakube umkayo uyingwadlele, nakube angeze kwasetjenziswa umthetho ongakatlolwa eencwadini zomthetho wePalamende lapho. Woke amakhotho eRiphabhligi yeSewula Afrika anamandla nekghono lokusebenzisa umthetho wesintu ? qala i-SA Law Commission Report on Conflict of laws, September 1999, ekhasini 2, uqale godu ne-S211(3) yomThetho womThethosisekelo, kunye ne-SI The Law of Evidence Amendment Act 45 of 1988.
Isektjheni 12(1) iwakhaphela ngeqadi amabandla ukulalela amacala wombango asuselwa emthethweni ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende. Ecaleni likaNgwenya noMavana?? kwabekwa ukuthi njengoba umthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende uyasebenza emacaleni wobungwadla, amabandla awanawo amandla wokulalela icala elinjalo. Ecaleni likaNkosi noMdlhadlha?? la kwakufuneka khona ihlawulo ngecala lokukata, ikhotho yokudlulisela iinlilo yabeka bona njengoba umthetho wesintu uvumela icala lobulelesi kwaphela ebujameni bezinto obunjalo, ibandla alinamandla wokulalela icaleli. Nokho-ke la amahlelo womthetho womabili anepengu khona, kwafakazelwa amandla webandla ? qala Cebekulu v Shandu ??. Qala SA Law Commission report on conflict of laws, September 1999, ekhasini 47 fn27. Kufuze kutjhejwe bona ngaphasi kweSektjheni 20(1) yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, abaRholi beNdabuko kuyabavumela ukugweba amacala athileko ngomthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende ngomthetho wesintu, nakube kwaphela ummangalelwa nommangali bababantu abanzima. I-S20(1) (a) inikela amaBandla amandla wokusebenzisa umthetho wesintu nomthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende. Qala i-SA Law Commission report on conflict of laws, September 1999, ekhasini 44 ne-48. Ekuhlawuliseleni ukulutha umuntu wesifazi bona alale nendoda angakazimiseli, ihlawulo ekhutjhiswa owonileko kufuze bona ikhambisane namasiko nemikhuba yabantu abahlawulisako ( abonelweko ) ? qala icala likaMkombo noMathungu??. Kwalawulwa bona amalobolo akhutjhelwa umtjhado wesikhuwa, ngemva kokuhlukana kwalabo abatjhadileko aba licala lomthetho wesintu nesiko lesintu.


___________________________
?? Sektjheni 8(1) umThetho 120 ka-1998

?? Sektjheni 8(5) umThetho 120 ka-1998, Bennett TW, ikhasi 143

?? 1975 BAC 75 (S)

?? 1945 NAC ( N&T) 46

?? 1952 NAC 196 (NE)

?? 1980 AC ( N-E) 79

_____________________________


1.5.4 Iindaba Ibandla Elinganamandla Phezu Kwazo

IBandla alinamandla wokulalela nokugweba amacala wombango nangabe:

* Icala lisuselwa emthethweni ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende, namkha
* Icala lihlangana komuntu onzima nomuntu ongasuye onzima namkha
* Icala lihlangana kwabantu abangasibo abanzima bodwa namkha
* Ecalenelo kungena nendaba yokuqedwa komtjhado namkha
* Icala limalungana nesahlukaniso somtjhado namkha
* Icala limalungana nokuhlukana kwabantu abatjhadileko.

1.5.5 AmaKhotho WemiKhandlu YomPhakathi

Ngokwesektjheni 21A yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, ngemva kokubonisana nomkhandlu womphakathi ngokwesektjheni 2(1) yomThetho 125 ka-1977 wemiKhandlu yomPhakathi, uNgqongqotjhe unikelwa amandla wokunikela umuNtu oNzima amandla wokwengamela indawo namkha ingcenye yendawo, njengokubona kwakhe uNgqongqotjhe, ngendlela efanako yokunikela iKosi namkha iKosana amandla ngokwesektjheni 12 ne-20 yomThetho 38 ka-1927. Ngokwesektjheni 2(2) yomThetho 125 ka-1977, imibandela yesektjheni 12 ne-20 eendabeni ezinje izakusebenza emuNtwini oNzima ekukhulunywa ngaye lo ngokwenziwa kwamatjhugulukwana athileko, njengokutjho kwakaNgqongqotjhe eGazedeni yomBuso. Nokho-ke imibandela le azange kheyisetjenziswe ( Qala Seymour ikhasi 18 la uzakuthola khona bona kwenziwa yini ingasetjenziswa imibandela le.



2. IKAMBISO YEBANDLA

2.1 IKAMBISO

2.1.1 Isijamiso Sekambiso

Igadango Lokuthoma

Ummangali ofisa ukuthathela ummangalelwa igadango uya endaweni la kuhlala khona ummangalelwa akhamba nabofakazi bakhe, nabeluleki bakhe, nabasekeli bakhe kunye nabanye ummangali acabanga ukuthi kuyafuneka babe khona. Nabafika kumsolwa usomkhulumi utjela ummangalelwa icala ummangali alila ngalo ngaye ummangalelwa. Ummangalelwa nakube bekangabalindeli laba abamvakatjheleko akakakatelelwa ukuyiphendula khonokho ngesikhatheso izwangobatjho eza nommangali nabakhambisani bakhe. Ummangalelwa angatjela ummangali nabakhambisani bakhe bona babuye ngelinye ilanga. Ubuhle baleligadango lokuthoma kummangalelwa kukuthi uzakwazi ngokupheleleko ngalokho ekulilwa ngakho ngaye, nokuthi icala asolwa ngalo lilukhuni kangangani ??.

Igadango Lesibili

Ngelanga elitjha ekuvunyelwenwe ngalo, ummangali ubuyelela icala alibeka ummangalelwa phambi kwakhe ummangalelwa nabeluleki bakhe. Abofakazi bamahlangothi womabili bayabizwa nabo. Nanyana kunganamahluleli nje kilobubujamo, kodwa indaba le ikhulunywa sakhotho, begodu koke okukhulunywako kukhulunywa kuqalwe mahlangothi woke ??. Lelihlelo-ke libizwa ngokuthi ?kuthathwa kwegadango? begodu lithathwa njengegadango lokuthoma ecaleni. Nasele ummangalelwa abonile bona icala abekwa lona linamandla kangangani, angalivuma icala; nakalivumileko icala ummangalelwa, lokho kubufakazi obufakazela ummangali ngecala alibeka ummangalelwa. Sele alivumile ummangalelwa icala, sekungakhulunyiswana ngehlawulo. Ngehlangothini lommangali, nakube ubona ukuthi ummangalelwa unamandla ekuzivikeleni kwakhe, angaqunta ukuthi asale alisa angasayi nalo phambili icala alibeka yena ummangalelwa. Lesisigaba-ke sithathwa njengesigaba ?sokuvala icala ( i-?litis contestation?) ??

Igadango Lesithathu

Nakube ummangalelwa uphikelele ngokuphika, nommangali naye ufisa ukuya phambili ngecala lakhe, ummangali angahle adlulele phambili aye eKosaneni yangekhabo egunyaziweko namkha engakagunyazwa??. IKosana engakagunyazwa ayinawo amandla wokukatelela ummangalelwa ukuthi afike ebandla, ngokunjalo godu ayinawo namandla wokukhupha isahlulelo ecaleni. Nakube ummangalelwa uyalivuma icala ebandla lekosana engakagunyazwa kodwa abhale ukuhlawula, ummangali angadlulisela icala lakhe eBandla leKosini la ayokugwetjelwa khona ukuvuma kwakhe icala ??. Nakube kukhona ongakaneliseki ngesiqunto sekosana, angadlulela phambili aye eBandla leKosini. Isahlulelo seBandla leKosini namkha leKosaneni sisibopho, nesigwebo silandela lapho-ke ??. Kunobanyana umuntu ayokumangala eBandla leKosaneni, angavele atjhinge ekhotho enamandla, eliBandla leKosana, iBandla leKosi namkha iKhotho kaMarhistrada ??. IKosana ingasicitha isahlulelo seNduna, kanti neKosi nayo ingasicitha isahlulelo seKosana.

2.1.2 Ukwethulwa Kobufakazi

Ufakazi wethula ubufakazi bakhe ngaphandle kokuthikaziswa. Nanyana ngiliphi ilungu lomKhandlu weKosini namkha nanyana ngiliphi ilungu lomphakathi elikhona lapho lingatjhuka ufakazi ngemibuzo. Lelihlelo-ke liragwa ngehlonipho nangendlela ehlelekileko, ngaphandle kokubekela abakhulumako indlela ethileko yokukhuluma.

2.1.3 Ukuthathwa Kweenqunto

Ngemva kokulalelwa kwabo boke ubufakazi nazo zoke iinkulumo zalabo abazabe bakhona, iKosi, ngokulekelelwa maDuna, ithatha isiqunto ngokukhambisana nomthetho wesintu nangokulandela ihlelo lokusebenzisa ihloko ngemvelo nangendlela elungileko. Nakube isiqunto esinjalo azange khesithathwe phambilini, nasithoma mzukwanokho sesizakuba yikomba ??. Lelihlelo-ke libala nokuvunjululwa kwamaqiniso kunye nokusetjenziswa komthetho phezu kwamaqiniso atholakeleko.

_______________________
?? Seymour - ikhasi 28
?? ndawonye
?? qala ? Dlamini v Nkosi 1954 NAC(N-E) 175
?? Seymour ? ikhasi 29
?? Seymour ? ikhasi 28- 29




?? Seymour ? ikhasi 29

______________________________


2.2 ISAHLULELO NOKUKHUTJHWA KWASO

2.2.1 Isahlulelo

IKosi namkha iKosana ephethe iBandla yenza iBandla. Isahlulelo seKosi namkha seKosana kilelo iBandla sisiphetho, kuye-ke nokho ngelungelo lokudlulisa isililo laloyo osecaleni, ngalokho-ke res- judicata ? Tsautsi v Nene??. Igama elithi ?isahlulelo? litjho umlayo wekhotho/webandla kunye nabonobangela bokuthi kungani kukhutjhwe umlayo onjalo. Nanyana abonobangela kunganasidingo sokobana bakhutjhwe khonokho nakukhutjhwa umlayo, abonobangela abenze ukuthi bekukhutjhwe umlayo loyo kufuze bona bakhanye babonakale emehlweni wekhotho/webandla ngaphambi kobana umlayo loyo ukhutjhwe. Isahlulelo singakhutjhwa, iKosi namkha iKosana namkha iSekela liba-functus officio. Isahlulelo seKosi singaliswa. Umphumela wokulisa isahlulelo ufana nokuthi icala licithiwe ? Komani v Qabongwana ??. IKosi namkha iKosana inesibopho esikatelelako?? sokutlola phasi irekhodi lesahlulelo sayo iyosirejistara e-Ofisini kaMarhistrada kungakapheli iinyanga ezimbili isahlulelweso sikhutjhiwe ? Sektjheni 6 ne-7 GN R2082 ka-1967. Nakufumaniseka ukuthi iKosi ayisitloli phasi isahlulelo sayo bekudlule isikhathi esibekiweko, ngiyo ezakuthwala iindleko zabanikazi becala ? Seymour 17 noBhengu v Mpungose ??. Isahlulelo seKosi namkha seKosana esitlolwe phasi sabe sarejistarwa sithathwa ukuthi silungile, bekube mhlazana kuzakuba nozasiphikisa besilungiswe. Nakube kukhona osola ukuthi isahlulelo esirekhodiweko asikalungi, kufuze bona aziswe lo omunye ebekubangwa naye ecaleni, ngokunjalo neKosi ebeyiphethe icalelo nayo yaziswe ? Kunene v Madoda??.
_____________________
?? Seymour ? ikhasi 30
?? Seymour ? ikhasi 30, Manyosine v Nonkanyakazi NAC 114
?? 1952 NAC (S) 73
?? 1956 NAC (N-E) 201
?? Seymour ? ikhasi 17
?? 1972 BAC (N-E) 124
?? 155 NAC ( N-E ) 75
____________________________
2.2.2 Ukusetjenziswa Kwesahlulelo

Umutjho othi ?sebenzisa isahlulelo? utjho ikambiso la umuntu owoniweko afuna khona ukuzanelisa ngecala enziwe lona. Kufuze bona kulandelwe ikambiso yomthetho wesintu ekusetjenzisweni kwesahlulelo ? Qala S1 ye-GN R2802 ka-1967. Isahlulelo sebandla sisetjenziswa ngokudla ipahla yaloyo onecala, idliwa sithunywa sekosini. Nakube ukudliwa kwepahla kukhambisana nesiko, akunapahla etjhiywako kileyo edliwako ??. Nakwenzekako ukuthi isithunywa sekosini siyalelwa nepahla ekufuze idliwe, indaba le ingangenwa yikhotho kaMarhistrada, yona ezakutlola incwadi enikela isithunywa amandla wokudla ipahla ? Qala S8 ye-GN 2802 ka-1967. IKosi evumako ukuthi ngiyo eyenze ukuthi ipahla idliwe ibe isazi ukuthi ipahla leyo ngeyomunye umuntu ngaphandle kwaloyo onecala, ithweswa umsebenzi wokubuyisela ipahla edliweko leyo la idliwe khona ? Khanyile v Khanyile ??. Nakube isiThunywa seKosini sidla ifuyo yomunye umuntu ngaphandle kwaloyo onecala, umnikazifuyo leyo unelungelo lokuyoyilwela ifuywakhe nanyana kukuphi la azayithola khona, ngitjho nanyana seyithengiselwe omunye imbala ? Hlatshwayo v Hlatshwayo??. NgokomThetjhwana 8(2) we-GN R2082 ka-1967, ukumangalelana ( icala lomuntu wesithathu ) kufuze bona kulalelwe yiKosi ekhuphe isahlulelo, nakungasinjalo kube ngiloyo olandela iKosi ngesikhundla. Ukubhalelwa kulandela ikambiso yesiko kubangela ukuhlawuliswa ? Ndlovu v Thabethe & Others ??. IKosi ayisisithunywa samuntu, ngalokho-ke ukuhlawula eKosini, akusivali isikwelede/akuliqedi icala, ngaphandle-ke kokuthi mhlamunye ihlawulo ekhutjhwa ekosini leyo ikhutjhwe ngokugunyazwa ngiloyo onecala ? Majozi v Majozi ??.


2.2.3 Ukudluliswa Kweenlilo Nokubuyekezwa Kwamacala

Ukudlulisela icala/isililo phambili nokubuyekeza icala yindlela yekambiso engasetjenziswa ukuphikisa isahlulelo esikhutjhwe yikhotho encani kobanyana isahlulelweso siyokulungiswa la singakalungi khona namkha sicithwe ??. Nokho-ke indlela yekambiso ngayinye kilezi ezimbili isebenza ngcono ebujamweni bezinto obuhlukileko ??. Ukuthi kusetjenziswa yiphi indlela yekambiso, kuya ngokuthi yini lokho ekulilwa ngakho. Nakube kulilwa ngokuthi kukhona la kuphosiseke khona, namkha nakube kulilwa ngokuthi kwenziwe ubukirikitjani namkha nakube kulilwa ngokuthi kwenziwe okuphambene nomthetho nabekugwetjwa, kuzakufuneka ukuthi icala libuyekezwe ??. Izehlakalo zobukirikitjani zibala nokweqiswa amehlo ( ukungatjhejwa ) kwemithetho yomthethobulungiswa wemvelo. Isibonelo : ukungatjheji umthetho wokulalela amahlangothi woke ngokulingana ? i-audi alteram partem rule. Ngokomthetho lo, ikhotho kufuze bona izilalele zombili iinqhema ezisecaleni ngaphambi kobana ithathe isiqunto. Nayingahlumbukwenza njalo, izabe yenze ubukirikitjani. Nokho-ke la isililo sisekelwe bonobangela abaqalisiswe yikhotho ekuthatheni isiqunto esithileko, ukudlulisela icala/isililo phambili ngikho okulungileko ??. Ukudlulisela isililo/icala phambili kuvamise ukuphathelana nekambiso, ukube kanti ukubuyekezwa kwecala khona kuvamise ukuphathelana neenlilo ezingale kwerekhodi ??.

_______________________
?? Gungquza v Ntuli 1974 BAC (S) 431
?? 1984 AC ( N-E) 26
?? 1950 NAC (N-E) 201
?? 1976 BAC ( N-E) 210
?? 1952 NAC (N-E) 127
?? Ecard?s Principles of Civil Procedure in the Magistrate Courts 3rd ed 1996
?? ndawonye
?? Qala ? Johannesburg Consolidated Investment Co. v Johannesburg Town Council 1093 TS 111 ku- 114
?? Qala Ecard 279
?? Qala R v Bates & Reidy 1902 TS ku-200, ngokwesektjheni 24 yomThetho 59 ka-1959 weKhotho eKulu, abonobangela bokubuyekeza ngilaba :
(a). ukungabi namandla kwekhotho;
(b). irhuluphelo emnqopheni, ukuthatha ihlangothi, ilunya namkha ubukhohlakali besiphathimandla esiphethe icala;
( c ). Ubukirikitjani ekugwetjweni kwecala kunye nokuvuma okungavumakaliko namkha ubufakazi obungakagunyazwa namkha ukucithwa kobufakazi obuvumakalako namkha obugunyaziweko.
_________________________________________

Nokho-ke kukhona ezinye izehlakalo la nanyana ngiyiphi yaleziindlela ezimbili zekambiso ingalunga khona. Isibonelo kukula isiphathimandla esiphethe icala sivume khona ubufakazi obungavumakaliko begodu nerekhodini kuvele ubufakazi obungavumakaliko. Kilobubujamo bezinto obunje-ke, nanyana kuyabuyekezwa nanyana kudluliswa isililo/icala, kulungile.

Umbuzo othi amakhotho wabomarhistrada anawo na amandla wokubuyekeza amacala wemabandla mbuzo ongakabukuphendulwa. Amakhotho wabokomitjhinari ajanyiselelwa ngamakhotho wabomarhistrada ayenamandla kwaphela wokudlulisa amacala wemabandla ? Latha v Latha & Another ??. Ecaleni likaBhulose aqalene noBhulose??, kwalawulwa bona iKhotho kaKomitjhinari yayinganawo amandla wokubuyekeza iinqunto/izahlulelo zamaBandla. USektjheni 12(4) womThetho wokuLawula abaNtu abaNzima noSektjheni 29A wamaKhotho waboMarhistrada unikela ikhotho kamarhistrada amandla wokuhlola iinlilo zamacala adluliswako ezivela emabandla, kodwa womabili amasektjheni la awakhulumi ngokubuyekeza. IKhotho kaMarhistrada, njengoba imntwana womthetho oseencwadini zemithetho yePalamende nje, ayinawo amandla adlula lawo ewanikelwe mThetho weKhotho kaMarhistrada neminye imithetho. Kubonakala ungathi akunamthetho onikela ikhotho kamarhistrada amandla wokubuyekeza amacala wombango abuya emaBandla. Nokho-ke ngokwesektjheni 35(3)(0), omunye nomunye umsolwa unelungelo lokugwetjwa ngendlela elungileko; lelo-ke ilungelo libala nelungelo lokudlulisela icala phambili eKhotho ePhakemeko kobanyana liyokuhlolwa ngobutjha namkha liyokubuyekezwa. Isektjheni le-ke ibonakala ungathi inikela amaKhotho waboMarhistrada amandla wokubuyekeza isahlulelo secala elibuya eBandla. Nokho-ke nakuthiwa ? omunye nomunye umsolwa? kilesektjheni kutjho ukuthi isektjheni le ikhuluma ngamacala wobulelesi kwaphela. Kufuze kutjhejwe-ke nokho bona iKhotho kaMarhistrada nayilalele icala elidluliswako elivela eBandla inamandla wokufakazela isiqunto esithethwe phambilini eBandla, namandla wokutjhugulula isiqunto esithethwe ngilo iBandla namkha amandla wokucitha isiqunto esithethwe liBandla, ngemva kobana izwe ubufakazi nanyana ngibuphi obethulwe phambi kwayo egameni leenqhema ezidlulisa icalelo namkha nanyana ngibuphi ubufakazi ikhotho ebubona bulungile. IKhotho kaMarhistrada godu inamandla wokungezelela isikhathi esibekiweko emiThethweni yeBandla leKosini nelemaKhosaneni - R2082 ka-1967. Kubonakala ungathi isililo esidluliselwa ekhotho kamarhistrada asipheleli kwaphela erekhodini, ngalokho-ke nanyana ngibuphi ubufakazi obumalungana nobukirikitjani bungalalelwa, nanyana buyavela erekhodini nanyana abuveli. Lokhu-ke kubonakala ungathi kwenza bona kungasaba nefuneko yokuhlukanisa hlangana kwesililo esidluliswako nokubuyekeza icala nakwenziwa umzamo wokulungisa isahlulelo/isiqunto seBandla eKhotho kaMarhistrada. Njengoba ukulalelwa kwesililo secala kukugweba ngobutjha nje, akunafuneko yokuthi kungacatjangwa nokubuyekeza nakube icala lidluliswe njengesililo.


__________________________
?? 1969 BAC 45 ( NE )
?? 1947 NAC ( T & N ).
_____________________________________



2.2.3.1 Ikambiso Yokudlulisa Isililo Emacaleni Wombango

Isahlulelo esenziwe yiKosi namkha iKosana kuyakghonakala bona sidluliselwe eKhotho kaMarhistrada enamandla wokusiqala ngobutjha nakube kunesililo ngaso ? sektjheni 12(4) ifundwa nesektjheni 29A yomThetho 32 ka-1944 wamaKhotho waboMarhistrada. IKhotho kaMarhistrada enamandla yiKhotho kaMarhistrada ebeyizakuba namandla wokulilalela icalelo kwekuthomeni. Lapha-ke kutjhiwo iKhotho kaMarhistrada enamandla ngasikhathi sinye neBandla elilalele/eligweba icala ngesikhatheso??. Isahlulelo seBandla kuyakghonakala bona sidluliselwe eKhotho kaMarhistrada nakube kunesililo ngaso, ngitjho nanyana iKhotho kaMarhistrada inganawo nje amandla wokukhupha isahlulelo esisiphetho ? Ntshabala v Piti ??. Labo abaseCaleni eliDluliswako kufuze babizwe ummangali nommangalelwa, hayi umdlulisisibawo nomaziphendulela ? Dlamini v Sibisi ??. IsiLilo seCala siqala kwaphela lokho iinqhema ezilila ngakho okuserekhodini. Isahlulelo seBandla siyi-res judicata ukufika la kungasilo khona iBandla eliDlulisa isiLilo seCala ??.

_______________________
?? Seymour ? ikhasi 32
?? 1956 NAC ( S ) 111
?? 1947 NAC ( T & N ) 13
?? Seymour ? ikhasi 33

_______________________

Ngalokho-ke la ummangali afuna ukuhlawulwa khona ngeenkomo eli-19 kodwa ikosi yalawula ukuthi akahlawulwe
ngazine kwaphela, ngaleyindlela-ke ummangali walidlulisela phambili icaleli ngoba angakaneliseki ngesahlulelo sakhona, ikhotho ekudluliselwe kiyo isililo angeze ibe namandla wokukhupha isahlulelo esijamela ummangalelwa ( ngamanye amagama ikhotho ayikwazi ukusicitha isililo sommangali) nakube ummangalelwa akakafaki sakhe isililo naye esiphikisana nalesi sakammangali. Nakube isiqunto esivumelana nommangalelwa siyasekelwa, ikhotho ekudluliselwe kiyo isililo kufuze bona isicithe isililweso, kobanyana kuzokujama isahlulelo seBandla ? Mthethwa v Mthethwa ??. Isibawo sokudlulisela icala phambili kufuze bona senziwe kungakapheli iinyanga ezimbili ukusukela mhlazana kukhutjhwa isahlulelo ? umThetjhwana 9(1) wemiThetho yamaBandla R2082 ka-1967. Nokho-ke isikhathesi singelulwa nguMarhistrada ngonobangela ozwakalako ? umThetjhwana 9(3). Nasele isibawo sokudlulisa icala sifakiwe, kuyazenzakalela ukuthi kujanyiswe ukusetjenziswa kwesahlulelo, bekube mhlazana isibawo sokudlulisa icala kuqedwako ukusebenza ngaso namkha bekube mhlazana siphelelwa sikhathi, namkha bekube mhlazana sitsonyulwako ? umThetjhwana 8(1). Umuntu ongaphakathi kwecala akalahlekelwa lilungelo lakhe lokudlulisela isibawo eKhotho kaMarhistrada ngonobangela wokwanelisa namkha wokuzinikelela ukwanelisa ingcenye yesahlulelo seBandla namkha isahlulelo ngokuphelela kwaso namkha ngokwamukela kwakhe azakuzuza kileso isahlulelo ? umThetjhwana 9 (4). Ummangalelwa odlulisela icala phambili naye angafaka icala eliphikisako ngitjho nanyana angazange alifake ekuthomeni kwecala. ? umThetjhwana 12(2) wemiThetjhwana yeBandla leKosini namkha leKosaneni R2082 ka-1967. Kukhulunyelwa ukuthi umthetjhwana lo u-ultra vires ? Seymour 33 fn 166. Isililo esidluliswako siyaziphelela emveni kobana sitjhejiwe na isahlulelo ekulilwa ngaso/ esiphikiswako siphela ngokomthetjhwana 7(2). Ngokwe-7(2), isahlulelo seBandla leKosini siphelelwa sikhathi nakube asibhaliswa kuMabhalana weKhotho kaMarhistrada kungakapheli iinyanga ezimbili emveni kwelanga okwakhutjhwa ngalo isahlulelo njengobanyana kufuna umthetjhwana 7(1). Isahlulelo esiphelelwe sikhathi sifana nesahlulelo esingazange khesibe khona, ngalokho-ke angeze sadluliselwa phambili namkha siphikiswe ? Sabelo v Njilo??. Isibawo sokudlulisa/sokuphikisa icala angeze satjhejwa ngokuqalana nesahlulelo esibhalelweko esikhutjhwe libandla, bekube sikhathi la isibawo sokucithwa kwesahlulelo sirarhwa khona ? umThetjhwana 9(1) - Imithetjhwana yamaBandla wamaKhosi namaKhosana R2082 ka-1967. Ukuthola ikambiso yokudlulisa amacala, qala umThetjhwana 10 ?13 wemiThetjhwana yamaKhotho wamaKhosi neziPhakanyiswa ( KwaZulu-Natal GN 12 ka-1992 ). Ngokwesektjheni 12(4) yomThetho 38 ka-1927, isibawo sokudlulisa icala nasele sitjhejiwe, isiphathimandla esiphethe iBandla sikatelelekile ukutjela ikhotho abonobangela bokuthi senziwe yini sithathe isiqunto esisithetheko, kungakapheli amalanga alitjhumi-nane sitjeliwe ngesibawo sokudlulisa icala. Nakufumaniseka ukuthi abonobangelabo abakatlolwa phasi, bazakutlolwa phasi ngumabhalana wekhotho. Abonobangelabo bazakuba yingcenye yerekhodi lokudlulisa icala. Nakufumaniseka bona isiphathimandla seBandla asibavezi abonobangelabo, ikhotho eyokulalela icala elidluliswakwelo ingasilayela bona sithumele abonobangelabo ngesikhathi esithileko. Ikhotho yokudlulisela amacala ingakutshwilisa ukulalelwa kwecala elidluliswako, kobanyana kuzokuba nesikhathi sokuthi isiphathimandla seBandla sithumele abonobangela abafunekako. Laphokhunye-ke ikhotho yokudlulisela icala nayibona kufanele ingaragela phambili ngitjho nanyana isiphathimandla seBandla singakabathumeli abonobangela besahlulelo - umThetjhwana 10(do n0 11 ? imiThetjhwana yeBandla lamaKhosi nelamaKhosana R2082 ka-1967. Nakubalwa nanyana ngiliphi inani lamalanga elibekwe ngokwemithetjhwana ??, uSonto neholideyi malanga angabalwako ? umThetjhwana 15(2). Icala elidluliswako angeze livowudelwe nakube ubungako becala bungaphasi kwe-R10.00, ngaphandle-ke kokuthi ikhotho ithe nayiphenyako yafumana bona kunomthetho wekambisolawulo oqakathekileko obalwa ecaleni elidluliswakweli. IKhotho kaMarhistrada elalele icala elidluliswako eBandla iligweba ngobutjha icalelo nakube ikhotho leyo ngiyo ethoma ukuzwa lelo icala elidluliswako, ngaleyo indlela-ke ijamiselele isahlulelo ebesikhutjhwe liBandla ? umThetjhwana 12(4).


_____________________
?? 1944 NAC ( T & N ) 51
?? 1958 NAC ( N-E ) 58
?? ImiThetjhwana yamaKhosi namaKhosana R2082 ka-1967.

_____________________


Nasele isahlulelo seBandla sifakazelwe, sicithiwe namkha sitjhugululiwe, sesithathwa ukuthi sisisahlulelo seKhotho kaMarhistrada ? sektjheni 29A yomThetho weKhotho kaMarhistrada. Njengoba amandla wamaKhosi, namaKhosana namkha amaSekela aphelela emthethweni wesintu nje, ikhotho nayilalele icala elildluliselwe kiyo ikatelelekile bona isebenzise umthetho wesintu ? Yeni v Jacaa ( N-E) 31. Nokho-ke la kutholwa khona bona iBandla lisebenze ngecala elisuselwa emthethweni wesintu, icalelo liyacithwa, licithelwa ukutlhogakala kwamandla wokusebenza ngalo ? Cebekhulu v Shandu NAC (N-E) 196. Esinye isibawo sokudluliswa kwecala esivela ekhotho kaMarhistrada sesisezandleni zeKhotho ePhakemeko.


2.2.3.2 Ukudluliswa Kweenlilo Ezabelweni


2.2.3.2.1 EQwaqwa

Eqwaqwa ikambiso yamacala adluliswako abuya emaBandla wamaKhosi newamaKhosana aya emaKhotho waboMarhistrada ayisalawulwa masektjheni 12(4), 12(5), 20(6), 20(7) ne 20(8) yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima. Lamasektjheni womthetho abulawa ngokwesektjheni 6 yomThetho weQwaqwa wokuDluliselwa kwamaCala Phambili abuya emaBandla wamaKhosi nemaBandla wamaKhosana - sektjheni 7 ka-1988 ( ). Ikambiso namhlanje seyilawulwa mThetho weQwaqwa. Isektjheni 3 yomThetho weQwaqwa yanikela uNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa amandla wokwenza imithetjhwana ( ikambiso yokulawula emacaleni adluliselwe phambili ) engena endaweni yemiThetjhwana yamaBandla wamaKhosi newamaKhosana - R2082 ka-1967.

2.2.3.2.2 E-Lebowa NeGazankulu

Iindawezi zombili zaphasisa imithethwazo yokuSungulwa kwamaKhotho waboMarhistrada ngokwesektjheni 2(3) yayo yomibili imiThetho le; amaKhotho waboMarhistrada manjesi-ke selasele namandla wemithetho esele yabulawa??. Njengoba amaKhotho waboKomitjhinari ayekwazi ukulalela amacala adlulisiweko abuya emaBandla, amandla walokhu-ke nawo asemaKhotho waboMarhistrada. Ikambiso nokusebenza emacaleni adluliswako abuya emaBandla kulawulwa ngemiThetjhwana yamaBandla wamaKhosi namaKhosana -R2082 ka-1967??.

3. AMANDLA WAMAKHOSI NAMAKHOSANA WOKULALELA AMACALA WOBULELESI

Ngokwesektjheni 20 yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, uNgqongqotjhe angatlolela amakhosi namakhosana namkha amasekela wabo incwadi awanikela ngayo amandla wokugweba amacala wemithetho engakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende namkha amacala wesintu, ngaphandle kwalayo atjhiwo ngamagama etjhejulini yesithathu yomThetho, enziwe mumuNtu oNzima phezu komunye umuNtu oNzima endaweni engaphasi kweKosi. IBandla alikwazi ukuthwesa nanyana ngisiphi isigwebo kileziingwebo ezilandelako ( S20 yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima ): isiGwebo sokuFa??, isiGwebo seCala lokuCwiya, isiGwebo seCala lokuLimaza ngesiHluku, isiGwebo sokuDosa eJele, ihlawulo engaphezulu kwe-R100.00 namkha yeenkomo ezimbili namkha yetjhumi lefuyo yomhlobo omncani ( njengembuzi ), namkha isiGwebo sokuBetha??. Ukuvinjelwa kwesigwebo sokubetha kukhambisana nesektjheni 12(1)(e) yomThethosisekelo yona eyalela iinjeziso zelunya nezinganabuntu. Ngokwesektjheni 20(6) yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, amacala wobulelesi adluliswa liBandla kufuze bona adluliselwe eKhotho kaMarhistrada enamandla wokulalela amacala adlulisiweko kungakapheli ama-30 wamalanga isigwebo sikhutjhiwe ? umThetjhwana 2 wemiThetjhwana yokuDluliswa kwamaCala wobuLelesi - R45 ka-1961.

Kufuze kutjhejwe-ke nokho bona umthetho wesintu awuhlukanisi hlangana kwecala lombango necala lobulelesi njengoba kusenza umthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende. Amacala la godu akutjho ukuthi alalelwa wodwa ngahlanye ??. Kufuze kutjhejwe-ke godu nokuthi isenzo somenzicala kungenzeka sibe licala lobulelesi necala lokwephula umthetho elihlawuliswako. Ecaleni elinjalo-ke isiphathimandla esigweba icala kufuze bona sazi bona amandlaso aphelelaphi emacaleni wombango nemacaleni wobulelesi.


4. AMAKHOSI NAMAKHOSANA ANGAKANIKELWA AMANDLA

AmaKhosi namaKhosana angakanikelwa amandla makhosi namakhosana uNgqongqotjhe angakawanikeli amandla wokulalela nokugweba amacala wombango namkha wobulelesi, ngokwesektjheni 12 namkha isektjheni 20 yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima. Lokhu-ke nokho akutjho ukuthi lawo amakhosi namakhosana angakanikelwa amandla awakho emthethweni. Lawo amaKhosi namaKhosana anjalo kwaphela nje akanawo amandla wokulalela nokugweba amacala wombango nawobulelesi, kodwa wona asese makhosi namakhosana eendaweni zemakhabo. Kodwa-ke okwenzekako mbala kukuthi abantu abasecaleni basa amacalabo eKosini namkha eKosaneni. IKosi-ke kuba ngiyo elalela icalelo bese ikhupha isahlulelo sayo??.

Isahlulelo esikhutjhwe yiKosi namkha iKosana engakanikelwa amandla sililize lakolize?? begodu asinasibopho phezu kwalabo ababangako, ngaphandle kobana bobabili abantu ababangako basivume isahlulelweso??. Isahlulelweso godu angeze sasetjenziswa ngendlela yokudla onecala ipahla. Ukudla ipahla yomuntu nokususa ipahla yomuntu ngesahlulelo esinjalo kufana nokudlelezela ipahla yomuntu ??. Nangabe ipahla edliwako leyo inikelwa okweledwako, naye uba necala lokudlelezela ??. Isahlulelo sithoma ukuba sibopho nasele ababangako basivumile. Nokho-ke nakube ababangako basivumile isahlulelo kodwa ummangalelwa akhange ahlawule, ummangali kufuze bona avule icala de novo ekhotho enamandla wokulalela icala elinjalo ??. Nakube ummangalelwa uyahlawula nanyana ihlawulwakhe ingakapheleli kodwa iKosi namkha iKosana namkha isiThunywa seKosini siyivume ihlawulo leyo ngemva kobana ummangali asivumile isahlulelo, ummangali ukatelelekile bona naye avume, ngaleyindlela-ke ummangalelwa akasenacala ??. Kodwa-ke nakufumaniseka bona ihlawulo yommangalelwa ayamukeleki, ihlawulo leyo ithathwa njengendlela yokuvuma icala engasetjenziswa ngitjho nangomuso nakube kuyisanwa phambili ??.

Emacaleni wobulelesi-ke izinto zihlukile. Makhosi namaKhosana kunye namasekela anikelwe amandla kwaphela avunyelwe ukwenza umsebenzi wokugweba amacala wobulelesi. La iKosi namkha iKosana engakanikelwa amandla ihlawulisa khona ummangalelwa namkha la ijezisa khona ummangalelwa, umlayo wokuhlawulisa namkha wokujezisa loyo uba lilize lakolize ??. La ikhotho yeqa khona amandlayo namkha la ikhupha khona isigwebo ukube ayinamandla wokwenza njalo, izithwesa icala lokwephula umthetho ? qala umThetjhwana 17 no-31 wesimemezelo R110 sika-1957 ??.


5. UBUJAMO BEZINTO EZABELWENI EZAZIZIBUSA ? ZE-TBVC

5.1 Isingeniso

AmaBandla eTranskei, neBophuthatswana, neVenda kunye ne-Ciskei ( ezaziwa ngokuthi zizAbelo ezikhululekileko ) ayejanyiswe ngomthetho owabethwa kizo izabelwezi. Kufuze kutjhejwe bona nanyana umthetho ekwakhiwa ngawo amabandla nowawulawula amabandla lawo ezAbelwenezi kukhona lapho ufana khona nomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, kodwa nokho kukhona nalapho yehluka khona imithetho le. NgokwemiThetho yomThethosisekelo ?? yalezizAbelo, woke amakhotho kilezizAbelo ayenamandla wokusebenzisa umthetho womhlobo wabantu balapho emacaleni aphathelene namasiko wesintu wabantu besabelo ngasinye ( qala Seymour 7-8 ).

_________________________________
?? umThetho 5 ka-1973 wokuSungulwa kwamaKhotho waboMarhistrada e-Lebowa, umThetho 9 ka-1973 wokuSungulwa kwamaKhotho waboMarhistrada eGazankulu.
?? Sektjheni 9-12
?? Isigwebo sokufa siphambana nelungelo lokuphila begodu umThetho womThethosisekelo sewasicitha isigwebo sokufa.
?? Isijeziso sokubetha sesacithwa emthethweni ngokwesektjheni 1 yomThetho 33 ka-1997 wokuBulawa kwesijeziso sokuBetha.
?? Bennet TW Customary Law in South Africa 2004 - ikhasi 145
?? Seymour 5th ed Customary Law in Southern Africa ? ikhasi 27.
?? Bennet TW Customary Law in South Africa 2004 ? ikhasi 143.
?? Seymour 5th ed Customary Law in Southern Africa ? ikhasi 27.
?? Qala Seymour - ikhasi 27
?? ndawonye
?? ndawonye
?? ndawonye
?? Zamela v Zamela 1944 NAC ( C & O) 20
?? Bennet TW - ikhasi 143
?? Bennet TW - ikhasi 144
?? S53 umThetho 15 ka-1976 womThethosisekelo weRiphabhligi yeTranskei.
S67 UmThetho 18 ka-1977 womThethosisekelo weRiphabhligi ye-Bophuthatswana
S57 UmThetho9 ka-1979 womThethosisekelo weRiphabhligi yeVenda
S61 UmThetho 20 ka-1981 womThethosisekelo weRiphabhligi ye-Ciskei.

Amasektjheni afaneleko wemiThetho le aphethe imibandela efanako yokunikela amandla.
___________________________________________



5.2 I-Bophuthatswana

5.2.1 Ukusungulwa Nokwakhiwa Kwamabandla

E-Bophuthatswana amabandla ayebizwa ngokuthi maKhotho wesiTjhaba. NgokomThetho 23 ka-1978 womBusositjhaba we-Bophuthatswana ( umThetho ), esinye nesinye isifunda sombusositjhaba sakhelwa yalo iKhotho yesiTjhaba. AmaKhotho la, ngokomThetho, akhiwa yiKosi, iKosana namkha uSihlalo womKhandlu kaMaziphathe. Amalungu wesitjhaba sendawo yalapho/womphakathi wendawo yalapho ngiwo aba malungu weKhotho yesiTjhaba yendawo leyo. AmaKhotho wesiTjhaba ayavela kusektjheni 9(1) yomThetho wamarekhodi wamakhotho. Amacala adluliswako nabuyekezwako asetjenzwa yikhotho kaMarhistrada ? sektjheni 9(3) yomThetho, yona enamandla yokucitha, ukutjhugulula, ukulungisa isahlulelo seKhotho yesiTjhaba namkha ibethe nanyana ngimuphi umlayo ofaneleko ? Sektjheni 9(1) yomThetho. Ekusebenzeni kwayo amacala adluliselwe kiyo, ikhotho kaMarhistrada ngokuzithandela kwayo ingalalela icala de novo namkha ithembele erekhodini leKhotho yesiTjhaba ? Qala iSektjheni 9(2). Umarhistrada nakalalela isililo secala elidluliselwe kuye kufuze bona asebenzise umthetho wesintu ? sektjheni 10 yomThetho.

5.2.2 Amandla Wamabandla

Isektjheni 3 yomThetho lo inikela uMongameli amandla wokunikela iKhotho yesiTjhaba amandla wokugweba amacala wombango asukela emthethweni wesintu. IKhotho yesiTjhaba nayibawako, uMongameli anganikela esinye isijamiso esingaphasi kweKhotho yesiTjhaba amandla wokugweba amacala wombango, kodwa isijamisweso asilinganisele indawo la sizakugcina khona ukusebenza, asivumele nokuthi singahlola bona yini okubangele bona bekummangalelwanwe, abeke nokuthi ngibaphi abantu isijamisweso esingaba namandla wokubagweba. Emacaleni aphathelene nesiko, kufuze kusetjenziswe umthetho wesintu, ngaphandle-ke kokuthi mhlamunye umthetho wesintu ofaneleko sewabulawa, sewatjhugululwa namkha uphambana nomthethokambiso womphakathi namkha ikambisolwulo yomthethobulungiswa wemvelo ? qala isektjheni 4 yomThetho. AmaKhotho la avunyelwe ukugweba amacala wombango nawobulelesi ngasikhathi sinye nakube emacaleni lawo kuqalenwe namaphuzu afanako kunye neenqhema namkha abantu banye ? sektjheni 11 yomThetho.


5.2.3 Iindaba Amabandla Anganamandla Phezu Kwazo

AmaKhotho wesiTjhaba akanamandla emacaleni wombango :

* Angasuselwa emthethweni wesitjhaba namkha emagadangweni atjhili emthethweni wesitjhaba.
* La kukhulunyiswanwa khona ngamandla wewili namkha ngehlathululo yayo namkha la kukhulunyiswana khona noba kungaba ngimuphi umtlolo wobufakazi.
* La kufunwa ukuthola khona ubujamo bamandla wengqondo yomuntu.
* La kufunwa khona umlayo wokuthulela safuthi.
* La kufunwa khona ukuphelisa umtjhado namkha ukuhlukanisa umtjhado.
* Ecaleni elifaka phakathi ikosi namkha ikosana namkha umbusositjhaba.

5.2.4 Iindaba Amabandla Anamandla Phezu Kwazo

NgokomThetho 29 ka-1979 wamaKhotho wesiTjhaba eBophuthatswana, amaKhotho wesiTjhaba esabelweni esasibizwa ngokuthi yi-Bophuthatswana anamandla akhethekileko wokugweba woke amacala wombango asuselwa esikweni nemthethweni wesintu. Ngenca yalokhu-ke, amacala anjalo angeze ayiswa eKhotho kaMarhistrada. IKhotho yesiTjhaba inamandla wokugweba amacala wombango:

* Phezu kwabantu besitjhaba sayo,
* Ummangalelwa ohlala namkha osebenzela esiphandeni esingaphasi kweKhotho yesiTjhaba,
* Abasebenzisani nakube basebenzela esiphandeni esingaphasi kweKhotho yesiTjhaba namkha nakube omunye wabasebenzisani uhlala endaweni engaphasi kweKhotho yesiTjhaba,
* La icala lisukele khona ngaphakathi kwendawo engaphasi kweKhotho yesiTjhaba,
* Kummangalelwa ovela phambi kwekhotho angabi nesithintela ngamandla wekhotho phezu kwakhe,
* Umnikazi wepahla egugekako esendaweni engaphasi kombusositjhaba ngecala eliphathelene nepahla leyo.
Qala no-Seymour 18 & 19.


5.3 I-Trankskei

5.3.1 Isingeniso

Ngemva kobana i-Transkei ithole ikululeko, imibandela yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima ephathelene namakhosi namakhosana yaginywa yisektjheni 60 yomThetho 15 ka-1976 yomThethosisekelo, wona owavumela ukuragela phambili kwemithetho eyayisele seyivele ikhona bekube mhlazana isulwa yiPalamende yeTranskei. Imibandela eyaginywako leyo kwathi ngemva kwalokho yajanyiselelwa ngomThetho 6 ka-1983 [ umThetho] wamaBandla wamaKhosi weTranskei nemiThetjhwana yamaKhosi ? GN 139 ka-1982 ? qala godu no-Seymour 20. Ngaphandle kwamaBandla wamaKhosi, kwakhiwa namaKhotho waboMaziphathe beemFunda ngokomThetho 13 ka-1982 wamaKhotho waboMaziphathe beemFunda. AmaKhosi namaSekelawo, ngeenkhundla zawo anamandla alinganako njengamakhosana emabandla, ngalokho-ke akunasidingo sokobana anikelwe ngendlela ehlelekileko amandla wokwengamela amaBandla ? Sektjheni 2(1) yomThetho.


5.3.2 Amandla Wokusebenza Ngomthetho Emacaleni Wombango Nekambiso

Ngokwesektjheni 2(1)(a) ne-3(1) yomThetho, kufuneka nanzi iimfuneko ezilandelako ebandla ukuthi likghone ukwenza umsebenzi wokugweba amacala wombango:


A. Amandla wokugweba kufuze anikelwe nguNgqongqotjhe.
B. Icala kufuze lisuselwe emthethweni wesintu nesikweni.
C. Ummangalelwa kufuze ukube uhlala endaweni engaphasi komBusositjhaba.
D. Amacala aphathelene nokuphelisa, nokutlhalanisa, nokuhlukanisa umtjhado nanyana ngewesintu nanyana ngewesikhuwa awela ngaphandle kwelawulo namandla weBandla.

Ikambiso kufuze bona ikhambisane nomthetho wesintu nesiko, kodwa ukusetjenziswa kwesahlulelo sekhotho kunjengoba kulayelwe mthetjhwana ofaneleko ? sektjheni 4(1) ne-(2). Amacala adluliswako asezandleni zeKhotho kaMarhistrada namkha iKhotho kaMaziphathe wesiFunda ? sektjheni 4(3) yomThetho ka1983 wamaKhotho wamaKhosi/wamaBandla ( e-Transkei ). Ilungelo lokudlulisela icala phambili likhona ngaphandle kwala ubungako behlawulo bungaphasi kwe-R25.00, ngaphandle-ke kobanyana iKhotho ePhakemeko ithe nayiphenyako yathola bona icalelo liphethe nekambisolawulo yomthetho eqakatheke khulu ? sektjheni 4(3). Ukudluliselwa kwecala phambili kufana nokugweba icala de novo ? sektjheni 4(4).

5.3.3 Amandla Wokusebenza Ngomthetho Emacaleni Wobulelesi Nekambiso

Ngaphambi kobana kusetjenziswe amandla wokugweba amacala wobulelesi, kufuze bona kuzaliseke nanzi iimfuneko ezilandelako:

A. Amandla wokugweba kufuze bona anikelwe nguNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa,
B. Umsolwa, ummangali kunye nomnikazipahla ebangwako kufuze bona bagwetjwe ngomthetho wesintu newesiko,
C. Icala kufuze ukube lenziwe endaweni ewela ngaphasi kwendawo ebuswa yiKosi,
D. Umsolwa kufuze bona abekwe icala ngomthetho wesintu namkha ngokwephula umthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende, ngaphandle kwamacala atlolwe etjhejulini yomThetho namkha amacala aseencwadini zomthetho abizwe nguNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa ngamagama,
E. Iingwebo ezilandelakwezi angeze zathweswa ? sektjheni 3(3): isigwebo sokufa, secala lokucwiya, secala lokulimaza ngesihluku, sokudosa ejele namkha sokuhlawuliswa ihlawulo edlula iinkomo ezine namkha ihlawulo ngefuyo ebalwa ngemali engadluliko ku-R100.00 ngayinye namkha ama-20 wefuyo yomhlobo omncani, namkha ihlawulo yakhona ebalwa ingadluli ku-R20.00 ngayinye namkha i-R400.00.

Ikambiso yokugwetjwa kwamacala wobulelelesi ikhambisana nomthetho wesintu nowesiko, kodwa nokho ilawulwa mithetjhwana yokulawula ebethwa nguNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa. Ukukhulunyelwa zizazi zomthetho ( amagcwetha ) akukavunyelwa ? sektjheni 10. Ummangalelwa nakangabhalelwa kuhlawula ihlawulo ahlawuliswe yona, ikosi ingalayela bona abotjhwe ayiswe phambi kwakamarhistrada ekhotho namkha ayiswe phambi kwesikhulu esingamele ikhotho yesifunda endaweni la icala ligwetjwe khona; ikhotho izakuthi ingaqinisekisa yaneliseke bona ihlawulo ummangalelwa ahlawuliswe yona beyilungile, ilayele bona ahlawule ummangalelwa, nakabhalelwako imphosele ngejele adose isikhathi esingadluliko eenyangeni ezintathu. Amandla wokugweba amacala adluliswako asezandleni zeKhotho kaMarhistrada namkha iKhotho kaMaziphathe wesiFunda ? sektjheni 5(3). Icala elidluliswako kufana nokuthi ligwetjwa de novo ? sektjheni 5(4).

5.3.4 AmaKhotho WaboMaziphathe Beemfunda

Ngokwesektjheni 73 yomThetho 15 ka-1976 womThethosisekelo weTranskei, kuneemfunda ezilithoba eTranskei ezasungulelwa amaKhotho waboMaziphathe beemFunda ? sektjheni 2(1) yomThetho wamaKhotho waboMaziphathe beemFunda [umThetho]. Ngokombiko ka-Olivier 1997 ??, ngo-1997 amakhotho ayesebenza eemfundeni ezihlanu nje kwaphela. AmaKhotho waboMaziphathe beemFunda anamandla ngasikhathi sinye neKhotho kaMarhistrada la umsolwa ecaleni lobulelesi asisakhamuzi khona namkha la ababangako ecaleni lombango bazizakhamuzi zeTranskei khona ? sektjheni 3 yomThetho wezamaKhotho waboMaziphathe beemFunda. MaKhotho waboMaziphathe beemFunda kwaphela anegunya lokusebenzisa umthetho wesintu ngitjho nemacaleni wobulelesi, hayi njengamakhotho wabomarhistrada wona angasebenzisa umthetho wesintu emacaleni wombango kwaphela. AmaKhotho waboMaziphathe beemFunda kuthiwa abantwana bemithetho yeencwadini zeSewula Afrikapha njengoba phela asungulwa ngomThetho wePalamende, ngokunjalo-ke namandlawo awathola khona eencwadini zemithetho yePalamende. Akukavunyelwa ukukhulunyelwa zizazi mthetho ( amagcwetha ) kilamakhotho ? sektjheni 7. Amacala adluliswako alalelwa yiKhotho ePhakemeko kanti-ke amacala wobulelesi abuyekezeka ngendlela efanako namakhotho wabomarhistrada. Ikambiso ikhanjiswa ngokwesiko, ngokulawulwa nguNgqongqotjhe ? Seymour ?ikhasi 22.



6. AMABANDLA NOMTHETHOSISEKELO


Umbuzo ekufuze siwuphendule lapha kukuthi kghani iBandla ( iKhotho yesiNtu ) linalo na ilungelo lokuthi lingacitha umthetho wesintu njengomthetho onganalungelo lokusebenza ngenca yokuthi umthetho loyo uphambana nomthethosisekelo na ?



____________________
?? Regs pluralisme in Suid Afrika ( 1986 -- 230 ?231 ).
___________________

6.1 Ubujamo BeKhotho KaMarhistrada

Ngokwe S170 yomThethosisekelo, ikhotho engaphasi kweKhotho ePhakemeko ngobukhulu ayikwazi ukufuna ukwazi ukuthi umthetho othileko wePalamende uyavumelana nomThethosisekelo na, ayikwazi nokukhupha umlayo omalungana nokungabi semthethwenisisekelo komthetho othileko, ngokunjalo ayikwazi nokuphikisa indlela yokuziphatha kaMongameli. Ngokwesektjheni 110 ikhotho kamarhistrada ayinawo amandla wokukhulumela ukuthi awukho emthethweni umthetho othileko, nanyana ngimuphi, ngokunjalo godu ayikwazi nokukhulumela indlela yokuziphatha kwakaMongameli. Isektjheni 110 yomThetho wamaKhotho waboMarhsitrada iyayalela ikhotho kaMarhistrada ukuthi ingamemezela ukuthi umthetho othileko awusebenzi ngoba uphambana nomthethosisekelo namkha ngomunye unobangela. Igama elithi ?umthetho? lihlathululwa kusektjheni 2 yomThetho 33 ka-1957 wokuHlathululwa kwemiThetho yePalamende njengo ?mthetho nanyana ngimuphi, isimemezelo sombuso, umthetho wephrovinsi, umThetho wePalamende namkha noba ngisiphi isenzo esinamandla womthetho. Igama elithi ?umthetho? lithathwa ukuthi litjho imithetho yepalamende, hayi ? imithetho engasiyo yepalamende? Bucke & Jones V 1 Act 403, Millman NO v African Eagle Life Assurance Society Ltd 1981 (4) SA 630 ( C ). Nanyana kungakhulunywa nje ngomthetho ongasiwo wepalamende ku-S170 yomThethosisekelo nesektjheni 110 yomThetho waboMarhistrada, iKhotho kaMarhistrada ayinawo amandla wokulawula ngokungabi semthethwenisisekelo komthetho ongekho emithethweni yePalamende ( B&J V 1 Act 403 ). Ngayo yona leyo ikulumo, kungathathwa ukuthi amakhotho wabomarhistrada akanamandla wokulawula ngokungabi semthethwenisisekelo komthetho wesintu. Njengoba iKhotho kaMarhistrada imntwana womThetho wePalamende, amandlayo kufuze iwathole emThethweni wamaKhotho waboMarhistrada, kodwa-ke awakho amandla anikelwa amakhotho wabomarhistrada njalo kilomThetho wamaKhotho waboMarhsitrada. Njengoba iKhotho kaMarhistrada imntwana womThetho wePalamende, ngokunjalo ayikanikelwa amandla mThetho wamaKhotho waboMarhistrada ukuphenya ngokuthi ikulungele na ukusebenza umthetho wesintu.


6.2 Ubujamo BeBandla

Ngokwe S170 yomThethosisekelo, ikhotho engaphasi kweKhotho ePhakemeko ngobukhulu ayikwazi ukufuna ukwazi ukuthi umthetho othileko wePalamende uyavumelana nomThethosisekelo na, ayikwazi nokukhupha umlayo omalungana nokungabi semthethwenisisekelo komthetho othileko, ngokunjalo ayikwazi nokuphikisa indlela yokuziphatha kwakaMongameli. Indawo yeBandla ( ikhotho yesintu ) kunye nendawo yeKhotho kaMarhistrada erhelweni lokulandelana kwamakhotho zingaphasi kwamaKhotho aPhakemeko, ngalokho-ke ngokwesektjheni 170, amakhotho la akanawo amandla wokufuna ukwazi ukuthi umthetho othileko wePalamende uyavumelana nomThethosisekelo na, awakwazi nokukhupha umlayo omalungana nokungabi semthethwenisisekelo kwehlelo lokubethwa komthetho othileko, nanyana ngimuphi, ngokunjalo awakwazi nokuphikisa indlela yokuziphatha kwakaMongameli. Isektjheni le ikhulumisa kwaphela ukubethwa komthetho, hayi umthetho ngokwawo. Ngokwesektjheni 2 yomThetho 33 ka-1957 wokuHlathululwa kwemiThetho yePalamende, nokho igama elithi ?umthetho? litjho negama elitjho ihlelo lokubethwa komthetho. Umbono ka B&J V 1 Act 403 kukuthi nanyana lingavezwa ingaphathwa nje yomthetho ongekho emithethweni yePalamende ku-S170 yomThethosisekelo kunye nakusektjheni 110 yomThetho weKhotho kaMarhistrada, ikhotho kamarhistrada ayinawo amandla wokulawula ngokungabi semthethwenisisekelo komthetho ongekho emithethweni yePalamende. Ngayo leyo ikulumo, kungatjhiwo godu nokuthi ikhotho kamarhistrada ayinawo amandla wokulawula namkha ukukhupha umlayo ngokuthi umthetho wesintu uyakhambisana na nomThethosisekelo. Ngokwesektjheni 211, umthetho wesintu umuthetho ovunyiweko nosebenzako eSewula Afrika. Okuqakathekileko lapha kukuthi ihlelo lokubethwa komthetho ekukhulunywa ngalo kusektjheni 170 libala nomthetho ongekho emithethweni yepalamende, libale nomthetho wesintu, kanti-ke njengoba amabandla ( amakhotho wesintu ) angaphasi ngobukhulu kuneKhotho ePhakemeko nje, amabandla adinywe namandla wokuphenya ngokuba semthethwenisisekelo kwemithetho yesintu ngokwesektjheni 170 yomThetho womThethosisekelo. Ngokutjho kwaka-TW Bennett ( 1995) 76, amaBandla akanawo amandla wokucitha imithetjhwana yemithetho yesintu njengemithetjhwana engekho emthethweni ngoba ingakhambisani nomthethosisekelo ( lokhu-ke kuthathelwa kuSektjheni 103 yomThethosisekelo wesiKhatjhana ka-1993. )




<fn>DAC-NLS.IkholejiYezomthe(2).2007-05-18.nr.txt</fn>
( OUT COVER )


IKHOLEJI YEZOMTHETHOBULUNGISWA


( Emblem as on the out cover of the English version )



UmThetho WokuKhuthazwa KokuPhathwa KomThethobulungiswa

I-PAJA YABARHOLI BENDABUKO

UKUTHATHWA KWEENQUNTO MAJAJI/BAHLULELI
NO

KUTHATHWA KWEENQUNTO BAPHATHI

UMEHLUKO



IHLANGANISWE NGU	:	CHERYL LOOTS
WE :	PHIKO LEZAKHAMUZI, EKHOLEJI YEZOMTHETHOBULUNGISWA
NGO : 2005











IKholeji YezomThethobulungiswa, Private Bag X659, Pretoria, 0001, South Africa. Ifowuni: 012-334 7700. Ifeksi : 012-326 4288.
ISIFUNDO NGEHLELO LOKUTHATHWA KWEENQUNTO MAJAJI/BAHLULELI NGABARHOLI BENDABUKO

Sethulwa YiKholeji YezomThethobulungiswa NomNyango WezomThethobulungiswa NokuThuthukiswa KomThethosisekelo

UMEHLUKO HLANGANA KOKUTHATHWA KWEENQUNTO MAJAJI /BAHLULELI NOKUTHATHWA KWEENQUNTO BAPHATHI

AbaRholi beNdabuko banamandla wokuthatha iinqunto zobujaji/zokwahlulela kunye namandla wokuthatha iinqunto zabaphathi. Kuqakathekile ukwazi umehluko hlangana kwemihlobo emibili le yokuthathwa kweenqunto ngoba imithetho esebenza kilemihlobo emibili yokuthathwa kweenqunto ihlukile.

Ukuthathwa kwesiqunto sobujaji/sokwahlulela kwenzeka lokhuya umRholi weNdabuko nakabawiwa bona alamule umbango hlangana kwamalungu womphakathi namkha asebenze ngesililo selungu lomphakathi elilila ngelinye ilungu lomphakathi. Nakube amalungu womphakathi amabili akholwa kukuthi womabili anamalungelo wamadlelo endaweni yinye bekubizwe umRholi weNdabuko kobanyana abahlukanisele bona ngubani onelungelo lendawo yamadlelo leyo, lokho kusiqunto sobujaji/sokwahlulela ngoba umnqopho waso kulamula. Nakube ilungu lomphakathi elithileko lebisa elinye ilungu lomphakathi iinkukhu zalo icalelo beliyiswe kumRholi weNdabuko, nakho lokho kusezakufuna ukusetjenziswa kwesiqunto sobujaji/sokwahlulela.

Nakube ilungu lomphakathi elithileko libawa umRholi weNdabuko imvumo yokudlisela ifuywalo endaweni ethileko, namkha nalibawa imvumo yokwakha indlu endaweni ethileko, umRholi weNdabuko uzakusebenzisa isiqunto sobujaji/sokwahlulela ekuthatheni kwakhe isiqunto sokobana ilungu elibawakwelo alivumele na ngesibawo salo. Ukuthathwa kweenqunto ngezokuphatha kulawulwa yisektjheni 33 yomThethosisekelo kunye nomThetho 2000 wokuPhathwa koMthethobulungiswa. NgokomThetho lo, esinye nesinye isiqunto namkha elinye nelinye igadango lezokuphatha elithathwa mRholi weNdabuko kufuze bona libe semthethweni, libe lihle begodu likhanjiswe ngekambiso elungileko.

UmRholi weNdabuko othethe isiqunto sezokuphatha namkha othethe igadango lezokuphatha, nakabawiwako kufuze bona akwazi ukutlola abonobangela abanikele woke umuntu amalungelwakhe aliyekileko ngenca yesiqunto sezokuphatha namkha igadango lezokuphatha alithetheko. Nakufumaniseka bona umRholi weNdabuko uyabhala ukuveza abonobangelabo, loyo obabawako angenza isibawo sekhotho ekuzakukatelelwa ngaso umRholi weNdabuko loyo ukuveza abonobangela abafunekako. Nakube umRholi weNdabuko uyabanikela abonobangela kodwa olilako akholwe ukuthi abonobangelabo abakho emthethweni, abakalungi begodu akhange bakhanjiswe ngendlela elungileko, olilako loyo angabawa ikhotho bona sibuyekezwe leso isiqunto somRholi weNdabuko.

Umthetho ophathelene nokuthathwa kweenqunto zokuphatha ususelwa emthethweni wesiko, wejayelo, ovezwa miphumela yamanye amacala, hayi umthetho obethiweko; kodwa-ke muva nje umthetho lo sewuhlanganiswe nomThetho WokuKhuthazwa KokuPhathwa KomThethobulungiswa. Incwajana yesihloko ? A Practical Guide to Administrative Justice? izakuphakiswa boke abazakungenela isifundwesi. Incwajana le ibeka amagadango ngokulandelana kwawo alandelwako ekuthathweni kweenqunto zokuphatha; igadango lokuthoma lapha kuqalelela isisekelo umuntu asime ngaso ukuthatha isiqunto namkha ukuthatha igadango.

Ekuthathweni kweenqunto zobujaji/zokwahlulela, abaRholi beNdabuko kufuze bona bakhambisane nomThethosisekelo, nekambisolawulo yemithetho yesiko, yejayelo, evezwa miphumela yamanye amacala ephathelene nokuthathwa kweenqunto zobujaji/zokwahlulela kunye nemibandela yananyana ngimuphi umthetho obethiweko onikela amandla. Ubunengi balokho okuzakukhulunywa ngakho esifundwenesi kuphathelene nokuthathwa kweenqunto zobujaji/zokwahlulela. Iinqunto zobujaji/zokwahlulela zingadluliselwa eKhotho yokuDlulisela iinLilo namkha zibuyekezwe.



<fn>DAC-NLS.IkholejiYezomthe(3).2007-05-18.nr.txt</fn>
( OUT COVER )


IKHOLEJI YEZOMTHETHOBULUNGISWA


( Emblem as on the out cover of the English version )





UKUSEBENZA, AMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO KUNYE NEKAMBISO

YA

MABANDLA





IHLANGANISWE NGU	:	GILBERT SONO
WE : PHIKO LEZAKHAMUZI, EKHOLEJI YEZOMTHETHOBULUNGISWA



IKholeji YezomThethobulungiswa, Private Bag X659, Pretoria, 0001, South Africa. Ifowuni: 012-334 7700. Ifeksi : 012-326 4288.

















OKUNGAPHAKATHI IKHASI

1.	AMANDLA WAMABANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO ...........

1.1	Isingeniso ...............................

1.2	UMQONDO NEKAMBISOLAWULO YAMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO .....

1.2.1	Ifundiso Yokuphumelelisa .................................................
1.2.2	Umqondo Wobufunda ......................................................
1.2.3	Actor Sequitur Forum Rei ................................................
1.2.4	Dominis Litis ...............................................................
1.2.5	Iragelophambili .............................................................

1.3	AMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO ANGALINGANISELWA NGEENDLELA EZINTATHU ....................................................
1.4	UKWELAMANA KWAMAKHOTHO ESEWULA AFRIKA...............

1.4.1	IKhotho YezomThethosisekelo .............................................
1.4.2	IKhotho Ekulu YokuDlulisela IinLilo......................................
1.4.3	IKhotho EPhakemeko.........................................................
1.4.4	AmaKhotho WaboMarhistrada...............................................
1.4.5	Amanye Amakhotho Avulwa Namkha Avunywe NgomThetho WePalamende..................................................................

1.5	AMANDLA WAMAKHOSI NAMAKHOSANA WOKULALELA AMACALA WOMBANGO ..............................................................................

1.5.1	Isingeniso ............................................................................
1.5.2	UNgqongqotjhe Angalayela AmaKhosi, AmaKhosana Kunye NamaSekela Kobana Balele Amacala Wombango .............................................
1.5.3	Iimfuneko Ekufuze Bona Zizaliswe Ngaphambi Kobana IKosi, IKosana Namkha Isekela leKosi Lingasebenzisa Amandlalo Wokusebenza Ngomthetho .....................................................................

1.5.3.1	Ukugunyazwa NguNgqongqotjhe ......................................
1.5.3.2	Umbango Kufuze Ube Hlangana KwabaNtu AbaNzima Babodwa .....
1.5.3.3	Amahlalo ...................................................................
1.5.3.4	Icala Lekhotho Yombango Elisuselwa EmThethweni WesiNtu Nesikweni .................................................................

1.5.4	Iindaba Ibandla Elinganamandla Phezu Kwazo ...............................
1.5.5	AmaKhotho WemiKhandlu YomPhakathi .....................................


2.	IKAMBISO YEBANDLA ...................................................................

2.1 IKAMBISO ...............................................................................
2.1.1	Isijamiso Sekambiso ...............................................................
2.1.2	Ukwethulwa Kobufakazi .........................................................
2.1.3	Ukuthathwa Kweenqunto ........................................................

2.2	ISAHLULELO NOKUKHUTJHWA KWASO .......................................

2.2.1	Isahlulelo .............................................................................
2.2.2	Ukusetjenziswa Kwesahlulelo .......................................................
2.2.3	Ukudluliswa Kweenlilo Nokubuyekezwa Kwamacala ........................

2.2.3.1	Ikambiso Yokudlulisa Isililo Emacaleni Wombango .................
2.2.3.2	Ukudluliswa Kweenlilo Ezabelweni ....................................

2.2.3.2.1	EQwaqwa ...................................................
2.2.3.2.2	E-Lebowa NeGazankulu ...................................

3.	AMANDLA WAMAKHOSI NAMAKHOSANA WOKULALELA AMACALA WOBULELESI .............................................................................
4.	AMAKHOSI NAMAKHOSANA ANGAKANIKELWA AMANDLA ............
5.	UBUJAMO BEZINTO EZABELWENI EZAZIZIBUSA - ZE-TBVC............
5.1	Isingeniso ..............................................................................
5.2	I-Bophuthatswana .....................................................................
5.2.1	Ukusungulwa Nokwakhiwa Kwamabandla .................................
5.2.2	Amandla Wamabandla .........................................................
5.2.3	Iindaba Amabandla Anganamandla Phezu Kwazo ........................
5.2.4	Iindaba Amabandla Anamandla Phezu Kwazo ............................

5.3	I-Transkei ..............................................................................

5.3.1	Isingeniso .........................................................................
5.3.2	Amandla Wokusebenza Ngomthetho Emacaleni Wombango Nekambiso ...............
5.3.3	Amandla Wokusebenza Ngomthetho Emacaleni Wobulelesi Nekambiso ...............
5.3.4	AmaKhotho Wabomaziphathe Beemfunda ..................................

6.	AMABANDLA NOMTHETHOSISEKELO ............................................

6.1	Ubujamo BeKhotho KaMarhistrada ..................................................
6.2 Ubujamo BeBandla ...................................................................





UKUSEBENZA, AMANDLA WAMABANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO KUNYE NEKAMBISO YAMABANDLA

1.	AMANDLA WAMABANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO

1.1 ISINGENISO

Solo kwathi ndi, abaRholi beNdabuko benza imisebenzi eqakathekileko ngokwahlukahlukana kwayo emiphakathini yabo ngokwahlukahluka kwayo. Ikulumo ecocwa encwajaneni le iqale omunye walemisebenzi : umsebenzi wokwahlulela wabaRholi beNdabuko. Namhlanje ukulawulwa kobulungiswa eendaweni zemakhaya kuvamise khulu khulu ukuragwa makhotho wabaRholi beNdabuko, amaBandla. AmaBandla phela ngiwo-ke amakhotho wabaRholi beNdabuko, la abaRholi beNdabukwaba benzisa khona ubulungiswa ngokulandela imithetho yesintu. Ngokwesekhtjheni 211 yomThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika, umthetho wesintu manje sewuvunywa ngokusemthethweni njengomthetho okhambisana nomthetho ongekho eencwadini zomthetho wePalamende ( i-common law). Lokhu-ke kutjho ukuthi amakhotho akakwazi ukugcina kwaphela ngokutjhejaÂ¹ ukuqakatheka komthetho wesintu kezomthetho njengoba bekusenzeka ngaphambi kokuthoma kokusebenza komThethosisekelo, kodwa sekufanele bona umthetho wesintu lo awusebenzise nokuwusebenzisa la kukghonakala khona, ngokuqalelela umthetho osebenza lapho kunye nomThethosisekelo ngokwawo. AmaBandla akhona njenganje ayavumakala eencwadini zomthetho, ngendinyana 16(1) yetjhejuli 6 yomThethosisekelo, yona ethi enye nenye ikhotho - sekubalwe namaBandla - eyayikhona umThethosisekelo nawuthoma ukusebenza, izakuragela phambili ngomsebenzayo, ngokulawulwa mthetho olawula amakhotho anjengayo. Umsebenzi wamakhotho la ulawulwa mithetho embadlwana eseencwadini zemithetho yePalamende. Imithetho eseencwadini zemithetho yePalamende le ibala nemithetho eyayisebenza ngaphambi kobana iSewula AfrikaÂ² ibe nomThethosisekelo, neyezabeloÂ³. Ukuragela phambili ngokusebenza eSewula Afrika eTja kwalemithetho yeminyaka eyadlulako kuvunyelwe yitjhejuli 6 yomThethosisekelo 108 ka-1996 weSewula Afrika. UMongameli waba imithetho le wayabela amaphrovinsi ayifaneleko, ngokwendinyana 14 yetjhejuli 6 yomThethosisekelo. Qala : Report On Traditional Courts & Judicial Functions of Traditional Leaders wangomhlaka 21 kuJanabari 2003: SA Law Commission, ekhasini 1.

___________________________

Â¹ Isekhtjheni 1(1) yomThetho 45 ka-1998 oTjhugululiweko wobuFakazi uthi nanyana ngiyiphi ikhotho ingatjheja ukuqakatheka komthetho welinye ilizwe kunye nokuqakatheka komthetho wabantu bendabuko la umthetho loyo ungakghona khona ukuqinisekiswa : Kwaphela nakube umthetho wabantu bendabuko angeze uphikisane nekambisolawulo yomthethokambiso yomphakathi kunye nobulungiswa bemvelo: Godu nakube angeze kube semthethweni ukuthi ikhotho nanyana ngiyiphi ibethe umlayo othi isiko lelobolo namkha elinye isiko elinjalo seliyinto enyenyisako ekambiswenilawulo enjalo.

Â² Isibonelo, umThetho 38 ka-1927 wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima njengokutjhugululwa kwawo.

Â³ Iimbonelo: ETranksKei ( UmThetho 6 ka 1983 13/1982 wamaKhosi & ), e-Ciskei ( umThetho 37 ka-1984 ), umThetho 29 ka-1979 wamaBandla weBophuthatswana ), umThetho 8 ka-1984 wemiBusositjhaba yaKwaNdebele kunye nomThetho 9 ka-1990 wamaKhosi neziPhakanyiswa zaKwaZulu.

4 UmThetho 32 ka-1944 njengokutjhugululwa kwawo, qala isekhtjheni 28.

__________________________


1.2 UMQONDO NEKAMBISOLAWULO YAMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO

Amandla wokusebenza ngomthetho angahlathululwa njengamandla nekghono lokwenza lekhotho lokulalela nokuthatha isiqunto ngombango okhona hlangana kweenqhema ezibangako Graafreinet Municipality v Van Ryneveld's Pass Irrigation Board 1950 (2) SA 420 (A). Ngalokho-ke amandla wokusebenza ngomthetho asitjela bona ikhotho inamandla maphi, angangangi. Isahlulelo esikhutjhwa ecaleni la ikhotho inganamandla khona sililize lakolize. Nakuqalwa umthetho ongakatlolwa eencwadini zomThetho wePalamende, umqondo wamandla wokusebenza ngomthetho wakhelwe phezu kwekambisolawulo nemithetjhwana embadlwana. Imithetjhwana le isukela emithethweni esetjenziswa ngaphandle kobana itlolwe eencwadini zomthetho wePalamende, kodwa nayo ingafakwa eencwadini zomthetho.
Isibonelo sokufakwa komthetho onjalo eencwadini zomthetho wePalamende mThetho waboMarhistrada. Amandla wokusebenza ngomthetho akhelwe phezu kwemithetjhwana nasi elandelako:

1.2.1	Ifundiso Yokuphumelelisa

Umthetjhwana lo uyisika nobusimeleliso beminye imithetjhwana ephathelene namandla wokusebenza ngomthetho. Ngokomthetjhwana lo, ikhotho nayizakuba namandla wokusebenza ngomthetho kufuze bona inikelwe amandla ukuraga umsebenzayo- Eckards 17. Ikhotho kufuze bona ibe namandla phezu komuntu omangalelweko/obekwa icala kunye nepahlakhe.


1.2.2	Umqondo Wobufunda

Umqondo wobufunda uhlobene nefundiso yokuphumelelisa. Amandla wokusebenza ngomthetho alinganiselwe lapha athoma ukusebenza abe agcine khona. Qala u-Polak ( 1993 ) 2. Amandla wekhotho anomkhawulo wendawo lapha agcina khona ukusebenza.

1.2.3	Actor Sequitur Forum Rei

Lesisitjho nasitjhugululwako sitjho ukuthi ummangali ulandelela ummangalelwa ekundlenakhe. Ummangali nakafuna ukummangalela ummangalelwa, ummangali kufuze bona lokho akwenze ekhotho enawo amandla phezu komuntu ommangalelwako nepahlakhe. Ikhotho le kuvamise ukuthi kube yikhotho yendawo la kuhlala khona ummangalelwa, hayi la kuhlala khona ummangali. Nokho-ke kuyenzeka kesinye isikhathi izinto zenzeke ngendlela ehlukileko kunale ejayelekileko, isibonelo: ikhotho ingaba namandla wokusebenza ngecalelo ngoba lokho okubangele ukuthi bekuvulwe icala kwenzeke endaweni engaphasi kwayo. Malungana namaKhotho waboMarhistrada, isekhtjheni 28 (d) yomThetho 32 ka-1944 wamaKhotho waboMarhistrada uthi ikhotho nayizakukghona ukuba namandla ngenca yalonobangela esiqeda ukumutjho, kuzakufuneka bona icalelo ngokuphelela kwalo libe lenzeke endaweni ewela ngaphasi kwekhotho leyo.

1.2.4	Dominis Litis

Ngenca yemithetjhwana ephalisanako yamandla wokusebenza ngomthetho, kungenzeka ukuthi amakhotho angaphezulu keyodwa abe namandla phezu kwecala linye. Ngoba ummangali uyi-dominis litis - okutjho ukuthi unelawulo ecaleni lakhe - unelungelo lokuzikhethela ukuthi angayokummangala kiyiphi ikhotho. Ngokuvamileko ummangali uzikhethela ikundla elungele yena kunobanyana akhethe elungele ummangalelwa.


1.2.5	Iragelophambili

Amandla wekhotho abekwa nakunikelwa abammangali amadarhfari, hayi nakaphumako amadarhfari lawo. Ikhotho inganikelwa amandla engawasebenzisa ecaleni elithileko, ihlala inawo amandla lawo beliphele icala - Standard Credit Corporation Ltd v Bester and Others 1987 (1) SA 812(W) at 819. Nakube ikhotho yayinamandla phezu kwecala elithileko nakunikelwa ummangalelwa idarhfari namkha nakanikelwa ihlelo lekambiso yekhotho ngecalelo, nakungenzeka kube namatjhuguluko enzekako angeze kwemukwe ikhotho amandla ebesele inawo phezu kwecalelo. Isibonelo: ikhotho enamandla phezu kwecala elithileko ngoba ummangalelwa uhlala endaweni engaphasi kwekhotho leyo ngesikhathi kuvulwa icala, izakusolo iliphethe icalelo ngitjho nanyana kungenzeka ummangalelwa athuthe endaweni leyo icala lingakapheli.


1.3	AMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO ANGALINGANISELWA NGEENDLELA EZINTATHU

( Ukuhlathulula nokukhanyisa kuhle ikulumo elandelako le, kulinganiswe ngeKhotho kaMarhistrada ).

â€¢	Umhlobo wesimangalo
â€¢	Ubungako besimangalo
â€¢	Indawo engaphasi kwekhotho ( isifunda ).

Kumsebenzi wesinye nesinye isiphathimandla esingameleko ukwenza iqiniso lokobana ikhotho yaso inawo amandla wokulalela icala eliphambi kwayo. Lokhu-ke kusebenza khulu khulu malungana nokulinganiselwa kwecala/kwesimangalo ngokuthi limhlobobani nokuthi libungako obungangani. Kufuze kutjhejwe-ke ukuthi ngokwamabandla, akunasilinganiselo semali esibekiweko njenganje. Nokho-ke iHlelo eliKhethekileko leKomitjhini yezomThetho ngomThetho wesiNtu ( i-Law Commission Special Project on Customary Law ) liphakamisa bona kuthome ukuba nesilinganiso semali ebekiweko, ngokukhambisana nobulula nokuhleleka kwawo amaBandla5.

La ummangalelwa avela khona ekhotho enganawo amandla phezu kwakhe kodwa yena ummangalelwa kungamhluphi lokho, ikhotho leyo izakuba nelungelo lokuba namandla phezu kwakhe. Ngalokhu-ke ummangalelwa uzabe azinikele ngaphasi kwekhotho leyo - Sekhtjheni 28(1)(f) yomThetho 32 ka-1944 waboMarhistrata njengokutjhugululwa kwawo. Nokho-ke la kunganammangalelwa ovela phambi kwekhotho, isiphathimandla esingameleko sinesibopho sokuveza indaba yendawo la amandla wekhotho afika naphelela khona. Ngalokho-ke la ummangalelwa avela khona phambi kwekhotho, isiphathimandla esingameleko asikwazi ukuyiveza indaba yendawo la amandla wekhotho afika naphelela khona. Nakube kuvela indaba yokuthi ikhotho ayinamandla wokulalela icala elithileko, kuvamise ukuthi kufuneke ukuthi ummangalelwa aveze ubufakazi bokuthi ikhotho leyo inawo amandla wokulalela icalelo ( qala : Malherbe v Britstown Municipality 1949(1) SA ( C ), kodwa indlela ummangalelwa azikhulumela ngayo ngokuthi ikhotho leyo ayinamandla wokulalela icala lakhe, ingatjhugulula ubujamo bezinto kube nguye ummangalelwa ekufuze bona aveze ubufakazi bokuthi ikhotho leyo ayinawo amandla wokulalela icala lakhe.

1.4	UKWELAMANA KWAMAKHOTHO ESEWULA AFRIKA

Umqondo wamandla wekhotho uyahlobana godu nendlela amakhotho wekhethu eSewula Afrika alandelana ngayo, ngoba umqondo lo usazisa ngokuthi ikhotho ethileko inamandla angangani nokuthi ilinganiselwe ukufikaphi. Ikhotho ingahlala njengekhotho yokuthoma namkha njengekhotho yokudlulisela isililo, kuye ngamandla wokusebenza ngomthetho enawo. Ngokwesahluko 8 somThethosisekelo 108 ka-1996, amakhotho :

1.4.1	YiKhotho YezomThethosisekelo

IKhotho yezomThethosisekelo yikhotho engaphezu kwawo woke amakhotho kiwo woke amacala aphethelene nomthethosisekelo - S 166 & 167, ne

1.4.2	Khotho Ekulu YokuDlulisela IinLilo

IKhotho eKulu yokuDlulisela iinLilo yikhotho engaphezu kwawo woke amakhotho wokudlulisela iinlilo emacaleni angakaphathelani nomthethosisekelo - S 166 & 168.

_____________________
5 UmBiko weKomitjhini yezomThetho ngamaBandla - indinyana 3.4


1.4.3	IKhotho Ephakemeko

Nakukhulunywa ngeKhotho ePhakemeko kubalwa neKhotho ePhakemeko yokuDlulisela iinLilo engasungulwa ngomThetho wePalamende ukulalela iinlilo zamaKhotho aPhakemeko. AmaKhotho la angagweba nanyana ngimaphi amacala ngaphandle kwamacala aqalene neKhotho yezomThethosisekelo kwaphela - S 166 & 169. IKhotho ePhakemeko kuthiwa amandlayo akhelelwe futhi kiyo ( lokho-ke kutjho ukuthi amandlayo iwathola emthethweni ongakatlolwa eencwadini zomthetho wePalamende).

1.4.4	AmaKhotho WaboMarhistrada

AmaKhotho waboMarhistrada angagweba nanyana ngiliphi icala elitjhiwo mThetho wePalamende. Amakhotho la akanawo amandla wokusola umthetho othileko ngokuthi uphambana nomthethosisekelo namkha amandla wokusola ukuziphatha kwakaMongameli - S166 & 170. AmaKhotho waboMarhistrada kuthiwa ziindalwa zeencwadi zomthetho wePalamende ( lokhu-ke kutjho ukuthi athola amandlawo eencwadini zomthetho ekusungulwe ngawo amakhotho la - umThetho 32 ka-1944 wamaKhotho waboMarhistrada.) Amakhotho la godu athola amandlawo nemithethweni eminye ngaphandle komThetho wamaKhotho waboMarhistrada. Ngalokho-ke ikhotho kamarhistrada ayinamandla ngaphandle kwalawo ewanikelwe mThetho wamaKhotho waboMarhistrada neminye imithetho.

1.4.5	Amanye Amakhotho Avulwa Namkha Avunywe NgomThetho WePalamende

AmaBandla awele kilekoro. AmaBandla wamaKhosi namaKhosana avulwa namkha avunywa ngemithetho eyayisebenza ngaphambi kokuthoma kokusebena komThethosisekelo osebenza njenganje. Isibonelo semithetho enje mThetho 38 ka-1927 wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima. Ngokwendinyana 2 yetjhejuli 6 yomThetho womThethosisekelo, yoke imithetho eyathoma ukusebenza ngaphambi komThetho womThethosisekelo isasebenza nanje, izakusolo isebenza, bekube mhlazana itjhugululwako namkha ibulawako. Ngalokho-ke umThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima uzasolo usebenza, bekube mhlazana utjhugululwako namkha ubulawako. NgokomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, akunarhelo elibekiweko lokulamana/lokulandelana kwamabandla. Futhi ayikho nendlela yokudlulisela isililo esisuka ebandla lekosaneni siye ebandla lekosini. Emacaleni wobulelesi newombango maKhotho kaMarhistrada aphethe amandla wokulalela iinlilo ezidluliswako. Qala uMbiko NgamaBandla NemiSebenzi YokwaHlulela YamaKhosi - 21 Janabari 2003: Ikomitjhini Yezomthetho YeSewual Afrika, ikhasi 4 [ i-Report on Traditional Courts & Judicial Functions of Traditional Leaders - 21 January 2003: SA Law Commission, p. 4 ] kunye nesekhtjheni 12(4) ne 12(4) ne 20(6) yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima. Keminye imiphakathi esaphila isintu, kuvamise ukulandelwa ikambiso yokuthi isililo sithoma silalelwe mkhandlu womkhaya, nasibhala ukurarululeka lapho sidluliselwe ekosaneni, nakubhala lapho-ke sesidluliselwa eKosini. Nasisuka eKosini-ke sesidlulela eKhotho kaMarhistrada nakufumaniseka ukuthi nakhona eKosini asirarululeki.


1.5 AMANDLA WAMAKHOSI NAMAKHOSANA WOKULALELA AMACALA WOMBANGO

1.5.1	Isingeniso

Ngaphambi kokubethwa komThetho 108 ka-1996 womThethosisekelo weRiphabhligi yeSewwula Afrika, umthethosisekelo namandla wamakhotho akhethekileko wabaNtu abaNzima eSewula Afrika wawusetjenziswa ngomThetho 38 ka-1927 wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima - Seymour's Customary Law in Southern Africa, by JC Bekker ( 1989) 7.

AmaBandla, amaKhotho waboKomitjhinari kunye namaKhotho wokuDlulisela iinLilo zamaKhotho waboKomitjhinari kwakumaKhotho akhethekileko wabantu abanzima eSewula Afrika. Kwathi ngo-1986 avalwa amaKhotho waboKomitjhinari kunye namaKhotho wokuDlulisela iinLilo zamaKhotho waboKomitjhinari6. Amandla wamakhotho la adluliselwa emakhotho wabomarhistrada. Ukusukela lokho-ke amacala hlangana kwabantu abanzima alalelwa makhotho wabomarhistrada ngamandlawo ajayelekileko. AmaKhotho waboMarhistrada wona-ke ayengasebenzisa umthetho wesintu/webandla emacaleni hlangana kwabantu abanzima babodwa. Ngokwesekhtjheni 1 yomThetho wobuFakazi ka-1988, amaKhotho waboMarhistrada ayengatjheja ukuqakatheka komthetho wesintu/webandla. Ngesikhatheso-ke umthetho wesintu wawungakabukuvunywa njengomthetho wehlelo elikhambisana nomthetho weRiphabhligi yeSewula Afrika. Umthetho wenarha wawunganandaba nabonobangela besenzo sokuthengiselana/sokuvumelana ngomthetho wesintu ( Seymour 7). Ezehlakalweni la kwakukhona khona umuntu onzima nomuntu ongasinzima, kwakusetjenziswa umthetho ongekho eencwadini zemithetho yelizwe kwaphela. Isibonelo, uMarhasa, omumuntu onzima, othethe uBadanile ngesintu ummangalela u-Kobus ongasuye umuntu
__________________________

6 Isekhtjheni 1 yomThetho 34 ka-1986 wokuBulawa KwamaKhotho aKhethekileko wabaNtu abaNzima. Customary Law in South Africa, TW Bennet ( 2004 ) ikhasi 141.

__________________________________


onzima ngecala lokungwadla nomkakhe. Lapha kuzakusetjenziswa umthetho ongekho emithethweni yePalamende, ngoba omunye obangako kilelicala akasuye umuntu onzima, u-Kobus. Nakusetjenziswa umthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende, uMarhasa uzakuthathwa njengomuntu ongakathathi, ngalokho-ke icala lakhe lizakuphephuka nommoya, ngoba umtjhado wesintu wawungathathwa njengomtjhado! ( Qala u-Seymour 7).


1.5.2	UNgqongqotjhe Angalayela AmaKhosi, AmaKhosana Kunye NamaSekela Kobana Balele Amacala Wombango

Nngokwesekhtjheni 12(1) yomThetho ka-1927 wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, uNgqongqotjhe anganikela amaKhosi, amaKhosana kunye namaSekela wamaKhosi amandla wokulalela amacala wombango. Indinyana S12 (1) IFUNDEKA BUNJE: " UNgqongqotjhe (a). anganikela nanyana ngiyiphi ikosi namkha ikosana eyaziwako namkha ekhethwe ngaphasi kwendinyana encani (7) namkha (8) yesekhtjheni 2 amandla wokulalela ibe yenze isiphetho ( iqunte ) emacaleni wombango asuselwa emthethweni wabaNtu abaNzima neweSintu alethwe kiyo babaNtu abaNzima abammangalelene bodwa endaweni ephethwe ngiyo; (b). ngokubawiwa yikosi namkha ikosana nanyana ngiyiphi enikelwe amandla ngokwendinyana (a), anganikela isekela lekosi leyo amandla wokulalela libe lenze isiphetho ( liqunte ) emacaleni wombango asuselwa emThethweni wabaNtu abaNzima neweSintu alethwe kiyo zizakhamuzi zabantu abanzima ezimmangalelana zodwa endaweni yekosi leyo, KWAPHELA nakube iKosi yomuNtu oNzima, iKosana yomuNtu oNzima namkha iSekela layo ngaphasi kwesekhtjheni le namkha ngaphasi komunye umthetho angeze libe namandla wokwenza isiphetho ( wokuthatha isiqunto ) ngokutlhalana namkha ukuhlukana kwabantu abathetheneko" . Imibandela enjengale iyatholakala nemthethweni weTranskei ( umThetho 13/1982 nomThetho 6/1983), newe-Ciskei ( umThetho 37 ka-1984), newe-Bophuthatswana ( umThetho 29 ka-1979), neweKwaNdebele ( umThetho 3 ka-1984) - Qala Bennett ( 1975) 76 namatjhugulukwana athileko wamandla wokusebenza ngomthetho.
Imithetho yamaBandla imumethwe ku-GN R2082 yangomhlaka 29 Disemba 1967.

1.5.3	Iimfuneko Ekufuze Bona Zizaliswe Ngaphambi Kobana IKosi, IKosana Namkha Isekela leKosi Lingasebenzisa Amandlalo Wokusebenza Ngomthetho

Ngokwesekhtjheni 12(1)(a) no (b), ngaphambi kobana ikosi namkha ikosana namkha isekela lekosana babe namandla wokulalela nokwenza isiphetho secala lombango, kufuze bona kuzaliswe nanzi iimfuneko ezilandelako:

1.5.3.1	Ukugunyazwa NguNgqongqotjhe - Sekhtjheni 12(1). Qala 1.5.2 ngehla.


1.5.3.2	Umbango Kufuze Ube Hlangana KwabaNtu AbaNzima Babodwa

IKosi, iKosana namkha iSekela leKosana bangalalela amacala ahlangana kwabantu abanzima babodwa kwaphela. UmuNtu oNzima-ke lapha uhlathululwa ku-S35 yomThetho 38 ka-1927 wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima ngalendlela elandelako: "UmuNtu oNzima uzakutjho nanyana ngimuphi umuntu olilungu lananyana ngimuphi umhlobo wabantu abangabendabuko e-Afrika." Ukuthi umuntu ungowambala bani kuqakatheke khulu ekuhlukaniseni bona iBandla
linawo na amandla wokugweba icala elithileko.

Nakuqalwa imibandela yokulingana kwabantu ebekwa yiVikelamalungelo, kuvela umbuzo othi kghani lokhu akusibandlululo na. Ngokutjho kwaka-TW Bennett ( 1975) 77, lesi kusiqinteliso esilungileko nesifaneleko ngelungelo lokungabandlululwa. ( Qala ne-S36 yomThethosisekelo.) " Akunakuzaza ukuthi amabandla aqale ukusiza abaNtu abaNzima, njengoba batlhoge imali nefundo ukuthi bangaya emakhotho wabomarhistrada namkha emakhotho amakhulu", ngalokho-ke amabandla ayindlela ekhethekileko ewela ngaphasi kweSekhtjheni 8(3) (a) yomThetho womThethosisekelo - ( Isekhtjheni 9(2) yomThetho womThethosisekelo omutjha) TW Bennett (1995) 77. Umnqopho omkhulu kuvulela abaNtu abaNzima ikundla ngokukhambisana nalokho ekufuze kwenziwe emasikwenabo - Bennett (1995) 77. Ecaleni likaBangindawo nabaNye ngokubangisana nesiKhulu somBusosifunda wakwaNyanda nomuNye 1998 (3) SA 262(Tk), kwaquntwa ukuthi nanyana indaba yokuthi umuntu abe ngowombala othileko iliyana namalungelo wokulingana phambi komthetho, kodwa isiqinteliso esihle nesilungileko. Ecaleni likaMhleka noFeni ngokubangisana nesiKhulu somBusosifunda wabaThembu nomuNye 2001 (1) SA 574 (Tk), ngamaphuzu afanako ikhotho yathola ukuphulwa kwelungelwelo akukalungi, akuvumakali. Ikomitjhini yezomThetho ePhepheni lokuCocisana ngamaBandla, iindinyana 6.6.2, iphakamisa bona isulwe imibandela yokubandlulula yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, iphakamisa godu nokuthi amandla wamakhotho abekwe kwaphela ngokuqala ukuthi mhlobobani wecala ekufuze lilalelwe, nangokuqala ukuthi abasecaleni bahlalaphi, kunye nangokuqala ukuthi umthetho wesintu ungena kangangani ecalenelo.


1.5.3.3	Amahlalo

Amagama ekuhlathululwa ngawo usekhtjheni 12(1) (a) no(b) athi : " umuntu onzima nakammangalela omunye umuntu onzima ahlala naye ndawonye endaweni engaphasi kweKosi" kwanga atjho ukuthi iKosi nayizakuba namandla wokulalela ibe igwebe icala lombango, bobabili ummangali nommangalelwa kufuze bona babe bahlala endaweni engaphasi kwekosi yalapho. Ngokutjho kwaka-Seymour, ikhasi 15, ukuhlala kwakammangalelwa kwaphela endaweni engaphasi kweKosi kwanele ukunikela iKosi amandla wokulalela ibe igwebe icala lombango. Ecaleni elaliqale hlangothi linye kwaphela lakaNggqongqotjhe weeNdaba zabaNtu, kwathiwa njengoba amagama athi indawo yokuhlala kumagama welimi lomthetho ongekho eencwadini zomthetho wePalamende, ngokunjalo-ke kufuze bona asetjenziswe ngokukhambisana nawo lomthetho ongakatlolwa eencwadini zomthetho wePalamende. Indawo yokuhlala ayitjho ikhaya lomuntu, ngalokho-ke indawo yokuhlala nekhaya lomuntu kufuze bona kuhlukaniswe. Indawo yokuhlala itjho nje lapho umuntu ahlala khona. Umuntu angaba neendawo zokuhlala ezingaphezulu keyodwa ngasikhathi sinye ( Seymour 15 ). Kilobo-ke ubujamo bezinto obunjalo, umuntu uthathwa ukuthi uhlala endaweni la akhona nakukhutjhwa idarhfari ( Seymour 15 ). Akukabukubekwa ukuthi kutjhiwo nini ukuthi umuntu uhlalele futhi endaweni ahlala kiyo. Nokho-ke angeze kwathiwa umuntu uhlala endaweni avakatjhe kiyo; nakuzakuthiwa umuntu uhlala endaweni ethileko kufuze bona abe nokunzinza okuthileko endaweni leyo ( Seymour 15 ). Ikhaya lomuntu kukulapho kuthathwa ukuthi ukhona ngitjho nanyana angekho. U-DSP Cronje no-Heaton7 bahlathulula ikhaya lomuntu njenge "...ndawo la umuntu athathwa ukuthi ukhona ukuraga amalungelwakhe nokwenza imisebenzakhe esibopho ngitjho nanyana/namhlazana angekho kiyo indawo leyo." Umuntu uba nekhaya linye kwaphela ngasikhathi sinye8. Ummangalelwa ongahlali endaweni leyo anganikela ikhotho amandla wokumgweba ngokuzinikela ekhotho leyo?

________________________
7 The South African Law of Persons 2nd ed (2003) ikhasi 37

8 The South African Law of Person 2nd ed (2003) ikhasi 39, Webber v Webber 1915 AD
239-242.

? Zulu v Mbatha 1937 NAC ( N & T) 6.
___________________________



1.5.3.4	Icala Lekhotho Yombango Elisuselwa EmThethweni WesiNtu Nesikweni

Amandla weKosi namkha weKosana wokulalela icala aphelela emacaleni asukela emthethweni wesintu newamasiko. Ikosi namkha iKosana ayinawo amandla wokulalela icala elisukela emthethweni ongekho hlangana nemithetho yePalamende. Umbandela weSekhtjheni 12 yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima uwakhaphela ngeqadi amandla weKosi, weKosana namkha weSekela eendabeni eziphathelene nobulize, ukutlhalana namkha ukuhlukana emtjhadweni. Njengoba ngokomThetho wokuVunywa kwemiTjhado yesiNtu umtjhado wesintu sewubekwa ezingeni elilinganako nelomtjhado wesikhuwa begodu nawo njengoba ungaqedwa kwaphela ngesahlukaniso sekhotho, ukuqedwa komtjhado wesintu kuwela ngaphandle kwekoro yamacala ephethwe mabandlaÂ¹Â°. Nokho-ke amaBandla angalamula eendabeni zemibango yemizi/yemitjhado ngaphambi kwesahlukaniso somtjhado Â¹Â¹. Amabandla solo anawo amandla wokulalela nokugweba iindaba ezisekela umtjhado, isibonelo: nakufuneka bona indoda ibuyiselwe amalobolwayo nakube umkayo uyingwadlele, nakube angeze kwasetjenziswa umthetho ongakatlolwa eencwadini zomthetho wePalamende lapho. Woke amakhotho eRiphabhligi yeSewula Afrika anamandla nekghono lokusebenzisa umthetho wesintu - qala i-SA Law Commission Report on Conflict of laws, September 1999, ekhasini 2, uqale godu ne-S211(3) yomThetho womThethosisekelo, kunye ne-SI The Law of Evidence Amendment Act 45 of 1988.
Isekhtjheni 12(1) iwakhaphela ngeqadi amabandla ukulalela amacala wombango asuselwa emthethweni ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende. Ecaleni likaNgwenya noMavanaÂ¹Â² kwabekwa ukuthi njengoba umthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende uyasebenza emacaleni wobungwadla, amabandla awanawo amandla wokulalela icala elinjalo. Ecaleni likaNkosi noMdlhadlhaÂ¹Â³ la kwakufuneka khona ihlawulo ngecala lokukata, ikhotho yokudlulisela iinlilo yabeka bona njengoba umthetho wesintu uvumela icala lobulelesi kwaphela ebujameni bezinto obunjalo, ibandla alinamandla wokulalela icaleli. Nokho-ke la amahlelo womthetho womabili anepengu khona, kwafakazelwa amandla webandla - qala Cebekulu v Shandu Â¹4. Qala SA Law Commission report on conflict of laws, September 1999, ekhasini 47 fn27. Kufuze kutjhejwe bona ngaphasi kweSekhtjheni 20(1) yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, abaRholi beNdabuko kuyabavumela ukugweba amacala athileko ngomthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende ngomthetho wesintu, nakube kwaphela ummangalelwa nommangali bababantu abanzima. I-S20(1) (a) inikela amaBandla amandla wokusebenzisa umthetho wesintu nomthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende. Qala i-SA Law Commission report on conflict of laws, September 1999, ekhasini 44 ne-48. Ekuhlawuliseleni ukulutha umuntu wesifazi bona alale nendoda angakazimiseli, ihlawulo ekhutjhiswa owonileko kufuze bona ikhambisane namasiko nemikhuba yabantu abahlawulisako ( abonelweko ) - qala icala likaMkombo noMathunguÂ¹5. Kwalawulwa bona amalobolo akhutjhelwa umtjhado wesikhuwa, ngemva kokuhlukana kwalabo abatjhadileko aba licala lomthetho wesintu nesiko lesintu.


___________________________
Â¹Â° Sekhtjheni 8(1) umThetho 120 ka-1998

Â¹Â¹ Sekhtjheni 8(5) umThetho 120 ka-1998, Bennett TW, ikhasi 143

Â¹Â² 1975 BAC 75 (S)

Â¹Â³ 1945 NAC ( N&T) 46

Â¹4 1952 NAC 196 (NE)

Â¹5 1980 AC ( N-E) 79

_____________________________


1.5.4	Iindaba Ibandla Elinganamandla Phezu Kwazo

IBandla alinamandla wokulalela nokugweba amacala wombango nangabe:

â€¢	Icala lisuselwa emthethweni ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende, namkha
â€¢	Icala lihlangana komuntu onzima nomuntu ongasuye onzima namkha
â€¢	Icala lihlangana kwabantu abangasibo abanzima bodwa namkha
â€¢	Ecalenelo kungena nendaba yokuqedwa komtjhado namkha
â€¢	Icala limalungana nesahlukaniso somtjhado namkha
â€¢	Icala limalungana nokuhlukana kwabantu abatjhadileko.

1.5.5	AmaKhotho WemiKhandlu YomPhakathi

Ngokwesekhtjheni 21A yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, ngemva kokubonisana nomkhandlu womphakathi ngokwesekhtjheni 2(1) yomThetho 125 ka-1977 wemiKhandlu yomPhakathi, uNgqongqotjhe unikelwa amandla wokunikela umuNtu oNzima amandla wokwengamela indawo namkha ingcenye yendawo, njengokubona kwakhe uNgqongqotjhe, ngendlela efanako yokunikela iKosi namkha iKosana amandla ngokwesekhtjheni 12 ne-20 yomThetho 38 ka-1927. Ngokwesekhtjheni 2(2) yomThetho 125 ka-1977, imibandela yesekhtjheni 12 ne-20 eendabeni ezinje izakusebenza emuNtwini oNzima ekukhulunywa ngaye lo ngokwenziwa kwamatjhugulukwana athileko, njengokutjho kwakaNgqongqotjhe eGazedeni yomBuso. Nokho-ke imibandela le azange kheyisetjenziswe ( Qala Seymour ikhasi 18 la uzakuthola khona bona kwenziwa yini ingasetjenziswa imibandela le.



2.	IKAMBISO YEBANDLA

2.1	IKAMBISO

2.1.1	Isijamiso Sekambiso

Igadango Lokuthoma

Ummangali ofisa ukuthathela ummangalelwa igadango uya endaweni la kuhlala khona ummangalelwa akhamba nabofakazi bakhe, nabeluleki bakhe, nabasekeli bakhe kunye nabanye ummangali acabanga ukuthi kuyafuneka babe khona. Nabafika kumsolwa usomkhulumi utjela ummangalelwa icala ummangali alila ngalo ngaye ummangalelwa. Ummangalelwa nakube bekangabalindeli laba abamvakatjheleko akakakatelelwa ukuyiphendula khonokho ngesikhatheso izwangobatjho eza nommangali nabakhambisani bakhe. Ummangalelwa angatjela ummangali nabakhambisani bakhe bona babuye ngelinye ilanga. Ubuhle baleligadango lokuthoma kummangalelwa kukuthi uzakwazi ngokupheleleko ngalokho ekulilwa ngakho ngaye, nokuthi icala asolwa ngalo lilukhuni kangangani Â¹6.

Igadango Lesibili

Ngelanga elitjha ekuvunyelwenwe ngalo, ummangali ubuyelela icala alibeka ummangalelwa phambi kwakhe ummangalelwa nabeluleki bakhe. Abofakazi bamahlangothi womabili bayabizwa nabo. Nanyana kunganamahluleli nje kilobubujamo, kodwa indaba le ikhulunywa sakhotho, begodu koke okukhulunywako kukhulunywa kuqalwe mahlangothi woke Â¹7. Lelihlelo-ke libizwa ngokuthi "kuthathwa kwegadango" begodu lithathwa njengegadango lokuthoma ecaleni. Nasele ummangalelwa abonile bona icala abekwa lona linamandla kangangani, angalivuma icala; nakalivumileko icala ummangalelwa, lokho kubufakazi obufakazela ummangali ngecala alibeka ummangalelwa. Sele alivumile ummangalelwa icala, sekungakhulunyiswana ngehlawulo. Ngehlangothini lommangali, nakube ubona ukuthi ummangalelwa unamandla ekuzivikeleni kwakhe, angaqunta ukuthi asale alisa angasayi nalo phambili icala alibeka yena ummangalelwa. Lesisigaba-ke sithathwa njengesigaba "sokuvala icala ( i-"litis contestation") Â¹?

Igadango Lesithathu

Nakube ummangalelwa uphikelele ngokuphika, nommangali naye ufisa ukuya phambili ngecala lakhe, ummangali angahle adlulele phambili aye eKosaneni yangekhabo egunyaziweko namkha engakagunyazwaÂ¹?. IKosana engakagunyazwa ayinawo amandla wokukatelela ummangalelwa ukuthi afike ebandla, ngokunjalo godu ayinawo namandla wokukhupha isahlulelo ecaleni. Nakube ummangalelwa uyalivuma icala ebandla lekosana engakagunyazwa kodwa abhale ukuhlawula, ummangali angadlulisela icala lakhe eBandla leKosini la ayokugwetjelwa khona ukuvuma kwakhe icala Â²Â°. Nakube kukhona ongakaneliseki ngesiqunto sekosana, angadlulela phambili aye eBandla leKosini. Isahlulelo seBandla leKosini namkha leKosaneni sisibopho, nesigwebo silandela lapho-ke Â²Â¹. Kunobanyana umuntu ayokummangala eBandla leKosaneni, angavele atjhinge ekhotho enamandla, eliBandla leKosana, iBandla leKosi namkha iKhotho kaMarhistrada Â²Â². IKosana ingasicitha isahlulelo seNduna, kanti neKosi nayo ingasicitha isahlulelo seKosana.

2.1.2	Ukwethulwa Kobufakazi

Ufakazi wethula ubufakazi bakhe ngaphandle kokuthikaziswa. Nanyana ngiliphi ilungu lomKhandlu weKosini namkha nanyana ngiliphi ilungu lomphakathi elikhona lapho lingatjhuka ufakazi ngemibuzo. Lelihlelo-ke liragwa ngehlonipho nangendlela ehlelekileko, ngaphandle kokubekela abakhulumako indlela ethileko yokukhuluma.

2.1.3	Ukuthathwa Kweenqunto

Ngemva kokulalelwa kwabo boke ubufakazi nazo zoke iinkulumo zalabo abazabe bakhona, iKosi, ngokulekelelwa maDuna, ithatha isiqunto ngokukhambisana nomthetho wesintu nangokulandela ihlelo lokusebenzisa ihloko ngemvelo nangendlela elungileko. Nakube isiqunto esinjalo azange khesithathwe phambilini, nasithoma mzukwanokho sesizakuba yikomba Â²Â³. Lelihlelo-ke libala nokuvunjululwa kwamaqiniso kunye nokusetjenziswa komthetho phezu kwamaqiniso atholakeleko.

_______________________
Â¹6 Seymour - ikhasi 28
Â¹7 ndawonye
Â¹? qala - Dlamini v Nkosi 1954 NAC(N-E) 175
Â¹? Seymour - ikhasi 29
Â²Â° Seymour - ikhasi 28- 29




Â²Â¹ Seymour - ikhasi 29

______________________________


2.2 ISAHLULELO NOKUKHUTJHWA KWASO

2.2.1	Isahlulelo

IKosi namkha iKosana ephethe iBandla yenza iBandla. Isahlulelo seKosi namkha seKosana kilelo iBandla sisiphetho, kuye-ke nokho ngelungelo lokudlulisa isililo laloyo osecaleni, ngalokho-ke res- judicata - Tsautsi v NeneÂ²?. Igama elithi 'isahlulelo' litjho umlayo wekhotho/webandla kunye nabonobangela bokuthi kungani kukhutjhwe umlayo onjalo. Nanyana abonobangela kunganasidingo sokobana bakhutjhwe khonokho nakukhutjhwa umlayo, abonobangela abenze ukuthi bekukhutjhwe umlayo loyo kufuze bona bakhanye babonakale emehlweni wekhotho/webandla ngaphambi kobana umlayo loyo ukhutjhwe. Isahlulelo singakhutjhwa, iKosi namkha iKosana namkha iSekela liba-functus officio. Isahlulelo seKosi singaliswa. Umphumela wokulisa isahlulelo ufana nokuthi icala licithiwe - Komani v Qabongwana Â²?. IKosi namkha iKosana inesibopho esikatelelakoÂ²6 sokutlola phasi irekhodi lesahlulelo sayo iyosirejistara e-Ofisini kaMarhistrada kungakapheli iinyanga ezimbili isahlulelweso sikhutjhiwe - Sekhtjheni 6 ne-7 GN R2082 ka-1967. Nakufumaniseka ukuthi iKosi ayisitloli phasi isahlulelo sayo bekudlule isikhathi esibekiweko, ngiyo ezakuthwala iindleko zabanikazi becala - Seymour 17 noBhengu v Mpungose Â²?. Isahlulelo seKosi namkha seKosana esitlolwe phasi sabe sarejistarwa sithathwa ukuthi silungile, bekube mhlazana kuzakuba nozasiphikisa besilungiswe. Nakube kukhona osola ukuthi isahlulelo esirekhodiweko asikalungi, kufuze bona aziswe lo omunye ebekubangwa naye ecaleni, ngokunjalo neKosi ebeyiphethe icalelo nayo yaziswe - Kunene v MadodaÂ²8.
_____________________
Â²Â² Seymour - ikhasi 30
Â²Â³ Seymour - ikhasi 30, Manyosine v Nonkanyakazi NAC 114
Â²? 1952 NAC (S) 73
Â²? 1956 NAC (N-E) 201
Â²6 Seymour - ikhasi 17
Â²? 1972 BAC (N-E) 124
Â²8 155 NAC ( N-E ) 75
____________________________
2.2.2	Ukusetjenziswa Kwesahlulelo

Umutjho othi 'sebenzisa isahlulelo' utjho ikambiso la umuntu owoniweko afuna khona ukuzanelisa ngecala enziwe lona. Kufuze bona kulandelwe ikambiso yomthetho wesintu ekusetjenzisweni kwesahlulelo - Qala S1 ye-GN R2802 ka-1967. Isahlulelo sebandla sisetjenziswa ngokudla ipahla yaloyo onecala, idliwa sithunywa sekosini. Nakube ukudliwa kwepahla kukhambisana nesiko, akunapahla etjhiywako kileyo edliwako Â²?. Nakwenzekako ukuthi isithunywa sekosini siyalelwa nepahla ekufuze idliwe, indaba le ingangenwa yikhotho kaMarhistrada, yona ezakutlola incwadi enikela isithunywa amandla wokudla ipahla - Qala S8 ye-GN 2802 ka-1967. IKosi evumako ukuthi ngiyo eyenze ukuthi ipahla idliwe ibe isazi ukuthi ipahla leyo ngeyomunye umuntu ngaphandle kwaloyo onecala, ithweswa umsebenzi wokubuyisela ipahla edliweko leyo la idliwe khona - Khanyile v Khanyile Â³Â°. Nakube isiThunywa seKosini sidla ifuyo yomunye umuntu ngaphandle kwaloyo onecala, umnikazifuyo leyo unelungelo lokuyoyilwela ifuywakhe nanyana kukuphi la azayithola khona, ngitjho nanyana seyithengiselwe omunye imbala - Hlatshwayo v HlatshwayoÂ³Â¹. NgokomThetjhwana 8(2) we-GN R2082 ka-1967, ukummangalelana ( icala lomuntu wesithathu ) kufuze bona kulalelwe yiKosi ekhuphe isahlulelo, nakungasinjalo kube ngiloyo olandela iKosi ngesikhundla. Ukubhalelwa kulandela ikambiso yesiko kubangela ukuhlawuliswa - Ndlovu v Thabethe & Others Â³Â². IKosi ayisisithunywa samuntu, ngalokho-ke ukuhlawula eKosini, akusivali isikwelede/akuliqedi icala, ngaphandle-ke kokuthi mhlamunye ihlawulo ekhutjhwa ekosini leyo ikhutjhwe ngokugunyazwa ngiloyo onecala - Majozi v Majozi Â³Â³.


2.2.3	Ukudluliswa Kweenlilo Nokubuyekezwa Kwamacala

Ukudlulisela icala/isililo phambili nokubuyekeza icala yindlela yekambiso engasetjenziswa ukuphikisa isahlulelo esikhutjhwe yikhotho encani kobanyana isahlulelweso siyokulungiswa la singakalungi khona namkha sicithwe Â³4. Nokho-ke indlela yekambiso ngayinye kilezi ezimbili isebenza ngcono ebujamweni bezinto obuhlukileko Â³5. Ukuthi kusetjenziswa yiphi indlela yekambiso, kuya ngokuthi yini lokho ekulilwa ngakho. Nakube kulilwa ngokuthi kukhona la kuphosiseke khona, namkha nakube kulilwa ngokuthi kwenziwe ubukirikitjani namkha nakube kulilwa ngokuthi kwenziwe okuphambene nomthetho nabekugwetjwa, kuzakufuneka ukuthi icala libuyekezwe Â³6. Izehlakalo zobukirikitjani zibala nokweqiswa amehlo ( ukungatjhejwa ) kwemithetho yomthethobulungiswa wemvelo. Isibonelo : ukungatjheji umthetho wokulalela amahlangothi woke ngokulingana - i-audi alteram partem rule. Ngokomthetho lo, ikhotho kufuze bona izilalele zombili iinqhema ezisecaleni ngaphambi kobana ithathe isiqunto. Nayingahlumbukwenza njalo, izabe yenze ubukirikitjani. Nokho-ke la isililo sisekelwe bonobangela abaqalisiswe yikhotho ekuthatheni isiqunto esithileko, ukudlulisela icala/isililo phambili ngikho okulungileko Â³7. Ukudlulisela isililo/icala phambili kuvamise ukuphathelana nekambiso, ukube kanti ukubuyekezwa kwecala khona kuvamise ukuphathelana neenlilo ezingale kwerekhodi Â³?.

_______________________
Â²? Gungquza v Ntuli 1974 BAC (S) 431
Â³Â° 1984 AC ( N-E) 26
Â³Â¹ 1950 NAC (N-E) 201
Â³Â² 1976 BAC ( N-E) 210
Â³Â³ 1952 NAC (N-E) 127
Â³4 Ecard's Principles of Civil Procedure in the Magistrate Courts 3rd ed 1996
Â³5 ndawonye
Â³6 Qala - Johannesburg Consolidated Investment Co. v Johannesburg Town Council 1093 TS 111 ku- 114
Â³7 Qala Ecard 279
Â³? Qala R v Bates & Reidy 1902 TS ku-200, ngokwesekhtjheni 24 yomThetho 59 ka-1959 weKhotho eKulu, abonobangela bokubuyekeza ngilaba :
(a). ukungabi namandla kwekhotho;
(b). irhuluphelo emnqopheni, ukuthatha ihlangothi, ilunya namkha ubukhohlakali besiphathimandla esiphethe icala;
( c ). Ubukirikitjani ekugwetjweni kwecala kunye nokuvuma okungavumakaliko namkha ubufakazi obungakagunyazwa namkha ukucithwa kobufakazi obuvumakalako namkha obugunyaziweko.
_________________________________________

Nokho-ke kukhona ezinye izehlakalo la nanyana ngiyiphi yaleziindlela ezimbili zekambiso ingalunga khona. Isibonelo kukula isiphathimandla esiphethe icala sivume khona ubufakazi obungavumakaliko begodu nerekhodini kuvele ubufakazi obungavumakaliko. Kilobubujamo bezinto obunje-ke, nanyana kuyabuyekezwa nanyana kudluliswa isililo/icala, kulungile.

Umbuzo othi amakhotho wabomarhistrada anawo na amandla wokubuyekeza amacala wemabandla mbuzo ongakabukuphendulwa. Amakhotho wabokomitjhinari ajanyiselelwa ngamakhotho wabomarhistrada ayenamandla kwaphela wokudlulisa amacala wemabandla - Latha v Latha & Another Â³?. Ecaleni likaBhulose aqalene noBhulose4Â°, kwalawulwa bona iKhotho kaKomitjhinari yayinganawo amandla wokubuyekeza iinqunto/izahlulelo zamaBandla. USekhtjheni 12(4) womThetho wokuLawula abaNtu abaNzima noSekhtjheni 29A wamaKhotho waboMarhistrada unikela ikhotho kamarhistrada amandla wokuhlola iinlilo zamacala adluliswako ezivela emabandla, kodwa womabili amasekhtjheni la awakhulumi ngokubuyekeza. IKhotho kaMarhistrada, njengoba imntwana womthetho oseencwadini zemithetho yePalamende nje, ayinawo amandla adlula lawo ewanikelwe mThetho weKhotho kaMarhistrada neminye imithetho. Kubonakala ungathi akunamthetho onikela ikhotho kamarhistrada amandla wokubuyekeza amacala wombango abuya emaBandla. Nokho-ke ngokwesekhtjheni 35(3)(0), omunye nomunye umsolwa unelungelo lokugwetjwa ngendlela elungileko; lelo-ke ilungelo libala nelungelo lokudlulisela icala phambili eKhotho ePhakemeko kobanyana liyokuhlolwa ngobutjha namkha liyokubuyekezwa. Isekhtjheni le-ke ibonakala ungathi inikela amaKhotho waboMarhistrada amandla wokubuyekeza isahlulelo secala elibuya eBandla. Nokho-ke nakuthiwa " omunye nomunye umsolwa" kilesekhtjheni kutjho ukuthi isekhtjheni le ikhuluma ngamacala wobulelesi kwaphela. Kufuze kutjhejwe-ke nokho bona iKhotho kaMarhistrada nayilalele icala elidluliswako elivela eBandla inamandla wokufakazela isiqunto esithethwe phambilini eBandla, namandla wokutjhugulula isiqunto esithethwe ngilo iBandla namkha amandla wokucitha isiqunto esithethwe liBandla, ngemva kobana izwe ubufakazi nanyana ngibuphi obethulwe phambi kwayo egameni leenqhema ezidlulisa icalelo namkha nanyana ngibuphi ubufakazi ikhotho ebubona bulungile. IKhotho kaMarhistrada godu inamandla wokungezelela isikhathi esibekiweko emiThethweni yeBandla leKosini nelemaKhosaneni - R2082 ka-1967. Kubonakala ungathi isililo esidluliselwa ekhotho kamarhistrada asipheleli kwaphela erekhodini, ngalokho-ke nanyana ngibuphi ubufakazi obumalungana nobukirikitjani bungalalelwa, nanyana buyavela erekhodini nanyana abuveli. Lokhu-ke kubonakala ungathi kwenza bona kungasaba nefuneko yokuhlukanisa hlangana kwesililo esidluliswako nokubuyekeza icala nakwenziwa umzamo wokulungisa isahlulelo/isiqunto seBandla eKhotho kaMarhistrada. Njengoba ukulalelwa kwesililo secala kukugweba ngobutjha nje, akunafuneko yokuthi kungacatjangwa nokubuyekeza nakube icala lidluliswe njengesililo.


__________________________
Â³? 1969 BAC 45 ( NE )
4Â° 1947 NAC ( T & N ).
_____________________________________



2.2.3.1	Ikambiso Yokudlulisa Isililo Emacaleni Wombango

Isahlulelo esenziwe yiKosi namkha iKosana kuyakghonakala bona sidluliselwe eKhotho kaMarhistrada enamandla wokusiqala ngobutjha nakube kunesililo ngaso - sekhtjheni 12(4) ifundwa nesekhtjheni 29A yomThetho 32 ka-1944 wamaKhotho waboMarhistrada. IKhotho kaMarhistrada enamandla yiKhotho kaMarhistrada ebeyizakuba namandla wokulilalela icalelo kwekuthomeni. Lapha-ke kutjhiwo iKhotho kaMarhistrada enamandla ngasikhathi sinye neBandla elilalele/eligweba icala ngesikhatheso4Â¹. Isahlulelo seBandla kuyakghonakala bona sidluliselwe eKhotho kaMarhistrada nakube kunesililo ngaso, ngitjho nanyana iKhotho kaMarhistrada inganawo nje amandla wokukhupha isahlulelo esisiphetho - Ntshabala v Piti ?Â². Labo abaseCaleni eliDluliswako kufuze babizwe ummangali nommangalelwa, hayi umdlulisisibawo nomaziphendulela - Dlamini v Sibisi ?Â³. IsiLilo seCala siqala kwaphela lokho iinqhema ezilila ngakho okuserekhodini. Isahlulelo seBandla siyi-res judicata ukufika la kungasilo khona iBandla eliDlulisa isiLilo seCala ??.

_______________________
4Â¹ Seymour - ikhasi 32
?Â² 1956 NAC ( S ) 111
?Â³ 1947 NAC ( T & N ) 13
?? Seymour - ikhasi 33

_______________________

Ngalokho-ke la ummangali afuna ukuhlawulwa khona ngeenkomo eli-19 kodwa ikosi yalawula ukuthi akahlawulwe
ngazine kwaphela, ngaleyindlela-ke ummangali walidlulisela phambili icaleli ngoba angakaneliseki ngesahlulelo sakhona, ikhotho ekudluliselwe kiyo isililo angeze ibe namandla wokukhupha isahlulelo esijamela ummangalelwa ( ngamanye amagama ikhotho ayikwazi ukusicitha isililo sommangali) nakube ummangalelwa akakafaki sakhe isililo naye esiphikisana nalesi sakammangali. Nakube isiqunto esivumelana nommangalelwa siyasekelwa, ikhotho ekudluliselwe kiyo isililo kufuze bona isicithe isililweso, kobanyana kuzokujama isahlulelo seBandla - Mthethwa v Mthethwa 45. Isibawo sokudlulisela icala phambili kufuze bona senziwe kungakapheli iinyanga ezimbili ukusukela mhlazana kukhutjhwa isahlulelo - umThetjhwana 9(1) wemiThetho yamaBandla R2082 ka-1967. Nokho-ke isikhathesi singelulwa nguMarhistrada ngonobangela ozwakalako - umThetjhwana 9(3). Nasele isibawo sokudlulisa icala sifakiwe, kuyazenzakalela ukuthi kujanyiswe ukusetjenziswa kwesahlulelo, bekube mhlazana isibawo sokudlulisa icala kuqedwako ukusebenza ngaso namkha bekube mhlazana siphelelwa sikhathi, namkha bekube mhlazana sitsonyulwako - umThetjhwana 8(1). Umuntu ongaphakathi kwecala akalahlekelwa lilungelo lakhe lokudlulisela isibawo eKhotho kaMarhistrada ngonobangela wokwanelisa namkha wokuzinikelela ukwanelisa ingcenye yesahlulelo seBandla namkha isahlulelo ngokuphelela kwaso namkha ngokwamukela kwakhe azakuzuza kileso isahlulelo - umThetjhwana 9 (4). Ummangalelwa odlulisela icala phambili naye angafaka icala eliphikisako ngitjho nanyana angazange alifake ekuthomeni kwecala. - umThetjhwana 12(2) wemiThetjhwana yeBandla leKosini namkha leKosaneni R2082 ka-1967. Kukhulunyelwa ukuthi umthetjhwana lo u-ultra vires - Seymour 33 fn 166. Isililo esidluliswako siyaziphelela emveni kobana sitjhejiwe na isahlulelo ekulilwa ngaso/ esiphikiswako siphela ngokomthetjhwana 7(2). Ngokwe-7(2), isahlulelo seBandla leKosini siphelelwa sikhathi nakube asibhaliswa kuMabhalana weKhotho kaMarhistrada kungakapheli iinyanga ezimbili emveni kwelanga okwakhutjhwa ngalo isahlulelo njengobanyana kufuna umthetjhwana 7(1). Isahlulelo esiphelelwe sikhathi sifana nesahlulelo esingazange khesibe khona, ngalokho-ke angeze sadluliselwa phambili namkha siphikiswe - Sabelo v Njilo46. Isibawo sokudlulisa/sokuphikisa icala angeze satjhejwa ngokuqalana nesahlulelo esibhalelweko esikhutjhwe libandla, bekube sikhathi la isibawo sokucithwa kwesahlulelo sirarhwa khona - umThetjhwana 9(1) - Imithetjhwana yamaBandla wamaKhosi namaKhosana R2082 ka-1967. Ukuthola ikambiso yokudlulisa amacala, qala umThetjhwana 10 -13 wemiThetjhwana yamaKhotho wamaKhosi neziPhakanyiswa ( KwaZulu-Natal GN 12 ka-1992 ). Ngokwesekhtjheni 12(4) yomThetho 38 ka-1927, isibawo sokudlulisa icala nasele sitjhejiwe, isiphathimandla esiphethe iBandla sikatelelekile ukutjela ikhotho abonobangela bokuthi senziwe yini sithathe isiqunto esisithetheko, kungakapheli amalanga alitjhumi-nane sitjeliwe ngesibawo sokudlulisa icala. Nakufumaniseka ukuthi abonobangelabo abakatlolwa phasi, bazakutlolwa phasi ngumabhalana wekhotho. Abonobangelabo bazakuba yingcenye yerekhodi lokudlulisa icala. Nakufumaniseka bona isiphathimandla seBandla asibavezi abonobangelabo, ikhotho eyokulalela icala elidluliswakwelo ingasilayela bona sithumele abonobangelabo ngesikhathi esithileko. Ikhotho yokudlulisela amacala ingakutshwilisa ukulalelwa kwecala elidluliswako, kobanyana kuzokuba nesikhathi sokuthi isiphathimandla seBandla sithumele abonobangela abafunekako. Laphokhunye-ke ikhotho yokudlulisela icala nayibona kufanele ingaragela phambili ngitjho nanyana isiphathimandla seBandla singakabathumeli abonobangela besahlulelo - umThetjhwana 10(do n0 11 - imiThetjhwana yeBandla lamaKhosi nelamaKhosana R2082 ka-1967. Nakubalwa nanyana ngiliphi inani lamalanga elibekwe ngokwemithetjhwana 47, uSonto neholideyi malanga angabalwako - umThetjhwana 15(2). Icala elidluliswako angeze livowudelwe nakube ubungako becala bungaphasi kwe-R10.00, ngaphandle-ke kokuthi ikhotho ithe nayiphenyako yafumana bona kunomthetho wekambisolawulo oqakathekileko obalwa ecaleni elidluliswakweli. IKhotho kaMarhistrada elalele icala elidluliswako eBandla iligweba ngobutjha icalelo nakube ikhotho leyo ngiyo ethoma ukuzwa lelo icala elidluliswako, ngaleyo indlela-ke ijamiselele isahlulelo ebesikhutjhwe liBandla - umThetjhwana 12(4).


_____________________
45 1944 NAC ( T & N ) 51
46 1958 NAC ( N-E ) 58
47 ImiThetjhwana yamaKhosi namaKhosana R2082 ka-1967.

_____________________


Nasele isahlulelo seBandla sifakazelwe, sicithiwe namkha sitjhugululiwe, sesithathwa ukuthi sisisahlulelo seKhotho kaMarhistrada - sekhtjheni 29A yomThetho weKhotho kaMarhistrada. Njengoba amandla wamaKhosi, namaKhosana namkha amaSekela aphelela emthethweni wesintu nje, ikhotho nayilalele icala elildluliselwe kiyo ikatelelekile bona isebenzise umthetho wesintu - Yeni v Jacaa ( N-E) 31. Nokho-ke la kutholwa khona bona iBandla lisebenze ngecala elisuselwa emthethweni wesintu, icalelo liyacithwa, licithelwa ukutlhogakala kwamandla wokusebenza ngalo - Cebekhulu v Shandu NAC (N-E) 196. Esinye isibawo sokudluliswa kwecala esivela ekhotho kaMarhistrada sesisezandleni zeKhotho ePhakemeko.


2.2.3.2	Ukudluliswa Kweenlilo Ezabelweni


2.2.3.2.1 EQwaqwa

Eqwaqwa ikambiso yamacala adluliswako abuya emaBandla wamaKhosi newamaKhosana aya emaKhotho waboMarhistrada ayisalawulwa masekhtjheni 12(4), 12(5), 20(6), 20(7) ne 20(8) yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima. Lamasekhtjheni womthetho abulawa ngokwesekhtjheni 6 yomThetho weQwaqwa wokuDluliselwa kwamaCala Phambili abuya emaBandla wamaKhosi nemaBandla wamaKhosana - sekhtjheni 7 ka-1988 ( ). Ikambiso namhlanje seyilawulwa mThetho weQwaqwa. Isekhtjheni 3 yomThetho weQwaqwa yanikela uNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa amandla wokwenza imithetjhwana ( ikambiso yokulawula emacaleni adluliselwe phambili ) engena endaweni yemiThetjhwana yamaBandla wamaKhosi newamaKhosana - R2082 ka-1967.

2.2.3.2.2	E-Lebowa NeGazankulu

Iindawezi zombili zaphasisa imithethwazo yokuSungulwa kwamaKhotho waboMarhistrada ngokwesekhtjheni 2(3) yayo yomibili imiThetho le; amaKhotho waboMarhistrada manjesi-ke selasele namandla wemithetho esele yabulawa48. Njengoba amaKhotho waboKomitjhinari ayekwazi ukulalela amacala adlulisiweko abuya emaBandla, amandla walokhu-ke nawo asemaKhotho waboMarhistrada. Ikambiso nokusebenza emacaleni adluliswako abuya emaBandla kulawulwa ngemiThetjhwana yamaBandla wamaKhosi namaKhosana -R2082 ka-19674?.

3.	AMANDLA WAMAKHOSI NAMAKHOSANA WOKULALELA AMACALA WOBULELESI

Ngokwesekhtjheni 20 yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, uNgqongqotjhe angatlolela amakhosi namakhosana namkha amasekela wabo incwadi awanikela ngayo amandla wokugweba amacala wemithetho engakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende namkha amacala wesintu, ngaphandle kwalayo atjhiwo ngamagama etjhejulini yesithathu yomThetho, enziwe mumuNtu oNzima phezu komunye umuNtu oNzima endaweni engaphasi kweKosi. IBandla alikwazi ukuthwesa nanyana ngisiphi isigwebo kileziingwebo ezilandelako ( S20 yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima ): isiGwebo sokuFa5Â°, isiGwebo seCala lokuCwiya, isiGwebo seCala lokuLimaza ngesiHluku, isiGwebo sokuDosa eJele, ihlawulo engaphezulu kwe-R100.00 namkha yeenkomo ezimbili namkha yetjhumi lefuyo yomhlobo omncani ( njengembuzi ), namkha isiGwebo sokuBetha5Â¹. Ukuvinjelwa kwesigwebo sokubetha kukhambisana nesekhtjheni 12(1)(e) yomThethosisekelo yona eyalela iinjeziso zelunya nezinganabuntu. Ngokwesekhtjheni 20(6) yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, amacala wobulelesi adluliswa liBandla kufuze bona adluliselwe eKhotho kaMarhistrada enamandla wokulalela amacala adlulisiweko kungakapheli ama-30 wamalanga isigwebo sikhutjhiwe - umThetjhwana 2 wemiThetjhwana yokuDluliswa kwamaCala wobuLelesi - R45 ka-1961.

Kufuze kutjhejwe-ke nokho bona umthetho wesintu awuhlukanisi hlangana kwecala lombango necala lobulelesi njengoba kusenza umthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende. Amacala la godu akutjho ukuthi alalelwa wodwa ngahlanye 5Â². Kufuze kutjhejwe-ke godu nokuthi isenzo somenzicala kungenzeka sibe licala lobulelesi necala lokwephula umthetho elihlawuliswako. Ecaleni elinjalo-ke isiphathimandla esigweba icala kufuze bona sazi bona amandlaso aphelelaphi emacaleni wombango nemacaleni wobulelesi.


4.	AMAKHOSI NAMAKHOSANA ANGAKANIKELWA AMANDLA

AmaKhosi namaKhosana angakanikelwa amandla makhosi namakhosana uNgqongqotjhe angakawanikeli amandla wokulalela nokugweba amacala wombango namkha wobulelesi, ngokwesekhtjheni 12 namkha isekhtjheni 20 yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima. Lokhu-ke nokho akutjho ukuthi lawo amakhosi namakhosana angakanikelwa amandla awakho emthethweni. Lawo amaKhosi namaKhosana anjalo kwaphela nje akanawo amandla wokulalela nokugweba amacala wombango nawobulelesi, kodwa wona asese makhosi namakhosana eendaweni zemakhabo. Kodwa-ke okwenzekako mbala kukuthi abantu abasecaleni basa amacalabo eKosini namkha eKosaneni. IKosi-ke kuba ngiyo elalela icalelo bese ikhupha isahlulelo sayo5Â³.

Isahlulelo esikhutjhwe yiKosi namkha iKosana engakanikelwa amandla sililize lakolize54 begodu asinasibopho phezu kwalabo ababangako, ngaphandle kobana bobabili abantu ababangako basivume isahlulelweso55. Isahlulelweso godu angeze sasetjenziswa ngendlela yokudla onecala ipahla. Ukudla ipahla yomuntu nokususa ipahla yomuntu ngesahlulelo esinjalo kufana nokudlelezela ipahla yomuntu 56. Nangabe ipahla edliwako leyo inikelwa okweledwako, naye uba necala lokudlelezela 57. Isahlulelo sithoma ukuba sibopho nasele ababangako basivumile. Nokho-ke nakube ababangako basivumile isahlulelo kodwa ummangalelwa akhange ahlawule, ummangali kufuze bona avule icala de novo ekhotho enamandla wokulalela icala elinjalo 58. Nakube ummangalelwa uyahlawula nanyana ihlawulwakhe ingakapheleli kodwa iKosi namkha iKosana namkha isiThunywa seKosini siyivume ihlawulo leyo ngemva kobana ummangali asivumile isahlulelo, ummangali ukatelelekile bona naye avume, ngaleyindlela-ke ummangalelwa akasenacala 5?. Kodwa-ke nakufumaniseka bona ihlawulo yommangalelwa ayamukeleki, ihlawulo leyo ithathwa njengendlela yokuvuma icala engasetjenziswa ngitjho nangomuso nakube kuyisanwa phambili 6Â°.

Emacaleni wobulelesi-ke izinto zihlukile. Makhosi namaKhosana kunye namasekela anikelwe amandla kwaphela avunyelwe ukwenza umsebenzi wokugweba amacala wobulelesi. La iKosi namkha iKosana engakanikelwa amandla ihlawulisa khona ummangalelwa namkha la ijezisa khona ummangalelwa, umlayo wokuhlawulisa namkha wokujezisa loyo uba lilize lakolize 6Â¹. La ikhotho yeqa khona amandlayo namkha la ikhupha khona isigwebo ukube ayinamandla wokwenza njalo, izithwesa icala lokwephula umthetho - qala umThetjhwana 17 no-31 wesimemezelo R110 sika-1957 6Â².


5. UBUJAMO BEZINTO EZABELWENI EZAZIZIBUSA - ZE-TBVC

5.1	Isingeniso

AmaBandla eTranskei, neBophuthatswana, neVenda kunye ne-Ciskei ( ezaziwa ngokuthi zizAbelo ezikhululekileko ) ayejanyiswe ngomthetho owabethwa kizo izabelwezi. Kufuze kutjhejwe bona nanyana umthetho ekwakhiwa ngawo amabandla nowawulawula amabandla lawo ezAbelwenezi kukhona lapho ufana khona nomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, kodwa nokho kukhona nalapho yehluka khona imithetho le. NgokwemiThetho yomThethosisekelo 6Â³ yalezizAbelo, woke amakhotho kilezizAbelo ayenamandla wokusebenzisa umthetho womhlobo wabantu balapho emacaleni aphathelene namasiko wesintu wabantu besabelo ngasinye ( qala Seymour 7-8 ).

_________________________________
48 umThetho 5 ka-1973 wokuSungulwa kwamaKhotho waboMarhistrada e-Lebowa, umThetho 9 ka-1973 wokuSungulwa kwamaKhotho waboMarhistrada eGazankulu.
4? Sekhtjheni 9-12
5Â° Isigwebo sokufa siphambana nelungelo lokuphila begodu umThetho womThethosisekelo sewasicitha isigwebo sokufa.
5Â¹ Isijeziso sokubetha sesacithwa emthethweni ngokwesekhtjheni 1 yomThetho 33 ka-1997 wokuBulawa kwesijeziso sokuBetha.
5Â² Bennet TW Customary Law in South Africa 2004 - ikhasi 145
5Â³ Seymour 5th ed Customary Law in Southern Africa - ikhasi 27.
54 Bennet TW Customary Law in South Africa 2004 - ikhasi 143.
55 Seymour 5th ed Customary Law in Southern Africa - ikhasi 27.
56 Qala Seymour - ikhasi 27
57 ndawonye
58 ndawonye
5? ndawonye
6Â° Zamela v Zamela 1944 NAC ( C & O) 20
6Â¹ Bennet TW - ikhasi 143
6Â² Bennet TW - ikhasi 144
6Â³ S53 umThetho 15 ka-1976 womThethosisekelo weRiphabhligi yeTranskei.
S67 UmThetho 18 ka-1977 womThethosisekelo weRiphabhligi ye-Bophuthatswana
S57 UmThetho9 ka-1979 womThethosisekelo weRiphabhligi yeVenda
S61 UmThetho 20 ka-1981 womThethosisekelo weRiphabhligi ye-Ciskei.

Amasekhtjheni afaneleko wemiThetho le aphethe imibandela efanako yokunikela amandla.
___________________________________________



5.2 I-Bophuthatswana

5.2.1	Ukusungulwa Nokwakhiwa Kwamabandla

E-Bophuthatswana amabandla ayebizwa ngokuthi maKhotho wesiTjhaba. NgokomThetho 23 ka-1978 womBusositjhaba we-Bophuthatswana ( umThetho ), esinye nesinye isifunda sombusositjhaba sakhelwa yalo iKhotho yesiTjhaba. AmaKhotho la, ngokomThetho, akhiwa yiKosi, iKosana namkha uSihlalo womKhandlu kaMaziphathe. Amalungu wesitjhaba sendawo yalapho/womphakathi wendawo yalapho ngiwo aba malungu weKhotho yesiTjhaba yendawo leyo. AmaKhotho wesiTjhaba ayavela kusekhtjheni 9(1) yomThetho wamarekhodi wamakhotho. Amacala adluliswako nabuyekezwako asetjenzwa yikhotho kaMarhistrada - sekhtjheni 9(3) yomThetho, yona enamandla yokucitha, ukutjhugulula, ukulungisa isahlulelo seKhotho yesiTjhaba namkha ibethe nanyana ngimuphi umlayo ofaneleko - Sekhtjheni 9(1) yomThetho. Ekusebenzeni kwayo amacala adluliselwe kiyo, ikhotho kaMarhistrada ngokuzithandela kwayo ingalalela icala de novo namkha ithembele erekhodini leKhotho yesiTjhaba - Qala iSekhtjheni 9(2). Umarhistrada nakalalela isililo secala elidluliselwe kuye kufuze bona asebenzise umthetho wesintu - sekhtjheni 10 yomThetho.

5.2.2	Amandla Wamabandla

Isekhtjheni 3 yomThetho lo inikela uMongameli amandla wokunikela iKhotho yesiTjhaba amandla wokugweba amacala wombango asukela emthethweni wesintu. IKhotho yesiTjhaba nayibawako, uMongameli anganikela esinye isijamiso esingaphasi kweKhotho yesiTjhaba amandla wokugweba amacala wombango, kodwa isijamisweso asilinganisele indawo la sizakugcina khona ukusebenza, asivumele nokuthi singahlola bona yini okubangele bona bekummangalelwanwe, abeke nokuthi ngibaphi abantu isijamisweso esingaba namandla wokubagweba. Emacaleni aphathelene nesiko, kufuze kusetjenziswe umthetho wesintu, ngaphandle-ke kokuthi mhlamunye umthetho wesintu ofaneleko sewabulawa, sewatjhugululwa namkha uphambana nomthethokambiso womphakathi namkha ikambisolwulo yomthethobulungiswa wemvelo - qala isekhtjheni 4 yomThetho. AmaKhotho la avunyelwe ukugweba amacala wombango nawobulelesi ngasikhathi sinye nakube emacaleni lawo kuqalenwe namaphuzu afanako kunye neenqhema namkha abantu banye - sekhtjheni 11 yomThetho.


5.2.3	Iindaba Amabandla Anganamandla Phezu Kwazo

AmaKhotho wesiTjhaba akanamandla emacaleni wombango :

â€¢	Angasuselwa emthethweni wesitjhaba namkha emagadangweni atjhili emthethweni wesitjhaba.
â€¢	La kukhulunyiswanwa khona ngamandla wewili namkha ngehlathululo yayo namkha la kukhulunyiswana khona noba kungaba ngimuphi umtlolo wobufakazi.
â€¢	La kufunwa ukuthola khona ubujamo bamandla wengqondo yomuntu.
â€¢	La kufunwa khona umlayo wokuthulela safuthi.
â€¢	La kufunwa khona ukuphelisa umtjhado namkha ukuhlukanisa umtjhado.
â€¢	Ecaleni elifaka phakathi ikosi namkha ikosana namkha umbusositjhaba.

5.2.4	Iindaba Amabandla Anamandla Phezu Kwazo

NgokomThetho 29 ka-1979 wamaKhotho wesiTjhaba eBophuthatswana, amaKhotho wesiTjhaba esabelweni esasibizwa ngokuthi yi-Bophuthatswana anamandla akhethekileko wokugweba woke amacala wombango asuselwa esikweni nemthethweni wesintu. Ngenca yalokhu-ke, amacala anjalo angeze ayiswa eKhotho kaMarhistrada. IKhotho yesiTjhaba inamandla wokugweba amacala wombango:

â€¢	Phezu kwabantu besitjhaba sayo,
â€¢	Ummangalelwa ohlala namkha osebenzela esiphandeni esingaphasi kweKhotho yesiTjhaba,
â€¢	Abasebenzisani nakube basebenzela esiphandeni esingaphasi kweKhotho yesiTjhaba namkha nakube omunye wabasebenzisani uhlala endaweni engaphasi kweKhotho yesiTjhaba,
â€¢	La icala lisukele khona ngaphakathi kwendawo engaphasi kweKhotho yesiTjhaba,
â€¢	Kummangalelwa ovela phambi kwekhotho angabi nesithintela ngamandla wekhotho phezu kwakhe,
â€¢	Umnikazi wepahla egugekako esendaweni engaphasi kombusositjhaba ngecala eliphathelene nepahla leyo.
Qala no-Seymour 18 & 19.


5.3	I-Trankskei

5.3.1	Isingeniso

Ngemva kobana i-Transkei ithole ikululeko, imibandela yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima ephathelene namakhosi namakhosana yaginywa yisekhtjheni 60 yomThetho 15 ka-1976 yomThethosisekelo, wona owavumela ukuragela phambili kwemithetho eyayisele seyivele ikhona bekube mhlazana isulwa yiPalamende yeTranskei. Imibandela eyaginywako leyo kwathi ngemva kwalokho yajanyiselelwa ngomThetho 6 ka-1983 [ umThetho] wamaBandla wamaKhosi weTranskei nemiThetjhwana yamaKhosi - GN 139 ka-1982 - qala godu no-Seymour 20. Ngaphandle kwamaBandla wamaKhosi, kwakhiwa namaKhotho waboMaziphathe beemFunda ngokomThetho 13 ka-1982 wamaKhotho waboMaziphathe beemFunda. AmaKhosi namaSekelawo, ngeenkhundla zawo anamandla alinganako njengamakhosana emabandla, ngalokho-ke akunasidingo sokobana anikelwe ngendlela ehlelekileko amandla wokwengamela amaBandla - Sekhtjheni 2(1) yomThetho.


5.3.2	Amandla Wokusebenza Ngomthetho Emacaleni Wombango Nekambiso

Ngokwesekhtjheni 2(1)(a) ne-3(1) yomThetho, kufuneka nanzi iimfuneko ezilandelako ebandla ukuthi likghone ukwenza umsebenzi wokugweba amacala wombango:


A.	Amandla wokugweba kufuze anikelwe nguNgqongqotjhe.
B.	Icala kufuze lisuselwe emthethweni wesintu nesikweni.
C.	Ummangalelwa kufuze ukube uhlala endaweni engaphasi komBusositjhaba.
D.	Amacala aphathelene nokuphelisa, nokutlhalanisa, nokuhlukanisa umtjhado nanyana ngewesintu nanyana ngewesikhuwa awela ngaphandle kwelawulo namandla weBandla.

Ikambiso kufuze bona ikhambisane nomthetho wesintu nesiko, kodwa ukusetjenziswa kwesahlulelo sekhotho kunjengoba kulayelwe mthetjhwana ofaneleko - sekhtjheni 4(1) ne-(2). Amacala adluliswako asezandleni zeKhotho kaMarhistrada namkha iKhotho kaMaziphathe wesiFunda - sekhtjheni 4(3) yomThetho ka1983 wamaKhotho wamaKhosi/wamaBandla ( e-Transkei ). Ilungelo lokudlulisela icala phambili likhona ngaphandle kwala ubungako behlawulo bungaphasi kwe-R25.00, ngaphandle-ke kobanyana iKhotho ePhakemeko ithe nayiphenyako yathola bona icalelo liphethe nekambisolawulo yomthetho eqakatheke khulu - sekhtjheni 4(3). Ukudluliselwa kwecala phambili kufana nokugweba icala de novo - sekhtjheni 4(4).

5.3.3	Amandla Wokusebenza Ngomthetho Emacaleni Wobulelesi Nekambiso

Ngaphambi kobana kusetjenziswe amandla wokugweba amacala wobulelesi, kufuze bona kuzaliseke nanzi iimfuneko ezilandelako:

A.	Amandla wokugweba kufuze bona anikelwe nguNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa,
B.	Umsolwa, ummangali kunye nomnikazipahla ebangwako kufuze bona bagwetjwe ngomthetho wesintu newesiko,
C.	Icala kufuze ukube lenziwe endaweni ewela ngaphasi kwendawo ebuswa yiKosi,
D.	Umsolwa kufuze bona abekwe icala ngomthetho wesintu namkha ngokwephula umthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende, ngaphandle kwamacala atlolwe etjhejulini yomThetho namkha amacala aseencwadini zomthetho abizwe nguNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa ngamagama,
E.	Iingwebo ezilandelakwezi angeze zathweswa - sekhtjheni 3(3): isigwebo sokufa, secala lokucwiya, secala lokulimaza ngesihluku, sokudosa ejele namkha sokuhlawuliswa ihlawulo edlula iinkomo ezine namkha ihlawulo ngefuyo ebalwa ngemali engadluliko ku-R100.00 ngayinye namkha ama-20 wefuyo yomhlobo omncani, namkha ihlawulo yakhona ebalwa ingadluli ku-R20.00 ngayinye namkha i-R400.00.

Ikambiso yokugwetjwa kwamacala wobulelelesi ikhambisana nomthetho wesintu nowesiko, kodwa nokho ilawulwa mithetjhwana yokulawula ebethwa nguNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa. Ukukhulunyelwa zizazi zomthetho ( amagcwetha ) akukavunyelwa - sekhtjheni 10. Ummangalelwa nakangabhalelwa kuhlawula ihlawulo ahlawuliswe yona, ikosi ingalayela bona abotjhwe ayiswe phambi kwakamarhistrada ekhotho namkha ayiswe phambi kwesikhulu esingamele ikhotho yesifunda endaweni la icala ligwetjwe khona; ikhotho izakuthi ingaqinisekisa yaneliseke bona ihlawulo ummangalelwa ahlawuliswe yona beyilungile, ilayele bona ahlawule ummangalelwa, nakabhalelwako imphosele ngejele adose isikhathi esingadluliko eenyangeni ezintathu. Amandla wokugweba amacala adluliswako asezandleni zeKhotho kaMarhistrada namkha iKhotho kaMaziphathe wesiFunda - sekhtjheni 5(3). Icala elidluliswako kufana nokuthi ligwetjwa de novo - sekhtjheni 5(4).

5.3.4	AmaKhotho WaboMaziphathe Beemfunda

Ngokwesekhtjheni 73 yomThetho 15 ka-1976 womThethosisekelo weTranskei, kuneemfunda ezilithoba eTranskei ezasungulelwa amaKhotho waboMaziphathe beemFunda - sekhtjheni 2(1) yomThetho wamaKhotho waboMaziphathe beemFunda [umThetho]. Ngokombiko ka-Olivier 1997 64, ngo-1997 amakhotho ayesebenza eemfundeni ezihlanu nje kwaphela. AmaKhotho waboMaziphathe beemFunda anamandla ngasikhathi sinye neKhotho kaMarhistrada la umsolwa ecaleni lobulelesi asisakhamuzi khona namkha la ababangako ecaleni lombango bazizakhamuzi zeTranskei khona - sekhtjheni 3 yomThetho wezamaKhotho waboMaziphathe beemFunda. MaKhotho waboMaziphathe beemFunda kwaphela anegunya lokusebenzisa umthetho wesintu ngitjho nemacaleni wobulelesi, hayi njengamakhotho wabomarhistrada wona angasebenzisa umthetho wesintu emacaleni wombango kwaphela. AmaKhotho waboMaziphathe beemFunda kuthiwa abantwana bemithetho yeencwadini zeSewula Afrikapha njengoba phela asungulwa ngomThetho wePalamende, ngokunjalo-ke namandlawo awathola khona eencwadini zemithetho yePalamende. Akukavunyelwa ukukhulunyelwa zizazi mthetho ( amagcwetha ) kilamakhotho - sekhtjheni 7. Amacala adluliswako alalelwa yiKhotho ePhakemeko kanti-ke amacala wobulelesi abuyekezeka ngendlela efanako namakhotho wabomarhistrada. Ikambiso ikhanjiswa ngokwesiko, ngokulawulwa nguNgqongqotjhe - Seymour -ikhasi 22.



6. AMABANDLA NOMTHETHOSISEKELO


Umbuzo ekufuze siwuphendule lapha kukuthi kghani iBandla ( iKhotho yesiNtu ) linalo na ilungelo lokuthi lingacitha umthetho wesintu njengomthetho onganalungelo lokusebenza ngenca yokuthi umthetho loyo uphambana nomthethosisekelo na ?



____________________
64 Regs pluralisme in Suid Afrika ( 1986 -- 230 -231 ).
___________________

6.1	Ubujamo BeKhotho KaMarhistrada

Ngokwe S170 yomThethosisekelo, ikhotho engaphasi kweKhotho ePhakemeko ngobukhulu ayikwazi ukufuna ukwazi ukuthi umthetho othileko wePalamende uyavumelana nomThethosisekelo na, ayikwazi nokukhupha umlayo omalungana nokungabi semthethwenisisekelo komthetho othileko, ngokunjalo ayikwazi nokuphikisa indlela yokuziphatha kaMongameli. Ngokwesekhtjheni 110 ikhotho kamarhistrada ayinawo amandla wokukhulumela ukuthi awukho emthethweni umthetho othileko, nanyana ngimuphi, ngokunjalo godu ayikwazi nokukhulumela indlela yokuziphatha kwakaMongameli. Isekhtjheni 110 yomThetho wamaKhotho waboMarhsitrada iyayalela ikhotho kaMarhistrada ukuthi ingamemezela ukuthi umthetho othileko awusebenzi ngoba uphambana nomthethosisekelo namkha ngomunye unobangela. Igama elithi "umthetho" lihlathululwa kusekhtjheni 2 yomThetho 33 ka-1957 wokuHlathululwa kwemiThetho yePalamende njengo "mthetho nanyana ngimuphi, isimemezelo sombuso, umthetho wephrovinsi, umThetho wePalamende namkha noba ngisiphi isenzo esinamandla womthetho. Igama elithi "umthetho" lithathwa ukuthi litjho imithetho yepalamende, hayi " imithetho engasiyo yepalamende" Bucke & Jones V 1 Act 403, Millman NO v African Eagle Life Assurance Society Ltd 1981 (4) SA 630 ( C ). Nanyana kungakhulunywa nje ngomthetho ongasiwo wepalamende ku-S170 yomThethosisekelo nesekhtjheni 110 yomThetho waboMarhistrada, iKhotho kaMarhistrada ayinawo amandla wokulawula ngokungabi semthethwenisisekelo komthetho ongekho emithethweni yePalamende ( B&J V 1 Act 403 ). Ngayo yona leyo ikulumo, kungathathwa ukuthi amakhotho wabomarhistrada akanamandla wokulawula ngokungabi semthethwenisisekelo komthetho wesintu. Njengoba iKhotho kaMarhistrada imntwana womThetho wePalamende, amandlayo kufuze iwathole emThethweni wamaKhotho waboMarhistrada, kodwa-ke awakho amandla anikelwa amakhotho wabomarhistrada njalo kilomThetho wamaKhotho waboMarhsitrada. Njengoba iKhotho kaMarhistrada imntwana womThetho wePalamende, ngokunjalo ayikanikelwa amandla mThetho wamaKhotho waboMarhistrada ukuphenya ngokuthi ikulungele na ukusebenza umthetho wesintu.


6.2	Ubujamo BeBandla

Ngokwe S170 yomThethosisekelo, ikhotho engaphasi kweKhotho ePhakemeko ngobukhulu ayikwazi ukufuna ukwazi ukuthi umthetho othileko wePalamende uyavumelana nomThethosisekelo na, ayikwazi nokukhupha umlayo omalungana nokungabi semthethwenisisekelo komthetho othileko, ngokunjalo ayikwazi nokuphikisa indlela yokuziphatha kwakaMongameli. Indawo yeBandla ( ikhotho yesintu ) kunye nendawo yeKhotho kaMarhistrada erhelweni lokulandelana kwamakhotho zingaphasi kwamaKhotho aPhakemeko, ngalokho-ke ngokwesekhtjheni 170, amakhotho la akanawo amandla wokufuna ukwazi ukuthi umthetho othileko wePalamende uyavumelana nomThethosisekelo na, awakwazi nokukhupha umlayo omalungana nokungabi semthethwenisisekelo kwehlelo lokubethwa komthetho othileko, nanyana ngimuphi, ngokunjalo awakwazi nokuphikisa indlela yokuziphatha kwakaMongameli. Isekhtjheni le ikhulumisa kwaphela ukubethwa komthetho, hayi umthetho ngokwawo. Ngokwesekhtjheni 2 yomThetho 33 ka-1957 wokuHlathululwa kwemiThetho yePalamende, nokho igama elithi "umthetho" litjho negama elitjho ihlelo lokubethwa komthetho. Umbono ka B&J V 1 Act 403 kukuthi nanyana lingavezwa ingaphathwa nje yomthetho ongekho emithethweni yePalamende ku-S170 yomThethosisekelo kunye nakusekhtjheni 110 yomThetho weKhotho kaMarhistrada, ikhotho kamarhistrada ayinawo amandla wokulawula ngokungabi semthethwenisisekelo komthetho ongekho emithethweni yePalamende. Ngayo leyo ikulumo, kungatjhiwo godu nokuthi ikhotho kamarhistrada ayinawo amandla wokulawula namkha ukukhupha umlayo ngokuthi umthetho wesintu uyakhambisana na nomThethosisekelo. Ngokwesekhtjheni 211, umthetho wesintu umuthetho ovunyiweko nosebenzako eSewula Afrika. Okuqakathekileko lapha kukuthi ihlelo lokubethwa komthetho ekukhulunywa ngalo kusekhtjheni 170 libala nomthetho ongekho emithethweni yepalamende, libale nomthetho wesintu, kanti-ke njengoba amabandla ( amakhotho wesintu ) angaphasi ngobukhulu kuneKhotho ePhakemeko nje, amabandla adinywe namandla wokuphenya ngokuba semthethwenisisekelo kwemithetho yesintu ngokwesekhtjheni 170 yomThetho womThethosisekelo. Ngokutjho kwaka-TW Bennett ( 1995) 76, amaBandla akanawo amandla wokucitha imithetjhwana yemithetho yesintu njengemithetjhwana engekho emthethweni ngoba ingakhambisani nomthethosisekelo ( lokhu-ke kuthathelwa kuSekhtjheni 103 yomThethosisekelo wesiKhatjhana ka-1993. )




<fn>DAC-NLS.IkholejiYezomthethob.2007-05-18.nr.txt</fn>
( OUT COVER )


IKHOLEJI YEZOMTHETHOBULUNGISWA


( Emblem as on the out cover of the English version )





IKAMBISOLAWULO EVAMILEKO YOKULAMULA IMIBANGO






IKAMBISOLAWULO EVAMILEKO YOMTHETHO WOKULAMULA IMIBANGO IHLANGANISWE LIPHIKO LEZAKHAMUZI , LEZOKUTHWASISELWA UKWAHLULELA, NEKHOLEJI YEZOMTHETHOBULUNGISWA.


Cheryl Loots 2004



IKholeji YezomThethobulungiswa, Private Bag X659, Pretoria, 0001, South Africa. Ifowuni: 012-481 2892. Ifeksi : 012-481 2746.
















Kunomehluko oqakatheke khulu hlangana kokwahlulela umbango nokulekelela iinqhema ezibangako ukurarulula umbangwazo.

Ekwahluleleni, umuntu ongasiyo ingcenye yombango nguye owengamela ukugwetjwa kombango loyo, abe athathe nesiqunto esizakuba sibopho eenqhemeni azihlulelako.

La umuntu ongasingcenye yombango alekelela khona iinqhema ezibangako ukurarulula umbangwazo, kuthiwa kucolelanisa namkha ukuthobelana.

La iinqhema ezisembangweni zilamula khona umbangwazo zizodwa ngaphandle kokulanyulwa ngomunye, lokho kuvamise ukuba mphumela wokukhulumisana kwazo iinqhema ezisembangwenezo ngokwazo zizodwa.

IINDLELA ZOKULAMULA NGOKWAHLULELA

Umuntu owahlulelako embangweni ngumahluleli.

Iimphathiswa ezihlulela emakhotho zithola amandla wokwahlulela ngokukhethwa ngemibandela yomthetho obethiweko.

Kuyakghonakala nokuthi iinqhema ezibangako zidlulisele umbangwazo komunye umuntu kobanyana azahlulelele wona; nakwenzeka lokho-ke iinqhemezo ngizo ezivumelanako bona ngubani ozazahlulelela embangwenazo. Emakontrageni amanengi weemvumelwana iinqhema ezitlikitla amakontraga lawo zivame ukufaka nendinyana ezivumelana ngayo ukuthi nanyana ngimuphi umbango ongaba khona hlangana nazo usuka ekontrageni leyo uzakudluliselwa kumlamuli. Umlamuli angakhethwa namkha indinyana yekontraga ingabeka indlela namkha ikambiso ekungakhethwa ngayo umlamuli, njengokuthi nje indinyana yekontraga ibeke ukuthi igcwetha lizakukhethwa yiHlangano yamaGcwetha ( i-Law Society ).

Nokho-ke isivumelwana sokuthumela umbango kumlamuli sona akunasidingo sobanyana sibeke izinto ngaleyo indlela yokutjho izinto ngamagama anganakurhiniza. Emphakathini othileko namkha emkhayeni othileko kungenzeka kube nesivumelwana esingakabekwa tjhatjhalazi esithi umbango uzakuthunyelwa esikhulwini esingamele umphakathi namkha esingamele umkhaya loyo kobanyana siyokuthatha isiqunto ngawo, ngoba lokho kulisiko elijayelekileko lapho, elikade lisebenza.


UKWAHLULELA EMAKHOTHO

* Umbango ulanyulwa siphathiswa esikhethwe mbuso.
* Iinqhema ezibangako azinamandla wokuzikhethela bona ngubani ozakuba siphathiswa esizakwahlulela embangwenazo.
* Ikambiso ekufuze ilandelwe ilayelwa mithetho yekhotho, umthetho obethiweko namkha ikambiso yejayelo/yesiko.
* Ikambiso kungaba ngeyokuphikisana namkha kube ngeyokuthi ijaji lirage umsebenzi wokutjhutjhisa.
* Kungaba nzima eenqhemeni ezibangako nazinganamagcwetha azijameleko.
* Isiqunto kufuze ngokujayelekileko silandele besibotjhwe yikomba ngokwakhe kwenzeka phambilini okufana nawo lombango ophethweko.
* Isiqunto esithathwako siba sibopho phezu kweenqhema ezithintekako.
* Isiphathiswa namkha ikambiso ekukhalinywa ngayo indelelo yekhotho ngikho okwenzisa umthetho.
* Kuvamisile ukuthi isililo nasidluliswako sidluliselwe ekhotho engaphezulu.
* Iinqunto zeKhotho encani zingabuyekezwa.
* Kuvamisile ukuthi umphumela kube ngewokuthi omunye aphumelele omunye ehluleke.
* Kuvamise ukuthi owehlulekileko ecaleni abhadale iindleko ezibangwe kusetjenziswa kwamagqwetha.
* Akunamali ebhadalwa ikhotho ngaphandle kwesitembu semalingeniso esikhutjhwa ekuthomeni.

TJHEJA: IKhotho yamaCala amaNcani ihlukile ngokuthi ekambisweni yakhona ijaji liba namandla wokutjhutjhisa, kanti-ke iinqhema ezibangako azikwazi ukujanyelwa magcwetha.


UKULAMULISA

* Iinqhema zikhetha umahluleli ( umlamuli ).
* Umlamuli angaba sisazi kileyo ikoro yalokho okukhulunywa ngakho.
* Iinqhema zikghona ukuzikhethela malungana nekambiso ezakulandelwa.
* Ikambiso ingaba ngeyokubanga namkha kube ngile la ijaji liba namandla wokutjhutjhisa khona.
* Ukuthi amagcwetha ayafuneka namkha awafuneki kuya ngekambiso ekhethiweko.
* Umlamuli akakabotjhelelwa kangako ukulandela ikomba esele ikhona ecaleni langaphambilini elifana naleli.
* Isiqunto esithathwako siba sibopho phezu kweenqhema ezithintekako.
* Isiqunto kufuze bona senziwe umlayo wekhotho nasizakuphumelela ukwenzisa umthetho.
* Akudlulelwa ekhotho yokudlulisela iinlilo ? kungenziwa isivumelwana sokubawa omunye umlamuli namkha abanye abalamuli.
* Kungathathwa isiqunto sokubuyekeza icala eKhotho eKulu.
* Kuvamisile ukuthi umphumela kube ngewokuthi omunye aphumelele omunye ehluleke.
* Kuvamise ukuthi owehlulekileko ecaleni abhadale iindleko ezibangwe kusetjenziswa kwamagcwetha.
* Iimali zomlamuli namkha abalamuli zibhadalwa ziinqhema ezibangako.


UKULANYULWA KWEMIBANGO ZIINQHEMA

IMIKHULUMISWANO

* Iinqhema zizirarululela zona ngokwazo umbangwazo.
* Akunamuntu omunye wangeqadi olekelelako ekurarululweni kombango.
* Ikambiso ilawulwa ngizo ngokwazo iinqhema ezisembangweni.
* Isiqhema ngasinye singabasebenzisa amagcwetha, kodwa asikakateleleki ukuwasebenzisa.
* Isiqunto okurarululwe ngaso umbango sisetjenziswa njengesivumelwano ( ikontraga ).
* Umphumela uya ngamandla nangamakghonofundwa weenqhema ezibangako.
* Akunandleko zomthetho ngaphandle kweendleko zamagcwetha isiqhema esiwasebenzisileko, nakube siwasebenzisile.


UKUCOLELANISA/ITHOBELWANO

* Iinqhema zizirarululela zona ngokwazo umbangwazo.
* Umuntu wangeqadi/isiqhema sangeqadi silekelela ukurarululwa kombango.
* Ikambiso ilawulwa mcolelanisi ngokusebenzisana neenqhema ezibangako.
* Amagcwetha wesiqhema ngasinye akandi kangako ngokungena emrarweni obangwako.
* Isiqunto okurarululwe ngaso umbango sisetjenziswa njengesivumelwano.
* Umphumela uthelelwa ummoya mlamulisi, kodwa nokho akusuye othatha isiquntweso.
* Manengi amathuba wokuthi umphumela ube ngophumelelisa iinqhema zombili ezibangako.
* Iinqhema zibhadala iindleko zomlamulisi, nakube zikhona.


EKUFUZE KUTJHEJWE NGOKUCOLELANISA/NGETHOBELWANO

Le yikambiso la umuntu wangeqadi, umcolelanisi namkha umthobelanisi alekelela khona iinqhema ezibangako ukurarulula umbangwazo. Ingahlathululwa njengehlelo lemikhulumiswana elilekelelwako.

Eqinisweni ukuyiswa kombango ehlelweni lokucolelanisa ziinqhema ezibangako kufuze bona kube yinto ezenzakalelako, kodwa umthetho, isiko namkha isivumelwano kungahle kufune bona iinqhema zithumele umbangwazo ehlelweni lokucolelanisa.

Eqinisweni umcolelanisi kufuze bona kube mumuntu owamukeleka kizo zombili iinqhema ezibangako, abe mumuntu ongakeyami kesinye saleziinqhema namkha embangweni wazo nanyana kungaba ngayiphi indlela. Umcolelanisi kufuze bona angathathi ihlangothi, angakhethi.

Umcolelanisi akathatheli iinqhema isiqunto. Umsebenzi womcolelanisi kulekelela iinqhema zirarulule umbangwazo zona ngokwazo.

Umcolelanisi kufuze bona asebenzele ukulekelela iinqhema ezibangako zikghone ukufika esivumelwaneni la esinye nesinye sizakuzuza khona, kobanyana kungazokuba nesiqhema esigcina silobile. Lokhu-ke kuqakatheke khulu nakube iinqhema zisezokuba nobudlelwana namkha nakungenzeka zibe nobudlelwana bokusebenzisana, ngoba ukusilingeka kwesiqhema esihlulekileko kwenza kube nzima ukuthi iinqhemezo zingaragela phambili ngobudlelwana obuhle.

Akunamthetho olawula ihlelo lokucolelanisa, kodwa nokho ukuya nokuya kwesikhathi umthetho uveza imihlobo ethileko yokucolelanisa; isibonelo: imibango yezemisebenzini iqalelelwa mThetho wezobuDlelwana bemiSebenzi ( i-Labour Relations Act ), bese kuthi imibango ephathelene nebhoduluko iqalelelwe mThetho wezokuLawulwa kweBhoduluko ka-1998. La ungekho khona umthetho onganqophisa umbango ekuqalwenwe nawo, kuba ziinqhema ezibangako ngokwazo ekufuze bona zikhethe ikambiso ezakulandelwa kunye nomcolelanisi. Ukuvuma ukwenza umsebenzi wokucolelanisa kungenzeka nakuvela umbango, namkha iinqhema nazibona ukuthi ngokukhamba kwesikhathi kuzakuba nemibango hlangana nazo, ziyavumelana ukuthi imibango leyo izakulanyulwa ngokucolelaniswa.

Isivumelwana sokuthumela umbango ehlelweni lokucolelaniswa asifuni bona singaze sitlolwe phasi, kodwa nokho isivumelwana esitloliweko siyalekelela, ngoba sisiza ukuthola iqiniso nomkhanyo ngehlelo elilandelwako kibo boke abanesandla kilo.

Umcolelanisi unomsebenzi osibopho ukugcina isifuba seendaba zeenqhema ezibangako. Okubuhlungu-ke nokho kukuthi umthetho walapha eSewula Afrika awukabukunikela abacolelanisi amandla namalungelo akhethekileko wokwala ukuvezela ikhotho ubufakazi ababuthole ekwenzeni kwabo umsebenzi wokucolelanisa iinqhema ezibangako. Emacaleni wombango kungahle kurajelelwe ilungelo elikhethekileko eliba khona ngokuzenzakalela kiyo yoke imikhulumiswana enqophe ukulamula umbango, kanti-ke iinqhema zingasekela lokhu ngokuvuma ngokutjho bona yoke imikhulumiswano yehlelo lokucolelanisa inikelwe ilungelo elikhethekileko. Emacaleni wobulelesi umzamo wokufuna ilungelo elikhetheke njalo angeze waphumelela nakube umcolelanisi ubiziwe kobana ayokunikela ubufakazi.

Umcolelanisi umthetho awumfuni bona abe nefundo ayifunde esikolweni yokuba mcolelanisi, kodwa kuqakathekile ukuthi umcolelanisi ayazi ayazisise ikambisolawulo elawula ihlelo lokucolelanisa, azi nemithetho ephathelene nobuzwe babantu, njengomthetjhwana othi ? audi alterem partem? , otjho ukuthi kufuze kulalelwe woke amahlangothi ngokulingana ngaphambi kobana kungathathwa isiqunto.



<fn>DAC-NLS.IkholijiYezobulu(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
IKHOLIJI YEZOBULUNGISWA


















INCWAJANA YABARHOLI BENDABUKO MALUNGANA NAMALUNGELO WABANTU













1.	ISINGENISO

UKUBUYEKEZWA KOMLANDO WESIKO LAMALUNGELO WABANTU ESEWULA AFRIKA

Lokhu lihlolo elivamileko lokobana isiko lamalungelo wabantu lingene njani eSewula Afrika. Amalungelo wabantu amumethwe emitlolweni yeentjhabatjhaba neyeemfunda evela ngaphandle iza ngaphakathi kwenarha le. Phezu kobana kunokuliyeka efunisisweni elivezwe kukobana umqondo wamalungelo wabantu uqalisiswe butjha eSewula Afrika, ukufundisiswa kwemitlolo yeentjhabatjhaba, yeemfunda neyenarha kuzakunikelwa kilesisaHluko.

IMITLOLO YEENTJHABATJHABA
Ubuhlungu abantu ababuzwa ngesikhathi sePi yesiBili yePhasi benza bonyana iHlangano yeeNtjhaba eziBumbeneko ithathe iqunto lokuzibophelela ekutjhejeni nekuvikeleni amalungelo wabantu. Igadangweli lathoma ngomnyaka we-1946 lokha iNdlu yeeNtjhaba eziBumbeneko nayisungula umTlolomalungelo weeNtjhaba eziBumbeneko. Isethulo sawo siqinisa butjha "ukukholelwa emalungelweni asisekelo wabantu, ukukholelwa esithunzini nekuhloniphekeni komuntu, ukukholelwa emalungelweni alinganako phakathi kwamadoda nabafazi."
ISewula Afrika, njengenarha elilunga yalima indima ephambili kilomTlolomalungelo ngombana uNdunakulu wayo, uJenerala Smuts, nguye owatlama umTlolomalungelo. Iindimana zomTlolomalungelo zikatelela iiNtjhaba eziBumbeneko "ukukhuthaza bonyana iphasi loke lihloniphe ukutjhejwa kwamalungelo wabantu kanye netjhaphuluko esisekelo yawo woke umuntu ngaphandle kokubandlulula ngobutjhaba, ubulili, ilimi nofana ikolo.
Ukuya ngokwesigatjana 56, bekulindeleke bonyana zoke iinarha ezimalunga zizakubotjhwa mtlolo lo. Nokho kwasuke kwakhanya bonyana iSewula Afrika yaragela phambili ngokuphula amalungelo wabantu. Nanyana iHlangano yeeNtjhaba eziBumbeneko yaqinisa isibopho sayo sokobana kuyinto elungileko ebantwini bonyana kupheliswe ukubandlulula ngokobutjhaba, iJiniyoni/iRiphabhuliki yeSewula Afrika yaragela phambili ngomkhubayo wokuphula amalungelo wabantu. Umkhuba lo wawusekeleke phezu kwesigatjana 2.7 somTlomalungelo esalela iNdlu Zombelele bonyana ingene 'eendabeni zomkhaya' ebekuthathwa bona kukukwaphula khulu amalungelo wabantu. Ukubandlulula ngokobutjhaba kweSewula Afrika kwabonakala kuyinto etjhayisana neembopho zomTlolomalungelo, kungalokho ngomnyaka we-1982 iHlangano yeeNtjhaba eziBumbeneko yaqunta ukujamisa ubuhlobo bayo neSewula Afrika kezamaqhinga.
Kuthe lokha nayiba nommoya omumbi malungana nomTlolomalungelo, iSewula Afrika yathembela ebuthakathakeni bomTlolomalungelo obufana nalokhu:
â€¢	Ukuvuleka khulu okunganasibopho
â€¢	Ukungabi nendlela yokwenza bona iimbopho zenziwe
â€¢	Isigatjana 2.7 saletha ukutjhayisana kumalungelo wabantu kanye neembopho zakhona eenarheni hlangana neenarha ezimalunga njengobana sithi, akunalitho kilomTlolomalungelo okhona elizakugunyaza iiNtjhaba eziBumbeneko ukungenelela eendabeni zomkhaya zanofana ngiyiphi inarha nofana ifune bonyana amalunga alethe imiraro yayo bona izokurarululwa ngaphasi komtlolomalungelo okhona lo, kodwana umgomo lo awuzukuliya ukusetjenziswa kwamagadango wokulungisa ngaphasi kwesaHluko vii.
Phezu kobana ube namaphutha, umTlolomalungelo ulime indima ekulu ekuthuthukiseni nekubumbeni iindlela namazinga wamalungelo wabantu ezingeni leentjhabatjhaba. Isibonelo, iinhlangano ezahlukahlukeneko zasungulwa ngaphasi kweHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko, ngokuzalisa iimbopho zomTlolomalungelo. Amagadango lawa gade angaba ngendlela yeememezelo nofana imihlangano. Iimbhulambethe zemiHlangano zimumethe imigomo ebanzi ukuqinisekisa ukuba semthethweni kweemvumelwano. Umtlolo wokuthoma owamukelwako ngomnyaka we-1948 kwakusiMemezelo maZombe samaLungelo wabaNtu. Umtlolo wamukelwa ziinarha ezimalunga ezima-46 phakathi kwezima-56, njengombana ezi-8 sekubalwa neSewula Afrika zanghala. Nanyana kunjalo umtlolo lo wamukelwe khulu emkhakheni wangekhaya nezingeni leentjhabatjhaba njengomtlolo oyivulandlela. Godu lokhu kutjengise ukwenzeka okuphathekako kombono weenTjhaba eziBumbeneko malungana nesimemezelo. Umbono lo uvezwe kumemorandamu ephadlhalajwe khulu etholakala e-ofisini leeNdaba zomThetho nayithi, 'ngokuqalelela (okukhulu) ukuqiniswa nokuqakatheka kwesimemezelo, kungemukelwa bona kube nomphumela omkhulu ehlanganweni ewumukelako, nokuqalelela okukhulu kokobana amalunga wehlangano yeentjhabatjhaba azakukhambisana nayo. Ngokunjalo, njengombana okulindelekileko kancani kancani kuvunywa Mbuso, isimemezelo singabonwa njengokubeka phasi imithetho ebopha inarha. Ukukghonakalisa ukuba semthethweni kwesiMemezelo maZombe samaLungelo wabaNtu, isiVumelwano seenTjhabatjhaba samalungelo womPhakathi nePolitiki kanye nesiVumelwano malungana nomNotho, iHlalakuhle kanye namaLungelo wamasiko kwamukelwa ziinTjhaba eziBumbeneko ngehloso yokutjhugululela isimemezelo esingabophiko ekubeni mimikghwa esemthethweni nebophako ejayeleke bona 'siVikelimalungelo wabaNtu seentjhabatjhaba'. Kwathi ngemva kwesikhathi wemukelwa yiSewula Afrika ngomnyaka we-1962. Elinye igadango lokuvikela amalungelo wabantu lenziwa ngokusungula imitlolo yeemfunda efana neHlangano yeYuropu ngomnyaka we-1950 malungana nokuvikelwa kwamalungelo wabantu kanye netjhaphuluko esisekelo. Okumumethwe yiHlangano yeYuropu kwemukelwa kokuthoma eSewula Afrika emtlolweni womThethomlingwa wamaLungelo wabaNtu eBophuthatswana. Nokho umbono lowo wararhwa Mbuso waphambilini weSewula Afrika ebegade wongamele izabelo.

IMITLOLO YEEMFUNDA
Ekulumeni engehla kuyakhanya bonyana isiko lamalungelo wabantu kumele linabe ukuya ngokwemihlinzeko yomTlolomalungelo weenTjhaba eziBumbeneko. Isibonelo, isigatjana 56 sithi amalunga azibophelela ekuthatheni igadango ngokuhlanganyela nangokuhlukana ngokukhambisana nehlangano malungana nokuzuza iinhloso ezitjhiwo esigatjaneni 55. ESewula Afrika ukuthuthukiswa kwamaLungelo wabaNtu kwakhisimezwa yikambiso yombuso wekoloni, ngikho iHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko ekuthomeni yahluleka emizamweni yayo ukulandelela iSewula Afrika kobana itjhugulule imigomo yayo yokubandlulula ngokobutjhaba kufikela lapha yathoma khona ngejima lokutswinya kezomnotho ngomnyaka we-1982. Ngesikhatheso isiko lamalungelo wabantu lakghona ukufahla leza e-Afrika lokha iHlangano yokuBumbana kwe-Afrika nayitlama umtlolomalungelo we-Afrika ngomnyaka we-1961.
Nanyana ikambiso yariyada iminyaka ema-20 hlangana nemitlamo yokuthoma ukwamukelwa komtlolo ngomnyaka we-1981 njengomtlolomalungelo weBanjul kwaba yipumelelo ekarisako kobana kwamukelwe ihlangano yamalungelo wabantu e-Afrika. Into eyabonakala khulu emtlolweni kwaba kukwamukelwa 'kwamalungelo wabantu' okwakukhombisa ukuzibophelela ukwandisa umqondo wamalungelo wabantu. Lokhu kuvela esethulweni sawo lapha kukhulunywa khona ngesibopho esithethwe ziinarha ezimalunga kobana 'zizakuzuzela abantu be-Afrika ipilo engcono'. Isibophesi saletha itjhijilo eSewula Afrika njengombana beyinganandaba nokutjhejwa kanye nokuvikelwa kwamalungelo wabantu. Indaba ekulu bekukuhlanganisa amalungelo wabantu ahlinzekwe emtlolwenimalungelo we-Afrika namalungelo womuntu ngamunye anyulwa mitlolo yeenTjhabatjhaba. Ngalokho kwaba semtarini bonyana iSewula Afrika kumele ikhambisane nalokho ngokwamukela amalungelo wabantu ngaphambi kobana isebenzise umTlolomalungelo we-Afrika eSewula Afrika.
Itjhijilo lathathwa yihlangano yamaGqwetha wamaLungelo wabaNtu, eyahlonywa eSewula Afrika ngomnyaka we-1979. Ihloso yayo ekulu kwakukuphetha nokuqinisa amalungelo wabantu akhambisana nokuphathwa komthetho kanye nokuphathwa kwezobulungiswa nokuvikelwa kwetjhaphuluko esisekelo ukuya ngokwesiMemezelo maZombe samaLungelo wabaNtu. Ngomnyaka we-1987, kwasunguluwa iphiko lezobunqophisi langeenkhathi zoke kobana lenze amajima malungana nokuvikelwa nokuqiniswa kwamalungelo asisekelo. Isichema saba nemiphumela ekarisako eSewula Afrika kangangobana kwaba semtarini msinyana bonyana kunesidingo sokuhlalisa butjha umthethosisekelo malungana neenhloso zokuvikela amalungelo wabantu.
IMITLOLO YENARHA
Ngaphambi komThethosisekelo wesiKhatjhana wangomnyaka we-1993, kwaba negandelelo lokobana kwamukelwe bekuvikelwe amalungelo wabantu eSewula Afrika ngokusebenzisa imitlolo yeentjhabatjhaba, yeemfunda neyenarha. Yona ngile: mTlolomalungelo weenTjhaba eziBumbeneko, isiMemezelo maZombe samaLungelo wabaNtu, umTlolomalungelo we-Afrika, umTlolomalungelo weHlangano yesiZwe ye-Afrika kanye namajima wezefundo ahlelwe yihlangano yamaGqwetha wamaLungelo wabaNtu. Igandelelo leentjhabatjhaba malungana nokuphadlhalaja, okutjho ukuphelisa umbuso webandlululo, kwarholela ekambisweni yokuhlela butjha umthethosisekelo owabangela bona kube nephalamende enezindlu ezintathu ngomnyaka we-1983. Lokhu kwaba matshwayo wokuthoma wokuphela kwesikhathi esinzinzileko esasijamelene namalungelo wabantu, ngalokho ngomnyaka we-1987 iBophuthatswana yalinga ukwethula isiVikelimalungelo wabaNtu owaba yiqophamlando e-Afrika eseSewula. Msinyazana iSewula Afrika yalemuka bonyana umkhubayo wokugandelela angeze wabuyisa isithunzi kanye negunya layo ngalokho yathoma ukufuna iindlela ezinye zomthethosisekelo ezazizokukhambisana nokutjhejwa kanye nokuvikelwa kwamalungelo wabantu. Ngalokho ngomnyaka we-1986 uNgqongqotjhe wezoBulungiswa (uCootze JH), wahloma iKhomitjhini yezomThetho yeSewula Afrika kobana ihlolisise ukuvikelwa kwamalungelo wabantu. Ngesikhatheso, isiqhema sabogqwetha esasijamelene nebandlululo (National Association Democratic Lawyers) yalemuka bonyana kuhlongozwe amatjhuguluko womthethosisekelo ngaphambi kobana umgomo weNarha uyelele amazizo wabantu nje-ke yagandelela iKhomitjhini yezomThetho yeSewula Afrika kobana ifake hlangana eminye yemihlinzeko yomtlolomalungelo weTjhaphuluko kanye nomTlolomalungelo weBanjul.

Umqondo wokwamukelwa nokuvikelwa kwamalungelo wabantu waba neenthelo ngemva kwekulumo eyaba nedumo yakaMongameli uDe Klerk (uMongameli wokugcina wesiKhathi seBandlululo). Wathi, "Umbuso wamukela umgomo wokwamukelwa nokuvikelwa kwamalungelo asisekelo abumba isisekelo sedemokhrasi yangetjingalanga. Siyavuma godu bonyana indlela ephathekako yokuvikela amalungelo lawa iyame ekumenyezelweni kwamalungelo okuvunywe majaji azijameleko". Waragela phambili wabawa iKhomitjhini yezomThetho yeSewula Afrika bona ilethe umbiko wayo opheleleko omalungana nomThethomlingwa wamaLungelo wabaNtu ohlongozwako. Ngemva kweenkulumiswano ezathatha isikhathi hlangana neenqhema zoke ezazinekareko ukusuka ngomnyaka we-1991, nanyana zabuye zajanyiswa ngomnyaka we-1992 ngebanga lemiguruguru yaKwazulu-Natal, umThethosisekelo wesikhatjhana wavela nemiphumela emithathu eqakathekileko ngomnyaka we-1993, okungile:
â€¢	Ubukhulu bomThethosisekelo
â€¢	IDemokhrasi, kanye
â€¢	Nokuvikelwa majaji kwamalungelo asisekelo

Ngalokho amalungelo wabantu ekugcineni amukelwa, avikelwa abe asetjenziswa eSewula Afrika begodu afakwa kumThethosisekelo ukusuka ngomnyaka we-1993. KilomThethosisekelo ohkona, isigaba 7(1) sihlinzeka bona "isiVikelimalungelo sisisekelo sedemokhrasi eSewula Afrika. Sivikela amalungelo wabo boke abantu enarheni yekhethu begodu uqinisa ubungako bokuhlonipheka kwabantu ngokwedemokhrasi, ukulingana kanye netjhaphuluko. Kodwana ukuvikeleka okupheleleko kuhlinzekwa sigaba 8 esigunyaza bona umThethomlingwa usetjenziswe kiwo woke umthetho bese sibopha isibethamthetho, isigungu kanye namajaji ngokujmelana nomthethosisekelo waphambilini obegade unikela iphalamende amandla wokuzilawula. Umthethosisekelo ngalokho urarulula ukungalingani kokwamukelwa nokuvikelwa kwamalungelo wabantu. Ukuqinisekisa bonyana kuyenziwa, uthethosisekelo godu ihlinzeke malungana nokuzijamela kwamajaji kanye neKhotho yomThethosisekelo neendlela zokuvikela ezifana namakhotho amanye namakhomitjhini.

Ekuphetheni, ihlolo elivamileko elitjhwiwe ngaphezulu liveze kuhle umphumela okarisako wemitlolo yeentjhabatjhaba, iimfunda kanye neyelizwe ukutjala ummoya wesiko lamalungelo wabantu eSewula Afrika. Nanyana umThethosisekelo ungasimsulwa nofana unemirarwana, nokho ukghonile ukurarulula amahlungu ezwiwa babantu bekhethu embusweni waphambilini. Ngaphezu kwalokho ukunikela kwayo ilungelo lokuzikhulumela kwenza ngcono ukwazi kwabantu amalungelwabo njengombana lokhu kuqiniswa lihlelo elikhona lokufundisa ngamalungelo wabantu asisekelo ukuqinisekisa iragelophambili lokwenziwa kwamaLungelo wabaNtu.



IZEHLAKALO EZIRHOLELA EKWAMUKELWENI KWAMALUNGELO WABANTU: ESEWULA AFRIKA

ESewula Afrika, gade kunokwephulwa kwamalungelo wabantu namahlungu enziwa mbuso webandlululo kanye neemvumelwano zawo. Sizwe okunengi kwalokhu ngesikhathi sokuhlala kwe-TRC , nofana thina, imindenethu, abangani bethu nofana abomakhelwana bethu bahlangabezene nakho ukwephulwa kwamalungelo namahlungu lawa. Iphalamende gade ilawula ngesikhatheso, ngaphezu kwalokho beyidlulisa imithetho egandelelako ebegade iphumeleliswa makhotho ebegade angakazijameli. Ngebanga lalokho, iinhlangano ezahlukahlukeneko eziJamelene nebandlululo eSewula Afrika zatlama umTlolomalungelo wetjhaphuluko begodu lokhu kwaba mtlolo oqakathekileko wokuthoma wamaLungelo wabaNtu, owafumana ukusekelwa linengi lamaSewula Aafrika. Ngalokho, lokha iSewula Afrika nayigadangisa umHlahlandlela wayo womThethosisekelo malungana neSewula Afrika eTjhaphulukileko, umTlolomalungelo waba yingcenye yawo.

Ngemva kokuvulwa umlomo kwazo zoke iinhlangano zepolitiki nokutjhatjhululwa koMongameli waPhambilini, uNelson Mandela, kwajanyiswa umThethosisekelo wesikhatjhana. Wona gade uyibhulambethe womThethosisekelo esinawo gadesi ongomunye ophambili khulu ephasini loke. UmThethosisekelo wekhethu watlikitlwa nguMongameli uNelson Mandela ngeLanga lamaLungelo wabaNtu leenTjhabatjhaba, 10 Disemba 1996.

UmThethosisekelo wekhethu umthetho omkhulu wenarha begodu ufaka hlangana isiVikelimalungelo esisekelo sedemokhrasi eSewula Afrika. IsiVikelimalungelo simumethe amalungelo wabo boke abantu eSewula Afrika begodu siqinisa ubungako besithunzi, ukulingana netjhaphuluko yabantu ngokwedemokhrasi. Ngokutjheja amalungelo lawa, umbuso iqinisekisa bonyana izakhamuzi zawo zizokuvikeleka bezibe netjhaphuluko kobana ziphile ngcono ngendlela okungakghoneka ngayo.


2.	IHLATHULULO LEMIQONDOMAGAMA
YINI AMALUNGELO WABANTU?
Amalungelo wabantu balungelo okuthathwa bonyana abantu banawo njengombana bababantu begodu banesithunzi. UBhitjhobhi uDesmond Tutu wahlathulula amalungelo wabantu ngokuthi, "Ngokuvela kuZimu, ingasi ngebanga lani, kodwana kwaphela ngoba sibabantu. Amalungelo lawa asephasini loke, ngewomuntu woke, ngitjho woke umuntu akukhathali bona ukuphi, nanyana usigwili nofana udobha phasi, ufundile nofana akazi litho, omuhle nofana ongaqalekiko, onzima nofana omhlophe, kungaba yindoda nofana umfazi, koke kumalungelo wabantu...NjengomKresto ngingangeza ngithi woke umuntu unobungako obungapheliko ngombana omunye nomunye wadalwa ngomfanekiso kaZimu. Omunye nomunye unamatshwayo kaZimu nje-ke ukuphatha umuntu inga akakaqakatheki kuyihlamba, kukukhafulela uZimu ebusweni".

Umqondo osisekelo kukobana abantu bayacabanga begodu banokuziphatha, nje-ke bahlukile kezinye iindalwa ephasini. Ngalokho-ke abantu banelungelo lokuba namalungelo netjhaphuluko okuzizinto ezingekho kezinye iindalwa. Isibonelo, udumbana akakwazi ukwala ukuthwala umuntu ngombana batjho ufuna ukuphathwa kuhle, nofana mhlambe arhwante nofana atoyitoye. Nokho umuntu angakhuthaza ukuvikelwa kweendalwa ezinye njengehlangano evikela ukuphathwa ngesihluku kweenlwana.

Ngalokho, amalungelo wabaNtu akanikelwa, akabelwa, akathengwa begodu akasetjenzelwa. Abantu babelethwa nawo amalungelo lawa nje-ke ngalokho ahlathululwa bonyana malungelo umuntu ubelethwa nawo, asephasini loke, akahlukaniseki begodu akadluliselwa.

YINI UMTHETHOSISEKELO?
Mithetho nofana imithetjhwana etlanyelwe ukulawula ukuziphatha kwehlangano, ilizwe, itlabhu, isikolo nofana isonto. Umthethosisekelo unhlahla amalunga wehlangano malungana nokwakheka, ukuziphatha kanye neembopho. Unezahluko neengatjana nofana iingaba, isibonelo, umThetho womThetosisekelo weSewula Afrika unezahluko ezilitjhumi nane, iingaba ezimakhulu amabili namatjhumi amane nantathu, amatjheduli alikhomba neenhlomelelo ezine. Kesinye nesinye isigaba kuhlathululwe kuhle imihlinzeko yomThetho ngendlela yeengatjana. Kuhlathululwa nendlela erhunyeziweko yokobana imithetho yenziwa njani kanye nezahluko ezahlukahlukeneko zomThetho womThethosisekelo weSewula Afrika 108 ka-1996.

Ukuthokozela ukuqakatheka komThethosisekelo okhona lo, kunikelwe umlando omfitjhani womThethosisekelo weSewula Afrika ukukhanyisa ukungakajayeleki komThethosisekelo ngamunye. Isibonelo

1910- UmThetho womThethosisekelo weJiniyoni yeSewula Afrika waziwa bona mThethosisekelo wokuthoma otjhaphulukileko ngaphasi kombuso weBrithani begodu bewutjheja zoke izakhamuzi. Isifunda esinye nesinye besinePhalamendaso, isibonelo, iCape of Good Hope, i-Orange Free State, iNatal neTransvaal.

1961-UmThetho womThethosisekelo weRiphabhuliki yeSewula Afrika wahlanganisa iimfunda ezine kobana kubunjwe iRiphabhuliki kodwana kwakunamatshwayo wokungakajameleki kwezinye iintjhaba ngePhalamendeni.

1983- UmThetho womThethosisekelo weSewula Afrika wenza itjhuguluko lokobana kube nokujameleka njengombana wazeka ngePhalamende enguzindluntathu, kwaba makhuwa, amakhaladi namandiya ngePhalamendapho kwathi indlu enzima yanikelwa izAbelo ezabe zibizwa bona ziinarha ze-TBVC (iTranskei, iBophuthatswana, iVenda neCiskei)

1993- UmThetho womThethosisekelo wesiKhatjhana 200 ohlinzeka iVikelamalungelo lokuthoma eSewula Afrika ngalokho ubonelela ukwamukelwa nokuvikelwa kwazo zoke izakhamuzi zeSewula Afrika.

1996-Umthetho womThethosisekelo weSewula Afrika. Lokhu kuthuthukiswa komThethosisekelo wesiKhatjhana ongaphezulu owaletha amatjhuguluko akhona gadesi emlandweni weSewula Afrika nofana ukutjhejwa nokuvikelwa kwamalungelo wabantu ngobungako bedemokhrasi malungana nokulingana, isithunzi kanye netjhaphuluko ebonelelwa siVikelimalungelo esimumethwe kusaHluko 2 somThetho womThethosisekelo.

YINI IDEMOKHRASI?
Mbuso wabantu ngabantu malungana nabantu. Igama ledemokhrasi lithethwe egameni lesiGrigi elithi demos okutjho abantu nelithi kraits okutjho igunya.

Ngalokho kutjho umbuso okhethwe ngegunya labantu. ESewula Afrika amaphuzu wokuqakatheka kwedemokhrasi amathathu okutjho, ukulingana, isithunzi somuntu kanye netjhaphuluko asisekelo sedemokhrasi ngikho umThethosisekelo weSewula Afrika ubekwa ezingeni eliphezulu ephasini loke. Imigomo yedemokhrasi, yathoma yazwakaliswa kumThethosisekelo wesiKhatjhana ngiyo eyenza umahluko phakathi kwemithethosisekelo yaphambilini nowagadesi. Yona ngile:
â€¢	Ukuba negunya komThethosisekelo
â€¢	IsiVikelimalungelo
â€¢	Ukwahlukaniswa kwamagunya
â€¢	Amajaji azijameleko
â€¢	Amakhetho atjhaphulukileko, aneqiniso nawangeenkhathi ezithize
â€¢	Ukuziphendulela
â€¢	Ukulingana
â€¢	Irherho leenhlangano ezinengi
â€¢	Ukubekezelelana ngokwepolitiki kanye
â€¢	Nokubandakanyeka kwezakhamuzi

IMIGOMO YEDEMOKHRASI
Imigomo le nofana ubungakobu mibono abantu abanengi abayithatha bonyana ngeqakathekileko malungana nedeokhrasi. Godu yaziwa bonyana 'ziinkombandlela' zedemokhrasi ngombana lkha nasizibonako, zimatshwayo wokobana inarha isendleleni yokuya kudemokhrasi. Imigomo le nofana iinkombandlelezi kanengi ziba yingcenye yomThethosisekelo nofana isiVikelimalungelo enarheni enedemokhrasi. Amahlelo amanengi wedemokhrasi asekela yona imigomo esisekelo le.

Ngiziphi-ke 'iinkombandlela' okumele sizibone nasizakuthi iSewula Afrika isendleleni eya kudemokhrasi?

UKUHLANGANYELA KWEZAKHAMUZI

Zoke izakhamuzi ziyakghona begodu zinelungelo nesibopho sokuhlanganyela kurhulumende nemphakathini. Le ngenye yeenkombandlela eziqakatheke khulu
zedemokhrasi. Ukuhlanganyela kwezakhamuzi kufaka hlangana ukuba ngunkhetheni ekhethweni, ukuvowuda ekhethweni, ukwaziswa, ukwenza iinkulumopikiswano, ukukhambela imihlangano yomuzi nofana yomphakathi woke, ukujoyina iinhlangano ezingaphandle kwakarhulumende nofana ezinye iinhlangano emphakathini wekhenu, ukukhokha umthelo, ukuzibilayeza, ukutlola iinghonghoyilo, njll. Ukuhlanganyela kutjho bona abantu bazibandakanya emiphakathinabo nekubuseni imiphakathi leyo.

Ubuhle bokuhlanganyela kwezakhamuzi ngilobu:
â€¢	Kuqinisekisa bonyana abarholi abaphathi kumbi amagunya wabo
â€¢	Kwenza urhulumende ahlale anelwazi ngeemfiso zomphakathi
â€¢	Kubandakanya izakhamuzi ekubuseni inarha begodu
â€¢	URhulumende wenza iinqunto anelwazi ngazo.

UKULINGANA
Idemokhrasi itjho bona boke abantu bayalingana. Ukulingana kutjho bonyana boke abantu baphathwa ngokulinganako begodu banikelwa amathuba alinganako. Akunakubandlulula abantu ngobutjhaba, ngekolo, ngobulili, ngokobujamo babo bobulili njalonjalo. Kudemokhrasi abantu banelungelo lokubulunga nokwenza amasikwabo, amalimabo kanye neenkolelo zabo.

UKUBEKEZELELANA NGOKWEPOLOTIKI
Imiphakathi enedemokhrasi iyabekezelelana ngokwepolotiki. Lokhu kutjho bonyana nanyana kubuswa ngentando yenengi, nokho amalungelo wedlanzana nawo avikelekile. Woke umuntu kumele avunyelwe ukuba nombono begodu awuveze bebazihlelele iinhlangano nofana iinqhema zabo zepolotiki. Umphakathi weSewula Afrika unabantu abahlukahlukeneko ngokwamasiko, ubutjhaba, ikolo kanye nobuhlanga abanemibono eyahlukahlukeneko. Umphakathi wedemokhrasi uvumela bona ukwahlukahlukanokhu kuvezwe. Abantu kumele bahloniphe amalungelo wabanye abantu kobana babe nemibonwabo. Ukukhulumisana nokubonisana ngezinto kuyingcenye eqakatheke khulu kudemokhrasi.

UKUZIPHENDULELA
Kudemokhrasi, iinkhulu ezikhethwe babantu kumele zibe nokuziphendulela ebantwini. Lokhu kutjho bonyana baziphendulela ngalokho abakwenzako. Iinkhulu kumele zenze iinqunto bese zenza imisebenzazo ukuya ngentando nangokufuna kwabantu, ingasi ngokufuna kanye nangentantwazo.

UKWENZA IZINTO PEPENENE

Umbuso kanye neenkhulu zawo kumele bavulekele umphakathi. Umbuso owenza izinto pepenene ubamba imihlangano yomphakathi bese uvumele izakhamuzi zawo bonyana zikhambele umhlangano lowo. Uvumela iimbikiindaba nabantu ukufumana ilwazi ngeenqunto ngaphandle kokufihla bese uyaveza nokobana bobani abenze iinquntwezo nokobana bazenzeleni.

AMAKHETHO ATJHAPHUKUKILEKO, ANEQINISO NEWANGEENKHATHI EZITHIZE

Enye yeenkombandlela zedemokhrasi eziqakatheke khulu, makhetho wangeenkhathi ezithize, atjhaphulukileko naneqiniso. Izakhamuzi ngalokhu zikghona ukukhetha abantu ezifuna kube ngibo abazibusako. Amakhetho kumele enzeke ngendlela etjhaphulukileko neneqiniso ngaphandle kokuthuseleka, ubukhohlakali nokusabisa izakhamuzi ngesikhathi nofana ngaphambi kwamakhetho.

ISIVIKELIMALUNGELO
Iinarha ezinengi ezinedemokhrasi zinesiVikelimalungelo ukuvikela abantu ekuhlukunyezweni kwamandla wokuphatha. IsiVikelimalungelo lirhemo lamalungelo netjhaphuluko okuqinisekiswa ngakho abantu boke enarheni. Lokha isiVikelimalungelo nasiba yingcenye yomThethosisekelo wenarha, amakhotho aba namandla wokwenza bona amalungelo lawo enziwe. IsiVikelimalungelo sithundubaza amazinyo karhulumende begodu sinikela umuntu nofana ihlangano ngayinye iimbopho.

UKUHLUKANISWA KWAMANDLA
Kudemokhrasi kumele kube neendlela zokukhandela isikhulu esikhethiweko nofana isiqhema sabantu ekuphatheni butjhilweni nofana ekuhlukumezeni iimali namandla karhulumende. Ubukhohlakali benzeka lokha iinkhulu zakarhulumende nazisebenzisa iimali zomphakathi ukuzikholisa zona nofana zisebenzise amandla ngendlela engekho emthethweni.

Kuneendlela ezahlukeneko zokuvikela abantu ekuhlukunyezweni. Esewula Afrika urhulumende wakhiwe ngamagatja amathathu: sibethamthetho, sigungu kanye nobulungiswa (amakhotho). Isakhiwesi sithundubaza amandla weenkhulu emagatjeni amathathu lawa. Amakhotho azijamele.

IRHERHO LOBUQHEMANENGI
Kudemokhrasi kumele kube neenqhema ezingaphezu kwesisodwa ezihlanganyela emakhethweni bezibe nendima eziyilimako kurhulumende. Irherho lobuqhemanengi livumela isiqhema nofana iinqhema ezihlulekileko emakhethweni bonyana zibe baphikisi besiqhema esiphumeleleko. Lokhu kusiza urhulumende ukubona imibono eyahlukahlukeneko malungana nendaba etjhukwako. Ubuqhemanengi godu bunikela abavowudi ithuba lokuzikhethela abonkhetheni, iinqhema kanye nemigomo abangayivowudela emakhethweni. Kanengi lokha inarha nayinesiqhema sinye, umphumela walokho kuba kubusa ngokukatelela.

UKULAWULA KOMTHETHO
Kudemokhrasi akunamuntu ongaphezu komthetho, ngitjho nekosi nofana uMongameli okhethiweko. Lokhu kubizwa bonyana kulawula komthetho. Kutjho bona woke umuntu kumele alalele umthetho begodu abekwe umlandu nakube weqa umthetho. Idemokhrasi godu itjho bona umthetho kumele wenziwe ngokulinganako, ngeqiniso begodu ngokufanako.

AMALUNGELO ANQOPHENEKO
Nanyana woke amalungelo kusivikelimalungelo aqakathekile, kwenziwe imizamo yokobana kuqalwe khulu amalungelo athinta khulu ipilo yabantu nofana amalungelo asekela ubungako obuthathu bomThethosiskelo wedemokhrasi okutjho: ukulingana, itjhaphuluko kanye nesithunzi sabantu.
Amalungelo anqopheneko ngilawa:
Ukulingana
Ihlalo nomnotho kanye
Namalungelo wesiko.

UKULINGANA
Njengombana kuhlathululiwe ngaphambilini, ukulingana kumqondo omuhle wokobana abantu abahleleke ngeendlela ezionqopheneko baphathwe ngokulinganako. Isigaba 9 somThetho womThethosisekelo 8 ka 1996 uhlinzeke ngokukhanyako bonyana:

"Boke abantu bayalingana phambi komthetho begodu banelungelo lokuvikeleka kanye nokuzuza emthethweni ngokulinganako.

Ukulingana kufaka hlangana ukuba namalungelo netjhaphuluko ezeleko nelinganako. Ukukhuphula ukuzuzwa kokulingana, kungasetjenziswa amandla womthetho kanye nezinye iindlela ezenzelwe ukuvikela nofana ukuthuthukisa iingaba zabantu abagandelelwe kubandlululwa.

Umbuso awukameli ukubandlulula abantu ngokungakafaneli kungaba ngokunqopha nofana ngokunganqophi ngokwesizathu sinye nofana ezingaphezu kwesisodwa kufaka hlangana ubuhlanga, ubulili ubujamo bomseme, ukuzithwala, ubujamo kezomtjhado, ubutjhaba nofana indabuko, umbala, ukufundiswa ngobulili, ubudala, ukukhubazeka, unembeza, ikolo, isiko, ilimi kanye namabeletho.

Akunamuntu omele abandlulule omunye umuntu ngokungakafaneli ngokunqophileko nofana ngokungakanqophi ngesizathu nofana esingaphezu kwesisodwa ngokwesigatjana (3). Kumele kujanyiswe umthetho ukuvikela nofana ukukhandela ukubandlululwa ngokungakafaneli.

Ukubandlulula ngokwesizathu nofana ngokweenzathu ezibalwe kusigatjana (3) akukalungi ngaphandle kwanange kufunyenwe bonyana ukubandlululokho bekufanelekile."

Ngokwesisekelo somhlinzeko nofana isiVikelimalungelo ngokuphelela kwawo kulethwa intatha malungana nokuphathwa ngokungalinganiko phakathi kwabantu beSewula Afrika ngesikhathi sebandlululo. Abantu khulukhulu abanzima gade balelwa amalungelo wabantu. Isibonelo, abantu gade babandlululwa emsebenzini, emakhaya kanye nemphakathini ngebanga lobuhlanga babo, ubulili, kanye neendawo zabo zokuhlala. Nanyana isigaba 9 esingaphezulu sihlinzeke ukungabandlululani, ingcenye ekulu yeentjhaba ezahlukahlukeneko isesenomraro wamadlhuledlhule, isibonelo abafazi, abantu abakhubazekileko, abantu abane-HIV ne-AIDS godu kunomahluko ngokwamazinga wokuphila phakathi kwabantu abahlala eendaweni zemakhaya nalabo abahlala emadorobheni. Kunikelwe iimbonelo ezimbalwa ukukhombisa amadlhuledlhule nokobana iKhotho yomThethosisekelo iyirarulule njani imiraro enjalo.

AMALUNGELO WOMNOTHO NOKUHLALISANA
UmTlolomalungelo weeNtjhaba eziBumbeneko wamukela amalungelo womnotho nokuhlalisana abumba amalungelo asisekelo wabantu afana nalawa:
â€¢	Iinkumba
â€¢	Ukugoma
â€¢	Inarha
â€¢	Amanzi
â€¢	Ifundo
â€¢	Zepilo
â€¢	Zemisebenzi kanye
â€¢	Nokuvikeleka komphakathi.

UmThethosisekelo wekhethu godu ufake hlangana lokhu okulandelako:
â€¢	Amalungelo webhoduluko elinepilo
â€¢	Amalungelo weembotjhwa kobana zibe nendawo eyaneleko, ukondleka, iintlabagelo zokufunda kanye nokwelatjhwa.

Emanyeni, amalungelo wabantu akhambelana khulu ngombana kusuke kwabonakala msinyana bonyana akunamqondo kobana umuntu angaba namalungelo wokuvowuda khibe akanandawo yokulala. Ngikho abantu baveza umtlhagwabo ngokudobha kwabo phasi lokha nakubanjwe umhlangano we-Speak Out on Poverty ngomnyaka we-1999. Lokhu kwaletha itjhijilo kurhulumende malungana nokuthuthukiswa kwamalungelo womnotho nokuhlalisana. Ngalokho amalungelo womnotho nokuhlalisana aphathelene nokubonelela abantu ngeendingo ezisisekelo, ngikho ihloso yokuthoma yehlelweli ngomnyaka we-1998 gade kukuhlukanisa phakathi kweendingo neemfuno.

Ihloso yesihloko gade kukunikela abantu amandla wokukghona ukuhlela ngokulandelana iindingo zabo nakumele benze njalo lokha nakwethulwa imisebenzi yomnotho nokuhlalisana. Ngokufaka amalungelo lawa kumThethosisekelo urhulumende ukhombise ukuzimisela kwakhe ukuqeda umtlhago namadlhuledlhule emazingeni wehlalo eSewula Afrika. Okhunye ukuzimisela kubonakele ngokuvunywa ngokomthetho kweHlangano ephathelene namaLungelo womNotho, ukuHlalisana kanye namaSiko ngomnyaka we-1998.

AMALUNGELO WAMASIKO
ILIMI NAMASIKO

Isigaba 30 somThetho womThethosisekelo 108 ka 1996 sithi:
"Woke umuntu unelungelo lokusebenzisa ilimi nokuhlanganyela emasikweni awathandako kodwana akunamuntu omele asebenzise amalungelo lawa ngendlela engakhambisani nemibandela yesiVikelimalungelo."

Isigaba 31 somThetho womThethosisekelo 108 ka 1996 sithi:

"Abantu abamalunga womphakathi wesiko, ikolo nofana ilimi akukameli bona balelwe ilungelo, kanye namanye amalunga womphakathi-
lokwenza amasikwabo, ukuphethwa ikolwabo kanye nokusebenzisa ilimi labo, kanye nokubumba, ukujoyina nokutjheja iinhlangano zabo zamasiko, zekolo kanye nezelimi kanye nezinye iinqhema zomphakathi. Amalungelo atjhwiwe kusigaba (1) akukameli bona enziwe ngendlela engakhambisani nemibandela yesiVikelimalungelo."

Zombili iingaba ziyazwakala kodwana kumele zikhambisane nemibandela yesiVikelimalungelo, ngamanye amazwi zizakusetjenziswa ukufikela ezingeni elithileko, hayi noma kanjani. Kwesibili zihlelwe ngendlela yokobana zivikele abantu abangebesiqhema nofana ilimi nofana abantu.

Umbuso nabantu bawo kumele utjheje ukuqajelwa nokwephulwa kwelungelo lemiphakathi le lokwenza isiko lawo. Ngaphandle kokwamukelwa kwamasiko okuhlinzekwe siGaba 27 sokuMenyezelwa kwamaLungelo wabaNtu ngomnyaka we-1948, isivumelwano seentjhebetjhaba malungana namaLungelo womNotho, iHlalo kanye namaSiko sangomnyaka we-1996. Zombili iinsetjenziswa zeentjhabatjhaba zavunywa ngokomthetho yiSewula Afrika, zikhona begodu ziyasetjenziswa. Isewula Afrika ngokuba namasiko ahlukahlukeneko kumele itjheje amasiko lawa ngokuwalawula ngomthetho, ngikho kuneengaba ezitjhiwe ngaphezulu nje. Njengombana ukwenziwa kwanofana ngimaphi amasiko kungakameli ukutjhayisana nanofana ngiwaphi amalungelo akusiVikelimalungelo, nakwenzeka atjhayisane, kumele enziwe bona akhambisane nesiVikelamalungelo. Isibonelo, isiko laphambilini eliphathelene namafa emtjhadweni wesintu kumele litjhugululwe ngokusebenzisa umThetho okhona nje wemiTjhado yesiNtu 120 ka1998. Isibonelo, umThetho wesintu we-Afrika ophathelene nokwabiwa kwamafa uthi ngabaduna kwaphela abaphiwa ilifa lakamufi elifunyanwa ngobuzibulo. Umhlolokazi nabantwana kumele bondliwe ngomduna ofumene ilifa nakungasinjalo uzibona ukuqeda. Isikweli kuyakhanya bonyana litjhayisana namalungelo asisekelo ngikho nje kunomthetho osatjhukwako wesintu osekela bona umthetho kumele uvikele ngokulinganako.

Amalungelo wamasiko njengawo woke amalungelo wabantu, aneembopho ezikhambisana nawo, isibonelo:
â€¢	Abantu kumele bahloniphe indlela yokuphila kwabanye abantu kanye nemikhubabo ukubalekela irarano.
â€¢	Umbuso kumele uvumele abantu ukwenza imikhuba yamasikwabo ngaphandle kwanange umkhuba lowo ungakhambisani nomThethosisekelo.

AMALUNGELO NEEMBOPHO
Kuqakathekile bonyana abantu bahloniphe amalungelo wabanye kilo loke ibanga lokuhlanganyela. Lokhu kutjho bona kuhlonitjhwe amalungelwabo wokuba nombono, ukubawela iinqhema zawo zepolitiki ukusekelwa, ukuzibawela iindaba zabo (ngitjho nanyana lokho kungajamelana nokuthandwa nguwe), ukuvowudela umuntu abamthandako njalonjalo.

Umnqopho wehlelweli kukhanyisa iimbopho/ imisebenzi ekhambisana namalungelo woke afakwe kumThethosisekelo. Ngalokho kuqakathekile bonyana esinye nesinye isakhamuzi seSewula Afrika sithathela phezulu indaba yeembopho ukuqinisekisa bonyana esinye nesinye isakhamuzi sithabela amagugu wedemokhrasi afana netjhaphuluko, ukulingana kanye nesithunzi.

Inarha kanye nezakhamuzi zayo zobinelelwe ngomhlahlandlela njengombana amalungelo enzeka ukusuka embusweni ukuya ezakhamuzini kanye naphakathi kwezakhamuzi ngokwazo.

Ilungelo lokulingana phambi komthetho

Isibopho sami : kuhlonipha abanye abantu ngitjho nanyana bahlukile kunami kanye
nokwamukela kobana balingana nami.
Isibopho sombuso: ukwenza umthetho ophatha boke abantu ngokufanako ngaphandle
kokubahlukanisa ngokobutjhaba, umbala, ubulili njalonjalo.


Amalungelo wokujamelana nebandlululo lanofana ngibuphi ubujamo

Isibopho sami :ukungakhulumi ngendlela ebandlululako ngabanye abantu
ngombana ngithatha bonyana bayanyazeka ngebanga
lobutjhaba, umbala, ubulili njalonjalo.
Isibopho sombuso : ukwenza imithetho engabandlululi abantu ngokobutjhaba,
umbala, ubulili, ubujamo kezomseme, njalonjalo

Ilungelo lepilo

Isibopho sami : ukungazwisi umuntu ubuhlungu ngendlela
ehlukumeza ipilwakhe.
Isibopho sombuso : ukudlulisa imithetho evikela amaphilo wabantu.



Ukubopheleka etjhaphulukweni kanye nekuvikelekeni komuntu

Isibopho sami : ukungahlukumezi umlinganami ekhaya.
Isibopho sombuso : ukulahla umkhuba wokulimaza lokha nawufuna ilwazi emntwini.

Akunabukhoboka nofana ukukatelelwa ngomsebenzi

Isibopho sami : ukungavumeli abantwabami bona bayokusebenza
basesebancani
Isibopho sombuso : ukudlulisa umthetho oqunta umrholo neminyaka
yobudala yabantu abasebenzako.

Ilungelo lokuba nelingasese

Isibopho sami : ukukokoda emnyango ngaphambi kokungena.
Isibopho sombuso : ukulonda iindaba zabantu zibe yintumba, isibonelo, umfazi
ofuna ukurhulula umbungu kufanele azi bonyana
lokho kuzakuhlala kuyintumba.

Itjhaphuluko yekolelo, ikolo nombono

Isibopho sami : ukungaqabheli nofana ukungakhandeli umuntu bona athandaze
ngendlela athanda ngayo, ukulalela abanye abantu kanye
nokwamukela amalungelwabo wokuba nombono
ohlukileko kowami.
Isibopho sombuso: ukuvumela abantu baye emalangeni wewolideyi yekolo yabo.

Itjhaphuluko yokukhuluma

Isibopho sami : ukungarhatjhi ummoya wezondo hlangana nabantu beentjhaba
ezahlukeneko, ikolo, iinqhema zepolitiki njalonjalo.
Isibopho sombuso : ukungaqabeli iimbikiindaba nakube umbuso awuthandi
indlela iimbikiindaba eziwuhlaba ngayo.

Itjhaphuluko yokuhlangana, ukutoyitoya, ukuzibilayeza nokunghonghoyila

Isibopho sami : ukungaphathi isigidi nofana isikhali esiyingozi
emrhwantweni nofana ejimeni lokuzibilayeza.
Isibopho sombuso : ukwenza bonyana kuphephe kanye nokuqinisekisa abantu
abafuna ukwenza ijima lokuzibilayeza, isibonelo, ngokunqophisa
iinthuthi, ukumuka abantu iingidi neenkhali.

Itjhaphuluko yokuzihlanganisa nabantu

Isibopho sami : ukunganini abantu ehlanganwenami ngeendlela ezibandlululako,
isibonelo, ukwalela bonyana amaTjhayina angene
ehlanganwenami.
Isibopho sombuso : ukungaqabheli kumigomo yeenqhema zepolotiki, iinhlangano
zabasebenzi, njalonjalo.

Ilungelo lokukhetha ipolotiki ngokutjhaphulukileko

Isibopho sami : ukungathuseli abantu abasehlanganweni yepolotiki ehlukileko
kweyami.
Isibopho sombuso : ukuvumela zoke iinqhema zepolotiki bona zisebenze
ngokutjhaphuluka, ukuvumela zoke iinqhema zepolotiki
ukuba nesikhathi esifanako sokuvela kumabonwakude.

Ilungelo lokuba namakhetho atjhaphulukileko naneqiniso

Isibopho sami :ukungakateleli nofana ukungathuseli abantu bonyana
bavowudele isiqhema sami sepolotiki.
Isibopho sombuso : ukuvikela abantu eenteyitjhini zokuvowudela ngokuvikeleka
okufaneleko. Ukunikela zoke iinqhema zepolotiki ithuba
elifanako lokukhwezelela amavowudu ngesikhathi samakhetho,
ukubonelela abantu ngeenkhwelo labo abaseendaweni ezikude
neenteyitjhi zokuvowudela.

Ilungelo lokuba ngunkhetheni

Isibopho sami : ukuvumela abantu bonyana babeke iimflarha namaphostara
edorobheni nofana endaweni engihlala kiyo begodu ngingazisusi.
Isibopho sombuso : ukunikela woke umuntu ithuba lokusekela isiqhema sakhe
sepolotiki, ukunikela zoke iinqhema zepolotiki isikhathi
esifanako sokuvela kumabonwakude.

Ilungelo lokuba zizakhamuzi zeSewula Afrika

Isibopho sami : ukwamukela bonyana soke siyalingana njengezakhamuzi zeSewula
Afrika.
Ilungelo lombuso : ukwenza imithetho eqinileko yokuvumela abantu bezinye iinarha
neentjhaba kobana bangene ngeSewula Afrika.

Itjhaphuluko yokukhamba nokuhlala

Isibopho sami : ukwamukela nanyana ngubani oza abe ahlale eduze nami
njengomakhelwana.
Isibopho sombuso : ukunikela zoke izakhamuzi ezenza iimbawo amaphasipoto
nemitlolo kamazisi.

Itjhaphuluko yokurhweba, umsebenzi nephrofetjhini

Isibopho sami : ukwamukela ukukhetha kwabantu ngalokho abafuna ukuziphilisa
ngakho.
Isibopho sombuso : ukuvumela abathengisi abangena baphume nabathengisa
eqadi kwendlela bonyana barhwebe kodwana kwenziwe
umthetho wokulawula lokhu.

Ilungelo lokuphathwa kuhle kwabasebenzi

Isibopho sami : ukuphatha abantu kuhle abantu abangisebenzelako,
ngibe nobudlelwano obuhle nabo, ngibanikele isiyeleliso
ngaphambi kokubaqotjha, njalonjalo.
Isibopho sombuso : ukwenza kube lula begodu kubize kancani kobana isisebenzi
simangalele umqatjhi nakube sikholwa bonyana siqotjhwe
nofana siphethwe ngendlela engakafaneli.

Ilungelo lokujoyina nokutlama iinhlangano zabasebenzi

Isibopho sami : ukuvumela abanye abantu lapha ngisebenza khona kobana
bajoyine nanyana ngiyiphi ihlangano yeensebenzi abayikhethako
ngaphandle kokubathusela.
Isibopho sombuso : ukuvumela zoke iinhlangano zabasebenzi bonyana zitlolise.

Ilungelo lokubhenyoga

Isibopho sami : nakube mina ngisekubhenyogeni ngivumele abantu engisebenza nabo
kobana baragele phambili ngokusebenza nakube bafuna njalo.
Isibopho sombuso : ukuvikela iinsebenzi ezisekubhenyogeni ngitjho nanyana lokho
kusitjho bona kumele kwenziwe mapholisa.

Amalungelo wepahla (ukungamukwa ipahlakho ngaphandle kwanange lokho
kubhadekela umphakathi)

Isibopho sami : ukungahlali ngemva ejaradeni yomunye umuntu ngokungemthetho.
Isibopho sombuso : ukwamukela amalungelo wabantu wokobana inarhabo ibuyiselwe
kibo nakube basuswa ngekani lapho, ukunxephezela abantu
nakube bamukwa inarhabo phambilini.

Ilungelo lokuba nendlu

Isibopho sami : nakube ngenze isibawo sokusekelwa ngemali endlinami ngibhadele
inyanga nenyanga.
Isibopho sombuso : ukubonelela abantu ngesibonelelo esisisekelo kanye nenarha kobana
bakhe izindlu lapho;
Ukusebenzisana namabubulo wangasese afana namabhanka,
ukwenza bonyana izindlu zifumaneke bulula ebantwini, ukususa
iinqabo ezenza bonyana kube budisi ebantwini ukufumana
iimalimboleko zokuthenga nofana zokwakha izindlu.

Ilungelo lefundo

Isibopho sami : ukuthumela boke abantwabami esikolweni.
Isibopho sombuso : ukwakha iinkolo ezaneleko nokubonelela ngabothitjhere abaneleko
ukuze woke umntwana akghone ukuya esikolweni.

Amalungelo amalungana nabantwana

Isibopho sami : ukondla abantwabami, ngingabahlukumezi ekusithekeni ngekhaya
nofana emphakathini. Ukubabonelela abantwabami ngendawo
engcono yokuhlala ukuze bavikeleke.
Isibopho sombuso : ukubonelela abantwana abatinywe amalungelo ngamahlelo
wokondla, ukuhlolisisa imilandu yokuhlukumeza.

Ilungelo lokufumana itjhejo lezepilo, ukudla, amanzi, ukuvikeleka komphakathi

Isibopho sami : ukutjheja iimpompo zamanzi womphakathi zihlale zilondeke
ngendlela efaneleko, ukungasilaphazi imilambo abantu abayisebenzisela
ukukha amanzi wokusela, ukungaseli, ukungabhemi nofana ukungadli
iindakamizwa ukuze ngivikele ipilwami, ukuchitha iinzibi zekhaya
endaweni efaneleko kude nabantu, ukubhadela iimfanelo zakaMasipala.

Isibopho sombuso : ukubonelela ngemisebenzi yokususa iinzibi kobana kususwe
iinzibi ezibanga amalwelwe, ukubonelela ngamanzi
ahlanzekileko nagelezako kiyo yoke imiphakathi,
ukungajikisi abantu eembhedlela nabafuna itjhejo.

Ilungelo lelimi namasiko

Isibopho sami : ukuhlonipha amasiko wabanye abantu nokungaqabheli ezintweni
zabanye abantu.
Isibopho sombuso : ukwamukela bonyana woke amalimi aqakathekile, ukusungula
amahlelo we-TV ngamalimi woke we-SA.

Ilungelo lokufumana ilwazi

Isibopho sami : ukubuza iinkhulu zombuso nakube zenza iinqunto engingazizwisisiko.
Isibopho sombuso : ukunikela iinzathu malungana neenqunto, ukwenza kube lula
ebantwini ukufumana ilwazi eenkhulwini.

Ilungelo lamagadango alungileko wezokuphathwa

Isibopho sami : ukutlarha iinkhulu engicabanga bonyana zisebenzisa butjhulweni
amandla wazo kumVikeli womPhakathi.
Isibopho sombuso : ukuthathela iinkhulu ezikhohlakeleko igadango nokungavikeli
iinkhulu ezisebenzise amandla wazo butjhilweni.

Ilungelo lokufikelela ikhotho

Isibopho sami : ukusebenzisa amakhotho ukurarulula imiraro, ukungaziphatheli
umthetho.
Isibopho sombuso : ukubonelela abantu simahla ngamagqwetha wokubajamela
emakhotho.

Amalungelo wabantu ababotjhiweko, ababanjiweko nabasolwako

Isibopho sami : ukwamukela bonyana woke umuntu unelungelo lokugwetjwa
ngokulungileko, abe negqwetha elimjameleko elikhokhelwa
mbuso, abe nebheyili, njalonjalo.
Isibopho sombuso : ukutjela abantu bonyana banelungelo lokuba negqwetha
elikhokhelwa mbuso, ukunikela woke umuntu ithuba
lokugwetjwa ngokufanelekileko, njalonjalo.

5. UKUNCITJHISWA KWAMALUNGELO

Ukukhawula kufana nokuhlukumeza. Umthetho okhawula ilungelo uhlukumeza ilungelwelo. Nokho ukuhlukumeza angeze kwathathwa njengokungekho kumthethosisekelo nakube kwenzeka ngesizathu esamukelekako sokuhlukumeza amalungelo lawo emphakathini ovulekileko nonedemokhrasi ngokuqalisa kumagugu amathathu wedemokhrasi (isithunzi somuntu, ukulingana kanye netjhaphuluko). Ngamanye amezwi akutjho bonyana koke ukuhlukumezeka kwamalungelo asisekelo akukho kumthethosisekelo. Lapha ukuhlukumezekokho kuzwisiseka ukuya ngokwamaqhina akusigaba sama-36 kuzakuvumeleka ngokomthethosisekelo.

Isigaba -36 somThetho womThethosisekelo 108 ka 1996 uhlinzeka bona:

(1)	Amalungelo akusiVikelimalungelo angancitjhiswa kwaphela ukuya ngokomthetho wokusetjenziswa ngokuvamileko ukufikela lapha ukuncitjhiswa lokho kuzwisiseka begodu kwamukeleka emphakathini ovulekileko nonedemokhrasi ngokuqalisa kusithunzi somuntu, ukulingana kanye netjhaphuluko, kuyelelwe woke amaphuzu afaneleko afaka phakathi:
(a)	ubunjalo belungelo
(b)	ukuqakatheka kwehloso yokukhawula
(c)	ubunjalo kanye nobujamo bokukhawula
(d)	ubudlelwano phakathi kokukhawula kanye nehloso yakhona; godu
(e)	neendlela ezingaliyi khulu ukuzuza ihloso leyo.

(2)	Ngaphandle kwanjengombana kuhlinzekwe kusigatjana (1) nofana kinofana ngisiphi isibonelelo somThethosisekelo, akunamthetho okumele unciphise nofana ngiliphi ilungelo elifakwe kusiVikelimalungelo.

Ngaphambi kokusebenza ngendinyana yokukhawula okuvamileko (isigaba 36) kuqakathekile ukutjho bonyana ukukhawulokho kungehlobo leendinyana zemikhawulo kanye nokukhawula okukhethekileko. Isibonelo amanye amalungelo anamatshwayo akhombisa ukunciphiswa okubekwe eengatjaneni ezithize zesiVikelimalungelo. Isibonelo umThethosisekelo okhona unokukhawula okukhethekileko eengabeni ezilandelako:
Iingaba 15(3), 17, 22, 23(5) no (6), 29(4), 31(2) no 32.

Nanyana kunjalo ukukhawula kumele kuhlukaniswe endinyaneni yokunciphisa nofana ukujamisa okufana nesigaba 37 esisebenza kwaphela ebujamweni oburhabako bomphakathi bese kuvumela ukujanyiswa kwamalungelo kusahluko 2 kobunye ubujamo.

Nanyana amalungelo angasetjenziswa ngokupheleleko, ukukhawula kuya ngokwesigaba 36 kubeka isibopho emahlombe wombuso kanye nomphakathi kobana kuhlonitjhwe amalungelo womuntu ngamunye, ngamanye amezwi indima ayikuphayileli eqadi ukuqakatheka kwamalungelo wabantu, ukuya ngomtloli othize okuthiwa nguRonald D'workin emtlolwenakhe othi "Taking Rights Seriously" (1970) amalungelo womuntu ngamunye angaphezulu nofana adlula iminqopho ebuthelelweko. Nanyana iminqopho ebuthelelweko ingaqakatheka kangangani, angeze yalandelwa kufikela lapha ihlukumeza khona amalungelo womuntu ngamunye. Nanyana kunjalo, indima ephathelene nokukhawula isitjela bonyana kusiVikelimalungelo seSewula Afrika, phezu kobana kanengi amalungelo angaphezu kweminqopho ebuthelelweko, kuneenkhathi lapha amalungelo kumele atjhidele khona iinlilo zomphakathi.

Ihlathululo efitjhani yalokho okutjhiwo maqhinga ajanyiswe sigaba 36 malungana nokukhawula amalungelo wabantu.

(a)	UmThetho wokuSebenza ngokuVamileko

Umthetho wokusebenza ngokuvamileko utjho umthetho osebenza zombelele. Isibonelo, kufanele kube mthetho ukobana umbuso unegunya phezu komthetho wokulawula. Kwesibili kumele kube mthetho ohlanzekileko, ofikelelekako begodu nonqophileko ukuze labo obathintako bangakghona ukuqinisekisa bonyana amalungelwabo neembopho zabo zifikelela kuphi, isibonelo umThetho weKambiso yobuLelesi 51 ka 1977 njengokwetjhugululo.

(b)	Ukuzwisiseka noKwamukeleka kokuKhawula

Umbandela udinga bonyana ukukhawula kuqabele amalungelo asisekelo kwaphela ngokweenzathu ezamukelekako nezizwelako malungana namagugu wedemokhrasi okusithunzi somuntu, ukulingana kanye netjhaphuluko. Godu kumele kube kukhawula okufikelela emnqopheni okwenzelwe wona. Isibonelo, nakubotjhwa umsolwa vane kunqotjhwe bonyana avele ekhotho. Nakube kunobufakazi bokobana umsolwa uzakuhlonipha ilanga lokuvela kwakhe ekhotho nokobana ikareko/ukuphepha komphakathi kutjhejiwe, ihloso yokukhawula amalungelo wetjhaphuluko nokuphepha komuntu ayisebenzi. Ngalokho umsolwa unikelwa ibheyili em-irini amatjhumi amane nabunane ngemva kokubotjhwa kwakhe. Ikhotho yomThethosisekelo ku S v Makwanyane 1995 (3) SA 391 (CC) sele isilinganiso okuqalwa kiso nethathwa njengesiga esilungileko ekukhawuleni njengombana kudzujuliwe bona:

"Ukukhawulwa kwamalungelo womthethosisekelo ngehloso ezwakalako nedingekako emphakathini wedemokhrasi kubandakanya ukuqhathanisa amagugu aphikisanako, bese kwenziwa iqunto ngokufanelekileko. Lokhu kuhlathululeke kuhle emhlinzekweni we s 33(1). Ukobana amalungelo ahlukahlukeneko anokuhlukileko akutjhoko malungana nedemokhrasi, begodu malungana nomThethosisekelo wekhethu, emphakathini ovulekileko nonedemokhrasi, lokho kutjho bonyana akunazinga elijamileko elingabekwa njengesilinganiso sokulinganisa ukuzwisiseka nokuqakatheka. Imigomo ingasungulwa, kodwana ukusetjenziswa kwemigomo leyo ebujamweni obuthize kungenziwa kwaphela ngendlela yokuqala ubujamo ngabunye. Lokhu kuthethwe kusidingo sokulinganisa okudinga bona kube nokulinganiswa kwamakareko ahlukeneko. Ekambisweni yokulinganisa, ukuqalisiswa okunqopheneko kuzakufaka ubunjalo belungelo elikhawulwako, nokuqakatheka kwalo emphakathini ovulekileko nowedemokhrasi ngokuqalisa kutjhaphuluko nokulingana, ihloso yokukhawula ilungelo kanye nokuqakatheka kwehloso leyo emphakathini lowo, ubungako bokukhawula, ukuqakatheka kwayo khulukhulu lapha ukukhawulokho kudingeka khona, nanyana imiphumela efunekako ingatholakala ngezinye iindlela ezithinta kancani ilungelo okuhkulunywa ngalwelo. Nakwenziwa njalo kufanele kutjhejwe imihlinzeko ye s 331(1) kanye namagugu akhona womThethosisekelo, ngokukhumbula bonyana njengombana umaHluleli weKhanada wathi: " Umsebenzi weKhotho akusikuqambela kwesibili ubuhlakani bokukhetha imigomo eyenziwa ziimbethamthetho."

IIMBONELO ZOKUKHAWULWA KWAMALUNGELO

Lezi ngezinye zeembonelo zobujamo lapha amalungelo atjhayisana khona bese linye (nofana womabili) amalungelo kufuneke bonyana likhawulwe. Nakube iinqhema ezitjhayisanako azikghoni ukurarulula umraro, zingathatha umraro lowo ziwuse emakhotho. Ikhotho kuzakufanela bonyana iqunte ngiliphi ilungelo elidlula elinye emlandwini ngamunye beyiqale bonyana kuyazwisiseka begodu kufanelekile bonyana ilungelwelo likhawulwe na.

Isigwebo sentambo
Ukukhawula ilungelo lokuphila komuntu nelungelo lesithunzi.

Umntwana walelwa ukungena esikolweni ngebanga lelimi
Ukukhawula ilungelo lomntwana lokufumana ifundo esisekelo ngokujamelene nelungelo lefundo namasiko.
Umntwana obethwa nguyise njengendlela yokumhlunguphaza
Ilungelo lomntwana lokobana avikeleke ekuphathweni kumbi nekuhlukumezweni ngokujamelene nelungelo lababelethi malungana nokukhalima abantwababo emakhaya ngaphandle kobana kube nomuntu oyingenako.

Indoda ihlukumeza umkayo nofana isokana lihlukumeza intombalo

Ilungelo lomfazi lokuphathwa ngokulinganako nangesithunzi nelungelo letjhaphuluko nokuphepha komuntu (ukutjhaphuluka kizo zoke iindlela zokuwurubajwa).

Umuntu ogawula imithi yendabuko kobana athengise iinkuni zokubasa
Ilungelo lomuntu lokuzikhethela indlela yokuziphilisa ngokujamelene nelungelo lomphakathi lokuba nebhoduluko elivikelekileko ukuze abantu bahlale baphila lapho.

Uphrispala wesikolo uqotjha umntwana esikolweni ngebanga leenhluthu zakhe zobuRasata
Ilungelo lomfundi lokobana abandlululwe ngebanga lekolo nelungelo lakhe lefundo ngokujamelene nelungelo lesiko lakhe.

Umuntu ozibilayeza ahlome ngesigidi begodu ambethe isisithabuso
Ilungelo lokubamba ijima lokuzibilayeza ngokujamelene nelungelo lomphakathi lokuphila ebhodulukweni eliphephileko.
Irhululombungu

Ilungelo labafazi lokulawula imizimbabo nokwenza iqunto ngokubeletha kwabo ngokujamelene nelungelo lokuphila lomntwana ongakabelethwa.

IIMBOPHO EZIKHAMBISANA NENDIMA EMAYELANA NOKUKHAWULA

Umuntu kumele alemuke bonyana 'ilungelo lokujuguja iguduva lakhe liphelela lapha kuthoma khona ipumulo yomunye'. Ngalokho umuntu kumele alinge ukuqala bonyana azikho ezinye iindlela kunokukhawula ilungelo ukuze kuzuzwe ihloso efanako.

UmBuso kumele wenze umthetho ukuvikela abantu ekuwurubajweni nofana ekukhawulweni nofana amalungelwabo kanye nokuhlathululwa ngendlela efaneleko kwesigaba 36 samaKhotho weKhomitjhini. Isibonelo isigaba 39 sithi: "Lokha ikhotho nayihlathulula isiVikelimalungelo, kumele ikhuthaze amagugu asekela umphakathi ovulekileko nowedemokhrasi ngokuqalisa esithunzini somuntu, ukulingana kanye netjhaphuluko." Lokhu kuyafana nesigabeni 36.

6. IINQHEMA EZISENGOZINI
Umlando weSewula Afrika ukhombisa bonyana gade kunemikhakha yomphakathi ebeyibekelwe ngeqadi mbuso waphambilini. Isibonelo, abantu abaNzima gade bathathelwa phasi esitjhabeni soke seSewula Afrika. Nanyana kunjalo bekuneenqhema hlangana nazo zoke iintjhaba zeSewula Afrika ebegade zigandeleleke khulu ngombana zizincani. Iinqhema ezinjalo zisatholakala zigandeleleke ngaleyondlela ngitjho nesikhathini sedemokhrasesi. Kuliqiniso bonyana inengi babantu abaNzima. Nanyana kutlikitlwe iimvumelwano bezamukelwa yiSewula Afrika, iinqhema ezilandelako zisabandlululwa phezu kobanyana kunemihlinzeko (yendima 9) ephathelene nokulingana, isibonelo:
â€¢	Abantwana
â€¢	Abakhubazekileko
â€¢	Abafazi
â€¢	Abasebenzi kanye
â€¢	Nabavowudi

Iinqhema ezingaphezulu zifakwe bezahlinzekelwa ngokunqopheneko sigaba esingaphezulu somThethosisekelo, nemithetho eyahlukahlukeneko ihlonyiwe bona izivikele njengombana kutjhiwo kumThethosisekelo okhona odinga bonyana kusungulwe umThetho wemVelo ukuqinisekisa ukuhlonitjhwa kwamalungelo. Nanyana umthetho onjalo sele ukhona, kodwana awulandelwa kuhle nanyana kunehlawulo nawungalandelwako nje. Umkhuba lo wehlise ithemba lomphakathi onalo ngerherho leZobulungiswa ngikho inengi sele lizithathela umthetho ezandleni nje.

ABANTWANA

Isigaba 28 somThethosisekelo sithi...

Kunemizamo eyenziweko ukwenza nokuvikela amalungelo lawa ngokusebenzisa umThethosisekelo, umHlangano mayelana namaLungelo wabaNtwana wango 1990 otlikitlwe yiSewula Afrika ngomnyaka we-1993 bewavunywa ngoJuni 1995, kanye nemithetho eyahlukahlukeneko ephathelene namalungelo wabantwana. Ukudlula lapho kutlanywe amaphrojekthi namahlelo ukukhanyisa bonyana ilumela kangangani indaba yokuhlukumeza abantwana, kodwana ubujamo bulokhu bukhambelela ngamalanga khulukhulu malungana nokuhlukunyezwa ngokomseme nokungatjheji. Kuneenhlangano ezilwa nomkhuba lo kodwana ukuya ngokwembalo inengi leenkhohlakali ezenza ubumbobu zisakhamba zitjhaphulukile ngebanga lokungabi nobufakazi obaneleko. Lokhu kukhambiselelwa bujamo behlalo nomnotho ngombana abantwana bayafunjathiswa bonyana bavale phetjheya. Nanyana kunjalo, umbuso ubonelele ngabaSizi ngokesigaba 70A somThetho weKambiso yoBelelesi 51 ka 1951 njengokwetjhugululo kobana kusizwe ababantwana ababofakazi.

Ukuya ngerhelo elingaphezulu kuyakhanya bonyana ukuba sengozini kwesiqhema kubangwa kungasetjenziswa kweenkghonakazo okubonelelwe ngazo kobana kuvikelwe amalungelo wabantwana. Ngalokho umphakathi uyatlhotlholozwa bonyana ube bukhali ujamelane nokuphulwa kwamalungelo wangokomthetho wabantwana ngitjho nanyana umntwana ahlukunyezwe mbelethi nofana malunga womndenakhe. Nawufuna ukwazi ngamalungelo wangokomthetho wabantwana, qala isilungelelo esimalungana nemiraro eyehlela abantwana emakhotho begodu ufunde incwajana yesiVikelimalungelo isaHluko esiphathelene namalungelo wabantwana.

Kokugcina umbuso kumThethosisekelo ubonelele ukuvikelwa kwabantwana ngokusebenzisa iintlabagelo ezitlanywe kumThethosisekelo ezifaka phakathi iKhomitjhini yeLutjha ehlonywe ngokomThetho weKhomitjhini yeLutjha yeliZweloke 19 ka 1966 njengombana utjhugululwe ngo 2000. Umtlolo onaba kabanzi ngekhomitjhini le uyatholakala ngaphasi kwesigaba esiphathelene nokuVikelwa kwamaLungelwethu.

ABAFAZI
Isigaba 9 somThethosisekelo sihlinzeka bona...Ukuya ngokomlando abafazi babesezingeni lokungabuncani eSewula Afrika ukusukela ngomhla kanowa. Ubujamo lobo bebungaqali iminyaka, ubutjhaba nofana ijamo emphakathini. Nanyana isigaba 9(1) somThethosisekelo sikubeke epepeneneni bonyana boke abantu bayalingana phambi komthetho nokobana unelungelo lokobana umthetho umvikele bewumbhadekele ngokulinganako. Kusigatjana (3) kuyatjhiwo bonyana ukubandlulula ngokobujamo bezomseme kumele kukhandelwe, nanyana kunjalo abafazi basese bongazimbi bokubandlululwa ngokungakafaneli. Ukudlula lapho, njengebantwaneni kuneentlabagelo zeentjhabatjhaba, zeemfunda nezelizweloke ezikhomba bonyana amalungelo wabafazi ayamukelwa begodu kumele avikeleke.

Ukuya ngo-Dr Danny Titus 'amalungelo wabafazi athoma ekhaya'. Azange asungulwe eGeneva nofana eBanjul nanyana eStrasborg namkha eVienna nofana eSanJose lapha kuhlangana khona iinhlangano zeentjhabatjhaba zisomasome bezitlame amaqhinga weentlabagelo zamalungelo wabantu. Lokho okwavela emazikweni lawo kungenzeka kwaphela ngombana abantu neenhlangano kumazinga wekhaya newelizweloke zibona imiraro, ziveze imibono bese yethulelwa umphakathi nabenzi bomgomo (Human Rights Quarterly 16(1994) 559-573.)

Njengombana abafazi bebangatjhejwa phambilini emikhakheni eminengi yepilo yabo, umuntu angabathatha bonyana kwanjesi-ke banamalungelo amanengi kanti-ke neembopho zabo zinengi. Godu nombuso ulindeleke bona wenze amatjhuguluko emthethweni wenarha nofana utlame umthetho omutjha ukuze kulapheke umraro lo.

UMUNTU OKHUBAZEKILEKO

Igama elithi ukukhubazeka nofana ukurholophala litjho ukuloba nofana ukutlhayelelwa mathuba wokuhlanganyela ekuhpileni komphakathi ngendlela elingana neyabanye. Nanyana kungahlathululo yangokomthetho yegama lokukhubazeka, lifaka phakathi ukutlhayejeka okwahlukahlukeneko phezu kokukghona komuntu ukusebenza. Emtlolweni womgomo weSewula Afrika igameli litjho ukuliyeka ngokomzimba, ngokwengqondo nangokwemizwa. Ukuliyeka okunjalo kungaba ngokwesikhatjhana nofana kube ngokwasafuthi. Ngalokho-ke abantu bangaba nokukhubazeka komzimba okuthinta imikhono nofana imilenze, ukukhubazeka kwemizwa okuthinta ukulalela, ukubona kanye nokukhubazeka kwengqondo okuthinta amakghono womkhumbulo newokucabanga.

UMVOWUDI

Isigaba 19 somThethosisekelo sihlinzeka bona 'esinye nesinye isakhamuzi sitjhaphulukile bonyana singazenzela iinqunto zangokwepolotiki okufaka ilungelo lokubumba isiqhema sepolotiki, ukuhlanganyela kumigidingo yaso, ukukhankasela isiqhema sezepolotiki.

Esinye nesinye isakhamuzi sinelungelo lamakhetho atjhaphulukileko, afaneleko nahlala akhona malungana nanofana ngisiphi isibethamthetho esihlonywe ngokomThethosisekelo. Esinye nesinye isakhamuzi esidala sinelungelo lokuvowudela esinye nesinye isibethamthehto esihlonywe ngokomThethosisekelo, nokwenza njalo ngokwentumba, nokujamela I-ofisi lomphakathi bese nakune siyakhethwa siphathe isikhundla.

Njengombana isigabesi sinikela esinye nesinye isakhamuzi esidala ilungelo lokuvowuda emakhethweni, lokhu kuyipumelelo ekulu kupolotiki yeSewula Afrika. Amalungelo wokuvowuda gade kungewedlanzana lamakhuwa ebelizikhethile kufikela ngomnyaka we-1993 lokha nakuhlonywa iPhalamende ezindluntathu. BekumaKhuwa, amaKhaladi namaNdiya kwaphela ebegade banikelwe ilungelo lokuvowuda kufikela ngesikhathi samakhetho wokuthoma atjhaphulukileko ngomnyaka we-1994 lapha zoke izakhamuzi ezikhulileko zeSewula Afrika zanikelwa khona itjhaphuluko yokobana zivowude, zibe bonkhetheni bezibumbe iinqhema zepolotiki ezizithandako. Nanyana kunjalo, ngaphambi kwamakhetho wango 1999 gade kubokwephulwa kwamalungelo wamakhetho atjhaphulukileko. isibonelo, umBiko womNyaka we-SAHRC ka 1999, kwafuneka bonyana ihlolisise izehlakalo lapha abarholi bendabuko nofana amabhuru begade alela khona abantu ngamalungelwabo wepolotiki.

Esigabeni samaLungelo neemBopho, kukhona okumele nokungakameli bona abantu bakwenze elungelweni lombuso nombuso elungelweni labantu. Isibonelo, iimbopho ezimalungana nelungelo letjhaphuluko yokuzikhulumela ngokwepolotiki ngilezi:

Umuntu angathuseli abanye abantu besiqhema okungasingesakhe;

â€¢	Akavumele abanye abantu baveze imibono yezepolotiki
â€¢	Ukuvowuda ngentumbeni
â€¢	Ukungahlakazi imihlangano yeenqhema ezinye zepolotiki
â€¢	Ukungathuseli umuntu nakube akavowudeli isiqhema sakho sepolotiki
â€¢	Ukuqinisekisa bonyana ubakhamuzi buyaqinisekiswa ngaphambi kobana umuntu ayokutlolisela ukuvowuda ngokufumana umtlolo kamazisis osemthethweni bese isiwe esiteyitjhini sokuvowudela.

Umbuso kumele uvumele zoke iinqhema zepolotiki bona zisebenze ngokutjhaphuluka

â€¢	Ukuvikela zoke iinteyitjhi zokuvowudela.
â€¢	Ukunikela esinye nesinye isiqhema sepolotiki isikhathi esifanako kobana zikhulume kumabonwakude nemrhatjhweni
â€¢	Ukwenza isigaba 20 somThethosisekelo esihlinzeka bona 'Akunasakhamuzi okumele sitinywe ubakhamuzi.'
â€¢	Ukusebenzisa umThetho wamaKhetho ngeenkhathi zoke khulukhulu ngesikhathi samakhetho.

ABASEBENZI

Isigaba 23 somThethosisekelo sihlinzeka bona 'Woke umuntu unelungelo lokuphathwa ngokufanelekileko emsebenzini', kufaka amalungelwabo boke abaqatjhi nabasebenzi mayelana nokutlanywa kweenhlangano zabasebenzi. Isigabesi sikhambisana neengaba 13-ubukhoboka, ukugandelelwa, nokukatelelwa ngomsebenzi, 16- itjhaphuluko yokuhkuluma, 17-umhlangano wokuzibilayeza, ukubhenyoga nokunghonghoyila kanye no 18- itjhaphuluko yokuhlanganyela.

Lelihlangothi lomthetho gade linokubandlulula okunengi okuqaliswe ebutjhabeni, ubulili, ijamo kanye nobudala. Abantu abanzima ngibo egade bathwele nzima khulu kiwo woke amaSewula Afrika. ngaphandle kwezinga lefundo, abantu abaNzima bebasemazingeni aphasi khulu, khulukhulu abafazi nabantwana, gade basetjenziswa njengamakhoboka begodu bakatelelwa ngomsebenzi. Umuntu okhubazekileko gade angaqalwa nokuqalwa ngehlangothini lokuqatjhwa. Nokho umthetho wabasebenzi uthuthukiswe ngokungeleleko kobana uphelise ukwahlukana kwaphambilini begodu urarulule iqede ibandlululo nokungaqatjhwa nanyana kunamahlangothi asese hlaza ngombana nabasebenzi bamaplasi azange bafakwe kumThetho wobuDlelwano babaSebenzi weSewula Afrika 1995 ngalokho basahlukunyezwa bosomaplasi. Lokhu kubange ihlangahlangano nokho ubujamo buba ngcono ngemva kobana kujanyiswe umthetho malungana omalungana nabasebenzi bemaplasini nebemakhwitjhini. Ukusebenza komthetho kutjhugululiwe kumThetho wobuDlelwano babaSebenzi 1995, imiBandela esiSekelo yokuQatjhwa 1997, kwabekwa ukusetjenziswa komthetho okutjha, isibonelo umThetho wokuQatjha ngokuLinganako 55 ka 1998, umThetho weZepilo emSebenzini nokuPhepha 78 ka 1995, umThetho wokuThuthukiswa kwamaKghono 85 ka 1996. Ihloso ekulu yakho koke ukuthuthukiswa komthetho kukhuphula kobujamo bemsebenzini ukuze kwenziwe ngcono imakethe yezemisebenzi nokuletha ubujamo bomsebenzi obuthuthukileko kibo boke njengombana kutjho umthethosisekelo esingenisweni sawo 'Thuthukisa ubunjalo bepilo yazo zoke izakhamuzi begodu utjhaphulule ikghono lomunye nomunye umuntu.'

Ilungelo lobudlelwano bomsebenzi njengawo woke amalungelo lineembopho eliqalene nazo, isibonelo, lidinga bonyana si-
â€¢	Nikele lowo onekghono neemfanelo zomsebenzi ezidingekako kobana aphalisanele isikhundla esifaneleko.
â€¢	Landele imithetho efaneleko emisebenzini.
â€¢	Landele imikhuba emihle yokuziphatha besilandle iindlela ezifaneleko zokusebenzisa amalungelo, khulukhulu ilungelo lokubhenyoga.
â€¢	Sebenzise ithuba elinye nelinye elivelako malungana nokuthuthukisa amakghono.
â€¢	Balekele ukubandlulula abanye nganofana ngiyiphi indlela.

Umbuso kumele usungule bewusebenzise umthetho ovikela abasebenzi ekubandlululweni nekukatelelweni ngomsebenzi.

7. UKUBANDULELWA UBUJAMO BOMPHAKATHI

"Ifundo yobuJamo bomPhakathi ihlose ukunikela zoke iinkhulu zekhotho ilwazi elifaneleko kanye nokuzwisisa ukuthokozela imibono yabanye kanye nobujamo babo onahlukeneko ukuze iinqunto zabo zibe ngezifaneleko nezikhambisana nomphakathi esiphila kiwo."


Incwajana yomThetho, ubuTjhaba nobuLili, iYunivesithi yeKapa
Ngalokho yakha umqondo wokubumbana kwesiqhema. Ngaphezu kwalapho abantu balwela ukuzuza nofana ukuhlala banesiqhelo esihle sobuqhema malungana nezinye iinqhema ngombana lokhu kusiza khulu lokha umuntu nazihlolako.

"Angitjho bonyana abantu bahlala bafuna ukusebenzisa isiqhelo ngokungakafaneleki...Kuhlekuhle, isiqhelo sobutjhaba nobulili sikhona emikhumbulweni yethu, siiangelw bujamo behlalo begodu sikhuthazwa lisiko lethu kanye neembikiindaba. Kwesinye isikhathi lokho kuba semazikwenethu wezefundo. Sithanda ukukwamukela njengamaqiniso. Lokha nasihlanganbezana nomraro, kuba lula kobana sisebenzise isiqhelo ngombana ukwenza njalo kuyimvelo begodu kulula-kulula khulu kunobana umuntu aziphathise ihloko ngokufunisisa umraro bese senza iqunto elinzinzileko ngendlela yokucabangisisa, ukulalela nokuhlolisisa."
Mgwebi B McLachlin, Western Judicial Education Centre Canada

IMISEBENZI YOKUBA NESIQHELO

UMQONDO: Ukuhlela izinto ngeengaba kwenza bona umhlaba utjhejisise begodu wenze ibhoduluko lapha izinto zikhanya khona khulu, azisafifiyeli kangako begodu ziyazwisiseka. Lokhu kudala bona umhlaba kanye nelemuko lethu kube nendlela ethileko. Kusivumela bonyana sicwaningisise ilwazi elinengi ngasikhathi sinye.

IGUGU: Isiqhelo sibanga indlela yokuba negugu komuntu ngamunye. Lapha ukuhlela khona ngeengaba kuyinto eligugu begodu kunokukhambisana okunqophileko nokuqakathekileko nendlela yamagug womuntu, kuba nokubulunga nokudluliselela ukusebenzisana kobuqhema.





FUNA UKUZWISISA QANGE NGAPHAMBI KOBANA UZWISISWE

Ukulalela ngokuzwela kungenelela ngaphakathi komkhumbulo womunye umuntu. Usebenzisa khona ukubona bese ubona izinto ngendlela umuntu lowo azibona ngakhona, ukghone ukuzwisisa indlela yakhe nokuzwisisa indlela azizwa ngayo.

Ukulalela ngokuzwisisa kunamandla khulu ngombana kukunikela ilwazi elinqophileko ongasebenzela phezu kwalo. Esikhundleni sokobana uziqale wena bese uba nemiqondo, imizwa, iinhloso namahlathululo, uzifumana uqalene neqiniso elisehliziyweni nengqondweni yomunye umuntu. Ulalela ukuze uzwisise. Utjheje bona ufumane ukukhulumisana okungeneleleko komphefumulo womunye umuntu.

Nanyana kunzima, funa qange ukuzwisisa, nofana ufunisise qange ngaphambi kobana wenze iqunto bese ukhupha umbono.

Indlela yokubonisisa kuhle kuzwisisa. Nawuthoma ngokwenza iqunto qange angeze wazwisisa ngokuzeleko.

Ngebanga lokobana silalela ngokuziqala thina, sithanda ukuphendula ngenye yeendlela ezine. Silinganisa ngokuthi kuyavumelana nofana akuvumelani; siyafunisisa-sibuze imibuzo kilokho esisebenza ngakho; siyaluleka-siyaduduza ngokuqalisa kilokho esikwaziko; nofana siyarhumutjha-silinga ukucabanga ngabantu, ukuhlathulula iinhloso zabo, ukuziphatha kwabo, ngokuqalisa eenhlosweni nekuziphatheni kwethu. Iimpendulwezi izizela ngokwemvelo kithi. Sinamathele ngokuzikileko kizo begodu siphila sibhodwe ziimbumbeko zazo ngeenkhathi zoke.

Maye ukuzwisisa kwenza umahluko! Zoke izeluleko ezibhadlileko emhlabeni angeze zalingana nequbi leenhlumaya nakube asirarululi umraro olethwa kithi. Godu angeze sakghona ukungenelela emrarweni nakube silibele kuziqala thina, indlela yokubona kwethu izinto, asisusi ikungu emehlwenethu ukuze sibone izinto ngelinye ihlangothi.

Nakube ngambala ufuna ukuzwisisa, ngaphandle komhlahlandlela nangaphandle kokuzikhohlisa, kuzoba neenkhathi lapha uzakumangala khona ngebanga lelwazi elitsengileko nokuzwisisa okuzakwehlela kuwe kuvela komunye umuntu. Abe akukaqakatheki ngeenkhathi zoke kobanyana ukhulume ukuze uzwakale. Kuhlekuhle, kwesinye isikhathi amagama angase aziphumele wona.

Nawulokho ufunda ukulalela abanye abantu ngokungeneleleko, uzakufumana imiqondo ehluke ngokukarisako. Ungahle ubone umhlaba ngamehlo wobulingani, mina ngiwubona ngamehlo wemali ngokomqondo wezomnotho.

Ukuthinta umphefumulo womunye umuntu kufana nokugadanga ehlabathini ecwengileko.
William Peterson: "Ukuzifunisisa nokuzwisisa kuthinta kuhle abanye abantu"

8.	UKUTJHAYISANA KWAMALUNGELO

Kunomsebenzi owenziwa etlasini. Iinthombe zomsebenzi owenziwako zisabalaliswa ngetlasini.

9.	UKUVIKELWA KWAMALUNGELWETHU

UKUVIKELWA OKUHLELEKILEKO
Nakube ilungelo lomuntu liphuliwe, umuntu loyo angasebenzisa indlela engakahleleki ukuvikela ilungelo lakhelo. Angalinga ukurarulula umraro nomuntu loyo. Nakube lokho kuyabhala angalinga abalamuli ngokubandakanya munye walaba abalandelako:
â€¢	Umfundisi
â€¢	Ikosi
â€¢	Ikhansela, nofana
â€¢	Umrholi womphakathi, njall.

Nakube nalokho kuyabhala angatjhinga ehlanganweni ehlelekileko.
UKUVIKELEKA OKUHLELEKILEKO

Iinhlangano zesahluko 9 ngilezo umuntu angaya kizo malungana nokuvikeleka kwelungelo lakhe.

Zona ngilezi:
â€¢	Umvikeli womPhakathi
â€¢	IKhomitjhimi yamaLungelo wabaNtu
â€¢	IKhomitjhini yokuKhuthazwa nokuVikelwa kwemiPhakathi yamaLungelo namaSiko, iKolo neLimi.
â€¢	IKhomitjhini yokuLingana ngokoBulili
â€¢	UmCwaningi Mazombe
â€¢	IKhomitjhini yamakhetho

UMVIKELI WOMPHAKATHI

UmVikeli womPhakathi weLiZweloke, nofana u-Ombudsman, njengombana i-ofisini belaziwa njalo phambilini, usikhulu esisezingeni eliphezulu. Akalawulwa ngurhulumende nofana ihlangano ethize yezepolotiki. Uqatjhwa yiPalamende ngokomThethosisekelo. Wamukela iinghonghoyilo zabantu abazwiswe ubuhlungu ziinhlangano zakarhulumende nofana ziinkhulu, begodu unamandla wokufunisisa, atuse amagadango wokukhalima, begodu akhuphe nemibiko.

LISEBENZA BUNJANI I-OFISI LOMVIKELI WOMPHAKATHI?

Nanyana ngubani anganghonghoyila kumVikelo womPhakathi bese yena-ka uphenyisisa isinghonghoyilweso. Thatha umVikeli womPhakathi njengosofengwana okghona ukubona amahlangothi woke womraro. Nakube umVikeli womPhakathi ufunyana bonyana umnghonghoyili uyezwakala, uzakwenza koke okusemandlenakhe bona afunyane intatha yomraro lowo, okufaka hlangana ukutusa bona kube namatjhuguluko erherhweni.

UmVikelo womPhakathi godu angabika indaba leyo ePalamende yona-ke ibonisane ngayo ibone ukuqeda bonyana iintuso ziyalandelwa.

Iphenyo kanengi lenziwa ngokungakahleleki, kodwana umVikeli womPhakathi angabiza abantu bonyana balethe ubufakazi ngaphasi kwesifungo nofana isiqiniselo nakube lokho kuyadingeka.

NGABANI ONGAPHENYWA MVIKELI WOMPHAKATHI?

Ngurhulumende kinofana ngiliphi lamazingakhe. Lokhu kufaka phakathi urhulumende ophakathi kanye neweemfunda, iminyango yombuso kanye nabaphathi bendawo.

Nanyana ngubani osebenza umsebenzi womphakathi. Lokhu kufaka hlangana nanyana ngubani umsebenzi wombuso othinta boke, nofana ingcenye yabantu beSewula Afrika, isibonelo umsebenzi wombuso ofana nepholisa nofana isikhulu esikhethiweko.

Iinhlangano nofana iinkampani lapha umbuso ubandakanyeka khona, isibonelo i-Eskom ne-Telkom Ltd.

Amaziko werhubhululo asemthethweni, isibonelo i-Human Science Research Council ne-Council for Scientific and Industrial Research.

YINI OKUNGAPHENYWA MVIKELI WOMPHAKATHI?

Ukungaphathwa kuhle komnghonghoyili nofana omunye umuntu, isibonelo ngebanga lokusetjenziswa kwamandla butjhulweni, ukuziphatha okungakalungi, ngokungathembeki, ubumarhamaru nofana okhunye nje ukungaziphathi kuhle, ukubambezela, ukuphula amalungelo wabantu, nanyana yini okubangwa ziimphathimandla nofana elinye nelinye iqunto ezilithathako.

Ukuphatha butjhophori.
Ukungathembeki nofana ukusebenza kumbi ngeemali zomphakathi.
Ukuzirhumisa ngendlela engakafaneli.
Ukufumana ukuphathwa kuhle ngendlela engakafaneli.

UMUNTU USISA NJANI ISINGHONGHOYILO KUMVIKELI WOMPHAKATHI?

Nakube isinghonghoyilo sakho siphathelene nokuzindlekela, kumele ulinge ukusirarulula ngaphambi kobana usilethe kumVikeli womPhakathi, isibonelo, ngokukhulumisana nesikhulu/neenkhulu es(z)iphetheko, nofana nakube lokho akusizi, tlolela umuntu ophetheke iinkhulwezo incwadi, isibonelo iHloko yomNyango.

Godu ungakhulumisana nelunga lePalamente yesiFunda nofana yeLiZweloke.

Kuzakuthi kwaphela nakube umrarwakho awuraruluki, utlolele umVikelo womPhakathi incwadi-uyifekse nofana uyipose nofana ilethwe mathupha.

Incwadi kumele imumathe lokhu okulandelako:
â€¢	Ubunjalo besinghonghoyilo sakho.
â€¢	Isendlalelo nomlando wesinghonghoyilo
â€¢	Iinzathu ezikwenza ufune bonyana isinghonghoyilo sakho siphenywe mVikeli womPhakathi.
â€¢	Amagadango athethweko ukuzirarululela umraro (nakube akhona)
â€¢	Kumele utjho amabizo wesikhulu ogade usebenzisana naso, ngamaphi amalanga, kanye nalokho okwatjhiwoko.
â€¢	Amakhophi wananyana ngikuphi ukutlolelana phakathi kwakho neenkhulu kumele ananyathiselwe encwadinakho.
â€¢	Inomboro yomrhala lapha ungafunyaneka khona, nakube unayo.
â€¢	Kwezinye iinkhathi umVikelo womPhakathi angafuna isitatimende esifungelweko ngaphambi kobana aphenye.

Nakube awunasiqiniseko sokobana umrarwakho uyinto engaphenywa mVikeli womPhakathi, nofana nakube awukwazi ukutlola, ungafowunela I-ofisi lomVikeli womPhakathi. Kunamalunga womdibi abandulweko azakulalela isinghonghoyilo sakho nanyana singaba sincani nofana sikhulu begodu azakwenza iphenyo.

Kwezinye iinkhathi umdibi ungasiza abantu ukufunyana iinrarululo zemirarwabo msinyana. Umdibi godu ungakutjela bonyana unganghonghoyila kuphi nakube umVikeli womPhakathi akakghoni ukukusiza.

Godu ungavakatjhela i-ofisi kobana ubuzwe imibuzo nofana kube nokhulumisana naye nakube ubona njalo. Kungcono ukutlola qange bese ubawa ukubuzwa imibuzo encwadini.

ISINGHONGHOYILO SAMI SINGEZWIWA NGINOFANA NGUBANI NA?

UmVikelo womPhakathi kanye nomdibi bazokufihla ibizo lomnghonghoyili nakudingekako nalokha nakukghonekako.

KUBIZA MALINI UKUFUMANA ISIZO KUMVIKELO WOMPHAKATHI?

Akubizi litho. Nanyana ngubani onomraro usizwa simahla njengombana kutjhwiwe ngaphezulu.

LOKHO UMVIKELO WOMPHAKATHI ANGEKHE AKUPHENYA

Iingwebo ezikhutjhwa bagwebi nabomarhastrata, nehlawulo abayibekako. Izenzo okungezangasese zabantu, iinkampani ezizjameleko, abodorhodera nofana abogqwetha abangasebenzeli umbuso.

Nokho, umdibi womVikeli womPhakathi ungasiza ngokukutjela bonyana uyokunghonghoyila kuphi nofana wenzeni malungana nokutjhwiwe ngaphezulu. Kwezinye iinkhathi umVikeli womPhakathi angathi uye ekhotho nakube ukuya khona kuyindlela engcono yokurarulula umraro. Njengombana umVikeli womPhakathi angasimjameli womuntu, uzakuthunyelwa egqwetheni nakube umraro lowo kumele uye ekhotho.

I-ofisi lomVikeli womPhakathi weliZweloke lisePitori.

Isiphande:
Private Bag X677
Pretoria
0001
Tel: (012) 322 2916

Nokho kunomVikeli womPhakathi kesinye nesinye isifunda kezilithoba.

IKHOMITJHINI YAMALUNGELO WABANTU

IKhomitjhini yamaLungelo wabaNtu ikhuthaza ukuhlonitjhwa nokuvikelwa kwamalungelo wabantu. Umsebenzayo kufundisa abantu ngamalungelo wabantu nokuphenya iinghonghoyilo ngokuhlukunyezwa kwamalungelo wabantu. Ingahlela bonyana umuntu abe nogqwetha ozokusiza ukujamela amalungelwabo begodu ingamukela imilandu iyise ekhotho nakunesidingo. I-HRC yihlangano ezijameleko, ilawulwa mThethosisekelo kwaphela. Inikela iPalamende imibiko kanye ngomnyaka.

Nanyana ngubani ofuna ukwenza isinghonghoyilo ku-HRC kumele azalise iforomo okuthiwa "liforomo leenghonghoyilo le-SAHRC."



Isiphande:
Private Bag X2700
Houghton, 2041
Tel: (011) 484 8300

IKHOMITJHINI YOKUKHUTHAZWA NOKUVIKELWA KWAMALUNGELO WEENQHEMA ZESIKO, IKOLO & NELIMI

IKhomitjhini le ihlonywe bonyana ikhuthaze beyivikele amalungelo wemiphakathi eyahlukahlukeneko yezamasiko, ikolo kanye nelimi. Kumele ikhuthaze beyisungule ukuthula, ukubekezelelana kanye nokubumbana kwelizweloke phakathi kwemiphakathi le, malungana nokulingana, ukungabandlululani kanye netjhaphuluko yokuhlanganyela.

IKHOMITJHINI YOKULINGANA NGOKOBULILI

'Kuqakatheke khulu bonyana zoke iinjamiso zakarhulumende, kufaka hlangana uMongameli kumele zazi ngokuzeleko bonyana itjhaphuluko ingafunyanwa kwaphela nakube abafazi batjhaphululiwe kikho koke ukugandelelwa.'

Ikulumo yakaMongameli uNelson Mandela yokuvula iPalamende yokuthoma ekhethwe ngokwedemokhrasi ngomhlaka 24 Meyi 1994.

IKhomitjhini yokuLingana ngokoBulili ngenye yeenhlangano ezisithandathu zombuso ezisekela idemokhrasi eyabikezelwa kumThethosisekelo wango 1996. Ihloso yekhomitjhini, njengombana kutjhiwo kusigaba 187 somThethosisekelo kukhuthaza ukulingana ngokobulili nokululeka nokwenza iintuso epalamende nofana esinye nesinye isibethamthetho malungana nanofana ngimiphi imithetho nofana ukubethwa komthetho okuthinta ukulingana kobulili kanye nejamo labafazi.



Isiphande:
10th Floor
Braamfontein Centre
Braamfontein 2017
Tel: (011) 403 7182

UMCWANINGI-MAZOMBE

UmCwaningi mazombe uhlolisisa ama-akhawundu wayo yoke iminyango karhulumende welizweloke noweemfunda naborhulumende boke bendawo ukuqinisekisa bonyana imali isetjenziswa ngendlela efaneleko.

IKHOMITJHINI YAMAKHETHO

Iinkulumiswano ezarholela eemvumelwanweni ngokwepolotiki eSewula Afrika zibe nomphumela, hlangana nokhunye, ekuhlonyweni kwe-IEC ngokwemihlinzeko yomThethosisekelo ka 1993.

Iinhloso zekhomitjhini ku "qinisa umthethosisekelo wedemokhrasi nokukhuthaza ikambiso yamakhetho wedemokhrasi." IKhomitjhini inesibopho sokobana ilawule amakhetho namareferendamu welizweloke, weemfunda kanye newabomasipala.

Amandlayo, iimbopho zayo kanye nemisebenzayo kuhlinzekwe kusiGaba 5 somThetho.

EsiGabeni 19 somThethosisekelo nakho kunomhlinzeko malungana nokuvikelwa kwamalungelo wezepolotiki, okubumba isisekelo somsebenzi wekhomitjhini.





Isiphande:

Election House
260 Walker Street
Sunnyside, Pretoria
Tel: (012) 428 5700

I-IEC inama-ofisi eemfundeni zolithoba

EZINYE IINHLANGANO EZIZIJAMELEKO

Kunezinye iinhlangano ngaphandle kweenhlangano zesahluko sethoba ezihlonywe ukuqinisa idemohrasi yekhethu. Ezinye zazo ngilezi:

â€¢	IBhodo yezokuRhatjha eziJameleko (sekuyi- ICASA)
â€¢	IKhomitjhini yeLutjha
â€¢	IPhiko leenLilo eliziJameleko
â€¢	IKhotho yomThethosisekelo
â€¢	IKhotho neKhomitjhini yokuBuyiswa kweNarha

IBHODO YEZOKURHATJHA EZIJAMELEKO

Ikhomitjhini le ihlonywe kobana iluse woke amahlangothi wezokurhatjha enarheni le, isibonelo, ukuqinisekisa bonyana ukurhatjha kwemirhatjho nomabonwakude kungendlela efaneleko begodu nokobana kujamela iindaba zomphakathi weSewula Afrika.

IKHOMITJHINI YELUTJHA

UMongameli uNelson Mandela wahloma iKhomitjhini yeliZweloke yeLutjha ngomhlaka 16 kuJuni 1996 ngokomThetho 19 ka 1996 weKhomitjhini yeliZweloke yeLutjha. Yahlonywa kobana ithuthukise iqhinga elizwisisekako ukuqalana neentjhijilo eziqalene nabantu abatjha eSewula Afrika.

IBHODO EZIJAMELEKO YEENLILO

Umbono we-ICD yi-SAPS etjhugululiweko ngokukhambisana nommoya kanye neemfuno zomThethosisekelo. Ihloso yayo kukhuthaza ukuziphatha okuhle kwamapholisa. Iminqopho yayo kuthuthukisa ithemba lomphakathi emizamweni ye-SAPS kanye ne-ICD ukukhandela ukungaziphathi kuhle kwamapholisa, kanye nokukhambisa kuhle ukutjhutjhiswa kwamalunga afunyenwe azibandakanye ezenzweni zobelelesi.

IKHOTHO YOMTHETHOSISEKELO

IKhotho le yahlonywa ngokomThethosisekelo ka1996. Umsebenzi wekhotho kuqinisa umthetho kanye nomThethosisekelo okumele usetjenziswe ngokungakhethi begodu ngaphandle kokuzamelana nokutjhugululwa.

IKHOTHO NEKHOMITJHINI YOKUBUISELWA INARHA

Isigaba 25(7) no (8) somThetho sithi nanyana ngubani nofana umphakathi owalahlekelwa yinarha ngemva kwaka 1913 ngebanga lemithetho yebandlululo unelungelo lokubuyiselwa inarhabo nofana bakhokhelwe malungana nenarha leyo. Isigaba 25 sinikela ithuba lokobana umbuso wenze umthetho ozokuqalana neembizwezi. Umbuso wadlulisa umThetho wokuBuyiswa kwamaLungelo weNarha okwajanyiswa ngawo iKhomitjhini neKhothoyokuBuyiselwa iNarha bonyana zitjheje iimbizo zabantu zeenarha.

Imisebenzi yeKhomitjhini yokuBuyiselwa iNarha kuphenya iimbizo zeenarha, ukulamula nokurarulula iimbizwezi bese ithumele iimbizo eKhotho yokuBuyiselwa iNarha nakube yona ayikghoni ukuzirarulula. IKhomitjhini yokuBuyiselwa iNarha inamakhulukhulu weembizo esaziphenyako.

IKhotho yokuBuyiselwa iNarha izakuqunta ngeembizo ezingeke zararululwa nguKomitjhinara. Ikhotho ingalayela abantu bonyana banikelwe inarhabo, nofana ithi umuntu owenza isibizo anikelwe enye inarha yombuso nofana ikhokhele umuntu owenza isibizo loyo ukujamiselela inarha ayilobileko.

10.	UKUHLANGANYELA KWEZAKHAMUZI

IsiGaba 20 somthethosisekelo sihlinzeka bona, "Akunasakhamuzi okumele sitinywe ubakhamuzi."
Umuntu obelethelwe eSewula Afrika usisakhamuzi seSewula Afrika begodu lokhu angeze amukwa khona. Ngokwesigaba 21 somthethosisekelo, "Woke umuntu unelungelo letjhaphuluko yokukhamba, ilungelo lokuphuma eRiphabhuliki, ilungelo lokungena, ukuhlala ngaphakathi begodu nokuhlala nanyana kukuphi eRiphabhuliki nelungelo lokuba nephasiphoto."

UKULUNGISELELA UMKHANKASO NGENDABA YAMALUNGELO

Isibonelo sokuhlanganyela kwezakhamuzi

AMAGADANGO ALANDELWAKO

Amagadango alandelako ali-10 azakusiza ukwenza iplani yokukhankasa malungana nendaba yamalungelo emphakathi wekhenu. Sebenzisa amagadango lawa ukusiza umkhankaswakho.

1.	BUZA IMIBUZO EVAMILEKO ukuhlolisisa umraro, example:
Unjani umraro lowo?
Uthinta bani?
Ngiziphi iindlela zokuwurarulula?
Ngiziphi iinqabo ezisendleleni?
Ngiziphi iinsetjenziswa ezikhona (okuyimali nabantu)?

2.	KHETHA IHLOSWAKHO ENQOPHILEKO malungana nomkhankaso (ungabi neenhloso ezingaphezu kwe-4). Ngamanye amezwi, yini ozokwenza njengengcenye yomkhankaswakho. Qunta ngesikhathi ozibekele sona somkhankaso woke.
3.	THATHA ENYE YEENHLOSO NIHLAZIYE amagadango adingekako ukuzuza ihloso leyo. Kutlole phasi lokho ephepheni. (Ngebanga lokobana kukuhlaziya imibono yamagadango engeze yalandelana ngehlelo elithize).
4.	BUYELELANI (NIHLOLISISE) IMIBONO UKUSUKA EGADANGWENI LE-3 begodu ukhethe leyo engahle iphumelele. Tlola elinyen nelinye igadango ekarateni nofana ephetjhaneni elima- 5cm x 8cm. (Lokhu kuthiwa makarata wegadango).
5.	BUYELELA IGADANGO 3 N0 4 NGEENHLOSO EZINYE ozibone egadangweni 2.

THATHA IPHEPHA LEGURANDA bese utlola isihloko somkhankaswakho nesikhathi somkhankaso lowo ngaphezulu. Dweba umuda ngenzasi. Tlola ihloso yokuthoma yomkhankaso ngaphasi komuda lowo. Dweba omunye umuda ngenzasi kwalo bese utlola ihloso yesibili. Ragela phambili ngalokhu kufikela lapha utlole khona zoke iinhloso zakho.

Umkhankaso: Ukuqedwa komGuruguru wamaTeksi Isikhathi: 6 iinyanga
UMNQOPHO
.....................................................................................................
Ukubamba imihlangano yomphakathi
.....................................................................................................
Ukuphrinta amaphosta
........................................................................................................
Ukuhlangana namakhansela wendawo
..........................................................................................................

10.	KHULUMISANANI KOBANA (NGAYIPHI INYANGA) IGADANGO NGALINYE LIZOKWENZEKA NINI khibe nilokho nigcina amakarata wamagadango ngehlelo lakhona. Hlelani-ke amakarata ngaphasi kweenyanga ezifaneleko.

Umkhankaso: Ukuqeda Umgurugur Wamateksi Isikhathi: 6 iinyanga
UMNQOPHO
.......................................................................................................
Ukubamba imihlangano yomphakathi
........................................................................................................
Ukuphrinta amaphosta
.......................................................................................................
Ukuhlangana namakhansela wendawo

11.	IKOHLAKALO
Iinsetjenziswa ezifaneleko ngaphasi kwesihlokwesi ngilezi:

â€¢	UmThetho weKohlakalo 94 ka 1992
â€¢	UmGomo wokuJamelana neKohlakalo nobuKhohlisi womNyango wezoBulungiswa nekuThuthukiswa komThethosisekelo
â€¢	UmThetho wokwEmbulwa okuVikelekileko 26 ka 20000 kanye
â€¢	Nomthetho wokuZiphatha Kuhle nokuZiphatha kwamaBhisimisi womNyango wezoBulungiswanokuThuthukiswa komThethosisekelo.

12.	IBUTHELELO LESIVIKELIMALUNGELO

â€¢	Ukulingana: Awukwazi ukubandlululwa. Kodwana ukulingana kwezemisebenzi nokubandlululwa okuneqiniso kuvumelekile.
â€¢	Isithunzi somuntu: Isithunzi sakho kumele sihlonitjhwe besivikelwe.
â€¢	Ipilo: Unelungelo lokuphila.
â€¢	Itjhaphuluko nokuphepha komuntu: Awukwazi ukubanjwa ngaphandle kokubangwa komlandu, ukuhlunguphazwa nofana ukubethwa ngesihluku. Umguruguru wangekhaya awukavumeleki.
â€¢	Intumba: Awukwazi ukusetjhwa nofana kusetjhwe ikhaya lakho nofana ipahlakho.
â€¢	Itjhaphuluko yezekolo, ikolelo kanye nombono: Ungakholwa bewucabange nanyana yini oyifunako bewulandele nofana ngiyiphi ikolo oyithandako.
â€¢	Itjhaphuluko yokukhuluma: Boke abantu (kufaka neembikiindaba) bangatjho nanyana yini abayifunako.
â€¢	Ukuhlangana, ukuzibilayeza, ukubhenyoga nokunghonghoyila: Ungabamba ijima lokuzibilayeza, ukubhenyoga benise nesinghonghoyilo. Kodwana lokhu kwenziwe ngokuthula.
â€¢	Itjhaphuluko yokuzihlanganisa: Ungazihlanganisa nanofana ngubani ofuna ukuzihlanganisa naye.
â€¢	Amalungelo wezepolotiki: Ungasekela ihlangano yezepolotiki oyithandako. Nakube usisakhamuzi begodu okungenani uneminyaka e-18, ungavowuda.
â€¢	Ubakhamuzi: Ubakhamuzi bakho angeze wemukwa bona.
â€¢	Itjhaphuluko yokukhamba nokuhlala: Ungahlala nofana kukuphi eSewula Afrika.
â€¢	Itjhaphuluko yokurhweba, ibizelo nephrofetjhini: Ungenza nanyana ngimuphi umsebenzi owuthandako.
â€¢	Iinhlangano zeensebenzi: Ungajoyina iinhlangano zeensebenzi bewubhenyoge.
â€¢	Ibhoduluko: Unelungelo lebhoduluko elinepilo.
â€¢	Ipahla: Ungathathelwa ipahla kwaphela nakube kulandelwe imithetho efaneleko.
â€¢	Indlu: Umbuso kumele uqinisekise bona abantu baba nezindlu ezifaneleko.
â€¢	Zepilo, ukudla, amanzi nokuphepha komphakathi: Umbuso kumele uqinisekise bona uthola ukudla namanzi, zepilo kanye nokuphepha komphakathi.
â€¢	Abantwana: Abantwana abangaphasi kweminyaka eli-18 banamalungelo akhethekileko, afana nelungelo lokungaphathwa kumbi.
â€¢	Ifundo: Unelungelo lefundo esisekelo, kufaka nefundo esisekelo yabadala, ngelimi lakho (nakube kuyakghoneka)
â€¢	Ilimi namasiko: Ungasebenzisa ilimi olithandako bewulandele namasiko owathandako.
â€¢	Isiko, ikolo kanye nemiphakathi yelimi: Imiphakathi ingenza amasikwayo, yenze ikolo yayo beyisebenzise ilimi layo.
â€¢	Ukufumana ilwazi: Unelungelo lanofana ngiliphi ilwazi umbuso onalo.
â€¢	Igadango lezokuphatha elilungileko: Amagadango wombuso kufanele abe ngalungileko.
â€¢	Ukufikelela amakhotho: Ungakghona kobana umrarwakho wezomthetho uquntwe yikhotho nofana yihlangano efana naleyo.
â€¢	Abantu ababotjhiweko, ababanjiweko nabasolwako: Ilungelweli livikela abantu ababotjhiweko, babafakwa ejele nofana basolwa.

13.	ISIPHETHO

Woke amalungelo lawa angakhawulwa nakube kukhambisana neqhinga elijanyisiweko kusigaba sokukhawula (s36).





<fn>DAC-NLS.IkholijiYezobulu(2).2007-05-18.nr.txt</fn>
IKHOLIJI
YEZOBULUNGISWA












Lungiswe: Arhostosi 2005



OKUMUMETHWEKO

A.	IMITJHADO YESINTU NGOKOMTHETHO 120 KA 1998 WOKWAMUKELWA KWEMITJHADO YESINTU	1

B.	UKWABIWA KWAMAFA WABANTU ABANZIMA NGAPHANDLE KWENCWADI YELIFA ??????21

C.	UKWAMUKELWA KWEMITJHADI YESI-ISLAMU NGOKOMTHETHOMLINGWA OWAMUKELA IMITJHADO YESI-ISLAMU ????????????????.31

IINHLOMELELO




ISETHULO

Umtlolo lo azange uhlanganiswe ngehloso yokobana ube mtlolo opheleleko nekuthathwa kiwo amagunya, kodwana umhlahlandlela kwaphela kubasebenzisi malungana nemitjhado nokwabiwa kwamafa.

Ngebanga lemithetho yebandlululo imitjhado ethileko yamaSewula Afrika wendabuko azange yemukelwe nofana ipheliswe ngaphasi kobujamo obuthileko. Umthetho omutjha okukhulunywa ngawo kilomtlolo ulethe amatjhuguluko arhabileko emikhubeni eyenziwako, njengombana kuzakuvela kiwo umtlolo lo.

Ngokufanako indlela ebekuphathwa ngayo ipahla yabaNtu abaNzima abahlongakala bangakabi amafa wabo, beyingekho kumthethosisekelo nakancani, nje-ke umthetho osuselwa eenquntweni zamacala waphambilini wakatelela umNyango wezobuLungiswa kobana utjhugulule ikambiso yawo yomthetho kobanyana ikhambisane nomThethosisekelo.

Kungenzeka bonyana ikambiso etja yomthetho okukhulunywa ngayo kilomtlolo nayo ayikhambisani nemikhuba yabantu bendabuko beSewula Afrika, kodwana lokhu akusiyo ihloso yekulumiswano le. Wena uzazihlukanisela ngalokho!


ALLEN WEST
CHIEF: DEEDS TRAINING
JUSTICE COLLEGE
PRETORIA




IMITLOLO ESETJENZISIWEKO


IMITJHADO YESINTU

AMACALA

Ex parte Minister of Native Affairs: In re Molefe v Molefe
1946 AD 315

Ex parte Minister of Native Affairs: In re Yako v Beyi
1948 AD 338

Bopape v Moloto
2001 1 SA 383 T

Nkambula v Linda
1951 1 SA 377 A

Malaza v Mndaweni
1975 BAC (C) 45

Mabuza v Mbatha
2003 1 ALL SA 706 (C)

Thembisile v Thembisile
2002 2 SA 209 T

Kwitshane v Magalela
1999 4 SA 610 TK

UmThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu
Act 120 of 1998

Chief Registrar?s Circular 15 of 2000
The Practitioner?s Guide to Conveyancing and Notarial Practice 7th Edition ? West
Isahluko 40

IMITJHADO YESIMUSLIMU

Amacala

Seedats Executor v The Master
1970 AD 302

Ismail v Ismail
1983 (1) SA 1006 (AD)

Rylands v Edros
1997 (2) SA 690 (C)

Amod v MMF
1999 (4) SA 1319 (SCA)

Daniels v Campbel NO and Others
2004 (5) SA 331 CC


Articles

Goldblatt: Amod v MMF
(2000) 16 SAJHR 138

Bonthuys : The SA Bill of Rights and the Development of Family Law
(2202) 119 SALJ 748

Cachalia ? Citizenship, Muslim Family Law and a future South
African Constitution ? A preliminary enquiry
(1993) 56 THRHR 392

UKWABIWA

Amacala

Mthembu v Letsela
1997 (2) SA 936 T

Mthembu v Letsela
1998 (2) SA 675 T

Moseneke and Others v The Master and Another
2001 (2) SA 18 CC

Zondi v President of The Republic of South Africa and Others
2000 (2) SA 149

Bhe and Others v The Magistrate, Khayelitsha and Others
2005 (1) SA 580 CC

IMITHETHO

UmThetho wokuPhathwa kwabaNzima
umThetho 38 ka 1927 (isigaba 23)

UmThetho wokuPhathwa kwamaFa
umThetho 66 ka 1965

UmThetho wokwAbiwa kwamaFa ngaphandle kweNcwadi yeliFa
umThetho 81 ka 1987

Isimemezelo R 200 saka 1987



A.	UMTHETHO 120 KA 1998 WOKWAMUKELWA KWEMITJHADO YESINTU



1.	ISINGENISO

Ngaphambi kokungena ekulumeni edephileko yomThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu (ngemva kwalapha esizayibiza ngokuthi ?Mthetho?), kuyafuneka bona khesiphose ilihlo ngobujamo bezomthetho malungana nemitjhado yesikhuwa kanye ?nemitjhado yesintu? yangaphambi komhlaka 15 Novemba 2000, (okulisuku umThetho lo owathoma ukusebenza ngalo).

2.	IMITJHADO YESIKHUWA NGOKOMTHETHO 38 KA-1927
WOKUPHATHWA KWABANZIMA?

2.1	Ubujamo Ukusukela Ngo 1929 Ukuya Kumhlaka 1 Disemba 1988

Ukuya ngokwesigaba esisuliweko 22(6) somThetho wokuPhathwa kwabaNzima, imitjhado yesikhuwa yabantu abanzima beyenziwe yaba ngeyokungahlanganyeli ipahla ingafaki inzuzo nokuloba begodu inikela indoda amandla womtjhado (qala ku- Ex parte Minister of Native Affairs: In re Molefe v Molefe 1946 AD 315 no- Bopape v Moloto 2000 1 SA 383 T). Ukuze bafake isihlomelelo sokufaka ukuhlanganyelwa kwepahla, inzuzo nokuloba lapha kungazange kwenziwe khona isivumelwano sangaphambi komtjhado besitloliswe, abantu abanzima bebakatelelekile kobana benze isifungo malungana nalokhu phambi komtjhadisi esikhathini esingangenyanga ngaphambi kobana benze umnyanya womtjhado.
Kodwana ukuhlanganyela ipahla okunjalo, njll. bekukghoneka kwaphela nakube indoda beyingakathathi abanye abafazi ?ngomtjhado wesintu? ngaphandle komfazi loyo efuna ukumtjhada isikhuwa.

Ngomhlaka 1 kuNovemba ka-1984, umThetho 88 ka 1984 wePahla yemTjhadweni wajanyiswa okwathi, hlangana nokhunye waphelisa amandla womtjhado indoda ebegade inawo phezu komfazi emtjhadweni wesikhuwa, nofana ngokomthetho wesintu. Umphumela walokhu kwaba kukuthi ukusuka ngomhlaka 1 kuNovemba?1984, amandla womtjahdo indoda ebegade inawo phezu komkayo ngokomtjhado owajanyiswa ngokwesigaba esisuliweko 22(6) asulwa ngokubalelwa emuva.

2.2 Umphumela Womtjhado Wesikhuwa Phezu Kokuthathana Kwesintu Okukhona Nje

Njengombana abalingani ?abathethene isintu? bebangathathwa njengabatjhadene ngokomthetho, umlingani gade akghona ukuthi nanyana kukunini azitjhadele omunye umlingani ngomtjhado wesikhuwa, ukube umtjhado wesintu usesekhona. Umphumela walokho bekuba kukuthi umtjhado wesikhuwa lowo uginya ?wesintu? (qala ku-Nkambula v Linda 1951 1 SA 377 (A) no-Malaza v Mndaweni 1975 BAC (C) 45. Umfazi othethwe isintu bekuthiwa ?mlingani olahliweko?. Umfazi othethwe isintu loyo naye gade akghona ukungena emtjhadweni wesikhuwa nenye indoda, ngokufanako ukuthathana kwabo kwesintu nakho bekufelela. Ukuthi ?ukuthathanokho? kuvuselelwa mThetho wokwAmukelwa komTjhado wesiNtu 120 ka -1998 (isigaba?2) mbuzo okumele amakhotho enze iqunto ngawo.

Kodwa nokho isigaba 22(7) somThetho 38 ka 1927 wokuPhathwa kwabaNzima sasinendledlana ethileko esasiqalelela ngayo ukuvikeleka komndeni olahliweko lokha indoda nayihlongakalako. Malungana neenhloso zokwaba ilifa, ijamo lomhlolokazi nabantwana bomtjhado wesikhuwa gade lithathwa bona lilingana nelomhlolokazi nabantwana bomtjhado wesintu. Okutjho bona ukubekwa phambili kwejamo lomfazi nabantwana bomtjhado wesikhuwa bekuphelelwa mamandla bese babekwa ezingeni elilinganako nelomfazi ( namkha abafazi) olahliweko nabantwabakhe.

2.3 Ubujamo Ukusukela Ngomhlaka 2 Disemba 1988

Ukuya ngokomThetho wokuTjhugululwa komThetho wemiTjhado nePahla yemTjadweni, umThetho 3 ka 1988, othome ukusebenza ngomhlaka 2 Disemba 1988, umThetho wokuPhathwa kwabaNzima ka 1927 watjhugululwa.

UmThetho wokuTjhugulula waletha amatjhuguluko alandelako:

2.3.1 Ukusulwa Kwesigaba 22(6)

Umphumela walokhu kwaba kukuthi yoke imitjhado eSewula Afrika yabekwa esilinganisweni esifanako begodu umThetho wePahla yemTjhadweni 88 ka 1984 nawo wasetjenziswa emitjhadweni yabanzima ebekhona ngemva kwangomhla ka-2 Disemba 1988. Nje-ke imitjhado eyenziwe ngemva kwangomhlaka-2 Disemba 1988 yaba ngehlanganyela ipahla, ngaphandle kwanange kwenziwa isivumelwano sangaphambi komtjhado besatloliswa esikhathini esiziinyanga ezintathu (3) e-ofisini lokutloliswa kwepahla.

2.3.2 Isiqinteliselo Emtjhadweni

Elinye itjhuguluko eliqakathekileko kwaba kukobana ?ukuthathana kwesintu? azange kufeleliswe mtjhado wesikhuwa. Isigaba 22(1) salela indoda etjhade isintu kobana ingene emtjhadweni wesikhuwa nomunye umfazi ukube umtjhado wesintu lowo usesekhona (qala kuThembisile v Thembisile 2002 2 SA 209 T noKwitshane v Magalela 1999 4 SA 610 (TK)).

Ngetjhudu elimbi azange kwenziwe isibonelelo sokobana kwenziwani nakube umtjhado wesikhuwa lowo wenzeke ngemva kowesintu. NoKodwana kuyaqiniswa bonyana umtjhado wesikhuwa lowo awuyelwa.

2.4 Ubujamo Ukusukela Ngomhlaka 15 Novemba 2000

Isigaba 3(2) somThetho 120 ka 1998 wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu, uvimbela umlingani osemtjhadweni wesintu kobana angene emtjhadweni wesikhuwa ukuya ngokomThetho 25 ka 1961 wemiTjhado. Isibonelelo esinjalo kukhulunywa ngaso endimeni 2.3.2 supra, kodwana godu azange kube nesibonelelo sokobana kwenziwani nakube imibandela yomThetho lo yephuliwe.

2.5	Imitjhado Ekabili ETranskei

UmThetho 21 ka 1978 wemiTjhado eTranskei, bewuyivumela indoda esemtjhadweni wesikhuwa kobana ingene emitjhadweni eminye yesintu, kwaphela nakube umtjhado wesikhuwa loyo bewungahlanganyeli ipahla. Ngokufanako, indoda esemtjhadweni wesintu ingangena emtjhadweni wesikhuwa nomfazi wesithathu, kwaphela nange umtjhado wesikhuwa lowo ungasiwo ohlanganyela ipahla.




3.	UKWAMUKELWA KOMTHETHO 120 KA 1998 WEMITJHADO YESINTU

UmThetho lo wathoma ukusebenza ngomhlaka 15 Novemba 2000 bewaletha igadango eliqinileko lokwamukela yoke imitjhado yesintu esemthethweni. UmThetho lo usebenza ngokubalelwa emuva begodu kuzakusetjenzwa ngawo isigaba ngesigaba.

3.1 Ukusebenziseka KomThetho Lo

UmThetho lo usebenza kiyo yoke imitjhado yesintu eyenziwe ngokomthetho wemitjhado yesintu, okutjho imikhuba nokusetjenziswa kwayo ngokwesiko phakathi kwama-Afrika weSewula Afrika begodu obumba ingcenye yesiko labantwabo.

Ngalokho kuyakhanya bonyana umThetho lo awukwazi ukubona eminye imibala ngombana usebenza kwaphela ebantwini bendabuko eSewula Afrika, kwaphela nakube umtjhado ugidingwe namkha wagidingwa ngokwemikhuba nokusetjenziswa kwamasiko wabantu bendabuko be-Afrika.

3.2	Ukwamukelwa KwemiTjhado yesiNtu

Isigaba 2 somThetho lo sihlukanisa hlangana kwemihlobo emibili yemitjhado yesintu eyamukelekako, okutjho:

3.2.1 Imitjhado YobuTsobe NeyesiThembu Eyenziwe Ngaphambi Kwangomhlaka 15??Novemba 2000

Imitjhado eyenziwe ngaphambi kwangomhlaka-15 Novemba 2000 yamukelwa kwaphela nakube iyaziwa ngokomthetho wesintu begodu nakube beyikhona nakuthoma ukusebenza lomThetho. Iindingo okumele zaneliswe mitjhado le ngilezo ezibekwe mthetho wesintu ngokungakahleleki osebenza ngaphandle kwaKwaZulu-Natal nalezo zomthetho wesintu ohlelekileko osebenza KwaZulu-Natal.

3.2.2 Imitjhado YobuTsobe NeyesiThembu Eyenziwe Ngemva Kwangomhlaka 15??Novemba 2000

Imitjhado eyenziwe ngemva kwangomhlaka-15 Novemba 2000 kumele ikhambisane neendingo zomThetho. Iindingo ezihlinzekwa emThethweni naziphikisanako begodu zibhalelwa kukhambisana zizakwenza imitjhado ibe lilize.

3.3	Iindingo Zomtjhado Owamukelekako Owenziwe Ngemva Kwangomhlaka 15 Novemba 2000

Isigaba 3 somThetho sihlinzeka bonyana iindingo ezilandelako kumele zaneliswe malungana nomtjhado wesintu wobutsobe:

-	Bobabili okumele babe balingani kufanele babe ngaphezu kweminyaka eli- 18 nofana bathathwe bona bamondarha.
-	Bobabili okumele babe balingani kumele bavumelane kobana batjhada ngokomthetho wesintu.
-	Akekho omunye wabalinganabo okumele abe yingcenye yanofana ngimuphi omunye umtjhado wesintu.
-	Umtjhado kumele kukhulunyiswanwe ngawo bekwenziwe nofana ugidingwe ngokukhambisana nomthetho wesintu.

Ukuze uktjhado wesintu osithembu wamukeleke, phezu kweendingo ezifunekako ezitjhiwo ngaphezulu, kumele kwenziwe isivumelwano njengombana sihlinzekwe kusigaba 7(6) ( ikulumo epheleleko ngalokhu isendimeni?5.2.2 ).

3.4	Ukutloliswa KwemiTjhado YesiNtu

Isigaba 4 somThetho sibeka isibopho phezu kwabalingani kobana batlolise umtjhadwabo, kodwana ukuhluleka ukutlolisa umtjhado lowo akuthinti ubuqiniso bawo.

Ukutloliswa kwenziwa sikhulu esitlolisako ( emNyangweni wezangeKhaya ), kwaphela nakube ilwazi elifunekako eliquntiweko liyalethwa bekubhadelwe. Omunye nomunye umuntu, ingasi kwaphela abalingani, angenza isibawo sokutlolisa umtjhado, kwaphela nakube angaveza ikareko eyaneleko malungana nalokho.

Iindingo malungana nokutloliswa komtjhado nemitlolo okumele izaliswe nobufakazi obumele bulethwe e-ofisini lokutlolisa kusemthetjhwaneni yomThetho begodu angeze kwakhulunywa ngokudephileko emtlolweni lo.



3.4.1 Isibawo Esiqaliswe EKhotho

Isigaba 4(7) somThetho sihlinzeka bonyana ikhotho ingathintwa ngesibawo malungana nokutloliswa komtjhado wesintu. Isigatjanesi singasetjenziswa kwaphela nakube kunombango malungana nobuqiniso bomtjhado kodwana ingasi lokha isikhulu sokutlolisa nasinganasiqiniseko sokusetjenziswa kwemikhuba nokwenziwa kwayo.

4.	UKULINGANA NGEJAMO NANGAMANDLA KWABALINGANI

Ngaphambi kokujanyiswa komThetho, umfazi osemtjhadweni wesintu gade athathwa bonyana uhlala angasimondarha bese indoda ithathwa njengomphathi wamafa. Isigaba 6 gadesi sesihlinzeka abalingani bobabili ngamandla alinganako, ngokukhambisana nomthetho wepahla yemtjhadweni olawula umtjhado.

5.	UKUQAKATHEKA KOKUPHATHWA KWEPAHLA YEMITJHADO YESINTU

5.1 ImiTjhado YesiNtu EyAmukelekako Eyenziwe Ngaphambi Kwangomhlaka 15 Novemba 2000

Ukuqakatheka kokuphathwa kwepahla yemitjhado enjalo kuhlala kungaphasi kwelawulo lomthetho wesintu, ngokukhambisana nemibandela ekusigaba 6, ekukhulunywe ngayo ngehla. Ukuphathwa kwepahlokho kuthathwa khulu bonyana ngokungaphandle kokuhlanganyela ipahla ngaphandle kwehlelo lokubuthelela.

Isigaba 7(4) somThetho lo, nanyana kunjalo, siqalelela bonyana abalingani abatjhade ngaphambi kokuthoma ukusebenza kwalomThetho ngokuhlanganyela bangenza isibawo ekhotho kobana batjhugulule ilawulo lepahlabo yemtjhadweni, kwaphela nakube kuneenzathu ezizwakalako zokwenza lokho, abakolodwako banikelwa isikhathi esaneleko begodu akunamuntu ozakuzindlekelwa ngetjhuguluko elinjalo. Ikhotho izakugunyaza abalingani ukungena esivumelwaneni bese umtjhado ngemva kwalapho ulawulwa sivumelwaneso.

5.2 Imitjhado EyAmukelekako Eyenziwe Ngemva Kwangomhlaka 15 Novemba 2000

5.2.1 ImiTjhado YesiNtu YobuTsobe

Nakube akunamlingani oyingcenye yanofana ngimuphi omunye umtjhado wesintu okhona, umtjhado uzakuba ngohlanganyela ipahla ngaphandle kwanange abalingani bangena esiVumelwaneni sangaPhambi komtjhado bese batlolisa isivumelwaneso e-ofisini yokutloliswa kwamafa. Nakufumaniseka bona abalingani bangena esiVumelwaneni sangaphambi komTjhado bese batlolisa isivumelwaneso e-ofisini yokutloliswa kwamafa, ukuqakatheka kokuphathwa kwamafa kuzakulawulwa sivumelwano.

5.2.2 Imitjhado YesiNtu YesiThembu

Indoda ethetheko kufuze bona yenze isibawo sokuthola umlayo wekhotho nakube ifuna ukuthatha omunye umfazi ngesintu. Umlayo wekhotho ngewoku:

-	lawula ikusasa lokuphathwa kwepahlakhe yomtjhado emfazini azomthatha lowo;
-	phelisa ihlelo lepahla yomtjhado emtjhadweni okhona gadesi; kanye
-	nokuhlukanisa ipahla bese kuqinisekiswe bona ihlukaniswa ngokulinganako.

Ikhotho izosala isibawo esinjalo nakube ifunyana bonyana omunye wabalingani akakavikeleki kuhle ukuya ngokwesivumelwano.

Ukuya ngombono wabaLuleki bomThetho bamva nje ofunyenwe mNyango wezangeKhaya, ukwenziwa kwesivumelwano akuphikiswa begodu ukukweqisa amehlo lokho kungabanga bonyana umtjhado lowo ungayelwa.

6.	UKUPHELISWA KWEMITJHADO YESINTU

Isigaba 8 godu silethe itjhuguluko ebujameni obudlulileko lapha umtjhado wesintu bewungapheliswa khona ngaphandle kokulayelwa yikhotho.

Yoke imitjhado eyamukelekako yesintu, nanyana ngotlolisiweko nofana awa, kumele ipheliswe yikhotho, (iKhotho ePhakemeko, iKhotho yomNdeni nofana iKhotho yokuTlhalana ukuya ngokomThetho 9 ka 1929). Imibandela yomThetho 24 ka 1987 wokuTlhalana isebenza emtjhadweni wesintu begodu umtjhado onjalo ungapheliswa kwaphela ngeenzathu zokungasalungiseki kokuphuka kwawo.

Ukubuyiselwa kwe?lobolo? yinto okusakhulunyiswana ngayo gadesi nje begodu loyo elisezandleni zakhe kumele ahlanganyele ekambisweni yokubuyiselwa kwalo emva nakube ?ilobolo? kumele libuyiselwe emva.

7.	UKUTJHUGULULWA KWEHLELO LOMTJHADO

Isigaba 10 sivumela abalingani abasemtjhadweni wesintu wobutsobe kobana batjhade ngokomThetho 25 ka 1961 wemiTjhado.

UmThetho, nanyana kunjalo, awuvumeli umlingani osemtjhadweni wesikhuwa kobana angene emtjhadweni wesintu nomlinganakhe lowo ( qala isigaba 10(4) ).

UmThetho lo uyadzujulwa begodu ufundeka ngalendlela:

?UKWAMUKELWA KOMTHETHO 120 KA 1998 WEMITJHADO YESINTU?

?IHLOSO?

Kuqalelela ukwamukelwa kwemitjhado yesintu; ukutjho iimfuneko zomtjhado wesintu ovumelekileko; ukulawula ukutloliswa kwemitjhado yesintu; ukuqalelela abalingani abasemtjhadweni wesintu ngejamo namandla alinganako; ukulawula ukuphathwa kwamafa emtjhadweni wesintu kanye namandla wabalingani emitjhadweni enjalo; ukulawula ukupheliswa kwemitjhado yesintu; ukuqalelela ukwenziwa kwemithetjhwana; ukusula imibandela ethileko yemithetho ethileko; kanye nokuqalelela ezinye iindaba eziphathelene nalokho.

1.	Iinhlathululo

EmThethweni lo, ngaphandle kwanange ingqikithi itjho okuhlukileko ?

?ikhotho? itjho iKhotho ePhakemeko yeSewula Afrika, ikhotho yomndeni eyahlonywa ngaphasi kwanofana ngimuphi umthetho nofana iKhotho yokuTlhalana ehlonywe ngokwesigaba 10 somThetho wokuTjhugululwa kokuPhathwa, 1929 (umThetho 9 ka 1929);

?umthetho wesintu? utjho imikhuba nokusetjenziswa okwenziwa ngokwesiko ebantwini beSewula Afrika abadabuka e-Afrika nebumba ingcenye yesiko labantwabo;

?umtjhado wesintu? utjho umtjhado owenziwa ukuya ngokomthetho wesintu;

?ilobolo? litjho ipahla eyimali nofana engasiyimali ebizwa bonyana lilobolo, , ubukhazi, bogadi, bohali, xuma, lumalo, thaka, magadi, emabheka/amabheka nofana kubizwa nganofana ngiliphi elinye ibizo ekhutjhwa mkhwenyana nofana ngusomkhwenyana linikelwe usomntazana/uyise lomntazana/bekhabo lomntazana la kuthathwa khona isintu;

?uNgqongqotjhe? utjho uNgqongqotjhe womNyango wezangeKhaya;

?qintelweko? kutjho okuqintelwe ngokomthetjhwana ngaphasi kwesigaba 11;

?isikhulu esitlolisako? sitjho nanyana ngimuphi umuntu okhethwe kobana abe sikhulu sokutlolisa malungana neenhloso zomThetho lo nguNgqongqotjhe nofana sikhulu esije siphethe ngegunya elitloliweko lakaNgqongqotjhe;

?umThetho lo? utjho nemithetjhwana; bese kuthi

?umrholi wendabuko? atjho nanyana ngimuphi umuntu ngokomthetho wesintu nofana nanyana ngimuphi umthetho ophethe isikhundla ekubuseni kwesintu.

2.	Ukwamukelwa Kwemitjhado Yesintu

(1)	Umtjhado omtjhado owamukelekako ngokomthetho wesintu begodu nogade sele ukhona nakuthoma ukusebenza umThetho lo, uthathwa njengomtjhado ngazo zoke iinhloso.

(2)	Umtjhado wesintu owenziwe ngemva kokuthoma kokusebenza komThetho lo, okutjho bona ngeemfuneko zomThetho lo, uthathwa njengomtjhado ngazo zoke iinhloso.

(3)	Nakube umuntu umlingani emtjhadweni wesintu ongaphezu kowodwa, yoke imitjhado yesintu eyamukelekako eyenziwe ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, ithathwa njengemitjhado ngazo zoke iinhloso.

(4)	Nakube umuntu umlingani emtjhadweni wesintu ongaphezu kowodwa, yoke imitjhado enjalo eyenziwe ngemva kokuthoma kokusebenza komThetho lo, ekhambisana nemibandela yomThetho lo, ithathwa njengemitjhado ngazo zoke iinhloso.

3.	Iimfuneko Zobuqiniso Bemitjhado YesiNtu

(1)	Ukuze umtjhado wesintu owenziwe ngemva kokuthoma kokusebenza komThetho lo ube nobuqiniso,

(a)	abazokuba balingani :

(i)	kumele bobabili babe ngaphezu kweminyaka eli-18; begodu

(ii)	kumele bavumelane kobana bayatjhadana ngaphasi komthetho wesintu; begodu

(b)	kukhulunyiswane ngomtjhado bekungenwe kiwo nofana ugidingwe ngokomthetho wesintu.

(2)	Ngaphandle kwanjengombana kuhlinzekwe kusigaba?10?(1), akunamlingani emtjhadweni wesintu ozakuvumeleka bonyana angene emtjhadweni ngaphasi komThetho wemiTjhado, 1961 (umThetho?25 ka 1961), ukube kanti umtjhadwakhe wesintu usesekhona.

(3)	(a)	Nakube nofana ngimuphi wabalingani okukhulunywa ngabo akasimondarha, bobabili ababelethi bakhe, nofana nakube akanababelethi, umtlhogomelakhe wangokomthetho kumele kube nguye ogunyaza umtjhado lowo.

(b)	Nakube imvumo yababelethi nofana abatlhogomeli bangokomthetho abatholakali, kusetjenziswa isigaba?25 somThetho wemiTjhado ka 1961.

(4)	(a)	Nanyana isigatjana ?(1)?(a)?(i) sisitjho lokhu esikutjhoko nje, uNgqongqotjhe namkha nanyana ngisiphi esinye isiphathimandla sombuso esigunyazwe ngokutloliweko nguNgqongqotjhe, singanikela imvumo etloliweko umuntu ongaphasi kweminyaka eli-18 kobana angene emtjhadweni wesintu nakube uNgqongqotjhe nofana isikhulu esitjhiweko babona bonyana umtjhado lowo ufanele ube khona begodu uqakathekile kilabo abatjhadako.

(b)	Imvumo leyo ayibatjhaphululi abatjhadako esibophweni sokukhambisana nazo zoke ezinye iimfuneko eziqintelwe mthetho.

(c)	Nakube umuntu ongaphasi kweminyaka eli-18?ungene emtjhadweni wesintu ngaphandle kwemvumo etloliweko kaNgqongqotjhe nofana isiphathimandla esifaneleko, uNgqongqotjhe nofana isiphathimandla, angathi nakube ubona bonyana umtjhado lowo ufanelekile begodu uqakathekile kilabo abatjhadako, begodu nakube umtjhado lowo gade ukhambisana nomThetho ngeendlela zoke, amemezele ngokutloliweko bonyana umtjhado lowo kumtjhado wesintu owamukelekako.

(5)	Ngokukhambisana nesigatjana ?(4), isigaba?24A somThetho wemiTjhado ka 1961, sisebenza emtjhadweni wesintu womuntu ongasimondarha ongene emtjhadweni ngaphandle kwemvumo yombelethi, umtlhogomeli, ukomitjhinara wezehlalakuhle yabantwana nofana ijaji, nofana kungayiphi indlela.

(6)	Ukwalelwa komtjhado wesintu phakathi kwabantu ngebanga lobuhlobo babo begazi nofana bokuzwana kulawulwa mthetho wesintu.

4.	Ukutloliswa Kwemitjhado Yesintu

(1)	Abalingani bomtjhado wesintu banesibopho sokuqinisekisa bonyana umtjhadwabo uyatloliswa.

(2)	Nanyana ngimuphi umlingani angenza isibawo esiphathimandleni sokutlolisa ngeforomo eliqintelweko malungana nokutloliswa komtjhadwakhe wesintu begodu kumele anikele isiphathimandla sokutlolisa ilwazi elingezelelako elingadingwa siphathimandla sokutlolisa ukuze azanelise kobana umtjhado lowo ukhona.

(3)	Umtjhado wesintu 

(a)	okungenwe kiwo ngaphambi kokuthoma komThetho lo, nongakatloliswa ukuya nganofana ngimuphi umthetho omunye, kumele utloliswe esikhathini esiziinyanga ezili-12 ngemva kokuthoma lokho nofana esikhathini eside njengombana uNgqongqotjhe angaqunta ngeenkathi ezithileko ngesaziso kuGazethe; nofana

(b) okungenwe kiwo ngemva kokuthoma komThetho lo, kumele utloliswe esikhathini esiziinyanga ezintathu ngemva komtjhado lowo nofana esikhathini eside njengombana uNgqongqotjhe angaqunta ngeenkathi ezithileko ngesaziso kuGazethe.

(4)	(a)	Isiphathimandla esitlolisako kumele, nakube sanelisekile bonyana abalingani benze umtjhado wesintu owamukelekako, sitlolise umtjhado ngokurikhoda imininingwana eyazisa abalinganabo bona babobani, isuku lomtjhado, ilobolo okuvunyelwene ngalo kanye nanofana ngiyiphi eminye imininingwana equntiweko.

(b)	Isiphathimandla esitlolisako kumele sinikele abalingani isitifikeyiti sokutloliswa, esinemininingwana equntiweko.

(5)	(a)	Nakube nofana ngasiphi isizathu umtjhado wesintu awutloliswa, nanyana ngubani owanelisa isikhulu sokutlolisa bonyana yena nofana umlinganakhe unekareko eyaneleko endabeni le, angenza isibawo esiphathimandleni esitlolisako ngendlela equntiweko ukubuza ngokuba khona komtjhado lowo.

(b)	Nakube isiphathimandla esitlolisako sanelisekile bonyana umtjhado wesintu owamukelekako ukhona nofana ukhe waba khona phakathi kwabalingani, kumele sitlolise umtjhado besikhuphe nesitifikeyiti sokutlolisa njengombana kuzalisiwe esigatjaneni (4).

(6)	Nakube isiphathimandla esitlolisako asikaneliseki bonyana abalingani bangene emtjhadweni wesintu owamukelekako, kumele sale ukutlolisa umtjhado.

(7)	Ikhotho ingathi ngesibawo esenziwe ekhotho leyo begodu nangokuphenyisisa okusikinyiswe yikhotho, ilayele bonyana-

(a)	kutloliswe umtjhado wesintu; nofana

(b)	kusulwe nofana kulungiswe nofana ngikuphi ukutloliswa komtjhado wesintu okwenziwe sikhulu esitlolisako.

(8)	Isitifikeyiti somtjhado wesintu esikhutjhwe ngaphasi kwesigabesi namkha ngaphasi kwananyana ngimuphi omunye umthetho obonelela ngokutloliswa kwemitjhado yesintu ubufakazi bokuthoma obubonakala bungaba liqiniso obufakazela ubukhona bomtjhado wesintu kanye nemininingwana esesitifikeyitineso.

(9)	Ukuhluleka ukutlolisa umtjhado wesintu akuthinti ubuqiniso bomtjhado lowo.

5.	Ukuquntwa/Ukubekwa Kweminyaka Yongasimondarha

(1)	Isiphathimandla esitlolisako singathi malungana nomuntu okuthiwa akasimondarha, samukele isitifikeyiti samabeletho, ipasa, isitatimende esifungelweko sombelethi nofana isihlobo songasimondarha, nofana ubufakazi obunjalo isiphathimandla esitlolisako esingabubona bufanelekile ukuba bufakazi beminyaka yomuntu loyo.

(2)	Nakube akunaqiniso ngeminyaka yomuntu okuthiwa akasimondarha nofana kunepikiswano ngayo, begodu iminyaka yomuntu loyo ikhambisana neenhloso zomThetho lo, isiphathimandla esitlolisako singaletha indaba leyo ngendlela equntiweko ekhotho kamarhistrada ehlonywe ngokomThetho ka 1944 weKhotho kaMarhistrada (umThetho 32 ka 1944), okumele siqunte iminyaka yomuntu besikhuphe isitifikeyiti esimalungana nalokho, esibufakazi beminyaka yobudala yomuntu loyo.

6.	Ijamo Elilinganako Namandla Wabalingani

Umfazi emtjhadweni wesintu, ngebanga lokulingana nomyenakhe nangokukhambisana nehlelo lepahla yomtjhado elilawula umtjhado, unejamo elizeleko namandla, sekubalwa namandla wokuzuza ipahla kunye nawokuyisusa, ukungena eemvumelwaneni kanye nokuphikisa ngokomthetho namandla angahle abe nawo emtjhadweni wesintu.

7. Ukuqakatheka Kokuphathwa Kwepahla Yemitjhado Yesintu Kanye Namandla Wabalingani Wokwenza Iimvumelwano

8. (1) Ukuphathwa kwepahla yemitjhado yesintu okwenziwe ngaphambi kokuthoma kokusebenza komThetho lo kuragela phambili ngokulawulwa mthetho wesintu.

(2)	Umtjhado wesintu okungenwe kiwo ngemva kokuthoma kokusebenza komThetho lo, lapha umlingani angasiyingcenye khona yanofana ngimuphi omunye umtjhado wesintu, umtjhado wokuhlanganyela ipahla newokuzuza nokuloba phakathi kwabalingani, ngaphandle kwanange ukuphathwa okunjalo abalingani bangazange bakufake esivumelwaneni sabo sangaphambi komtjhado esilawula ihlelo lokuphathwa kwepahla yomtjhado wabo.

(3)	Isahluko ?III neengaba?18, 19, 20 no 24 zesaHluko?IV somThetho wePahla yomTjhado ka 1984 (umThetho?88 ka 1984), sisebenza malungana nanofana ngimuphi umtjhado wesintu lapha kuhlanganyelwa khona ipahla njengombana kutjhiwo esigatjaneni?(2).

(4)	(a)	Abalingani emtjhadweni wesintu obe khona ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo bangenza ndawonye isibawo ekhotho semvumo yokutjhugulula ihlelo lokulawulwa kwepahla elisebenza emtjhadwenabo nofana emitjhadwenabo begodu ikhotho nakube iyaneliseka bonyana

(i)	kuneenzathu ezizwakalako zetjhuguluko elihlongozwako;

(ii)	kunikelwe isaziso esitloliweko esaneleko setjhuguluko elihlongozwako kibo boke abakolodwa balingani imali engaphezu kwama-R500 nofana inani elingabekwa nguNgqongqotjhe wezobuLungiswa ngesaziso kuGazethe; begodu

(iii)	akunamuntu omunye ozakukhubazeka ngetjhugulukwelo,

ingalayela bonyana ihlelo lokulawula ipahla elisetjenziswa emtjhadweni lowo nofana emitjhadweni leyo angeze lisasetjenziswa begodu igunyaze abalingani bomtjhado nofana bemitjhado leyo kobana benze isivumelwano esitloliweko lapha ihlelo elizako lokulawula ipahla yomtjhado nofana imitjhadwabo lizakulawulwa khona ngemibandela equntwe yikhotho.

(b)	Nakuyindoda emlingani emtjhadweni wesintu ongaphezu kowodwa, boke abantu abanekareko eyaneleko endabeni le, khulukhulu umlingani nofana abalingani baloyo owenza isibawo, kumele bahlanganyele ekambisweni yomtjhado loyo.

(5)	Isigaba 21 somThetho ka1984 wePahla yomTjhado (umThetho?88 ka 1984) sisetjenziswa emtjhadweni wesintu owenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo lapha indoda inganabalingani abangaphezu koyedwa.

(6)	Indoda esemtjhadweni wesintu efuna ukungena komunye umtjhado wesintu nomunye umfazi ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, kumele yenze isibawo ekhotho ukuvuma isivumelwano esitloliweko esizokulawula ihlelo langomuso lokulawula ipahla yomtjhadwayo.

(7)	Lokha nayamukela isibawo ngokwesigatjana ?6

(a)	ikhotho kumele

(i)	nakube mtjhado ohlanganyele ipahla nofana okhambisana nehlelo lokubuthelela

(aa)	iphelise ihlelo lokuphathwa kwepahla yomtjhado elisebenza emtjhadweni wayo; begodu

(bb)	yenze ukwahlukaniswa kwepahla yomtjhadwayo;

(ii)	iqinisekise ukwabiwa kwepahla okulinganako, begodu

(iii) iyelele boke ubujamo bemindeni engahle ithinteke nakube isibaweso siyaphumeleliswa;
(b)	ikhotho inga

(i)	vumela amatjhuguluko amanye emibandeleni yesivumelwano;

(ii)	nikela umlayo ngokukhambisana nanofana ngimuphi umbandela engawubona ufanelekile; nofana

(iii)	yale isibawo nakube emkhumbulwenayo ikareko yanofana ngisiphi seenqhema ezibandakanyekako ayizokuqinisekiswa ngokwaneleko ngesivumelwano esihlongoziweko.

(8)	Boke abantu abanekareko eyaneleko endabeni le, khulukhulu umlingani osele akhona nofana abalingani naloyo ekulungiselelwa bona abe mlingani omutjha, kufuze bona bahlanganyele ekambisweni esungulwe ngokwesigatjana ?(6).

(9)	Nakube ikhotho ikhupha isibawo esicatjangwa kusigatjana ?(4) no (6), umtlolisi nofana umabhalana wekhotho, kumele anikele omunye nomunye umlingani umlayo wekhotho kanye nekhophi eqinisekisiweko yesivumelwano esinjalo bese wenza bonyana umlayo onjalo kanye nekhophi eqinisekisiweko yesivumelwaneso kuthunyelwa kumtlolisi wamafa ngamunye wendawo lapha kunekhotho leyo.

9. Ukupheliswa Kwemitjhado Yesintu

10. (1)	Umtjhado wesintu ungapheliswa kwaphela yikhotho ngemvumo yokutlhalana phezu kweenzathu zokuphuka komtjhado okungeke kusalungiseka.

(2)	Ikhotho ingakhupha imvumo yokutlhalana ngeenzathu zokuphuka komtjhado okungeke kusalungiseka nakube yanelisekile bonyana ubudlelwano bomtjhado phakathi kwabalingani abatjhadileko bufikelele ebujamweni obungasalungisekiko kangangobana akunathemba lokobana kungabe kusaba nobudlelwano obujayelekileko emtjhadweni phakathi kwabo.

(3)	UmThetho ka 1987 wokuLamula keZinye Iindaba zokuTlhalana, (umThetho?24 ka 1987) nesigaba?6 somThetho ka 1979 wokuTlhalana, (umThetho 70 ka 1979), kusebenza ekuphelisweni komtjhado wesintu.

(4)	Ikhotho enikela imvumo yokupheliswa komtjhado wesintu

(a)	inamandla atjhiwo esigabeni 7, 8, 9 no 10 zomThetho ka 1979 wokuTlhalana, nesigaba?24?(1) somThetho ka 1984 wePahla yomTjhado, (umThetho?88 ka 1984);

(b) kumele, nakube yindoda emlingani emtjhadweni wesintu ongaphezu kowodwa, itjheje woke amaphuzu, ekubalwa hlangana nawo nofana ngiyiphi ikontraga, isivumelwano nofana umlayo owenziwe ngokwesigaba ?7?(4), (5), (6) nofana (7) begodu kumele ikhuphe umlayo nanyana ngiwuphi ewubona ulungile,

(c) ingalayela nanyana ngubani ngokubona kwekhotho onekareko eyaneleko endabeni leyo kobana abe khona ekambisweni;

(d)	ingenza umlayo malungana nokulawula nofana ukutlhogonyelwa kwanofana ngimuphi umntwana ongasimondarha womtjhado lowo; begodu

(e)	ingathi lokha nayenza umlayo malungana nokukhutjhwa kwesondlo, iyelele nanyana ngimuphi umbandela nofana ukuhlela okwenziwe ngokuya ngomthetho wesintu.

(5)	Akunanto esigabenesi okumele ithathwe bona ikhawula indima, okwamukelwa emthethweni wesintu, kwanofana ngimuphi umuntu kufaka nomrholi wendabuko, ekulamuleni, ukuya ngomthetho wesintu, kwanofana ngikuphi ukuphikisana nofana indaba evele ngaphambi kobana ikhotho iphelise umtjhado wesintu.

9.	Iminyaka Yobumondarha

Ngaphandle kwemiyalo yomthetho wesintu, iminyaka yobumondarha yanofana ngimuphi umuntu iquntwa ngokukhambisana nomThetho ka 1972 wemiNyaka yobuMondarha, (umThetho 57 ka 1972).



10.	Ukutjhugululwa Kwehlelo Lomtjhado

(1)	Indoda nomfazi abasemtjhadweni wesintu banelungelo lokwenza isivumelwano somtjhado ngaphasi komThetho ka 1961 wemiTjhado, (umThetho 25 ka 1961), nakube phakathi kwabo akekho omlingani emtjhadweni wesintu okhona nomunye umuntu.

(2)	Lokha umtjhado nawenziwako njengombana kutjhiwo kusigatjana (1), umtjhado lowo ungohlanganyela ipahla begodu lapha kuhlanganyelwa khona okuzuziweko nokulobiweko, ngaphandle kwanange imiphumela leyo ingakakafakwa esivumelwaneni sangaphambi komtjhado esilawula ihlelo lokuphathwa kwepahla yomtjhado emtjhadwenabo.

(3)	Isahluko?III neengaba?18, 19, 20 no 24 zesaHluko IV somThetho ka 1984 wePahla yomTjhado, (umThetho 88 ka 1984), zisebenza malungana nanofana ngimuphi umtjhado ongohlanganyela ipahla njengombana kutjhiwo kusigatjana?(2).

(4)	Ngaphandle kwesigatjana?(1), akunamlingani osemtjhadweni owenziwe ngaphasi komThetho ka 1961 wemiTjhado, ozakuthi asesemtjhadweni njalo, abe nelungelo lokungena komunye umtjhado.

11.	Imithetjhwana

(1)	UNgqongqotjhe wezoBulungiswa, ngokubambisana noNgqongqotjhe, bangenza imithetjhwana

(a)	ephathelene

(i)	neemfuneko okumele zilandelwe kanye nelwazi okumele lilethwe kusiphathimandla sokutlolisa malungana nokutloliswa komtjhado wesintu;

(ii)	nendlela okumele isiphathimandla sokutlolisa sizanelise ngayo ngobuqiniso nobukhona bomtjhado wesintu;

(iii)	nendlela nanyana ngubani, sekubalwa nomrholi wendabuko angahlanganyela ngayo ekuqinisekiseni kobukhona nofana kobuqiniso banofana ngimuphi umtjhado wesintu;

(iv)	nejamo nokumumethwe ziintifikeyiti, izaziso, iintatimende ezifungelweko kanye neememezelo ezifunekako malungana neenhloso zomThetho lo;

(v)	nokubulungwa, ukuqinisekisa, ukwenziwa, ukulungiswa kanye nokulahlwa kwanofana ngimuphi umtlolo omayelana nokutloliswa kwemitjhado yesintu nofana nanyana ngimuphi omunye umtlolo oqintelwe ngokwemithetjhwana;

(vi)	nanyana ngiyiphi enye indaba efunekako nofana evunyelweko bonyana iquntelwe ngokomThetho lo; begodu

(vii)	nanyana ngiyiphi enye indaba efunekako nofana eqakathekileko ekuboneleleni ukutloliswa okunepumelelo kwemitjhado yesintu nofana ukuphathwa okunepumelelo komThetho lo; begodu

(b)	nokuquntela iimali ezibhadalelwa ukutloliswa komtjhado wesintu kanye nokukhutjhwa kwanofana ngisiphi isitifikeyiti esiphathelene nalokho.

(2)	Nanya ngimuphi umthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigatjana?(1), kumele ngaphambi kobana ugadangiswe kuGazethe, ulethwe ePalamende.

(3)	Nanyana ngimuphi umthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigatjana (1) ongahle ube nomphumela oziindleko zomBuso nofana imithetjhwana eyenziwe ngaphasi kwesigatjana ?(1)?(b), kumele kwenziwe ngokuthintana noNgqongqotjhe weeMali.

(4)	Nanyana ngimuphi umthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigatjana (1) ungahlinzeka bonyana omunye nomunye umuntu owephula umbandela wawo nofana obhalelwa kukhambisana nawo uzakuba necala bese kuthi nakagwetjwako aqalane nehlawulo nofana ukubotjhwa isikhathi esingeqi umnyaka owodwa.


12.	Ukutjhugululwa Kwemithetho

(1)	Isigaba?17 somThetho ka 1937 wokuTloliswa kwePahla, (umThetho 47 ka 1937), ngalokhu siyatjhugululwa ngokujanyiselelwa ngendima?(b) yesigatjana?(2) yendima elandelako:

?(b)	lapha umtjhado otjhiwoko ulawulwa khona mthetho osebenza eRiphabhuliki nofana enye nenye ingcenye yawo, etjhoko bona umtjhado bewenziwe waba ngohlanganyela nofana ongahlanganyeli ipahla nofana ihlelo lepahla yomtjhado lilawulwa mthetho wesintu ka 1998 ngokomThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu;

(2)	Isigaba 45b ngesomThetho ka 1937 wokuTloliswa kwePahla, ngalokhu siyatjhugululwa

(a)	ngokujanyiselelwa ngendima?(b) yesigatjana?(1)sendima elandelako:

?(b)	sibumba nofana sibumbe ipahla elifeni elihlanganyelweko, begodu ikhotho yenze umlayo, nofana beyanikela igunya, ngaphasi kwesigaba ?20 nofana 21?(1) somThetho ka 1984 wePahla yomTjhado, (umThetho 88 ka 1984), nofana ngaphasi kwesigaba?7 somThetho ka 1998 wokwAmukelwa komTjhado wesiNtu, lapha ipahla, ukuqatjha nofana ibhondi inikelwa khona omunye wabalingani?; begodu

(b)	ngokujanyiselelwa ngendima?(b) yesigatjana?(1A) yesigaba esilandelako:

?(b)	sibumba nofana sibumbe ipahla yelifa elihlanganyelweko begodu ikhotho ikhuphe umlayo beyagunyaza ngaphasi kwesigaba ?20 nofana 21?(1) somThetho 88 ka 1984 wePahla yomTjhado?), nofana ngaphasi kwesigaba?7 somThetho ka 1998, wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu, lapha ipahla, ukuqatjha nofana ibhondi inikelwa khona bobabili abalingani njengesabelo esingakahlukaniswa.?.


13.	Ukwesulwa Kwemithetho

Imithetho etjhiwo kuTjheduli ngalokhu yesuliwe ukufikela kukholomu yesithathu yeTjheduli.

14.	Isihloko Esifitjhani Nokuthoma Ukusebenza

UmThetho lo kuthiwa mThetho ka 1998 wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu, begodu uthoma ukusebenza ngesuku elibekwe nguMongameli ngesimemezelo kuGazethe, okutjho umhlaka 15 Novemba 2000.

ITjheduli
UKWESULWA KWEMITHETHO

(Isigaba 12)


INomboro Nomnyaka WomThetho Isihloko Esifitjhani	Ubungako Bokwesulwa

UmThetho 38 ka 1927 UmThetho ka 1927 wokuPhathwa
kwabaNzima, Iingaba 11?(3)?(b),
22?(1) ukuya ku (5) no 22 bis
UmThetho 21 ka 1978 UmThetho ka 1978 wemiTjhado Iingaba?3, 29, 37,
yeTranskei, 38 no 39
(Transkei)

UmThetho16 ka 1985 UmThetho ka 1985 waKwaZulu
kuKhowudi yomThetho
waKwaZulu, Iingaba 22 no 27?(3)





Isimemezelo R151
saka 1987 Ikhowudi yeNatala
yomThetho waKwaZulu Isigaba 27 (3)







B.	UKWABIWA KWAMAFA WABANTU ABANZIMA

1.	ISINGENISO

ISewula Afrika esikhathini esidlulileko beyamukela okungenani amahlelo amabili ahlukileko wamafa: umthetho ovamileko (kanye nemithetho eyitjhugululako) nemithetho yesintu. Imiyalo eminengi yesintu ebeyisetjenziswa phambilini beyingatjhayisani kwaphela nomgomo wokuphatha ngokulinganako, kodwana bebe ingakhambisani nomThethosisekelo.

Ikulumo emalungana nokurarana hlangana nesiko nokulingana (qala isigaba?9 no 30 somThethosisekelo) yatjhuba, khulukhulu eminyakeni embalwa edlulileko.

Isibonelo esiqinileko serarano savela ecaleni lokuthoma lakaMthembu (Mthembu v Letsela 1997 (2) SA 9 36 T kanye necala lesibili lakaMthembu (Mthembu v Letsela 1998 (2) SA 675 T) elagcina libuyekezwa. Njengombana lokhu kumlando, sizokulisa njengombana kunjalo, siqalane nobujamo bezinto banamhlanjesi.

2.	UBUJAMO NGAPHAMBI KWANGOMHLAKA 5 DISEMBA 2002

Isigaba 23 somThetho 38 ka 1927 wokuPhathwa kwabaNzima, sibonelele ngokobana nakube umuntu onzima uhlongakele atjhiye ilifa lingakabiwa, ilifelo kumele liphathwe mPhathi weKhotho eKulu (isigaba 23(9)).

Nanyana kunjalo, nakube umuntu onzima uhlongakele wangatjhiya incwadi yamafa esemthethweni, ilifa elitjhiyiweko lizakuphathwa nguMarhistrada ophethe lapha kuhlala khona umuntu onzima loyo (isigaba 23(7)). Umthetjhwana R200 wangomhlaka 6 Febherbari 1987, ohlonywe ngaphasi kwesigaba 23(10) somThetho wokuPhathwa kwabaNzima, gade usetjenziselwa ukusiza ekuphathweni kwamafa wabantu abanzima anganancwadi yelifa.

2.1	Umphumela Wecala LomThethosisekelo LakaMoseneke Nabanye v IsiKhulu Nomunye 2001 2 SA 18 CC

Umphumela wesiqunto sakaMoseneke kwaba kukuthi ilifa lomuntu onzima obhubhe angakalenzeli incwadi yamafa lingabikwa esiKhulwini kobana liphathwe ngokomthetho ovamileko nofana e-Ofisini kaMarhistrada kobana liphathwe ngumarhistrada ngokomthetho wesintu. Lokhu gade kulilungelo lomuntu obika ilifa. Nakube ilifa liphethwe ngumarhistrada, ikambiso engakahleleki ye R200 ka 1987 njengombana itjhiwo ngehla beyilandelwa. Nakube ilifa libikwe esiKhulwini, umthetho ovamileko bewusetjenziswa ekuphatheni iLifa.

Isenzo esingaphezulu besivunyelwe kwaphela isikhathi esiminyaka emibili ukusuka mhlana kuthathwa isiqunto ekuthomeni ecaleni lakaMoseneke. UmNyango wezobuLungiswa wafanela bonyana usungule umthetho olawula ukuphathwa kwawo woke amafa eRiphabhuliki yeSewula Afrika. Kodwana azange kube khona umthetho olawulako. Umthetho owawukhona we?bandlululo? wase watjhugululwa nje.

3.	UBUJAMO UKUSUKA NGOMHLAKA 6 DISEMBA 2002 UKUYA KU 15??OKTOBA 2004

3.1 Ukwabiwa KwamaFa

Njengombana kwenziwa ukuya ngokwesiqunto kuMoseneke, Imihlinzeko yesigaba?23(2) yomThetho wokuPhathwa kwabaNzima, beyivunyelwe kwaphela bona ilandelwe iminyaka emibili. Isikhathi seminyaka emibili siphele ngomhlaka 5 Disemba 2002. Ukusuka ngomhlaka 6 Disemba, isiKhulu seKhotho eKulu sagunyazwa kobana sisebenze ngawo woke amafa alawulwa mthetho ovamileko. Nakube umuntu uhlongakele begodu inani lelifa lakhe lingaphasi kwe-R125?000,00, ilifa elinjalo bekusetjenzwa ngalo eeNdawni zokuSiza ema-Ofisini kaMarhistrada malungana begodu ngaphasi kokulayelwa siKhulu (iintatimendezi azikakhethelwa amafa wabanzima kwaphela).

Woke amafa angaphezu kwe-R125?000,00 atjhiywe nencwadi yelifa nawo kwakusamele abikwe eenKhulwini zeKhotho eKulu malungana nokuphathwa.

3.2 Ukwabiwa Kwamafa

3.2.1 Isibopho SesiKhulu

Ukusuka ngomhlaka 6 Disemba 2002 ukufika ngomhlaka 15 Oktoba 2004 isibopho sokulusa ukuphathwa kwamafa alandelako sasuswa ezandleni zakaMarhistrada begodu bekasetjenzwa kwaphela siKhulu ngokomthetho ovamileko, okutjho umThetho 66 ka 1965 wokuPhathwa kwamaFa, okutjho:-

?	Ilifa lomuntu onzima, othe nakasaphilako, wenza isibawo sokurhoqisa ekusebenziseni umyalo womThetho wamaZulu.

?	Ilifa lomuntu onzima ongasimhlali weSewula Afrika (iphandle).

?	Ilifa lomuntu onzima, obagade amlingani emtjhadweni wesikhuwa ngelanga lakhe lokuhlongakala.

?	Umufi, obegade ngelanga lakhe lokuhlongakala amhlolokazi, indoda ebhujelwe mkayo nofana otlhalileko emtjhadweni wesikhuwa begodu angakatjhiyi umlingani emtjhadweni wesintu owenziwe ngemva kokupheliswa komtjhado.

?	Lokha uNgqongqotjhe wezoBulungiswa nakanqophisa bonyana ilifa kumele liphathwe ngokomthetho ovamileko.

Ngaphambi kobana isiKhulu singaphatha ilifa elitjhiwo ngehla, ubufakazi obutloliweko kwakumele bulethwe buzokufakazela bonyana ilifelo ngelinye lalawo atjhiwoko.

3.2.2 Isibopho SakaMarhistrada

Lapha umuntu onzima ahlongakele khona angakabi ilifa lakhe uMarhistrada ophethe lapha kugcine kuhlala khona umufi usesenegunya lokuphatha ilifa la:

?	nofana ngimuphi umuntu ogade amlingani emtjhadweni wesintu

?	nofana ngimuphi umuntu ongakatjhadi

Amafa angehla begade asabiwa ngaphasi komthetho wesintu njengombana kuhlinzekwa ngaphasi komThetho wokuPhathwa kwabaNzima begodu nemithetjhwana ehlonywe ngaphasi kwawo.

4.	UBUJAMO UKUSUKA NGOMHLAKA 15 OKTOBA 2004

Yoke into okukhulunywe ngayo eendimeni?1 ukuya ku 3 seyatjhugululwa licala likaBhe nabaNye v uMarhistrada, Khayelitsha kunye nabaNye 2005 (1) SA 580 CC.

Icala elitjhiwokweli likusetjenziswa kwesiqinisekiso somlayo okhutjhwe yiKhotho eKulu ye-Cape Town wokungasebenzi ngomthethosisekelo. IKhotho yafunyana bona isigaba?23(10)(a), (c) no (e) somThetho wokuPhathwa kwabaNzima kanye nomthetjhwana 2(e) wemiThetjhwana emalungana nokuPhathwa nokwAbiwa kweliFa lomuFi oNzima asikho emthethweni begodu asisebenzi. Isigaba?1(4)(b) somThetho wokwAbiwa kwePahla naso samemezelwa bona asikho kumthethosisekelo njengombana sikhupha ekusetjenzisweni kwesigaba 1 somThetho lowo nanyana ngiliphi ilifa nofana ingcenye yalo malungana nesigaba ?23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima.

ULanga?DCJ, nakatlolela inengi lamajaji weKhotho, uthi, nakuthathwa ngokomlando nokusebenza kwaso, isigaba?23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima kumthetho wakade ogade uqinisa umthetho wesintu ?osebenzako? bewabanga ukwephulwa okukhulu kwamalungelo wabaNtu abaNzima. Isigabesi sibangele ihlelo elikabili lokwabiwa kwamafa wabaNtu abaNzima, ngaphandle kokutjheja iintjisakalo zabo nobujamo babo. Isigaba?23 nemithetjhwanaso sisebenza ngokubandlulula begodu sephula amalungelo wokulingana kusigaba?9(3) kanye nesithunzi kusigaba?10 somThethosisekelo wethu, ngalokho kumele sisuswe. Umphumela womlayo lo kukobana akusimithetho esisekelo kwaphela elawula ilifa elihlinzekwe kusigaba esingakhambisani nomThethosisekelo, kodwana godu nekambiso lapha amafa wabantu abanzima aphathwa ngokuhlukileko kunamafa wamakhuwa nayo ayikhambisani nomThethosisekelo.

ULanga DCJ godu utjheja umthetho wesintu wesi-Afrika wokubusa kwabantu abaduna, ngendlela osetjenziswe ngayo malungana nokuzuzwa kwepahla. Uthi ubandlulula abafazi nabantwana bangaphandle komtjhado ngokungakafaneli. Ngalokho uwuthatha bona awukhambisani nomThethosisekelo begodu awusebenzi.

Uthi njengombana kuyinto efunekako bonyana amakhotho asungule imithetho emitjha yemithetho yesintu yama-Afrika ukuveza ukuphila komthetho wesintu nokwenza umthetho wesintu ukhambisane nomthethosisekelo, akunantatha endabeni le, ngombana umthetho wokubusa kwababntu abaduna usisekelo somthetho wesintu begodu awujamiseleleki ngendlela yokuqala isehlakalo ngasinye ngasinye. Nanyana kunjalo, uthi umlayo wesikhatjhana wokulawula ukwabiwa kwamafa wabanzima uqakathekile kufikela lapha isibethamthetho sizakghona khona ukunikela intatha yanini nanini. Ngaleyondlela, iKhotho ilaya bonyana ilifa ebekuzakuthi phambilini labiwe ukuya ngemithetho yomThetho wokuPhathwa kwabaNzima kanye nomthetho wesintu wokulawula kwabafazi, gadesi kumele abiwe ukuya ngokwemithetho ehlinzekwe emThethweni wokwAbiwa kwamaFa. Isibonelelo esikhethekileko malungana nalokhu senziwe emlayweni omalungana nokuthathana isithembu .

Umlayo weKhotho le malungana nemithetho ekuzuzeni ilifa wenziwe ngokuqaliswa emuva ngomhlaka 27?Apreli 1994, kodwana awuzukusebenza eendluliselwaneni ezizalisiweko zobunikazi, ngaphandle kwalapha indlalifa ibe nesaziso sokuphikisa ukusebenza kwangokomthetho kwemihlinzeko yomthetho kanye nomthetho wesintu wokulawula kwabantu abaduna.

Malungana nokuphathwa kwamafa, iKhotho iyala bonyana ngokuzako amafa wamakamufi phambilini abegade azokuphathwa bomarhistrada ngokomThetho wokuPhathwa kwabaNzima, gadesi kumele aphathwe siKhulu seKhotho eKulu ngokomThetho 66 ka 1965 wokuPhathwa kwamaFa. Nanyana kunjalo, umyalo wekhotho malungana nokuphathwa kwamafa awuthomi ukusebenza emuva, yeke amafa aphethwe bomarhistrada ngokwesigaba?23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima uzakuragela phambili ngokuphathwa bomarhistradaba. Ukusuka ngelanga lesigwebeli, amafa amatjha azokuphathwa siKhulu seKhotho ePhakemeko ngokomThetho wokuPhathwa kwamaFa.

Ngokurhunyeziweko, kugcinwa ngokuthi:

?	Isigaba?23 somThetho 38 ka 1927 wokuPhathwa kwabaNzima?usulwa ukusuka ngomhlaka 27?Apreli?1994.

?	Abomarhistrada angeke basaba negunya lokuphatha amafa atjhiywe ngaphandle kwencwadi yelifa.

?	Woke amafa, kungasaqalwa ubutjhaba, umbala nofana ikolelo azokuphathwa siKhulu seKhotho ePhakemeko ngokomThetho 66 ka 1965 wokuPhathwa kwamaFa.

?	Umyalo wekhotho malungana nokuphathwa kwamafa awenziwa ngokubalelwa emuva, yeke amafa gadesi nje aphethwe bomarhistrada ngokwesigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima, uzakuragela phambili ngokuphathwa bomarhistradabo. Nanyana kunjalo, umthetho wesintu wokwabiwa kwamafa awuzukulandelwa begodu umarhistrada kuzakufanela bonyana asebenzise imibandela yomThetho 81 ka 1987 wokwAbiwa kwamaFa.

?	Nanyana imihlinzeko yesigaba?23 yesulwe ngokubalelwa emuva, angeze yasetjenziswa eendluliselwaneni zobunikazi ezizalisiweko ngaphandle kwalokha umdlalifa anesaziso sokuphikisa ukusebenza ngokomthetho kwemihlinzeko yomthetho kanye nomthetho wesintu wokulawula kwamadoda. Ukobana ipikiso leyo lizokuphumeleliswa bunjani, kumsebenzi wamakhotho ukuqunta begodu sekuzakubonakala khona.

?	Emitjhadweni yesithembu, omunye nomunye umlingani uzokuba nelungelo lokufumana ama-R125?000 nofana isabelo somntwana.

5.	UMPHUMELA WECALA LIKA BHE EKUSEBENZENI KWE-OFISI LOBUNIKAZI

Ngokufitjhani, icala lika-Bhe lizakuba nemiphumela elandelako ekudluliselweni kwamafa:
?	Woke amafa aphethwe begodu asetjenzwa ngaphambi kwangomhlaka 15?Oktoba?2004, angaqaliswa emthetjhwaneni?4(2)ukugunyaza kwakaMarhistrada, ngaphandle kwanange ukusebenza ngokomthetho kuphikiswa. Kwaphela nakube imitjhado enjalo yaphathwa nguMarhistrata ngokwesiMemezelo R200 saka 1987.

?	Woke amafa lapha umufi ahlongakala khona ngemva kwangomhlaka 15?Oktoba 2004, nofana nakube ilifa belisekambisweni yokuphathwa, kodwana kungakafikeleli isukwelo, kumele liphathwe ngokomThetho 81 ka 1987 wokwAbiwa kwamaFa. I-causa yokudluliselwa kwelifa kumele iqalise esigabeni esifaneleko?1(1)(a) ukuya ku 1(1)(e) somThetho otjhwiweko.

?	Ukuthi abatlolisi bamafa bazokuthola njani bonyana ilifa besele libuthiwe nofana belisendleleni yokubuthwa, kumbuzo onganapendulo. Nanyana kunjalo kuyavunywa bonyana abaTlolisi bamele bayame ekuthembekeni kwakamarhistrada malungana nalokhu begodu balandele umthetjhwana ?4(2)wokugunyaza.


6.	UMTHETHO OMUTJHA OLINDELWEKO

IKhomitjhini yomThetho yeSewula Afrika njenganje iphenya beyitlame umthetho omutjha ozokuphatha woke amafa ngaphandle kokubandlulula ngokobutjhaba, ubulili nofana isiko.

Tjheja bonyana umthetho ohlongozwako loyo usiphakamiso nje kwaphela, awukabukuvunywa yiPalamende.

Umthetho ohlongozwako ufundeka bunjesi:


?UMTHETHOMLINGWA OTLANYIWEKO MALUNGANA NOKUTJHUGULULWA KOMTHETHO WESINTU WAMAFA?

Iinhlathululo

1.	KilomThetho, ngaphandle kwanange okumumethweko kutjho ngokuhlukileko,

?umthetho wesintu? utjho imithetho nemikhuba eyenziwa ngokwesiko babantu abama-Afrika eSewula Afrika okubumba ingcenye yesiko labantwaba, kungakhethi bonyana imithetho leyo ihleliwe nofana njani;

?UNgqongqotjhe? utjho uNgqongqotjhe wezoBulungiswa;

?ipahla yomuntu? itjho iinhlangulo zakamufi okuzizambatho, izinto azizebenzisela yena nofana kokuziphotjhonga, ifenitjhara nenye ipahla yomkhaya, iintlabagelo ezilula zokulima nezokuzuma, iincwadi, iimodera nofana iinthuthi; igameli alifaki imali nofana isibambiso semali nofana ipahla ebeyisetjenziswa ngumufi kezamabhizinisi;

?umrholi wendabuko? itjho nanyana ngimuphi umuntu, ngokomthetho wesintu nofana omunye nomunye umthetho, onesikhundla sokubusa .




Ukwabiwa Kwelifa

2.	(1)	Ngokungaphikisani nanofana ngimuphi umthetho, ilifa lomuntu kumele nakahlongakalako labiwe ukuya ngencwadi yamafa yomuntu lowo, nofana ngencwadi esemthethweni yamafa, kungaba ngokupheleleko nofana ingcenye, ukuya ngokomthetho wokwabiwa kwamafa oqintelwe mThetho ka 1987 wokwAbiwa kwamaFa, (umThetho ?81 ka 1987).

(2)	UmThetho ka 1987 wokwAbiwa kwamaFa, (umThetho?81 ka 1987), usebenza namatjhuguluko afunwa bunjalo bepahla yamafa womuntu okwathi ngaphambi kobana umThetho lo uthome ukusebenza, afakwa emtjhadweni wesintu osemthethweni ogade usesekhona lokha umuntu loyo nakahlongakalako.

(3)	(a)	Ngaphandle kokujamelana nanofana ngimuphi umthetho, begodu nangokuya ngendima?(b) engenzasi, umlingani uzuza ikumba kamufi kanye nepahlakhe.

(b)	Nakube umufi gade aneenkumba ezingaphezu kweyodwa, umlingani oseleko angazuza yinye nje kwaphela yazo, kwaphela nakube umlingani loyo unegunya lokukhetha bona ufuna yiphi indlu.

(4)	UmThetho lo usebenza eendabeni eziphathelene nokwabiwa e-ofisini lomrholi wendabuko.

Ukutjhugululwa KomThetho WokwAbiwa KwamaFa (UmThetho 81 ka 1987)

3.	Isigaba?1 somThetho wokwAbiwa kwamaFa (umThetho 81 ka 1987) ngalokhu uyatjhugululwa

(a)	ngokujanyiselelwa ngendima?(a) yesigatjana?(1)sendima elandelako:

?(a)	utjhiye

[a] umlingani oyedwa, kodwana akunasizukulwana, umlingani onjalo uzuza ilifa elitjhiywe linganancwadi yelifa.

(ii)	abalingani abangaphezu koyedwa, kodwana azange abe nesizukulwana, abalingani abanjalo bazalizuza ngokulinganako ilifa elitjhiywe ngaphandle kwencwadi yelifa;?

(b)	ngokujamiselela indima ?(c) yesigatjana?(1) ngamagama alandela indinyana (i) yamagama alandelako:

?utjhiye [umlingani kanye nesizukulwana] ?

(c)	ngokujamiselela indinyana (i) yendima?(c) yesigatjana?(1) yendinyana elandelako:

?isizukulwana kanye ?

(aa)	nomlingani oyedwa, umlingani onjalo uzakuzuza isabelo somntwana selifa elitjhiywe ngaphandle kwencwadi yelifa nofana ubunengi belifa elitjhiyiweko obungadluli ngokwenani imali equntwe nguNgqongqotjhe ngeGazethe nofana ngikuphi okukhulu kunokhunye, nofana,

(bb)	abalingani abangaphezu koyedwa, abalingani abanjalo bazakuzuza isabelo sabantwana elifeni elitjhiywe ngaphandle kwencwadi yelifa nofana ubunengi belifa elitjhiyiwekwelo ngokulinganako kungadluli inani eliquntwe ngokwendinyana (aa), nofana ngikuphi okukhulu kunokhunye? begodu

(cc)	ngokujamiselela indima?(b) yesigatjana?(4) sendima elandelako:

?(b) ?ilifa elitjhiywe ngaphandle kwencwadi yelifa ? kufaka nanyana ngiyiphi ingcenye yanofana ngiliphi ilifa elingabiwako ngencwadi yamafa [nofana lapha isigaba?23 somThetho ka 1927 wokuPhathwa kwabaNzima (umThetho No 38 ka 1927), ungasebenzi khona];? begodu

(dd)	ngokujamiselela isigatjana ?(6) seengatjana ezilandelako:

?(6) nakube isizukulwana sakamufi, kungafakwa isizukulwana esingasimondarha nofana esigula ngokwengqondo, okuthi sona, kanye nomlingani oseleko kamufi, babe nelungelo lokuzuza elifeni elitjhiywe ngaphandle kwencwadi yelifa nakalahla ilungelo lakhe lokwamukela inzuzo enjalo, inzuzo leyo izakuba ngeyomlingani oseleko ombelethi wesizukulwaneso.?

Itjhuguluko LomThetho WokOndliwa KwabaLingani AbaSeleko (27 ka 1990)

4.	Isigaba?1 somThetho ka 1990 wokOndliwa kwabaLingani abaSeleko, (umThetho 27 ka 1990), utjhugululwa ngokwengeza ngamagama alandelako ehlathululweni ?oseleko? ? kanye nanofana ngimuphi umntwana nofana omunye umuntu ohlobene nomufi okade eqinisweni ondliwa ngumufi ngaphambi kokuhlongakala kwakamufi?.

Ukwesulwa Kwemithetho

5. (a) ImiYalo yomThetho waKwaZulu KwaZulu-Natal, umThetho 16 ka 1985 kanye nesiMemezelo?R151 saka 1987, ziyasulwa ngombana azikhambisani nomThetho lo kanye nomThetho ka 1987 wokwAbiwa kwamaFa, (umThetho?81 ka 1987).

(b)	Isigaba?23 somThetho ka 1927 wokuPhathwa kwabaNzima, (umThetho 38 ka 1927), uyasulwa.

(c)	Nanyana ngimiphi imithetho yesintu ekatelela umdlalifa kobana ondle abantwana bakamufi abe abhadale neenkwelede zakamufi uyasulwa.

Isihloko Esifitjhani Nokuthoma Ukusebenza

6.	UmThetho lo ubizwa bona mThetho ka 2000 wokuTjhugululwa komThetho wesiNtu wokwAbiwa kwamaFa, begodu uzokuthoma ukusebenza ngesuku eliquntwe nguMongameli ngesimemezelo kuGazethe.?





C.	UKWAMUKELWA KWEMITJHADO YESI-ISLAMU NGOKOMTHETHOMLINGWA OWAMUKELA IMITJHADO YESI-ISLAMU

1.	ISINGENISO

Ukusukela endulo, umthetho ovamileko azange wamukele imitjhado eyenziwe ngokomthetho wesi-Islamu. Abalingani bemitjhado enjalo gade bathathwa, emehlweni womthetho, njengabangakatjhadi (qala ku- Ismail v Ismail 1983 (1) SA 1006 AD).

Nanyana kunjalo, mva nje amakhotho wekhethu atjhugulule indlela acabanga ngayo. Ecaleni laka- Amod v Multilateral Motor Vehicle Accidents Fund 1994 (4) SA 1319 (SCA), iKhotho eKulu yokuDlulisela iinLilo yamukela umtjhado wamaMuslim wobutsobe njengegadango lokusekela nje kwaphela. Ngokunjalo, ecaleni elingakabikwa laka-Daniels v Campbell NO 2004 (5) SA 331 CC, iKhotho yomThethosisekelo yamukela umtjhado wamaMuslim wobutsobe malungana nokwabiwa kwelifa elitjhiywe ngaphandle kwencwadi yelifa kanye nokondla, kwaphela.

Ngokunikelwa umThethosisekelo weRiphabhuliki yeSewula Afrika, owamukela amasiko woke wamaSewula Afrika nokusetjenziswa kwawo, isibethamthetho kumele sihlinzeke ngomthetho omalungana nokwamukelwa kwemitjhado esemthethweni yama-Muslim, nokuhlinzeka ngemiphumela yemitjhado enjalo.

Kudluliswe umThethomlingwa malungana nokwamukelwa kwemitjhado yesi-Islamu.

Kilomtlolo akukaqalwa bonyana kucocwe ngomThethomlingwa ngokuphelela kwawo, kodwana kuzokuqalwa lezongaba zomThethomlingwa ezifaneleko eziqalene nogcwetha kanye nebizelo lezomthetho.

2.	IINHLATHULULO

Ziinhlathululo ezikhambisana nomtlolo lo kwaphela ezizokuqalwa.

2.1 Ikhotho

?	IKhotho ePhakemeko yeSewula Afrika

?	IKhotho yomNdeni

?	IKhotho yezokuTlhalana ehlonywe ngaphasi kwesigaba 10 somThetho 9 ka 1929.

Ihlathululo le iqakathekile eendabeni zokutlhalana, ukutjhugululwa kokulawulwa kwepahla yemtjhadweni kanye nomyalo wekhotho omalungana nemitjhado yesithembu.

2.2	Umtjhado WesiKhuwa Okhona Njenganje

Lo mtjhado wamaMuslim godu otloliswe bewenziwa bewatloliswa ngokomThetho wemiTjhado ka 1961, ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho. Ngamanye amazwi, umtjhado owenziwe ngokomThetho wesi-Islamu kanye nomThetho oVamileko.
(Qala isiHlomelelo A ubone itjhadinaneko).

2.3 IsiKhulu EsiTjhadisako

Nanyana ngubani umuntu okhethwe nguNgqongqotjhe kobanyana enze lomsebenzi.

3.	UKUSETJENZISWA KOMTHETH0

3.1	Imitjhado Eyenziwa Ngemva Kokuthoma Ukusebenza KomThetho

Abalingani abangena emtjhadweni wesiMuslimu ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho, kumele bakhethe ukubophelelwa mibandela yomThetho (qala isigaba 2(1)).

Ngokwesigaba 6(1)(b) somThetho, lapha abalingani bakhethe ukubopheleleka kumibandela yomThetho, umtjhado wesiMuslimu onjalo kumele utloliswe ekuphethweni komtjhado, nofana esikhathini eside njengombana kuhlinzekiwe.

Nanyana kunjalo, ukubhalelwa kutlolisa akuthinti ubuqiniso bomtjhado lowo (qala isigaba 6(10) ngenzasi).

3.2 Imitjhado Eyenziwa Ngaphambi Kokuthoma Ukusebenza KomThetho

Yoke imitjhado eyenziwa ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho, izakulawulwa mibandela yomThetho ngaphandle kwanange abalingani esikhathini esiziinyanga ezilitjhumi nambili nofana esikhathini eside esisezakuqintwa, bakhetha bona umtjhado wabo ungabotjhwa mibandela yomThetho (isigaba 2(2)).

3.3	Imiphumela Yemitjhado Engalawulwa Mthetho Lo

Lapha abalingani bakhetha khona ukungabotjhelelwa mibandela yomThetho, umthetho obugade usebenza ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, uzakusetjenziswa (isigaba?2(3)). Lokhu kuzokuba nomphumela wokobana imitjhado enjalo ayamukelwa begodu ubujamo bomthetho ovamileko njengombana kutjhiwo esingenisweni uyasetjenziswa.

3.4	Imiphumela YomTjhado WesiKhuwa Ekhona Njenganje

Imibandela yomThetho lo izakusetjenziswa kinofana ngimuphi umtjhado wesiMuslimu owenziwe ngokomthetho wesi-Islamu bewenziwa bewatloliswa ngokomThetho wemiTjhado ka 1961 (isigaba 2(4)), nakube abalingani bakhetha ukulandela imibandela yomThetho eyembatha umtjhado lowo. UmThetho nokho awuthinti ipahla yomtjhado okhona, begodu ngokweenzathu ezazekako isigaba 5, 6, 7 no 10 zomThetho angeze zasetjenziswa kilomtjhado.

UmThetho awusebenzi emitjhadweni yesikhuwa nofana emitjhadweni yesintu, elawulwa mThetho 120 ka 1998 wokwAmukelwa kwemiTjhado eVamileko.

( Qala isiHlomelelo B ubone itjhadinaneko. )

4.	UKWAMUKELWA KWEMITJHADO YESIMUSLIMU

Mitjhado yesiMuslimu kwaphela ekusebenza kiyo umThetho lo begodu nekhambisana nazo zoke iindingo zawo umThetho lo, ezakuthathwa bona mitjhado enobuqiniso (section?2(5)).

5.	UKULINGANA

Abalingani emtjhadweni wesiMuslimu banegunya elipheleleko lokwenza iimvumelwano, ukuzijamela emacaleni, njll.

6.	IIMFUNEKO ZOBUQINISO BEMITJHADO YESIMUSLIMU

?	Bobabili abalingani kumele bavumelane.
?	Isikhulu esitjhadisako kumele siqinisekise bona ukuvumelana kube khona.
?	Abofakazi kumele babekhona nakutjhadwako.
?	Bobabili abalingani kumele kube sebayihlanganisile iminyaka eli-18.
?	Kumele kukhanjiswane neengaba 6 no 7 zomThetho (isigaba 5(1).

7.	UKWALELWA KOKUTJHADA GODU

Akunamlingani emtjhadweni wamaMuslimu onelungelo lokungena emtjhadweni omunye godu ngaPhasi komThetho wemiTjhado nofana omunye nomunye umthetho, ukube umtjhadwakhe usesekhona (isigaba?5(20)). Nanyana ngimuphi umtjhado okungenwe kiwo awuzukuyelwa (section?5(3)). Ihlanakela yalokhu nayo isebenza ngokwefanelo. Abalingani emtjhadweni wesiMuslimu, lapha imibandela yomThetho isebenza khona, nabo abakavunyelwa ukungena emtjhadweni wesikhuwa.

8.	UKUTLOLISWA KWEMITJHADO YESIMUSLIMU

8.1	Umtjhado Okungenwe Kiwo Ngaphambi Kokuthoma Kokusebenza KomThetho

Umtjhado onjalo kumele utloliswe esikhathini esiminyaka emibili ngemva kokuthoma kokusebenza komThetho nofana isikhathi eside njengombana kungavunyelwa (isigaba 6(1)(a)). Nanyana isigabesi singaphikiswa nje, ukuhluleka ukutlolisa umtjhado akuthinti ubuqiniso bomtjhado.

8.2	Imitjhado Eyenziwe Ngemva KokuThoma Ukusebenza KomThetho

Lapha abalingani bakhethe khona ukubotjhwa mThetho, umtjhado kumele utloliswe nakuphela umnyanya womtjhado nofana esikhathini eside esivunyelweko 6(1)(b)). Qala ikulumo engehla malungana nokuhluleka ukutlolisa umtjhado.

9.	UBUFAKAZI BOMTJHADO

Ukuya ngokwesigaba 6(3)(d), isikhulu esitjhadisako kumele sinikele abalingani isitifikeyiti sokutlolisa, esizakuba bufakazi bokuthoma bobukhona bomtjhado wesiMuslimu.

Isikhulu esitjhadisako singala ukutlolisa umtjhado, kanti ngakelinye ihlangothi, ikhotho ingathi nayamukela isibawo, iwutlolise umtjhado lowo (isigaba?6(5) no 6(6)).

Ukuhluleka ukutlolisa umtjhado wesiMuslimu akuthinti ubuqiniso bomtjhado (isigaba 6(10)).

10.	IMIPHUMELA YEPAHLA EMITJHADWENI YESIMUSLIMU

10.1 Umtjhado Okungenwe Kiwo Ngaphambi Kokuthoma Ukusebenza KomThetho

Umtjhado onjalo ngongahlanganyeli ipahla, ongafaki ihlelo lokubuthelela, ngaphandle kwanange abalingani batlolisa isivumelwano sangaphambi komtjhado e-ofisini yokutlolisa amafa esikhathini esiziinyanga ezili-12 ukusuka ngelanga lokuthoma lokusebenza komThetho (isigaba?8(1)(a)).

10.2	Umtjhado Okungenwe Kiwo Ngemva Kokuthoma Ukusebenza KomThetho

Imitjhado enjalo izakuba ngengahlanganyeli ipahla, ingafaki ihlelo lokubuthelela ipahla, ngaphandle kwanange abalingani batlolisa isivumelwano sangaphambi komtjhado esikhathini esiziinyanga ezintathu ukusuka ngelanga lokwenziwa kwawo (isigaba 8(1)(b)).

11.	ITJHUGULUKO LEHLELO LEPAHLA YOMTJHADO

Abalingani emtjhadweni wesiMuslimu, lapha kusebenza khona umThetho lo, bangahlanganyela ukwenza isibawo sokutjhugulula ihlelo labo lepahla yomtjhado (isigaba 8(3)). Itjhuguluko elinjalo alikabekelwa isikhathi.




12.	IIMFUNEKO MALUNGANA NOMUNYE UMTJHADO WESITHEMBU WESIMUSLIMU

Indoda esemtjhadweni wesiMuslimu, lapha kusebenza khona umThetho lo, efuna ukungena komunye godu umtjhado, kumele yenze isibawo ebawa ngaso iKhotho bonyana:

?	ivume umtjhado loyo; godu
?	ivume nesivumelwano esilawula ikusasa lehlelo lepahla yomtjhado lemitjhado (isigaba?8(6)).

Lapha ikhotho inikela khona isibawo, kumele ikhophi eqinisekisiweko yesivumelwano irikhodwe kumtlolisi wamafa (isigaba?8(9)).

13.	UKUTLOLISWA KWEMITJHADO ESITHEMBU

Akunasikhulu esitjhadisako okumele sitlolise umtjhado wesithembu ngaphandle kwanange sinikelwe ikhophi yomyalo wekhotho (isigaba?8(10)).

14.	UKUPHELISWA KWEMITJHADO YESIMUSLIMU

Isigaba?9 sihlinzeka malungana nokupheliswa kwemitjhado yesiMuslimu yikhotho ngokuvunyelwa mthetho wesi-Islamu (qala isiHlomelelo?C malungana nekambiso ekumele ilandelwe nakupheliswa umtjhado).

Lokha umlingani osemtjhadweni wesikhuwa nakathatha igadango lokutlhala ngokomThetho wokuTlhala, iKhotho ayizuwuphelisa umtjhado wesikhuwa loyo kufikela lapha ikhotho yaneliseka khona bonyana umtjhado wesiMuslimu sele uphelisiwe (isigaba 10).

15.	UKWAMUKELWA KWEMITJHADO ETJHILI YESIMUSLIMU

Yikhotho nofana isikhulu esitjhadisako kwaphela abangamukela umtjhado onjalo lokha nakunerarano hlangana nabalingani.




16.	UKUPHELISA IRARANO

Isigaba 13, 14 no 15 somThetho sihlinzeka malungana nekambiso okumele ilandelwe lokha nakunerarano mayelana nokupheliswa kwemitjhado (qala isiHlomelelo?D malungana netlhatlha lekambiso okumele lilandelwe).

UmThethomlingwa ohlongozwako ufundeka bunjesi:

?MTHETHO WEMITJHADO YESIMUSLIMU .. KA 20..

Ukwenza umhlinzeko malungana nokwamukelwa kwemitjhado yesiNtu; ukunqophisa iimfuneko malungana nomtjhado okhona wesiMuslimu; ukulawula ukutloliswa kwemitjhado yesiMuslimu; ukwamukela ijamo namandla wabalingani emitjhadweni yesiMuslimu; ukulawula ihlelo lepahla yomtjhado wemitjhado yesiMuslimu; ukulawula ukupheliswa kwemitjhado yesiMuslimu kanye nemiphumela yakhona; ukuhlinzeka malungana nokwenza imithetjhwana; kanye nokuhlinzeka iindaba eziphathelene nalokho.

Iinhlathululo Kanye Nerhumutjho LomThetho

1.	KilomThetho, ngaphandle kwanange okungaphakathi kutjho okuhlukileko
(i)	?ikhotho? itjho iKhotho ePhakemeko yeSewula Afrika, nofana ikhotho yomkhaya ehlonywe ngaphasi kwanofana ngimuphi umthetho, begodu kufaka ikhotho yokutlhalana ehlonywe ngaphasi kwesigaba?10 somThetho wokuTjhugululwa kokuPhathwa, 1929 (umThetho?9 ka 1929), begodu ohlelwe njengombana ubekiwe esigabeni 15;
(ii)	?isabelo somhlolokazi esitshwilisiweko? sitjho isabelo somhlolokazi nofana ingcenye yaso esibhadelwa ngesikhathi esizako okuvunyelenwe ngaso, kodwana esiphelelwa sikhathi bekufuneke bona sibhadalwe lokha nakuphela umtjhado ngokutlhalana nofana ngokufa;
(iii)	?irarano? itjho irarano nofana izwabatjho yerarano ephathelene nokurhunyutjhwa nofana ukwenziwa kwanofana ngimuphi umbandela womThetho lo nofana omunye nomunye umthetho osebenzako;
(iv)	?UmThetho wokuTlhala? utjho umThetho wokuTlhala, 1979 (umThetho 70 ka 1979);
(v)	?ilobolo lomhlolokazi? (mahr) litjho imali, ipahla nofana enye nenye into enenani, sekubalwa neenzuzo okumele zibhadalwe yindoda emfazini njengomphumela wesibopho saphambilini somtjhado ngokwawo kobanyana kuzokwakhiwa umuzi bekubekwe nesisekelo sokuzwana nokuphilisana;
(vi)	?umtjhado wesikhuwa okhona? utjho umtjhado okhona owenziwe ngokomthetho wesi-Islamu godu notloliswe bewenziwa ngokomThetho wemiTjhado ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho;
(vii)	?ukuphumelelisa umtjhado? njengombana kutjhiwo kusigaba?6(9) kutjho ukwenza indlela yomnyanya womtjhado (nikah);
(viii)	?Umkhulumeli womNdeni? kutjhiwo nanyana ngimuphi umKhulumeli womNdeni okhethwe ngaphasi kwesigaba?2(1) somThetho ka 1987 wokuLamula kezinye zeeNdaba zokuTlhalana, (umThetho?24 ka 1987);
(ix)	?iFaskh? kutjhiwo umlayo wokuphelisa umtjhado okhutjhwa yikhotho, lokha indoda nofana umfazi nabenza isibawo phezu kwanofana ngisiphi isizathu nofana isisekelo esivunyelwe mthetho wesi-Islamu, kufaka, lokha nakumfazi, sinye nofana ngaphezulu kweenzathu ezilandelako, okutjho lapha 
(a)	indoda nayilahlekileko, nofana ingaziwa bona ikuphi, isikhathi eside (Mafq?d alKhabar);
(b)	indoda nayihluleka ukondla umkayo (?Adam al-Inf?q?);
(c)	indoda nayigwetjwe ukudosa ejele isikhathi seminyaka emithathu nofana ngaphezulu, nakube umfazi unelungelo lokwenza isibawo somyalo wokuphelisa umtjhado esikhathini esimnyaka ukusuka ngelanga lokugwetjwa;
(d)	indoda igula ngokwengqondo, nofana isebujamweni bokutsirimezeka okuragela phambili njengombana kutjho isigaba?5 somThetho wokuTlhala, okumhlinzeko ozakusebenza namatjhuguluko adingwa bujamo (Jun?n);
(e)	indoda inobulwelwe bokubhalelwa emabhayini nofana ubulwelwe obudlangileko obenza bonyana ukuhlalisana kungasabekezeleleki (?Ayb?);
(f)	indoda ephatha umfazi wayo ngesihluku nganofana ngiyiphi indlela, okwenza ukuhlalisana kungasabekezeleleki (Dharar);
(g)	indoda ehluleke, ngaphandle kweenzathu ezizwakalako, ukwenza iimbopho zayo zomtjhado isikhathi esingabekezelelekiko (Dharar);
(h)	indoda imlingani emtjhadweni wesiMuslimu ongaphezu kowodwa, begodu iyahluleka ukuphatha umfazi wayo kuhle ukuya ngokwemiyalo ye Qur?an ne Sunnah (Dharar);
(i)	indoda ilimaza umfazi wayo, njengombana kwamukelwa mthetho wesi-Islamu (Dharar); nofana
(j)	ukungadosisani phakathi kwabalingani kunyaze iinjamiso zomtjhado, kufaka namagugu asisekelo wethando omunye komunye, ukuzwelana, ukuzwana kanye nokuzwisisa, ngomphumela wokobana ukupheliswa komtjhado kuba sisombululo ebujamwenobo (Shiq?q);
(x)	??I-Iddah?? itjho isikhathi sokulinda esibekiweko, esivela ekuphelisweni komtjhado yi-Tal?q, Faskh nofana ukuhlongakalelwa yindoda okusikhathi umfazi obhujelweko angakavunyelwa ukutjhada ngaso. I- ?Iddah? yomfazi otlhaliweko 
(a)	osasibonako isikhathi ( osayako esikhathini ) kuba mizombe emithathu yokuba sesikhathinokho;
(b)	ongasasiboniko isikhathi nganofana ngimaphi amabanga, kuba ziinyanga ezintathu;
(c)	osidisi/osebanwtini, kukhamba kufikela kuba sikhathi sokubeletha. I-?Iddah yomhlolokazi ?
(a)	nakube akasisidisi, imalanga ali-130;
(b) nakube usidisi, ifikelela esikhathini sokubeletha kwakhe.
.
(xi)	?I- Tal?q engatjhugulukiko? (Tal?q B?-in) kutjhiwo -
(a)	ku-Tal?q yokuthoma neyesibili etjhugulukako etjhiwo yindoda eba ngengatjhugulukiko ekupheleni kwe- ?Iddah?;
(b)	ku-Tal?q emenyezelwa bona ayitjhuguluki ngesikhathi sokumenyezelwa kwayo, kunye
(c)	nekumenyezelweni kwe- Tal?q yesithathu;
(xii)	??I-Khula?? itjho ukupheliswa kwefindo lomtjhado nakumfazi ngokwesivumelwano sokudluliselwa kwepahla nofana okhunye okuvunyiweko phakathi kwabalingani ukuya ngokomthetho wesi-Islamu;
(xiii)	?umThetho wemiTjhado? utjho umThetho wemiTjhado ka 1961, (umThetho 25 ka 1961);
(xiv)	?isikhulu esitjhadisako? kutjhiwo nanyana ngimuphi umuntu omuMuslimu onelwazi lomthetho wesi-Islamu okhethelwe ukutjhadisa ngemibandela yomThetho lo nguNgqongqotjhe nofana isikhulu esisebenza ngaphasi kwegunya elitloliweko lakaNgqongqotjhe;
(xv)	?uNgqongqotjhe? kutjhiwo uNgqongqotjhe weeNdaba zangeKhaya;
(xvi)	?umuMuslimu? kutjhiwo umuntu okholelwa ebunyeni baka-Allah nokholelwa esiThunyweni esiCwengileko u-Muhammad njengomphorofidi wokugcina nonekolo kiyo yoke imithetho yesi-Islamu;
(xvii)	?umTjhado wesiMuslimu? kutjhiwo umtjhado phakathi kwendoda nomfazi owenziwe ngokomthetho wesi-Islamu kwaphela;
(xviii)	?qintelweko? kutjhiwo okuqintelwe ngomthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigaba?18;
(xix)	?ilobolo elirhabekileko? kutjhiwo ilobolo nofana ingcenye yalo elikhutjhwa lokha nakwenziwa umtjhado nofana msinyazana ngemva kwalapho lokha umfazi nafune njalo;
(xx)	?I- Tal?q etjhugulukako? kutjhiwo I-Tal?q Raj?l engaphelisi umtjhado ngaphambi kokuphelela kwe-?Iddah?, neyenza bonyana abalingani babuyisane ngaphambi kokuphela kwe- ?Iddah? kwaphela;
(xxi)	??I-Tafw?d al- Tal?q?? kutjhiwo indoda nayinikela ilungelo layo le- Tal?q emfazini nofana kunanyana kungaba ngimuphi omunye umuntu, kungaba sesikhathini sokuphela komtjhado nofana lokha umtjhado nawusesekhona, kobanyana umfazi nofana umuntu okhethiweko loyo aphelise umtjhado ngokumemezela i-Tal?q, ngokulandela imibandela yegunya anikelwe lonelo kwaphela;
(xxii)	?? I-Tal?q?? kutjhiwo ukupheliswa komtjhado wesiMuslimu, ngesikhathi nofana ngemva kwesikhathi, yindoda, nofana umkayo nofana umjameli, ogunyazwe ngokufanelekileko ngiyo nofana mfazi bona kwenzeke njalo ngokusebenzisa igama elithi ?Tal?q? nofana elifana nalo namkha elisuselwa kilo kinofana ngiliphi ilimi, bese kufaka zoke iimfuneko ze-Tal?q ezikhambisana ne-Tafw?d al- Tal?q; kanti-ke
(xxiii)	??umThetho lo?? utjho nemithetjhwana.

Ukusetjenziswa KomThetho Lo

2.	(1)	Imibandela yomThetho lo izakusebenza emitjhadweni yesiMuslimu eyenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo lapha abalingani bakhethe ngendlela etjhwiweko ukuzibophelela emibandeleni yomThetho lo.

(2)	Imibandela yomThetho lo izakusebenza emtjhadweni wesiMuslimu owenziwe ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo. Kwaphela nange abalingani bazakuba nelungelo esikhathini esiziinyanga ezi-12?nofana ngaphezulu ngendlela kungaquntwa ngakhona, bobabili bakhethe ngendlela equntiweko ukungabotjhwa mibandela yomThetho lo, lapha imibandela yomThetho lo izakusetjenziswa emtjhadweni onjalo.

(3)	Umthetho osebenza emtjhadweni wesiMuslimu lapha abalingani bakhethe khona ukungabotjhwa mibandela yomTheho lo, uzakuba mthetho njengombana kwakunjalo ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo.

(4)	Imibandela YomThetho Lo 

(a)	isebenza emtjhadweni okhona njengombana abalingani bakhona bakhethe ngendlela equntiweko ukwenza bona imibandela yomThetho lo, isetjenziswe, kungafakwa iingaba?5, 6, 7 no 10: Kwaphela nange amalungelo wepahla avela emtjhadweni wokuhlanganyela ipahla nofana umtjhado ukuya ngehlelo lokubuthelela, nofana ngokwesivumelwano sangaphambi komtjhado, azakuhlala angakathinteki;
(b)	ayisebenzi emtjhadweni wesikhuwa owenziwe ngaphasi komThetho wemiTjhado ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, begodu
(c)	ayisebenzi emtjhadweni wesintu otloliswe ngaphasi komThetho ka 1998 wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu, (umThetho?120 ka 1998).

(5)	Umtjhado wesiMuslimu lapha kusebenza khona umThetho lo begodu lapha zoke iimfuneko zomThetho lo zizalisiwe, uzakwamukelwa njengomtjhado osemthethweni.

Ijamo Namandla Alinganako Wabalingani

3.	Umfazi nendoda emtjhadweni wesiMuslimu bayalingana ngokwesithunzi somuntu begodu bobabili, ngokwesisekelo sokulingana, banejamo elizeleko, amandla nokuzijamela ngokweemali, kufaka hlangana amandla wobunikazi nokuzuza ipahla nokuyilahla, ukwenza iimvumelwano kanye nokuzijamela ngokomthetho.




Imibango

4.	(1)	Nanyana ngimuphi umbango ovuka emtjhadweni wesiMuslimu owenziwako kodwana wapheliswa ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, kuzakusetjenzwa ngawo ngokwemibandela yomThetho lo: Kwaphela nange abalingani bangathi ngesivumelwano ngendlela equntelweko bakhethe bonyana umbango wabo usetjenzwe ngaphandle kwemibandela yomThetho lo.

(2)	(a)	Lokha umbango nawuvuka phakathi kwendoda ethethe isithembu nomunye nofana nabanye babafazi bayo, okumbango osezandleni zekhotho enegunya lokugweba umbango loyo, begodu kungaqalwa bona umbango loyo uphathelene nomtjhado olawulwa mibandela yomThetho lo nofana njani, boke abalingani abathethwe yindoda leyo kumele banikelwe isaziso sombango lowo.
(b)	Nakwenziwa umyalo okhambelana nemibandela yendima (a), ikhotho kumele iyelele amalungelo wabo boke abalingani abathintekileko.

Iimfuneko Zokuba Semthethweni Kwemitjhado YesiMuslimu

5.	(1)	Ukuthi umtjhado wesiMuslimu owenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo ube ngosebenzako ?

(a)	abalingani kumele bobabili bavume bona bayatjhadana;

(b)	umtjhadisi kumele aqinisekise kumjameli nakube ukhona bonyana abazokuba balingani bavumelene ngalokho;

(c)	abofakazi kumele babe khona njengombana kusitjho umthetho wesi-Islamu nakutjhadwako;

(d)	abazokuba balingani bamele kube sebayihlanganisile iminyaka eli-18; begodu

(e)	kumele bakhambisane nemibandela yesigabesi nesigaba?6 no 7.

(2)	Akunamlingani emtjhadweni wesiMuslimu lapha umThetho lo usebenza khona ongangena emtjhadweni ngaphasi komThetho wemiTjhado nofana ngaphasi kwananyana ngimuphi omunye umthetho ukube kanti usatjhade umtjhado wesiMuslimu.
(3) Nakube umtjhado wenziwe ngokwephula imibandela yesigatjana?(2), umtjhado onjalo uzakuthathwa njengongekho.

(4)	Nakube omunye wabalinganabo akasimondarha, bobabili ababelethi bakhe nofana nakube akanababelethi, umtlhogomelakhe kumele anikele imvumo yomtjhado.

(5)	Nakube imvumo yombelethi nofana yomtlhogomeli njengombana kutjhwiwe esigatjaneni?(4) ayitholakali, imibandela yesigaba?25 somThetho wemiTjhado izakusebenza.

(6)	Ngaphandle kweemfuneko zesigatjana?(1)(d), uNgqongqotjhe nofana nanyana ngimuphi omunye umuntu omuMuslimu nofana ihlangano yamaMuslimu egunyazwe nguye ngokutloliweko, anganikela imvumo etloliweko omunye nomunye umuntu ongaphasi kweminyaka efunekako kobana angene emtjhadweni wesiMuslimu nakube uNgqongqotjhe nofana umuntu loyo nofana ihlangano uthatha umtjhado lowo bona uyafuneka begodu ububhadekelo kilabo abafuna ukutjhada.

(7)	Imvumo enikelwe ngokwesigatjana?(6) ayizokutjhaphulula abalingani bomtjhado ohlongozwako esibophweni sokukhambisana nanofana ngiziphi iimfuneko eziquntelwe mthetho.

(8)	Nakube umuntu ongaphasi kweminyaka equntelweko ungene emtjhadweni wesiMuslimu ngaphandle kwemvumo etloliweko kaNgqongqotjhe nofana yehlangano egunyazwe nguye, uNgqongqotjhe nofana ihlangano enjalo nakube ithatha bonyana umtjhado udingekile begodu ubhadekela abalingani, begodu nakube umtjhado bewukhamba ngokomThetho lo ngeendlela zoke, angamemezela ngokutloliweko bonyana umtjhado loyo umtjhado osebenzako wesiMuslimu ngazo zoke iindlela.

(9)	Ngokukhambisana nemibandela yesigatjana (6) no (7), isigatjana?24A somThetho kaMarhistrada sisebenza emtjhadweni wesiMuslimu womuntu ongasimondarha ongene kiwo ngaphandle kwemvumo yombelethi, umondli, ukhomitjhinara wezehlalakuhle yabantwana nofana umgwebi.

(10)	Ukwalelwa komtjhado wesiMuslimu phakathi kwabantu ngebanga lobuhlobo babo beengazi nofana lokuzwana, nofana ngananyana ngisiphi nje esinye isizathu, kuquntwa mthetho wesi-Islamu.


Ukutloliswa Kwemitjhado YesiMuslimu

6.	(1)	Umtjhado WesiMuslimu ?

(a)	owenziwe ngaphambi kokuthoma komThetho lo, ngaphandle kwanange abalingani bakhethe ukungabotjhwa mibandela yomThetho lo njengombana kucatjangwa kusigaba?2(2), kumele utloliswe ngendlela efaneleko esikhathini seminyaka emibili ngemva kokuthoma ukusebenza lokho nofana esikhathini eside njengombana uNgqongqotjhe angaqunta ngeenkhathi zoke ngesaziso kuGazethe; nofana

(b)	owenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, lapha abalingani bakhethe khona ukubotjhwa mibandela yomThetho lo njengombana kutjhiwo kusigaba?2(1), kumele utloliswe njengoba bekuquntiwe nakwenziwako nofana esikhathini esingaphezu kwalokho njengombana uNgqongqotjhe angaqunta ngeenkhathi ezithileko ngesaziso kuGazethe.

(2)	Akunamtjhadisi ozakutlolisa nofana ngimuphi umtjhado ngaphandle kwanange 

(a)	omunye nomunye wabalingani okukhulunywa ngabo aveze kumtjhadisi ipasa lakhe elikhutjhwe ngaphasi kwemibandela yomThetho wokuZazisa, 1986 (umThetho No. 71 ka 1986); nofana

(b)	nakungekho umtlolo wokuzazisa, abalingani okukhulunywa ngabo abanikele umtjhadisi isitatimende esifungelweko; nofana

(c)	omunye wabalinganabo akhuphe umtlolwakhe wokuzazisa otjhwiwe endimeni (a) anikele umtjhadisi neminye imininingwana nayo ayinikele umtjhadisi nesitatimende esifungelweko njengombana kusitjho indima?(b).

(3)	Umtjhadisi Kumele 

(a)	azise abalingani bonyana banelungelo lokwenza isivumelwano abasithandako esilawula ukuphathwa kwepahlabo yomtjhado, nofana benze isivumelwano esijayelekileko bebalethe iimbonelo zeemvumelwanezo njengombana kuquntiwe, kobanyana abalinganabo bathathe iinqunto ezifaneleko;

(b)	aqinisekise bonyana abalingani bazwisisa ikambiso yokutlolisa;

(c)	nakube wanelisekile bonyana abalingani benza umtjhado wesiMuslimu owamukelekako, atlolise umazisi wabalingani, ilanga lomtjhado, ilobolo okuvunyelenwe ngalo, nanyana likhutjhwa khonokho nofana litshwiliswa loke nofana ingcenye yalo, neminye imininingwana equntelweko, begodu atlolise umtjhado ukuya ngokomThetho lo nemithetjhwana njengombana kuquntelwe;

(d)	anikele abalingani isitifikeyiti sokutloliswa, esinemininingwana equntelweko; begodu

(e)	ngemva kwalokho adlulisele amarikhodo afaneleko kumjameli wesifunda nofana wesiphande abakhethwe ngaleyondlela ngaphasi kwesigaba ?21(1) somThetho ka 1986 wokuzAzisa,

(4)	Umtjhado wesiMuslimu uzakwenziwa ukuya ngendlela equntelwe kumthetho wesi-Islamu, kufaka ne- zawwajtuka ne-ankahtuka (?Ngiyakutjhada (uku) ??).

(5)	Nakube umtjhadisi akakaneliseki bonyana abalingani bangene emtjhadweni wesiMuslimu owamukelekako, kumele abalele ukutlolisa umtjhado.

(6)	Ikhotho ingathi bona ifunyane isibawo esihlanganyelweko sabalingani esenziwe ekhothwapho, iyale bona 

(a)	kutloliswe umtjhado wesiMuslimu; nofana

(b)	kusulwe nofana kulungiswe nofana ngikuphi ukutloliswa komtjhado wesiMuslimu okwenziwe mtjhadisi.

(7)	Isitifikeyiti sokutlolisa umtjhado wesiMuslimu esikhutjhwe ngaphasi kwesigabesi nofana nanyana ngimuphi omunye umthetho ovumela ukutloliswa kwemitjhado yesiMuslimu kwakha ubufakazi bokuthoma bokuba khona komtjhado wesiMuslimu begodu nemininingwana emumethwe esitifikeyitini.

(8)	Nanyana ngimuphi umtjhadisi othi asazi atlolise umtjhado ophikisana nemibandela yomThetho lo, uzakuba necala lokwephula umthetho bese kuthi nakagwetjwako aqalane nehlawulo engeqi i- R5?000.

(9)	(a)	Nanyana ngimuphi umuntu ophumelelisa umtjhado wesiMuslimu, kungakhathaleki bona umuntu onjalo umtjhadisi, kumele azise abazokuba balingani bonyana bangakhetha bonyana babotjhwa nofana ababotjhwa mibandela yomThetho lo.

(b)	Nakube abalingani bakhetha ukubotjhwa mibandela yomThetho lo njengombana kusitjhiwo esigabeni 2(1), umuntu ophumelelisa umtjhado otjhwiwe endimeni (a) kumele anqophise abalinganabo kumtjhadisi oyena ozakutlolisa umtjhadwabo wesiMuslimu olungiselelweko.

(c)	Umuntu ophumelelisa umtjhado otjhwiwe endimeni (a) obhalelwa kukhambisana nemibandela yendima (b), unecala lokuphula umthetho begodu nakagwetjwako uzakuqalana nehlawulo engeqi i- R5?000.


Ubufakazi Beminyaka Yobudala Yabafuna Ukutjhada

7.	Nakube abalingani bavela ngaphambi komtjhadisi bayokubopha umtjhado wesiMuslimu bese umtjhadisi loyo asole bonyana omunye wabo useminyakeni emvimbela bonyana angene emtjhadweni wesiMuslimu ngokusemthethweni ngaphandle kokufumana imvumo yomunye umuntu, umtjhadisi angala ukutlolisa umtjhado phakathi kwabo ngaphandle kwanange anikelwa imvumo enjalo ngokutloliweko, nofana ngobufakazi obanelisako obukhombisa bonyana umlingani loyo unelungelo lokungena emtjhadweni ngaphandle kwemvumo.

Ubujamo Bepahla Emitjhadweni YesiMuslimu Kanye Namandla Wabalingani Wokwenza Isivumelwano

8.	(1)	Umtjhado wesiMuslimu okungenwe kiwo ngaphambi nofana ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, uzakuthathwa bonyana mtjhado ongahlanganyeli ipahla ngokungafaki ihlelo lokubuthelela, ngaphandle kwanange ihlelo elilawula ipahla yomtjhado lilawulwa ngokuzwana phakathi kwabalingani, ngesivumelwano sangaphambi komtjhado esizakutloliswa kumTlolisi wamaFa ?

(a)	nakumtjhado okungenwe kiwo ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, begodu nakube ngesikhathi sokwenziwa kwawo bekunesivumelwano esitloliweko sokuphathwa kwepahla yomtjhado ophakathi kwabalingani, esikhathini esiziinyanga ezilitjhumi nambili ukusukela ngelanga lokuthoma lokusebenza komThetho lo, begodu

(b)	nakumtjhado okungenwe kiwo ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, esikhathini seenyanga ezintathu ukusuka ngelanga lokuthoma ukusebenza kwesivumelwano nofana esikhathini esiluliweko njengombana ikhotho inganikela imvumo enjalo ngesibawo.

(2)	Ngaphandle kobanyana kube nomunye umbandela ophikisako omumethwe nanyana kungaba ngimuphi omunye umthetho, isivumelwano sangaphambi komtjhado esitjhwiwe kusigatjana?(1) akudingi bonyana siqiniswe namkha sifakazelwe mumuntu womthetho.

(3)	Abalingani emtjhadweni wesiMuslimu owenziwe ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, bangahlanganyela ekwenzeni isibawo ekhotho sokutjhugulula ihlelo labo lepahla yomtjhado, elisebenza emtjhadwenabo nofana emitjhadwenabo begodu ikhotho ingabavumela ukwenza njalo nakube yanelisekile bona 

(a) kuneenzathu ezizwakalako zetjhuguluko elihlongozwako
(b) isaziso esitloliweko nesanelisako setjhuguluko elihlongozwako sinikelwe boke abakolodwa balingani imali engaphezu kwama-R500 nofana inani elinjalo elingaquntwa nguNgqongqotjhe wezoBulungiswa ngesaziso kuGazethe; begodu

(c)	akunamuntu omunye ozakonakaliswa litjhuguluko elihlongozwako,

iyale bona ihlelo lepahla yomtjhado elisetjenziswa emtjhadweni loyo nofana emitjhadweni enjalo angeze lisasebenza bese igunyaza abalingani bomtjhado nofana bemitjhado leyo bona benze isivumelwano esitloliweko lapha ikusasa lehlelo lepahla yomtjhado wabo nofana yabo lizakulawulwa ngemibandela equntelwe yikhotho.

(4)	Nakuyindoda emlingani emtjhadweni ongaphezu kowodwa wesiMuslimu, boke abantu abanekareko eyaneleko endabeni leyo, khulukhulu umlingani nofana abalingani bendoda abakhona, kumele bahlanganiswe ekambisweni leyo.

(5)	Nakube indoda imlingani emtjhadweni wesikhuwa okhona, godu nemtjhadweni wesiMuslimu, boke abalingani bayo abakhona kumele bahlanganiswe eenkambisweni ezikhambisana nalokho.

(6)	Indoda esemtjhadweni wesiMuslimu, lapha umThetho lo usebenza khona, efuna ukungena komunye umtjhado wesiMuslimu nomunye umfazi ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, kumele yenze isibawo ekhotho ibawe imvumo ngokwesigatjana (7), bese ivume isivumelwano esitloliweko esizokulawula ihlelo lakusasa lepahla yemitjhadwakhe.

(7)	Lokha nayitjheja isibawo ngokwesigatjana?(6), ikhotho 

(a)	kumele inikele imvumo nakube yanelisekile bonyana indoda ikghona ukuphatha ngokulingana abalingani bayo njengombana kuquntelwe yi- Qur?an eCwengileko;

(b)	nakumtjhado okhona ohlanganyela ipahla nofana onehlelo lokubuthelela nofana esinye nje isivumelwano, inga 

(i)	phelisa ihlelo lepahla yomtjhado elisebenza emtjhadweni lowo; godu

(ii)	layela bona kuhlukaniswe msinyana ilifa elihlanganyelwekwelo ngokulinganako, nofana ngeendlela ezinye ezingavunywa yikhotho,

(iii)	layela bona kuhlukaniswe msinyana ukubuthelelwa okutjhiwoko ukuya ngemibandela yesahluko 1 somThetho ka 1984 wePahla yomTjhado, (umThetho?88 ka 1984), nofana ngeendlela ezinye ezingavunywa yikhotho;
(c)	yenze umyalo onjalo malungana nelifa elizakuba khona labalinganabo njengombana kuvunyelwene ngokuzwana, nofana, ukufelelisa nofana ngisiphi isivumelwano, umtjhado uzakuthathwa bonyana awuhlanganyeli ipahla, ngaphandle kwanange ikhotho ngeenzathu ezikatelelako iqunte ngenye indlela.

(8)	Boke abantu abanekareko eyaneleko endabeni le, khulukhulu abalingani abakhona bowenza isibawo kanye nabasazokuba balingani, kumele bahlanganyele eenkambisweni ezenziwe ngokwesigatjana?(6).

(9)	Nakube ikhotho inikela isibawo esitjhiwo esigatjaneni?(3) no (6), umtlolisis nofana umabhalana wekhotho, kumele anikele umlingani ngamunye umyalo wekhotho, sekubalwa nekhophi eqinisekisiweko yesivumelwano esinjalo beyenze bona umyalo lowo nekhophi eqinisekisiweko yesivumelwaneso ithunyelwe komunye nomunye umtlolisi wamafa wendawo lapha kunekhotho leyo khona kobanyana izokusetjenziselwa ukutloliswa.

(10)	Akunamtjhadisi ozakutlolisa umtjhado wesiMuslimu wesibili nofana olandela lowo, ngaphandle kwanange indoda inikela umtjhadisi umyalo wekhotho onikela imvumo efunekako ngokwesigatjana?(7).

(11)	Indoda engena emtjhadweni omunye wesiMuslimu, ukube kanti seyithethe, ngaphandle kwemvumo yekhotho, ngokuphikisana nesigatjana?(6) izakuba necala beyiqalane nehlawulo engeqi ama-R20?000.

(12)	Nanyana ngimuphi umuntu oqabela omunye ngabomu ekusebenziseni nofana ngiliphi ilungelo anikelwe lona ngaphasi komThetho lo, uzakuba necala abe aqalane nehlawulo nofana ukubotjhwa isikhathi esingeqi umnyaka.

Ukupheliswa Kwemitjhado YesiMuslimu

9.	(1)	Imibandela yesigaba 2 yomThetho wokuTlhala izakusetjenziswa, ngamatjhuguluko afunekako ebujamwenobo, malungana negunya lekhotho ngalomThetho.

(2)	Ngaphandle kwemibandela yesigaba 3 (a) somThetho wokuTlhala nofana okhunye okuphikisako okumumethwe ngananyana ngimuphi umthetho nofana umthetho ovamileko, umtjhado wesiMuslimu ungapheliswa yikhotho nganofana ngiziphi iinzathu ezivunyelwa mthetho wesi-Islamu. Imibandela yesigabesi nayo izakusetjenziswa namatjhuguluko afunwa bujamo bezinto, emtjhadweni wesikhuwa okhona njengombana iinqhema zizabe ziqunte ukukhetha ukwenza bona imibandela yomThetho lo isebenze epahleni yomtjhadwazo.

(3)	Nakuyi-Tal?q lokhu okulandelako kuzakusebenza:

(a)	Indoda izakukateleleka ukubanga bona i-Tal?q engatjhugulukiko itloliswe msinyana kodwana nanyana ngayiphi indlela, kungabi ngemva kwamalanga ama- 30? ngemva kwesaziswesi, kumtjhadisi ema-ofisini kamarhistrada eduze nalapha kuhlala umkayo, phambi komkayo nofana umjamelakhe osemthethweni kanye nabofakazi ababili.

(b)	Nakube ubukhona bomfazi nofana abofakazi bakhe ngeenzathu ezithize abukaphephi, umtjhadisi uzakutlolisa i-Tal?q engatjhugulukiko kwaphela nakube indoda leyo yanelisa umtjhadisi bonyana isaziso esifaneleko sanikelwa umfazi loyo ngendlela equntelweko yitjherifi nofana msebenzi ojamele itjherifi.

(c)	Imibandela yendima (a) no (b) izakusetjenziswa, namatjhuguluko afunwa bujamo, lapha indoda inikele khona umkayo ilungelo lokumemezela i-Tal?q, begodu umkayo umemezele i-Tal?q engatjhugulukiko (Tafw?d al- Tal?q).

(d)	Nanyana ngiyiphi indoda ethi yazi kodwana yehluleke ngabomu ukutlolisa i-Tal?q engatjhugulukiko ngokwesigatjana izakuba necala ibe iqalane nehlawulo engeqi i-R5?000.

(e)	Nakube umlingani uphikisa ukusebenza kwe-Tal?q engatjhugulukiko, ukuya ngomThetho wesi-Islamu, umtjhadisi akazukutlolisa lokho kufikela lapha kurarululwa khona umbango ngomlamulisi ngokwesigaba?14 nofana ngekhotho nofana ngolandelelako kobana kube nentatha etloliweko phakathi kwabalingani.

(f)	Umlingani uzakuthi emalangeni ali-14 ukusuka ngelanga lokutloliswa kwe-Tal?q engatjhugulukiko, athathe amagadango womthetho ekhotho efaneleko malungana nomyalo oqinisa ukupheliswa komtjhado ngendlela ye- Tal?q. Igadango elithethwekwelo lizakukhambisana neenkambiso eziquntelwe ngeenkhathi zoke mithetho esebenzako yekhotho. Ikhophi yesitifikeyiti sokutloliswa kwe-Tal?q engatjhugulukiko izakunanyathiselwa kumasamanisi asungula igadangwelo. Lokhu akuvimbeli umlingani bona angafuni isizo lesikhatjhana elilandelako 

(i) isibawo sesalelo namkha ilungelo lesikhatjhana lokwelusa umntwana ongakabi mondarha wemtjhadweni loyo, namkha ilungelo lokubona umntwana loyo namkha namkha sokubhadala imali yesondlo ngesikhathi icala lisaragwa.

(ii)	isibawo seminikelo yeendleko zegadango elinjalo nofana ukusungula igadango elinjalo, nofana ukwenza isibawo esinjalo njengomuntu onelungelo lokummangalela omunye, nofana malungana nemisebenzi ejanyiselelweko yekambiso, nofana umlayo okhutjhwa ziimphathimandla, egadangweni elinjalo nofana wesibawo esinjalo; nofana

(iii)	isibawo sesondlo ngesikhathi se-Iddah.

(g)	I-Tal?q engatjhugulukiko ithatha umphumela onjalo ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, ayizokufuneka kobana itloliswe ngokwemibandela yomThetho lo.

(4)	Ikhotho kumele inikele umyalo wokutlhala ngokwe-Faskh phezu kwanofana ngisiphi isizathu esithathwa bona sifanele malungana nokupheliswa kwemitjhado engaphasi komthetho wesi-Islamu, sekubalwa neenzathu ezitjhwiwe ehlathululweni ye-Faskh esigabeni?1. Umfazi uzakuthatha igadango malungana nomyalo wokutlhala ngendlela ye-Faskh ekhotho efaneleko, bese ikambiso esebenza lapho izakuba yikambiso equntelwe ngeenkhathi ezithileko mithetho yekhotho, sekubalwa nokusizakala okufaneleko, icala nalisaragwako, okutjhiwe kusigatjana (3)(f). Ukunikelwa kwe-Faskh yikhotho, kufaka ne-Faskh enikelwe lokha indoda nayenza isibawo, izakuba namandla wokuphelisa umtjhado.

(5)	Abalingani abenze i-Khula?ngokwabo nangokuhlanganyela bazakuvela phambi komtjhadisi bese benze bona khonokho kutloliswe phambi kwabofakazi abafaneleko ababili. Umtjhadisi uzakutlolisa i-Khula? njenge-Tal?q engatjhugulukiko, lapha imibandela yesigatjana (3)(f) izakusebenza khona namatjhuguluko anjalo njengombana kungafunwa bujamo bezinto.

(6)	UmThetho ka 1987 wokuLamula keZinye iiNdaba zokuTlhalana (umThetho 24 ka 1987) neengaba?6(1)no (2) zomThetho wokuTlhala ophathelene nokutlhogomela ihlalakuhle yomntwana ongasimondarha emtjhadweni lowo, usetjenziswa ekupheliseni umtjhado wesiMuslimu ngaphasi komThetho lo.

(7)	Ikhotho enikela nofana eqinisa umyalo wokuphelisa umtjhado wesiMuslimu 

(a)	inamandla atjhwiwe eengabeni?7(1), 7(7) no 7(8) zomThetho wokuTlhalana?24(1) womThetho ka 1984 wePahla yomTjhado (umThetho?88 ka 1984);

(b)	kumele, nakube ibona kufanele, ngaphandle kwanofana ngisiphi isivumelwano phakathi kwabalingani abazokutjhada malungana nokuhlukaniswa kwepahlabo, iyale bonyana ipahla leyo ihlukaniselwe abalinganabo ngokulinganako, lapha 

(i)	ihlangano isize khona nofana inikele umsebenzi, ekwenzeni nofana ekuphetheni umgidingo womndeni nofana imigidingo ngesikhathi umtjhado usesekhona; nofana

(ii)	abalingani bafake isandla lokha umtjhadwabo nawusesekhona ekondleni nofana ekwandiseni ilifa lomunye komunye, nofana omunye wabo, kufikela lapha kungasakghoneki khona ukuhlukanisa khona bona leli lilifa lamuphi umlingani.

(c)	kumele, nakuyindoda emlingani emtjhadweni wesiMuslimu ongaphezu kowodwa, kutjhejwe woke amaphuzu, ekubalwa hlangana nawo nokulandelana kwemitjhado, zoke iimvumelwano, iimbopho nofana umyalo okwenziwe ngokwesigaba?8(3)no (7).

(d)	ingayala bonyana nanyana ngubani emqondweni wekhotho onekareko eyaneleko endabeni le naye abalwe ekambisweni yayo ;

(e)	ingenza umyalo malungana nelungelo lobunikazi nofana ukuba mumondli nofana ithuba lokubona umntwana ongasimondarha womtjhado ngokuqalisisa imibandela yesigaba 11;

(f)	kumele kuthi nayenza umyalo wokukhutjhwa kwesondlo, sekubalwa nesondlo esidlulileko, itjheje woke amaphuzu afaneleko; godu

(g)	yenze umyalo malungana nesipho sokubuyisana (mut?ah alTal?q) emibandeleni ehlathululiweko evunyelwa mthetho wesiMuslimu.

(8)	Lokha nakupheliswa umtjhado ngokufa, umlingani oseleko uzakuba nelungelo lokufaka isibizo elifeni lakamufi malungana nelobolo elingakakhutjhwa namkha elingakaqedwa, nofana nakungasinjalo kube malungana nanofana yini ephathekako eyamukelwa mthetho wesi-Islamu.

Iminyaka Yobumondarha

10.	Ngokomthetho lo, iminyaka yobumondarha bomuntu iquntwa ngokomThetho ka-1972 wemiNyaka yobuMondarha, (umThetho 57 ka 1972).

Ilungelo Lobunikazi Kanye Nokubona Umntwana Ongasimondarha

11.	(1)	Nakwenziwa umyalo malungana nelungelo lobunikazi bomntwana, nofana ukubona umntwana angasimondarha, nofana ukwenza iqunto ngokutlhogonyelwa, ikhotho, ngokuhlonipha umthetho wesi-Islamu kanye nombiko weemphakamiso zomJameli womNdeni, izakutjheja ihlalakuhle nekareko engcono yomntwana.

(2)	Ngokukhambisana nesigatjana?(1), umbelethi onganalungelo lobunikazi uzakuba nelungelo lokubona umntwana.

(3)	Nakube bobabili ababelethi abakho, nofana nabangaphumeleliko, nganofana ngimaphi amabanga, kodwana ngokukhambisana nesigatjana (1), ikhotho, ngokuhlonipha umthetho wesi-Islamu, nayinikela ilungelo lobunikazi (al-had?nah) nofana ukutlogonyelwa (al-wal?yah) komntwana ongasimondarha, inikele ubunikazi nofana ukutlhogomela umuntu loyo njengombana ikhotho izakubona kufanelekile, kibo boke ubujamo.

(4)	Umyalo omalungana nobunikazi bomntwana, ukutlhogomela nofana ukubona umntwana, owenziwe ngokomThetho lo, ungathi nanyana kukunini utjhugululwe nofana wesulwe, nofana nakumalungana nokubona umntwana, ujanyiswe yikhotho nakube ikhotho ifunyana kunesizathu esaneleko salokho: Kwaphela nakube iphenyo liyenziwa mJameli womNdeni malungana nehlalakuhle yomntwana ongasimondarha, ngaphambi kokwenziwa umyalo ofaneleko malungana nokubuyekezwa, ukwesula nofana ukujamisa, nanyana ngayiphi idlela.

Isondlo

12.	(1)	Imibandela yomThetho ka 1998 weSondlo, (umThetho 99 ka 1988 ) izakusebenza, namatjhuguluko afunwa bujamo malungana nomsebenzi wanofana ngubani ukondla nofana ngubani omunye umuntu. Ngaphandle kokunyaza imibandela yomThetho lowo, imibandela yesigatjana (2) ukuya ku (4) izakusebenza.

(2)	Ngaphandle kwemibandela yesigaba?15 somThetho weSondlo ka 1998, nofana, umthetho ovamileko, ikhotho yokondla izakuthi nayikhupha umyalo wokondla, nofana nayiqunta inani elikhutjhwa njengesondlo, itjheje bona

(a)	indoda inesibopho sokondla umkayo lokha umtjhado wesiMuslimu nawusesekhona, ngokwamandla wendoda leyo kanye nangokweendingo ezizwakalako zomkayo;

(b)	ubaba unesibopho sokondla abantwana bakhe ukufikela la bakghona khona ukuzondla;

(c)	nakube kupheliswa umtjhado wesiMuslimu ngokutlhalana 

(i)	indoda inesibopho sokondla umfazi ngesikhathi esikatelelekileko se- ?Iddah;

(ii)	lapha umfazi anikelwe ilungelo lokuhlala nabantwana ngokwesigaba?11, indoda ikatelelekile ukubhadalela umfazi, sekubalwa nokumbonelela ngendawo yokuhlala nakube umfazi loyo akanayo indawo, bekuphele isikhathi sokuhlala nabantwana;

(iii)	umfazi uzakuba nelungelo langeqadi lokubhadalwa imali ethileko (ujrah al-had?nah) ngesikhathi asamunyisa, isikhathi esiminyaka emibili ebalwa ukusuka ngelanga lokubelethwa komntwana;

(iv)	isibopho sendoda sokondla umntwana obelethwe emtjhadweni onjalo sifaka isibonelelo sokudla, izambatho, indawo eseqadi yokuhlala, ukwelatjhwa kanye nefundo.
(3)	Nanyana ngiliphi inani lesondlo eliquntwe njalo lizakuba linani elingabonwa yikhotho lifanelekile ngamabanga woke.

(4)	Umyalo wesondlo owenziwe ngokomThetho lo ungathi nanyana kukunini usulwe nofana utjhugululwe nofana ujanyiswe yikhotho nakube ikhotho ifunyana iinzathu ezaneleko zokwenza njalo.

(5)	Isondlo esingakabhadalwa nesele sidlulelwe sikhathi sokubhadalwa ekufuze sibhadalwe umfazi asikwazi ukwesulwa ngokuquntelwa, ngaphandle kokuvinjelwa mibandela yomThetho wokuQuntela ka 1969 (umThetho 68 ka 1969) nofana nanyana ngimuphi omunye umthetho.

UKULAMULA OKUKATELELEKILEKO

13.	(1)	Nakunombango ovuka lokha umtjhado wesiMuslimu nawusesekhona nofana ovuke emtjhadweni onjalo, nofana ngubani oyingcenye yomtjhado lowo, uzakuqalisa umbango lowo, nofana kungasiphi isikhathi, nanyana kungaphambi nofana kungemuva kokuthathwa kwamagadango womthetho atjhiwe kusigaba 9(2)(f) kodwana ngaphambi kokulalelwa kwawo yikhotho, umKhandlu wokuLamula, okhethwe ngokulandela indlela ebekiweko.

(2)	UmKhandlu wokuLamula uzakulinga ukurarulula umbango ngokulamula emalangeni ama- 30 ukusuka ngelanga olethwe ngalo. Umlingani ngamunye angajanyelwa mjameli amthandako ekulamuleni okunjalo.

(3)	UmKhandlu wokuLamula, nakuraruluka umbango, uzakuletha isivumelwano sokulamula ekhotho emalangeni alikhomba ukusuka ngelanga lesirarululo begodu ikhotho leyo, nakube yanelisekile kobana abantwana abangasimondarha bavikelekile, iqinisekise isivumelwano sokulamula.

(4)	Nakube umKhandlu wokuLamula uqinisekisile bonyana umbango uhlala ungakararululeki nofana nakube umbango uhlala ungakararululeki ngemva kokuphela kwamalanga ama-30?ukusuka elangeni olethwe ngalo, umbango lowo ungahlulelwa ekhotho yikhotho ngokwesigaba?15.

UKULAMULA (Tahk?m)

14.	(1)	Ngaphandle kokujamelana nanofana yini emumethwe mThetho wokuLamula ka 1965, (umThetho 42 ka 1965), nofana nanyana ngimuphi omunye umthetho, abalingani emtjhadweni wesiMuslimu bangavumelana ukuletha umbango ovuke ngesikhathi umtjhadwabo usesekhona nofana emtjhadweni onjalo kumlamuli kobana urarululwe ngokulamulwa.

(2)	Ngokuya ngesigatjana (4), imibandela yomThetho ka 1965, izakusebenza ekulamuleni okwenziwe ngokwesigabesi.

(3)	Umlamuli uzakuqinisekisa bonyana 

(a)	isililo sabalingani emtjhadweni wesiMuslimu sokobana kurarululwe umbango ekundleni yokulamula siyamukelwa; begodu

(b)	Nanyana ngibaphi abanye abantu abangaba nekareko emphumeleni wokulamula bayaziswa ngokulamulokho.

(4)	Akunamphumela wokulamula othinta ihlalakuhle yomntwana ongasimondarha nofana ijamo lanofana ngubani elizakwenziwa ngaphandle kobanyana kufakazelwe yiKhotho ePhakemeko ngesibawo ekhotho leyo nangokwazisa boke abantu abanekareko emphumeleni wokulamula.

(5)	Nakutjhejwa isibawo sokufakazelwa komphumela wokulamula, ikhotho kumele yaneliseke bonyana umphumela loyo uzakubhadekela boke abantwana abangasimondarha, begodu malungana nalokhu-ke, ikhotho inga 

(a)	fakazela umphumela;
(b)	memezela woke umphumela nofana ingcenye yawo bona awusebenzi;
(c)	jamiselele umphumela loyo ngomunye umphumela ikhotho ewubona ulungile;
(d)	lungisa umphumela ngendlela efaneleko; nofana
(e)	hlalisa kuhle indaba yokuLamula ngeendlela ezifaneleko.

(6)	Akunalitho esigatjaneni (5) elizakuthathwa kwanga likhawula amandla welawulo lekhotho ngaphasi kwanofana ngimuphi umthetho ukubuyekeza umphumela wokulamula njengombana ukhuluma ngombango wepahla ongathinti amalungelo nofana ikareko yomntwana ongasimondarha.

Amakhotho Nabasebekeli

15.	(1)	Nakube nanyana ngimuphi umbango ulethwa ekhotho kobana uzokubangwa, imibandela elandelako izakusebenza ?

(a)	UMongameli wamaJaji nofana ophetheko ekhotho enegunya, uzakukhetha ijaji leMuslimu ekhothwapho kobana lilalele umbango lowo; nakube akunajaji leMuslimu, uNgqongqotjhe wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo uzakukhetha umjameli ofaneleko weMuslimu nofana igcwetha okungenani elineminyaka eli-10?lisebenza njengesikhulu esiphetheko;

(b)	ikhotho izakusizwa basekeli ababili bamaMuslimu abanelwazi elikhethekileko lomthetho wesi-Islamu;

(c)	abasekeli bazakukhethwa nguNgqongqotjhe ngesimemezelo seGazethe, baphathe i-ofisi iminyaka emihlanu ukusuka ngelanga lesimemezelo esifaneleko: Kwaphela nange ukukhethwa kwabasekeli abanjalo nanyana kukunini kungapheliswa nguNgqongqotjhe nganofana ngisiphi isizathu esizwakalako;

(d)	nanyana ngubani omuntu okhethwe njalo uzakuba negunya lokukhethwa godu isikhathi esitjhwiweko, ngokubona kwakaNgqongqotjhe.

(2) Abasekeli abakhethwe ngokwesigabesi bazakusebenza ngesikhundla sokululeka. Nakufumaniseka bona ijaji eliphetheko alisilandeli iseluleko somsekeli, umsekeli loyo imibonwakhe uzayitlola phasi, bese nangabe indaba leyo idluliselwa phambili eKhotho yeenLilo, imibono yomsekeli leyo izakubnikelwa umTlolisi weKhotho eKulu yokuDlulisela iinLilo ibe yingcenye yerekhodi ekufuze bona ikhotho leyo iliqale.

(3)	Nanyana ngiliphi iqunto lingadluliselwa eKhotho eKulu yokuDlulisela iinLilo, ngokukhambisana nemiThetho esebenza eKhotho, ngaphandle kokuthi umdlulisi wesililo angeze akatelelwe bona akhuphe isibambiso seendleko zesibawo sokudluliswa kwesililo.

(4) Nakube kunesililo esidluliselwa eKhotho eKulu yokuDlulisela iinLilo, isiqunto esinjalo sizakunikelwa iinjamiso ezimbili zamaMuslimi, ezigunyazwe ngokulandela ikambiso nemibandela ebekiweko, kobanyana kube ngizo ezizakuphefumula ngokutlola ngokuphathelene nomthetho ekufuze bona kuthunyelwe kumTlolisi weKhotho eKulu yokuDlulisela iinLilo ngesikhathi esimatjhumi amathandathu wamalanga ukusukela ngelanga isaziso esithulwe ngalo.

(5) IKhotho eKulu yokuDlulisela iinLilo, nayihlola isililo esithunyelwe kiyo esitjhiwo esigatjaneni (4), izakutjheja ikulumo etloliweko ekuphefunyulwa ngayo, ekukhulunywa ngayo kileso isigatjana.


(6)	UNgqongqotjhe wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo, ngokuthintana neBhodo eSiza ngezomThetho ehlonywe ngokwesigaba ?2 somThetho wokuSiza ka 1969, (umThetho ?22 ka 1969), uzakwenza isibonelelo esifaneleko malungana nokunikelwa kwesizo lezomthetho emntwini otlhogileko.

Ukupheliswa Komtjhado Wesikhuwa Okhona

16.	(1)	Nakube umlingani osemtjhadweni wesikhuwa okhona uthatha igadango lokutlhala ngokomThetho wokuTlhala ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, ikhotho ayizokuphelisa umtjhado wesikhuwa ngokunikela incwadi yokutlhala kufikela lapha ikhotho yaneliseka khona bonyana umtjhado okhambisanako wesiMuslimu uphelisiwe.

(2)	Nakuyindoda yala, nganofana ngisiphi isizathu, ukumemezela i- Tal?q engatjhugulukiko, umfazi womtjhado wesiMuslimu lowo uzakuba nelungelo lokwenza isibawo sencwadi ye-Faskh ngokomThetho lo malungana nehloso leyo kwaphela, lapha imibandela yomThetho lo izakusetjenziswa khona, namatjhuguluko afunwa bujamo..

(3)	Indaba ingathi, ngemibandela etjhwiwe esigatjaneni (2), ithunyelwe emuva ekhotho kobana kuyoquntwa ubunikazi bepahla nofana enye ipahla yomtjhado ngokomThetho wokuTlhala kanye nomthetho okhambisanako womtjhado.

(4)	Lapha, ngokungezelela emtjhadweni wesikhuwa okhona, indoda seyingene komunye godu umtjhado nofana imitjhado yesiMuslimu etloliswe ngaphasi komThetho lo, umlingani nofana abalingani abakhona bendoda leyo kumele bahlanganiswe egadangweni lokutlhala elitjhwiwe esigatjaneni (1).

(5)	Imibandela yesigatjana ?(1) izakusebenza namatjhuguluko anjalo njengombana kungafunwa bujamo, kubalingani emtjhadweni wesikhuwa abakhethe ukwamukela imibandela yomThetho lo njengombana kutjhiwo esigabeni 2.

Amagadango Angaphikiswako

17.	(1)	Lokha iinkambiso nazenziwe ngaphasi komThetho lo malungana nokuqinisekiswa nofana ukunikelwa incwadi yokuphelisa umtjhado wesiMuslimu nofana okhunye ukuphunyuzwa, bese iinkambiswezo aziphikiswa, nofana lokha abalingani nabenze isivumelwano, indaba izakulalelwa lijaji lesiMuslimu ngaphandle kwabasekeli.

(2)	Umyalo wokuphelisa umtjhado wesiMuslimu awuzonikelwa nofana uqinisekiswe ngaphasi komThetho lo ngaphandle kwanange ijaji eliphetheko lanelisekile bonyana abantwana ababelethwe emtjhadweni lowo bavikelekile.




Imithetjhwana

18.	(1)	UNgqonqotjhe wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo, ngemva kokubonisana noNgqongqotjhe, angenza imithetjhwana ?

(a)	ephathelene 

(i)	neemfuneko okumele ziphethwe kanye nelwazi okumele linikelwe umtjhadisi malungana nokutloliswa nokupheliswa komtjhado wesiMuslimu;

(ii)	nendlela umtjhadisi okumele azanelise ngayo ngokuba khona nofana ngobuqiniso bomtjhado wesiMuslimu;

(iii)	nendlela nanyana ngubani angahle ahlanganyele ekuqinisekiseni kokubakhona nofana ekutloliseni kwanofana ngimuphi umtjhado wesiMuslimu;

(iv)	nejamo nokumumethwe sitifikeyiti, isaziso, neentatimende ezifungelweko ezifuneka kilomThetho ;

(v)	nokubulungeka, iintifikeyiti, ukwenziwa, ukulungiswa, ukuvezwa butjha nokulahlwa kwanofana ngimuphi umtlolo ophathelene nokutloliswa kwemitjhado yesiMuslimu nofana kwanofana ngimuphi umtlolo oqintelwe ngokwemithetjhwana;

(vi)	nanyana ngiyiphi indaba efunekako nofana evunyelwe bonyana iquntelwe ngokomThetho lo,

(vii)	nokukhethwa, ukutloliswa, imithetho yokuziphatha kanye nokuhlongakala nokungabi namandla kwabasekeli, sekubalwa nokubhadalwa kweembonelelo zabasekeli.

(viii)	nanyana ngiyiphi enye indaba efunekako nofana eqakathekileko ukuhlinzeka malungana nokutloliswa okunepumelelo kwemitjhado yesiMuslimu nofana ukuphathwa ngekghono komThetho lo; begodu

(b)	ukuqunta imali ebhadalelwa ukutloliswa komtjhado wesiMuslimu nokunikelwa kwanofana ngisiphi isitifikeyiti malungana nalokho.

(2)	Nofana ngimuphi umthetjhwana owenziwa ngaphasi kwesigatjana?(1) ongahle ube nomphumela weendleko malungana nomBuso kumele wenziwe ngokuthintana noNgqongqotjhe wezeeMali.

(3)	Nanyana ngimuphi umthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigatjana?(1) ungahlinzeka bonyana nanyana ngubani owephula imibandelo leyo nofana ohluleka ukukhambisana nalokhu uzakuba necala bese nakagwetjwako aqalane nehlawulo nofana ukubotjhwa isikhathi esingeqi umnyaka owodwa.

Iindleko Egadangweni Lokutlhala

19.	Ikhotho ayizokubotjhelelwa bona yenze umyalo weendleko malungana nomlingani ophumeleleko egadangweni lokutlhala, kodwana ikhotho, ngokutjhejisisa iindlela zokwenza zabalingani nokuziphatha kwabo okufaneleko, ingenza umyalo onjalo ngendlela ebona kufanele ngayo, begodu ikhotho ingayala bonyana iindleko zeenkambiso zihlukaniselwe abalingani.

20.	Nakube umbango ophathelene nokobana umtjhado wesiMuslimu ogidingwe enarheni etjhili umele nofana awakameli ukwamukelwa njengomtjhado osemthethweni wesiMuslimu ngaphasi komThetho lo, umbango onjalo uzakuquntwa yikhotho ngokuqalisisa woke amaphuzu afaneleko, ekubalwa hlangana nawo nemigomo yerarano lemithetho.

Ukutjhugululwa Kwemithetho

21.	Imithetho etjhwiwe kuTjhejuli ngalokhu iyatjhugululwa ngendlela ihlelwe ngakhona kukholomu yesithathu yeTjhejuli.

22.	UmThetho lo kuthiwa mThetho ka 20? wemiTjhado yesiMuslimu, begodu uthoma ukusebenza ngelanga elibekwe nguMongameli ngesimemezelo kuGazethe.?




ISIHLOMELELO A




























ISIHLOMELELO B




























ISIHLOMELELO C




























ISIHLOMELELO D

























i





<fn>DAC-NLS.IkholijiYezobulungis.2007-05-18.nr.txt</fn>
IKHOLIJI
YEZOBULUNGISWA











Hlanganiswe ngu: M M Meyer
Ilanga ehlanganiswe ngalo: Meyi 2005

Justice College, Private Bag X659, Pretoria, 0001

Kungabi nengcenye yomtlolo lo ezakugadangiswa nofana idluliselwe nganofana ngabuphi ubujamo nofana ngayiphi indlela ngaphandle kwemvumo efaneleko eyenziwe ngokutloliweko.

UmTlolo wokuBandula womPhathi No. 9

UKWABIWA KWELIFA ELITJHIYIWEKO

OKUMUMETHWEKO


Isigaba/indima Isihloko Ikhasi

1.	ISINGENISO ............ ...............................................................	1


2.	IMIQONDOMAGAMA ESISEKELO...............................................	2

2.1	Umndeni oseleko .....................................................................	2

2.2	Ijameleko..................................................................................	2

2.3	Isabelo soMntwana.......................................................................	3

2.4	Izinga lobuhlobo..........................................................................	3


3	IMITHETHO YOKWABIWA KWELIFA ELITJHIYIWEKO ................	5

3.1	Mthetho 1: Umlingani nofana abalingani, akunanzukulwana.......................	5

3.2 Mthetho 2: Akunamlingani, kodwana kuneenzukulwana...........................	6

3.3	Mthetho 3: Umlingani nofana abalingani neenzukulwana .........................	7

3.4	Mthetho 4: Akunamlingani nofana abantwana, kodwana bobabili ababelethi basaphila...................................................................... 9

3.5	Mthetho 5: Akunamlingani nofana abantwana, munye umbelethi osaphilako
umbelethi ohlongakeleko utjhiye abantwana........................	10

3.6	Mthetho 6: Akunamlingani nofana abantwana, munye umbelethi ophilako,
umbelethi ohlongakeleko akakatjhiyi abantwana................	11

3.6	Mthetho 7: Akunamlingani, abantwana nofana ababelethi - bobabili
3.7 ababelethi batjhiye abantwana.......................................	12

3.8	Mthetho 8: Akunamlingani, abantwana nofana ababelethi- mbelethi
munye otjhiye abantwana........................................	12

3.9	Mthetho 9: Akunamlingani, iinzululwana nofana ababelethi - akunambelethi
otjhiye abantwana.......................................................	13

3.10	Akunamdlalifa	14


4	UKUJANYISELELWA KWANGOKOMTHETHO	14

































UKWABIWA KWELIFA ELITJHIYIWEKO

1.	ISINGENISO

Ukwabiwa kwamafa eSewula Afrika kulawulwa mThetho wokwAbiwa kwamaFa 81 ka 1987 owathoma ukusebenza ngomhlaka 18 kuMatjhi 1988, usebenza emuntwini ohlongakele angakahlukanisi ilifa lakhe (loke nofana ingcenye yalo) ngelanga lokuthoma ukusebenza komthetho lo nofana ngemva kwalapho.

Umthetho wokwabiwa kwamafa unquma labo abanesabelo elifeni lakamufi ngemibandela elandelako:

a)	Nakube umufi ubhalelwe kulawula kobana ilifa lakhe lihlukaniswe njani ngencwadi yamafa nofana ngesivumelwano somtjhado; namkha

b)	Nakube kuyabhala ukuphetha iimfiso zakamufi ngebanga lokobana abanesabelo ngokwesibonelo, abakghoni ukufumana ilifa, nofana abalifuni ilifelo, namkha bahlongakala qangi.

Kuyakghonakala bonyana umuntu ahlongakale angakalabi nakancani ilifa lakhe nofana abe ingcenye yalo. Isibonelo salokhu kukulokha umabi lifa aba ingcenye yelifa lakhe ngencwadi yamafa esemthethweni, kodwana atjhiye enye ingcenye eseleko. Nakunje, ingcenye yalokho okwabiwe ngencwadi yamafa kuzakwenziwa njengokwencwadi leyo nangokuqala nofana ngimiphi imibandela etjhwiwe encwadini yamafa leyo, bese ilifa eliseleko lizakwabiwa ukuya ngemithetho yokwabiwa kwamafa atjhiyiweko.

Ngaphambi kwesinqumo ku-Bhe and Others v Magistrate Khayelitsha and Others, Case No 49/03 esakhutjhwa yiKhotho yomThethosisekelo ngomhlaka 15 ku-Otoba 2004 imithetho yokwabiwa kwamafa atjhiyiweko beyingasetjenziswa ebantwini abanzima abahlongakele bangakabi amafa nebegade batjhade ngokomthetho wesintu. Isinqumo ngo-Bhe gadesi sele sakutjhugulula lokhu, gadesi nje amafa wawo woke umuntu, kungasakhethi ubutjhaba nofana isiko, ohlongakele angakabi ilifa lakhe, azakulawulwa mithetho yokwabiwa kwamafa atjhiyiweko njengombana kutjhiwo kumThetho wokwAbiwa kwamaFa,81 ka 1987.

2.	IMIQONDOMAGAMA ESISEKELO

Ngaphambi kokukhulumisana ngemithetho yokwabiwa kwamafa atjhiyiweko kuqakathekile ukuhlathulula imiqondomagama ethize esisekelo ekuzwisiseni imithetho.

2.1	Umndeno oseleko:

Ngokweenhloso zehlathululo elandelako, umndeni iseleko kutjho umntwana oseleko wakamufi kanye nohlongakele ngaphambi kwakamufi watjhiya abantwana. Umntwana ohlongakele ngaphambi kokuhlongakala kwakamufi otjhiye umntwana nofana abantwana ubumba umndeni oseleko owodwa.

Isibonelo:

Esibonelweni esilandelako umufi unemindeni emithathu ayitjhiyileko kungu A, C no D.

E S
E = umufi
S = umlingani oseleko
A, B & D = abantwna abahlongakele
ngaphambi komufi A B C D
C = umntwana
F, G & H = abantwana
F G H

u-C ubumba umndeni otjhiyiweko ngombana umntwana oseleko wakamufi, kanti u- A no- D bona babumba umndeni otjhiyiweko ngombana batjhiye abantwana. U-B akananzukulwana ngalokho akabumbi ingcenye yomndeni otjhiyiweko.

2.2.	Ukujamela

Ukujamela kwenzeka nakufaneleko begodu nakukghonekako, nakube indawo yelidlalifa elingakghoniko nofana elingafuni ilifa, ithathwa sizukulwana nofana bantwana zakhe.

Isibonelo:
E S
E = umufi
S = umlingani oseleko
C = umntwana ohlongakele ngaphambi kwkamufi A B C D
A & B = abantwana
D & F = iinzukulwana
D F

Esibonelweni esingaphezulu, u-D no-F bazakujamela umntwana wakamufi ohlongakele ngaphambi kwakamufi, u-C, kwaphela nange abakakhutjhwa ekuzuzeni ilifa lakamufi.

2.3	Isabelo somntwana

Ukuya ngesigaba (1)(1)(4)(f) somThetho wokwAbiwa kwamaFa, 1987 njengombana utjhugululwe siqunto saka-Bhe, isabelo somntwana sibalwa ngokuhlukanisa ubungako bemali belifa ngesibalo esilingana nomndeni otjhiywe ngumufi (kutjho bona sibalo sabantwana bakamufi abtjhiyileko nofana abahlongakele ngaphambi kwakhe kodwana batjhiya abantwana) kanye nesibalo sabafazi abatjhiywe ngumufi. Lokhu kungakhonjiswa ngalendlela.

Akhe sithi ubungako bemali belifa lakamufi yi R500 000 bese unabantwana abathathu (3) abatjhiyileko kanye nabafazi ababili (2) abathethe isintu. Ukubalwa kwesabelo somntwana kuzokuba: R500 000 Ã· 5 (3 abatjhiyiweko + 2 abafazi) = 100 000. Ngalokho-ke isabelo somntwana sizokuba yi R100 000.


2.4	Izinga lobuhlobo

Ukuya ngesigaba 1(1)(4)(d) somThetho wokwAbiwa kwamaFa izinga lobuhlobo hlangana neenhlobo zangekhaya zakamufi kanye nomufi lingahlukaniswa ngeenqhema ezimbili, okulizinga lobuhlobo bangekhaya kanye nezinga lobuhlobo obutjhideleko.

Ebuhlobeni bangekhaya, izinga lobuhlobo lilingana nesibalo seenzukulwana hlangana nokhokho nomufi nofana abantwana kanye nomufi (noma ngayiphi indlela)

Isibonelo:

Ababelethi nabantwana bakamufi 2 nd
bahlobene
nomufi ngokwezinga lokuthoma.
1 st

1 st
Ugogo/mkhulu kanye neenzukulwana
bahlobene nomufi ngokwezinga lesibili 2 nd



Ebuhlobeni obutjhideleko, izinga lobuhlobo lilingana nesibalo seenzukulwana phakathi kobuhlobo bangekhaya kanye nokhokho oseduze, ngokwengeza ngesibalo seenzukulwana phakathi kokhokho loyo kanye nomufi.

Isibonelo:

C & D = ugogo/mkhulu abahlongakele
ngaphambi komufi C D
A & B = ababelethi abahlongakele
ngaphambi kwakamufi
E = umufi F	G	A	B
S = umlingani ohlongakele ngaphambi
kwakamufi E	S
F & G = abomalume/abokghari H I
H & I = abomzala
J = abomntamama	J


U-C no D, ugogo nomkhulu abahlongakele ngaphambi kwakamufi, babokhokho abatjhidelene khulu baka J no E (abahlongakeleko). U-J ngalokho uhlobene nomufi ezingeni lesihlanu.


3.	IMITHETHO YOKWABIWA KWAMAFA ATJHIYIWEKO

Ukuphadlhalajwa kwelifa ngokomThetho wokwAbiwa kwamaFa aTjhiyiweko 81 ka 1987 kungarhunyezwa ngemithetho elithoba.

3.1	Mthetho 1: Umlingani nofana abalingani, kodwana kunganasizukulwana

Nakube umufi utjhiye umlingani nofana abalingani, kodwana kunganzukulwana - umlingani nofana abalingani baba ngibo bodwa abamadlalifa. Nakube umufi gade anesithembu sesintu, abafazi abatjhiyileko bazakuhlukaniselana ilifa ngokulinganako. Umthetho 1 ungahlathululwa ngeembonelo ezilandelako:

Isibonelo A:

Nakube umufi gade anganasithembu (anomfazi oyedwa) anganasizukulwana:







E = umufi: S = umlingani: A = ubaba: B = umma: C = umnakwabo
Umfazi okhanjelweko nguye kwaphela umdlalifa, akukhathali bonyana ubungako belifelo bungangani.

Nakube abalingani gade batjhade ngokuhlanganyela ipahla, umlingani oseleko uzakufumana ingcenye eyodwa ngombana bebatjhade ngokuhlanganyela ipahla nengcenye enye ngokwesigaba 1(1)(a) somThetho 81 ka 1987.

Nakube abalingani bebatjhade ngaphandle kokuhlanganyela ipahla, umlingani oseleko uzakuzuza loke ilifa ngokwesigaba 1(1)(a) somThetho 81 ka 1987.

Isibonelo B:

Nakube umufi bekayindoda enesithembu (beyonomfazi ongaphezu koyedwa emthethe isintu) ingananzukulwana:


A B


C E D


U-A & B = ababelethi bakamufi; u-E = umufi; u-C no D = balingani bakamufi abathethe isintu.

Ngokwesigaba 1(1)(a) somThetho 81 ka 1987, njengombana sitjhugululwe siqunto seKhotho yomThethosisekelo ku-Bhe and Others v Magistrate Khayelitsha and Others, abalingani ababili bakamufi (C no D) bazakuzuza ilifa ngokulihlukaniselana ngokulinganako, ngaphandle kokufakwa kwamalunga amanye womndeni. Nakube umufi utjhiye abafazi abangaphezu kwababili abathethe isintu angananzukulwana, boke abafazabo bazakuzuza ilifelo ngokulihlukaniselana ngokulinganako.

3.2	Mthetho 2: Akunamlingani, kodwana kuneenzukulwana

Nakube umufi akatjhiyi umlingani kodwana utjhiye abantwana-abantwana bazuza ngokomndeni oseleko begodu ukujamela kuvumelekile.



Isibonelo:

A B
A & B = ababelethi
X = umufi
C = umlingani ohlongakele ngaphambi X C
kwakamufi
E= umntwana ohlongakele ngaphambi kwakamufi
D & F = abantwana
J & K = iinzukulwana D E F

J K


Abantwana bakamufi, D, E no F bazakuzuza ilifa ngokuhlakiniselana ngokulinganako. Ngebanga lokobana u-E uhlongakele ngaphambi kwakamufi, abantwabakhe, u-J no-K bazamjamela bese bazuza ilifa lakhe ngokulihlukaniselana ngokulinganako.

Tjheja okulandelako:

Boke abantwana bakamufi banelungelo lelifa. Akunamahluko nanyana babelethelwe emtjhadweni wesikhuwa, wesintu, badojiwe nofana babelethwe ngaphandle komtjhado.

Ukuya ngokwesigaba 1(2) somThetho wokwAbiwa kwamaFa aTjhiyiweko akuthinti umthamo wobuhlobo bangekhaya ukuzuza ilifa elitjhiyiweko eenhlobeni ezinye zangekhaya.

3.3	Mthetho 3: Umlingani nofana abalingani nabantwana

Nakube umufi utjhiya umlingani nofana abalingani nabantwana- umlinangani nofana abalingani bazuza ubukhulu be R125 000 umlingani ngamunye nofana isabelo somntwana, abantwana bona bazakuzuza okuseleko, nakube kukhona, umndeni oseleko ngamunye begodu umjameli uvumelekile.

Isibonelo:
A B
A, B = ababelethi
C = umnakwabo
E = umufi C E S
S = umlingani oseleko
D = umntwana ohlongakele ngaphambi kwakamufi
F, G = umufi F G D
H, I = iinzukulwana

H	I

Tjheja okulandelako:

1.	Nakube ubungako belifa bungaphasi kwe R125 000, umlingani oseleko, esibonelweni esingaphezulu, (u-S) uzokuzuza ilifa loke, kungabalwa abantwana namanye amalunga womndeni.

2.	Nakube umufi bekuyindoda enesithembu begodu utjhiye umfazi ongaphezu koyedwa, bese ubugako belifa bungaphasi kwe R125 000 abafazi abaseleko bazokuhlukaniselana okuseleko okwabiwako ngokulinganako, kungabalwa abantwana namalunga amanye womndeni.

3.	Nakube okuseleko okwabiwako elifeni kungaphezu kwe R125 000, abalingani abaseleko bazakuzuza i R125 000 namkha isabelo somntwana, noma ngikuphi okukhulu kunokhunye, bese okuseleko kuhlukaniselwa abantwana bakamufi ukuya ngomndeni oseleko godu umjameli uvumelekile. Nakusetjenziswa esibonelweni esingaphezulu, kuzakutjho bonyana u F, G no D bazakuzuza okuseleko. Ngebanga lokobana u-D uhlongakele ngaphanbi kwakamufi, isabelo sakhe sizakuhlukaniselwa abantwabakhe ngokulinganako, u-H no- I. Nakube u-D azange atjhiye abantwana, khona-ke isabelo sakhe sizakwahlukaniselwa abanye abantwana bakamufi, okungu-F no-G.

4.	Nakube okuseleko kokwabiwako elifeni kungaphezu kwe R125 000 khobe umufi utjhiye umlingani ongaphezu koyedwa (kusebenza kwaphela nakube umufi gade anesithembu), umlinani ngamunye uzakufumana isabelo somntwana nofana i R125 000 kuye ngokuthi ngikuphi okukhulu kunokunye, ngaphambi kobana okuseleko kuhlukaniselwe abantwana balamufi.

5.	Khumbula bonyana nakube abalingani gade batjhade ngokuhlanganyela ipahla, umlingani oseleko uzakufumana ingcenye ngokomtjhado wokuhlanganyela ipahla bese nengcenye enye ngokwesigaba 1(1)(a) somThetho 81 ka 1987.

6.	Abantu abatjhade ngaphasi kwekambiso yekolo yesiMuslim nofana yesiHindu kumele bathathwe njengabatjhadileko bagodu banelungelo lokuzuza ilifa labalingani babo ngokomThetho wokwAbiwa kwamaFa Atjhiyiweko. Umthetho lo usebenza kwaphela nakube umtjhado awusisithembu. Godu banelungelo lokubiza isondlo kubalingani babo abahlongakeleko. Qala ku- Daniels v Campbell NO & Others 2004 (5) SA 331 (CC).

7.	Nakube umufi uhlongakele abe ingcenye yelifa lakhe bese ingcenye enye ingakabiwa, inani elamukelwa mlingani oseleko ukuya ngencwadi yamafa aliqalwa lokha nakubalwa inani okumele lifunyanwe mlingani oseleko ngaphasi komThetho 81 ka 1987 - Ku re MacGillivray's Will 1943 WLD 29 ku- 40.

3.4	Mthetho 4: Akunamlingani nofana umntwana, kodwana ababelethi bobabili basaphila

Nakube umufi akatjhiyi mlingani nofana abantwana kodwana utjhiya ababelethi bobabili-ababelethi bazakuzuza ilifa ngokulihlukaniselana ngokulinganako.






Isibonelo:




A, B = ouers / parents
C = broer / brother
E = oorledene / deceased
ede gade / deceased spouse
U-A & B = babelethi bakamufi; u-C = mnakwabo kamufi; u-E = ngumufi; u-S = mlingani kamufi ohlongakele ngaphambi kwakamufi.

Esibonelweni esingaphezulu, u-A no-B, okubabelethi bakamufi, bazakuzuza ilifa ngokulihlukaniselana ngokulinganako, kungafakwa ezinye iinhlobo zakamufi.

Tjheja bonyana akwenzi mahluko ukuthi ababelethi bakamufi basatjhadile nofana batlhalene namkha azange khebathathane.

Ngokweenhloso zokwabiwa kwamafa atjhiyiweko, ababelethi bakamufi bababelethi bakhe beengazi (ngaphandle kwanange umufi watholwa ngomunye umuntu ngaphamndle kwababelethi bakhe beengazi) kanye nababelethi bakhe abamtholileko. Tjheja bonyana nakube umufi bekatholiwe yeke ababelethi bakhe beengazi abathathwa njengababelethi bakhe.

Ababelethi bokutholwa nababelethi abakhulisako abasibabelethi bakamufi malungana neenhloso nokwabiwa kwamafa atjhiyiweko.

3.5	Mthetho 5: Akunamlingani nofana abantwana, munye kwaphela umbelethi ophilako, umbelethi ohlongakeleko utjhiye abantwana

Nakube umufi akatjhiyi umlingani godu akanabantwana kodwana utjhiya umbelethi munye, khibe umbelethi ohlongakeleko utjhiye abantwana- umbelethi ophilako uzuza ingcenye yinye, bese abantwana bombelethi ohlongakeleko bazuza ingcenye enye.

Isibonelo:

A B

D
C E S

U-A = mbelethi kamufi; u-B = mbelethi ohlongakele ngaphambi kwakamufi; u-C = mnakwabo kamufi; u-D = umfowabo/udadwabo; u-E = umufi; u-S =umlingani ohlongakele ngaphambi kwakamufi.

Esibonelwenesi, umbelethi osaphilako kamufi, umufi nahlongakalako uzakuzuza ingcenye yinye yokuseleko ekwabiweni, bese umfowabo kamufi, u-C nomfowabo/dadwabo u-D, bazakuzuza enye ingcenye ngokulinganako. U-C no-D bazuza ingcenye yesabelo ebekumele lizuzwe mbelethi kamufi ukube bekasaphila.


3.6	Mthetho 6: Akunamlingani nofana abantwana, munye umbelethi ophilako, umbelethi ohlongakeleko akakatjhiyi abantwana

Nakube umufi akatjhiyi umlingani nofana abantwana kodwana utjhiya umbelethakhe, khibe umbelethi kamufi akanabantwana abanye-umbelethi oseleko nguye yedwa oba mdlalifa.

Isibonelo:







Esibonelwenesi, u- A, umbelethi osaphilako kamufi, nguye uedwa umdlalifa.


3.7	Mthetho 7: umlingani, abantwana nofana ababelethi, bobabili ababelethi batjhiye abantwana

Nakube umufi akatjhiyi umlingani nofana abantwana, namkha ababelethi, khobe ababelethi bakhe bobabili batjhiye abantwana abanye-abantwana bababelethi abahlongakele ngaphambi kwakamufi bazakuzuza ingcenye yesabelo ebekumele lizuzwe babelethi.

Isibonelo:

A & B = ababelethi abahlongakele ngaphambi
kwakamufi
C = umfowabo abelethwa naye
D = umfowabo ongabelethwa naye
E = umufi
S = umlingani ohlongakele ngaphambi
kwakamufi.


Ngebanga lokobana umufi angakatjhiyi umlingani, abantwana nofana ababelethi, ilifa lihlukaniswa iingcenye ezimbili- "umma" ufumana ingcenye no"baba" afumane ingcenye. Isabelo somblethi ngamunye sihlukaniselwa abantwabakhe. Esibonelweni esingaphezulu isabelo saka-A sizokwabelwa u-C onguye kwaphela umntwanakhe oseleko, bese isabelo saka-B sona sabelwa u-C no-D ngokulinganako. U-C ngalokho uzokuzuza ku-A naku-B, bese u-D uzuza ku-B kwaphela.

3.8	Mthetho 8: Akunamlingani, abantwana nofana ababelethi, munye kwaphela umbelethi otjhiye abantwana.

Nakube umufi akatjhiyi umlingani, abantwana nofana ababelethi, khibe umbelethakhe ohlongakele ngaphambi kwakhe nguye kwaphela otjhiye abantwana-abantwana bombelethi obatjhiyileko bamadlalifa





Isibonelo:

-------------------





Esibonelweni esingaphezulu bobabili ababelethi bahlongakele begodu munye kwaphela umbelethi u-B otjhiye abantwana. U-D ongumfowabo kamufi ongabeletha naye uzakuzuza loke ilifa.

3.9 Mthetho 9: Akunamlingani, abantwana nofana ababelethi, akunambelethi otjhiye abantwana

Nakube umufi akatjhiyi umlingani, abantwana nofana ababelethi namkha iinzukulwana zababelethi-osihlobo esiseduze nguye obamdlalifa.

Isibonelo:
C, D = ababelethi abakhulu abahlongakele qangi C D
A, B = ababelethi abahlongakele qangi
E = umufi F A B
S = umlingani ohlongakele qangi
F = umalume	G E S
G = umzala
H = umntamama H

Esibonelweni esingaphezulu, u-F, ongumalume kamufi, usihlobo sakhe sangekhaya, uhlobene nomufi ezingeni lesithathu, ngalohko uzikuzuza koke okuseleko nakwabiwa ilifa. U-G uhlobene no-E ezingeni lesine begodu u-H uhlobene no -E ezingeni lesihlanu. Bobabili u-G no-H angeze bazuza litho ku-E.

3.10	Akunamadlalifa welifa elitjhiyiweko

Umuntu angahlongakala angakabi ilifa lakhe angatjhiyi muntu onekghono lokuzuza ilifa lakhe. Ukuya ngokomthetho wesintu, nakunjalo umBuso uthatha loke ilifelo njenge-bona vacantia. Njenganje indaba enjalo sele ilawulwa sigaba 35(13) no 92 somThetho wokuPhathwa kwamaFa 66 ka 1965. Ikambiso ithi nakube amadlalifa welifa akaziwa nofana nakube akekho amadlalifa lawo, umlawuli utjhugulula ilifa elitjhiyiweko libe yimali bese ngemva kokukhokhela iinkolodo zakamufi, ukhokhela okuseleko kusiKhwama sabOndli. Nakube akunamuntu okghonako ukuqinisekisa bonyana unesibizo emalini leyo njengomdlalifa welifa elitjhwe ngumufi, bona kudlule iminyaka ema-30 ngemva kokufakwa kwemali kusiKhwama sabOndli, imali leyo izakungena embusweni.

UmPhathi weKhotho eKulu ugadangisa imininingwana ephathelene nemali yamafa atjhiyiweko efakwe kusiKhwama sabOndli ngeenkhathi ezithize ephepheni elingakavami leGazethe kaRhulumende ukuze abantu abanekareko bangayibiza njengamadlalifa welifa elitjhiywe ngumufi onqopheneko

4.	UKUJAMISELELA NGOKOMTHETHO

Iingaba 1(6) no 1(7) zasungulwa kumThetho wokwAbiwa kwamaFa aTjhiyiweko 81 ka 1987 ngokomThetho wokuTjhugululwa kokwAbiwa kwamaFa 43 ka 1992, wathoma ukusebenza ngomhaka 1 ku-Oktoba 1992.

Isigaba 1(6) sihlinzeka: "Nakube umntwana kamufi, ngaphandle kosesemncani nofana ogula ngengqondo, yena nomlingani oseleko kamufi, unelungelo lokuzuza elifeni bese wala amalungelwakhe wokwamukela inzuzo enjalo, inzuzo leyo izakuba semandleni womlingani oseleko"

Tjheja okulandelako:

a)	Ozuza ilifa kumele abe mntwana kamufi;

b)	Umzuzi welifa ofuna ukulahla ilungelo lakhe lokwamukela inzuzo akukameli kube ngomncani ngeminyaka nofana ogula ngengqondo.

c)	Umzuzi welifa kanye nomlingani oseleko bobabili kumele babe nelungelo lokuzuza ngokwemithetho yokwabiwa kwamafa.

d)	Umlingani oseleko uzakwamukela ilifa lomdlalifa olalileko.

Ukutjengiswa kwesigaba 1(6)

[R175 000]
Umufi	Umlingani oseleko (umdlalifa)
(R125 000)
R25 000 (ibuya emntwaneni )


Umntwana (R25 000 ) Umntwana - Wala inzuzo ye R25 000
Inzuzo izakuya kumlingani oseleko



Isigaba 1(7): "Nakube umuntu udoyisiwe ekubeni lilidlalifa lelifa elitjhiywe ngumufi nofana alahle ilungelo lakhe lelifelo, nanyana ngiyiphi inzuzo ebegade afanele ayifumane nakube azange adoyiswe nofana angazange ale ilungelo lakhe, ukuya ngokwemibandela yesigatjana (6), izakwabiwa inga uhlongakele msinyana ngaphambi kokuhlongakala kukamufi, begodu nakukghonekako kube ngathi azange adoyiswe njalo."

Tjheja okulandelako:

a)	Umdlalifa akasimntwana kamufi kwaphela.

b)	Umdlalifa kumele adoyiswe nofana kumele alahle inzuzwakhe ebekumele ayizuze ngokwemithetho yokwabiwa kwamafa atjhiyiweko.

c)	Nakube umdlalifa udoyisiwe nofana wale inzuzo, uthathwa njengohlongakele ngaphambi kwakamufi, umuntu olandelako ekuzuzeni uzokuzuza ilifa, nakungasinjalo kuzakusebenza imibandela yesigatjana (6).



Ukutjengiswa kwesigaba 1(7)

(a)	Akunamlingani oseleko owamukela inzuzo yelifa elitjhiyiweko. Umdlalifa, udoyisiwe nofana wala inzuzo, utjhiya abantwana.

(R100,000)
Umlingani ohlongakele qangi
Umufi

Umntwana kamufi - umdlalifa (R50 000).
Wala nofana udoyiswe ukufumana isabelo
Umntwana kamufi (R50 000) sakhe sizakunikelwa
(umdlalifa) abantwabakhe

R25 000 R25 000

(b)	Umlingani oseleko umdlalifa kanye nomunye umdlalifa odoyisiweko nofana owale inzuzo ngokwemithetho yokwabiwa kwamafa atjhiyiweko.

(R175,000)
Umlingani oseleko (umdlalifa)
Umufi (R125 000)
R25 000 (emntwaneni)
Umntwana kamufi- umdlalifa (R25 000).
- umdlalifa uyala.
Umntwana kamufi (R25 000) - isabelo sakhe sinikelwa umlingani
(Umdlalifa) oseleko nanyana anabantwana



M M Meyer
Justice College
28.05.2005
<fn>DAC-NLS.IkombaYelwaziLakwa-.2007-05-18.nr.txt</fn>

PO BOX 500 NEWTOWN JOHANNESBURG 2113 South Africa
TEL:+27(11)8381383 FAX:+27(11)8386363 Email: info@nac.org.za Website: www.nac.org.za

IKOMBA YELWAZI LAKWA-NAC

Ilwazeli lihlanganiselwe ukulekelela wena nawenza isibawo sokusizwa ngemali yi-NA. Ikomba yalokhu iphathelene kwaphela nokusekelwa ngeemali kwamaphrojekthi.

Ngubani Olungele Ukusizwa Ngeemali?

Abantu ngamunye ngamunye, iinqhema zomphakathi, iinjamiso kunye namakhamphani boke bakulungele ukubawa ukusizwa ngeemali yi-NAC. Ungabawa ukusizwa ngemali kilamakoro wobukghwari alandelako : ZeSino, zokuGida / zokuThiywa kweGido, zokuTlola/zemiTlolo, zokuVuma nezeThiyetha yokuVuma, zeThiyetha/zedrama, zeFundonengi kunye nezoBukghwari obuBukelwako. Iinhlangano, iinjamiso neenqhema kufuze bona zirejisrawe ngokusemthethweni nangokuhlelekileko. Abafakiimbawo kufuze bona babe babantu abakhulu ngokomthetho, begodu kufuze bona babe maSewula Afrika.

Abantu Ngamunye Ngamunye

Isibawo sabantu ngamunye ngamunye ngesomfakisibawo oyedwa othoma iphrojekthi. Abakho abanye abantu ekufuze bona basebenze ephrojekhthini le ngaphandle komuntu loyo kwaphela. Lokhu-ke kwenzelelwe ukusiza abatloli bemidlalo ngamunye ngamunye, nabathiyi begido ngamunye ngamunye, nabathiyi beengoma ngamunye ngamunye kunye neengwali ngasinye ngasinye.

Ihlangano

Ihlangano itjho isijamiso esirejistariweko esinabantu abasebenza ndawonye.


Ukusekelwa Kwephrojekthi Ngeemali

Tjheja bona I-NAC kungenzeka bona ingakghoni ukusekela ngayo yoke imali efunakala ephrojekthini. Ngalokho-ke uyeleliswa ufune isizo leemali nakeminye imithombo. Ngokuvamileko nakusizwa ngeemali kusizwa amahlelo aphathelene nemisebenzi yobukghwari. Amakhotheyitjhini weendleko kufuze bona aphekelele iforomu lesibawo, kanti-ke abafaki beembawo KUFUZILE NAKANJANI bayiveze yoke eminye imithombo yabo yeemali. Isikhathi eside khulu sokuraga iphrojekthi ziinyanga ezilitjhuminambili. Kufuze kukhulunyelwe nenye imali, eli-15 % yeendleko zoburhiyarhiya bokuphatha. Amaphrojekthi asekelwa ngeemali kanye emnyakeni weemali munye. Zoke iimbawo kufuze bona zenziwe ngamaforomu we-NAC asemthethweni. Amaphrojekthi kufuze bona anzinze adresini etjhiwo eforomini lesibawo. Nakube kuba namatjhuguluko enzekako nge-adresi, kufuze bona amatjhuguluko lawo abikelwe ama-ofisi we-NAC kungakapheli amalanga ali-7.

Amaphrojekthi WezamaVakatjho

Iimbawo zamavakatjho zizakutjhejwa kwaphela nakube ivakatjho eliphakanyiswako kunelitho elizakusiza ngalo ekhamphanini namkha esiqhemeni, begodu nakube lingezelela ubungcono epilweni yamaSewula Afrika. Abafakiimbawo abamenyelwe ukuyokuvuma, ukuyokugida, ukuyokugwala namkha ukuyokwenza nanyana ngimuphi umsebenzi wobukghwari kamanye amazwe kufuze kube nendledlana amazwe abawavakatjhelako abasekela ngawo ngeemali namkha kube nendledlana iinhlangano abazivakatjhelako ezibasekela ngazo ngeemali. Ilizwe la kuvakatjhela khona umfakisibawo kufuze bona lithumele ubufakazi bokuthi lizakubhadalela iindleko ezinjengamahlalo, ukudla, iimadlana ezinande zisetjenziswa wokemalanga kunye neendleko zokukhamba/zendlela ngaphakathi kwalo ilizwelo. Nakube umfakisibawo uvakatjhela ihlangano, nayo ihlangano leyo kufuze yenze soneso. Isibawo esithunyelwa kwa-NAC kufuze siphekelelwe nanga sivumelwano sokwenza umsebenzi owenziwa mfakisibawo loyo, kungaba kugida, kungaba kuvuma, kungaba kugwala njalo njalo. I-NAC angeze iziqalelele iimbawo zokuya phetjheya nakube amaphepha afunekako ayikaniklwa wona. Kikho koke i-NAC ayikwazi ukuthi kube ngiyo yodwa esekela ngeemali. Ngaphezu kwalokho, i-NAC inalo ilungelo lokubaphekelela emakhambeni wabo abafakiimbawo ababawa ukusizwa ngeemali zokuyokuvakatjha emazweni ngamazwe.

Imifundalize

Ukusekela Ngeemali EliZweni LoKe

Kunemihlobo emibili yokusekela ngeemali: iImali yokusiza enikelwa iziko lefundo linye isetjenziselwe abafundi abanengi abasafundela iziqu zokuthoma, bese kuba khona nemali ekusizwa ngayo abafundi ngamunye eemfundweni zeziqu eziphakemeko.

Umfundalize Onikelwa Iziko Lefundo

Lapha iimbawo zithunyelwa ngokuthunyelwa eenkhulwini ezingamele iminyango eziko lefundo. Ingcenye ekulu yemali eyabelwe ukusiza kufuze bona kube ngileyo enikelwa iziko lefundo linye isetjenziselwe abafundi abanengi.

Iziqu Eziphakemeko Zomfundi Ngamunye

Iziquq eziphakemeko zizakusekelwa ngeemali kanye nje kwaphela, zisekelelwa ukusiza umfundi ukuqeda iimfundo zakhe.

Ukusekela Ngeemali Emazweni Ngamazwe:

I-NAC isekela iimfundo zamazwe ngamazwe ngeemali ezingeni leziqu zokuthoma kunye nezingeni leziqu eziphakemeko. Iimbawezi zingavunywa nakube iimfundwezo azifundiswa ngaphakathi kwelizwe leSewula Afrika. Isibawo kufuze bona siphekelelwe bufakazi obufakazela ukuthi nangambala umfundi loyo wamukelwe la athi ufuna ukuyokufunda khona njengoba abawa ukusizwa ngeemali nje. I-NAC akuzukuba ngiyo yodwa esekela ngeemali.

Ukusekelwa Ngeemali Kweenkhamphani

UNgqongqotjhe wezobuKghwari namaSiko uvumela ukusekelwa ngeemali kweenkhamphani zobukghwari ezithileko ngesikhathi esiminyaka emithathu. Umnqopho wokusekela iinkhamphani ngeemali kunzinzisa iinkhamphani eziphathelene nezobukghwari, nokukghonakalisa ukutlanywa kwemisebenzi emitjha kunye nokuvulela abavumi, abagidi, iingwali njalo njalo amathuba wemisebenzi Ukusekelwa ngeemalokhu kulungele iinkhamphani zobukghwari ezirejistariweko. Abafakiimbawo bamenywa qho ngeminyaka emithathu. Lomhlobo wokusekela ngeemali wenzelelwe iinkhamphani zobukghwari esele zizakhele igama. Abafakiimbawo kufuze bona babe namaphepha / nemitlolo nasi elandelako : umtlolo ohlathulula ubunjalo bekhamphani, umtlolo womtlamo womsebenzi oragwa yikhamphani sekubalwe nehlelo labosobukghwari, iintatimende zeemali ezihloliweko, isijamiso sezokuphatha kunye nesebhodi sekhamphani leyo.

Amakoro Esingawasekeliko Ngeemali

Iindleko zokuraga ibhizinisi, ukusekelela ukuphemba ihlelo, umthangalasisekelo, iphaliswano lokuqopha, ukuthenga iinsetjenziswa zokuvuma, amakhwaya wamasonto, ukudizayina I-webhusayidi, ukuba ngusomkhaya webhusayidi, ukuhlobisa kwangekhaya, imisebenzi yokutlama imakho, imisebenzi yokuhlela iminyanya, aabakhwezeleli kunye neenqhema zesikhatjhana.

Ukukhambisana Nezokuphatha

Abafakiimbawo kufuneka bathumele yoke imitlolo neembawo zabo. Iimbawo ezifeksiweko, ezingakatlikitlwa, ezithunyelwe nge-imeyili kunye nalezo ezingakapheleli angeze zitjhejwe. Nakungilezo ezingakapheleli zona angeze ziqalwe nokuqala.

Amalanga Wokuvala Weembawo

Amalanga wokuvala weembawo amenyezelwa emaphephandabeni angamakhulu welizwe loke kunye nakuwebhusayidi ye-NAC. Iimbawo ezizakkufika ngemva kwesikhathi kunye nalezo ezizakufika zingakapheleli angeze zitjhejwe, kodwa zizakudluliselwa esikhathini esizako sesekelo leemali. I-NAC inelungelo lokusivuma / lokusala isibawo.

Ilungelo ngamalungelo: I-NAC inelungelo lokukhupha nokwaba iimali ngokuqalelela lokho ekufuze kutjhejwe ntanzi ehlelweni le-NAC. Lokhu-ke akuliyani nalungel;o lomthethosisekelo lomfakisibawo nanyana ngimuphi. Akunamfakisibawo othola ilungelo lokusizwa ngeemali ngokwenza kwakhe isibawo nje kwaphela; yoke imali ekusekelwa ngayo iphuma ngokubona kwe-NAC.

Ukubuza Nelwazi

National Arts Council of SA namkha P O Box 500
66 Margaret Mcingana Street Newtown
Cnr Gwigwi Mrwebi Street 2113
Newtown Tel (011) 838 1383
Johannesburg Fax (011) 838 6363
2113 www.nac.org.za
info@nac.org.za
<fn>DAC-NLS.IkomitjhanaYemiseben.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele










IKOMITJHANA YEMISEBENZI YOBULUNGISWA






INCWAJANA NGOKUYA KWESIGATJANA 14 SOMTHETHO WOKUPHUHLISWA KOKUFIKELELA ILWAZI, UMTHETHO WESI-2 KA-2000




























INCWAJANA NGOKUYA KWESIGATJANA 14 SOMTHETHO WOKUPHUHLISWA KOKUFIKELELA ILWAZI, UMTHETHO WESI-2 KA-2000


IKOMITJHANA YEMISEBENZI YOBULUNGISWA

IMINININGWANA NGOKUYA KWESIGATJANA 14

A. Amandla nemisebenzi yeKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa [Isigaba 14 (1)(a)]

(i) Amandla nemiSebenzi yeKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa

Amandla nemisebenzi yeKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa njengombana ihlathululwa ziingatjana 174 (1), (2), (3),(4) nesesi (6); 177(1) kanye nesesi (3); kanye no (178(4), (5) no (5) kanye (6) somThetho womThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika (umThetho wenomboro 108 ka-1996), iingaba 4 nese-7 somThetho wokuRholelwa nobuJamo bomSebenzi bamaJaji (umThetho wenomboro 47 ka-2001, isigaba 6 somThetho weKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa (umThetho wenomboro 9 ka-1994) kanye neKambiso yeKomitjhana ngokuya kwalomThetho:
a) kunikela umbuso wesitjhaba isiyeleliso ngenye nenye indaba ephathelene namajaji namkha zokuphathwa kobulungiswa, hlangana nokhunye, ifundo nebandulo labafisa ukuba majaji kanye nebandulo eliragela phambili lamajaji, ubujamo bezokusebenzela nobujamo bomsebenzi bamajaji, ukuhlelwa butjha kwemikhawulo yamaKhotho aPhakamileko, njll.
b) kubonisana noMongameli ngokubekwa kweJaji eliKhulu, iSekela leJaji eliKhulu kanye noMongameli wamaJaji noSekela Mongameli wamaJaji weKhotho ePhakamileko yokuDlulisela Iingwebo;
c) kulungisa irhemo labazakukhethelwa ukuba majaji weKhotho yomThethosisekelo, okuzakufaka hlangana amagama amathathu ngaphezulu kunesibalo esizakukhonjwa, begodu banikele irhemo kuMongameli; namkha, nayikuthi omunye wabazakukhonjelwa iinkhundla akamukeleki kuMongameli begodu ukubeka okhunye nokhunye kusazokwenziwa, ukungezelela irhemo ngamanye amagama;

d) kuyelelisa uMongameli ngokukhonjwa kwamajaji wawo woke amakhotho ngokuqala ikambiso yeKomitjhana, kanye neenjamiso
zomthethosisekelo, okutjho bona kube ngilabo abawufundeleko
umsebenzi, abaphile kuhle nabantu abafaneleko abangakhethwa
babe majaji nokuthi kuqalwe isidingo sokutlhogeka kwesiqhema
samajaji esizakutjengisa ngokunabileko ubutjhaba nobulili beSewula
Afrika;
e) kubonisana noNgqongqotjhe ngokukhethwa kwejaji elibambileko esikhundleni salelo elikhutjhwe emsebenzini;
f) kuqalana nesolo yokungaziphathi kuhle namkha ukungasakghoni ukusebenza kwamajaji; ukwenza okutholiweko lapho, kanye nokuyelelisa isiBethamthetho nayikuthi okutholwe ephenyweni kwenziwa kukobana ijaji alisakghoni ukwenza umsebenzi, ubhalelwa khulu kukwenza umsebenzi namkha uziphatha kumbi khulu.
g) kuyelelisa uMongameli ngokujanyiswa kwejaji eliqalene nekambiso yokususwa kwejaji;
h) kuqunta ikambiso yayo, kuqalwe bona iinqunto zeKomitjhana zisekelwa linengi lamalunga;
i) kunikela ePalamende umbiko wonyaka ngomtlolo mayelana nemisebenzi ngesikhathi sonyaka.

ii) Isakhiwo seKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa
IKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa ibunjwa boKomitjhinara aba-25 (okufaka hlangana usihlalo nesekela lakasihlalo) kanye nePhiko eliqalene nezokuTlolwa.

Umthethosisekelo weKomtijhana yemiSebenzi yobuLungiswa nesikhathi sokusebenza kwamalunga ubekwa ngokuya kwesigaba 178(1), (2) no (3) somThetho womThethosisekelo weSewula Afrika (umThetho wenomboro 108 ka-1996) nesigaba 2 somThetho weKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa (umThetho wenomboro 9 ka-1994) ofundeka ngalendlela:

?178. (1) KuneKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa ebunjwa ?

(a) liJaji eliKhulu, elongamele imihlangano yeKomitjhana;
(b) nguMongameli weKhotho ePhakamileko yokuDlulisela iinLilo;
(c) munye uMongameli weJaji okhethwe nguMongameli wamaJaji;
(d) Iilunga leKhabhinethi eliphathelene nezokuphathwa kobulungiswa, namkha lokujamela elikhethwe lilunga leKhabhinethi;
(e) magqwetha amabili wemajajini asebenzako akhethwe emsebenzini wamagqwetha ukujamela umsebenzi wawo ngokuzeleko begodu akhethwe nguMongameli;
(f) magqwetha amabili asebenzako akhethwe ebizelweni lamagqwetha ukujamela ibizelo nakhethwe nguMongameli;
(g) munye ofundisa umthetho okhethwe bafundisi bomthetho emayunivesithi weSewula Afrika;
(h) babantu abasithandathu ababekwe siBethamthetho
emalungwini waso ubuncani bakhona abathathu babo
kufanele kube malunga weenqhema eziphikisako ajanyelwe
esiBethamthethweni;

(i)	ziinthunywa ezine zomKhandlu wesiTjhaba wamaPhrovinsi ezikhethwe ngokuhlanganyela mKhandlu ngevowuti yokusekela wamaphrovinsi asithandathu wokusekela;

(j)	babantu abane ababekwe nguMongameli njengehloko yekhabhinethi, ngemva kokubonisana nabarholi bazo zoke iinqhema ezisesiBethamthweni; godu lokha

(k)	nawuqala iindaba eziphethelene neKhotho ePhakamileko ethileko, uMongameli wamaJaji weKhotho kanye noNdunakulu wephrovinsi ethintekako, namkha okhethiweko ngomunye nomunye wabo.

(2)	Nayikuthi isibalo sabantu abakhethwe emabizelweni wamagqwetha wemajajini namkha emagqwetheni ngokuya kwesigatjana (1) (e) namkha (f) silingana nesibalo seenkhala okufanele zizaliswe, uMongameli kufanele abakhombe. Nayikuthi isibalo sabantu abakhethiweko sidlula isibalo seenkhala okufanele zizaliswe, uMongameli, ngemva kokubonisana nebizelo elifaneleko, kufanele, akhombe inani elilingeneko labakhethwa ukuzalisa iinkhundla, ngokuqala itlhogeko yokuqinisekisa bona abakhethiweko bajamela ibizelo loke.

(3)	Amalunga weKomitjhana akhonjwe mKhandlu wesiTjhaba wamaPhrovinsi asebenza abe akhutjhwe woke, namkha bekuvele esinye isikhundla kezabo. Amanye amalunga akhonjelwe namkha akhethelwe iKomitjhana asebenza abe aphunyuzwe ngilawo akhambileko namkha awakhethileko.?


?Amathemu amabili we-ofisi wamanye wamalunga weKomitjhana, ukukhonjwa kwesekela lakasihlalo kanye neenkhundla

(1) Amalunga weKomitjhana akhonjwe ngokunjalo ngokuya kwesigatjana 178 (1) (c), (e), (f), (g), (h) no (i) somThethosisekelo azakuhlala e-ofisini isikhathi esingadluliko imiyaka emihlanu: Kuye ngokuthi 

(a)	uMongameli uzakususa elinye ilunga elinjalo e-ofisini ngesinye nesinye isikhathi nayikuthi olikhombileko namkha ilunga elikhonjiweko libawa njalo;

(b)	elinye nelinye ilunga elilisako ngokunikela isaziso ubuncani bakhona senyanga yinye esitloliweko kusihlalo.

(2) Ilunga leKomitjhana elikhonjwe ebujameni obunjalo ngokuya kwesigaba 178 (1) (e), (f), (g), (h) namkha (i) somThethosisekelo sizakulisa isikhundla khonokho nayikuthi kuphela ukukhonjelwa isikhundla.


(3) Ngokuya kwesigaba 178 (1) somThethosisekelo, omunye nomunye umuntu ophelelwe sikhathi sokusebenza njengelunga leKomitjhana angakhonjwa butjha.

(4) IKomitjhana izakukhomba elinye lamalunga ngokuya kwesigaba 105 (1) (b), (c), (e), (f), (g) namkha (i) somThethosisekelo njengesekela lakasihlalo weKomitjhana, godu lokha usihlalo nakangekho, isekela lakasihlalo lizakusebenza njengosihlalo.

(5) Isikhala eKomitjhaneni angeze 

(a)	sathinta ukulunga kweenkambiso namkha iinqunto zeKomitjhana; begodu

(b)	sizakuzaliswa ngokuya kwesigaba 178 (1) somThethosisekelo, begodu elinye ilunga elikhonjwe njalo, lapho kufaneleko, lizakuhlala e-ofisini isiquntu esiseleko liqedelele isikhathi esisaseleko saloyo elimlamako.?


AboKomitjhinara ngilaba: Jaji eliKhulu A Chaskalson (usihlalo), uMongameli CT Howie (isekela lakasihlalo), uMongameli wamaJaji BM Ngoepe, uNgqongqotjhe PM Maduna, Adv M Seligson SC, Adv MTK Moerane SC, Nomzana J von Klemperer, Nomzana S Nkanunu, Prof J Neethling, Ks B Thomson, Nomzana ME Surty, Nomzana MJ Bhengu, Adv G Bizos SC, Adv KD Moroka, Nomzana J Ernstzen, Adv J de Lange, Ks L Hendricks, Adv ZL Madasa, Ksk SC Camerer, Nomzana J H van der Merwe, Ks PCP Majodina, Ks NN Mapisa-Nqakula.

(iii) UNobhala nabasebenzi beKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa

Njengombana kunganalunga leKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa elisebenza isikhathi esizeleko somsebenzi, umsebenzi okhambisana nokwenziwa kwemisebenzi yeKomitjhana wenziwa mNyango wezobuLungiswa ekhonjwe Mnqophisi Mazombe wezobuLungiswa.
UNobhala, onguKsk u-IH Greenstein, wengamele i-ofisi lezokuLawula.

I-ofisi leKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa kanye ne-ofisi lakaNobhala litholakala eBloemfontein.

B.	Imininingwana yezokuthintana [isigaba 14(1)(b)]

IsiPhathiswa sokwAzisa:

Ksk IH Greenstein (UNobhala)

Ilwazi elijayelekileko:

I-adresi: Supreme Court of Appeal
c/r Elizabeth & President Brand Streets
Bloemfontein

9301

I-adresi yeposo: The Secretary
Judicial Service Commission
P O Box 258
Bloemfontein
9300
Umtato: +27 (0)51 447-2769
Umaliledinini: 082 881 4020
IFeksi: +27 (0)51 447-0836
IPoso ye-Elektroniki: IGreenstein@justice.gov.za

B. Umhlahlandlela wesigaba 10 wokusebenzisa umThetho [isigaba
14(1)(c)]
Umhlahlandlela uzakutholakala eKomitjhaneni yamaLungelo wobuNtu kungakapheli umhlaka 31 Arhostosi 2003. Tjhingisa yoke imibuzo ku:

Ikomitjhana yamaLungelo wobuNtu yeSewula Afrika (The South African
Human Rights Commission):

I-PAIA Unit
UmNyango wezokuRhubhulula nokuTlolwa (I-Research and Documentation
Department)
I-adresi yeposo: Private Bag 2700
Houghton
2041

Umtato: +27 11 484-8300
Ifeksi: +27 11 484-1360
Iwebhsayithi: www.sahrc.org.za
IPoso ye-Elektroniki: PAIA@sahrc.org.za





D.	Ukufikelela amarekhodi aphethwe yiKomitjhana yemiSebenzi
yobuLungiswa [Isigaba 14(1)(d) no (e)]
(i)	Ukuveza ngokuzenzakalela [isigaba 14(1)(e)]
Isaziso ngokuya kwesigaba 15(2) sihlathulula amahlangothi wamarekhodi weenhlangano atholakala ngaphandle kobana umuntu awabawe ngokuya kwalomThetho. Ilwazi lesaziso seKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa 15(2) alitholakali kwanjesi.

Ukuveza ngokuzithandela:
?	UmThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika [umThetho wenomboro 108 ka-1996]
?	UmThetho weKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa [umThetho wenomboro 9 ka-1994]
?	IKambiso yeKomitjhana
* Imikhangiso yeenkhundla ezingakazaliswa zamajaji (kiwo woke
amazinga)
?	Imibiko ekhutjhelwa beendaba
?	Umbiko wonyaka osiwa ePalamende

(ii)	Amarekhodi angabawiwa [isigaba 14(1)(d)]
Ukuhlathululwa kweenhloko namahlangothi wamarekhodi aphethwe yiKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa:

AMAREKHODI APHATHELENE NOKUHLELA NELAWULO
Ilawulo phezu kwamarekhodi
Ukudlulisela endaweni yokubuthelelwa kwamarekhodi
Irherho lamafayili
Ukuhlolwa kwamabuthelelo wamarekhodi

AMAREKHODI APHATHELENE NEMISEBENZI YOKUSEKELA
1.	Iimali
Amarekhodi webhajethi mayelana neKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa agcinwa Mtlolisi weKhotho ePhakamileko yokuDlulisela Iingwebo
2.	Abasebenzi
Amarekhodi wokuqatjha abasebenza e-ofisini lokuLawula agcinwa mNyango wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo
3.	ZokuThutha nokuKhamba
Ukuvunyelwa kwezokukhamba nokurekhodwa kwazo
Ukubekela ngeqadi namalungiselelo wendawo yokuhlala

AMAREKHODI APHATHELENE NOMSEBENZI WEKOMITJHANA YEMISEBENZI YOBULUNGISWA

1.	IKomitjhana namaKomiti
Ukhethwa kwamalunga weKomitjhana
Ukukhethwa kwamakomiti weKomitjhana
Ukurholelwa kwamalunga

2.	Imihlangano yeKomitjhana
Amahlelo
Irhemo lokuzokukhulunywa ngakho
Amaminithi
Imibiko
3.	Ukubekwa kwamajaji
Imikhangiso
Iimbawo nokukhethwa
Iimphakamiso eziya kuMongameli

4.	Ukungaziphathi kuhle nemibuzo ngokuziphatha emsebenzini
Amarekhodi weenghonghoyilo ezifunyenweko
Amarekhodi wephenyisiso nemibuzo

5.	Imikhawulo yeKhotho ePhakamileko
Ukukhonjwa kwemikhawulo


(iii) Ikambiso yeembawo
Umbawi kufanele anikelwe ukufikelela emarekhodini wehlangano yomphakathi nayikuthi umbawi uhlangabezana nokulandelako:
?	Umbawi uhlangabezana neemfuno zekambiso ezitholakala emThethweni eziphathelene nokufikelela irekhodelo; begodu
?	Ukufikelela irekhodelo akwalelwa nangaliphi ibanga elivezwe kilomThetho.

Umhlobo wesibawo:
* Umbawi kufanele asebenzise iforomo eligadangiswe eGazadeni yomBuso [Govt. Notice R187- 15 February 2002] (Form A). [Ikhophi yeforomo elifunekako inanyathiselwe njengeSingezelelo B kilencwajana]




?	Umbawi godu kufanele atjengise nayikuthi isibawo ngesekhophi lerekhodi namkha umbawi ufuna ukuza azokuqala amarekhodi ema-ofisini wehlangano yomphakathi. Ngakelinye ihlangothi nayikuthi irekhodi akusimtlolo lingabonwa eforomini elibawiweko, nakukghonekako [isigaba 29(2)].

?	Nayikuthi umuntu ubawa ukufikelela ngendlela ethileko umbawi kufanele athole ukufikelela ngendlela ebawiweko. Lokhu angeze kwasebenza nakungathikameza ukusebenza kuhle kwehlangano yomphakathi ethintekako, namkha kungamotjha irekhodi, namkha kungephula ilungelo lobunikazi lombuso. Nayikuthi amabanga abonakalako angeze anikelwa eforomini elifunekako kodwana ngenye indlela, imali ebhadelwako izakubalwa ngokuya kwendlela umbawi ayibawe ngayo kokuthoma [isigaba 29(3) no (4)].

?	Nayikuthi ukungezelela ependulweni etloliweko esibaweni sakhe serekhodi, umbawi ufuna ukutjelwa ngesiqunto nanyana ngayiphi indlela, isibonelo, ngomtato, lokhu kufanele kuvezwe [isigaba 18(2)(e)].

?	Nayikuthi umbawi ubawela omunye ilwazi, ubujamo okwenziwa ngabo isibawo kufanele buvezwe begodu ubufakazi kufanele bukhambisane nesibawo [isigaba 18(2)(f)].


?	Nayikuthi umbawi akakghoni ukufunda nokutlola, namkha urholophele kuzakufanela bona enze isibawo serekhodi ngomlomo. Isiphathiswa selwazi kufanele simzalisele iforomo umuntu onjalo begodu simnikele ikhophi yaso [isigaba 18(3)].

Kunemihlobo emibili yeemali ezibhadelwako ezifuneka ngokuya komThetho, okuyimali yesibawo nemali yokufikelela [isigaba 22]:

Imali yesibawo:
Umbawi ofuna ukufikelela irekhodi elinelwazi ngombawi akufuneki bona abhadele imali. Omunye nomunye umbawi, ongabawi ilwazi elithinta yena, kufanele abhadele imali yesibawo okuyi-R35:

?	Isiphathiswa selwazi kufanele sazise umbawi (ngaphandle kwalowo obawa ilwazi lakhe) ngesaziso, abawe umbawi bona abhadele imali ebekiweko (nayikhona) ngaphambi kobana kuqalwe isibawo sakhe.

?	Imali ebekiweko yesibawo eyi-R35 ibhadelwa njengeentempe zobuNgeniso beMali, okufanele zithengwe eposofisi enye nenye. Inani elilungileko leentempe kufanele linanyathiselwe eforomini lesibawo (iForomo A). Nayikuthi azinanyathiselwa, ukuqalwa kwesibawo angeze kwenziwa bekutholakale imali ebhadelwe ngeentempe.

?	Umbawi angenza isibawo ekhotho ukuphikisa ithenda namkha ukubhadelwa kwemali yesibawo.

?	Ngemva kobana isiphathiswa sokwazisa sithethe isiqunto ngesibawo umbawi uzakwaziswa ngesiquntweso ngendlela umbawi afune ukwaziswa ngayo.






Imali yokufikelela (ebhadelwa kungaqalwa bonyana isibawo senzelwa ilwazi elithinta umuntu namkha njani):

? Nayikuthi isibawo siyanikelwa kuzakubhadelwa enye imali yokufikelela, ezakubhadelelwa ukuzuma, ukulungisa, ukukhiqiza kanye nesikhathi esidlule ama-awara abekiweko ukuzuma nokulungiselela ukuvezwa.


? Imali yokufikelela njengombana ibekiwe ingatholakala eSingezelweni A kilencwajana. Ukufikelela kuzakunikelwa kuphela bona kubhadelwe imali yokufikelela. Imali yokufikelela kufanele ibhadelwe ngeentempe zobuNgeniso beMali ezitholakala eposofisi.

E.	Imisebenzi etholakalako [isigaba 14(1)(f)]

(i)	Imihlobo yemisebenzi
Isinghonghoyilo ngejaji esiwela ngaphasi kwelawulo lesigaba 177(1)(a) somThethosisekelo, okutjho, bona ijaji liphethwe kungasakghoni ukwenza umsebenzi, libhalelwa khulu kukwenza umsebenzi namkha linomlandu wokungaziphathi kuhle sizakutjhejwa yiKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa ngokuya kwalesisijamiso.

IKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa ayinagunya ekutjhejeni iinghonghiyilo ezingaweli ngaphasi kwamahlangothi avezwe ngaphezulu.





(ii)	Ukuthola njani ukufikelela lemisebenzi
Iinghonghoyilo kufanele zenziwe ngokusebenzisa isifungo esimtlolo begodu kufanele silethwe e-adresini elandelako:

The Secretary
Judicial Service Commission
P O Box 258
Bloemfontein
9300

Umtato: +27 51 447 2769
Ifeksi: +27 51 447 0836

F.	Iinrarululo ezitholakala nayikuthi iinjamiso zalomThetho azilandelwa [isigaba 74-82]

IKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa nezinye iinHlangano eziwela ngaphasi kweSahluko seThoba (ngokuya komThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika, umThetho wenomboro 108 ka-1996) azinakambiso yangaphakathi yokudlulisela phambili iinqunto njengezinye iinhlangano zomphakathi. Kufanele kutjhingwe emakhotho ebujameni obunjalo lapho kunganakukhambisana neenjamiso zomThetho ngileziinhlangano. Lokhu kungasebenza ebujameni lapho umbawi namkha wesithathu obandakanyekako arhalela ukudlulisela phambili isiqunto esenziwe siphathiswa selwazi.





G.	Ukutholakala kwencwajana [isigaba 14(3)]
Incwajana izakutholakala ngamalimi amathathu wangokomthetho eendaweni ezilandelako:

?	E-adresini yestrada ye-ofisi leKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa njengombana kutjengiswe emininingwaneni yezokuthintana ngehla

?	EKomitjhaneni yeSewula Afrika yamaLungelo wobuNtu

?	Kenye nenye indawo yokubulunga ngokomthetho njengombana kuhlathulule isigaba 6 somThetho wokuBulunga ngomThetho ka-1997. iindawo zokubulunga ngokomthetho ngilezi -
(a)	emiSebenzi yeDorobha yokuBulunga iiNcwadi,
e-Bloemfontein;
(b)	eBulungelweni leeNcwadi lePalamande, eDorobheni
leKapa;
(c)	eBulungelweni leeNcwadi lomPhakathi weNatala,
e-Pietermaritzburg;
(d)	eBulungelweni leeNcwadi leSewula Afrika,
eDorobheni leKapa;
(e)	eBulungelweni leeNcwadi lakaRhulumende, ePitori;
(f)	emaButhelelweni wamaRekhodi wesiTjhaba wamaFilimu, amaVidiyo nemiDumo, ePitori, ngeminqopho yemihlobo ethileko yemitlolo njengombana kubekiwe; kanye
(g)	nelinye nelinye ibulungelo leencwadi namkha ihlangano ebekwe nguNgqongqotjhe ngeminqopho yemitlolo.


?	Ewebhsayithini yomNyango wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo ethi: www.doj.gov.za




ISINGEZELELO A
IIMALI EZIBEKIWEKO MAYELANA NEENHLANGANO ZOMPHAKATHI
INGCENYE II YESAZISO R.187 EGAZEDINI YOMBUSO NGOMHLAKA 15 FEBERBARI 2002

1.	Imali ebhadelwako yekhophi yencwajana njengombana kuhlongozwa emthetjhwaneni 5(c) yi-R0,60 kelinye nelinye ikhophi elibukhulu bekhasi le-A4 namkha isiquntu salo.

2.	Iimali ezibhadelwa ekukhiqizweni okukhulunywe ngakho emthetjhwaneni 7(1) zingendlela elandelako:
R
(a)	kenye nenye ikhophi ebukhulu bekhasi le-A4 namkha isiquntu salo
0,60
(b)	Kenye nenye ikhophi egadangisiweko ebukhulu bekhasi le-A4
namkha isiquntu salo esingaphathwa yikhompyutha namkha
esinge elektroniki namkha ngomhlobo ongafundwa mtjhini 0,40

(c)	Kenye nenye ikhophi emhlobo ongafundwa yikhompyutha nge-
(i)	stiffy disc 5,00
(ii)	compact disc 40,00
(d)	(i)	Eentjengisweni zemitlolo ebonwako, ebukhulu bekhasi le-A4
namkha isiquntu salo 22,00
(ii)	Ekhophini yeentjengiso ezibonwako 60,00
(e)	(i)	Emtlolweni werekhodi elilalelwako, elibukhulu be-A4
namkha isiquntu salo 12,00
(ii)	Ekhophini yerekhodi elilalelwako 17,00

3.	Imali yesibawo ebhadelwa ngiwo woke umbawi, ngaphandle kozibawela ilwazi eliphathelene naye, okukhulunywe ngayo emthetjhwaneni 7(2) yi-R35,00.


4.	Imali yokufikelela ebhadelwa mbawi okukhulunywe ngayo emthetjhwaneni 7(3) ingendlela elandelako:
R
(1)(a)	Kenye nenye ikhophi ebukhulu bekhasi le-A4
namkha isiquntu salo 0,60
(b)	Kenye nenye ikhophi egadangisiweko ebukhulu bekhasi le-A4
namkha isiquntu salo esingaphathwa yikhompyutha namkha
esinge elektroniki namkha ngomhlobo ongafundwa mtjhini 0,40

(c)	Kenye nenye ikhophi emhlobo ongafundwa yikhompyutha nge-
(i)	stiffy disc 5,00
(ii)	compact disc 40,00
d)	(i)	Eentjengisweni zemitlolo ebonwako, ebukhulu bekhasi le-A4
namkha isiquntu salo 22,00
(ii)	Ekhophini yeentjengiso ezibonwako 60,00

(e)	(i)	Emtlolweni werekhodi elilalelwako, elibukhulu be-A4
namkha isiquntu salo 12,00
(ii)	Ekhophini yerekhodi elilalelwako 17,00

(f)	Ukuzuma nokulungiselela ukuvezwa kwerekhodi, R15,00 kelinye nelinye i-awara namkha isiquntu salo, kungafaki i-awara lokuthoma, elisetjenziselwa ukuzuma nokulungisa.

(2)	Ngeminqopho yesigaba 22(2) somthetho, okulandelako kuyasebenza:
(a)	Ama-awara asithandathu okufanele adlulwe ngaphambi kobana kubhadelwe idiphozidi; begodu

(b)	kunye kokuthathu emalini yokufikelela ibhadelwa njengediphozidi mbawi.

(3) Imali yokuposa ibhadelwa lokha ikhophi lerekhodi liposelwa umbawi.























ISINGEZELELO B

IFOROMO ELIBEKIWEKO LOKUFIKELELA IREKHODI LEHLANGANO YOMPHAKATHI

ISINGEZELELO B SESAZISO R.187 EGAZEDINI YOMBUSO NGOMHLAKA 15 FEBERBARI 2002

IFOROMO A

ISIBAWO SOKUFIKELELA IREKHODI LEHLANGANO YOMPHAKATHI

(Isigaba 18(1) somThetho wokuPhuliswa kokuFikelela iLwazi, ka-2000 (umThetho wenomboro 2 ka-2000))

[Umthetjhwana 2]
LISETJENZISWA MNYANGO

Inomboro yereferensi: ???????????
Isibawo samukelwe ngu????????????????????????
(Yitjho izinga lesikhundla, igama nesibongo sesiphathiswa sokwazisa / sesekela lesiphathiswa sokwazisa) ngomhlaka ???..
(Ilanga) e ?????????????????????.(Indawo).
Imali yesibawo (nayikhona): R ....................................
Idiphozidi (nayikhona): R ...................................
Access fee: R ...................................
???????????????
SIGNATURE OF INFORMATION OFFICER/DEPUTY INFORMATION OFFICER
A. Imininingwana yehlangano Yomphakathi
Information Officer
Judicial Service Commission
PO Box 258
BLOEMFONTEIN
9300
Umtato: (051) 447 2769 Ifeksi: (051) 447 0836

B. Imininingwana yomuntu obawa ukufikelela irekhodi
(a) Imininingwana yomuntu obawa ukufikelela irekhodi kufanele irekhodwe ngenzasi.
(b) Zalisa i-adresi nenomboro yefeksi etholakala ngaphakathi kweRiphabhligi yeSewula Afrika lapho ilwazi kufanele lithunyelwe khona.
(c) Proof of the capacity in which the request is made, if applicable, must be attached.

Igama ngokuzeleko nesibongo ?????????????????????..
Inomboro kamazisi: ??????????????
I-adresi yeposo: ??????????????????????????
?????????????????????????????????
?????????????????????????????????
Inomboro yefeksi: ???????????..
Inomboro yomtato: ???????? Iposo ye-elektroniki: ????????
Ubujamo owenza ngabo isibawo, lokha nawenzela omunye:
????????????????????????????????..

C. Imininingwana yomuntu owenzelwa isibawo
Isahlukwesi sizaliswa KUPHELA nayikuthi isibawo selwazi senzelwa omunye umuntu.
Amagama ngokuzeleko nesibongo:?????????.???????????.
Inomboro kamazisi: ???????????????????????????










D. Imininingwana yerekhodi
(a) Nikela ngemininingwana ezeleko yamarekhodi obawa ukuwafikelela, ufake inomboro yereferensi oyaziko ukukghonakalisa bona irekhodi litholakale.
(b) Nayikuthi isikhala esinikelweko sincani sibawa uragele phambili ephepheni elinye bewulinamathisele eforomini. Umbawi kufanele atlikitle woke amaphepha wokungezelela.


1. Ihlathululo yerekhodi namkha ihlangothi lerekhodi elikhambelanako:
????????????????????????..??????????
??????????????????????????????????..
??????????????????????????????????..
??????????????????????????????????..
2. Inomboro yereferensi, nayikhona: ???????????????????.
3. Eminye imininingwana yerekhodi: ...??????????????????
??????????????????????????????????.
??????????????????????????????????.
??????????????????????????????????.







E. Iimali ezibhadelwako
(a) Isibawo sokufikelela irekhodi, ngaphandle kwerekhodi elinelwazi ngawe, sizakutjhejwa ngemva kobana ubhadele imali yesibawo.
(b) Uzakwaziswa ngenani lemali okufuneka uyibhadele njengemali yesibawo.
(c) Imali ebhadelelwe ukufikelela irekhodi iya ngomhlobo wokufikelela okufunekako kanye nesikhathi esifunekako ukuzuma nokulungisa irekhodi.
(d) Nawulungele ukubekelwa ngeqadi ekubhadeleni enye nenye imali, nikela ngebanga lokungabhadeli imali:

Ibanga lokungabhadelei imali ngileli ????.??????????????..
??????????????????????????????????..


F. Iforomo lokufikelela irekhodi
Nayikuthi ukhandelwa kurholophala, ukubona namkha kungezwa eendlebeni ekuthini ufikelele irekhodi ngokuya komhlobo wokufikelela okunikelwa ku-1 no-4 ngenzasi, veza ukurholophala kwakho bewutjengise bona mhlobobani werekhodi owufunako.

Ukurholophala: ????????????..
?????????????????.
?????????????????
Iforomo okufunwa ngalo irekhodi:
????????????????.
????????????????.

Tshwaya ngebhokisaneni elifaneleko ngo "X".
AMANOTHI:
(a) Nayikuthi ukutjengisa kwakho umhlobo wokufikelela okufunako kuyame ekuthini ngiliphi irekhodi elitholakalako.
(b) Ukufikelela ngokuya komhlobo ofunwako kungaliwa ebujameni obuthileko. Ebujameni obunjalo uzakwaziswa nayikuthi ukufikeleIa kuzakuvunyelwa ngomunye umhlobo.
(c) Imali ebhadelwa ukufikelela irekhodi,nayikhona izakuquntwa kancani mhlobo wokufikelela okufunwako.


1. Nayikuthi irekhodi litloliwe namkha ligadangisiwe -


Ikhophi yerekhodi*

Ukuhlolwa kwerekhodi





2. Nayikuthi irekhodi libunjwa mibono ebonakalako - (lokhu kufaka iinthombe,
ama-slides, okurekhodelwe ividiyo, imibono eyenziwe ekhompyutheni, imigwalo, njll)


Bona imibono

Ikhophi yemibono*

Umtlolo wemibono*

3. Nayikuthi irekhodi libunjwa magama arekhodiweko namkha ilwazi elingakhiqizwa butjha libe mdumo -


Lalela i-soundtrack (ikhasete lomrhatjho)

Umtlolo we-soundtrack*
(umtlolo otloliweko namkha ogadangisiweko)
?

4. Nayikuthi irekhodi lisekhompyutheni namkha limhlobo we-elektroniki namkha ofundwa yikhompyutha -


Igadangiso lekhophi yerekhodi*

Igadangiso lekhophi yelwazi esuswe erekhodini*

Ikhophi ngomhlobo ongafundwa yikhompyutha*
(istifi namkha i-compact disc)


*Nayikuthi ubawe ikhophi namkha umtlolo werekhodi ngelinye ilimi (ngehla), ingabe ufuna bona ikhophi namkha umtlolo ngelimi elinye iposelwe kuwe?

Imali yokuposa ebhadelwako.
IYE
AWA

Tjheja bona nayikuthi irekhodi alitholakali ngelimi olenyulako, ukufikelela kunganikelwa ngelimi irekhodi elitholakala ngalo.

Ngiliphi ilimi owenyula ukuthola irekhodi ngalo? ?????????????..

G. Isaziso ngesiqunto mayelana nesibawo sokufikelela
Uzakwaziswa ngomtlolo bonyana isibawo sakho siphumelele namkha asikaphumeleli na. nawufuna ukwaziswa ngenye indlela, tjengisa indlela bewunikele ngemininingwana efunekako ukukghonakalisa ukukhambisana nesibawo sakho.
Unganyula ukwaziswa njani ngesiqunto mayelana nesibawo sokufikelela irekhodi? ??????????????????????.
?????????????????????????????????..
Itlikitlwe e??????????ngomhlaka ??? ???????..20??..


???????????????..
ITLIKITLO YOMBAWI / UMUNTU OWENZELWAKO







1








28


<fn>DAC-NLS.IlizwiLakhoAlizwaka.2007-05-18.nr.txt</fn>

Ilizwi Lakho Alizwakale

Incwajana Yamakomidi Wamawodi









( Insert picture as on the outer cover of the English version )









The dplg Umkhambisani wakho wangomuso
UmNyango Iphasi zombelele
URhulumende weemFunda noweNdawo
IRiphabhligi yeSewula Afrika

Umkhambisani wakho ngezenzelwa zezakhamizi netuthuko
























I-dplg ne-GTZ South Africa
Disemba 2005

Ongathintana nabo:
Xoliswa Sibeko, Executive Manager: Public Participation and Empowerment
(xoliswa@dplg.gov.za; 012 334 0600)

Ben Cele, Senior Manager: Public Participation and Empowerment
(benc@dplg.gov.za; 012 334 0600)

Hajo Junge, GTZ Advisor: Local Governance
(hajo.junge@gtz.de; 012 423 5900)


Amagama Wokuthokoza

Incwajana le imphumela wamahlelo ambadlwana nemisebenzi eyenziwe mNyango wezaboRhulumende beemFunda nabeeNdawo ( i-dplg ), isikhozi sokuPhathwa kwaboRhulumende beeNdawo hlangana kweSewula Afrika ne-Australia ( i-ASALGP ) kunye ne-German Agency for Technical Cooperation ( i-GTZ ) yona enqophe ukuphakamisa nokukhuthaza ihlelo ledemokhrasi nelokubusa elihlanganyelako kibomasipalada beSewula Afrika.

Umasipalada weNdawo weMatjhabeng kunye namakomidi wamawodi angaphasi kwakhe ube nesandla esibonakalako ngelimuko nangeemfundo asize ngazo incwajana le eyakhelwe phezu kwakho. Umelululeki we-Australia uMma u-Pauline Peel usebenzisene nesiPhathiswa sezokuThintana sakaMasipaladi lo, uNomzana George Moahloli, kunye noSpikha wakwaMasipaladi uNomzana TV Matsepe itjhumi leemveke ukuthola bona yini engakhuthaza ibe iphakamise ukuhlanganyela komphakathi ngamakomidi wamawodi. Amalungu wamakomidi wamwodi ngokwawo abe nesandla ekutlanyweni kwalokho okumumethwe yincwajana le kunye nekudizayinweni kwayo.

Sithanda nokuthokoza ne-Strengthening Local Governance Programme yakwa-GTZ ngomsebenzayo wokukghonakalisa iNcwajana le.

Â© dplg ne GTZ













( Picture of Mr FS Mufamadi as on the 2nd page of the English version )

UNgqongqotjhe wezaboRhulumende beemFunda nabeeNdawo


ISETHULO

Nasethula ihlelo elitjha laborhulumende beendawo ngomnyaka ka-2000, senza okulungileko ngokujamisa ihlelweli njengomkhakha karhulumende owona ulungele ukuba nelitho elibonakalako ekuzibopheleleni kwepolitiki ngendlela esisekelo, ukuthi kuzakuBusa abaNtu. Ngaborhulumende beendawo, ngokubambisana nawe, sathi sizakuletha idemokhrasi lapho uhlala khona. Ekutlameni kwethu ihlelo laborhulumende beendawo, salibeka ezingeni lokuqalelela iinselele ezisisendlalelo zelizwe loke ezinjengokutjhiyeka ngetuthuko, ukutlhogakala komsebenzi, ukuridila kunye nobuchaka.

AmaKomidi wamaWodi wabomasipaladi asandukusungulwa enza umsebenzi oqakatheke khulu ekuphumeleliseni lokhu esikuveze ngehla. Njengoba asijamiso esijamele umphakathi nezakhamuzi, amaKomidi la kufuze bona azise umasipaladi ngetjisakalo, ikghono kunye nemiraro yabantu. AmaKomidi la godu kufuze bona abe yindlela yokukghonakalisa ukuthintana hlangana kwekhansela nezakhamuzi azijameleko. Umthetho waborhulumende beendawo ubonelela ukusungulwa kwamakomidi wamawodi azakusebenza njengesithulungelelo esihlathululela ihlelo lehtu likarhulumende ebantwini ngokuphelela kwabo. Amakomidi wamawodi anomsebenzi oqakatheke khulu ngokuba nesandla ekubekweni kwehlelo umasipaladi anzinze kilo, njengeHlelo eliHlanganyelweko lokuHlelelela iTuthuko, ukwabiwa kweemali zakwamasipaladi kunye nehlelo lokulawula nokulinganisa bona umasipaladi usebenza kuhle kangangani. Ngaphandle kwamakomidi wamawodi, ihlelo lethu lakarhulumende wedemokhrasi norhulumende wendawo othuthukisako angeze kwatjhiwo bona usekelwe babantu.
AmaKomidi wamaWodi selakhona emawodini angaphezulu kwama-80%. Amakomidi wamawodi anamandla ahlukahlukeneko wokusebenza. Ngokuqalisisa amajamo wokusebenza wamakomidi wamawodi la kunye nomsebenzi wokuthola okuseleko emakomidi aseleko, sizabe sisandisa isibalo sabantu eselulela kibo ubuhle bobakhamuzi.

Incwajana le inqophe ukuisza ngeenyeleliso, imibono yeinto ezingenziwa kunye nekomba yokuphatha amakomidi wamawodi. Imiphakathi izwakazi ukuba nelizwi ngcono ekuthathweni kweenqunto zeKhansela amakomidi la nakasebenza kuhle.

UmNyango wezaboRhulumende beemFunda nabeeNdawo uthanda ukuthokoza isekelo lesikhozi sokusebenzisana ngezaboRhulumende beeNdawo hlangana kweSewula Afrika ne-Australia -- i-Australia South Africa Local Governance Partnership ( i-ASALGP ) kunye ne-German Agency for Technical Cooperation ( i-GTZ) ekuphumeleliseni lencwajana etlhogeka kangaka.




OKUNGAPHAKATHI

Isingeniso

Isigaba 1 - Amagadango Wokuthoma ..........................................................
Igadango 1 Thola Umthetho Ofaneleko Nekomba Yakhona ...................................
Igadango 2 Zwisisa Indima Yomsebenzi YamaKomidi WamaWodi .........................
Igadango 3 Zwisisa Indima Yomsebenzi Yekhansela Lewodi ................................
Igadango 4 Zwisisa Indima Yomsebenzi Yekhansela Elikhethwe Ngokulandela Inani Labalandeli ............................................................................................
Igadango 5 Zwisisa Indima Yomsebenzi Yamalungu Wekomidi Yewodi ...................
Igadango 6 Khetha Amalungu Wekomidi Yewodi ..............................................
Igadango 7 Ukuthwasiselwa Ukujayeza Abantu Umsebenzabo - amakhansela wamawodi namalungu wekomidi ..................................................................
Igadango 8 Amalungiselelo Womhlangano Wokuthoma WeKomidi YeWodi - Iinyeleliso zekhansela lewodi ....................................................................................
Igadango 9 Umhlangano Wokuthoma WeKomidi YeWodi ....................................

Isigaba 2 - Iinyeleliso Zokusiza Amakomidi Wamawodi Ukusebenza Ngepumelelo...

Igadango 10 Indima Yomsebenzi Kanobhala ....................................................
Igadango 11 Ukubanjwa Komhlangano ...........................................................
Igadango 12 Ukuba Ngusihlalo Womhlangano - Iinyeleliso Zokuba Ngusihlalo ...........
Igadango 13 Iimfuneko Zokubika Kwamakomidi Wamawodi ...............................
Igadango 14 Ukwakhiwa Kwephrofayili Yewodi ...............................................
Igadango 15 Ukutlanywa Kwehlelo Lekambiso Yomsebenzi Lomnyaka Woke Ekomidini Yewodi ....................................................................................

Isigaba 3 - Umasipaladi : Indlela Angasekela Ngayo Amakomidi Wamawodi ......


Igadango 16 Umasipaladi Uwasekela Ngani AmaKomidi WamaWodi ? ..................
Igadango 17 Yini IPlani YokuThuthukisa NgokuHlanganyela ? ............................
Igadango 18 Isabelo Seemali Somnyaka ......................................................
Igadango 19 Ihlelo Lokulawula Ukuphunyeleliswa Komsebenzi .........................
Igadango 20 Abantu Ongathintana Nabo Kwamasipaladi ...................................
Igadango 21 Amaphrojekthi Wakwamasipaladi Namagadango Wokusungula ...........


Isigaba 4 - Amathempleyithi Angakusiza ..................................................

Amaminidi Womhlangangano ..................................................................
Irejista Yabantu Abakhambele Umhlangano Wesifundakhetho Namkha Umhlangano Okhethekileko ....................................................................................
Ihlelo Lekambiso Lemisebenzi Kamasipaladi ...............................................
Ukwabiwa Kwemisebenzi Ngokwehlukana Kweenkhundla Zayo .......................
Isaziso Somhlangano Wekomidi Yewodi ..................................................
Iforomu Lokuphakamisa Amagama Wekhetho - Ukukhethwa Kwekomidi Yewodi ........
Irhelo Lamagama Wabantu Ekungathintwana Nabo Lamalungu Wekomidi Yewodi .......
Imiphumela Yekhetho Yekomidi Yewodi .........................................................



ISINGENISO

( Insert picture as on page 1 of the English text )

" Kufuze sisebenzisane ngendlela efanako ngezinto ezinengi eziqakathekileko, njengokwenza ngcono imisebenzi eyenzelwa umphakathi kunye nokuqinisa umrhulumende wendawo, sekubalwa namaKomidi wamaWodi. AmaKomidi la, amalungnwawo okubasebenzi abajayelekileko, enza umsebenzi oqakatheke khulu ekuqinisekiseni ukuthintana okufunekako hlangana kwabantu neenjamiso zethu zombuso."

" Okuqakatheke khulu malungana nalokhu yifuneko yokobana senze isiqiniseko sokobana amaKomidi wamaWodi akarhulumende wendawo anande ahlangana enze umsebenzi asungulelwa wona."


ISIYELELISO ESILISIZO!	Incwajana le ipha iinyeleliso, imibono yokwenza izinto kunye nekomba yokuphatha nokulawula amakomidi wamawodi. Amakomidi azakwazi ukuba nelizwi ngconywana ekuathathweni kweenqunto zeKhansela amakomidi wamawodi nakasebenza kuhle. Ngenca yalokho-ke incwajana le izakugcina yandise ukuhlanganyela komphakathi eenquntweni ezithathwa maKhansela nabomasipaladi. Incwajana le yenzelelwe ukusiza amakhansela namalungu wamakomidi wamawodi ngamagadango ekufuze awathathe nakasebenza emakomidini wamawodawo.




Â¹ Umongameli uThabo Mbeki, Ikulumakhe ekuvulweni komHlangano wesiThathu weKomidi ePhetheko ye-COSATU, Ekurhuleni, ngomhlaka 15 ku-Arhostosi, 2005.

Â² Umongameli uThabo Mbeki, Ikulumakhe yesAbelo seeMali sakaMongameli, eKorweni yePalamende eKulu, e-Cape Town, ngomhlaka 23 kuJuni, 2004.
Incwajana le inqophe ukukhuluma namakhansela namalungu wamakomidi wamwodi kobanyana izobaniklela amagadango ekufuze awathathe nakasebenza emakomidini wawo wamawodi.

Amakomidi wamawodi ayindlela ekarisa khulu yokuphumelelisa omunye weminqopho karhulumende wendawo osathuthukako ekukhulunywa ngaye emThethwenisisekelo ka-1996 weRiphabhligi yeSewula Afrika:

( Insert the 1st picture as on page 2 of the English text. )

"Ukukhuthaza ukungena nokuhlanganyela komphakathi neenhlangano zomphakathi eendabeni zaborhulumernde beendawo."

Incwajana le kufuze ifundwe ndawonye neendinya ezifaneleko zomthetho, i-National Guidelines for the Establishment and Operation of Municipal Ward Committees, 2005 kunye ne-National Ward Committee Resource Book ( dplg ne-GTZ 2005 ).



(Insert the 2nd picture as on page 2 of the English text )

ISIYELELISO: Siza ukhumbule soke isikhathi ukuqalelela ubujamo bezinto bakamasipaladi wangekhenu nobewodi yangekhenu nawusebenzisa imibono neenyeleliso eziphethwe yincwajana le.
Eminye yemibono ehlathululwa lapha kungenzeka kufuneke bona itjhugululwe laphaya nalaphaya kobanyana izokukhambelana nobujamo bezinto bakamasipaladi wangekhenu nobewodi yangekhenu.





Amagadango Wokuthoma

Isigaba 1 Thola Umthetho Ofaneleko Nekomba Yakhona

Nanti irhelo ozakuhlola ngalo leendinyana zomthetho eziqakatheke khulu ekuzakufanela bona uzizwisise kobanyana uzokwazi ukwazi bona yini ekufuze ukwenze njengelungu lekomidi yewodi. Imithetho le nekomba yakhona izakusiza ukuzwisisa izinto amakomidi wamawodi angazenza ukusiza umphakathi namakhansela wawo.


Ukukusiza ukuthola bona ukuzwe kuhlo okade ukufunda, sebenzisa amabhokisana alandelako la ukufaka itshayo ebhokisaneni ngalinye njengoba ufunda enye nenye indinyana yomthetho enqophene nebhokisana ngalinye.


?? UmThethosisekelo ka-1996 weRiphabhligi yeSewula Afrika - iSahluko 7 iSekhtjheni 152 - Iminqopho karhulumende wendawo. Lesisigatjana sizakuhlathululela ngeminqopho karhulumende wendawo.

?	URhulumende weNdawo: UmThetho ka-1998 weenJamiso zakaMasipaladi - AmaSekhtjheni 73 ne 74. Lapha-ke uzakuthola imithetho nemithetjhwana ngokusungulwa kwamakomidi wamawodi.
? URhulumende weNdawo: UmThetho ka-2000 weHlelo lakaMasipaladi. Lomthetho ukutjela ngeendlela zamathuba wokuhlanganyela komphakathi umphakathi ongazilindela kibomasipaladi.
?	Ikomba ka-2005 yokuSunulwa nokuSebenza kwamaKomidi wamaWodi waboMasipaladi eliZweni lOke. Ikomba le yenzelelwe ukukunikela imininingwana ngokujanyiswa nokuphathwa kwamakomidi wamawodi.
?	Isivumelwana esiphasiswe nguMasipaladakho ukuvula ihlelo lamakomidi wamawodi. Yona-ke izaku izakutjho isibopho sakamasipaladi wangekhenu ehlelweni lamakomidi wamawodi.
?	UmThethokambiso wokuHlanganyela komPhakathi kaMasipaladi wangekhenu ( nakube ukhona ). Umthethokambiso lo uzakusiza wena nomphakathi wangekhenu ukwazi bona nithintana njani nomasipladi wangekhenu ngeendaba eziqakathekileko ezikuthintako.




ISIYELELISO ESILISIZO! I-Ofisi kaSpikha kuMasipaladi wangekhenu ingakusiza ngemitlolo yemithetho nekomba efaneleko.
Uzakuthi ungathola umtlolo ngamunye wemithetho efaneleko, bese uyingezelela encwajaneni le.


Igadango 2 Zwisisa Indima Yomsebenzi YamaKomidi WamaWodi


UmThetho ka-1998 waboRhulumende beeNdawo:	IiNjamiso zaboMasipaladi, uthi:

" Umnqopho weKomidi yeWodi kuphakamisa nokukhuthaza ihlelo lokuhlanganyela ngedemokhrasi kurhulumende wendawo."

( Insert picture as on page 5 of the English text ).

AmaKomidi wamaWodi ayindlela ongayisebenzisela ukuba neizwi/ukuzwakalisa ilizwi lakho ekuthathweni kweenqunto zakwarhulumende.

Ngobulula, amakomidi wamawodi enziwe ngamalungu ahethiweko wewodi ethileko uku:

1.	veza iindaba ezihluphako ngewodi yalapho ekhanseleni yewodi.
2.	Zwakalisa ilizwi lakho ekuthathweni kweenqunto, ekuhleleni kunye nemahlelweni aragwa yikhansela namkha ngumasipaladi, ezinegalelo ( ezinelitho ezilenzako ) ewodini.

Ikhansela yewodi ingusihlalo wekomidi yewodi, ngalokho-ke ikhansela yewodi ililungu eliqakatheke mbala ekomidini. Ikhansela ekhethwe ngokwabalandeli ebajameleko ithunywa yikhansela ukwenza imisebenzi ethileko ekusekeleni ikhansela yewodi ewodini.



AmaKomidi WamaWodi

?	andisa ukuhlanganyela kwezakhamuzi ekuthathweni kweenqunto zakwamasipaladi, njengoba phela ayindlela enqophileko nengakavami ehlanganisa izakhamuzi nekhansela;
?	ajamele iwodi yendawo kanti anjalo nje akanahlangothi lepolitiki atjhigamele kilo;
?	kufuze abe khona eendabeni ezinjengezeHlelo eliHlanganyelweko lokuTlama nokuThuthukisa, eendabeni zokulawulwa kwendlela umasipaladi asebenza ngayo, isabelo seemali somnyaka, amaphrojekhthi wekhansela kunye nemisebenzi imisebenzi eqakathekileko namahlelo njengoba koke lokhu kunegalelo phezu kwabantu bendawo nje.
?	angakhomba abe athome amahlelo wokwenza ngcono ipilo yabantu ewodini ayiphetheko;
?	angasekela ikhansela ekurarululweni kwemiraro ekubhalelwana ngayo, asize ngokunikela ilwazi leendlela umasipaladi asebenza ngazo;
?	angabeka ilihlo aqale bona umasipaladi usebenza kuhle kangangani, abe aveze neendaba ezifuna itjhejo ewodini eyendawo leyo;
?	angasiza ngamajima wokuphandlulula umphakathi, njengamajima aphathelene neenzibi nokuthuthwa kwazo, namanzi, namahlelo wokukhanjiswa kweensila zezindlwana zokuphumela/zamathoyilethe, nokubhadalwa kweemali ezibhadaliswa ngumasipaladi, njengoba phela amalungu wamakomidi awazi umphakathi wangekhabo neendingo zawo.









Igadango 3 Zwisisa Indima Yomsebenzi Yekhansela Lewodi

Khumbula bona ikhansela lewodi kufuze bona lilinganise lokho okulindelwe yiwodi yalo nalokho okulindelwe siqhema salo sepolitiki. Lokhu-ke kwenza umsebenzi wekhansela ube budisi. Kuqakathekile bona ukulimuke ukuzwisise lokhu, uwazi kuhle nomsebenzi wekhansela lewodi, kobanyana uzokwazi ukuthola eyona ndlela ehle khulu yokuzwakalisa ilizwi lakho ekomidini. Nakube umsebenzi wekhansela lewodi ukhanya kuhle, uzakughona ukubalekela ukuphalisana nekhanselelo ngokunganasidingo, ube ukghone nokubalekela ukurarana nokungezwani okunganamsebenzi.


Ikhansela Yewodi

?	linguSihlalo wekomidi yewodi;
?	lithwele umsebenzi wokubiza umhlangano wesifundakhetho ukukhetha amalungu wekomidi yewodi;
?	lithwele umsebenzi wokubiza imihlangano yekomidi yewodi;
?	lithwele umsebenzi wokuqalelela bona irherho lemihlangano liyalungiswa, sekubalwa : imihlangano yamakomidi wewodi, imihlangano yeemfundakhetho kunye nemihlangano ekhethekileko;
?	lisebenzisana nekomidi yewodi ukuqinisekisa bona kunerherho lemisebenzi elungiselelwe futhi ekufuze yenziwe umnyaka woke;
?	lithwele umsebenzi wokuqinisekisa bona ikomidi yewodi yenza lokho okulindelwe ngumasipaladi ngekambiso yokuzibika;
?	lithwele umsebenzi lokusiza abenemiraro neenlilo ewodini;
?	lithwele umsebenzi wokulamula nokudlulisela imiraro engakararululwa kumasipaladi;
?	kufuze lihlanganyele ngokkupheleleko kiyo yoke imisebenzi yomphakathi la ikomidi yewodi inesandla khona;
?	lithwele umsebenzi wokudlulisela amarherho wemisebenzi nawemihlangano ekhanseleni eliphethe umsebenzi wezokwazisa nokuthintana.





Igadango 4 : Zwisisa Indima Yomsebenzi Yekhansela Elikhethwe Ngokulandela Inani Labalandeli

IKhansela lezokwAzisa nokuThintana linikelwa iwodi lisekele nekhansela lewodi eendabeni eziphathelene newodi namkha eziphathelene nekomidi yewodi. IKhansela lezokwAzisa nokuThintana lingasebenza ngemiraro nangeenlilo zabantu, ngokubambisana nekhansela yewodi.


IKhansela lezokwAzisa nokuThintana

?	Kufuze likhambele imihlangano yekomidi yewodi, imihlangano yeemfundakhetho kunye nemihlangano ekhethekileko;
?	Lingasiza ekurarululweni kwemibango nekudlulisweni kwamacala;
?	Lingasiza ekuphumeleliseni amaphrojekhthi;
?	Lisekela ikhansela lewodi, ngaphandle kokungena endaweni yekhansela lewodi.


? Imibuzo Evamise Ukubuzwa

Umbuzo : IKhansela lewodi lingalithuma na iKhansela lezokwAzisa nokuThintana kobanyana libe nguSihlalo nakube iKhansela leWodi alikho?

Ipendulo : Iye - iKhansela leWodi lingatlolela iKhansela lezokwAzisa nokuThintana incwadi lilibawe ngayo kobanyana libe nguSihlalo womhlangano nakube ikhansela lewodi aliphumeleli ukuba khona emhlanganweni loyo. UmThetho olawula iindaba zaborhulumende beendawo awunaso isibonelelo sokuba khona kweSekela lakSihlalo.



Igadango 5 : Zwisisa Indima Yomsebenzi Yamalungu Wekomidi Yewodi


Amalungu weKomidi yeWodi akhethwa yiwodi yawo ukujamela imibono yabantu. Enza umsebenzi oqakatheke khulu emphakathini.


Indima Yomsebenzi Yamalungu WeKomidi

?	Kubonisa ikhansela lewodi ekutholeni iindingo nemiraro yewodi, kunye nokubikela umkhandlu kamasipaladi ngalokhu;
?	kuhlanganyela ngokuba nelitho olenzako ekomidini yewodi ube uvume nemisebenzi esibopho enjengoyekulawula umsebenzi wesikhundla esithileko namkha yalokho okurhulutjhelweko;
?	kulekelela ikhansela lewodi ukutjela umphakathi ngamalungelwawo neemfanelo zawo njengesiqhema kunye nokukhuthaza umphakathi kobana ukhulume ngalizwi linye;
?	kulekelela ikhansela lewodi ngeenghonghoyilo neenlilo zomphakathi;
?	kukwenza imisebenzi yeemphathimandla ekomidini, isibonelo: ukuba ngunobhala;
?	kutjengisa ikghono loburholi ngokusungula amaphrojekhthi azakwenza ipilo yabantu ibe ngcono ewodini;
?	kuphuma ijima lokuhlola ubunjalo nobujamo bewodi, kobanyana ikomidi izokwazi ngcono ngewodi leyo ( Qalaa iGadango 13 )
?	kulekelela ikhansela lewodi ukukhulumisana nabantu abanelizwi eendabeni ezithileko, nokusebenzisana nabahlanganyeli emphakathini kobanyana kuzokusizakala umsebenzi wekomidi yewodi.
?	kuhlanganyela nabanengi kezomphakathi, isibonelo: imingcwabo neminyanya yezamasiko. Lokhu kuqakatheke khulu ngoba phela kutjengisa uyazitjheja iindaba zomphakathi, begodu uyazazi nokuzazi.





? Imibuzo Evamise Ukubuzwa:

Umbuzo : Likhona na ihlelo lokuthwasisa amalungu wekomidi yewodi namakhansela?

Ipendulo : Iye. Umasipaladi wangekhenu kufuze bona avule ihlelo lokuthwasisa woke amalungu wekomidi yewodi, abe alekelele ngokuhlelela ihlelo lokuthwasiswelo, ekungabalwa hlangana nalo nekghonofundwa lobunobhala, ukutlolwa kwemibiko, ukulanyulwa kwemibango, uburholi, indlela umasipaladi asebenza ngayo kunye nokwabiwa kweemali.

Umbuzo : AmaKomidi wamaWodi alawulwa ziinqhema zepolitiki na?
Ipendulo : Awa. AmaKomidi wamaWodi azijamele, akalawulwa ziinqhema zepolitiki. Lokho-ke kumthetho. AmaKomidi wamawodi enzelelwe ukujamela umphakathi wangekhenu ngokuphelela kwawo, hayi isiqhema sepolitiki sinye.
Umbuzo : Iinqunto ezithathwa maKomidi wamaWodi zisibopho na phezu komKhandlu kaMasipaladi?
Ipendulo : Awa. Iinqunto ezithathwa maKomidi wamaWodi azinasibopho phezu komkhandlu kamasipaladi nomasipaladi ngokwakhe, ngokomthetho. Nokho-ke, ngenca yokuzibophelela phezu kwemisebenzi yokuhlanganyela nomphakathi, imibono yamaKomidi wamaWodi izakutjhejwa kuhle.
Umbuzo : Amalungu wamaKomidi wamaWodi ayabhadalwa na ngomsebenzi awenzako lo?
Ipendulo : Awa. Akunamrholo, kodwa nokho ikhona imali amalungu wekomidi aliliswa ngayo ngeendleko ezithileko angene kizo nakenza umsebenzi wekomidi, njengeendleko zokukhamba neendleko zokudla.
Umbuzo : AmaKomidi wamaWodi angavela tjhinge poro kwamasipaladi ayise iinlilo na ?
Ipendulo: Awa. Imiraro evezwa makomidi kufuze bona idlule ekhanseleni lewodi, lona-ke elizayidlulisela e-Ofisini kaSpikha.
Umbuzo : Kwenzekani-ke nakufumaniseka bona ikhansela lewodi alikudluliseli e-ofisini kaSpikha lokho ekufuze ikomidi yewodi efuna bona kwaziwe nguSpikha?
Ipendulo : Nakwenzeka njalo ikomidi yewodi ingaqunta ukukhulumisana yona mathupha ne-ofisi likaSpikhaa ngokutlhogakala kwesekelo ekhanseleni lewodi. USpikha kuzakuba nguye-ke ozakukhulumisana nekhansela lewodi ngalokhu abe enze neqiniso lokobana ikhansela lewodi liwazi kuhle umsebenzi ekufuze bona liwenze ukwenza bona uSpikha azokuhlala asazi koke ekufuze akwazi abe akwazi nokuziphendulela ekomidini yewodi.
Umbuzo : AmaKomidi wamaWodi ngiwo kwaphela na ayindlela umphakathi ongaba nelizwi ngawo eenquntweni zomkhandlu kamasipaladi ?
Ipendulo : Awa. Azakuba khona namanye amathuba, njengamathuba wokulalelwa kweendaba ezithileko mphakathi woke, njengesabelo seemali somnyaka nje. Amakomidi wamawodi kufuze bona enze iqiniso lokobana izakhamuzi zamawodawo nazo ziyazi ngamathuba la.
Umbuzo : Amakomidi wamawodi angangena na eendabeni ezifana nokusebenza ngemiraro neenlilo, namkha imibango emphakathini?
Ipendulo: Iye. Amakomidi wamawodi angenza umsebenzi oqakatheke khulu ekulekeleleni ikhansela lewodi ukurarulula imiraro, namkha ukuphendula imibuzo ethileko, njengoba phela amalungu wamakomidi wamaewodi avame ukuba nelwazi elidephileko leendaba ezirareneko zomphakathi.





Igadango 6 : Khetha Amalungu Wekomidi Yewodi


I-Ofisi lakaSpikha kunye nekhansela lewodi benza umsebenzi oqakatheke khulu kilokhu. Kumsebenzi osibopho wekhansela lewodi ukutjhbiza umhlangano wokukhetha amalungu wekomidi yewodi. Umhlangano lo ubizwa ngokuthi ' mhlangnano wesifundakhetho'. I-Ofisi kaSpikha ngiyo ezakuphatha ilawule ikhetho, ukwenzelela bona likhamba ngendlela ehle netjhaphulukileko.
Amakomidi wamawodi angaba namalungu angafika etjhumini (10). Nasi indlela yokuhlola izinto ekufuze zenziwe nakulungniselelwa ikhetho lamalungu wekomidi yewodi.


( Insert picture as on page 10 of the English text )

ISIYELELISO : Ngaphambi kokubiza umhlangano wokukhetha amalungu wekomidi, sibawa bona ufunde imitlolo emibili nasi elandelako: Government : Municipal Structures Act, 1998 kunye ne-National Guidelines on Ward Committees, 2005, njengoba yomibili imitlolo le inokunengi ekutjhoko nje ngekambiso yekhetho. Umtlolo i-National Ward Committee Resource ( dplg ne GTZ 2005 ) nawo uzakusiza ngeendlela onngazilandela ukubamba ikhetho namkha ukwenyula amalungu angakhethwa.


( Insert illustration as on page 11 of the English text )

Labeling of the illustration - top to bottom :

?	Umhlangano wesifundakhetho
?	Ideyithi : .........
?	Isikhathi ..........
?	Indawo ...........
?	Ikammbiso yekhetho
?	Ibhokisi lokuvouwuda



IKhansela LeWodi Kufuze Bona :

?	Lisebenzisane ne-ofisi kaSpikha ukubeka ilanga ekungabanjwa ngalo umhlangano wokukhetha amalungu wekomidi yewodi;
?	libeke ideyithi, isikhathi nendawo yomhlangano wesifundakhetho;
?	lenze iqiniso lokobana amalungu womphakathi ayakghona ukuyokufika lapho kuyokubanjelwa khona umhlangano, isibonelo: kungahle kube nefuneko yokobana kukhutjhwe izinto zokukhamba ezizakukhambisa abantu abathileko. Nakungasinjalo, ikhansela alikhethe indawo la abanengi bazakukghona khona ukufika lula, eseduze. Ikhansela alicabangele nabantu abagulako namkha abaqhwalileko; indawo ekuyokubanjelwa kiyo umhlangano yindawo boke abazakukghona ukufika kiyo na?
?	lenze iqiniso lokobana iinhlalo ( iintulo ) zikhona lapho kuyokubanjelwa khona umhlangano, ezizakuhlalisa khulu khulu abantu abadala.
?	lazise woke umuntu ( kutjho ukuthi iimfundakhetho ), ideyithi, isikhathi, indawo kunye nomnqopho womhlangano: cabanga ukufaka iincwajana zezaziso emalayibhrari, emaklinigi neenkolweni zangekhenu, ufake nesaziso ephephandabeni langekhenu, usebenzise nemirhatjho yomphakathi wangekhenu ukwenza iimemezelo. I-Ofisi kaSpikha kufuze bona izibhadalele iindleko zokukhangisa.
?	lenze iqiniso lokobana liyayazi, liyilimuka kuhle ikambiso yekhetho esetjenziswa ngumasipaladi ekhethweni. I-Ofisi kaSpikha ngiyo ezakuraga iphathe ikhetho, kodwa ikhansela yewodi namalungu wekomidi nabo kufuze bona bayijayele ikambiso le.
?	Lithole utoligi, nakube kuyafuneka lokho.




Manjesi-ke sekulithuba le-Ofisi kaSpikha, lona elizakwenza lokhu okulandelako:

?	Lenze iqiniso lokobana kunerejista la kutlolwa khona abantu abafikileko emhlanganweni wesifundakhetho, libe lenze neqiniso lokobana irejista leyo iyatlikitlwa, kobanyana ihlelo lekhetho lizokuhlolwa bona likhambe ngendlela na;
?	lihlathulule umseenzi ofuze ukwenziwa kunye nemisebenzi esibopho yamakomodi wamawodi kunye namalungwawo emhlanganweni;
?	lihlathululele abasemhlanganweni ikambiso yekhetho. UmThetho uvumela ukukhetha ngokwendawo nangokweengaba nakukhethwa amalungu wekomidi, lokhu-ke kutjho ukuthi amalungu kufuze bona ajamele isiqhema esithileko sabantu, njengabantu abatjha nje, namkha ajamele ikoro yezamaphilo. Ikomidi kufuze bona ibe nama-50% wamalungu abomma, ubuncani bakhona. ( Omunye nomunye umasipaladi uzazitlamela wakhe umthethokambiso, ngokulandela indlela azikhethele ukuyilandela);
?	libawe bona kuphakanyiswe amabizo wabantu abangakhethelwa ukuba malungu wekomidi, libawe nokobana kube nabazakusekela amabizo aphakanyisiweko lawo;
?	libale amavowudi, limemezele nemiphumela;
?	lenze iqiniso lokobana labo amabizwabo aphakanyisiweko nabasekeli babo batlikitla amaforomu afaneleko;
?	lenze iqiniso lokobana amalungu wekomidi yewodi akhethiweko aywazi umsebenzi ekufuze awenze, ayazazi neembopho zawo, abe atlikitle namaforomu afaneleko.




ISIYELELISO ESILISIZO ! Isiyeleliso esilisizo ekhanseleni lewodi kukuthi - alibize umhlangano wekomidi yewodi esandukukhethwa ngaphambi kobana amalungu aphadlhalale emhlanganwe wesifundakhetho. Kuhlala kuyinto ebudisi ukubiza umhlangano nabantu abanengi, khulu khulu nakube kufuze uthintane nabo boke ngamunye ngamunye. Kubayini-ke ungathathi ithubeli, njengoba basahlangene boke ndawonye nje ukwenza amalungiselelo womhlangano olandelako?





? Imibuzo Evamise Ukubuzwa:

Umbuzo : Ikhona na ikambiso ekufuze ilandelwe nakuvalwa iinkhundla ezikhona ekomidini yewodi ?
Ipendulo : Iye. Ikambiso yakhona iyahlukahluka, iye ngomhlobo wesikhundla esikhona. Lokhu kuhlathululwa yi-National Guidelines on Ward Committees, 2005 namkha i-Local Government:Municipal Structuress Act, 1998.
Umbuzo : Bukhona na ubujamo bezinto ilungu lekomidi yewodi elingasuswa ngalo emsebenzini eliwenzako?
Ipendulo : Iye. Nakube ilungu lilovee imihlangano emithathu ( 3 ) ngokulandelana ngaphandle wkemvumo, namkha nakube lilove imihlangano emithandathu ( 6 ) ngokulandelana ngemvumo, lingasuswa esikhundleni sokuba lilungu lekomidi.
Umbuzo : Kwenzekani nakube ilungu lekomidi lithuthela kenye iwodi?
Ipendulo : Ilungelwo kuzakufuneka bona lithokoze, ngoba phela kufuze bona libe mvowudi ewodini leyo nalizakukghona ukuba lilungu lekomidid yewodi leyo.


Igadango 7 : Ukuthwasiselwa Ukujayeza Abantu Umsebenzabo - amakhansela

Emveni kobana woke amalungu wekomidi yewodi selakhethiwe, kufuze bona ayokuthwasiselwa ujkujayezwa umsebenzawo. NjengoSihlalo weKomidi, iKhansela leWodi nalo kufuze bona liye ekuthwaseni. Thintana ne-Ofisi kaSpikha wangekhenu ukuthola bona lizakwenziwa nini ithwasiso lamalungu wekomidi.


Nakhu ozakufunda ekuthwasiselweni umsebenzakho njengelungu lekomidi :

?	uzakufunda ngomthetho ophathelene namakomidi wamawodi. Nakube awuwazi umthetho lo, ungagcina wenze iiznto eziphambene nomthetho.
?	Uzakufunda nangemithetho nemilayo ejamileko engeqakathekileko, ezakusiza wazi ngcono ngemisebenzi yamakomidi wamawodi.
?	Uzakufunda nangokuthi umkhandlu kamasipaladi usebenza njani.
?	Uzakufunda nangokuthi ubanjwa njani umhlangano; lokhu-ke kuqakathekile ngoba ngikho okukwenza ukghone ukuba nelizwi elifaneleko emhlanganweni.
?	Uzakufunda nangesiko lokuziphatha lamalungu wekomidini yewodi, lona elizakusiza ukukutjengisa indlela yokuziphatha njengnelungu lekomidi yewodi.
?	Uzakufunda nangamandla nemisebenzi yamakomidi wamwodi. Lokhu-ke kuqakathekile ekukusizeni bona wazi kuhle bona uyini umsebenzakho njengelungu lekomidi.
?	Uzakubuye godu uthole nethuba lokwazana namanye amalungu kobanyana nizokuthoma ukwakhisana isiqhema esizakusebenzisana ngokuzwana.



Igadango 8 : Amalungiselelo Womhlangano Wokuthoma WeKomidi YeWodi - Iinyeleliso zekhansela lewodi

Nanti irhelo lokuhlola elenzelelwe ukusiza ikhansela lewodi, elingusihlalo wekomidi yewodi, ukulungiselela umhlangano wokuthoma. Sele ikomidi ihlangene yabe yakhetha noNobhala. Unobhala lo uzakusiza ikhansela ngomsebenzi wokuba 'ngusihlalo'. Nakube ikhansela lewodi lizihlele kuhle iindaba zalo zokuba ngusihlalo, kuzakuba lula ukuthuma amanye amalungu wekomidi bona alibambele, ngaleyindlela-ke nomhlangano woke uzakukhamba kuhle, lula.







Ikhansela lewodi lingasebenza ngerherho lokuhlola nanti ukwenza iqiniso lokobana umhlangano wokuthoma ulungiselelwe kuhle :

?	Uyitholile na, wabe wayibekisa indawo la kuzakuphele kubanjelwe khona imihlangano yekomidi? Khumbula bona indawo yemihlangano yekomidi kufuze yindawo yomphakathi, hayi indawo yangeqadi, njengendlu namkha umuzi womuntu. Lokhu-ke kumbandela obekwe mThetho.
?	Ulilungisile na irherho lemihlangano yoke ezakubanjwa umnyaka woke, ekulirherho lemihlangano elitjho amalanga, iinkhathi neendawo imihlangano ezakubanjelwa kizo? Lokhu-ke kufuze bona kubale nemihlangano yamakomidi nemihlangano yeemfundakhetho; irhelo elinje-ke liyasiza ngoba lenza amalungu wekomidi yewodi akghone azilungiselele, azihlukanisele isikhathi kusese nesikhathi ukuthi isikhawo sawo ayosisebenzisa njani emnyakeni ozako.
?	Uyitholile na imininingwana yelwazi e-Ofisini kaSpiukha. Imininingwana yelwazi le kufuze bona ifake hlangana nmomthetho, nekomba kunye nemibandela yokuzibika, namathempleyithi afaneleko, anjengerejista ekutlolwa kiyo abantu abaphumeleleko ukuba khona emhlanganweni.
?	Sewuyilungisile na I-ajenda yomhlangano ozako? ( Qala amagadango 10 no-11 ubone imisebenzi kanobhala kunye neenyelelisozokuthi umhlangano ubanjwa njani. Ithempleyithi ye-ajenda isesigabeni 4 ).
?	Sewuyitlolile na imisebenzi ekufuze yenziwe lilungu ngalinye ( namkha amakoro akhethekileko womsebenzi ekufuze abe khona ) kobanyana niyokukhulumisana ngawo ekomidini yewodi?
?	Sewuyicabangile ideyithi yomhlangano la nizakubonisana benitlame khona irherho lemisebenzi ? ( Qala igadango 14 ubone bona ihlelo lemisebenzi lomnyaka woke lenziwa njani ).






? Imibuzo Evamise Ukubuzwa:

Umbuzo : Mihlobobani yemihlangano amakomidi wamwodi ekuzakufanela bona ayibize namkha ayibambe ?
Ipendulo : Mithathu imihlobo yemihlangano amakomidi wamawodi ekuzakulindeleka bona ayibize. Imihlangano le izakuhlelwa ngesivumelwano sekhansela lewodi.

1.	Imihlangano Yekomidi Yewodi - le mihlangano evamileko yamalungu wekomidi yewodi. Imihlangano le kufuze bona inande ibanjwa, kobanyana amalungu wekomidi azokwazi ukuhlela imisebenzawo kuhle. Ubuncani bakhona kufuze bona ibe mithandathu ( 6 ) imihlangano le ngomnyaka. Nanyana kunjalo, kodwa kungaba khulu nokho nange imihlangano enje ingabanjwa kanengi ukudlula amahlandla amathandathu ( 6 ) ngomnyaka, ngoba lokho kuazakunikela amakomidi wamwodi amathuba angcono wokuqalisisa imisebenzi yawo ngokwahlukahlukana kwayo. Lokhu kungenziwa ngokuthi kunande kubanjwa umhlangano qho ngenyanga.
2.	Imihlangano Yeemfundakhetho - Le mihlangana ehlangana kwekhansela lewodi neemfundakhetho, ngamanye amagama mhlangano ohlangana kwekhansela lewodi nezakhamuzi zendawo. Imihlangano le izakusiza ikhansela lewodi nekomidi yewodi bazazi kuhle iintlhogeko zomphakathi. Iinkhathi zemihlangano yeemfundakhetho kufuze bona zibekwe kusese nesikhathi njengengcenye yerherho lemihlangano lomnyaka woke. Lawa-ke mathuba wokumema iimphathimandla zakwamasipaladi namkha abarholi bezepolitiki kobanyana bazokukhuluma neemfundakhetho ngeendaba zomphakathi, namkha bazise izakhamuzi ngeendlela umasipaladi asebenza ngazo.
3.	Imihlangano Ekhethekileko - le-ke mihlangano engabizwa nakufunekako nje kwaphela; isibonelo: nakube kunendaba eqakathekileko erara umphakathi, amalungu womphakathi afuna bona ikhulunywe nekhansela anomasipaladi.




Igadango 9 : Umhlangano Wokuthoma WeKomidi YeWodi


Ziimbadlwana izinto ekufuze bona zenzeke emhlanganweni wokuthoma wekomidi yewodi :

?	Kukhethelwa kwamalungu eenkhundleni - kufuze bona ube nonobhala, kanti ungazikhethela ukuthi uyafuna na ukuba nomphathiimali ( Qala igadango 10 ubone umsebenzi kanobhala ).
?	Amalungu wekomidi awazazise abe acocisane ngalokho afuna ukukuzuza njengamalungu wekomidi yewodi.
?	Bawa unobhala bona atlame irhelo lamabizo wamalungu wekomidi bese unikela elinye nelinye ilungu umtlolo onamabizo lawo.
?	Bonisanani benivumelane ngemithetho yzokuziphatha emhlanganweni; hlangana nalokho enizakukhulumisana ngakho ninesiqhema ngalokhu, khulumisanani nangesidingno seendaba ezizakuthathwa njengeendaba eziyintumba. Kesinye isikhathi iindaba eziyindapikiswana kuzakukhulunyiswana ngazo emakomidini wamwodi. Woke amalungu kufuze bona abonisane abe avumelane ngnokuthi iindabezi azifikisa njani ezakhamuzini. Akusisikhathi soke la kusiza khona ukutjela woke umuntu yoke into.
?	Bonisanani ngerherho lemihlangano lomnyaka nibone bona angeze navumelana na ngokuthi ngimuphi umhlangano ozakubanjwa nini.
?	Biza umhlangano la uzakutlama khona ihlelo lokusebenza lomnyaka woke . Lokhu-ke kungaba mhlangano okhethekileko wekomidi namkha kube mhlangano olandelako ovamileko wekomidi.
?	Hlukanisa imisebenzi ngamakoro ngamakoro; isibonelo, ikoro yemisebenzi yezindlu, yezamaphilo, yezehlalakuhle, yezokuthuthukiswa komphakathi njll. 'koro' lapha itjho umsebenzi onikelwa umuntu ngamunye, kobana kube nguye ozakubika ngayo, ayazi, azokwazi nokubikela nabanye ngayo nokwenzeka kiyo.





????????????????????????????????????






( Insert iluustration as on page 18 of the English text )

Labels on documents in front of meeting participants as on page 18 :

For the Chairperson: USihlalo & i-ajenda
For the chairperson : Unobhala & amaminithi
For other members : I-ajenda
For additional documents on the table : Isabelo seemali
Imitlolo
Imisebenzi




???????????????????????????????????????????

















Isigaba 2 - Iinyeleliso Zokusiza Amakomidi Wamawodi Ukusebenza Ngepumelelo


Igadango 10 Indima Yomsebenzi Kanobhala



Unobhala weKomidi yeWodi uthwele imisebenzi elandelako nasi :

?	Ukusiza ukulingisa i-ajenda - unobhala kufuze abawe amalungu wekomidi yewodi amaphuzu angafakwa e-ajendeni kuyokukhulunyiswana emihlanganweni;
?	Ukubonisana nosihlalo nge-ajenda kobanyana bazokuvumelana ngokuthi yini okuyokukhulunyiswana ngakho ngaphambi kobana i-ajenda ithunyelwe kamanye amalungu. Khumbula, uSihlalo wekomidi ulikhansela lewodi, ngalokho-ke nguye onegama lokugcina ngokumumethwe yi-ajenda;
?	Sele ia-jenda kuvunyelwenwe ngayo, kufuze unobhala ayinikele amalungu wekomidi yewodi ngaphambi komhlangano;
?	Ukuthatha amaminithi kiyo yoke imihlangano ebizwe ngusihlalo nekomidi yewodi. ' Amaninithi' atjho irekhodi elitloliweko lalokho ekukhulunyiswenwe ngakho emhlanganweni; amamninithi kufuze bona ngokuvamileko aveze nokuthi kube nekulumiswana namkha ukucocisana ngelinye nelinye iphuzu, aveze neenqunto ezithethwe yikomidi, aveze godu nokuthi magadango maphi azokuthathwa ukuphumelelisa iinqunto ezithethweko.
?	Kufuze aqinisekise bona amaminithi asabaliswa kuhle aye kiwo woke amalungu, afayilwe abulungwe endaweni ephephileko. Khumbula, amaminithi alirekhodi elisemthethweni lomhlangano, ngalokho-ke kuqakatheke khulu ukuthi abulungwe endaweni ephephileko. Abantu bavamisile ukuthi ngemva kwesikhathi babuyele emaminithini wemihlangano bayokuhlola iinqunto ezathathwako ngeendaba ezithileko.




ISIYELELISO ESILISIZO!

Nikela unobhala ngelwazi eliphuma encwajaneni le ngendima yomsebenzi kanobhala, ukuthi umhlangano ubanjwa njani, kunye nekhophi yethempleyithi ye-ajenda.


Igadango 11 : Ukubanjwa Komhlangano


?	Bikela amalungu ngesikhathi somhlangano kusese nesikhathi. Njengoba kutjhiwo ngehlapha, ngunobhala ekufuze bona enze lokhu.
?	Lungisa I-ajenda ngaphambi komhlangano. Lo-ke msebenzi kaSihlalo noNobhala. ( Qala iGadango 10 ngomsebenzi kaNobhala ).
?	Nikela amalungu wekomidi i-ajenda yomhlangano ngaphambi komhlangano kobanyana bazokwazi bona umhlangano umalungana nani, ngaleyindlela-ke bakwazi ukuzilungiselela lokho ekuyokukhulunywa ngakho. Kesinye isikhathi kuzakufuneka bona kube nombiko okhethekileko ngekoro ethileko yomsebenzi, ngalokho-ke umphathi wekoro leyo nakaziko uzakwazi ukubonisana nomphakathi ngendaba leyo abe akwazi nokubikela ikomidi ngokwefanelo.
?	Usihlalo uzakuvula umhlangano, alandele I-ajenda nngokulandelana kwamphuzu wayo.
?	Tlola phasi amabizo walabo abakhona emhlanganweni.
?	Tlola phasi iinxanxabezo ezivela kilabo abangakaphumeleli ukuza emhlanganweni. ( Amalungu wekomidi kufuze ngaso soke isikhathi abikele omunye osekomidini nakube akaphumeleli ukuba khona emhlanganweni. Lokhu-ke ngilokhu okubizwa ngokuthi kunxanxabeza.)
?	Funda amaminithi - uqale bona nangambala atjho lokho ekwakhulunywa mhlazana womhlangano wokugcina. Woke umuntu kufuze avume ukuthi amaminithi womhlangano wokugcina angilokho okwakhulunywa ngakho kiwo, ngoba phela amaminithi alirekkhodi lomthetho lemihlangano.
?	Iindaba ezivuka emaminithini wokugcina - lokhu-ke kuphathelene neendaba zomhlangano wokugcina ekwakufuze bona amalungu wekomidi abike ngazo. Ngokuvamileko kulula ukubona 'iindaba ezivuka emaminithini wokugcina' ngokuqala amagadango abantu ekwakufuze bona bawathathe.
?	Imitlolo - lokhu-ke kutjho iincwadi ezitlolelwe ikomidi namkha iincwadi ezithunyelwe yikomidi. Enye nenye incwadi kufuze bona ikomidi iyitjheje, ngoba phela iincwadezi zithunyelwa ezakhamuzini egameni layo ikomidi.
?	Amanye amaphuzu e-ajendeni, isibonelo : I-IDP, isabelo seemali sakewamasipaladi, ukuhlola ukuthi umasipaladi usebenza kuhle kangangani kunye namaphrojekhthi wezokuthuthukiswa komnotho. Elinye ilungu lekomidi kufuze bona livule ikulumo libe liyidose phambili. Umbiko ungafaka hlangana nesingeniso ngendaba ethileko ( ukuthi yini indaba leyo, wena ungena njani kiyo, kubayini usendabeni leyo ) bese-ke nokuthi ligadango bani esekhe lathathwa nokuthi yini ekusafuze kwenziwe.







( Insert an illustration as on page 22 of the English text ).

Khumbula bona kuqakatheke kiwo woke amalungu wekomidi ukuzwakalisa imibonwawo emihlanganweni. Usihlalo akukafaneli akhonye umhlangano, abe siqedamlozi. Umsebenzi kaSihlalo eqinisweni kuhomeza abonise amalungu indlela ekufuze ilandelwe ngokulandela I-ajenda, kobanyana ikomidi izokwazi ukuphumelela ukuzuza lokho ekunqophileko. Usihlalo unjengokondayi wekhwaya, hayi njengomvumi ovuma yedwa.



Ngemva kokukhulumisana, uSihlalo kufuze bona enze iqiniso lokobana kuba nesiqunto ekuvunyelwana ngaso, begodu la kufuneka khona, kube nomuntu onikelwa umsebenzi wokwenza okuthileko egameni lekomidi ngalokho okuvunyelwenwe ngakho.


Igadango 12 Ukuba Ngusihlalo Womhlangano - Iinyeleliso Zokuba Ngusihlalo


?	Linga ukuthi ungakhulumeli futhi wena ngokwakho be siqedamlozi; lalela ukuthi abanye bathini, bese uyahomeza wenze iqiniso lokuthi umhlangano awuphambuki e-ajendeni;
?	Tlola phasi amaphuzu aqakathekileko enziwe ngesikhathi kukhulunyiswana;
?	Rhunyeza amaphuzu aqakathekileko ekupheleni kwelinye nelinye iphuzu le-ajenda;
? Lawula umhlangano ukhambe ngokwefanelo - lokhu-ke kutjho ukuthi kufuze bona wenze iqiniso lokuthi iinkhulumi ziyahlonitjhwa, abantu abatlitlitheki bebanande bahlebahleba bodwa ukube basemhlanganweni.
?	Landela isilinganiso sesikhathi esibekelwe iphuzu ngephuzu elise-ajendeni;
?	Linga ukuqeda umhlangano ngesikhathi esibekiweko.


Igadango 13 Iimfuneko Zokubika Kwamakomidi Wamawodi

Kuzakufuneka bona uthintane ne-Ofisi kaSpikha kaMasipaladi wangekhenu ukuthola iimfuneko zokubika, skeubalwa nesikhathi sokugcina esibekelwe ukufika kwemibiko e-ofisini. Lokhu-ke kuvamise ukuthi kubekwe ukuthi imibiko iphelele qho ngenyanga, mhlamunye ngeLesihlanu wokugcina wenyanga.

I-Ofisi kaSpikha ingaba nesibonelo sendlela yokubika. Isibonelo sendlela yokubika yikomba etloliweko namkha iforomu elingagcwaliswa kunobanyana uzenzela yakho indlela ongabika ngayo. Liyasiza iforomeli ngona nawugcwalise lona uyazi ubike ngakho koke ekufuze ubike ngakho.

( Insert picture as on page 23 of the English text )

Nakube ayikho indlela yokubika esele ikhona, nasi enye ongayisebenzisa ekhasini elilandelako ( Akunasidingo sokobana unikele ubuthobothobo bemininingwana ).


Isibonelo seforomu lokubika

Umbiko Wewodi ( gcwalisa ibizo lewodi namkha inomboro )
...........................................................................................................

Ikhansela Lewodi ( gcwalisa ibizo lekhansela )

.........................................................................................................

Inyanga Nomnyaka ( faka ideyithi )

.........................................................................................................

Ibizo LakaMasipaladi ( faka igama lakamasipaladi )


...............................................................................................................................

Unobhala Wewodi ( faka ibizo lakanobhala weodi )

.............................................................................................................................

1.	Iindaba eziphakanyiswe emhlanganweni wekomidi yewodi, emhlanganweni wesifundakhetho namkha emhlanganweni okhethekileko - tlola ngokulandelisana ngeenomboro.
........................................................................................................................................................................................................................

2.	Okungaba Yipengu Kunye Neemphakamiso - tlola ngokulandelisana ngeenomboro.

........................................................................................................................................................................................................................

3. Iindaba Esele Ziphethiwe - Tlola ngokulandelisana ngeenomboro

........................................................................................................................................................................................................................

4. Amaphrojekhthi Asasetjenzwako Nasele Aqediwe - Tlola ngokulandelisana ngeenomboro.

........................................................................................................................................................................................................................

5. Amahlelo Weeenyanga Ezintathu Ezilandelako - Tlola ngokulandelisana ngeenomboro

........................................................................................................................................................................................................................



Igadango 14 : Ukwakhiwa Kwephrofayili Yewodi


Lokhu kungaba ngenye yezinto zokuthoma ikomidi engazenza ndawonye. Kungasiza ukwakha isiqhema esisebenzisanako, kubuye kwenze namalungu awazi ngcono amawodaawo.

( Insert picture as illustrated on page 25 of the English text )

Ukwakha iphrofayili yewodi kungaba msebenzi omnandi nokarako. Nasi ihlahlandlela engakusiza ukuthoma ukwakha iphrofayili. Khumbula bona ungathoma ngokubuthelela imininingwana yelwazi ongathoma ngayo, bese unande ungezelela phezu kwayo umnyaka woke.

1.	Funisisa Ngabantu Bewodi Nangemirarwabo;
Isibonelo:

?	Iiqhema zabantu ngobudala babo beminyaka, ukuthu abantu bababantu bani ( ubulili ), nokuthi basebenza imisebenzi enjani;
?	iimbalobalo zobulelesi, imiraro yezamaphilo ebhokileko;
?	iinlilo zabantu zangamalanga;
?	ummoya abantu abanawo ngamahlelo kamasipaladi neemphakamiso;
?	amathemba wabantu;
?	umlando wewodi leyo;
?	amalimi akhulunywa babantu balapho;
?	iinrhuluphelo zepolitiki.

2.	Ngilithola Njani Ilwazi?

?	Umasipaladi angakuphakela ngelwazi elifaneleko eendabeni ezinjengezeminyaka yobudala yabantu. IKhansela leWodi lingabawa ilwazelo nge-Ofisi lakaSpikha.
?	Amapholisa angakusiza ngeembalobalo eziphathelene nobulelesi, kanti-ke nakube kunesibhedlela namkha iklinigi esiphandeni sangekhenu, zingakusiza ngemininingwana emalungana nobujamo bezamaphilo;
?	Ungathola bona abantu bacabangani ngemihlangano yeemfundakhetho, namkha ngemihlangano neenqhenyana ezincazana zabantu kiyo yoke iwodi, namkha mhlamunye ngokwenza iphwenyo elilula emphakathini, namkha nngokucocisana ubonisane nabangani.



3.	Mhlobo Bani Womtrhangasisekelo Okhona Ewodini ?


( Insert Picture as on page 26 of the English text )

"Umthangalasisekelo" utjho iinjamiso ezakha umphakathi wangekhenu;
Iimbonelo :

?	Umthangasisekelo womphakathi njengeenkolo, amaklinigi, iimbhedlela, amapholisa, ama-embulensi, njll.
?	Iindlela, amanzi, ihlelo lokuthuthwa kweensila zezindlwana zokuphumela.
?	Umhlobo wezindlu ezakhiwe lapho.
?	Iindawo zokudlalela nezokuziphumulela.
?	Amsonto.
?	Amaholo.
?	Iintolo, iimaraga, amabhanga.
?	Iiznto zokukhamba - ezithutha abantu nezithutha ipahla.

4.	Yini Okhunye Okwenzeka Emphakathini Wangekhethu ?

Yenza irhelo leenhlangano zomphakathi - phela iinhlanganwezi zibahlanganyeli abaqakatheke khulu emakomidini wamawodi. 'Abahlanganyeli' batjho abantu namkha abajameli besiqhema esithileko abanerhuluphelo ethileko, namkha abazizazi, namkha nje abantu abanetjisakalo ngalokho okwenzeka ekomini yewodi.

5.	Bakhona Na Abasebenzi Basebenzela Ukuthuthukisa Umphakathi ( ama-CDW ) Ewodini yangekhenu ?

Thola ama-CDW angaba khona ewodini yaakho bese ubonana nawo nizokubonisana ngemisebenzi nangendima yomsebenzi ekufuze yenziwe, uqale nokuthi ama-CDW la ayakghona na ukusekela ngeendlela ezithileko zokusebenza namkha zobunobhala ekomidini yewodi yakho.


Ungasebenzisa irhelo nanti ukukusiza ukuhlela iinkundla zabahlanganyeli :

?	Iinhlangano neenkundla zemidlalo
?	Imikhandlu elawula iinkolo
?	Iinqhema zamapholisa womphakathi
?	Iinhlangano zamasonto
?	Iinhlabngano zelutjha
?	Iinhlangano zabomasingcwabane
?	Iinhlangano zamabhizinisi
?	Iinhlangano zamasiko, njengeenhlangano zobukghwari nezabavumi
?	Iinhlangano zabomma.


? Imibuzo Evamise Ukubuzwa

Umbuzo : Kusiza ngani ukwakha iphrofayili yewodi ?
Ipendulo : Njengekhansela lewodi nelekomidi, ungaba negalelo elizwakalako kwaphela nakube uwazi uyawazisisa umphakathi wangekhenu. Angeke wakghona ukukwenza lokhu ungazi bona ngubani ohlala ewodini yakho, ungazi nokuthi yini abakutlhogako abantu abahlala ewodini yakho, ungazi nokuthi yini okubahluphako, ungazi nokuthi yini abafuna ikomidi yewodi ibenzele khona, ungazi nokuthi zinjani iindlela zewodakho, injani imakho yakhona nezinye iinjamiso nezakhiwo zakhona nazo ungazazi nokuthi ngezomhlobobani nokuthi zisebujamweni obunjani. Lokhu-ke kubala nokwazi ngokunabileko ngendlela ongakghona ngayo ngeenhlangano zangekhenu kunye 'nemithombo yamandla' yangekhenu enjengemabhizinisi wangekhenu namkha iinhlangano zemidlalo. Uzakurareka ubambe wangenzasi ngamaqiniso ozawathola ngalokhu.
Umbuzo : Ikomidi yewodi ingalisebenzisa njani lelilwazi na?
Ipendulo : Ikomidi yewodi ingasebenzisa ilwazeli ekuhlanganiseni kwayo ihlelo layo lomnyaka. Uzakukghona ukuhlela ngcono ube uhlanganyele ngcono eenkulumiswaneni ezimalungana nemithethokambiso yomkhandlu kamasipaladi namahlelo wakhe namkha namaphrojekhthi wakhe ngoba uzabe sewazi ngcono ngnomphakathi wangekhenu kunabanye abantu.




Igadango 15 : Ukutlanywa Kwehlelo Lekambiso Yomsebenzi Lomnyaka Woke Ekomidini Yewodi

Ikomidi yewodi kufuze bona ibe nehlelo lomnyaka woke eliveza kuhle imisebenzi ekufuze ntanzi kuneminye, liveze nangaphandle kokurhiniza bona linqophe ukwenzani nokuzuzani. Lokhu-ke kuzakusiza wena ukghone ukubona bona uyaphumelela na ukuzuza lokho ozibekele ukukuzuza. Kuzakusiza godu nokuthi ubikele uMasipaladi, njengoba inyanga nenyanga uzakukghona ukubika ngalokho okwenzileko ngokukuthomanisa nalokho olindelwe namkha obekelwe bona ukwenze.

Kuhle ukuhlelela umhlangano okhethekileko msinyana ngokungakghonakalako kobanyana uzokukghona ukutlama ihlelo lakho lomsebenzi lomnyaka woke. Yenza iqiniso lokobana ihlelo lakho lomsebenzi liyinto ekghonakalako ukwenzeka.






Ekutlameni kwakho ihlelo lakho lomnyaka, ungacabangela nakhu okulandelako:

?	Amadeyithi umasipaladi azakubamba ngawo imikhulumiswana yokubonisana ongafisa ukuba khona kiyo, njengeHlelo lokuThuthukisa eliHlanganyelweko ( i-IDP ) kunye nesabelo seemali somnyaka.
?	Iindaba eziqakatheke khulu emphakathini. Ikomidi yewodi ingenzani ukusiza ngalokhua? Kufuze ukwenze nini lokhu?
?	Ngimaphi amaphrojekhthi ikomidi yewodi efisa ukuwenza? Cabangela izinto ezinjengamaphrojekthi wokuthuthukiswa komnotho wendawo, ukuthwasisa kwabatlhogomeli abasebenzela ekhaya. Amaphrojekhthi la singakghona ukuwaraga nezinye iinhlangano zomphakathi?
?	Ngiziphi iinkundla zomphakathi, njengeenhlangano zamaphilo namkha zomphakathi ikomidi yewodi efuna ukujanyelwa kizo?
?	Ngiziphi iinhlangano zomphakathi namkha iminyango kamasipaladi esifuna ukuyimema kobana izosethulela indaba ethileko ekomidini yewoddi namkha emhlanganweni wesifundakhetho?
?	Ngimaphi amalungu wekomidi ekufuze bona anikelwe umsebenzi lo?
?	Ngimiphi imisebenzi erhabeke khulu namkha eqakatheke khulu esifuna ukuthoma ngayo? Ngiyiphi engalindalinda isikhatjhana?





ISIYELELISO ESILISIZO!

Ihlelo lokuragwa komsebenzi kufuze bona likghone ukuvumela amatjhulukwana laphaya nalaphaya, kobanyana kuzokukghonakala ukuthi kwenziwe amatjhuguluko afunakalako nakube ayafuneka.
Yenza iqiniso lokobana amaphrojekhthi ofuna ukuwaraga ayathintana ne-IDP. Nakube amaphrojekhthakho akakhambisani akakhambisani ne-IDP, kungenzeka ukuthi umphakathi awuwafuni, nam,ha umasipaladi akakwazi ukukusekela ekwenzeni amaphrojekthi anjalo. ( Qala igadango 17 ukuthola eminye imininingwana nge-IDP ).




( Insert illustration as on page 29 of the English text )

Khumbula - ihlelo lomsebenzi kufuze libe yinto ekghonakalako ukwenzeka. Kungcono ukwenza izintwanyana eziimbadlwana kuhle kunokwenza izinto ezinengi butjhophori nangobutjhapha.




Insert illustration as on page 30 of the English text )








Isigaba 3 - Umasipaladi : Indlela Angasekela Ngayo Amakomidi Wamawodi


Igadango 16 : Umasipaladi Uwasekela Ngani AmaKomidi WamaWodi ?


Isekelo elivela kwamasipaladi lizakwahlukahluka ngokwemithombo yamandla kamasipaladi loyo. Abanye abomasipaladi banemali enenngi ukudlula abanye; lokhu-ke kuzakwenza umehluko ekuthini yini okghona ukukuzuza. I-Ofisi kaSpikha ngiyo engakutjela bona ngimiphi imithombo yamandla ekhona, kodwa nokho kwanje akhe uphose amehlo kinanti irhelo lokuhlola elingenzasi:


Nanti irhelo lokuhlola izinto ekufuze ubuze umasipaladi ngazo :

? Amakhophi womthetho ofaneleko, ikomba yelizwee loke kunye nemithethokambiso yomkhandlu kamasipaladi ngokuhlanganyela komphakathi kunye nangamakomidi wamawodi.
? Ikhophi yemininingwana yokuthi abantu bewodi banengi kangangani, baphila njani, basebenzani, izinga labo lefundo lingangani njll, yona ezakusiza ukuhlanganisa iphrofayili yewodi.
? Ikhophi yeHlelo eliHlanganyelweko lokuThuthukisa lakaMasipaladi.
? Isibuyekezo sehlelo lokuhlola bona umasipaladi usebenza kuhle kangangani
? Isirhunyezo sesabelo seemali sakwamasipaladi.
?	Ilwazi elimalungana nehlelo lokubika nelekambiso
?	Amadeyithi neenkhathi zokuthwasiselwa ukujayela umsebenzi
?	Ilwazi ngamanye amathuba wokuthwasiswa avulelwe amakomidi wamwodi
?	Iwazi ngokwabiwa kweemali namkha imithethokambiso elawula ukubhadalelwa kweendleko zamakomidi wamwodi.




Igadango 17 : Yini IPlani YokuThuthukisa NgokuHlanganyela ?

Boke abomasipaladi kufuneka bona balungiselele iPlani yokuThuthukisa nngokuHlanganyela ( i-IDP ). Iplani le ihlukanisa imisebenzi ekufuze itjhejwe msinyana kuneminye endaweni. I-IDP isebenza iminyaka emihlanu ( 5 ), kanti-ke injalo nje ibuyekezwa qho ngomnyaka. I-IDP yenza iqiniso lokobana imithombo kamasipaladi eyindlala isebenziseka kuhle, iqalelele imisebenzi ekufuze yenziwe ngaphambi kweminye ( isibonelo : ukusiza iindawo ezitlhaga khulu ngenca yobuchaka ), idose iimali kamanye amazinga karhulumende, ibe iqinise nokuhlanganyela komphakathi.


Amakomidi wamawodi angasifaka njani isandla ku-IDP?

( Insert first picture as on page 33 of the English text )


Abajameli bamakomidi wamawodi bangaba seKundleni yabaJameli be-IDP. Ikundla le ilithuba labaholanganyeli lokobana bajamele iinrhuluphelo zabo zeemfundakhetho zabo. Ikundla le ivula isijamiso sokukhulumiselana, sokucocisana kunye nesokuhlanganyelwa komsebenzi wokuthathwa kweenqunto hlasngana komphakathi nomasipaladi; injalo nje godu ikundla le ivula ithuba lokukhulumisana nelokutjheja ihlelo lokulungiselela nelokusetjenziswa kwalokho esele kulungisiwe nge-IDP ekomidini yewodi.

( Insert second picture as on page 33 of the English text ).

Ikhansela lewodi yakho lingaba nekhophi - nakube akusinjalo thintana ne-ofisi yomphathi wakwamasipaladi namkha I-ofisi kaSpikha. Umasipaladi kufuze bona abe nehlelo lokuthwasisela I-IDP. Ikomidi yakho yewodi ingathola eminye imininingwana ngalokhu e-ofisini kaSpikha.


Igadango 18 : Isabelo Seemali Somnyaka

Isabelo seemali lihlelo lekambiso yeemali. Lihlukanisa imisebenzi yomnyaka weemali ozako ngokuhlukanisa iindleko zemisebenzi le nangokuveza imithombo yeemalezi ezizokubhadalela iindleko.

Umnyaka weemali wabomasipaladi beSewula Afrika uthoma ngomhlaka 1 kuJulayi komunye nomunye umnyaka, ube uyokuphela ngomhlaka 30 kuJuni ngomnyaka olandelako. UmKhandlu kaMasipaladi kufuze bona uvumele isabelo seemali ngaphambi kokuthoma komnyaka weemali omutjha, ngemva kokuhlela kuhle nangemva kokubonisana namakomidi wamakomidi nabanye abahlanganyeli endaweni yangekhenu. Nakube amakomidi wamawodi nawo anegama ekuqunteni ukuthi umasipaladi kufuze asebenzise malini kiyiphi iphrojekthi; lokhu-ke kuzakutjho ukuthi iwodi yakho ingasizakala poro, kilokhu.

Kiwo woke umnyaka isabelo seemali seluswa ngelihlo elibukhali ukuqala bona ingangani imali engenako, ingangani esebenzako, nakulinganiswa naleyo eyabelwe ukusetjenziswa. Isibonelo kungaba kukuthi nakube imali engeniswa ziimali ezibhadalwa kwamasipaladi ingaphasi kunaleyo ebeyilindelwe, nemali esetjenziswako nayo kuzakufanela bona yehliswe, ibe phasi.

( Insert as on page 34 of the English text )

Amakomidi wamawodi kufuze bona afune bona isabelo seemali sibekelwe isikhathi esingangani, athole nokuthi ibanjwa nini imihlangano. Kufuze bona ubuze nokubuza bona ikhona na imali eyabelwe ukuthwasisa nokufundisa abantu ngesabelo seemali ezakwenza bona uhlanganyele ngendlela ezwakalako ekwabiweni kweemali.


Igadango 19 : Ihlelo Lokulawula Ukuphunyeleliswa Komsebenzi

Thola bona kghani umasipaladi wangekhenu unalo na ihlelo lokulawula ukuphunyeleliswa komsebenzi. Ikomidi yakho yewodi ingenza litho likhulu ehlelweni lokulawula ukuphunyeleliswa komsebenzi ngeengaba ezintathu :

?	Ukulungiselela Umsebenzi : Sebenza ngokubambisana nekhansela langekhenu nezinye iinhlangano zomphakathi ukutho;a iintlhogeko zantanzi bese wenza iqiniso lokobana iintlhogekwezi nazo ziyafakwa eemphakamisweni zesabelo seemali neplanini yakhona.
?	Ukulandelela Nokubuyisa Umbiko : Hlala ufuna imibiko ngamaphrojekthi kamasipaladi nangemisebenzi ayenzako ekomidini yewodi kunye nemihlanganweni yomphakathi ewodini yangekhenu kobanyana uzokuphela ubikele izakhamuzi ngendima esele yenziwe ngemisebenzi nangamahlelo athileko namkha ngemiraro ekhona nakube ikhona. Yenza iimphakamiso ezakhako zokuletha ubungcono, begoduu la kufuneka khona, ungakhwezelela nomphakathi kobanyana ulekelele ukwenza umsebenzi ekufuze wenziwe.
?	Ukubuyekezwa Komsebenzi Ngomnyaka: UmKhandlu kaMasipaladi kufuze bona unande ubikela amakomidi wamawodi nemiphakathi ngesabelo sayo seemali nangokubuyekezwa kwemisebenzi eyenziwako, njengengcenye yemihlangano yomphakathi. Ngaphezu kwalokho, ikomidakho nakube ayinande ithola umbiko wokuthi umsebenzi ukhamba njani ovela ekhanseleni, yazisa imeyara ukuthi ikomidi yewodakho ilindele umsebenzi ongcono kurrhulumende wendawo okhethwe ngedemokhrasi.





Igadango 20 : Abantu Ongathintana Nabo Kwamasipaladi

Thintana ne-ofisi kyomPhathi wakwaMasipaladi ubawe irhelo labo boke abantu ongathintana nabo, ulingezelele encwajanenakho le.



Igadango 21 : Amaphrojekthi Wakwamasipaladi Namagadango Wokusungula

Thintana ne-ofisi yomPhathi wakwaMasipaladi ubawe irhelo lamaphrojekhthi angaqakatheke khulu, nawo uwangezelele encwajanenakho le.



Isigaba 4 - Amathempleyithi Angakusiza


Amaminithi Womhlangano

Umasipaladi...............................

IKOMIDI YEWODI.....................


Ideyithi : .............................................................
Isikhathi: .............................................................
Indawo : .............................................................


I-ajenda

1.	Ukuvula nokwamukela
2.	Iinxanxabezo
3.	Amaminithi Womhlangano Odlullileko
4.	Iindaba Ezivuka Emaminithini Womhlangano Odlulieko
5.	Imitlolo
6.	Amaphuzu Amatjha; isibonelo : Umbiko ngejamo lamaphrojekthi nemibiko yamakoro ngamakoro
7.	Iinqunto Zomkhandlu Kamasipaladi
8.	Ideyithi Nesikhathi Somhlangano Olandelako



Irejista Yemihlangano Yeemfundakhetho Namkha Yemihlangano Ekhethekileko

Umasipaladi.................................
Umhlangano Wekomidi Yewodi/ wesifundakhetho/okhethekileko/womphakathi


Iwodi : .............................................................................
Ideyithi : ..........................................................................
Ikhansela Lewodi: ..............................................................












Ihlelo Lemisebenzi Kamasipaladi

UMasipaladi............................
Ikomidi Yewodi ..............................

Imisebenzi ephambili kamasipaladi evela eHlelweni lokuThuthukisa ngokuHlanganyela

Imisebenzi Ephambili Yewodi :

1.	....................................................
2.	....................................................
3.	....................................................

Ikomidi yewodi kufuze bona ibike ngehlelo elilandelako qho ngenyanga. Lokhu-ke kuzakusiza ukwazi bona kghani uphumelele na namkha awa ukwenza lokho ebewuzibekele ukukwenza ehlelweni lakho lomsebenzi. Kuzakubuye kusize noSpiukha azi bona kghani zikhona na iindaba ekufuze azisebenze.


Inomboro Iphrojekthi Umsebenzi Isilinganiso Isikhathi Umthombo Wamandla

1. Iingadi zokudla Ukuthuthukiswa Kulinywe zimbili Juni 2006
komnotho





Ilungu lekomidi elinikelwe umsebenzi kufuze bona libikele imihlangano yekomidi yewodi ngobujamo bezinto bephrojekthi



Ukwabiwa Kwemisebenzi Ngamakoro Ngamakoro

Umasipaladi ............................
Ikomidi Yewodi ...............................

Igama Lekoro Zamaphilo Ukuthuthukiswa komnotho Wendawo

Amabizo Wabantu Abathunywe Umsebenzi

Iimbonelo Zemisebenzi Ethunywe Abantu Ikundla yezamaphilo yewodi
Intumbantonga

Isaziso Somhlangano Wekomidi Yewodi

Umasipaladi ...........................

Ikomidi Yewodi ............................


Ideyithi : ........................................................
Isikhathi : ......................................................
Indawo : ........................................................


I-ajenda

1.	Ukuvula Nokwamukela
2.	Iinxanxabezo
3.	Amaminithi Womhlangano Odlulilleko
4.	Imitlolo
5.	Amaphuzu Amatjha ( Atjho


Iforomu Lokuphakamisa Amabizo - Ikhetho Lekomidi Yewodi

Umasipaladi ...................................
Ikomidi Yewodi ..............................

Iforomu Lokuphakamisa Ibizo Lelulngu Lekomidi Yewodi

Ukuphakanyiswa Kwebizo :

Thina, esitlikitlwe ngenzasapha, njengoba simalungu arejistariweko ewodini le ........ lapha siphakamisa uNom./uMma ........................njengongikhethani kobanyana azokukhethelwa ukuba lilungu lekomidi yewodi ewodini ..............................

1.	Ibizo: ............. Umtlikitlo : ........................Ideyithi: ..................
2.	Ibizo: ............. Umtlikitlo : ........................Ideyithi : ..................

Ukuphakanyiswa Kwebizo :

Mina .......................... otliktlwe ngensazasapha, weenomboro zebhugwana ezithi : ......... ohlala e ........... begodu/namkha orejistarwe njengomvowudi wewodi .......... lapha ngiyakuvuma ukuphakanyiselwa kwebizo lami ikhetho lekomidi yewodi ........

Umtlikitlo : ................... ( Ungikhethani ) Ideyithi : .....................
Ikhansela Lewodi : .................................................




Irherho Lamabizo Wekomidi Yewodi Nemininingwana Yawo la Atholakala Khona

Iwodi : .....................................
Ikhansela Lewodi : ......................
IsiPhathiswa Sezokwazisa Nokuthintana Sewodi ......................
I-CDW : ........................................................................





Imiphumela Yekhetho Lekomidi Yewodi

Umasipaladi .....................
Iwodi : .............................
Indawo : ..........................
Ideyithi : ........................
Umasipaladi : ..................



Ibizo Lakangikhethani	Inani Lamavowudi
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.

Amavvowudi Abaliweko : ................
Amaphepha Wokuvowuda Onakeleko : ................
Inani Elipheleleko/Ithothali : ..............................
Umtlikitlo : ....................................................






<fn>DAC-NLS.IlungeloLobunikaziN.2007-05-18.nr.txt</fn>
ILUNGELO LOBUNIKAZI NOKONDLIWA KWABANTWANA NGAPHASI KOMTHETHO WESINTU

Ngu-Adv Molly Malete
Pelo-tshwaana Consultancy CC
Ifowuni: 012 661-7473
malete@telkomsa.net






































UMTHETHO WESINTU WENDABUKO
NOVAMILEKO

?	Ngaphambi kokutjhugululwa mThetho womThethosisekelo (ukulingana ngejamo kwabalingani emtjhadweni) kanye nokwAmukelwa komThetho wemiTjhado yesiNtu (ukulingana ngejamo kwemitjhado kanye nabalingani emtjhadweni)
?	UmThetho wokuPhathwa kwabaNzima, no 38 ka-1927, isigaba 11(3)(b): Woke umfazi otjhadwe ngokomthetho wesintu (ngaphandle komfazi ose-KZN) sewuhlala anganamalungelo.

Okutjhiwo MThetho WesiNtu
?	Ijamo lomfazi lilingana nelomntwana
?	Umfazi akanalo ilungelo lokulawula umntwana ngombana kwayena ungaphasi kwelawulo lendodakhe
?	Akakwazi ukwenza iimbopho zomthetho ngaphandle kokusizwa yindodakhe nofana nguyise
?	Akasimphathimalungelo kodwana ungophethweko

Ukusetjenziswa Kwesintu Kulithinte Njani Ilawulo Labantwana?
?	Ngaphasi komThetho wesiNtu ilawulo labantwana kulilungelo elinqopheneko elinikelwa indoda nomndenayo lokha nayithathako.
?	Lokhu kutjho bona indoda nayiqeda ukulobola umkayo, yona nomndenayo bafumana amalungelo azeleko njengababelethi ukulawula abantwana ababelethwe emtjhadweni
?	Ukulawulwa kwabantwana emtjhadweni kusemandleni wendoda ukuya emfazini nomndeni wendoda leyo
?	Ukulawulwa kwabantwana bomntazana osesekhaya kusemandleni kabamkhulu nomndeni womntazana loyo
?	Lokha umntazana loyo nendako, ulawulwa yindodakhe bese abantwabakhe baba ngaphasi kwelawulo lendodakhe nomndeni wekhakwakhe
?	Ukulawulwa kwabantwana ukuya ngokomthetho wesintu ngaleyondlela kusebantwini abaduna kwaphela (kulawulwa ngabaduna ) bese abantwana baba ngebomndeni wendoda
?	Abantwana baba ngaphasi kwelawulo lendoda esikhundleni somndeni wekhabo.

Ukuhlukaniswa Kwabantwana
?	Akuhlukaniseki ukuya ngokomThetho wesiNtu ukuthi umntwana ubelethwe ngaphandle komtjhado ngombana umntwana akaninwa, wamukeleka ngaso soke isikhathi, angathathwa abe ngaphasi kwabekhabomkhulu ( abe mntwana wokusala ekhaya/ekhabomkhulu), namkha athath we abe ngaphasi kabekhabo ( bekhabo likayise ) namkha athathwe abe ngaphasi kwabekhabo lendoda ethethe unina, ngokulandela ikulumo ethi " ikomo iragwa nekonyana layo".
?	Kunesidingo sokobana kuhlathululwe umhlobo womtjhado umfazi angena kiwo.

Abantwana Bomfazi (ababelethelwe emtjhadweni nofana ngaphambi komtjhado)
?	Abantwana ababelethelwe emtjhadweni: Baba ngabendoda ethethe umfazi loyo nomndenayo indoda leyo, akuqalwa bona uyise weengazi ngubani.
?	Kulindeleke bonyana indoda yakanina labantwanabo ibamukele njengebayo beyibaphethele koke njengombana ababelethi abanye basenza.

Abantwana Bomhlolokazi
?	Ukuhlongakala kwendoda akuqedi ubuhlobo bomtjhado.
?	Ukwahlukaniswa kwabantwana bomhlolokazi kwenziwa ngalendlela : (i) Abantwana bomngena
?	Ngaphasi komkhuba wokuPhakela, umhlolokazi uragela phambili nokuba ngumakoti wekhakwakhe ngokungenwa ngomunye wabafowabo ovusa umuzi wehloko leya ( umfowabo ongasekho).
?	Umhlolokazi nabantwabakhe baba ngaphasi kwelawulo lomngena. Kanengi umngena kuba ngomunye wabafowabo lehloko leya.

Okutjhiwo Lisiko Lokungena
?	Umndeni wekhabo lehloko leya uzibophelela ekutheni uzokutlhogomela umhlolokazi qobana asaphila, nokobana umngena ambelethise abantwana abanengi ngendlela angakghona ngayo.
?	Abantwana ababelethwe mhlolokazi nomngena bahlala bathathwa bona ngebehloko leya.
?	Ngitjho nemasikweni lapha ukungena kungasalandelwa khona, nakube umhlolokazi ubeletha abantwana, akukhathazeki bonyana uyise ngubani, bahlala bathathwa bonyana ngebehloko leya begodu bamalunga womndenakhe.

Abantwana Ababelethwe Libuya
?	Nakutlhalanwako, abantwana kanengi babekwa ezandleni zekhabo lendoda
?	Imithetho eminengi yesintu ayivumeli umfazi bonyana ende godu khibe usese ngaphasi kwelawulo lekhakwakhe. Kumele abuyele kwabo nakube ufuna ukwenda laphokhunye.
?	Nakube uyenda godu, umfazi obuyileko loyo nakaba sidisi umntwana wendoda yesibili, umntwana loyo uba ngewabo. Ngaleyondlela uba ngaphasi kwelawulo lomndeni wendoda yesibili leyo. Indoda yesibili ngiyo elawula abantwanabo.
?	Nakenda kwesibili, umfazi obuyileko angakhonjelwa yindodakhe yesibili leyo bonyana eze nabantwabakhe (okutjho abantwana ababelethe nakasahlala kwabo ngemva kobana abuye ekwendeni), okuzalisa ikulumo ethi ikomo iragwa namakonyanayo.

Ilungelo Lobunikazi Babantwana Nokulawulwa Kwabo

Abantwana Ababelethelwe Emtjhadweni
Imihlinzeko yesigaba 11 (3) (b) yokutlhayela komThetho wokuPhathwa izakulawula ubujamo - umfazi uzakuhlala alawulwa begodu indodakhe ngiyo ezamlawula. Imiphumela yesigabesi ingalendlela : Abafazi abanzima abangakatjhadi bazazilawula, abafazi abanzima abatjhade ngomthetho wesikhuwa bazazilawula, kodwana boke abafazi abangaphasi kweminyaka ematjhumi amabili namunye nofana abatjhadwe ngokomthetho wesintu bazakuhlala balawulwa njalo.

Okutjhiwo SiGaba 11 (3) (b)
?	Abafazi abanzima abatjhadwe ngaphasi komthetho wesintu badinywa ijamo lokuzijamela ngebanga lomtjhado ngitjho nanyana sele baneminyaka ematjhumi amabili namunye ukuya ngokomThetho wemiNyaka yobuKhulu
?	Ijamo leli libadima igunya lokuzenzela nokwenzela abantwababo iimbopho zangokomthetho
?	Ngalokho umthetho we-Afrika wesiNtu uyabhalelwa ukwenza bonyana abafazi babe nejamo bebaphathwe ngokulinganako ngokomthetho njengombana kusitjho umThethosisekelo

Okutjhiwo SiGaba 11 (3) (b)
?	Abafazi abanzima abakwazi ukuba ziinhloko zemindeni yabo nokuba balawuli babantwababo ngombana kwabona basalawulwa.
?	Isigabesi ngalokho sikhuthaza ukubandlululwa kwabafazi ngokobulili begodu ngokwenza njalo siphambana nomThethosisekelo.
?	Isigabesi siqinisa umgomo welawulo lamadoda elinikela amadoda kwaphela amandla nelawulo phezu kwepilo kanye nepahla yabafazi bawo.

Isidingo Sokusulwa Nokutjhugululwa Komthetho
?	Ukuthoma ukusebenza kokuTjhejwa komThetho wemiTjhado yesiNtu, 2000
?	Ukutjhejwa kwemitjhado yesintu
?	Ijamo elilinganako lemitjhado
?	Ijamo elilinganako nokuphathwa ngokulinganako kwabalingani emtjhadweni
?	UmThetho wokuLawulwa kwabaNtwana onikela ababelethi bobabili ilawulo labantwana

Amavezandlebe
?	Indoda ithathwa bonyana inguyise labantwanaba begodu ayikwazi ukubalahla. Ngebanga lendlela unina abe sebantwini ngayo nangendlela ababelethe ngayo akubi lula ukubahlukanisa kabanye abantwana bomtjhado.
?	Indoda iba mlawuli nomtlhogomeli, ikatelelekile bonyana ibamukele njengabo boke abanye abantwana ababelethwe emtjhadweni. Bamalunga womndenayo. (Ngwana wa dikgora). Aboyise beengazi babantwanaba abanalungelo phezu kwabo.
?	Kilo lelohlangothi kungena nabantwana bomngena
?	Ngaleyondlela umThetho wesiNtu lapha ukhambisana nesiGaba 8 somThethosisekelo begodu awubandlululi abantwana ngebanga lemvelaphi nokubelethwa kwabo.

Abantwana Bangaphandle

â€¢ Bangabekhabomkhulu ( ekhabo likanina ).
â€¢	Nakufumaniseka bona unina uyenda, yena nendodakwakhe baba belusi babantwana umfazi abathole asesekhabo. Indoda yomfazi loyo ithola amandla welungelo lokulawula abantwanaba, ngokulandela ikulumo yabadala ethi: " ikomo iragwa nekonyana layo". Abantwana bangaphandle abahlukaniswa ebantwaneni ababelethelwe emtjhadweni. Ngalokho-ke abantwana bangaphandle ababandlululwa, njengoba vele umThethosisekelo uyakwalela lokho.




Ilungelo Lobunikazi Babantwana Nokulawulwa Kwabo Ngemva Kokutlhalana
â€¢	Ikambisolawulo eqalelela ubuHle beenRhuluphelo zomNtwana ifakwe emThethweni wesiNtu njengengcenye yawo lomThetho.
â€¢	Kuvamise ukuthi nakutlhalwanako abantwana basale ekhabo ( emndenini wekhabo likayise ).
â€¢	Unina labantwana nakakhambako ekhakwakhe akakhambi nabantwana. ( Phela yena uhlala amntwana, ngalokho-ke naye ngokwakhe usafuna ukweluswa).
â€¢	Nakube unina labantwana uyaphikisana nalekambiso, yena nomelusi wakhe kuzakufuneka bona bammangalele indodakwakhe baveze ukuthi ayikakulungeli ukuthi abantwana bangasala ezandleni zayo. Lokhu-ke kutjho ukuthi soke isikhathi kuhlale kuthathwa ukuthi indoda nabekhabo ngibo ekufuze basale nabantwana indoda nomfazi nabahlukanako. Indoda nabekhabo banelungelo lemvelo lokusala nabantwana.
â€¢	Kokhunye la abantwana bazakusala khona nonina kunyana basamunya. Lesi-ke ngesinye seembonelo la ubuhle beenrhuluphelo zomntwana kuqalwa zona ntanzi ngaphambi kwamalungelo wemvelo kayise ekulawulweni komntwana.
â€¢	Ngalokho-ke amabandla wesikhethu anikele uyise lomntwana ilungelo lemvelo lokuba mumelusi wabantwana indoda nomfazi nabahlukanako; nje-ke umuntu ophikisana nalokhu kufuze bona aveze ubufakazi bokuthi abantwana bazabe bangekho ezandleni ezifaneleko nange banikelwa uyise nakahlukana nonina.

Ukuqalelelwa Kobuhle Beenrhuluphelo Zabantwana

â€¢	Abantwana abancani abasamunyako bazakunikelwa unina, kodwa ngombandela wokuthi nabakhulako bazakubuyela kuyise. Abantwana ngokwabo abanalo ilungelo lokuzikhethela ukuthi bafuna ukuhlala namuphi umbelethi phakathi kwakayise nonina.
â€¢	Nokho-ke laphokhunye kuqalwa bona eqinisweni ngimuphi umbelethi, hlangana kwendoda nomfazi, ongabelusa ngcono abantwana.

Kutjho Ukuthini-ke Koke Lokhu ?
â€¢	Umthetho wesintu othi indoda ngiyo ephethe umuzi nanje kusasebena wona ekutholeni bona kukuphi la abantwana bazakweluseka khona ngcono phakathi kwakayise nonina, nakuhlukanwako.
â€¢	Nakuhlukaniswa umtjhado ( nakutlhalana indoda nomfazi ), ayikho into yokuthi boke abathintekako lapho baphathwa ngokufana.
â€¢	Abantwana akunalitho abangalitjho ngamalungelo wabo, ngalokho-ke neenqunto nazo zithathwa zipharwe phezu kwabo ( bayacatjangelwa ) malungana nokuthi yini okuhle okubalungeleko nokubafaneleko.

ISIPHETHO
â€¢	Lokhu-ke kutjho ukuthi umthetho wesintu unemibandela ekhambisana nomThethosisekelo kunye nanomThetho oVuma umTjhado wesiNtu. Nokho-ke nanyana kunjalo, kodwa ikhona eminye imibandela yomthetho wesintu ephambana nomThethosisekelo. Leyo-ke mibandela ekufuze bona iphikiswe ngokuyiswa ekhotho. Esona sizathu salokhu kukuthi isigatjana 11(3)(b) sona ngokwaso sesasulwa, ngalokho-ke nanyana ngikuphi ukungalingana ngejamo hlangana kwabantu abaduna nabantu besifazi akukwazi ukusolo kuragela phambili, ngoba akunasisekelo.



<fn>DAC-NLS.IlwaziLabosomatraga.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE

Ilwazi labosomatraga lokutjhayela ngokuphepha, ipilo ehle kunye nokufika ekhaya uphila

Lencwajana ehlathululako imhlahlandlela ekukubulungeni unepilo ehle ngesikhathi usendleleni. Ngakho-ke iqale nawunesikhathi.

Okungaphakathi kwalelikhasana kwathuthukiswa yiYunivesithi yeSewula Afrika (UNISA) ngokuhlanganyela nephrojekthi i-GTZ / EU begodu isuselwe eenkulumiswaneni ezabanjwa nabatjhayeli bamatraga abamakhulu abunane (800) abasuka eenarheni ezahlukileko e-Afrika eseSewula.

Maputo / Pretoria Arhostosi 2002

Lencwajana ehlathululako itholakala simahla.


















IPhrojekthi yomPhakathi yezePilo eyeqa imiKhawulo ngezokuThutha ngeeNdlela

I-Ejensi yezokuThutha ngeeNdlela ngokweqa imiKhawulo ngokusebenzisana nomNyango womBuso wezokuThutha eSewula Afrika, isekela isisungulo sokwazisa abatjhayeli bamatraga, abathengisa idini kunye nabantu abahlala emiphakathini ehlanu kwemikhawulo ngemibuzo ephathelene nezepilo.

Sikhuluma nje, ababanduli abanelwazi banikela ngemisebenzi eyifihlo begodu banikela nangamakhondomu emangenelweni wemikhawulo le elandelako:
> Beitbridge, ilokitjhi i-Nancefield
> Lobatse / Zeerust
> Maseru Bridge / Ladybrand
> Oshhoek
> Komatipoort / Lebombo

Sibawa bonyana ukhulume nababanduli abanobuNtu!
Balinde yoke imibuzo onayo mayelana nezepilwakho.

Kubaqatjhi:
Nawuqatjhe abatjhayeli bamatraga, kufanele ube nesibopho kibo.

Ingabe??
> uyabalungisela itlhogomelo lezepilo (itjhorensi yezepilo namkha irhelebho lezokwelapha)?
> uyabenzela abasebenzi umthethomgomo wezepilo?
> uyanikela ngelwazi lezepilo namakhondomu
> uyabavumela abatjhayeli bona bakhambe nabalingani babo emakhambeni amade?
> uyabahlomisa abatjhayeli ngamaglavu welatheksi okufanele bawambathe nabarhelebha umuntu olimeleko?


WAZI KANGANGANI NGE-HIV / AIDS?
Thatha isikhatjhana uphendule umdlalo wemibuzo olandelako:

Wazini ngokulandelako:
liQiniso
(Q)
MamaLa
(L)
1
Ngingayithola intumbantonga ngokutjhayela nomuntu onentumbantonga


2
Intumbantonga ingalapheka


3
Intumbantonga ingadluliselwa ngumma ukuya emntwaneni wakhe


4
Kufanele ngaso soke isikhathi ngisebenzise ikhondomu nangiya emsemeni nangingaziko bona umlinganami unabanye abalingani


5
Ngiyakghona ukumbona umuntu naka nentumbantonga


6
Nange nginomulwana wentumbantonga, ngingakghona ukuragela phambili nokutjhayela


7
Abantu abagulako ezithweni zangasese bangadlulisela lamalwelwe ngokomseme begodu bangaba sengozini ekulu yokungenwa mumulwana i-HIV




Ungabona bunjani bonyana wena namkha umlinganakho unobulwelwe ezithweni zangasese (ubulwelwe obuthathelwana emsemeni)

> Ingabe nginesupa namkha isilonda esingapholiko esithweni sangasese?
> Ingabe kunjalo nakumlinganami?
> Ingabe nginalokho okuphuma esithweni sangasese okunukako, okuthontako namkha umhlambuluko otjhisako?
> Ingabe umlinganami unalokho okuphuma esithweni sangasese okunukako?


Nayikuthi kunjalo, wenzani?
Nayikuthi kunjalo, wena nomlinganakho (namkha abalingani) kufanele nithole isiyeleliso sokwelatjhwa esibhedlela, ekliniki namkha ekliniki eseqadi kwendlela.

Kungani?
Kungombana kulula ukwelatjhelwa amalwelwe athathelwana emsemeni.
Ngombana nawunobulwelwe obuthathelwana emsemeni kunekghonakalo ekulu yokobana uthole namkha udlulise umulwana wentumbantonga.

Uyazi na ngamaYunithi weLwazi nezePilo atholakala eqadi kwendlela?

Abosomatraga bamukelwe!
Ngingayaphi nangengifuna ukwelatjhwa nayikuthi ngigulela endleleni?
Ngingalithola kuphi ilwazi elinabileko ngamalwelwe athathelwana emsemeni, i-HIV / Aids, i-malariya, ukungaboni kuhle emehlweni nokhunye?

Endleleni yakho ungaya nanyana kukisiphi isibhedlela somBuso, ikliniki namkha udorhodera. Kodwana kubudisi ukulisa indlela enqophileko. Begodu kubudisi ukujamisa itraga lakho phakathi kwemini ulitjhiye isikhathi eside.

Ikhona enye indlela!
Linga yinye yamakliniki aseqadi kwendlela wezePilo neLwazi. Anamanesi anobuntu nanekghono begodu ungathola iinyeleliso kumfundisi wezepilo ofundileko nonelwazi elinabileko ngomunye nomunye umraro wezepilo. Ungaphaga itraga lakho ekliniki begodu ungaya nanyana kusebusuku.

Ingabe amakliniki aseqadi kwendlela arhelebha ngani?
> Ukwelatjhwa kwemiraro yoke yezepilo enjengomgomani, ihloko ebuhlungu, i-malariya, amathumbu abuhlungu namkha umhlana obuhlungu
> Ukwelatjhwa nokuyeleliswa ngobunye nobunye ubulwelwe ezithweni zakho zangasese (STD?s)
> Ilwazi mayelana nokuthi ungaya kuphi nawufuna ukuhlolelwa umulwana wentumbantonga
> Ilwazi ngomulwana wentumbantonga nobulwelwe bentumbantonga kunye namanye amalwelwe athathelwanako
> Irhelebho lokuthoma ekulapheni ukulimala okuncani
> Amakhondomu wasimahla

Kuyifihlo
Koke ukwelatjhwa okwenziwa ekliniki etholakala eqadi kwendlela kuyifihlo. Ikhamphani yakho namkha umqatjhi asoze azi bonyana bewuvakatjhele lekliniki.

Ngingeza nini?
Woke amakliniki atholakala eqadi kwendlela avulwa ukuthoma ngemuva kwedina bekube sebusuku, phakathi kweveke.

Lezi kuziinkathi ezihle kilabo abatjhayela amatraga begodu nabangakghoniko ukujama emini.

AmaYunithi / amakliniki atholakala eqadi kwendlela weLwazi nePilo uyawafunyana eendleleni ezikilomebhe.

Linga yinye yamakliniki atholakala eqadi kwendlela wePilo neLwazi. Anamanesi anobuntu nekghono begodu ungathola iinyeleliso kumfundisi wezepilo onekghono nebandulo elinabileko ngananyana ngimuphi umraro wezepilo ongaba nawo. Ungaphaga itraga lakho ekliniki begodu ungaya nanyana kusebusuku.

Amakliniki atholakala eqadi kwendlela wezePilo neLwazi eSewula Afrika asisungulo se-RFA, i-NBC kunye nomNyango wezePilo yesiTjhaba.

Akuphi lamakliniki?
Ibala
Indawo
Moatize Tete
e-Mozambique eTete Corridor
Inchope
eMozambique, eBeira Corridor
Matola
eFrigo, hlanu kweMaputo, eMaputo Corridor
Harrismith
eSewula Afrika, eFreyistata endleleni ekulu u-N3 Highway, e-Junction Truck Stop
Beaufort West
eSewula Afrika, eTjhingalanga Kapa endleleni ekulu u-N1 Highway eya edorobheni leKapa
Messina Beitbridge
eSewula Afrika endleleni ekulu u-N1 ePhrovinsini iLimpopo egratjhi yakwa-Shell, emkhawulweni weZimbabwe
Ventersburg
ESewula Afrika, eFreyistata, endleleni ekulu u-N1 kuqalene negratjhi yakwa-Total nawuya edorobheni leKapa
Port Elizabeth
ESewula Afrika, ePumalanga Kapa, endleleni ekulu u-N2, amakhilomitha angu-16 ngaphandle kwePort Elizabeth nawuya e-East London (PE Truckers Inn, egratjhi yakwa-Caltex)
Tugela
eSewula Afrika, endleleni ekulu u-N3 nawuya eDurban eTugela Truck Stop, amakhilomitha ama-2 nawusuka eTugela Toll Station


Hlola ukubona kwakho
Nayikuthi uthola ubudisi:
> ekufundeni amatshwayo weenkampani lapho wehlisa khona
> ukufunda iinomboro zokutloliswa kwekoloyi namkha amabizo weentrada
Kufanele
Uyokuhlolisa amehlo wakho

Hlola msinyana
Emini, jama endaweni ekhanyako ubambe lelikarada phambi kwakho erhalasini langaphambili lekoloyi. Hlala esihlalweni sakho ube limitha ukusuka ekaradeni.

Mangaki amagama ongawafunda nawulimitha ukusuka ekaradeni?




Ukhambe bunjani?
Nayikuthi akhenge ukghone ukufunda amagama woke, kufanele ubonane nodorhodera wamehlo khona uzakwenza ukuhlolwa kwamehlo ngudorhodera obandulelwe ukuhlola amehlo.


Nawubulawa sizungu, uhlulukele ekhaya begodu ukhumbule obathandako ?
Uqeda isikhathi eside ungekho ekhaya kube neenkhathi lapho uhlulukela khona ukuzigedla kwekhaya kunye nalabo obathandako. Nanzi iinyeleliso ongazenza khona uzakuphila kuhle nawusendleleni:

Yidla kuhle
Iinthelo ezitja nemirorho ziqinisa ihlelo lokusowuda emzimbeni begodu zikunikela namandla. Linga ukubalekela ukudla okunamafutha amanengi.

Lala kuhle
Ukulala ngetrageni kwenza bona ungazigedli kuhle KODWANA ukulala ubuthongo obaneleko kurhelebha bona ukwazi ukusebenza ngamandla amakhulu.

Thabulula iinkhwepha
Ukulula imilenze nokuzithabulula ngemuva kwesikhatjhana esithileko kwenza bona uhlale uphaphamile. Ukuphuma ngetrageni nakho kwenza bona ukwazi ukuphumuza ingqondo yakho begodu uphumule.

Ukuhlanzeka ? ukusikima ukhambe!
Nanyana zingekho iindawo zokujama kwamatraga ezineendawo zokududa umzimba nokuhlanzela, linga ukuhlamba ngamalanga. Ukuhlanzeka akusikuhle kuphela epilweni yakho kodwana kwenza bona uzizwe umutjha begodu uzigedlile.

Iingozi
Endleleni uqalana namathuseleko amanengi ayiselela. Abatjhayeli esikhathini esinengi bayadlelezelwa bebathathelwe neenkoloyi njengombana usazi.

Ngakho-ke zitlhogomele begodu uhlale uphaphamile khona uzakubalekela
ingozi.

Uthi bewusazi:
Umulwana we-HIV ubeka amaphilo wabatjhayeli engozini ekulu. I-HIV mumulwana obanga intumbantonga. Lomulwana uyingozi khulu ngombana nawukhe wakuthelela, akunapengu begodu ipilo yakho izakuphela isikhathi singakafiki.

Hlola iimpendulo okungizo emdlalweni wemibuzo ongehla ekhasini elidluleko:

1. Mamala Asoze wangenwa mumulwana we-HIV nawutjhayela nomuntu onawo emzimbeni wakhe. Uthola i-HIV nawuya emsemeni ngokungakaphephi nomuntu othelelwe ngiwo namkha uhlangane neengazi ezinomulwana. Kungakho kufanele usebenzise ikhondomu ngaso soke isikhathi nawuya emsemeni. Kungakho godu ngaso soke isikhathi kufanele ufake amaglavu nawurhelebha umuntu olimeleko.
2. Mamala Ayikho ipengu yentumbantonga. Udorhodera asoze akwelapha. Inyanga yesikhethu nayo asoze ikwelaphe. Akakho ongakwelapha. Nayikuthi uthelelwe, kuzakufanela bona uthole iindaki ezikhethekileko kunye nokuyeleliswa okukhethekileko kwezokwelatjhwa.
3. Liqiniso Umma osidisi onomulwana we-HIV namkha ubulwelwe bentumbantonga angayidlulisela emntwaneni wakhe ngesikhathi sokubeletha begodu nalokha nakasamunyisako. Kuqakathekile kibomma abasidisi bona bayokuhlolwa bonyana abanawo na umulwana we-HIV. Bangathola iinyeleliso emakliniki wokubeletha. Lelirhelebho linganikela umntwana ithuba lesibili.
4. Liqiniso Amakhondomu angakuvikela ekuthelelweni mumulwana namkha yintumbantonga nawuwasebenzisa kuhle begodu ngasosoke isikhathi.
5. Mamala Asoze wambona umuntu bonyana unomulwana we-HIV. Abantu bangaqaleka baphilile begodu bazigedlile, kodwana babe nomulwana. Ngakelinye ihlangothi, abantu abaqaleka bondile begodu bagula kungenzeka bangabi nawo lomulwana. Kuhlolelwa intumbantonga kuphela okungatjho bona umuntu uthwele umulwana emzimbeni namkha akanawo na umulwana.
6. Liqiniso Nayikuthi uhlolelwe umulwana bekwatholakala bona unawo, akutjho nokho bona ipilo sele iphelile. Ungaphila isikhathi eside begodu uragele phambili nokutjhayela kwakho. Kodwana kuzakufanela bona uyokuthola iinyeleliso zokwelatjhwa ngemuva kwesikhathi esithile. Kufanele ufunde ukudla kuhle begodu uthabulule umzimba qho, godu bewulise ukubhema nokusela.

Kodwana,
Nayikuthi unomulwana we-HIV, unesibopho sokobana ungatheleli umkakho namkha omunye walabo bantu oya nabo emsemeni. Kufanele ukhumbule ukusebenzisa amakhondomu ngokulungileko njalo nawuya emsemeni.

7. Liqiniso Abantu abanamalwelwe ezithweni zangasese bangazithola basengozini yokungenwa mumulwana we-HIV ngesikhathi basiya emsemeni ngokungakaphephi nomuntu onawo lomulwana. Abantu abaya nabo emsemeni basengozini ekulu yokuthelelwa mumulwana nentumbantonga. Nawunobulwelwe obuthathelwana emsemeni, thola isiyeleliso sokwelatjhwa msinyana. Amalwelwe athathelwana emsemeni alapheka ngaphandle kweendleko namkha ubuhlungu. Khuluma tjhatjhalazi nomlinganakho (namkha abalingani) ngomraro wakho begodu bakhuthaze bona nabo bakhulume ngawo.


Uthole mangakhi amaphuzu esihlabaneni esingehla?
Nawuthole ukusuka kwezi-5 ukuya kwezili-7 iimpendulo okungizo:
Ilwazi lakho ngentumbantonga nomulwana we-HIV lihle begodu uyazi bona kufanele uzivikele bunjani ekubeni ungathelelwa.
Kodwana, yenza isiqiniseko sokobana awuzibandakanyi emsemeni ongakaphephi.
Unesibopho sokwabelana ngelwazi nabanye abatjhayeli abangafuna isiyeleliso sakho.

Nawuthole zi-4 kuya phasi
Hlolisisa iimpendulo lezo ongakazitholi kuhle. Yenza isiqiniseko sokobana awuzibandakanyi emsemeni ongakaphephi. Thatha isibopho khudlwana. Begodu, yenza isiqiniseko sokobana lokho okwenzako, akukufaki engozini yokungenwa mumulwana.
Kufanele uthole ilwazi elinengi. Imithombo yelwazi baqatjhi, amakliniki, iimbhedlela, amakliniki aseqadi kwendlela amaYunithi weLwazi, imitato yerhelebho yentumbantonga.

Ngingazivikela njani?
Yazi umuntu oya naye emsemeni. Ingozi yokuthelelwa mumulwana we-HIV iphezulu kubalingani ongabaziko. Abantu abanengi abanomulwana we-HIV abazi bona banawo lomulwana. Khuluma nomlinganakho ngengozi yentumbantonga. Iya emsemeni ngendlela ephephileko ngaso soke isikhathi nawunganasiqiniseko bona umlinganakho akanawo umulwana.
Nawusela utjwala namkha ubhema isango ungabhalelwa kukuzilawula. Ungagcina sele uvume lula ukuya emsemeni begodu ungakhohlwa nokusebenzisa ikhondomu. Uyazi musi bonyana akukafaneli bonyana utjhayele nawusele utjwala namkha ubheme isango. Hlala uphethe amakhondomu lapho uya khona. Angeze wazi bona uzakuhlangana nobani, namkha uzazizwa bunjani. Asoze wazi bona ungagcina wenzeni.

Umseme ophephileko
Hlala usebenzisa amakhondomu njalo nawungamaziko namkha ungamethembiko umlinganakho begodu ungayi kumthengisi dini ungakaphathi amakhondomu.
Ungathenga amakhondomu ekhemisi, esuphamakethe namkha lapho kuthelwa khona i-petroli. Ungawathola simahla kumaYunithi aseqadi kwendlela wezePilo neLwazi, emakliniki kunye neembhedlela. Lisebenzise kuhle ikhondomu. Tjheja imiyalo yokusetjenziswa kwalo.

Ukuhlolelwa intumbantonga
Kuhlolwa kwelabhorethri kuphela okungatjengisa bona unawo umulwana wentumbantonga namkha awunawo. Kuhle ukwenza lokhu kuhlolwa khona uzakuthola bona unawo namkha awunawo. Lokhu kususa ukungabaza onakho. Begodu kurhelebha bona uhlele ipilo yakho kuhle.

Ungenza ukuhlolwa ekliniki, esibhedlela namkha ungaya kudorhodera wangeqadi akuhlole. Abayelelisi bezengqondo ababandulweko nabakhethekileko bazakukhuluma nawe begodu nangemsitheleni ngaphambi kobana uthathe ukuhlolwa namkha ngemuva kobana uthole imiphumela. Umphumela wokuhlolwa uzakunikelwa wena kuphela. Akakho omunye umuntu ozakwazi ngomphumela. Ukuhlolwa kusimahla.

Njengobaba unokuziphendulela okunengi
Unokuziphendulela kumkakho, abantwana bakho, abangani kunye namanye amalunga womndenakho. Kuqakathekile bona utlhogomele ipilo yomndenakho nokuthi ungadluliseli amalwelwe anjengalawo athathelwana ngokomseme namkha intumbantonga nomulwana wayo kumkakho. Vikela ipilo yakhe! Khumbula bona nakabasidisi ekubeni unomulwana we-HIV nentumbantonga, umntwanakho angatheleleka naye. Vikela ipilo yomntwanakho!

Ukuba nokuziphendulela kutjho bona godu utlhogomele abomma labo oya nabo emsemeni. Yenza isiqiniseko sokobana awudluliseli kibo amalwelwe begodu tlhogomela bona awutholi ukuthelelwa ngibo.

Khamba uyokukhulumisana nalabo osebenza nabo ngeendaba zepilo nokuphepha. Mhlamunye nabo balifundile lelikhasana begodu bafuna ukukhuluma.

Wena netraga lakho
Yenza isiqiniseko sokobana itraga lakho lihlala lisebujameni obuhle. Ukuphepha kwakho kuqakathekile begodu ukuphepha kuyame etrageni elilungele indlela.

Ungayinikeli ithuba intumbantonga

IINOMBORO ZERHELEBHO ZOMTATO ZENTUMBANTONGA
Zimbabwe
04 732966

Mozambique
01 403073

Namibia
06123221

Botswana
0800600700

Sewula Afrika
0800 012322

Nawufuna ilwazi elinabileko ngekhasaneli dosela i-C-BRTA: ku +27 82 781 9484

i
i 36nde02033: eng-nd: truckers info.
??

??

??

??




1


<fn>DAC-NLS.IlwaziMayelanaNekam.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ilwazi Mayelana Nekambiso Yokunghonghoyila


Kunghonghoyilwa njani?

Kokuthoma, ikhastamu kumele linghonghoyile kumnikeli wemisebenzi. Nakube itlayenti alikaneliseki ngendlela isinghonghoyilo siphethwe ngakhona, nofana ngomphumela wesinghonghoyilo, itlayentelo lingadlulisela isinghonghoyilo kumLawuli Poso (Postal Regulator).

Amagadango wokunghonghoyila

Igadango 1

Faka isinghonghoyilo kumPhathi wePhiko nofana uthintane neziko lokutjhejwa kwamakhastamu ku 086 011 1502.

* Kumele ufumane umphumela emalangeni amahlanu.
* Nakube isinghonghoyilo sakho asikararululwa emalangeni ama-21 nofana awukathabi ngendlela sirarululwe ngakhona. (uzakulandela igadango 2)

Igadango 2

Dlulisela isinghonghoyilo e-Ofisini lomLawuli Poso nayo yoke imitlolo edingekako.

UmNyango wezokuThintana

i-Ofisi lomLawuli Poso, Private Bag x 860
Pretoria, 0001.
Umrhala: 012 427 8000,
Ifeksi: 012 427 8536/7
i-imeyila: postalregulatorcomplaints@doc.gov.za

Amakhastamu weposo angafaka iinghonghoyilo zawo ngomrhala, ngefeksi, ngencwadi nofana nge-imeyila.
Ukuze umLawuli Poso ararulule isinghonghoyilo kuhle, umnghonhgoyili ukhonjelwa bona asinikele imininingwana elandelako:

Imininingwana Enqopheneko

* Ibizo
* Isibongo
* Isiphande
* Inomboro yomrhala
* Ifeksi/i-imeyila

Imininingwana yesinghonghoyilo

* Yini umraro?
* Wenzeke nini?
* Kuyiphi iposofisi nofana ikhamphani yokuthumela ipahla?
* Ukhulume nobani eposofisi?

Nakube singhonghoyilo sento ekghona ukulandelelwa nofana erejistariweko, sinikela inomboro yokulandelela nofana yokurejistarwa kwayo.

UmLawuli Poso uhlose ukungezelela ubungako nokukghonakaza ukunikelwa komsebenzi othembekileko, ongakafihleki nobuphrofetjhini kiwo woke amatlayenti.

KUYINI UKULAWULWA KWEPOSO?

UkuLawulwa kwePoso bunqophisi emNyangweni wezokuThintana. UkuLawulwa kwePoso kwahlonywa ngokwesigaba 3 somThetho wemiSebenzi yokuPosa No 124 ka 1998. Ihloso yokulawula ibubulo lezkuposa kuqinisekisa bonyana isakhamuzi esinye nesinye sifumana imisebenzi yezokuposa efikelelekako ngokweemali nesezingeni eliphezulu.

UmLawuli Poso uzakuqinisekisa bonyana imisebenzi esisekelo yezokuposa iyafikeleleka ngokweemali kizo zoke izakhamuzi zeSewula Afrika.

Hlangana nokhunye, umLawuli Poso uqalene nalokhu:
* Ukusebenza ngeenghonghoyilo zamakhastamu mayelana nabakhambisi beposo.
* Ukuqinisekisa bonyana abakhambisi beposo bakhambisana nemibandela yomThetho, kanye neenkambiso zamalayisense neentifikeyiti zokurejistara.

UMBONO

* Ukwakha indlela yokulawula ebonakalako emkhakheni nesebenza ngendlela engakafihleki, kube neensebenzi ezithuthukisiweko nezibandiliweko ezikghona ukuthatha iinqunto ezinetlha.
* Ukusebenzisa imithetho nemithetjhwana ngepumelelo kanye nokufaka isandla kumigomo yokuthuthukisa ezakwenza bonyana kube nobujamo obuhle mayelana nokuthuthukiswa kwemisebenzi yezokuposa.

IHLOSO

* Ukuba mlawuli ozijameleko, obuphrofetjhini nothembekileko, nofikelelwa matlayenti begodu nowasebenzela ngendlela efaneleko neyanelisako.
* Ukufaka isandla ekuzuzeni imikhuba yokuziphatha okuhle emisebenzini yezeposo enepumelelo nenekghono lokuqalana neendingo zemikhakha yoke yabantu.

IMINQOPHO

* Ukulawula imisebenzi yezeposo ekhethelweko nengakakhethelwa.
* Ukuqinisekisa ukukhambisana nemibandela yamalayisense nokurejistara.
* Ukukhuthaza ikareko labasebenzisi beposo mayelana neendleko, iragelophambili kanye nemisebenzi esezingeni eliphezulu.
* Ukukhuthaza imisebenzi evamileko
* ezakuqinisekisa bona abasebenzisi bayifumana ngokulinganako.

Igunya lomLawuli Poso

Ukuya ngokomThetho wezemiSebenzi yePoso No.124 ka 1998, umLawuli Poso angaqalana kwaphela neenghonghoyilo eziphathelene nalokhu:
* Iincwadi ezilahlekileko
* Ukuhlukunyezwa kweposo
* Ukwetjiwa kweposo
* Ipahla eyi-1kg-30kg
* Isincephezelo
* Ukutjhejwa kwamatlayenti okusezingeni eliphasi. Ngokufumana ubuncani bamazinga wokutjhejwa kwamakhastamu kanye nekambiso yeenghonghoyilo zamakhastamu.
* Ukufuduka kweposofisi nokuvalwa kwayo. Ngokufumana indlela yokulinganisa butjha umthangala sisekelo wezamaposo ukusuka endaweni etjhejwa khulu ngokwemisebenzi yeposo ukuya endaweni engatjhejwa kangako.
* Ukwethulwa kweposo esangweni. Ngokuqinisekisa bonyana omunye nomunye umuzi umasipala awunikele inomboro ufumana ukwethulwa kweposo esangweni.
* Ukukhokhelwa kwamabhokisi weposo. Ngokuqinisekisa bonyana amabhokisi weposo umkhambisiposo awathatha bona aziimphande zokuthoma aba simahla.
* Ukubiza khulu kwamanani. Ngokuqinisekisa bonyana amanani wanofana ngimiphi imisebenzi yezokuposa esisekelo ayafikeleleka ngokweemali, ayafana koke begodu ayafumaneka.
* Sifakwa njani isinghonghoyilo? Ngokufumana ikambiso yokusebenza ngeenghonghoyilo zamakhastamu.
* Ukuthulwa ngemva kwesikhathi. Ngokuzibophelela mayelana nokuqunta bona malanga amanengi kangangani okumele athathwe yiposo(iincwadi) ngaphambi kobana ifike kumamukeli wayo.

Okungaphandle kwegunya lomLawuli Poso

UmLawuli Poso akanagunya nakancani eendabeni eziphathelene nalokhu okulandelako:
* Ipahla enobudisi obungaphezu kwama-30kg neendleko zakhona.
* Ukwethulwa kwamaphephandaba neemagazini.
* Iposo enganasiphande
* Ukurweyila imitlolo esemthethweni
* IBhanka yePoso.
* Ukwethulwa kweposo mqatjhi waloyo oyithumeleko.
* Iincwadi ezethulwe mumuntu ongasi semsebenzini wokwethula iincwadi.

Yini amalungelo wekhastamu?
* Ukufumana umsebenzi osisekelo wokwethulelwa iincwadi
* Ilungelo lokwenzelwa umsebenzi owazisako nofikelelekako ngokweemali.
* Umsebenzi wezeposo othembekileko nowenzeka ngesikhathi.
* Ukuba khona kweenghonakazo zokusiza abakhubazekileko.
* Ilungelo lokunghonghoyila.



1


<fn>DAC-NLS.ImaketheEqothelweko.2007-05-18.nr.txt</fn>
NDE/0023/BL

IMAKETHE EQOTHELWEKO

Ipahla evezwa yi-NEF inqophe ukusekela umThetho Namba 53 ka-2003 we-BEE, iHlelo leQhinga le-BEE lakaRhulumende weSewula Afrika kunye namakarada wamaphuzu akhambisana nalo. Iphiko lesiQhema namaHlelo wamaBhizinisi le-NEF linqophe ukusekela abosomabhizinisi abancani nabalingeneko nokukhuthaza ituthuko yamabhizinisi. Ngaphezu kwalokho, lipha nemali nepahla yokulekelela ekuthuthukisweni kwamahlelo womphakathi naweendawo zemakhaya. Ukudlula lapho-ke linqophe ukukhuthazela isiko lamasiso alungileko nokuzibekela imali ebaNtwini ababeDimeke amaThuba ngokomLando ( i-HDP ) ngamahlelo ahlukehlukeneko.

UMVEZO

Ukumaketha

Ukusekelwa Kwama-IPO.

* Ukusekelwa kokungena ku-BEE ukumaketha imali nepahla yokusimelelisa, khulu khulu ku-ALT X.

Ukukghonakaliswa Kwe-BEE

* Ukuvulwa kwethuba lokutjhugululwa kwepahla ibe yimali ethengisweni ye-BEE
* Ukwenza iqiniso lokobana kuhlala kunezabelo ku-BEE
* Ukuphumelelisa amathuba wamasiso ku-BEE.

Okuqothelweko

* IinKhamphani esele ziNzinzile ze-BEE nemiNyango kaRhulumende efuna iindawo zokubulunga ipahla ezilungileko ze-BEE

Amahlelo Wamaqhinga Abuyiselako

* Iindawo zokubulunga ipahla ezilungileko ze-BEE
* Ukunqophiswa kwekambiso elungileko emahlelweni amakhulu
* Ukuba msebenzisani nabasisi bezerhwebo ne-IDC/DBSA
* Umahluleli wezetjhuguluko nokuphunyeleliswa kwemisebenzi ku-NEF

Isekelo Lezamabhizinisi

* Ukuveza imali nepahla yokusimelelisa ibhizinisi njengesenzisi sokuphumelelisa
* Ukusebenzisana nama-DFI nomVikeli womPhakathi

Amasiso We-BEE Wokuthengisela Umphakathi

* Avulela umphakathi we-BEE amathuba wokuthenga amatjhere ngesaphulelo
* Yingcenye yehlelo elibuyiselako lalokhuya le-BEE ngamasiso afakwe emakethe yeemali

Isekelo Leendawo Zemakhaya Nelomphakathi

* Liqalene nokuthuthukiswa komphakathi
* Limsebenzisana neenhlangano ezenza imisebenzi ekhethekileko
* AmaBhizinisi waboMma waNgomuso aHlanganyelweko kezeeMali

UKUSEKELWA KWAMABHIZINISI

Umnqopho wokuSekelwa kwamaBhizinisi kukhuthaza isiko lobubhizinisi hlangana nabaNtu ababeDimeke amaThuba ngokomLando ( ama-HDP ) ukulekelela ukuhluma kwalamabhizinisi esele akhona wama-HDP kunye nokukghonakalisa itjhuguluko emabhizinisini angasiwo wama-HDP.

AMASISO WOKUTHENGISELA UMPHAKATHI WE-BEE

Umnqopho wamaSiso wokuThengisela umPhakathi we-BEE kukhuthaza isiko lokuzibulungela imali nokusisisa. Ihlelo le-BEE lokuThengisela umPhakathi lizakukhomba amathuba afaneleko wokuvula amathuba amahle eenkhamphanini ezibhalisiweko emakethe yeemali i-JSE ? kunye namathuba wokuthengisela ama-HDP amatjhere layo ngesaphulelo. Lokhu-ke kuzakwenziwa ngokusebenzisana neenkhamphani eziqothelweko kunye neenqhema ezifaneleko ze-BEE, kanti-ke kuzakusiza eenkhamphanini eziqothelwe makarada wamaphuzu we-BEE kubuye kulekelele nekwakheni nekuqiniseni ukusebenzisana ne-BEE.

UKUTHUTHUKISWA KWEENDAWO ZEMAKHAYA NEKOMPHAKATHI

Umnqopho weHlelo lokuThuthukiswa kweeNdawo zemaKhaya nekomPhakathi kukwenza ngcono amathuba wokutholakala kweemali zokusiza amabhizinisi ebantwini bomphakathi abachake khulu nabadimeke amathuba khulu. Lapha-ke umnqopho khulu khulu kusekela amahlelo wokuthuthukiswa komphakathi nawokuthuthukiswa kweendawo zemakhaya, khulu khulu amahlelo athinta iinqhema zabantu besifazi, ilutjha kunye nabaqhwalileko. Lokhu-ke kuzakwenza iqiniso lokobana liyenzeka itjhuguluko ebantwini bamambala abangubani nobani eendaweni la umnotho wakhona wawukhatjhelwe ngeqadi uliselelwe phambilini.

YINI OKUKWENZA ULUNGELWE KUSEKELWA NGESEKELO LAMABHIZINISI

* ISekelo lamaBhizinisi lizakusiza abaNtu ababeDimeke amaThuba ngokomLando ( ama-HDP ). Ama-HDP atjho abantu ababandlululwa ngokungakafaneli ngenca yombalabo ngaphasi kombuso we-apartheid, kanti-ke leligama linjalo nje liligama elembesa amaSewula Afrika wabaNtu abaNzima woke ( abaNtu abaNzima, amaKhaladi kunye namaNdiya).
* ISekelo lamaBhizinisi lizakusiza amabhizinisi la kunabantu ababeDimeke amaThuba ( ama-HDP ) abanesandla nelizwi ebunikazini bamabhizinisi kunye nekuphathweni kwawo. Umuntu owenza isibawo sokusizwa ngeSekelo lamaBhizinisi kufuze bona aveze ubufakazi bokuthi nangambala unelizwi elizwakalako eendabeni zebhizinisi leyo ngokuthi aveze ubufakazi bokuthi ukhona ebhodini ethatha iinqunto ebhizinisini leyo, ukhona emkhandlwini ophethe ibhizinisi leyo, ukhona eendabeni zokuphatha kunye nezokuragwa kwayo.
* Ama-HDP kufuze bona kuthathwe ukuthi asengozini mbala nakazakukghona ukusizakala ngehlelo leSekelo lamaBhizinisi. Lokhu-ke kutjho ukuthi ipilo yama-HDP kufuze bona isime ngomsebenzi webhizinisi leyo. Abosomabhizinisi kufuze nokobana batjengise bona basiza ngani, kangangani ebhizinisini, kungaba kusiza ngeemali namkha ngezinye iindlela.
* ISekelo lamaBhizinisi lingasiza amabhizinisi angasi ngaphasi kwezandla zabantu abanzima njenganje, kwaphela nakube sekuneplani epheleko etjengisa ukuthi ngemva kwesikhatjhana esincani ukusukela nje azabe selasezandleni zobunikazi namkha zokuphathwa ma-HDP. Iplani leyo-ke kufuze bona iveze nesilinganiso sokulinganisa lokho okuqothelwe ukufikelelwa litjhuguluko lekhamphani, ukuthuthukiswa kwamakghonofundwaa nokudluliselwa kwelwazi lomsebenzi kuma-HDP kunye nokuvulwa kwamathuba amatjha womsebenzi.
* ISekelo lamaBhizinisi lizakwenyula abosomabhizinisi namabhizinisi akghona ukutjengisa ukuthi ibhizinisi izakubambelela isikhathi emsebenzinawo. Kufuze atjengise bona ibhizinisi leyo ingakghona ukuphumelela kangangobanyana izakukghona ukubuyisela imali eyikweledao ngesikhathi esijayelekileko.
* ISekelo lamaBhizinisi lizakusekela kwaphela abosomabhizinisi namabhizinisi akhambisana nemithetho yeSewula Afrika. Amabhizinisi asebenza ngaphandle kwamalayisense afaneleko nangaphandle kokurejistara namkha aphambana nemithetho ebekiweko angeze asekelwe.









OKUKWENZA ULUNGELE UKUTHOLA UMVEZO

IJENEREYIDI
ISIFUNZAMAFUTHA
ITRANSIFOMA
Ubukhulu Bamasiso

Amasiso athoma ku- R250 000 ayokuphelela ku- R1 million
Amasiso athoma ku-R1 million ayokuphelela ku- R3 million
Ithoma ku-R3 million iyokuphelela ku-R10 million. Ebujameni bezinto obuhlukileko, isilinganiso sokugcina singaphakama besiyokufika ku- R20 million
Umnqopho Omkhulu
Kukghonakalisa ukuvulwa kwamabhizinisi amatjha azakuba ngewabantu abanzima abe aphathwe ngibo, abe namandla nanethuba lokuba mabhizinisi amancani/alingeneko abambelelako.
Kukghonakalisa ukuhluma nokuthuthuka kwamabhizinisi esele akhona angaphasi kwama-HDP ngokunikela imali nepahla yokukhulisa amabhizinisi.
Kkukghonakalisa ukutjhugululwa kwamabhizinisi ezingeni lobunikazi, lokuthathwa kweenqunto nelokulawula, kunye nokukhuthaza ukwandiswa kwabasebenzi ababanikazi.
Imihlobo Yeenhlangano Ezisekelwako
IinKhamphani zamaBhizinisi zamalungu alinganiselweko ( ama-CC ) neenkhamphani zangeqadi zomhlobo ekuthiwa ma-(Pty) Ltd, la boke abanamatjhere bababantu bemvelo khona.
Iinkhamphani ezima-CC nama-(Pty) Ltd la abanqophisi banesandla khona emsebenzini owenziwa wokemalangna, nala ubungako obupheleleko bebhizinisi ngaphambi kwamasiso buhlangana kwe-R1 million ne- R10 million
* Iinkhamphani ezingakabhaliswa emakethe yeemali
* Ubungako obupheleleko buthoma ku-R10 million buyokuphelela ku-R50 million
Imihlobo emikhulu Yokuragwa Kwebhizinisi
* Ukutholakala kwepahla
* Ukusekelwa ngemali kwemali nepahla esimelelisa ibhizinisi
* Imali yokulungelela / yokuhlanganisa
* Ukutholakala kwamalayisense / amalayisense wokuthengisa ipahla yekhamphani
* Ukuvuselela, ukuqatjhisa kunye namabhondi aphathelene nokuthi ibhizinisi iraga njani
Amasiso asetjenziselwa ukusekela ngeemali umsebenzi wokukhulisa amabhizinisi , ngokutholakala kwawo amasiso namkha ngokuzihlumela.
* Ukukhuphana ngokuthengana kwabaphathi
* Ukuthengwa kwesitoko baphathi
* Ukuthengwa kwesitoko basebenzi, amahlelo wokwabelana ngobunikazi ebasebenzini
Imihlobo yamasiso
* Isikwelede (Esivikelekileko nesingakavikeleki)
* Ubungako bamatjhere
* Isikwelede esivikelweko
* Isikwelede esingatjhugululwa (singatjhugululelwa ematjhereni ngomuso)
* Amatjhere enyulwako ( abosomatjhere abenyulwako babhadalwa ngaphambi kwabanye abosomatjhere )
* Amatjhere
* Isikwelede esivikelweko
* Isikwelde esingatjhugululwa
* Amatjhere enyulwako
* Amatjhere
Ubungeno bama tjhere wesiqhema se-HDP (sekubalwa namasiso we- NEF)
Ubuncani bakhona amatjhere ama- 75% kufuze abe ngawesiqhema se-HDP.
Ubuncani bakhona amatjhere ama-51% kufuze alawulwe siqhema se- HDP
Ubuncani bakhona amatjhere ama-26% kufuze ahloselwe ukuba ngawesiqhema se-HDP.
Okuqothelweko Sekuphelele
Iphrofithi Yeemali
12%-20% ngomnyaka
15%-20% ngomnyaka
>20% ngomnyaka



AMASISO WOKUTHENGISA WE-BEE
* Amasiso wokuThengisa we-BEE anqophe ukukhuthaza isiko lokubulunga imali namatjhere hlangana neenqhema ze-HDP.
* Ngokuthola amathuba wamatjhere afaneleko ahlanganiswe nehlelo lezefundo. AmaSiso wokuThengisa we-BEE anqophe ukufaka isiko lokubulunga amatjhere namasiso eenqhemeni ze-HDP.
* Azakwandisa amathuba wokungena kwabantu abavela eenqhemeni ze-HDP ekubeni banikazi bamabhizinisi eSewula Afrika. Lokhu-ke kuzakusiza ekuletheni isiqhema esitjha sabasisi ku-JSE Securities Exchange.
* AmaSiso wokuThengisa we-BEE azakutlama abe ahlele ipahla yamasiso ukwenzelela ukwehlisa iindleko zokuraga imisebenzi yebhizinisi, kanti-ke lokhu kuzakudluliselwa eenqhemeni ze-HDP ngesaphulelo.
* Ngehlelo lokusebenzisana nokukhambisana neenqhema ezifaneleko ze-BEE, kungatholakala amatjhere abonakalako eenkhamphanini ezikhonjiweko kunye nebantwini abamalungu weenqhema ze-HDP, bese lokho-ke kukhulisa ihlelo lokuhlomisa abantu ngamandla womnotho.

UKUTHUTHUKISWA KWEENDAWO ZEMAKHAYA NEKOMPHAKATHI
Umsebenzi wokuthuthukisa iindawo zemakhaya nomphakathi uvulela imiphakathi ukuthola amatjhere ehlelweni lokwenza imali elizakuphakamisa umphakathi eendaweni ezazidinywe amathuba wokuhluma komnotho.
UKULUNGELA UKUTHOLA ISIZO
* Kusizwa iinqhema zama-HDP.
* Iinhlangano neenqhema zomphakathi zikulungele ukuthola isizo.
* Umsebenzi wokuthuthukisa iindawo zemakhaya nemiphakathi uzakwenyula amahlelo aqine ngokusiza umphakathi ngokuwuthuthukisa. Lokhu-ke kungabala nokuvulwa kwamathuba wemisebenzi eendaweni ezazidinywe amathuba wokuhluma komnotho.
* Umsebenzi wokuthuthukisa iindawo zemakhaya nemiphakathi uzakusisisa kwaphela emahlelweni la kunehlelo elisekelako khona nala kunabanye abasisi namkha abanye abasiza ngeemali. Imali ekuzakusizwa ngayo izakuqaliswa kwaphela engcenyeni eqalelela ukusiza umphakathi kilelihlelo. Amahlelo enziwako kufuze bona enziwe ngokuhlanganyelwa nomunye namkha nabanye abavunywa yi-NEF.

IINDLELA EZIYISIKA EZENZA UMVEZO/IPAHLA IBE NGELUNGILEKO ? UKUTHUTHUKISWA KWEENDAWO ZEMAKHAYA NEKOMPHAKATHI

Ubukhulu Bamasiso
Amasiso athoma ku-R2 million ayokuphelela ku-R10 million
Umnqopho Omkhulu
Ukuphumelelisa ukungena kweenqhema ze-HDP emahlelweni akhuthazela ukuthuthukiswa komphakathi, la kufuneka khona ubunikazi bomphakathi nala umphakathi wenzelwa khona ipahla engenisa imali.
Imihlobo Yeenhlangano
Akunamibandela ngemihlobo yeenhlangano ezisekelwako.
Imihlobo emikhulu Yokuragwa Kwebhizinisi

Ukuqalelelwa kokusekelwa kwamasiso
Ukutjhiywa Ngaphandle Okunqophileko
UkuThuthukiswa kweeNdawo zemaKhaya nomPhakathi angeke kusekele ngeemali la ukwakhiwa kwezindlu kumphumela wehlelo lokwakha khona.



IGADANGO 1
Thola iimfuneko zokusekelwa ngeemali kwebhizinisi bese utjengisa ukuthi mhlobobani webhizinisi eragwako ( ibhizinisi esathomako, ekhuliswako namkha ethengako/ethengisako ).
Nanyana kungaba ngikuphi ukuphambuka okungaba khona kufuna umthombo weemali, nanyana yibhizinisi etja, nanyana yibhizinisi esakhulako namkha esele inzinzile efuna ukutjintja ubunikazi. Ngalokho-ke igadango lokuthoma kuthola bona kuzakufuneka malini. Nakube kufuneka kuthengwe ibhizinisi namkha nakube kufuneka isabelo ebhizinisini, yimalini imali ezakufuneka? Nakube imali ifunelwa ukukhulisa ibhizinisi, kuzakuba yimalini ezakufuneka? Nakube yibhizinisi esathonywako ingangani imali ezakufuneka ukusukela ekuthonyweni kwebhizinisi bekuyokuba kulapho iimali ziba khona ngokwaneleko?

IGADANGO 2
Buza umbuzo othi: Umsebenzi webhizinisi oragwa lapha lo uyakhambisana na neendlela ezisetjenziselwa ukuthola ibhizinisi elungele ukusizwa?
IHlelo lakwa-NEF lokuSekela abosomaBhizinisi lisebenzisa indlela enesandla esiqinileko yokukhetha abalungele ukuthola isizo. Yenza iqiniso lokobana wena nesiqhema sakho nikulungele ukuthola isizo ngokweendlela zokulungela ukuthola isizo zeHlelo lokuSekela aboSomabhizinisi ezivezwe encwadini le. Nakube awukakulungeli ukuthola isizo ngokweendlelezi, sibawa bona UNGASENZI ISIBAWO SOKUSIZWA.
KODWA-KE NAKUBE UKULUNGELE UKUTHOLA ISIZO, DLULELA EGADANGWENI 3
IGADANGO 3
Buza umbuzo othi: Umsebenzi webhizinisi oragwa lapha lo ulungile na ngekambiso yeendlela zokukhetha abalungele ukusizwa ngaphasi kweHlelo lokuSiza aboSomabhizinisi?
Zijayeze ipahla yabosomabhizinisi: IJenereyidi, isiFunzamafutha kunye neTransifoma. Qala ukuthi ngiyiphi ipahla elungele ukuraga umsebenzi owucabangako; lapha-ke kufuze bona uqale bona yikulu kangangani ibhizinisi ofuna ukuyenza, nokuthi mhlobobani webhizinisi ofuna ukuyenza, bese uqala nezinye iindlela ezifaneleko ezingakusiza kilokhukuhlola. Nakube ibhizinisakho ayizigwcwalisi iimfuneko zokusizwa ezifunekako ? SIBAWA BONA UNGASENZI ISIBAWO SOKUSIZWA.
Nokho-ke nakube ikulungele ukusizwa ibhizinisakho, sibawa bona uzalise iforomu elirhunyeziweko lokubawa ukusizwa ngeemali ( qala igadango 4).
NAWUKULUNGELEKO UKUSIZWA, DLULELA EGADANGWENI 4.

IGADANGO 4
Faka isibawo esirhunyeziweko sokubawa ukusizwa ngeemali.
Sikholwa bona indlela ezidlula zoke yokuthoma ikulumiswana kubawa usomabhizinisi bona alethe umtlolo la ahlathulula khona ibhizinisakhe ngokufitjhazana, sekubalwe nemininingwana yomthetho nekufuze ibhizinisi leyo ikhambisane nayo. Lokhu-ke kutjho imininingwana ezeleko ngebhizinisi, ngabanikazi, ngabarholi kunye nabaphathi bayo. Okubuhlungu-ke kukuthi iimbawo ezingakagcwaliswa ngokupheleleko angeze zasetjenzwa ukuya phambili, ngalokho-ke qiniseka bona isibawo sakho senziwe kuhle saphelela. Angeze sakghona ukukhulumisana nawe ngesibawo sakho isibawo sakhweso singakafikisi yoke imininingwana efunekako kithi. Zoke iimbawo ziyahlolwa, ngalokho-ke uzayithola ipendulo.

IGADANGO 5
Faka isibawo esiphelele ngakho koke sokubawa ukusizwa ngeemali.
Nakufumaniseka bona isibawo sakho siyazigcwalisa iimfuneko zokusizwa ngeemali, kufumaniseke nokuthi neemfuneko zamakoro wemihlobo yepahla ekuzakusetjenzwa ngayo ebhizinisini leyo nazo ziyagcwaliseka, sizakuje sihlola ithuba lokuphumelela ngokusebenzisa imininingwana esizabe siyitholile. Nakube sicabanga bona kunethuba elihle lokuthi ungasekelwa ngeemali, sizakubawa bona usithumelele isiphakamiso sesiBawo esiPheleleko. Lesisiphakamiso eqinisweni siyiPlani yeBhizinisi esetjenziselwa ukuhlolisisa ithuba lebhizinisi. Ngaphandle kwalokho, sikukatelela nokobana usinikele iplani epheleleko ehlathulula ngebhizinisakho; lokho-ke vele kuhle ebhizinisini nanyana ngiyiphi.



IGADANGO 6
Bonana nabalawuli be-NEF abaphathelene nomsebenzi weemvumelwana zamabhizinisi nokuragwa kwawo.
Abalawuli abaphethe umsebenzi weemvumelwana nokuragwa kwamabhizinisi bazakufunda isibawo sakho esipheleleko nesinabileko esibawa ukusizwa ngeemali bese bathintana nawe babuze imibuzo abafuna ukuyibuza, babawe neminye imininingwana. Ngemva kwalokho-ke sesizakubiza umhlangano.





<fn>DAC-NLS.ImaliEbhadelwaAbasebenzi.2007-05-18.nr.txt</fn>
imali ebhadelwa abasebenzi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
imali ebhadelwa abasebenzi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > Ukutheliswa




Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo - imali
ebhadelwa abasebenzi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isibawo lesi silethwa kwa-South African Revenue
Service (SARS) lokha ikomba yangokomthetho
yokudoswa komthelo mayelana nokubhadelwa
kweemali ezinengi ezihlukeneko ezibuya
kubaqatjhi (isibonelo, imali efunyanwa
nawulisiswa umsebenzi) nayifunekako.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isiqiniseko sokobana iindaba zakho
zomthelo zijame kuhle ngaphambi kokwenza isibawo
sekomba yomthelo. I-SARS angeze
ngokujayelekileko yakhupha ikomba yangokomthetho
yomthelo nayikuthi unamaforomo womthelo
aseleleko namkha usalele emva ngokubhadela
umthelo.
Letha okulandelako ukurhelebha i-SARS ukuvuma
isibawo sakho sekomba yangokomthetho yomthelo:

Iforomo lesibawo IRP3(a)
Incwadi yokuzazisa yakho nenomboro yereferensi
yomthelo
Inomboro yereferensi ye-PAYE yomqatjhi wakho.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) (UmThetho
womThelo weNgeniso)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele isibawo sivunywe yi-SARS uzakunikelwa
isiqinisekiso emalangeni ambalwa kodwana ikomba
yangokomthetho ingathatha iimveke ezifika
kwezine.
Indlela elula yokwenza isibawo sekomba
yangokomthetho kukwenza isibawo nge-eFiling.
Isibawo sakho sekomba yangokomthetho yomthelo
ngokusebenzisa lomsebenzi sivunywa kungakapheli
ama-awara ama-48.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for tax directive: Gratuities,
IRP3(a) (Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
- Imali ebhadelwa abasebenzi)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.ImemorandaYesivumelw.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE

IMEMORANDA YESIVUMELWANO ESIPHAKATHI KWAKA KUNYE NO

RHULUMENDE WERIPHABHLIKI YESEWULA AFRIKA NGOMNYANGO WAKHE WEZOKUPHEPHA NOKULONDEKA: IMISEBENZI YEZAMAPHOLISA WESEWULA AFRIKA
(lapha ezakubizwa njenge- SAPS)

ijanyelwe ngu
esikhundleni sakhe sokuba
ngakenye incenye,
kunye


(Inomboro kamazisi )
(ozakubizwa lapha njengoSOKONTRAGA),
ngakenye incenye.
(Lapha bazakwaziwa ngokuhlanganyelweko njengeenQHEMA.)

NGOKUNJALO-KE, iinQHEMEZI ZIVUMELANA NGALINDLELA:

1. ISIVUMELWANO SOMSEBENZI:
1.1. Abakwa- SAPS bazibophelela ukunikela uSOKONTRAGA umsebenzi ngokulandela iinjamiso ezibalwe ESIVUMELWANENI, begodu noSOKONTRAGA uvuma lapha ukwenza begodu azinikele ukusebenzela i-SAPS ngokuya kwamagama kunye namajamo atlolwe kilesiVUMELWANO, e??????????????????????????
(lapha ezakubizwa njengendawo YOKUSEBENZA): ngaphandle kobana uSOKONTRAGA angayalelwa yi-SAPS bona enze begodu azinikele emsebenzini we- SAPS, kwenye nenye indawo yemakhiwo ye-SAPS ngaphandle kwendawo yokuSEBENZELA, ngokwesikhatjhana.

2. IHLOBO LOKUQHATJHWA
2.1. USOKONTRAGA uzakwenza begodu azinikele ekusebenzelini i-SAPS ebujamweni bakhe njengoSOKONTRAGA ozijameleko nanjengokukhethekileko njengo?????????????????????????
2.2. USOKONTRAGA, ngokuya kwesiVUMELWANWESI, angabi nanyana angalindeli ngokwefanelo ukuvuselelwa kwesiVUMELWANESI, nanyana ukuqhatjhwa kwesinye nesinye isikhundla njengomsebenzi we- SAPS.
2.3. IinQHEMA zivumelana ngokusebaleni lapha, bona uSOKONTRAGA akanikelwa likontraga esikhundleni sakhe njengomsebenzi ngokuya kwesiVUMELWANESI begodu akunatjhebiswano lemsebenzini elikhona phakathi kwakaSOKONTRAGA kunye ne- SAPS elivela kilesiVUMELWANO.

3. UMSEBENZI KASOKONTRAGA?
3.1. Ngaphandle kweenjamiso zesigaba 1.1. ngaphezulu kunye nangokuya kweenjamiso zesigaba 5 no 9 ngenzasi, uSOKONTRAGA uzakufanele bona enze begodu azinikele ekusebenzeleni i-SAPS kesinye nesinye isikhathi nangokuya kweenjamiso ezibekwe yi- SAPS, esikhathini esibaliweko esiyi , kusukela ngelanga lokuthoma ukusebenza lesiVUMELWANESI (qala incenye 12.1 ngenzasi).
3.2. Imisebenzi kaSOKONTRAGA izakufaka phakathi ukwenziwa kwemisebenzi eminye neminye yezandla ekhambisana nayo, begodu ebalwa ngokujayelekileko, koke okuphathelene nemisebenzi kaSOKONTRAGA.
4. UKUTHOLAKALA KUNYE NOKWENZIWA KWEMISEBENZI
4.1. USOKONTRAGA uzakwenza begodu azinikele emisebenzini ye-SAPS (qala incenye 3.1. ? 3.2. ngehla) amalanga amahlanu (5) ngeveke: Ngetjhejo lokobana uSOKONTRAGA angeze asebenzela i-SAPS ngemiGgqibelo nangamaSondo, nanyana ngamalanga wokuphumula womphakathi.

5. AMA-IRI WOKUSEBENZA:

5.1. USOKONTRAGA uzakwenza begodu azinikele emsebenzini ngokuya kwehlelo lokusebenza elinanyathiselwe lapha njengesi Namathiselo A.
5.2. USOKONTRAGA akanalungelo lokubhadelwa ngesikhathi asaphumula nanyana athathe amalanga wokuphumula, ngokuya kwesiVUMELWANESI.

6. ILIVU:
6.1. USOKONTRAGA akakavunyelwa bona athole elinye nelinye ihlobo lelivu ngokuya kwesiVUMELWANESI.

7. ZOKUTHUTHA:
7.1. I-SAPS izibophelele ekuthwaleni uSOKONTRAGA ukusuka nokuya endaweni YOKUSEBENZELA ngomnqopho wokufezakalisa iimbopho zakhe (Qala iincenye 3.1.-3.2. ngehla) ngokuya kwesiVUMELWANESI.

8. ZAMAPHILO, IPENTJHINI NETJHORENSI YOKULAHLEKELWA MSEBENZI:
8.1. USOKONTRAGA akanalungelo lokuthola litho manqophana nerhelebho elinjani lezamaphilo, ipentjhini nanyana itjhorensi yokulahlekelwa msebenzi.

9. UKUSEBENZA NGOKUTHEMBEKA:
9.1. USOKONTRAGA uzibophelela ekuthini abe sebujameni begodu nekusebenzeleni i-SAPS kunye nokwenza imisebenzakhe ngokuya kwesiVUMELWANESI, ngokuthembeka, ngokusebenza kuhle, ukwenza msinyana ngokwekghono loke analo.

10. UMRHOLO:
10.1. I-SAPS izakurholela uSOKONTRAGA ngokutholakala kunye nokwethulwa kwemisebenzi yakhe, imali yekontraga esezingeni le (R -	) wamaranda nge-iri (kuhlanganiswa nomthelo i-VAT): Ngaphandle kobana i-SAPS izakuthi isikhathi nesikhathi, ngokubona kwayo, ikhuphule inani lemali yekontraga isiwe ezingeni eliphezudlwana, nge-iri.
10.2. Imbadelo leyo izakukhutjhwa qobe ngenyanga njengesikolodo ngemali esetjenziswa eRiphabliki yeSewula Afrika.
10.3. Imbadelo yekontraga ebaliweko (Qala incenye 10.1 ngehla) ijamele umrholo woke kunye namahlelo wokubhadela uSOKONTRAGA: ngetjhejo lokobana iimali ezidoswako ngokuya komunye nomunye umthetho, zizakudoswa emrholweni kaSOKONTRAGA.

11. UKUNGABEKI MLANDU:
11.1. USOKONTRAGA ukhupha i-SAPS emlandwini manqophana nakho koke nanyana ngikuphi ukulimala namkha ukulahlekelwa okuvela ekukhubaleni umzimba, ukulahlekelwa yipilo, ukulahlekelwa nanyana ukulinyalelwa yipahla okungenzeka nofana kungenzeki bona kubangwe yi-SAPS nanyana ngomunye nje umuntu ongakathintani nesiVUMELWANESI (third party), okungenzeka kubangwe nanyana kuvela namtjhana kukhambelana nobutjhapha obunye nobunye obenziwe ngokulayelwa nanyana obenziwe ngabe-SAPS, begodu isusa umlandu we-SAPS kikho koke ukulahlekelwa, ukulimala, iindleko ezimanqophana nanyana ezivela kwenye nenye ikambiso ykhotho uSOKONTRAGA angavela kiyo lapho esinye nesinye isimangalo nanyana isibizo nanyana esinye nesinye isibanga nanyana umlandu ungavela khona.

12. UKUSEBENZA KWESIVUMELWANO:
12.1. IsiVUMELWANESI sizakuthoma ukusebenza begodu sizaba namandla begodu sibophe kusukela ngelanga lelo ekutlikitlwe ngalo mbala isiVUMELWANESI. Nakwenzeka bona isiVUMELWANESI asikatlikilwa sikhathi sinye ziinQHEMA, ilanga lamuva okutlikitlwe ngalo, ngesinye seenQHEMEZI lizakuthathwa njengalanga lokuthoma ukusebenza kwesiVUMELWANO.

13. ISIKHATHI:
13.1 IsiVUMELWANESI, ngokuya kweengaba 13.2 no 14.2 ? 14.3 ngenzasi, sizakusebenza isikhatjhana esibekiweko (qala incenye 3.1. ngehla), kusukela ngelanga lokuthoma ukusebenza kwesiVUMELWANESI (qala incenye 12.1 ngehlapha).

13.2. IsiVUMELWANESI singavuselelwa ngokuzikhethela kwe- SAPS ngemvumo etlolwe ngaphambi kwesikhathi evela kuSOKONTRAGA yokobana kungaragelwa phambili kuthathwe esinye isikhathi esibekiweko: Ngetjhejo lokobana i-SAPS izakunikela ngokukhambisana namatjhuguluko afaneleko, isaziso esitloliweko njengokuya kwesigaba 13.2 ngehla, ngaphambi kokuphela kwesiVUMELWANESI (qala incenye 3.1. ngehla), kuSOKONTRAGA ngomnqopho we- SAPS wokuvuselela isiVUMELWANESI.
13.3 Okumumethwe ngilesiVUMELWANO kuzakuragela phambili nokuba ngokuphethwe siVUMELWANO, esizabe sivuselelwe ngokuya kwesigaba 13.2 ngehla.

14. UKUPHELISWA KWESIVUMELWANO:
ISIVUMELWANESI singapheliswa ngaleendlela ezilandelako:
14.1 ISIVUMELWANESI singaphela ngokwaso ngemva kwesikhathi esibekiweko, kodwana lokho kukhambisane nesigaba 13.2 ngehla kunye nesigaba 14.2 ? 14.3. (qala incenye 3.1. ngehlapha).
14.2. Nginofana ngisiphi isiQHEMA sesiVUMELWANESI kwesinye nesinye isikhathi ngemva kokutlolela mantanzi esinye isiQHEMA, isaziso, ngeminqopho yokuphelisa isiVUMELWANESI.
14.2.1. Emajameni lapho isiVUMELWANESI siphela khona eemvekeni ezimbili zekhalenda (qala incenye 3.1. ngehla), ukusuka lapho sithome khona ukusebenza isiVUMELWANESI (qala incenye 12 ngehla), isaziso selanga linye sizakufanele bona senziwe.
14.2.2. Emajameni lapho ISIVUMELWANESI siphela khona eemvekeni ezimbili zekhalenda (qala incenye 3.1. ngehla), ukusuka lapho sithome khona ukusebenza isiVUMELWANESI (qala incenye 12 ngehla), kodwana koke lokhu kwenzeke enyangeni yinye yekhalenda ukusuka ngelanga lokuthoma ukusebenza kwesiVUMELWANESI (qala incenye 12 ngehlapha), isaziso seemveke ezimbili zekhalenda sizakufanele bona senziwe.
14.2.3. Nakwenzeka bona isiVUMELWANESI siphela ngemva kwenyanga yekhalenda eyodwa tere, ukusuka elangeni lokuthoma ukusebenza kwesiVUMELWANESI, (qala incenye 12 ngehla), isaziso senyanga yinye yekhalenda sizakufanele bona senziwe.
Lokhu kungatjhugululwa kwaphela nakwenzeka, nanyana amathuba amancani khulu (wokobana kube njalo), bona i-SAPS yemukele isaziso sesikhathi esifitjhazana.
14.3. Esinye nesinye isiQHEMA kilesiVUMELWANO singaphelisa isiVUMELWANO ngokurhabako nangabe esinye isiQHEMA kilesiVUMELWANO sephula iinjamiso zesiVUMELWANESI.: Lokhu kungenzeka kwaphela nakhibe isiQHEMA esibalwe emathomeni sizakunikela lesi esinye isiQHEMA isaziso esitloliweko sokwephulwa lokho begodu lokho kwephulwa akulungiswa emalangeni amahlanu (5) ukusuka elangeni lokwemukela isazisweso.

15. UKUHLATHULULWA:
15.1. Ihlathululo yeengaba zesiVUMELWANESI izakubekwa mthetho osebenza eRiphabhliki yeSewula Afrika.
15.2. Iinhloko zeengaba zesiVUMELWANESI zinqophiswe ekurhelebheni ekutjengiseni amatjhebiswano kwaphela, ngesibangeso-ke iinhloko azisiyo incenye begodu azithintani nokwakhiwa kunye nokuhlathululwa kweengabezi kwanofana ngayiphi indlela.
15.3. Ngaphandle kwalapho kunamatjhayiswano khona nanyana lapho kungakhambisani khona nokumumethweko, ubunye obusetjenzisiweko bubala nobunengi bakhona, okunqophiswe esiliseni kusatjho lokho kowesifazi, nanyana kuphendulelwe ngenye indlela.

16. ISIVUMELWANO ESIPHELELEKO:
16.1. IsiVUMELWANESI sifaka isiVUMELWANO esipheleleko esiphakathi kweenQHEMA begodu singaphezulu kwezinye iimVUMELWANO ezikhe zenziwa ngaphambili ziinQHEMEZI manqophana nalindaba okuvunyelwana ngayo lapha.
16.2. IinQHEMA ziyavumelana bona akunamatjhuguluko, izengezo, ukubulawa kwesiVUMELWANO ngokuzwana nanyana ukwenziwa kabutjha kwesiVUMELWANESI ngokuzeleko nanyana incenye nanyana amajamo wakhona azaba namandla nanyana azakusebenza ngaphandle kobana atlolwe phasi begodu atlikitlwa ziinQHEMA zombili nanyana abajameli bazo abagunyaziweko.
16.3. Akunakulibalelwa okukhutjhwa ngesinye isiQHEMA okuzakukhumula isiQHEMA emalungelweni waso ngokuya kwesiVUMELWANESI, ngokunjalo, isiQHEMESO angeze sakhandelwa ngokuya kokulibalela kwaso, ekuthini sisebenzise amalungelo waso esinawo manqophana nesinye isiQHEMA, ngokwamalungelo wesikhathini esidlulileko nanyana azakuba khona esikhathini esizako.
17. UKULAWULWA:
17.1. IinQHEMEZI ezingene kilesiVUMELWANO zivumelana lapha ngelawulo lezomthetho i-Transvaal Provincial Division, yeKhotho eKulu yeSewula Afrika (nanyana enye incenye yeKhotho eKulu engathatha umsebenzi ophethwe ngileKhotho esikhathini esizako, esifundeni sakamarhastrada wePitori, eSewula Afrika), manqophana nelinye nelinye igadango lezomthetho nanyana isibizo esiqubuka kilesiVUMELWANO.

18. INDAWO YOKULANDELELWA KWESIVUMELWANO:
18.1. IinQHEMEZI zikhetha iindawo ezilandelako njengezokulandelelwa kwesivumelwana, endabeni yokunikela izaziso, ukubhadelwa iimali ezithileko, ukwenziwa kweenkambiso ezithileko neminqopheni evela kilesiVUMELWANO:

SAPS USOKONTRAGA
Umtjhade
Wachthuis
231 Pretorius Street
PRETORIA

Ngaphandle kobana i-adresi ebaliweko ingatjhugululwa ngesaziso esitlolelwe isiQHEMA esinye, begodu izakusebenza amalanga alitjhumi (10) ngemva kwelanga isaziso esikhutjhwe ngalo: Lokhu kuzakuba njalo godu nakhibe i-adresi etja ekhethwe siqhema esazisako izakuba nanyana izakufaka phakathi ne-adresi yokuhlala (physical address) lapho iinkambiso zizakufezakaliswa khona.

18.2. Esinye nesinye isaziso esikhutjhwa ngokuya kwesiVUMELWANESI singethulwa ngesandla, nanyana sithunyelwe ngeposo erejistiweko begodu yabhadelelwa ngaphambili: Ngaphandle kobana esinye nesinye isaziso nanyana umtlolo wangokomthetho wethulwe kwesinye isiQHEMA manqophana nanyana yini nanyana isihloko esivela esiVUMELWANESI, nanyana ngisiphi isaziso sizakuthathwa njengesethuliwe nakwenzeka bona sinikelwe umuntu onokuziphendulela endaweni ekhethwe ngesinye seenqhema njengeyokulandelelwa kwesiVUMELWANESI. Emajameni anjalo akutlhogeki bona isaziso nanyana umtlolo wangokomthetho unikelwe isiQHEMESO mathupha.

18.3. Esinye nesinye isaziso esikhutjhwa ngendlela ebalwe ngehlapha, sizakuthathwa njengesethulwe ngefanelo-
18.3.1. nasethulwe ngelanga esitlolwe ngalo nasethulwa ngesandla;
18.3.2. ngelanga lekhomba (7) ngemva kokuposwa, kubalwa nelanga lokuposa, nakhibe sithunyelwe ngerejista ebhadelelwe ngaphambili; kunye
18.3.3. nangelanga esidluliswe ngalo ngomtjhini nasithunyelwe ngefeksi.

19. IGADANGO LOKULILISWA NGOKOMTHETHO:
Elinye nelinye igadango lokuliliswa ngokomthetho ngabakwa- SAPS, lifanele bona lifakwe ngokuya kwesigaba esifaneleko nesisebenzako somThetho wezamaPholisa weSewula Afrika, 1995 (umThetho oyinomboro 68 ka 1995), nanyana ngomunye umthetho olandelako.

YENZIWE BEGODU yaTLIKITLWA ZIINQHEMA zesiVUMELWANESI eendaweni kunye nemalangeni atlolwe manqophana namagama wabathintekako:
TLIKILWE egameni le-SAPS e ngezi zaka 20	.

ABOFAKAZI:
1.
2.
SAPS

Mina, (lapha ngizakwaziwa njengoMRHUMUTJHI) ngiqinisa lokhu okulandelako:
- Bona okumumethwe kilesiVUMELWANO kuhlathululelwe uSOKONTRAGA.
- Bona, uSOKONTRAGA uyavuma bona uyazwisisa koke okumumethwe ngilesiVUMELWANO.
- Bona, uSOKONTRAGA utlikitle isiVUMELWANESI ngokhona mina e ngezi ngezi zaka 20	.


UMRHUMUTJHI


Mina, uSOKONTRAGA, ngiqinisa lapha lokhu okulandelako:
- Bona, okumumethwe kileSIVUMELWANO kuhlathululiwe begodu ngarhunyutjhelwa khona mRHUMUTJHI.
- Bona, ngiyavuma bona ngizwisisa kuhle koke okumumethwe ngilesiVUMELWANO.

TLIKILWE nguSOKONTRAGA e ngezi zaka 20	.

ABOFAKAZI:
1.
2.
SOKONTRAGA



i
i 36nde01026: eng-nd: saps
??

??

??

??




1


<fn>DAC-NLS.ImibuthanoYabasebenz.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE

1. IMIBUTHANO YABASEBENZISI BAMANZI
2. YINI UMBUTHANO WABASEBENZISI BAMANZI (I-WUA)?
3. UmButhano wabaSebenzisi bamaNzi (i-WUA) yihlelo lokubambisana kwabantu abasebenzisa amanzi ngabanye, ngomnqopho wokufezakalisa izinto zokurhelebhana ezimayelana nezamanzi. UmButhano wabaSebenzisi bamaNzi sikhungo sangokomthetho esihlonywa nguNgqongqotjhe ngokulandela umThetho wesiTjhaba wezamaNzi, begodu usebenza ezingeni lendawo.
4. I-WUA ehlelwe ngokwekoro yinye
5. I-WUA ehlelwe ngokweenkoro ezinengi
6. I-WUA ehlelwe ngokwekoro itjheja amakareko wesiqhema begodu ikwenza lokho egameni layo. Isibonelo, isiqhema sabalimi abasezelako abasakhasako bangahloma i-WUA ehlelwe ngokwekoro, nanyana isiqhema esinekareko ekulawulweni kokusetjenziswa ngehlelwe elitjha, nokhunye.
7. I-WUA ehlelwe ngokweenkoro ezinengi itjheja amakareko weenqhema ezinengi begodu ikwenza lokho egameni lazo iinqhema iinqhemezi ezihlangeneko ezifana zokuvikelwa kwemvelo, zezamahlathi, zokumbiwa phasi kanye nezokusezela.
8. Ihlonywa njani imiButhano yabaSebenzisi bamaNzi?
9. Ukusungula i-WUA
10. UmNyango kaNgqongqotjhe ungasungula ihlelo lokuhlonywa lokhu
11. Emajameni lapho i-WUA ingaba sekarekweni yomphakathi
12. nanyana
13. Abasebenzisi bamanzi/ abadlalindima bangasungula ukuhlonywa
14. ukuthatha amagadango ngekareko begodu negameni lesiqhema sabasebenzisi
15. IINKAMBISO ZOKUTHINTANA NOMPHAKATHI
16. UKUVEZA ISIBAWO
17. UmNyango weenDaba zamaNzi nezamaHlathi uzakunikela isekelo lezokuvezwa kwesibawo emuntwini ngamunye, kanye nemiphakathini khona kuzakuba nokuhlelwa kanye nokuhlonywa kwamalungiselelo wesikhungo sesibawo se-WUA
18. Isibawo se-WUA sifanele bona sibe nalokhu:
* Isibanga sokwenza isibawo se-WUA
* Igama elihlongozwako lombuthano
* Indawo umbuthano ohlongoza ukusebenzela kiyo
* Izinto umbuthano ohlongoza ukuzenza
* Lapho kufanele khona, ihlathululo yemisebenzi ekhona nanyana ehlongoziweko endaweni leyo ekuhlongozwa ukusebenza kiyo
* Ihlathululo yamalayisensi wokusetjenziswa kwamanzi nanyana iimvume amalunga ahlongoziweko anazo nanyana ahlongoza ukwenza iimbawo zazo
* Umthethosisekelo ohlongozwako wombuthano
* Ihlathululo yokobana umthethosisekelo lowo ohlongozwako uzakuhluka njani esibonelweni (isifaniso somthethosisekelo) esisemThethweni
* Irhelo lamalunga ahlongozwako nanyana imihlobo yabantu ngokwemisebenzi abayenzako
* Ihlathululo yokobana kwenziwe kuthintana kuphi ukuthuthukisa isibawo kanye nomphumela wokuthintana lokho
* Incwadi ekhambisana nesibawo etjhoko nokobana ngimiphi imisebenzi ezakunikelwa i-WUA
19. UNGQONGQOTJHE UPHASISA ISIBAWO
20. UNgqongqotjhe uzakuphasisa ukuhlonywa kwe-WUA nangabe i-WUA iphuhlisa iminqopho yomThetho wesiTjhaba wezamaNzi, efana:
* Nokuvikelwa, ukusetjenziswa, ukuthuthukiswa, ukubulungwa, ukuphathwa nokulawulwa kwemithombo yesitjhaba yezamanzi
* Ukuhlangabezana neendingo zokuleya zesizukulwana sagadesi neenzukulwana ezizako
* Ukuphuhlisa ukulingana; ukusebenza kuhle, ukuraga ngokungaquntuki kanye nokusetjenziswa kwamanzi ngendlela ehle
* Ukuthuthukiswa kwezehlaliswano kanye nezomnotho, kanye
* Nokuvikelwa kwamarherho wokuphilisana kweemila neenlwana emanzini.

Isibawo sokuhlonywa kwe-WUA sifanele bona sikhambisane neHlelo lamaQhinga leenKhungo zokuLawula amaNzi le-CMA.

21. I-WUA IYAHLONYWA-KE
22. UMNQOPHO WE-WUA
23. Umnqopho we-WUA kukukghonakalisa abantu eendaweni ezithileko bona bakwazi ukuhlanganisa imithomborhelebho yabo, efana nemali, abasebenzi kanye nelwazi, ukwenza ngepumelelo imisebenzi ekhambelana nezamanzi. Ngokusebenzisa i-WUA, amalunga angazuza ngokurarulula imiraro yawo yeendingo kanye nezinto ezingathathelwa phezulu kwezamanzi.
I-WUA isebenza kwaphela ezingeni lendawo. Inikela ikambiso yokufezakalisa iqhinga lokuphathwa kweenKhungo zokuLawula amaNzi ezingeni lendawo leyo. Ama-WUA abuye abe nomsebenzi oqakathekile wokuqalana nomraro wokulwa nokutlhaga ngokusiza ngokudliwako.

24. YINI IMISEBENZI YE-WUA?
25. Imisebenzi ye-WUA itlolwe emthethwenisisekelo yayo, begodu ingafaka phakathi lokhu:
* Ukukhandela bona amanzi amotjhwe
* Ukuvikela imithombo yezamanzi
* Ukukhandela okunye nokunye kokusetjenziswa ngokungekho emthethweni kwamanzi
* Ukususa nanyana ukuhlela bona kususwe enye nenye into ebekwe ngokungekho emthethweni lapho kukhamba khona amanzi
* Ukukhandela isenzo esinye nesinye esingaphungula izinga lamanzi emthombeni omunye nomunye wezamanzi
* Ukuqala kanye nokwelusa imithombo yezamanzi
* Ukulawula ukutleleza kokukhamba kwamanzi
* Phenya begodu kurekhodwe ubungako kanye namazinga wokutleleza kwamanzi, iinkhathi kanye neendawo lapho amanzi angasetjenziswa ngazo
* Ukuhloma nokwakha, nanyana ukuthenga kanye nokusebenzisa imisebenzi yamanzi
* Ukwelusa kanye nokulawula ukusabalaliswa kanye nokusetjenziswa kwamanzi avela emithonjeni yezamanzi ngokuya kokusetjenziswa okungikho kwamanzi

I-WUA ingabuye inikelwe amandla angezelelweko kanye nemisebenzi baSebenzeli beenKhungo zokuLawula amaNzi nanyana nguNgqongqotjhe.

26. IZAKURHELEBHA NGANI I-WUA?
27. Irhelebho le-WUA lizakuya ngamabanga i-WUA ehlonywe ngawo kanye nemisebenzi imisebenzi ezayenza, engafaka phakathi:
* Abasebenzisi bakghona ukuphatha amanzi ngokuhlanganyela ukuzirhelebha bona ngokwabo
* Abasebenzisi bakghona ukuhlanganisa imithomborhelebho yabo ukufezakalisa imiphumela emihle yezomnotho. Ukuthuthukiswa kwemisebenzi yabantu ngabanye, isibonelo, ebalimini abasakhasako, kanengi akusiwo umkhumbulo omuhle.
* Amakareko wabasebenzisi angabuthelelwa alawulwe ngesikhungo sinye, begodu lokhu:
- kuqinisa ukuzibandakanya kwabo kanye namandla wokukhulumisana nesikhungo esifaneleko se-CMA, kanye
- nokulinganisa amakareko wabasebenzisi bamanzi abahlukeneko ngomnqopho wokukhandela amatjhayisano.
* I-WUA iphana ngamajamo wezomthetho eenqhemeni zabasebenzisi, lokho okupha abasebenzisi amathuba wokuboleka iimali, izabelo zakarhulumende kanye namarhelebho weemali.

Nangabe isiqhema sifuna ukuhloma i-WUA ekusebenziseni amanzi athileko, sifanele bona sithole mantanzi bona i-WUA izakuletha amathuba amahle emalungwini wayo. Ubulunga be-WUA bungebokuzithandela, begodu nangabe i-WUA iyabhalelwa ukunikela amarhelebho afaneleko, angeze yakwazi ukuba namalunga.

28. ISEKELWA NJANI NGEEMALI I-WUA?
29. I-WUA izakuthola isekelo leemali kanengi ngeemali ezibhadelwa malunga. Iindlekwezi zibizwa bona ?ziindleko zokusebenzisa amanzi? begodu zifanele bona zibekwe ngokuya kweqhinga lokubeka amanani wokusetjenziswa kwamanzi.

30. Ezinye iindlela zokungangenisa imali, kungaba:
* Iimali ezivela emahlelweni wamanzi asebenzako
* Iimali zokurhelebha ezivela bunqopha emNyangweni weenDaba zamaNzi nezamaHlathi nanyana i-CMA ngomnqopho wokufezakalisa iminqopho yomThetho wesiTjhaba wezamaNzi
* Irhelebho lokusekelwa simahla

31. UmNyango weenDaba zamaNzi nezamaHlathi uhlome umthethomgomo wokusekela ngeemali abasezeli abakhona gadesi nanyana abatjha abavela emiphakathini egade idinywe amathuba esikhathini sangaphambili, abamalunga we-WUA.

32. YINI IMAHLUKO PHAKATHI KWE-CMA KANYE NE-WUA?
33. Ama-CMA anomsebenzi wokuphatha zemithombo yezamanzi endaweni yoke yokuphathwa kwamanzi
34.
* I-CMA ineBhodo ePhetheko ejamele boke abathintekako endaweni yokuphathwa kwamanzi leyo.
* I-CMA izakulungisa iHlelo lamaQhinga leenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi ukuqalana neendaba zemithombo yezamanzi endaweni leyo yoke yokuphathwa kwamanzi.
* IQhinga lokuLawulwa kwamaNzi le- CMA lizakuhlahlela uNgqongqotjhe indlela ekutheni kufanele yini bona kuhlonywe ama-WUA anqophileko begodu ngimiphi imisebenzi ekufanele anikelwe yona endaweni yokuphathwa kwamanzi.

35. Ama-WUA ngokujayelekileko, azaba nekareko ezintweni zendawo
36.
* I-WUA ijamele ikareko yendawo encancani, kanengi ikoro yabasebenzisi bamanzi endaweni ethile eqintelweko.
* Ama-WUA angajameleka eBhodini ePhetheko ye-CMA kanye nemaKomitini weenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi.
* I-WUA iba sikhungo sendawo esisetjenziswa ukufezakalisa iQhinga lokuLawulwa kweenKhungo zamaNzi ezingeni lendawo.
37. Ukutjhugululwa kwamaBhodo wokuSezela bona abe miButhano yabaSebenzisi bamaNzi
38. AmaBhodo wokuSezela, amaBhodo wokuLawula kweenKhungo zamaNzi wangaPhasi kwePhasi kanye namaBhodo ahlonyelwe ukusezela ngobunengi, afanele ukutjhugululwa bona abe ma- WUA, khona:
* Azakuqinisekisa ukujameleka kweenkhungo zokuphathwa kwamanzi
* Azakuveza iimbalo zabantu abahlala kileyo ndawo
* Azakuvumela iindlela ezivulekileko zokubandakanyeka kwabantu boke ekuphathweni kwamanzi
* Azakwakha ituthuko kwezokuhlalisana kanye nezomnotho ngokupha imiphakathi egade idinywe amathuba esikhathini sangaphambili, amakghono.
39. Ingabe ikambiso yezokutjhugululwa leyo izakulawulwa njani?
UmNyango weenDaba zamaNzi nezamaHlathi, esikhundleni sawo njengomlawuli, unomsebenzi woku:
* Qinisekisa ukukhambelana eendleleni zokufaka amatjhuguluko
* Ukulusa iinkambiso lezi zamatjhuguluko
* Qinisekisa ukulinganiswa, ukuraga kuhle kanye nokusebenza ekuphathweni kwemithombo yezamanzi
* Lawula ukusebenza kweenkhungo zokuphatha amanzi ngomnqopho wokuthola imiraro kanye neenqunto eendleleni ezifaneleko ukwenziwa ukulungisa.

40. UmThetho wesiTjhaba wezamaNzi
41. - Vikelwe
- Setjenziswe
- Thuthukiswe
- Londolozwe
- Phethwe
- Lawulwa
42. - Ukusetjenziswa ngokungaquntukiko
- Ukulinganiswa
- Ukusetjenziswa kuhle
43. - UmNyango weenDaba zamaNzi nezamaHlathi
- Ihlelo lesiTjhaba lamaQhinga womThombo wezamaNzi

44.- IBandla labaSebenzeli leenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi
- IHlelo lamaQhinga lokuPhathwa kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi
45. IBandla labaSebenzeli leenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi
46. IHlelo lamaQhinga lokuPhathwa kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi
47. Iinkhungo zeenTjhabatjhaba zokuLawulwa kweenKhungo zamaNzi
48. INdawo yokuPhathwa kwamaNzi
49. -IHlelo lamaQhinga lokuPhathwa kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi
- IBulungelo leze-Ekholoji
- Ibulungelo
- Ibulungelo leenDingo zokuleya oBuntu
- Inani elinganikelwa
- Ukusetjenziswa ngokuhlakanipha
- Ukusebenzisana kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi
- Iimbopho zeentjhabatjhaba
50. Amanzi wokuzithabisa
51. Ukupompa amanzi wehlabathini
52. IBandla eliPhethe imiSebenzi yezamaNzi
53. Ukulahlwa kwamanzi asilapheleko
54. Ukusetjenziswa kwamanzi ngendlela elawulwako
55. Ukusebenzisana kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi
56. Ukuphungula ukutleleza kwemilanjana
57. Ukutjhugulula ukukhamba kwamanzi
58. UmButhano wabaSebenzisi bamaNzi
59. Ukudosa amanzi
60. Ukubulunga amanzi
61. UmThetho wesiTjhaba wezamaNzi
UmThetho wesiTjhaba wezamaNzi (umThetho wenomboro yama- 36 ka- 1998) unikela ihlelo lomleyo ukuqinisekisa bona imithombo yezamanzi iyavikeleka, iyasetjenziswa, iyongeka, iyaphathwa begodu ilawulwe ngendlela ehlangeneko.

UmThetho utjheja bona amanzi angawesitjhaba soke, khona woke umuntu azakurhelebheka. Imithethokambiso emithathu eqakatheke kwamanikelela kilomThetho ngile: Ukungaquntuki, ukulinganisa kanye nokusebenza kuhle.

62. IQhinga lesiTjhaba lomThombo wamaNzi
IQhinga lesiTjhaba lomThombo wamaNzi lihlathulula bona imithombo yethu yezamanzi izakuvikelwa njani, izakusetjenziswa njani, izakuthuthukiswa njani, izakongiwa njani, iphathwe begodu ilawulwe njani.

Lendlala amaqhinga, iminqopho, amahlelo, imihlahlandlela kanye neenkambiso zokuphathwa mazombe kwemithombo yezamanzi. Lifanele bona:
* Lihlole bona mamanzi angangani afanele bona abulungwe ngomnqopho wokobana asetjenziswe babantu eendingweni zabo zokuleya kanye nebhodulukweni elibizwa iBulungelo
* Linikele iimbopho zeentjhabatjhaba (imithombo yezamanzi esetjenziswa ngokwabelana neenarha ezibomakhelwane ngehlelo leemvumelwano zeentjhabatjhaba)
* Linikele iindingo zamanzi zesikhathi esizako
* Linikele ngamahlelo wokusetjenziswa kwamanzi ngokwamaqhinga (isibonelo, ukuphehlwa kwamandla wegezi)
* Ukuthola bona kunamanzi angangani endaweni ngayinye yokuphathwa kwamanzi (inani elibekwako)
* Nikela ngokuthuthwa kwamanzi phakathi kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi ukuphakela iindawo ezitlhoga amanzi

Libuye godu lithole iindawo zokuphathwa kwamanzi; libeka imithethokambiso yokongiwa kanye nokusetjenziswa kwamanzi; libeka amazinga wekhwalithi yamanzi emithombeni eyahlukeneko yezamanzi; kanye nokuphakela ukuhlonywa kweenkhungo zokuphatha imithombo yezamanzi.

IQhinga lokuPhathwa kwesiKhungo sokuLawulwa kwamaNzi
Umnqopho weQhinga lokuPhathwa kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi ku:
* beka imithethokambiso yokunikelwa kwamanzi ebasebenzisini abatjha nabavele bakhona bamanzi
* nikela umleyo wokuphathwa kwemithombo yezamanzi endaweni ethileko yokuphatha
* qinisekisa bona imithombo yezamanzi endaweni yokuphathwa kwamanzi ivikelekile, iyasetjenziswa, iyathuthukiswa, iyongiwa, iyaphathwa begodu iyalawulwa.

IQhinga lokuPhathwa kwesiKhungo sokuLawulwa kwamaNzi lifanele bona likhambisane neQhinga lesiTjhaba lezemiThombo yezamaNzi. Lifanele bona litjheje iindingo zeBulungelo, iimbopho zeetjhabatjhaba, amaqhinga wokusetjenziswa kwamanzi, ukusetjenziswa kwamanzi esikhathini esizako, ukusebenzisana kweenkhungo zokulawulwa kwamanzi ezivezwe eQhingeni lemiThombo yezamaNzi. Lifanele bona limumathe ihlelo lokunikelwa kwamanzi eliveza bona amanzi azakunikelwa njani endaweni yokuphathwa kwamanzi.
IQhinga lokuPhathwa kwesiKhungo sokuLawulwa kwamaNzi lifanele bona godu liphe umphakathi ithuba lokuzibandakanya ekuphathweni kwemithombo yezamanzi endaweni leyo yokuphathwa kwamanzi.

65. AbaSebenzeli beenKhungo zokuPhathwa kwamaNzi
AbaSebenzeli beenKhungo zokuPhathwa kwamaNzi baphatha imithombo yezamanzi endaweni yabo yokuphatha amanzi.
Umnqopho omkhulu wokuhlonywa kwe-CMA kubandakanya imiphakathi yendawo ekuphathweni kwemithombo yezamanzi.
Eminye imisebenzi ye-CMA ekuphathweni kwemithombo yezamanzi endaweni yayo ku:

* Thuthukisa iqhinga lokuphathwa kweenkhungo zokulawulwa kwamanzi
* Khambelanisa imisebenzi yabasebenzisi bamanzi kanye neenkhungo zokuphathwa kwamanzi
* Kukhambelanisa ukufezakaliswa kweqhinga lokulawulwa kwamanzi kanye namanye amahlelo asebenzisanako
* Phuhlisa ukubandakanyeka komphakathi ekuphathweni kwemithombo yezamanzi

66. UmButhano wabaSebenzisi bamaNzi
UmButhano wabaSebenzisi bamaNzi siqhema sabasebenzisi bamanzi ababambiseneko ezintweni ezimayelana nezamanzi ezingeni lendawo ngomnqopho wokurhelebhana.

I-WUA ehlelwe ngokwekoro yinye, mbuthano omumethe abantu abasebenzisa amanzi ngokufanako, isibonelo, abalimi abasakhasako, lapho umButhano lo uthatha amagadango ngokwekareko yabalimi abanjalo.
I-WUA ehlelwe ngokweenkoro ezinengi mbuthano omumethe isiqhema sabasebenzisi abahlukeneko bamanzi, isibonelo, bamabubulo, bezokulima, bezokwembiwa phasi, njll. begodu umButhano lowo uthatha amagadango ngokwekareko yabasebenzisi abahlukeneko labo.

67. Kutjho ukuthini ukusebenzisa amanzi?
* Ukuthatha amanzi asuswa emthombeni wezamanzi okhiqizako
* Ukubulunga amanzi
* Okwenziwako okuphungula amanzi atlelezako, isibonelo, abawasebenzisa ebubulweni lezamahlathi
* Ukukhupha amanzi asilapheleko nanyana amanzi amumethe iinsila bona afakwe emithonjeni yezamanzi
* Ukulawulwa kokusetjenziswa kwamanzi okufana nokusezela ihlabathi ngamanzi aneensila, nanyana imisebenzi yokuphehlwa kwamanzi yegezi etjhugulula ukukhamba komthombo wezamanzi
* Ukutjhuguluka ukutleleza kokukhamba kwamanzi okufana nokukhandela nanyana ukukhambisa ngenye indlela ukutleleza kwamanzi endleleni yezamanzi
* Ukupontjwa kwamanzi wangaphasi kwehlabathi
* Ukusebenzisa amanzi ngomnqopho wokuzithabisa
i

i 36nde040010.eng-nd: waf
??

??

??

??




10


<fn>DAC-NLS.ImininingwanaYokuthi.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele











Imininingwana yokuthintana

Financial Services Board
44 Ridge Park Rigel Avenue South Erasmusrand Pretoria South Africa
P O Box 35655 Menlo Park Pretoria South Africa 0102
Call centre 0800 20 20 87 / 0800 11 04 43


























Okufanele ukwazi namalungelo wakho nawuthatha irhelebho lemingcwabo




Financial Services Board



UmNyango wezokuFundiswa kwabaThengi




Okufanele ukwazi ngamapholisi wemingcwabo

Into eqakatheke khulu ngelinye nelinye IRHELEBHO LEMINGCWABO / I-MASTER POLICY kukobana ipholisi kufanele IQINISEKISWE yikampani yetjhorensi yesikhathi eside etlolisiweko. Lokhu kwenzelwa bona ilunga linikelwa isiqiniseko sesibawo esisemthethweni nakungaba nesenzo esithathelelwe itjhorense (ukuhlongakala).

UMNIKAZI WEPHOLISI / ILUNGA kufanele anikelwe ISITIFIKHETHI SOBULUNGA. Isitifikhethesi kufanele sibeke ngokucacileko igama lomtlikitli (usotjhorense); imali ezakubhadelwa ngenyanga; inzuzo ebhadelwako; indlela yokwenza isibawo sokubhadelwa nelinye ilwazi eliqakathekileko nge-master policy. I-master policy kufanele iveze kucace bona umngcwabi namkha abasebenzeli bakhe abakaqatjhwa mqabeleli wepholisi namkha usotjhorense begodu ngakho abasibatloli bepholisi.

Kuqakathekile kubanikazi bamapholisi ukwazi bona bangakhetha ukuthatha iinzuzo zepholisi ezitholakala ngenzuzo yemisebenzi yemingcwabo namkha ngomhlobo wokubhadelwa ngemali.

Isitifikhethi kufanele siveze loke ilwazi elifaneleko kuMnikazi wepholisi / iLunga bona lazi bonyana ukurhelejwa kuthoma nini; lirhelebho bani nokobana kukuphi lapho ungeze warhelejwa khona; nesikhathi sokulinda, njll.

Iinhlathululo

IRHELEBHO LEMINGCWABO / i-MASTER POLICY
Litjho umtlolo womthetho okhutjhwa mqabeleli wepholisi / usotjhorense onemininingwana yenzuzo, iimali ezibhadelwako, imithetho nobujamo begodu nenomboro yepholisi, okufanele ibonakale esitifikhethini sakho sobulunga.

AMASOSAYITHI WOBUNGANI
ISosayithi yoBungani yihlangano yeemali eyenziwa siqhema sabantu abaneendingo ezithileko, ababhadela imali bebabulunge ngokuhlanganyela ukurhelebhana ngemali ukuhlangabezana neendingo ezithileko, isibonelo, umngcwabo. Ubunengi bemali umuntu anganikelwa yona kuba yi-R5 000.

ISosayithi yoBungani akusibhizinisi lokwenza inzuzo kodwana enye nenye inzuzo eyenziwe ngemali ebhadelwa malunga asisako woke amalunga abelana ngayo.

ISITIFIKHETHI SOBULUNGA
Kufanele ugandelele bona uthole isitifikhethesi ukuqinisekisa bona ulilunga. Isitifikhethesi kufanele sitjengise yoke imininingwana yepholisi yakho.

ABAPHATHI / ABATHINTANISI
Lokhu kutjho ikampani evunyelwe mqabeleli wepholisi / usotjhorense bona yenze umsebenzi womtlolisi wokumthengisela amapholisi.



UMQABELELI WEPHOLISI (Underwriter) / USOTJHORENSE
Yikampani yetjhorense yesikhathi eside etloliswe neBhodo yemiSebenzi yeeMali ethola iimali ozibhadela ngenyanga nenesibopho sokubhadela inzuzo nawungahlongakala.

UMNIKAZI WEPHOLISI / ILUNGA
Lokhu kutjho wena njengelunga elibhadela imali ngenyanga khona kuzakuzuza abantu obakhombe epholisinakho.

IMALI EBHADELWA NGENYANGA
Yimali oyibhadela umqabeleli wepholisi ngokuya kwe-Master Policy.

ISIPHATHISWA ESITJHEJE IINGHONGHOYILO (Ombudsman)
Lo mumuntu ozijameleko oya kuye njengelunga nawungakathabi ngependulo yomtlolisi. Imininingwana yakhe yokuthintana itjengiswa esazisweni sangokomthetho kanye nekhasini langemva lalencwajana.

UKUPHAYELA NGEQADI
Umqabeleli wepholisi / usotjhorense uzakurhelisa ubujamo namkha amalwelwe epholosini, lawo nakungenzeka agcine ngokuhlongakala komuntu ofakwe epholisini, kungabi nenzuzo ebhadelwako.

Imibuzo okufanele uyibuze nelinye ilwazi okufanele ulithole kumthengisi
1. Umbuzo: Ngimuphi umqabeleli wepholisi omjameleko?
Ipendulo: Ubufakazi kufanele bunikelwe mumuntu othengisa ipholisi
begodu kufanele bube seforomini lesibawo nesitifikhethi sobulunga
esikhutjhiweko.
2. Umbuzo: Khuyini inomboro yepholisi?
Ipendulo: Lokhu kufanele kutjengiswe eforomini lesibawo nesitifikhethini
sobulunga.
3. Umbuzo: Ngingafaka bani epholisini?
Ipendulo: Laba babantu abakhethwa nguwe.
4. Umbuzo: Ngibhadela malini?
Ipendulo: Le yimali ozayibhadela nefaka yoke imali yokwenzelwa
umsebenzi nemali ebekiweko.
5. Umbuzo: Ingabe ngibhadela ngenyanga, ngekotara namkha ngonyaka?
Ipendulo: Kufanele ubuze bona uzakubhadela nini.
6. Umbuzo: Ingabe ngibhadelela ngaphambili namkha ngemva kwesikolodo?
Ipendulo: Kufanele ufunisise nayikuthi uzakubhadela ekuthomeni
kwenyanga (ngaphambi kwesikhathi) namkha ekupheleni kwenyanga
namkha nasele ukoloda.
7. Umbuzo: Ingabe ngibhadela njani?
Ipendulo: Ngekhetjhe namkha ukubhadela nge-akhawunti ebhanka.
8. Umbuzo: Nangibhadela ngekhetjhe ingabe ngizakuthola irasidi?
Ipendulo: Iye, kufanele kube lirasidi langokomthetho.
9. Umbuzo: Ingabe lemali ebhadelwa ngenyanga izakukhwela ngomuso?
Ipendulo: Imali ebhadelwa ngenyanga inganda nayikuthi kuneembawo
ezinengi zokurhelejwa ngeemali ehlobeni leli lepholisi.
10. Umbuzo: Ingabe imali ebhadelwa ngenyanga iqinisekiswe isikhathi
esingangani?
Ipendulo: Lokhu kufanele kuvezwe ku-Master Policy.
11. Umbuzo: Ingabe ngithoma nini ukungathola irhelebho?
Ipendulo: Kungase kube nesikhathi sokulinda ku-Master Policy.
12. Umbuzo: Ngiziphi iinkhathi zokulinda?
Ipendulo: Lokhu kuzakuvezwa ebujameni obuku-Master Policy.
13. Umbuzo: Kwenzekani nayikuthi ukuhlongakala kubangwa yingozi?
Ipendulo: Ngokujayelekileko isikhathi sokulinda asitjhejwe lapha.
14. Umbuzo: Ingabe kunokhunye ukuphayela ngeqadi?
Ipendulo: Lokhu kuzakuvezwa ebujameni be-Master Policy.
15. Umbuzo: Kwenzekani nayikuthi ngibhalelwa kubhadela ngenye inyanga
namkha ngilisa ukubhadela?
Ipendulo: Angeze usalungela ukufumana irhelebho begodu nawuthoma
ukubhadela godu, iinkhathi zokulinda nokuphayela ngeqadi zizakusebenza.
16. Umbuzo: Ingabe ukulungela ukufumana irhelebho kuphela nini komunye
nomunye umuntu?
Ipendulo: Imininigwana ezeleko kufanele unikelwe yona, khulu khulu
ebantwaneni.
17. Umbuzo: Ingabe ngithola ubufakazi bokuba lilunga?
Ipendulo: Kufanele uthole iSitifikhethi sobuLunga nesirhunyezo
semininingwana yokuthi ngubani ozakuthola irhelebho, imali ebhadelwako,
nazo zoke iinkhathi zokulinda nokuphayela ngeqadi.
18. Umbuzo: Ingabe ngingakungezelela ukuthola irhelebho?
Ipendulo: Iye, ungangezelela inzuzo epholisini yakho nayikuthi i-Master
Policy iyavuma, ngesinye nesinye isikhathi; lokhu godu kungangezelela imali
oyibhadelako. Ukuphayela ngeqadi neenkhathi zokulinda kungasebenza
ngenzuzo eyandisiweko.
19. Umbuzo: Ngisenza njani isibawo sokurhelejwa nangihlongakalelweko?
Ipendulo: Ikambiso yeembawo zokurhelejwa kufanele inikelwe ngokuzeleko
ebujameni nemithethweni.
20. Umbuzo: Ngingayibona i-Master Policy?
Ipendulo: Uvunyelwe ukubona i-Master Policy. Lokhu kwenziwa nawubona
unganeliswa ziimpendulo onikelwa zona namkha usola umuntu okuthengisela
ipholisi. I-Master Policy kufanele itholakale e-ofisini eliseduze nawe
lokutjhejwa kwabathengi.
21. Umbuzo: Ngingayikhansela na ipholisi?
Ipendulo: Ungayikhansela ipholisi kungakapheli amalanga ama-30
wokubhadela imali yakho yokuthoma begodu uzakubuyiselwa imali yakho
ngokuzeleko nawungabawi irhelebho ngokuhlongakalelwa. Ngemva
kwalokho ipholisi ingakhanselwa kwesinye nesinye isikhathi, kodwana
akunamali ebhadelwa ngenyanga ozakubuyiselwa yona.
22. Umbuzo: Kwenzekani nayikuthi ipholisi iyasuswa komunye umqabeleli
wepholisi isiwa komunye / usotjhorense?
Ipendulo: Lokhu kungenziwa, kodwana kufanele waziswe bewaziswe nokuthi
kuthinta njani abantu abalungele ukuthola irhelebho, mayelana nakho koke
okungehla. Kufanele uMqabeleli wepholisi / uSotjhorense omutjha akunikele
isitifikhethi sobulunga esitjha. Nayikuthi ubona bonyana awusisebujameni
obulinganako namkha obungcono, thintana noMqabeleli wepholisi /
uSotjhorense okhona ngokurhaba okukghonekako.
23. Umbuzo: Kwenzekani nanginesinghonghoyilo namkha umbuzo?
Ipendulo: Wena namkha abazuzi bakho kufanele kokuthoma niqalise
bunqopha umbuzo kuMqabeleli wepholisi / kuSotjhorense. Nayikuthi
awukaneliswa, ungabika isinghonghoyilo esiPhathisweni esitjheje
iinghonghoyilo zeTjhorense yesiKhathi esiDe namkha eBhodini yemiSebenzi
yeeMali (FSB).

Tjheja: Imininingwana yesiPhathiswa esitjheja iinghonghoyilo ne-FSB kufanele ibonakale eSitifikhethini sobuLunga begodu nangemva kwencwajana le yelwazi.




1


<fn>DAC-NLS.ImisebenziEsisekeloYasimahlaY.2007-05-18.nr.txt</fn>
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle




Imisebenzi esisekelo yasimahla yakamasipala

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imisebenzi yasimahla yabomasipala misebenzi
enikelwa simahla mBuso emakhayeni atlhagako.
Imisebenzi inikelwa bomasipala begodu ifaka
inani elincani lamanzi, igezi, ukukhanjiswa
kwesila ngamanzi nokuthuthwa kwesila okwaneleko
ukuqalelela iindingo ezisisekelo zamakhaya
atlhagako. Kodwana imithethomgomo elawula
ukunikela ngokukhanjiswa kwesila ngamanzi
nokuthuthwa kwesila ayikabi ukuqedwa minyango
yekoro efaneleko, okumNyango weeNdaba zaManzi
namaHlathi (i-DWAF) nomNyango weeNdaba
zeBhoduluko nezokuVakatjha (i-DEAT).
Amanzi asisekelo wasimahla
Amanzi asisekelo wasimahla afaka ubuncani
bakhona amakhilolitha asi-6 (okumalitha azi-6
000) wamanzi ngenyanga ikhaya ngalinye. Inani
leli lingahluka ngokuya kwabomasipala begodu
kufanele uthintane nomasipala wakho bunqopha
ukufumana bona kwamambala ngimuphi umsebenzi
wamanzi asisekelo abawunikelako. Ufanelwa
kubhadela amanzi owasebenzisa ngaphezu kwalawo
asimahla.
Igezi esisekelo yasimahla
Inani legezi esisekelo yasimahla yi-50kWh ikhaya
ngalinye ngerherho legezi yegridi (ehlanganiswe
ngehlelo lesitjhaba lokufakwa kwegezi). Inani
leli lizakwanela ukukhanyisa, ukufuthumeza
amanzi okusisekelo ngokusebenzisa iketlela,
uku-ayina okusisekelo kanye nokubukela
umabonwakude omncani wombala onzima nomhlophe
kanye nokulalela umrhatjho.
Abasebenzisi abanamamitha wokubhadelela phambili
bazakukghona ukubona lokha igezi yasimahla
nayiphelako begodu kuzakufanela bona bathenge
igezi enye ngemali yabo. Abasebenzisi
abasebenzisa amamitha wokubhadela ngesikolodo
angeze bakghona ukubona igezi nayiphelako.
Bazakubhadeliswa ngokusebenzisa igezi
okungezelelweko inyanga enye nenye.
Abathengi abangakghoniko ukufikelela ukunikelwa
kwegezi ngegridi banganikelwa ngegezi okungasi
ngeyegridi bomasipala babo. Kufanele uthintane
nomasipala wakho ukwazi bona mihlobo miphi
yegezi enikelwako.
Nawuzakufakelwa amanzi negezi kwakho namkha
ebhizinisini thintana nomasipala wendawo lapho
unekhaya namkha ibhizinisi khona.
Kwenzinye iindawo, umnikeli wegezi wenarha,
u-Eskom,unikela ngegezi bunqopha.
Ukukhanjiswa kwesila ngamanzi simahla
okusisekelo
Umbuso usengakalifezakalisi ihlelo lasimahla
lokukhanjiswa kwesila. UmNyango weeNdaba zaManzi
wenza umleyo wokunikela wokukhanjiswa kwesila
simahla. Lokha iqhinga naliphelako, imibuso
yeendawo izakunikela ngemisebenzi yokukhanjiswa
kwesila simahla.
Ukuthuthwa kwesila simahla okusisekelo
Umbuso usengakalifezakalisi ihlelo lasimahla
lokuthuthwa kwesila. UmNyango weeNdaba
zeBhoduluko nokuVakatjha wenza umleyo wokunikela
ngemisebenzi yokuthuthwa kwesila simahla. Lokha
iqhinga naliphelako, imibuso yeendawo enikela
ngemisebenzi yokuthuthwa kwesila simahla
izalifezakalisa.
Ukubhadela imisebenzi kamasipala
Kuneendlela ezimbili zokubhadela imisebenzi
kamasipala:
Ama-akhawunti wokubhadelela phambili
(i-Pre-paid)
I-akhawunti ebhadelelwa phambili itjho bona
uthenga amayunithi (kWh/kl) ngemali yakho begodu
usebenzisa kuphela amayunithi owathengileko.
Nasele uwaqedile, begodu usafuna amanye kufanele
uthenge amanye.
Ama-akhawunti anestatimende sesikolodo
(amabhili)
Ama-akhawunti anestatimende sesikolodo akuvumela
ukusebenzisa elinye nelinye inani lamanzi namkha
igezi. Umasipala wakho uzakuthumelela
istatimende ngenyanga esitjengisa inani legezi
namkha amanzi owasebenzisileko kanye nemali
okufanele uyibhadele.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wamaPhrovinsi nemiBuso yeeNdawo
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nama-ofisi kamasipala wendawo yakho
Letha imitlolo elandelako:

ikhophi eqinisekisiweko yencwadi yokuzazisa
ubufakazi bendawo ohlala kiyo namkha yebhizinisi
Zalisa iforomo lesibawo
Bhadela imali ebekiweko.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
The Constitution of the Republic of South
Africa, Section 152 (1) (b). ,(UmThethosisekelo
weRiphabhligi yeSewula Afrika 152 (1) (b)
The Municipal Systems Act, (Act 32 of 2000),
Section 73 (1) (a), (UmThetho wamaRherho
waboMasipala)
The Water Services Act, (Act 108 of 1997),
Section 2 (a) (UmThetho wemiSebenzi yaManzi)
A set of norms and standards, (Regulations
relating to Compulsory National Standards and
Measures to Conserve Water - Government Gazette
8 June 2001) (Isethi yamazinga namazinga
wokufikelelwa (ImiThetjhwana ephathelene
namaZinga wesiTjhaba aKatelelweko kanye
namaGadango wokuBulunga aManzi - iGazede yomBuso
8 Juni 2001)
Strategic Framework of Water Service (September
1993) (UmLeyo wamaQhinga womSebenzi waManzi)
Electricity Amendment Act, (Act 58 of 1989)
(UmThetho wamaTjhuguluko weGezi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukusebenza isibawo sakho
Ukusebenza isibawo sakho kuthoma ngelanga oletha
ngalo isibawo sesekelo labatlhagako (imisebenzi
yamanzi wasimahla). Isibawo sakho
sizakulinganiswa begodu isiqunto sizakuthathwa
ukuqunta bona uyafaneleka kufumana amanzi
wasimahla na (isekelo labatlhagako). Ngokuya
kwamarherho kamasipala wakho, kuzakufanela bona
uzitlolise njengomuntu ofaneleka kufumana
imiSebenzi yaManzi waSimahla (i-Free Basic
Services (FBS) begodu unikelwe isikolodo namkha
isekelo elitlhogekako kuye ngobujamo.
[Top]
Iindleko
Amanzi : Amalitha wokuthoma azi-6 000 ikhaya
ngalinye ngenyanga asimahla, amalitha
wokungezelela abhadelwa ngokuya kweemali
eziquntwe ngumasipala.
Igezi : I-50kWh ngenyanga iya ngerherho legridi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for indigent support (Isibawo
sesekelo labatlhagako (alitholakali
ku-webhsayithi)). Abomasipala abanengi
baneforomo lesibawo. Buza kumasipala wakho
ngokwenza isibawo sesekelo labatlhagako.
[Top]
Imininingwana yokuthintana










Yabuyekezwa kokugcina :06 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.ImisebenziEyenzelwaAmabanjwaW.2007-05-18.nr.txt</fn>
Imisebenzi eyenzelwa amabanjwa weSewula Afrika (abotjhwe ngaphetjheya)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokunikela ngesaziso sokuhlongakala
ImiSebenzi namaEjensi wokuJanyelwa kweNarha
eSewul
Ukuqinisekisa iinTifikhethi zomSebenzisi amaEUC
Ukuqinisekiswa kwelayisense yokutjhayela
nawungaph
Ukunikela ubujamo bangokomthethoukuqinisekiswa
kwe
Imisebenzi eyenzelwa amabanjwa weSewula Afrika
abo
Isibawo sesitifikhethi samapholisa sokuvunyelwa
kw


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuvakatjhela ngaphandle kweSewula Afrika >
Imisebenzi eyenzelwa amaphandle




Imisebenzi eyenzelwa amabanjwa weSewula Afrika
(abotjhwe ngaphetjheya)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ngaphasi kwesiVumelwano se-Vienna
samaTjhebiswano wokuJanyelwa kweeNarha (i-Vienna
Convention on Consular Relations (1963),
esamukelwa njengezinga ngizo zoke iinarha,
abantu ababotjhwe ngaphandle kwenarha yabo
kufanele bafikelele umjameli wenarha
ngaphetjheya. Nawungazifumana usebujameni lobu,
kufanele ubawe abasemagunyeni ukukuvumela
ukuthintana nomJameli weSewula Afrika enarheni
leyo. Nakungasinjalo, omunye umuntu angathinta
umJameli weSewula Afrika enarheni leyo namkha
ubuNqophisi bokuJanyelwa kweNarha ngaPhandle
ne-Ejensi (i-Directorate Consular and Agency
Services) yomNyango weeNdaba zangaPhandle
ePitori.
Iimphathiswa zokujanyelwa kweNarha ngaPhandle
zinikela ngemisebenzi elandako:
Ukuhloma ukuthintana nebanjwa ngokurhaba
okukghonekako ngemva kokwaziswa ngokubotjhwa
kwakhe. Lomsebenzi unikelw ukuqinisekisa bona
amaSewula Afrika abotjhwe namkha avalelwe
ngaphasi kwemithetho yangaphandle azwisisa
amalungelo wawo kanye nemisebenzi enganikelwa
mBuso weSewula Afrika. Ngokuyame ebujameni
obuthileko, ukuthintana kuzakuba ngenyama,
ngomtlolo, ngomtato namkha ngeendlulisi milayezo
ezifaneleko.
Ukunikela ibanjwa/isibotjhwa ngelwazi mazombe
mayelana nerherho lezomthetho lenarha abanjwe
kiyo. Ilwazi lingafaka imininingwana ngerhelebho
lezomthetho (nayikhona) nokutjhutjhisqa, irhemo
lamagqwetha (akunamphakamiso ezizakwenzelwa
igqwetha elithileko), ukubekwa ejele, ibheyili
kanye neenkambiso zokudlulisa iingwebo khona
azakuzwisisa amalungelo wakhe kanye neenkambiso
ezithintekako.
Ukuqinisekisa ubakhamuzi bebanjwa.
Ukgcina ukuthintana nezakhamuzi zeSewula Afrika
ezibotjhwe ngaphatjheya ngebanga lokuthobela
umthetho nemithetjhwana enarheni ebophako.
Ukuvakatjhela njalo ejele kuyame endaweni,
esikweni nemithethweni yenarha ebophako.
Ukuthintana nomndeni wobitjhiweko namkha
ovalelwe ngaphetjheya kuphela nazibawiwa ukwenza
njalo ngomtlolo mumuntu obotjhiweko namkha
ovalelweko.
Ukukghonakalisa ukudluliselwa kweemali ezibuya
emndenini/abangani eSewula Afrika
esibotjhweni/ibanjwa ngaphetjheya, ngokuthobela
umthetho nemithetjhwana yomBuso weSewula Afrika
kanye noRhulumende obophako. Imithetho ekhona
ye-South African Reserve Bank izakuqunta bona
inani elingadluliswa ukusuka eSewula Afrika
ukuya kovalelweko/isibotjhwa angeze ladlula i-R2
000 (iinkulungwana ezimbili zamaRanda)
ngenyanga. Inani angeze ladluliselwa enyangeni
ezako.
Ukuqiniskeisa bona omunye nomunye umraro
wezokwelapha ofunyanwa libanjwa ulethwa phambi
kwakdorhodera wejele/kudorhodera wamazinyo.
Ukuqinisekisa bona zoke iimali ezifakwe mndeni
webanjwa namkha abanye zifika esibotjhweni.
Ukughonakalisa ukuthunyelwa nokulethwa
kweencwadi kanye/namkha neenhlahla ezibuya
emndenini kanye/namkha ebanganini eSewula Afrika
eembotjhweni zeSewula Afrika ngaphetjheya.
Ukukghonakalisa lokhu kuyame eenjamisweni kanye
neemali ezibhadelwako ezikhona emNyangweni
weeNdaba zangaPhandle njengombana
zizakutjhugululwa ngokukhamba kwesikhathi begodu
kufanele zikhambisane nemithetho nemithetjhwana
yenarha ebophako/evalelako.
Kuqakatheke khulu ukutjheja bona abaJameli
beSewula Afrika abakavunyelwa ukwenza
okulandelako:
Ukuthoma iinkambiso sekhotho.
Ukufumanela izakhamuzi zeSewula Afrika
isiyeleliso sezomthetho.
Ukungenelela eenkambisweni zendawo zokusebenza
komthetho.
Ukufumana ibheyili namkha ukuhlela
ukutjhatjhululwa ejele kwezakhamuzi zeSewula
Afrika.
Ukubhadela iindleko zebanjwa/isibotjhwa.
Ukuvakatjhela amajele eendaweni eziyingozi.
Nakatjhatjhululwako abuyela eSewula Afrika,
umndeni nabangani eSewula Afrika bangafaka
iimali emNyangweni weeNdaba zeKhaya ukubhadela
ithikithi lesiphaphamtjhini. umJameli weSewula
Afrika uzakuthenga ithikithi nasele ubufakazi
bufunyenwe ukobana imali ifakiwe.
Nawufuna ilwazi elinabileko , yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zangaPhandle
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Nayikuthi uyabotjhwa namkha uvalelwa
ngaphetjheya, kufanele uthintane nomJameli
weSewula Afrika oseduze (South African
Representation) namkha layela umndeni wakho
namkha abangani emJamelini weSewula Afrika
enarheni ekubophako namkha kwa-Directorate
Consular and Agency Services yomNyango weeNdaba
zangaPhandle ePitori.
Kokuthoma, abasemagunyeni beSewula Afrika
bazakuqinisekisa ubakhamuzi beSewula Afrika
besibotjhwa. Nayikuthi ubakhamuzi angeze
baqinisekiswa ngelwazi elinikelweko isiphathiswa
se-Consular sizakurhelebha ibanjwa ukuzalisa
iforomo (BI529) loku"Quntwa kobaKhamuzi"
"Determination of Citizenship" besithathe
igadangiso elizeleko lemino.
Umndeni nabangani abafisa ukuthumela iposo
kanye/namkha neenhlahla namkha ukudlulisela
iimali emabanjweni weSewula Afrika ngaphetjheya
kufanele bathintane nesiphathiswa esifaneleko
kwa-Directorate Consular and Agency Services
emNyangweni weeNdaba zangaPhandle ePitori
ngomtato namkha ngeposo. Isiphathiswa
sizakuhlahla besikunikele nelwazi ngeenkambiso
ezizakulandelwa. Nayikuthi kuyatlhogeka,
kungabeka ilanga lokubonana nesiphathiswa.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Article 36 of the Vienna Convention on Consular
Relations (1963) (Athikili 36 yesiVumelwano
se-Vienna samaTjhebiswano wokuJanyelwa
kweeNarha)
Tjheja: AkunamVumelwano zokuDluliswa
kweemBotjhwa ezikhona phakathi kweSewula Afrika
nenye inarha begodu akucatjangwa bona zingaba
khona ngomuso.
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ibanga, imithetho yendawo nobujamo buzakudlala
indima ekuqunteni esibalweni neekhthi
zokuvakatjhela iimbotjhwa ngaphetjheya kodwana
ubuncani bakhona kuzakuba nevakatjho linye
ngonyaka.
Ukughonakaliswa kokudlulisa iimali eSewula
Afrika: Ama-awara ama-72.
Ukuthintana nomndeni wesibotjhwa/obanjiweko:
Ama-awara ama-72.
Ukukghonakalisa ukuthunyelwa kweencwadi
neenhlahla ukusuka eSewula Afrika: Ama-awara
ama-72.
Ukubhadelwa kweemali ezidlulisiweko kuzakuyama
ebujameni kanye neenkambiswenie zivunyiweko
enarheni ebophako.
Ukulethwa/ukudluliselwa kweposo kanye/namkha
iinhlahla kobotjhiweko kuzaya ngobujamo kanye
neenkambiso ezivunyiweko enarheni ebophako.
[Top]
Iindleko
Iindleko zokudlulisa iinhlahla zizakuquntwa
sisindo neemali ezibhadelwako ezibekiweko.
Akunandleko ezingezelelweko ezithintekako.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Umjameli weSewula Afrika uzakunikela ibanjwa
woke amaforomo azaliswako.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Department of Foreign Affairs,
Eikendal and Groot Constantia Buildings, Tulbagh
Park, 1234 Church Street, Pretoria, (Entrance in
Duncan Street), Colbyn, Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X152, Pretoria, 0001

Web:www.dfa.gov.za/webmissions/index.html









Yabuyekezwa kokugcina :25 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.ImisebenziNama-ejensiWokujanye.2007-05-18.nr.txt</fn>
ImiSebenzi nama-Ejensi wokuJanyelwa kweNarha eSewula Afrika nangaphetjheya



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokunikela ngesaziso sokuhlongakala
ImiSebenzi namaEjensi wokuJanyelwa kweNarha
eSewul
Ukuqinisekisa iinTifikhethi zomSebenzisi amaEUC
Ukuqinisekiswa kwelayisense yokutjhayela
nawungaph
Ukunikela ubujamo bangokomthethoukuqinisekiswa
kwe
Imisebenzi eyenzelwa amabanjwa weSewula Afrika
abo
Isibawo sesitifikhethi samapholisa sokuvunyelwa
kw


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuvakatjhela ngaphandle kweSewula Afrika >
Imisebenzi eyenzelwa amaphandle





ImiSebenzi nama-Ejensi wokuJanyelwa kweNarha
eSewula Afrika nangaphetjheya

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
I-Directorate: Consular and Agency Services
emNyangweni weeNdaba zangaPhandle,
ngokubambisana namaPhiko wabaJameli beSewula
Afrika ngaphetjheya unikela ngemisebenzi
elandelako ezakhamizini zeSewula Afrika:
Ukuvikelwa nerhelebho ezakhamizini zeSewula
Afrika ngaphetjheya:
Siphendula kikho koke ukurhaba (boke ubujamo
obufaka amaphilo, ukuphepha, ukuvikeleka
nokuphila kuhle kwamaSewula Afrika
ngaphetjheya). Lokhu kufaka ukunikela ngesekelo
ebujameni bokuthunjwa kanye nerhelebho
ekutlameni ukukhutjhwa eendaweni eziyingozi
kwezakhamizi zeSewula Afrika ngaphetjheya
ebujameni berarano lezombanganarha namkha
iinhlekelele zemvelo.
Ebujameni oburhabako, sithintana nemindeni
namkha abangani bezakhamizi zeSewula Afrika
ezingaphetjhaya.
Sinikela ngesekelo leensetjenziswa kanye
nerhelebho okungasi ngelemali ekubuyisweni kanye
netjhejo elirhabako lezokwelapha namkha
lesiphrofetjhinali elitlhogekako. Itjhejo
lesiphrofetjhinali lifaka ilwazi mayelana
nemisebenzi yomthetho etholakala ebujameni
bokuvalelwa namkha bengozi yokuvalelwa.
Sizakulinga ukwazisa iinhlobo ebujameni
bokuhlongakala namkha bobulwelwe obungahle
bubulale namkha ubulwelwe. Godu sinikela
ngerhelebho lesekelo leensetjenziswa nokulethwa
ngenarheni kweensalela zokuhlongakala (kufaka
iimbawo zeemvumo zokuletha ipahla ngenarheni)
namkha ukubulungwa kwezakhamizi zeSewula Afrika
ngaphetjheya. Asinikeli ngerhelebho leemali
elisuka ekuhlongakaleni kwesakhamuzi seSewula
Afrika ngaphetjheya.
Sirhelebha ukuzuma abantu abalahleke
ngaphetjheya kanye /namkha ukuquntwa kwalapho
izakhamuzi zeSewula Afrika zikhona ngaphetjhaya.
Sirhelebha imindeni ukughonakalisa ukudluliselwa
kweemali emalungeni wemindeni atshwenyekileko
ngaphetjheya.
Ukuvikelwa kwabantwana, kufaka ukuthunjwa
noku-adoptha: Sinikela ngesiyeleliso, ukuhlahla
nesekelo embelethini/umondli otlhogomela
abantwana. Lapho kunobufakazi bokobana ipilo
nokuphepha komntwana kusengozini, indaba
ithathwa njengobujamo oburhabako.
Ukuthumba kufaka ukukhandela okukatelelweko
emakhambeni kibo boke abantu. Zoke izehlakalo
zokuthumba ngaphandle kweSewula Afrika kufanele
zibikwe ku-Operations Room msinyana. Sinikela
ngesiyeleliso nokuhlahla ezakhamuzini
ezithintekileko.
Sikhulumisana begodu sinikela ngerhelebho
nokuhlahla, emamitjhini wangaphandle mayelana
nezakhamuzi zawo eSewula Afrika.
Irhelebho elinikelwa izakhamuzi zeSewula Afrika
ezivalelweko:
Sithinta umndeni womuntu obotjhiweko namkha
ovalelwe ngaphetjheya nayikuthi sibawiwa njalo
ngomtlolo mumuntu obotjhiweko namkha ovalelweko.
Sikghonakalisa ukudluliselwa kweemali
eembotjhweni ngaphetjheya, ngokuthobela umthetho
nemithetjhwana yakaRhulumende obophako.
Sikghonakalisa ukuthunyelwa kweencwadi
neenhlahla ezakhamizini zeSewula Afrika
ezivalelwe ngaphetjheya ngokuthobela
imithetjhwana neemali ezibhadelwako
ezitholakalako zomNyango weeNdaba zangaPhandle,
njengombana zingatjhuguluka ngokukhamba
kwesikhathi begodu nangokukhambisana nemithetho
nemithetjhwana yenarha ebophako/evalelako.
Ilwazi - Endaweni:
Iimbawo zelwazi nesiyeleliso: Nakufunyanwa
isibawo selwazi, abasebenzi abajamele inarha
ngaphandle bazakufumana ilwazi elifaneleko.
Nayikuthi ilwazi alitholakali, ikhastama
lizakudluliselwa emithombeni olungileko.
Zomthetho ne-Notary:
Imisebenzi yekambiso: sikghonakalisa ikambiso
ngokusebenzisa iindlela zobulungiswa ukobana
imitlolo inikelwe abamangalelwa ngaphetjheya.
Ezinye iinkambiso zomthetho: sikghonakalisa
ezinye iinkambiso zomthetho ngokusebenzisa
iindlela zobulungiswa nasibawiwa njalo
ngabasemagunyeni. Leziinkambiso zifaka, kodwana
azipheleli, eembaweni zokuthunyelwa
kwabamangalelwa eenarheni abamangalelwa kizo,
iincwadi zokubawa, ukuqalwa kwemilandu
edlulileko kanye nobufakazi ngokuya komlayo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zangaPhandle
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana ne-Directorate: Consular and Agency
Services:

Ngokwakho - ngesikhathi sokusebenza ngokubeka
ilanga lokubonana kuphela.
Ngeposo - i-adresi engasetjenziswa ngile
Directorate: Consular and Agency Services,
Department of Foreign Affairs, Private Bag X152,
Pretoria, 0001.
Ngomtato, ngefesksi namkha nge-e-mail.
Imininingwana yokuthintana ye-Directorate ibekwe
ekupheleni kwekhasi leli.
Umtlolo wokuzazisa osebenzako, isibonelo,
incwadi yokuzazisa namkha iphaspoti ingabawiwa.
Kodwana obunye nobunye ubujamo buzakuqunta
imitlolo efunekako. Lokha nawungabazako,
uyeleliswa ukuthintana ne-ofisi ngaphambi
kokubawa umsebenzi othileko.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Vienna Convention on Consular Relations (1963)
(IsiVumelwano se-Vienna samaTjhebiswano
wokuJanyelwa kweeNarha saka- 1963)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
UMSEBENZIISIKHATHI
UkuVikelwa kwemiSebenzi yokuJanyelwa kweNarha
neRhelebho
Ukuphendula eengoziniKhonokho
Ukuthintana nomndeni kanye nabangani ebujameni
oburhabakoKhonokho
Ukubuyiselwa kwabantu eenarheni zabo, irhelebho
lezokwelapha elifuneka msinyana namkha itjhejo
lesiphrofetjhinaliAma-awara ama-24
Ukwaziswa kwesihlobo nakungaba
nokuhlongakalaKhonokho
Ukwaziswa kweenhlobo nakungaba nokubulelwe
obubeka ipilo engozini namkha
obungalimazaKhonokho
Irhelebho ngokulethwa kweensalela
zokuhlongakala/ ukubulunga ngaphetjheyaAma-awara
ama-24
Ukukghonakalisa ukudluliselwa kweemali ebantwini
abatshwenyekilekoAma-awara ama-24
Abantu abalahlekileko/ izakhamuzi zeSewula
Afrika ezingaziwakoAma-awara ama-24
Ubunikazi babantwana, ukuthumba
noku-adopthaAma-awara ama-24>
Ukuthumba/ abathunjwaKhonokho
Ukuphendula emitjhini yangaphandle eSewula
Afrika nabanye abadlalindimaAma-awara ama-48
Iimbotjhwa:
Ukughonakalisa ukudluliselwa kweemali
eembotjhweni ngaphetjheyaAma-awara ama-72
Ukuthintana nomndeni wobotjhiweko namkha
ovalelweko ngaphetjheya nayikuthi ubawiwa
ngovalelwekoAma-awara ama-72
Ukukghonakalisa ukuthunyelwa kweencwadi
neenhlahla emabanjweni ngaphetjheyaAma-awara
ama-72
Ilwazi (Endaweni) - Iimbawo zelwazi
nesiyeleliso:
Emithetjhwaneni yemithelo yepahlaAma-awara
ama-72
KwezeemphaphamtjhiniAma-awara ama-72
EkuthelisweniAma-awara ama-72
KwezamapentjhiniAma-awara ama-72
Emisebenzini yezehlalakuhleAma-awara ama-72
Emisebenzini yezomthethoAma-awara ama-72
KwezokuvakatjhaAma-awara ama-24
KwezokubhankaAma-awara ama-72
KwezefundoAma-awara ama-72
Zomthetho ne-Notary:
Ukukghonakalisa ukuSetjenzwa kweKambisoAma-awara
ama-72
Ukukghonakalisa ezinye iinKambiso
zomThethoAma-awara ama-48
ImiSebenzi yesiKhatjhana yokuSekela abaJameli
beNarha ngaPhandleAma-awara ama-72
ISAZISO ESIQAKATHEKILEKO
Isikhathi sitjho isikhathi sokuphendula
emalangeni wokusebenza begodu singalawulwa
zizinto ongeze wazilawula. Enye nenye indaba
yokujanyelwa kwenarha ikhula ngokuya
kokutjhuguluka kwayo nokurarana. Sikghonakalisa
ikambiso kodwana isikhathi okungiso esibekelwe
umsebenzi angeze sabekwa ngaphambi kwesikhathi.



[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngemisebenzi le.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo azakuhluka ngokuya komhlobo womsebenzi
obawiwako.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Department of Foreign Affairs,
Eikendal and Groot Constantia Buildings, Tulbagh
Park, 1234 Church Street, Pretoria, (Entrance in
Duncan Street), Colbyn, Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X152, Pretoria, 0001

Web:www.dfa.gov.za/webmissions/index.html









Yabuyekezwa kokugcina :06 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.ImisebenziYababaleki.2007-05-18.nr.txt</fn>
Imisebenzi yababaleki



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukuhlala isikhatjhana
Ukuhlala unomphela
Ukuqatjha
Ukufunda
Amabhizinisi
Imindeni nabathethe imihlalaphasi
Imisebenzi yababaleki


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika



Imisebenzi yababaleki



Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.ImisebenziYabantuAbaphilaNe-h.2007-05-18.nr.txt</fn>
Imisebenzi yabantu abaphila ne-HIV ne-AIDS (ama-PLWA)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Imisebenzi yabantu abaphila neHIV neAIDS amaPLWA


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Abatjha > IHIV neAIDS





Imisebenzi yabantu abaphila ne-HIV ne-AIDS
(ama-PLWA)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
I-HIV/AIDS ibeka umthwalo omkhulu emindenini
esele ithwele budisi ngobujamo bezokuhlalisana
nomnotho nomtlhago. Abantu abaphila ne-HIV/AIDS
bavamise ukubandlululwa nokunyazwa.
UmNyango uzimisele ukwenza ipilo engcono
ebantwini abatlhagako, abasengozini
nababandlululwako emphakathini ukuqinisekisa
bona iindingo zabo ezisisekelo zokudla, indawo
yokuphephela, ifundo netlhogomelo lezamaphilo
ziyahlangabezwa.
Iinqhema ezisengozini ezifunelwa lemisebenzi
zifaka:
Abantwana, abatjha, abomma, abantu abadala
nabantu abarholopheleko.
Iinqhema ezingenwe nezithintwa yi-HIV/AIDS
Abantu abaphila ne-HIV/AIDS nemindeni yabo
Amakhaya aphethwe bantwana nalawo aphethwe
bophuhlaponjwana namaja
Amakhaya aphethwe babantu abadala neentandana
Imisebenzi eyenzelwa abaNtu abaPhila ne-AIDS
(ama-PLWA) enikelwa mNyango ifaka imisebenzi
ezeleko ngokusebenzisa itlhogomelo elizeleko
lemakhaya namkha itlhogomelo elisemphakathini
elifaka okulandelako:
Ukunikelwa kwetlhogomelo, irhelebho lezengqondo
nesekelo labantu abaphila ne-HIV/AIDS. Lokhu
kufaka iindaba eziphathelene nokunyaza
nokubandlululwa; ukudla okunepilo,
okubhalansileko nokunezakhamzimba; ukunikelwa
kokudla okukhethekileko okunamaphrotheyini
ukuqinisekisa idayethi enamaphrotheyini
amanengi; ukuzibandakanya emaphrojekthini
wokwenza ingeniso.
Ukufaniswa kusese nesikhathi kwabantwana
nemindeni etlhogako.
Ukulungisa iindingo zamakhaya aphethwe bantwana.
Ukuthintaniswa kwemindeni nabanikeli
betlhogomelo namahlelo wokuphelisa umtlhago.
Ukunikelwa kwamaphasela wokudla neengezeleli
kudla.
Ukuhlonywa kweenqhema zokusekela nokuphuhliswa
kokwabelana ngelwazi.
Ukunikelwa kwerhelebho lezengqondo, ukwethuka
nokupholisa.
Ukukhuthaza ama-PLWA ukugcina iincwadi
zokukhumbuza, iindaba zomndeni nama-athikili
angomuntu kanye nokugwala amawili ukugcina
ukuragela phambili komndeni.
Ukunikelwa kwelwazi ukuqinisa ukufikelela
zokuhlalisana, ifundo, izindlu izinto
nemisebenzi yetlhogomelo lezokwelapha.
Ukubuthelelwa kwabantu abatjha, abomma nabobaba
ukuzibandakanya ekulwiseni i-HIV/AIDS.
Iinhlangano zomphakathi kanye nezingenzi inzuzo
godu ezifaka ukunikelwa kwemisebenzi
yezehlalakuhle kuma-PLWA zifaka:
Iinhlangano okungasizo zombuso
Iinhlangano ezitholakala emphakathini
Iinhlangano ezisekelwe ekolweni
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Vakatjhela isentha yetlhogomelo elisemakhaya
namkha yomphakathi eseduze nawe ukuzuza
ngemisebenzi etjhiwoko.
Iinhlangano ezingenzi inzuzo ezitlhoga isekelo
mayelana nemisebenzi eyenzelwa abantu abaphila
ne-HIV/AIDS kufanele zivakatjhele i-ofisi
eliseduze lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Constitution of South Africa, 1996, Chapter 2:
Bill of Rights (UmThethosisekelo weRiphabhligi
yeSewula Afrika ka-1996, iSahluko 2:
iVikelamalungelo)
Policy Framework for orphans and other children
made vulnerable by HIV/AIDS (UmLeyo
womThethomgomo weentandana nabantwana ababekwa
engozini yi-HIV/AIDS)
National Integrated Plan for HIV/AIDS 2004/2005
(IQhinga lesiTjhaba eliHlangeneko le-HIV/AIDS
laka-2004/2005)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo okufanele azaliswe.


[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 312 7963
Ifeksi:012 312 7763
I-adresi yendawo:Chief Directorate of HIV/AIDS -
National Department of Social Development, 5th
Floor, HSRC Building, South Wing
I-adresi yeposo:Private Bag X901, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :27 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.ImisebenziYokubuyiselwaEbujame.2007-05-18.nr.txt</fn>
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini kwabarholopheleko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle




Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini kwabarholopheleko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imisebenzi yokubuyisela ebujameni
bangaphambilini inikelwa ebantwini
abarholopheleko ukubarhelebha bona bafikelele
bebagcine amazinga wabo wokusebenza. Kunamazinga
amane wemisebenzi yokubuyisela ebujameni
bangaphambilini eqalelele amazinga ahlukeneko
wokurholophala, begodu wona nginaka:
Misebenzi yokuthoma yokubuyisela ebujameni
bangaphambilini
Lizinga lesibili lokubuyisela ebujameni
bangaphambilini
Lizinga lokubuyisela ebujameni bangaphambilini
esikhungweni esisebenza lokho
Kubuyisela ebujameni bangaphambilini okwenziwa
sisazi namkha ngokomkhumbulo
Imisebenzi yokubuyisela ebujameni
bangaphambilini misebenzi yokukhandela eyakha
ukuzithemba nekghono leklayenti. Lokhu kufaka
irhelebho lezengqondo, imisebenzi esemakhaya,
iinqhema zokusekela nokuzirhelebha, kanye
namahlelo wokwazi newokusekela.
Izinga lesibili lokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini kungenelela ekuthomeni
(itlhogomelo nokuvikela, engakavunyelwa)
misebenzi efaka iinkulumo-fundiswano zokuvikela,
itlhogomelo lemini nemisebenzi yokuvuselela,
amaphrojekthi wokwenza ingeniso nokuphelisa
umtlhago, ituthuko yomntwana osakhulako
nemisebenzi yokuphelisa kwesikhatjhana.
Izinga lokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini
esikhungweni esisebenza lokho ifaka itlhogomelo
lekuhlaleni, itlhogomelo lokukhulisa nemisebenzi
yoku-adoptha, neyokwakha butjha nemisebenzi
yetlhogomelo lamuva.
Ukubuyisela ebujameni bangaphambilini okwenziwa
sisazi namkha ngokomkhumbulo msebenzi ofana
nokuyelelisa nokubandula, ukunikela amandla,
ukwenziwa komthethomgomo nehlelo kanye
nerhubhululo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Vakatjhela isentha eseduze yethlogomelo
lokuthoma lezamaphilo namkha ikliniki bona
uyokuhlolwa begodu uzakudluliselwa esibhedlela
lapho uzakunikelwa itjhejo lokubuyisela
ebujameni bangaphambilini namkha esazini
ezingeni lesibili lesikhungo namkha esibhedlela
esisebenza lokhu.



[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako

Imitlolo le inikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
Constitution of the Republic of South Africa,
1996 (Act 108 of 1996) (UmThethosisekelo
weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1996) (umThetho
wenomboro 108 ka-1996))
Integrated National Disability Strategy White
Paper, November 1997 (IPhepha lokuBingwe
nguRhulumende leQhinga lesiTjhaba eliHlangeneko
eliQalene nokuRholophala, Novemba 1997)
Promotion of Equality and Prevention of Unfair
Discrimination Act, 2000 (Act 4 of 2000)
UmThetho wokuPhuhliswa kokuLingana nokuKhandelwa
kokuBandlululwa okuNgafaneli ka-2000) (umThetho
wenomboro 4 ka-200))
Older Persons Act, 2006 (Act 13 of 2006)
(UmThetho wabaNtu abaDala)
Social Assistance Act, 2004 (Act 13 of 2006)
(UmThetho weRhelebho lezeHlalakuhle)
Mental Health Care Act, 2002 (Act 17 of 2002)
(UmThetho weTlhogomelo lokuPhila kuhle
ngokweNgqondo)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha pheze iinyanga ezintathu
ukusebenzana nesibawo sakho. Kobunye ubujamo
abantu balinda iinyanga ezisithandathu.
[Phezulu]
Iindleko
Kobunye ubujamo, amaphesente ama-75 wesabelo
sokurholophala athathwa njengesiquntu seendleko.
Ezinye iindleko ziquntwa ngeenkghonakalisi
zomuntu. Ezinye iinkghonakalisi zilinganiswa
ngokuya ngokuthi ngikuphi umndeni ongakghona
ukukubhadela. Zoke iindlekwezi zihluka ngokuya
kwamaphrovinsi.
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Isentha yokubuyisela ebujameni bangaphambilini
namkha isentha yetlhogomelo lokuthoma
lezamaphilo iqunta ngamaforomo okufanele
azaliswe.



[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :20 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.ImisebenziYokuqinisekisaUkubak.2007-05-18.nr.txt</fn>
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle




ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi uphathelene nokunikelwa kwamaphasela
wokudla ebantwini abasengozini ukuphelisa
umtlhago. Godu usebenza eenhlanganweni
ezirhelebha abatlhagako ukuphelisa umtlhago.
Abazuzi abathileko behlelweli ziinqhema
ezisengozini ngokuya kwendlela ebekwe mnyango
wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
Iinqhema ezisengozini:
Abantwana namakhaya aphethwe bantwana
Abantwana abaziintandana
Abantu abarholopheleko
Amakhaya aphethwe bomma
Amakhaya angenwe nathintwa yi-HIV/AIDS
Ngokuya kwe-Statistics South Africa iinkomba
zomtlhago, ezihlukanisa amakhaya ngokuya
kokubekwa kwenani elilingeneko ngokuya
kokusetjenziswa kwemali yihloko yomuntu inyanga
nenyanga, kunamakhaya aziingidi eziyi-2.2 namkha
isamba soke sabantu abaziingidi ezili-14
abasebenzisa i-R600 namkha ngaphasi ngenyanga.
Isibalwesi sibumba pheze amaphesente ama-30
wesitjhaba seSewula Afrika. Laba bazuzi
bamakhaya abaqakatheke khulu beHlelo.
Bahlukaniswa ngamabhendi amane; okuliBhendi A,
B, C no D. Ithebula 1 ngenzasi inikela
ngokucozululwa kwamakhaya awela ngaphasi
kwamaBhendi.
Thebula 1: I-Statistics South Africa sihlukanisa
ukusetjenziswa kweemali makhaya ngenyanga

IBhendi Ukusetjenziswa/ ngenyanga/ngehloko
yomuntu Isibalo samakhaya Isibalo esandako
samakhaya
A: Ngaphasi kwe-R200 166,684 166,684
B: R200 - R300 962,625 1,129,309
C: R300 - R400 473,784 1,603,093
D: R400 - R500 631,947 2,235,040
Indlela yokukhetha yabazuzi ngamunye:
Ngokwendawo

Amagatja weeNdawo zemaKhaya nezemaDorobheni
kanye neeNdawo zomTlhago zamaphrovinsi
IiNdawo zemaKhaya nemaDorobheni
UbuJamo kwezokuHlalisana:

Amazinga wokusetjenziswa kweemali engaphasi
kwe-R300.00 ikhaya ngalinye ngenyanga
Iinqhema ezisengozini:
Abantwana abaziintandana namakhaya aphethwe
bantwana
Abadala
Abantu abarholopheleko
Amakhaya aphethwe bomma (abanganangeniso)
I-HIV/AIDS (abathintekako namkha abangenwe
ngiyo)
Indlela yokukhetha ema-ejensini wokufezakalisa:
Iinhlangano ezirhelebha abatlhagako
Ilemuko (ipumelelo) lerhelebho lokudla
Itjhebiswano elikhona nomNyango wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle (okuyi-DoSD) (ezingeni
lesiTjhaba nelePhrovinsi)
Ikghono lokuthola ngobunengi, ngalokho unikele
amaphasela wokudla ngentengo ephasi.
Umthangalasisekelo ezingeni lephrovinsi
wokuphaketha amaphasela wokudla, ngaphandle
kokuthutha eendaweni ezikude.
Ikghono lokusabalalisa iimpakana zokudla zisiwe
eendaweni ezikhonjiweko ezingafikelelwa
ngeenyawo.
Ikghono lokwenza ngcono ihlelo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo lokuHlolisiswa kwabaZuzi
(okuyi-Beneficiary Profiling Form) e-Ofisini
eliseduze lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
Nayikuthi umdala khulu namkha uyagula bona
ungaya e-ofisini, bawa omunye akwenzele isibawo.
Ukuvakatjhelwa ekhaya nakho kungahlelwa.
Zalisa iforomo lesibawo phambi kwesiphathiswa
sezehlalakuhle.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Social Assistance Act, 1992 (Act 59 of 1992)
(UmThetho weRhelebho lezeHlalakuhle)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga ama-35 ukusebenzana
nesibawo sakho.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi
[Top]
Amaforomo azaliswako
I-Beneficiary Profiling Form (iForomo
lokuHlolisiswa kwabaZuzi) litholakala
ema-Ofisini aseduze wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :22 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.ImisebenziYokusekelwaKweminden.2007-05-18.nr.txt</fn>
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle





Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni ikghonakalisa
ukuhlonywa nokuhlanganiswa kwamahlelo weminyango
eminengi namkha weenkoro ezinengi begodu
asebenzela imindeni khona izakuthuthukisa
nokufezakalisa umThethomgomo wesiTjhaba
womNdeni. Umthethomgomo uphuhlisa imivuzo yepilo
yomndeni begodu ukhuthaza ukulethwa kwemisebenzi
okuhlangeneko emindenini. Itjhejo
elikhethekileko linikelwa abanikeli bemisebenzi
ukuletha imisebenzi eqalene nemindeni.
Imindeni iqalene neenselela ezikulu begodu
itlhoga isekelo ukusebenza kuhle. Izinto
eziyingozi ngaphakathi kobujamo bomndeni
zingatjhiya imindeni isengozini begodu
ingakghoni ukudlala iindima nemisebenzi yayo
emalungwini wemindeni. Ubulwelwe obumbi
be-HIV/AIDS, isibonelo, bunomphumela omumbi
kwezokuhlalisana nomnotho emindenini
nemiphakathini begodu bungarholela ekupheleni
komndeni. Imindeni itlhoga isekelo bona ikghone
ukunikela ngebhoduluko elinesekelo emalungwini
wemindeni, khulu khulu, iintandana, abantazana
nabasana abangenwe nabathintwa yi-HIV/AIDS.
Amahlelo nemisebenzi yokubulungwa kwemindeni
ukuqalana neendingo zalemindeni kufuneka abe
khona.
Ubujamo bemisebenzi emindenini kukobana kuqalwe
khulu ukukhandelwa nokungenelela khona
kuzakuqiniswa ipilo yomndeni.
Imisebenzi yomndeni inikelwa ziinHlangano
eziNgenzi iNzuzo nabanikeli bemisebenzi yombuso
begodu ifaka:
irhelebho lezengqondo
ukulungiselela nokuqiniswa komtjhado
amahlelo wababelethi ukuphuhlisa ukunzinza
komndeni nokuzibophelela isikhathi eside
kwamalunga womndeni.
Ngubani okufanele enze isibawo?
Imindeni eqalene neenselela ezifana ne-HIV/AIDS
nefuna isekelo ukusebenza kuhle.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomvumelanisi, iHlangano okuNgasi
ngeyomBuso namkha isisebenzi sezehlalakuhle
esiseduze nawe.
Isisebenzi sezehlalakuhle sizakulinganisa
ubujamo bakho besikunikele ilwazi elifaneleko
nerhelebho.
Ukususwa kwelunga lomndeni kungaphakanyiswa
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Umlethi wemisebenzi emindenini kufanele atjheje
umleyo womthetho kanye neenjamiso zomthethomgomo
ezihlahla ukuphila kwangamalanga kwemindeni
namalunga wayo.
Indima yesisebenzi sezehlalakuhle neenHlangano
okungasi ngezombuso kanye nabasebenza
ukutlhogomela abantwana, abasebenzi
abarhelebhako namkha abazinikelako:

Isisebenzi sezehlalakuhle sinikela ngomsebenzi
wokukhandela (irhelebho lezengqondo,
ukulungiselelwa nokuqiniswa komtjhado namahlelo
wababelethi) ukuphuhlisa ukunzinza komndeni
nokuvikela ngokuzeleko kwamalunga wemindeni
emndenini.
Isisebenzi sezehlalakuhle sifanisa iingozi
ngaphakathi komndeni nemphakathini ezinomphumela
omumbi emindenini begodu sifuna iqhinga lokwenza
elikhambelana ngokubambisana nokuzibandakanya
komunye nomunye umndeni ukuqalana neenselela
oziqalileko.
Isisebenzi sezehlalakuhle sivumelanisa
imisebenzi nemindeni ukuqinisekisa ukulethwa
kwemisebenzi okuhlangeneko emindenini.
Isisebenzi sezehlalakuhle siletha isekelo
lomndeni eliqinileko (imisebenzi yokungenelela
ekuthomeni) emindenini esengozini khona
kuzakukhandelwa ukuhlukana kwemindeni
kanye/namkha nokususwa komntwana/ilunga
lomndeni.
Isisebenzi sezehlalakuhle sithoma iinkambiso
zomthetho lokha amalunga wemindeni atlhoga
ithlogomelo nokuvikelwa kanye/namkha
nokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini.
Isisebenzi sezehlalakuhle siletha imisebenzi
yokukhandelwa kwetlhogomelo lokwelatjhwa
esikhungweni sezokwelapha (ekuhlaleni/elinye
ithlogomelo elikghonakalako/ukwenziwa butjha
netlhogomelo lamuva) kanye nemisebenzi
yokuhlanganiswa butjha kwemindeni.
IinHlangano okuNgasizo zomBuso zizakunikela
ngemisebenzi (kufaka womathathu amazinga
wokungenelela) kanye nemithombo ukwenza
imisebenzi yemindeni.
Ikoro yezamabhizinisi izakudlala indima
yokusekela, kokuthoma emndenini yabasebenzi bayo
kwesibili ukufezakalisa amahlelo wendawo
yokusebenzela ukuqinisa ipilo yomndeni.
Ama-FBO azakunikela ngesakhiwo sehlalakuhle
emindenini ukukghonakalisa ukutholakala
kwesekelo lezekolo, zokuhlalisana nelezinto
kanye nokunikela ngomleyo wokuziphatha ukuhlahla
ukufakwa kokuziphatha namagugu ngaphakathi
komndeni kanye nokuthuthukiswa ngokommoya
kwamalunga wemindeni.
AbaSebenzi abaTlhogomela abaNtwana/ AbaSebenzi
abaRhelebhako nabazinikelako ukunikela
ngetlhogomelo lomndeni kanye nesekelo emindenini
kanye nokuba lirherho lesekelo esisebenzini
sezehlalakuhle khona kuzakulethwa kuhle
nangokuzeleko umsebenzi.
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
A 5-year Strategic Plan for Families, aligned to
the African Union Plan of Action for Families in
Africa (UmTlamo wamaQhinga wemiNyaka emi-5
wemiNdeni, okhambelana neQhinga lokwEnza
lemiNdeni e-Afrika le-African Union)
The draft National Family Policy (Umtlamo
womThethomgomo wesiTjhaba womNdeni
Yomibili imitlolo engehla isathuthukiswa.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo okufanele azaliswe.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.ImisebenziYokuvikelwaKwabantwa.2007-05-18.nr.txt</fn>
Imisebenzi yokuvikelwa kwabantwana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Imisebenzi yokuvikelwa kwabantwana
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Ukubika ukutlhoriswa namkha ukuphathwa kumbi
kwaba


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuba mbelethi > Ukutlhoriswa kwabantwana






Imisebenzi yokuvikelwa kwabantwana

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Abantwana abaneminyaka efika kweli-18 kufanele
bavikelwe. Ukuvikelwa kwabantwana kwenziwa
sisebenzi sezehlalakuhle, ipholisa namkha
siphathiswa esigunyaziweko esingathatha umntwana
simuse endaweni yokuphepha ngaphandle kwewaranti
nayikuthi sinebanga lokukholwa bonyana umntwana
utlhoga itlhogomelo labantwana.
Umntwana utlhoga itlhogomelo nayikuthi:
ungaphasi kweminyaka eli-18 ubudala
akanababelethi, isibonelo, abantwana
abazintandana ngebanga le-HIV/AIDS
akanababelethi namkha umondli ongatholakaliko
ulahliwe namkha akanandlela yesekelo
utjengisa ukuziphatha okungeze kwalawulwa
babelethi bakhe namkha mumuntu omtlhogomelako.
uhlala ebujameni obungabanga namkha obufanele
ukudoswa kwakhe ngakwezomseme, ukuthunjwa namkha
ukusetjenziselwa kumbi zomseme.
uhlala ebujameni namkha uvezelwe ebujameni
obungamlimaza kumbi emzimbeni, engqondweni
namkha ekuphileni kuhle kwakhe
usebujameni bokungatjhejwa ngokomzimba namkha
ngokwengqondo
utlhoriswe ngokomzimba, ngokommoya namkha
ngokomseme namkha uphethwe kumbi babelethi
bakhe, umondli namkha umuntu omtlhogomelako.
uphethwe kungondleki.
Abantwana godu bavikelwa nayikuthi bavela
ekhotho begodu kuyavela ngesikhathi seenkambiso
zekhotho bona umntwana akanambelethi namkha
umondli. Abantwana bangathathwa basiwe endaweni
yokuphepha begodu balethwe ezikweni lekhotho
lokubuza nayikuthi kusekarekweni yokuphepha
nehlalakuhle yabo kanye naleyo yekhotho.
Ngubani ongabika abantwana abatlhoga ukuvikelwa?
Omunye nomunye osola bona umntwana uphethwe
kumbi namkha ulimele. Ungaba
ngudorhodera wamazinyo
ngudororhodera
ngunese
sisebenzi sezehlalakuhle
ngutitjhere
uqatjhwe namkha uphethe ikhaya labantwana,
indawo yokutlhogomela, indawo yokuphephela
namkha indawo lapho uhlola, utjheje namkha
uqalane nobujamo obungenza usole bona umntwana
uphathwa kumbi namkha ulimele (kunye namkha
okunengi, unobangela obekungaba ngewangabomu)
namkha ubulwelwe bokungondleki.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yazisa isisebenzi sezehlalakuhle esiseduze
namkha umNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
nawusola bona umntwana uphathwa kumbi.
Isisebenzi sezehlalakuhle sizakwenza iphenyo
sitjheje ukuphathwa kumbi ukuqinisekisa
nokulinganisa ubudisi nezinto zengozi
ezikhambelana nokuphathwa kumbi. Isisebenzi
sezehlalakuhle sizakwenza umbiko ngobujamo
bomntwana. Umbiko uzakwethulwa ngaphambi
kwekhotho.
Ngokuya kokufunyenweko ikhotho ingenza
okulandelako:

Ingalaya bona umntwana abuyiselwe namkha ahlale
nababelethi bakhe (namkha nayikuthi ababelethi
bahlukene ngebanga lesahlukaniso, umbelethi
okhonjwe yikhotho), umondli, namkha umuntu
obekunguye okhulisa umntwana ngaphambilini
ngaphambi kokuthoma kweenkambiso, ngaphasi
kwelihlo lesisebenzi sezamaphilo.
Ingalaya bona umntwana abekwe etjhejweni
lombelethi ozamkhulisa ofaneleko okhonjwe
yikhotho ngaphasi kwelihlo lesisebenzi
sezehlalakuhle.
Ingalaya bona umntwana athunyelwe ekhaya
labantwana elikhonjwe Mnqophisi Mazombe.
Ingalaya bona umntwana athunyelwe esikolweni
samabubulo esikhonjwe Mnqophisi Mazombe.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Child Care Act, 1983 (Act 74 of 1983) (umThetho
wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isisebenzi sezehlalakuhle (ngemva kokufumana
isaziso) kufanele siphenye indaba kungakapheli
ama-awara ama-72.
Ukulinganiswa kufanele kwenziwe kwezokuphepha
namkha ubumbi nezinto eziyingozi mayelana
nobujamo bomntwana.
Omunye nomunye umntwana olethwa ngaphambi
kwekhotho yabantwana kufanele ayokuhlolelwa
zamaphilo ngudorhodera wesiyingi.
Bobabili umntwana nomndeni kufanele balungele
ukuyokuvela ekhotho ngeendaba zabantwana
nobulelesi.
Umlayo wekhotho yabantwana usebenza isikhathi
seminyaka emibili, ngemva kwalokho ubujamo
bomntwana buyabuyekezwa.
Umntwana nomndeni kufanele bathinteke
ekambisweni khona bazakuba yingcenye yokutlama
igadango elizakuthathwa.
Umntwana nomndeni kufanele baziswe ngemiphumela
yokulalelwa ekhotho.

[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo wesibawo azaliswa kuphela
ngabawufundeleko umsebenzi namkha yikhotho
begodu atholakala emNyangweni wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle.
I-Form 4 - Warrant to Remove and Place Child in
Place of Safety (IsiGunyazo sokuSuswa nokuBekwa
komNtwana eNdaweni yokuPhepha).
Iforomeli kufanele lizaliswe ngowufundeleko
umsebenzi ofana nesisebenzi sezehlalakuhle,
ipholisa, namkha isiphathiswa esigunyaziweko
(esikhonjwe nguKomitjhinara wezeHlalakuhle
yabaNtwana).
Medical forms: J 88 (Amaforomo wezokwelapha J 88
akhutjhwa lipholisa lekhotho yobulelesi)
Form 7 A and B - Medical Report/Age assessment
of child (UmBiko wezokweLapha/ukuLinganiswa
kobuDala bomntwana (wesilinganiso sobudala
nokuhlolwa kwezamaphilo)
Womabili amaforomo kufanele azaliswe
ngudorhodera wesiyingi.
Form 25 - Notification of ill treatment (isaziso
sokuphathwa kumbi).
Iforomeli lizaliswa ngudorhodera wamazinyo,
udorhodera, inese, isisebenzi sezehlalakuhle,
utitjhere namkha omunye nomunye umuntu oqatjhwe
likhaya labantwana, indawo enikela itlhogomelo
namkha yokuphephela.
Leli lilwazi elisisekelo negadango lokuthoma
lokufakwa eRhemeni lokuVikelwa kwabaNtwana.
Z1506 - Notification of child suffering from a
nutritional deficiency disease (Isaziso
somntwana ophethwe bulwelwe bokungondleki)
Z1476 - Removal of child from a place of safety
(Ukususwa komntwana asiwe endaweni yokuphephela)
Woke amaforomo akhambelana nekhotho azaliswa
ngumabhalana wekhotho.

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :26 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.ImisebenziYomphakathiYetlhogom.2007-05-18.nr.txt</fn>
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini kwabadala



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle





Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.ImithethoNekambisoY.2007-05-18.nr.txt</fn>
2. IMITHETHO NEKAMBISO YOKUKHALIMA EBASEBENZINI BEMBUSWENI


UMNQOPHO NOKUNABA KWAYO

Umnqopho wemiThetho neHlelo leKambiso le ku:

1.1 sekela ubudlelwana bezemsebenzini ekorweni yabasebenzi bembusweni;
1.2 khuthaza nokuphakamisa ukuhloniphana hlangana kwabasebenzi babodwa, nahlangana kwabasebenzi nabaqatjhi babo;
1.3 kwenza iqiniso lokobana abaphathi nabasebenzi banelwazi elifanako ngemikhambo ephume endleleni nesiko lokuqiniselwa isandla;
1.4 khuthaza nokuphakamisa indlela yokuziphatha evumelekileko;
1.5 hlomisa abasebenzi nabaqatjhi ngehlelo nendlela elula yomthombo welwazi ngendlela yesiko lokuqiniselwa isandla;
1.6 balekela nokulungisa indlela yokuziphatha engakavumeleki, kunye no
1.7 kukhandela amagadango angathathwa baphathi wokuzenzela ngendlela bafuna ngakho ngokuzicabangela kwabo phezu kwabasebenzi, nokukhandela ukubandlulula abasebenzi.


IKAMBISOLAWULO

Ihlelo lekambisolawulo elilandelakweli lisisekelo semiThetho neHlelo leKambiso, kanti godu kufuze bona libe nanga sisekelo sananyana ngisiphi isiqunto sokukhalima umsebenzi.

2.1 Ukuqiniselwa isandla yindlela yokukhalima, hayi yokusoziswa.
2.2 Igadango lokuqiniselwa isandla kufuze bona lithathwe msinyana, ngendlela elungileko, nendlela efanako, futhi libe ligadango lokuthuthukisa ubuhle.
2.3 Ihlelo lokuqinisa isandla sokukhalima msebenzi wabaphathi.
2.4 Umthetho wokukhalima kuyinto efunekako umsebenzi nawuzakuragwa kuhle nabasebenzi bembusweni baphathwe ngendlela elungileko, futhi uqinisekisa bona abasebenzi:

a. bagwetjwa kuhle ekundleleni ehlelekileko namkha engakahleleki;
b. babikelwa kusese nesikhathi ngezwangobatjho yokungaziphathi kwabo kuhle;
c. bathola imitlolo yokuthi kubayini kuthethwe iinqunto ezithethweko ngabo, futhi
d. banelungelo lokulidlulisela phambili icala labo nakube kunesiqunto abangathokozi ngaso esithethwe ngabo.


5. IKAMBISO : AMAGADANGO WOKUKHALINYWA

5.1 Ukhukhalima Ngokuyelelisa . Nakube umsebenzi wone kangangobanyana kufuneka bona ayeleliswe, umphathi womsebenzi loyo kufuze bona:

a. azise umsebenzi loyo ngecala lakhe;
b. athole bona wenziwe yini ukuthi one umsebenzi, abe amnikele nethuba lokuziphendulela ngezwangobatjho ezwakala ngaye;
c. abonisane naye abe avumelane naye ngendlela ekungalungiswa ngayo icalelo, bese
d. uthatha amagadango wokwenza lokho okuvunyelwenwe ngakho.

5.2 Ukuyeleliswa Ngomlomo. Nakube icala elenziwe msebenzi lifuna bona ayeleliswe ngomlomo, umphathi womsebenzi loyo angamyelelisa ngomlomo. Umphathi godu kufuze bona ayelelise umsebenzi loyo ukuthi uzakuthathelwa amagadango aqinileko nange angaphinda one godu; akathi angamyelelisa ngomlomo njalo umphathi, bese usitlola phasi isiyelelisweso singene emarekhodini womsebenzi loyo.

5.3 Isiyeleliso Esitloliweko. Nakube icala lomsebenzi limbi kangangobanyana lifuna bona ayeleliswe ngencwadi, umphathi wakhe angamtlolela incwadi emyelelisako. Nasi imibandela esebenza eenyelisweni ezitloliweko:

a. Isiyeleliso esitloliweko singasebenzisa iforomu lesiHlomelelo B.
b. Umphathi kufuze bona anikele umsebenzi incwadi yesiyeleliso esitloliweko, bese umsebenzi loyo uyasitlikitla. Nakube umsebenzi uyabhala ukusitlikitla isiyelelisweso, umphathi kufuze bona anikele umsebenzi loyo incwadi yesiyeleliso leyo phambi komunye umsebenzi, ozakutlikitlela ukufakazela ukuthi nangambala unikelwe umsebenzi loyo incwadi yesiyeleliso.
c. Isiyeleliso esitloliweko kufuze bona sifakwe efayilini yomsebenzi oyeleliswako loyo.
d. Isiyeleliso esitloliweko sihlala iinyanga ezintandathu ( 6 ). Nakuphela iinyanga ezintandathu isiyelelisweso kufuze bona sikhutjhwe efayilini yomsebenzi, sidatjulwe.
e. Nakube kuyenzeka ukuthi umsebenzi loyo kufuneka bona abizelwe ebandla lokukhalinywa godu kungakapheli iinyanga ezintandathu athole isiyeleliso esitloliweko, isiyelelisweso kufuze bona naso sikhunjulwe, sibalwe nakathathelwa amagadango wokukhalinywa.

5.4 Isiyeleliso Esitloliweko Sokuphela . Nakube icala lomsebenzi limbi kangangobanyana kufuneka athole isiyeleliso sokugcina esitloliweko, umphathakhe angakwenza lokho. Nasi imibandela yesiyeleliso esitloliweko sokuphela:

a. Isiyeleliso esitloliweko sokuphela singasebenzi iforomu lesiHlomelelo C.
b. Umphathi kufuze bona anikele umsebenzi incwadi yesiyeleliso sokuphela, bese umsebenzi-ke uyasitlikitla. Nakube umsebenzi uyabhala ukutlikitla isiyelelisweso, umphathi kuzakufanela bona anikele umsebenzi loyo isiyelelisweso phambi komunye umsebenzi, ozakutlikitlela ukufakazela ukuthi nangambala umsebenzi loyo usinikelwe isiyeleliso sokuphela.
c. Isiyeleliso esitloliweko sokuphela kufuze bona sifakwe efayilini yomsebenzi oyeleliswako .loyo.
d. Isiyeleliso esitloliweko sokuphela sihlala iinyanga ezintandathu (6). Ekupheleni kweenyanga ezintandathu isiyeleliso esitloliweko sokuphela kufuze sikhutjhwe efayilini yomsebenzi, sidatjulwe.
e. Nakube kuyenzeka ukuthi iinyanga ezintandathu zingakapheli umsebenzi loyo kufuneke godu bona abizelwe ebandla lezokukhalinywa, isiyeleliso esitloliweko sokuphela kufuze bona sikhunjulwe, sibalwe naso nakathathelwa amagadango wokukhalinywa.

5.5 Nakube-ke umsebenzi wenze amacadlana amancazana angatjho litho, akunafuneko yokobana kubizwe ibandla lokukhalima elihlelekileko.
5.6 Nakuqalwa bona umsebenzi angathathelwa magadangno bani wokukhalinywa, iinyeleliso ezisekhona zamacala afanako enziwe msebenzi loyo nazo kufuze bona zikhunjulwe, zibalwe.


6. AMACALA AMAMBI WOKUNGAZIPHATHI KUHLE

6. Nakube icala ekuzwakala bona lenziwe msebenzi limbi kangangobanyana kufuneka bona athathelwe amagadango abudisi ukudlula la ahlathululwe ku-5 ngehla, umqatjhi angavula iphenyo elinqophe ukuqinisela umsebenzi loyo isandla sokukhalinywa. Umqatjhi kufuze bona akhethe umjameli wakhe, ekufuze bona kube mphathi womsebenzi loyo, la kukghonakala khona, kobana azokuraga iphenywelo.

7. IPHENYO LOKUQINISA ISANDLA

7.1 Inothisi Yephenyo

a. Umsebenzi kufuze bona anikelwe inothisi yephenywelo kusasele amalanga amahlanu womsebenzi, ubuncani bakhona, ngaphambi kobana kufike ilanga lokulalelwa kwephenyo lecala lakhe.
b. Umsebenzi kufuze bona ayitlikitle inothisi yephenyweli nakaqeda ukuyithola. Nakube umsebenzi loyo uyabhala ukuyitlikitla inothisi kufuze bona anikelwe yona phambi komunye umsebenzi, ozakutlikitlela ukufakaza ukuthi nangambala umsebenzi loyo unikelwe inothisi.
c. Inothisi etloliweko yomhlangano wokukhalinywa kufuze bona isebenzise iforomu lesiHlomelelo D, kanti godu kufuze bona:

i. ihlathulule izwangobatjho yecala lomsebenzi, iveze nobufakazi umqatjhi azakusimelela ngabo;
ii. itjho nesikhathi, nendawo la kuyokubanjelwa khona umhlangano wekundla yokukhalima le;
iii. itjho nokuthi umsebenzi unelungelo lokujanyelwa ngomunye umsebenzi namkha iyuniyoni esebenzisana nabaqatjhi bakhe umsebenzi, itjho godu nokobana umsebenzi angeza nabofakazi bakhe ecaleni.

7.2 Ukujanyiswa Emsebenzini Ngokuyelela

a. Umqatjhi angamjamisa umsebenzi emsebenzini kodwa abe amrholela umrholo opheleleko, namkha amtranferele kenye indawo nakube :
i. umsebenzi loyo kuzwakala bona wenze icala elimbi khulu, futhi nakube
ii. umqatjhi ukholwa bona ukuba khona komsebenzi loyo emsebenzini kungakhisimeza iphenyo ngezwangobatjho yecala lakhe, namkha kufake abanye abantu engozini, namkha kufake ipahla yombuso engozini.

b. Ukujanyiswa emsebenzini ngalendlela kuligadango lokuyelela ngokukhambela phambili elingatjho nokho ukuthi sekuthethwe isahlulelo ngomsebenzi loyo, ngalokho-ke umsebenzi ojanyiswe emsebenzini ngalendlela kufuze bona athole umrholwakhe uphelele nakasajanyisiweko njalo.
c. Nakube umsebenzi ujanyiswe emsebenzini namkha utransferwe ngegadangno lokuyelela ngokukhambela phambili, umqatjhi kufuze bona abize ikundla yokuyomgweba kungakapheli inyanga. USihlalo wekundla leyo sekuzakuba nguye-ke ozakutjho bona libuyiselwa emva mhlazana ikundla ihlangana kokuthoma.

7.3 Ligwetjwa Njani Icala Lokukhalima

a. Ikundla yokugweba icala kufuze bona ibizwe ihlangane kungakapheli itjhumi lamalanga womsebenzi ngemva kobana inothisi ekukhulunywa ngayo endinyaneni 7.1 (a) seyifikisiwe kumsebenzi owonileko.
b. USihlalo wekundla ezakulalela icala kufuze abe phezulu ngesikhundla kunomjameli womqatjhi. Nakube umsebenzi obekwe icala usikhulu somNyango, uSihlalo wekundla leyo kufuze bona kube sikhulu esiphetheko esingehla ?kommangalelwa? namkha kube ngomunye umuntu onelwazi elifaneleko obekwe yiKhabinethi namkha iKomidi yeeMphathimandla zePhrovinsi.
c. Umsebenzi loyo nakafunako ecaleni lakhe angajanyelwa ngomunye umsebenzi namkha umjameli weyuniyoni enesivumelwana sokusebenzisana nabaqatjhi balapho.
d. UMtoliki naye angaba khona nakube kuyafuneka.
e. Ecaleni lokukhalima umqatjhi akukafaneli bona ajanyelwe ligcwetha, ngokunjalo nomsebenzi naye akukafaneli bona ajanyelwe ligcwetha, ngaphandle-ke kokuthi umsebenzi loyo abe vele mumuntu oligcwetha. Kilesisivumelwana nakukhulunywa ngegcwetha kutjhiwo umuntu osisazimthetho esisebenza njenge-Advocate namkha i-Attorney eSewula Afrika.
f. Nakube umsebenzi obekwe icala uyabhalelwa kufika la kugwetjelwa khona, noSihlalo weKundla leyo abe neqiniso lokobana umsebenzi loyo akunanto ezwakalako embambileko, icala lingaragela phambili likhulunywe nanyana yena angekho.
g. USihlalo kufuze bona abe nerekhodi lenothisi eyanikelwa umsebenzi ekuthiwa wonile, nerekhodi lokuthi ikhambe njani ikundla yokulalela nokugweba icala.
h. Usihlalo uzakufunda inothisi, bese kuyathonywa-ke kukhulunywa icala.
i. Umjameli womqatjhi uzakwethula ubufakazi ngecala elibangele bona bekubizwe ikundla le. Umsebenzi onecala namkha umjamelakhe angamtjhuka ngemibuzo ufakazi othulwe mjameli womqatjhi.
j. Umsebenzi obekwe icala naye uzakunikelwa ithuba lokuthula ubufakazi. Umjameli womqatjhi angatjhuka abofakazi ngemibuzo.
k. USihlalo angabuza nanyana ngimuphi ufakazi imibuzo yokukhanyisa okuthileko.
l. Nakube uSihlalo ubona ukuthi umsebenzi obizelwe ekundleni nangambala unecala, kufuze bona uSihlalo lo abikele umsebenzi loyo ngalokho, amtjele nesizathu sakho.
m. Ngaphambi kobana aqunte bona umsebenzi uzakuthwesa sigwebo bani, uSihlalo kufuze bona anikele umsebenzi ithuba lokuzikhulumela azililele. Umjameli womqatjhi naye angaveza ubujamo obubangele bona umsebenzi loyo abe enze icalelo.
n. USihlalo kufuze kuthi kungakapheli amalanga amahlanu womsebenzi likhulunyiwe icala, atjele umsebenzi ngomphumela wokukhulunywa kwecala lakhe, kanti godu umphumela wecalelo kufuze bona utlolwe efayilini yomsebenzi.

7.4 Iingwebo

a. Nakube uSihlalo uthola ukuthi umsebenzi liyamlahla icala, kufuze bona uSihlalo lo akhuphe isigwebo esikhambelana necala alenzileko, nesikhambelana nerekhodi lomsebenzi loyo kunye nesikhambelana nobujamo obumhlohlozele bona abe enze icalelo umsebenzi.

Isigwebo singaba:

i. kukhalima ngokuyelelisa;
ii. kutlolelwa isiyeleliso;
iii. kutlolelwa isiyeleliso sokuphela;
iv. kujanyiswa emsebenzini ngaphandle komrholo isikhathi esingadluliko eenyangeni ezintathu;
v. kukwehliswa esikhundleni somsebenzi;
vi. yihlanganisela yakho koke okungehlokhu, namkha kube
vii. kuqotjhwa emsebenzini.

b. Nakube umsebenzi owonileko uyavuma, uSihlalo wekundla egweba icala angamzwela umsebenzi loyo amgwebe ukujanyiswa emsebenzini ngaphandle komrholo kunobanyana aqotjhwe. Nakube umsebenzi uyehliswa esikhundleni somsebenzi, ngemva komnyaka angenza isibawo sokukhutjhulwa esikhundleni somsebenzi ngaphandle kokuqatjhazelwa licala akhe aba nalo.
c. Umqatjhi akakwazi ukusebenzisa isigwebo ngesikhathi umsebenzi azabe asalindele ngaso umphumela wesibawo sakhe sokulidlulisela phambili icala lakhe, nakube ulidlulisele phambili.



8. UKUDLULISELWA KWECALA PHAMBILI

8.1 Umsebenzi angabawa bona icala lakhe lidluliselwe phambili ngokuzalisa iforomu lesiHlomelelo E.
8.2 Umsebenzi ofuna ukulidlusela phambili icala lakhe kufuze bona lokho akwenze kungakapheli amalanga amahlanu womsebenzi ngemva kokuthola kwakhe incwadi embikela ngomphumela wecala lakhe; iforomu lokudlulisela icala phambili umsebenzi kufuze bona alinikele isikhulu esiphetheko namkha umphathi wakhe ( imeninjari yakhe ), yena-ka ozasidlulisela kabaphethe amacala adluliselwa phambili.
8.3 Abaphethe amacala adluliselwa phambili abazakuqala isibawo sokudlulisa icalelo kufuze bona kube:

a. sikhulu esiphetheko somsebenzi loyo namkha
b. msebenzi omunye okhethwe sikhulu esiphetheko,

i. esingazange sibe hlangana nalabo abathatha isiqunto sokuvulela umsebenzi icala, futhi
ii. esingaphezulu kwakasihlalo wekundla ebeyigweba icala, ngesikhundla somsebenzi.

8.4 Nakube umsebenzi usiKhulu esingamele umNyango, kuzakufuneka kube nguNdunakulu namkha uMongameli oqala icala elidluliselwe phambili.
8.5 Nakube umuntu ekukhulunywe ngaye endinyaneni 8.3 ufuna bona akhayokulalela ubufakazi ngesililo somsebenzi, kufuze bona azise umsebenzi ngalokho, amtjele nokuthi kuyokukhulunyelwa kuphi, nini.
8.6 Isikhulu ekudluliselwe kiso icala singa:

a. vumelana nesibawo sokulidlulisela phambili icala, namkha
b. sehlise isigwebo, namkha senze kokubili lokhu, namkha
c. sifakazele umphumela wecala ebeligwetjwa.

8.7 Msinyana ngemva kwalokho-ke umqatjhi kufuze bona alandele isiqunto esizabe sithethwe sikhulu ekudliselwe kiso icala.


Tjheja: Umsebenzi unelungelo lokusebenzisa indlela yokulamula imibango njengoba kusitjho umThetho wezobuDlelwana bemiSebenzini.







ISIHLOMELELO A


IZENZO EZIMACALA

Umsebenzi uzakubekwa icala nakenze okhunye kwalokhu okulandelako ( nokho-ke alikapheleli lelirherho lezinto umsebenzi angona ngazo ) :

* Nakabhalelwa kukhambisana nomthetho, namkha nakaphula umThetho, umyalo namkha isibopho somthetho.
* Nakasebenzisa iimali zomBuso ngendlela engakafaneli ngabomu namkha ngobudlabha bakhe.
* Nakasebenzisa namkha azithathela ipahla yombuso ngendlela engakafaneli ngaphandle kwemvumo, namkha nakasebenzisa ipahla yombuso ngendlela engakalungi, namkha nakasebenzisela omunye namkha abanye abasebenzi namkha isivakatjhi/iimvakatjhi, izinto ezingakalungi.
* Nakafaka ubuphilo bakhe namkha babanye engozini ngokweqisa imithetho yezokuphepha amehlo.
* Nakabeka ihlelo lombuso lokulawula engozini, namkha nakayibeka engozini ikambiso yomthetho wokuziphatha, namkha nakakhisimeza ukusebenza kuhle komnyango wembusweni, kwe-ofisi yomBuso namkha kwesijamiso sembusweni nanyana ingaba ngisiphi.
* Nakaphalisa isikhundla sakhe sokuba sembusweni akhuthaze namkha akhisimeze iinrhuluphelo zesiqhema sepolitiki nanyana kungaba ngisiphi.
* Nakebako, namkha athenge omunye namkha enze ubukirikitjani befrodi.
* Nakabhadalelwa umsebenzi awenzele omunye umsebenzi namkha omunye nje umuntu ngaphandle kobana athole imvumo etloliweko ebuya emNyangwenakhe yokwenza umsebenzi loyo.
* Nakabhalelwa kukwenza umsebenzi athunywe wona ngokusemthethweni namkha umsebenzi ohlale wenziwa qho, ngaphandle kwesizathu esizwakalako.
* Nakalove emsebenzini namkha nakaqhele ukulova ngaphandle kwesizathu namkha imvumo.
* Nakuhlukumeza omunye namkha abanye ngeziphathelene nezomseme/nezemabhayini.
* Nakabandlulula abanye ngoba bamhlobo othileko, namkha ngoba babulili obuthileko, namkha ngoba baqhwalile, namkha ngenca yemikhambo yabo yezomseme, namkha ngezinye iinzathu umThethosisekelo ongazivumeliko.
* Nakasebenza kumbi namkha atlhayelelwa kufika la kufuze afike khona ngomsebenzi ngaphandle kobana anganamandla wokufika lapho.
* Nakenzela omunye namkha abanye umsebenzi bambhadale imali iye kuye, ukube umsebenzi loyo, uwenze ngesikhathi somsebenzi namkha ngemva kwesikhathi somsebenzi, kodwa ukube akanamvumo etloliweko yokwenza umsebenzi onjalo.
* Nakalala emsebenzini ngesikhathi somsebenzi ngaphandle kwemvumo.
* Nakathi asemsebenzini ngahlanye abe adakwe butjwala, namkha isidakamizwa nanyana ingaba ngisiphi esingekho emthethweni, nesibanga isiqhelo, nesiphendula umuntu isidlhadlha.
* Nakathi asemsebenzini aziphathe ngendlela engakafaneli, engakalungi, nephathisa iinhloni, nengakavumeleki.
* Nakaphula umThetho wokuziPhatha wabasebenzi bembusweni.
* Nakathi asemsebenzini abethe omunye, namkha alinge ukumbetha, namkha awume ukumbetha.
* Nakafaka abanye abasebenzi umoya wokuthi benze okuphambene nomthetho nokuphambene nekambiso esemthethweni.
* Nakatjengisa indelelo kabanye emsebenzini, namkha enze izinto ezihlaza nezokudelela.
* Nakathusela namkha asozise abanye abasebenzi.
* Nakavimbela abanye abasebenzi ukuba malungu weyuniyoni yabasebenzi namkha ukuba malungu wehlangano yabasebenzi nanyana kungaba ngiyiphi.
* Nakaziragela isikimu sakamatjhonisa ngesikhathi somsebenzi namkha endaweni yemsebenzini.
* Nakaphatha isigidi namkha esinye isikhali esiyingozi endaweni yombuso ngaphandle kwemvumo yomqatjhi.
* Nakabhala ukulalela nokuhlonipha imithetho yezokuphepha.
* Nakakhuluma ammala namkha akhulume ubufakazi obumammala ekwenzeni kwakhe umsebenzi.
* Nakakhwabanisa amarekhodi namkha akhwabanisa nanyana kungaba ngimiphi eminye imitlolo.
* Nakanghala umsebenzi ngokungasimthetho, aphambane nekambiso yokunghalwa komsebenzi, anghale umsebenzi ngokungakavikeleki.
* Nakenza icala elibonakala lilicala emehlweni kananyana ngubani ngaphandle kobana kutjho umthetho otloliweko, namkha nakenza icala elikuphula umthetho oseencwadini.




ISIHLOMELELELO B

ISIYELELISO ESITLOLIWEKO



ILANGA :
IBIZO LOMSEBENZI:
IMINININGWANA YOMSEBENZI:





Lesi siyeleliso esitloliweko somthetho nekambiso yokukhalinywa kwabasebenzi. Nakungenzeka ube necala godu, isiyeleliso esitloliwekwesi kungasetjenzelwa phezu kwaso ukukuthwesa isigwebo esiqine khudlwana kunesiyeleliso esitloliweko.

Isiyeleliso esitloliwekwesi sizokufakwa efayilini yakho, ihlale lapho iinyanga ezintandathu ( 6 ) ukusukela ngelanga esatlolwa ngalo. Ngemva kweenyanga ezintandathu isiyeleliso esitloliwekweso sizakususwa efayilini yakho, sidatjulwe.

Nakube awuvumelani nesiyeleliswesi, ungenza isibawo sokulila usithumele ku????( yijho ibizo ) kungakapheli amalanga amahlanu.

Icala lakho ku: ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________


UMTLIKITLO WOMSEBENZI :
ILANGA :


UMTLIKITLO WOMPHATHI :
ILANGA :



UMTLIKITLO WOMPHATHI :
ILANGA :



UMTLIKITLO KAFAKAZI ( La kukghonakala khona ) :
ILANGA :



************************************************************************************************************************




ISIHLOMELELO D

INOTHISI YOMHLANGANO WOKULALELA ICALA




ILANGA :
IBIZO LOMSEBENZI :
IMINININGWANA YOMSEBENZI:






Waziswa bona ufuneka emhlanganweni wokulalela icala,, ngokwendinyana 6 nendinyana 7 yomThetho wezokuKhalima.


Icala ekuzwakala bona ulenzile, nobufakazi obukhona ngilokhu okulandelako:
____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________


Icala lingatlolwa ngokunabileko bese linanyathiselwa eforomeneli.

Umhlangano uyokubanjelwa e____________________(INDAWO), NGOMHLAKA _________________(ILANGA ), ngo_______________ (ISIKHATHI). Nawungahlumbukuya emhlanganweni ngaphandle kokutjho abonobangela abezwakalako bona kubayini ungakhange uye, icala lakho lizakukhulunywa nanyana wena uzabe ungekho.

Ungazikhethela omunye umsebenzi osebenza naye namkha uzikhethele umjameli weyuniyoni enesivumelwana sokusebenzisana nathi bona abe mjamelakho ecaleneli.

Ubufakazi ecaleneli ungabuletha butloliwe namkha ubulethe ngabofakazi. Uzakunikelwa ilungelo nethuba lokubatjhuka ngemibuzo abofakazi abazakulethwa mbuso.

Nakube iphenyo lecaleli lithola bona nangambala vele unecala, ungazikhulumela uhlathulule ubujamo obubangele bona bewone; lokho kungakusiza ekuthambiseni isigwebo ongahle uthweswe sona.


UMTLOKITLO WOMSEBENZI:
ILANGA :


UMTLIKITLO WOMJAMELI WOMQATJHI :
ILANGA


UMTLIKITLO KAFAKAZI: ( La kukghonakala khona )
ILANGA :



********************************************************************************************************************************








ISIHLOMELELO E

INOTHISI YOKUDLULISELA ICALA PHAMBILI




ILANGA :


IBIZO LESIPHATHISWA EKUDLULISELWA KISO ICALA:



Mina, _______________________, (IBIZO LOMSEBENZI ) lapha ngibawa ukusiphikisa isigwebo engithweswe sona ngomhlaka ________________ ( ILANGA ), e__________________( INDAWO ).


Naso incwadi yomtlolo wenothisi wecala engimmangalelwe ngalo namkha/nesiyeleliso esitloliweko. ISIBAWO SOKUDLULISA ICALA ANGEZE SATJHEJWA IMITLOLO EPHEKELELAKO LE NAYINGEKHO.


Unobangela wokuthi ngisiphikise isigwebo engithweswe sona kukuthi: __________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Ngifisa/angifisi ( KHETHA KUNYE ) ukuveza obunye ubufakazi obungezelelweko ebebungekho ngesikhathi sokugwetjwa kwecala.


UMTLIKITLO WOMSEBENZI :
ILANGA :



IMINININGWANA YOMSEBENZI : __________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________


******************************************************************************************************************************************************************************************************

<fn>DAC-NLS.Imitlolo.2007-05-18.nr.txt</fn>

IMITLOLO
ISIBAWO SOMTLOLI NGAMUNYE

KUSETJENZISWA YI-OFISI KWAPHELA
INOMBORO YOKUREJISTARA (IKHOWUDI YEMIDANA)
IDEYITHI ESIFIKE NGAYO





Tshaya ngetshayo ? ngebhokisaneni elifaneleko
Ukutlolwa Kweendatjana Ezifitjhani

Imihlangano YeemFundobandulo


Ukutlolwa Komdlalo/Kwedrama


Irhubhululo Nemitlololwazi

Ukutlolwa Kweenkondlo


Iinkondlo Ezibongwako


ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI













I-ADRESI YOKUPOSA


IKHOWUDI YOKUPOSA






I-ADRESI YEKHAYA


IKHOWUDI YOKUPOSA






IPHROVINSI

INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

ISELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe? ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili (2) )
NgePosi


Ngefeksi

Nge-imeyili

Ngefoni

Nge-SMS



ISIGABA 2: ISENDLALELO SOMTLAMO/SEPHROJEKTHI

2.1 Akhe ubeke amabalengwe ( ubethe zomofu ) ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.


















































2.2 Rhemisa lokho okube yipumelelwakho ekulu kezokutlola eminyakeni emi-3 edlulileko.








































2.3 Bangaki abantu abasephrojekhthinakho le? Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo besitjhaba nehlalo yaso ezakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.

Abaduna
Abasikazi

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa

Abasebenzela Safuthi









Abatorhako









Abasebenza Ngokuzinikela/AmaVolontiya









ISIGABA 3: IHLATHULULO YEPHROJEKTHI

3.1 Isihloko / Igama Lephrojekhthi Oyenzela Isibawo.



3.2 Hlathulula iminqopho yephrojekthi.








3.3 Sendlalela imininingwana yehlelo ozolilandela ukuphumelelisa iphrojekhthi le


Isikhathi ( nini )



Indawo ( kuphi )



Iminqopho ( ini )




Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla




Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )






Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )






3.4 Itjho amadeyithi olindele ukuthoma nokuqeda ngawo iphrojekhthi le.
Ukuthoma

20__ /__ /__
Ukuqeda
20__ /__ /__
3.5 Umphakathi uzakusizakala njani / ngani ngephrojekthakho le?







ISIGABA 4: IBHAJETHI YEPHROJEKTHI

4.1 Sibawa usihlukanisele imisebenzi imali yephrojekhthi le ezakusetjenziselwa yona:
I-ayithemu / Ihlelo Lomsebenzi Wokutlola

Inani Lemali


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R
IBHAJETHI EPHELELEKO YEPHROJEKHTHI

R






4.2 Kukhona enye ihlangano la ubawe khona ukusizwa ngemali? Sibawa uveze boke abakusiza ngemali bese uzalisa imininingwana elandelako ngenzasapha.
Ezinye Iinhlangano Ezikusiza Ngeemali
Inani Lemali Obawe Ukusizwa Ngayo
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Ukusekelwa Kwebhizinisi Ngemali



Nqophisa:







DAC



ACT



BASA



NDA



Trust / Foundations



Nqophisa:







Abanikeli Beemali Bangaphandle / Abazenda



Nqophisa:







Urhulumende WesiFunda / wePhrovinsi



Nqophisa:







Urhulumende WeNdawo / WeKhaya



Nqophisa:






Ngezinye Iindlela
Okhunye (nqophisa)



















4.3 Akusilula ukuthi i-NAC ingasiza ngebhajethi epheleleko kilephrojekthi, ngalokho-ke itjho imali obawa bona i-NAC ikusize ngayo.
R

4.4 Itjho imisebenzi yephrojekhthi ozayisebenzisela imali evela kwa-NAC nakube uphumelele ukuyithola?










4.5 Itjho amanye amahlandla la i-NAC yakhe yakusiza khona ngemali.
IDEYITHI
INOMBORO YEPHROJEKTHI
IGAMA LEPHROJEKHTI
INANI LEMALI
20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R


4.6 Sibawa imininingwana yokubhanga yephrojekthakho (faka isitatimende sebhanga)
Umnikazi We-akhawundi

Ibizo Lebhanga

Igatja Lebhanga

Ikhowudi Yegatja Lebhanga








Inomboro Ye-akhawundi

















4.7 Ibizo LakaSoma-akhawundi / LomPhathiincwadi Olawula Iimali Zephrojekthi Ngamalanga
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI













INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI




4.8 Ibizo LakaSoma-akhawundi / LomHloliincwadi ( nakube ukhona )
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

Inomboro Yomsebenzi Erejistariweko

I-ADRESI YE-IMEYILI


4.9 Ubufakazelo
Sibawa abafakazeli ababili esingakghona ukubathola, umrholi womphakathi kunye nesikghwari esiwufundeleko umsebenzi wobukghwari abanqopheneko nomsebenzakho. Sibawa usithumelele ubufakazelo obutlolwe babe batlikitlelwa obubuya kubafakazeli, ngenzasapha.

4.9.1 Umfakazeli 1: UmRholi WomPhakathi
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI





4.9.2 Umfakazeli 2: USobukghwari
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI


4.10 Ilizwi Lokuzibopha
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.

20__ /__ /__
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
IDEYITHI



TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO

ISIGABA 5: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE

Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:

1
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe

2
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo

3
Usiphile isendlalelo ngephrojekhthi le (ikhasi 2 leforomeli )

4
Usifakile isitatimende sebhanga esingakagaywa ( original ) [ singadluli eenyangeni ezi-3 ngobudala ]

5
Amakhophi wamakhotheyitjhini aveza iindleko zephrojekhthi nawo uwafakile

6
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile

7
Isitifikethi esikuhlambulula kezomthelo usifakile

8
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe

9
Iincwadi ezivela kubafakazeli zifakiwe nazo

10
Ubuncani bakhona ufake sinye isibonelo somsebenzakho ( isib. Izahluko ezintathu zomsebenzami wakhathesi, inoveli, ibuthelelo leendatjana ezifitjhani, iinkondlo ezihlanu njll. ) esiphathelene nephrojekhthi le.


Mina, _____________________________ ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.


TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.




20__ /__ /__
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
IDEYITHI


TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO




1


<fn>DAC-NLS.ImvumoNokubuyiselwaEmvaKwemvu.2007-05-18.nr.txt</fn>
Imvumo nokubuyiselwa emva kwemvumo yoku-adoptha yombelethi namkha umondli womntwana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukutloliswa kokuadoptha
Isibawo sokuadoptha umntwana
Isibawo sokuadoptha umntwana okhuliswako
Imvumo nokubuyiselwa emva kwemvumo yokuadoptha
yom
Isaziso sokusulwa isibawo sokubuyiselwa emva
komla


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuba mbelethi > Ukuadoptha umntwana




Imvumo nokubuyiselwa emva kwemvumo yoku-adoptha
yombelethi namkha umondli womntwana

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yimvumo etloliweko enikelwa abangahle
babe babelethi aba-adopthako uku-adoptha
umntwana. Imvumo inganikelwa babelethi, umondli
womntwana namkha mntwana. Umntwana angaphikisa
imvumo yoku-adoptha nayikuthi uneminyaka eli-10
namkha ngaphezulu. Kungaqalwa iinjamiso zomunye
umthetho, umbelethi womntwana unelungelo
lokubuyisela emva imvumo enjalo amalanga ama-60
ngemva kokunikela ngayo. Ikhotho yabantwana
angeze yenza omunye umlayo woku-adoptha
ngaphambi kokuphela kwesikhathi samalanga
ama-60.

Ubujamo okungafunwa ngabo umlayo woku-adoptha
ebujameni lapho ababelethi bomntwana
bahlongakele begodu kungakakhonjwa umondli
womntwana.
umbelethi akakghoni ukunikela imvumo -

ngebanga lokugula ngokwegqondo;
olahle umntwana begodu nokungaziwako bona
ukuphi; namkha
utlhorise umntwana ngokomzimba, emmoyeni namkha
ngokomseme, umphethe kumbi; namkha wavumela bona
abethwe, aphathwe kumbi, namkha atlhoriswe;
ubange namkha urhelebhe ukuletha ukuvuswa
kwemizwa khona kuzakuyiwa emsemeni nomntwana,
ukuthumba namkha ukusetjenziselwa zomseme
komntwana namkha ukulaya umntwana ukwenza izenzo
zokungaziphathi kuhle;
ubambe imvumo yakhe ngokungazwakaliko;
ngomntwana obelethelwe ngaphandle komtjhado
ubhalelwe ukuvuma ukobana ungubaba womntwana
namkha ngaphandle kwebanga elizwakalako
ubhalelwe kukwenza imisebenzi yokuba ngubaba
emntwaneni obelethelwe ngaphandle komtjhado
namkha owenziwa etjhebiswaneni lokuthadana
kweenhlobo nonina;
nguyise lomntwana owabelethelwa ngaphandle
komtjhado begodu yena (uyise) wafunyanwa
anomlandu wokukata namkha wokubetha unina
lomntwana;
namkha ngemva kokubuza kwekhotho yabantwana
kulandela isolo eyenziwe ngunina lomntwana,
yathola (ngekghonakalo) bona ukate namkha ubethe
unina lomntwana:
Kuye ngokuthi iphenyo elinjalo elizakubumba
ukufunywana umlandu emlandwini wobulelesi namkha
ukutlhorisa;
namkha umntwana owabelethwa ngaphandle komtjhado
ubhalelwe kuphendula, kungakapheli amalanga
ali-14, esazisweni anikelwe sona njengombana
kuhlosiwe ngenzasi.

Inothisi yemvumo ye-adopshini
Nayikuthi mbelethi munye kuphela onikele
ngemvumo, begodu omunye umbelethi akatholakali
ukunikela ngemvumo, ukomitjhinara uzakufakazela
(ukuqinisekisa) imvumo enjalo begodu anikele
ngesaziso komunye umbelethi kungakapheli
amalanga ali-14. Isaziso sazisa umbelethi bona
imvumo inikelwe begodu imnikela ithuba

lokunikela ngeyakhe imvumo namkha lokwala nayo;
namkha anikele ngamabanga wokobana kungani
imvumo yakhe kufanele ifunyanwe begodu kungeze
umlayo wanikelwa ngaphandle kwayo
namkha wenze isibawo somlayo woku-adoptha
nayikuthi ngubaba wemvelo begodu umntwana
wabelethelwa ngaphandle komtjhado.
Nayikuthi unina lomntwana owabelethelwa
ngaphandle komtjhado uyalivuma itjhuguluko
lemininingwana yamabeletho womntwana, ubaba
lomntwana kufanele aziswe. Kufanele enze
amatjhuguluko afaneleko kungakapheli amalanga
ali-14 wokufumana isaziso.
Nayikuthi unina lomntwana akalivumi itjhuguluko
lemininingwana yokutloliswa kwamabeletho
womntwana, umuntu ofuna ukuvuma bona unguyise
lomntwana lowo kufanele enze isibawo ekhotho
yabantwana efaneleko bona afumane umlayo
wesifungo oqinisekisa bona nguye uyise lomntwana
begodu ifuneko yokuvuma ebuya kunina
ayithlogeki.
Isaziso esibuya kuyise wemvelo obelethelwe
ngaphandle komtjhado ngiyo yodwa into efunekako
nayikuthi

uyise uvumile, ngomtlolo, ukuba nguyise
lomntwana; begodu nayikuthi ufake imininingwana
yakhe ekutlolisweni kwamabeletho womntwana
begodu uqinisekisa bona imininingwana ilungile
ngazo zoke iinkhathi;
namkha unina lomntwana, ngesinye nesinye
isikhathi; namkha unina lomntwana, ngesikhathi
sokunikela imvumo,

aqinisekise, ngomtlolo, bona uyise lomntwana
uvume ukuba ngubaba lomntwana;
begodu wenze ukwaziwa kwakhe nalapho
atholalakala khona kwaziwe;
namkha isisebenzi sezehlalakuhle siletha umbiko
oqinisekisa bona ngubani uyise nokobana ukuphi
kukomitjhinara ofakazele (oqinisekisileko)
imvumo kanina; namkha ekhotho yabantwana lapho
isibawo soku-adoptha senziwe khona. Lombiko
kufanele ulethwe kungakapheli amalanga ama-60
ngemva kobana unina anikele ngemvumo, namkha
kwesinye nesinye isikhathi ngaphambi kobana
ikhotho yabantwana inikele ngomlayo
woku-adoptha.

Umbelethi onikele ngemvumo kufanele azise
ukomitjhinara ngemva kokufakazelwa kwemvumo
yakhe.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ukunikela imvumo:
Nayikuthi umbelethi namkha umondli womntwana,
zalisa iForomo 12, Imvumo yombelethi namkha
umondli yokuqintela uku-adopthwa komntwana (Form
12, Consent by parent or guardian to tie
adoption of a child); begodu nayikuthi umntwana,
zalisa iForomo 13, Imvumo yomntwana yokuvumela
uku-adopthwa (Form 13, Consent by child to
adoption.
Imvumo kufanele itlolwe phasi. Nayikuthi
inikelwa eSewula Afrika, umuntu namkha abantu
abanikela imvumo kufanele bayitlikitle phambi
kwakakomitjhinara wezehlalakuhle yabantwana,
ozakufakazela imvumo.
Imvumo enikelwa ngaphandle kweSewula Afrika
kufanele itlikitlwe beyifakazelwe phambi
komzenda namkha imitjhini yeSewula Afrika,
namkha ijaji, umarhastrada, u-justice of the
peace namkha isiphathiswa somphakathi senarha
ethintekako.
Nanyana imvumo kufanele ibe namagama wababelethi
abahlongozwako, ikhotho yabantwana ingamukela
imvumo yababelethi bomntwana namkha umondli
enganamagama wababelethi aba-adopthako nayikuthi
iyaneliswa bona kusekarekweni ehle yomntwana
bona yenziwe njalo.

Ukubuyisela emva imVumo eTloliweko

Ukubuyisela emva imVumo eTloliweko kufanele
kwenziwe ngomtlolo. Nayikuthi umbelethi namkha
umondli womntwana, zalisa iForomo 12A,
Ukubuyiselwa emva kwemvumo yoku-adoptha
yombelethi namkha umondli womntwana (Form 12A,
Withdrawal of consent to adoption by parent or
guardian of child) phambi komunye nomunye
ukomitjhinara kungakapheli amalanga ama-60
ngemva kokunikela isaziso leso.
Nayikuthi umntwana, zalisa iForomo 13A phambi
komunye nomunye ukomitjhinara ngaphambi kobana
umlayo woku-adoptha wenziwe yikhotho yabantwana.
Nakungenzeka imvumo ibuyiselwe emva kwesinye
isiyingi ngaphandle kwesiyingi okwakhutjhwa kiso
umlayo namkha lapho isibawo soku-adoptha
sizakulalelwa khona, ukomitjhinara khonokho

uzakwazisa ikhotho efaneleko nesisebenzi
sezehlalakuhle (nayikuthi siyaziwa) bona
kukiyiphi ikhotho lapho kuzakulalelwa khona
uku-adoptha;
namkha uzakwazisa ukomitjhinara ofakazele imvumo
(nayikuthi uyaziwa) bona kukiyiphi ikhotho lapho
isibawo soku-adoptha sizakulalelwa khona.

Ukomitjhinara khonokho uzakufanisa ikhotho lapho
isibawo soku-adoptha sizakulalelwa khona abe
azise ikhotho nesisebenzi sezehlalakuhle
ngokubuyiselwa emva.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Child Care Act, 1983 (Act 74 of 1983) (UmThetho
wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi esibekelwe ukusetjenzwa kwesibawo
soku-adoptha siyame ekuraraneni kwendaba.
Ngaphambi kobana ukomitjhinara afakazele imvumo,
kufanele azise umuntu onikela ngemvumo

ngemiphumela yezomthetho yoku-adoptha;
bonyana, ebujameni bemvumo yombelethi, umbelethi
othintekako angabuyisela emva imvumo ngomtlolo
eForomoni 12A phambi kwakakomitjhinara omunye
nomunye kwesinye nesinye isikhathi kungakapheli
amalanga ama-60 ngemva kokunikela imvumo enjalo;
bona, ebujameni bemvumo yomntwana, umntwana
othintekako angabuyisela emva imvumo ngomtlolo
eForomini 13A phambi komunye nomunye
ukomitjhinara kwesinye nesinye isikhathi
ngaphambi kobana umlayo woku-adoptha wenziwe
yikhotho yabantwana;
begodu umuntu othintekako (umuntu ofisa
uku-adoptha umntwana) angabakhona lokha isibawo
soku-adoptha sitjhejwako ngaphandle kwalokha
ikhotho, ngokuqunta kwayo, imnikela imvumo
yokubakhona ngombana inombono wokobana
ukubakhona kwakhe kuzakuba sekarekweni
yomntwana.

[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Form 12: Consent by parent or guardian to tie
adoption of a child (Imvumo yombelethi namkha
umondli yokuqintela uku-adoptha umntwana)
Form 12A: Withdrawal of consent to adoption by
parent or guardian of child (Ukubuyiselwa emva
kwemvumo yoku-adoptha yombelethi namkha umondli
womntwana)
Form 12B: Adoption of foster child (Uku-adopthwa
komntwana okhuliswako)
Form 13: Consent by child to adoption (Imvumo
yomntwana yokuvumela uku-adopthwa)
Form 13A: Withdrawal of consent to adoption by
child (Ukubuyiselwa emva kwemvumo yoku-adoptha
yomntwana, alitholakali ku-inthanethi kodwana
lingafunyanwa eKhotho kaMarhastrada)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :25 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IncwadiYevumoYokube.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE

Incwadi yevumo yokubekwa njenge-Warrant Officer

Ku?????????.

Ngokuya begodu nangamandla enginikelwe wona miYalo yezokuVikela Mazombe, ekhutjhwe ngokulandela umThetho wezokuVikela ngo- 1957, Mina, ngiyakubeka lapha bona usebenze njenge-Warrant Officer emButhweni wesiTjhaba wezokuVikela eSewula Afrika, ngokuya komThetho obaliweko kunye nemiYalo, kusukela ngelanga langezi ???..laka?????????????..

Ngesikhathi usebenza njalo, uzakulindeleka bona wenze imisebenzi yakho emanqophana nesikhundlesi ngokuthembeka nangokuzimisela ngokuya komThetho kunye nemiYalo ebaliweko, ukuhlonipha kunye nokulalela abaphathi bakho begodu ngaso soke isikhathi ube sibonelo esihle kilabo abaphethwe nguwe ngokujamela ngamandla okugikho, ukutlhogomela kunye nokulunga.

Itlikitlwe e????????????????????????????..elangeni langezi?????????????



NGQONGQOTJHE WEZOKUVIKELA









Incwadi yesiBopho somSebenzi

Ku????????????


EmButhweni wesiTjhaba wezokuVikela weSewula Afrika, mina ngikuthwesa umthwalo egameni leRiphabhliki yeSewula Afrika bona usebenzele inarha yekhenu njengesikhulu, ngokuthembeka, ngesibindi, ngesithunzi nangehlonipho; ukwenza umsebenzi kunye neembopho zawo ngamandla nangokuzimisela begodu nokuba sibonelo esihle kilabo obaphetheko.


Itlikitlwe begodu yafakwa iTshwayo leRiphabhliki yeSewula Afrika ngelanga langezi?????????????????


MONGAMELI




NGQONGQOTJHE WEZOKUVIKELA


i
i 36nde01048: eng-nd: sandf: warrant
??

??

??

??

<fn>DAC-NLS.IncwadiYokuyelelisa.2007-05-18.nr.txt</fn>















INCWADI YOKUYELELISA
YAMAGAMA
WAMAJAMO-BUMBEKO



































UMKHANDLU WAMAGAMA WAMAJAMO-BUMBEKO
UMNYANGO WEZOBUKGHWARI, AMASIKO, ISAYENSI NETHEKNOLOJI
PRIVATE BAG X 195, PRETORIA 0001
SOUTH AFRICA
Tel: (012) 337-8155 Fax: (012) 324-2119
E-mail: vt27@dacst.pwv.za










Second Edition
2002






























Okumumethweko

Khuyini amaGama wamaJamo-bumbeko?
Khuyini umKhandlu wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha yeSewula Afrika (SAGNC)
Khuyini okwenziwa mKhandlu
Ngimaphi amaGama wamaJamo-bumbeko awela ngaphasi koMkhandlu (SAGNC)
Ngimaphi amaGama wamaJamo-bumbeko awela ngaphandle komKhandlu (SAGNC)
AmaKomiti wamaPhrovinsi wamaGama wamaJamo-bumbeko (PGNC)
Kubayini amagama wamaJamo-bumbeko afanele abekwe ebujameni obamukelekako
Imithethomigomo yokubeka ebujameni obamukelekako
Imithethokambiso yamaGama wamaJamo-bumbeko
Ukufaniswa kwamagama abekangakavunywa ngaphambilini
Ingabe angatjhugululwa amagama akhona nje?
Ngubani ongabawa ukuvunyelwa kwegama?
Kwenziwa njani ukubeka ebujameni obamukelekako
Senziwa bunjani isibawo sokuvunywa kwegama lejamo-bumbeko
Irhelebho ngokwenza isibawo
Isikhathi sokwenziwa kwesibawo ukuya ekuvunyweni
Isibonelo seforomo lokwenza isibawo








UMNQOPHO

Umnqopho womKhandlu wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha yeSewula Afrika kubeka ebujameni obuvunyelweko amagama-bumbeko eSewula Afrika; ukulungisa imitjhapho, ukulungisa godu nokutjhugulula ihlelo lokunikelwa kwamagama wamajamo-bumbeko eSewula Afrika.




























Khuyini amagama wamaJamo-bumbeko?

Kumagama wamabumbeko atholakala ephasini angewemvelo, namkha enziwe namkha atjhugululwe babantu, begodu kungaba namkha kungabi nabantu abahlala khona.

Khuyini umKhandlu wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha yeSewula Afrika (SAGNC)
UmKhandlu wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha yeSewula Afrika (SAGNC) wasungulwa ngokomThetho wePalamende (umThetho oyinomboro 118 ka 1998), njengesikhungo esiphathelene nokubeka ebujameni amagama wamajamo-bumbeko eSewula Afrika. Wasungulwa nguNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji.

UmKhandlu lo (SAGNC) unamalunga azizazi emagameni weendawo, amalimi wangokomthetho kunye nomlando wamasiko, nabajameli bamaphrovinsi kunye nabajameli ababuya ePhikweni elikhulu eliphathelene nokuTlama imiKhawulo neeMebhe, iPosofisi kunye neBhodo yamaLimi woke weSewula Afrika.

Ukulawulwa komKhandlu kwenziwa mNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji.

Khuyini okwenziwa mKhandlu wamaJamo-bumbeko weNarha (iSANGC)?
* Isungula imithethomigomo nemithethokambiso yokuthiywa kwamajamo-bumbeko weSewula Afrika
* Kubeka ebujameni obuvunyelweko kwamagama angaphasi kwelawulo lawo. Ukwenza lokhu ubeka ibizo elizakufakwa kobunye nobunye ubujamo benarha nendlela yokutlolwa kwebizo lelo.
* Uphakamisa amagama okuvunyelwane ngawo kuNgqongqotjhe khona azawaphakamisa. Uthola bewurekhode amagama wejamo-bumbeko avunyelweko begodu uwenza azeke ngokusebenzisa amaphephabhugu naku-Inthanethi. Ukhulumisana neHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko, iKomitjhana yeeMali yeenTjhaba eziBumbeneko eqalelele i-Afrika malungana namagama-bumbeko wamalunga weenTjhaba ezibumbeneko, kunye nabanye abasebenzeli beentjhabatjhaba abaqalelele ukubekwa ebujameni obuvunyelweko kwamagama-bumbeko.

Ngimaphi amaGama wamaJamo-bumbeko awela ngaphasi komKhandlu?
* Amagama-bumbeko athinta isitjhaba okufaka hlangana, kodwana kungapheleli emadorobheni, emadorajaneni nezinye iindawo zokuhlalisa abantu, iposofisi, iintetjhi zeentimela, uthelawalisa kunye namadamu wombuso.
* Imihlobo yemihlaba yemvelo, isibonelo, iintaba, imibundu, imilambo, imithombo, amatheku, indawo emagega nesimu engakalinywa kunye neendawo ezithileko nobujamo, iinhlengele, indlela ephuma hlangana nentaba, amaporti kunye neentamo.

Ngimaphi amagama wamaJamo-bumbeko awela ngaphandle kwelawulo lomKhandlu?
* Amagama wangokomthetho, isibonelo, igama lenarha, amagama wamaphrovinsi kunye namagama wamalawulo wabomasipala.
* Amabumbeko awela ngaphasi kwelawulo labomasipala, isibonelo, iintrada, imakhiwo yabomasipala, iinkwayere, amaphaga kunye namazindla.
* Imakhiwo yabantu abangeqadi kunye namaplasi.
* Amagama lawo weenarha atjengisa ubunikazi, inani kunye nobukhulu ngeminqopho yentela (amagama wobujamo beendawo asetjenziselwa ukutlolisa ubunikazi bomhlaba)

AmaKomiti wamaPhrovinsi wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha (PGNC)

AmaKomiti wamaPhrovinsi wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha ahlonywa ngokuya kwesahluko 2 (2) (a) somThetho weSewula Afrika wamaGama-Bumbeko ka 1998. Ahlonywa mNyango wephrovinsi ophathelene nezobukhgwari namasiko ngemuva kokubonisana nomKhandlu wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha yeSewula. Afrika.

Imisebenzi yamaKomiti wamaPhrovinsi wamaGama wamaJamo-bumbeko (PGNC)

* IKomiti yephrovinsi inokuziphendulela mayelana nokuyelelelisa imibuso yabomasipala nokusebenza nabo, ekuqinisekiseni bona basebenzisa imithethokambiso yomKhandlu weNarha (SAGNC) emagameni awela ngaphasi kwawo.
* IKomiti yephrovinsi yenza iimphakamiso emKhandlwini weNarha (SANGC) emagameni wamajamo-bumbeko wephasi awela emikhawulweni yephrovinsi. Kufanele yenze umsebenzi wokulungiselela mayelana nokunikelwa kwamagama emKhandlwini weNarha (SANGC) begodu inokuziphendulela ekuboneni bona imibuso yabomasipala kunye nabanye abadlala indima kuboniswana nabo ngokwaneleko.
* IKomiti yephrovinsi (PGNC) ikhulumisana nomKhandlu weNarha (SAGNC) ekuthuthukiseni irhubhululo nokuqiniseka bona amagama angakarekhodwa ayabuthelelwa.

Kubayini amagama wamaJamo-bumbeko kufanele abekwe ebujameni obamukelekako
* Abantu banomukghwa wokunikela igama elifanako eendaweni ezihlukeneko.
* Amagama angazwakala afana namkha ukupeledwa kwegama lendawo yinye kungapheze kufane nekwenye.
* Amagama angapeledwa ngeendlela ezihlukeneko.
* Enarheni emalimi-nengi njengeSewula Afrika, iindawo zivame ukuba namagama adlula kwelinye.

Ubujamobu burholela ekungazwisisaneni nekuhlangahlanganeni. Ukubalekela lokhu, amagama wamajamo abekwa ebujameni obamukelekako ziinkhulu, iphasi loke.

Kuqakathekile bona amagama la abekwe ebujameni obamukelekako ngomnqopho wokuvumelanisa umlando wenarha nomfaniso wesitjhaba, godu ukwenzela iminqopho enjengezerhwebo nokurhwebelana, zokuthutha, zokuthintana, zesifunda kunye nokutlama kwezebhoduluko, imisebenzi yesitjhaba, isayensi netheknoloji, amakhetho nokuvumelana, zokuvakatjha, ukulawulwa kweenhlekelele kunye namajima wokufuna nokusindisa, njll.

Labo abalungisa imebhe namaphephandaba wombuso wamajamo-bumbeko, enarheni nephasini mazombe, bathembele eenkhulwini zamagama amajamo-bumbeko eenarheni khona bazabanikela amagama abekwe ebujameni obamukelekako.

Imithethomgomo yokubeka ebujameni obamukelekako
Ukubeka ebujameni obamukelekako kuthembele :
* emithethweni yetlolo-magama yamalimi lawo amagama asuka kiwo.
* eenrhuluphelweni zesitjhaba salapho, kuphela nasingalwi nemithethomigomo yomKhandlu wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha yeSewula Afrika (SAGNC).
* ekusetjenzisweni kwegama ngokomlando.
* ekulungisweni, lapho igama litjhugululwa khona ngokuya kwesisekelo sokuqalwa kwezomlando.
* eenquntweni zeHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko mayelana nokubekwa ebujameni obamukelekako kwamagama wamaJamo-bumbeko.
* kwezinye nezinye izinto ezingatjhejwa mKhandlu wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha yeSewula Afrika.

Imithethokambiso yamaGama wamaJamo-bumbeko eSewula Afrika
Imithethomgomo efanako nemithethokambiso ehlonywe mKhandlu weNarha (SANGC) isebenza kiwo woke amagama wamaJamo-bumbeko, kufaka hlangana lawo angaweli ngaphasi kwelawulo labunqopha lomKhandlu weNarha (SAGNC). Amakomiti wamaphrovinsi wamagama wamaJamo-bumbeko kufanele aqiniseke bona imikhandlu yamaphrovinsi iyazi ngalemithethokambiso khona izakusetjenziswa emagameni weentrada kunye namanye amajamo awela ngaphasi kwelawulo lemikhandlu yabomasipala.

Igama linye entweni yinye
Elinye nelinye ibumbeko namkha into kufanele ibe negama linye langokomthetho.
AmaGama wamaJamo-bumbeko okufanele abalekelwe
* Amagama asele avunyelwe ezinye iindawo eSewula Afrika.
* Amagama weendawo kwezinye iinarha, kunye namagama weenarha.
* Amagama ipeledo namkha ibizo lawo lifana khulu nelegama elikhona kwanje okungenza ihlangahlangano.
* Amagama okungasiwo wekolo, angakhambisani namazinga wokuziphatha, angakalungi, anenturhu, anganamikghwa emihle, angathandi ubuhle, aphathisa iinhloni.
* Amagama abandlululako namkha ehlisa isithunzi ngokuphathelene nobutjhaba, umbala, umthethokambiso, ubulili, ukweyamana nezombanganarha namkha ezinye izinto zomphakathi. Amagama amade khulu namkha angabizwa kuhle.
* Amagama anegama lomuntu kuphela, ngaphandle kokufakwa kwento leyo ethiyelelweko (enjengo phaga).
* Amagama angathathwa njengomkhangiso womkhiqizo othileko, umsebenzi namkha ifemu.

Ukuthiya iindawo ngabantu
* Amagama wabantu abasaphilako kufanele abalekelwe.
* Iindawo ezithiyelelwe ngabantu kufanele zikhambisane nesithunzi somuntu loyo (ingasi, isibonelo, kuthiyelelwe indawo engaziwako ngomuntu oqakatheke inarha yoke).
* Imvumo etloliweko kufanele, nakukghonekako, itholakale emuntwini loyo namkha emndenini namkha iindlalifa zakhe ngaphambi kokusetjenziswa kwegama lakhe.

Ukufaniswa kwamagama abekangakavunyelwa ngaphambilini
Amagama asele aziwa godu nasele asebenza khulu angadluliselwa emKhandlwini wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha yeSewula Afrika. Amagama godu angalethwa nakavunyelwe yihlangano engasi ngeyombuso namkha umbuso wenarha ezijameleko namkha inarha ezibusako ewela ngaphasi kweSewula Afrika.

Ingabe angatjhugululwa amagama akhona nje?
Amagama wamaJamo-bumbeko alihlangothi lamafa wezomlando, amasiko kunye nekulumo yesitjhaba, okufuneka bona avikelwe khulu kunokobana ahlakazwe.

Enye yeenhloso zomKhandlu wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha yeSewula Afrika (SAGNC) ?kukghonakalisa ikambiso yetjhuguluko yamagama wamajamo-bumbeko?.

Isibawo singenziwa kilawo magama wamajamo-bumbeko akhona gadesi bona atjhuguluke nayikuthi umbawi ukholelwa bona igamelo alihlangabezani nemithethomigomo nemithethokambiso yomKhandlu wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha yeSewula Afrika (SAGNC).

Isibawo kufanele senziwe eforomeni elisetjenziselwa amagama amatjha, begodu kufanele sikhambisane neentjhukumiso begodu, nakukghonekako, nemitlolo esekelako. Ubufakazi kufanele bunikelwe lapho ababandakanyekako kuboniswene nabo.

Amanye amabanga womthetho wokutjhugulula igama
* Igama lingaphikiswa ngombana lijamiselele elikhona abanye abangathanda ukulibona libuyiswa.
* Amatjhuguluko amanye wamagama ngokwelimi angaba nenturhu.

Amatjhuguluko enzelwa kuphela ukubeka ebujameni obamukelekako
Kungatlhogakala ukwenza amatjhuguluko amhlobo olandelako:
* Lokha igama elikhona linikelwa ubujamo bangokomthetho, ubujamo balo kungafanela bona bubekwe kilobo obamukelekako (isibonelo, ukupeledwa kwalo kungafanela bona kwenziwe kube ngokwalemihla).
* Isiqunto kungafanela bona sithathwe mayelana nobujamo obukhambelanako bamanye amagama angasetjenziswa. Lapho ukupeledwa ngokuhlukileko kwegama linye kusetjenziselwa izinto ezinengi (njengakudorojana neposofisi, namkha umlambo nedorobha), iforomo kufanele libeke ubujamo obamukelekako. Iforomo elisetjenziselwa into ethileko kufanele linqophe.
* Isibalo sezinto ezitjhiwo ligama linye kufanele zingabi zinengi.

Imihlobo yamagama okungahle alethwe khona azakutjhugululwa
Lokhu okulandelako kumabumbeko ajayelekileko lapho amatjhuguluko angahle ahlongozwe khona.
* Igama esekhe laba khona esikhathini esidluleko kodwana ngokomthetho elingasasetjenziswako, kodwana manje okuhlongozwa bona libuyiswe.
* Into enalinye namkha manengi amagama wangokomthetho, kodwana enamanye amagama, kufaka hlangana amagama angasiwo wangokomthetho kunye namagama atjhugululiweko namkha imihlobo eminye kwamanye amalimi, angakabi ukuba ngewangokomthetho, kodwana okuhlongozwa bona athathwe njalo.
* Igama langokomthetho elenziwe butjha lisuselwa egameni elikwelinye ilimi.
* Amagama angakhambelaniko netlolo-magama ekhona yelimelo.
* Amagama angakhambelaniko nemithetho yokutlolwa kwamagama eyamukelwe mKhandlu wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha yeSewula Afrika (SAGNC).
* Amagama amihlobo esetjenziswa eendaweni ezithileko kuphela.
* Amagama ngokomlando angakalungi, kungaba ngebanga lokupeleda namkha ngokwamaphuzu.
* Indawo enegama langokomthetho namkha amagama nanyana kunjalo efuna ukuwajamiselela ngegama elitjha ngamabanga wezombanganarha namkha wezamasiko.

Okuqalwako nakubuyekezwa amagama
* Amabulungelo wemilando, iindatjana zomilando, isiko lelimi kunye neminye imithombo kufanele itjhejwe.
* Nakuqalwa bona igama lokuthoma libuyiswe, into yinye okufanele iqalwe kungaba kukuthi ilimi ekwatholwa kilo igama kungenzeka bonyana laphela, okutjho bona iindingo nokukhambelana nomphakathi wanamhlanje kuqakathekile.
* Kungase kungakghonakali ukuqiniseka umhlobo olungileko wegama lokuthoma ngombana ubujamo balo elimini lokuthoma abaziwa (isibonelo, amalimi wabaRwa).
* Eminye imithetho ngaphandle komthetho womKhandlu wamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha yeSewula Afrika (SAGNC) iphethe amanye wamagama wamajamo-bumbeko (isibonelo, igama lenarha, amagama wamaphrovinsi kunye nemibuso yabomasipala kunye namagama atjengisa ubukhulu, inani kunye nobunikazi benarha ngomnqopho womthelo).

Ngubani ongabawa ukuvunyelwa kwegama?
Yoke iminyango yombuso, imibuso yamaphrovinsi, imibuso yabomasipala, iposofisi yeSewula Afrika, abathuthukisi beziza kunye nanyana ngiyiphi ihlangano namkha umuntu angafaka isibawo.

Kwenziwa bunjani ukubeka ebujameni obamukelekako
UmKhandlu wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha yeSewula Afrika (SAGNC) uthola zoke iimbawo zokuvunyelwa kwamagama wamajamo-bumbeko ngaphasi kwelawulo lawo bewuqiniseke bona ukubonisana kwamambala kwenziwe, begodu igama lihlangabezana neemfuneko zomkhandlu kiwo woke amahlangothi.

UmKhandlu (i-SAGNC) uthatha isiqunto sokugcina ngomhlobo namkha imihlobo yamagama beyiwaphakamise kuNgqongqotjhe.

Nasele igama livunywe nguNgqongqotjhe, igamelo sele libekwe ebujameni obamukelekako. Lizakuvezwa ePhephandabeni lombuso-ke.

Senziwa bunjani isibawo sokuvunywa kweGama leJamo-bumbeko
Amaforomo wesibawo atholakala emKhandlwini i-SAGNC. (Qala isibonelo seforomo elitholakala encwajaneni le).
Ababawi kufanele batlhogomele bona banikela ngalo loke ilwazi eforomeni lesibawo.

Lokhu kuqakathekile:
1. Ibumbelo likude kangangani begodu lingakiliphi itjhuba ukusuka edorobheni / i-ofisi kamarhastrada eseduze.
2. Amavumelwano wejamo ngelathitjhudi nelonghitjhudi (nakukghonekako). Umebhe olingana ne-A4 kufanele unikelwe nakukghonekako.
3. Itjhuba nebanga ukuya e-ofisini kamarhastrada kufanele kunqophe, isibonelo, 15 amakhilomitha ukuya eSewula?Pumalanga ye?
4. Ilimi legama, nayikuthi igama lakhiwe ngeengcenye zamalimi adlula kwelilodwa, isibonelo, isiZulu kunye nesiNgisi, atjho womabili.
5. Amagama kufanele atlolwe ngamaledere amakhulu namancani, ingasi ngamakhulu kuphela, ukutjengisa lapho amaledere amakhulu kufanele asetjenziswe khona, isibonelo, eMbali namkha GaBosela.
6. Umsuka nehlathululo yegama. Izinto zomlando zegama, ireferensi ebujameni bejiyografi, namkha ukuthiya ngokuhlonipha umuntu kufanele kunikelwe ngokuzeleko nakukghonekako. Iindatjana zomlando kufanele zidzujulwe ehlathululweni nakukghonekako nemitlolo yamabuthelelo ingananyathiselwa. Akukaneli ukutjho bona into ithiyelelwe ngobujamo obukhona njengomlambo: ihlathululo yegama kufanele inikelwe. Nayikuthi igama lithethwe egameni lesitjalo, igama nehlathululo yesitjalo kufanele inikelwe, ngegama ngelinye ilimi nakukghonekako.
7. Isibawo esinye nesinye kufanele sinikele imininingwana yomhlathululi omkhulu ophakamise igama.
8. Igama elingakhethwa kwesibili nalo kufanele linikelwe. Kukhambisa izinto msinyana nayikuthi umKhandlu unikelwe igama lesibili khona igama lokuthoma nalingamukelekiko ngelinye ibanga (njengobuyelelwa kwegama esele livunyiwe).
9. Sebenzisa kuphela iforomo elibekiweko. (Ungalitloli butjha ngomtjhini).
10. Imitlolo esekelako nenikela ilwazi ngegama yamukelekile.
11. Yisa iforomo e-ofisini labarholi bendabuko nelakamasipala khona lizakutlikitlwa belibethwe istembu bese ulise emKhandlwini wephrovinsi.
12. Nawuthumela ngefeksi namkha ngeposo ye-elektroniki, isekele ngokuthumela imitlolo yamambala etlikilweko ngeposo.

Irhelebho ngokwenza isibawo
UmKhandlu weNarha (SAGNC) ungathanda amalunga wemiphakathi yendawo nakangazibandakanya ekuthiyweni. Lapho umphakathi ungakghoniko ukuzalisa iforomo, ungabawa irhelebho emKhandlwini wePhrovinsi (PGNC) ngokusebenzisa uMasipala. UmKhandlu wephrovinsi nawo ungabawa irhelebho emKhandlwini weNarha (SAGNC), ongathumela lowo mraro ebarhubhululini abazizazi.
Isikhathi sokwenziwa kwesibawo ukuya ekuvunyweni

UmKhandlu uhlangana kathathu ngonyaka. Njengombana ukubambezeleka kubangwa maforomo angakazaliswa ngokupheleleko namkha ilwazi ekungasilo, abenzi mbawo kufanele bazi bona ukubekwa kwegama ebujameni obamukelekako yikambiso ede. Kufanele kube nesikhathi ekambisweni yokutlama yesikhathi sokulinda esingaba ziinyanga ezintathu, begodu kufanele kutlhogonyelwe bona iforomo lizaliswe ngendlela efaneleko khona kuzakukhandelwa ukubambezeleka okunengi.


Isibonelo seforomo lesibawo

UMKHANDLU WAMAGAMA WAMAJAMO-BUMBEKO WENARHA YESEWULA AFRIKA

ISIBAWO SOKUHLONGOZA IGAMA LEJAMO-BUMBEKO ELITJHA NOKU / NAMKHA UKUTJHUGULULWA KWEGAMA LEJAMO-BUMBEKO ELIKHONA.

ISETJENZISWA E-OFISINI KUPHELA:

Igama elivunywe nguNgqongqotjhe: Ilanga:


TJHEJA: Sebenzisa iforomo linye kwesinye nesinye isihlongozo sejamo-bumbeko esithiywako.


001 Igama elihlongozwako
Ikhetho lokuthoma



Ikhetho lesibili

002
(i) Nikela ihlathululo kunye nelimi okususelwa kilo igama?
(ii) Nikela umsuka wegama nayikuthi uyawazi.
(Isibonelo, Gauteng ? Indawo yeRhawuda)

003
Isihlongozo ngesaliphi ijamo-bumbeko? (isibonelo, iposofisi, indlela yesitimela, idorobha, idorobha labantu, idorojana, intaba, ibhitjhi, idamu isihlengele, itlufu, indlela yokudlula entabeni, umbundu, itheku, ilitsha, umrhoba, ipani, umqoqo, iphondolwandleni, isigodi namkha ifleyi, indawo yokuhlalisa nomuzi.


004
Ingabe indawo le ikusiphi isiyingi sakaMarhastrada nephrovinsi?

005
(i) Ikude kangangani begodu kuliphi itjhuba ukusuka edorobheni eliseduze namkha i-ofisi lakaMarhastrada (isibonelo, amakhilomitha angu 15 ukuya eTlhagwini-Tjingalanga ye??
(ii) Tjengisa amakhambelano wejiyografi
ngamalathitjhudi namalonghitjhudi
(nakukghonekako). Faka umebhe omncani
oyi-A2.
Lathitjhudi: Longhitjhudi:



Ikhetho lokuthoma

Ikhetho lesibili
006
Ingabe igama elihlongozwako kade likhona (iminyaka ema-50 namkha ngaphezulu), liseselitjha (iminyaka eli-10-50) namkha litjha (iminyaka 5 namkha engaphasi kwaleyo)?


007
Nakuyiwa ekuhlongozweni kokutjhugululwa kwegama, nikela igama lokuthoma namabanga wokutjhugulula.



008 Imininingwana yombawi
Igama: ?????????????????????????????
I-adresi: ????????????????????????????.
Umtato: ????????????????????????????..
Ifeksi: ?????????????????????????????.
Iposo ye-elektroniki ?????????????????????.
Ubujamo bombawi: ???????????????????????.
Ubujamo bangokomthetho bomuntu namkha omunye umbawi, isibonelo,
umbuso-sitjhaba, ojamele umnyango wombuso, Transnet, umbuso
wephrovinsi, umbuso wekhaya, ikhamphani yangeqadi, isiqhema esinekareko,
kunye nanyana ngubani.

Umtlikitlo: ????????????????????????..
Ilanga: ????????????????????????.

009. Imininingwana yomuntu namkha loyo onekareko obekangena njengoletha ilwazi mayelana negama.
(a) Igama: ???????????????????????..
(b) I-adresi: ???????????????????????
Umtato: ????????????????????????..
Ifeksi: ?????????????????????????.
Iposo ye-elektroniki: ?????????????????.

010. Ukuvunyelwa mbusositjhaba/ mKhandlu kaMasipala
Umtlikitlo: ???????????????????????..
Ilanga: ?????????????????????????
Isitembu sangokomthetho :

011. Ukuvunyelwa yiKomiti yePhrovinsi yamaGama yamaJamo-bumbeko weNarha (PGNC)
Umtlikitlo: ????????????????????????????.
Ilanga: ???????????????????????????..
Isitembu sangokomthetho







Thumela iforomeli ku:
The Secretariat Umtato: (012) 337-8151
South African Geographical Names Council Ifeksi: (012) 324-2119
Department of Arts, Culture, Inomboro ye-elektroniki: Science and Technology TD05@dacst5.pwv
.gov.co.za
Private Bag X 195
PRETORIA
0001

i
i Td42Nde02040:Eng-Nde:Geographical Names
??

??

??

??




1


<fn>DAC-NLS.IncwadiYokwethulwaK.2007-05-18.nr.txt</fn>
Incwadi Yokwethulwa Kokuphepha

Umnini ncwadi le ngu:

....................................................................................................................................................................................................................................................................................

Ikhamphani.......................................................................................................................

Inomboro yekhamphani....................................................................................................

Amanowuthi....................................................................................................................

..........................................................................................................................................

..........................................................................................................................................

..........................................................................................................................................

..........................................................................................................................................

..........................................................................................................................................





ISINGENISO

Wamukelekile endaweni..................................................................................................


Amanowuthi alula lawa encwajaneni le ngewokukhandela bona wena nosebenza nabo ningakhubali nofana nigule lokha nanisebenza kilephrojekthi.

Ngesizo lakho singakha iphrojekthi le ngaphandle kobana kube nomunye okhubala khulu.

Incwajana le ifaka hlangana imithetho evamileko okumele ilandelwe ngibo boke abantu.

NCAMA NGEZEPILO NOKUPHEPHA, IPILO OYISINDISAKO KUNGABA NGEYAKHO!


ISITATIMENDE SOMNQOPHO

* Zoke iinsebenzi ephrojekthini le ziqakathekile. Ziqakatheke ekhamphananini nemindenini yazo.
* Woke umuntu unelungelo lokuba nendawo yokusebenzela ephephileko nenepilo, nelungelo lokuya ekhaya ukusuka emsebenzini ngamalanga aphilile begodu ngaphandle kokulimala.
* Lo mnqopho ovamileko esiwulwela soke, begodu siyakholwa bonyana ungafunyanwa kwaphela ngokusebenza ndawonye ngokubambisana kwalabo ababandakanyekako.
* Njengomqatjhi, sizibophelela ekunikeleni ibhoduluko lokusebenza eliphephileko nelinepilo kanye neensetjenziswa ezifaneleko. Siyatjheja bonyana ipilo nokuphepha kuqakatheke khulu kuneendleko zehlelo. Imiphumela yokulimala ikuloba ngokweemali emntwini nephrojekthini.
* Njengabaqatjhi, sizibophelela ekusebenzeni nekwenzeni ngokuphepha nangendlela enepilo ngeenkhathi zoke.
* Njengomuntu ngamunye woke umuntu unelungelo nesibopho sokujama bese alungise ubujamo nofana isenzo esingakaphephi.

AMANOTHI WEMIKHUBA YEZEPILO NOKUPHEPHA

Woke umuntu osebenza ephrojekthini le unesibopho sokuvikela ukulimala kwakhe, ezinye iinsebenzi kanye nomphakathi ngokunabileko.

Kumele ulalele imithetho yezepilo nokuphepha engencwajaneni le.

Kumele ulalele yoke imiyalo yezepilo nokuphepha isikhulu sakho nofana esinye nesinye isikhulu sezepilo nokuphepha esikunikela yona.

Kumele ufunde bewulalele woke amatshwayo wezepilo nokuphepha asendaweni yokusebenzela. Kunamatshwayo wezepilo nokuphepha afakwe encwadinapha.

Nawubona nanyana ngubani enza okuthize okungabangela ingozi, kumele umyalelise khonapho. Nakube uragela phambili, kumele umtjelele kubaphathi nofana esikhulwini sezepilo nokuphepha.

Nanyana ngubani owephula imithetho, imiyalo nofana amatshwayo wezepilo, angaqotjhwa endaweni yokusebenzela begodu/nofana aphelelwe msebenzi.

Nakube awunasiqiniseko, khuluma nesikhulu sakho.

Ziphathe kuhle
Tjheja ipilo nokuphepha kwakho!

IMITHETHO YEZEPILO NOKUPHEPHA
Unga:
* mbathi izambatho ezidabukileko neziyidlhegedlhege
* mbathi ubucwebe.

Hlala:
* umbatha izambatho zokuzivikela ezifaneleko
* ufaka amanyathelo nofana amabhudzu wokuzivikela
* uthwala isikupuru
* ufaka amagambhudzu lokha nawusebenza ngedaka lesalmende nofana amanzi nofana idaka nje

Cabanga ngezepilo nokuphepha begodu usebenze ngokuphepha!

Mbatha iimvikeli ezifaneleko zamehlo:
* lokha nawutjhiselelako nofana nawugrayindako
* kizo zoke iindawo ezinethuli
* lapha kunetshwayo elithi akumbathwe iimvikeli zamehlo
* kinofana ngiyiphi indawo lapha amehlwakho angalimazeka khona.

Unamehlo amabili kwaphela, nje-ke anakekele!

Sebenzisa amahanskune, iinkhitjana nofana ezinye izambatho ezikhethekileko nawusebenza ngalokhu okulandelako:
* izinto ezimakghwakghwa
* amakhemikhali
* izinto eziqandako nofana ezitjhisako
* izinto ezineentlobo ezibukhali.

Mbatha iimvikeli zeendlebe nakube amatshwayo abonisa bonyana usendaweni lapha kumbathwa khona iimvikeli zeendlebe, nakinofana ngiyiphi kunetjhada elivala iindlebe.

Mbatha iimphefumulisi lokha:
* nawupenda ngesipreyi
* nawutjhisa okuthize
* nakunanofana ngibuphi ubungozi betjhefu
wembathe neensithabuso zokuvikela ithuli nawuseendaweni zethuli.

Sebenzisa isisetjenziswa esikhethekileko sezepilo nokuphepha nakube usebenza endaweni eyingozi.

Bika zoke iinsetjenziswa nofana izambatho zokuvikela zezepilo nokuphepha ezilimeleko msinyazana kumphathi nofana esikhulwini sezepilo nokuphepha.

Nakube uguga (uphakamisa) okuthize, qinisekisa bonyana:
* ugoba amadolwakho bese umgogodlhwakho ululeke ngendlela ongakghona ngayo
* ufumana isizo ngayo yoke into ebudisi nofana ekulu (into elingana nengcenye yobudisi bomzimbakho)
* kunomuntu munye kwaphela onikela imiyalo lokha isiqhema nasidobha izinto ezibudisi
* lapha ufuna ukuyongena khona akukasitheki ngaphambi kobana uthome ukuguga.

Nawusebenzisa isitepisi:
* sebenzisa izandla zombili nawukhwelako
* sebenzisa isikhwama esibhejulwako nofana isiphakamisi pahla ukuphakamisa imithwalo nofana iinsetjenziswa
* qinisekisa bonyana isitepisi asitekezeli begodu side ngokwaneleko
* qinisekisa bonyana isitepisi sinzinzile phezulu naphasi

Nakube usebenzisa iintlabagelo zamandla nofana zezandla, qinisekisa bonyana:
* iintlabagelo ozisebenzisako zikhambisana nomsebenzi owenzako
* iimphatho azikaphuki
* iintlabagelo zokusika zibukhali
* iintjhizela azinanhloko ezikghorileko
* iintlabagelo zamandla azidisibezwa ngomsebenzi.

Babantu ababanduliweko kwaphela okumele basebenzise bebalungise iintlabagelo neensetjenziswa.

Ngaphambi kobana ukhanyise imitjhini:
* qinisekisa bonyana zoke izinto zihlezi ngendlela yakhona
* qinisekisa bonyana abanye abantu baphephile.

Ngaphambi kobana ulungise nofana uquphe imitjhini, JAMA bese ucima imitjhini leyo.
UNGAsebenzi emtjhinini nawusadumako

Hlolisisa zoke iinsetjenziswa zokuphakamisa.
Nakube zonakele nofana ziphukile, zibike kumphathi.

Ungasebenzisi ummoya wekhomphresa ukuhlanza izambatho, begodu ungavutheli omunye umuntu ngawo.

Awukavunyelwa ukusebenzisa nofana ngisiphi isisetjenziswa nofana isikhwelo ngaphandle kwanange ubanduliwe begodu ugunyazwe bona wenze njalo.

Ungatiki umlilo!

Hlonipha amatshwayo athi ?Ungabhemi?

Fumana bonyana zikuphi iincimamlilo eziseduza nokobana zisetjenziswa njani.

Ungatheli ipetroli ngenjinini etjhisako nofana edumako

Beka amaketjezi angahle avuthe ngomthamo omncani begodu ngesimumathini esivunywe bonyana siphephile.

Nakube usebenzisa amatjhila ane-oli:
* ngemva kokuwasebenzisa abeke ngemgqonyini wesenke ovalekileko nofana uwalahle ngokuphephileko
* beka amatjhila ane-oli kude bebhodlholo le-oksijini

Beka amahitara aphathwako kude nezinto ezivuthako.
Ukuphathwa kwamakhemikhali ayingozi

Nawuhlangana nofana nakumele uphathe izinto zamakhemikhali, kunemithetho embalwa esisekelo okumele ukhambisane nayo:
* Ipahla Yokuzivikela kumele imbathwe ngeenkhathi zoke lokha nawusebenza ngamari-ejenti.
* Hlela bona kube nomuntu wesibili, ombethe izambatho ezifaneleko zokuzivikela, azilungiselele ukukusiza nange kunobujamo oburhabako.
* Bika amagadango wakho owatjhukumisako kumphathi wakho ukuze kuhlelwe isizo elirhabako nakunesidingo.
* Bika koke ukulimala ezikweni lezokwelapha nofana kumphathakho nanofana kungaba kuncani kangangani.
* Hlala ulandela ikambiso efaneleko njalo lokha nawehlisa amari-ejenti.
* Ungathathi iindlela ezirabhulelako.
* Lokha nawehlisa amakhemikhali aliketjezi, hlala uphethe ithumbu lamanzi agelezako ukwenzela ubujamo oburhabako.

Ungasebenzi ngepahla yegezi ngaphambi kobana umuntu obandulweko ayenze iphephe.

Ungasebenzisi iintlabagelo nofana ipahla yegezi khibe ujame ngemanzini.

Gcina indawakho yokusebenzela ihlanzekile ngoku:
* hlala uthanyela okutjhefileko, ithuli, iinzibi nofana i-oli
* phosela iinzibi ngemgqomini.

Gcina iindledlana okukhanjwa kizo ziphephile ngoku:
* ngokususa iintlabagelo nofana ipahla lapha kuphunywa khona nakutjhako nofana lapha kukhanjwa khona
* susa ubukerekere emastepsini nalapha kukhanjwa khona.

Yazi indawakho yokusebenzela, khulukhulu:
* amatshwayo wokuyelelisa
* indawo lapha kubekwa khona ipahla yokucima umlilo


AMATSHWAYO WEZEPILO NOKUPHEPHA

* ukubhema akukavunyelwa
* umlilo namalangabu akukavunyelwa
* indlela yabeenyawo ayikavunyelwa
* ukuselwa kwamanzi lawa akukavunyelwa
* ukudlulela ngaphetjheya kwalapha akukavunyelwa
* akwembathwe isivikeli samehlo
* akwembathwe isivikeli sokuphefumula
* akwembathwe isivikeli sehloko
* akwembathwe isivikeli seendlebe
* akwembathwe isivikeli sezandla
* akwembathwe isivikeli esivikela iinyawo nemilenze kumaketjezi
* akwembathwe isivikeli sobuso
* akwembathwe imaski yokuvikela ithuli
* akwembathwe amabhande wokuphepha
* gcina indawo ihlanzekile
* Ipahla Yesizo Lokuthoma
* Ikombandlela Evamileko
* Ikomba Yendledlana Yokuphunyurha
* Isiteyitjhi Esisebenzako Sesizo Lokuthoma
* Amanzi Wokusela
* Indawo Lapha Kubekwe Khona Ipahla Yokucima Umlilo
* Isicimamlilo
* Ithumbu Lokucima Umlilo
* Amanzi Wokucima Umlilo
* Isimbi Yokuyelelisa Nakutjhako
* Isiyelelisi Sobungozi Bomlilo
* Isiyeleliso Sobungozi Bokuthuthumbako
* Tjheja iradiyetjhini etjhugululela ku-ayoni
* Isiyeleliso esivamileko sobungozi yokuwubulwa yigezi
* Isiyeleliso sobungozi yemithwalo elembelelisiweko

Tjheja iinthuthi kanye nepahla ekhambako.

Sebenzisa iindlela ezifaneleko neendledlana zeenyawo

Ungathathi iindlela ezirabhulelako

Qinisekisa bonyana iintambo zepahla yegezi zisebujameni obufaneleko

Ungasebenzisi iinlere zesenke neenkupuru zesenke nawuseduze nendawo enamandla amakhulu wegezi.

Ungatjhideli nofana ubeke nanyana yini osebenza ngayo eduze khulu ngaphezu kwamamitha ama-3, 5 kumakheyibula aphezulu wegezi.

Jama!! Lokha nawutjhidela eduze khulu kwamakheyibula.

Ungalingi ukukhwela phezulu emapaleni nofana uphazamisane neemumathi zomlilo ezisemapaleni.

Nakube usebenza lapha kunamakheyibula wegezi akhamba phezulu, bawa isizo kumphathako. Ungarageli phambili ngaphandle kokubonisana nomphathakho.

Ungakhweli epahleni ekhambako nofana kusithuthi sokwakha ngaphandle kwanange ugunyazwe ukwenza njalo. Boke abasebenzisi/abatjhayeli kumele babe neencwadi zokutjhayela ezisemthethweni.

Fumana ukwelatjhwa msinyana ngitjho nanyana kungokokulimala okungatjho litho, begodu uqinisekise bonyana koke ukulimala kuyabikwa.

Awukavunyelwa bona sewukhambe utika umlilo nanyana kukuphi ngejaradeni.

Sela kwaphela lapha kuphuma khona amanzi ebuhlambelweni nofana lapha kuhlathululwe khona kuhle kwathiwa ?Amanzi Wokusela?

Nawutjhiselelako nofana nawusarhako:
* susa nofana usithe ipahla engahle itjhe eseduze kwalapho
* qinisekisa bonyana ipahla yokucima umlilo iseduze
* hlola amaphayiphu nofana amajoyini wakhona bona akavuzi na
* sebenzisa ipahla yokuvikela kanye nezambatho zakhona.

Ungakghodlhakghodlhi nofana uphazamisane nepahla yezepilo nokuphepha!

Nakube ukhwele ngemva elorini, unga:
* hlali ngemaqadi nofana phezu kwebhogo
* hlali phezu kwentundu
* khweli nofana wehlike isithuthi sisakhamba.

Isikhafula singakhiwa kwaphela, silungiswe nofana siphulwe ngokwetjhejo lomuntu onakghono oqatjhwe yikontraga ngokutloliweko.

Isikhafula esitekezelako nofana esingakahlanganiswa singeze sasetjenziswa, begodu kumele kulungiswe woke umonakalo nofana ubikwe emntwini ofaneleko.

Iindromu ezingenalitho, amakhreyiti nofana iintina zingeze zasetjenziselwa ukusekela nofana ukuqinisa isikhafula. Kungeze kwakhiwa iplatfomo yokusebenzela phezu kwenye.

Ukusebenzisa isikhafula esingakapheli ukwakhiwa akukavunyelwa. Nakube isikhafula sisebujameni obungakaphephi ngendlela enganabubalekelo, kumele singasetjenziswa begodu sifakwe amatshwayo wokuyelelisa.

Isikhafula singeze sasuswa nakusasetjenzwako.

Akunamuntu ovunyelwe ukuba phezu kwesikhafula lokha ubujamo bezulu nabungasi buhle.

Nawusebenza esikhafuleni esiphakeme ngehla kwamamitha ama-2, khibe akunambambelo, kumele usebenzise amabhande wokuphepha nofana lokuzibopha.

Zoke iinkhafula kumele zibe namatshwayo athi ?Kuphephile ukusebenza? nelithi ?Akukaphephi ukusebenza?.

Nawusebenza eenkghidlhini nofanaemigodini ezike ngaphezu kwemitha e-1,5 , qinisekisa njalo bonyana:
* akunahlabathi nofana into emumuwa endaweni elimitha eli-1 endaweni yokusebenzela.
* awusebenzi ngaphasi kwento elembeleleko nofana emahlangothini agazukileko nangakaqini
* amahlangothi ahlala asekelekile nofana aqinile
* amahlangothi avulekileko asithekile.

Qinisekisa bonyana okupakiweko kunzinzile begodu kuphephile.

Ubunzinziso bomthwalo opakiweko bumele bubuyelelwe kathathu kudayametha yokuphakama.

Zoke iintepisi kumele zibe nobubambelelo.

Amahlangothi wamaplatfomo kumele angabi nematheriyali kanye nepahla engakaqiniswa.

IMIYALO EVAMILEKO

Lokha nawusendaweni lapha kwakhiwa khona, AWUKAVUNYELWA uku:

letha neenselo ezidakako nofana iindakamizwa (ngaphandle kwanange ugunyazwe ngudorhodera, kodwana-ke kumele wazise umphathakho)

sebenzisa isidaki nofana enyenenye into engakavunyelwa

rhugana nofana ukulwa

letha isigidi

sebenzisa ilimi elithukanako

betha nofana ukuthusela nanyana ngubani

bamba imihlangano ngaphandle kwemvumo yomphathakho

nikela abantu iincwajana nofana amaphephandaba

letha amabhodlholo nofana iinsinjana zeenselo, nofana ulungise ukugoma, ngaphandle kwakange usendaweni etjhwiweko.

ziphatha ngobulelesi

limaza ipahla

letha iinlwana

letha abantu abangakavunyelwa ukuba lapho

bilisa utjwala

ngenisa iinkhwelo ngaphandle kwemvumo yomphathakho

khangisa ngamaphostara nofana iimflarha ezibupolotiki ngaphandle kokufumana ntangi imvumo.


IIMBONELO ZAMATSHWAYO WEZEPILO NOKUPHEPHA

CABANGA NGOKUPHEPHA CABANGA NGOKUPHEPHA

Isikhulu sakho sezokuphepha asisi sisitha sakho

?Ngilingile ukumtjela?

Madekhethu! Kazi usebenze iminyaka ema-30 yoke kodwana walimala KANYE kwaphela

irobho eziintokana ingenza ilanga lakho libe limbi tle

Awusitayi kangangobana ungabeze ungasebenzi ngamahandskune

INDAWO LAPHA KWAKHIWA KHONA

Isitifikeyiti somsebenzi




Ibizo Ngokuzeleko:--------------------------------------------------------------------------------

Inomboro Kamazisi:.........................................................................................................

Isigaba-----------------------------------------------------------------------------------------------
(Ihlobo Lomsebenzi/Ihlathululo)

Ngokusebenzela-----------------------------------------------------------------------------------
(Ibizo Lekontraga)

Ngalokhu kuyaqiniswa bonyana mina---------------------------------------------------------

Ngikhambele ihlelo lokusebenza lapha kwakhiwa khona nokobana ngifumene iNcwajana yeenSebenzi emayelana neNdawo yokusebenzela kanye nemiThetho eVamileko, begodu ngifunde, ngazwisisa bengamukela lokho okumumethweko.


Isayini-------------------------------------------------------------------------------

Isuku--------------------------------------------------------------------------------



1


<fn>DAC-NLS.IncwajanaEhlathu(1).2007-05-18.nr.txt</fn>







INCWAJANA EHLATHULULA NGERHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO

UMHLAHLANDLELA OWENZA LULA IMIRARO YOKUZIPHATHA EMSEBENZINI











Ikhutjhwe: YiKomitjhini yezabaSebenzi bomBuso
Private Bag X121
Pretoria
0001





IKomitjhini yezabaSebenzi bomBuso ka-2002
Umtlolo wokuthoma, umgadangiso wokuthoma

Ilungelo lomsebenzi lo lifunjethwe. Akunangcenye yalomtlolo engagaywa ivezwe ngobutjha nanyana ngayiphi indlela - nanyana kungaba ngokwenza ngesandla nanyana kungaba ngokwenza ngemitjhini ye-elekthroniki, ngaphandle kwemvumo etloliweko ntanzi ebuya kuKomitjhini yazabaSebenzi bomBuso. Iimbawo nemibuzo emalungana namalungelo wokugaywa kuvezwe ngobutjha incwajana le, kufuze kuthunyelwe ku-Public Service Commission, Commission House, cnr Hamilton & Ziervogel Streets, Arcadia, 0083

Imibuzo ephathelene nomtlolo lo ayithunyelwe ku:

Directorate: Professional Ethics Promotion
Public Service Commission
Private X121
Pretoria, 0001

Umtato:	(27-12) 328-7690
Ifeksi: (27-12) 325-8382

Igadangiswe beyahlanganiswa ngebakwa-Creda Communications.


IINRHULUPHELO NEENKAMBISOMGOMO

ITJHUMI LEENRHULUPHELO EZIPHAMBILI EKORWENI YOMBUSO ESEWULA AFRIKA

UmThethosisekelo weSewula Afrika (iSahluko 10) ufuna bonyana ikoro yabasebenzi bombuso:

â€¢ ilawulwe ziinrhuluphelo nekambisolawulo yedemokhrasi yomThethosisekelo;
â€¢ ikhuthaze beyenze bonyana lihlale liphezulu izinga lomthetho wokuziphatha lomsebenzi welwazi elifundelweko;
â€¢ ikhuthaze ukusetjenziswa kwemithombo yamandla ngendlela ehle, nephumelelako, neyongako;
â€¢ itjhigamele etuthukweni;
â€¢ yenze imisebenzi yomphakathi ngaphandle kokuthatha ihlangothi, kuhle, ngendlela elungileko begodu ngaphandle kokutjhigamela ncanye;
â€¢ isikimele iintlhogeko zabantu ibe ikhuthaze umphakathi ukuba nesandla nelizwi eendabeni zemithethomgomo;
â€¢ ikwazi ukuziphendulela ezenzweni zayo;
â€¢ yenzele izinto emkhanyweni ngokwazisa umphakathi ilwazi elinembako kusese nesikhathi, begodu iwuvulele nethuba lokuthola ilwazelo;
â€¢ yakhe ihlelo elihle lokusebenza nokuphathwa kwabasebenzi nelokuthuthukisa imikghwa yebizelo, kobanyana kuzokuphakama ikghono labantu lokwenza;
â€¢ ijamele abantu beSewula Afrika ngobunengi babo, imikghwa yokuqatjha neyokuphatha abasebenzi kube ngephathelene nekghono, nokuqala izinto ngelihlo elivulekileko, nelilungileko, nenefuneko yokulungisa ukungalingani kwesikhathi esidlulileko.



OKUMUMETHWEKO

1. ISETHULO .....................................................................................
2. AMAGAMA WOKUTHOKOZA .....................................................
3. INCWAJANA EHLATHULULA NGERHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO.................................................

3.1 Isingeniso .................................................................................
3.2 Ukuthwasisa..............................................................................
3.3 Isibopho somQatjhi nabaSebenzi............................................

4. IKOMBA NGEMIBANDELA YERHELO LOKUZIPHATHA ................

4.1 Itjhebiswano NesiBethamthetho NeBandla EliPhetheko........
4.2 Itjhebiswano nomphakathi..............................................................
4.3 Itjhebiswano hlangana nabasebenzi .......................................
4.4 Ukwenziwa kwemisebenzi ........................................................
4.5 Ukuziphatha komuntu nekareko yangeqadi .......

5. IRHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO
(ISIHLOMELELO A)...................................................................


1.	ISETHULO

IKomitjhini yabaSebenzi bomBuso inikelwe amandla ngokomThethosisekelo ka-1996, ukukhuthaza nokwenza bonyana izinga lomthetho wokuziphatha kwabasebenzi bemisebenzi efundelweko kiyo yoke ikoro yabasebenzi bombuso lihlale liphezulu. Ngo-1997 kwabethwa umThetho weRhelo lokuziPhatha eKorweni yomBuso, kwathi ngemva kwalokho waziswa kurhulumende omkhulu nakiborhulumende bamaphrovinsi. Kwafuneka nokuthi kutlanywe ikomba ngeRhelo lokuziPhatha kobanyana woke umuntu azolizwa kuhle, lona nokusetjenziswa kwalo, nakho koke elikhambisana nakho.

Egameni leKomitjhini yabaSebenzi bomBuso, ngizizwa ngihloniphekile ukwethulela zoke iimphathimandla ezisebenza embusweni weSewula Afrika leNcwajana eHlathulula ngeRhelo Lokuziphatha Labasebenzi Bombuso. IRhelo lokuziPhatha liyisika eqakatheke khulu ehlelweni elihle lokubusa nelokuziphatha kuhle kwabasebenzi bembusweni. Isikweli lithinta neendaba ezinjengokuhlonitjhwa kwamalungelo wobuntu, ukusebenza komthetho, isibopho sokuziphendulela kilokho umuntu akwenzekako, ukwenzela izinto emkhanyweni kurhulumende, ukuziphatha komuntu kanye nekareko yangeqadi.

IKomitjhini yabaSebenzi bomBuso ibawa boke abasebenzi bombuso, ukusukela komncani ngesikhundla ukuya kosesikhundleni esiphezulu kinabo boke, bonyana batjengise ukuzwisisa ikambiso, nemilayelo kanye nemilayo ephethwe liRhelo lokuziPhatha. Lokhu-ke akusinto ekghonakalako nje kwaphela, kodwanana bekuyinto enikelwe namandla wokwenziwa, izakhamizi zethu nazizakwenzelwa umsebenzi omuhle ngokufaneleko. Kuqakathekile godu nokuthi iimphathiswa kufuze bona zikhambe ngomthetho wokuzirarha, nokuzala izipho neminikelo, njengombana lokho kungathathwa njengokuthengwa nje.

Sifisa ukubuka nokuthokoza boke abaphathi neemphathimandla abafaka isandla ekukhuthazweni nekuphakanyisweni kweRhelo lokuziPhatha eKorweni yomBuso. Ngithanda ukunikhuthaza ukobana niqine njalo ngomsebenzi omuhle, begodu ningathomi niyitjhiye esithubeni iselela yokukhuthaza ummoya wokusebenza njengabantu abanefundiso embusweni.

IKomitjhini yabaSebenzi bomBuso ithemba bona incwajana esihlathululi le izakuba yikomba elirhelebho ekukhuthazeni ukwethembeka nokuzipatha kuhle emsebenzini, ibe ikhuthazele nokuthi soke sitjhisakalele ukungabubekezeleli ubukhohlakali eSewula Afrika.

Kokuphela-ke, ngithanda ukukhuthaza boke abasebenzi bombuso bona baqinisekise bonyana indlela abaziphatha ngayo ikhambisana neenrhuluphelo nekambisolawulo elawula umbuso, nokuthi futhi baziyajeza iRhelo lokuziPhatha kanye nayo iNcwajana esiHlathululi le.

Ngu-Prof. SS Sangweni
USihlalo weKomitjhini yezabaSebenzi bomBuso



2. AMAGAMA WOKUTHOKOZA

Ihlelo lokutlola iNcwajana Ehlathulula Ngerhelo Lokuziphatha Labasebenzi Bombuso le belingeke likghonakale ngaphandle kokuzinikela nokusekela kwabantu abambalwa neenhlangano eziimbalwa ezifanelwe kubizwa ngamagama:

â€¢ ImiNyango kaRhulumende omKhulu nemiNyango yaboRhulumende bamaPhrovinsi bawusekele umsebenzi wokutlolwa kweNcwajana esiHlathululi le, ngemva kwalokho baba godu nemibono yokobana ingenziwa bunjani ngcono ukuya phambili iNcwajana le;
â€¢ I-Ofisi yomVikeli womPhakathi nayo ibe nemibono emihle kwamambala ekutlanyweni nekutlolweni kwencwadi le;
â€¢ Iinhlangano zabasebenzi namayuniyoni wabasebenzi nawo ahlanganyele nathi emihlanganweni embadlwana nemihlanganweni yeemfundobandulo lapho aphosele khona imibono neemphakamiso kwezwakala;
â€¢ AbaSebenzi be-Ofisi yeKomitjhini yabaSebenzi bomBuso basize emsebenzini wokurhubhulula newokuhlanganisa umtlamo wokugcina walomtlolo;
â€¢ Kokuphela, siwuthokoza kuzala umlomo umNyango wezokuThuthukiswa kweeNarha ngeeNarha kaRhulumende weBhrithani ngokusekela kwawo ngemali yokugadangisa iNcwajana Ehlathulula Ngerhelo Lokuziphatha Labasebenzi Bombuso le.

3. INCWAJANA EHLATHULULA NGERHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO

3.1 ISINGENISO

3.1.1 Umnqopho wencwajana le kuhlathulula ngokuzeleko lokho okuphethwe liRhelo lokuziPhatha. Ukutlolwa kweRhelo langokomthetho lokuziPhatha labaSebenzi bomBuso kufune ukutlolwa ngamagama amafitjhani, anembako nangamagama asemthethweni. Incwajana le inqophe ukwenza irhelo lokuziphatheli lizwakale kuhle kibo boke abasebenzi bombuso.
3.1.2 Incwajana le akunakambisolawulo etja eza nayo, begodu ilandela isijamiso nendlela yokunombora efanako neseRhelweni lokuziPhatha, ukwenzelela bona kubelula ukulinganisa nokuthomanisa. Ekusebenziseni kwayo incwajana le, iminyango yombuso kufuze ilinge ukungezelela iimbonelo zayo, eziphathelene nezikhambelana nebhoduluko layo.
3.1.3 Kufanele sitjho sigandelele bona ukutlanywa nokutlolwa kwencwajana le kulihlelo lomsebenzi omkhulu, begodu kufuze sitjho nokuthi kungafuneka ukobanai inande ibuyekezwa, njengeRhelo lokuziPhatha ngokwalo.

3.2 UKUTHWASISA

3.2.1 Bonyana kuzokukhuthazeka izinga eliphezulu lokuziphatha ngendlela enefundiso emsebenzini, abasebenzi bombuso kufuze bona bakhuthazwe ukucabanga nokuziphatha ngendlela yefundiso yokuziphatha. Ngalokho-ke incwajana le kufuze isebenze njengesiza yokutlama nokwethula iimfundo ezifitjhazana zokuthwasisa nokubandula boke abasebenzi. Incwajana le iphethe neembonelo ezinengi ezitjengisa uburhiyarhiya besiko nendlela yokuziphatha emsebenzini, ezingasebenza njengesendlalelo sokuthwasisa neseembonelo ekungafundiswa ngazo.
3.2.2 Njengomkhambisani weRhelo lokuziPhatha, incwajana le ingasiza ekwenzeni ukobana umphakathi uhlale ubathemba abasebenzi bombuso ngokuthembeka kwabo nangokungathathi hlangothi kwabo, ngokunikela ubuncani balokho okulindelweko ngendlela yokuziphatha elungileko.

3.3 ISIBOPHO SOMQATJHI NABASEBENZI

3.3.1 Kuliqiniso elivunywa mumuntu woke bonyana abantu bafunda ngokutjheja nokulimuka. Ngebanga lalokhu-ke, kubekwa isibopho esikhethekileko phezu komqatjhi, iimphathimandla (aboNgqongqotjhe naboSomkhandlu) ezingeni lezombanganarha, nabaphathi babasebenzi bombuso kiwo woke amazinga, bonyana bakhe ibhoduluko elifaneleko la kuzakubekwa khona iinrhuluphelo zamagugu, kube kwenziwe neembonelo ezizakuba sibonelo kibo boke abasebenzi.
3.3.2 ISigaba 195(1)(a) somThethosisekelo sifuna bona "kuphakanyiswe izinga eliphezulu lomthetho wokuziphatha, belibabalelwe bonyana lihlale linjalo" embusweni ngokuphelela kwawo. Ngokwesivumelwano esihlanganyelweko (umKhandlu wabaSebenzi bemBusweni wokuVumelanisa nokuBonisana isiQunto senomboro 2 saka-1999), boke abasebenzi beKoro yemBusweni banesibopho sokuthambela nokukhambisana neRhelo lokuziPhatha elibekiweko. Njengombana-ke lokhu kusisendlalelo ekwakhelwa phezu kwaso amagadango wokukhambela ngaphambili, nawokulungisa ngitjho nawokukhalima imbala, umqatjhi kufuze enze koke okungakghonakala ukuqinisekisa bona koke okuphethwe mthetho weRhelo lokuziPhatha kwaziwa ngibo boke abasebenzi.
3.3.3 Kuqakathekile ukubuyelela godu egameni lokobana owona mnqopho womthetho weRhelo lokuziPhatha bubuhle bokuphakamisa nokukhuthaza ukuziphatha okusibonelo. Nanyana kunjalo, umsebenzi uzakuthweswa umlandu wokuziphatha kumbi ngokomThetho otjhiwo ngehla lo, begodu angakhalinywa ngokweengaba 18 ukuyokufika ku-27 njengokutjhugululwa kwawo emThethwenimlingwa wezamaTjhuguluko ka-1997, nakufumaniseka bona uphula umbandela womthetho weRhelo lokuziPhatha.


4. IKOMBA NGEMIBANDELA YERHELO LOKUZIPHATHA

4.1 ITJHEBISWANO NESIBETHAMTHETHO NEBANDLA ELIPHETHEKO

4.1.1 Umsebenzi kufuze athembeke eRiphabhligini begodu ahloniphe umThethosisekelo, akhambe ngemibandela yawo emsebenzini wakhe wamalanga woke.

Igama elithi "iRiphabhligi" kufuze lithathwe njengegama elitjho "inarha" - okuyiSewula Afrika. Kuyifuneko eqakatheke khulu bonyana boke abasebenzi bombuso bathembeke enarheni yekhabo.

UmThethosisekelo ukhuluma ngamaphuzu athileko aphathelene namalungelo nerhuluphelo yazo zoke izakhamuzi. Lombandela weRhelo lokuziPhatha, kokuthoma ufuna ukuthembeka kwabasebenzi bombuso kilelihlelo ledemokhrasi elisebenza njenganje. Kwesibili, ubukhulu bomThethosisekelo kufuze bamukelwe bebuhlonitjhwe mumuntu woke. Kwesithathu, omunye nomunye umsebenzi wombuso kufuze abe nelwazi elilingeneko lalokho okuphethwe mThethosisekelo nomnqopho wawo njengendlela yokulawula nokubulunga ihlelo lakhathesi.

Isibonelo 1: Abasebenzi bombuso emazingeni ahlukahlukeneko banesandla ukufika ezingeni elithileko ekwenzeni iimphakamiso zemithethomgomo. Nanyana ngisiphi isiphakamiso esenziwako kufuze bona sihlolwe siqalisiswe kuhle ukuqiniseka bona angeze siphambane nommoya namkha/nemibandela ethileko yomThethosisekelo. Ikambisomgomo yomthethosisekelo njengokuba nelizwi komphakathi nokwenzelwa kwezinto emkhanyweni emisebenzini eyenzelwa umphakathi kufuze bona nakho kulandelelwe ukufikela la kukghonakala khona ehlelweni lokwakha umthethokambiso.

Isibonelo 2: Isigaba 33(2) somThethosisekelo sithi woke umuntu amalungelo wakhe akhisinyezwe magadango wokuphatha unelungelo lokunikelwa amabanga atloliweko. Lokhu-ke kutjho bona omunye nomunye umsebenzi wembusweni nakazakukghona ukukhamba ngemibandela yomThethosisekelo, kufuze bona enze iqiniso lokobana iinqunto namagadango athathwa kezokuphatha athathwa ngamabanga azwakalako, kobanyana amabanga lawo anganikelwa umuntu loyo othintekileko. Lokhu-ke kutjho bona woke amagadango wezokuphatha kufuze bonyana aphumelele nakalingwako kuhlolwa bonyana athethwe ngehlelo lokwenzela izinto emkhanyweni na.

4.1.2 Umsebenzi kufuze abeke irhuluphelo yomphakathi phambili ekurageni kwakhe umsebenzi wakhe

Lombandela utjho bonyana la kufuze kuthathwe khona iinqunto namkha lapho kufuze bona umuntu azisebenzisele khona ingqondwakhe ngokubona kwakhe, kufuze bonyana kucatjangelwe iinrhuluphelo zomphakathi ntanzi. Iinrhuluphelo nekareko yomsebenzi wombuso ngokwakhe namkha ezinye iinrhuluphelo ezihlangothi linye kufuze bona zize ngemva kweenrhuluphelo zomphakathi.

Isibonelo 1: Umsebenzi osebenzisa ikghono lezandla esibhedlela ubotjhwe yikontraga yakhe yomsebenzi bona asebenze ukusukela ngo-08:00 ukuyokufikela ngo-16:30. Akunakambiso ebekiweko emalungana nesikhathi esingezelelweko esibhadalwako. Izulu libethe lawisa isitetjhi segezi ekhanyiswa esibhedlela, nje-ke amathiyetha asebenza ngejenereyida. Nayo ijenereyida leyo iyatshwenya, ngalokho-ke umsebenzi osebenza ngezandla loyo ulayelwa bona ayokulungisa ijenereyida leyo ngo-16:00. Ebujameni bezinto obunjalo kuzakulindeleka bonyana lomuntu osebenza ngezandla loyo aqede umsebenzi wokulungisa ijenereyida leyo ngaphambi kobana angatjhayisa, ngitjho nanyana ingasebenza bekudlule isikhathi sayo esibekwe yikontraga yayo yomsebenzi.

Isibonelo 2: Ubunengi babasebenzi abasebenza e-ofisini yesiphande batjengisa bonyana bafuna ukuthatha isikhathi sabo sokuphumula ngonyaka ngoDisemba. Nange boke njalo bangavunyelwa ukuthatha isikhathi sokuphumula ngasikhathi sinye njalo, kuzakutjho bonyana ngesikhatheso i-ofisi angeze ikghone ukuwusebenzela kuhle umphakathi. Lokho-ke kutjho bona abaphathi nabasebenzi kuzakufuneka bonyana bakhulumisane bazwane, kube nabarhobhako ekarekweni yabo, kobanyana kuzokuba nabantu abaneleko abazakusala basenza umsebenzi ngendlela ejayelekileko, abanye nabasaye esikhathini sokuphumula.


4.1.3 Umsebenzi kufuze ayilandele ngokuthembeka imithethomgomo kaRhulumende wakhathesi ekwenzeni umsebenzi wakhe osemthethweni njengombana kusitjho zoke iincwadi zomthetho namanye nemilayo

UmThetho wamaLungelo wobuNtu osemThethwenisisekelo, hlangana nokhunye okuvikelako, uvikela namalungelo wezombanganarha wesinye nesinye isakhamuzi, okubalwa hlangana nawo nelungelo lokukhambisana kanye nelokuba lilunga lehlangano yezombanganarha ethandwa ngiso. Umphumela wekhetho kbonyana ihlangano ethola amavowudi amanengi kube ngiyo ethatha umbuso. Lokhu-ke kutjho bonyana ikareko ethileko yomsebenzi wembusweni angeze yavela emphumeleni wekhetho. Kungatjho godu nokuthi imisebenzi ebekwe phambili, nehlelo lemisebenzi ezokwenziwa kanye nemithethomgomo eyamukelwe nguRhulumende wangesikhatheso kungahluka kunemisebenzi umsebenzi wombuso ngamunye azibekele yona phambili. Nokho-ke abasebenzi bombuso kufuneka bamsebenzele ngokuzinikela, nangokuthembeka kanye nangelwazi labo elipheleleko uRhulumende okhethiweko wesikhatheso nabaphumelelisa imithethomgomo yakhe.

Isibonelo 1: Umsebenzi wombuso yena ngesingaye ukholwa bonyana ithlogomelo elisisekelo lezamaphilo ngilo ekufuze libe phambili kinayo yoke imisebenzi eyenzelwa isitjhaba enarheni yekhethu, godu bewusekela nehlangano yezombanganarha esikhambisana naloyo mbono. Nokho-ke uRhulumende obusako yena uthethe njengomthethomgomo oqakatheke khulu ukwakhela abantu izindlu, nokhandela ubulelesi. Umsebenzi kuzakulindeleka bonyana alamukele irherho lakaRhulumende lokukhambisa izinto ngokuqakatheka kwazo. Nokho lokhu akutjho ukugandelela imibono eyakhako neyokutlama.

Isibonelo 2: Nayikuthi uRhulumende obusako ucabanga ukufezakalisa ihlelo elithileko, kufumaniseke bona msebenzi ongayelelisa bonyana ihlelweli lingahlinywa bunjani kuhle, umsebenzi loyo, ngaphandle kokuphikisana nehlelo, kuzakufuneka bonyana ayibekele ngeqadi imizwa yakhe nokuthi athathe isiqunto ngokucabangisisa, ngokuqala kuphela ezinye iindlela ezihlukeneko ezingathathwa kanye nobuhle nobumbi benye nenye indlela, ngalendlela alinge ukuthola indlela ehle yehlelwelo ezakusebenza ebantwini abathintakako.

4.1.4 Umsebenzi wombuso kufuze asebenzele ukwazi nokuthambela yoke imilayo yomthetho neminye imilayo esebenza ekuziphatheni kwakhe nemisebenzini yakhe

Umsebenzi wombuso nakazakukghona ukusebenzela uRhulumende obusako nomphakathi kuhle nangekghono, kufuze bona azi okumumethwe msebenzakhe, azi nemithethomgomo okufanele umsebenzakhe wenziwe ngayo kanye nekambiso ekufuze ilandelwe.

Iinkhulu ezongameleko zithwele umsebenzi wokuqinisekisa bona abasebenzi bayazi ngokumumethwe misebenzabo. Abasebenzi nabo ngokunjalo bathwele isibopho esifanako sokwenza umzamo wokuba basebenzi abanelwazi, abakwazi nokusebenza ngekghono nangokulandela imithethomigomo ebekwe emsebenzini, kobanyana kuzokusizakala umphakathi abawusebenzelako.

Isibonelo 1: Ukungazi imithetjhwana yezemali yekoro yabasebenzi bombuso, isiphathimandla sivumela ukuthengwa kwepahla ngaphandle kokuthola imvumo efaneleko emNyangweni olawula iimali. Igadango elinjalo lizakutjho ukusetjenziswa kwemali ngokungakavunyelwa godu kungabanga ukusetjenziswa kweemali ezinengi kugjinyiswana emakhotho, kulingwa nokulungisa umonakalo owenzekileko.

Isibonelo 2: Ngebanga lokutlhoga ilwazi, umsebenzi othileko udurhisa umuntu owenza isibawo sokuthola umrholo womhlalaphasi, amtjele ngeemfuneko okungasizo, nendlela kambiso okungasiyo ekufuze ayilandele nakenza isibawo esinjalo, namkha amtjele imali engasiyo yomrholo azawuthola umuntu loyo. Lokho-ke kungaba nomphumela omumbi khulu phezu kwelunga lomphakathi elenza isibawo.

4.1.5	Umsebenzi abambisane neenjamiso zombuso ezisungulwe ngomthetho nangomThethosisekelo ukukhuthaza ikareko yomphakathi

Ziimbadlwana iinjamiso ezisungulwe ngaphasi komThethosisekelo (umVikeli womPhakathi, umHloli maZombe wama-Akhawundi, iKomitjhini yabaSebenzi bomBuso, iKomitjhini yezokuLinganiswa kobuLili, njll.) nezinye iinjamiso zisungulwe ngomthetho wePalamende (amabhodi wamathenda, amakomitjhini wephenyo, njll.). Iinjamiswezi zisebenza njengelihlo lokuqinisekisa bonyana yoke imisebenzi yembusweni ikhamba beyenziwa kuhle. Ngalokho-ke abasebenzi bombuso akukafaneli bonyana iinjamiswezi baziqale ngelihlo elimbi, kodwanana kufuze bona bazilekelele ukwenza imisebenzi yazo, njengokuthi nje baziphe ilwazi nehlathululo ezingayitlhoga.

Isibonelo 1: Nayikuthi i-ofisi yomVikeli womPhakathi ibawiwa bona iphenye ngesililo esithileko selungu lomphakathi elilila ngokuthileko emNyangweni othileko kaRhulumende, i-ofisi le izakulindela isebenziswano ehle nabasebenzi bomnyango loyo ekunikeleni ilwazi elifunekako.

Isibonelo 2: Nayikuthi umHloli maZombe wama-Akhawundi uthola okuthileko okungakhanjiswa ngendlela, ngeemali zomnyango othileko, iimphathimandla zomnyango loyo akukafaneli bona lokho okutholwe mHloli maZombe wama-Akhawundi zikuthathe ngomoya omumbi. Kufanele bona zizwisise bezithabele umsebenzi owenziwa mHloli maZombe wama-Akhawundi godu zisebenzisane ne-ofisi lomHloli maZombe wama-Akhawundi ukurarulula imiraro ekhona.


4.2	ITJHEBISWANO NOMPHAKATHI

4.2.1 Umsebenzi ukhuthaza ukubumbana nehlalakuhle yesitjhaba seSewula Afrika ngokweza imisebenzi yakhe esemthethweni

Isethulo somThethosisekelo sithi ukuvunywa nokwamukelwa komThethosisekelo kunqophe:

â€¢ ukupholisa amanceba wokuhlukaniswa kwesitjhaba seSewula Afrika okwenzeka ngeminyaka eyadlulako begodu kwakhiwe isitjhaba esisekelwe emagugwini wedemokhrasi, emthethwenibulungiswa emphakathini kanye nemalungelweni wobuntu;
â€¢ ukwendlala isisekelo sedemokhrasi nomphakathi ovulekileko, lapho umbuso usekwe ngentando yabantu begodu nalapho esinye nesinye isakhamuzi sivikeleke ngokulinganako emthethweni;
â€¢ ukukhuphula izinga lepilo lazo zoke izakhamuzi, kanye nokutjhaphulula ikghono lomunye nomunye umuntu; kanye
â€¢ nokwakha iSewula Afrika ebumbeneko nekhamba ngedemokhrasi, ezakwazi ukuthatha indawo yayo efaneleko njengombuso ozijameleko hlangana nomkhaya weentjhabatjhaba.

Nakuzakukghonakala ukuphumeleliswa nokugcinwa kweminqopho ebekwe mThethosisekelo ibe ihlale ilapho ibekwe khona, kuzafuneka imizamo enehloso neyokuzimisela kizo zoke izakhamuzi. Abasebenzi bombuso bathathwa njengengcenye "kaRhulumende", ngalokho-ke lokhu kuqakatheke khulu ngehlangothini labo.

Isibonelo 1: Ummoya omuhle wokusebenzisana esiqhemeni, nobudlelwana obuhle hlangana nabasebenzi kanye nommoya omuhle, wokusebenzisana begodu notjengisa ukwazi umsebenzi hlangana nesiqhema sabasebenzi bemihlobo ehlukeneko abasebenza bunqopha ngomphakathi, uzakuba sibonelo esihle emphakathini woke. Isibonelo esihle kungaba li-ofisi elikhupha iincwajana zokuzazisa namkha amapaspoti.

Isibonelo 2: Umsebenzi kufuze alinge ukuzitlolisa neziko lezefundo afunde elinye lamalimi asemthethweni akhulunywa endaweni asebenzela kiyo. Kufuze godu nokuthi akhuthaze ukurhumutjhela kwamanye amalimi asemthethweni emihlanganweni nakufunekako.


4.2.2	Umsebenzi uzakusebenzela umphakathi ngendlela engathathi hlangothi khona kuzakuthenjwa umbuso

IKoro yabaSebenzi bomBuso isebenzela umphakathi woke, begodu umphakathi ulindele ukuphathwa ngokulingana, ngendlela etjengisa ikghono nelwazi lomsebenzi nenobungani. Ngalokho-ke abasebenzi kufuneka benze imizamo yokuzalisa leziimfuneko ngokubaphatha kuhle nangokufana labo abasebenza nabo nalabo ababasebenzelako, ngendlela engasoze igcine ngokwakha ukwethenjwa kuphela ekorweni yabasebenzi bombuso, kodwanana nezakubuye yenze nokobana kuthatjelwe izinga nekghono lemisebenzi eyenziwako.

Isibonelo 1: Umsebenzi uphethe isikhundla emnyangweni lapho iimbawo zemisebenzi ethileko ezibuya emphakathini zitjhejwa khona. Umakhelwana womsebenzi uyalemuka bona angafaka ummoya ekambisweni bese aye kuye ngomnqopho wokumbawa bona arhabise isibawo. Umsebenzi kuzakufanela bona atjheje ubujamobu ngokukhulu ukuyelela, ngombana elinye nelinye igadango alithathako ukurhelebha umakhelwanakhe lingathathwa njengelibeka umakhelwana ngebuhleni kunabanye ababawi.

Isibonelo 2: Umsebenzi kufuze bona abawe amakhastamakhe bona ajame umjeje, kobanyana omunye nomunye azakutjhejwa nakufika isikhathi sakhe, ngaphandle kokukhetha abanye namkha ngaphandle kokubonwa njengomuntu ongathi ukhetha abanye.

4.2.3 Umsebenzi uzithobile, ulirhelebho, godu ufukeleleka bulula ekusebenzisaneni nomphakathi, ngazo zoke iinkhathi uphatha amalunga womphakathi njengamakhastama afanelwe lizinga eliphezulu lobujamo bomsebenzi.

Kuqakathekile ukobana abasebenzi balemuke bonyana, ngokujoyina kwabo ikoro yabasebenzi bombuso, bazibophelele ekusebenzeleni umphakathi woke.

Umphakathi ulindele ukusetjenzelwa, lokho umbuso ekufuze uwenzale khona, begodu kulindeleke bonyana abasebenzi abawusizako bahlale bakhona balindele ukusiza, begodu bawusize ngomoya omuhle nangendlela efaneleko.

Isibonelo 1: Umsebenzi uthola umtato ovela kelinye ilunga lomphakathi kodwanana kuyakhanya bonyana umbuzo walo kufanele uphendulwe ngomunye umnyango namkha elinye ihlangothi lomnyango loyo. Umsebenzi utjela umuntu loyo bona akalinge lapha khunye. Lokhu-ke kungarholela ekuthini ilunga lomphakathi lidluliselwe ebantwini abahlukeneko ngaphandle kokuthola irhelebho alifunako. Lokhu-ke akuwurhelebhi umphakathi begodu kwakha umbono omumbi ngeziko lemisebenzi yomphakathi. UMsebenzi kufanele azibophelele ekufuneni bona ngimuphi umuntu olungileko namkha umnyango godu adosele umuntu loyo umtato nasele akutholile lokho.

Isibonelo 2: Nakunikelwa ngomsebenzi ekhawunthareni umsebenzi akunamuntu ojame ekhawuntharenakhe ngesikhathi umsebenzisanakhe anabantu abalindele ukurhelejwa. Umsebenzi kufanele arhelebhe umsebenzisanakhe kanye nomphakathi ngokubizela abantu keyakha ikhawunthara, kuye ngokuthi unelwazi elaneleko ngomsebenzi ofaneleko.

Isibonelo 3: Nayikuthi ilunga lomphakathi liya esiphathinimandla liyokufuna isikhathi abangakhulumisana ngaso, njengokuthi nje ayokufuna imininingwana ngokuthi umuntu ukulungela njani ukuthola indlu yomBuso, isiphathimandleso kufuze bona silinge ukutholela umuntu loyo isikhathi angakhulumisana ngaso naye msinyana ngokungakghonakalako. Lokhu angeze kugcine ngokutjengisa ukutholakala lula kwesiphamandleso, kodwanana kuzakutjengisa nokuthi sizimisele ukurhelebha.

4.2.4 Umsebenzi ubuthathele ehloko ubujamo nokukhathazeka komphakathi ekwenzeni kwakhe umsebenzi wakhe osemthethweni kanye nekuthatheni iinqunto ezithinta wona umphakathi

Nanyana iindingo namkha/nokukhathazeka kwamalunga womphakathi emehlweni wabasebenzi bombuso kungenzeka zibonakale zingakatjhubi njengombana amalunga womphakathi ngokwawo acabanga, abasebenzi bombuso kufanele banikele irhelebho ngokuzithoba nangendlela enekghono, ilwazi namkha nokuhlahla ukurarulula imiraro yabo.

Ukukhathazeka okuzwakaliswa babantu namkha iinqhema kufanele bona kutjhejwe. Ukulandela ikambiso yokubonisana neyokwenzela izinto emkhanyweni eendabeni ezinje kungarhelebha kwamambala ukutjheja ubujamo nokukhathazeka komphakathi.

Isibonelo 1: Ikliniki yezamaphilo asisekelo isatlanywa emphakathini wemakhaya kodwana enye indlela engathathwa kunikela ngeklinigi engumakhamba ngendlwana. Umphakathi kufanele kuboniswane nawo ukuthola ukunyula kwabo. Lokhu-ke kuzakwenza iqiniso lokobana kuthathwa isiqunto esihle begodu kuzakufaka umphakathi kusathoma.

Isibonelo 2: Umsebenzi womphakathi unokuziphendulela mayelana nokusebenzana neembawo zokuphungulelwa iindleko zokwakha zabantu ababedimeke amathuba ngaphambilini abahlala emikhukhwini. Nayikuthi iimbawezo azitjhejwa msinyana nangekghono, kungatjho bona liriyada iriyada yoke iphrojekthi yokwakha izindlu godu nabantu kuzakufuneka bonyana bahlale ebujameni obungasi buhle isikhathi eside kunaleso ebesingathathwa nayikuthi bekunikelwe ngomsebenzi wamsinyana.

4.2.5	Umsebenzi uzinikele ngomsebenzi msinyana ekuthuthukiseni nokuphakamiseni woke amaSewula Afrika.

Urhulumende obusako uyibeke yakhanya ihloso yakhe yokuqalelela abantu ababedinywe amathuba phambilini, njengombana kubekwe eHlelweni loKwakha nokuVuselela Butjha (i-RDP). Lokhu-ke kufuze bona kwenziwe ngiyo yoke iminyango kaRhulumende, ngemisebenzi eyabelwe yona ngokwahlukahlukana.

ISewula Afrika yinarha esathuthukako begodu isiquntu esikhulu sesitjhaba sayo, ngamabanga ahlukahlukeneko, asazi ngamalungelo neembopho zaso, imisebenzi esifaneleko, ikambiso okufanele siyilandele begodu nokuthi ngubani okufanele siye kuye kilendima. Njengombana ikoro yabasebenzi bombuso isebenzela boke abantu bayo nje, abasebenzi bayo kumsebenzabo ukwazisa boke abantu bomphakathi abanganalwazi, babatjengise indlela, babaphe nerhelebho abalitlhogako. Lokhu kufanele bona kwenziwe ngesihle nangekghono, ngitjho nanyana kungatjho bonyana kubizwe ngendlela enobuntu kesinye isijamiso namkha umakhiwo.

Isibonelo 1: Abasebenzi kufanele badlalwe indima emahlelweni wokuthuthukisa namkha wokukhuphula enziwa minyango yabo begodu baqinisekise bonyana amahlelo anjalo aragwa ngendlela efaneleko nangesikhathi abekelwe sona.

Isibonelo 2: Nabasebenza ngamalunga womphakathi ebujameni bezamaphilo, abasebenzi kufanele basebenzise ithubelo ukulemukisa abantu nakube basola bona liyatlhayela ilwazi labo lokukhandela amalwelwe. Lapho abasebenzi bangakghoniko ukunikela ngalo loke irhelebho elifunekako ngokwabo, kufuze badlulisele umuntu abafuna orhgelejwako kabanye abasebenzisani kobanyana azokuthola isiyeleliso nokuhlahlwa okufaneleko.

4.2.6	Umsebenzi akabandlululi elinye ilunga lomphakathi ngokungakafaneli ngebanga lobutjhaba balo, ubulili, umhlobo namkha bonyana ubuyaphi, umbala, ukwenyula ubulili obuthileko, ubudala, ukurholophala, ikolo, ikolelo yezombanganarha, isazelo, ubukholwa, isiko namkha ilimi.

Njengombana sekutjhiwo, ikoro yabasebenzi bombuso isebenzela boke abantu nawo woke umphakathi eSewula Afrika, ngaphandle kokukhetha bonyana babobani eSewula Afrika. Elinye nelinye ilunga lomphakathi linelungelo ngokomthethosisekelo lokuphathwa ngehlonipho. Ngalokho-ke abasebenzi kufuneka bonyana baphathe woke amalunga womphakathi ngokufana, ngobungani nangekghono, bawenze azizwe athola irhelebho afanele ukulithola.

Isibonelo 1: Umsebenzi angasola bona ilunga lomphakathi elifuna irhelebho mhlamunye, isibonelo, limhlobo othandana ubulili bunye. Nanyana lokhu kuyinto umsebenzi womphakathi angavumelani nayo nakancani, kodwana kusalindeleke bonyana arhelebhe umuntu loyo ngendlela ehle nefaneleko njengombana bekazakwenza kelinye nelinye ilunga lomphakathi.

Isibonelo 2: Abantu abambalwa bajame emjejeni godu kungena usaziwako emphakathini begodu alindele bona arhelejwe khonokho. Nayikuthi umsebenzi uvumela umuntu loyo angenelele, kutjho bonyana ubandlulula abanye abantu abalindele ukurhelejwa.

4.2.7	Umsebenzi akasebenzisi kumbi isikhundla sakhe embusweni ukukhuphula namkha ukuzindlela amakareko wesiqhema sezombanganarha namkha zesiqhema esinekareko.

Njengombana ikoro yabasebenzi bombuso isebenzela woke umphakathi, nawo ohlukaniswe ngeenqhema ezihlukeneko ezinekareko, iinhlangano zombanganarha kanye nabantu beenkolelo ezihlukeneko, njalo njalo, kuyazitjho-ke bona abasebenzi bombuso akukafaneli bonyana bazihlanganise neendaba ezingenza babonakale njengabantu abanyula ezinye iinqhema kunezinye.

Ngokwekoro yabasebenzi bombuso, woke amaklayenti kufuze bona arhelejwe ngokulingana ngokuya kwemithethomgomo yimbuso obusako ngesikhatheso. Ngakho-ke umsebenzi kufuze bona azwisise kuhle umahluko hlangana nomsebenzi awenzela umbuso ophetheko nokubandakanyeka bunqopha eendabeni zezombanganarha zesiqhema esithileko.

Isibonelo 1: Umsebenzi ulilunga isosayithi yezamasiko okufanele bona iphalisanele izabelo ezivela emBusweni njalo ngonyaka. Umsebenzi ophethe isikhundla esiphezulu emnyangweni kufanele bona alinganise, asebenze abe enze iimphakamiso ezimalungana nalokho godu azithumele kuNgqongqotjhe ofaneleko. Umsebenzi onjalo akukafaneli bona asebenzise isikhundla sakhe ukwenyula isibawo sesosayithi alilunga layo namkha azindlele iimbawo zamanye amasosayithi. Umsebenzi onjalo kufuze bona avezele isikhulu esimongameleko woke amakareko wakhe namkha ubujamo lapho kungahle kube nokubethana kwamakareko.

Isibonelo 2: Abasebenzi kulindeleke bona basekele ngokubonakala aboNgqongqotjhe namkha aboSomkhandlu babo ekulungiseleleni imitlolo, njll njll., ezakusetjenziselwa imisebenzi esemthethweni, efana neekulumopikiswano zemitlamo yemithetho. Nokho abasebenzi bombuso akukafaneli bonyana bazibandakanye ekulungisweni nekutlameni imitlolo ezakusetjenziswa nguNgqongqotjhe namkha nguSomkhandlu eminqopheni yezombanganarha.

4.2.8	Umsebenzi uhlonipha abe avikele isithunzi somunye nomunye umuntu kanye namalungwelakhe njengombana atholakala emThethwenisisekelo.

Abasebenzi kufanele baziphathe ngendlela enehlonipho nabaseduze kwabalingani babo nomphakathi, ngaphandle kobana babobani, baqaleka bunjani, khuyini ubujamo babo, njll njll. Ukuziphatha kwabasebenzi kwabanye kufanele kuhlale kungokunobungani, okunerhelebho nokutjengisa ikghono.

Isibonelo 1: Nayikuthi abasebenzi abanikela ngomsebenzi ekhawunthareni batjhidelwa lilunga lomphakathi eliburhiqwa khulu nelibanga itjhada, kufanele bamphathe ngendlela abaphatha ngayo abanye abantu, bamrhelebha ngokuthula nangobuhle. Kuqakathekile ukukhumbula bona umphakathi uzabe ubuqalile ubujamobegodu abasebenzi bangathuthukisa isithunzi sekoro yabasebenzi bomphakathi ngokuphatha ubujamobu ngendlela etjengisa ikghono. Nayikuthi ubujamo buphuma ngaphasi kwelawulo begodu abasebenzi bayahluleka ukubulawula, akukafaneli bathathwe mumoya ophezulu, kodwana kufanele bamthathe umuntu loyo bamuse esikhulwini esibongameleko, okungaba ngiso esingakghona ukusebenza ngaye ngeqadi.

Isibonelo: Abantu baragwa kutlhoga imali bona babawe irhelebho lezabelo zehlalakuhle. Iimphathimandla eziqalene nomsebenzi wokubarhelebha ngamaforoma afunekako kufanele zizwelane nobujamo babo godu zibasebenzele ngomuzwa otjengisa ukuzwisisa ubujamo babo.


4.2.9	Umsebenzi uyalivuma ilungelo lomphakathi lokuthola ukufikelela elwazini, ngaphandle kwelwazi elivikelwe mthetho.

UmThethosisekelo unikela ngamahlangothi amabili mayelana nokufikelela ilwazi. Kokuthoma, kukhuthazwa kokwenzelwa kwezinto etjhatjhalazini, okuzakunikela isakhamuzi esinye nesinye ukufikelela okwaneleko elwazini loke elisekarekweni yomphakathi. Lokhu kuzakukghonakalisa bona bazibandakanye ngokubonakalako ekuhlonyweni imithethokambiso abangathanda ukuyibona ifezakaliswa. Kwesibili, iinjamiso godu zinqophe ukukghonakalisa izakhamizi bona zivikele imihlobo ethileko yamalungelo asisekelo njengombana anikelwa liRhelo lamaLungelo wobuNtu. Bangabawa amabanga atloliweko kwesinye nesinye isenzo sezokuphatha esingangabathinta khulu. Ukudlula lapho, bangabawa godu nelwazi lesenzo esingavikela amalungelowabo.

Njengombana woke umsebenzi wembusweni asazi nje, ukubekwa kwelwazi liphi kusekarekweni yomphakathi kuyinto ehlangahlangeneko. Elinye ilwazi lithathwa njengelwazi elivikelwe minyango ngokuya kwemiHlahlandela yamaZinga amaNcani wokuPhepha kweLwazi njengombana akhutjhwe yi-Ejensi yezobuHloli yesiTjhaba. UmThethomlingwa weNtandoyenengi eVulekileko nawo unqophe ukuhloma umleyo ofaneleko ngawo indaba le izakuphathwa minyango. Lokhu kuhlangahlanganiswa godu kukobana umThetho wobuDlelwana bezabaSebenzi ka-1995 nawo unikela ngeendlela ezibunqopha ukukghonakalisa bona abasebenzela umphakathi bathole ukufikelela elwazini eliphethwe ngurhulumende njengomqatjhi khona kuzakuvikelwa amalungelo athileko wabasebenzi.

Umongo wendaba ungarhunyezwa ngalendlela:

â€¢ Abasebenzi kufuze ngaso soke isikhathi balivume ilungelo lopmhakathi lokufikelela ilwazi.
â€¢ Omunye nomunye umnyango kufanele bona uhlome imithethomgomo efaneleko ekhambisana nomthetho wenarha ukulawula lendaba eenhlanganweni ezifaneleko.
â€¢ Abasebenzi kufanele bayazi imithetjhwana nemithethomgomo elawula lendaba ngaphakathi kweminyango yabo.
â€¢ Amabanga wesenzo nendlela elandelweko ebe nomphumela wesenzo sezokuphatha kufanele irekhodwe kuhle khona ilwazi lizakutholakala nalifunekako.
â€¢ Nayikuthi ilwazi elibawiwe lilunga lomphakathi alitholakali, amabanga azwakalako ngesiqunto esinjalo kufanele anikelwe elungwini lomphakathelo.


Isibonelo 1: Kuqakatheke khulu ukobana umphakathi unikelwe ilwazi ngesikhathi esifaneleko. Nayikuthi ilunga lomphakathi lifuna ilwazi ngokutholakala kwemifundalize kodwana anikelwe lona sele kudlule ilanga lokuvalwa kwesikhathi esithileko sefundo ephakamileko sonyaka, unqopho wokukhupha ilwazelo awusekho.

Isibonelo 2: Ukufikeleleka kwelwazi kutjho godu bona ilwazi kufanele ligcinwe belibekwe ebujameni banjesi ngamalanga. Nayikuthi ilunga lePalamende libawa ilwazi elithileko mayelana nekulumo esezako ePalamende, ukungakghoni komnyango ukunikela ngelwazi elinembako nelingelagadesi ngesikhathi kungalimaza ikambiso yentando yenengi.

Isibonelo 3: Ukwenza ilwazi litholakale okungasi ngelinembako nacho kungaba nomraro. Amalunga womphakathi, isibonelo, angabuza ngokufezakaliswa kwehlelo elitjha imininingwana yaloesengakavunywa buphathimandla obufaneleko. Umsebenzi ongakwaziko lokhu, kodwana owazi ngeminingwana yokuthoma yehlelo anganikela umphakathi ngelwazi okungasilo lomthetho. Umsebenzi womphakathi ungaphathwa ziinhloni nayikuthi amatjhuguluko ayenziwa ehlelweni begodu lihlonywa ngendlela ehlukilekokilho ebekulindelwe mphakathi.

4.3	ITJHEBISWANO HLANGANA NABASEBENZI

4.3.1	Umsebenzi ubambisana ngokuzeleko nabanye abasebenzi ukuragelisa phambili ikareko yomphakathi

Kuqakathekile bonyana boke abasebenzi balimuke bonyana basebenzela umnqopho munye, okukusebenzela uRhulumende obusako nomphakathi ngokukghonekako kanye nangokwethembeka. Abasebenzi kufaneke ngakho-ke benze umzamo okhethekileko ukubambisana. Ngokurhelebhana nokusekelana godu nangokwabelana ngelwazi, imiqondo, nemithombo (lapho kukghonekako), abasebenzi bazakukghonakaliswa ukusebenza ngekghono khudlwana kanye nangekareko elikhulu lombuso nomphakathi.

Isibonelo 1: Kuqakathekile ukuwazi woke umnqopho namkha ihloso yemisebenzi yesitjhaba godu nokuzwisisa bonyana ngitjho nencani ingcenye eyenziwa kuhle, iba nesandla ebuhleni bamazombe. Umsebenzi kufanele ngakho-ke bona ayamukele imibono nemibono yabasebenzisani bakhe nalabo ababuya emaphikweni amanye. Asikho isikhala somona namkha "utjhida endawenami" ekorweni yombuso.

Isibonelo 2: Umsebenzi nakabona bonyana isidingo esithileko somphakathi sizangazaliseka nangee i-ofisakhe nayisebenzisana ngokuzwana nenye, umsebenzi loyo kufanele azitshwenye afunisise ngokusebenzisanokho, nanyana iinkhulu ezisebenza kwenye i-ofisi zingasebenzisani ekuthomeni.

Isibonelo 3: Isikhulu esithileko silandwa ngomunye umnyango bona siyokuba lilunga lephaneli yokukhetha. Umsebenzi kufanele anikele ngerhelebho njengombana kufuneka nakukghonekako. Kodwana ufuze bona atjheje iimfuno zomsebenzi osemnyangweni wakhe godu athole nemvumo kiloyo omongameleko.

4.3.2	Umsebenzi ulandela yoke imilayo ezwakalako ebuya ebantwini abafanele ukuyikhupha, kuphela nayingaphikisani nomThethosisekelo namkha omunye umthetho.

Kuqakathekile bonyana abasebenzi balandele yoke imilayo ezwakalako, khonau kuzakuqinisekiswa bonyana umphakathi wenzelwa imisebenzi ngendlela ehlelwe kuhle nekhamba ngerherho. Iinhlangano ezikulu ezinjenge minyango yembusweni zingasebenza kuhle kwaphela nakuneendlela ezihle nezilungileko zokuphatha nokulawula ezihlonitjhwa ngabaphethweko. Nayikuthi yoke imilayo yomthetho yenziwa ngesikhathi godu nangekghono, ihlangano yoke izakusebenza kuhle.

Isibonelo 1: Umsebenzi uthola umlayo esikhulwini sezokuphatha namkha isikhulu sezombanganarha bonyana enze okuthileko okungakavunyelwa mithetho ebusa ikoro yabasebenzi bombuso. Umsebenzi kufanele azi bona imithetho iyini, begodu ebujameni obunjalo akuveze bona isenzo esihlongozwakweso siphambene nomthetho esikhulwini sakhe. Nayikuthi isikhulweso sisaragela phambili, umsebenzi kuzakufuneka bonyana abawe bonyana isikhulweso sikutlole phasi lokho esifuna akwenze besiveze bonyana umsebenzi loyo akavumelani nokwenziswokho begodu abikele isikhulu esifaneleko.

Isibonelo 2: Umsebenzi nakalayelwa sikhulu sakhe bonyana athenge ipahla lapho kungakhange kulandelwe khona ikambiso elungileko yokuthendara, umsebenzi loyo angabawa bonyana indaba leyo idluliselwe esikhulwini sama-akhawundi kobanyana sithathe isiqunto ngalokho.

4.3.3 Umsebenzi ulisa ukwenyula iinhlobo nabangani bakhe emisebenzini ephathelene nomsebenzi begodu akasebenzisi kumbi amandlakhe namkha akhuthaze omunye umsebenzi, namkha akhuthazwe bona asebenzise kumbi amandlakhe.

Ikoro yabasebenzi bombuso kufuze iqatjhe, ikhuphule godu ibhadele abasebenzi, ngaphandle kwemibono yabo yezombanganarha namkha ubulunga, ukuhlobana kwemindeni namkha ubujamo emphakathini, abanekghono lokunikela ngomsebenzi. Imikghwa elandelako ayikavunyelwa:

(a)	Ukwenyulana - lokhu kutjho bona kuqatjhwa abasebenzi abathileko, bayaqatjhwa, badluliselwe eenkhundleni eziphezulu, basuswe basiwe kezinye iindawo namkha amaziko, namkha banikelwa ukuphathwa kuhle ngombana kuqalelelwe izinto ezifana nobungani, namkha ukubhadela ngombana umuntu akwenzela okuthileko ngaphambilini, njll.

(b)	Ukuqatjha ngobuhlobo - lokhu kutjho bonyana umsebenzi uqatjhwa, adluliselwe esikhundleni esiphezulu, asuswe asiwe kwenye indawo namkha iziko namkha enzelwe obunye ubuhle emsebenzini ngombana anesihlobo namkha obunye ubuhlobo nomuntu osesikhundleni esivumela izenzo ezinjalo namkha ukwenzisa ihlelo.

Isibonelo 1: Abasebenzi ababili (u-A no-B) bangena emsebenzini embusweni. Banikelwa iinkhundla ezifanako, babangani godu basebenzisa i-ofisi yinye. Umsebenzi B ukhutjhulwa bona abe mphathi kaNomzana A. Ngesikhatheso usebujameni bokunikela uNomzana A "imisebenzi ekhethekileko", kobanyana azokuba nethuba eligcono lokwenza imisebenzi emihle kunabanye abasebenzi ngendlela yokuthi azokuvulekelwa mathuba wokubonwa asebenza ngcono kunabanye abasebenzi nasele kuhlolwa kulinganiswa bonyana basebenza njani. Nakufika isikhathi sokuhlolwa kwakaNomzana A, okwenziwa nguNomzana B ngetjisakalo nangamajadu amakhulu uthola imali etjengisa ukusebenza okuhle ngitjho nanyana kungakamfaneli lokho.

Isibonelo 2: Umsebenzi uba sehlelweni lokukhetha umuntu ekufuze aqatjhelwe umsebenzi othileko embusweni. Umsebenzi wenyula umuntu othileko ngombana umuntu loyo amkhozakhe, namkha bamalunga wehlangano yinye yezombanganrha namkha mhlamunye bamhlobo munye. Lokhu kuqatjha ngobuhlobo, kuphambana nehloso yomThethosisekelo kanye neenrhuluphelo zakaRhulumende.

Isibonelo 3: Zinengi iindlela umsebenzi osesikhundleni esiphezulu angasebenzisa ngazo isikhundla sakhe butjhwileni. Isibonelo, abasebenzi abalawula iinkoloyi ezingena endaweni yokuphaga yeenkoloyi balayelwe kuhle bonyana indawo yokuphaga leyo ngeyeenkhulu kwaphela kanye neemvakatjhi zangokomthetho. Kodwana, isikhulu se-ofisi siyeqisa amehlo imilayo le sinande sivumela umkaso bonyana aphage lapho esikhathini esinengi. Isenzo esinjengaleso senza abasebenzi bangasayihloniphi imithetho godu bangasazihloniphi neenkhulu zabo begodu koke lokhu kunomphumela omumbi ekusebenzeni kuhle kwehlangano.

4.3.4 Umsebenzi usebenzisa iindlela ezifaneleko ukuzwakalisa iinlilo zakhe namkha iinghonghoyilo namkha ukunqophisa ubujameli.

Nanyana kuvumakala nje bonyana iinghonghoyilo nemibango zinganande zivela emsebenzini wekoro yembusweni, kodwana kurhelebheka loyo owoniweko nomqatjhi (nomphakathi) bona iinghonghoyilwezo nemibango ingararululwa msinyana hlangana nalabo abathintekako. Kungebangeli kunekambiso ethileko ebekelwe ukulandelwa ngibo boke abasebenzi ukurarulula iinghonghoyilo nemibango. Lokha nakuvela isinghonghoyilo namkha umbango, kuqakathekile ukukhumbula lokhu okulandelako:

(a) Isinghonghoyilo namkha umbango ungararululeka kuhle kwaphela nayikuthi iinhlangano ezibangako zihlala phasi kukhulunyiswanwe ngommoya wokubonisana/wokubuyisana.

(b) Endimeni yesinghonghoyilo/umbango umsebenzi angalandela leziindlela:

(i)	Ikambiso yokufaka isinghonghoyilo (qala usekhtjheni 35 womThetho wezabaSebenzi bomBuso ka-1994, uwufunde nemiThetho ephathelene neenghonghoyilo neenlilo zeemphathiswa ezisebaSebenzini bomBuso umThetjhwana wenomboro 6575, wangomhlaka 1 Julayi 1999) ngokuya kwawo omunye nomunye umsebenzi angaletha isinghonghoyilo/umbango sakhe kosongameleko oseduze ozasidlulisela phambili nayikuthi osongameleko akakghoni ukurarulula isinghonghoyilo/umbango.

Isibonelo 1: Isikhulu esongameleko sibika kumbi ngokusebenza komsebenzi ngesikhathi sokulinganiswa kwabasebenzi ngaphandle kokunikela umuntu loyo ithuba lokuzikhulumela. Lokhu kuphambana neenkambiso ezikhona zobudlelwano bezabasebenzi. Isikhulu esongameleko sekoro yabasebenzi bombuso kufanele sazi bonyana ikoro yabasebenzi bombuso kufuze ibe sibonelo esihle ekukhambisaneni namagama nommoya wemithetho yenarha, godu ngaso soke isikhathi athathe amagadango alungileko namahle.


(ii)	Ikambiso yebhodi yezokubuyisana (ngokwe-ayithemu 15(1) yeTjhejuli 7 yomThetho ka-1995 weTjhebiswano lezabaSebenzi) ngokuya kwayo umsebenzi omunye nomunye angaletha umbango (wokungaphathwa kuhle) phambi kwehloko yomnyango okufanele bona ihlome ibhodi yezokubuyisana begodu ise umbango ebhodini le nayikuthi ihloko yomnyango ayiphumeleli ukurarulula umbango.

Isibonelo 2: Isithunywa esingakathabi ngokuqothwa emsebenzini ngendlela engakalungi, singabikela ihloko yomnyango, yona-ke ekufuze bona iqale umraro loyo besibone bonyana urarululeka kuhle. Nakufumaniseka bonyana ihloko yomnyango iyabhalelwa kurarulula umraro loyo kungakapheli amalanga ama-20, isithunywa esinesililweso singabawa ihloko yomnyango bona ihlome ibhodo yokubuyisana kungakapheli amalanga alitjhumi, okungiyo ezakulinga ukurarulula umraro loyo. Nakufumaniseka bonyana ibhodo yokubuyisana nayo iyabhalelwa ukuwurarulula umraro loyo, isithunywa esinesililo sesingawudlulisela eKhotho yezabaSebenzi siyokufuna khona irhelebho.

(iii)	Lapho isililo/umbango somsebenzi siphathelene nokungakhanjiswa kuhle kwezinto nokwenziwa kwezinto ngendlela yokuzindlekela zisenziwa mBuso njengomqatjhi, isililweso/umbango singadluliselwa kumVikeli womPhakathi.

Isibonelo 3: Isithunywa esibona kwenziwa izinto ezingakalungi emsebenzini waso, singabikela isikhulu saso esengameleko namkha sibikele ihloko yomnyango. Nakube isithunyweso asaneliseki ngependulo yesikhulu sayo esongameleko namkha yehloko yomnyango, sesingadlulela kumVikeli womPhakathi. Lapho khunye isithunywa singenyula ukuvele sitjhinge bunqopha kumVikeli womPhakathi.

4.3.5 Umsebenzi uzibophelele ethuthukiseni okusezingeni eliphezulu, ekukhuthazeni nekusebenziseni abasebenzi bakhe kanye nekukhuphuleni ubudlelwano obuhle bezabasebenzi kanye nahlangana nabasebenzi.

Nakuzakuphunyeleliswa umnqopho wekoro yembusweni, okukunikela ngemisebenzi emihle emphakathini, zoke iinkhulu ezongamaeleko/abaphathi ekorweni yembusweni bakatelelekile bona batjheje bonyana abasebenzi abangaphasi kwabo banelwazi nekghono lokwenza imisebenzi ezingeni elifunekako, bayakhuthazwa ukwenza imisebenzi leyo begodu bayafuna bebayakghona ukukhupula ubudlelwano obuhle. Ekulweleni ukuthola lokhu, isikhulu esengameleko kufanele sikhumbule ngalokhu:

(a)	Ukuthuthukiswa kwabasebenzi kutjho bonyana umsebenzi osesikhundleni sokongamela/sokuphatha kufuze bona:

(i) azwisise kuhle bonyana ukuthuthukisa abasebenzi kufaka ini;
(ii) ahlale ahlola iindingo zokuthuthukiswa kwabasebenzi;
(iii) afake ihlelo lokuthuthukiswa kwabasebenzi;
(iv) enze isiqiniseko bonyana ihlelo lokuthuthukiswa kwabasebenzi
liyalandelwa;
(v) ahlale eluse ukuragela phambili kwehlelo elinjalo.

Isibonelo 1: Isikhulu esengameleko kufanele, ngokubonisana nomsebenzi osandukuqatjhwa, bathole iindingo zakhe zokuthwasiswa usebenza. Iindingo zokubandulwa ezitholakelekwezo kufuze bona zithathwe zifakwe ehlelweni lebandulo elikhambisana nomsebenzi wakhe namkha elisencwajaneni yekambiso. Irherho lebandulo kufanele nalo libuthelelwe khona kuzakuvezwa iragelo phambili letuthuko yabasebenzi abasandukuqatjhwa.

(b)	Ukukhuthazwa kwabasebenzi kutjho bonyana umsebenzi osesikhundleni sokongamela/sokuphatha kufuze bona:

(i)	azwisise bonyana ukukhuthaza abasebenzi kufaka ini;
(ii)	alinganise izinga lokukhuthazwa kwabasebenzi;
(iii)	afake amagadango wokuqinisa izinga lokukhuthazwa kwabasebenzi nakufunekako; godu
(iv)	ahlale eluse bonyana izinga lokukhuthazwa kwabasebenzi;

(c)	Ukusetjenziswa kuhle kwabasebenzi kutjho bonyana umsebenzi osesikhundleni sokwengamela/sokuphatha kufuze bona:

(i) azwisise bona kutjho ukuthini ukusetjenziswa kuhle
kwabasebenzi;
(ii) alinganise ubungako bokusetjenziswa kuhle kwabasebenzi;
(iii) afake amagadango wokunikela ngokusetjenziswa kuhle kwabasebenzi; begodu
(iv)	ahlale eluse ukusetjenziswa kwabasebenzi.

Isibonelo 2: Iinkhulu ezengameleko/abaphathi kufuze bahlale beluse ubunengi bomsebenzi kanye nezinga lokusebenza kwabasebenzi ukuqinisekisa bona boke abasebenzi basetjenziswa kuhle khulu. Lokhu kuzakukhandela ubujamo lapho abanye abasebenzi banomsebenzi omnengi kanti abanye banomsebenzi omncani. Abasebenzi bayakhuthazwa bona bazijayeze imisebenzi engaweli erherhweni lemisebenzi yabo kanye nemisebenzi engaphezu kweyabo, khona bazakukhula njengabasebenzi balungele ukusetjenziswa emazingeni aphezulu nakufika isikhathi.

(d) Ukukhutjhulwa kwetjhebiswano elihle lemsebenzini nelokuzwana hlangana nabasebenzi kutjho bona umsebenzi osesikhundleni sokwengamela/sokuphatha kufuze bona:

(i)	azwisise bonyana litjho ini itjhebiswano elihle lemsebenzini nelokuzwana hlangana nabasebenzi;
(ii) alinganise ubuhle betjhebiswano lemsebenzini nelihlangana nabasebenzi;
(iii)	afake amagadango, nakukghonakako, ukuthuthukisa itjhebiswano elihle lemsebenzini kanye nelokuzwana hlangana nabasebenzi; godu
(iv)	ahlale eluse ubuhle betjhebiswano lemsebenzini nokuzwana hlangana nabasebenzi.

Isibonelo 3: Iinkhulu ezengameleko/abaphathi kufuze beluse ummoya wesiqhema emazikweni wabo godu bangenelele msinyana nayikuthi abasebenzi babo banommoya ongasimuhle namkha bahlala basilwa bodwa.

4.3.6	Umsebenzi usebenzisana kuhle, ngendlela efundisiweko nelinganako nabanye abasebenzi, ngaphandle kobutjhaba, ubulili, umhlobo namkha bona ubuyaphi, umbala, ukwenyula ubulili obuthile, ubudala, ikolo, ikolo yezombanarha, ikolo, ngowesiko namkha ilimi.

UmThethosisekelo, umthetho wezabasebenzi newokuqatjha, kanye nomThetho ongakaTlolwa, unikela abasebenzi bombuso ilungelo eliqakathekileko lokuphathwa kuhle nangokulingana. Nayikuthi ilungelwelo ngenye indlela liyathikanyezwa, abasebenzi bangasebenzisa ihlelo lokulamula imibango elisemThethweni wezabaSebenzi bomBuso ka-1994, nemiThetjhwana yekoro yabaSebenzi bomBuso kanye nomThetho wezobuDlelwana bemiSebenzini ka-1995, namkha bangaya eKhotho yezomThethosisekelo, namkha baye eKhotho ePhakamileko namkha baye kumVikeli womPhakathi bayokufuna khona irhelebho, kuye ngobujamo. Ngakho-ke kuqakathekile bonyana iinkhulu ezengameleko/abaphathi ekorweni yabasebenzi bombuso zazi bonyana kutjho ukuthini ukuphatheka kuhle nangendlela elinganako.

(a) Ukusebenza kuhle nangendlela elungileko nabanye abasebenzi kutjho bonyana umsebenzi kufuze bona:

(i)	ahlale awahlonipha amalungelo abekiweko (ngokomThetho ongakaTlolwa, nangokoMthethosisekelo, nangokomThetho wezabaSebenzi, nangeminye imithetho efaneleko) wabanye abasebenzi;
(ii)	ahlale anikela abanye abasebenzi ithuba lokuveza ihlangothi lendaba;
(iii)	ahlale avumela abanye abasebenzi ubujameli nakube nakabawiwako ; begodu
(iv)	ahlale azimisele ukukhulumisana/ukuya komunye/ukubonisana ngengqondo evulekileko.

Isibonelo 1: Lokha umsebenzi, isibonelo, nakabekwe umlandu wokungaziphathi kuhle, kufuze bona aphathwe ngekambiso efaneleko begodu alelwe njengombana kubekiwe.

Ukulunga kwekambiso kutjho bonyana kufuze kulandelwe ikambiso ethileko yokukhalima, lapho umsebenzi kufanele bona:

â€¢ aziswe kusese nesikhathi ngomlandu abekwe wona;
â€¢ anikelwe ithuba lokuzikhulumela ekulalelweni;
â€¢ abe nelungelo lokujanyelwa;
â€¢ akghone ukuthola loke ilwazi ekufuze alithole;
â€¢ abe nelungelo lokuhloma abofakazi imibuzo; godu
â€¢ abe nanelungelo lokudlulisela isigwebo sakhe phambili.

Ukulunga kwangokomthetho kutjho bonyana woke amaphuzu okukhulunywa ngawo kufuze bona aqalisiswe ngelihlo elivulekileko nelitjengisa ukuba nomnqopho ngaphambi kobana kuthathwe isiqunto.

(b) Ukusebenza ngendlela yefundiso nabanye abasebenzi, kutjho bonyana umsebenzi kufuze bona:

(i) abe nelwazi elaneleko ngesihloko;
(ii)	asikimele msinyana imilayo/iimbawo;
(iii)	asebenzise ingqondwakhe ngokupheleleko endabeni ekuqalwene nayo;
(iv)	afake isandla ngokuzeleko esiqhemeni somsebenzi khona azakuletha imisebenzi/ararulule imiraro;
(v)	ahloniphe amalungelo wabanye abasebenzi; begodu
(vi)	acabangele neenrhuluphelo zabanye abathintekako.

(c)	Ukusebenzisana ngendlela elinganako nabanye abasebenzi, kutjho bonyana umsebenzi kufuze:

(i)	angabandlululi abanye abasebenzi ngokungakafaneli bunqopha namkha ngokungasi bunqopha;
(ii)	aphathe boke abasebenzi njengabantu abalinganako ngeenkhathi zoke;
(iii)	ahlale aqale izinto ngelihlo eliqala mahlangothi wokegodu asebenzise indlela efanako ekuthatheni iinqunto ezithinta abanye.

Isibonelo 2: Isikhulu esongameleko sinikela abasebenzi esisonta nabo isikhathi sokuyokuphumula kodwana siyala ukunikela abasebenzi bezinye iinqhema zamabandla isikhathi sokuyokuphumula. Lokhu kubandlulula. Zoke iinqhema zekolo kufuze ziphathwe ngokufana.


4.3.7 Umsebenzi akazihlanganisi nemisebenzi yeenhlangano zombanganarha emsebenzini.

Ngokuya komThethosisekelo, ikoro yabasebenzi bombuso kufanele ingathathi ihlangothi lezombanganarha ekwenzeleni umphakathi imisebenzi. Lokhu kutjho bonyana abasebenzi bombuso kufuneka benzele izakhamuzi zenarha yoke godu bangakhethi. Ikoro yabasebenzi bombuso nabasebenzi bayo isebenzela inarha yoke begodu ayikavunyelwa, ekwenzeni imisebenzi yayo, ithuthukise ikareko yeshlangano ethileko yezombanganarha.

Isibonelo 1: Umuntu owembethe isikibha esitlolwe iinqubulo zehlangano yezombanganarha asemsebenzini wokukhupha iincwajana zokuzazisa bunqopha azinikele umphakathi angahle abekwe umlandu wokubandlulula ngokwezombanganarha nayikuthi akakghoni ukunikela ngencwadi kamazisi ngesikhathi esithileko, nanyana amabanga wokuriyada angehla kwamandla wakhe. Ukudlula lapho, ilunga lomphakathi lingaphatheka kumbi kurhelejwa mumuntu ophakamisa ihlangano yezombanganarha esakhiweni sombuso.

Isibonelo 2: Umsebenzi ovumela amalunga weenhlangano ezithileko zombanganarha bonyana zithole ilwazi okufanele litholwe mphakathi, kodwana owalela amalunga wenye ihlangano yezombanganarha ukufikelela ilwazi elifanako, uhlulekile ukuletha imisebenzi kibo boke abantu beSewula Afrika, ngaphandle kokuqhema kezombanganarha.

4.4. UKWENZIWA KWEMISEBENZI

4.4.1 Umsebenzi ulwela ukufikelela iminqopho yehlangano yakhe ngendlela engadli imali enengi godu nangendlela eyanelisa ikareko yomphakathi.

Emsebenzini wabo wangamalanga, abasebenzi kufuze bahlale bazibuza bonyana lokho abakwenzako kufaka isandla na ekulethweni kwemisebenzi namkha imiphumela okafenele ilethwe liziko lehlangano yabo na. Lokhu kufuna bonyana boke abasebenzi babe nelwazi elipheleleko leenhloso neminqopho yamaziko neenhlangano begodu, okuqakatheke khulu, godu nemisebenzi ethileko yabo ngaphakathi kwekoro.

Iinkhulu ezongameleko/abaphathi kiwo woke amazinga kufuze bahlale bazibuza bonyana umsebenzi owenziwa maziko wabo unesandla na ekulethweni kwemisebenzi okufanele ilethwe yihlangano leyo na.
Bobali abasebenzi neenkhulu ezongameleko/abaphathi kufuze bonazitjheje ukubuyelelwa kwemisebenzi okufanele ngathana yezniwa ngenya ihlangano.

Isibonelo 1: Umsebenzi udlala imidlalo yekhomphyutha ngekhomphyutha yange-ofisini ngesikhathi somsebenzi. Lokhu kwenzela phasi ummoya wokusebenza ngokuzinikela begodu kweba isikhathi somsebenzi (kweba nemali) yomqatjhi. Umuntu nakanganamsebenzi owaneleko kufanele atjele isikhulu esimongameleko khona azakusetjenziswa ngendlela ehle ekufikeleleni iinhloso zehlangano.

Isibonelo 2: Umphathi olawula ihlelo lesabelo seemali namkha umphathi wokuziphendulela kufanele atjheje asebenzise iimali zomphakathi anikelwe zona ukufikelela ihloso yehlelo. Lokhu kufuna ukuhlela kuhle nokubalekela ukuthathwa kweenqunto zamsinyana nokungezesigiyana.

4.4.2	Umsebenzi unomkhumbulo wokutlama godu ekwenzeni imisebenzi yakhe, ufuna iindlela ezitjengisa ukucabanga ukurarulula imiraro nokuqinisa ukusebenza nekghono ngaphakathi komthetho.

Abasebenzi kufuze bona bazibandakanye ngokupheleleko ekwenzeni umsebenzabo. Kufuze bona basebenzise iinqgondo zabo njalo bebafune nokwenza umsebenzabo msinyana nangcono khona bazakuletha imiphumela engcono nemsebenzi. Ngesikhathi selanga elijayelekileko lokusebenza, imiraro embalwa iyenzeka endaweni yomsebenzi. Abasebenzi kufuze bona balwele ukuthola iindlela zokurarulula lemiraro ngendlela emsinyana nehle godu bafune indlela etlamako netjengisa ukucabanga ukukhandela imiraro bona ingenzeki godu.

Isibonelo 1: Umsebenzi nakasebenza ekorweni ekhupha iintifikethi nakalemuka bonyana umphakathi awukaneliseki ngeekambiso ezisetjenziswako nesikhathi eside esithathwako bonyana zikhutjhwe iintifikethezo, kufuze bona aqale bonyana kghani angeke athola ezinye iindlela ezingawukhambisa msinyana umsebenzi godu nangekghono, begodu ayelelise isikhulu esimongameleko ngalokho.

Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi osebenza e-ofisini esebenzela umphakathi ubona bonyana abantu bayatlhaga ukuthola indawo yokuphaga namkha kufanele bajame emijejeni isikhathi eside, kufuze acabange ngeendlela angararulula ngazo lomraro. Indawo yokunikelwa komsebenzi lisuswa lisiwe endaweni efaneleko nefikeleleka luka kiwo woke umphakathi namkha kungahlonywa ngaphezu kwayinye indawo yokunikela ngomsebenzi.

4.4.3	Umsebenzi uwenza ngesikhathi esibekiweko umsebenzi wakhe

Abasebenzi kufuze balemuke bonyana umsebenzabo osemthethweni uqakatheke khulu nokobana ukwenza imisebenzi yabo kufanele kuthole loke itjhejo, isikhathi namandla. Abasebenzi kufuze khulu khulu benze umzamo wokubona bonyana imisebzni yabo iphethwa ngesikhathi/iqintelo elifunekako.

Ukudlula lapho abasebenzi kufuze alwele ukuzikhutha yenanokuzinikela ithjuba, enze umsebenzxakhe ngokuthembeka ngokukhambisana nemigomo ebekiweko neenkambisongaphanlde kobana omunye ambawe namkha amkhubuze bona enze njalo.

Isibonelo 1: Umsebenzi ufika emsebenzini sekudlule isikhathi godu adiniwe ngebanga lokuditjha khulu ebusuku obudlulileko godu akakghoni ukwenzakha kuhle. Unomlandu wokungabi nesibopho nokumorosa imali yomphakathi.

Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi kufanele aqede umsebenzi ngesikhathi esibekiweko, kufanele asebenze ngendlela yokuthi akadlulwa sikhathi esibekiweko. Lokhu kungamfuna bonyana asebenze ngitjho nangesikhathi setiye, nangesikhathi sedina nangesikhathi sokutjhayisa, namkha abawe asebenzisani naye bamrhelebhe nayikuthi umsebenzi loyo mnengi khulu bonyana angawenza awuqede ayedwa ngesikhathi abekelwe sona.

4.4.4	Umsebenzi wenza umsebenzi wakhe ngendlela etjengisa bona uwufundele begodu nangendlela etjengisa ikghono.

Abasebenzi kufuze bahlale bazibuza njalo bonyana bayaneliswa na ngomsebenzi abawenzako godu nokobana bebanganeliswa ingathana bebababantu ababenzela imisebenzi namkha umkhiqizo. Abasebenzi godu kufuze bona bahlale bazibuza bonyana baphatha abanye (abasebenzisani babo, iinkhulu ezibongameleko kanye nomphakathi) ngendlela ehlonipha isithunzi sabo namalungelo wabo wangokomthetho kanye nokobana batjengisa ummoya onelwazi, omuhle, onerhelebho nonekghono. Ikghono lokwenza umsebenzi ngokutjengisa ukuwuthwasela nangekghono kuzakuyama ezingeni lelwazi labo lemisebenzi okufanele yenziwe, godu okugandelela ukuziphendulela komqatjhi nabasebenzi ekuyeni ebandulweni.

Isibonelo 1: Kwesinye isikhathi umsebenzi osebenza ekhawuthareni kufuneka arhelebhe umuntu obonakala ungathi akazwisisi bonyana kubayini izinto ezithileko kufuze zenziwe ngendlela ethileko. Umsebenzi orhelebhako akukafaneli bonyana aphakamise ummoya ebujameni obunjalo, kodwana kufuze bona ahlathulule ngesineke amabanga walokho. Nakufumaniseka bonyana nalapho umuntu loyo solo akazwisisi, umsebenzi angahlongoza bona umuntu loyo asitlole phasi isililo sakhe abe amnikele ne-adresi yalapha kufuze asithumele khona.

Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi unokuziphendulela ekuphenduleni imibuzo etloliweko ebuya emphakathini, kufuze bona aqinisekise bonyana imibuzo iphendulwa ngesikhathi begodu iimpendulo zinamaphuzo aliqiniso nangommoya omuhle begodu zihlelwe kuhle. Ebujameni lapho kungakghonekiko bona aphendulwe msinyana, umsebenzi kufanele ubuncani bakhona avume bona usitholile isililo.

Isibonelo 3: Umsebenzi osandukungena emsebenzini ubekwa ekhawuthareni ngaphandle kobana onganyelwe bunqopha godu ngaphambi kokubandulwa okufaneleko. Nanyana kungathiwa umsebenzi loyo kufuze "afunde umsebenzi asebenza" nje, kodwana kufanele kukhunjulwe bonyana umukghwa onjalo ungona igama lomqatjhi nayikuthi umsebenzi wenza umsebenzi kumbi namkha amakhastama amorosakalelwa sikhathi ngokungakafaneli.

4.4.5	Umsebenzi akazifaki emahlelweni namkha enze izinto ezizakuliyana nomsebenzi wakhe osemthethweni.

Nasizakwakha besigcine ukuthembeka ekorweni yabasebenzi bombuso, boke abasebenzi bombuso balindeleke bonyana basebenze ngokuthembeka nangokuzinikela. Lokhu-ke kufuna bona abasebenzi, nanyana basemsebenzini nanyana bangekho emsebenzini bangazihlanganisi nezinto:

(a) ezingathathwa njengokukhwabanisa namkha ukweba;
(b) ezingacabhela emsebenzinabo;
(c) ezingafaka ummoya omumbi endleleni abenza ngayo umsebenzini;
(d)	ezingathinta ukucabanga kwabo kuhle;
(e) ezingaphathisa umBuso iinhloni njengomqatjhi; namkha
(f) ezingabonakala zizindlela namkha zinyula ezinye iinhlangano ezithile zezombanganarha.

Indlela abasebenzi abaziphatha ngayo emsebenzini nangaphandle komsebenzi kufuze bonyana ibe ngendlela yokuthi umbuso ophetheko namalunga womphakathi bazabathemba bonyana bawenza ngokuthembeka umsebenzabo, ngomnqopho owodwa wamakareko aphambili womphakathi.

Isibonelo 1: Umsebenzi osebenza ngokulinganiswa komthelo angeze ngokususa isizungu namkha ngesikhathi somsebenzi kanye nomrholo ongezelelweko, namkha ngokurhelebha, arhelebhe amalunga womphakathiukubalekela umthelo.

Isibonelo 2: Umsebenzi akakafaneli ukuba lilunga lebhodi namkha lehlangano/ibhizinisi esebenzisana nomnyango wakhe.

4.4.6	Umsebenzi uzazikhupha esenzweni esinye nesinye namkha indlela kambiso yokuthathwa kwesiqunto engaba nomphumela wokuzuza kwakhe, kanye lokhu kufanele kwaziswe msebenzi.

Lokha abasebenzi nababona bonyana angeze bakghone ukwenza umsebenzi ngefanelo namkha ukuthatha isiqunto, namkha lokha abanye abantu bangaba nebanga lokukholwa bona abakghoni ukusebenza ngefanelo ngebanga lokungenelela okubuya ngaphandle, kufanele msinyana baziphuphe emisebenzini enjalo khona bazakuvikela isithunzi esihle, esithembekako nesithembekileko semisebenzi yomphakathi.

Isibonelo 1: Nayikuthi umsebenzi usebandleni elikhetha umsebenzi ekufuze avale isikhundla somsebenzi begodu uthola bona omunye wabangani namkha ilunga lomndeni lenze isibawo somsebenzi begodu ufakwe erhweni elifitjhani, umsebenzi onjalo kufanele azikhuphe ekambisweni ngombana kuthathwa bona angeze akghone ukuwenza kuhle umsebenzakhe. Umsebenzi godu kufanele akuveze ngomtlolo lokhu.

Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi ubandakanyeka ekuthengeleni iphrojekthi yomBuso inarha, godu inarha ingeyesihlobo sakhe, umsebenzi kufanele akuveze lokhu kebamphetheko begodu aziphuphe ekuthathweni kwesiquntweso.

4.4.7	Umsebenzi wamukela isibopho sokuzibonakalisa ebandulweli eliragela phambili nelokuzithuthukisa ebizelweni lakhe.

Kusibopho esikhethekileko ebaphathini neenkhulwini ezongameleko ukubona bonyana abasebenza ngaphasi bathola ibandulo eliragela phambili ukuqinisekisa bonyana benza umsebenzi ngokuzijamela begodu nokuzihlomisela iragelo phambili ebizelweni langomuso. Kodwana, umsebenzi omunye nomunye unesibopho sakhe sokuthatha amagadango wokuqinisekisa bonyana:

(a)	unelwazi elipheleleko godu uzwisisa lokho okulindeleke kuye njengomsebenzi wembusweni;
(b)	unelwazi elipheleleko godu uzwisisa bona angawenza bunjani
umsebenzakhe;
(c)	wandisa ilwazi nekghono lakhe ngomnqopho wokusetjenziswa eenkhundleni eziphezulu ngomuso.

Isibonelo 1: Nayikuthi umsebenzi osandukuqatjhwa akanaqiniso lokuthi wenziwa bunjani umsebenzi ekufuze awenze, kufuze bona ayokuqala imilayo yokwenza umsebenzi godu abawe irhelebho ebalinganini bakhe namkha komongameleko, namkha ababuze bobabili.

Isibonelo 2: Abasebenzi esele basebenze embusweni iminyaka eminengi kungenzeka batjengise ukungakazilungeli iindawo ezithileko zomsebenzi. Kungabarhelebha ukobana bathathe lelithuba lebandulo eliragela phambili, isibonelo, ukuqedelela incwajana ephathelene neendingo zomsebenzabo namkha bazitlolise eemfundweni zefundo ephakamileko eziragela phambili.

4.4.8	Umsebenzi usebenza ngokuthembeka nokuziphendulela nakasebenza ngeemali zomphakathi begodu usebenzisa ipahla yombuso neminye imithombo kuhle, ngekghono begodu ukusebenzisela umsebenzi kwaphela.

Umphakathi uthemba abasebenzi bombuso ngepahla, iimali zakaRhulumende, ngokulindela bona abasebenzi bazaziphatha ngendlela enokuziphendulela nangokuthembeka.

Abasebenzi godu balindeleke nokobana basebenze ngokongela umtheli ngendlela abaphatha ngayo ipahla yomphakathi neemali. Kuqakathekile bonyana abasebenzi balemuke bonyana nayingagcinwa iyincani imali esetjenziswa nguRhulumende, minengi godu izakubangcono imisebenzi ezakulethwa enarheni ngemithombo emincani.

Isibonelo 1: Nayikuthi umsebenzi ukghona ukufikelela emtjhinini wefeksi, akukafaneli bona anande athumela namkha amukela amafeksi wangeqadi kungathi ngewomsebenzi. Nayikuthi umsebenzi ufuna ukuthumela ifeksi yangeqadi, kufuze bona athole imvumo yokwenza njalo, begodu kufuze nokobana abhadale ukusebenzisa kwakhe umtjhini wefeksi.

Isibonelo 2: Umsebenzi usebenzisa ipahla kaRhulumende (iinkoloyi, imitjhini, ifenitjhari, njll.) budlabha nangokungatjheji bekwenzeke umonakalo. Lokhu kutjho bonyana imali yomphakathi imorosakele godu nezinga eliphasi lemisebenzi lizakulethwa, okungasisekarekweni yomphakathi.

Isibonelo 3: Umsebenzi usebenzisela ipahla kaRhulumende (nanyana yini, ukusukela ephepheni, ukuya epenseleni, ukuya eenkoloyini) iminqopho yakhe yangeqadi. Lokhu akusisekarekweni yomphakathi ngombana lomuntu akebeli uRhulumende nomtheli kuphela, kodwana wenza bona umphakathi ungasahloniphi ikoro yembusweni.

4.4.9	Umsebenzi ukhuphula zokuphatha ezihle, ezinekghono nezisebenzako, ezibutjhatjhalaza nezinokuziphendulela.

Ukukhutjhulwa kwezokuphatha ezihle, ezinekghono nezisebenzako, ezibutjhatjhalaza kanye nokuziphendulela kutjho bonyana esinye nesinye isakhamuzi kufuze bona sibe nethuba elilinganako lokufikelela emsebenzini omuhle, onerhelebho nonobungani, ngaphandle kobujamo bakhe, ubulili, nobutjhaba njll.

Ekuletheni umsebenzi wakhe omuhle, otjengisa ikghono nokuziphendulela, amagugu asisekelo nemithethokambiso yomThethosisekelo kufanele ihlale ikhunjulwa. Abasebenzi kufanele balinge ngaso soke isikhathi ukuqeda umsebenzabo ngaphandle kokuriyada, godu kufuze nokobana bahlale balinga njalo ukwenza bona umsebenzabo ube ngewezinga eliphezulu, ngitjho nanyana umsebenzi loyo ungabonakala ungakaqakatheki kangangani.

Isibonelo 1: Nayikuthi umsebenzi uthunywa ukugaya amakhophi wemitlolo ethileko ekufuze bona iphekelele iincwadi ezitlolelwe iinhlangano ezihlukeneko, amakhophi lawo kufanele abe ngahlwengileko nabonakala kuhle, ngombana lokhu kungangezela esithunzini sehlangano.

Isibonelo 2: Umsebenzi olawula ikoloyi yomBuso kufanele aqinisekise bonyana iincwadi eziphethe imininingwana yamakhambo weenkoloyi zoke eziwela ngaphasi kwephiko lakhe zilethwe ngesikhathi begodu woke amakhilomitha akhanjiweko arekhodwe kuhle.

Isibonelo 3: Zoke iimvumelwana zomsebenzi kufanele zirekhodwe kuhle khona ikambiso elandelweko neenqalelelo eitjhejiweko zizakubonakala nayikuthi ifunisiso namkha umbango uyavuka. Lokhu kuzakuqinisa ukwenzela izinto butjhatjhalazi.

4.4.10	Umsebenzi nakasemsebenzini kufuze bona abikele abaphathi abafaneleko ukukhwabanisa, ubukhohlakali, ukudlisana ngobuhlobo, ukuphatha okumbi kanye nesinye isenzo esenza ouphume emthethweni, esizindlela ikareko yomphakathi.

Ubukhohlakali kutjho ukuphelelwa bubuntu mazombe, khulu khulu ukufumbathisa namkha ukukhwabanisa. Kuvamise ukukhambisana neminye imikghwa yobulelesi, isibonelo, ukukhuthaza ukuthengiswa kweendakamizwa ngokungemthetho, ukutjhutjhumbisa iindakamizwa, abasebenzi abangekho, ukukhwabanisa nobulelesi obuhleliweko obungathusela zomnotho ezisemthethweni. Kokuthoma, kuyinto yokuphela kwezokuhlalisana godu inomphumela omumbi komunye nomunye umphakathi. Ibonakala njalo ngemikghwa "yokuzinothisa msinyana" emphakathini. Kwesibili, inyaza ukub asemthethweni kwehlelo lezombanganarha ngokuqeda ithemba nokuthembeka, ngombana zokuphatha naziloba isithunzi kuba neklayimethi enganakuzinza nokungahlonitjhwa komthetho. Kwesithathu, kuqeda amandla ihlelo lezomnotho. Ikwenza lokhu ngokuba bulala imivuzo yamasiso, nanyana okungaba ngewabosomabhizinisi bekhayapha nanyana bangaphandle. Ubukhohlakali budla ukwethemba komphakathi nethemba entandweni yenengi. Kufanele sibuqunte lapho buthoma khona.

Kumsebenzi wabo boke abasebenzi ukubika nanyana ngisiphi isenza esiphambene nomthetho, ukungathembeki namkha imikghwa yobukhohlakali kilabo abongameleko namkha ebaphathini abafaneleko msinya ngemva kobana basibone. Imikghwa yobukhohlakali ivame ukusekelwa kutlhogeka kwemithetho yokuziphatha, nokungabikhona kokuziphendulela emphakathini nesibopho, kanye nokunyulana ngobuhlobo.

Isibonelo 1: Umsebenzi osebenza ukuthutha abanye abasebenzi ngebhesana yomBuso njalo kungenzeka avunyelwe, ngabonobangela abazwakalako, ukukhamba ngebhesana leyo ayokulala nayo kwakhe. Kuyenzeka abasebenzisani bakhe bayabona bonyana umsebenzi usebenzisa ibhesana le njengeteksi azazenzela imadlana engezelelweko. Abasebenzisanabo kufuze bona babike lokhu kilabo abongamele umsebenzi loyo msinyana. Nayikuthi akuthathwa amagadango afaneleko, indaba le ingadluliselwa kumVikeli womPhakathi.

Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi osebenza emNyangweni wezokuThutha osebenza ukunikela ihlawulo yethrafigi kilabo abaphula umthetho wendlela ufunjathiswa imali mtjhayeli omunye, kufuze bona abike umtjhayeli loyo, kobanyana azokutjhutjhiswa. Nayikuthi umsebenzi wamukela ukufunjathiswa, uzabe uzethwesa umlandu wokukhohlakala.

Isibonelo 3: Umsebenzi akanasandla emikghweni yobukhohlakali, kodwana uyazi bonyana abanye abasebenzisani bakhe abenza ubukhohlakali. Nayikuthi umsebenzi loyo uyathula godu akakubiki lokho, uzabe ubalekela isibohpo samazombe esithunzini semisebenzi yomphakathi. Ebujameni obunjalo, uba nesandla ebukhohlakalini.

4.4.11	Umsebenzi unikela ngeseluleko esithembekileko nesingathathi hlangothi, ngokuya kwelwazi loke elifaneleko nelikhambelanako, ebaphathini abaphezulu nakababiwa irhelebho lalelihlobo.

Abasebenzi nababawiwa bonyana bayelelise iinkhulu ngananyana yini mayelana nendaba ethileko, kufuze bona lokho kwenziwe ngesithunzi sokwethembeka ngokuya kwehlelo lokuziphatha kuhle emsebenzini. Isiyeleliswesi njalo akukafaneli bona singenwe mummoya wokuthanda, wokungathanda namkha nowekwenyula kwakhe.

Isibonelo: Umsebenzi osebenzana nesililo somunye umsebenzi asebenza naye omrhawukelako akukafaneli bona afihlele abaphathi amanye amaphuzu enze bonyana isililo somsebenzi loyo sizokubekeka ngcono. Ukufihla eminye imininingwana endabeni enjalo kungahle kuwulimaze umnyango lapha kusebenza khona umsebenzi loyo, namkha kulimaze umNyango/zokuphatha.

4.4.12	Umsebenzi uhlonipha ukubayifihlo weendaba ezithileko, imitlolo kanye neenkulumiswano, ezithathwa njengezingafikelelwa ngonanyana ngubani namkha ezithathwa njengeziyifihlo, eziyintumba.

Itjhatjhalaza litjho bona woke umuntu unelungelo lokuthola ilwazi eliphethwe nguRhulumende nayikuthi ilwazi elinjalo lifunelwa ukuvikela amalungelo athileko womuntu. Kodwana kungaba nelwazi elingafikelelwa ngunanyana ngubani elithathwa njengeliyifihlo. Ebujameni obunjalo kumsebenzi womsebenzi ukuhlonipha ukuba yifihlo, njengombana ukuliveza kungaba yingozi kuRhulumende.

Isibonelo 1: Kuyinto engakalungi bona umsebenzi anikele iziko leendaba eliyifihlo, elifana nememorandamu yekhabhinethi namkha umtlamo womthethomgomo osatlanywako womBuso obusako.

Isibonelo 2: Ilwazi elisemarekhodini wabasebenzi lithathwa njengelwazi eliyifihlo godu kufuze bona lihlale ngeenkhathi zoke liphathwe njalo. Ilwazeli, isibonelo, angeze lanikelwa amakampani wetjhorense namkha ehlanganweni engaphandle ngaphandle kwamabanga azwakalako khona lizakuvunyelwa kuhle.

Isibonelo 3: Ukuthintana nge-elekthronikhi.
Ilwazi elilumelako neliyifihlo kufanele likhanjiswe ngefeksi kwaphela nayikuthi ayikho indlela ephephileko okungadluliswa ngayo. Ifeksi enjalo kufuze bona ivunyelwe ngesuka kuye kanye nzayamukela ngaphambi kwesikhathi, ilwazi elithathwa njengeliyifihlo khulu nentumba esezingeni eliphezulu godu ilwazi eliyifihlo khulu akukafaneli lathunyelwa ngerherho lokuthumelana ilwazi, ngaphandle kwalokha amagadango wokuvikela athethwe. Ebujameni boke ilwazi kufanele livikelwe ngelogo ngananyana ngiyiphi indlela namkha umhlobo elingawo.

UKULAWULWA KOKUFIKELELEKA: Imihlobo ehlukeneko yelwazi kufuze bona afikelelwe kilabo elinqophe kibo nabazolisebenzisa. Amalungelo wokufikelela kufuze aqalelele ukuragela phambili kwebhizinisi. Ama-pass-word angeze kwabelwana ngawo nanyana kungamaphi amabanga. Ukufikelela ngerimowuti kufanele kulawulwe ngokuvikela okufaneleko ngokusebenzisa ukufanisa okuqinileko, okufuna ubumbala kanye namaqhinga wokutjhugulula wenze ikhowudi. Ukufikelela kweenqhema zesithathu kuvunyelwe kuphela lapho kunengozi encani namkha kunganangozi.

I-E-MAIL ne-WWW: Kufanele kusetjenziselwe iminqopho yebhizinisi ingasi iminqopho emimbi nengasisemthethweni. Ukudluliswa kwelwazi elimasikizi kufanele kuphekelelwe kufakwa kwekhodi efaneleko netlikitlo ephambili ye-elektroniki. Ibhoduluko elinganavayirasi kufanele ligcinwe, iposo esolisako akukafaneli ivulwe. Tjheja ukwephula imithetho yamalungelo wemitlolo, ukuqinisekisa ilwazi nokuvuma imithombo. Izinto ezingakafaneli kufanele zidluliswe.

UKUTHOLAKALA KWEDATHA: Ilwazi eliyifihlo kufanele bonyana ngeenkhathi zoke lidluliswe ngokomhlobo wekhowudi. Amagadango wokugandelelawokuthola amabhrorho kufanele abe ngaqakatheke khulu begodu atjelwe woke umsebenzi. Ifihlo nokufihla kufanele kugcinwe ngazo zoke iinkhathi. Isithunzi iinqhema zesithathu eziphatha ngaso idatha etholakaleko kufanele kube ngesibekwe ngaphambi kokusatjalaliswa kwelwazi. Ukuvikeleka kwelwazi akukafaneli bona kuphelele kuma-password. Kuphela, okhunye ukusetjenziswa kokusekela , isibonelo, ibio-metrix kufanele kusetjenziswe. Basebenzi abavunyelweko kuphela okufanele bakhulume neziko labeendaba. Iinkulumiswano ezinjalo kufanele zitlanywe kuhle begodu zikhambisane nomleyo mazombe. Ama-adresi, iinomboro zefeksi kufanele ziqinisekiswe ngaphambi kokukhutjhwa.

UKUKHANDELWA KOBELELESI BE-CYBER: Amazinga wokuvikela aphezulu kufanele agcinwe emathungelelwaneni. Ukulinganiswa kwweengozi kufanele kwenziwe ngemva kwesikhathi esithileko ukwazi bona iingozi zingehliswa bunjani. Ukubuyisela msinyana kwamakghono kufanele kuqinsekiswe. Ubufakazi akukafaneli bubekelwe ngeqadi ngombana bumhlobo we-elektroniki. Ubulelelsi be-cyber buyatjhutjhiswa mthetho ngokuya komThetho wokuThintana nge-Elektroniki nokuDlulisa, umThetho wokuKhandela nokuLawula neminye imithombo yonthetho wobelelesi. Ukwaziswa kwabasebenzi nokuyelela kufanele kugcinwe.


4.5	UKUZIPHATHA KOMUNTU NEKAREKO YANGEQADI

4.5.1	Umsebenzi ngesikhathi sokusebenza, umbatha abe aziphathe ngendlela eqinisa isithunzi semisebenzi yomphakathi.

UmBuso nomphakathi balindele izinga eliphezulu lokwenziwa komsebenzi ebasebenzini bombuso. Izinga eliphezulu lokwenziwa komsebenzi litjho ukufika emsebenzini ngesikhathi, ukuzithomela izinto, ukuzinikela, ikghono nekhalithi ekunikeleni ngemisebenzi. Izembathao ngaso soke isikhathi kufanele zihlanzeke, zihle bezihlonipheke. Abasebenzi, khulu khulu labo abasebenza bunqopha ngomphakathi, kufanele bathlogomele bangambathi khulu ngokungakafaneli umsebenzi namkha babonakale babudlabha.

Isibonelo 1: Abasebenzi, khulu khulu labo abasebenza bunqopha ngomphakathi, akukafaneli bonyana, isibonelo, bembathe iyembe edabukileko nebhokadi eneentunja.

Isibonelo 2: Akunamsebenzi womphakathi ovunyelwe ukuza emsebenzini aqaleka abudlabhanyana. Nayikuthi, isibonelo, umsebenzi osebenza ebungenwei bedoyelo leemphaphamtjhini uza emsebenzini angakatjhefi begodu anuka utjwala, uzabe wenza umbono omumbi ngesithunzi seSewula Afrika, esingaba nomthelela omumbi phezu kweSewula Afrika.

4.5.2 Umsebenzi uziphatha ngendlela enokuziphendulela malungana nokusetjenziswa kweenselo ezidakako namkha nanyana yini enamandla wokudaka.

Abasebenzi abakavunyelwa nakancani bonyana badakwe butjwala namkha ngokhunye okudakako basemsebenzini. Ngaphandle kokuphathisa iinhloni okungakubangeka, lokhu kungathikameza ukwenza kwabo umsebenzi nokusebenzisana nabanye abasebenzi.

Ummoya wabasebenzi newokusebenzisana kuhle wesiqhema iqakathekile ekusebenzeni kwehlangano. Abasebenzi akukafaneli bona bazehlise isithunzi phambi kwabanye abasebenzi ngokusebenzisa kumbi izinto ezidakako basemsebenzini.

Nanyana umsebenzi angasi semsebenzini, uzakuhlala amsebenzi wembuso begodu kufanele ahlale aziphatha kuhle khona angazukuphathisa isisebenzi yomphakthi amahloni.

Isibonelo 1: Isikhulu esongameleko esisela khulu ephathini yomsebenzi besibeburhiqwa sizazihlazisa phambi kweenkhulu zaso, abasebenzisani baso nabasebenzi esibaphetheko. Lokhu kungaba nomphumela omumbi ekusebenzeni ngefanelo kwephiko lakhe.

Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi, khulu khulu loyo okufanele asebenze ngabantu, ufika emsebenzini anuka utjwala (namkha ngaphezu kwalokho aburhiqwa), ubuncani bakhona unomlandu wokungaziphathi kuhle, begodu ukuziphatha kwakhe kuzakumotjha isithunzi nokusebenza kwekoro yombuso. Kuqakathekile godu ukuzwisisa bona ukuziphatha ngalendlela kuithathwa njengokungaziphathi kuhle begodu umsebenzi uzakubekwa umlandu ebujameni obunjalo.

4.5.3 Umsebenzi akakavunyelwa, ngaphandle kwemvumo etloliweko yesiKhulu somNyango, ukuthola namkha ukwamukela izipho zangeqadi, azuze namkha into yenani eliyimali (ihlathululo nenani nomthombo wesipho esinenani elidlula namkha eliyi-R350) komunye nomunye umuntu ngesikhathi enza umsebenzakhe ngombana kungathathwa njengokufunjathiswa.

Umuntu nakaqatjhwe njengomSebenzi womBuso, ukuqatjhwa okunjalo kuehlathululo ekhethekileko. Kutjho bonyana umsebenzi loyo uthengisela umBuso amandlakhe begodu uzakubhadelwa ngomthelo ovela emphakathini woke godu umsebenzi uzakunikela umphakathi ngomsebenzi omuhle khulu ngendlela etjengisa ukuwndela nokuzinikela.

Kufanele abasebenzi bombuso kanye nomphakathi bazwisise bona ngaphandle kwalokha nakufunwa mthetho bona ilunga lomphakathi libhadale imali engezelelweko yomsebenzi othileko, isibonelo, endabeni yemali okufanele ibhadelwe ekukhutjhweni kwancwajana kwamazisi, akunakubhadela okuzakwenziwa ngemali namkha ngesihle. Lomthethokambiso kufanele ufakwe etjhatheni yemisebenzi begodu itjengiswe tjhatjhalaza emakhiweni yomphakathi khona kuzakuzuza umphakathi. Lapho kufuneka ukubhadela okungezelelweko emsebenzini othileko, lokhu kufanele nacho kutjengiswe emitlolweni (yesibawo) efaneleko.

Ngokunjalo, labo abangahle banikele ngemisebenzi ekorweni yangeqadi kufanele baziswe bona imiSebenzi yomBuso, ekutholeni imisebenzi/ipahla, ibotjhwe mithethokambiso etholakala emthethwenisisekelo olawula ukuphathwa komphakathi ofuna izinga eliphezulu lokuziphatha emsebenzini. Iminikelo yezipho, ukusekelwa, izinto zokukhangisa, iimemo zokudla kwantambama, njll, kufanele kungabi lihlangothi lemisebenzi yokukhuphula mayelana nemisebenzi nemiSebenzi yomBuso ngombana kubanga umbono ongasimuhle wokufaka ummoya kilabo abathatah iinqunto begodu wenza nephaliswano elingasilihle lapho abanikela ngemisebenzi emincani bangakghoni ukwenza imisebenzi enjalo.

Njengombana kuhlala kuyindaba okuphikiswana ngayo khulu nje, okulandelako kunqotjhwe bona kube mhlahlandlela ekunqophiseni izenzo zeminyango mayelana nalendaba. Akukghoneki ukunikela iminyango ngemihlahlandlela ezeleko godu iminyango kufanele iye kuKomitjhana yemiSebenzi yesiTjhaba nayifuna iseluleko nayingana siqiniseko mayelana nokuphathwa kobujamo obuthileko obungavela.

Ukwamukela izipho namkha okhunye okungaba nenani lemali kunanyana ngimuphi umuntu namkha isijamiso esifuna ukwenza umsebenzi othileko embusweni, namkha ukwenza imisebenzi elawulwa kukwenziwa kwemisebenzi yabasebenzi kungavunyelwa kuphela ngemvumo etloliweko yeHloko yomNyango.

Kuqakathekile ukwazi bonyana izipho namkha ukuthatjiswa okubuya komunye umthombo kufanele kuvezwe. Izipho/imivuzo evezwako kufanele idlule ku-R350. Abasebenzi bangayokubuzisisa eKomitjhaneni yabaSebenzi bomBuso nabanganaqiniso mayelana nokwamukelwa kwezipho.

4.5.4 Umsebenzi akukafaneli bona asebenzise namkha aveze ilwazi langokomthetho khona azakuzuza namkha kuzuze abanye.

Abasebenzi abathi basemsebenzini bahlangabezane nelwazi elilumelako, eliyifihlo namkha elintumba akukafaneli bonyana baveze ilwazi elinjalo ngaphandle kokuthola imvumo efaneleko yokwenza njalo. Ilwazi akukafaneli bonyana lisetjenziselwe ukuzitholela inzuzo namkha ukutholela abanye inzuzo namkha ukusekela ukuzibuyiselela kabanye. Kuqakathekile bonyana abasebenzi bazibuze bonyana ukuvezwa kwelwazi elithileko kuzawusiza njani umphakathi. Abasebenzi kufuze balemuke bonyana ukwenzela izinto emkhanyweni akutjho ukukhamba uveza ilwazi ngokungakhethi namkha ngananyana ngayiphi indlela. Njengombana kungakghonakali ukunikela ngemihlahlandlela ezeleko yokobana ngiliphi ilwazi okufanele livezwe kubani, abasebenzi bayabawiwa bona bafune imvumo kabaphathi abaphezulu nabanganaqiniso.

Isibonelo 1: Ukuvezwa kwendlela yokukhetha namkha yemibuzo yekulumiswano kabanye babafuna isikhundla angeze kwavuna kuphela abanye abenzimbawo, kodwana kunagthikameza kumbi abanye ababawi ekubeni nethuba elilinganako lokulwela isikhundla.

Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi, ngebanga lomhlobo womsebenzi awenzako, unelwazi ngephorojekthi yombuso engandisa amanani wepahla endaweni ethileko, umsebenzi akakavunyelwa ukusebenzisa ngannyana ngiyiphi indlela ilwazi elinjalo ukuzinothisa namkha iinhlobo nabangani bakhe.

4.5.5 Umsebenzi akakavunyelwa, ngaphandle kwemvumo, ukwenza umsebenzi obhadelwako ngaphandle/ngemva kwesikhathi sakhe somsebenzi unamkha asebenzise izisetjenziswa se-ofisini eukwenza umsebenzi onjalo.

Abasebenzi balindeleke bonyana banikele itjhejo labo elingakathikanyezwa, isikhathi namakghono emisebenzini yomphakathi njengomqatjhi. Ubunjalo neemfuno zomsebenzi ekorweni yombuso kanye neyomphakthi ingazindlelwa msebenzi wombuso owenza umsebenzi obhadelwako ngesikhathi somsebenzi. Ngakho-ke kukatelelekile ukuthola imvumo mantanzi yokwenza umsebenzi abhadalelwa wona ngesikhathi sakhe sangeqadi.

Isibonelo 1: Umsebenzi uba msebenzisani ebhizinisini. Kuvunyelwana ngokuthi uzakuba sebhizinisini leyo ngemva kwesikhathi somsebenzi kuphela. Ngokuakatjheji, kube nomsebenzi ofuna bonyana asebenze isikhathi esingezelelweko emsebenzini wakhe wembusweni. Umphumela walokhu ungarholela ekubethaneni kwamakareko, ukuphelelwa mamandla netjhejo elihlukeneko

Isibonelo 2: UDorhodera wezokwelapha oqatjhwe esibhedlela somBuso, akakavunyelwa, ukwenza umsebenzi wangeqadi ngapahndle kwemvumo yeHloko yomNyango namkha athole ukubhadelwa endaweni yokwelaphela yomngani godu/namkha asebenzise isisetjenziswa somBuso kanye/namkha neenhlahla ngalomnqopho.

Isibonelo 3: Umsebenzi unomsebenzi wesibili awenza ngemva kwesikhathi somsebenzi, okutjho bonyana ulala ebusuku khulu. Umphumela walokho kukobanyana umsebenzi loyo emini uhlala adiniwe nakasemsebenzini ngalokho-ke akakghoni ukusebenza ngekghono lakhe elifaneleko. Lokhu akusisekarekweni yomphakathi begodu kuyindlela engasi bunqopha yokumorosa imali yababhadeli bomthelo.



ISAHLUKO 2

IRHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO

A. UMNQOPHO

A.1	Ukuphumelelisa ngokwenza iinjamiso zomthethosisekelo malungana nabasebenzi bombuso, boke abasebenzi balindeleke bonyana bakhambisane neRhelo lokuziPhatha ekukhulunywa ngalo kilesiSahluko.

A.2	IRhelweli kufuze bona lisebenze njengomhlahlandlela kubasebenzi bona ngikuphi okulindelwe kibo nasiqala ngehlangothini lokuziphatha okuhle. Ukukhambisana neRhelo kulindeleke bonyana kuqinise indlela ehle yokusebenza godu nokurhelebha ukuqinisa ithemba emisebenzini yomphakathi.

B. ISINGENISO

B.1	Kunesidingo sokunikela ngetjhuba kubasebenzi mayelana nobudlelwana nesibethamthetho, iinkhulu zombanganarha nezesigungu, abanye abasebenzi nomphakathi nokutjengisa ummoya lapho abasebenzi kufanele benze imisebenzi yabo, ngikuhpi okufanele kwemziwe ukubalekela ukubethana kwekareko godu nokulindelwe kibo ngokuya kokuziphatha kwabo emphakathini nepilweni yabo yangeqadi.

B.2	Nanyana iRhelo lokuziPhatha latlanyelwa bonyana libe nakho koke, alifaki yoke imithetjhwana elawula amazinga wokuziphatha. Kodwana iinhloko zeminyango ngobunjalo bemisebenzi yabo ngokuya kwesahluko 7(3)(b) somThetho wokuphathwa nokulawulwa okuhle kweminyango yabo nokugcinwa kokuziphatha kuhle, hlangana nokhunye, ngaphasi komsebenzi wokuqinisekisa bona ukuziphatha kwabasebenzi babo kuyakhambelana nesisekelo samagugu nemithethokambiso ephethe ukuphathwa komphakathi nemikghwa namazinga abekwe mThetho. IinHloko zemiNyango nabasebenzi bazo bayazi ngalamagadango, begodu bayavuma godu bayazibophelela kiwo.

Umnqopho omkhulu weRhelo kungomuhle, okukukhuthaza ngokusibonelo. Nanyana kunjalo, umsebenzi uzakubekwa umlandu wokuziphatha kumbi begodu uzakuhlawuliswa ngokuya kweemvumelwano zokuhkanganyela nayikuthi uphula iinjamiso zeRhelo lokuziPhatha namkha ubhalelwa kukhanmbisana nazo.


IRHELO LOKUZIPHATHA

ITJHEBISWANO NESIBETHAMTHETHO NEBANDLA ELIPHETHEKO

Umsebenzi -

C.1	kufuze athembeke eRiphabhligi godu ahloniphe nomThethosisekelo begodu akhambe ngemibandela yawo emsebenzini wakhe wangamalanga;

C.1.2	ubeka ikareko yomphakathi phambili ekwenzeni umsebenzi wakhe;
C.1.3	uphumelelisa ngokuthembeka imithethokambiso yomBuso obusako ngokuthembeka ekwenzeni umsebenzi wakhe wangokomthetho njengombana kutholakala emithetjhwaneni nemilayweni;
C.1.4	usebenzela ukwazi nokukhambisana nemithetjhwana nemilayo esebenza ekuziphatheni kwakhe nemisebenzini; begodu
C.1.5	ubambisana neenjamiso zomphakathi ezihlonywe ngaphasi komthetho kanye nomThethosisekelo ekukhuphuleni ikareko yomphakathi.

C.2	ITJHEBISWANO NOMPHAKATHI

Umsebenzi -

C.2.1	ukhuphula ibumbano lesitjhaba esiphile kuhle ekwenzeni umsebenzi wakhe emiSebenzini yesiTjhaba;
C.2.2	usebenzela umphakathi ngendlela engakatjhigami nengathathi hlangothi khona kuzakudalwa amathuba emiSebenzini yesiTjhaba;
C.2.3	uyazithoba, ulirhelebho godu ufikeleleka lula ekusebenzisaneni nomphakathi, ngazo zoke iinkhathi aphathe amalunga womphakathi njengabathengi abafanele kuthola amazinga aphezulu wemisebenzi;
C.2.4	utjengisa ukuzwelana nobujamo nokukhathazeka komphakathi ekwenzeni imisebenzi yabo esemthethweni kanye nekuthatheni iinqunto ezibathintako;
C.2.5	uzinikele ngomsebenzi owenziwa ngesikhathi ekuthuthukiseni nekuphakamiseni woke amaSewula Afrika;
C.2.6	akabandlululi ngokungakafaneli elinye ilunga lomphakathi ngebanga lobutjhaba, ubulili, ukuthi uvela kisiphi isitjhaba namkha umphakathi, umbala, ukwenyula ubulili, ubudala, ukurholophala, ikolo, ukuzwelana kwezombanganarha, unembeza, ikolelo, amasiko namkha ilimi;
C.2.7	akasebenzisi kumbi isikhundla sakhe emiSebenzini yomBuso ukukhuphula namkha ukuzindlela ikareko yehlangano yananyana ngiyiphi ihlangano yezombanganarha namkha ihlangano enekareko;
C.2.8 uhlonipha avikele isithunzi sawo woke umuntu kanye namalungelo wakhe njengombana atholakala emThethwenisisekelo; begodu
C.2.9 uyalivuma ilungelo lomphakathi lokufikelela ilwazi, ngaphandle kwelwazi elivikelwe mthetho.



C.3 ITJHEBISWANO HLANGANA NABASEBENZI

Umsebenzi -

C.3.1	usebenzisana ngokuzeleko nabanye abasebenzi ukuragelisa phambili ikareko yomphakathi;
C.3.2	wenza yoke imilayo ezwakalako elethwa babantu abafanele ukuyikhupha, nayikuthi ayiphikisani neenjamiso zomThethosisekelo kanye namkha nomunye umthetho;
C.3.3	ubalekela ukuthanda iinhlobo nabangani bakhe emisebenzini ephathelene nomsebenzi begodu akasebenzisi amandla wesikhundla sakhe namkha afakele omunye umsebenzi ummoya namkha asebenzise kumbi amandlakhe;
C.3.4	usebenzisa iindlela ezifaneleko ukuzwakalisa iinlilo zakhe namkha ukutjhingisa ubujameli;
C.3.5	uzinikele ekuthuthukisweni okupheleleko, ekukhuthazeni nekusetjenzisweni kwabasebenzi bakhe nekukhutjhulweni kobudlelwano obuhle bezabasebenzi nahlangana nabasebenzi;
C.3.6	usebenza kuhle, ngendlela etjengisa ilwazi nangokulingana nabanye abasebenzi, ngaphandle kobutjhaba, ubulili, ukuthi babuyaphi namkha ngebasiphi isitjhaba, umbala, ukwenyula ubulili, ubudala, ukurholophala, ikolo, ikolelo yezombanganarha, unembeza, ikolelo, amasiko namkha ilimi; begodu
C.3.7	ubalekela imisebenzi yezombanganarha endaweni yomsebenzi.

C.4	UKWENZIWA KWEMISEBENZI

Umsebenzi -

C.4.1	ulwela ukufikelela iminqopho yehlanganwakhe ngendlela engadli imali enengi nesekarekweni yomphakathi;
C.4.2	ucabanga ngokutlama begodu ekwenzeni imisebenzi yakhe ufuna iindlela ezitja zokurarulula imiraro kanye nokuqinisa ukusebenza nekghono ebujameni bomthetho;
C.4.3	ugcina isikhathi ekwenzeni imisebenzi yakhe;
C.4.4	wenza imisebenzi yakhe ngendlela etjengisa ibandulo nangendlela ephalisanako;
C.4.5	akazifaki eendabeni namkha ezenzweni eziphikisana nezithikameza ukwenziwa komisebenzakhe yomthetho;
C.4.6	uzazitsomula esenzweni somthetho namkha ekuthathweni kwesiqunto esingaba nomphumela wokuzuza kwakhe, godu lokhu kufanele kuvezwe msebenzi;
C.4.7	wamukela isibopho sokuziveza ebandulweni eliragela phambili kanye nokuzithuthukisa ebizelweni lakhe;
C.4.8	uthembekile bewunokuziphendulela ekusebenzeni ngeemali zomphakathi begodu usebenzisa ipahla yemiSebenzi yomPhakathi kanye neminye imithombo kuhle, nangekghono, begodu uyisebenzisela imisebenzi evunyelwe mthetho;
C.4.9	ukhuphula ilawulo elihle, elinekghono, elisebenzako, elitjhatjhalaza nelinokuziphendulela;
C.4.10	ngesikhathi sokwenza imisebenzakhe, uzakubika ebaphathini abafaneleko, ukukhwabanisa, ikohlakalo, ukuqatjha ngobuhlobo, ukuphatha okungasikuhle kanye nesinye isenzo esibonakala sephula umthetho, namkha esikuzindlela ikareko yomphakathi;
C.4.11 unikela iinyeleliso ezithembekileko nezingathathi hlangothi, ezisukela elwazini elikhambelanako, ebaphathini abaphezulu nakabawiwa irhelebho lalomhlobo;
C.4.12	uhlonipha ukuba yifihlo kweendaba, imitlolo nokubonisana, ezithwathwa njengezibekelwe abathileko namkha ezithathwa njengeziyifihlo namkha eziyintumba;


C.5 UKUZIPHATHA KOMUNTU NEKAREKO YANGEQADI

Umsebenzi-

C.5.1	nakasemsebenzini umbatha godu aziphathe ngendlela eqinisa isithunzi semiSebenzi yomPhakathi;
C.5.2	uziphatha kuhle ngendlela malungana nokusetjenziswa kweenselo ezidakako namkha okhunye okudakako;
C.5.3	umsebenzi akakavunyelwa, bona ngaphandle kwemvumo yeHloko yomNyango athole namkha amukele ngokungakafaneli izipho, imivuzo namkha into enenani lemali (ihlathululo kanye nenani nomthombo wesipho esinenani elidlula namkha liyi-R350) komunye umuntu ngesikhathi sokwenza umsebenzakhe ngombana lokhu kungathathwa njengokufunjathiswa;
C.5.4	akasebenzisi namkha aveze ilwazi lomthetho ekuzuzeni kwakhe namkha ekuzuzeni kwabanye; begodu
C.5.5	akenzi, ngaphandle kwemvumo, umsebenzi obhadelwako ngaphandle kwemisebenzi yakhe esemthethweni namkha asebenzisele iinsetjenziswa ze-ofisini umsebenzi onjalo.
ISINDEBELE






19


ISINDEBELE


<fn>DAC-NLS.IncwajanaEhlathulula.2007-05-18.nr.txt</fn>







INCWAJANA EHLATHULULA NGERHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO

IKOMBA YEMIRARO YEMITHETHO YOKUZIPHATHA EMSEBENZINI











Ikhutjhwe: YiKomitjhini yezabaSebenzi bomBuso
Private Bag X121
Pretoria
0001





IKomitjhini yezabaSebenzi bomBuso ka-2002
Umtlolo wokuthoma, umgadangiso wokuthoma

Ilungelo lomsebenzi lo lifunjethwe. Akunangcenye yalomtlolo engagaywa ivezwe ngobutjha nanyana ngayiphi indlela - nanyana kungaba ngokwenza ngesandla nanyana kungaba ngokwenza ngemitjhini yame-elekthroniki, ngaphandle kwemvumo etloliweko ntanzi ebuya kuKomitjhini yazabaSebenzi bomBuso. Iimbawo nemibuzo emalungana namalungelo wokugaywa kuvezwe ngobutjha incwajana le kufuze kuthunyelwe ku-Public Service Commission, Commission House, cnr Hamilton & Ziervogel Streets, Arcadia, 0083

Imibuzo ephathelene nomtlolo lo ayithunyelwe ku:

Directorate: Professional Ethics Promotion
Public Service Commission
Private X121
Pretoria, 0001

Ifowuni:	(27-12) 328-7690
Ifeksi: (27-12) 325-8382

Igadangiswe yabotjhwa ngebakwa-Creda Communications.


IINRHULUPHELO NEKAMBISOLAWULO

ITJHUMI LEENRHULUPHELO EZIPHAMBILI EKORWENI YOMBUSO ESEWULA AFRIKA

UmThethosisekelo weSewula Afrika (iSahluko 10) ufuna ukuthi iKoro yabaSebenzi bomBuso:

â€¢	ilawulwe ziinrhuluphelo nekambisolawulo yedemokhrasi yomThethosisekelo;
â€¢	ikhuthaze beyenze ukuthi lihlale liphezulu izinga lomthetho wokuziphatha lomsebenzi welwazi elifundelweko;
â€¢	ikhuthaze ukusetjenziswa kwemithombo yamandla ngendlela ehle, nephumelelako, neyongako;
â€¢	itjhigamele etuthukweni;
â€¢	yenze imisebenzi yomphakathi ngaphandle kokuthatha ihlangothi, kuhle, ngendlela elungileko begodu ngaphandle kokutjhigamela ncanye;
â€¢	isikimele iintlhogeko zabantu ibe ikhuthaze umphakathi ukuba nesandla nelizwi eendabeni zemithethokambiso;
â€¢	ikwazi ukuziphendulela ezenzweni zayo;
â€¢	yenzele izinto emkhanyweni ngokwazisa umphakathi ilwazi elinembako kusese nesikhathi, begodu iwuvulele nethuba lokuthola ilwazelo;
â€¢	yakhe ihlelo elihle lokusebenza nokulawula imithombo yamandla yabantu nelokuthuthukisa imisebenzi yebezilo, kobanyana kuzokuphakama ikghono labantu lokwenza;
â€¢	ijamele abantu beSewula Afrika ngobunengi babo, ikambiso yokuqatjha neyokulawula abasebenzi kube ngephathelene nekghono, nokuqala izinto ngelihlo elivulekileko, nelilungileko, nenefuneko yokulungisa ukutjhiyana ngendima esolo kwavuleka ngeminyaka eyadlulako.



OKUNGAPHAKATHI

1. ISETHULO .....................................................................................
2. AMAGAMA WOKUTHOKOZA .....................................................
3. INCWAJANA EHLATHULULA NGERHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO.................................................

3.1 Isingeniso .................................................................................
3.2 Ukuthwasisa..............................................................................
3.3 Isibopho soMqatjhi nabaSebenzi............................................

4. IKOMBA NGEMIBANDELA YERHELO LOKUZIPHATHA ................

4.1 Ubudlelwana NesiBethamthetho NeBandla EliPhetheko........
4.2 Ubudlelwana nomphakathi..............................................................
4.3 Ubudlelwana hlangana nabasebenzi .......................................
4.4 Ukwenziwa kwemisebenzi ........................................................
4.5 Ukuziphatha komuntu nekareko/netjisakalo yangeqadi .......

5. IRHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO
(ISIHLOMELELO A)...................................................................


1.	ISETHULO

IKomitjhini yabaSebenzi bomBuso inikelwe amandla ngokomThethosisekelo ka-1996, ukukhuthaza nokwenza ukuthi izinga lomthetho wokuziphatha kwabasebenzi bemisebenzi efundelweko kiyo yoke iKoro yabaSebenzi bomBuso lihlale liphezulu. Ngo-1997 kwabethwa umThetho weRhelo lokuziPhatha eKorweni yemBuso, kwathi ngemva kwalokho waziswa kurhulumende omkhulu nakiborhulumende bamaphrovinsi. Kwafuneka nokuthi kutlanywe ikomba ngeRhelo lokuziPhatha kobanyana woke umuntu azolizwa kuhle, lona nokusetjenziswa kwalo, nakho koke elikhambisana nakho.

Egameni leKomitjhini yabaSebenzi bomBuso, ngizizwa ngihloniphekile ukwethulela zoke iimphathimandla ezisebenza embusweni weSewula Afrika leNcwajana Ehlathulula Ngerhelo Lokuziphatha Labasebenzi Bombuso. Irhelo lokuziPhatha liyisika eqakatheke khulu ehlelweni elihle lokubusa nelokuziphatha kuhle kwabasebenzi bembusweni. Isikweli lithinta neendaba ezinjengokuhlonitjhwa kwamalungelo wobuntu, ukusebenza komthetho, isibopho sokuziphendulela kilokho umuntu akwenzekako, ukwenzela izinto emkhanyweni kurhulumende, ukuziphatha komuntu kunye nekareko yangeqadi.

IKomitjhini yabaSebenzi bomBuso ibawa boke abasebenzi bombuso, ukusukela komncani ngesikhundla ukuya kosesikhundleni esiphezulu kinabo boke, ukuthi batjengise ukuzwisisa ikambiso, nemilayelo kunye nemilayo ephethwe liRhelo lokuziPhatha. Lokhu-ke akusinto ekghonakalako nje kwaphela, kodwa bekuyinto enikelwe namandla wokwenziwa, izakhamuzi zethu nazizakwenzelwa umsebenzi omuhle ngokufaneleko. Kuqakathekile godu nokuthi iimphathiswa kufuze bona zikhambe ngomthetho wokuzirarha, nokuzala izipho neminikelo, njengoba lokho kungathathwa njengokuthengwa nje.

Sifisa ukubuka nokuthokoza boke abaphathi neemphathimandla abafaka isandla ekukhuthazweni nekuphakanyisweni kweRhelo lokuziPhatha eKorweni yomBuso. Ngithanda ukunikhuthaza ukuthi niqine njalo ngomsebenzi omuhle, begodu ningathomi niyitjhiye esithubeni iselele yokukhuthaza umoya wokusebenza njengabantu abanefundiso embusweni.

IKomitjhini yabaSebenzi bomBuso ithemba bona incwajana esihlathululi le izakuba yikomba elisizo ekukhuthazeni ukuthembeka nokuzipjatha kuhle emsebenzini, ibe ikhuthazele nokuthi soke sitjhisakalele ukungabubekezeleli ubukhohlakali eSewula Afrika.

Kokuphela-ke, ngithanda ukukhuthaza boke abasebenzi bombuso ukuthi baqinisekise ukuthi indlela abaziphatha ngayo ikhambisana neenrhuluphelo nekambisolawulo elawula umbuso, nokuthi futhi baziyajeza Irhelo lokuziPhatha kunye nayo iNcwajana esiHlathululi le.

Ngu-Prof. SS Sangweni
USihlalo weKomitjhini Yezabasebenzi Bombuso



2. AMAGAMA WOKUTHOKOZA

Ihlelo lokutlola iNcwajana Ehlathulula Ngerhelo Lokuziphatha Labasebenzi Bombuso le belingeke likghonakale ngaphandle kokuzinikela nokusekela kwabantu abambalwa neenhlangano eziimbalwa ezifanelwe kubizwa ngamagama:

â€¢	ImiNyango kaRhulumnede omKhulu nemiNyango yaboRhulumende bamaPhrovinsi bawusekele umsebenzi wokutlolwa kweNcwajana esiHlathululi le, ngemva kwalokho baba godu nanemibono yokuthi ingenziwa njani ngcono ukuya phambili iNcwajana le;
â€¢	I-Ofisi yoMvikeli womPhakathi nayo ibe nemibono emihle kwamambala ekutlanyweni nekutlolweni kwencwadi le;
â€¢	Iinhlangano zabasebenzi namayuniyoni wabasebenzi nawo ahlanganyele nathi emihlanganweni embadlwana nemihlanganweni yeemfundobandulo la aphosele khona imibono neemphakamiso kwezwakala;
â€¢	AbaSebenzi be-Ofisi yeKomitjhini yabaSebenzi bomBuso basize emsebenzini wokurhubhulula newokuhlanganisa umtlamo wokugcina walomtlolo;
â€¢	Kokuphela, siwuthokoza kuzala umlomo umNyango wezokuThuthukiswa Kwamazwe Ngamazwe kaRhulumende weBritan ngokusekela kwawo ngemali yokugadangisa iNcwajana Ehlathulula Ngerhelo Lokuziphatha Labasebenzi Bombuso le.

3. INCWAJANA EHLATHULULA NGERHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO

3.1 ISINGENISO

3.1.1 Umnqopho wencwajana le kuhlathulula ngokuzeleko lokho okuphethwe liRhelo lokuziPhatha. Ukutlolwa kweRhelo langokomthetho lokuziPhatha labaSebenzi bomBuso kufune ukutlolwa ngamagama amafitjhani, anembako nangamagama asemthethweni. Incwajana le inqophe ukwenza Irhelo lokuziphatheli lizwakale kuhle kibo boke abasebenzi bombuso.
3.1.2 Incwajana le akunakambisolawulo etja eza nayo, begodu ilandela isijamiso nendlela yokunombora efanako neseRhelweni lokuziPhatha, ukwenzelela ukuthi kube lula ukulinganisa nokuthomanisa. Ekusebenziseni kwayo incwajana le, iminyango yombuso kufuze ilinge ukungezelela iimbonelo zayo, eziphathelene nezikhambelana nebhoduluko layo.
3.1.3 Kufanele sitjho sigandelele ukuthi ukutlanywa nokutlolwa kwencwajana le kulihlelo lomsebenzi omkhulu, begodu kufuze sitjho nokuthi kungafuneka ukuthi inande ibuyekezwa, njengeRhelo lokuziPhatha ngokwalo.

3.2 UKUTHWASISA

3.2.1 Ukuthi kuzokukhuthazeka izinga eliphezulu lokuziphatha ngendlela enefundiso emsebenzini, abasebenzi bombuso kufuze bona bakhuthazwe ukucabanga nokuziphatha ngendlela yefundiso yokuziphatha. Ngalokho-ke incwajana le kufuze isebenze njengesiza yokutlama nokwethula iimfundo ezifitjhazana zokuthwasisa nokubandula boke abasebenzi. Incwajana le iphethe neembonelo ezinengi ezitjengisa uburhiyarhiya besiko nendlela yokuziphatha emsebenzini, ezingasebenza njengesendlalelo sokuthwasisa neseembonelo ekungafundiswa ngazo.
3.2.2 Njengomkhabisani weRhelo lokuziPhatha, incwajana le ingasiza ekwenzeni ukuthi umphakathi uhlale ubathemba abasebenzi bombuso ngokuthembeka kwabo nangokungathathi hlangothi kwabo, ngokunikela ubuncani balokho okulindelweko ngendlela yokuziphatha elungileko.

3.3 ISIBOPHO SOMQATJHI NABASEBENZI

3.3.1 Kuliqiniso elivunywa mumuntu woke ukuthi abantu bafunda ngokutjheja nokulimuka. Ngenca yalokhu-ke, kubekwa isibopho esikhethekileko phezu komqatjhi, iimphathimandla (aboNgqongqotjhe naboSomkhandlu) ezingeni lepolitiki, nabaphathi babasebenzi bombuso kiwo woke amazinga, ukuthi bakhe ibhoduluko elifaneleko la kuzakubekwa khona iinrhuluphelo zamagugu, kube kwenziwe neembonelo ezizakuba sibonelo kibo boke abasebenzi.
3.3.2 ISekhtjheni 195(1)(a) yomThethosisekelo ifuna bona "kuphakanyiswe izinga eliphezulu lomthetho wokuziphatha, belibabalelwe ukuthi lihlale linjalo" embusweni ngokuphelela kwawo. Ngokwesivumelwana esihlanganyelweko (i-Public Service Co-Ordinating Bargaining Council Resolution 2 of 1999), boke abasebenzi beKoro yemBusweni banesibopho sokuthambela nokukhambisana neRhelo lokuziPhatha elibekiweko. Njengoba-ke lokhu kusisendlalelo ekwakhelwa phezu kwaso amagadango wokukhambela ngaphambili, nawokulungisa ngitjho nawokukhalima imbala, umqatjhi kufuze enze koke okungakghonakala ukuqinisekisa ukuthi koke okuphethwe mthetho weRhelo lokuziPhatha kwaziwa ngibo boke abasebenzi.
3.3.3 Kuqakathekile ukubuyelela godu egameni lokuthi owona mnqopho womthetho weRhelo lokuziPhatha bubuhle bokuphakamisa nokukhuthaza ukuziphatha okusibonelo. Nanyana kunjalo, umsebenzi uzakuthweswa icala lokuziphatha kumbi ngokomThetho otjhiwo ngehla lo, futhi angakhalinywa ngokwamasekhtjheni 18 ukuyokufika ku-27 njengokutjhugululwa kwawo emiThethwenimlingwa wezamaTjhuguluko ka-1997, nakufumaniseka ukuthi uphula umbandela womthetho weRhelo lokuziPhatha.


4. IKOMBA NGEMIBANDELA YERHELO LOKUZIPHATHA

4.1 UBUDLELWANA NESIBETHAMTHETHO NEBANDLA ELIPHETHEKO

4.1.1 Umsebenzi kufuze athembeke eRiphabhligi befuthi ahloniphe umThethosisekelo, akhambe ngemibandela yawo emsebenzini wakhe wawokemalanga.

Igama elithi "iRiphabhligi" kufuze lithathwe njengegama elitjho "ilizwe leSewula Afrika". Kuyifuneko ekulu ukuthi boke abasebenzi bombuso bathembeke elizweni lekhabo.

UmThethosisekelo ukhuluma ngamaphuzu athileko aphathelene namalungelo nerhuluphelo yazo zoke izakhamuzi. Lombandela weRhelo lokuziPhatha, kokuthoma ufuna ukuthembeka kwabasebenzi bombuso kilelihlelo ledomakhrasi elisebenza njenganje. Kwesibili, ubukhulu bomThethosisekelo kufuze bamukelwe bebuhlonitjhwe mumuntu woke. Kwesithathu, omunye nomunye umsebenzi wombuso kufuze abe nelwazi elilingeneko lalokho okuphethwe mThethosisekelo nomnqopho wawo njengendlela yokulawula nokubulunga ihlelo lakhathesi.

Isibonelo 1: Abasebenzi bombuso emazingeni ahlukahlukeneko banesandla ukufika ezingeni elithileko ekwenzeni iimphakamiso zemithethokambiso. Nanyana ngisiphi isiphakamiso esenziwako kufuze bona sihlolwe siqalisiswe kuhle ukuqiniseka ukuthi angeze siphambane nomoya namkha/nemibandela ethileko yomThethosisekelo. IKambisolawulo yomthethosisekelo njengokuba nelizwi komphakathi nokwenzelwa kwezinto emkhanyweni emisebenzini eyenzelwa umphakathi kufuze bona nakho kulandelelwe ukufikela la kukghonakala khona ehlelweni lokwakha umthethokambiso.

Isibonelo 2: ISekhtjheni 33(2) yomThethosisekelo ithi woke umuntu amalungelo wakhe akhisinyezwe magadango wokuphatha nokulawula unelungelo lokunikelwa iinzathu ezitloliweko. Lokhu-ke kutjho ukuthi omunye nomunye umsebenzi wembusweni nakazakukghona ukukhamba ngemibandela yomThethosisekelo, kufuze bona enze iqiniso lokuthi iinqunto namagadango athathwa kezokuphatha athathwa ngeenzathu ezizwakalako, kobanyana iinzathwezo zinganikelwa umuntu loyo othintekileko. Lokhu-ke kutjho ukuthi woke amagadango wezokuphatha kufuze bona aphumelele nakalingwako kuhlolwa ukuthi athethwe ngehlelo lokwenzela izinto emkhanyweni na.

4.1.2 Umsebenzi kufuze abeke irhuluphelo yomphakathi phambili ekurageni kwakhe umsebenzi wakhe

Lombandela utjho ukuthi la kufuze kuthathwe khona iinqunto namkha la kufuze bona umuntu azisebenzisele khona ingqondwakhe ngokubona kwakhe, kufuze bona kucatjangelwe iinrhuluphelo zomphakathi ntanzi. Iinrhuluphelo nekareko yomsebenzi wombuso ngokwakhe namkha ezinye iinrhuluphelo ezihlangothi linye kufuze bona zize ngemva kweenrhuluphelo zomphakathi.

Isibonelo 1: I-athizeni esebenza esibhedlela ibotjhelelwe yikontraga yayo yomsebenzi ukuthi isebenze ukusukela ngo-08:00 ukuyokufikela ngo-16:30. Akunakambiso ebekiweko emalungana ne-overtime ebhadalwako. Izulu libethe lawisa isiteyitjhi segezi ekhanyiswa esibhedlela, nje-ke amathiyetha asebenza ngejenereyidi. Nayo ijenereyidi leyo iyahlupha, ngalokho-ke i-athizeni leyo ilayelwa bona iyokulungisa ijenereyidi leyo ngo-16:00. Ebujameni bezinto obunjalo kuzakulindeleka ukuthi i-athizeni leyo iqede umsebenzi wokulungisa ijenereyidi leyo ngaphambi kobana ingatjhayisa, ngitjho nanyana ingasebenza bekudlule isikhathi sayo esibekwe yikontraga yayo yomsebenzi.

Isibonelo 2: Ubunengi babasebenzi abasebenza e-ofisini yesiphande batjengisa ukuthi bafuna ukuthatha ilifu yabo ngoDisemba. Nange boke njalo bangavunyelwa ukuthatha ilifu ngasikhathi sinye njalo, kuzakutjho ukuthi ngesikhatheso i-ofisi angeke ikghone ukuwusebenzela kuhle umphakathi. Lokho-ke kutjho ukuthi abaphathi nabasebenzi kuzakufuneka ukuthi bakhulumisane bezwane, kube nabarhobhako ekarekweni yabo, kobanyana kuzokuba nabantu abaneleko abazakusala basenza umsebenzi ngendlela ejayelekileko, abanye nabasaye elifini.


4.1.3 Umsebenzi kufuze ayilandele ngokuthembeka imithethokambiso kaRhulumende wakhathesi ekwenzeni kwakhe umsebenzi wakhe wemthethweni njengoba kusitjho zoke lincwadi zomthetho nezinye linqintelo

IVikelamalungelo emThethwenisisekelo, hlangana nokhunye ekuvikelako, ivikela namalungelo wepolitiki wesinye nesinye isakhamuzi, ekubalwa hlangana nawo nelungelo lokukhambisana kunye nelokuba lilungu lesiqhema sepolitiki esithandwa ngiso. Umphumela wekhetho kukuthi isiqhema sepolitiki esithola amavowudi amanengi kube ngiso esithatha umbuso. Lokhu-ke kutjho ukuthi ikareko ethileko yomsebenzi wembusweni angeze yavela emphumelweni wekhetho. Kungatjho godu nokuthi imisebenzi ebekwe phambili, nehlelo lemisebenzi ezokwenziwa kunye nemithethokambiso eyamukelwe nguRhulumende wangesikhatheso kungahluka kunemisebenzi umsebenzi wombuso ngamunye azibekele yona phambili. Nokho-ke abasebenzi bombuso kufuneka bamsebenzele ngokuzinikela, nangokuthembeka kunye nangelwazi labo elipheleleko uRhulumende okhethiweko wesikhatheso nabaphumelelisa imithethokambiso yakhe.

Isibonelo 1: Umsebenzi wombuso yena ngesingaye ukholwa ukuthi ukuqalelelwa kwamaphilo wabantu ngikho ekufuze kube phambili kinayo yoke imisebenzi eyenzelwa isitjhaba elizweni lekhethu, begodu umsebenzi wembusweni loyo bewusekela nesiqhema sepolitiki esikhambisana naloyo umbono. Nokho-ke uRhulumende obusako yena uvumelana ngokuthi imisebenzi azayitjheja ngaphambi kwayo yoke eminye kuzakuba kukwakhela abantu izindlu, nokucitha ubulelesi. Umsebenzi wembusweni loyo kuzakulindeleka ukuthi alamukele irherho lakaRhulumende lokukhambisa izinto. Nokho-ke lokhu akusikho ukugandelela imibono eyakhako yabasebenzi bembusweni.

Isibonelo 2: Nakube uRhulumende obusako ucabanga ukuthoma ihlelo elithileko, kufumaniseke ukuthi kuzakuba msebenzi womsebenzi wembusweni othileko ukukhanyisa indlela yokuthi ihlelwelo lingasetjenzwa njani, umsebenzi loyo kuzakufanela ukuthi ayibekele ngeqadi yakhe imibono nemizwa, ngitjho nanyana mhlamunye kungenzeka angavumelani nehlelo uRhulumende afuna ukulithatha, aqale izinto ngamehlo avuleke womabili ngokuqala ubuhle nobumbi beengcenye zehlelwelo, ngaleyindlela alinge ukuthola indlela ehle yehlelwelo ebantwini ekufuze liyokusebenza kibo.

4.1.4 Umsebenzi wombuso kufuze asebenzele ukwazi nokuthambela yoke imilayelo yomthetho neminye imilayo esebenza ekuziphatheni kwakhe nemisebenzini yakhe

Umsebenzi wombuso nakazakukghona ukusebenzela uRhulumende obusako kuhle, akghone nokusebenzela umphakathi kuhle, kufuze bona azi okungaphakathi komsebenzi wakhe, azi nemithethokambiso umsebenzakhe ekufuze bona ukhanjiswe ngayo, ngokunjalo azi nekambiso ekufuze umsebenzakhe ukhanjiswe ngayo.

Ama-suphavayiza athwele umsebenzi wokuqinisekisa ukuthi abasebenzi bayazi bona imisebenzabo ithini, nokuthi iphetheni. Abasebenzi nabo ngokunjalo bathwele isibopho esifanako sokwenza umzamo wokuba basebenzi abanelwazi, abakwazi nokusebenza kuhle nangokulandela imithethokambiso ebekiweko, kobanyana kuzokusizakala umphakathi ngokuphelela kwawo.

Isibonelo 1: Ngoba singakajayeli iinqintelo zeemali zeKoro yabaSebenzi bomBuso, isiphathimandla esithileko sivumela ukuthengwa kwepahla ethileko ngaphandle kokuthola imvumo efaneleko emNyangweni olawula iimali. Igadango elinjalo lizakutjho ukuthi kusetjenziswe imali ingakavunyelwa ukusetjenziswa, begodu lingabanga ukusetjenziswa kweemali ezinengi kugjinyiswana emakhotho, kulingwa nokulungisa umonakalo owenzekileko.

Isibonelo 2: Ngenca yokutlhoga ilwazi, umsebenzi othileko udurhisa umuntu owenza isibawo sokurhola umrholo wepentjheni, amtjele iimfuneko ezingasizo zokuthola umrholo onjalo, nendlela engasiyo ekufuze ayilandele nakenza isibawo esinjalo, namkha amtjele imali engasiyo yomrholo azawuthola umuntu loyo. Lokho-ke kungaba nomphumela omumbi phezu komuntu obawa ukuthola umrholo wepentjheni loyo.

4.1.5	Umsebenzi kufuze asebenzisane ngokubambisana neenjamiso zombuso ezisungulwe ngomthetho nangoMthethosisekelo wokukhuthazela ikareko yomphakathi

Ziimbadlwana iinjamiso ezisungulwe ngaphasi komThethosisekelo (uMvikeli woMphakathi, uMhlolima-akhawundi Zombelele, iKomitjhini yabaSebenzi bomBuso, iKomitjhini yezokuLinganiswa kobuLili, njll.) nezinye iinjamiso zisungulwe ngoMthetho wePalamende (amabhodi wamathenda, amakomitjhini wephenyo, njll.). Iinjamiswezi zisebenza njengelihlo lokuqinisekisa ukuthi yoke imisebenzi yembusweni ikhamba kuhle. Ngalokho-ke abasebenzi bombuso akukafaneli ukuthi iinjamiswezi baziqale ngelihlo elimbi, kodwa kufuze bona bazilekelele ukwenza imisebenzi yazo, njengokuthi nje baziphe ilwazi nehlathululo ezingayitlhoga.

Isibonelo 1: Nakube i-ofisi yoMvikeli woMphakathi ibawiwa ukuthi iphenye ngesililo esithileko selungu lomphakathi elilila ngokuthileko emNyangweni othileko kaRhulumende, i-ofisi le izakulindela isebenziswana elihle labasebenzi bomnyango loyo ekunikeleni ilwazi elifunekako.

Isibonelo 2: Nakube uMhlolima-akhawundi Zombelele uthola okuthileko okungakhanjiswa ngendlela ngeemali zomnyango othileko wembusweni, iimphathimandla zomnyango loyo akukafaneli bona lokho okutholwe Mhlolima-akhawundi Zombelele zikuthathe ngomoya omumbi. Kufuze bona zilimuke bona umsebenzi owenziwa Mhlolima-akhawundi Zombelele wenzelelwani, zisebenzele ukulekelela i-ofisi yoMhlolima-akhawundi Zombelele ukurarulula umraro okhona.


4.2	UBUDLELWANA NOMPHAKATHI

4.2.1 Umsebenzi kufuze akhuthaze ukubumbanna nehlalakuhle yesijthaba seSewula Afrika ngokweza umsebenzi wakhe osemthethweni

Isethulo somThethosisekelo sithi ukuvunywa nokwamukelwa komThethosisekelo kunqophe:

?	ukupholisa amanceba wokuhlukaniswa kwesitjhaba seSewula Afrika okwenzeka ngeminyaka eyadlulako, kwakhiwe isitjhaba esiphilisana ngekambiso yamagugu wedemokhrasi, nangomthethobulungiswa emphakathini kunye nangamalungelo wobuntu;
?	ukwendlala isisekelo sedemokhrasi nomphakathi ovulekileko, la uRhulumende abekwe khona ngentando yabantu, begodu nala esinye nesinye isakhamuzi sivikeleke khona ngokulinganako emthethweni;
?	ukukhuphula izinga lepilo lazo zoke izakhamuzi, kunye nokutjhaphulula ikghono lomunye nomunye umuntu; kunye
?	nokwakha iSewula Afrika ebumbeneko nekhamba ngedemokhrasi, ezakwazi ukuthatha indawo yayo eyifaneleko njengombuso ozijameleko hlangana nomkhaya weentjhabatjhaba.

Nakuzakukghonakala ukuphumelelisa iminqopho ebekwe mThethosisekelo ibe ihlale ilapho ibekwe khona, kufuneka izakhamuzi zenze imizamo yangabomu enqophe khona ukuphumelelisa iminqopho leyo. Abasebenzi bombuso bathathwa njengengcenye "kaRhulumende", ngalokho-ke lokhu kuqakatheke khulu kibo.

Isibonelo 1: Umoya omuhle wokusebenzisana hlangana nabasebenzi, nobudlelwana obuhle hlangana nabasebenzi, nomoya omuhle nofuthumeleko ophephetha hlangana nabasebenzi bemihlobo engafaniko abasebenza bunqopha ngomphakathi, kuba sibonelo esihle emphakathini woke. Isibonelo esihle kungaba se-ofisini la kukhutjhwa khona iimbhugwana (abomazisi) namkha amapaspoti.

Isibonelo 2: Umsebenzi kufuze alinge ukurejistara neziko lezefundo, arejistarele ukufunda elinye lamalimi wemthethweni akhulunywa endaweni asebenzela kiyo. Kufuze godu nokuthi akhuthaze ukutoliga ngamanye amalimi wemthethweni emihlanganweni, nakube kuyafuneka.


4.2.2	Umsebenzii kufuze asebenzele umphakathi ngendlela engathathi hlangothi kobanyana azokuthembeka embusweni

IKoro yabaSebenzi bomBuso isebenzela umphakathi woke, begodu umphakathi ulindele ukuphathwa ngokufana, nangendlela ehle nefundisiweko, nenomoya omuhle. Ngalokho-ke abasebenzi kufuneka benze imizamo yokuzalisa leziimfuneko ngokubaphatha kuhle nangokufana labo abasebenza nabo nalabo ababasebenzelako, ngendlela engeke igcine ngokwakha ithemba kwaphela eKorweni yabaSebenzi bomBuso, kodwa ezakubuye yenze nokuthi uthandeke umsebenzi abawenzela umphakathi, ngenca yobuhle bawo.

Isibonelo 1: Umsebenzi othileko uphethe isikhundla emnyangweni la kusetjenzwa khona ngeembawo ezivela emphakathini, zokwenzela umbuso imisebenzi ethileko. Umakhelwana womsebenzi loyo uyalimuka ukuthi angawufaka umoya wokulikhambisa ngenye indlela ihlelo ekukhanjwa ngalo ekusetjenzweni kweembawezo, ngalokho-ke ukhulumisana nomsebenzi wembusweni loyo, umbawa ukuthi amlekelele ngokulikhambisa msinyana ihlelo lokuqala nokusebenza isibawo sakhe. Umsebenzi wembusweni loyo-ke kuzakufanela ukuthi atjheje ayelele kilobo ubujamo bezinto obunjalo, ngoba nakangathatha igadango lokusiza umakhelwana wakhe, kungathathwa ukuthi ukhethe umakhelwana wakhe hlangana nabanengi wamsiza, waliselela abanye.

Isibonelo 2: Umsebenzi kufuze bona abawe amakhastamakhe ukuthi afole idresi, kobanyana nomunye nomunye azokusizwa nakufika isikhathi sakhe sokusizwa, ngaphandle kokukhetha abanye namkha ngaphandle kokubonwa njengomuntu ongathi ukhetha abanye.

4.2.3 Umsebenzi kufuze azithoe, abe lisizo, akhulumiseke lula nakasemsebenzini wokusebenza ngomphakathi, ngazo zoke Iinkhathi amalungu womphakathi awaphathe njengamakhastama ekufuze aphathelwe phezulu

Kuqakathekile ukuthi abasebenzi balimuke ukuthi ngokujoyina kwabo iKoro yabaSebenzi bomBuso, bazibophelele ngokusebenzela umphakathi woke.

Umphakathi ulindele ukwenzelwa lokho umbuso ekufuze uwenzale khona, begodu kulindeleke ukuthi abasebenzi abawusizako bahlale bakhona balindele ukusiza, begodu bawusize ngomoya omuhle nangendlela efaneleko.

Isibonelo 1: Umsebenzi uthola ifowuni evela kelinye ilungu lomphakathi, kodwa kuyakhanya ukuthi lokho akufowunelako umuntu loyo kuphethwe ngomunye umnyango namkha elinye ihlangothi lawo umnyango loyo. Umsebenzi loyo utjela umuntu ofowunako loyo ukuthi akalinge laphokhunye. Lokhu-ke kungenzeka kubangele ukuthi umuntu ofowunako loyo adluliselwe ebantwini abambadlwana kodwa agcine angakalitholi isizo alifunako. Lokhu-ke akuwusizi umphakathi, futhi kuyalona igama leKoro yabaSebenzi bomBuso. Okufanele akwenze umsebenzi wembusweni kukuthi atjele umuntu ofowunako ukuthi angamfunela ukuthi ngubani umuntu namkha umnyango ophathelene nalokho, bese ubuyela kuye umuntu ofowunako loyo nasele amtholele.

Isibonelo 2: Lokhuya umsebenzi nakasebenza ngabantu abalinda ekhawunthareni, kufumaniseke ukuthi ekhawunthareni yakhe akanabantu, ukube kodwa umnganakhe ngakelinye ihlangothi unabantu abafolele ukusizwa, lo onganabantu akasize ngokuthi abize abantu abasekhawunthareni enye leyo, kodwa kwaphela nakube uwazi kuhle umsebenzi owenziwa ekhawunthareni abafole kiyo abantwabo.

Isibonelo 3: Ilungu lomphakathi naliya esiphathinimandla liyokufuna isikhathi abangakhulumisana ngaso, njengokuthi nje ayokufuna imininingwana ngokuthi umuntu ukulungela njani ukuthola indlu yomBuso, isiphathimandleso kufuze bona silinge ukutholela umuntu loyo isikhathi angakhulumisana ngaso naye msinyana ngokungakghonakalako. Lokhu angeke kugcine ngokutjengisa ukutholakala lula kwesiphamandleso, kodwa kuzakutjengisa nokuthi sizimisele ukusiza.

4.2.4 Umsebenzi kufuze abuthathele ehloko ubujamo neenghonghoreko zomphakathi ekwenzeni kwakhe umsebenzi wakhe osemthethweni kunye nekuthatheni Iinqunto ezithinta wona umphakathi

Nanyana iindingo namkha/neenghongoreko zomphakathi emehlweni wabasebenzi bombuso kungenzeka zibonakale zingakatjhubi njengoba umphakathi ngokwawo ucabanga, kodwa abasebenzi bombuso kufuze basize ngokuzithoba nangendlela elungileko, basize ngitjho nangokubapha ikomba yendlela abangakhamba ngayo ukurarulula imirarwabo.

Iinghonghoreko ezitjhiwo babantu ngamunye ngamunye namkha iinqhema, kufuze bona zitjhejwe. Ukulandela indlela yokubonisana neyokwenzela izinto emkhanyweni eendabeni ezinje kungasiza kwamambala ukutjheja ubujamo neenghonghoreko zomphakathi.

Isibonelo 1: Kwenziwa amalungiselelo wokwakha iklinigi yokuqalelela amaphilo wabantu endaweni ethileko yemakhaya, kodwa enye indlela engathathwa kukuthi kube neklinigi engumakhamba ngendlwana. Ebujameni obunjalo, kufuze ukuthi kukhulunyiswanwe nabantu bendawo yalapho, kutholakale ukuthi bona benyulani. Lokhu-ke kuzakwenza iqiniso lokuthi kuthathwa isiqunto esihle nesikhambisana nekareko yabantu balapho, kanti godu abantu bendawo yalapho bazabe banikelwe ithuba lokuba nelizwi eendabeni ezibathintako kusese nesikhathi.

Isibonelo 2: Umsebenzi othileko womphakathi uthwele umsebenzi wokusebenza ngeembawo zokuphungulelwa iindleko zokwakha zabantu ababedimeke amathuba phambilini abahlala emikhukhwini. Nakube iimbawezo azisetjenziswa msinyana nangendlela elungileko, kungatjho ukuthi liriyada loke ihlelo lokwakha izindlu, kutjho godu nokuthi abantu kuzakufuneka ukuthi bahlale emtlhagweni isikhathi eside kinaleso ebesingathathwa nakube bekwenziwe umsebenzi wamsinyana.

4.2.5	Umsebenzi kufuze azibophelele ngokuthuthukiswa nokuphakamisa woke amaSewula Afrika, ngokwenzela kwakhe abantu umsebenzi msinyana

URhulumende obusako uwubeke wakhanya umnqopho wakhe wokuqalelela abantu ababedimeke amathuba phambilini, njengoba kusitjho iHlelo loKwakha nokuVuselela (i-RDP). Lokhu-ke kufuze bona kwenziwe ngiyo yoke iminyango kaRhulumende, ngemisebenzi eyabelwe yona ngokwahlukahlukana.

ISewula Afrika ililizwe elisathuthukako, kanti-ke ngenca yabonobangela abahlukahlukeneko, ubunengi babantu bayo abanalwazi ngamalungelo wabo, nangemisebenzi esibopho kibo, nangemisebenzi ekufaneleko nakanjani benzelwe yona, nangekambiso ekufuze bayilandele, nokuthi kufuze bakhulumisane nobani malungana nalokho. Njengoba iKoro yabaSebenzi bomBuso isebenzela boke abantu bayo nje, abasebenzi bayo kumsebenzabo ukwazisa boke abantu bomphakathi abanganalwazi, babatjengise indlela, babaphe nesizo abalitlhogako. Lokhu-ke kufuze bona kwenziwe kuhle nangomoya omuhle, ngitjho nanyana kungatjho ukuthi umuntu adluliselwe kesinye isijamiso namkha komunye umakho, ngomoya omuhle nokho.

Isibonelo 1: Abasebenzi bombuso kufuze bangene emahlelweni wokuthuthukisa abasebenzi atholakala eminyangweni la basebenza khona. Kufuze bazinikele emsebenzini ababelwe yona, babe benze neqiniso lokuthi amahlelo anjalo aragwa ngendlela efaneleko, nangesikhathi abekelwe sona.

Isibonelo 2: Abasebenzi bombuso nabasebenza ngomphakathi eendaweni zamaphilo kufuze bona basebenzise ithubelo ukulimukisa abantu nakube basola ukuthi liyatlhayela ilwazi labo lokukhandela izifo. La abasebenzi bangakghoni khona ukunikela loke isizo elifunekako ngokwabo, kufuze ubuncani bakhona badlulisele abantu abafuna isizwabo kabanye abangani babo abasebenza nabo, kobanyana bazokuthola ilimukiso nelwazi elifaneleko.

4.2.6	Umsebenzi akabandlululi elinye ilungu lomphakathi ngokungakafaneli ngenca yobuzwe balo, ubulili, ukuthi umhlobobani namkha ukuthi udabukaphi, umbalabani, wenyula ukuphilisana nesingani sabulilibani, mdala kangangani, uqhwalile, ungowayiphi ikolo, ungowayiphi ikolele yepolitiki, unesazelo siphi, ungowayiphi ikolelo, ungowaliphi isiko namkha ilimi.

Njengoba sekutjhiwo, iKoro yabaSebenzi bomBuso isebenzela boke abantu nawo woke umphakathi eSewula Afrika, ngaphandle kokukhetha ukuthi babobani. Elinye nelinye ilungu lomphakathi linelungelo ngomthethsosisekelo lokuphathwa ngehloniphi nangesithunzi. Ngalokho-ke abasebenzi kufuneka ukuthi woke amalungu womphakathi bawaphathe ngokufana, ngomoya omuhle, nangendlela ehle, bawenze azizwe athola isizo afanele kukulithola.

Isibonelo 1: Umsebenzi angasola ukuthi ilungu elithileko lomphakathi elifuna isizo, mhlamunye lintendembili. Nanyana lokhu kuyinto umsebenzi womphakathi loyo angavumelani nayo nakancani, kodwa kusalindeleke ukuthi asize umuntu loyo ngendlela ehle nefaneleko njengoba bekazakwenza komunye nomunye umuntu ojayelekileko.

Isibonelo 2: Kufole abantu abambadlwana edresini, kufika usaziwako womphakathi wendawo leyo, alindele ukuthi asizwe khonokho nakafikako, angafoli edresini. Nakube umsebenzi wombuso osiza abantwabo uvumela usaziwako loyo afahle idresi, kuzabe kutjho ukuthi ubandlulula laba abanye abantu abafole idressi.

4.2.7	Umsebenzi akasebenzisi isikhundla sakhe butjhwileni embusweni ukuphakamisa namkha ukufadalalisa iinrhuluphelo zesiqhema sepolitiki namkha zesiqhema esithileko.

Njengoba iKoro yabaSebenzi bomBuso isebenzela woke umphakathi nje, nawo ohlukaniswe ngeengabagaba zeeqhema, iinhlangano zepolitiki kunye nabantu beenkolelo ngokwahlukahluka njalo njalo, kuyazitjho-ke ukuthi abasebenzi bombuso akukafaneli bona bazihlanganise neendaba ezingabenza babonakale njengabantu abakhetha namkha abenyula ezinye iinqhema kunezinye.
NgokweKoro yabaSebenzi bomBuso, woke amakhastamayo kufuze bona aphathwe ngokufana, ngokwemithethokambiso kaRhulumende obusako ngesikhatheso. Lokhu-ke kutjho ukuthi umsebenzi kufuze bona ahlukanise kuhle hlangana komsebenzi wakhe osibopho kuRhulumende obusako nokuzifaka eendabeni zepolitiki yesiqhema esithileko.

Isibonelo 1: Umsebenzi ulilungu lehlangano ethileko yezamasiko ekufuze bona iphalisane neemali zomnikelo ezivela emBusweni qho ngomnyaka. Umsebenzi loyo uphethe isikhundla esiphezulu emnyangweni karhulumende ekufuze bona ihlole ilinganise, isebenze ibe yenze iimphakamiso ezimalungana nalokho zithunyelwe kuNgqongqotjhe ofaneleko. Umsebenzi onjalo akukafaneli bona asebenzise isikhundla sakhe ukwenyula umfakisibawo wehlangano alilungu layo naye, kanti godu akukafaneli bona akhisimeze iimbawo zezinye iinhlangano. Umsebenzi onjalo kufuze bona atjele isuphavayiza yakhe ukuthi ulilungu lehlangnano enjalo, kobanyana kungazokucatjangwa ukuthi usunduzwe yikareko yakhe yangeqadi esiquntweni esizakuthathwa.

Isibonelo 2: Abasebenzi kulindeleke ukuthi babasize ngokwenza aboNgqongqotjhe namkha aboSomkhandlu babo ekulungiseleleni imitlolo, njll. ezakusetjenziselwa imisebenzi esemthethweni, njengekulumopikiswano ngemitlamo yemithetho. Nokho abasebenzi bombuso akukafaneli ukuthi babe nesandla ekulungiseleleni nekutloleni imitlolo uNgqongqotjhe namkha uSomkhandlu ayoyisebenzisela isiqhema sepolitiki.

4.2.8	Umsebenzi kufuze ahloniphe abe avikele isithunzi sakananyana ngubani, namalungelo wakananyana ngubani, njengoba kusitjho umThethosisekelo.

Abasebenzi kufuze baziphathe ngehlonipho kibo boke abangani babo abasebenza nabo, bahloniphe nemphakathini, ngaphandle kokukhetha ukuthi abangani abasebenza nababo nomphakathi loyo ubobani, unjani, nokuthi amajamo wabo anjani, njll. Abasebenzi kufuze ngaso soke isikhathi bahlale baziphatha kuhle phambi kwabanye abantu, batjengise nomoya omuhle, batjengise nokuba nesizo.

Isibonelo 1: Ilungu lomphakathi elidakwe kwemihlolo, libanga netjhada, nalifika emsebenzini osebenza ekhawunthareni, umsebenzi loyo kufuze umuntu loyo amphathe njengomuntu woke, akhulume naye ngomoya ophasi, abe amsize ngomoya ophasi ngalokho eze ngakho. Kuqakathekile ukukhumbula ukuthi umphakathi uqala uqalisise ngelihlo elitjhejako koke okwenzekako, begodu abasebenzi bombuso bangenza isithunzi sekoro yabasebenzi bombuso sibe ngcono ngokuphatha umsebenzabo ngendlela enefundiso. Nakufumaniseka ukuthi izinto ziyonakala abasebenzi babe bagcine bazithole basebudisini bokuzilawula, abangavumeli iinhliziyo zihluthuleke kuphakame nemimoya, kodwa kufuze umuntu owonako loyo bamthathe bamuse kobaphetheko (isuphavayiza), yena-ke ozakusebenza ngomuntu loyo ngeqadi.

Isibonelo: Abantu basunduzwa kutlhoga imali ukuthi babawe isizo. Iimphathimandla eziqalene nomsebenzi wokusiza abantu abanjalo ngamaforomu wokubawa isizo kufuze babubabalele ubujamo babantwabo, babuphathe ngesandla esihlengako, sezwelo.


4.2.9	Umsebenzi uyalilimuka ilungelo lomphakathi lokuthola ilwazi, ngaphandle kwelwazi elivikelwe mthetho ngokukhethekileko.

UmThethosisekelo unamahlangothi amabili malungana nokutholakala kwelwazi. Kokuthoma, kukhuthazwa kokwenzelwa kwezinto emkhanyweni, khona okuvumela izakhamuzi zoke ithuba lokuthola loke ilwazi elifanele umphakathi. Lokhu-ke kuzakwenza izakhamuzi zikghone ukuba nelizwi ekutlanyweni kwemithethokambiso ethandwa ngizo. Kwesibili, imibandela leyo inqophe nokwenza izakhamuzi zikghone ukuvikela amalungelo wazo athileko, njengoba kusitjho iVikelamalungelo. Izakhamuzi zingabawa iinzathu ezitloliweko zamagadango wokuphatha nokulawula angahle azikhisimeze. Ukudlula lapho, bangabawa nelwazi elimalungana nokuvikelwa kwamalungelo wabo.

Njengoba woke umsebenzi wembusweni alimuka nje, yindaba ebudisi nenoburhiyarhiya obunengi indaba yokukhetha kutjhiwo ukuthi ngiyiphi indaba enetjisakalo yomphakathi. Ilwazi elithileko lithathwa njengelwazi elivikelekileko, ekufuze lilawulwe minyango yembusweni ngokwemibandela yi-Guidelines on Minimum Information Security Standards, njengoba ikhutjhwe yi-National Intelligence Agency. UmThethomlingwa i-Open Democracy Bill nawo unqophe ukuvula itlhatlha lokusebenzela la indaba enjalo kufuze isetjenzelwe khona minyango yembusweni. Lokhu kwenziwa kube budisi khulu nanga kukuthi umThetho wezabaSebenzi i-Labour Relations Act ka-1995 nawo uveza iindlela ezithileko zokuvulela abasebenzi bombuso indlela yokuthola ilwazi eliphethwe umBuso njengomqatjhi, kobanyana kuzokuvikelela amalungelo womsebenzi athileko wezokusebenza.
Umongo wendaba le ungarhunyezwa ngalendlela:

?	Abasebenzi kufuze bahlale ngaso soke isikhathi balimuke babe bavume iqiniso lokuthi umphakathi unelungelo lokwazi.
?	Omunye nomunye umnyango kufuze bona ubethe umthethokambiso okhambisana nomthetho welizwe wokulawula indaba le ngaphakathi kwawo.
?	Abasebenzi kufuze bayazi imithetho nomthethokambiso olawula indaba le eminyangweni yabo.
?	Indlela esetjenzisiweko kunye neenzathu zamagadango wokuphatha nokulawula alandelweko kufuze bona kurekhodwe kuhle, kobanyana imininingwana yakhona izokutholakala umuntu nakayifunako.
?	Nakufumaniseka ukuthi imininingwana efunwa mphakathi akukghonakali ukuthi itholakale, kufuze bona loyo namkha labo abafuna imininingwana leyo banikelwe iinzathu ezizwakalako ngokuthi kubayini kungakghonakali ukuthi itholakale imininingwana leyo.

Isibonelo 1: Kuqakatheke khulu ukuthi umphakathi unikelwe ilwazi elifaneleko ngesikhathi esilungileko. Nakufumaniseka ukuthi umuntu obawe imininingwana ngemifundalize unikelwa imininingwana leyo selidlulile ilanga lokugcina lokwenza isibawo esinjalo, kuzabe akusasizi litho ukunikela umuntu loyo imininingwana enjalo.

Isibonelo 2: Ukutholakala kwelwazi kutjho nokuthi imininingwana yelwazi kufuze bona ihlale ikhona, begodu kufuze nokobana inande ivuselelwa. Nakube kuyenzeka ilungu lePalamende libawe ilwazi elithileko ngekulumopikiswana esalindelweko ePalamende, ukubhalelwa komnyango oqalene nendaba leyo ukutholela ilungu lePalamendelo ilwazi elingilo nelipheleleko ngemininingwana yalo yamva nje kungalikhisimeza ihlelo ledemokhrasi.

Isibonelo 3: Ukunikela abantu ilwazi elingasi njengoba kufanele, nakho kungaba mraro. Isibonelo kungaba kukuthi umphakathi ungabuza ngokuthi lithoma nini ukusetjenziswa ihlelo elitjha, eminye yemininingwana yalo engakabukuphasiswa ngabaliphetheko. Umsebenzi ongakwaziko lokhu, kodwa owazi okhunye okusaje kumininingwana ekusetjenzelwa phezu kwayo, kungenzeka anikele umphakathi imininingwana engasisemthethweni. Umbuso ungabe uphathiswe iinhloni kokugcina nange kungenzeka kwenziwe amatjhuguluko athileko ehlelweni ekusetjenzwa ngalwelo, kodwa ekugcineni ligcine lisetjenziswe ngendlela ehlukileko kinalokho ebekulindelwe mphakathi.


4.3	UBUDLELWANA HLANGANA NABASEBENZI

4.3.1	Umsebenzi usebenzisana ngokuzwana nabanye abasebenzi ukuphumelelisa ikareko yomphakathi

Kuqakathekile ukuthi boke abasebenzi balimuke ukuthi basebenzela umnqopho munye, okuphumelelisa imisebenzi kaRhulumende obusako, nokuzalisa iimfuneko zomphakathi ngendlela ethembekako nelungileko. Ngalokho-ke abasebenzi kufuze bona benze imizamo ekhethekileko yokusebenza ngokuzwana. Ngokusizana nangokusekelana, nangokwabelana ngelwazii, nangemibono, ngitjho nangemithombo yamandla yokusebenza imbala (la kufanele khona), abasebenzi bazabe bavulelwe ithuba lokusebenza ngcono, ngendlela ezakubuyisela uRhulumende nomphakathi.

Isibonelo 1: Kuqakathekile ukuwazi woke umnqopho wekoro yombuso, nokulimuka ukuthi ngitjho nencazana ingcenye eyenziwa lapho, nayenziwe ngefanelo, iphumelelisa umnqopho ngokuphelela kwawo. Ngenca yalokhu-ke umsebenzi kufuze bona ayamukele imibono neemphakamiso zabangani bakhe asebenza nabo, nezamanye amaphiko wembusweni. Phela embusweni akunandawo yomona neyokunina abanye ukuthi "bagadunge la ngisebenzela khona".

Isibonelo 2: Umsebenzi nakalimuka ukuthi isidingo esithileko somphakathi sizangazaliseka kuhle i-ofisi yakhe nayisebenzisana ngokuzwana nenye, umsebenzi loyo kufuze akazihluphe afunisise ngendlela yokusebenzisana leyo, ngitjho nanyana iimphathiswa kamanye ama-ofisi lawo kungenzeka ukuthi zingadoselani nokusebenzisana okunjalo ekuthomeni.

Isibonelo 3: Isiphathimandla esithileko sifikelwa ngomunye umnyango uzosibawa ukuyokuba yingcenye yebandla eliyokukhetha abasebenzi abafuna umsebenzi. Umsebenzi loyo akasize njengoba bambawile, la kukghonakala khona. Nokho-ke nakasiza njalo umsebenzi loyo kufuze bona acabangele wakhe umsebenzi, womnyango wakhe, abawa imvumo komphetheko.

4.3.2	Umsebenzi wenza yoke imilayelo elungileko ayinikelwa babantu ababekwe ngokusemthethweni ukumupha imilayelo, kwaphela nakube imilayelo leyo ayiphambani nemibandela yomThethosisekelo namkha/neminye imithetho.

Kuqakathekile ukuthi abasebenzi bayilandele yoke imilayelo elungileko abanikelewa yona, ukwenzelela ukuqinisekisa ukuthi umphakathi wenzelwa imisebenzi ngendlela ehleleke kuhle. Iinhlangano ezikulu ezinjengeminyango yembusweni zingasebenza kuhle kwaphela nakuneendlela ezihle nezilungileko zokuphatha nokulawula ezihlonitjhwa ngabaphethweko. Imilayelo yoke nayingenziwa ngesikhathi nangendlela efaneleko, ihlangano ngokuphelela kwayo izakusebenza kuhle.

Isibonelo 1: Umsebenzi ulayelwa sikhulu sezokuphatha namkha isikhulu sakasopolitiki ukuthi enze okuthileko okungakavunyelwa milayelo ebusa iKoro yabaSebenzi bomBuso. Umsebenzi loyo kufuze azi imithetho, ngendlela yokuthi nakwenzeka into enjalo azokwazi ukutjela isikhulweso ukuthi sifuna ukumenzisa into ephambene nomthetho. Nakufumaniseka ukuthi isikhulweso siyaphikelela ngokufuna ukumenzisa okuphambene nomthetho njalo, umsebenzi kuzakufuneka ukuthi abawe ukuthi isikhulweso sikutlole phasi lokho esifuna akwenze, bese uyaveza ukuthi umsebenzi loyo akavumelani nokwenziswa lokho okuthiwa akakwenze, bese kuyokubikelwa isikhulu esifaneleko.

Isibonelo 2: Umsebenzi nakalayelwa sikhulu sakhe ukuthi a-ode ipahla ethileko la kungakhange kulandelwe khona ikambiso elungileko yokuthendara, umsebenzi loyo angabawa ukuthi indaba leyo idluliselwe kusoma-akhawundi, kobanyana kube nguye othatha isiqunto ngalokho.

4.3.3 Umsebenzi kufuze ale ukwenyula iinhlobo zakhe nabangani eendabeni eziphathelene nomsebenzi, begodu angathomi asebenzise isikhundla sakhe somsebenzi ukwenzisa omunye umsebenzi okuthileko okungakalungi, godu angavumeli ukwenziswa okuthileko okumdlalisa ngamandla wesikhundla sakhe.

IKoro yabaSebenzi bomBuso kufuze iqatjhe abasebenzi, ibakhuphule eenkhundleni zomsebenzi, ibe nendlela ebathokoza ngayo, nakube bawenza kuhle umsebenzabo, ngaphandle kokukhetha ukuthi bangebaziphi iinhlangano zepolitiki, nangaphandle kokukhetha ukuthi bahlobani nabobani, nangaphandle kokuqala ukuthi bazana nabobani emphakathini. Lokhu okulandelako zizinto ezingakavumakali ukwenziwa:

(a)	Ukwenyulana - lokhu-ke kutjho kuqatjhwa abasebenzi abathileko abakhethiweko ngabomu, baphakanyiselwe eenkhundleni eziphezulu, badluliselwe eenkhundleni ezingcono, namkha baphathwe ngezandla ezibutofotofo ngoba babakhozi namkha bathokozelwa okuthileko abakhe bakwenza, njll.

(b)	Ukudlisa Ngobuhlobo - lokhu-ke kutjho ukuthi umsebenzi uqatjhwa, aphakanyiselwe esikhundleni esiphezulu, adluliselwe esikhundleni esingcono namkha enzelwe obunye ubuhle bomsebenzi ngoba anesihlobo esisesikhundleni samandla namkha ngoba azana nomuntu osesikhundleni samandla esikwazi ukufaka umoya wokuthi kwenzelwe umsebenzi loyo ubuhle nobungcono ayedwa.

Isibonelo 1: Abasebenzi ababili (u-A no-B) bangena emsebenzini embusweni. Banikelwa iinkhundla ezifanako, babangani, futhi basebenza ofisi yinye. Umsebenzi B uyaphakanyiswa uba Mphathi kaNomzana A. Ngenca yalokho-ke selakghona ukunikela uNomzana A "imisebenzi ekhethekileko", kobanyana azokuba nethuba eligcono lokwenza imisebenzi emihle kunabanye abasebenzi, ngendlela yokuthi azokuvulekelwa mathuba wokubonakala asebenza ngcono kunabanye abasebenzi nasele kulhlolwa kulinganiswa ukuthi basebenza njani. Nakufika isikhathi sokuhlolwa kwakaNomzana A, okwenziwa nguNomzana B ngetjisakalo nangendlela yokumenyula, uthola unongorwana wokusebenza kuhle, ngitjho nanyana kungakamfaneli nje lokho.

Isibonelo 2: Umsebenzi uba sehlelweni lokukhetha umuntu ekufuze aqatjhelwe umsebenzi othileko embusweni. Umsebenzi loyo wenyula umuntu othileko ngoba umuntu loyo amkhozakhe, namkha ngoba bamalungu wesiqhema sepolitiki sinye, namkha ngoba mhlamunye bamhlobo munye. Lokhu-ke kukudlisana ngobuhlobo, okuphambana nomnqopho womThethosisekelo neenrhuluphelo zomBuso.

Isibonelon 3: Zinengi iindlela umsebenzi osesikhundleni esiphezulu angasebenzisa ngazo isikhundla sakhe butjhwileni. Isibonelo: Abasebenzi abalawula iinkoloyi ezingena ephaga yeenkoloyi balayelwe kuhle ukuthi indawo yokuphaga leyo ngeyeenkhulu kwaphela, neemvakatjhi ezize ngomsebenzi. Nokho-ke isikhulu se-ofisi siyeqisa amehlo imilayo leyo, sinande sivumela umkaso ukuthi aphage ephaga yeenkhulu neemvakatjhi leyo. Isenzo esinjengaleso senza abasebenzi bangasayihloniphi imithetho, bangasazihloniphi neenkhulu zabo, kanti ngaphezu kwakho koke, isenzo esinjalo siliya ukusebenza kuhle kwehlangano.

4.3.4 Umssebenzi kufuze akhambe ngeendlela ezifaneleko ukuzwakalisa iinlilo zakhe namkha ukudlulisa ikulumo anayo

Nanyana kuvumakala nje ukuthi iinghonghoyilo, iinlilo nemibango kunande kuba khona emsebenzini embusweni, kodwa kusizakala woke umuntu - umsebenzi ofake isinghonghoyilo, nomqatjhi - kunye nomphakathi woke isinghonghoyilweso nasirarululwa msinyana hlangana nalabo abathintekako kiso. Kungakho-ke kunekambiso ethileko ebekelwe ukulandelwa ngibo boke abasebenzi ukurarulula iinlilo, iinghonghoyilo kunye nemibango. Kuqakathekile-ke nokho ukukhumbula lokhu okulandelako nakuneenghonghoyilo, iinlilo, nemibango:

(a)	Isinghonghoyilo namkha umbango ungararululeka kuhle kwaphela nakube iinqhema ezibangako zihlala phasi kukhulunyiswanwe ngomoya wokuzwana/wokubuyisana.

(b)	Nakube kunesinghonghoyilo, kunombango, umsebenzi angalandela leziindlela:

(i)	Ikambiso yokufaka isinghonghyilo/isililo (qala usekhtjheni 35 womThetho wezabaSebenzi bomBuso ka-1994, uwufunde nemiThetho ephathelene neenghonghoyilo/neenlilo zeemphathiswa ku-Public Service, Regulation No. 6575, yangomhlaka yangnomhlaka 1 kuJulayi 1999), omunye nomunye umsebenzi angezwakalisa ngayo isililo/isinghonghoyilo sakhe kusuphavayiza yakhe, yena-ke ekufuze bona asidlulisele phambili, nakufumaniseka ukuthi usaphavayiza akakghoni ukusilungisa isinghonghoyilweso namkha ukuwulamula umbango loyo.

Isibonelo 1: USuphavayiza ukhuluma kumbi indlela umsebenzi othileko asebenza ngayo, nakuhlolwa ukuthi abasebenzi basebenza njani, ngaphandle kokunikela umsebenzi loyo ithuba elifaneleko lokuthi naye azikhulumele. Lokho-ke kuphambana nemithetho elawula abasebenzi nobudlelwana babo nabaqatjhi. ISuphavayiza yabasebenzi bombuso kufuze bona ilimuke ukuthi iKoro yabaSebenzi bomBuso kufuze bona ibe sibonelo esihle malungana nalokho okutjhiwo mithetho yelizwe, kunye nendlela nomoya ekutjho ngawo, abe enze neqiniso lokuthi uhlala enza okulungileko.


(ii)	Ikambiso yebhodi yezokubuyisana (ngokwe-ayithemu 15(1) yeTjhejuli 7 yomThetho ka-1995 wezobuDlelwana bezabaSebenzi), umsebenzi angabikela ngayo isikhulu somnyango umbango wokungaphathwa kuhle komunye namkha kwabanye abasebenzi. Isikhulu somnyango sona-ke kufuze bona sivule ibhodi yezokubuyisana bese sidlulisela indaba le kiyo, nakufumaniseka ukuthi siyabhalelwa kukuyirarulula sona ngokwaso.

Isibonelo 2: Isithunywa esinesililo ngokuthi kubonakala ungathi siqotjhwa emsebenzini ngendlela engakalungi singabikela isikhulu esingamele umnyango loyo, sona-ke ekufuze bona siqale umraro loyo sibone ukuthi urarululeka kuhle. Nakufumaniseka ukuthi isikhulu somnyango siyabhalelwa kurarulula umraro loyo kungakapheli ama-20 wamalanga, isithunywa esinesililweso singabawa isikhulu somnyango bona sivule ibhodi yokubuyisana kungakapheli i-10 lamalanga, yona-ke ezakulinga ukurarulula umraro loyo. Nakufumaniseka ukuthi ibhodi yokubuyisana nayo iyabhalelwa kukuwurarulula umraro loyo, isithunywa esinesililo sesingadlulela eKhotho yezabaSebenzi, siyokufuna khona isizo.

(iii)	Nakube isililo somsebenzi siphathelene nokungakhanjiswa kuhle kwezinto nokwenziwa kwezinto ngendlela yokuzindlekela zisenziwa umBuso njengomqatjhi, isililweso/umbango ungadluliselwa kuMvikeli woMphakathi.

Isibonelo 3: Isithunywa esibona kwenziwa izinto ezingakalungi emsebenzini waso singabikela isuphavayiza yaso namkha sibikele isikhulu somnyango waso ngalokho. Nakube isithunyweso asaneliseki ngependulo yesuphavayiza namkha yesikhulu somnyango, sesingadlulela kuMvikeli woMphakathi. Laphokhunye-ke isithunywa singenyula ukuvele sitjhinge kuMvikeli woMphakathi zibekwa nje ngesililo saso.

4.3.5 Umsebenzi kufuze azibophelele ngokusebenzela ukuthuthukisela abasebenzi bakhe ezingeni eliphezulu, abakhuthazeÂ¸ abasebenzise kuhle, akhuthazele nobudlelwana obuhle bemsebenzini nebokuzwana.

Ukuphumelelisa umnqopho wekoro yembusweni ngokuphelela kwayo, okusebenzela umphakathi kuhle khulu, woke amasuphavayiza/abaphathi ekorweni yembusweni bathwele isibopho sokubona ukuthi boke abasebenzi abasebenza ngaphasi kwabo banelwazi nekghono lokwenza umsebenzabo ngefanelo, babone nokuthi bayakhuthazeka ukuthi benze umsebenzabo loyo, befuthi bayafisa bebayakghona nokukhuthaza ubudlelwana obuhle. Ekusebenzeleni ukuphumelelisa lokhu, isuphavayiza kufuze bona ikhumbule lokhu okulandelako:

(a)	Ukuthuthukiswa kwabasebenzi kutjho ukuthi umsebenzi osesikhundleni sobusuphavayiza namkha sokuphatha kufuze bona:

(i) azi kuhle ukuthi ukuthuthukisa abasebenzi kutjho ini nani;
(ii) ahlale aqala ahlole iindingo zokuthuthukiswa kwabasebenzi;
(iii) abeke ihlelo ekuzakuthuthukiswa ngalo abasebenzi;
(iv) abone ukuthi ihlelo lokuthuthukisa abasebenzi liyalandelwa;
(v) ahlale elusile ukuthi ihlelo lokuthuthukisa abasebenzelo liraga njengoba kufanele na;

Isibonelo 1: ISuphavayiza, ngokubonisana nomsebenzi osandukuqatjhwa, kufuze bona athole iindingo zokuthwasiswa (zokufundiselwa umsebenzi) kiloyomsebenzi. Iindingo zokufundiselwa umsebenzi ezitholakeleko kufuze bona zithathwe zifakwe ehlelweni lokuthwasisa umsebenzi loyo, elikhambisana nomsebenzi wakhe umsebenzi loyo, namkha eliphethwe yincwajana yekambiso yomsebenzi wakhe. Kufuze nokobana kutlanywe irherho lokuthwasisa abasebenzi, kobanyana kuzokwendlalwa ihlelo lokwakhiwa nokuthuthukiswa komsebenzi omutjha loyo.

(b)	Ukukhuthazwa kuhle kwabasebenzi kutjho ukuthi umsebenzi osesikhundleni sobusuphavayiza namkha sokuphatha kufuze bona:

(i)	azi ukuthi ukukhuthaza abasebenzi kutjho ukuthini;
(ii)	ahlole alinganise ukuthi abasebenzi bakhuthazeke kangangani emoyeni ngomsebenzi wabo;
(iii)	avule iindlela zokukhuphula izinga lokukhuthazeka kwabasebenzi, nakube kuyafuneka;
(iv)	ahlale elusile ukuthi abasebenzi bakhuthazeke kangangani;

(c)	Ukusetjenziswa kuhle kwabasebenzi kutjho ukuthi umsebenzi osesikhundleni sobusuphavayiza namkha sokuphatha kufuze bona:

(i) azi bona kutjho ukuthini ukusetjenziswa kuhle kwabasebenzi;
(ii) alinganise ukuthi basetjenziswa kuhle kangangani abasebenzi;
(iii) abeke iindlela ezivula amathuba wokusetjenziswa kuhle kwabasebenzi; begodu
(iv)	ahlale abeke ilihlo eliqala ukuthi basetjenziswa kuhle na abasebenzi.

Isibonelo 2: Amasuphavayiza namkha abaphathi kufuze bahlale babeke ilihlo baqale ukuthi ungangani umsebenzi owenziwa basebenzi, nokuthi bawenza kilipha izinga, ukwenzela ukwenza iqiniso lokuthi boke abasebenzi basetjenziswa kuhle ngokupheleleko. Lokhu-ke kuzakukhandela ukuthi kungabi nabasebenzi abanomsebenzi omnengi khulu, ukube abanye banomsebenzi omncani khulu. Abasebenzi nabo kufuze bona bazijayeze ukwenza nemisebenzi imisebenzi engaphezu kwesikhundla somsebenzi wabo, kobanyana bazokwazi ukukhula bathuthuke ngelwazi lomsebenzi, kobanyana bazokutholakala bawulungele umsebenzi nakufika isikhathi sokuthi kufuneke bona benze umsebenzi osezingeni elingaphezu kewabo.

(d)	Ukukhuthazwa kobudlelwana obuhle bemsebenzini nebokuzwana hlangana nabasebenzi kutjho ukuthi umsebenzi osesikhundleni sobusuphavayiza namkha sokuphatha kufuze bona:

(i)	azi kuhle ukuthi kutjho ukuthini ukuba nobudlelwana obuhle bemsebenzini nebokuzwana hlangana nabasebenzi;
(ii) alinganise ukuthi ubudlelwana bemsebenzini buhle kangangani hlangana nabasebenzi, nokuthi abasebenzi ngokwabo bezwana kangangani;
(iii)	avule iindlela zokwenza ubudlelwana bemsebenzini bube ngcono, nebokuzwana hlangana nabasebenzi bube ngcono, nakube kuyafuneka; begodu
(iv)	ahlale abeke ilihlo ukuthi ubudlelwana bemsebenzini nokuzwana hlangana nabasebenzi kuhlale kukuhle.

Isibonelo 3: Amasuphavayiza namkha abaphathi kufuze babeke ilihlo batjheje ukuthi kuhlala kunomoya wokuzwana newokusebenzisana ndawonye hlangana kwabasebenzi, balamule msinyana nakufumaniseka ukuthi kunomoya wokungezwani newokusebenzisana ngokuphikisana hlangana nabo abasebenzi.

4.3.6	Umsebenzi kufuze asebenze kuhle nangendlela efundisiweko nelungileko nabanye abasebenzi, ngaphandle kokukhetha ubuzwe, ubulili, ukuthi umuntu umhlobobani, ugowamuphi umphakathi, umbalabani, wenyula ukuphilisana nesingani sabulilibani, mdala kangangani, ngowayiphi ikolo, ngowayiphi ipolitiki, ngowayiphi ikolelo, nokuthi ngowesiko namkha ilimi liphi.

UmThethosisekelo, umthetho wezabasebenzi newokuqatjhwa kwabo kunye nomThetho ongakaTlolwa, unikela abasebenzi bombuso ilungelo lokuphathwa kuhle nangokulingana. Nakufumaniseka ukuthi ilungelwelo kunendlela elithikaziseka ngayo, abasebenzi bangasebenzisa ihlelo lokulamula imibango elisemThethweni ka-1994 wezabaSebenzi bomBuso, nemiBandela Yokusebenzisana labaSebenzi bomBuso (i-Public Service Regulations) kunye nomThetho ka-1995 wezobuDlelwana bemiSebenzini, namkha baye eKhotho yezomThethosisekelo, namkha baye eKhotho eKulu namkha baye kuMvikeli woMphakathi bayokufuna khona isizo, kuye ngobujamo bezinto ukuthi bunjani. Ngalokho-ke kuqakathekile ukuthi amasuphavayiza namkha abaphathi ekorweni yabasebenzi bombuso bazi ukuthi kutjho ukuthini ukuphatheka kuhle nangendlela elungileko.

(a)	Ukusebenza kuhle nangendlela elungileko nabanye abasebenzi kutjho ukuthi umsebenzi kufuze bona:

(i)	ahlale awahlonipha amalungelo akhona (ngokomThetho ongakaTlolwa, nangokoMthethosisekelo, nangokomThetho wezabaSebenzi, nangeminye imithetho efaneleko) wabanye abasebenzi;
(ii)	ahlale anikela abanye abasebenzi ithuba lokuzikhulumela baveze ihlangothi lendaba ekukhulunywa ngayo;
(iii)	ahlale avumela abanye abasebenzi ukuthi babe nabajameli nakube babawa njalo; begodu
(iv)	ahlale azimisele ukukhulumisana/ukubonisana ngengqondo evulekileko.

Isibonelo 1: Lokhuya umsebenzi nakabekwe mhlamunye icala lokungaziphathi kuhle, kufuze bona icala lakhe likhanjiswe ngekambiso efaneleko begodu likhanjiswe kuhle ngendlela elungileko.

Ukulunga kwekambiso kutjho ukuthi kufuze kulandelwe ikambiso ethileko yokukhalima, la umsebenzi kufuze khona bona:

â€¢	aziswe kusese nesikhathi ngecala avulelwe lona;
â€¢	anikelwe ithuba lokuzikhulumela ecaleni;
â€¢	abe nelungelo lokujanyelwa;
â€¢	akghone ukuthola loke ilwazi ekufuze alithole;
â€¢	abe nelungelo lokuhloma abofakazi imibuzo; godu
â€¢	abe nanelungelo lokudlulisela icala lakhe phambili.

Ukulunga okupheleleko kutjho ukuthi woke amaphuzu afaneleko kufuze bona aqalwe aqalisiswe ngelihlo elivulekileko nelingathathi hlangothi, ngaphambi kobana kuthathwe isiqunto.

(b)	Ukusebenzisana ngendlela efundisekileko nabanye abasebenzi, kutjho ukuthi umsebenzi kufuze bona:

(i) abe nelwazi elaneleko ngesihloko esithileko;
(ii)	akghone ukuyisikimela msinyana imilayo anikelwa yona namkha iimbawo ezimbawa okuthileko;
(iii)	asebenzise ingqondwakhe ngokupheleleko endabeni ekuqalwene nayo;
(iv)	abe nelitho alenzako esiqhemeni somsebenzi esisebenzisanako, kobanyana kuzokwenziwa umsebenzi/ kuzokurarululwa imiraro;
(v)	ahloniphe amalungelo wabanye abasebenzi; begodu
(vi)	acabangele neenrhuluphelo zabanye abathintekako lapho.

(c)	Ukusebenzisana ngendlela efaneleko nabanye abasebenzi, kutjho ukuthi umsebenzi kufuze:

(i)	angabandlululi abanye abasebenzi ngokungakafaneli nanyana ngayiphi indlela;
(ii)	aphathe boke abasebenzi njengabantu abalinganako ngeenkhathi zoke;
(iii)	akghone ukuqala izinto ngelihlo eliqala mahlangothi woke, litjheje koke ngaphandle kokutjhigamela ncanye ekuthatheni kwakhe iinqunto ezithinta abanye.

Isibonelo 2: Isuphavayiza inikela abasebenzi esonta nabo isikhathi sokuyokuphumula ekhaya, kodwa iyala ukunikela abasebenzi bamanye amabandla isikhathi sokuyokuphumula ekhaya. Lokhu kukubandlulula. Zoke iinqhema zekolo kufuze ziphathwe ngokufana.


4.3.7 Umsebenzi akazihlanganisi nemisebenzi yepolitiki yesiqhema esithileko emsebenzini.

NgokomThethosisekelo, iKoro yabaSebenzi bomBuso akufuneki ibe nomoya wepolitiki ekhambisana nawo emsebenzini eyenzela isitjhaba. Lokhu-ke kutjho ukuthi abasebenzi bombuso kufuze basebenzele illizwe loke, bangakhethi. IKoro yabaSebenzi bomBuso nabasebenzi bayo ijamele ukwenzela isitjhaba selizwe loke umsebenzi, ngalokho-ke ayikwazi ukuphakamisa irhuluphelo yesiqhema sepolitiki nanyana ngisiphi emsebenzinayo.

Isibonelo 1: Umuntu owembethe isikibha esitlolwe iinqubulo zesiqhema sepolitiki asemsebenzini wokukhupha iimbhugwana azinikele umphakathi, angahle abekwe icala lokubandlulula ngesipolitiki nakungenzeka abhalelwe kunikela umuntu othileko ibhugwanakhe ngesikhathi esibekiweko, ngitjho nanyana ibhugwana leyo izabe iriyadiswe zizinto ezingaphezulu kwelawulo lomuntu ozikhuphako loyo. Ukudlula lapho, omunye umuntu angaphatheka kumbi ukusizwa mumuntu ophakamisa iinrhuluphelo zepolitiki zesinye isiqhema, endaweni yombuso, engeyomphakathi woke.

Isibonelo 2: Umsebenzi ovumela amalungu weenqhema zepolitiki ezithileko zithole ilwazi lemininingnwana engeyomphakathi, kodwa alele amalungu wesinye isiqhema ukuthola imininingwana leyo, uzabe ubhalelwe kusebenzela boke abantu beSewula Afrika ngaphandle kokukhetha ukuthi bangabayiphi ipolitiki.

4.4 UKWENZIWA KWEMISEBENZI

4.4.1 Umsebenzi usebenzela ukuphumelelisa iminqopho yendawo ayisebenzelako ngendlela engadli imali, nangendlela eyanelisa ikarekelo yomphakathi.

Emsebenzini wabo wawokemalanga, abasebenzi kufuze bahlale bazibuza ukuthi lokho abakwenzako kuyaphumelela na ukuzalisa umnqopho wekoro abayisebenzelako. Lokhu-ke kufuna ukuthi boke abasebenzi babe nelwazi elipheleleko lokuthi uyini umnqopho wekoro abayisebenzelako namkha wehlangano yabo yoke, ngaphezu kwalokho, kufuze bayazi kuhle nemisebenzabo umsebenzi ngamunye ngamunye, imisebenzi abayenza la basebenzela khona.
Amasuphavayiza namkha abaphathi kiwo woke amazinga kufuze bahlale bazibuza ukuthi umsebenzi owenziwa makoro abasebenza kiwo asebenza kuhle na ukuphumelelisa umsebenzi indawo abayisebenzelako enqophe ukuwenza.
Abasebenzi, ngokunjalo namasuphavayiza namkha abaphathi kufuze bona bahlale belusile, baqale ukuthi kungabi namsebenzi obuyelelwako, ukube eqinisweni kufuze wenzise ngesinye isijamiso.

Isibonelo 1: Umsebenzi othileko udlala imidlalo ekhomphiyutheni ngekhomphiyutha ye-ofisini, ngesikhathi somsebenzi. Lokhu-ke kukukwenzela phasi umoya wokusebenza ngokuzimisela nangokuzibophelela, begodu kukukweba isikhathi somsebenzi, ngalokho-ke kukukweba nemali yomsebenzi. Umuntu nakazithola anganalitho angalenza ngesikhathi somsebenzi, kufuze bona atjele isuphavayizakhe kobanyana yona izokubona ukuthi umsebenzi loyo utholelwa ilitho angalenza, ngaleyindlela-ke kuzokuba lula ukuphumelelisa iminqopho yehlangano.

Isibonelo 2: Umphathi olawula ihlelo lesabelo seemali kufuze bona atjheje ayelele ekusebenziseni kwakhe iimali zomphakathi ezibekwe ezandleni zakhe ekuphumeleliseni umnqopho wehlelwelo. Lokhu-ke kufuna ukuhlelelwa kuhle ngokuyelela, kubalekelwe nomukghwa wokuthi kunande kuba neenqunto ezithathelwa kwesikhatjhana namkha ezithathwa ngokupharhazela.

4.4.2	Umsebenzi unomkhumbulo omuhle owakhako, uwenza kuhle umsebenzakhe, ufuna Iindlela ezingakavami zokurarulula imiraro, abe aphakamise nendlela yokusebenza kuhle kuphunyeleliswe umsebenzi ngendlela yomthetho.

Abasebenzi kufuze bona bazinikele ngokupheleleko ekwenzeni umsebenzabo. Kufuze bona iinqgondo zabo bazibeke emsebenzini abawenzako qho nabasemsebenzini, balinge nokwenza umsebenzabo msinyana nangcono, kobanyana bazokuthola imiphumela engcono yokwenzela abantu umsebenzi kuhle. Minengi imiraro ekuhlangatjezwanwa nayo emsebenzini ngesikhathi somsebenzi. Abasebenzi kufuze bona balwele ukuthola iindlela zokurarulula imiraro leyo msinyana nangendlela engehle kinazo zoke, ukudlula lapho balinge nokufuna iindlela ezihle zokukhandela ukuthi imiraro enjalo ingaphindi yenzeke.

Isibonelo 1: Umsebenzi nakasebenza ephikweni elikhupha iintifikedi nakalimuka ukuthi umphakathi awukaneliseki ngekambiso esetjenziswako ukukhupha iintifikedezo, befuthi side khulu nesikhathi esithathwako ukuthi zilunge iintifikedi, kufuze bona aqale ukuthi kghani angeke athola ezinye na iindlela ezingawukhambisa msinyana umsebenzi lo, bese utjela usuphavayiza wakhe ngombonwakhe loyo.

Isibonelo 2: Umsebenzi osebenza e-ofisini esebenza ngomphakathi nakalimuka ukuthi abantu bayatlhaga ukuthola indawo yokuphaga, namkha bajama idresi isikhathi eside, kufuze azihluphe afune indlela ekungararululwa ngayo umraro lo. Mhlamunye iziko elisiza umphakathelo lingasuswa la likhona, litjhidiselwe la kuzakuba lula khona emphakathini ukuthi uthole indawo yokuphaga, namkha mhlamunye kungaqalwa ukuthi angeze kwangezelelwa elinye iziko elinjalo ngokuthi kwakhiwe elinye na.

4.4.3	Umsebenzi uwenza ngesikhathi esibekiweko umsebenzi wakhe

Abasebenzi abalimuke ukuthi umsebenzabo abanikelwe wona ngokusemthethweni uqakatheke khulu, balimuke nokuthi ngenca yalokhu-ke umsebenzi abanikelwe wona kufuze bona bawenze ngeengqondo zabo ezipheleleko, baziphe nesikhathi esaneleko sokuwenza, bawenze ngamandla apheleleko. Abasebenzi kufuze bona benze umzamo wokuthi umsebenzabo bawuqeda ngesikhathi ababekelwe sona.
Ukudlula lapho, abasebenzi kufuze bakhuthalele nokuzikhuthaza, umsebenzabo bawenze ngokuthembeka ngokulandela imithetho nemibandela ebekiweko, ngaphandle kokukhunjuzwa mumuntu.

Isibonelo 1: Umsebenzi uladelwa emsebenzini ngenca yokuthi ngayizolo ebusuku uhlezi ephathini kwabe kwaba sebusuku, anjalo nje akakghoni ukwenza umsebenzi wakhe kuhle ngoba udiniwe. Umsebenzi onjalo unecala lokungabi nokuziphendulela, nelokudlala ngemali yomphakathi.

Isibonelo 2: Umsebenzi nakazakukghona ukuqeda umsebenzi orhabekileko anikelwe wona, kufuze asebenze ngendlela yokuthi akaphundwa lilanga abekelwe lonelo ukuthi aqede umsebenzi. Lokhu-ke kungamfuna ukuthi asebenze ngitjho nangesikhathi setiye, nangesikhathi sedina, ngitjho nanyana selatjhayisile imbala, namkha abawe abanye asebenza nabo bamlekelele nakube umsebenzi loyo mnengi khulu ukuthi angawenza awuqede ayedwa ngesikhathi abekelwe sona.

4.4.4	Umsebenzi wenza umsebenzi wakhe ngendlela efundisekileko nelungileko.

Abasebenzi kufuze bona bahlale bazibuza ukuthi umsebenzi abawenzako uyabajabulisa na, bazibuze nokuthi nangathana bebababantu ababenzela umsebenzi loyo ngendlela bawenza ngawo bona bebazawuthokozela na. Abasebenzi godu kufuze bona bahlale bazibuza ukuthi abanye abantu [aba(li)ngani babo bemsebenzini, amasuphavayiza kunye nomphakathi ] babaphatha ngehlonipho yobuntu babo na, bazibuze nokuthi baveza ilwazi, nethabo ekusebenzisaneni kwabo nabo na, bazibuze godu nokuthi mbala balisizo kibo na. Ukuthi abasebenzi bakghona kangangani ukwenzela isitjhaba umsebenzi ngendlela ehle nefundisekileko, kuya ngokuthi bona ngokwabo abasebenzabo banelwazi elingangani lomsebenzi abawenzako; lokho-ke ngokwakho kusaqinisela khona ukuqakatheka kwesibopho sabaqatjhi nabasebenzi ngokwabo sokuqalelela ukufundiswa kwabasebenzi umsebenzi (ukuthwasiswa).

Isibonelo 1: Kesinye isikhathi umsebenzi osebenza ekhawuthareni kufuneka asize umuntu obonakala ungathi akazwisisi ukuthi kubayini izinto ezithileko kufuze zenziwe ngendlela ethileko. Umsebenzi osizako akukafaneli ukuthi aphakamise umoya ebujamweni obunjalo, kodwa kufuze bona ahlathululele umuntu ngesineke iinzathu ezenza bona izinto zenziwe ngendlela zenziwa ngayo. Nakufumaniseka ukuthi nalapho umuntu loyo solo akazwisisi, umsebenzi anganonisa umuntu loyo ukuthi asitlole phasi isililo sakhe, abe amnikele ne-adresi la kufuze sithunyelwe khona.

Isibonelo 2: Nakube umsebenzi usebenza ukuphendula imibuzo yomphakathi etloliweko, kufuze bona enze iqiniso lokuthi yoke imibuzo iphendulwa msinyana, enze neqiniso lokuthi iimpendulwezo zingezilungileko, befuthi zitloleke ngelimi elihle, lokuzithoba. La kufumaniseka ukuthi akukghonakali ukuphendula khonokho, ubuncani umsebenzi angabenza kutlola incwadi khonokho atjho ukuthi uyitholile incwadi ebuzako, kodwa ipendulo isalungiswa.

Isibonelo 3: Umsebenzi osandukungena emsebenzini ubekwa ekhawuthareni la kusizelwa khona abantu ngaphandle kobana kube nomuntu omqalileko ukuthi usebenza njani, begodu ukube akakabuwuthwasela nomsebenzi loyo. Nanyana abanye bangathi vele umsebenzi loyo kufuzile "afunde umsebenzi asebenza" nje, kodwa kufuze kukhunjulwe ukuthi igama lomqatjhi lingonakala kangangani nange kungenzeka umsebenzi loyo aphosise enze okungakalungi, kucatjangwe nokuthi ungangani umonakalo ongenzeka ngenca yokubambezeleka komphakathi ukusizeka.

4.4.5	Umsebenzi akazifaki emahlelweni namkha enze izinto ezizakuliyana nomsebenzi wakhe.

Ukwakha ukuthembeka ekorweni yabasebenzi bombuso nokwenza ukuthi kuhlale kukhona ukuthembekokho, boke abasebenzi bombuso balindeleke ukuthi basebenze ngokuthembeka nangokuzinikela. Lokhu-ke kufuna abasebenzi, nanyana basemsebenzini nanyana abakho emsebenzini, bangazihlanganisi nezinto:

(a) ezingathathwa njengokukhwabanisa namkha ubusela;
(b) ezingacabhelana nomsebenzi wabo;
(c) ezingafaka umoya othileko emsebenzini abawenzako;
(d)	ezingafaka umoya othileko ongabenza babhalelwe kuqala izinto ngokulingana ekuthatheni kwabo iinqunto;
(e) ezingaphathisa umBuso iinhloni njengoba umuqatjhi nje; namkha
(f) ezingenza babonwe njengabantu abatjhigamele ncanye nokuqala bathande, bakhethe, benyule abanye kunabanye ngokungafaneli.

Indlela abasebenzi abaziphatha ngayo emsebenzini nangaphandle komsebenzi kufuze ukuthi ibe ngendlela yokuthi uRhulumende obusako namalungu womphakathi bazabathemba ukuthi bawenza ngokuthembeka umsebenzabo, ngokuqalelela kwaphela umnqopho wokusebenzela umphakathi kuhle kwamambala.

Isibonelo 1: Umsebenzi osebenza ngokuhlola umthelo, nanyana usemsebenzini nanyana ngesikhathi sakhe, akakafaneli ukuvumela umphakathi umthenge kobana awusize ngokuthi ungakubalekela njani ukubhadala umthelo.

Isibonelo 2: Umsebenzi akakafaneli ukuba lilungu lebhodi namkha lehlangano esebenzisana nomnyango wakhe.

4.4.6	Umsebenzi kufuze azitsomule ehlelweni elisemthethweni lokuthatha iinqunto elingahle libangele ukuthi athole inzuzo ngokungakafaneli, begodu lokhu-ke kufuze bona umsebenzi akumemezele ngokwefanelo.

Abasebenzi nababona ukuthi angeke bakghone ukuhlala baqale izinto zoke ngelihle elilinganako nelingakhethiko ekuthathweni kweenqunto, namkha nababona ukuthi abanye abantu bangahle babasole ngokuthi angeze bakghone ukuhlala baqale izinto ngelihlo elilinganako nelingakhethiko ngenca yokuthi baseenjamisweni ezithileko zangaphandle, kufuze bona bazitsomule khonokho emahlelweni anjalo kobanyana kuzokuvikeleka isithunzi negama elihle lokuthembeka kweKoro yabaSebenzi bomBuso.

Isibonelo 1: Umsebenzii nakasebandleni elikhetha umsebenzi ekufuze avale isikhundla somsebenzi, bese uthola ukuthi omunye wekhabo naye wenze isibawo somsebenzi loyo wabe wayokufika ehlandleni lokugcina lokuhlolwa kokugcina kwabangalungela umsebenzi loyo, umsebenzi loyo kufuze bona azitsomule ebandla elihlola abasebenzabo, ngoba angeke athathwa ukuthi uzakukghona ukuhlala aqala izinto ngelihlo elilinganako nelingakhethiko ehlelweni elinjalo. Begodu umsebenzi loyo kufuze atlole incwadi akuveze lokho.

Isibonelo 2: Nakube umsebenzi usehlelweni lomBuso lokuthenga inarha, ukube kodwa enye yenarha leyo ingeyesihlobo sakhe, umsebenzi loyo kufuze abikele abaphathi bakhe ngalokho, bese uyazitsomula emsebenzi wokuthenga inarha.

4.4.7	Umsebenzi uyasivuma isibopho sokulisebenzisa ithuba lokuhlale afundiselwa umsebenzi ukuya phambili nelokuzithuthukisa ukuya phambili ngaso soke isikhathi emsebenzini wakhe.

Kumsebenzi osibopho ebaphathini nakumasuphavayiza ukubona ukuthi abasebenzi babo bahlale bathwasiselwa umsebenzi, ukwenzelela ukuthi bazokwazi ukuzenzela umsebenzabo babodwa ngaphandle kokulandelelwa, futhi bazokuhloma nangelwazi lokubathuthukisa ngomuso. Nokho-ke kumsebenzi osemahlombe womunye nomunye umsebenzi ukuthatha amagadango wokuqinisekisa ukuthi:

(a)	unelwazi elipheleleko lokuthi yini elindeleke kuye njengomsebenzi wembusweni;
(b)	unelwazi elipheleleko lokuthi wenziwa njani umsebenzi wakhe; begodu
(c)	wandisa ilwazi lakhe nekghono lakhe lomsebenzi, kobanyana ngomuso azokwazi ukusetjenziswa neenkhundleni eziphezulu.

Isibonelo 1: Nakube umsebenzi osandukuqatjhwa akanaqiniso lokuthi wenziwa njani umsebenzi ekufuze awenze, kufuze bona ayokuqala imilayo elawula umsebenzi loyo, abawe isizo neba(li)nganini bakhe namkha kusuphavayiza wakhe, namkha ababuze bobabili.

Isibonelo 2: Abasebenzi esele basebenze embusweni iminyaka eminengi, kungenzeka batlhayele ngelwazi lamanye amakoro womsebenzi wabo. Kungabasiza-ke abasebenzi abanjalo ukuthi basebenzise ithuba lokufunda ukuya phambili, njengokuthi nje bafunde baqede imojuli ethileko yesifundo esiphathelene nomsebenzabo, namkha barejistare eziko lezefundo bakhuphule ifundwabo.


4.4.8	Umsebenzi usebenza ngokuthembeka nangendlela yokuziphendulela nakasebenza ngeemali zombuso, begodu ipahla yombuso nezinye iinsetjenziswa ukusebenzisa kuhle, futhi akusebenzisele umsebenzi kwaphela.

Umphakathi uyabathemba abasebenzi bombuso, ngalokho-ke uliselela ipahla yombuso, neemali zombuso, nalo loke ilifa lombuso ezandleni zabo, ngethemba lokuthi bazakuphatha kuhle nangokuthembeka.
Abasebenzi kulindeleke nokobana basebenzise imali nepahla yomBuso ngokuyibabalela, ngendlela ezakwenza abatheli bomthelo basizakale. Kuqakathekile ukuthi abasebenzi balimuke ukuthi nayiyincani imali esetjenziswa mBuso, ayavuleka namathuba wokuthi umBuso abantu uzabenzela umsebenzi ongcono ngemadlana ekhona leyo.

Isibonelo 1: Umsebenzi nakanomtjhini wefeksi, akukafaneli bona anande athumela namkha amukela amafeksi wezinto zakhe zangeqadi unga ngewomsebenzi. Umsebenzi nakafuna ukuthumela ifeksi yangeqadi, kufuze bona athole imvumo yokwenza njalo, begodu kufuze nokuthi akubhadalele ukusebenzisa kwakhe umtjhini wefeksi.

Isibonelo 2: Umsebenzi usebenzisa ipahla yomBuso (iimodere, imitjhini, ifenitjhari, njll.), budlabha, bekwenzeke umonakalo. Lokhu-ke kutjho ukuthi imali yomphakathi kudlalwa ngayo, kutjho godu nokuthi kuyakateleleka ukuthi abantu benzelwe umsebenzi wezinga eliphasi, ongazisiko, ukube kanti lokho akusikareko yomphakathi.

Isibonelo 3: Umsebenzi usebenzisela ipahla yomBuso (nanyana yini, ukusukela ephepheni, ukuya epenseleni, ukuya eemoderweni) izinto zakhe zangeqadi. Lokhu-ke akuwubuyiseli umphakathi, ngoba isenzo esinje asisikho ukwebela umBuso nabatheli bomthelo nje kwaphela, kodwa senza nokuthi umphakathi ungasayihloniphi iKoro yabaSebenzi bomBuso.

4.4.9	Umsebenzi uphakamisa ihlelo lokuphatha elihle, nelenzela izinto emkhanyweni, nelinokuziphendulela.

Ukuphakanyiswa kwehlelo lokuphatha elihle, nelenzela izinto emkhanyweni, nelinokuziphendulela, kutjho ukuthi esinye nesinye isakhamuzi kufuze bona sibe nethuba elilinganako lokusizwa kuhle nangomoya omuhle, ngaphandle kokukhetha amajamo wesakhamuzeso, nokuthi simumuntubani, nokuthi simhlobobani, njll.
Ekwenzeni kwakhe umsebenzi wakhe kuhle, ngendlela enokuziphendulela okuhle, kufuze bona kuhlalwe kuqalelelwa iinrhuluphelo nekambisolawulo yomThethosisekelo. Abasebenzi kufuze bahlale ngaso soke isikhathi balinga ukuqeda umsebenzabo ngaphandle kokuriyada, kanti godu kufuze nokuthi bahlale ngaso soke isikhathi balinga ukwenza umsebenzabo ube ngewezinga eliphezulu, ngitjho nanyana umsebenzi loyo ungabonakala ungakaqakatheki namkha ungazisi.

Isibionelo 1: Umsebenzi uthunywa ukugaya amakhophi wemitlolo ethileko ekufuze bona iphekelele iincwadi ezitlolelwe iinjamiso namkha iinhlangano ezithileko. Amakhophi lawo kufuze bona abonakale kuhle, ahlanzeke, aqaleke kuhle; lokho-ke kuphakamisa negama lehlangano la abuya khona - iKoro yabaSebenzi bomBuso.

Isibonelo 2: Umsebenzi olawula iimodere zomBuso kufuze bona aqinisekise ukuthi iincwadi eziphethe imininingwana yamakhambo weemoderezo (ama-log-book) zibuyiswa zoke ngesikhathi ephikweni asebenzela kilo umsebenzi loyo, abe enze neqiniso lokuthi woke amakhilomitha iimoderezo eziwakhambileko atloleke, arekhodeka kuhle.

Isibonelo 3: Zoke iimvumelwana zomsebenzi kufuze bona zirekhodwe kuhle, kobanyana nakwenzekako kube nofuna ilwazi ngazo, namkha nakube kuvuka ipikiswana ngazo, kuzokukghonakala ukuthi kuhlathululwe ngekambiso elandelweko nazenziwako, ngokunjalo kukghonakale nokuthi kuphendulwe ukuthi ngimaphi amaphuzu aqalelelweko nazithathwako. Lokhu-ke kuzakuphakamisa negama lokwenzela izinto emkhanyweni.

4.4.10	Umsebenzi nakasemsebenzini kufuze bona abikele abaphathi abafaneleko nakube kunobukhwabanisa, ubukhohlakali, ukudlisana ngobuhlobo, ukwenza izinto ngendlela engasiyo namkha nanyana yini ephambene nokulunga namkha ephambana nekarekelo yomphakathi.

Ubukhohlakali kutjho kuphelelwa komuntu bubuntu bakhe, khulu khulu ukuthenga umuntu namkha ukukhwabanisa. Kuvamise ukukhambisana namanye amacala wobulelesi, njengokufaka umoya wokurhweba ngeendakamizwa nje, nokukhukhuthisa iindakamizwa, nokwenza unga kunabasebenzi babe bangekho, ukukhwabanisa kunye nobulelesi obuhlelelweko obungahle bukhisimeze amandla womnotho. Kokuthoma, ubukhohlakali buyindlela yokuphela kobuntu, begodu buyingozi kumbi emphakathini nanyana ingaba ngimuphi. Umoya ohlale usunduza ubukhohlakali "ngewokuziregisa msinyana". Kwesibili, bunyaza ihlelo lepolitiki elisemthethweni ngokubulala ithemba nokuthembeka, ngoba umbuso nawungasathenjwako, kuvuleka ithuba lokutjharagana kwezinto nokungahlonitjhwa komthetho. Kwesithathu, ubukhohlakali buvala indlela yokusebenza nokuhluma komnotho. Lokhu-ke bukwenza ngokunyefisa amasiso, nanyana ingaba ngewabosomabhizinisi bakhona lapha ekhethu nanyana kungaba ngewabosomabhizinisi bangaphandle. Ubukhohlakali budla ukwethenjwa kombuso nokwedemokhrasi. Ngalokhu-ke kufuze bona siburuthule busiphuke nemirabhi yabo.

Kumsebenzi osibopho wabo boke abasebenzi ukuveza nanyana ngikuphi ukwenza okuphambene nomthetho, ukungathembeki namkha izenzo zobukhohlakali; umsebenzi akathi msinyana angabona ubukhohlakali nokungathembeki okunjalo abikele isuphavayiza yakhe namkha umphathi wakhe. Izenzo zobukhohlakali zivamise ukusekelwa kutlhoga ilwazi lomthetho wokuziphatha, nokutlhoga isibopho sokuziphendulela emphakathini, kunye nokudlisana ngobuhlobo.

Isibonelo 1: Umsebenzi osebenza ukuthutha abanye abasebenzi ngebhesana yomBuso kungenzeka avunyelwe ukukhamba nebhesana leyo ayokulala nayo kwakhe, ngabonobangela abaphathekako. Kuyenzeka-ke abasebenzi abanye asebenza nabo bambona asebenzisa ibhesana le njengeteksi, ukuzenzela imadlana. Abasebenzabo-ke kufuze bona babikele isuphavayiza yomsebenzi loyo msinyana. Nakufumaniseka ukuthi akuthathwa gadango elifaneleko, indaba le ingadluliselwa kuMvikeli woMphakathi.

Isibonelo 2: Umsebenzi osebenza emNyangweni wezokuThutha, osebenza ukukhupha amathikithi wabatjhayeli abaphule umthetho wendlela nakathengwa mtjhayeli omunye ngemali, kufuze bona aklarhe umtjhayeli loyo, kobanyana azokuvulelwa icala lokuthengwa. Nakube umsebenzi uyavuma ukuthengwa, uzabe uzethwesa icala lobukhohlakali.

Isibonelo 3: Umsebenzi othileko akanasandla ebukhohlakalini, kodwa uyazi ukuthi abanye abasebenzi asebenza nabo bayabenza ubukhohlakali. Nakube umsebenzi loyo uyathula nelwazi lakhe lobukhohlakali babanye angabuvezi, kuzabe kutjho ukuthi ubalekela umsebenzi ohlanganyelweko oyingcenye yakhe naye, bokuvikela igama leKoro yabaSebenzi bomBuso lihlale lilihle. Ebujamweni obunjalo-ke umsebenzi othule nelwazi loyo uthathwa njengomsizi ebukhohlakalinobo.

4.4.11	Umsebenzi kufuze anikele iseluleko ngokuthembeka nangaphandle kokutjhigamela ncanye ngalo loke ilwazi elikhona nelaziwako eenkhulwini nakube zimbawa isizo elinjalo.

Abasebenzi nababawiwa ukuthi baluleke iinkhulu ngananyana yini, kufuze bona lokho kwenziwe ngokuthembeka, nangokulandela umthethokambiso wefundiso yokuziphatha kuhle emsebenzini. Isiluleko esinjalo akukafaneli bona singenwe mumoya wokuzenyulela lokho okuthandwa mumuntu ngesiyena, namkha lokho okungathandwa mumuntu ngesiyena.

Isibonelo: Umsebenzi ophethe isililo somunye umsebenzi asebenza naye amrhawukelako akukafaneli bona afihlele abaphathi amanye amaphuzu enzelele ukuthi isililo somsebenzi loyo sizokubekeka ngcono. Ukufihla eminye imininingwana endabeni enjalo kungahle kuwulimaze umnyango la kusebenza khona umsebenzi loyo, namkha kulimaze umBuso woke

4.4.12	Umsebenzi kufuze ahloniphe isifuba seendaba ezithileko, semitlolo ethileko, seenkulumiswana ezithileko, selwazi elikhethekileko namkha selwazi elithathwa njengelwazii elisifuba namkha eliyifihlo.

Ukwenzela izinto emkhanyeweni, hlangana nokhunye okukutjhoko, kutjho nokuthi omunye nomunye unelungelo lokuthola ilwazi eliphethwe mBuso, nakube ilwazi elinjalo lifunelwa ukuvikela amalungelo athileko womuntu. Nokho-ke kungenzeka kube nelwazi elinye elithathwa njengelwazi elikhethekileko, ekungakafaneli laziwe nanyana ngubani, elisifuba. La izinto zijame njalo khona, kumsebenzi osibopho womsebenzi ukuhlonipha indaba esifuba, ihlale isifuba njalo, ngoba nakungahlumbukwenzeka lokho, kungalimala umBuso.

Isibonelo 1: Kuzabe kuyinto engakalungi nange umsebenzi angaphakisa iimbikiindaba ilwazi elisifuba, njengemitlolo yamamemorandamu weKhabinethi nje, namkha imitlamo yemithethokambiso kaRhulumende obusako.

Isibonelo 2: Ilwazi elisemarekhodini wabasebenzi ngamunye ngamunye lithathwa njengelwazi elisifuba, nje-ke kufuze bona lihlale ngeenkhathi zoke lithathwa njengesifuba. Ilwazi elinjalo alikwazi ukudluliselwa ebantwini bangaphandle, njengamatjhorense nje nezinye iinhlangano, ngaphandle kobanyana kunesizathu esizwakalako sokwenza njalo; nakhona lapho kufuze bona kutholakale imvumo yokulidlulisela phambili ilwazelo.

Isibonelo 3: Ukukhulumisana ngemitjhini yama-elekthronikhi.
Ilwazi elilumelako nelisifuba lingakhanjiswa ngefeksi kwaphela nakube ayikho enye indlela ephephileko elingakhanjiswa ngayo. Ifeksi enjalo kufuze bona loyo ebuya kuye ayinikele imvumo ntanzi yokuthi ingakhamba ngefeksi; ilwazi elithathwa njengelwazi elisifuba esikhulu neliyifihlo ekulu alikafaneli lithunyelwe ngehlelo lokukhambisa ilwazi la ubani nobani bangakghona khona ukubona imininingwana yalo, ngaphandle mhlamunye kokuthi kube namagadango athathwako wokuvikela ilwazelo emehlweni womphakathi. Ngazo zoke iinkhathi ilwazi kufuze bona livikelwe ngesikhiya esingaba nanyana ngayiphi indlela.

Ukulawulwa kokutholakala kwelwazi: Amakoro ngamakoro welwazi kufuze bona abantu ilwazelo elithunyelwe kibo bakghone ukulithola. Kufuze nokuthi kube nerherho lokulawula abantu abavunyelwe ukuthola ilwazi elithileko. Amalungelo wokuthola ilwazi kufuze bona acabangele nengomuso lokuragela phambili kwebhizinisi eyenziwako. Ama-pass-word nanyana kungaba njani kube njani akukafanelil kwabelwanwe ngawo hlangana nabantu, omunye nomunye kufuze abe neyakhe. Indlela yokuthola ilwazi esebenza ngerimowudi kufuze bona ilawulwe ivikelwe ngeendlela ezifaneleko ngehlelo lokuzazisa elibuza libuzisise, neendlela zokwenza umtlolofihlo nezokufakazela ukuthi umuntu unguye loyo athi unguye nangambala. Ukuvunyelwa komunye umuntu kwenzeka kwaphela nakube akunangozi yokwenza njalo.

I-E-MAIL ne-WWW: Kufuze isetjenziselwe umsebenzi, hayi okuphambene nomthetho. Ukuthumela imilayezo elumelako kufuze bona kuphekelelwe mtlolomfihlo ofaneleko, nomtlikitlo wezama-elekthroniki othuthukileko. Kufuze bona kwenziwe ukuthi ikhomphiyutha ihlala inganavayirasi, ngalokho-ke ama-e-mail angathembIrhelo/asolisako ungathomi uwavule. Tjheja uyelele iindaba zokwephulwa kwamalungelo afunjethweko, uthole ubufakazi bemininingwana yelwazi ukuthi nangambala injalo na, godu uyiveze imithombo la udzubhule khona nanyana yini oyitjhoko emtlolweni wakho. Imethiriyeli engakafaneli kufuze bona isefwe.

Ukutholakala kwemininingwana/kwedatha: Ilwazi elisifuba kufuze ukuthi ngeenkhathi zoke lithunyelwe ngomtlolofihlo. Amagadango wokuvikela imininingwana yelwazi elikhanjiswa ngekhomphiyutha kufuze bona aziswe boke abasebenzi ngaphambi kobana athome ukusebenza. Ngeenkhathi zoke kufuze bona imininingwana yelwazi yangeqadi ithathwe njengesifuba. Ukuthi abanye abantu bazakuthembeka kangangani ekutholeni kwabo imininingwana leyo kufuze bona kutholakale ntanzi ngaphambi kobana imininingwana leyo ingathunyelwa. Ukuvikelwa kwemininingwana akukafaneli bona kuphelele kuma-password nje kwaphela, kodwa kufuze kuqalelelwe nezinye iinsetjenziswa zekhomphiyutha, njenge-biometrix nje. Basebenzi abanemvumo yokukhuluma neembikiindaba kwaphela abavunyelwe ukukhuluma nazo. Iinkulumo ezinjalo kufuze bona zihlelelwe kuhle, zikhambisane nehlelo lekambiso ngokuphelela kwalo. Ama-adresi, iinomboro zamafeksi nakho kufuze bona kufakazelwe ngaphambi kobanyana kuthunyelwe la la kuthunyelwa khona.

Ukukhandelwa kwamacala we-Cyber: Amahlelo woburhiyarhiya bethungelelwano lamakhomphiyutha kufuze bona avikelwe ngesandla esiqinileko, ngeenkhathi zoke. Kufuze ukuthi kunande kuhlolwa ukuthi lingavikelwa njani engozini ithungelelwano lamakhomphiyutha. Kufuze kwenziwe neqiniso lokuthi kuba nendlela yokubuyisela ihlelo lekhomphiyutha esigeni nakube kuyenzeka iphume endleleni yayo yokusebenza ejayelekileko. Ubufakazi akukafaneli ukuthi bucithwe ngenca yokuthi butholakele ngomtjhini wama-elekthroniki. Icala elenziwa ngokusebenzisa imitjhini yokukhulumisanna, njengawo amakhomphiyutha (icala le-cyber) lilicala umuntu ahlawuliselwa lona ngokwemiThetho elawula ikulumiswano yemitjhini yama-elekthroniki, wokuKhulumisana ngemiTjhini yama-Elekthroniki (i-Electronic Communications and Transactions Act), nomalungana nokuCabhela nokweLuswa kwamaHlelo wemiTjhini yama-Elekthroniki (i-Interception and Monitoring Act) neminye imithombo yomthetho wobulelesi. Abasebenzi kufuze bona bahlale batjhejile, bayelele.


4.5	UKUZIPHATHA KOMUNTU NEKAREKO/NETJISAKALO YANGEQADI

4.5.1	Umsebenzi nakasemsebenzini wembatha abe aziphathe ngendlela ephakamisa isithunzi seKoro yabaSebenzi bomBuso.

URhulumende nomphakathi balindele izinga eliphezulu lokwenziwa komsebenzi ngendlela yokufundiseka nokuziphatha kwabasebenzi bombuso. Lokhu-ke kutjho ukuthi umsebenzi wembusweni kulindeleke ukuthi afike emsebenzini ngesikhathi, enze umsebenzakhe ngesikhathi abekelwe sona, abe nengqondo yokuzicabangela ukwenza okuthileko okuzakwenza umsebenzi ngcono, azinikele emsebenzini, abe nelwazi nekghono lomsebenzi emsebenzinakhe. Ngeenkhathi zoke umsebenzi kufuze bona ahlale embethe kuhle aqaleka, ahlonipheke. Abasebenzi, khulu khulu labo abasebenza nomphakathi bunqopha, kufuze bona batjheje ukuthi bangembathi izambatho zokuzigedla, batjheje bayelele nokuthi bangaqaleki babudlabha.

Isibonelo 1: Abasebenzi, khulu khulu labo abasebenza bunqopha ngomphakathi, akukafaneli ukuthi, njengesibonelo, bembathe iyembe edabukileko nebhokadi eneentunja.

Isibonelo 2: Akunamsebenzi womphakathi ovunyelwe ukuya emsebenzini aqaleka abudlabhanyana. Singalinganisa ngokuthi umsebenzi osebenza edoyelweni laboflayi bamazwe ngamazwe, esangweni la bafikela khona aboflayi, nakaya emsebenzini angakatjhefi anuka notjwala uzakunikela abantu bangaphandle isithombe esimbi ngeSewula Afrika; lokho-ke kona igama lelizwe leSewula Afrika.

4.5.2 Umsebenzi uziphatha ngendlela enokuziphendulela malungana neenselo ezidakako namkha nanyana yini enamandla wokudaka umzimba womuntu.

Abasebenzi umthetho awubavumeli nakancani ukuthi badakwe butjwala namkha ngokhunye okudakako basemsebenzini. Ngaphandle kokuphathisa iinhloni okungakubanga, ukudakwa usemsebenzini kungawuliya nomsebenzakho, kuliye nokusebenzisana kwakho nabanye abasebenzi.
Umoya wabasebenzi newokusebenzisana kuhle nabanye zizinto eziqakatheke khulu emsebenzini. Abasebenzi akukafaneli bona bazehlise isithunzi phambi kwabanye abasebenzi ngokusebenzisa izinto ezidakako basemsebenzini.
Umsebenzi wombuso uhlala amusebenzi wembusweni ngitjho nanyana angekho emsebenzini, ngalokho-ke kufuze bona ahlale aziphethe kuhle, kobanyana angazokuhlazisa iKoro yabaSebenzi bomBuso.

Isibonelo 1: Isuphavayiza esela khulu idakwe ephathini yomsebenzi iyazihlazisa phambi kwabanye abasebenzi, naphambi kweenkhulu zayo, naphambi kwabasebenzi ebaphetheko. Lokhu-ke kungaba nomphumela omumbi ekuragweni kuhle komsebenzi ephikweni la isuphavayiza leyo isebenza khona.

Isibonelo 2: Umsebenzi, khulu khulu loyo osebenza ngabantu (ngomphakathi) oza emsebenzini anuka utjwala (namkha ngaphezulu kwalokho adakiwe), unecala lokuziphatha kumbi, begodu indlela aziphethe ngayo leyo izakona igama lombuso, yenze nokuthi umsebenzi ungakhambi kuhle. Kuqakathekile nokulimuka ukuthi ukuziphatha okunjalo kuthathwa njengokuziphatha okuphambene nomthetho, ngalokho-ke umsebenzi owenza njalo kufuze avulelwe icala lokungaziphathi kuhle.

4.5.3 Umsebenzi akakavunyelwa ukuvuma izipho zangeqadi, ukuvuma obunye Ubuhle enzelwa bona ngeqadi (obuhlathululwa njengesipho semali edlulako ku-R350) namkha ukuvuma ukuthengwa mumuntu ngemali namkha ukuvuma ukuthathela omunye isipho namkha izipho emsebenzini ngaphandle kokuthola imvumo etlolwe sikhulu somnyango ntanzi, njengoba koke lokhu kungathathwa njengokuthengwa nje.

Umuntu nakaqatjhelwe ukusebenza njengomsebenzi wombuso kutjho ukuthi uqatjhelwe isikhundla somsebenzi esikhethekileko. Kutjho ukuthi umuntu loyo uthengisela umBuso ilwazi nekghono lakhe lomsebenzi, ngalokho-ke umBuso uzamrholela ngemali yomthelo evela emphakathini woke; nje-ke umsebenzi loyo kufuze bona umphakathi awusebenzele kuhle ngendlela angakghona ngayo, ngelwazi, nangekghono elifundisiweko, nangokuzimisela.

Kufuze abasebenzi bombuso kunye nomphakathi ngokunjalo balimuke ukuthi ngaphandle kobana kufuneka ukuthi ilungu lomphakathi libhadale imali engezelelweko yokwenzela umsebenzi othileko, njengokuthi umuntu abhadaliswe imali ethileko ngokunikelwa kwakhe ibhugwana, ayikho enye imali ekusafuze bona ayibhadale, nanyana kungaba kubhadalwa ngezinye iindlela, nanyana kungaba kubhadalwa ngemali ngokwayo, akukavunyelwa ukuthi umuntu abhadaliswe enye imali phezu kwemali ejayelekileko eyaziwako emthethweni ngomsebenzi enzelwa wona. Lekambisolawulo kufuze bona isebenze kiyo yoke imisebenzi yombuso oyenzela umphakathi, begodu kufuze nokobana itlolwe kuhle endaweni ebonakalako kiyo yoke imakho yembusweni, kobanyana kuzokusizakala umphakathi. Nakube kukhona imali engezelelweko ekufuze ibhadalelwe umsebenzi othileko, imali leyo kufuze bona itlolwe ivezwe emaphepheni afaneleko (emaforomini weembawo).

Ngokunjalo-ke, bekoro yangeqadi abangenzela umbuso imisebenzi ethileko kufuze bona balimukiswe ukuthi iKoro yabaSebenzi bomBuso ilawulwa mibandela yomThethosisekelo efuna ukuziphatha nokusebenza ngezinga eliphezulu njengabantu abanefundiso, ekusebenzeleni umphakathi namkha ekutholeleni umphakathi ipahla ekufuze uwutholele yona. Ngalokho-ke izipho, ukusekelwa ngeemali, ipahla ephakiswa mahala, iimemo zokuyokudla idina, njll. akukafaneli ukuthi kube yingcenye yezinto ezenziwa sijamiso esenzela umbuso umsebenzi ekulingeni kwaso ukwenzela umbuso umsebenzi esifunelwa wona, ngoba lokho kuzakuletha ingqondo yokuthi leso isijamiso esenze lokho sifaka iimphathiswa zombuso ezithatha iinqunto umoya wokuthi kuthathwe sona, kanti ngaphandle kwalokho, umukghwa onjalo uphalisela iinjamiso ezinye ezincazana amandla, ngoba zona zingeze zaba namandla wemali wokuphakamisa igama lazo ngokwenzela iimphathimandla zombuso koke lokho esikubale ngehla.

Njengoba-ke indaba le iyindabapikiswana ekulu nje, ngenzasapha sendlala imibandela eyikomba ekufuze ikhanyisele iminyango yombuso indlela ukuthi ikhambe njani ebujamweni bezinto obunje. Ngoba kungeke kukghonakale ukuthi iphelele yoke ikomba engasiza iminyango yombuso ebujamweni bezinto obunje, iminyango yombuso ilimukiswa ukuthi iyokufuna isizo ku-Public Service Commission nakube kukhona lapho inganaqiniso khona ngokuthi kufuze isebenze njani ngobujamo bezinto obuthileko.

Ukuvuma izipho namkha okhunye okungaba namandla wemali kunanyana ngubani namkha kinanyana ngisiphi isijamiso esifuna ukwenza umsebenzi othileko embusweni, namkha esenze umsebenzi othileko olawulwa msebenzi wabasebenzi bombuso, kungavumakala kwaphela nakuvunyelwe ngemvumo etloliweko yesiKhulu somNyango loyo la kwenziwa khona umsebenzi namkha imisebenzi leyo.

Kuqakathekile ukwazi ukuthi izipho namkha obunye nje ubuhle obenzelwa umsebenzi wombuso obubuya emuntwini wangaphandle - ongasimndeni nomsebenzi wombuso loyo - kufuze bona kuvezwe, kwaziswe. Izipho ezivezwako ngezemali engaphezulu kwe-R350. Abasebenzi-ke bangayokubuzisisa ku-Public Service Commission la banganaqiniso khona ngezipho ezibuya ebantwini.

4.5.4 Umsebenzi akukafaneli bona asebenzise namkha aveze imininingwana yelwazi lembusweni ukuzitholela inzuzo namkha ukutholela abanye inzuzo.

Abasebenzi abathi basemsebenzini bahlangabezane nelwazi elilumelako, elisifuba namkha eliyifihlo imbala, akukafaneli ukuthi ilwazi elinjalo baliveze komunye umuntu ngaphandle kokuthola imvumo efaneleko yokwenza njalo. Ilwazi akukafaneli ukuthi lisetjenziselwe ukuzitholela inzuzo, namkha ukutholela omunye/abanye inzuzo namkha ukusozisa abanye, namkha ukuzibuyiselela kabanye. Kuqakathekile ukuthi abasebenzi bazibuze bazibuzisise ntanzi ukuthi ilwazi ellithileko nalivezwako lizawusiza njani umphakathi. Abasebenzi kufuze balimuke ukuthi ukwenzela izinto emkhanyweni akutjho ukukhambe uneka ilwazi nanyana ngiliphi tjhatjhalazi ngokufuna komuntu. Njengoba kungeke kwakghonakala ukuhlukanisa koke ukuthi ngiliphi ilwazi elingavezelwa ubani, abasebenzi balimukiswa ukuthi bathome ngokuyokubuza iinkhulu zabo ntanzi ngeendaba abanganaqiniso ngazo ukuthi ngezivezwako namkha ngezingavezwako, nokuthi zingavezelwa bani.

Isibonelo 1: Ukuvezwa kwendlela yokukhetha ukuthi ngubani olungele umsebenzi namkha ukuvezela abanye abantu abafuna umsebenzi imibuzk abazokubuzwa yona nabalingelwa umsebenzi loyo angeke kube sisenzo esingakalungi nje kwaphela esisiza abanye abafuni bomsebenzi ngokungasimthetho, kodwa kuzakubuye kuphule namalungelo wabanye abantu abafuna umsebenzi, ngoba bazabe sebadimeke amathuba wokuphalisana ezingeni elilinganako nalabo abazabe sebakhanyiselwe indlela ngomsebenzi loyo.

Isibonelo 2: Nakube umsebenzi othileko, ngenca yomsebenzi awenzako unelwazi ngehlelo lakaRhulumende elizakuphakamisa izinga nobungako bezindlu endaweni ethileko, umsebenzi loyo akakavunyelwa ukusebenzisa ilwazelo ukuziregisa namkha ukuregisa iinhlobo zakhe namkha abangani bakhe.

4.5.5 Umsebenzi akukafaneli ukwenza umsebenzi ombhadalako ngaphandle komsebenzi wakhe osemthethweni namkha asebenzise iinsetjenziswa ze-ofisakhe ukwenza umsebenzi onjalo, ngaphandle kwemvumo.

Abasebenzi balindeleke ukuthi benze umsebenzabo ngengqondo epheleleko, nangelwazi lekghono labo elipheleleko nabenza umsebenzi wabo wembusweni. Ubunjalo bomsebenzi weKoro yabaSebenzi bomBuso bungendlela yokuthi ikoro yembusweni kunye nomphakathi bangakhisimezeka nange umsebenzi wembusweni angazenzela omunye umsebenzi wangeqadi abhadalelwa wona, ngesikhathi sakhe. Ngalokho-ke umsebenzi ukatelelekile ukuthi athole imvumo ntanzi yokwenza umsebenzi abhadalelwa wona ngesikhathi sakhe.

Isibonelo 1: Umsebenzi othileko uba ngomunye onesabelo ebhizinisini ethileko. Kuvunyelwana ngokuthi uzakuba sebhizinisini leyo sele atjhayisile emsebenzinakhe wembusweni. Kuyenzeka-ke ukuthi athi angakalindeli, kube nomsebenzi omfuna ukuthi asebenze i-overtime khona embusweni, emsebenzini wakhe ojayelekileko. Umphumela walokhu kungaba kuphambana kweenrhuluphelo, nokungasebenzi ngengqondo epheleleko, kunye nokuphuka komoya wokusebenza, nokurareka.

Isibonelo 2: UDorhodera osebenza esibhedlela somBuso akakavunyelwa ukutorha esejari yomnganakhe la abhadalelwa khona ukutorhokho, akakavunyelwa godu nokusebenzisa iinsetjenziswa namkha imithi yombuso etorhweni lakhe alibhadalelwako, ngaphandle kwemvumo yesikhulu esingamele umnyangwakhe.

Isibonelo 3: Umsebenzi unomsebenzi wesibili awenzako nakatjhayisileko, okutjho ukuthi ulala ebusuku khulu umsebenzi loyo. Umphumela walokho-ke kukuthi umsebenzi loyo emini uhlala adiniwe nakasemsebenzini, ngalokho-ke akakghoni ukusebenza ngekghono lakhe loke. Lokhu-ke kungenye indlela yokudlala ngemali yomthelo, futhi akuwusizi ngalitho umphakathi.



ISAHLUKO 2

IRHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO

A. UMNQOPHO

A.1	Ukuphumelelisa imibandela yomthethosisekelo malungana neKoro yabaSebenzi bomBuso, boke abasebenzi balindeleke ukuthi bakhambisane, bathobele iRhelo lokuziPhatha ekukhulunywa ngalo kilesiSahluko.

A.2	UmThetho lo kufuze bona usebenze njengekomba yabasebenzi, ebakhanyisela indlela ukuthi yini ekulindeleke bona bayenze, njani, ngokuziphatha komuntu ayedwa, nangobudlelwana nabanye abasebenzi. Ukukhambisana nokuthobela umThetho kulindeleke ukuthi kuphakamise indlela yokusebenza ngendlela enefundiso, nokusiza ukuqinisekisa ukuthi umphakathi unethemba ekorweni yabasebenzi bombuso.

B. ISINGENISO

B.1	Kuyafuneka ukuthi abasebenzi bakhonjwe indlela ngobudlelwana babo nomthetho, neemphathimandla zepolitiki nezama-ofisi, nabanye abasebenzi kunye nomphakathi, kutjengiswe nanomoya abasebenzi ekufuze benze ngawo umsebenzabo, kutjengiswe nokuthi kufuze kwenziweni ukubalekela ukurarana kweenrhuluphelo, kuvezwe nokuthi yini elindeleke kibo ngesibona ngokuziphatha kwabo epilwenabo yangeqadi.

B.2	Nanyana umThetho weRhelo lokuziPhatha watlanyelwa ukuthi ube nakho koke ongakghona ukuba nakho nje, kodwa nokho awukayiphathi yoke yoke imithetho elawula izinga nendlela yokuziphatha. Nokho-ke iinkhulu zeminyango ngokwahlukahlukana kwayo, ngesibopho sazo somsebenzi ngokwesekhtjheni 7(3)(b) yomThetho wokuphatha nokulawula okuhle nokukhalimeka kwabasebenzi eminyangweni yombuso, hlangana nokhunye, zinesibopho sokwenza iqiniso lokuthi indlela abasebenzi abaziphatha ngayo ikhambisana nemithethokambiso nekambisolawulo elawula iinjamiso zombuso namazinga wokusebenza ekufuze zisebenze ngawo, njengoba kusitjho umThetho. Iinkhulu zeminyango kufuze zenze iqiniso lokuthi abasebenzi abangaphasi kwazo bayayazi imithetho nekambiso le, benze neqiniso lokuthi bayayivuma, babe bayihloniphe.

Ekuwona mnqopho womThetho lo bubuhle bokukhuthaza iRhelo lokuziPhatha ehle. Nanyana kunjalo, umsebenzi ophula imibandela nemithetho yomThetho weRhelo lokuziPhatha namkha obhalelwa kukuyilandela imithetho nemibandela leyo, uzakubekwa icala lokungaziphathi kuhle, ngalokho-ke angahle athathelwe amagadango wokukhalinywa ngokwesivumelwana sokusebenzisana esihlanganyelweko.



IRHELO LOKUZIPHATHA

UBUDLELWANA NESIBETHAMTHETHO NEBANDLA ELIPHETHEKO

Umsebenzi -

C.1	kufuze athembeke eRiphabhligi, ahloniphe nomThethosisekelo, akhambe ngemibandela yawo emsebenzini wakhe wawokemalanga;

C.1.2	ubeka irhuluphelo nekarekelo yomphakathi phambili ekwenzeni wakhe umsebenzi wakhe;
C.1.3	uphumelelisa imithethokambiso kaRhulumende obusako ngokuthembeka ekwenzeni kwakhe umsebenzi wakhe njengoba kusitjho imithetho etloliweko neminye imilayelo;
C.1.4	usebenzela ukwazi imithetho neminye imilayelo esebenza emsebenzinakhe nekuziphatheni kwakhe, abe ayilalele ayihloniphe imithetho nemilayelo leyo; begodu
C.1.5	usebenzisana ngokuzwana neenjamiso zombuso ezijanyiswe ngomthetho nangomThethosisskelo ekuphakamiseni nekukhuthazeni ukuphunyeleliswa kweenrhuluphelo zomphakathi.

C.2	UBUDLELWANA NOMPHAKATHI

Umsebenzi -

C.2.1	ukhuthaza aphakamise ihlalakuhle yesitjhaba seSewula Afrika ekwenzeni kwakhe umsebenzi wakhe;
C.2.2	kufuze asebenzele umphakathi ngendlela engakatjhigameli ncanye, nengakhethiko, kobanyana umphakathi uzoyethemba iKoro yabaSebenzi bomBuso;
C.2.3	kufuze azithobe, abe lisizo, angeneke ekusebenzeni kwakhe nomphakathi, ahlale ngeenkhathi zoke aphatha amalungu womphakathi njengamakhastama akufaneleko ukwenzelwa umsebenzi wezinga eliphezulu;
C.2.4	ucabangela azwele ubujamo neenghonghoreko zomphakathi ekwenzeni kwakhe umsebenzakhe kunye nekuthatheni iinqunto ezithinta umphakathi;
C.2.5	kufuze azibophelele ngokusebenzela ukukhuphula umphakathi weSewula Afrika, ngesikhathi esibekiweko;
C.2.6	akukafaneli bona abandlulule elinye ilungu lomphakathi ngokungakafaneli ngenca yobuzwe belungwelo, namkha ubulili balo, ukuthi limhlobobani nokuthi lidabukaphi, ukuthi limbala bani, ukuthi lenyula ukuzwana nabantu babulili bani, ukuthi lidala kangangani, ukuthi liqhwalile, ukuthi lingeyayiphi ikolo, ukuthi lingeyayiphi ipolitiki, ukuthi lingeyayiphi ikolelo, nokuthi lingelaliphi Irhelo namkha ilimi;
C.2.7	akukafaneli bona aphalise isikhundla sakhe somsebenzi asiphetheko eKorweni yabaSebenzi bomBuso ukuphakamisa namkha ukunyefisa iinrhuluphelo zananyana ngisiphi isiqhema sepolitiki namkha esinye isiqhema asirhulupheleleko;
C.2.8	kufuze ahloniphe abe avikele isithunzi sawo woke umuntu, avikele namalungelo wawo woke umuntu njengoba kusitjho umThethosisekelo; begodu
C.2.9	kufuze ahloniphe ilungelo lomphakathi lokwazi, ngaphandle kwelwazi elivikelwe mthetho ukuthi lingayi kubani nobani.

C.3 UBUDLELWANA HLANGANA KWABASEBENZI

Umsebenzi -

C.3.1	kufuze asebenze ngokuzwana ngokupheleleko nabanye abasebenzi ukuphakamisa nokuphumelelisa iinrhuluphelo zomphakathi;
C.3.2	kufuze aphumelelise yoke imilayelo efaneleko evela ebantwini abanamandla wokukhupha imilayelo enjalo, kwaphela nakube imilayelo leyo ayiphambani nemibandela yomThethosisekelo namkha yeminye imithetho;
C.3.3	kufuze akubalekele ukukhetha iinhlobo zakhe nabangani bakhe ezintweni eziphathelene nomsebenzi, begodu angathomi aphalise amandla wesikhundla sakhe ukufaka abanye abasebenzi umoya, begodu ahlale atjheja ayelele ukuthi naye angafakwa umoya wokusebenzisa isikhundla sakhe butjhwileni;
C.3.4	kufuze asebenzise iindlela ezifaneleko ukuzwakalisa iinlilo zakhe namkha ukudlulisa iinkulumo azikhulumela ngazo ngokuthileko;
C.3.5	kufuze azibophelelele ngamandla woke ukuthuthukisa, nokukhuthaza kunye nokusebenzisa kuhle abasebenzi bakhe, begodu azibophelelele nokukhuthaza ukuzwana emsebenzini, nokuzwana hlangana nabasebenzi;
C.3.6	kufuze abanye abasebenzi abaphathe kuhle, ngokufana nangokulingana, ngaphandle kokukhetha ubuzwe, ubulili, ukuthi umuntu umhlobo bani namkha ukuthi udabukaphi, umbala, ukuthi umuntu wenyula ukuzwana nabantu babuphi ubulili, ubudala, ubuqhwala, ikolo, ikolelo yepolitiki, ikolelo yezinye izinto, amasiko namkha ilimi; begodu
C.3.7	angangeni esilingweni sokuzihlanganisa nepolitiki yeenqhema asemsebenzini.

C.4	UKWENZIWA KWEMISEBENZI

Umsebenzi -

C.4.1	kufuze asebenzele ukuphumelelisa iminqopho yekoro yembusweni ngendlela engadli imali enengi, ngaleyindlela kusizakale umphakathi;
C.4.2	kufuze abe nengqondo nemibono eyakhako ekwenzeni kwakhe umsebenzi, afune iindlela ezakhako zokurarulula imiraro, abe aphakamise ukuphumelela komsebenzi abawenzako ngokukhambisana nomthetho;
C.4.3	kufuze ahlale awenza awuqede ngesikhathi esibekiweko umsebenzakhe;
C.4.4	kufuze enze umsebenzakhe ngendlela efundisekileko ngekghono lakhe lomsebenzi;
C.4.5	akukafaneli azifake eemvumelwaneni zokwenza izinto eziphambana nemibandela yomsebenzakhe, namkha eziphambana nekambiso nemibandela yomsebenzakhe;
C.4.6	kufuze azitsomule ehlelweni lomsebenzi namkha lokuthatha iinqunto elingenza ukuthi kube nabathola inzuzo ngokungasimthetho, kanti godu lokho-ke kufuze bona umsebenzi akuveze ngendlela efaneleko;
C.4.7	kufuze avume isibopho sokuzinikela nokusebenzisa ithuba lokunande afundiselwa umsebenzakhe ukuya phambili soke isikhathi;
C.4.8	kufuze athembeke, abe nokuziphendulela ekusebenzeni kwakhe ngeemali zombuso/zomphakathi, begodu kufuze nokobana ipahla yeKoro yabaSebenzi bomBuso nezinye iinsetjenziswa zakhona akusebenzise kuhle, ngendlela ebuyiselako, begodu akusebenzisele kwaphela lokho ezenzelwe ukusetjenziselwa khona;
C.4.9	kufuze akhuthazele ukusebenza nokuphatha okuhle nokukhamba ngekambiso yokwenzela izinto emkhanyweni;
C.4.10	kufuze nakasemsebenzini abikele iimphathimandla ezifaneleko ngezenzo zokukhwabanisa, zobukhohlakali, zokudlisana ngobuhlobo, zokuphambukisa izinto endleleni nezinye izenzo ezingaba macala, namkha ezikhisimeza iinrhuluphelo zomphakathi;
C.4.11 kufuze aluleke iinkhulu zakhe ngokuthembeka nangaphandle kokutjhigamela ncanye, ngelwazi elikhona, nakube ziimbawa umbono ngesiluleko esinjalo;
C.4.12	kufuze ahloniphe isifuba seendaba ezisifuba, namkha ezihlathululwa njengeendaba ezisifuba namkha eziyifihlo, nanyana ziindaba ezikhulunywe ngomlomo, nanyana ngezitloliweko.

C.5 UKUZIPHATHA KOMUNTU NEKAREKO/NETJISAKALO YANGEQADI

Umsebenzi-

C.5.1	nakasemsebenzini kufuze embathe kuhle, aziphathe kuhle ngendlela ephakamisa isithunzi seKoro yabaSebenzi bomBuso;
C.5.2	uziphatha kuhle ngendlela enokuziphendulela malungana nokusetjenziswa kweenselo ezidakako namkha okhunye okudaka umzimba womuntu;
C.5.3	akukafaneli bona avume abantu bamuphe izipho, nokhunye okungaba namandla wemali (kwemali engaphezulu kwe-R350) asemsebenzini ngaphandle kokuthola imvumo etloliweko esiKhulwini somNyango, ngoba lokho kungabonakala njengokuthengwa;
C.5.4	akukafaneli asebenzise namkha aveze imininingwana yezinto zomsebenzi kobanyana azozitholela inzuzo namkha kobanyana omunye namkha abanye bazozitholela inzuzo;
C.5.5	akukafaneli bona enze umsebenzi wangeqadi (wangaphandle) ombhadalako namkha asebenzise iinsetjenziswa zomsebenzi ukwenza imisebenzakhe yangaphandle ngaphandle kwemvumo.
<fn>DAC-NLS.IncwajanaEsizakoYab.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE


INCWAJANA ESIZAKO YABOKOMITJHINARA BEEMFUNGO

A. UMNQOPHO WENCWAJANA
Umnqopho wencwajana le kunqophisa abarholi bendabuko ngendima yabo ekwenzeni bonyana ukuphathwa kobulungiswa kufikeleleka lula lokha nabasebenza njengabokomitjhinara beemfungo kanye nokubeka iindlela ezizakulandelwa ekuphathweni kwesifungo namkha ukuqinisekisa ngokomthetho, ekuthathweni kweemfungo ezenziwa ngokomthetho namkha ezinofakazi kanye nokuqinisekiswa kwemitlolo.

B. ABARHOLI BENDABUKO NJENGEEMPHATHISWA ZOKUTHULA:
Abarholi bendabuko baziimphathiswa zokuthula, ngakho-ke banamandla alandelako:
a) banegunya lokubopha ngaphandle kwencwadi yokubopha: umuntu owenza namkha olinga ukwenza ubulelesi; abakholwako bona weqe namkha ulinge ukweqa ekuvalelweni kwangokomthetho; umuntu otholakala aphethe izinto zokwephula izindlu kanye / namkha zokwephula iinkoloyi; umuntu otholakala aphethe ipahla esolelwa ngokuzwakalako bona yetjiwe namkha etholakele ngeendlela zokungathembeki; umuntu otholakala ebujameni bebusuku obubanga isisekelo sokusola bona umuntu lowo wenze namkha uzakwenza ubulelesi; umuntu osolelwa bona webe ifuyo, njll; kanye
b) negunya lokubopha ngokulandela isiyalelo sencwadi yokubopha.

C. ABARHOLI BENDABUKO NJENGABOKOMITJHINARA BEEMFUNGO:
Boke abarholi bendabuko baziimphathiswa zokuthula ngakho-ke bamakomitjhinara ngokuya kweenkhundla zabo ? babokomitjhinara beemfungo. Ukomitjhinara weemfungo ngokuya kwesikhundla somsebenzi womuntu (ex- officio) mumuntu ngokuya kwe-ofisi namkha isikhundla asiphetheko oba ngukomitjhinara weemfungo ngaphandle kokuphikiswa. Ngesikhathi abanye abantu benza iimbawo kuNgqongqotjhe wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo bona bakhonjwe njengabokomitjhinara beemfungo, lokhu akusebenzi. Nanyana abokomitjhinara abakhonjiweko banikelwa iintifikethi zokukhonjwa, ukomitjhirana okhonjwa ngokuya kwesikhundla somsebenzakhe akasitlhogi isitifikethi, ngombana unesitifikethi se-ofisi namkha sesikhundla asiphetheko.

D. INDIMA YABOKOMITJHINARA BEEMFUNGO:
Ukomitjhinara weemfungo ukhonjelwa indawo ethileko begodu angasebenza kuphela kileso sikhundla endaweni akhonjelwe kiyo. Indima kakomitjhinara weemfungo kurhelebha amalunga womphakathi wendawo ngokuthathisa isifungo namkha ukuqinisekisa namkha ukwenza ukuqinisekisa ngokuya komthetho namkha isifungo esinobufakazi komunye nomunye umuntu. Enye indima edlalwa ngukomitjhinara weemfungo, kuqinisekisa imitlolo njengemakhophi weqiniso wamambala. Akunamali ebhadelwako ezakufunwa ekwenzeni isifungo namkha ukuqinisekisa ngokomthetho, ukufakazela isifungo namkha ukuqinisekisa umtlolo. Ukomitjhinara weemfungo akakavunyelwa ukuthathisa isifungo namkha ukuqinisekisa okukhambelana nendaba anekareko kiyo. Ibanga kukobana umuntu oqinisekisa isifungo kufanele angathathi hlangothi mayelana nendaba emumethwe sifungo khona umuntu othatha isifungo azakuqalisisa koke ngaphandle kokukhetha, endabeni esesifungweni. Lomsebenzi wabokomitjhinara beemfungo, wenza kungasaqakatheka ukukhamba kwabantu amabanga amade basiya eentetjhini zamapholisa namkha ema-ofisini wabomarhastrada bayokufuna irhelebho.



E. KUNGENZIWANI LOKHA UMRHOLI WENDABUKO NAKANGASI
SEBUJAMENI BOKUSEBENZA NJENGOKOMITJHINARA
WEEMFUNGO:
Nayikuthi umrholi wendabuko, ngebanga lokubambeka okuthileko namkha amanye amabanga akakghoni ukusebenza njengokomitjhinara weemfungo, umabhalana namkha omunye umrholi womphakathi ogunyazwe mrholi wendabuko, angaba ngukomitjhinara weemfungo kileyondawo, kuphela nakakhethwe nguNgqongqotjhe wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo.

Nawuzakukhonjwa nguNgqongqotjhe wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo, ikambiso elandelako izakulandelwa:
Amaforomo wesibawo (J5) ayatholakala e-ofisini lakamarhastrada. Iforomeli linamakhasi asithandathu. Amakhasi wokuthoma amahlanu azaliswa mbawi kuthi lokugcina lizaliswe ngumarhastrada ozakwenza isiphakamiso ngesibawo. Ngokuya kokwenza, lokhu kutjho bona umbawi uzakuhlungwa ngumarhastrada, ekuhlanganeni okuzakuhlelwa nguMabhalana weKhotho yemiBango. Endimeni kamabhalana ukuya emrholini wesintu namkha omunye umrholi womphakathi ogunyazwe mrholi wendabuko, kuqakathekile bona incwadi yesiphakamiso etlolwe mrholi wendabuko ikhambisane nesibawo. Umarhastrada uzakuthumela iforomo lesibawo kanye nencwadi yesiphakamiso emNyangweni woBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo. Iimphathiswa zomNyango woBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo zizakusebenzana nesibawo bekufike lapho iSekela lakaNgqongqotjhe / uNgqongqotjhe namkha iinthunywa zabo, okumalunga aphezulu womNyango, abeka ilanga lokuhlangana. Isitifikethi sizakuthunyelwa emva kumarhastrada, yena ozasinikela umbawi.

F. IKAMBISO YOKWENZA ISIFUNGO NAMKHA UKUQINISEKISA:
Othatha isifungo (umuntu owenze incwadi yesifungo) angaya kukomitjhinara weemfungo nencwadi yesifungo, ukuyokwenza isifungo namkha isiqinisekiso. Ukomitjhinara weemfungo kufanele abuze othatha isifungo imibuzo elandelako:
(i) Bonyana uyakwazi namkha uyakuzwisisa okumumethwe sifungo esibekiweko;
(ii) Bonyana uyaphikisana nokuthatha isifungo esibekiweko;
(iii) Nokobanyana uthatha isifungo esibekiwekwesi njengesinesibopho kunembezakhe na.

Isifungo esibekiweko sizakwenziwa ngokwenza bona othatha isifungo akhulume amagama alandelako: ?Ngiyafunga bonyana okumumethwe sifungwesi kuliqiniso, ngakho ngirhelebha Zimu.? Othatha isifungo uzakubawiwa bona aphakamise isandla sakhe sokudla nakathatha isifungo.

Lapho othatha isifungo avumako bonyana uyakuzwisisa okumumethwe sifungo begodu azisa ukomitjhinara weemfungo bona uyaphikisana nokuthatha isifungo namkha atjela ukomitjhinara weemfungo bona isifungo akasithathi njengesinesibopho kunembezakhe, ukomitjhinara weemfungo uzakwenza ukuqinisekisa. Isiqinisekiso sizakwenziwa ngokwenza bona othatha isifungo akhulume amagama alandelako: ?Ngiyavuma ngokweqiniso bona okumumethwe sifungo kuliqiniso.?

Othatha isifungo uzakutlikitla isifungo phambi kwakakomitjhinara weemfungo. Endimeni lapho othatha isifungo angakghoni khona ukutlola, lowo othatha isifungo uzakwenza itshwayo phambi kwakakomitjhinara weemfungo ekupheleni kwesifungo. Nayikuthi ukomitjhinara weemfungo ungabaza ikghono lokutlola lothatha isifungo, uzakufuna bonyana ukungakghoni okunjalo kuqinisekiswe ekupheleni kwesifungo ngomunye umuntu othembekileko.

Ngemva kobana othatha isifungo atlikitlile namkha enze itshwayo, ukomitjhinara weemfungo uzakuqinisekisa bonyana othatha isifungo uvumile bona uyakwazi begodu uyakuzwisisa okumumethwe sifungo begodu uzakutjho INDLELA, INDAWO kanye NELANGA okuthathwe ngalo isifungweso. Ukomitjhinara weemfungo uzakutlikitla isifungo begodu atlole ngamagabhadlhela igama lakhe ngokuzeleko ne-adresi yomsebenzi ngaphasi kwetlikitlo lakhe, godu aveze nesikhundla sakhe kanye nendawo asebenza kiyo ngokuzeleko namkha ane-ofisi kiyo. I-?adresi yomsebenzi? itjho i-adresi yestrada kanye ne-adresi yeposo.
Iintempe ezilungele ukusetjenziswa ziyatholakala ukurhelebha abokomitjhinara beemfungo ukwenza isifungo namkha ukuqinisekisa ngaphandle kokumotjha isikhathi.

G. IKAMBISO YOKUQINISEKISA IMITLOLO:
Ikhophi yomtlolo okufanele uqinisekiswe njengekhophi yamambala yomtlolo wokuthoma, kufanele ifananiswe nomtlolo wokuthoma begodu kufanele kwenziwe isiqinisekiso sokobana imitlolo emibili le, iyafana. Nayikuthi ukomitjhinara weemfungo unesiqiniseko sokobana ikhophi, iyikhophi yamambala yomtlolo wokuthoma begodu nokuthi akunamatjhuguluko angakavunyelwa enziweko, ukomitjhinara weemfungo angatlola phasi namkha agadangise isitempe bonyana uyaqinisekisa bona umtlolo yikhophi yamambala yomtlolo wokuthoma nokuthi akunasitjengiso sokobana umtlolo wokuthoma utjhugululwe babantu abangakavunyelwa. Ngemva kwalokho ukomitjhinara weemfungo kufanele afake umtlikitlo wakhe begodu atlole negama lakhe ngamagabhadlhela amakhulu, isikhundla, nemininingwana yalapho angathintwa khona kanye nelanga. Istempe esenzelwe futhi siyatholakala ukuqinisekisa imitlolo.

H. IMIPHUMELA YEZOMTHETHO
1. Nayikuthi isifungo namkha ukuqinisekisa akwenziwa ngendlela elungileko njengombana kubekiwe, begodu indaba isiwa ekhotho, incwadi yesifungo izakuthathwa njengengasebenziko begodu kungaba nemiphumela emimbi, isibonelo, emilandwini yobulelesi, kungarholela ekukhutjhweni phambili komsolwa.
2. Nayikuthi ukomitjhinara weemfungo uyazi bona umuntu owenze istatimende bekangafuni ukusenza, akukafaneli bona enze isifungo. Kwakhe kwaba nomlandu lapho umsolwa owayebotjhwe ngaphasi komThetho wezokuPhepha kwangaPhakathi, nowayevalelwe yedwa kwathi ngemva kokuhlonywa imibuzo, okwakwenziwa lipholisa, wagandelelwa bona enze isifungo ngaphambi kwakakomitjhinara weemfungo. Ikhotho yabekela ngeqadi ukubonwa umlandu lokha nakufunyanwa bona umsolwa wakatelelwa bonyana enze isifungo ngaphambi kwakakomitjhinara weemfungo.i
3. Kumlandu ukwenza istatimende esimamala usazi bona simamala esifungweni, ekuqinisekiseni namkha esifungweni sangokomthetho namkha sokufakaza, kodwana kuphela nayikuthi istatimende esimamaleso sisemtlolweni, iqiniso laso elifungelweko, laqinisekiswa, namkha lafungelwa ngaphambi komuntu onikelwe amandla mthetjhwana ukwenza iimfungo namkha ukwenza isifungo sangokomthetho namkha sokufakaza. ii
4. Ekwenzeni isibawo sokudlulisa isiqunto ngokuphikisana nokubonwa umlandu ekhotho kamarhastrada ngokweqa iqintelo lebelo, kwatholakala bonyana incwadi yesifungo eyenziwa lipholisa lendlela ngesisetjenziswa esasetjenziswa ukulinganisa ibelo, yayingasebenzi ngombana ukomitjhinara weemfungo wabhalelwa kukhambisana neemfuno zokwenziwa kwesifungo,
(i) ngokubhalelwa kutlikitla isifungo kanye nokutlola igama ngokuzeleko ne-adresi yomsebenzi ngaphasi kwetlikitlo lakhe, begodu
(ii) nokubhalewa kuveza umsebenzi wakhe nendawo yakhe yokusebenzela namkha i-ofisi elisetjenziswa nguye nayikuthi wayesebenza ngokuya kwesikhundla somsebenzakhe. Ukudlulisela phambili isililo ngesiqunto sekhotho sokubonwa mlandu, kwaba yipumelelo. iii

5. Ukomitjhinara weemfungo oqinisekisa iincwadi zeemfungo, kufuneka angathathi hlangothi begodu angayamani ne-ofisi lapho kwenziwa khona isifungo. Endaweni lapho igqwetha elisebenza ngokuhlanganyela nelinye, lasebenza njengokomitjhinara weemfungo womsebenzisani nalo, kwatholakala bonyana lalinganakuzijamela okupheleleko begodu lalinekareko. Ikhotho yalayela bonyana incwadi yesifungo iqinisekiswe kabutjha ngaphambi kwakakomitjhana wemfungo.iv
6. Nayikuthi amakhophi wemitlolo awakaqinisekiswa kuhle njengamakhophi wamambala wemitlolo yokuthoma, ukomitjhinara weemfungo owaqinisekisa umtlolo, angazithola asekhotho njengomsolwa naye ngokurhelebha omunye bona enze isenzo esimamala khona azakuzuza namkha njengofakazi anikele ngobufakazi emitlolweni engasi ngeyamambala.

I. IMIPHUMELA KWEZEEMALI
Iintempe ezenzelwe futhi okufanele zisetjenziswe mrholi wendabuko njengokomitjhinara weemfungo, kanye ne-enke efunekako, angeze zanikelwa mBuso. Zingatholwa mrholi wendabuko ngeendleko zakhe.

J. IINTEMPE
1. Ukwenziwa kwesifungo namkha ukuqinisekisa:
1. Ngiyaqinisekisa bona ngaphambi kokwenza isifungo / ukuqinisekisa, ngibuze othatha isifungo imibuzo elandelako bengatlola phasi iimpendulo zakhe naye akhona:
1.1. Uyakwazi begodu uyakuzwisisa okumumethwe sifungo?
IPENDULO: ???????????????????.
1.2. Ingabe uyaphikisana nokuthatha isifungo esibekiweko?
IPENDULO: ???????????????????..
1.3. Ingabe isifungo esibekiweko usithatha njengesinesibopho kunembezakho?
IPENDULO: ????????????????????.
1.4. Ingabe ufuna ukwenza isiqinisekiso?
IPENDULO: ????????????????????..

2. Ngiyaqinisekisa bonyana othatha isifungo uvumile bonyana uyakwazi begodu uyakuzwisisa okumumethwe sifungo, esifungelwe / saqinisekiswa phambi kwami begodu itlikitlo yothatha isifungo/igadangiso lakathubhakghuru / imerego labekwa lapha nami ngikhona.

???????????????????????

Itlikitlo Amagama ngokuzeleko

Ukomitjhinara weemfungo

Isikhundla ?????????? Igunya ngokuya kwesikhundla somsebenzi: RIPHABHLIGI YESEWULA AFRIKA
Ilanga ?????????????????.
Indawo ?????????????????
I-adresi yomsebenzi ???????????.

2. Ukuqinisekiswa kwemitlolo:
IQINISEKISWE NJENGEKHOPHI YAMAMBALA YOMTLOLO WOKUTHOMA. AKUNANTJENGISO ZOKOBANA UMTLOLO WOKUTHOMA UTJHUGULULWE BABANTU ABANGAKAVUNYELWA.

Isikhundla: ????????????.. Ngegunya lesikhundla somsebenzi: Riphabhligi yeSewula Afrika
Ilanga ?????????????????????..
Indawo ?????????????????????.
I-adresi yomsebenzi ???????????????..

UKomitjhinara weemFungo

Itlikitlo Amagama azeleko


K. IINJAMISO ZOKUKGHONAKALISA
(i) Abarholi bendabuko abanikelwe ubujamo obuthileko njengabokomitjhinara beemfungo ngokuya kwegunya lobujamo besikhundla somsebenzi: Isaziso somBuso senomboro R. 1180 sangomhlaka 17 Novemba 2000.
(ii) Ukukhonjwa njengokomitjhinara weemfungo: Isigaba 5(1) somThetho wabaSebenza ngokuVunywa kwemiLandu naboKomitjhinara beemFungo ka-1963 (umThetho wenomboro 16 ka-1963).
(iii) Ukunikelwa ubujamo obuthileko begunya lesikhundla somsebenzi ? aboKomitjhinara beemFungo: Isigaba 6 somThetho wabaSebenza ngokuVunywa kwemiLandu naboKomitjhinara beemFungo ka-1963 (umThetho wenomboro 16 ka-1963).
(iv) Irhemo labosokomitjhinara beemfungo ngokuya kobujamo be-ofisi: Isaziso sombuso senomboro R. 903 sangomhlaka 10 Julayi 1998.
(v) Irhemo labaSebenza ngokuVunywa kwemiLandu: Isaziso sombuso senomboro R. 159 sangomhlaka 2 Feberbari 1979.
(vi) Isifungo sabantu abathileko njengabaSebenza ngokuVunywa kwemiLandu: isigaba 334 somThetho weKambiso yoBulelesi ka-1977 (umThetho wenomboro 51 ka-1977).
(vii) Ukubotjhwa ngilabo abasebenza ngokuvunywa kwemilandu ngaphandle kwencwadi yokubopha: Isigaba 44 somThetho weKambiso yoBulelesi ka-1977 (umThetho wenomboro 51 ka-1977).
(viii) Ukufezakaliswa kweencwadi zokubopha ngilabo abasebenza ngokuvunywa kwemilandu: Isigaba 44 somThetho weKambiso yoBulelesi. (umThetho wenomboro 51 ka-1977).
(ix)

L. IMITLOLO ENANYATHISELWEKO (IINGEZELELO)
AMAKHOPHI WEMITLOLO ELANDELAKO INANYATHISELWE KHONA IZAKUSETJENZISWA NJENGEREFERENSI:
(I) UKUNIKELWA KWABARHOLI BENDABUKO UBUJAMO OBUTHILEKO BEGUNYA LESIKHUNDLA SOMSEBENZI: ISAZISO SOMBUSO SENOMBORO R. 1180
SANGOMHLAKA 17 NOVEMBA 2000;
(II) UMTHETHO WABASEBENZA NGOKUVUNYWA KWEMILANDU NABOKOMITJHINARA BEEMFUNGO KA-1963 (UMTHETHO WENOMBORO 16 KA-1963);
(III) ISIGABA 334 SOMTHETHO WEKAMBISO YOBULELESI KA-1977 (UMTHETHO WENOMBORO 51 KA-1977);
(IV) ISAZISO SOMBUSO SENOMBORO R. 159 SANGOMHLAKA 2 FEBERBARI 1979;
(V) ISAZISO SOMBUSO SENOMBORO R. 903 SANGOMHLAKA 10 JULAYI 1979;
(VI) IMITHETJHWANA EPHETHE UKWENZIWA KWESIFUNGO NAMKHA UKUQINISEKISA (ISAZISO SOMBUSO SENOMBORO R. 1258 SANGOMHLAKA 21 JULAYI 1972);
(VII) ISAHLUKO 40 SOMTHETHO WEKAMBISO YOBULELESI KA-1977 (UMTHETHO WENOMBORO 51 KA-1977) KANYE
(VIII) NESAHLUKO 44 SOMTHETHO WEKAMBISO YOBULELESI KA-1977 (UMTHETHO WENOMBORO 51 KA-1977)




i S v Bacela 1988 (2) SA 665.
ii S v Opperman 1969 (3) TPD 181.
iii S v Stevens 1983 (3) AD 649.
iv Radue weir Holdings Ltd t/a Weirs cash & carry v Galleus Investments CC t/a Bargain Wholesalers 1998 (3) SA 677.
??

??

??

??




1


<fn>DAC-NLS.IncwajanaNgamakhotho.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE


INCWAJANA NGAMAKHOTHO WEZOKULINGANA


SAZISA UMTHETHO WEZOKULINGANA

NjengamaSewula Afrika, amalungelo wethu aqinisekiswa abe avikelwe mThethosisekelo weSewula Afrika kanye neRhelo lamaLungelo wobuNtu. Ngokunjalo, umthetho uyawasebenzisa amalungelo ahlukeneko. Ilungelo lokulingana njengelinye lamalungelo la, livikelwe mthetho otholakala emThethweni wokuPhuhliswa kokuLingana nokuKhandelwa kokuBandlulwa ngokungakaFaneli, umthetho wenomboro 4 ka-2000 (umThetho wezokuLingana).

Umnqopho WomThetho WezokuLingana
UmThetho wezokuLingana uhlose:
* Ukukhandela nokuQeda ukuBandlulula ngokuNgakafaneli;
* Ukukhandela nokuQeda iKulumo yeNzondo;
* Ukuphuhlisa ukulingana

UmThetho wezokuLingana unikela ngentatha kibongazimbi bananyana ngisiphi isenzo esingehla. Lomthetho godu unikela ngamagadango wokufundisa umphakathi nokukhuphula ukwazi komphakathi ngokulingana.

UmThetho wezokuLingana ufuna ukukghonakalisa itjhuguluko emphakathini wedemokhrasi ohlangeneko ngokwahlukana kwawo begodu nohlahlwa mithethokambiso yokulingana, ukulunga, ukulingana, neragelo phambili emphakathini, ubulungiswa, isithunzi sobuntu nekululeko emphakathini onetlhogomelo. Lomthetho ubeka umsebenzi omuhle nesibopho phezu kwakarhulumende, iinhlangano okungasizo zakarhulumende, iinhlangano ezitholakala emphakathini, iinhlangano zamasiko nabantu boke ekuphuhliseni ukulingana.

URhulumende nabo boke abantu, babotjhwa mThetho wezokuLingana, okubeka kucace bona akunaRhulumende namkha umuntu ozakubandlulula omunye ngokungakafaneli.
UmThetho wezokuLingana unikela umBuso ngokusebenzisa umNyango wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo, amandla wokuhloma amaKhotho wezokuLingana kiwo woke amaPhrovinsi wenarha.

UmNyango wezobuLungiswa ukufikela lapha, uhlome amaKhotho wezokuLingana ama-60 inarha yoke. UmNyango uhlose ukuhloma amaKhotho wezokuLingana ali-160 ngo-2004. Amakhotho amanengi azakwenza kube lula emphakathini ukuwasebenzisa ngaphandle kokukhamba ibanga elide ukuzwakalisa iinghonghoyilo zawo kanye nokuthola imisebenzi yawo ekhotho.

Amakhotho wezokuLingana amanengi azakuhlonywa ngo-2005, bekufike lapha woke amakhotho wabomarhastrada wenarha yethu anamaKhotho wezokuLingana. Lokhu kuzakufikelelwa ngo-2006.
AmaKhotho wezokuLingana ahlonywa emakhotho wabomarhastrada asele akhona nemaKhotho aPhakamileko. Lamakhotho azakuqalana neendaba zokuBandlulula ngokuNgakafaneli, ikulumo yenzondo kanye nokuHlukunyezwa.

UkuBandlululwa NgokuNgakafaneli:
UkuBandlulula ngokuNgakafaneli kungasuselwa ebuhlangeni, ubulili, zomseme, ukubasidisi, ubujamo kwezomtjhado, ukuthi umuntu umhlobobani nokuthi ungowasiphi isitjhaba, umbala, ukuthi ngumma namkha ngubaba, ubudala, ukurholophala, ikolo, unembeza, ikolelo, amasiko, ilimi nokubelethwa.

UkuBandlulula ngokuNgakafaneli godu kungenzeka ngesibanga seKulumo yenZondo kanye nangokuHlukunyezwa komuntu namkha kwabantu. Esikhundleni seKulumo yenZondo, iKhotho yezokuLingana ingalaya umuntu othinteka eKulumeni yenZondo abekwe umlandu eKhotho yoBulelesi.

Ukuvezwa nokusatjalaliswa kwelwazi elibandlulula ngokungasikuhle kukhandelwe mthetho wezokuLingana kanye nomThethosisekelo.


Amagadango Wokuletha Isinghonghoyilo EKhotho YezokuLingana
* Kokuthoma umghonghoyili uya eKhotho yezokuLingana bewazisa uMabhalana weKhotho yezokuLingana bona ufuna ukwenza isinghongoyilo ngomuntu namkha abantu, namkha ngehlangano ethileko.
* UMabhalana lowo kufanele arhelebhe ummangali namkha abanghonghoyili ukuzalisa iforomo elifaneleko (Form 2).
* UMabhalana kufanele azise umuntu namkha abantu namkha abajameli behlangano leyo emmangalelwako.
* UMabhalana godu uzakuthumela indaba (isinghonghoyilo) eSikhulwini esiNgameleko seKhotho yezokuLingana ethintekako.
* IsiKhulu esiNgameleko sizakuqunta nayikuthi indaba kufanele ilalelwe eKhotho yezokuLingana namkha idluliselwe kwenye ikundla yokulalela.
* Enye ikundla yokulalela izakuqalana nendaba ngokurhaba okukghonekako.
* Nayikuthi indaba ayiphethwa ngesikhathi esibonakalako namkha ayirarululwa ngokwaneliseka komunye namkha bobabili abadlalindima, manje indaba ingabuyiselwa eKhotho yezokuLingana bona iyokuqedelelwa, nayikuthi omunye wabathintekako namkha abathintekako babawa njalo ngemva kwesikhathi.
* Lokha isiKhulu esiNgameleko nasiqunta bona indaba ilalelwe eKhotho yokuLingana, isiKhulu esiNgameleko singabawa uMabhalana bona abeke ilanga lokulalela indaba.
* Ukulalela kungabanjwa ngelanga elibekiweko elaziwa ngibo boke abathintwa yindaba.
* Ekulalelweni kwendaba, isiKhulu esiNgameleko, singaqunta ukukhomba abantu ababili bona babekhona njengabahloli ukurhelebha isiKhulu esoNgameleko ekulaleleni indaba. Abahloli bathathwa njengamalunga wekhotho ngaso soke isikhathi indaba nayilalelwa yikhotho.

Ekuletheni isinghonghoyilo ekhotho, isinghonghoyilo namkha iinghonghoyilo ezinjalo zingalethwa:
* Nginanyana ngimuphi umuntu ozenzelako;
* Nanyana ngimuphi umuntu owenzela omunye umuntu ongakwaziko ukuzenzela;
* Nanyana ngimuphi umuntu njengelunga, lesiqhema namkha owenzela isiqhema sabantu;
* Nanyana ngimuphi umuntu owenzela umphakathi;
* Nanyana ngiyiphi ihlangano eyenzela amalunga wayo;
* IKomitjhana yeSewula Afrika yamaLungelo wobuNtu namkha iKomitjhana yezokuLingana ngokuBulili.

Imisebenzi ekhethekileko ebekwe phezu kweKomitjhana yamaLungelo wobuNtu kanye nezinye iinhlangano ezihlonywe ngokuya komThethosisekelo wenarha :
* Ukurhelebha abanghonghoyili ekuletheni iinghonghoyilo ekhotho;
* Ukwenza iphenyisiso ngemilandu nokuyelelisa abanghonghoyili; kanye
* Nokuthatha amagadango umthetho ofuna athathwe.

Omunye othintekako endabeni angarhelejwa namkha ajanyelwe ligqwetha (igqwetha namkha igqwetha lemajajini) namkha ngomunye umuntu onekghono lokurhelebha namkha ukujamela othintekako.

Ukudlulisela Umlandu Phambili:
Nanyana ngimuphi umuntu ongakaneliswa mlayo owenziwe yiKhotho yezokuLingana angadlulisela phambili umlandu mayelana nomlayo loyo ngendlela efunekako begodu nangesikhathi awuse eKhotho ePhakamileko namkha iKhotho ePhakamileko yokuDlulisela iinqunto, kuye ngobujamo. Isibawo sokudlulisela phambili singenziwa bunqopha eKhotho yomThethosisekelo.

AmaNdla WeKhotho YokuLingana
Kumsebenzi weKhotho yokuLingana ukutjho bonyana ukubaNdlulula ngokuNgakafaneli, iKulumo yeNzondo namkha ukuHlukumeza, njengombana kuzabe kunjalo, kwenzeke ngendlela etjhiwoko. Ngemva kokuqalisisa nokuqunta, ikhotho ingenza umlayo ofaneleko ngokuqala ubujamo.
Ikhotho ingalayela:
* Ukuvumelana (isivumelwano) hlangana kwabathintekako;
* Ukubhadelwa kwemali yehlawulo;
* Ukukhandela imikghwa yokubandlulula ngokungakafaneli namkha ukuyala bona amagadango athileko athathwe ukukhandela ukubandlulula ngokungakafaneli, ikulumo yenzondo namkha ukuhlukumeza;
* Ukwenza bona amathuba athileko neenzuzo, alelwa ngokungakafaneli ebujamenobo, atholakale kummangali;
* Ukufezakaliswa kwamagadango akhethekileko ukulungisa ukubandlulula ngokungakafaneli, ikulumo yenzondo namkha ukuhlukumeza;
* Ukuyala ukunikelwa indawo yokuhlala esiqhemeni esinghonghoyilako namkha isiqhema sabantu ngothintekako namkha okwenziwa isinghonghoyilo ngabo;
* Ukubawa ukulitjalelwa okunganamibandela;
* Ukuyalela uMabhalana wekhotho bona athumele indaba kuMnqophisi wezokuTjhutjhiswa komPhakathi khona kuzakuba nokuthweswa umlandu okufaneleko eKhotho yezoBulelesi.

IKhotho yezokuLingana godu ingakhupha:
* Umlayo ofuna bona ummangalelwa enze imibiko yeragelo phambili njalo ekhotho namkha ehlanganweni ethintekako ebekwe ngokuya komThethosisekelo wenarha, mayelana nokufezakaliswa komlayo wekhotho.

IKhotho yezokuLingana godu ingadlulisela nanyana ngiyiphi indaba engaphambi kwayo kwenye nenye ihlangano ehlonywe ngokuya komThethosisekelo ukuyokulanyulwa, ukubuyisana namkha ukukhulumisana.





1


<fn>DAC-NLS.IncwajanaYe-dtiEmal.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE

I-dti

[dti emblem]
IPhiko Lerherho Lokusebenzisana Ngeenqhema Nelemisebenzi Yokusekela eSewula Afrika











INCWAJANA YE-dti EMALUNGANA NOKUFIKELELEKA KWELWAZI



























OKUMUMETHWEKO


1.	ISINGENISO .................................................
2.	UMNQOPHO..................................................
3.	ISAKHIWO NEMISEBENZI YE-dti...............
3.1 I-dti NGOKUPHELELA KWAYO ............................
3.2 IMINQOPHO EMIKHULU, UMNQOPHO WEHLELO KANYE NEMINQOPHO ELINGANISEKAKO
3.3	ISIJAMISO SESAKHIWO

4.	IMINININGWANA YOKUTHINTANA NESIPHATHISWA SEZOKWAZISA NAMASEKELA WEEMPHATHISWA ZOKWAZISA........................

4.1 ISIPHATHISWA SEZOKWAZISA................... ....
4.2 AMASEKEKELA WEEMPHATHISWA ZOKWAZISA..........
4.3 AMA-ADRESI ................................................

4.3.1	I-ADRESI YOKUPOSA..........................................
4.3.2 I-ADRESI YOMAKHO...............................................

4.4 IWEBSAYITHI..................................................................
4.5 IZIKO LOKURHELEBHA NGOMTATO LE-dti

5.	IINHLOKO NAMAKORO WELWAZI................................................

5.1 AMAKORO WELWAZI NGAPHAKATHI KWE-dti
5.2 IMITHETHO ELAWULWA YI-dti
5.2.1	Amabhizinisi, Ubunikazi Kanye Nendlela Yokuphatha......
5.2.2	Ukurhwebelana Okuhle, Ukuphalisana Okuhle Kanye Nokuvikeleka Kwabathengi.............................................
5.2.3 Amabubulo Alawulwako.......................................................

5.2.4	UKURHWEBELANA NEENARHA ZANGAPHANDLE ............

5.2.5 Amazinga ............................................................
5.2.6 Ituthuko Nerhubhululo ............................................

5.2.7	UKUVIKELEKA KOBUNIKAZINGQONDO

6.	IMISEBENZI YOKWENZELWA ABANTU........................................

6.1 UKULAWULWA KWERHWEBELWANO LEENTJHABATJHABA.......
6.1.1 Ukutjhugululwa Kweemali Neemali Ezibuyiselwako...
6.1.2	Ukuphikisa Nokutheliswa Kwepahla Ethengiselwa Ngaphandle......
6.1.3	Ukulawulwa Kwepahla Ethunyelwa Nebuya Ngaphandle

6.2	UKUTLOLISA NOKUHLOLA...........................
6.2.1 Ukutloliswa Kweenkamphani Nobunikazingqondo........
6.2.2 Ukuphenya Nokuhlola..................
6.3	ILWAZI, IINYELELISO NOKUKGHONAKALISWA...............

6.3.1	Amasiso Wangaphandle .........................................
6.3.2	Amabhizinisi Amancani ..........................................
6.3.3	Irhubhululo Lesayensi ........................................
6.3.4	Ihlelo Le-SA Lokulinganisa Ikhwalithi.........................
6.3.5	Ukurhwebelana Namazwe Wangaphandle ..................
6.3.6	Amalungelo Wabathengi .........................................

6.4 IMALI YEHLOHLOMEZELO NEYETUTHUKO............................
6.4.1	Ukusekelwa Kwamasiso.................................................
6.4.2	Ukuthuthukiswa Kwamabhizinisi Amancani ........................
6.4.3	Ukwandiswa Kommoya Wokuphalisana............
6.4.4	Imikhumbulo Emitjha Netheknoloji...............................
6.4.5	Irhelebho Lokuthengisela Ngaphandle...............

7. ILWAZI ELIVAME UKUTHOLAKALA (NGE-WEBHSAYITHI YE-
dti)
7.1 Amasiso...................................................................................
7.1.1	Kubayini Kufuze Kusisiswe e-SA...........................................
7.1.2	Ibhoduluko Lezelawulo........................................................
7.1.3	Ukwakha Nokusebenza e-SA.............................................
7.2	IRHELEBHO LOKUTHENGISELA IINARHA ZANGAPHANDLE
7.2.1 Iragwa Njani Ibhizinisi eSewula Afrika...................................
7.3 UKUTHOMA IBHIZINISI.......................................................
7.3.1 Ithonywa Njani Ibhizinisi..................................................
7.3.2 Ukuphathwa Kwebhizinisi................................................
7.3.3 Amathuba Webhizinisi....................................................
7.3.4 Ukusekeleka Kwebhizinisi...............................................
7.4 UKUKHULISA IBHIZINISI................................................
7.4.1 Ikhuliswa Njani Ibhizinisi..............................................
7.4.2 Ukuphathwa Kwebhizinisi............................................
7.4.3 Ukusekeleka Kwebhizinisi...........................................
7.5 UKUTHENGISELA IPAHLA EENARHENI ZANGAPHANDLE
7.5.1	Funda Ukuthengisela Ngaphandle...............................
7.5.2	Tlolisela Ukuthengisela Iinarha Zangaphandle.........
7.5.3	Ihlohlomezelo Yokuthengisela Iinarha Zangaphandle..........
7.5.4	Amangeno Eemakethe Zangaphandle .........................
7.5.5	Iinhlangano Zokuthengisela Eenarheni Zangaphandle.....

7.6	AMABHIZINISI AMAKHULU.................................................
7.6.1	Ibhoduluko Lezokulawula E-SA........................................
7.6.2	Ukutlolisa Nokunikelwa Amandla..................................
7.6.3	Ihlohlomezelo.................................................................

7.7	UKUSEBENZISANA NE-dti .................................................
7.7.1	Iinqhema Zerhuluphelo Yezomnotho.................................

7.8. UKUVIKELWA KWABATHENGI .............................................
7.8.1	Ihlalakuhle Yabathengi Be-SA.............................................
7.8.2	Amalungelo Wabathengi...................................................
7.8.3	Ububalekelo..................................................................
7.8.4	Iinqhema Zeenlilo Zabathengi.............................................

7.9	UMNOTHO WESEWULA AFRIKA
7.9.1	Ubukhulu ..........................................................
7.9.2	Ukukhula/Ukuhluma.................................
7.9.3	Amakoro.........................................................
7.9.4	Irhwebo................................................
7.9.5	Amasiso Nokubulunga ........................
7.9.6	Intengo....................................
7.9.7	Imisebenzi...................................................
7.9.8	Ukungalingani...................................................
7.9.9	Ikomba Yezomnotho.................................
7.9.10	Imithombo Yamandla...........................

7.10 I-dti........................................................................
7.10.1 I-dti Ngokuphelela Kwayo...........................................
7.10.2	Abakhambiphambili Bomnotho......................................

7.11	AMAHLELO.......................................................................
7.11.1 Ukujamiseka Kwehlangano..............................................
7.11.2	Abantu Bekhethu...........................................................
7.11.3	Ubufakazi Bepumelelo Ye-dti.........................................
7.11.4 Umbiko Womnyaka We-dti.............................................
7.11.5	Ukusebenzisana Ne-dti...................................................
7.11.6	Isiqhema Seenhlangano Ze-dti.........................................

7.12	IMINIKELO...............................................................

7.12.1	Iimvumelwana Zokurhwebalana Namazwe Ngamazwe......
7.12.2	Ukuphathwa Kwerhwebelwana Lamazwe Ngamazwe
7.12.3	Umthetho Nemithetholawulo.....................
7.12.4	Ukurejistara Nokuhlola..............................
7.12.5	Ilwazi, Iinyeleliso Nokughonakaliswa.....................
7.12.6	Iimali Zehlohlomezelo Nezokuthuthukisa......
7.12.7	Amahlelo.............................................
7.12.8	Umthethokambiso, Imithetjhwana Nokurhwebelana Kwamazwe Ngamazwe...........................
7.12.9	Iinsiza Ezifakelelelwa Ukuthuthukisa.........
7.12.10	Ituthuko..............................
7.13	IINDABA NEZEHLAKALO........................
7.14	IZEHLAKALO ZE-dti ...........................
7.15	IINDABA ZAMABUBULO/ZAMAFEMU..........................................
7.16	IMITLOLO................................................
7.17	IMIBUZO YEPALAMENDE ...........................
7.18	IINKULUMO.............................................
7.19	IIMEMEZELO ZEEMBIKIINDABA/ZEENDABA.........
7.20	UKUZWA OKUVELA EEMBIKINIINDABA.........

8. IKAMBISO YESIBAWO..................

8.1	Ikambiso...................................................
8.2	Iimali Ezibhadalwako..........................................................
8.2.1	Iimali Ezibhadalwa Eenhlanganweni Zomphakathi................

9.	UKUVUNYELWA/UKWALIWA KWEEMBAWO.........................................
9.1	Ukwaliwa Kwesibawo..............................
9.2	Isibawo Sokudlulela Phambili............

10.	IKOMBA YEKOMITJHINI YAMALUNGELO WOBUNTU .....................
11.	UKUHLANGANYELA KWABABELANI...........................
12.	IINHLOMELELO...................................................

12.1	IFOROMO A..........................................................................
12.2	IFOROMO B .........................................................................




1. ISINGENISO

UmThetho wenomboro 2 ka-2000 oKhuthazela ukuTholakala kwelwAzi ("umThetho") wabethwa ngomhlaka 9 kuMatjhi 2001, wanikela ihlangano namkha isijamiso somphakathi namkha ihlangano yangeqadi nanyana ngiliphi ilungelo lomthethosisekelo lokuthola ilwazi elifunekako lokuragwa nokuvikelwa kwamalungelo nanyana kungaba ngimaphi. La kwenziwa khona isibawo ngokomThetho, ihlangano ekwenziwa kiyo isibaweso inesibopho sokuveza ilwazi elinjalo, ngaphandle kwala umThetho uthi khona ilwazelo alikavunyelwa ukuvezelwa nanyana ngubani.

UmThetho uyayitjho ikambiso ekufuze ilandelwe ekwenziweni kwesibawo esinjalo. Incwajana le inqophe ukukhuthaza isiko lokwenzela izinto emkhanyweni nangendlela enokuziphendulela emNyangweni wezeRhwebo namaBubulo ("i-dti") ngokunikela ilungelo lokuthola ilwazi elifunekako lokuragwa nokuvikelwa kwamalungelo womuntu namkha wehlangano. Nakuzakukghonakala ukukhuthaza ukulawuleka kuhle kweenhlangano zomphakathi, kuyafuneka ukuqinisekisa ukuthi omunye nomunye uhlonyiswe ngamandla afaneleko, abe afundiseke ukuzwa amalungelo wakhe ngokomThetho.
Nokho-ke iSahluko 9 somThetho siyavuma ukuthi ilungelo lokuthola ilwazi angeze lasebenza ngaphandle kokuba nemibandela nokulinganiselwa, begodu kufuze bona ulawulwe ziinlinganiselo ezivumakalako, ezibala nalokhu okulandelako, kodwa nokho ezingapheleli kikho:
â€¢	Ukulinganiselwa okunqophe ukuvikeleka okulingeneko kwezinto zangeqadi;
â€¢	Iiindaba zerhwebo ezisifuba; kanye
â€¢	nokulawuleka okuhle nokuphumelelako; begodu
â€¢	okwenzeka ngendlela okulinganisa ilungelwelo namanye amalungelo, sekubalwa namalungelo anjengalawo aseVikelwenimalungelo esemThethwenisisekelo.

ISahluko 14 somThetho sibophelela iinhlangano zomphakathi ukutlola iNcwajana ezakusiza abantu ukuthola ilwazi eliphethwe yihlangano yomphakathi nebeka ubuncani bemibandela incwajana leyo ekufuze bona iyizalise.
Nokho-ke i-"dti" seyitjhwile ukuthi izakulinga ukusebenzela emkhanyweni, begodu inande yazisa ngokukhululekileko amabhizinisi, abathengi kanye nomphakathi nje woke ngemitlolo, izaziso, ne-website ye-dti ngeziko lokuthola ilwazi ngomtato.

2. UMNQOPHO

Incwajana le inqophe ukunikela umbawi, ngokusizwa mthetho, ngemininingwana yokuthintana nekambiso efaneleko yokuthola ilwazi elithileko ku-dti.

Incwajana le godu ilinga nokunikela umbawi umkhanyo opheleleko wesijamiso, imisebenzi ebekelwe ukwenziwa, imisebenzi eyenzelwa abantu kanye nekomba yerherho lelwazi le-dti ukusiza umbawi kobanyana akghone ukuthola indawo la angathola khona ilwazi elifunekako.

Incwajana le godu inikela namaforomo afunekako neemali ezibhadalelwa ukubawa ukuthola ilwazi.


3. ISAKHIWO NEMISEBENZI YE-dti
3.1 Isithombe Esikhanyisa I-dti

Umnqopho we-dti kudosa phambili nokukghonakalisa ukuvulwa kwamathuba womnotho obambelelako nemisebenzi kiwo woke amaSewula Afrika ngokusisisa kwezinga eliphakemeko, nokvuleka khudlwana kwamasango wokungena kwepahla yeSewula Afrika eemakethe zamazwe ngamazwe, nokwakha imakathe ehle, nelungileko, nesebenza ngemithethokambiso yokuphalisana elungileko emabhizinisini wekhethwapha newangaphandle, kanye nebathengini. Ngalendlela-ke, i-dti inqophe ukusiza ukubeka umnotho weSewula Afrika emtlhaleni webelo newokwabelana ngokuhluma kwawo umnotho.

3.2 Iminqopho Emikhulu, Umnqopho Wehlelo Kanye Neminqopho Elinganisekako
I-dti ineminqopho ebunane emaqhingaqhinga:

â€¢	Ukwakha ikoro elungelelweko nethuthukileko yokukhiqiza ephumelelisa ukwanda kwamathuba womnotho abambelelako abe khona kiwo woke amaSewula Afrika kiwo woke umnotho.
â€¢	Ukukhulisa imakethe yepahla neyemisebenzi eyenzelwa abantu eSewula Afrika.
â€¢	Ukukhuthaza ukuhlukahluka kwepahla iSewula Afrika eyithengisela amazwe wangaphandle.
â€¢	Ukukhuthaza ukusisiswa bunqopha kwepahla yekhethwapha neyangaphandle.
â€¢	Ukwakha imakathe ehle, nelungileko, nesebenza ngemithethokambiso yokuphalisana elungileko emabhizinisini wekhethwapha newangaphandle, kanye nebathengini.
â€¢	Ukuvula amathuba wokuhlomisa abantu ababedimeke amathuba ngamandla womnotho kanye nokuveza iindlela ezizakuphumelelisa ukusetjenziswa kwamathuba la.
â€¢	Ukusiza ekuthuthukisweni komnotho kizo zoke iindawo, iimfunda neemphande, zeSewula Afrika, kanye nezesiphande se-SADC, kanye ne-Afrika yoke.
â€¢	Ukuyenza isebenze ngcono khulu i-dti, ibe iphumelele khudlwana ukwenza imisebenzayo.

3.3 Isakhiwo Sokuhleleka

I-dti ihlelwe yahlukaniswa ngalendlela:

â€¢	Amaphiko Wokukghonakalisa, ekuwona aphethe imisebenzi yokusekela amaphiko anqophene nemisebenzi eyenziwako.
â€¢	Amaphiko enza imithethokambiso, aqalene nokwenza ubujamo bezinto bube ngobuhle obulungele ukusebenza kuhle emnothweni.
â€¢	Amaphiko wokwenzelwa kwabantu imisebenzi, wona-ke asebenzisana bunqopha namabhizinisi nabathengi ngemikhiqizo eyenziwako nangemisebenzi eyenzelwa abantu.
â€¢	Iphiko lokumaketha, eliqalene nokubeka itshwayo lerhwebo nokumaketha ipahla/imikhiqizo ye-dti (amahlelo nokhunye okunikelwako) kanye nokuqinisekisa ukuthi abosomabhizinisi nabathengi balapha ekhethu bayawazi amalungelo wabo womnotho.



ISAKHIWO SOKUHLELEKA KWEENKHUNDLA EZIPHEZULU

UNgqongqotjhe
Nom. Alec Erwin

ISekela lakaNgqongqotjhe
Mm. Lindiwe Hendricks

EMU
UMnqophisi-Mazombe
Dorh.Alistair Ruiters

ISikhulu Sezemisebenzi
Akunamuntu


GSSSD ZOKUMAKETHA ITED TEO
AKUNAMUNTU AKUNAMUNTU Nom. Tsediso Dorh. Mohlape
Matona Mohale

CCRD EIDD TISA
Mma. Astrid Lionel October Nom. Lungisa
Ludin Mangwentshu



GSSSD - Group Services and Support Systems Division Marketing
TEO - The Enterprise Organisation
EIDD - Enterprise and Industry Development Division
ITED - International Trade & Economic Development
CCRD - Consumer and Corporate Regulatory Division
TISA - Trade and Investment South Africa.





Iminqopho Ye-dti Iragwa Ngalamahlelo Alandelako:



IHLELO UMNQOPHO

AMAPHIKO WOKUKGHANAKALISA NAWOKUMAKETHA

(I-EMU ne-GSSD neZOKUMAKETHA )	IPhiko Lokuphatha Nokulawula Kudosa phambili iminyango nezinye iinjamiso ezikhambisana nayo ngendlela emaqhingaqhinga, nokusekela ngeensetjenziswa ukuphumelelisa umsebenzi we-dti.
Ukubeka i-dti ebujamweni obuyenza ibe liphimbo elidosa phambili emnothweni wamambala ngokusebenzisana nalababasebenzisani abamaqhingaqhinga ekuphumeleliseni umnnqopho we-dti.
Amahlelo weenQhema nemiSebenzi yokuSekela Kukwenza imisebenzi ephathelene nokusebenzisana kwehlangano yoke, nokusekela imisebenzi eyenziwa nge-Information Technology, ne-Human Resources, ne-Facility Services kanye ne-Financial Service.
ZokuMaketha	Kukhulisa nokwandisa ilimuko nokutholakala kwemikhiqizo nemisebenzi eyenziwa yi-dti.
UkuThuthukiswa kweRhwebelwano leenTjhabatjhaba nezomNotho	Kukwandisela ipahla yeSewula Afrika ethengiselwa emazweni wangaphandle amathuba wokungena eemakethe ngokukhulumisana kwenziwe iimvumelwana zokurhwebelana namazwe ngamazwe ngehlelo lokurhwebelana kwamazwe woke, nokusungula bekulawulwe ihlelo lokubhadalisa phezu kwepahla yeSewula Afrika.
AMAPHIKO ENZA IMITHETHOKAMBISO

(I-ITED, ne-EIDD kanye ne-CCRD )	UkuThuthukiswa kwamaBhizinisi namaBubulo Kusekela ukutlanywa nokuthuthukiswa kwemithethokambiso namaqhinga anqophe ukuwuhlela ngobutjha umnotho weSewula Afrika ngokwandisa amathuba wokuhlonyiswa ngamandla womnotho kwabantu ababedimeke amathuba, nangokusekela amahlelo wokuthuthukisa amabhizinisi kanye nangokukhulisa amahlelo angezelela ukuhluma komnotho nakhuthaza ukuphalisana ngezomnotho.
UkuLawulwa kwabaThengi namaBhizinisi	Kuvula ibhoduluko lokulawuleka kwamabhizinisi elikhuthaza iimakethe eziphalisana kuhle nangokwenzela izinto emkhanyweni kizo zoke izakhamuzi zomnotho ngokunande kubuyekezwa umthethokambiso nomthetho soke isikhathi, kanye nokukhuthaza ukukhambisana nemithetho elawulako ngefundo nangokusetjenziswa ngendlela elungileko.
AMAPHIKO WOKWENZELWA KWABANTU IMISEBENZI

( I-TISA ne-TEO ) ZeRhwebo nokuSisa eSewula Afrika	Kukhuthaza ukusisiswa kwamafa eSewula Afrika, nokuthuthukisa ikghono namandla weSewula Afrika wokuthengisela iimakethe zangaphandle ipahla kanye nokuveza ibonelophambili elimaqhingaqhinga lokuthuthukisa amakoro nobujamo bobungako bomnotho.
IHlangano yamaBhizinisi amaNcani	Kukhuthaza ukuhlelwa ngobutjha komnotho weSewula Afrika ngokuhlohlozela ukusisisa emthangalenisisekelo, nekuthuthukisweni kwemithombo yamandla wabantu, nekulungeleleni imisebenzi yokukhiqiza neminye ekhambisana nayo, nokuthuthukisa amabhizinisi amancani, neengodi ezithileko, nechwephetjhe kanye nokusungulwa kwamaqhinga amatjha.


4. IMINININGWANA YOKUTHINTANA NESIPHATHISWA SEZOKWAZISA NAMASEKELA WEEMPHATHISWA ZOKWAZISA

4.1 IsiPhathiswa SezokwAzisa

UMnqophisi-Mazombe: Dorh. A. Ruiters Umtato: +27 12 310
9479
Ifeksi : +27 12 322
2951

4.2 AmaSekela WeemPhathiswa ZokwAzisa: (Ama-DIO)


IPHIKO	I-DIO	UMTATO	IFEKSI	I-ADRESI YE-EMAIL
I-EMU	M Ebrahim	+27 12 310 1591	+27 12 322 7851	mebrahim@dti.pwv.
gov.za
I-GSSSD	CIO-A Dirks	+27 12 310 1586	+27 12 322 7407	alroy@dti.pwv.gov.za
ZokuPhatha- A Jooste	+27 12 310 1280	+27 12 320 5811 ajooste@dti.pwv.gov.za
CFO - X Ncame	+27 12 310 1280	+27 12 320 5811	xncame@dti.pwv.gov.za
RM- UMjaphethe-Dirks	+27 12 310 1586	+27 12 322 7407	alroy@dti.pwv.gov. za
I-ITED	P Matlala	+27 310 1023	+27 12 322 0617	pmatlala@dti.pwv.gov.za
I-EIDD L Mvanana	+27 12 310 1551 +27 12 322 7169	lindam@dti.pwv.gov.za
I-CCRD	T Nkabinde	+27 12 310 1002	+27 12 322 8489	tnkabin@dti.pwv.gov.za
I-TEO	K Kadali	+27 12 310 1025	+27 12 320 0997	khwezi@dti.pwv.gov.za
I-TISA	I Dockrat	+27 12 428 7659	+27 12 428 7031	ismail@isa.org.za


4.3 Ama-adresi

4.3.1 I-adresi Yokuposa

IsiPhathiswa SezokwAzisa
dti
Private Bag X84
Pretoria
0001

4.3.2 I-adresi Yomakho

IsiPhathiswa sezokwAzisa
dti
224 Prinsloo Street (esiphambanweni se-Prinsloo Street ne-Church Street )
Pretoria

4.4 Iwebsayithi

www.thedti.gov.za

4.5 Iziko Lesizo le-dti

0861 843 384

5. IINHLOKO NAMAKORO WELWAZI

5.1 Amakoro Wezokwazisa Ngaphakathi Kwe-dti

Amakoro wezokwazisa namarekhodi alandelako la abulungwe yi-dti:

â€¢	Ilwazi elimalungana nekhamphani (isib. umnqophisi, ilungu elinamatjhere, i-adresi yekhamphani njll.).
â€¢	Iwazi lelungelobunikazi elikhethekileko nelamatshayo werhwebo ( eSewula Afrika nemazweni ngamazwe).
â€¢	Iimvumelwana zokurhwebelana (hlangana kweSewula Afrika namazwe ngamazwe nezinye iinhlangano).
â€¢	Ilwazi elimalungana nehlohlomezelo (ilwazi lokutjintjiselana nelimalungana nehlohlomezelo engatjhugulukiko).
Ilwazi lamaphemithi (amaphemithi akhutjhwako ngawokuthengisela ipahla kamanye amazwe/ngawokuthenga ipahla yakamanye amazwe kanye namaphemithi wokusebenza ngemikhiqizo elawulwa mThetho owAlela ukwAndiswa komKhiqizo othileko (i-Nonproliferation Act).
â€¢	Iimali ezibhadaliselwa ipahla ethengwa nethengiselwa amazwe wangaphandle (iimali ezibhadalwa njenganje nezathoma ukubhadaliswa kade epahleni ethengwa nethengiselwa amazwe wangaphandle)
â€¢	ilwazi lezokuphatha nokulawula le-dti nelamaphiko wayo (ilwazi lemicimbi, amaplani webhizinisi, ukwabiwa kweemali, umthethokambiso kanye nekambiso).
â€¢	ilwazi elimalungana nokulawulwa kwehlelo lokuthintana ( ukukhulumisana, iinthunywa, imikhiqizo/iminikelo).
â€¢	Abanesabelo (eminye iminyango karhulumende, iinhlangnano ezinerhuluphelo kezokuphatha nezeemali kwa-dti, umnikazi wesabelo okwabelwana ngaso/ikhastama, ilwazi lokukhulumisana nokusebenzisana).
â€¢	Ukuphathwa nokulawulwa kweemali nemithombo yamandla yabasebenzi (njengamarekhodi weemali newabasebenzi).
â€¢	Ilwazi elimalungana nabanikeli (ukulawulwa kweemali, nabantu ekuthintwana nabo, ukulawulwa kwemibandela namahlelo wokuphatha).
â€¢	Ilwazi elimalungana nabasabalalisi (imininingwana ngabasabalalisi abenzela i-dti imisebenzi ethileko).
â€¢	Imitlolo yokuzikhulumela etlolelwa iPalamende neminye imitlolo etlolelwa yona iPalamende.
â€¢	Ukulawulwa kwamahlelo ajayelekileko namahlelo akhethekileko.
â€¢	Ilwazi lemithetho yokulawula (i-dti ilawula imihlobohlobo yemiThetho, imthetjhwana nemithethokambiso yokurhwebelana neminye ephathelene nezerhwebo kanye namarekhodi wezomthetho aphathelene nerhwebo neendaba eziphathelene nebubulo lezerhwebo lapha eSewula Afrika neentjhabatjhabeni)
â€¢	Zomthetho (umthetho wamazwe ngamazwe, imithetho esuselwa emacaleni akhe agwetjwa)
â€¢	Iphenyo nokuhlola (ikhamphani, umkhiqizo, ihlohlomezelo, iinghonghoyilo zabathengi, iinlilo zokulahlwa kwezinto ezingasasebenziko).
â€¢	Imithethokambiso yokurhweba neyamabubulo werhwebo (ilwazi lemithethokambiso etjhayela izenzo namahlelo wokulamula ngesizo le-dti.)

5.2 Imithetho Elawulwa Yi-dti

5.2.1 Amabhizinisi, Ubunikazi Kanye Nendlela Yokuphatha

â€¢	UmThetho wenomboro 71 wezamaBhizinisi wango-1991: Umnqopho womThetho lo kubulala namkha ukutjhugulula imithetho ethileko emalungana nokunikelwa kwamalayisense wokuragwa kwamabhizinisi, nesikhathi iintolo ekufuze zisebenze ngaso kanye nokubeka imibandela emitjha ethileko emalungana nokunikelwa kwamalayisense wokuragwa kwamabhizinisi, kanye godu nokuqalelela neendaba ezikhambisana nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 69 wamaBhizinisi aValekileko wango-1984: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukuvulwa, nokurejistarwa, nokuhlanganiswa namanye amabhizinisi, nokuphathwa nokulawulwa kanye nokuhlakazwa kwamabhizinisi avalekileko asemtjhonweni weenkwelede.
â€¢	UmThetho wenomboro 61 weenKhamphani wango-1973: Umnqopho womThetho lo kuhlanganisa nokutjhugulula umThetho ophathelene neenkhamphani, kanye nokuqalelela iindaba ezikhambisana nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 75 oLawula ukwAbelana ngeNdawo yokuPhumula wango-1983: Umnqopho womThetho lo kulawula ukuhlukaniswa kwenzuzo yokwabelana ngendawo etholakala ngamahlelo wokwabelana ngendawo yokuphumulela; kanye nokuqalelela iindaba ezikhambisana nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 99 wokuVikelwa kwamaBhizinisi wango-1978: Umnqopho womThetho lo kunciphisa amathuba wokusetjenziswa kwezahlulelo ezithileko, imilayelo ethileko, imiphumela yokulamula ngomthetho kanye neencwadi zesibawo kwamazwe wangaphandle eRiphabhligi yeSewula Afrika, kanye nokwalela ukunikelwa kwelwazi eliphathelene namabhizinisi ngokuthambela imilayo nemilayelo namkha iincwadi zesibawo kwamazwe wangaphandle kanye nokuqalelela iindaba ezikhambisana nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 45 wokuhlelwa ngobuTjha kokuHlangene ngokuSebenzisana wango-1996: Umnqopho womThetho lo kukwenza ukuthi imithetho ethileko yeenjamiso ezihlangene ngokusebenzisana isebenze kiyo yoke iRiphabhligi yeSewula Afrika, kanye nokubulala eminye imithetho ethileko yokuhlanganela ukusebenzisana. UmThetho lo godu ukghonakalisa nokuhlanganiswa ngokubalelwa emva kweenkampani ezithileko ezivalekileko, usebenze nangezinye iindaba ezikhambisana nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 59 i-Share Blocks wango-1980: Umnqopho womThetho lo kulawula amahlelo we-share-block kanye nokuqalelela iindaba ezikhambisana nalokho.

5.2.2 Ukurhwebelana Okuhle, Ukuphalisana Okuhle Kanye Nokuvikeleka Kwabathengi

â€¢	UmThetho wenomboro 89 wokuPhalisana wango-1998: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukuvulwa kweKomitjhini yezePhaliswano ezakuthwala umsebenzi wokuphenya, nokulawula nokuhlola ilinganise imikhambo eqintelisako, nokuphalisa amandla wesikhundla, nokuhlanganiswa. Unqophe godu nokuqalelela ukuvulwa kweBandla lezePhaliswana elizakuqala iindaba ezinjalo, kanti godu unqophe nokuqalelela ukuvulwa kweKhotho yokuDlulisela iinLilo zePhaliswana.
â€¢	UmThetho wenomboro 39 wokuPhalisana oTjhugululwe kwesiBili, wango-2000: Umnqopho womThetho lo kutjhugulula umThetho wokuPhalisana wango-1998, kobanyana kuzokuhlathululwa izitjho ezithileko, kutjhugululwe iinhlathululo ezithileko kusulwe nehlathululo ethileko.
â€¢	UmThetho wenomboro 71 wezabaThengi wango-1988 (Wokuragwa Kwebhizinisi Ngendlela Engakalungi): Umnqopho womthetho lo kukwalela namkha ukulawula izenzo ezithileko/imikhambo ethileko yamabhizinisi.
â€¢	UmThetho wenomboro 75 weemVumelwano zeenKwelede wango-1980: Umnqopho womthetho lo kuvikela abathengi abathenga sakuqatjha, abathenga ngesikwelede nabenzelwa imisebenzi ethileko ngesikwelede.
â€¢ UmThetho wenomboro 39 wokwEmuka iPahla wango-1951: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukwemukwa komuntu inarha kanye nokutholakala kwelungelo lokusebenzisa inarha isikhatjhana.
â€¢ UmThetho wenomboro 89 wokuTholakala kwePahla eSabalaliswako wango-1970: Umnqopho womthetho lo kuhlomisa uNgqongqotjhe wezomNotho ngamandla wokukhiqiza, nokuthola, nokuqatjha namkha ukuthenga ipahla emazweni wangaphandle.
â€¢	UmThetho wenomboro 25 wezokuThengisa nokwEnzela abaNtu imiSebenzi wango-1964: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukuthengiswa kwepahla nokwenzelwa kwabantu imisebenzi nokhunye okukhambisana nalokho.

5.2.3 Amabubulo Alawulwako

â€¢	UmThetho wenomboro 112 wokuThengiswa kweeNdawo wango-1976: Umnqopho womThetho lo kuvikela abathengi abathenga indawo namkha abathengisa indawo ngokusebenzisa abathengisi nabakhangisi beendawo.
â€¢	UmThetho wenomboro 65 wamaHlelo wokwAkhela abaNtu abaThethe umHlalaphasi iziNdlu, wango-1988: Umnqopho womThetho lo kulawula ukuhlukaniswa kwenzunzo ethileko etholakala emahlelweni wokwakhela abantu abadala izindlu, nokuqalelela iindaba ezikhambisana nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 57 wokuLungelelanisa imiThetho yokuBolekisa ngeeMali, wango-1996: Umnqopho womThetho lo kululela ukusetjenziswa komThetho wokuBolekiswa kweeMali wango-1968 eendaweni ezithileko ezazingaphasi kwakaRhulumende oPhakathi nezazingaphasi kwezabelo.
â€¢	UmThetho wenomboro 27 wezoTjwala wango-1989: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukulawulwa kokuthengiswa kotjwala, nokuqalelela ezinye iindaba eziphathelene nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 57 wamaLothari wango-1997: Umnqopho womthetho lo kulawula nokukhandela ukuvulwa kwamalothari nokuhlanganyelwa kwemali yokubheja babheji; ukuvula iBhodi yeLothari yeliZwe loKe, ngokunjalo nokutjhugulula umThetho wezamaPoso wango-1958, nomThetho wezokuGembula wango-1982 (we-Ciskei), kanye nokubulala umThetho wamaLothari womBuso wango-1984 (we-Ceskei), kanye nomLayo wamaLothari wango-1989 (we-Transkei), kanye nokuqalelela nezinye iindaba ezikhambisana nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 103 oLawula zokwAkha namaZinga wokwAkha wango-1977: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukukhuthazwa kokuthambela umthetho ngokufana ekwakhiweni kwemakho eendaweni ezingaphasi kwaborhulumende beendawo, nokubeka izinga lokwakha ekufuze lilandelwe, kanye nezinye iindaba ezimalungana nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 33 wezokuGembula wango-1996: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukulawulwa nokulungelelwa kweendaba ezithileko ezimalungana namakhasino, ukugembula kanye nokuqalelela ukuthi kulandelwa iindlela ezifanako nezinga elifanako ngokugembula kiyo yoke iRiphabhligi; godu unqophe nokuqalelela ukuvulwa kwamaBhodi wezokuGembula weNarha yoKe, kanye nokuqalelela ezinye iindaba ezikhambisana nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 87 owAlela ukwAndiswa kweenKhali eziyiMbubhisa wango-1993: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukulawulwa kweenkhali eziyimbubhisa, nokuvula umKhandlu wokuphatha nokulawula iindaba ezimalungana nokwandiswa kweenkhali ezinjalo eRiphabhligi; kanye godu nokuthola umnqopho nemisebenzi yeenkhali ezinjalo, ngokunjalo godu nokubeka indlela yokusebenza ngazo nokuzilawula, kanye godu nokuqalelela ezinye iindaba eziphathelene nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 84 weeNdaba zomKayi wango-1993: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukuvulwa komKhandlu wokuphatha nokulawula iindaba ezithileko zomKayi eRiphabhligi, kanye nokuthola umnqopho nomsebenzi womKhandlu onjalo, godu nokubeka indlela ekufuze umKhandlu loyo usebenze bewulawulwe ngayo.
â€¢	UmThetho wenomboro 9 wezeTjhukela wango-1978: Umnqopho womThetho lo kuhlanganisa nokutjhugulula imithetho ephathelene nebubulo letjhukela, kanye nokuqalelela nezinye iindaba ezimalungana nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 73 wokuBolekisa ngeeMali wango-1968: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukulinganiselwa nokuvezwa kweemali ezibhadaliselwa iimali ezibolekwako, ukuthenga ngeenkwelede, ukuthenga sakuqatjha kanye nezinye iindaba ezikhambisana nalokho, kanti godu unqophe nokubulala umThetho wokuBolekisa ngeeMali wango-1926.

5.2.4 UKURHWEBELANA NEENARHA ZANGAPHANDLE

â€¢	UmThetho wenomboro 107 weBhodi yeeMali eziBhadaliswako nezokuRhwebelana wango-1986: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukuvulwa kweBhodi yeeMali eziBhadaliselwa ukurhwebelana, nokuqalelela zokurhwebelana, kanye nezinye iindaba ezikhambisana nalezo.
â€¢	UmThetho wenomboro 4 wesiVumelwana sokuThengiswa kwePahla eeNarheni ngeeNarha wango-1986: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukusetjenziswa kwesiVumelwana sokuThengiswa kwePahla eeNarheni ngeeNarha, kanye nokuqalelela ezinye iindaba ezikhambisana nalezo.
â€¢	UmThetho wenomboro 78 weenKwelede zokuThengisela ngaPhandle newokuVuselelwa kweTjhorense yamaSiso wangaPhandle wango-1957. Umnqopho womThetho lo kukhuthaza ukurhwebelana neenarha zangaphandle kweRiphabhligi nokuqalelela ukuvuselelwa kwamakontraga wetjhorense noRhulumende weRiphabhligi malungana nokuthengiselwa kwepahla eenarheni zangaphandle, nokusisisa kanye nokubolekiswa kweemali namkha okhunye okukhambisana nomsebenzi wokuthengiselana onjalo loyo.
â€¢	UmThetho wenomboro 45 oLawula ukuThengiselwa nokuThengwa kwePahla eeNarheni zangaPhandle wango-1963: Umnqopho womThetho lo kuqalelela amagadango wokulawula ukuthengiselwa kwepahla eenarheni zangaphandle, nokuqalelela ukuthengwa kwepahla eenarheni zangaphandle, nokuqalelela ukutjhugululwa komThetho i-War Measures Act, 1956, kanye nokuqalelela nezinye iindaba ezikhambisana nalezo.
â€¢	UmThetho wenomboro 11 wesiVumelwana seeNarha ngeeNarha seeMumathi eziPhephileko wango-1985: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukusetjenziswa kwesiVumelwana seeNarha ngeeNarha seeMumathi eziPhephileko eRiphabhligi, kanye nokuqalelela ezinye iindaba eziphathelene nalokho.

5.2.5 Amazinga

â€¢	UmThetho wesiTjhaba wenomboro 76 ka-1973 wamaYunithi namaZinga wokuLinganisa: UmThetho lo uqalelela ukuvula nokusebenzisa eRiphabhligi ihlelo lokulinganisa ngokwehlelo lokulinganisa leentjhabatjhaba iHlelo leenTjhabatjhaba lamaYunithi nezinye iinlinganisi zokulinganisa. Uqalelela ukunikelwa indawo kwamazinga wokulinganisa inarha yoke, uqalelele nezinye iindaba ezikhambelana nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 29 ka-1993 wamaZinga: UmThetho lo uqalelela ukukhuthaza ikhwalithi, nokwenza ukuthi kuhlalwe ezingeni elifaneleko lekhwalithi malungana nepahla ethengwako kanye nokwenzelwa kwabantu imisebenzi.
â€¢	UmThetho wenomboro 77 ka-1973 weMethroloji: Umnqopho womThetho lo kulungelelanisa nokutjhugulula umthetho ophathelene nehlelo lokulinganisa/lokumeda kezerhwebo.

5.2.6 Ituthuko Nerhubhululo

â€¢	UmThetho wenomboro 22 ka-1940 wokuThuthukiswa kwamaBubulo: Umnqopho womThetho lo kukwakha ihlangano enqophe ukukhuthaza ukuvulwa kwamabubulo amatjha nemisebenzi yawo, nokuthuthukisa amabubulo esele vele akhona njenganje, nokuthuthukisa imisebenzi yayo, kanye nokuqalelela nezinye iindaba ezikhambisana nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 31 ka-1962 wokuThuthukiswa kokuSungula: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukukhuthazwa ituthuko nokusetjenziswa kwayo kobanyana kuzosizakala umphakathi ngokuvunjululwa kokuthileko ebekungaziwa, nangokusungula okutjha obekungekho, kanye nangokwenza ngcono lokho ebekuvele kukhona, kanye nokuvula ihlangano ezakukhuthaza ukusungulwa kwezinto iKoporasi yeSewula Afrika yokuThuthukiswa kokuSungula kobanyana izokuqala imisebenzi enjalo, kanye godu nokuyibekela amandla nemisebenzi nendlela ekufuze iphathwe beyilawulwe ngayo, godu nokuqalelela nokhunye okuphathelene nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 187 ka-1993 wokuThuthukiswa kokuKhiqiza: Umnqopho womThetho lo kuvula iBhodi yokuThuthukisa imiKhiqizo, nokuqalelela ukuvulwa kwamahlelo wokuthuthukisa imikhiqizo, kanye godu nokuqalelela nezinye iindaba ezikhambisana nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 105 ka-1998 wesiKhwama sokuNikela amaNdla: Umnqopho womThetho lo kuvula isikhwama semali sokukhuthaza nokukghonakalisa ukuthi abantu ababedimeke amathuba babe nepahla namafa azabangenisela imali.
â€¢	UmThetho wesiTjhaba wenomboro 102 ka-1996 wamaBhizinisi amaNcani: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukuvulwa komKhandlu wezamaBhizinisi amaNcani enaRheni yoKe, kanye neNtsika Enterprise Promotion Agency. Ukudlula lapho, umThetho lo godu ukhomba namaviyo womBuso indlela yokukhuthaza amabhizinisi amancani eRiphabhligi, ubuye godu uqalelele nezinye iindaba ezikhambisana nalokhu.
â€¢	UmThetho wesiTjhaba wenomboro 46 ka-1998 womKhandlu weRhubhululo leSayensi: Umnqopho womThetho lo kuqalelela uqinisekise ukuthi uhlala ukhona usebenza umKhandlu wezeRhubhululo ngezeSayensi nangezamaBubulo, umKhandlu weRhubhululo lezeSayensi namaBubulo, ube uqinisekise nokuthi umKhandlu lo ulawulwa kuhle yiBhodi, uqalelele godu nokhunye okukhambisana nalokho.

5.2.7 UKUVIKELEKA KOBUNIKAZINGQONDO

â€¢	UmThetho weLungelo eliKhathekileko le-'Stem van Suid Afrika' ka-1959 (ubuya ku-CCRD): UmThetho lo unikela umBuso ilungelo lobunikazi bengoma i-Die Stem van Suid Afrika. UmThetho lo uvikela abasebenzisi njengezakhamuzi zeSewula Afrika ekudlaleni ngayo i-'Die Stem van Suid Afrika'.
â€¢	UmThetho welungelo eliKhathekileko le-'Vlaglied' ka-1974 (ubuya ku-CCRD): UmThetho lo unikela umBuso ilungelo lobunikazi lomsebenzi wemitlolo ka-Cornelis Jakob Langenhoven ngaphasi kwesihloko esithi Vlaglied. UmThetho lo uvikela abasebenzisi njengezakhamuzi zeSewula Afrika ukuthi bangadlali ngemitlolo ye-Vlaglied.
â€¢	UmThetho wamaGama wamaBhizinisi wenomboro 27 ka-1960: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukulawulwa kwamagama wamabhizinisi nezinye iindaba ezikhambisana nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 37 ka-1997 weemPahla zeZinga eliPhasi: Umnqopho womThetho kubeka amagadango anqophe ukuvimbela ukurhweba ngepahla esisingapahla, ngaleyindlela kuzokuvikeleka abanikazi bamatshayo werhwebo, nelungelo lobunikazi kanye namanye amatshayo ngaphasi komThetho oLawula amaTshwayo wePahla ethengiswako ka-1941, ukuthi angasetjenziswa ngokungasimthetho epahleni esisingapahla ngegama lobunikazi elisemthethweni, nokuvimbela ukuthi ipahla esisingapahla ingavunyelwa ukuyokungena hlangana nepahla ekuthengiselwana ngayo ngokusemthethweni.
â€¢	UmThetho wenomboro 195 ka-1993 wemiGwalo: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukurejistarwa kwamadizayini kanye nokhunye okukhambisana nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 107 ka-1996 wokuHlathululwa kweKghono lokuTlama : Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukuhlanganiswa kwamalungelo wobunikazi bengqondo ayengaphasi kwezabelo ezazizibusa embusweni omdala, i-Bophuthatswana, ne-Transkei, ne-Venda, ne-Ciskei kobanyana abe yingcenye yenarha yoke, kanye nokululela umthetho olawula amalungelo wobunikazingqondo asebenze kiyo yoke iRiphabhligi. UmThetho lo godu ubulala neminye imithetho ethileko yamalungelo wobunikazingqondo, ubuye uqalelele nezinye iindaba ezikhambisana nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 17 ka-1941 oLawula amaTshwayo wePahla eThengiswako: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukumeregwa kwepahla ethengiswako, nokuqalelelwa kweemphathi ipahla ethengiswako ephuthelwa ngazo, kanye nokusetjenziswa kwamagama athileko namatshayo athileko ebhizinisini.
â€¢	UmThetho wenomboro 57 ka-1978 wokuNikelwa komTlolo wamaLungelo: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukutloliswa nokunikelwa kwelungelo lokuthengisa ipahla ethileko ngegama elithileko, nokuqalelela ezinye iindaba eziphathelene nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 11 ka-1967 wokuVikelwa kwabaDlali: Umnqopho womthetho lo kuvikela abalingisi bemidlalo yesiteyiji nabanikazi bemisebenzi eyenziwe ngezandla.
â€¢	UmThetho wenomboro 62 ka-1977 wokuTloliswa kwamaGama ngokomThetho wokwenZiwa kwamFilimu namaFilimu: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukurejistarwa kwelungelo lobunikazi emafilimini wokudlalwa abukelwe, nokuqalelela ezinye iindaba ezikhambisana nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 194 ka-1993 wamaGama aTloliswe ngokomThetho: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukurejistarwa kwamatshayo wokurhweba, namatshayo weentifikedi kanye namatshayo ahlanganyelweko, kanye godu nokuqalelela okhunye okukhambisana nalokho.
â€¢	UmThetho wenomboro 76 ka-1976 wemiKghwa yokuRhwebelana: UmThetho lo awukho njenganje.
â€¢	UmThetho wenomboro 37 ka-1961 wokuseTjenziswa ngokungasimThetho kwamaTshwayo-: UmThetho lo uvikela abasebenzi/abathengi ngokuvimbela ukuthi bangadlali ngamabheji womBuso, ubuye utjengise ukusekelwa komBuso ngepahla/ ngemikhiqizo namkha ngemisebenzi eyenzelwa abantu la bekungabonakali khona ukusekelwa kwawo.


6. IMISEBENZI YOKWENZELWA ABANTU

6.1 Ukulawulwa Kwerhwebelano LeeNarha ngeeNarha

6.1.1 Ukutjhugululwa Kweemali Neemali Ezibuyiselwako

â€¢	Iintifikedi Zokuzuza Ngomthelo Wepahla Yangaphandle Ebubulweni Lokuthunga - IHlelo Leentifikethi Zomthelo Wepahla Yangaphandle ( i-DCCS ) lathonywa ngomhlaka 1 ku-Apreli ngo-1993 ukukhuthaza abenzi bepahla elukwako/ethungwako nezambatho ukobana bakghone ukuphalisana neenarha zangaphandle , ngaphandle kokuthembela eemalini zokuphungulelwa iindleko mbuso. Kulihlelo lokuzitholela amaphuzu womthelo otheliswa ipahla ethunyelwa eenarheni zangaphandle epahleni ethileko elukwako/ethungwako nezambathweni ngomnyaka othileko.

IZiko lezokuThintana namaKhastama we-dti lizakurhelebha ngemibuzo ongaba nayo malungana nalokhu neminye imihlobo yehlohlomezelo.

â€¢	Umtato: 0861 843 384
â€¢	Umtato weentjhabatjhaba : +27 (11) 254 9405
â€¢	Ifeksi : 0861 843 888
â€¢	Ifeksi yeentjhabatjhaba : +27 (11) 254 9406
â€¢	Iposo ye-E : dccs@thedti.gov.za

â€¢	Iintifikethi Ezifaneleko Zothengisela Ipahla Eenarheni Zangaphandle Ngokwehlelo Lokuthuthukisa Ibubulo Leenkoloyi - Umnqopho walomnikelo kuvula ithuba lokusebenza ngokuphalisana neenarha zeentjhabatjhaba ebubulweni elenza iinkoloyi nelenza iinsetjenziswa zeenkoloyi. Iimbawo zeensetjenziswa zeenkoloyi kufuze bona zifakazelwe njengezifaneleko, nazizakulungela ukurhelebheka ngokwe-MIDP.

Ukuthola eminye imininingwana ngalokhu, thintana nabantu
abalandelako napa:

Kskz. I Metz
Umtato : +27 (12) 428-7748
Ifeksi : +27 (12) 428-7780
Iposo ye-E: imetz@dti.pwv.gov.za


Kskz. M. Magongoa
Umtato : +27 (12) 428-7759
Ifeksi : +27 (12) 428-7780
Iposo ye-E : mmagongo@dti.pwv.gov.za

Amaforomo weembawo angayokuthathwa namkha asiwe e-Customs Tariff Investigations Unit, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria, ukusukela ngomVulo ukuyokufika ngeLesihlanu ukusukela ngo-08:00 ukuyokufika ku-16:00.

â€¢	Ukukhuphuka Komthelo Wepahla Ethengwa/Ethengiswa Eenarheni Zangaphandle - Umnqopho walomnikelo kukhuthaza umnotho obambelelako ngokwenza ngcono amathuba wokuphalisana kweentjhabatjhaba kanye nokusetjenziswa kwemithombo yamandla ngokupheleleko.

Ukuthola eminye imininingwana ngalomnikelo ungathintana nabantu abalandelako napa:

Kskz. B Bieldt Kskz. R. Theart
Umtato: +27 (12) 428-7745 Umtato: +27 (12) 428-7746
Ifeksi : +27 (12) 428-7777 Ifeksi : +27 (12) 428-7744
Iposo ye-E : bbieldt@dti.pwv.gov.za Iposo ye-E :
rtheart@dti.pwv.gov.za

Kskz. M Magongoa Nom. C. Arnold
Umtato: +27 (12) 428-7759 Umtato: +27 (12) 428-7745
Ifeksi : +27 (12) 428-7780 Ifeksi : +27 (12) 428-7717
Iposo ye-E: mmagongo@dti.pwv.gov.za Iposo ye-E :
carnold@dti.pwv.gov.za

Amaforomo weembawo angayokuthathwa namkha asiwe e-Customs Tariff Investigations Unit, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria, ukusukela ngomVulo ukuyokufika ngeLesihlanu ukusukela ngo-08:00 ukuyokufika ku-16:00.

â€¢	Iimali Ezibuyiswa Emthelweni Wepahla Ethengwa/Ethengiswa Eenarheni Zangaphandle Engekho ku-SACU Kobana Isetjenziselwe Ukukhiqiza -
I-dti inemali eyibuyisako emthelweni wepahla ethengwa/ethengiselwa iinarha zangaphandle epahleni engekho ku-SACU kobanyana ingakhiqizwa. Umnqopho walomnikelo kukwehlisa iindleko zeemali ezisetjenziswako, nokhuphula ukusebenza ngokuphalisana namazwe ngamazwe, kanye nokukhuthaza ukwenziwa kwepahla ku-SACU.

Ukuthola eminye imininingwana ngalomnikelo ungathintana nabantu abalandelako napa:

Kskz. B Bieldt Kskz. R. Theart
Umtato: +27 (12) 428-7745 Umtato: +27 (12) 428-7746
Ifeksi : +27 (12) 428-7777 Ifeksi : +27 (12) 428-7744
Iposo ye-E : bbieldt@dti.pwv.gov.za Iposo ye-E :
rtheart@dti.pwv.gov.za

Kskz. M Magongoa Nom. C. Arnold
Umtato: +27 (12) 428-7759 Umtato: +27 (12) 428-7745
Ifeksi : +27 (12) 428-7780 Ifeksi : +27 (12) 428-7717
Iposo ye-E : mmagongo@dti.pwv.gov.za Iposo ye-E :
carnold@dti.pwv.gov.za

Amaforomo weembawo angayokuthathwa namkha asiwe e-Customs Tariff Investigations Unit, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria, ukusukela ngomVulo ukuyokufika ngeLesihlanu ukusukela ngo-08:00 ukuyokufika ku-16:00.

â€¢	Ukwehliswa Komthelo Otheliswa Ipahla Ethengwa/Ethengiswa Eenarheni Zangaphandle - Umnqopho womnikelo lo kukwehlisa iindleko kanye nokukhuphula ukusebenza ngokuphalisana kweentjhabatjhaba.

Ukuthola eminye imininingwana ngalomnikelo ungathintana nabantu abalandelako napa:

Kskz. B Bieldt Kskz. R. Theart
Umtato: +27 (12) 428-7745 Umtato: +27 (12) 428-7746
Ifeksi : +27 (12) 428-7777 Ifeksi : +27 (12) 428-7744
Iposo ye-E : bbieldt@dti.pwv.gov.za Iposo ye-E :
rtheart@dti.pwv.gov.za

Kskz. M Magongoa Nom. C. Arnold
Umtato: +27 (12) 428-7759 Umtato: +27 (12) 428-7745
Ifeksi : +27 (12) 428-7780 Ifeksi : +27 (12) 428-7717
Iposo ye-E : mmagongo@dti.pwv.gov.za Iposo ye-E :
carnold@dti.pwv.gov.za

Amaforomo weembawo angayokuthathwa namkha asiwe e-Customs Tariff Investigations Unit, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria, ukusukela ngomVulo ukuyokufika ngeLesihlanu ukusukela ngo-08:00 ukuyokufika ku-16:00.


6.1.2 Igadango Lokuphikisa Ukulahlwa Kwepahla Engasasebenziko

â€¢	Ukuginywa Komthelo Wepahla Elahlwako Namkha Wokuphikisa -
I-dti ivikela ibubulo le-SACU ngokukhuphula umthelo otheliselwa ukulahla namkha umthelo wokuphikisa isenzo sokulahla ipahla la umthengiseli ngaphandle wepahla namkha umthengi wepahla yangaphandle awuginya khona woke umthelo wokuphikisa ukulahlwa kwepahla namkha wokuphikisa isenzo sokulahla, okutjho ukuthi la intengo ingatjhuguluki khona namkha la itjhuguluka khona kancazana ngenca yokubekwa komthelo esikhuluma ngawo lo:

Ukuthola eminye imininingwana ngalomnikelo, thintana nabantu abalandelako napa:

Nom. G. Brink Amaforomo weembawo atholakala ku:
Umtato: +27 (12) 428-7817 Kskz. J Bodiba
Ifeksi : +27 (12) 428-7736 Umtato: +27 (12) 428-7735
Iposo ye-E : gustavb@dti.pwv.gov.za Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E:
jbodiba@dti.pwv.gov.za


Kskz. C. Grove'
Umtato: +27 (12) 428-7723
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : cgrove@dti.pwv.gov.za

Mm. P. Moitse
Umtato: +27 (12) 428-7881
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : pmoitse@dti.pwv.gov.za

Amaforomo weembawo ayatholakala begodu ayatjhiywa naku: Trade Remedies Unit No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria, ukusukela ngomVulo ukuyokufika ngeLesihlanu phakathi kwaka-08:00 no-16:00.

?	Igadango Elithathelwa Labo Ababalekela Umthelo Wepahla Yokuthengiselana Neenarha Zangaphandle - I-dti ivikela ibubulo le-SACU ngokwandisa namkha ukwelula indawo la umthelo wepahla yokuthengiselana neenarha zangaphandle usebenza khona namkha la kusebenza khona umthetho ophikisa ukulahlelwa kwepahla engasafunekiko endaweni engakafaneli namkha ekutheliswa ngawo ukulahlelwa kwepahla engasafunekiko ndawana, la kubalekelwa khona umthelo wokulahlwa kwepahla ngokufakwa kweemali ezibhadalwako emakorweni la zingakafaneli ukufakwa khona, namkha ngokutjintjwatjintjwa kwamazwe, namkha ngemisebenzi yokuhlanganisa namkha yokuhlanganisela.

Ukuthola eminye imininingwana ngalomnikelo ungathintana nabantu napa abalandelako:

Nom. G Brink
Umtato: +27 (12) 428-7817
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : gustavb@dti.pwv.gov.za

Kskz. C Grove'
Umtato: +27 (12) 428-7723
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : cgrove@dti.pwv.gov.za

Mm P Moitse
Umtato: +27 (12) 428-7881
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : pmoitse@dti.pwv.gov.za

Amaforomo wokwenza iimbawo atholakala ku:

Kskz. J Bodiba
Umtato: +27 (12) 428-7735
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : jbodiba@dti.pwv.gov.za

Amaforomo weembawo angatholakala abe asiwe naku-Trade Remedies Unit, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria, ukusukela ngomVulo ukuyokufika ngeLesihlanu, phakathi kwaka-08:00 no-16:00.

?	Igadango Elithathelwa Abalahla La Kungakafaneli Khona - I-dti ivumela ukuphenya ngamagadango aphikisa ukulahlela la kungakafaneli khona, wona alekelela ukuvikela ibubulo le-SACU erhwebeni elingakalungi, lapha abakhiqizi beenarha zangaphandle bathengisela khona ipahlabo ku-SACU ngentengo ephasi kunentengo ekuthengiswa ngayo ngekhaya, ngaleyindlella-ke kulimale ipahla yebubulo le-SACU.

Ukuthola eminye imininingwana ngalomnikelo ungathintana nabantu napa abalandelako:

Nom. G Brink
Umtato: +27 (12) 428-7817
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : gustavb@dti.pwv.gov.za



Kskz. C Grove'
Umtato: +27 (12) 428-7723
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : cgrove@dti.pwv.gov.za

Mm P Moitse
Umtato: +27 (12) 428-7881
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : pmoitse@dti.pwv.gov.za

Amaforomo wokwenza iimbawo atholakala ku:

Kskz. J Bodiba
Umtato: +27 (12) 428-7735
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : jbodiba@dti.pwv.gov.za

Amaforomo weembawo angatholakala abe asiwe naku-Trade Remedies Unit, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria, ukusukela ngomVulo ukuyokufika ngeLesihlanu, phakathi kwaka-08:00 no-16:00.

?	Igadango Elithathelwa Ipahla Ethengiselwa Ngaphandle Ephungulelwe Iindleko - I-dti yenza iphenyo lokuphikisa imithelo etheliselwa ipahla yangaphandle ekhuthaza ukuvikeleka kwebubulo le-SACU epahleni ethengwe ngaphandle ngentengo ephungulelwe iindleko ngurhulumende, ngaleyindlela-ke kulimale ipahla yebubulo le-SACU:


Ukuthola eminye imininingwana ngalomnikelo ungathintana nabantu napa abalandelako:

Nom. G Brink
Umtato: +27 (12) 428-7817
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : gustavb@dti.pwv.gov.za

Kskz. C Grove'
Umtato: +27 (12) 428-7723
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : cgrove@dti.pwv.gov.za

Mm P Moitse
Umtato: +27 (12) 428-7881
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : pmoitse@dti.pwv.gov.za


Amaforomo wokwenza iimbawo atholakala ku:

Kskz. J Bodiba
Umtato: +27 (12) 428-7735
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : jbodiba@dti.pwv.gov.za

Amaforomo weembawo angatholakala abe asiwe naku-Trade Remedies Unit, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria, ukusukela ngomVulo ukuyokufika ngeLesihlanu, phakathi kwaka-08:00 no-16:00.


?	Ukuphenya Ngokwephulwa KomThetho OLawula IPahla YokuThengisela NgaPhandle - Umnqopho womnikelo lo kuphenya ngokwephulwa komThetho, nokubamba ipahla ethengwe ngaphandle ngokungasimthetho, nokubamba ipahla ethunyelwa emazweni wangaphandle ngokungasimthetho, bese bayabotjhwa bavulelwe amacala labo abaphule umthetho loyo.

Ukuthola imininingwana epheleleko ngalomnikelo, thintana nabantu abalandelako napa:

Nom. P Snyman
Umtato: +27 (12) 428-7786
Ifeksi : +27 (12) 428-7799
Iposo ye-E : mpsnyman@dti.pwv.gov.za

Nom. Collins
Umtato: +27 (12) 428-7788
Ifeksi : +27 (12) 428-7799
Iposo ye-E : mcollins@dti.pwv.gov.za

Nom. CL Marsh
Umtato: +27 (12) 428-7789
Ifeksi : +27 (12) 428-7799
Iposo ye-E : clmarsh@dti.pwv.gov.za

Amaforomo weembawo angatholakala abe asiwe naku-Directorate: Import and Export Control, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria, ukusukela ngomVulo ukuyokufika ngeLesihlanu, phakathi kwaka-08:00 no-16:00.

â€¢	Ukubuyekezwa Kwabathumelipahla Ngesikebhe Ngobutjha- I-dti lokhu ikwenzelela ukubatjhiya ngaphandle kwamazwe atheliswe umthelo wokuphikisa ukulahlwa kwepahla ukuthi bangabhadali umthelo loyo abathumelipahlangaphandle abatjha, la abathumelipahlangaphandle abanjalo bangaveza khona ubufakazi bokuthi azange bathumelele i-SACU ipahla ekukhulunywa ngayo leyo ngesikhathi ekwakuphenywa ngaso indaba leyo:

Ukuthola eminye imininingwana ngalomnikelo ungathintana nabantu napa abalandelako:

Nom. G Brink
Umtato: +27 (12) 428-7817
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : gustavb@dti.pwv.gov.za


Kskz. C Grove'
Umtato: +27 (12) 428-7723
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : cgrove@dti.pwv.gov.za
Mm P Moitse
Umtato: +27 (12) 428-7881
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : cgrove@dti.pwv.gov.za

Amaforomo wokwenza iimbawo atholakala ku:

Kskz. J Bodiba
Umtato: +27 (12) 428-7735
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : jbodiba@dti.pwv.gov.za


Amaforomo weembawo angatholakala abe asiwe naku-Trade Remedies Unit, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria, ukusukela ngomVulo ukuyokufika ngeLesihlanu, phakathi kwaka-08:00 no-16:00.

â€¢	Ukubuyekezwa Kwesivumelwana Sokungatjhuguluki Kwezinto Emthelweni Wepahla Yangaphandle Esineminyaka Emihlanu - I-dti ngalomnikelo inqophe ukuthola ukuthi sisese khona na isidingo sokobana uragele phambili umthelo wokuthelisa ukulahlwa kwepahla namkha umthelo wokuphikisa osele uneminyaka emihlanu usebenza, ngamanye amagama unqophe ukuthola ukuthi kusezakuragela phambili na ukulahlwa kwepahla eyingozi namkha kusezakuba khona ukuthunyelwa kwepahla eyingozi ngaphandle nakube uyabulawa umthelo wokuthelisela ukulahla ipahla eyingozi engasasebenziko. Umnqopho womnikelo lo kuvikela ibubulo le-SACU engozini yokuphikelela ngokulahlwa kwepahla eyingozi.

Ukuthola eminye imininingwana ngalomnikelo ungathintana nabantu napa abalandelako:

Nom. G Brink
Umtato: +27 (12) 428-7817
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : gustavb@dti.pwv.gov.za

Kskz. C Grove'
Umtato: +27 (12) 428-7723
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : cgrove@dti.pwv.gov.za

Mm P Moitse
Umtato: +27 (12) 428-7881
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : cgrove@dti.pwv.gov.za

Amaforomo wokwenza iimbawo atholakala ku:

Kskz. J Bodiba
Umtato: +27 (12) 428-7735
Ifeksi : +27 (12) 428-7736
Iposo ye-E : jbodiba@dti.pwv.gov.za

Amaforomo weembawo angatholakala abe asiwe naku-Trade Remedies Unit, No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria, ukusukela ngomVulo ukuyokufika ngeLesihlanu, phakathi kwaka-08:00 no-16:00.

6.1.3 Ukulawulwa Kwepahla Ethunyelwa Nebuya Ngaphandle

â€¢	Ukulawulwa Kwepahla Ethunyelwa Ngaphandle - Umnqopho womnikelo lo kulekelela ukukhuphula ubuhle bepahla ngaphambi kobana ithunyelwe emazweni wangaphandle, nokwenza iqiniso lokobana ikhambisana nemibandela yeemvumelwana zamazwe ngamazwe. Umnikelo lo godu ulekelela nokukhuphula izinga lokulawulwa kokukuphuma kwepahla ethathwa ukuthi iyipahla eqakathekileko ngokwehlelo lamaqhinga athileko, namkha ipahla ekhukhuthiswako, namkha ipahla eyetjiweko.

Ukuthola imininingwana epheleleko ngalomnikeloo, thintana nabantu abalandelako napa:

Nom. P Snyman
Umtato: +27 (12) 428-7786
Ifeksi : +27 (12) 428-7799
Iposo ye-E: mpsnyman@dti.pwv.gov.za

Nom. Collins
Umtato: +27 (12) 428-7788
Ifeksi : +27 (12) 428-7799
Iposo ye-E : mcollins@dti.pwv.gov.za

Nom. CL Marsh
Umtato: +27 (12) 428-7789
Ifeksi : +27 (12) 428-7799
Iposo ye-E : clmarsh@dti.pwv.gov.za

Amaforomo weembawo angatholakala abe asiwe naku-Directorate: Import and Export Control No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria, ukusukela ngomVulo ukuyokufika ngeLesihlanu, phakathi kwaka-08:00 no-16:00.


â€¢	Ukulawulwa Kwepahla Ethengwa Eenarheni Zangaphandle - Umnqopho womnikelo lo kuqinisekisa ukuthi ipahla esetjenzisiweko ethengwa eenarheni zangaphandle ayibulali ibubulo le-SACU. Umnqopho lo godu uphakamisa nehlelo lokulawulwa kwezamaphilo ebhodulukweni, ulekelele nekuphakamiseni ukuphephisa nokuvikeleka kanye nokukhambisana nekhwalithi. Kuphakamisa godu nelawulo lokukhamisana nemithetho nemibandela yebhoduluko.

Ukuthola imininingwana epheleleko ngalomnikelo, thintana nabantu abalandelako napa:

Nom. P Snyman
Umtato: +27 (12) 428-7786
Ifeksi : +27 (12) 428-7799
Iposo ye-E: mpsnyman@dtii.pwv.gov.za


Nom. Collins
Umtato: +27 (12) 428-7788
Ifeksi : +27 (12) 428-7799
Iposo ye-E : mcollins@dti.pwv.za

Nom. CL Marsh
Umtato: +27 (12) 428-7789
Ifeksi : +27 (12) 428-7799
Iposo ye-E : clmarsh@dti.pwv.gov.za


Amaforomo weembawo angatholakala abe asiwe naku-Directorate: Import and Export Control No.1 Dr Lategan Road, Groenkloof, Pretoria, ukusukela ngomVulo ukuyokufika ngeLesihlanu, phakathi kwaka-08:00 no-16:00.

6.2 Ukurejistara Nokuhlola

6.2.1 Ukutloliswa Kweenkampani Nokobunikazingqondo

â€¢	Ukutloliswa Kweenkampani - I-dti ivula ithuba lokuhleleka kwebhizinisi ngokutloliswa ngomThetho weenKampani. Lapha-ke kubalwa ukutloliswa namkha ukufakwa kweenkampani zangeqadi nezombuso ngaphasi kwenye ikampani, kubalwe nokufakelwe kwemininingwana emitjha kanye nokutjhugululwa kwelwazi elimalungana neenkampani ezitlolisiweko, nokuvikelwa kwabasisisi ngokuqinisekisa ukuthi akhamba kuhle amathuba wokusetjenziswa kwamabhizinisi.
â€¢	Ukuvezwa Kwelwazi Leenhlangano - I-dti inikela ngelwazi leenhlangano eliza limakhophi, amakhophi aqinisekisiweko, kanye nelokukghona ukufika ku-database ye-CIPRO malungana neminyango yomBuso nemininingwana yokuthengisa ngama-CD nangama-hard drive. Umnikelo lo ufakazela nelwazi lemithetho eseencwadini, uqinisekise neendlela iinhlangano ezaziwa ngazo.
â€¢	Ukuvikeleka Kwamagama - I-dti ivikela iinjamiso ngokuvikela amagama. Umsebenzi lo-ke utjho ukubekela igama ngeqadi ekuzakurejistarwa ngalo ikhamphani namkha ihlangano yangeqadi evalekileko.
â€¢	Ukutloliswa Kwamalungelo Wobunikazingqondo, Ubunikazigama Kanye Namadizayini - I-dti itlolisela amaLungelo wobuNikazingqondo, abunikazigama namadizayini. Umnikelo lo-ke uvikela amaLungelo wobuNikazingqondo angacajelwa ngabanye abantu, ubuye unikele abanye ababelani ilwazi ngoBunikazingqondo.
â€¢	Ukutloliswa Kwamagama Wokurhweba Namalungelo Womtlolo - I-dti itlolisela amaGama wokuRhweba namaLungelo womTlolo wokuDlalisa iinThombe eziBukelwako (i-Cinematography). Umnikelo lo ululeka ubonise amakhastama ngeendlela ezihlukileko ezimalungana nokutloliswa kwamagama wokurhweba kanye nokuthi atjho ukuthini emthethweni. Ilungelo lomtlolo nokutloliswa kwegama lokurhweba kubuye kuvikele nobunikazingqondo.
â€¢	Ukutloliswa Kweenhlangano Zangeqadi Ezivalekileko - Umnikelo lo uqothele khulu khulu amabhizinisi amancani, nalingeneko kanye namancancazana afuna ukungena ekorweni yamabhizinisi ahlelekileko. Amabhizinisi lapha ayasizakala ngomnikelo lo ngoba akghona ukuthathwa njengeenjamiso zomthetho; akghone nokuthendarela amahlelo karhulumende namkha wekoro yangeqadi; abe nethuba elincani lokuba nesikwelede semali, lokho-ke okuvumela ukuhlukaniswa kwamafa wamalungu neenkwelede zeenhlangano zangeqadi ezivalekileko ( ngaleyindlela-ke kube nommoya wokusebenza ngendlela efundisekileko); abe akghone nokuthoma ukuphosela ilithwana emNyangweni wezeNgeniso yeeMali (i-South Africam Revenue Service )

6.2.2 Ukuphenya Nokuhlola

â€¢	Ukuphenywa Kweenkampani - Umnqopho womnikelo lo kuvumela ukuvulwa kwephenyo ngekampani ethileko nakube kubonakala ungathi ibhizinisi yekampani leyo iragwa ngomnqopho wokudlelezela labo abayiboleke iimali; nakube abantu abakhe baba baphathi namkha abaphathi bekampani leyo banomlandu wokukhwabanisa, ukuliselela umsebenzabo namkha okhunye nje okuphambene nokulunga ekampanini leyo namkha phezu kwamalungu wayo; namkha nakube amalungu wekampani leyo akakanikelwa loke ilwazi eliphathelene neendaba zekampani leyo njengoba balindele.
â€¢	Ukuhlolwa Kobujamo Beenkwelede Zabathengi - I-dti ithwele umsebenzi wokulawula umThetho wokuBolekisa ngeeMali, nomThetho wokuKweledisa, kanye nomThetho weeNdaba zokuThengisa nokwEnzela abantu umsebenzi. UmThetho wezokuBolekiswa kweeMali ulawula indlela yokuziphatha kwalabo abakweledisa abantu, ulawule indlela imalinzalo ebekwa ngayo, ube ubeke nesilinganiso senani lemali etheliselwa ukuthenga ngesikwelede.
â€¢	Ukuhlola Ngabathengi - Umnqopho womnikelo lo kuphenyela abathengi, ngehloso yokulawula namkha yokukhandela ukuragwa kwebhizinisi ngeendlela ezingakalungi.
â€¢	Ukuphenya Ngepahla Esisingapahla - Umnqopho womnikelo lo kuvula ithuba lokuphenya ngepahla esiSingapahla lokhuya umuntu nakacabanga namkha abona ukuthi kwephulwe amalungelo wobunikazingqondo.
â€¢	I-SABS: Ukukhambisana Ngomthetho Namazinga Asemthethweni Werhwebo Labathengi, Lezamaphilo Kanye Nelezokuphepha - I-SABS ilawula pheze amatjhumi alikhomba weenhlathululo ezikhonjwe ngemininingwanazo ngomthetho, ezikatelelekileko emakorweni ngamakoro. Iinhlathululo ezikatelelekileko ezikhonjwe ngemininingwana zimagadango womthetho neemfuneko zomthetho ezenzelelwe ukuqinisekisa ukuthi ipahla eyenziwe lapha elizweni lekhethu namkha ethengiselwa ilizwe lekhethu ivela ngaphandle namkha ethengiselwa elizweni langaphandle isuka lapha eSewula Afrika ikhambisana nobuncani bezinga leemfuneko kezamaphilo nezokuphepha njengoba kusitjho umthethokambiso wezamazinga, i-South African National Standards.

6.3 ILwazi, Iinyeleliso Kanye Nokukghonakaliswa

6.3.1 Amasiso Wangaphandle

â€¢	Ilwazi Lezomnotho/Lezamabhizinisi - Umnikelo lo umalungana nokunikelwa kwamabhizinisi namkha umnotho weSewula Afrika ilwazi ebasisini abathembisako namkha ebasisini esele bakhona vele. Unqophe ukunikela amakhastama ilwazi elimalungana nokusisisa eSewula Afrika.

Ukuthola umnikelo lo, thintana neZiko lezokuThintana le-dti.
â€¢	Abadosa umtato baseSewula Afrika : 0861 843 384
â€¢	Abadosa umtato bakezinye iinarha: +27 11 254 9405 namkha
â€¢	Bafune ilwazi ku-enquiries@isa.org.za

â€¢	Ukughonakalisa Amasiso Wekampani Yakho - I-dti yenzela abantu umsebenzi wezokuthintana neenhlangano zelawulo neminye iminyango karhulumende, ukurarulula imiraro yokudindelana kwemisebenzi, njengamaphemithi wokuhlala kanye nezinye iindaba zelawulo ezifaneleko.
â€¢	Ukukghonakaliswa Kokutholakala Kwamahlelo Wehlohlomezelo Yokusisisa Yombuso - Umnikelo lo ungatholwa nanyana ngimuphi umsisi namkha loyo ongaba msisi onqophe ukukhulisa namkha ukuvula ibhizinisakhe eSewula Afrika. Abasisi kufuze bona bazalise indlela abahlolwa ngayo ukungavunyelwa ukungena kilamahlelo wehlohlomezelo.

Eminye imininingwana ngomnikelo lo amakhastama angawuthola
eZiko lezokuThintana le-dti:

â€¢ Abadosa umtato baseSewula Afrika : 0861 843 384
â€¢	Abadosa bakezinye iinarha: +27 11 254 9405 namkha
â€¢	Bafune ilwazi ku-enquiries@isa.org.za


6.3.2 Amabhizinisi Amancani

â€¢	Ukutholakala Kwamahlelo Wechwephetjhe - Umnqopho womnikelo lo kuvula ithuba lokutholakala kwechwephetjhe nelokuduliswa kwekghono nelwazi elifunekako kanye nemisebenzi esekelako kuma-SMME.
â€¢	I-BRAIN: Irhelo Lokudluliselwa Kwamabhizinisi, Iinyeleliso Kanye Nokwazisa - I-BRAIN isebenzela ukukhuphula izinga lokuphalisana nelokuhluma kwamabhizinisi amancani (ama-SMME) eSewula Afrika, ngokuphakisa ilwazi elifaneleko elinelitho elingezelela ngalo ebhizinisini.
â€¢	Isiluleko Esilawula Ukukhambisana Nebhizinisi - Umnqopho womnikelo lo kulekelela amabhizinisi ekuzwisisiseni imithetho esebenza emabhizinisini wabo nokuthi kufuze akhambisane njani nemithetho leyo.
â€¢	I-FRAIN: Irhelo Lelungelo Lokudlulisela Kanye Nelokwazisa - Irhelo lelungelo lokudlulisela nelokwazisa (i-FRAIN) lisebenzela ukuphakisa ngelwazi lekhwalithi ephakemeko nangesizo lokusekela abantu ngamunye kanye namabhizinisi amancani (ama-SMME) ukuqinisekisa ukuhluma nokuthuthuka kwamabhizinisi amatjha navele akhona werhelo lokudlulisela nelokwazisa eSewula Afrika.
â€¢	Ihlelo Lokufukamela - Ihlelweli lihlanganyelwe yi-DACST ne-dti njengabasekeli beemali la iinhlanganisela zeenhlangano ezinelwazi elikhethekileko ekorweni ethileko zinikelwa khona iimali ukuthi zisungule iimfukameli zebhizinisi yechwephetjhe. Umnikelo lo uqothele nanyana ngiziphi iihlanganisela zeenhlangano ezinelwazi elikhethekileko ekorweni ethileko, begodu nezifisa ukuba nesizo ehlelwenelo. Iinhlanganisela zeenhlangano ehlelweneli zisizakala ngokuthola irhelebholeemali lokusekela umthangalasisekelo namkha/nezinye iindleko
â€¢	Amaziko Wemisebenzi Yokwenzelwa Abantu Endaweni - Ihlelo leziko Lemisebenzi Yokwenzelwa Abantu Endaweni (i-LBSC) lilihlelo elikhulu lokukhuthaza amabhizinisi amancani, nalingeneko kanye namancancazana (ama-SMME) eSewula Afrika yoke. Ihlelweli linikela umthangalasisekelo welizwe loke ekungakhelwa phezu kwalo ihlelo lokusebenzisana hlangana kwakarhulumende, nabantu bendawo kanye nekoro yangeqadi, kobanyana kuzokuphunyeleliswa iminqopho yehlelo lelizwe loke lokukhuthaza nokuthuthukisa amabhizinisi amancani eSewula Afrika.
â€¢	I-MAC: Amaziko Weenluleko Zokukhiqiza - IHlelo le-MAC lisekela libe lithuthukise ama-SMME akhiqizako. I-NAMAC ngiyo elungelela ibe ilawule amaHlelo we-MAC lapha eSewula Afrika
â€¢	UkuMenthara - Umnqopho wokuMenthara kuqinisekisa ukudluliselwa kwelwazi elifundelweko komunye umuntu, ngendlela yokubandula nokufundisa umuntu ngamunye ngamunye. UkuMenthara kunemisebenzi emibili okuyenzela abantu: owenziwa ngaphambi kokubolekwa, nowenziwa ngemva kokubolekwa. Ezingeni langaphambi kokubolekwa, abosomabhizinisi basizwa ngeenluleko, nangokuboniswa sakwakha (i-counsellling) kanye nangokutlanywa kwamaplani wamabhizinisi amahle nathembisa ipumelelo.
Ezingeni langemva kokubolekwa, amakhastama asizwa ngananyana yini yokulawula nokuphatha ibhizinisi ngendlela ephumelelako njengoba kubone ikhastma, imentha namkha bobabili.
â€¢	IHlelo LokuMenthara - Umnqopho womnikelo lo kusebenzisa abosomabhizinisi abanelwazi nekghono lamabhizinisi ukuthi basize ama-SMME afanele ukusizwa ngokukhuluma nawo ngamunye ngamunye aboniswe abe akhanyiselwe indlela elungileko yokuraga ibhizinisi.
â€¢	I-SABS : Ifundo Yomtlamo, Ukukhuthazwa Nokuthuthukiswa Komkhiqizo Omutjha - I-SABS Design Institute ikhuthaza ituthuko yomnotho neyechwephetjhe leSewula Afrika ngokuphakamisa ubuhle bokutlama, ngomnqopho wokukhuphula ipumelelo yesitjhaba soke. Amagadango we-SABS Design Institute aqalene neFUNDO YOMTLAMO, AMABUBULO kanye neLWAZI, kanti godu imumethe namahlelo ambadlwana abonongorwana nemitlolo yokutlama.
â€¢	I-SABS : Ithwasiso Lokulawula iKhwalithi - Abasebenzi bePhiko lezeFundo, ukuThwasisa neTuthuko kwa-SABS bazibophelele ukwenza umsebenzi wekhwalithi ehle, ozalisa iintlhogeko zamakhastama wethu nozalisa lokho akulindeleko.
â€¢	IrhelebhoEliqothelweko - Lelirhelebholikghonakalisa ukuvulwa kobujamo nebhoduluko elivumela ukukhuthazwa kokuhluma nokuthuthuka kwamabhizinisi wabantu abaqhwalileko, ilutjha kanye nabantu besifazi, libuye likhuthaze ukuthuthukiswa kwabosomabhizinisi beendawo zemaphandleni.
â€¢	IHlelo LokweLuleka NgeZiko LamaThenda - IHlelo lokweLuleka NgeZiko lamaThenda liqalene namabhizinisi amancani anabantu abahlangana kaba-5 nabama-50, emakontrageni, nemabubulweni wokukhiqiza nenzela abantu imisebenzi.
â€¢	IHlelo LokuThuthukisa IRhwebo NamaSiso (i-TIDP) - I-TIDP yenzelelwe ukusiza abosomabhizinisi abancani eSewula Afrika bakghone ukuthuthukisa ikghono labo lokuphalisana nabangani babo eemakethe zamazwe ngamazwe.

6.3.3 Irhubhululo Lesayensi

â€¢	I-CSIR : Irhubhululo - i-Bhayotheknoloji - Ilwazi elikhethekileko le-CSIR lembatha amakoro wesayensi i-molecular bhayoloji, ne-bio-informatics, ne-genetices, ne-genomics & proteonomics, ne-microbiology, ne-fermentation technology kanye ne-biochemical engineering.
â€¢	I-CSIR : Irhubhululo - Amakontraga Wokwakha - Iphiko lezokwakha kwa-CSIR, i-Building and Construction Technology linelwazi elikhethekileko emakorweni alandelako la: Development Management, Facilities Planning & Management, Construction Technologies, Sustainable Human Settlements, Fire Engineering Sciences, Materials kanye ne-Ceramics.
â€¢	I-CSIR : Irhubhululo - Amakhemikhali - Ilwazi kezamakhemikhali liqalene nerhubhululo, ituthuko nokwenziwa kwalokho okuquntiweko kanye nehlelweni lokunande kuhlolwa iinsetjenziswa.
â€¢	I-CSIR : Irhubhululo - Ukukhandelwa Kobulelesi - I-CSIR yenza umsebenzi oqakatheke khulu njengeviyo lokusekela ekukhandelweni kobulelesi kanye nechwephetjheni lokulwa nobulelesi. Isiqhema sezazi zelwazi elihlukahlukeneko ekorweni yesayensi nechwephetjhe, sisebenza ngamahlelo akhethekileko wokukhandela ubulelesi.
â€¢	I-CSIR : Irhubhululo - Zokuvikela Nezokuphapha Emmoyeni - Ukulingisa, ukutlama, ukuhlola nokulingwa kwaboflayi neenkhali zemmoyeni; ukuhlanganiswa kweendawo zokubeka ipahla; iinyeleliso nokusekelwa kwetheknoloji ye-radar; imikhiqizo yokwenziwa ephathelene nezobuhloli; ipi ngezokwazisa; ipi ngezama-elektroniki; ukulawula; ukufanisela nokulingisa; amarherho wobunjiniyera ngezama-elektroniki; kanye netheknoloji yezelwandle.
â€¢	I-CSIR: Irhubhululo - Ukudla, Iinselo Nokuthiya - Lenza imisebenzi yetheknoloji ekudleni, eenselweni, ekusebenzeleni ukwenzela abantu/iminyanya ukudla, kezobuhle, emakhemikhalini asiliweko, kezeentolo ezingasimaholiseyila kanye nakezokulima.

â€¢	I-CSIR : Irhubhululo - Itheknoloji yezokwazisa - Imisebenzi yetheknoloji yezokwazisa, zokuthintana netheknoloji yezomkayi ithoma ekuthunyelweni kwesethilayithi emkayini nekunikeleni iindlela zokurarulula zokwazisa eziphathelene nomhlaba, ukuya ekuthuthukisweni kweendlela zokurarulula imiraro yamakhastama nezokubonisana ngetheknoloji yezokwazisa kanye nezokuthintana, ukuya ekutjaleni itheknoloji yangomuso ngamagadango wokuvula amahlelo amatjha nawokuvula amabhizinisi wetheknoloji kanye nokuvulwa kwamabhizinisi ngendlela eyidijithali.

â€¢	I-CSIR: Irhubhululo - Ukukhiqiza Nemethiriyeli - Ukurarululwa kwemiraro ngendlela yerhubhululo neyetheknoloji edosela ekukhuthazweni kwerhwebo, umthethokambiso, ukuphakanyiswa kwamabhizinisi akhiqizako, ukuthuthukiswa kwamahlelo nokuphakanyiswa kwawo, ukutlanywa kwemikhiqizo nokuthuthukiswa kwayo kanye nobunjiniyera bamamethiriyeli. Liveza iindlela ezilungelelweko zokurarulula imiraro yokukhiqiza ngokuhlanganisa itheknoloji nehlelo lokuphakamisela ibhizinisi ezingeni eliphezulu kanye nokuthwasisa nefundo efaneleko.

â€¢	I-CSIR : Irhubhululo - Iimayini, Isimbi Kanye Namaminerali - Ilwazi elikhethekileko lobunjiniyera bamatje kanye nokwenziwa kwamathulusi wokwenza umsebenzi wokwemba uphephe, nakusetjenzelwa ukuphakamisa izinga lokwemba: ukutlanywa kweendlela ezitja namathulusi amatjha wokukhandela ukudumuza ngaphasi emgodini kanye nokwehlisa iinsilaphazi ezikhamba ngomoya ezinjengomtjhiso, ithuli nemisebe, kanye nokwenza ngcono izinga lokuveza umphumela womsebenzi (izinga lomkhiqizo) nokuphepha ngehlelo lokusebenza kweemayini nelokwenza amathulusi namaqhinga wokuphakamisa ihlelo lokusebenza kweemayini lesikhathi esifitjhani nelesikhathi eside.

â€¢	I-CSIR : Irhubhululo - Amanzi, Ibhoduluko Nezamahlathi - Itheknoloji yokuhlolwa nokulawulwa kwebhoduluko, imithombo yamandla ephathelene nezomhlaba, zamahlathi nemikhiqizo yamahlathi, ukulawulwa kwemithombo yamanzi, ukuthuthukiswa kweendawo zelwandle nemithombo yamandla ephathelene nezemanzini.

â€¢	Itheknoloji Labomma Ebhizinisini - Urhulumende weSewula Afrika, ngomNyango wezeRhwebo nezamaBubulo batjengisile ukuthi bancame kangangani ngokuthuthukisa abantu bengubo emabhizinisini ngokuvula kwabo iHlelo leTheknoloji laboMma bamaBhizinisi [i-National Programme of Technology for Women in Business (i-TWIB)]. I-TWIB iligadango elinqophe ukuphakamisa amathuba wokutholakala kwesayensi netheknoloji kibomma bamabhizinisi, khulu khulu emabhizinisi amancani, naphakathi-naphakathi kanye namabhizinisi amakhulu (ama-SMME). Leli-ke lihlelo lelizwe loke elingaphasi komNyango wezeRhwebo nezamaBubulo (i-dti).

6.3.4 Irherho Le-SA Lokulinganisa Ikhwalithi

â€¢	Irherho Le-SA Lokulinganisa Ikhwalithi (i-SQAM) - Irherho LeSewula Afrika Lokulinganisa Ikhwalithi (i-SQAM) yindlela yokulinganisa ikhwalithi ngokupheleleko (eqala mahlangothi woke) esetjenziswa ngurhulumende ukuphakamisa izinga lokusebenza nokuphalisana kwamabhizinisi eSewula Afrika.
â€¢	I-SABS : Ifundo Yomtlamo, Ukukhuthazwa Nokuthuthukiswa Komkhiqizo Omutjha - I-SABS Design Institute ikhuthaza ituthuko yomnotho neyetheknoloji yeSewula Afrika ngokuphakamisa ubuhle bokutlama, ngomnqopho wokukhuphula ipumelelo yesitjhaba soke. Amagadango we-SABS Design Institute aqalene neFUNDO YOMTLAMO, AMABUBULO kanye neLWAZI, kanti godu imumethe namahlelo ambadlwana abonongorwana nemitlolo yokutlama.
â€¢	I-SABS: Ilwazi Ngamazinga Wamazwe Ngamazwe - IZiko lezokwAzisa le-South African Bureau of Standards kulapha kuthoma khona zoke izinto ngelwazi lamazinga. Linama-500 000 wamazinga, ihlathululo yemininingwana, irherho lokwenza izinto kanye neendlela zokuhlola ekunganande kuqalwa kikho.
â€¢	I-SABS : Ithwasiso Lokulawula iKhwalithi - Abasebenzi bePhiko lezeFundo, ukuThwasisa neTuthuko kwa-SABS bazibophelele ukwenza umsebenzi wekhwalithi ehle, ozalisa iintlhogeko zamakhastama wethu nozalisa lokho akulindeleko.

6.3.5 Ukurhwebelana Namazwe Wangaphandle

â€¢	Ukwakhiwa Kwekghono Lokuthengisela Amazwe Wangaphandle - I-dti ilekelela abarhwebi abathengisela ipahla yabo emazweni wangaphandle ukwakha ikghono labo lokuthengisela amazwe wangaphandle, ngokwandisa umthamo wabo wokukhanda/wokukhiqiza ipahla abangayithengisela amazwe wangaphandle ngehlelo le-TIDP elilawulwa yiNtsika. Ihlelweli livumela abarhwebi abathengisa ipahlabo ngaphandle ukuthi bakhuphule idizayini yemikhiqizwabo, bakhuphule nehlelo labo lokukhiqiza, nezinga labo letheknoloji, nendlela abapaka/abaphuthela ngayo imikhiqizwabo kanye nekghono labo lokumaketha.
â€¢	Umsebenzi Oyelelisa Ngepahla Ethengiselwa Amazwe Wangaphandle - I-dti inikela iinyeleliso ngokuthi ipahla ingathengiselwa njani amazwe wangaphandle ngama-31 we-FAQ ubuncani bakhona ehlathululwe kuhle eneempendulo ezimalungana nokuthengisela ipahla emazweni wangaphandle useSewula Afrika, namabanga wokuthi kubayini umthengiselingaphandle kufuze athengisele iinarha zangaphandle ipahlakhe aseSewula Afrika, namahlelo atjengiswe afanekiswa kuhle wokuthengisela amazwe wangaphandle ipahla kanye nawokuzombelezisa ipahla, kanye nelwazi elingezelelweko elinjengerherho lamakhowudi womthelo obhadaliselwa ipahla ethengiselwa amazwe wangaphandle, namaforomo kanye namaphepha ekufuze azaliswe.

Ukuthola umnikelo lo, amakhastama angathintana neZiko lezokuThintana le-dti:

â€¢ Abadosa umtato baseSewula Afrika : 0861 843 384
â€¢	Abadosa umtato bakezinye iinarha: +27 11 254 9405 namkha
â€¢	Bafune ilwazi ku-enquiries@isa.org.za


â€¢	Ilwazi Ngemakethe Yokuthengisela Ngaphandle - I-dti yazisa amakhastama ngeemakethe zepahla ethengiselwa amazwe wangaphandle, nangamathuba akhona eemakethe, iwaphe neempendulo emibuzweni evame ukubuzwa, iwazise ngemibiko yamazwe, nangemibiko yehlolombono yeemakethe, kanye nangeencwajana ezimalungana nokurhebelwana ngekululeko. Amakhastama azakwaziswa ngeentlhogeko ekufuze zizaliswe umuntu nakazakukghona ukungena eemaketrhe zangaphandle, alekelelwe godu nokuthola iimakethe angathengisela kizo ipahlazo emazweni wangaphandle. Umnikelo lo uqothele ama-SMME, nama-BEE, nama-WEE kanye nabathengiselingaphandle abakhulu abazakusizakala ngokwazi iimakethe iSewula Afrika eziqotheleko ngeemvumelwana zokurhwebelana nangokuthengiselwa kwepahla amazwe wangaphandle.

Ukuthola umnikelo lo, amakhastama angathintana neZiko lezokuThintana le-dti:

â€¢ Abadosa umtato baseSewula Afrika : 0861 843 384
â€¢	Abadosa bakwezinye iinarha: +27 11 254 9405 namkha
â€¢	Bafune ilwazi ku-enquiries@isa.org.za

â€¢	Indlela Yokuhlola Ukulungela Ukuthengisela Ngaphandle - I-dti inephepha lemibuzo yokuzihlola esiza ngalo abathengiselingaphandle ukuthola ukuthi bakulungele kangangani ukuthengisela ipahlabo emazweni wangaphandle.
â€¢	Ukulinganisa Abathengiselingaphandle BeSewula Afrika Nabathengi Bangaphandle - Ekuwona mnqopho walomnikelo kuhlanganisa abathengiselingaphandle beSewula Afrika beenkampani esele zikulungele ukuthengisela iinarha zangaphandle nabathengi beenarha zangaphandle namkha labo abangakghona ukuthenga ipahla ebuya emazweni wangaphandle. Umnikelo lo uzakwenza abathengiselingaphandle beSewula Afrika bakghone ukukhulisa iimakethe zabo zangaphandle.

Zoke iinkampani ezithengisa ipahla yazo ngaphandle nalezo esele zikulungele ukuthengisa ngaphandle, sekubalwa nama-SMME nama-BEE, zingawuthola umnikelo lo. Abathengi bepahla yangaphandle kanye nalabo abathengisela ipahlabo ngaphandle bahlolwa ngeendlela ezihlukahlukeneko ukuthola ukuthi bayakghona na ukuzalisa iindingo zomunye komunye. Ngemva kwalokho-ke iinkampani ezingeziphambili ziyathonyaniswa, bese ziyaziswanwa. I-dti izakuqalelela ubudlelwana bazo obusathomako bebuqine bunzinze, bekutlikitlwe neemvumelwana.

Ukuthola umnikelo lo, amakhastama angathintana neZiko lezokuThintana le-dti:

â€¢	Abadosa umtato baseSewula Afrika : 0861 843 384
â€¢	Abadosa bakezinye iimarha: +27 11 254 9405 namkha
â€¢	Bafune ilwazi ku-enquiries@isa.org.za

â€¢	IHlelo Lokuhlanganyela Emabubulwelweni Enarheni Yoke - i-NIP - Ihlelweli lihlelo elinqophe ukutjhayela iinthelo zomnotho, begodu linjalo nje lisekela ukuthuthukiswa kwamabubulo weSewula Afrika ngokusebenzisa ihlelo lakarhulumende lokutholakala kweensetjenziswa zakhe. Ihlelo le-NIP lingasetjenziswa kiwo woke amahlelo wokuthenga karhulumende naweenhlangano eziwela ngaphasi kwakarhulumende namkha amakontraga wokuqatjhisa (ipahla namkha imisebenzi eyenzelwa abantu) anomthamo wepahla ovela ngaphandle olingana namkha odlula i-US$10 million.

6.3.6 Amalungelo Wabathengi

â€¢	Iinyeleliso Zabathengi Nokudluliselwa Kwabo Phambili - I-dti ilawula umthetho ovikela abathengi emakorweni ahlukahlukeneko. Umthetho lo uvikela abathengi emabhizinisini angathembekiko, ulawule ukuziphatha kwababolekisi ngeemali abancani, namabhanga kanye neentolo ezithengisa ngesikwelede, ubuye ulawule godu nabathengisi beendawo. Umthengi ohlangabezana nomraro ngalokhu okungehla angaveza isililo sakhe namkha afune irhelebho namkha isiyeleliso.

6.4 Imali Yehlohlomezelo Neyetuthuko

6.4.1 Ukusekelwa Kwamasiso

â€¢	Isikhwama Somthangalasisekelo Esiqakathekileko - IHlelo lomThangalasisekelo eliQakathekileko lisiza ngemali enqophe ukwakha umthangalasisekelo namkha ukuthuthukisa umthangalasisekelo esele vele ukhona onqophe ukusekela namkha ukusebenzela amahlelo amatjha wamasiso, ukukhulisa amahlelo wamasiso esele vele akhona.
â€¢	Umnikelo Wamasiso Wangaphandle - Umnikelo wamasiso wangaphandle unqophe ukukhuthaza abosomabhizinisi bamazwe wangaphandle ukuthi basisise emabhizinisini amatjha walapha eSewula Afrika ngokubhadala usomabhizinisi wangaphandle ngeendleko ezifaneleko zokukhambisa imitjhini emitjha nezinye iinsetjenziswa ezitja ukusuka emazweni wangaphandle ukuza eSewula Afrika.
â€¢	Isibonelelo Selifa Lokukhiqiza - Umnqopho womnikelo lo kuphungula inani lamaplatifomu weenkoloyi nemihlobo yeenkoloyi ehlanganiselwa lapha eSewula Afrika, ekhambisana namasiso andisiweko nepahla ethengiselwa ngaphandle eyande ngomthamo wakhona lapha ekhethu. Umnikelo lo uzakongela ikhastama imali ngokusebenzisa isitifikedi sokubuyiselwa ingcenye ethileko yemali ebhadaliweko, ukuginya iindleko zomthelo otheliswa iinkoloyi ezikhandwe zathengiselwa amazwe wangaphandle.
â€¢	Ihlelo Lokusekela Amakghono Afundwako - IHlelo lokuSekela amaKghono aFundwako (i-SSP) mnikelo wemali enikelelwa ukufundisa nokuthuthukisa amakghono afundwako ngomnqopho wokukhuthaza ukuthwasiswa nokuvulwa kwamathuba wokufundwa kwamakghono afundelwako amatjha nathuthukileko.
â€¢	Amaprojekthi Wamaqhinga Wamabubulo - Iprojekthi le ijamele igadango lakarhulumende lokusungula nokuphakamisa izinga lokusisisa lekoro yangeqadi emabhizinisini eza namaqhinga amatjha, nenza imali eSewula Afrika, ukube ngakelinye ihlangothi avula amathuba wemisebenzi ekorweni yamabubulo.


6.4.2 Ukuthuthukiswa Kwamabhizinisi Amancani

â€¢	IHlelo le-Danida leBhizinisi neBhizinisi, Isikimu Sokuqinisekisa Ukukweledisa - Umnqopho weHlelo leBhizinisi neBhizinisi kukwakha nokuqinisa amathuba wamabhizinisi, nokuvulela abosomabhizinisi abafaneleko bemiphakathi eyayidimeke amathuba imisebenzi. Lokhu-ke kwenziwa ngokusekela amabhizinisi enza imali, akhiwe ngokuhlanganyelwa ziinkampani zeSewula Afrika neze-Denmark.
â€¢	IHlelo Labosomabhizinisi Abasasikimako, Isikimu Sokuqinisekisa Ukukwelediswa - IHlelo laboSomabhizinisi abasaSikimako libolekisa abosomabhizinisi abasasikimako ngemali, ukufikela ku-R100 000, ebuyiswa nenzalo eyi-4% ngomnyaka. Isikhathi sokubuyisa imali le ziinyanga ezima-24 ekuthomeni, kodwa isikhathesi singelulwa kathathu, ngeenyanga ezili-12 ngasikhathi sinye. Imibandela yalokhu-ke kumentharwa kwemali ebolekisiweko le.
â€¢	ISikimu sokuhlomisa Ngamandla Womnotho, Isikimu Sokuqinisekisa Ukukwelediswa - Isikimu Sokuhlomisa Ngamadla Womnotho sibhadalela imali ebhanga, ukufika ku-R5m nge-60%, ebuyiswa nenzalo eyi-2,5% ngomnyaka. Isikhathi sokubuyisa imali le ziinyanga ezima-36 ekuthomeni, kodwa singelulwa kabili, ngeenyanga ezili-12 ngasikhathi sinye.
â€¢	IsiQinisekiso somuntu Ngamunye, Isikimu Sokuqinisekisa Ukukwelediswa - Umnqopho wesikimu sokuqinisekisa umuntu ngamunye kukwenza usomabhizinisi akghone ukuboleklwa imali ebhanka ebolekisako namkha kenye ihlangano yeemali. Isikimesi senza usomabhizinisi akghone ukuthola imali yokuvula, ukukhulisa namkha ukuthenga ibhizinisi. Ngehlelo lokubolekwa iimali leSikimu seKhula sokuQinisekisa, usomabhizinisi uvamise ukubolekwa imali ngokwayo, avulelewe ne-overdraft, athole nehlelo lesikwelede elibizwa ngokuthi yi-revolving credi, athole nama-instalment sales, nesiqinisekiso sebhanka kanye neenqinisekiso zokuthi ibhizinisakhe iraga njani (i-performance construction garantee).
â€¢	I-KwaZulu Rehabilitation Trust Fund, Isikimu Sokuqinisekisa Ukukwelediswa - Isikhwamesi sabekela ngeqadi imali eyi-R10m ezakusetjenziselwa abosomabhizinisi baKwaZulu abonakalelwa mabhizinisi ngemigurgurguru ukufikela ngo-1994. Isikhwamesi-ke senzelwe ukusiza abosomabhizinisi abafuna ukubuyela ebhizinisini, ngesibambiso sokubolekwa imali. Kungenzeka ukuthi usomabhizinisi njenganje sewuraga omunye umhlobo webhizinisi, nangabe kunjalo, kufuneka ukuthi usomabhizinisi loyo aveze ubufakazi bokuthi ibhizinisakhe yaphambilini yabulawa mguruguru.
â€¢	Iindawo Zokubolekisa Ngeemali Ezincani - IKhulaStart isebenzisa indlela yokubolekisa imali eenqhemeni namkha eenhlanganweni, hayi emunwtini ngamunye. Abantu bayahlangana babe siqhema sabantu aba-3 ukuyokufika e-10, bese baboleka imali-ke kwaKhulaStart. Kodwa-ke kufuze bona bazalise imibandela ebekelwe isiqhema esifuna ukubolekwa imali. Okuqaktheke kinakho koke kukuthi isiqhemeso kufuze bona sibumbane sibe munye. Imali ebolekiswako-ke lapha ikhutjhwa ngokunande ikhuphuka, ukusukela ku-R300 ukuyokufika ku-R3 500 ilungu ngalinye esiqhemeneso. Isiqhema ngokwaso-ke ngiso esiquntako ukuthi ilungu ngalinye lizakuthola malini, kuye ngokuthi ilungu ngalinye lenza bhizinisi bani. Yoke-ke imali ebolekwe isiqhemeso, ngaphandle kokuqala ukuthi ilungu ngalinye libolekwe malini, isikwelede saso soke isiqhemeso.
â€¢	Iimali Zesizo Lokulungisa Eemphandeni - Akunakuzaza ukuthi kuyafuneka ukuthi kube nemali eqalelele ubungozi bebhizinisi, yokusekela amaBhizinisi amaNcani naLingeneko (ama-SME), khulu khulu lawo asekelwe bosomabhizinisi ababedimeke amathuba phambilini. Amabhanga amanengi nezinye iinhlangano zeemali sebavule ihlelo leemali zokusiza ukulungisa nokulinganisa indima emabhizinisini, kibosomabhizinisi.
â€¢	Abalungeleli Beemali Zokuthengisela Umphakathi - ama-RFI - BakwaKhula babolekisa ngeeMali zamaBhizinisi nezokuVula amabhizinisi; kodwa-ke iimalezo zinikelwa ama-RFI kobanyana wona-ke azokukghona ukuboleka abosomabhizinisi. Iimali ezinjalo-ke abosomabhizinisi kufuze bona bayoziboleka kuma-RFI, hayi kwaKhula mathupha. Ziinkhamphani ezifuna lelirhelebhokobanyana zibe ma-RFI kwaphela ezingaziyela kwaKhula mathupha.
â€¢	Isikhwama Sokusebenzisana Ebhizinisini Efanako - IsiKhwama sokuSebenzisana eBhizinisini sibolekisa ngemali emafemini/eenhlanganweni zokukhiqiza, ezisebenza imikhiqizo yokulima namkha amafemu wechwephetjhe lezokwazisa, we-ITC, ukuhlathulula nokusebenzisa amahlelo ahlanganyelweko aphathelene nokukhiqiza nokumaketha okuzakuphakamisa ikghono nezinga lawo lokukhiqiza nelokuphalisana nabanye emazweni ngamazwe.
â€¢	Ihlelo Elisekela Amakghono - IHlelo eliSekela amaKghono afundwako i-SSP) lihlelo elikhupha imali yokufundisa nokuthuthukisa amakghono wokwenza, ngomnqopho wokukhuthaza ukuzibekela ilifa ngokuthwasiselwa umsebenzi nokuvulwa kwamathuba wokufunda amakghono amatjha athuthukileko.
â€¢	Ihlelo Lokuthuthukisa Amabhizinisi Amancani Nalingeneko - IHlelo lokuThuthukisa amaBhizinisi amaNcani naLingeneko (i-SMEDP) lihlelo elisiza abasisi balapha eSewula Afrika nebangaphandle ngemali yokuzikhulisela amabhizinisabo abanawo njenganje; ukuthola imali le-ke kuya ngokuthi usomabhizinisi loyo unayo na ipahla yebhizinisi efunekako, kuqalwe godu nokuthi wenza bhizinisi bani, njani.
â€¢	Isikimu Esijayelekileko, Isikimu Segaranthi Yokukwelediswa - IsiKimu esiJayelekileko sibhadalela imali ebhanga ukufika ku-R1m nge-80%, ebuyiswa ngemalinzalo eyi-3% ngomnyaka. Isikhathi sokubuyisa imali le siziinyanga ezima-36 ekuthomeni, kodwa zingelulwa kabili ngeenyanga ezili-12 ngasikhathi sinye. Kulandelwa ikambiso ejayelekileko.
â€¢	Isikhwama Sokuqinisekisa Sokudluliswa Kwetheknoloji, Isikimu Sokuqinisekisa Sokukwelediswa - Umnqopho wesikhwamesi kuvula ithuba lokuthola irhelebho lezetheknoloji lalapha ekhethu nelakamanye amazwe ngokuvula isikhwama sokuqinisekisa sokudluliswa kwetheknoloji kobanyana abosomabhizinisi abancani, abancancazana kanye nabalingeneko (ama-SMME) bazokwazi ukuthola irhelebho letheknoloji lapha ekhethu namkha emazweni ngamazwe njengoba kusitjho ihlelo le-GEAR ukuthi amafemu avule indlela yokutholakala kwetheknoloji efunekako.
â€¢	IHlelo Lokubolekwa Iimali Zokutjhugulula Iindaba Zenarha - i-LRCF - IHlelo lokuBolekwa Iimali zokuTjhugulula iiNdaba zeNarha lihlelo elipheleleko lokusiza ngeemali elitholakala kwaKhulisa Enterprise Finance Ltd, ngomnqopho wokukhuthaza amabhizinisi wangeqadi ukufaka isandla eHlelweni lokuTjhugululwa kweNarha. I-LRCF isekelwe ngeemali mNyango wezeeNarha kanye ne-European Union. Ihlelweli liphumelelisa umnqophalo ngokukhwezelela amabhanga nezinye iinhlangano ezinegama ekubolekiseni ngeemali ukuthi zizibekele ngokusiza amahlelo ahlanganyelweko wokulima wezinga eliphezulu namahlelo ahlanganyelweko wezamavakatjho nezebhoduluko, ngaleyindlela-ke kuvuleke amasiso wekoro yangeqadi kezokulima, zebhizinisi yokulima kanye nezamavakatjho nebhoduluko.

6.4.3 Ukwandiswa Komoya Wokuphalisa

â€¢	Isikhwama Sezinga Lokuphalisana - Umnqopho womnikelo lo kuvulela iinkampani indlela nethuba lokuthola ilwazi lechwephetjhe elitjha, amahlelo wokukhiqiza kanye neemakethe ezitja kobanyana azokwazi ukuphakamisa izinga lawo lokuphalisana nabangani bawo. Isikhwamesi senza iqiniso lokobana amakampani ayazi ngechwephetjhe elitjha, ayakghona nokulithola abe alisebenzise kobanyana azokuphakamisa izinga lawo lokukhiqiza, ngaleyindlela abe akwazi nokungena eemakethe ezingcono.
â€¢ Isikhwama Sokusebenzisana Ebhizinisini Efanako - IsiKhwama sokuSebenzisana eBhizinisini sibolekisa ngemali emafemini/eenhlanganweni zokukhiqiza, ezisebenza imikhiqizo yokulima namkha amafemu wechwephetjhe lezokwazisa, we-ITC, ukuhlathulula nokusebenzisa amahlelo ahlanganyelweko aphathelene nokukhiqiza nokumaketha okuzakuphakamisa ikghono nezinga lawo lokukhiqiza nelokuphalisana nabanye emazweni ngamazwe.
â€¢	Ihlelo Elisekela Amakghono - Ihlelo Elisekela amakghono (i-SSP) lihlelo elikhupha imali yokufundisa nokuthuthukisa amakghono wokwenza, ngomnqopho wokukhuthaza ukuzibekela ilifa ngokuthwasiselwa umsebenzi nokuvulwa kwamathuba wofunda amakghono amatjha athuthukileko.
â€¢	Ihlelo Lokusekela Amagadango Amatjha Emabubulweni - IHlelo lokuSekela amaGadango amaTjha emaBubulweni lihlelo elinqophe ukukhuthaza iindlela ezitja zokukhiqiza namkha amahlelo wokukhiqiza amatjha eSewula Afrika akghona ukuphalisana namanye amazwe ephasini loke.
â€¢	Itheknoloji Yamandla Wabantu Ehlelweni Lamabubulo - Itheknoloji yaMandla wabaNtu eHlelweni lamaBubulo yihlohlomezelo la amabubulo norhulumende basiza khona ngemali yokwenza irhubhululo basebenzisani beemfundiswa, khulu khulu ekufundisweni nekuthwasisweni kwabafundi.
â€¢	Isikhwama Segaranthi Yokudluliswa Kwetheknoloji - Umnqopho wesikhwamesi kuvula ithuba lokuthola irhelebho letheknoloji lalapha ekhethu nelakamanye amazwe ngokuvula isikhwama sesiqiniseko sokudluliswa kwetheknoloji kobanyana abosomabhizinisi abancani, abancancazana kanye nabalingeneko (ama-SMME) bazokwazi ukuthola irhelebho letheknoloji lapha ekhethu namkha emazweni ngamazwe njengombana kusitjho ihlelo le-GEAR ukuthi amafemu avule indlela yokutholakala kwetheknoloji efunekako.

6.4.4 Imikhumbulo Emitjha Netheknoloji
â€¢	Umnqopho wesikhwamesi kuvula ithuba lokuthola irhelebho letheknoloji lalapha ekhethu nelakamanye amazwe ngokuvula isikhwama sesiqinisekiso sokudluliswa kwetheknoloji kobanyana abosomabhizinisi abancani, abancancazana kanye nabalingeneko (ama-SMME) bazokwazi ukuthola irhelebho letheknoloji lapha ekhethu namkha emazweni ngamazwe njengoba kusitjho ihlelo le-GEAR ukuthi amafemu avule indlela yokutholakala kwetheknoloji efunekako.

6.4.5 Irhelebho Lokuthengisela Ngaphandle

â€¢	Ukumakethwa Kwepahla Ethengiselwa Ngaphandle Nesikimu Sokulekelela Amasiso - Umnqopho wokulekelela ngaphasi kokuMakethwa Kwepahla Ethengiselwa Ngaphandle Nesikimu Sokulekelela Amasiso (i-EMIA) kulilisa abathengisi abathengisela amazwe wangaphandle ipahlabo ngemadlana yeendleko ezithileko abangena kizo nabenza imisebenzi enqophe ukuvula nokuthuthukisa iimakethe zangaphandle zokuthengisela ipahla yeSewula Afrika nemisebenzi eyenzlewa abantu, kanye nokudosa amasiso amatjha angeza lapha eSewula Afrika bunqopha.
â€¢	Isibonelelo Selifa Lokukhiqiza - Umnqopho womnikelo lo kuphungula inani lamaplatifomu weenkoloyi nemihlobo yeenkoloyi ezihlanganiselwa lapha eSewula Afrika, ekhambisana namasiso andisiweko nepahla ethengiselwa ngaphandle eyande ngomthamo wakhona lapha ekhethu. Umnikelo lo uzakongela ikhastama imali ngokusebenzisa isitifikedi sokubuyiselwa ingcenye ethileko yemali ebhadaliweko, ukuginya iindleko zomthelo otheliswa iinkoloyi ezikhandwe zathengiselwa amazwe wangaphandle.
â€¢	Iindawo Zokuthuthukisela Amabubulo - Iindawo Zokuthuthukisela Amabubulo (ama-IDZ) ziindawo zamabubulo angatheliswako ngokuthengisela amazwe wangaphandle ipahlawo, ezinikela iindlela zezinto zokuthutha, neensetjenziswa nemisebenzi eyenziwe yalungela amabubulo athumela ipahla emazweni wangaphandle. Leziindawo-ke ngokuvamileko zakhiwa hlanu kweenteyitjhi zeenkebhe namkha hlanu kwamadoyelo waboflayi, kobanyana zizokuba nobungeno obulula eemakethe zaphetjheya.



7. ILWAZI ELIVAME UKUTHOLAKALA ( nge-website ye-dti )

7.1 Amasiso

7.1.1 Kubayini Kufuze Kusisiswe eSewula Afrika

â€¢	Ukusimelela Komnotho Okupheleleko
â€¢	Amathuba Weemakethe
â€¢	Ilwazi Ngamabubulo/Ngamagatja Wamabhizinisi
â€¢	Iindleko Zokuraga Ibhizinisi
â€¢	Amakghono
â€¢	Umthangalasisekelo Weemali
â€¢	Umthangalasisekelo Wezokuthutha Neensetjenziswa
â€¢	Amandla Wemithombo Yemvelo

7.1.2 Ibhoduluko Lezelawulo

â€¢	Ukutheliswa
â€¢	Imithethokambiso Yokuphalisana
â€¢	Iindawo Zokuthuthukisela Amabubulo
â€¢	Iimvumelwana Zokurhwebelana
â€¢	Amalungelo Wobunikazingqondo
â€¢	Eminye Imithetho Yokulawula

7.1.3 Ukwakha Nokusebenza e-SA

â€¢	Ikhwalithi Yepilo
â€¢	Ukuhluka Ngamasiko
â€¢	Ifundo
â€¢	Zamaphilo
â€¢	Ubulelesi

7.2 Irhelebho Lokuthengisela Iinarha Zangaphandle

7.2.1 Iragwa Njani Ibhizinisi eSewula Afrika

â€¢	Uthomaphi
â€¢	Imithetho Yezamasiso
â€¢	Ihlohlomezelo
â€¢	Ukukghonakaliswa Kwamasiso
â€¢	Uthintana Njani Nabanye

7.3 Ukuthoma Ibhizinisi

7.3.1 Ithonywa Njani Ibhizinisi

â€¢	Ihlathululo Yebhizinisi Encani
â€¢	Ukutholwa Komkhumbulo/Kwengqondo Yebhizinisi
â€¢	Umoya Webhizinisi
â€¢	Ukurhubhulula Ngekghono Lokuphalisana
â€¢	Imihlobo Yamabhizinisi
â€¢	Ukusekelwa Kwebhizinisi Ngeemali
â€¢	Iindaba Zomthetho Netjhorense
â€¢	Amapheyithenthi Namatshayo Wokuthengisa
â€¢	Ukutlanywa Komtlamo Webhizinisi
â€¢	Ukurejistarwa Kwebhizinisi
â€¢	Ukutheliswa

7.3.2 Ukuphathwa Kwebhizinisi

â€¢	Indlela Yokuphatha Ibhizinisi Yoke
â€¢	Umthombo Wamandla Wabasebenzi
â€¢	Ukulawulwa Kweemali
â€¢	Ukumaketha
â€¢	Ukulawulwa Kwekhwalithi
â€¢	Ukuthenga
â€¢	Ubunjiniyera, Irhubhululo neTuthuko
â€¢	Ukuhlelela Ingomuso

7.3.3 Amathuba Webhizinisi

â€¢	Ukuthenga Ibhizinisi
â€¢	Ukufrentjhayiza
â€¢	Iimakethe Zokuhluma
â€¢	Amathuba Wamathenda
â€¢	Iincwadi Zerhwebo Lamabhizinisi
â€¢	Okuqothelwe Ukutholwa
â€¢	Ukuhlanganyela Komphakathi Nokwangeqadi
â€¢	Abahlanganyeli Bebhizinisi Bamazwe Ngamazwe
â€¢	Abanikeli Nabasekeli Ngeemali
â€¢	Iinsetjenziswa Ezitloliweko
â€¢	Ipahla Yokwabelana

7.3.4 Ukusekeleka Kwebhizinisi

â€¢	Abosomabhizinisi Besifazi
â€¢	Abosomabhizinisi Abatjha
â€¢	La Ungathola Khona Irhelebho
â€¢	Iinjamiso Zeemali Zeentolo
â€¢	Ibhoduluko Lemisebenzini Nomthetho
â€¢	Ukuthwasisa Nababonisi
â€¢	Izehlakalo
â€¢	Irhwebo Namasiso
â€¢	Abenzeli Bemisebenzi
â€¢	Inhlangano Zamagatja Wamabubulo

7.4 Ukukhulisa Ibhizinisi

7.4.1 Ikhuliswa Njani Ibhizinisi

â€¢	Uburholi, Iinrhuluphelo neSiko
â€¢	Ukwakhiwa Kwesiqhema Esiphumelelako
â€¢	Ukulawulwa Kwendlela Yokusebenza
â€¢	Ukuphehlwa Kwelwazi
â€¢	Iqhinga Lobuphalisani
â€¢	Ukuphehlwa Kwechwephetjhe Lezokwazisa
â€¢	Ukulawula Kwetjhuguluko
â€¢	Ukuphakanyiswa Kwelimuko Nekghono Lokudosa Amehlo
â€¢	Ukunabisa Imakethe
â€¢	Ukuthengisa Ngcono
â€¢	Ilimuko Elingcono Lelwazi Ngomthengi
â€¢	Iindleko Eziphasi
â€¢	Ukuphungulwa Kobungozi Bokuba Mnikazimatjhere
â€¢	Ukusekelwa Kokuhluma Ngeemali

7.4.2 Ukuphathwa Kwebhizinisi

â€¢	Indlela Yokuphatha Ibhizinisi Yoke
â€¢	Umthombo Wamandla Wabasebenzi
â€¢	Ukulawulwa Kweemali
â€¢	Ukumaketha
â€¢	Ukulawulwa Kwekhwalithi
â€¢	Ukuthenga
â€¢	Ubunjiniyera, Irhubhululo neTuthuko
â€¢	Ukuhlelela Ingomuso

7.4.3 Ukusekeleka Kwebhizinisi

â€¢ Abosomabhizinisi Besifazi
â€¢	Abosomabhizinisi Abatjha
â€¢	La Ungathola Khona Irhelebho
â€¢	Iinjamiso Zeemali Zeentolo
â€¢	Ibhoduluko Lemisebenzini Nomthetho
â€¢	Ukuthwasisa Nababonisi
â€¢	Izehlakalo
â€¢	Irhwebo Namasiso
â€¢	Abenzeli Bemisebenzi
â€¢	Inhlangano Zamagatja Wamabubulo

7.5 Ukuthengisela Ipahla Eenarheni Zangaphandle

7.51. Funda Ukuthengisela Ngaphandle

â€¢	Ukuhlolwa Kokulungela Ukuthengiselwa Ngaphandle
â€¢	Ihlelo Lokuthengisela Ngaphandle
â€¢	Ukulungiselela I-oda Ethunyelwa Ngaphandle
â€¢	Ukusetjenzwa Kwe-oda Ethunyelwa Ngaphandle
â€¢	Ihlelo Lokusiza Ngepahla Ethunyelwa Ngaphandle
â€¢	Ihlelo Lokuthenga Ipahla Eenarheni Zangaphandle

7.5.2 Tlolisela Ukuthengisela Iinarha Zangaphandle
7.5.3 Ihlohlomezelo Yokuthengisela Iinarha Zangaphandle

â€¢	I-EMIA

7.5.4 Amangeno Eemakethe Zangaphandle

â€¢	Iimvumelwano Zokurhwebelana
â€¢	Imininingwana Yabathengiselingaphandle
â€¢	Izehlakalo Zerhwebo

7.5.5 Iinhlangano Zokuthengisela Eenarheni Zangaphandle

â€¢	Imikhandlu Yokuthengisela Ngaphandle YeSewula Afrika Nabantu Ekungathintwana Nabo

7.6 Amabhizinisi Amakhulu

7.6.1 Ibhoduluko Lezokulawula E-SA
7.6.2 Ukurejistarwa Nokunikelwa Kwamandla
7.6.3 Ihlohlomezelo

7.7 Ukusebenzisana Ne-dti

7.7.1 Iinqhema Zerhuluphelo Yezomnotho

â€¢	Ngubani Onesabelo ku-dti?
â€¢	Iinhlangano Zerhwebo
â€¢	Iinhlangano Zamabubulo
â€¢	Iinhlangano Zomphakathi
â€¢	Imikhandlu Yepahla Ethunyelwa Ngaphandle
â€¢	AmaYuniyoni WabaSebenzi
â€¢	Amandla Wemithombo Yerhwebo

7.8 Ukuvikelwa Kwabathengi

7.8.1 Ihlalakuhle Yabathengi BeSewula Afrika

â€¢	Ihlathululo Yomthengi
â€¢	Imitlhala Yeendleko Zokuphila
â€¢	Ubujamo Bomnotho Babathengi
â€¢	I-dti Ibenzelani Abathengi BeSewula Afrika?

7.8.2 Amalungelo Wabathengi

â€¢	Ayini Amalungelo Wabathengi?
â€¢	Umthetho Ovikela Abathengi
â€¢	Ababolekisi Beemali Ezincani

7.8.3 Ububalekelo

â€¢	Lithathwa Njani Igadango
â€¢	Ngubani Ongambawa Irhelebho

7.8.4 Iinqhema Zeenlilo Zabathengi


7.9 Umnotho WeSewula Afrika

7.9.1 Ubukhulu
7.9.2 Ukukhula/Ukuhluma
7.9.3 Amakoro
7.9.4 Irhwebo
7.9.5 Amasiso Nokubulunga
7.9.6 Intengo
7.9.7 Imisebenzi
7.9.8 Ukungalingani
7.9.9 Ikomba Yezomnotho
7.9.10 Imithombo Yamandla

7.10 I-dti

7.10.1 I-dti Ngokuphelela Kwayo

â€¢	Isakheko Esipheleleko
â€¢	Inembombono ka-2014
â€¢	Iqhinga Letjhuguluko Emnothweni Wezinga Elincani
â€¢	Iqhinga Lokukhiqiza Elilungelelweko

7.10.2 Abakhambiphambili Bomnotho

â€¢ Ngubani Onesabelo ku-dti?
â€¢	Iinhlangano Zerhwebo
â€¢	Iinhlangano Zamabubulo
â€¢	Iinhlangano Zomphakathi
â€¢	Imikhandlu Yepahla Ethunyelwa Ngaphandle
â€¢	AmaYuniyoni WabaSebenzi
â€¢	Amandla Wemithombo Yerhwebo

7.11 Amahlelo

7.11.1 Ukujamiseka Kwehlangano
7.11.2 Abantu Bekhethu
7.11.3 Ubufakazi Bepumelelo Ye-dti
7.11.4 Umbiko Womnyaka We-dti
7.11.5 Ukusebenzisana Ne-dti
7.11.6 Isiqhema Seenhlangano Ze-dti

â€¢	Isakhiwo Esipheleleko Sesiqhema Se-dti

â€¢	Imali Yokuthuthukisa
â€¢	IHlangano YezokuThuthukisa AmaBubulo (i-IDC)
â€¢	IKhula Enterprise Finance
â€¢	I-National Empowerment Fund (i-NEF)

â€¢ Ilawulo

â€¢	IKomitjhini YezePhaliswano
â€¢	IBandla LezePhaliswano
â€¢	IBhodi YezokuGembula YeSewula Afrika
â€¢	UmKhandlu OLawula ZoTjwala
â€¢	IBhodi YezeLothari
â€¢	UmKhandlu oLawula ZeeMali EziNcani (i-MFRC)
â€¢	IHlelo lezokuFaneleka leSewula Afrika (i-SANAS)

â€¢	Imisebenzi Yabanelwazi Elikhethekileko

â€¢	UmKhandlu WezeRhubhululo LeSayensi NamaBubulo ( i-CSIR )
â€¢	IHlangano YeTjhorense YeSewula Afrika YesiKwelede SokuThengisela NgaPhandle ( i-ECIC )
â€¢	I-NAMAC Trust
â€¢	INtsika Enterprise Promotion Agency
â€¢	IHlangano eHlola amaZinga ( i-SABS )
â€¢	IHlangano eHlola iKhwalithi ( i-SAQI )
â€¢	Ihlelo leTheknoloji nokuPhathwa kwabaSebenzi kweze-Insustry ( i-THRIP )
â€¢	ITheknoloji yaboMma kezeBhizinisi (i-TWIB)


7.12 Iminikelo

7.12.1 Iimvumelwana Zokurhwebelana Namazwe Ngamazwe

â€¢	IHlangano yeRhwebelwano ePhasini ( i-WTO )
â€¢	INyonyana yeYurophu (i-EU)
â€¢	I-AGOA ( USA )
â€¢	I-MERCOSUR ( South America )
â€¢	INyonyana yeSewula Afrika yokuNgeniswa kwePahla ngeNarheni
â€¢	I-Indiya
â€¢	IHlelo lezomNotho leeMakethe zangaPhandle

7.12.2 Ukuphathwa Kwerhwebelwano LeenTjhabatjhaba

â€¢	Ukutjhugululwa Kweemali Ezibhadalwako Neemali Ezibuyiswa Eemalini Ezibhadelweko
â€¢	Ukuphikiswa Kokulahlwa Nomthelo Wepahla Ebuya Ngaphandle
â€¢	Ukulawulwa Kwepahla Ethengwa Nethengiswa Ngaphandle

7.12.3 UmThetho nemiThetjhwana

â€¢	Iinjamiso Zamabhizinisi, Ubunikazi Nendlela Yokuphatha
â€¢	Irhwebo Elilungileko, Iphaliswana kanye Nokuvikeleka Kwabathengi
â€¢	Amabubulo Abuswa NgemiThetjhwana
â€¢	Irhwebo Langaphandle
â€¢	Amazinga
â€¢	Ituthuko Nerhubhululo
â€¢	Ukuvikelwa Kobunikazingqondo
â€¢	Amatjhuguluko Emthethweni Nemthetjhwaneni

7.12.4 Ukutlolisa Nokuhlola

â€¢	Ukutloliswa Kweenkampani Nobunikazingqondo
â€¢	Ukulawulwa Kwepahla Ethengwa Nethengiswa Ngaphandle
â€¢	Ukuphenya Nokuhlola

7.12.5 Ilwazi, Izeluleko Nokukghonakaliswa

â€¢	Amasiso Wangaphandle
â€¢	Amabhizinisi Amancani
â€¢	Irhubhululo Lesayensi
â€¢	IHlelo leSewula Afrika lokuLinganisa ngokweKhwalithi
â€¢	Irhwebo Langaphandle
â€¢	IHlelo Lokuhlanganyela Amabubulo
â€¢	Amalungelo Wabathengi

7.12.6 Iimali Zehlohlomezelo Nezokuthuthukisa

â€¢	Ukusekelwa Kwamasiso
â€¢	Ukuthuthukiswa Kwamabhizinisi Amancani
â€¢	Iimali Zokuhlomisa Ngamandla Womnotho
â€¢	Ukwandiswa Kommoya Wokuphalisana
â€¢	Umkhumbulo Omutjha Nechwephetjhe
â€¢	Irhelebho Lokuthengisela Ngaphandle
â€¢	Iindawo Zokuthuthukisela Amabubulo

7.12.7 Amahlelo

â€¢	Ibuthelelwano Lamabubulo
â€¢	Ukusetjenzwa Kwemisebenzi Yokulima
â€¢	Isimbi, Amaminerali Neemayini
â€¢	Zamavakatjho
â€¢	Zeenkoloyi Nezokuthutha
â€¢	Ezikhamba Emmoyeni, Nezikhamba Esiporweni Kanye Nezikhamba Emanzini
â€¢	Ubuciko Bokusebenza Ngezandla
â€¢	Zamakhemikhali NezeBhayothekh
â€¢	Ukwazisa Nokuthintana

7.12.8 Umthethokambiso, Imithetjhwana Nokurhwebelana
Kweentjhabatjhaba

â€¢	Ukulungelelana Komthethokambiso
â€¢	Ibhoduluko Lokulawula
â€¢	Ubungeno Eemakathe Eziphalisanako

7.12.9 Iinsiza Ezifakelelelwa Ukuthuthukisa

â€¢	Ukuthuthukiswa Kwemithombo Yamandla Wabasebenzi
â€¢	Itheknoloji Nemikhumbulo Emitjha
â€¢	Umthangalasisekelo NeenseTjenziswa Zokusetjenziswa
â€¢	Ubungeno Eemalini

7.12.10 Ituthuko

â€¢	Ukuhlanganyela Amabubulo
â€¢	Amabhizinisi Amancani
â€¢	Ukusabalala Nendawo
â€¢	I-Afrika Ne-NEPAD

7.13. Iindaba Nezehlakalo
7.14. Izehlakalo Ze-DTI
7.15. Iindaba Zamabubulo/Zamafemu
7.16. Imitlolo
7.17. Imibuzo Yepalamende
7.18. Iinkulumo
7.19. Iimemezelo Zeembikiindaba/Zeendaba
7.20. Ukuzwa Okuvela Eembikiniindabeni

8. IKAMBISO YESIBAWO

8.1 Ikambiso
UmNyango wezeRhwebo namaBubulo uvule ikambiso elandelako nasi ekufuze ilandelwe ukutjheja isibawo sokuthola ilwazi ngomThetho wokuTholakala kwelwAzi:

Igadango 1: Ikambiso Yesibawo

Umuntu obawa ukuthola ilwazi kufuze bona azalise iforoma lesibawo (Qala isiHlomelelelo A ) bese ulisa :

â€¢	Ngesandla :

Ku: Chief Officer of the dti
Fedlife Building, Room 909
Corner of Church & Prinsloo Streets
Pretoria


NAMKHA


â€¢	Ngeposo :

Chief Information Officer of the dti
Private Bag X 84
Pretoria
0001

NAMKHA

â€¢	Ngefeksi

Chief Information Officer of the dti
+27 12 322 7407

Njengombana kulayela umThetho, isibawo sokuthola ilwazi kufuze bona siphekelelwe yimali eyi-R35. Imali le-ke ungayibhadala ngetjhege, ngekhetjhi (nakube isibawo silethwe ngesandla) namkha uyidiphozithe e-akhawundini ye-dti (ubufakazi bokuthi uyidiphozithile imali kufuze buphekelele iforomu lesibawo):

ABSA, Van der Walt Street, Pretoria
INomboro ye-Akhawunti : 10 4458 0078

Igadango 2: Ukuqinisekisa Nokuphendula Isibawo

Isiphathiswa sezokwazisa se-dti samukela besiqinisekise isibawo ukuthola bona lokho umfaki wesibawo akubawako kukhona na ku-dti. Ngemva kwalokho-ke isibawo siyavunywa, sirarhwe namkha sidluliselwe kilabo abaphathelene nalokho okufunwa mfakisibawo. Ngemva kwalokho-ke umfakisibawo uthunyelelwa ipendulo emazisa ngokuthi isibawo sakhe sikhambe njani.

Igadango 3: Ukusetjenzwa Kwesibawo

Nakube isibawo siyavunywa, i-dti izakuhlanganisa beyilungise imininingwana ephathelene nalokho umfakasibawo akubawako, bese kubalwa neendleko zakhona. Iindleko zibalwa ngokulandela ikambiso ehlathululwa yindinyana 7.6

Igadango 4: Isaziso Sokugcina

Umfakisibawo uzakwaziswa nasele isibawo sakhe sisetjenzwe saqedwa, aziswe nangeemali ekuzakufanela ukuthi azibhadale i-dti ngesibawo sakhe.

Igadango 5: Imbadalo Nokulethelwa

Imali ekukhulunywa ngayo eGadangweni 4 ithi ingafika (ngokulandela ikambiso yokubhadala etjhiwo eGadangweni 1), umfakisibawo athunyelelwe lokho akubawileko.

Koke Ekufuze Kwaziwe

Iforomu elizaliswako kufuze bona liphelele ngemininingwana kobanyana isiPhathiswa sezokwAzisa sizokukghona ukubona:

â€¢	Irekhodi namkha amarekhodi abawiwako;
â€¢	Ukuthi ungubani umfakisibawo;
â€¢	Ukuthi ngiyiphi indlela yokuthola ilwazi efunekako, nakube isibawo siyavunywa;
â€¢	I-adresi yeposo namkha inomboro yefeksi yomfakisibawo.

Umfakisibawo kufuze bona atjho ukuthi imininingwana yelwazi ayifunako uyifunela ukuphumelelisa ilungelo namkha ukuvikela ilungelo, abe atjho kuzwakale ukuthi lungelo bani lelo afuna ukuliphumelelisa namkha afuna ukulivikela. Ngaphezu kwalokho, umfakisibawo kufuze nokobana atjho kuzwakale nokuthi kubayini irekhodelo lifuneka ukuphumelelisa ilungelo namkha ukuvikela ilungelo akhuluma ngalo.

Isibawo somfakisibawo sizakusetjenzwa siphele kungakapheli ama-30 wamalanga, ngaphandle-ke kokuthi mhlamunye umfakisibawo aveze iinzathu ezikhethekileko, ekufuze zanelise isiPhathiswa sezokwAzisa, ezilayela ukuthi isibawo sakhe asikwazi ukulindela isikhathi esibekwe ngehlesi. Isikhathi esima-30 wamalanga esibekelwe ukuphendula umfakisibawo singalulwa ngesikhathi esingadluliko ema-30 wamalanga nakufumaniseka ukuthi umfakisibawo ufuna imininingwana eminengi khulu, namkha nakube isibawo sakhe sifuna ukuthi kuyokufunwa eminye imininingwana ekelinye i-ofisi, kufumaniseke nokuthi imininingwana leyo angeke yatholakala ngesikhathi esibekwe ekuthomeni esima-30 wamalanga. Nokho-ke umfakisibawo uzakutlolelwa incwadi aziswe nakube isibawo sakhe sizakufuna isikhathi esingezelelweko.

Nakube isibawo senzelwa omunye umuntu, umfakisibawo kuzakufuneka ukuthi afake nobufakazi obufakazela ukuthi yena isibaweso usenza ngaliphi igama; isizathweso-ke kufuze bona sisanelise isiphathiswa sezokwazisa.
Nakufumaniseka ukuthi umuntu akakghoni ukuzalisa iforomu elizaliswako ngoba mhlamunye angakafundi namkha ngoba mhlamunye aqhwalile, umuntu loyo angenza isibawo sakhe ngomlomo. Umfakisibawo kufuze bona abhadale imali ebekiweko ebhadaliswako ngaphambi kobana kungathonywa kwenziwe okhunye ngesibawo sakhe.

8.2 Iimali Ezibhadalwako

Mibili imihlobo yeemali ezibhadaliswako ngokomThetho lo:

â€¢	Imali yesibawo, ekuyimali ejayelekileko; kanye nemali yokuthola imininingwana efunekako, ekufuze ibalwe ngokubala iindleko zokugaya nokuveza ngobutjha imininingwana yelwazi elifunekako, neendleko zokufuna nezokulungisa nezesikhathi esithathwa kufunwa imininingwana efunekako, kanye neendleko zokuposa.
â€¢	Isibawo nasifika esiPhathisweni sezokwAzisa, isiphathisweso sizakuthumelela umfakisibawo inothisi esimbawa ngayo, ngaphandle komfakisibawo ozenzela isibawo ngomlomo, ukuthi abhadale imali ebekiweko yokusebenza isibawo (nakube ikhona), ngaphambi kobana singasetjenzwa ukuya phambili isibawo sakhe.
â€¢	Nakube irekhodi selifuniwe, labe lalungiselelwa ukwaziswa, sekubalwa namalungiselelo wokulazisa eforomini lesibawo, nakube kufuneka isikhathi esingaphezu kwaleso esibekwe mithetholawulo elawula lokhu, isiphathiswa sezokwazisa kuzakufuneka ukuthi sazise umfakisibawo ukuthi abhadale idiphozithi yokuthola imininingwana efunekako, ekufuze ibhadalwe nakube isibawo sakhe siyavumakala.
â€¢	Isiphathiswa sezokwazisa asizulitjhaphulula irekhodi umfakisibawo angakabhadali iimali ezihlathululwe esiHlomelelweni 2.
â€¢	Umfakisibawo isibawo sakhe sokuthola irekhodi esivunyiweko kufuze bona abhadale imali yokuthola imininingwana yokugaya nokuveza ilwazi ngobutjha neendleko zokufuna nezokulungisa nezesikhathi esithathwa kufunwa imininingwana efunekako nakube kuthathwa isikhathi esidlula isikhathi esibekiweko sokufuna nokulungisa irekhodi ekufuze laziswe, sekubalwa namalungiselelo wokulenza litholakale ngeforomu lesibawo.
â€¢	Nakube idiphozithi ibhadalelwe isibawo sokuthola imininingwana yelwazi esaliweko, isiphathiswa sezokwazisa esiphethe isibaweso kufuze sibuyisele umfakisibawo idiphozithakhe.

8.2.1	Iimali Ezibhadalwa Eenhlanganweni Zomphakathi

Lokhu okulandelako kusebenza ngokwesigaba 22(2) somThetho ophathelene nalokhu:

IHLATHULULO INANI (R)
Imali yesibawo ebhadalwa ngibo boke abafakisibawo, ngaphandle komfakasibawo owenza isibawo ngomlomo, njengoba kusitjho umthetjhwana 7(2) 35.00
Ikhophi yencwajana ekukhulunywa ngayo emthetjhwaneni 5(c) (enye nenye ifothokhophi yekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo. 0.60
Iimali zokugaya nokuveza ngobutjha ekukhulunywa ngazo emthetjhwaneni 7(1) zijame bunje:
1). Enye nenye ifothokhophi yekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo 0.60
2). Enye nenye ikhophi egadangiswe ngomtjhini ekhasini eliyi-A4 namkha ingcenye yalokho esekhomphyutheni namkha emtjhinini namkha ngenye indlela efundekako yama-elektroniki 0.40
3). Ikhophi efundeka ngekhomphyutha eku:
a). stifi
b). compact disc ( efundekako ) 5. 00
40.00
4). Umfuziselo weenthombe ezibukelwako
a). Ikhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo
b). Ikhophi yeenthombe 22.00
60.00
5). Irekhodi elikhulumako
a). Ikhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo
b). Ikhophi yerekhodi elikhulumako 12.00
17.00
Iimali zokuthola imininingwana yelwazi ezibhadalwa mfakisibawo ekukhulunywa ngazo emthetjhwaneni 7(3) zijame bunje:
1. Enye nenye ifothokhophi yekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo. 0. 60
2. Enye nenye ikhophi egadangiswe ngomtjhini yekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo esemkhomphyutheni namkha emtjhinini namkha ngenye indlela efundekako yama-elektroniki. 0. 40
3. ). Ikhophi efundeka ngekhomphiyutha eku:
a). stifi
b). compact disc ( efundekako	5. 00
40 .00
4.) Umfuziselo weenthombe ezibukelwako, ekhasini eliyi-A-4 namkha ingcenye yalo 22.00
5.) Ikhophi yeenthombe ezibukelwako 60. 00
6.) Umfuziselo werekhodi elikhulumako
a). ikhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo
b). ikhophi yerekhodi elikhulumako 12.00
17.00
Ukufuna nokulungiselela irekhodi ekufuze laziswe, kuyi-R15.00 nge-awa namkha ingcenye yalo, ngaphandle kwe-awa lokuthoma, njengoba lona lisikhathi esijayelekileko sokufuna nokulungisa imininingwana efunwa mfakisibawo.
Imali yokuposa ibhadalwa nakube ikhophi yerekhodi kufuze iposelwe umfakisibawo. Iindleko zokuposa zikhambisana nesilinganiso esibekiweko sokuposa, ngokwebanga elizakukhanjwa yipahla eposwako leyo.




9. UKUVUNYWA/UKWALIWA KWEEMBAWO

9.1 Ukwaliwa Kwesibawo

Amabanga amakhulu wokuthi isibawo sokuthola imininingwana yelwazi saliwe ziphathelene:

â€¢	Nesidingo sokuvikelwa kwelungelo lokungacajelwa kwesiqhema sesithathu esimumuntu wemvelo, ekungakafaneli bona imininingwana ephathelene nobuyena yedwa umuntu wemvelo loyo ivezelwe abanye.
â€¢	Nesidingo sokuvikelwa kwemininingwana yerhwebo yesiqhema sesithathu, nakube irekhodi lakhe liphethe:

â€¢	iimfihlo zerhwebo zesiqhema sesithathweso;
â€¢	imininingwana yeemali, yezerhwebo, yezesayensi namkha zetheknoloji ukuvezwa kwayo ekungenzeka ukuthi kukhisimeze irhuluphelo/ikarekelo yeemali namkha yezerhwebo yesiqhema sesithathweso;
â€¢	imininingwana isiqhema sesithathweso esiyazise i-dti njengemininingwana esifuba, nakube ukuvezwa kwemininingwana leyo kungabeka isiqhema sesithathweso ebujamweni obumbi emikhulumiswaneni namkha ephaliswaneni lerhwebo.
â€¢	Nesidingo sokuvikelwa kwemininingwana esifuba yesiqhema sesithathu nakube imininingwana leyo ivikeleke ngokwesivumelwana nanyana kungaba ngisiphi;
â€¢	Nesidingo sokuvikelwa kokuphepha kwabantu ngamunye ngamunye nokuvikelwa kwepahla;
â€¢	Nesidingo sokuvikelwa kwamarekhodi athathwa njengamarekhodi avikeleke ngokukhethekileko ngezomthetho;
â€¢	Nemisebenzi yezerhwebo ye-dti engabala :
â€¢	iimfihlo zerhwebo ze-dti;
â€¢	imininingwana yeemali, yezerhwebo, zesayensi namkha yetheknoloji, ekungenzeka ukuthi nayiveziweko ingenza umonakalo eenrhuluphelweni zeemali namkha zerhwebo ze-dti;
â€¢	imininingwana yelwazi, nayiveziweko engabeka i-dti ebujameni obumbi emikhulumiswaneni namkha ephaliswaneni lerhwebo;
â€¢	ihlelo lekhomphyutha elingele-dti, begodu elivikelwe lilungelo lobunikazi.

â€¢	Nemininingwana yelwazi lerhubhululo le-dti namkha isiqhema sesithathu, nakube ukuvezwa kwemininingwana leyo kuzakuveza ukuthi umnikazi ngubani, angaba yihlangano, abe mrhubhululi namkha kube sihloko ekurhujululwa ngaso begodu nakube lokho kuzakubeka umsebenzi werhubhululo ebujameni obumbi kumbi.

Angeke zivunywe iimbawo zemininingwana yelwazi ezizikhanyelako ukuthi azazisi namkha ngezokucasula esinye isiqhema, namkha nakube ziphambukisa imithombo yamandla endleleni ngento engekho.

9.2 Isibawo Sokudlulela Phambili

Umfakisibawo angenza isibawo sangekhaya sokudlulisela isibawo sakhe phambili aphikise isiphathiswa sezokwazisa sehlangano yomphakathi

â€¢	sokumalela ukuthola imininingwana yelwazi alifunako; namkha
â€¢	nakube isiqunto sokumalela nemininingwana leyo sithethwe ngokwesigaba 22,26(1) namkha 29(3) ngomfakisibawo loyo nesikhulu esiphetheko.

Isiqhema sesithathu singafaka isibawo sangekhaya sokudlulisela isibawo saso phambili siphikisane nesiqunto esithethwe siphathiswa sezokwazisa sehlangano yomphakathi etjhiwo endinyaneni (a) yehlathululo "yehlangano yomphakathi" eSigabeni 1 ngokuvunyelwa kwesibawo sokuthola imininingwana yelwazi.
Indlela Yokudlulisela Iimbawo Phambili Neemali Ezibhadalelwa Ukudlulisa Iimbawo

â€¢	Isibawo sokudlulisa isibawo kufuze bona senziwe eforomeni elenzelwe lokho:

â€¢	kungakapheli amalanga ama-60;
â€¢	nakube kufuneka kwaziswe nesiqhema sesithathu, kungakapheli amalanga ama-30 ngemva kobana inothisi inikelwe umuntu odlulisela isibawo phambili: namkha
â€¢	nakube akufuneki bona umuntu odlulisa isibawo anikelwe inothisi, ngemva kobana kuthethwe isiqunto kufuze bona inikelwe namkha ithunyelwe isiphathiswa sezokwazisa sehlangano yomphakathi e-adresini yakhe, namkha efeksini yakhe, namkha ku-e-mail yakhe.
â€¢	sitjho ukuthi yindaba yiphi leyo edluliselwa phambili, sibeke neenzathu zokwenza isibawo sangekhaya sokudlulisela isibawo phambili, la singaveza khona neminye imininingwana efaneleko umdlulisisibawo lo ayaziko;
â€¢	nakube ngaphezu kwependulo etloliweko umdlulisisibawo ufisa nokwaziswa ngesiqunto sokudluliswa kwesibawo ngekhaya ngenye indlela ehlukileko, kufuze bona ayitjho indlela leyo, bese uveza nemininingwana ekhambisana nalokho;
â€¢	nakube kuyakghonakala, kufuze siphekelelwe yimali ebekiweko ebhadalelwa lomsebenzi, futhi sitjho ne-adresi yeposo namkha inomboro yefeksi.

â€¢	Nakube isibawo sokudlulela phambili senziwa sesidlulile isikhathi esibekelwe sona, isiphathimandla esiphethe isibaweso kufuze bona sisivumele singene, nakube kunesizathu esizwakalako sokuladelwa kwaso.
â€¢	Nakube isiphathimandleso siyala ukusithatha isibawo sokudlulisa esiladelweko, kufuze sazise umdlulisisibawo ngokwala kwaso.
â€¢	Umdlulisisibawo ofaka isibawo sokwalelwa kwakhe ukuthola imininingwana yelwazi kufuze bona abhadale imali ebekiweko ebhadalelwa ukudlulisa isibawo sokuphikisa isiqunto (nakube ikhona imali ekufuze ibhadalwe).
â€¢	Nakube nangambala ikhona imali ekufuze ibhadalelwe ukudlulisa isibawo, ipendulo ngesibaweso ingabanjwa bekube mhlazana kubhadalwa imali ekufuze ibhadalwe.
â€¢	Msinyana ngokungakghonakalako, kodwa kungakapheli itjhumi (10) lamalanga womsebenzi ngemva kokuthola isibawo sokudlulela phambili, isiphathiswa sezokwazisa sehlangano yomphakathi kufuze bona sinikele isiphathimandla esifaneleko:
â€¢	isibawo sokudlulela phambili namabanga waso isiphathiswa sezokwazia zesiqunto esisithetheko;
â€¢	nakube isibawo sokudlulela phambili siphikisa ukwalelwa ukuthola imininingwana yelwazi, ibizo, i-adresi yeposo, iinomboro zomtato, inomboro yefeksi, iposo ye-E, nanyana ngikuphi okukhona kwalokhu, kwananyana ngisiphi isiqhema sesithathu ekufuze bona saziswe ngesibaweso.


10. IKOMBA YEKOMITJHINI YAMALUNGELO WOBUNTU


IKomitjhini yamaLungelo wobuNtu yeSewula Afrika, nakuqedwa ukutlolwa kwencwajana le, beyingakabukutlola ikomba ekukhulunywa ngayo eSahlukweni 10 somThetho ophathelene nalokhu. Ikomba leyo izakuphatha imininingwana engafunwa mumuntu ofuna ukuphumelelisa ilungelo nanyana ngiliphi kilawo ekukhulunywa ngawo kilomThetho. Imibuzo emalungana nekomba le ingathunyelwa ku:

The South African HUMAN RIGHTS COMMISSION,
at PAIA Unit (THE RESEARCH AND DOCUMENTATION DEPARTMENT)
Private Bag X2700, Houghton, 2041.

Iinomboro zomtato: (011) 484-8300
Inomboro yefeksi : (011) 484-1360
IWebsayithi: www.sahrc.org.za;
Iposo ye-E : PIAI@sahrc.org.za
UMzimkhulu : Johannesburg
Private Bag 2700
Hoghton 2041
Johannesburg
South Afrika

Umtato: +27 11 484-8300
Ifeksi: +27 11 484-1360

Ikomba YeSahluko 10 se-SAHRC:

ISahluko 10 aathoma ukusebenza ngomhlaka 15 kuFeberbari ka-2002, ngokomThetjhwana 187. Ngokuya kweSahluko 10 se-PAIA, i-SAHRC inikelwe iinyanga ezilitjhumi nobunane (18) ukutlola iKomba ekukhulunywa ngayo le, kubalwa ukusukela ngelanga eyathoma ukusebenza ngalo. IKomba le akuzukuphela u-Arhostosi ka-2003 ingakakutholakali.

11. UKUHLANGANYELA KWABABELANI

I-dti ihlanganisa ababelani ekutlanyweni komThethokambiso wezeRhwebo nezamaBubulo ngemihlangano ehlelekileko, ngemitlolo nangemihlangano yeemfundobandulo ngokusebenzisa iinhlangano zomthetho ezinjenge-National Economic Development and Labour Council (i-NEDLAC), iKomidi yezeRhwebo nezamaBubulo ePalamende, iBhodi yeeMali zeRhwebo nezokuRhwebelana, iKomidi yeKambiso yamaBhizinisi neenDaba zabaThengi, njll. Ngemikhulumiswana leyo, ababelani bahlanganyela imikhulumiswana le, batlhadlhulwe babe babe nelizwi emithethwenikambiso nemahlelweni alawulwa yi-dti.

Ababelani abaqothelwe ukuhlanganyela emihlanganweni le kubalwa hlangana nabo neenhlangano ezinengi zomphakathi ezinjengezamabhizinisi, amayuniyoni, iinthunywa zakarhulumende neminyango karhulumende kanye neenhlangano zezakhamuzi.

Ukuthi ukuhlanganyela kwababelani kube yipumelelo kangangani kulinganiswa kanye ngomnyaka ngehlolombono eyenziwa ngabo ababelani, kanye nangokuba ngcono kwekhwalithi nokusebenza ngcono kweminikelo ye-dti, okumphumela wokuhlanganyela kwabo ababelani.

12. IINHLOMELELO

12.1 IFOROMO A

ISIBAWO SOKUTHOLA/SOKUBONA IREKHODI LEHLANGANO YOMPHAKATHI

(Sahluko 18(1) yomThetho 2000 oKhuthaza ukuTholakala kwemiNiningwana yelwAzi

(umThetho wenomboro 2 ka-2000).

[ UmThetjhwana 6 ]


KUSETJENZISWA NGABE-OFISINI KWAPHELA

Inomboro Yokuzazisa:

Isibawo sifikele ku- (itjho isikhundla, ibizo nesibongo sesiphathiswa sezokwazisa/isekela lesiphathiswa sezokwazisa) ngomhlaka- (itjho ilanga) e/Kwa ....................(indawo).

Imali yesibawo (nakube ikhona): R...................................
Idiphozithi (nakube ikhona): R..................................
Imali Yokuthola Imininingwana: R..............................

UMTLIKITLO WESIPHATHISWA SEZOKWAZISA/ISEKELA LESIPHATHISWA SEZOKWAZISA
Â¬Â¬Â¬Â¬Â¬Â¬Â¬Â¬Â¬Â¬Â¬


A. Imininingwana Yehlangano Yomphakathi

IsiPhathiswa sezokwAzisa/ISekela lesiPhathiswa sezokwAzisa:





B. Imininingwana Yomuntu Obawa Ukuthola/Ukubona Irekhodi


(a). Imininingwana yomuntu obawa ukuthola/ukubona irekhodi kufuze itlolwe ngenzasapha.
(b). Kufuze kutlolwe ne-adresi kanye/namkha nefeksi eseRiphabhligi yeSewula Afrika la ipendulo yomfakisibawo kufuze ithunyelwe khona.
(c). Ubufakazi begama (isikhundla) umuntu abawa ngalo/ngaso kufuze buthunyelwe nesibawo, nakube kuyakghonakala.


Amabizo Apheleleko Nesibongo: ...............................................................
Inomboro kamazisi:.....................................................................................
I-adresi poso:..........................................................................................
Inomboro Yefeksi:...........................................................................................
Inomboro Yomtato..........................................................................................
Iposo Ye-E:...........................................................................................

Igama/isikhundla umuntu enza ngaso isibawo, nakube senzelwa omunye umuntu:



C. Imininingwana Yomuntu Owenzelwa Isibawo

Igcenye le kufuze izaliswe KWAPHELA nakube isibawo semininingwana yelwazi senzelwa omunye umuntu.


Amabizo Apheleleko Nesibongo: __________________________
Inomboro kamazisi: ____________________________________





D. Imininingwana Yerekhodi

(a). Nikela imininingwana epheleleko yerekhodi elifunekako, sekubalwe nenomboro yokuzazisa (inomboro yereferensi), nakube uyayazi, ekuzakutholwa ngayo irekhodi.

(b). Nakube indawo onikelwe yona iyatlhayela, tlolela kelinye ikhasi, bese ulihlanganisa neforomu. Umfakisibawo kufuze bona awatlikitle woke amakhasi angezelelweko.

1. Ukuhlathululwa kwerekhodi namkha ingcenye efaneleko yerekhodi: ________________
2. Inomboro yokuzazisa (inomboro yerefrensi) nakube ikhona: _________________________
3. Eminye imininingwana yerekhodi:______________________________


(a). Isibawo sokuthola/sokubona irekhodi, ngaphandle kwerekhodi eliphethe imininingwana yomuntu ngesiyena, sisetjenzwa kwaphela emveni kobana imali yesibawo seyibhadelwe.
(b). Uzakutjelwa bona kufuze ubhadale malini eyimali yesibawo.
(c). Imali ebhadalelwa ukuthola/ukubona imininingwana yerekhodi iya ngokuthi imininingwana efunekako leyo ifunwa ngayiphi indlela, kuye nangesikhathi esisetjenziswako ukufuna imininingwana leyo nokuyilungisa.
(d). Nakube umumuntu onelungelo lokungabhadaliswa imali ekufuze ibhadalwe, kuveze lokho, bese uyatjho nokuthi kubayini ungakafaneli ukubhadala.

Ibanga lokungabhadali imali ebhadaliswako: __________________________



F. Indlela Yokuthola Irekhodi

Nakube uvinjelwa buqhwala ukufunda, nokubona namkha ukulalela irekhodi ngendlela elitholakala ngayo njengoba kuvezwe ku-1 ukuya ku-4 ngenzasapha, itjho ubuqhwala bakho obukwenza ungakghoni, bese uyatjho ukuthi irekhodi uzalifuna lingayiphi indlela ozayikghona.

Ubuqhwala	Indlela Irekhodi Elifuneka Ngayo
Merega ibhokisi elifaneleko ngo-x

IINYELELISO:

(a). Ukuphumelela kwesibawo sakho sokuthola/sokubona imininingwana yelwazi ngendlela oyifuna ngakho kuzakuya ngokuthi imininigwana yerekhodelo ingayiphi indlela.

(b). Kesinye isikhathi kungenzeka walelwe ukunikelwa imininingwana yelwazi oyibawako ngendlela ofuna ngayo. Nakwenzekako lokho, uzakutjelwa ukuthi imininingwana leyo ungayithola ngenye indlela na.

(c). Ukuthi ubhadaliswa malini, nakube uyabhadaliselwa isibawo sakho, kuzakuya nangokuthi imininingwana leyo uyifuna ngayiphi indlela.
1. Nakube Irekhodi Litloliwe Namkha Nakube Ligadangiswe Ngomtjhini :

Ikhophi Yerekhodi Ukuhlolwa Kwerekhodi

2. Nakube Irekhodi Lineenthombe Ezibukelwako:

(Lapha-ke kubalwa iinthombe, amaslayidi, okuqotjhwe yividiyo, imifanekiso eyenziwe ngekhomphyutha, imigwalo, njll.:
Bukela Iinthombe Ikhophi Yeenthombe	Imifanekiselo Yeenthombe

3. Nakube Irekhodi Linamagama Arekhodiweko Namkha Imininingwana Engavezwa Ngobutjha Ngomdumo:
Lalela Ikhasedi Umfanekiselo Wekhasedi
(Umtlolo otloliweko namkha ogadangisiweko )
4. Nakube Irekhodi Lisekhomphyutheni Namkha Linge-elektroniki Namkha Litlolwe Ngomtjhini Liyafundeka:

Ikhophi Yerekhodi Egadangiswe Ngomtjhini Ikhophi Egadangiswe Ngomtjhini Yemininingwana Ethethwe Erekhodini Ikhophi Yekhomphiyutha Efundekako

(Istifi namkha i-compact disc)
Nakube ubawe ikhophi namkha umfanekiselo werekhodi (ngehla), uzakuthanda ukuthi ikhophi leyo namkha umfanekiselo loyo uposelwe wona?

Kubhadalwa imali yokuposa IYE AWA

Tjheja bonyana nakufumaniseka ukuthi irekhodi alikho ngelimi olenyulako, unganikelwa lona ngelimi elikhona.

Wenyula ukulithola ngaliphi ilimi irekhodi lakho?


G. Isaziso sesiqunto Malungana Nesibawo Sokuthola Imininingwana Yelwazi

Uzakutlolelwa incwadi waziswe ukuthi isibawo sakho siphumelele namkha asikaphumeleli na. Nawufisa ukwaziswa ngenye indlela, sibawa utjho indlela leyo, bese usinikela nemininingwana efaneleko kobanyana sizokukghona ukwenza njengobanyana ufisa.

Uzakuthanda ukwaziswa ngayiphi indlela ngomphumela wesibawo sakho sokuthola irekhodi?

Itlikitlwe ngalelilanga lomhlaka-_______ ku-________(inyanga) ka-200_____



UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMUNTU OWENZELWE ISIBAWO



12. IFOROMO B

ISAZISO SANGEKHAYA SOKUDLULISELA ISIBAWO PHAMBILI

(Sahluko 18(1) yomThetho 2000 oKhuthaza ukuTholakala kwemiNiningwana yelwAzi

(umThetho wenomboro 2 ka-2000 ).

[ UmThetjhwana 8 ]


YITJHO INOMBORO YAKHO YOKUZAZISA (INOMBORO YEREFERENSI):




A. Imininingwana Yehlangano Yomphakathi

IsiPhathiswa sezokwAzisa/ISekela lesiPhathiswa sezokwAzisa:





B. Imininingwana Yomfakisibawo/Isiqhema Sesithathu Esidlulisela Isibawo Sangekhaya Phambili


(a). Imininingwana yomuntu ofaka isibawo sangekhaya sokudlulisa isibawo kufuze itlolwe ngenzasapha.
(b). Ubufakazi begama (isikhundla) umuntu adlulisa ngalo/ngaso kufuze buthunyelwe nesibawo, nakube kuyakghonakala.
(c). Nakube umdlulisisibawo usiqhema sesithathu, angasuye umuntu wokuthoma owenze isibawo sokuthola imininingwana yelwazi, imininingwana yomfakisibawo sekuthomeni kufuze itlolwe ku-C ngenzasapha.


Amabizo Apheleleko Nesibongo: .............................................................
Iinomboro zakamazisi:..............................................................................
I-adresi Yeposo:........................................................................................
Inomboro Yefeksi:.....................................................................................
Inomboro Yomtato....................................................................................
Iposo Ye-E:....................................................................................

Igama/isikhundla umuntu enza ngaso isibawo, nakube senzelwa omunye umuntu:



C. Imininingwana Yomfakisibawo

Igcenye le kufuze izaliswe KWAPHELA nakube siqhema sesithathu (ngaphandle komfakisibawo) esidlulisela isibawo sangekhaya phambili.

Amabizo Apheleleko Nesibongo: ___________________________________
Iinomboro zakamazisi : _______________________________________


D. Isiqunto Esifakelwa Isibawo Sangekhaya Sokudluliselwa Phambili

Merega isiqunto esifakelwa isibawo sangekhaya sokudluliselwa phambili ngo-x ebhokisaneni elifaneleko:
Ukwaliwa kwesibawo sokuthola imininingwana yelwazi
Isiqunto esimalungana neemali ezibekelwe ukubhadalwa ngokweSahluko 22 somThetho ophathelene nalokhu
Isiqunto esimalungana nokwelulwa kwesikhathi isibawo ekufuze sisetjenzwe siqedwe ngaso ngokweSahluko 26(1) somThetho ophathelene nalokhu.
Isiqunto ngokweSahluko 29(3) somThetho ophathelene nalokhu, sokwalela umfakisibawo ukuthola imininingwana ayibawako ngendlela ayibawa ngayo.
Isiqunto sokuvumela umfakisibawo ukuthola imininingwana ayibawako.

E. Amabanga wokudlulisela Isibawo Phambili

Nakube indawo yokutlola onikelwe yona iyatlhayela, sibawa ungezelele ngelinye ikhasi/ngamanye amakhasi, bese uwahlanganisa neforomeli. Woke amakhasi ozakungezelela ngawo kufuze uwatlikitle.


Yitjho amabanga osime ngawo ngokwenza kwakho isibawo sangekhaya sokudlulisela isibawo phambili: Yitjho nokhunye okufaneleko okungasetjenziswa nakuqalwa isibawo sakho sokudlulela phambili:






F. Isaziso ngesiqunto Malungana Nesibawo Sokudlulela Phambili

Uzakutlolelwa incwadi waziswe ngesiqunto esithethweko malungana nesibawo sakho sangekhaya sokudlulela phambili. Nawufisa ukwaziswa ngenye indlela, sibawa utjho indlela leyo, bese usinikela nemininingwana efaneleko kobanyana sizokukghona ukwenza njengombanyana ufisa.

Itjho indlela : ...................................................................................

Imininingwana Yendlela: .....................................................................

Itlikitlwe ngalelilanga lomhlaka-_______ ku-________(inyanga) ka-200_____

UMTLIKITLO WOMDLULISISIBAWO



KUSETJENZISWA NGABE-OFISINI KWAPHELA:

IREKHODI ELISEMTHETHWENI LOKUDLULISELWA KWESIBAWO PHAMBILI NGEKHAYA:

Isibawo sokudlulela phambili sifike ngomhlaka-______(ilanga) ku-_______(inyanga) ku-200____, samukelwa ngu-________(yitjho isikhundla, ibizo nesibongo sesiphathiswa sezokwazisa/isekela lesiphathiswa sezokwazisa).

Isibawo siphekelelwa mabanga ekufuze aqalwe siphathiswa sezokwazisa/lisekela lesiphathiswa sezokwazisa, sizokuthatha ngawo isiqunto, begodu, la kufanele khona, imininingwana yesiqhema sesithathu irekhodi elikhuluma ngaso isiphathiswa sezokwazisa/isekela lesiphathiswa sezokwazisa liyidlulisele kusiphathimandla esifaneleko ngomhlaka-____ (ilanga).

UMPHUMELA WESIBAWO ESIDLULISIWEKO:

ISIQUNTO SESIPHATHISWA SEZOKWAZISA/SESEKELA LESIPHATHISWA SEZOKWAZISA SIYAFAKAZELEKA/ ISIQUNTO ESITJHA SIYAJANYISELELWA

ISIQUNTO ESITJHA:_________________________________________
ILANGA LESIPHATHIMANDLA ESIFANELEKO:_______________________

SIFIKE ESIPHATHISWENI SEZOKWAZISA/ESEKELENI LESIPHATHISWA SEZOKWAZISA NGOMHLAKA-____ (ilanga) ku-_____(inyanga) ku-200_____.






Â¬Â¬Â¬Â¬Â¬Â¬Â¬Â¬Â¬














<fn>DAC-NLS.IncwajanaYokuthwasis.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE



(Outer cover)


(SAPS emblem & illustration as on the said cover)






INCWAJANA YOKUTHWASISA





ISAHLUKO 2



Ukubopha














OKUMUMETHWEKO

UKUBOPHA


2.
Umtlamo Wesifundo
2.1
Iminqopho
2.2
Yini Umnqopho Wokubopha Umuntu?
2.3
Ubotjhwa Njani Umuntu
2.4
Amalungelo Womuntu Obotjhiweko
2.5
Ukuqintelwa Kwamalungelo Womuntu Obotjhiweko
2.6
Ukusetjenziswa Kwamandla Nakubotjhwa Umuntu
2.6.1
Imithetjhwana Elawula Ukusetjenziswa Kwamandla Nakubotjhwa
Umuntu
2.6.2
Izinto Ekufuze Ziqalwe Nakusetjenziswa Amandla Ukubopha
Umuntu
2.6.3
Ngemva Kokusetjenziswa Kwamandla, Ikhotho Ingahlola Amaphuzu
Amane
2.7
Amapholisa Angamdumuza Nakwenzenjani Umsolwa Obalekako
2.8
Ukusetjenziswa Kwamandla Ukusetjha Umuntu Obotjhiweko
2.9
Ividiyo Ngokubotjhwa Komuntu
2.10
Isirhunyezo / Imibuzo
2.11
Amathranspharensi
2.12
Amaphowusta Ngamalungelo Wabantu Ababotjhiweko
2.13
Umthombo Welwazi Nemitlolo Ekuphakanyiswa Bona Uyifunde








UKUBOPHA
IMIZUZU ELI-130
UMTLAMO WESIFUNDO


Okungaphakathi Ekufuze Ukwenze Isikhathi
2.1	Iminqopho


2.2 Yini Umnqopho Wokubopha Umuntu


2.3	Ubotjhwa Njani Umuntu

2.4	Amalungelo Womuntu Obotjhiweko

2.5 Ukuqintelwa Kwamalungelo Womuntu Obotjhiweko

2.6	Ukusetjenziswa Kwamandla Nakubotjhwa Umuntu

2.6.1. Imithetho Yokusetjenziswa Kwamandla Nakubotjhwa Umuntu

2.6.2. Izinto Eziqalwako Nakusetjenziswa Amandla Nakubotjhwa Umuntu

2.6.3. Ngemva Kokusetjenziswa Kwamandla Amakhotho Angaqalisisa Izinto Ezine

2.7 Amapholisa Angamdumuza Nini Umsolwa Obalekako

2.8	Ukusetjenziswa Kwamandla Ukusetjha Umuntu Obotjhiweko

2.9 Ividiyo Ngokubotjhwa Komuntu

2.10	Isirhunyezo / Imibuzo
Umsebenzi 2.1: Funda iminqopho

Umsebenzi 2.2: Iinqhenyana zababili ngababili

Umsebenzi 2.3: Ukubonisana





Umsebenzi 2.4: Ukubonisana

Umsebenzi 2.5: Iinqhenyana





Umsebenzi 2.6: Ukubonisana

















Umsebenzi 2.7: Ukubonisana







Umsebenzi 2.8: Ividiyo



Umsebenzi 2.9: Imibuzo / Ukubonisana
Imizuzu emi-2


Imizuzu eli-10



Imizuzu ema-45






Imizuzu ema-20


Imizuzu eli-15






Imizuzu eli-10


















Imizuzu eli-15








Imizuzu eli-10



Imizuzu emi-3

2.1	IMINQOPHO

Ekupheleni kwalesisahluko umfundi kufuze bona akghone ukuveza bona selasazi ngalokhu okulandelako, befuthi selakwazi nokukuhlonipha:

* Ilungelo lokukhululeka komuntu kunye nokuphepha komuntu;
* Amalungelo womuntu obotjhiweko ngokomThethosisekelo;
* Iindlela okungizo nezilungileko zokubopha umuntu; kunye
* Nokusetjenziswa kwamandla ngendlela elungileko nakubotjhwa umuntu

ngeenqhenyana zokubonisana neenqhenyana ezikhamba ngababili ngababili.


2.2	YINI UMNQOPHO WOKUBOPHA UMUNTU?

Ukubopha umuntu yindlela esemthethweni yokwenza iqiniso lokuthi umsolwa obotjhwako loyo uya ekhotho. Nokho-ke umuntu obotjhiweko kuthathwa bona umsulwa, bekuvezwe ubufakazi bokuthi unomlandu. Ngesibanga salokhu-ke, woke umuntu obotjhiweko kufuze bona aphathwe njengomuntu, njebona kusitjho umthetho.

(Insert illustration as at the bottom of page 3 of Chapter 2 of the English text)



Amanothi Womethuli (Illustration accompanying Presenter?s note as on page 3 of Chapter 2 of the English text)

Kunamaphowusta wemigwalo ngamalungelo wabantu ababotjhiweko. Iphowusta yalokhu kufuze bona ibekwe emthangaleni ngaphambi kobana kuthome isifundo.



Umsebenzi 2.1 (Wall clock illustration as on page 3 of chapter 2 of the English text)

Indima Ekuqalwe Kiyo

Indinyana 2.1

Iminqopho

Umnqopho womsebenzi lo kuveza iminqopho yesifundwesi.

Amanothi Womethuli

* Fundela abafundi iminqopho.
* Babuze bona bayayizwa na iminqopho obafundele yona.
* Hlathulula la kufuneka khona.



(Insert top left illustration as on page 2 of Chapter 2 of the English text)

Khumbula
Bona iSigaba 38 somThetho wezoBulelesi sineendlela zemibandela ebuya nganeno ngokuqina kunemibandela yokubopha kobanyana umsolwa azokwazi ukuyokufika ekhotho. Iindlelezi-ke kufuze bona zicatjangelwe nazo bona angekhe zasetjenziswa na, ngaphambi kobana ipholisa licabange ukubopha, ngombana isigaba 36(1)(e) somThethosisekelo sithi kufuze bona uqale iindlela ezinganamibandela eqine khulu ntanzi, ngaphambi kobana ungambopha umuntu, bona abe akghone ukuyokufika ekhotho. Lokhu-ke kutjho bona ukubopha umuntu kufuze bona kube ligadango lokugcina umuntu adanela kilo, sekubhale koke.


(Second illustration as on second left (top) on page 4 of Chapter 2 of the English text).

Isigaba 38 somThetho wezoBulelesi.

Iindlela zokwenza iqiniso lokuthi umsolwa uyafika ekhotho ekugwetjweni komlandu ngilezi:

* Kukumbopha;
* Kukumthumelela idarhfari
* Isaziso esitloliweko; kunye
* Ukwethweswa umlandu ngokuya kweenjamiso ezifaneleko zalomThetho.




Ukubopha umuntu akusindlela yokususa umuntu emphakathini kwesikhatjhana njengendlela yokuthanyela indawo leyo, kanti godu akusiyo indlela yokusozisa umuntu.


Umsebenzi 2.2

Imizuzu eli-10 (Illustration of a clock watch as on top right of page 4 of the English text ).

Indima Ekuqalwe Kiyo

Indinyana 2.2 nendinyana 2.3

Iminqopho

Umnqopho womsebenzi lo kubonisana ngomnqopho wokubopha umuntu nezinye iindlela zokwenza bona umsolwa ayokufika ekhotho.


Amanothi Womethuli

1. Bawa abafundi bona babonisane ngemibuzo elandelako le ngeenqhenyana zababili ngababili (imizuzu emihlanu):

(Sebenzisa ithranspharensi: Umsebenzi 2.2 )

* Yini umnqopho wokubopha umuntu?
* Utjho bonani umthetho othi umuntu umsulwa bekutholakale ubufakazi obuveza umlandwakhe?
* Ngiziphi ezinye iindlela ezingasetjenziselwa ukwenza iqiniso lokuthi ummangalelwa uya ekhotho ngaphandle kokumbopha?
2. Bawa abafundi bakubikele ngalokho abacocisene ngakho. Bonisana nabo bese wenza isirhunyezo (Imizuzu emihlanu)

Izinto Ekufuze Uzisebenzise Nawenza Isirhunyezo

* Incwajana yamaLungelo wobuNtu nobuPholilsa, amakhasi 27-29.
* Isigaba 38 somThetho wezobuLelesi.


Umthetho Osuselwa Emilandwini Yaphambilini

(Illustration as on bottom right of page 4 of Chapter 2 of the English text)

Ubumsulwa bomuntu bekutholakale ubufakazi obufakazela ukuba nomlandu.
Emlandwini ka-S abanga noZuma 1995 (2) SA 642 (CC) ? 1995(4) BCLR 401 (SA), kwakhanjwa ngekambiso ethi ummangalelwa kuthathwa bona umsulwa bekutholakale ubufakazi obufakazela bona unomlandu, nakube unawo.

* Ikambiso ethatha bona umuntu umsulwa bekuvele ubufakazi bokuthi unomlandu nakube unawo ikhambisana nelungelo lokuzivikela ekuzibophiseni, nelokuthula ummangalelwa/umsolwa nakabuzwa imibuzo.
* Ummangalelwa akusi msebenzakhe ukulekelela abatjhutjhisi ukuwina umlandu abawugwebako. Nakube abatjhutjhisi babeka umuntu umlandu, kufuze bona baveze ubufakazi obunganakurhiniza bona umuntu obekwa umlandu loyo nangambala unomlandu.


2.3	UBOTJHWA NJANI UMUNTU

Umuntu angabotjhwa ngencwadi enikela amandla wokuthi abotjhwe, namkha abotjhwe ngaphandle kwayo. Khumbula-ke nokho bona nanyana kunjalo, kodwanana kuhlala kungcono bona uthole incwadi yokubopha umuntu ngaphambi kobana uyombopha. Ubuhle bokuthoma ngokuthola incwadi yokubopha ngaphambi kokubopha umuntu kbona amapholisa ayaphepha ekubotjhiselweni ukubopha ngokungasimthetho, kanti godu ukuba nencwadi yokubopha kuqinisekisa bona umuntu obotjhwako ubotjhwa ngomthetho, nokutholakala kobufakazi bomlandu abotjhelwa wona nabo butholakale ngokomthetho. Incwadi yokubopha umuntu ingatholakala kumarhastrada namkha kusiphathimandla sezobulungiswa; nakukhulunywa ngesiphathimandla sezobulungiswa kutjhiwo ipholisa elithunywe ukwenza umsebenzi onjalo lesikhundla sikakapteyini ukuya phezulu.

Zinengi-ke izehlakalo la umuntu angabotjhwa khona ngaphandle kwencwadi yokubopha. Ezinye zezehlakalo ezinjalo zihlathululwe kusigaba 40 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi. Khumbula godu nokuthi ukhona nomthetho ovumako bona umuntu angabotjhwa ngaphandle kwencwadi yokubopha, njengesigaba 40(2) somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi.

Indlela yokubotjhwa komuntu ihlathululwa kusigaba 39 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi. Indlela leyo-ke ingahlathululwa ngalindlela ngokurhunyeziweko:

* Umuntu angabotjhwa ngencwadi yokubopha (sigaba 39 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi) namkha abotjhwe ngaphandle kwencwadi yokubopha (sigaba 40 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi).
* Akunasidingo sokumthinta umuntu nakube uyathamba azinikele ekubotjhweni.
* Nakufumaniseka bona umuntu obotjhwako uyanghanghabala akafuni ukubotjhwa, kungasetjenziswa amandla ukumbopha, kodwana nakhona kufuze bona kube mamandla anele ukwenza umuntu loyo abopheke kwaphela.
* Msinyana nakaqeda ukubotjhwa umuntu, umuntu ombophileko kufuze bona atjele umuntu obotjhiweko loyo bona ubotjhelweni.
* Nakube umuntu ubotjhwa ngencwadi yokubopha, kufuze anikelwe ikhophi yencwadi yokubopha leyo, nakube uyayifuna.

Khumbula:

(Illustration as on the right-hand side of page 5, Chapter 2 of the English text)

Umuntu obotjhiweko kufuze aziswe msinyana ngokungakghonalako ngamalungelo wakhe aqinisekiswe yi-sigaba 35(1) nesigaba 35(2) somThethosisekelo. Ipholisa kufuze lazise belihlathululele umuntu obotjhiweko ngawo woke amalungelo wakhe, belenze nesiqiniseko sokobana umuntu loyo uwazwisisa kuhle amalungelwakhe ahlathululelwa wona, ngokweSigaba 35(4) somThethosisekelo.

Umsebenzi 2.3

Imizuzu ema-40

Indima Ekuqalwe Kiyo

Iindinyana 2.4 ne 2.5


(Illustration as on top right of page 5, Chapter 2 of the English text)


Iminqopho

Umnqopho womsebenzi lo kukwenza amapholisa acabange ngamalungelo womuntu obotjhiweko, acabange nangemisebenzi yawo esibopho, nangemisebenzi esibopho ekufuze yenziwe babantu ababotjhiweko.

Amanothi Womethuli

1. Isingeniso: Imizuzu emi-2.
Hlukanisa abafundi ngeenqhenyana ezincazana, ezingadluliko ebantwini abahlanu isiqhema ngasinye, bese ubawa iinqhemezo bona zibonisane ngemibuzo nasi elandelako:
(Sebenzisa ithranspharensi: Umsebenzi 2.3)

* Ngiyiphi indlela elungileko yokubopha umuntu?
* Ngimaphi amalungelo nokuziphendulela ekufuze yenziwe babantu ababotjhiweko?
* Uyini umsebenzi osibopho phezu kwamapholisa nakabopha umuntu?
* Yini ipholisa ekufuze likutjele umuntu nalimbophako?

Bawa iinqhema ngokwahlukana kwazo bona zitlole iimpendulo zazo phasi. Imizuzu eli-10.


2. Esinye nesinye isiqhema asikutjele ngomsebenzi ebesibonisana ngawo komunye nomunye umbuzo. Bawa isiqhema ngasinye bona sikunikele ipendulo yinye, bese udlulela kesinye isiqhema, bewuzithole zoke iimpendulo. Imizuzu eli-15.
3. Bonisanani ngamalungelo, nikhulumisane nangokhunye, bese wenza isirhunyezo. Imizuzu eli-13.

Izinto Ekufuze Uzisebenzise Nawenza Isirhunyezo

* Isigaba 35 somThethosisekelo.
* Isigaba 39 somThetho wemiLandu yobuLelesi
* Incwajana yamaLungelo wobuNtu nobuPholisa, ikhasi 29
* Ithranspharensi Yokubopha yenomboro 1.
* Ithranspharensi Yokubopha yenomboro 2.
* Ithranspharensi Yokubopha yenomboro 3.
* Ikombandlela encazana ngamaLungelo wobuNtu nangomSebenzi wamaPholisa, amakhasi 18-21.
* Wena nomThethosisekelo, ikhasi 19.

2.4	AMALUNGELO WOMUNTU OBOTJHIWEKO

Umuntu obotjhiweko soke isikhathi kuthathwa bona umsulwa, bekutholwe ubufakazi obufakazela bona unomlandu, nakube unawo, ngalokho-ke kufuze bona soke isikhathi aphathwe ngehlonipho, kuqalelelwe ilungelo lakhe lokuphila ngekululeko nangokuphepha.

Ukubotjhwa komuntu kuwaqintelisa kumbi amalungelo wakhe wobuntu. Ukubotjhwa kuqintelisa amalungelo womuntu ahlukahluhlukeneko. Amanye wamalungelo angaqakatheke khulu aqinteliseka ngesibanga sokubotjhwa ngilawa:

* Isithunzi Somuntu (ISigaba 10 somThethosisekelo)

Boke abantu kufuze bona baphathwe ngehlonipho, nangesithunzi. Ipholisa akukafaneli limfungele namkha limthuke umuntu elimbophako, akukafaneli nokuthi limkhulumise ngelimi elikhahlumezako, ngombana lokho kuzabe kukukwephula ilungelo lakhe lokuhlonitjhwa kwesithunzi sakhe. Ipholisa nalingahloniphi isithunzi somuntu, kulula bona lingawasebenzisa kumbi amandlalo namkha isikhundla salo. Indlela ipholisa eliziphatha ngayo iqalwa ngokuthonyaniswa nemibandela yesigaba 10 somThethosisekelo.




* Ikululeko Nokuvikeleka Kwabantu (Isigaba 12 somThethosisekelo)

Ilungelo lokuthi umuntu aphile ngekululeko nangokuphepha litjho nelungelo lokuphila kuhle ngokupheleleko emzimbeni nengqondweni.
(Lokhu-ke kutjho bona umzimba womuntu nengqondwakhe kulawulwa nguye). Ilungelo lokuvikelwa ekukhahlunyezweni ngomzimba nangengqondo litjho nokuthi akunamuntu ozase abotjhelwe, avalelwe namkha asetjhelwe butjhwileni (ngamanye amagama akunamuntu ekufuze abotjhwe ngaphandle kobana kutjho umThetho wePalamende namkha umthetho ongakatlolwa phasi).
Ngokuphelela kwalo ilungelo lomuntu, litjho ilungelo lomuntu lokuvikelwa ezenzweni zombuso zokumthathela amagadango, kesinye isikhathi ezingephula amalungelo wakhe namkha ziliyane nelungelo lokuphila kuhle ngokupheleleko emzimbeni nengqondweni.

* Ilungelo Lekululeko Yokuzikhambela Lapha Umuntu Athanda Khona (Isigaba 21 somThethosisekelo)

(Top left illustration as on page 7 of chapter 2 of the English text).

ISigaba 21 somThethosisekelo: Ikululeko Yokuzikhambela Lapha Umuntu Athanda Khona Neyokuzihlalela La Umuntu Athanda Khona.
21 (1) Omunye nomunye unelungelo lokukhamba la athanda khona
(2)......

Lezi-ke ziimbonelo zamanye wamalungelo angaqinteliswa. Akhona-ke namanye amalungelo angaqinteliswa ngokubotjhwa, njengakusigaba 14 (Ipilo yomuntu yangeqadi), isigaba 18 (Ukuhlanganyela nabanye abantu) namanye-ke amalungelo aqinteliswe ngezinye iindlela.

(Second illustration on left, page 7 of chapter 2 of the English text)

KHUMBULA
Umuntu obotjhiweko uthoma ukuba namalungelo nakabotjhwako ngokwesigaba 35 (1), (2) ne (4) somThethosisekelo.

IKULUMISWANO NGAMALUNGELO ATHILEKO

* Ukuthula
Ilungelo lokuthula umuntu angaphenduli imibuzo abuzwa yona linikela umuntu obotjhiweko ilungelo lokuzikhethela ukuthula (angenzisi isitatimende, befuthi nemibuzo nayo angayiphenduli) namkha azikhethele ukwenzisa isitatimende namkha aphendule imibuzo abuzwa yona. Ukuzithulela kutjho nokuthi umuntu obotjhiweko angazithulela angatjho litho ngomlandu okuzwakala batjho wenziwe, kodwana-ke nokho nanyana kunjalo, umuntu ozithulelako loyo ukatelelekile ukobana anikele bomthetho ibizo lakhe, abanikele ne-adresi yalapho ahlala khona (nakuthiwa bomthetho la kubalwe namapholisa ngokwawo). Sigaba 41 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi).

Bona umuntu obotjhiweko akwazi ukuzikhethela lokho azikhethela khona ngelwazi, umThethosisekelo uyasikatelela isiphathimandla esibopha umuntu bona sazise umuntu esimbophako loyo bona ungaba yini umphumela wokungathuli nakabuzwa imibuzo. Lokhu-ke kutjho bona nakube umuntu ukhetha ukwenzisa isitatimende, umuntu loyo kufuze bona ayeleliswe bona
isitatimendeso sizakutlolwa phasi, ngalokho-ke singasetjenziswa njengobufakazi ekhotho.

(Illustration as on top right of page 7, chapter 2, English text)

Amanothi








Umthetho Osuselwa Emilandwini Yaphambilini

(Illustration as on bottom right of page 7 of Chapter 2 of the English text)

Ukuvuma Imilandu / Isibopho Sokutjengisa Bona Umuntu Ukhuluma Iqiniso

Emlandwini ka-S noZuma1995 (2) SA 642 (CC) - 1995 (4) BCLR 401 (SA), kwakhulunywa bekwasetjenzwa ngayo indaba yokuvuma umlandu umuntu awenzileko.

* Nakube umsolwa/ummangalelwa uthi wavuma umlandu bona akatelelwe, waphaliselwa amandla, wazwiswa ubuhlungu, wathuselwa bonyana awuvume umlandu namkha wathenjiswa okuthileko nakangavuma umlandu (ngamanye amagama nakube umlandu akakawuvumi ngokuzithandela, akhululekile), akunasidingo sokobana aveze ubufakazi bokuthi umlandu uwuvume angathandi.
* Bezokutjhutjhisa (amapholisa) nomtjhutjhisi ngibo-ke ekufuze bona baveze ubufakazi bokuthi umsolwa/ummangalelwa uzivumele umlandu ngokuthanda kwakhe phambi kwakamarhistrada, ngaphandle kokugandelelwa.


* Umsolwa Akukafaneli Bona Akatelelwe Ukuvuma Umlandu Angafuni
Akunamuntu ekufuze bona akatelelwe ukuvuma umlandu angafuni. Nakube umuntu uyakatelelwa bona enzise isitatimende, isitatimendeso angeke sivumakale (angeke samukelwe njengobufakazi) ekhotho. (Iingaba 217 no-219 A zomThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi).

* Ukubawa Ibheyili
Ibheyili yindlela yokwehlisa ukuqinteliswa kwamalungelo womuntu wekululeko nawokuphepha (sigaba 12 somThethosisekelo). Ibheyili godu iyindlela yokuqinisekisa bona umuntu obotjhiweko loyo uzakugwetjwa. Abasolwa bangakhutjhwa ngebheyili yamapholisa (emilandwini emincazana, engasimimbi khulu) namkha benze isibawo sokubheyila kumtjhutjhisi namkha ekhotho yomthetho.


IRHULUPHELO YOMTHETHOBULUNGISWA

Umuntu obotjhiweko unelungelo lokutjhatjhululwa ekubotjhweni nakube ukutjhatjhululwa kwakhe kuzakuba lisizo erhuluphelweni yomthethobulungiswa, ngokwemibandela ezwakalako (iSigaba 35 (1)(f) somThethosisekelo). Ilungelo lokutjhatjhululwa namkha ngaphandle kwayo, ngapahndle kwalokha ikareko yomthethobulungiswa ifuna ngenye indlela, likhambisana khulu nelungelo lekululeko nokuphepha lomuntu kanye nelungelo lokuthathwa njengomsulwa bewufunyanwe unomlandu yikhotho ekghona ukwenza lokho.

Ukutjhatjhululwa komuntu obotjhiweko angeke kukhambisane neenrhuluphelo zomthethobulungiswa nayikuthi amanye amabanga atjhiwo esigabeni 60(4) somThetho weKambiso yemiLandu wobuLelesi akhona:

* Nakube umuntu obotjhiweko (ummangalelwa) uzakuba yingozi ekuphepheni komphakathi namkha nakube uzakuba yingozi emuntwini othileko namkha nakube uzakuba yingozi erhuluphelweni yomthethobulungiswa, namkha nakube kunengozi yokuthi angenza umlandu wetjhejuli 1.
* Nakube umuntu obotjhiweko kubonakala bona kunengozi yokuthi angalinga ukubalekela ukuyokugwetjwa.
* Nakube umuntu obotjhiweko uzakulinga ukufaka abofakazi ummoya, namkha nakube uzakuthusela abofakazi, namkha nakube kunengozi yokuthi angafihla namkha abulale ubufakazi.
* Nakube ummangalelwa uzakukhisimeza iminqopho yokusebenza kuhle kwehlelo lomthetho wekambiso yemilandu yobulelesi, sekubalwa nehlelo lokubheyila.

(Illustration as on top right of page 8 Chapter 2 of the English text)

Amanothi Womethuli

Buza abafundi bona bayawazi na umehluko hlangana kokuvuma iqiniso nokwamukela bona umuntu wonile.

Ukuvuma bona umuntu wonile kuvuma koke okukhambisana nomlandu ngaphandle kwamabanga enza kufanele. Nakwenziwa ekhotho yomthetho, kufana nokuvuma bona unomlandu.

Ukwamukela kusitatimende namkha indlela yokuziphatha ethileko yokwenza engamkhisimeza umuntu owamukelako loyo (njengokwamukela okukhambisana nomlandu), kodwanana nokho akutjho ukuvuma bona umuntu wonile.


Umsebenzi 2.4 (Second illustration as on page 8 of chapter 2, English text)

Imizuzu ema-20

Umnqopho

Umnqopho womsebenzi lo kubonisana ngebheyili.

Amanothi Womethuli

Bawa abafundi bona babonisane ngombuzo lo nangemithethokambiso esetjenziswa nakwenziwa isibawo sebheyili.
(Sebenzisa ithranspharensi: Umsebenzi 2.4)

* Umuntu obotjhiweko angayibawa nakunjani ibheyili, kuphi?

Iimpendulo Ezingaba Ngezilungileko:

* Ibheyili Ekhotho

Umuntu obotjhiweko kufuze bona atjelwe msinyana ngelungelo lakhe lokubawa ibheyili (ISigaba 50 (6) somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi).
UmThetho wesiBili oTjhugulula umThetho ka-1997 weKambiso yemiLandu yobuLelesi (umThetho weNomboro 85 ka-1997) owathoma ngomhlaka 1 ku-Arhostosi ngo-1998, watjhugulula okuthileko kwekambiso yokubheyila. Isibawo sebheyili kufuze bona siyiswe ekhotho kusemini; lokhu-ke kutjho ukusukela ngo-09:00 ukuyokufikela ku-16:00.
Lokhu-ke kutjho bona isibawo sebheyili asisasiwa ekhotho ngemva kwesikhathi somsebenzi.

* Ibheyili Yamapholisa

Abasolwa bangavulelwa ngebheyili yamapholisa (ngemilandu emincani, engasimimbi kangako). Ibheyili yamapholisa-ke yona nokho iyatholakala nangemva kwesikhathi somsebenzi. Nakube ipholisa alikghoni ukunikela umuntu obotjhiweko ibheyili ngokwesigaba 59 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi namkha nakube ipholisa libhala ukubheyilisa umuntu, ipholiselo kufuze lithathe umuntu obotjhiweko limuse ekhotho kobanyana ayokubawa ibheyili msinyana ngokungakghonakalako. Khumbula-ke bona ibheyili enjalo yenziwa kwaphela ngesikhathi somsebenzi.

Bona msinyana ngokungakghonalako kutjho msinyana ngendlela ekghonalako ebujamweni bezinto obuthileko. Lapha-ke singalinganisa ngokuthi ipholisa nalibophele umuntu ukutjhayela asele, kufuze bona lithome ngokusa umuntu loyo kudorhodere wesiyingi kobanyana ayomhlola iingazi, ngaphambi kobana umuntu loyo lingamusa ekhotho. Ibanga lalokhu-ke kbona umuntu osolelwa bona ubetjhayela asele kufuze bona adoswe iingazi kungakapheli ama-awa amabili abotjhiwe.

* Ibheyili Yabatjhutjhisi

Abasolwa bangavulelwa nangebheyili enikelwa batjhutjhusi bombuso. Lomhlobo webheyili-ke uyenziwa nangemva kwesikhathi somsebenzi, kodwana nokho ayikwazi ukufunwa mumuntu obotjhiweko, iba siqunto esithathwa lipholisa. Nanyana ipholisa elibophe umuntu lizikhethela bona liyambheyilisa umuntu namkha alimbheyilisi, kuyeleliswa bona ibheyili inikelwe nakukghonekako. Umtjhutjhisi kufuze bona abonisane nepholisa eliphethe umlandu ngaphambi kobana umuntu obotjhiweko anganikelwa ibheyili.

UmThetho wesiBili oTjhugulula umThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi wangezelela ibanga lesihlanu kusigaba 60(4), esithi ikhotho ingaqalelela amaphuzu athileko:
* la ebujameni obuhlukileko kubonakala kungenzeka khona bona ukuvulelwa kommangalelwa kungahle kuphazamise ukuhlaliseka komphakathi namkha kuphazamise ukuthula komphakathi, namkha kufake ukuphepha komphakathi engozini.

(Illustration as on page 9 of chapter 2, English text).

Isigaba 60 (8A) esitja singezelelwa emThethweni weKambiso yemaLandu yobuLelesi ukuhlathulula amaphuzu ikhotho engawaqalelela:
ISigaba 60 (8A)
Ekuqaleni bona amabanga asesigatjaneni (4)(e) akhona, ikhotho ingaqalelela amaphuzu alandelako la kukghonakala khona:

a. bona ubunjalo bomlandu namkha ubujamo umlandu owenziwe kibo kungenzeka na buthuse namkha busilinge umphakathi la wenziwe khona;
b. bona kghani ummangalelwa nange angavulelwa ukuvulelwa kwakhe angeze kwawethusa namkha kusilinge umphakathi, kubangele nokuthi kuphazamiseke ukuhlaliseka komphakathi na;
c. bona kghani ummangalelwa angeze angena engozini nange angavulelwa na;
d. bona kghani ukuthula nokuphepha komphakathi angeze kwaphazamiseka na nange ummangalelwa angavulelwa;
e. bona kghani ukuvulelwa kommangalelwa angeze kwenza umphakathi ulahlekelwe lithemba ehlelweni lomthetho olwa nobulelesi na; namkha
f. bona kghani likhona na elinye iphuzu ekufuze litjhejwe, ngokubona kwekhotho.

Nakube elinye namkha amanye wamabanga avezwe ngehlapha akhona, ipholisa libophekile bona liyirarhe ibheyili. Lokhu-ke kutjho bona kufuze uphenye uphenyisise nakube ufuna ukuphikisa ibheyili.


Okuqakathekileko
(Illustration as on top right of page 10, chapter 2, English text

Nakwenziwa isibawo sebheyili, ikhotho ingatshwilisa ukulalela isibaweso ngesikhathi esingabe sifike emalangeni alikhomba, ngokwesigaba 50(6) somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi. Nakube ikhotho iyakutshwilisa ukulalelwa kwesibawo sebheyili, isikhatheso ungasisebenzisela ukubuthelela ubufakazi ozabufuna ukuphikisa isibawo sebheyili. Nanyana ummangalelwa anelungelo lokubheyiliswa nje, begodu angeke avinjelwa ukwenza isibawo sebheyili ekhotho nje, kodwana nokho kunoburhiyarhiyana bemisetjenzana ekufuze bona yenziwe ngaphambi kobana umuntu angasiwa ekhotho kobanyana ayokwenza isibawo sebheyili, njengokuthi nje kwenziwe irekhodi lokubotjhwa, kugadangiswe nemino nokudosa iingazi. Ngaphandle kobana umuntu obotjhiweko azimisele ukusebenza ngokubambisana nangokuzwana nabomthetho, kuzakufuneka bona ukusebenzisana kwakhe nabomthetho nakuzaliswa uburhiyarhiyana bemisetjenzana leyo kubekwe njengemibandela yokubheyiliswa kwakhe.

* Ummangalelwa Kufuze Aye Ekhotho Kungakapheli Ama-awa ama-48 Abotjhiwe.
NgokweSigaba 50 somThetho wemiLandu yobuLelesi, umuntu obotjhiweko kufuze bona ayiswe ekhotho kungakapheli ama-awa ama-48 abotjhiwe. ISigaba 35(1)(d) somThethosisekelo siyadlula lapho, ngokuthi sibeke nokuthi akukaneli bona umuntu asiwe ekhotho kungakapheli ama-awa ama-48, kodwana kufuze nokobana ayiswe ekhotho msinyana ngokungakghonakalako. Isikhathi esima-awa ama-48 kusikhathi eside khulu umuntu angasihlala angakayi ekhotho emveni kobana abotjhiwe (begodu kumsebenzi wepholisa ukuqinisekisa bona umuntu uya ekhotho esikhathini samsinyana. Isikhathesi-ke, esima-awa ama-48, sithoma umuntu nakaqeda ukubotjhwa, emukwe namalungelo wakhe wekululeko. Lokhu-ke kutjho bona nakungenzeka bona umuntu obotjhiweko angasiwa ekhotho msinyana kodwana ukube ipholisa elimbophileko lingakghona ukumusa msinyana, kungenzeka ukuhlaliswa kwakhe isikhathi ekubotjhweni kuthathwe bona kuphambana nomthetho.

Umthetho Osuselwa Emilandwini Yangaphambilini

Ibheyili

Emlandwini ka-Prokureur-Generaal, Vrystaat no-Ramakhosi 1996(4) All SA 207 (0), kwabekwa phambi kwekhotho bona iGqwetha-Mazombe azange liveze ubufakazi bokuthi kwakungenzeka bona ummangalelwa afake umphakathi engozini namkha afake umuntu othileko engozini namkha akhisimeze iinrhuluphelo zomphakathi namkha enze umlandu wetjhejuli 1 nawayengakhe avulelwe ngebheyili (ikhasi 219 B-C). Ikhotho yabuye yathola nokuthi lalingekho ithuba lokuthi ummangalelwa wayengalinga ukubalekela ukuyokugwetjwa namkha alinge ukufaka abofakazi ummoya namkha alinge ukubathusela namkha afihle ubufakazi, namkha abulale ubufakazi (ikhasi 235 F-G). Ikhotho yaphetha ngokuveza bona njengombana iphenyo lalisazakudosa iinyanga, ummangalelwa, owayengusomabhizinisi, wayezakulahlekelwa yimali enengi khulu nangathana walelwa ukubheyila, ngalokho-ke kwakungasiserhuluphelweni yomthethobulungiswa ukubeka ummangalelwa loyo ekuvalelweni.

(Illustration as on bottom of page 10, chapter 2, English text)

Amanothi Womethuli
Yazisa abafundi ngeendaba eziqakathekileko nanzi ezilandelako:

* Nakube akunasidingo sokuthi ubophe umuntu ngemva kwamadina ngaphambi kobana kuthome ipelaveke ede, musa ukumbopha umuntu loyo.
* Akusimsebenzi wepholisa ukuhlawulisa namkha ukujezisa umsolwa.
* Umuntu kuthathwa bona umsulwa, kube kuvele ubufakazi bokuthi unomlandu, nakube unawo.
* Msebenzi wamakhotho, ingasi amapholisa ukuhlawulisa namkha ukujezisa izephulamthetho.
* Ukubopha umuntu ngokungasimthetho kunye nokusebenzisa amandla butjhwileni kungabangela bona ukuvalela okungasisemthethweni, ngalokho-ke kungahle kubangele imilandu yombango, yobulelesi, nokujanyiswa kwepholisa emsebenzini.

* Ilungelo Lokuthola Isizo Lokujanyelwa Magqwetha

Ipholisa kufuze bona lazise umuntu obanjiweko (umuntu obotjhiweko) msinyana bona unelungelo lokuzikhethela igqwetha elizamjamela, nelungelo lokukhulumisana negqwetha. Umuntu obotjhiweko kufuze bona aziswe msinyana bona unelungelo lokuthi umbuso umfunele igqwetha ngeendleko zawo (umbuso), nakube ukungafunelwa kwakhe igqwetha kuzakwenza bona akhisimezeke khulu ngokudimeka ithuba elifaneleko kezomthethobulungiswa (isigaba 35 (2)(b) no (c) ). Lokhu-ke kuzakuqintwa siphathiswa sesizo lezomthetho ngamagqwetha.

Epholiseni lokhu-ke kutjho bona kufuze unikele umuntu obotjhiweko ithuba lokubonana athintane negqwetha lakhe. Nakube umuntu obotjhiweko loyo akanalo igqwetha, ungamnikela irhelo lamabizo wamagqwetha endaweni yangekhenu, namkha umnikele umtato weBhodi yeSizo lezomThetho (i-Legal Aid Board) namkha umlayele kezinye iinhlangano zesizo ngezomthetho endaweni yangekhenu. Yenza iqiniso lokobana unazo iinomboro zemitato, wenze neqiniso lokobana uyasazi isiphathiswa sezesizo lezomthetho ekhotho yangekhenu.




* Ukuphathwa Ngesithunzi Nangehlonipho

Ipholisa kufuze bona omunye nomunye umuntu elimbophako limphathe ngehlonipho, nangesithunzi nalimbophako (sigaba 10 somThethosisekelo: Isithunzi Somuntu). Umuntu obotjhiweko kuthathwa bona umsulwa, ikhotho beyithole ubufakazi obufakazela bona nangambala unomlandu, nakube unawo.

(Illustration as on top right of page 11, chapter 2)

Umthetho Osuselwa Emilandwini Yangaphambilini

Ukuthola isizo lokujanyelwa kezomthetho:
Emlandwini ka-S no-Vermaak, nemlandwini ka-S no-Du Plessis 1995 (3) SA 292 (CC)- 1995(7) BCLR 851 (CC) ikhotho yakhuluma ngelungelo lokuthola isizo lokujanyelwa kezomthetho.
* Ummangalelwa angasebenzisa ilungelo lakhe lokufunelwa igqwetha elibhadalwa mbuso, kodwana-ke lokhu kuvunyelwa kwaphela nakube ikhotho icabanga bona ummangalelwa uzabe ? akhisimezeke khulu ngokudimeka ithuba elifaneleko kezomthethobulungiswa?, nakangahlumbukuba negqwetha elimjameleko.
* Ummangalelwa onikelwa igqwetha lombuso akakwazi ukuzikhethela igqwetha elifunwa nguye kiwo lawo wombuso.
* Kusemandleni wejaji namkha kamarhistradi ukuhlukanisa bona ummangalelwa ?uzakukhisimezeka khulu ngokudimeka ithuba kezomthethobulungiswa? nange ummangalelwa loyo angahlumbukunikelwa igqwetha lombuso ngeendleko zombuso.


(Second illustration as on page 11, Chapter 11, English text).

Amanothi Womethuli
Khumbula: Boke abantu ababotjhiweko banjalo nje bababantu ababanjiweko ngakelinye ihlangothi, ngalokho-ke banamalungelo afanako nabantu ababanjiweko. Amalungelo la azakuhlathululwa esahlukweni esikhuluma ngabantu ababanjiweko (iSigaba 35 (2) somThethosisekelo).


(Third illustration as on page 11, Chapter 11, English text)

Amanothi







2.5 UKUQINTELWA KWAMALUNGELO WOMUNTU OBOTJHIWEKO

Lokha amalungelo womuntu nakaqinteliswe kubotjhwa, ukuqinteliseka kwamalungelwakhokho kufuze bona kulingwe ngeemfuneko ezisesigatjaneni sokuqinteliswa (isigaba 36 somThethosisekelo).

Lokhu-ke kutjho bona:

* Umzamo wokuqintelisa amalungelo womuntu obotjhiweko kufuze bona uthome ube semthethweni ovame ukusetjenziswa. Lokhu-ke kutjho bona kufuze bona kube nomThetho wePalamende okunikela amandla wokubopha umuntu. Kanengi kuba mThetho wemiLandu yobuLelesi neminye imiThetho yePalamende. UmThetho ovame ukusetjenziswa mthetho welizwe, hlangana nawo ekubalwa nomthetho oseencwadini kunye nomthetho ongakatlolwa.
* Amalungelo womuntu angaqinteliswa kwaphela ukufikela la ukuqinteliswa kwawo kuzwakala khona. Lokhu-ke kutjho bona ukuqinteliswa kwamalungelo kufuze bona kuzwakale ebujamenobo okwenzeka ngaphasi kwabo. Nakube ikhona enye indlela engawaqintelisi khulu amalungelo womuntu, ngamanye amagama nakube akunasidingo sokobana umbophe umuntu, wena njengepholisa kufuze usebenzise enye indlela.
* Ukuqinteliswa kwamalungelo womuntu obotjhiweko kufuze bona kube namabanga azwakalako emphakathini ovulekileko nophila ngedemokhrasi, kwenziwe ngokuhlonipha isithunzi somuntu nangokuqalelela ukulingana kwabantu kunye nangokuqalelela ikululeko yabo. Lokhu-ke kutjho bona okwenzako kufuze bona ukwazi ukukukhulumela uveze bona kuhle ngani, nawufika ekhotho. Umphakathi ovulekileko nophila ngedemokhrasi utjho bona amapholisa keminye imiphakathi ephila ngedemokhrasi kufuze bona enze ngendlela efaneleko ebujameni obufanakao. Kufanele ngaso soke isikhathi uphathe woke umuntu ngesithunzi nangehlonipho begodu ungabandlululi abanye abantu nanyana kubobani. Khumbula, umuntu kuthathwa bona umsulwa, ikhotho ibe iveze ubufakazi bokuthi unomlandu, nangabe unawo.
* Malungana nesigaba 36(1) (a), kusetjenziswa umthethokambiso wokulinganisa. Lokhu-ke kutjho bona ukwephulwa / ukuqinteliswa kwamalungelo womuntu, njengokuthi nje aqinteliswe amalungelwakhe wokuba nepilo yobuyena ngeqadi namkha aqinteliswe amalungelo wekululeko yokukhamba la athanda khona, kufuze bona kulinganiswe (kuthonyaniswe) nobunjalo bomlandu awenzileko, kulinganiswe godu nanobumbi bomlandu awenzileko. Lokhu-ke kutjho bona ukuqinteliswa kwelungelo lomuntu langeqadi lokukhamba lapha afuna khona kufanele kukhambelane nobungako bomlandu.

Umsebenzi 2.5

Imizuzu eli-15

(Illustration as on page 12 of chapter 2, English text).

Indima Ekuqalwe Kiyo

Indinyana 2.6

Iminqopho
Umnqopho womsebenzi lo kukwenza amapholisa acabange ngendlela angaqintelisa ngayo amalungelo wabantu, nokuwenza acabange bona yini ekufuze akuqalelele nakaqintelisa amalungelo lawo.

Amanothi Womethuli
1. Bawa abafundi bona babonisane ngemibuzo elandelako nasi ngeenqhenyaqhenyana:
Imizuzu emi-5.
(Sebenzisa ithranpharensi: Umsebenzi 2.5)
* Ngimaphi amalungelo wabantu ababotjhiweko angaqinteliswa?
* Angaqinteliseka njani amalungelo layo?
2. Babawe bona batlole iimpendulo zabo phasi.
3. Babawe bona bafakaze nayikuthi ukubopha (ukuqintelisa) kukhambisana nesigaba 36 somThethosisekelo.
4. Funa umbiko weempendulo kizo zoke iinqhema.
Imizuzu eli-7.

5. Akube nokubonisana mazombe bese uyarhunyeza.

Imizuzu emi-3.

Izinto Ekufuze Zisetjenziswe Nawenza Isirhunyezo

* Ithranspharensi : Isingeniso seNomboro 1
* ISigaba 36 somThethosisekelo

Iimpendulo Ezingaba Ngezilungileko

* INcwajana Yomsebenzi WezamaLungelo wobuNtu NezobuPholisa, ikhasi 6.
* Iingaba 10,12, 14, 21 zomThethosisekelo.


2.6 UKUSETJENZISWA KWAMANDLA NAKUBOTJHWA UMUNTU

Okuqakatheke khulu khulu ekufuze ukukhumbule nawubopha umsolwa kbona kufuze kulingane ukwenza kwakho umsebenzakho kuhle nokuhlonipha amalungelo womsolwa. Abasolwa nababotjhwako ikhotho isuke ingakabatholi banomlandu ababotjhelwe wona.
Amapholisa nakabopha abantu akakavunyelwa ukusebenzisa amandla ukusozisa umuntu ambophileko. Ungawasebenzisi amandla ukubopha umsolwa nakube akunasidingo sokuwasebenzisa. Nakhona nakufumaniseka bona kufuze uwasebenzise amandla ukubopha umsolwa, asebenzise kancancani. Lokho-ke kutjho bona sebenzisa amandla amancancani khulu, alingene nobujamo okibo ukubopha umsolwa, nakube kunesidingo sokuthi uwasebenzise.

UmThethosisekelo uqinisekisa omunye nomunye umuntu ngelungelo:

* lokuphila;
* lokuhlonitjhwa nokuvikelwa kwesithunzi sakhe;
* lekululeko nelokuphepha komuntu, ekubalwa hlangana nawo nelungelo lokuphepha kiyo yoke imihlobo yenturhu yatjhatjhalazi nangeqadi, nelungelo lokungatlhoriswa namkha lokungaphathwa ngesihluku nangelunya namkha ngendlela eyehlisa isithunzi somuntu; kunye
* nelungelo lokuziphilela ipilwakhe yobuyena ngeqadi, ekubalwa hlangana nalo nelungelo lokungaphumbuthwa emzimbeni asetjhwa, nelokungasetjhwa kwendawo ahlala kiyo, nelokungadliwa ipahla.

Ukusetjenziswa kwamandla kungephula namkha kuqintelise elinye lalamalungelo angehla, ubuncani bakhona, kanti-ke kuvamise bona abe manengi amalungelo ephulwako namkha aqinteliswako nakusetjenziswa amandla umuntu nakabotjhwako. Ngalokho-ke ukusetjenziswa kwamandla kufuze bona ngasosoke isikhathi kukhambisane nomthetho.

(Illustration as on page 13 of chapter 2, English text)

Amanothi Womethuli

Umthetho ofaneleko ngokusetjenziswa kwamandla:

* Iingaba 11,12,(1) nesama-36 zomThethosisekelo
* ISigaba 13(3) somThetho wezamaPholisa wakwa-SAPS
* Iingaba 39 no-49 zomThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi
* Imilayo emalungana nokusetjenziswa kwamandla ekubopheni abasolwa: umLayo oKhethekileko (i-Special Service Order): 31/1/5/3 womhlaka 1997-01-07.
Ikhona-ke nemibandela yekambiso yamazwe ngamazwe ebekelwe ukusetjenziswa kwamandla neengidi. Nanzi iimbonelo:
* I-Athikili 3 yeHlelo lokuziPhatha leHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko phezu kwabEnzisi bomThetho
* UmThethokambiso weHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko ngokuSetjenziswa kwaMandla neenGidi.

2.6.1 Amaphuzu Ekufuze Uwatjheje Nawusebenzisa Amandla Nawubopha umuntu

Ungazibuza imibuzo elandelako nawusebenzisa amandla nawubopha umuntu:
* Ukusebenzisa kwami amandla kube yinto elungileko na, ngizisebenzise ngokufanelekileko na, begodu kungisizile na?
* Ukusebenzisa kwami amandla ngingakghona ukukuvikela ekhotho na?
* Ukusebenzisa kwami amandla kumlimaze kancazana na ebengimbopha?

2.6.2 Imithetho Yokusetjenziswa Kwamandla Nakubotjhwa Umuntu

* Sebenzisa amandla amancazana nje kwaphela.
* Sebenzisa amandla alingene ubujamo ongaphasi kwabo ekubopheni kwakho umsolwa.
* Sebenzisa amandla alingeneko ukuzivikela nokuvikela iimbukeli ezinganamlandu, azakwenza kwaphela ukghone ukubopha umsolwa.

* Sebenzisa Amandla Amancazana Nje Kwaphela
Kufuze usebenzise kwaphela amandla azakusiza ukghone ukwehlula ingozi obonakala ukiyo, ukwehlula umsolwa nakube uyanghanghabala, namkha ukuziphephisa esahlelweni. Ingozi obonakala ungaba kiyo nayiyikudlwana, namkha umsolwa nakanghanghabala ngamandla, namkha ingozi yesahlelo nayiyikudlwana, nawe kufuze uqinisaqinise amandla owasebenzisako.


* Sebenzisa Kwaphela Amandla Alingene Ubujamo Ongaphasi Kwabo Ekubopheni Umsolwa

Umuntu nakanghanghabalako nawumbophako, uzakutjelwa bubumbi bomlandu ombophela wona bona ungasebenzisa amandla angangani. Nakube mlandu omcazana, kunemihlobo ethileko yamandla ongakavunyelwa ukuyisebenzisa.

IINDLELA ZOKUHLATHULULA UKULINGANISEKA EKUSETJENZISWENI KWAMANDLA

Nakube umuntu ombophako akanghanghabali, ungathomi usebenzise amandla ukumbopha.

Iindlela ezilandelakwezi zihlathulula umthethokambiso wokulinganiseka zibe zitjengise namazinga ahlukeneko wamandla ongawasebenzisa nawubopha umuntu (amandla amancazana).

* Ubukhona Bepholisa:
Ukuzazisa Kwesiphathimandla
Lokha umuntu nakazazisa bona ulipholisa (ngokutjengisa ikarajana lakhe lobupholisa nangomlomo). Ukubeka isandla kobana ubophe umuntu / ukumtjengisa ekufuze akwenze namkha nawumduduzako



Ukulayela Umuntu Ngomlomo, Imilayelo Yokumtjengisa Namkha Yokumbopha
Lokhuya ipholisa nalilayela umuntu ngomlomo bona enze okuthileko, (Isibonelo: lokhuya umsolwa nakabalekako bese ipholisa liyamkhalimela bona ajame).

* Ukulawula Ngesandla Esinganalitho:
Ukulawula Ngesandla Esithambileko Esinganalitho
Iindlela ezinethuba elincani lokulimaza, (Isibonelo: lokhuya ipholisa nalithinta umuntu ehlombe bese limlayela bona akhambe nalo).

Ukulawula Ngesandla Esiqinileko Esinganalitho
Iindlela ezingahle zimlimaze umuntu. Ukusebenzisa igandelelo, ukuzwisa ubuhlungu, ukudosa umsolwa ukugandelela phasi, ukususa umsolwa kunye neendlela ezimvango zokulawula umsolwa.

* Amaqhinga Wokuqeda Amandla Welawulo Lomzimba
Ukubamba imithambo yeengazi emahlangothi wentamo (nakube ipholisa likufundiselwe ukusebenzisa leliqhinga), namkha amagalelo wenyawo elinye/ umlenze omunye/isandla esinye/ umlenze omunye njengendlela yokugandelela ilawulo lemithambo kobanyana esinye sezitho esizibale ngehlezi sigcine singasebenzi kwesikhatjhana, ngakelinye ihlangothi nengqondo nayo kheyifiphale. Amanye amagalelo abanga bona umuntu abhalelwe kukhamba kwesikhatjhana, namkha umzimba ubhalelwe kukuzilawula.

* Izenzisi Zamakhemikhali
I-CO/OC (iinyembezi) namkha irhasi yebilibili, nakube ivunyelwe ziimphathimandla ezibanduliweko zomNyango ngemithetho yemibandela eqinileko yokuphepha, estjenziswa ngokukhambisana nemilayelo yemithetho elawula lezizenzisi zamakhemikhali.

* Iimolontjisi/Iinkhali Zokubetha
ngokuvunyelwa kwazo mNyango bona zingasetjenziswa mapholisa abandulwe kuhle ukuzisebenzisa.

* Amandla Abulalako/Iingidi
namkha amaqhinga wokuzisindisa/wokuziphephisa angahle enze bona ? kufe umuntu namkha umuntu alimale kumbi?.

* Sebenzisa Amandla Anele Ukukuphephisa Nokuphephisa Abantu Ababukeleko Abanganamlandu Nawubopha Umuntu

Ipholisa nalibopha umuntu kungenzeka bona kufuneke lizivikele. Khumbula-ke bona nanyana kunjalo kodwana kufuze usebenzise amandla amancazana nje kwaphela ukuzivikela, uziphephise, uphephise nabantu abanganamlandu ababukeleko.


2.6.3 Ngemva Kokusebenzisa Amandla, Ikhotho Ingahle Ihlole Amaphuzu Amane Naka:

* Bekufanelekile na bona kusetjenziswe amandla kilobo bujamo?
* Silinganiswe kuhle isidingo sokusetjenziswa kwamandla nobungako bamandla asetjenzisiweko?
* Ulimele kangangani umuntu obotjhiweko?
* Amandla asetjenziswe lapho asetjenziswe ngokwethembeka, ngommoya omuhle, namkha kusetjenziswe amandla welunya, wokona, ngokunganasidingo namkha wokukarekela ukuzwisa abanye ubuhlungu?

(Illustration as on top right of page 14, chapter 2, English text).

Umsebenzi 2.6

Imizuzu eli-10

Indima Ekuqalwe Kiyo
Iindinyana 2.7

Iminqopho
Umnqopho womsebenzi lo kubonisana ngamazinga ahlukahlukeneko wamandla angasetjenziswa nakubotjhwa umuntu.

Amanothi Womethuli

1. Bawa abafundi bona babonisane boke ngamazinga ahlukahlukeneko wokusetjenziswa kwamandla nakubotjhwa umuntu, kuthonywe ngamandla amancazana angasetjenziswa.
2. Rhunyeza.

(Illustration as on top right of page 14 of chapter 2, English text)

Amanothi Womethuli





(Illustration as on bottom of page 15, (zapiro cartoon) chapter 2, English text)

Thola umehluko zapiro










2.7 AMAPHOLISA ANGAMDUMUZA NAKWENZENJANI UMSOLWA OBALEKAKO?

(Illustration as on bottom left, page 16 of chapter 2, English text)

Tjheja Nakhu Okuqakatheke Khulu.
Le-ke yindabapikiswana ekulu. ISigaba 49 somThetho weKambiso wemiLandu yobuLelesi isatlolwa butjha njenganje. Okumumethwe yipendulo kungatjhuguluka.

UmThethosisekelo (iSigaba 11) uthi omunye nomunye umuntu unelungelo lokuphila. Ngakho-ke ipholisa lingadumuza umuntu ebujameni obukhethekileko nje kwaphela. Kuqakathekile ukwazi bona umthetho ukuvumela nini ukudumuza umuntu obalekako nawufuna ukumbopha.
Umthethokambiso omalungana nokusetjenziswa kwamandla nakubotjhwa umuntu (isigaba 49 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi) isasebenza. Umthethokambiso loyo uqinteliswa amandla mthethomgomo wamapholisa ongezelela umThetho weKambiso wemiLandu yobuLelesi.


UmThethomgomo solo usasebenza, begodu uhlonyelelwe esiHlomelelweni A?.

UmThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi nomThetho wakwa-SAPS usisiza ukuzwa kuhle bona amapholisa angawaqintelisa njani amalungelo wekululeko nawokuphepha komunye umuntu. ImiThetho le-ke ngiyo ekutjelako bona ungasebenzisa mhlobo bani wamandla ekubopheni umuntu.

(Illustration as on right hand side of page 17, Capter 2, English text).

Khumbula, lokhu kungahle kutjhuguluke

Umsolwa obalekako angadutjulwa kwaphela nakuzaliseke nasi imibandela emithandathu:
Khumbula-ke godu nokuthi nakube akunasidingo sokuthi usebenzise isigidi, musa ukusisebenzisa.

1. Umsolwa ubaleka nje vele selenze umlandu omumbi obalwa njengomunye wemilandu emimbi emthethwenimgomo wamapholisa. Yenza iqiniso lokuthi unekhophi yomthethomgomo wemilandu emimbi ebaliweko emapholiseni, uwazi ngehloko.
2. Ipholisa lilinga ukubopha umsolwa ekuzwakala bona wenze lomhlobo womlandu.
3. Umsolwa uyazi bona ipholisa elilinga ukumbopha lifuna ukumbophela wona lomhlobo womlandu.
4. Ayikho enye indlela umsolwa angabotjhwa ngayo ngaphandle kobana adutjulwe.
5. Ipholisa selikhe lamyelelisa umsolwa bona lizamdumuza nakube akajami, kodwana umsolwa akayingeni yesiyeleliso leyo, solo uyabaleka.
6. Ubuphilo babanye abantu angeke bungene engozini nakudutjulwako.

Nakube umsolwa akajami, thoma ngokudubulela ukuyelelisa ntanzi, kodwana nakhona kufuze udubule kwaphela nakube ukudumuza angeke kube yingozi kabanye abantu. Nakube umsolwa solo uyabaleka, dumuza-ke manje. Linga ukudumuza isitho somzimba, njengomlenze nje, la kungasilula khona bona ihlavu yesigidi ingambulala umsolwa.

Iimfuneko zokusebenzisa amandla amancazana kukhulunywa ngazo kusigaba 13(3)(b) somThetho wezamaPholisa, wona othi amandla angasetjenziswa kwaphela lipholisa:
* nalenza umsebenzalo ngokusemthethweni; begodu
* nepholiselo livunyelwe mthetho ukusebenzisa amandla.
* Ipholisa lingasebenzisa amandla amancazana alungele ukusetjenziswa kilobo ubujamo bezinto.

Umsebenzi 2.7

(Illustration as on top right of page 16, chapter 2, English text)

Imizuzu eli-10.

Indima Ekuqalwe Kiyo

Iindinyana 2.7, 2.8 ne 2.9

Iminqopho

Umnqopho womsebenzi lo kukwenza abafundi bacabange ngokusetjenziswa kweengidi nakubotjhwa umuntu, kunye nokubonisana ngomthethokambiso wamandla alingeneko.

Amanothi Womethuli
1. Bawa abafundi babonisane ngemibuzo elandelako:
(Sebenzisa ithranspharensi: Umsebenzi 2.7)
* Ipholisa lingamdumuza nini, nakunjani umsolwa obalekako?
* Angasetjenziswa na amandla ukusetjha umuntu obotjhiweko
2. Bonisana nabo, ngakho koke ebekukhulunywa ngakho kilesisifundo.
3. Rhunyeza.

Izinto Ekufuze Uzisebenzise Nawenza Isirhunyezo

* INcwajana yokuSebenzela yamaLungelo wobuNtu nezobuPholisa, ikhasi 32.
* Ithranspharensi: Ukubotjhwa kweNomboro 7.

(Illustration as on bottom right of page 16, chapter 2, English text)

Amanothi






2.8 UKUSETJENZISWA KWAMANDLA UKUSETJHA UMUNTU OBOTJHIWEKO

Njengokomthetho ovamileko, umuntu kufuze asetjhwe kwaphela nakunencwadi elayela bona akasetjhwe (sigaba 21 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi), ngaphandle-ke kobana kube nomthetho othileko onikela amandla wokuthi kungasetjhwa ngaphandle kwencwadi yokusetjha. Ngaphandle kweengatjana 22, 23 ne-24 zomThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi, ikhona neminye imiThetho yePalamende eembadlwana nayo enikela amandla wokusetjha ngaphandle kwencwadi yokusetjha.

Ngokwesigaba 23 (1)(a) somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi, ipholisa lingasetjha umuntu elimbophileko libe lithathe nanyana ngiyiphi ipahla kileyo ekukhulunywa ngayo kusigaba 20 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi etholakele iphethwe msolwa obotjhiweko, namkha etholakele ngaphasi kwelawulo lakhe umsolwa obotjhiweko.

Kufuze kuvezwe bona nanyana isigaba 23(1)(a) somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi singakuvumeli tjhatjhalazi ukusetjenziswa kwamandla nakusetjhwako, kodwana nasifundwa nesigaba 27 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi, kufuze bona sihlathululwe bona sitjho khona ukusetjenziswa kwamandla, nakube ukusetjenziswa kwamandla kulingene ubujamo bezinto balapho kusetjhwa khona, begodu nakube nangambala kuyafuneka asetjenziswe amandla lapho.

Umuntu obotjhiweko nakathambako nakasetjhwako, amandla awangasetjenziswa nakancani ukumsetjha namkha ukusetjha.

Nakufumaniseka bona umuntu obotjhiweko uyabhala ukusetjhwa, kungasetjenziswa amandla alingeneko, azamenza kwaphela alise ukunghanghabala, avume ukusetjhwa. Malungana nalokhu-ke kungasetjenziswa iindlela zokubamba umuntu, njengokusebenzisa iinsimbi zokuqobotjhela umuntu izandla nje.
Ukusetjhwa kwabantu okuvunyelwe ziingaba 21 no-22 zomThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi, kufuze bona kukhanjiswe ngendlela efana patsi nesetjho ngokwesigaba 23 (1)(a) somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi.

(Illustration as on top right, page 18, chapter 18, English text)

Okuqakatheke Khulu

Ukusetjha umuntu obotjhiweko ezithweni zomzimba ezifihlekileko (izitho zobuntu bomuntu, njengesitho sobufazi nentunja yangemva yokuzithuma nezinye ezinjalo) kufuna amandla athileko, kanti-ke ngudorhodera namkha inesi elisemthethweni kwaphela abavunyelwe ukuraga isetjho elinjalo, nakhona nakube nangambala sikhona isidingo sokuthi umuntu asetjhwe ukufikela eendaweni ezinjalo, ngekolelo yokobana into okukhulunywe ngayo esigabeni 20 ifihlwe lapho.

(Second illustration as on page 18 of chapter 2, English text)

Amanothi









Umsebenzi 2.8

Imizuzu eli-10

(Illustration as on top right of page 19, chapter 2, English text)

Amanothi Womfundisi
Tjengisa ividiyo ekhuluma ngokubotjhwa komuntu.

2.9 IVIDIYO NGOKUBOTJHWA KOMUNTU

Iyatholakala ividiyo yemizuzu elitjhumi etjengisa ukubotjhwa komuntu.

Umsebenzi 2.9

Imizuzu emi-3 (Illustration as on secod top right of page 19, chapter 2, English text)

Amanothi Womethuli

1. Ngemva kokubukela ividiyo, nikela abafundi isikhathi sokubonisana, bese wenza isirhunyezo.
2. Imibuzo ingasiza ukuhlahla indlela yokubonisana, bekuvele nokuthi ngiziphi iindaba ekungakhulunyiswana ngazo.
3. Qala iminqopho emikhulu bese nibonisana ngayo ngemibuzo neempendulo. Qinisekisa bona yoke iminqopho izalisiwe.

(Bottom right hand side illustration as on page 19, chapter 2, English text).

Amanothi






2.10 ISIRHUNYEZO/IMIBUZO

(Top left illustration as on page 19, Chapter 2, English text).

* Ngiziphi iindlela zokwenza iqiniso lokobana ummangalelwa uyafika ekhotho?
* Kukunini la ummangalelwa anamalungelo khona kusigaba 35(1), (2) nese (4) somThethosisekelo?
* Ngimaphi amalungelo womuntu obotjhiweko?
* Ngimiphi imithetho esebenza nakusetjenziswa amandla ekubotjhweni komuntu, begodu itjho bonani imithetho leyo?
* Umuntu obotjhiweko kufuze bona atjelwe amalungelwakhe ?msinyana ngokungakghonakalako?. Kutjho bonani lokhu?
* Litjho bonani ilungelo lokuthula?
* Umuntu obotjhiweko kufuze aphathwe njani, begodu kuba yini kufuze aphathwe njalo?

2.11 AMATHRANSPHARENSI

(Bottom left hand illustration as on page 19, Chapter 2, English text).

* Ukubopha Nomboro 1: Sigaba 10: Isithunzi Sobuntu
* Ukubopha Nomboro 2: Sigaba 12: Ikululeko Nokuphepha Komuntu
* Ukubopha Nomboro 3: Amalungelo Wobuntu Womuntu Obotjhiweko
* Ukubopha Nomboro 4: Imithetho Yokusetjenziswa Kwamandla Nakubotjhwa Umuntu
* Ukubopha Nomboro 5: Amaphuzu Ekufuze Aqalelelwe Nakusetjenziswa Amandla Ekubopheni Umuntu
* Ukubopha Nomboro 6: Amaphuzu Aqalwa Yikhotho
* Ukubopha Nomboro 7: Umsolwa Obalekako Angadutjulwa Kwaphela Nakuzaliseke Lemibandela Emithandathu Elandelako:

* Umsebenzi 2.2
* Umsebenzi 2.3
* Umsebenzi 2.4
* Umsebenzi 2.5
* Umsebenzi 2.6
* Umsebenzi 2.7.

2.12 IPHOWUSTA NGAMALUNGELO WABANTU ABABOTJHIWEKO

Kunephowusta etholakalako ngamalungelo wabantu ababotjhiweko. Iphowusta le kufuze bona iplagwe ebodeni ngaphambi kobana kuthome isifundo sokubopha umuntu.

2.13 UMTHOMBO WELWAZI NEMITLOLO EKUPHAKANYISWA BONA UYIFUNDE

(Illustration as on the right hand side of page 20, chapter 2, English text).

Ukuragwa KomSebenzi WobuPholisa NamaLungelo WobuNtu: ISahluko 14 neSahluko 15.
Amagama WokuPhefumula NgomThetho WeKambiso YemiLandu YobuLelesi: ISahluko 5.
INcwajana NgeKambiso YemiLandu WoBulelesi: Umgadangiso wesi-3: ISahluko 7.



(Illustration as on top right, page 20, Chapter 2, English text)

Amanothi















ISITHUNZI SOBUNTU

ISigaba 10 somThethosisekelo


Isithunzi Sobuntu


10. Omunye nomunye umuntu ubelethwe nesithunzi nelungelo lokuthi isithunzi sakhe sihlonitjhwe besivikelwe.


Ithranspharensi : Ukubopha: Nomboro 1
(Illustration as on page 21, chapter 2, English text)







IKULULEKO NOKUPHEPHA KOMUNTU

ISigaba 12 somThethosisekelo: IKululeko nokuPhepha komuNtu

12 (1). Omunye nomunye unelungelo lekululeko nokuphepha komuntu, ekubalwa hlangana nakho:

(a). ilungelo lokungadinywa ikululeko ngentando yomunye umuntu namkha ngaphandle kwebanga elizwakalako;
(b). ilungelo lokungavalelwa ngaphandle kokugwetjwa;
(c). ilungelo lokuphepha kiyo yoke imihlobo yenturhu, ebuya emphakathini namkha ebuya ebantwini bangeqadi;
(d). ilungelo lokungatlhoriswa nanyana ngayiphi indlela; kunye
(e). nelungelo lokungaphathwa ngelunya namkha lokungahlawuliswa namkha usoziswe ngesihluku nangelunya, nangendlela eyehlisa isithunzi somuntu.

Ithranspharensi: Ukubopha:Nomboro 2
(Illustration as on bottom of page 22, chapter 2, English text )








AMALUNGELO WOBUNTU WOMUNTU OBOTJHIWEKO
* Kufanele aziswe ngebanga lokubotjhwa.
* Kufanele aziswe ngamalungelwakhe woke womthetho.
* Kufanele angakatelelwa ukuvuma namkha ukwamukela ngaphandle kokufuna kwakhe.
* Ukwenza isibawo sebheyili.
* Ukulethwa ngaphambi kwekhotho msinyana ngokukghonakalako kodwanana kungakapheli ama-awa ama-48 ngemva kokubotjhwa.
* Ilungelo lokukhuluma negqwetha.
* Ilungelo lokuphathwa ngesithunzi nangehlonipho.

IThransparensi: Ukubopha: Nomboro 3


IMITHETHO YOKUSETJENZISWA KWAMANDLA NAKUBOTJHWA UMUNTU
* Sebenzisa kuphela amandla alingeneko.
* Sebenzisa kuphela amandla alingene ukubopha.
* Sebenzisa kuphela amandla afanele ukwenza bona umsolwa abotjhwe.
Ithransparensi: Ukubopha: Nomboro 4


IZINTO OKUFANELE ZITJHEJWE NAKUSETJENZISWA AMANDLA NAKUBOTJHWA UMUNTU
* Ingabe bekulungile ukusebenzisa amandla, kufanele begodu kuyifezile na ihloso?
* Ingabe kghani ukusetjenziswa kwamandla kungavikelwa ekhotho yomthetho?
* Ingabe ukusebenzisa amandla kubangele ukulimala okuncani?
IThransparensi: Ukubopha: Nomboro 5


IZINTO EZIQALWA YIKHOTHO

* Ukhe wenziwa na umzamo wokuthoma ngokusebenzisa indlela nokungasi ngeyenturhu?
* Uhlonitjhiwe na umthethokambiso wokusebenzisa amandla alingana nobujamo begodu isidingo sitjhejiwe na?
* Ipholisa ebelibopha umuntu lizibambile lazikhalima na ekusebenziseni isigidi?
* Ukusetjenziswa kweengidi phezu komuntu kuligadango lokugcina: Ngabe isigidi sisetjenziswe njengendlela yokugcina kungasekho okhunye okungenziwa na?

Ithranspharensi: Ukubopha: Nomboro 6

(Illustration as on on bottom of page 26, Chapter 2, English text)





UMSOLWA OBALEKAKO ANGADUTJULWA KWAPHELA NAKUZALISEKE IMIBANDELA EMITHANDATHU NASI ELANDELAKO:

Khumbula: Nakube akunasidingo sokuthi usebenzise isigidi, musa ukusisebenzisa.

1. Umsolwa ubaleka nje vele selenze umlandu omumbi obalwa njengeminye yemilandu emimbi emthethwenikambiso wamapholisa. Yenza iqiniso lokuthi unekhophi yomthethokambiso wemilandu emimbi ebaliweko emapholiseni, uyazi ngehloko.
2. Ipholisa nalilinga ukubopha umsolwa ekuzwakala bona wenze lomhlobo womlandu.
3. Umsolwa uyazi bona ipholisa elilinga ukumbopha lifuna ukumbophela wona lomhlobo womlandu.
4. Ayikho enye indlela umsolwa angabotjhwa ngayo ngaphandle kobana adutjulwe.
5. Ipholisa selikhe lamyelelisa umsolwa bona lizamdumuza nakube akajami, kodwana umsolwa akayingeni yesiyeleliso leyo, solo uyabaleka.
6. Ubuphilo babanye abantu angeke bungene engozini nakudutjulwako.

Nakube umsolwa akajami, thoma ngokudubulela ukuyelelisa ntanzi, kodwana nakhona kufuze ukwenze kwaphela nakube angeke kube yingozi kabanye abantu. Nakube umsolwa solo uyabaleka, dumuza-ke manje. Linga ukudumuza isitho somzimba, njengomlenze nje, la kungasilula khona bona ihlavu yesigidi ingambulala umsolwa.

(Ithranspharensi: Ukubopha: Nomboro 7.

(Illustration as on bottom of page 27, chapter 2, English text)



UMSEBENZI 2.2

* Yini umnqopho wokubopha umuntu?
* Kutjho bonani bona ?umsolwa kuthathwa bona umsulwa??
* Ngiziphi ezinye iindlela ezingasetjenziswa ukwenza iqiniso lokuthi umsolwa uyaya ekhotho ngaphandle kokubotjhwa?

Ithranspharensi: Umsebenzi 2.2

(Illustration as on bottom of page 28, chapter 2, English text)





UMSEBENZI 2.3

* Ngiyiphi indlela elungileko yokubopha umuntu?
* Ngimaphi amalungelo nesibopho sabantu ababotjhiweko?
* Yini isibopho samapholisa nakabopha umuntu?
* Yini ipholisa ekufuze likutjele umuntu obotjhwako nalimbophako?

Ithranspharensi: Umsebenzi 2.3

(Illustration as on bottom page of page 29, chapter 2, English text)









UMSEBENZI 2.4

* Umuntu obotjhiweko angasenza nini isibawo sebheyili?


Ithranspharensi: Umsebenzi 2.4

(Illustration as on bottom of page 30, chapter 2, English text)







UMSEBENZI 2.5

* Ngimaphi amalungelo womuntu obotjhiweko angaqinteliswa?


* Angaqinteliswa njani amalungelo la?


Ithranspharensi: Umsebenzi 2.5

(Illustration as on bottom of page 31, chapter 2, English text)






UMSEBENZI 2.6

* Bamba ikulumo yokubonisana ngakho koke okumalungana namazinga ahlukahlukeneko wamandla angasetjenziswa nakubotjhwa umuntu, ukusukela ekusetjenzisweni kwamandla amancancazana angasetjenziswa.

Ithranspharensi: Umsebenzi 2.6

(Illustration as on bottom page of page 32, chapter 2, English text)






UMSEBENZI 2.7

* Ipholisa limdumuza nakwenzenjani umsolwa obalekako?

* Amandla angasetjenziswa na ukusetjha umuntu obotjhiweko?

Ithranspharensi : Umsebenzi 2.7

(Illustration as on bottom page of page 33, chapter 2, English text)







(SAPS emblem as on outer cover of chapter 5, and illustration thereto)










ISAHLUKO 5


Ukusetjha Nokuthumba Ipahla


OKUMUMETHWEKO
USETJHA NOKUTHUMBA IPAHLA

5.
Umtlamo Wesifundo
5.1
Iminqopho
5.2
Isingeniso
5.3
Ngimiphi Imithetho Esetjenziselwa Ukusetjha
Nokubamba Ipahla?
5.4
Indinyana Yokuqintelisa, Ukusetjha
Nokubamba Ipahla
5.5
Isetjho Ngencwadi Yokusetjha:
Iingaba 21 no-25 ZomThetho WeKambiso
YemiLandu YobuLelesi
5.6
Imiphumela Yokusetjha Ngokungasimthetho Namkha
Isetjho Eleqa Amandla Anikelwe Yincwadi Yokusetjha
5.7
Isetjho Ngaphandle Kwencwadi
Yokusetjha:
ISigaba 22 SomThetho WeKambiso YemiLandu
YobuLelesi
5.8
Amanothi Nakho Koke Okuphathelene Nokuziphatha
Kwamapholisa Nakasetjhako Nanyana Abamba Ipahla
5.9
Ukusetjenziswa Kwamandla Nakusetjhwako Nanyana
Kubanjwa Ipahla
5.9.1
Ukusetjenziswa Kwamandla Ukungena
Emzini/Endaweni
5.9.2
Ukusetjenziswa Kwamandla Ukusetjha Umuntu
5.9.3
Ukusetjenziswa Kwamandla Ukusetjha Indawo
Kobanyana Kuzokubanjwa Ipahla
5.10
Ividiyo Ngokusetjha Nangokubamba Ipahla
5.11
Isirhunyezo / Imibuzo
5.12
Amathranspharensi
5.13
Umthombo Welwazi Nemitlolo Ekuphakanyiswa Bona Uyifunde


UKUSETJHA NOKUBAMBA IPAHLA
UMTLAMO WESIFUNDO WEMIZUZU EMA-60


Okungaphakathi Izinto Ekufuze Zenziwe Isikhathi
5.1 Iminqopho
Umsebenzi 5.1 Funda iminqopho
Imizuzu emi-2
5.2 Isingeniso
Umsebenzi 5.2: Iinqhenyana Zokukhulumisana
Imizuzu ema-20
5.3 Ngimiphi Imithetho Esetjenziselwa Ukusetjha Nokubamba Ipahla
Umsebenzi 5.3: Imibuzo neempendulo, ukubonisana
Imizuzu eli-7
5.4 Indinyana Yokuqintelisa, Ukusetjha Nokubamba Ipahla


5.5 Isetjho Ngencwadi Yokusetjha: Iingaba 21 no-25 ZomThetho WeKambiso YemiLandu YobuLelesi


5.6 Imiphumela Yokusetjha Ngokungasimthetho Namkha Isetjho Eleqa Amandla Anikelwe Yincwadi Yokusetjha
Umsebenzi 5.4: UmThetho Osuselwa Emilandwini Yangaphambilini
Imizuzu emi-6
5.7 Isetjho Ngaphandle Kwencwadi Yokusetjha : ISigaba 22 SomThetho WeKambiso YemiLandu YobuLelesi
Umsebenzi 5.5: Imibuzo Neempendulo, Umthetho Osuselwa Emilandwini Yaphambilini, Ukubonisana
Imizuzu emi-2
5.8 Amanothi Nakho Koke Okuphathelene Namapholisa Nakasetjhako Nanyana Abamba Ipahla
Umsebenzi 5.6: Imibuzo Neempendulo, Ukubonisano
Imizuzu emi-2
5.9 Ukusetjenziswa Kwamandla Nakusetjhwako Nanyana Kubanjwa Ipahla
Umsebenzi 5.7: Ukubonisana Ngezinto Zoke
Imizuzu eli-7
5.9.1 Ukusetjenziswa Kwamandla Ukungena Emzini/Endaweni


5.9.2 Ukusetjenziswa Kwamandla Ukusetjha Umuntu


5.9.3 Ukusetjenziswa Kwamandla Ukusetjha Indawo Kobanyana Kuzokubanjwa Ipahla


5.10 Ividiyo Ngokusetjha Nangokubamba Ipahla
Umsebenzi 5.8: Ividiyo Ngokusetjha Nangokubamba Ipahla
Imizuzu eli-10
5.11 Isirhunyezo / Imibuzo
Umsebenzi 5.9: Imibuzo, Ukubonisana
Imizuzu emi-4





5.1 IMINQOPHO

Ngemva kokuqeda isahlukwesi, abafundi bazakwazi ukutjengisa bona bayazwisisa begodu bayahlonipha:

* amalungelo womuntu osetjhwako;
* amalungelo womuntu okusetjhwa indawakhe namkha ipahlakhe;
* amalungelo womuntu ekubanjwa ipahlakhe kobanyana kuyokuphenywa ngayo, ngokomThethosisekelo; kunye
* nokuphulwa kwamalungelo la ngendlela efanelekileko, ngokusebenzisa umthethokambiso nemihlahlandlela ekutjengiswana ngayo esifundweni sokulingisa, ngokweRhelo lamaLungelo wobuNtu (i-Bill of Rights); kunye
* nemiphumela yokusetjha okungavunyelwa mThethosisekelo namkha okuphambana nemibandela yomThethosisekelo.

Umsebenzi 5.1

(Illustration as on top right of page 3, chapter 5, English text).

Imizuzu emi-2

Indima Ekuqalwe Kiyo

Indinyana 5.1

Iminqopho
Umnqopho womsebenzi lo kuveza iminqopho yesifundwesi.

Amanothi Womethuli

* Fundela abafundi iminqopho yesifundwesi.
* Babuze bona bayayizwisisa na iminqopho le.
* Bahlathululele la kufuneka khona.


5.2 ISINGENISO

Ukusetjha nokubamba ipahla yomuntu zizenzo ezimbi kumbi eziphula amalungelo womuntu. UmThethosisekelo unikela omunye nomunye umuntu isiqiniseko sokuvikeleka kwelungelo lakhe lokuphila ipilwakhe yobuyena ngeqadi (isigaba 14 somThethosisekelo) kunye nelungelo lekululeko nokuphepha komuntu (isigaba 12 somThethosisekelo). Amalungelo la atjho bona umBuso (amapholisa) awukwazi ukusetjha umuzi namkha ikhaya lomuntu, ipahla yomuntu namkha yena ngokwakhe emzimbeni, begodu umBuso awukwazi ukuthumba ipahla yomuntu, awukwazi nokuvula iincwadi ezithunyelelwe / eziposelwe omunye umuntu, awukwazi nokuthiya umtato womunye umuntu ngaphandle kokunikelwa mthetho amandla wokwenza njalo. Nokho-ke kuqakathekile ukutjheja nokulimuka bona emalungelweni la, alikho nalinye lawo elingalawulwako, ngombana woke njalo angaqinteliswa. Nakube kunebanga elizwakalako lokusola bona umuntu othileko wenze umlandu / wonile / ugangile, namkha nakube kunebanga elizwakalako lokukholwa bona into ethileko isetjenziselwe ukwenza umlandu / ukona / ukuganga, namkha nakube kunebanga elizwakalako lokuthi into ethileko ingaba lisizo ekuvezeni ubufakazi bokuthi kunomlandu owenziweko, namkha nakube kunebanga elizwakalako lokukholwa bona into ethileko izakusetjenziselwa ukwenza ubulelesi / ukona / ukuganga, umThethosisekelo (isigaba 36 somThethosisekelo ) uthi ilungelo lomuntu lokuba nepilwakhe yobuyena ngeqadi kunye nelungelo lekululekwakhe nelokuphepha kwakhe angaqinteliswa ngomThetho wePalamende, njengomThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi wango-1977, (umThetho wenomboro 57 ka-1977), wona ovumako bona ilungelo namkha amalungelo womuntu angaqinteliswa nakufaneleko. Lapha-ke singalinganisa ngokuthi lokhu kungenziwa lokhuya umuntu nakasetjhewako, lokhuya indlu / umuzi womuntu nawusetjhwako namkha lokhuya nakubanjwa okuthileko komuntu, ngokwemibandela yomthetho.

Khumbula bona ipholisa livumeleke ukusetjha nokubamba ipahla kwaphela nakube umthetho ulinikele amandla wokwenza njalo. Kuqakathekile bona ipholisa amandla elinikelwe wona lawo liwasebenzise ngokutjheja nokuyelela imibandela yomthetho ekufuze liwasebenzise ngayo, belenze neqiniso lokuthi amalungelo wobuntu womuntu loyo akephulwa. Nakube ipholisa lenza umsebenzalo ngokulandela umthetho, ukwephulwa kwamalungelo (ukuqinteliswa) womuntu loyo kuzakuba semthethweni (kuzakuvumakala ngomthetho).

Ukusetjha nokubamba ipahla kungaqintelisa amalungelo wobuntu alandelako:

* Ilungelo lesithunzi somuntu (isigaba 10 somThethosisekelo).
(Iimbonelo: Ukusetjha umuntu emzimbeni namkha ukusetjha umuntu emzimbeni bewuyokufika nezithweni zomzimba ezihloniphekileko nezifihlekileko).
* Ilungelo lekululeko nelokuphepha komuntu (isigaba 12 somThethosisekelo).
* Ilungelo lokuziphilela ipilwakho yobuwena ngeqadi (isigaba 14 somThethosisekelo).
(Iimbonelo: Bonantana (kokukhulumisana), ukusetjhwa emzimbeni namkha ukusetjhwa emzimbeni bekufikwe nezithweni zomzimba ezihloniphekileko nezifihlekileko).

Ngalokhu-ke kufuze bona uqinisekise bona okwenzako ukwenza ngomthetho ofaneleko, isibonelo mThetho wePalamende, nomThethosisekelo.

(Illustration as on bottom of page 3, chapter 5, English text)

Khumbula:

(Illustration as on bottom of page 4, chapter 5, English text)
Amalungelo womuntu aqinisekiswe mThethosisekelo, ngitjho nanyana angasetjhwa namkha kusetjhwe indawakhe namkha ipahlakhe namkha kubanjwe ipahlakhe. Kuqakathekile bona okwenziwa mapholisa kufuze bona kuhlale kusemthethweni. Nakube amalungelo womuntu aqinteliswa kusetjhwa nokuthunjwa kwepahlakhe, ukuqinteliswa kwamalungelwakhe kufuze bona kwenziwe bona kube kuncancazana.

Umsebenzi 5.2
(Illustration as on top right of page 4, chapter 5, English text).

Imizuzu ema-20.

Indima Ekuqalwe Kiyo

Iindinyana 5.2, 5.3 no-5.4.

Iminqopho

Umnqopho womsebenzi lo kukwenza abafundi bacabange ngokuthi ukusetjha umuntu nokubamba ipahla kungaba namphumela muni phezu kwamalungelo womuntu.

1. Isingeniso : Imizuzu emi-2
2. Iinqhenyana Zokukhulumisana: Imizuzu emi-5
3. Umbiko Obuyako Wobekuboniswana Ngakho: Imizuzu eli-10
4. Ukubonisana Ngakho Koke Ebekusetjenzwa Ngakho: Imizuzu emi-3

Amanothi Womethuli

1. Bawa abafundi bona babonisane ngalokhu okulandelako ngeenqhenyanaqhenyana.
(Sebenzisa ithranspharensi: Umsebenzi 5.2)
* Tlola iimbonelo zamalungelo angaqinteliseka ngokusetjha nangokubamba ipahla.
* Babawe bona baqale indinyana emalungana nokuqinteliswa kwamalungelo ekhasini 6 leencwadi zomsebenzi, bese uyahlola bona ukusetjha nokubamba ipahla kungathathwa njengokuphulwa kwamalungelo womuntu ngokufanelekileko na.
* Bawa abafundi bona benze iimbonelo zemithetho (umthetho ovame ukusetjenziswa) ezilawula ukusetjha nokubamba ipahla.
2. Thola umbiko obuyako. Bawa omunye wabo bona azinikelele ukutlola amalungelo angaqinteliseka kufliptjhadi namkha ebhodini, abanye nabasakunikela umbiko obuyako.
3. Bonisana nabo ngokusetjenziswa kombandela oqintelisa amalungelo womuntu.
4. Vala ngokubonisana nabo ngakho koke okuphathelene nesifundwesi.




Izinto Ekufuze Uzisebenzise Nawenza Isirhunyezo

* Isigaba 36 seNcwajana Yomsebenzi, ikhasi 6
* Ithranpharensi: Isingeniso: Nomboro 1
* INcwajana Yomsebenzi, ikhasi lama-20
* Isigaba 36 seSahluko 2 emThethwenisisekelo.


5.3 INDINYANA YOMTHETHO WOKUQINTELISA NOKUSETJHA KUNYE NOKUTHUMBA IPAHLA

Nakube kukhona amalungelo aqinteliswako aseRhelweni lamaLungelo wobuNtu (i-Bill of Rights), njengokuthi umuntu asetjhwe namkha kubanjwe ipahlakhe, ukuqinteliswa kwamalungelokho kufuze bona kuhlolwe ngokuqala bona kuyakhambisana na neemfuneko zokuqinteliswa kwamalungelo endinyaneni yalokho.

Ukusetjha nokubanjwa kwepahla kunye nokusetjenziswa kwe-sigaba 36(1) somThethosisekelo kungahlathululwa nganasi indlela elandelako:

* Ukuqinteliswa kwelungelo kufuze bona kuthome kube khona emthethweni ovamileko. Lokhu-ke kutjho bona kufuze kube nomthetho oseencwadini (lapha kubalwa nomThetho wePalamende, iinjamiso, imithetho yamaphrovinsi, nemithetjhwana elawula iindawo zemakhaya) namkha umthetho ongakatlolwa. Ekusetjheni nekubambeni ipahla, umthetho ovamileko kuzakuba mThetho weKambiso yemiLandu wobuLelesi ka-1977, umThetho weenKhali neenDubuli ka-1969 (umThetho wenomboro 75 ka-1969) namkha umThetho weenDakamizwa nokuKhukhuthiswa kweenDakamizwa ka-1992 (umThetho wenomboro 140 ka-1992), isigaba 13 somThetho wamaPholisa weSewula Afrika ka-1975 (umThetho wenomboro 68 ka-1995), njll.

* Amalungelo angaqinteliselwa kwaphela ukufikela la ukuqinteliswa kwawo kuzwakala khona. Lokhu-ke kutjho bona ukuqinteliswa kwamalungelo kufuze bona kuzwakale ebujamenobo okwenzeka ngaphasi kwabo. Nakube ikhona indlela ethambathambileko yokuzintelisa kodwanana ezakuba nomphumela ofanako, amapholisa kungaba ngcono asebenzise yona. Ihloso okufuze ifikelelwe izakuvumelana nokusetjha. Ngalokho-ke ukuqinteliswa kwelungelo / kwamalungelo kuzakuba ngokuzwakalako (okulungileko). Amapholisa akukafaneli bona aqintelisele amalungelo wabantu butjhwileni.

* Ukuqinteliswa kwamalungelo womuntu obotjhiweko kufuze bona kwenziwe ngamabanga azwakalako emphakathini ovulekileko nophila ngedemokhrasi, kwenziwe ngokuhlonipha isithunzi somuntu nangokuqalelela ukulingana kwabantu kunye nangokuqalelela ikululeko yabo. Lokhu-ke kutjho bona okwenzako kufuze bona ukwazi ukukukhulumela uveze bona kuhle ngani, nawufika ekhotho, ngemva kwesetjho nokuthumba ipahla. Umphakathi ovulekileko nophila ngedemokhrasi utjho bona amapholisa keminye imiphakathi ephila ngedemokhrasi kufuze bona enze ngendlela efanako ebujamni obunjalo.
Soke isikhathi kufuze bona woke umuntu umphathe ngehlonipho,
uhloniphe isithunzi sakhe, umphathe nangendlela ekungalindeleka
bona amanye amapholisa aphathe ngayo umuntu. Akakufaneli bona
kube nomuntu ombandlululako. Khumbula, umuntu kuthathwa bona
umsulwa, ikhotho ibe iveze ubufakazi bokuthi unomlandu, nangabe
unawo.
* Malungana nesigaba 36(1) (a) ukuya ku (e), kusetjenziswa umthethokambiso wokulinganisa. Lokhu-ke kutjho bona ukuqinteliswa kwamalungelo womuntu, njengokuthi nje aqinteliswe amalungelwakhe wokuba nepilo yangeqadi, kufuze bona kulinganiswe (kuthonyaniswe) nobunjalo bomlandu awenzileko, kulinganiswe godu nanobumbi bomlandu awenzileko. Lokhu-ke kutjho bona ukuqinteliswa kwelungelo lomuntu kufuze kutjhejwe bona kwanele lokho akonileko, ukuqinteliswa kwamalungelo wakhe wokuziphilela ipilwakhe ngeqadi kufanele umlandu awenzileko. Amalungelo kufuze bona aqinteliswe kancancazana. Umnqopho wokusetjha kufuze bona ukwenze kubonakale kuyinto elungileko ukusetjha.

(Illustration as on page 5, chapter 5, English text)

Amanothi






5.4 NGIMIPHI IMITHETHO ELAWULA ISETJHO NOKUTHUMBA IPAHLA

* UmThetho weKambiso yemiLandu wobuLelesi ka-1977 (umThetho wenomboro 57 ka-1977).
* Eminye imithetho, ekubalwa hlangana nayo nomThetho weenKhali neenDubuli ka-1969 (umThetho wenomboro 75 ka-1969), umThetho weenDakamizwa nokuKhuthuthiswa kweenDakamizwa ka-1992 (umThetho wenomboro 140 ka-1992), umThetho wokuLawula amaPhandle ka-1991 (umThetho wenomboro 96 ka-1991), umThetho wokweTjiwa kweFuyo ka-1959 (umThetho wenomboro 57 ka-1959) nesigaba 13 somThetho wamaPholisa weSewula Afrika ka-1995 (umThetho wenomboro 68 ka-1995 ).

(Illustration as on top right of page 6, chapter 5, English text)

Amanothi




5.5 ISETJHO NGENCWADI YOKUSETJHA: IINGABA 21 NO-25 ZOMTHETHO WEKAMBISO YEMILANDU YOBULELESI

Ilungelo lokuziphilela ipilwakho yangeqadi lililungelo elisisekelo samalungelo wobuntu. Ngalokho-ke kuqakatheke khulu ukuvikelwa ekuphulweni kwelungelo lomuntu lokuziphilela ipilwakhe yangeqadi ngendlela engezwakaliko nengakafaneli. Ukuvikela amalungelo womuntu ngamunye kunye nokuqiniseka bona amapholisa enza umsebenzawo ngomthetho, kuqakathekile bona ipholisa lithole incwadi yokusetjha ngaphambi kobana lingayokusetjha belibambe nepahla. ISigaba 21 (1) somThetho weKambiso yemiLandu wobuLelesi sinendlela esivikela ngayo, ngokufuna bona ?nanyana yini ebanjwako ibanjwe ngencwadi yokusetjha?. Incwadi enjalo-ke ikhutjhwa siphathimandla sezobulungiswa; lokho-ke kutjho bona umarhistradi namkha isiphathiswa sezokuthula (ekubalwa hlangana nazo nesiphathimandla esithunyiweko semaPholiseni wakwa-SAPS). Isiphathimandla sezobulungiswa siqala ilwazi eliphambi kwaso, bese sisebenzisa umbonwaso ukuqala bona isetjho liyafuneka namkha alifuneki na, nakube liyafuneka bese sikhupha incwadi yokusetjha. Ngalokho-ke ukuthola incwadi yesetjho kuyindlela yokuqinisekisa bona ilungelo lomuntu lokuziphilela ipilwakhe yangeqadi lingacajelwa ngento engekho, ngombana ibanga lokobana kuyokusetjhwa lizakuhlolwa babantu abazijameleko.

Incwadi yokusetjha kungcono nayitholakala kusiphathimandla sezobulungiswa (umarhastrada namkha ijaji). Neemphathimandla ezithunyiweko nazo zinawo amandla wokukhupha incwadi yokusetjha, kodwana azikwazi ukuba nesandla ephenyweni elifunelwa incwadi yokusetjha. Isiphathimandla esithunyiweko kufuze bona sikwazi ukuzijamela, sikghone nokuqala izinto ngelihlo elingakatjhigami, kobanyana sizokwazi ukusebenzisa imininingwana yelwazi esinikelwe yona ukuthatha isiqunto sokuthi incwadi yokusetjha ikhutjhwe namkha ingakhutjhwa. Iimphathimandla ezithunyiweko zinawo amandla wokukhupha incwadi yokusetjha, ngalokho-ke amapholisa akangazazi ukusebenzisa lendlela ukuthola incwadi yokusetjha, khulu khulu nakunganamarhistradi otholakalako ngesikhatheso. Incwadi yokusetjha ekhutjhwe ngumarhistradi nesiphathimandla esithunyiweko ziyafana, ziyalingana nangamandla. Kungcono ukusetjha ngencwadi yokusetjha ekhutjhwe siphathimandla esithunyiweko kunokusetjha ngaphandle kwencwadi.

Isibawo sencwadi yokubopha kufuze bona sibe nelwazi elifungelweko elitjengisa amabanga azwakalako wokukholwa bona:

* kunomlandu owenziweko namkha kunomlandu oseduze nokwenziwa;
* kunezinto ezithileko ezibalwako emlandwini esele wenziwe namkha loyo osarerwako namkha ezingaba bufakazi ekwenziweni komlandu loyo; isigaba 20 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi; begodu
* izintwezo ziphethwe mumuntu othileko namkha zisendaweni ethileko.

Incwadi yokusetjha inikela imvumo yokuyokusetjha umuntu othileko namkha umuntu othileko, kufunwa into namkha izinto ezithileko.
* Incwadi yokusetjha ilayela bona ngiyiphi indawo namkha iindawo ekufuze zisetjhwe.
* Incwadi yokusetjha ilayela bona ngubani ekufuze asetjhwe (lapha-ke kungatjhiwo nabantu abangahle batholwe endaweni la kuthiwe akuyokusetjhwa khona).
* Isetjho elikhutjhelwe incwadi yokusetjha kufuze bona lenziwe kusemini, ngaphandle-ke kokuthi kutjhiwo ngenye indlela, ngemva kobana ilunga liveze amabanga wobana kungani kuyosetjhwa ebusuku.
* Incwadi yokusetjha ayiphelelwa mamandla kungakasetjhwa la kufuze kuyokusetjhwa khona namkha ibulawe mumuntu oyikhuphileko namkha ibulawe ngomunye onamandla alinganako naloyo oyikhuphileko.
* Emveni kobana sekusetjhiwe, ikhophi yencwadi yokusetjha kufuze bona inikelwe umuntu ophulelwe amalungelo ngesetjhelo. Loyo-ke kuvamise bona kube mnikazi wendawo namkha kube mumuntu ohlala endaweni esetjhwako leyo, namkha kube mumuntu obekasetjhwa.
* Incwadi yokusetjha isetjenziswe ngokuya kwemibandela ebekwe kiyo.
* Kuyikambiso esetjenziswako-ke bona isetjho kufuze lenziwe phambi komnikazi wendawo esetjhwako namkha phambi komuntu ohlala endaweni esetjhwako leyo.

(Illustration as on page 8, chapter 5, English text)

Amanothi






(Illustration as on top right of page 7, chapter 5, English text)

Umsebenzi 5.3

Imizuzu eli-7

Indima Ekuqalwe Kiyo

Indinyana 5.5

Iminqopho

Umnqopho womsebenzi lo kubonisana ngesetjho lencwadi.

Amanothi Womethuli

1. Bonisana nabo ngemibuzo elandelako:
(Sebenzisa ithranspharensi: Umsebenzi 5.3)
* Ungayitholaphi incwadi yokusetjha?
* Ngimiphi imininingwana yelwazi ekufuze ibe sesibaweni sokusetjha?
* Bonisanani ngokuthi yini okuzakuba sencwadini yokusetjha.
* Wenziwa nini umsebenzi wokusetjha?
* Kufanele na bona umnikazindawo namkha umuntu ohlala endaweni esetjhwako anikelwe ikhophi yencwadi yokusetjha?
* Yenza isirhunyezo.

Izinto Ekufuze Uzenze Nawenza Isirhunyezo

* Sebenzisa ithranspharensi: Isetjho Nomboro 1
* Sebenzisa ithranspharensi: Isetjho Nomboro 2


5.6 IMIPHUMELA YAMASETJHO ANGEKHO EMTHETHWENI NAMKHA AMASETJHO EQA AMANDLA WENCWADI YESETJHO

Bona iimphathimandla zikuthathela phezulu kangangani ukwephulwa kwamalungelo womuntu wokuziphilela ipilwakhe yangeqadi kufakazelwa mibandela yesigaba 28 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi. Isigabesi sithi ipholisa eliphambana nalokho okutjhiwo yincwadi yokusetjha, namkha elisetjha namkha lithumbe ipahla ngaphandle kokunikelwa amandla wokwenza njalo lizakutholwa linomlandu wobulelesi. Ungazimbi wegadango elinjalo elingekho emthethweni naye unelungelo lokuthi angayowamangalela amapholisa.
Isigaba28 asiyibali imilandu engahle ithweswe ipholisa elisetjhe indawo ngokungasimthetho namkha elithumbe ipahla ngokungasimthetho. Imilandu ekungammangalelwa ngawo amapholisa aphule umthetho njalo kungaba mlandu wokulimaza, wokubetha, wokona ipahla kanye newokweba.

Elinye ikhandelo kukobana isigaba 35(5) somThethosisekelo sithi ubufakazi obutholwe ngokwephula ilungelo elisemthethwenisisekelo kufuze bona bubekelwe ngeqadi bungafakwa ekugwetjweni komlandu, nakube ukuvunywa kobufakazobo kuzakwenza ukugwetjwa komlandu loyo kungakhambi ngendlela elungileko namkha nakube kuzakukhisimeza ikambiso yomthethobulungiswa. Lokhu-ke kutjho bona ubufakazi obunjalo angeze bavunywa ekhotho. Umphumela walokhu kungaba kbona ummangalelwa agcine atholwe anganamlandu.


Umsebenzi 5.4

(Illustration as on top right of page 9, chapter 5, English text)

Imizuzu esi-6

Indima Ekuqalwe Kiyo

Indinyana 5.6

Iminqopho
Umnqopho womsebenzi lo kubonisana ngemiphumela yesetjho elingekho emthethweni namkha isetjho eleqa amandla wencwadi yesetjho.

Amanothi Womethuli
Bawa abafundi bona baphendule imibuzo elandelako:
(Sebenzisa ithranspharensi: Umsebenzi 5.4)
* Uyini umphumela wokusetjha ngokungekho emthethweni?
* Amakhotho ayabuvuma na ubufakazi obutholakele ngesetjho elingekho emthethweni?

Fundela abafundi isibonelwesi.

(Second illustration as on page 9, chapter 9, English text).

UmThetho OSuselwa EmiLandwini YaPhambilini

Emlandwini waka-S noMayekiso en Andere 1996 (3) All SA 121 (C), ipholisa elaliphenya langena endaweni yommangalelwa wokuthoma ngaphandle kwencwadi yokusetjha labamba ipahla ethileko lapho, ekubalwa hlangana nayo neyayingesikhwameni sommangalelwa wesithathu. Ummangalelwa wokuthoma wavuma bona ingasetjhwa indawakhe, kodwana azange kube nobufakazi bokuthi nommangalelwa wesithathu naye wavuma bona isikhwama sakhe sisetjhwe. Ikhotho-ke yalawula bona isenzo sepholisa elasetjha lapho ?ngesamabomu nesokuphula ngabomu? ilungelo lommangalelwa wesithathu lokuphila ipilwakhe yangeqadi. Ikhotho yabuye yalawula nokuthi abukho ubufakazi obabuhlanganisa ipahla eyathathwa ngesikhwameni nomlandu okuzwakala bona wenziwa, yabe yatjho nokutjho bona umnqopho wepholisa elabamba ipahla leyo kwakungeze kwaba kuvimbela ukubulawa kobufakazi obuphathekako.


5.7 ISETJHO NGAPHANDLE KWENCWADI YOKUSETJHA: ISIGABA 22 SOMTHETHO WEKAMBISO YEMILANDU YOBULELESI

Umthetho ovamileko nolungileko kbona kufuze kusetjhwe ngencwadi yokusetjha. Njengombana ukusetjha nokubamba ipahla kukukwephula amalungelo womuntu wangeqadi, umthetho othi kufuneka incwadi yokusetjha ukusetjha indawo namkha umuntu uyindlela ehle khulu yomthetho yokuvikela ukwephula kwelungelwelo. Umthetho lo ufuna bona amaqiniso akhona kufuze bona athome aqalwe mumuntu ongathathi hlangothi nonokuziphendulela okuhle ezintweni azenzako, ekuyena kufuze bona athathe isiqunto sokuthi liyezwakala na ibanga lepholisa lokuthi likholwa bona kuyinto efaneleko ukusetjha nokubamba ipahla. Nokho-ke lelivikeleko leqiswa amehlo lokhuya nakusetjhwa ngaphandle kwencwadi yokusetjha, kuthiwe bekungeke kukghonakale bona itholakale incwadi yokusetjha, ngaleyindlela-ke bekubonakale ungathi isetjhwelo lingelilungileko. Nasilinganisako, lokhu kwenzeka ebujameni bezinto la kufuneka khona igadango lamsinyana ukuqiniseka bona ubufakazi abubulawa. Ngesibanga yalokhu-ke, sikhona isibonelelo esenziweko salokhu, njengakusigaba 22 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi, isibonelelo esivumela ukusetjhwa kwendawo namkha umuntu ngaphandle kwencwadi yokusetjha.

Obunye Ubujamo La Ilungu Lingasetjha Khona Ngaphandle Kwencwadi Yokusetjha

* Ekubotjhweni
Amapholisa kufuze bona umuntu amsetjhe nakambophako. Lokhu-ke kwenzeka ngaphandle kwencwadi yokusetjha, ngalokho-ke akukho emthethweni. Isigaba 23 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi sibonelela ngokusetjhwa komuntu obotjhiweko kunye neendawo, nakube umsolwa ubotjhwe ngaphasi kobujamo obuthileko. Ibanga lalokhu kuphephisa ubujamo bezinto, nokuvikela umuntu obotjhiweko bona angazilimazi, nokuvimbela bona ipholisa namkha nanyana ngubani omunye bangalinyazwa, kunye nokuthola ubufakazi ngomuntu obotjhiweko.

* Ukuvuma
Nanyana iimfuneko zokusetjha ngaphandle kwencwadi yokusetjha zifana nje nalokha umuntu nakasetjha ngencwadi, amakhotho avamise ukuziphatha ngendlela engafaniko iindaba zakhona, begodu enza neqiniso lokuthi zoke iimfuneko zizalisekile umuntu nakasetjha ngaphandle kwencwadi. Nakusetjhwe ngaphandle kwencwadi, ikhotho ivamise ukuba nesandla esiqinaqinileko, ngombana isetjho elinjalo kutjho bona lenziwe ngaphandle kwesiqhema esizijameleko ekuthathweni kwesiqunto.

Umsebenzi 5.5

(Illustration as on top right of page 10, chapter 5, English text)

Imizuzu emi-2

Indima Ekuqalwe Kiyo
Indinyana 5.7

Umnqopho
Umnqopho womsebenzi lo kubonisana ngokusetjha ngaphandle kwencwadi yokusetjha.

Imibuzo Neempendulo
(Sebenzisa ithranspharensi: Umsebenzi 5.5)
Ipholisa livumelekile na bona lingasetjha ngaphandle kwencwadi yokusetjha? Nakube livumelekile, kukunini la livumeleke khona?

(Second illustration as on page 10, chapter 5, English text

UmThetho oSuselwa emLandwini waPhambilini
Emlandwini waka-S noMotloutsi 1996(1) SACR 78 (C ), ikhotho yaqunta bona nakube kunesiphathimandla esithunywako, ukutlhogakala kwakamarhistradi ukunikela incwadi yokusetjha angeze kwamukeleke njengebanga lokungakayitholi incwadi yokusetjha.

Isigaba 22 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi: Ubujamo La Ipahla Ingabanjwa Khona Ngaphandle Kwencwadi Yokuksetjha.
(Third illustration as on bottom of page 10, chapter 5, English text).

Ipholisa lingasetjha nanyana ngubani, lisetjhe nanyana kukuphi, ngaphandle kwencwadi yokusetjha, ukube linqophe ukubamba nanyana ngimuphi umhlobo wepahla ekukhulunywa ngayo kusigaba 20.

(a). nakube umuntu ekufuze asetjhwe namkha ekufuze kusetjhwe indawakhe uyavuma bona kusetjhwe, avume nokuthi ibanjwe ipahla efunekako leyo, namkha nakube umuntu ongavuma bona kusetjhwe indawo uyavuma bona nangambala akusetjhwe, avume nokuthi ingabanjwa ipahla efunekako lapho; namkha
(b). nakube kunamabanga azwakalako wokukholwa bona:

(i). Uzakunikelwa incwadi yokusetjha, ngokwendinyana (a) yesigaba 21(1) nakabawa ukunikelwa incwadi yokusetjha leyo; begodu akholwa bona
(ii). Ukuriyada kokutholakala kwencwadi yokusetjha leyo kungafadalalisa umnqopho wesetjhwelo.



5.8	AMANOTHI WAKHO KOKE NGOKUZIPHATHA KWAMAPHOLISA NAKASETJHAKO NANYANA ATHUMBA IPAHLA

Soke isikhathi, nakusetjhwako nanyana kubanjwa ipahla kufuze bona koke lokho kwenziwe ngokucabangela isithunzi somuntu. Lokhu-ke kutjho bona abantu kufuze ubaphathe ngehlonipho, ngokunjalo nepahla nayo kufuze bona uyiphathe ngehlonipho, begodu akukafaneli bona kwenziwe umonakalo nokudungeka kwezinto ngento engekho. Igadango elihle kuphatha abanye abantu ngendlela wena ongafuna ukuphathwa ngayo. Lokhu-ke kukhambisana nesigaba 10 somThethosisekelo. UmThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi nawo unemihlahlandlela eqinisekisa bona koke isetjho nokuthunjwa kwepahla kuyayizalisa imibandela yokuhlonitjhwa kwesithunzi somuntu (isigaba 29 somThetho wemiLandu yobuLelesi).

Umuntu kufuze bona asetjhelwe ngemsitheleni, nakukghonakalako, nakasetjhwa emzimbeni. Lokhu-ke kwenzelelwa ukuvikela isithunzi somuntu. Nakube akunapholisa lomfazi ukusetjha abantu besifazi, ipholisa eliduna lingabawa nanyana ngimuntu umuntu wesifazi hlangana nabantu bomphakathi bona alisetjhele umuntu omfazi ekufuze asetjhwe lapho.


(Illustration as on bottom of page 11, chapter 11, English text)

Okuqakathekileko

Ukusetjha umuntu udlulele nezithweni zakhe zangasese (njengesitho sobufazi nesitho sangemva sokuzithuma) kufuze bona kwenziwe ngudorhodera kwaphela. Isetjho elinjalo lingenziwa kwaphela nakube kunamabanga azwakalako enza kukholakale bona ipahla efunwako ekukhulunywa ngayo kusigaba 20 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi ingaba sezithweni zangasese namkha ezithweni ezifihlekileko zomuntu osetjhwako.

Umsebenzi 5.6

(Illustration as on top right of page 11, chapter 5, English text)

Imizuzu emi-2

Indima Ekuqalwe Kiyo
Indinyana 5.8

Imibuzo Neempendulo

Bawa abafundi bona baphendule imibuzo elandelako:
((Sebenzisa ithranspharensi: Umsebenzi 5.6)
* Ipholisa eliduna lingamsetjha na umuntu wesifazi?
* Nakube akakho amapholisa abafazi, ipholisa eliduna kufuze bona lenzeni?



Izinto Ekufuze Uzenze Nawenza Isirhunyezo

* Ithranspharensi : Isetjho Nomboro 4
* Isigaba 29 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi.


(Second [middle] illustration as on right hand side of page 11, chapter 5, English text)

Isigaba 29 somThetho weKambiso yemiLandua yobuLelesi
Umsebenzi wokusetjha umuntu newokusetjha iindawo kufuze bona wenziwe ngehlonipho nangepatho ehle, kanti-ke umuntu wesifazi kufuze bona asetjhwe ngomunye umuntu wesifazi kwaphela, begodu nakube akunapholisa elimfazi, umuntu osetjhwako loyo angasetjhwa nanyana ngimuphi omunye umuntu wesifazi ongabawiwa lipholisa ukwenza njalo.

(Last illustration as on right hand side of page 11, chapter 11, English text)

Amanothi Womethuli






5.9	UKUSETJENZISWA KWAMANDLA NAKUSETJHWAKO NANYANA KUTHUNJWA IPAHLA

Ipholisa elingasetjha umuntu namkha indawo ngokusemthethweni, namkha elingangena endaweni nanyana ngiyiphi kobanyana liyokuthola ubufakazi lingasebenzisa amandla anele kwaphela ukwehlula loyo namkha labo ekungenzeka bona balinga ukulivimba bona lingasetjhi godu lingangeni (isigaba 27 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi). Lokhu-ke kutjho bona ipholisa lingasebenzisa kwaphela amandla alingeneko afunekako ebujameni obuthileko. Ukulingana okufunekako kutjho bona musa ukusebenisa amandla nakube akunasidingo sokobana uwasebenzise. Ungasebenzisa amandla afunekako anele nalingene ukwehlula loyo osuke asendlelenakho ngombana alinga ukukuvimba namkha ukunghanghabala bona ungene la ufuna ukungena khona (isigaba 13 somThetho wamaPholisa wakwa-SAPS: Amandla amancancazana).


5.9.1 Ukusetjenziswa Kwamandla Ukungena Endaweni

Ngokwesigaba 27 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi, ipholisa livumelekile ukusebenzisa amandla aneleko, ukungena endaweni ukuyokusetjha. Ngaphambi kobana kungasetjenziswa amandla, ipholisa kufuze bona likhulume ngokuzwakalako lifune ukungena lapho, litjho nokuthi kubayini lifuna ukungena endaweni leyo. Ipholisa livumelekile bona liphule umnyango namkha ifesidiri bona likghone ukungena. Nokho-ke nakube akunasidingo sokobana lisebenzise amandla, alingawasebenzisi vele.

Kukhona-ke la izinto zikhanjiswa khona ngendlela ehlukileko. Nakube ipholisa linebanga elizwakalako lokukholwa bona into efunwako esetjhwenelo ingahle imotjhwe namkha ilahlwe nakube ukungena kufunwa ngokuzwakala begodu nebanga lokungena liyatjhiwo, ilunga lingasebenzisa amandla aneleko ngokukghonekako. Lokhu-ke kwenzeka nakube into esetjhwako / efunwako leyo yinto encancani, namkha nakube intoleyo isidakamizwa esincancani esingamotjhwa namkha silahlwe lula, njengokuthi nje siphoselwe edreyinini sikhambe namanzi namkha siginywe, namkha nakube ipilo yamapholisa ingena engozini ngokukokoda kwawo, njengokuthi nje amapholisa lawo nakaziko bona umuntu ongaphakathi unesigidi. Lomehluko-ke waziwa ngokuthi ?yindinyana yokungakokodi?.

(Illustration as on top right of page 13, chapter 5, English text)

Amanothi






Umsebenzi 5.7

(Second illustration as on bottom of page 13, chapter 5, English text)

Imizuzu eli-7

Indima Ekuqalwe Kiyo
Indinyana 5.9

Umnqopho
Umnqopho womsebenzi lo kubonisana ngokusetjenziswa kwamandla ekusetjhweni kwendawo kobanyana kuzokuthunjwa ipahla.

Amanothi Womethuli
1. Bawa abafundi babonisane ngalokhu okulandelako:
(Sebenzisa ithranspharensi: Umsebenzi 5.7))
* Ipholisa livunyelwe na ukusebenzisa amandla ukungena endaweni kobanyana liyokusetjha?
* Ipholisa livunyelwe na ukusebenzisa amandla ukuthumba ipahla?

2. Bonisanani ngemithethokambiso esetjenziselwa ukusetjha nokuthumba ipahla.
3. Yenza isirhunyezo.

Izinto Ekufuze Uzisebenzise Nawenza Isirhunyezo

* Sebenzisa ithranspharensi: Isetjho : Nomboro 3
?Amanothi ngesetjho nangokuthumba ipahla?.
5.9.2 Ukusetjeniswa Kwamandla Ukusetjha Umuntu

ISigaba 23 somThetho weKambiso yemiLandu wobuLelesi Sinikela ipholisa amandla wokusetjha umuntu obotjhiweko lithumbe nepahla ezakutholakala kuye ekukhulunywa ngayo kusigaba 20 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi. Nakube ukusetjenziswa kwamandla kuyafuneka, angasetjenziswa amandla alingeneko. Nakwenziwa koke lokho-ke nokho kufuze bona kuhlale kukhunjulwa imithetho ephathelene nokusetjhwa kwabantu emzimbeni bekufike nezithweni ezifihlekileko.

Umthetho othi akusetjenziswe amandla amancazana kufuze bona uhlale uhlonitjhwa. Nakube akunamandla afunekako ukuthumba ipahla, musa ukuwasebenzisa.

5.9.3 Ukusetjenziswa Kwamandla Ukusetjha Iindawo Nokuthumba Ipahla

ISigaba 27 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi sivumela ukusetjenziswa kwamandla ngeminqopho emibili:
* Ngomnqopho wokungena endaweni kobanyana kuyokusetjhwa;
* Ngomnqopho wokwenza isetjho ngokwalo.

Amandla kufuze asetjenziswe kwaphela nakube umuntu oqalene nepholisa unghanghabala ngekani; nakhona lapho amandla kufuze asetjenziswe ngombana sekubhalelwe woke amanye amaqhinga ipholisa elingawasebenzisa. Ukusetjenziswa kwamandla kuba semthethweni kwaphela nakube isetjho lisemthethweni. Khumbula, nakube akunasidingo sokusebenzisa amandla, musa ukuwasebenzisa.

Iimbonelo:
Awukwazi ukuphula ilayi ivuleke ufuna umlelenjani. Awukwazi ukuphula isimumathi esikhanyelako la into engaphakathi kwesimumatheso ihlezi ebaleni ibonakala kuhle khona ngaphandle kokuphula.

Amanothi Ngesetjho Nangokubamba Ipahla

* Setjha kwaphela la kunokwenzeka khona bona itholakale ipahla efunekako (Isibonelo: Umabonwakude angeze angena ngebhokisaneni lejuwelari).
* Isetjho kufuze lenziwe ngemva kokuphuma kwelanga, nangaphambi kokutjhinga kwelanga, ngaphandle-ke kobana mhlamunye incwadi yesetjho ikhuluma ngenye indlela ehlukileko.
* Nikela umnikazindawo esetjhwako ikhophi yencwadi yokusetjha nakayifunako, ngemva kobana kusetjhiwe.
* Incwadi yokusetjha ingasetjenziswa kanye kwaphela.
* Ukwephulwa kwamalungelo womuntu la kusetjhwa khona namkha yena osetjhwako kufuze bona kuncitjhiswe kube phasi khulu khulu, ngokulawulwa bujamo bezinto balapho.
* Amandla angasetjenziswa kwaphela nasele kubonakala kubhala, ingasekho enye into engenziwa.

(Top left illustration as on page 14 of chapter 5, English text)

Khumbula:
Bona umnqopho womThethosisekelo ayisikho ukuvimbela ukuphenyisiswa kwemilandu, kodwana kuvikela amalungelo asisekelo wabantu boke.

5.10 IVIDIYO NGESETJHO NANGOKUTHUMBA IPAHLA
Kunevidiyo ye-10 lemizuzu ?NgeSetjho NangokuThumba Ipahla?.

5.11 ISIRHUNYEZO / IMIBUZO
(Second illustration as left hand side of page 14, chapter 5, English text).

* Iingaba 14 zomThethosisekelo zitjho bonani malungana nesetjho nokuthumba ipahla?
* Kungani kuyikambiso ehle ukuthola incwadi yokusetjha ngaphambi kobana uyokusetjha?
* Yini ekufuze bona kutlolwe encwadini yokusetjha?
* Yini umphumela wesetjho elingekho emthethweni namkha wesetjho eleqa igunya lokusetjha?
* Ipholisa livumelekile na bona lingasetjha ngaphandle kwencwadi yokusetjha?
* Yini ekufuze yenziwe lipholisa ngaphambi kobana lisebenzise amandla ukungena endaweni liyokusetjha namkha ngomnqopho wokusetjha nokuthumba? Kukhona na okuhlukileko kilomthetho?
* Incwadi yokusetjha iphelelwa nini kusebenza, begodu ingasetjenziswa kangaki?

(Illustration as on top right of page 14, chapter 5, English text)
Amanothi





Umsebenzi 5.8

(Second illustration as on page 14, chapter5, English text)

Imizuzu eli-10

Amanothi Womethuli
Tjengisa ividiyo ekhuluma ngokusetjha nangokuthumba ipahla.

Okuqakathekileko

(Third illustration as on right hand side of page 14, chapter 5, English text)

Isigaba esimalungana ?nokuSetjha nokuThumba ipahla? iza ngaphambi kwengcenye ekhuluma ?ngokuPhenywa kobuLelesi ? evidiyweni.

Umsebenzi 5.9
Imizuzu emi-5

(Third ilustration as on the right hand side of page 14, chapter 5, English text)

Umnqopho
Umnqopho womsebenzi lo kurhunyeza isifundwesi, nokuphendula yoke imibuzo engakaphendulwa.

Amanothi Womethuli
1. Ngemva kokubukela ividiyo, nikela isikhathi sokubonisana ngayo, bese wenza isirhunyezo salokho.
2. Imibuzo ingaba lisizo ukudosa lelihlelo lokubonisana.


5.12	AMATHRANSPHARENSI

(Illustration as on top left of page 15, chapter 5, English text)

* Isetjho Nomboro1: Ilungelo Lokuziphilela Ipilwakho YaNgeqadi: Sigaba 14
* Isetjho Nomboro 2: Isibawo Seencwadi Zokusetjha
* Isetjho Nomboro 3: Amanothi Ngeencwadi Zokusetjha
* Isetjho Nomboro 4: Amanothi Ngesetjho Nangokuthumba Ipahla
* Umsebenzi 5.2
* Umsebenzi 5.3
* Umsebenzi 5.4
* Umsebenzi 5.5
* Umsebenzi 5.7


Umthombo Welwazi Nemitlolo Ekuphakanyiswa Bona Uyifunde


(Second illustration as on left hand side of page 15, chapter 5, English text)

* Policing and Human Rights: Nel & Bezuindenhout
* Commentary on the Criminal Procedure Act: Du Toit et al.
* Criminal Procedure Handbook: 3rd edition, Bekker et al.

(Top right illustration as on page 15, chapter 5, English text)

Amanothi






ILUNGELO LOKUZIPHILELA IPILWAKHO YANGEQADI

ISigaba 14 somThethosisekelo: Ukuziphilela Ipilwakho Yangeqadi

14. Omunye nomunye umuntu unelungelo lokuziphilela ipilwakhe yangeqadi, ekubalwa hlangana nalo nelungelo lokobana:

(a). umuntu ngokwakhe namkha indawo ahlala kiyo ingasetjhwa;
(b). indawo yabo ingasetjhwa;
(c). ipahlabo ingathunjwa; begodu
(d). ilungelo labo lokuthintana nokukhulumisana nabakhulumisana nabo
ngeqadi lingaphulwa.

Ithranspharensi: ISetjho: Namba 1

(Illustration as on bottom of page 16, chapter 5, English text)



IIMBAWO ZEENCWADI ZOKUSETJHA

Isibawo sencwadi yokusetjha kufuze bona sibe nemininingwana efungelweko etjengisa bona kunamabanga azwakalako enza kukholakale bona:

* kunobulelesi obenziweko namkha obuseduze nokwenziwa;
* kunezinto ezithileko ezibalwako ekwenziweni kobulelesobo namkha obuhloswe ukwenziwa namkha ezingahle zibe bufakazi bokuthi kunobulelesi obenziweko;
* izintwezo ziphethwe mumuntu othileko namkha zisendaweni ethileko.

Incwadi yokusetjha izakunikela amandla wokusetjha umuntu othileko namkha iindawo ezithileko, kufunwa ipahla ethileko namkha izinto ezithileko.


Ithranspharensi : ISetjho: Nomboro 2
(Illustration as on bottom of page 17, chapter 5, English text)



AMANOTHI NGEENCWADI ZOKUSETJHA

* Incwadi yokusetjha ikhomba iindawo ezithileko ekufuze bona zisetjhwe.
* Incwadi yokusetjha ikhomba umuntu ekufuze asetjhwe (lapha-ke kungabalwa nanyana ngubani otholakala endaweni ekufuze isetjhwe).
* Incwadi yokusetjha isetjwenziswa emini (kusetjhwa emini), ngaphandle-ke kokuthi mhlamunye kutjhiwo ngenye indlela.
* Incwadi yokusetjha ihlala isebenza beyisetjenziswe namkha icinywe mumuntu oyikhuphileko namkha onamandla afanako naloyo oyikhuphileko.
* Ikhophi yencwadi yokusetjha kufuze bona inikelwe umuntu ilungelo lakhe elingahle lithinteke, ekuvamise bona kube mnikazi namkha umuntu ohlala endaweni la kuyokusetjhwa khona.
* Incwadi yokusetjha kufuze bona isetjenziswe kwaphela ngokulandela imibandela etjhiwo kiyo incwadi.
* Incwadi yokusetjha isebenza kanye kwaphela.

Ithranspharensi: ISetjho: Nomboro 3

(Illlustration as on bottom of page 18, chapter 5, English text)




AMANOTHI NGOKUSETJHA NANGOKUTHUMBA IPAHLA

* Setjha kwaphela eendaweni la kunokwenzeka khona bona zitholakale izinto ezifunekako.
* Isetjho kufuze lenziwe emini ngemva kokuphuma kwelanga, nangaphambi kokutjhinga kwelanga ngaphandle-ke kokuthi kutjhiwo ngenye indlela.
* Nikela umnikazi wendawo esetjhwako namkha ohlala kiyo ikhophi yencwadi yesetjho nakayifunako, ngemva kokusetjha indawo leyo.
* Nokho-ke incwadi yokusetjha kufuze bona itjengiswe umuntu ohlala lapho namkha umnikazi wendawo esetjhwako leyo, ngaphambi kobana kuthonywe kusetjhwe, nakube umuntu walapho ukhona.
* Kuyikambiso elungileko bona kusetjhwe umnikazindawo namkha umuntu ohlala endaweni leyo akhona naye.
* Kufuze kulingwe ngesikhathi soke bona ukuphulwa kwamalungelo womuntu ekusetjhwa indawakhe kube kuncancazana, ngokulawulwa bujamo bezinto.
* Amandla angasetjenziswa kwaphela nakube vele nakanjani kufuzile asetjenziswe.

Ithranspharensi: ISetjho: Nomboro 4

(Illustration as on bottom page of page 19, chapter 5, English text)




UMSEBENZI 5.2

* Tlola iimbonelo zamalungelo angaqinteliswa ngesetjho nangokuthumba ipahla.
* Fundisisa indinyana yokuqintelisa ekhasini 6 lencwajana yokusebenzela bese uyahlola bona isetjho nokuthumba ipahla kungathathwa njengokuphulwa kwamalungelo womuntu okulungileko na.

Ithranspharensi : Umsebenzi 5.2

(Illustration as on bottom page of page 20, chapter 5, English text)





UMSEBENZI 5.3

* Ungayitholaphi incwadi yokusetjha?
* Ngiyiphi imininingwana ekufuze ibe sesibaweni sencwadi yokusetjha?
* Bonisanani ngalokho ekufuze kube sencwadini yokusetjha.
* Kufuze kusetjhwe nini?
* Kufuzile na unikele umnikazindawo namkha umuntu ohlala endaweni esetjhwako incwadi yokusetjha?

Ithranspharensi: Umsebenzi 5.3

(Illustration as on bottom page of page 21, chapter 5, English text)




UMSEBENZI 5.4

* Yini umphumela wokusetjha ngokungasimthetho?

* Amakhotho ayabamukela / ayabuvuma na ubufakazi obutholakele ngesetjho elingekho emthethweni?

Ithranspharensi : Umsebenzi 5.4

(Illustration as on bottom page of page 22, chapter 5, English text)




UMSEBENZI 5.5

* Ipholisa livumelekile na bona lingasetjha ngaphandle kwencwadi yokusetjha, nakube kunjalo likwenza nakwenzenjani lokho?

Ithranspharensi: Umsebenzi 5.5

(Illustration as on bottom page of page 23, chapter 5, English text)





UMSEBENZI 5.6

* Ipholisa eliduna lingamsetjha na umuntu wengubo?


* Nakube akunapholisa lengubo, ipholisa eliduna kufuze lenzeni?


Ithranspharensi : Umsebenzi 5.6


(Illustration as on bottom page of page 24, chapter 5, English text)


UMSEBENZI 5.7

* Ipholisa lingawasebenzisa na amandla ukungena endaweni liyokusetjha?


* Ipholisa lingawasebenzisa na amandla ukuthumba ipahla?


Ithranspharensi : Umsebenzi 5.7

(Illustration as on bottom page of page 25, chapter 5, English text)
































ISAHLUKO 7


(SAPS emblem and an illustration as on the outer cover of chapter 7)





Amalungelo Wobuntu Nokuziphatha









AMALUNGELO WOBUNTU NOKUZIPHATHA

7.
Umtlamo Wesifundo
7.1
Iminqopho
7.2
Isingeniso
7.3
Ukuphulwa Kwamalungelo Wobuntu Nokuziphatha
7.3.1
Ukubhalelwa Kwepholisa Kuhlonipha Amalungelo Wobuntu
7.3.2
Kufuze Lenzeni Ipholisa Nalibona Elinye Ipholisa Liphula Amalungelo
Wobuntu?
7.3.3
IPhiko eliLalela IinLilo NgamaPholisa (i-ICD) Lenzani Lokhuya Elinye
Ipholisa Namkha Ilungu Lomphakathi Nalisa Isililo Ku-ICD?
7.4
Umthethokambiso Wokulungileko Nokuphathwa Kuhle
(Isenzo sezokuPhatha esiLungileko)
7.5
Isirhunyezo / Imibuzo
7.6
Amathranspharensi
7.7
Iincwajana Zelwazi

















IMIZUZU EMA-60
UMTLAMO WESIFUNDO


Okungaphakathi Ekufuze Kwenziwe Isikhathi
7.1 Iminqopho
Umsebenzi 7.1 Funda iminqopho
Imizuzu emi-2
7.2 Isingeniso
Umsebenzi 7.2: Ividiyo, ukubonisana
Imizuzu ema-20
7.3 Ukuphulwa Kwamalungelo Wobuntu Nokuziphatha
Umsebenzi 7.3: Ukubonisana Kwesiqhema
Imizuzu ema-25
7.3.1 Ukubhalelwa Kwepholisa Kuhlonipha Amalungelo Wobuntu


7.3.2 Kufuze Lenzeni Ipholisa Nalibona Elinye Ipholisa Liphula Amalungelo Wobuntu?


7.3.3 IPhiko EliLalela IinLilo NgamaPholisa (i-ICD) Lenzani Lokhuya Elinye Ipholisa Namkha Ilungu Lomphakathi Nalisa Isililo Ku-ICD?
Umsebenzi 7.4: Ukubonisana
Imizuzu eli-10
7.4 Umthethokambiso Wokulungileko Nokuphathwa Kuhle (igadango lokuphathwa kuhle ngomthethobulungiswa)


7.5 Isirhunyezo / Imibuzo
Umsebenzi 7.5: Imibuzo, ukubonisana
Imizuzu emi-3
















7.1 IMINQOPHO

Ngemva kokuqeda lesisahluko, abafundi kufuze bakghone ukwazi mokuhlathulula - kungenzekani (imiphumela yokwenza) lokhuya ipholisa naliphula amalungelo wobuntu;
* bona ipholisa kufuze lenzeni lokhuya nalibona kuphulwa amalungelo wobuntu;
* umthethokambiso wokulungileko nokulingana (igadango lokuphathwa kuhle ngomthethobulungiswa ); kunye
* nendima yePhiko lamaPholisa eliLalela iinLilo ngamaPholisa (i-ICD) ekuqinisekiseni ukuziphatha kuhle kwamapholisa ngokukhambisana nomThethosisekelo.

Umsebenzi 7.1

Imizuzu emi-2

(Illustration as on top right of page 3. chapter 7, English text)
Indima Ekuqalwe Kiyo
Indinyana 7.1

Umnqopho
Umnqopho womsebenzi lo kunikela iminqopho yesifundwesi.

Amanothi Womethuli
* Fundela abafundi iminqopho yomsebenzi lo.
* Babuze bona bayayizwisisa na iminqopho le.
* Bahlathulule yona la kufuneka khona.


7.2 ISINGENISO

AmaLungelo wobuNtu ngewomuntu woke eSewula Afrika, ngitjho namapholisa imbala. Elinye nelinye ilungelo lobuntu likhambisana nokuziphendulela. Enye ingcenye yokuziphendulela kwawo woke amalungu webutho lamapholisa lakwa-SAPS, njengombana liliphiko lomBuso nje, kuhlonipha nokuvikela isithunzi sobuntu kibo boke abantu kunye nokubabalela amalungelo wabo boke abantu. AmaPholisa athwele umsebenzi osibopho wokusebenzela umphakathi nokwenza umsebenzawo ngokuzihlonipha nangendlela ekusebenza ngayo abantu abawufundiselweko umsebenzi.

Umsebenzi 7.2

(Second illustration as on page 3, chapter 7, English text)

Imizuzu ema-20

Indima Ekuqalwe Kiyo
Indinyana 7.2

Amanothi Womethuli
1. Bawa abafundi bona bafunde isigaba 7(2) somThethosisekelo, iNcwajana yokuSebenzela ikhasi 5 bese babonisane ngalokho okutjhiwo sigabesi.
2. Ngaphambi kobana udlale ividiyo, tjela abafundi bona babukele ividiyo le ngomkhumbulo wokuphulwa kwamalungelo wobuntu. Abacabange godu nangokuthi ukuphulwa kwamalungelo wobuntu la kuzakuthikameza njani ukuziphatha kwamapholisa nendima yabokhomanda bamapholisa wakwa-SAPS.
3. Badlalele ividiyo ?yokuZiphatha / Imithetho YamaPholisa NokuPhathwa Kwawo?.
4. Ngemva kokubukela ividiyo, babuze ngekade bakubukele, ngokusebenzisa indlela egegako, ubabuze ngamunye ngamunye bona bacabangani ngevidiyo ebebayibukele malungana namalungelo wobuntu nomsebenzi wobupholisa.

Izinto Ekufuze Uzisebenzise

* Sebenzisa ithranspharensi: Ukuziphatha leNomboro 1.
(3rd illustration as on bottom page of page 3, chapter 7, English text).

Amalungelo: ISigaba 7(2) somThethosisekelo

(2). UmBuso kufuze uhloniphe, uvikele, ukhuthaze bewuzalise amalungelo asehlelweni leRhelo lamaLungelo wobuNtu (i-Bill of Rights).


7.3 UKUPHULWA KWAMALUNGELO WOBUNTU NOKUZIPHATHA

Ukukhandela ubulelesi ngepumelelo elizweni leSewula Afrika ngaphandle kokwephula amalungelo wobuntu kufuna ibutho lamapholisa elinemithetho emihle yokuziphatha. Ukuphulwa kwamalungelo wabantu mapholisa kuzakuhlala kuthathwa njengomlandu omumbi wokungaziphathi kuhle, ngalokho-ke kuzakuhlala kuphathwa ngesandla esiqine mbala.

Iimbonelo zokwephulwa kwamalungelo wobuntu:

* Ukubopha umuntu ngokungasimthetho;
* Ukuvalela umuntu ngokungasimthetho;
* Ukutlhorisa;
* Ukuphatha abantu ababotjhiweko ngesihluku
* Ukuphatha abantu abavalelweko ngesihluku;
* Ukukhahlumeza abantu abalethe iinLilo nokukhahlumeza abongazimbi bokuphathwa kumbi;
* Ukusetjha nokuthumba ipahla ngokungasimthetho;
* Ukusebenzisa amandla ngokweqileko;
* Ukuphenya ngeendlela ezingekho emthethweni;
* Nayikuthi ipholisa lazi namkha libona ukwephulwa kwamalungelo wobuntu begodu alenzi litho;
* Ukurhobela isandla somthetho (ukufihla ubulelesi).


7.3.1 Ukubhalelwa Kwepholisa Kuhlonipha Amalungelo Wobuntu Kungabanga Lokhu Okulandelako:

* Ubufakazi obutholakele ngesibanga sokwephulwa kwamalungelo wobuntu bungatjhiywa, kanti-ke lokho kungabangela bona abantu abanemilandu bahlanjululwe.
* Ipholisa elibhalelwe kuhlonipha amalungelo wobuntu lizakuthathelwa amagadango wokukhalinywa.
* Lizakuvulelwa umlandu ipholisa.
* Lingaqotjhwa khonokho ipholisa (qala isigaba 36)(1) somThetho wamaPholisa wakwa-SAPS: Nakube ligwetje ukuyokudosa ejele langavunyelwa ihlawulo).
* UmBuso ungavulelwa umlandu wombango.
* Ukwemukwa kwelungelo lokujanyelwa mBuso (ukujanyelwa magqwetha womBuso) emlandwini wobulelesi (lokhu-ke kutjho bona ipholiselo kuzakufuneka bona lizibonisele bona lilithathaphi igqwetha, nokuthi lilithola njani, begodu kufuze bona lizibhadalele lona).
* Ukwemukwa kwepholisa ilungelo lokujanyelwa mbuso emilandwini yombango (lokhu-ke kutjho bona ipholiselo kuzakufuneka bona lizibhadale zoke iindleko zomBuso: iindleko zomonakalo, neendleko zamagqwetha).
* Ukuziphendulela emphakathini.

Amapholisa weenkhundla eziphakemeko azakubekwa umlandu ngokwephulwa kwamalungelo wobuntu nakube amalungelo lawo ephulwa zisazi, namkha nakube bekufuzile zazile ngokwephulwa kwawo kodwana azange zenze litho ngalokho.

AmaPholisa kufuze bona athole ukulitjalelwa ekutjhutjhisweni namkha ekuthathelweni amagadango wokukhalinywa nakale imilayo engekho emthethweni ebuya eenkhulwini ezongameleko.

Ipholisa alikwazi ukuvika ngokuthi liphule amalungelo wobuntu bona batjho belisenza elikuthunywe sikhulu salo.

7.3.2 Kufuze Lenzeni Ipholisa Nalibona Elinye Ipholisa Liphula Amalungelo Wobuntu?

Ipholiselo kufuze:

* livimbe ipholisa elilibona liphula amalungelo, lilitjele bona elikwenzako akukalungi; namkha / begodu
* libike isenzweso kukhomanda walo namkha kesinye isikhulu samapholisa; namkha / begodu
* libike isenzweso esikhulwini esiphethe iindaba zokukhalinywa kwamapholisa; namkha / begodu
* libikele iPhiko eliLalela iinLilo ngamaPholisaa ( i-ICD ); namkha / begodu
* libikele iKomitjhini yamaLungelo wobuNtu, namkha / begodu libikele umVikeli womPhakathi ngesenzweso.

(Nayikuthi ukwephulwa kwelungelo lobuntu ngalendlela kubuye godu kube mlandu wobulelesi, kufuze kuvulwe idokhethi yomlandu loyo).



Ukwephulwa Kwamalungelo Wobuntu Kungahle Kubangele Ukuthathwa Kwamagadango Wokukhalima

* Iphenyo lokukhalinywa kufuze bona libe msinyana, liphenyisise, begodu lingathathi ihlangothi. (Akunasidingo sokobana kulindelwe ukuqedwa kwephenyo lemilandu yobulelesi).
* Iphenyo la kufuze bona lifune ukuthola abongazimbi bona bobani, lithole belibulunge ubufakazi, lithole abofakazi, lithole unobangela wokwenziwa komlandu, lithole nokuthi lenziwe njani umlandu, kuphi, nini, bese kutholakala nabenzi bomlandu loyo bese bayabotjhwa.
* Indawo la kwenzeke khona umlandu kufuze bona iphathwe ngokutjheja nangokuyelela.

(Illustration as on top right of page 5, chapter 7, English text)

Amanothi






(Second illustration as on bottom of page 5, chapter 7, English text)

Okuqakathekileko

Iinomboro zomtato ze-ICD: ( 012) 320-0431





7.3.3 IPhiko Elilalela IinLilo NgamaPholisa (I-ICD) Lenzani Lokhuya Elinye Ipholisa Namkha Ilungu Lomphakathi Nalisa Isililo Ku-ICD?

I-ICD ingaphenya ngesililo, khulu khulu nakube sililo esiphathelene nokufa komuntu asekuvalelweni, afa ngesibanga sesenzo samapholisa. I-ICD ingathumela isililweso emapholiseni kobanyana aphenye ngaso, bese yona-ke ibeka ilihlo bona kuphenywa njani. Ekupheleni kwephenyo, i-ICD ingenza iimphakamiso zokuthi ipholisa igama lalo elibalwako esililweneso lingavulelwa umlandu wobulelesi namkha lingathathelwa amagadango wokukhalinywa na.


Iinhloso Ze-ICD

Kukwakha ithemba lomphakathi emsebenzi wamaPholisa wakwa-SAPS nangomsebenzi we-ICD wokuqalana nokungaziphathi kuhle:
* ngokunikela umphakathi ngendlela nethuba lokuba nesandla ekuphathweni kweenlilo;
* ngokuphambukisa iinsolo ezingekho ngamapholisa;
* ngokuhlukanisa amapholisa aphikelele ngokona ngaphakathi kwebutho lakwa-SAPS;
* ngokufakazela ukuthembeka kwamapholisa emizameni yawo yokulinga ukutjhugulula umsebenzi wamapholisa ngendlela yokuthi umphakathi uzowahlonipha amapholisa, uhloniphe nomsebenzawo; begodu
* nangokulekelela ekuletheni amatjhuguluko kwa-SAPS ngendlela yokuthi
i-SAPS izokuba liphiko elifanele ukuhlonitjhwa mphakathi, befuthi nangambala eliyitholako ihlonipho leyo emphakathini, ekukhandeleni nekulweni nobulelesi.

Ukukhandela ukuziphatha kwamapholisa ngendlela engakalungi:

* ngokucozulula iinLilo ukuthola imiraro ezibuyelelako emsebenzini wamapholisa, nokuthola ikambiso elandelwako khona kunye nokuthola indlela yokwelusa indlela ekusetjenzwa ngayo;
* ngokuyelelisa amapholisa kusese nesikhathi ngemiraro eyenzeka ngokuhleleka namkha ngamapholisa agangako;
* ngokunikela intatha engasetjenziselwa ukucitha lokho okubange bona bekube nesililo;
* ngokusebenza ngeenlilo ezenziwe ngamapholisa ngendlela elungileko neqalelela amahlangothi woke ngaphandle kokukhetha.


(Table as on the bottom of page 6, chapter 7, English text)

Yini okwethusa khulu khulu ngevidiyo ye-BBC ngamapholisa wakwa-SAP ngesihluku sawo phezu kwabasolwa ababanjiweko?
a. Ukurarha umsolwa onganabuyo ehloko
(insert illustration)
b. Kusasazelwa umsolwa obotjhwe izandla ngenja
(insert illustration)
c. Kuqoqodwa umsolwa olimeleko ngesidunu sesigidi (insert illustration)
d. Kucinyelwa isegerede phezu kwehloko yomsolwa
(insert illustration)
?namkha kukuthi umphakathi weSewula Afrika uyayithokozela into enje?
(insert illustration)

zapiro




Umsebenzi 7.3

Imizuzu ema-25

(Illustration as on top right of page 4, chapter 7, English text)

Indima Ekuqalwe
Indinyana 7.3

Umnqopho
Umnqopho womsebenzi lo kukwenza amapholisa acabange ngokuphulwa kwamalungelo wobuntu mapholisa, nokubonisana ngemiphumela yokuphulwa kwamalungelo lawo.

1. Isingeniso: Umzuzu mu-1
2. Ukubonisana Kweenqhema: i-10 lemizuzu
3. Umbiko obuyisakwo: i-10 lemizuzu
4. Ukubonisana nje ngalokhuya nangalokhuya: imizuzu emi-4

Amanothi Womethuli

1. Hlukanisa abafundi ngeenqhema ezingadluliko ebantwini aba-5.
2. Batjengise ithranspharensi: UkuziPhatha Nomboro 1: Ukwephulwa Kwamalungelo Wobuntu.
3. Bawa esinye nesinye isiqhema bona senze lokhu okulandelako: (Sebenzisa ithranspharensi: Umsebenzi 7.3)
* Tlola lokho ekufuze kwenziwe lipholisa nalibona kwephulwa ilungelo lobuntu.
* Tlola izinto ezingenzeka ipholisa nalephula amalungelo wobuntu.
4. Bawa esinye nesinye isiqhema bona senze isibonelo sinye ngalokho ekufuze kwenziwe lipholisa. Bawa iinqhema zoke beziphelele. Buyelela godu ukhambe ngayo ikambiso leyo sewufuna iimbonelo zemiphumela yepholisa eliphula amalungelo wobuntu kwanjesi.
5. Bawa omunye wabafundi ukutlola phasi lokhu efliptjhatini namkha ebhodini.
6. Vala ikulumakho ngokubonisana kwalokhuya nalokhuya.
7. Yenza isirhunyezo.

Izinto Ekufuze Uzisebenzise Nawenza Isirhunyezo

* Ithranspharensi: Ukuziphatha Nomboro 1.
* Ithranspharensi: Ukuziphatha Nomboro 2.
7.4 UMTHETHOKAMBISO WOKULUNGILEKO NOKUPHATHWA KUHLE
(Isenzo sezokuphatha esilungileko)
(NGEKOMTHWASISI)

Nakuphenywa ngokwephulwa kwamalungelo wobuntu, iphenyo kufuze lenziwe msinyana, lenziwe kuhle, lenzisiswe, begodu lenziwe ngaphandle kokukhetha. Lokhu-ke kusisekelo sesenzo sezokuphatha esilungileko.


Isenzo sezokuphatha esilungileko (iTjhejuli 6, I-Ayithemu 23(2)(b) yomThethosisekelo.

Isigaba 33(1)) no (2) kufuze zithathwe ngokuthi zifundeka ngendlela elandelako:
?Omunye nomunye umuntu unelungelo:
(a). lokwenzelwa isenzo sezokuphatha esisemthethweni lapho elinye lamalungelwakhe namkha ikareko yakhe iyathinteka namkha isengozini;
(b). lokwenzelwa isenzo sekambiso yezokuphatha okulungileko lapho elinye lamalungelwakhe aphulwe khona namkha nakube lokho akulindele ngokufanelekileko kuyathinteka namkha kulengela engozini;
(c ). lokunikelwa amabanga atlolwe phasi ngesenzo sezokuphatha esithinta elinye lamalungelwakhe namkha ikareko yakhe ngaphandle kwalokha amabanga wesenzweso azisiwe;
(d). lokuthola isenzo sezokuphatha esifaneleko nasiqala ibanga elinikelwe ngesenzweso lapho elinye lamalungelwakhe lithinteka namkha lisengozini khona.?


Ukulunga Okunamandla Ngokubonakalako

Lokhu-ke kutjho bona kufanele kube nebanga elizwakalako nelihle lesenzo sezokuphatha esizakuthathwa (isibonelo, ukujamisa, amagadango wokukhalima, ukudlulisa, ukuphakanyiselwa esikhundleni somsebenzi esiphezulu, njll.).

Ukulunga Ngokwekambiso

Lokhu-ke kutjho bona woke amagadango wezokuphatha kufanele kube ngalungileko ngokwekambiso. Lokhu kutjho bona imithetho yobulungiswa bemvelo kufuze bona ihlonitjhwe. Imithetho leyo-ke ngile:

* I-Audi alteram partem (izwa nehlangothi elinye):

Lokhu-ke kutjho bona ipholisa kufuze:

* linikelwe woke amaphuzu wokuzindlekela nawokucatjangelwa;
* linikelwe isikhathi esaneleko sokubeka yalo indaba nelalo ihlangothi;
* linikele ithuba lokubeka yalo indaba.
* laziswe ngokupheleleko ngamabanga wegadango lomthethobulungiswa elithathelwa lona (igadango lokulikhalima ipholiselo);

* Nemo judex in sua causa (akunamuntu ongazehlulela / akunamuntu ongaba lijaji emlandwini wakhe ngokwakhe)

Lokhu-ke kutjho bona loyo othunywe ukwengamela umsebenzi abe lilihlo lawo kufuze bona asebenze:
* ngokuqalelela izinto mahlangothi woke;
* ngokuthembeka; kunye
* nangaphandle kokukhetha nokutjhigamela ngancanye.


Umsebenzi 7.4

(Illustration as on top right, page 6, chapter 7, English text)

Imizuzu eli-10

Indima Ekuqalwe Kiyo
Indinyana 7.3.3

Umnqopho
Umnqopho womsebenzi lo kukwenza amapholisa acabange ngendima
ye-ICD ekuqinisekiseni bona amapholisa ayawaphumelelisa amalungelo wobuntu.

Amanothi Womethuli
1. Nikela omunye nomunye umfundi ikhophi yencwajana yelwazi nge-ICD.
2. Bawa abafundi bona baphendule imibuzo elandelako nasi:
(Sebenzisa ithranpharensi: Umsebenzi 7.4)
* Yini indima ye-ICD kwa-SAPS
* Kungani?
3. Qedelela ngezinto zoke, lokhuya nalokhuya.
4. Yenza isirhunyezo

Izinto Ekufuze Uzisebenzise Nawenza Isirhunyezo

* Incwajana Yelwazi nge-ICD.



7.5 ISIRHUNYEZO / IMIBUZO

(1st Illustration as on the left hand side of page 8, Chapter 7, English text)

* Kungani ukuziphatha kuqakathekile kwa-SAPS?
* Ukuthwasiswa kungaba yingcenye yamagadango athathelwa ukulungisa umraro wokuphulwa kwamalungelo wobuntu na?
* Akhe utjho eminye imihlobo namkha ezinye iindlela zokwephulwa kwamalungelo wobuntu kwa-SAPS ozaziko.
* Ipholisa kufuze lenzeni nalibona omunye aphula amalungelo wobuntu?
* Kungenzekani epholiseni eliphula amalungelo wobuntu?


7.6 AMATHRANSPHARENSI

(2nd illustration as on right hand side of page 8, Chapter 7, English text).

* Iimbonelo zokuphulwa kwamalungelo wobuntu: Ukuziphatha Namba 1.
* Ukubhalelwa kuhlonipha amalungelo wobuntu kungabanga lokhu okulandelako: Ukuziphatha Namba 2.
* Umsebenzi 7.3
* IPhiko eliLalela iinLilo ngamaPholisa - i-ICD.:


7.7	IINCWAJANA ZELWAZI

* Incwajana Yelwazi 7.1

(3rd Illustration as on the right hand side of page 8, chapter 7, English text)

(Top right illustration as on page 8, chapter 7, English text).

Amanothi







Umsebenzi 7.4
Imizuzu emi-5

Umnqopho
Umnqopho womsebenzi lo kurhunyeza isifundwesi, nokuphendula nanyana ngimiphi imibuzo eseleko.

Amanothi Womethuli
Imibuzo le ingasiza ukukhambisa isifundwesi, isize nokuveza bona ngiziphi iindaba ezisaleleko kwangakhulunywa ngazo.

AMALUNGELO WOBUNTU NOBUPHOLISA: UMGADANGISO WOKUTHOMA KA-1999
IIMBONELO ZOKWEPHULWA KWAMALUNGELO WOBUNTU

* Ukubopha umuntu ngokungasimthetho
* Ukubamba /ukuvalela umuntu ngokungasimthetho
* Ukutlhorisa;
* Ukuphatha abantu ababotjhiweko nabavalelweko ngesihluku
* Ukukhahlumeza abantu abalethe iinLilo nokukhahlumeza abongazimbi bokuphathwa kumbi;
* Ukusetjha ngokungasimthetho nokubamba ipahla ngokunagsimthetho;
* Ukusebenzisa amandla ngokweqileko;
* Ukuphenya ngeendlela ezingekho emthethweni;
* Ukuliselela kwepholisa ukuphulwa kwamalungelo wabantu lingenzi litho ngalokho;
* Ukurhobela isandla somthetho (ukufihla umlandu).


Ithranspharensi: Ukuziphatha Nomboro 1

(Illustration as on bottom of page 9, chapter 7, English text)





Ukubhalelwa Kwepholisa Kuhlonipha Amalungelo Wobuntu Kungabanga Lokhu Okulandelako:

* Ubufakazi obutholakele ngesibanga sokwephula kwamalungelo wobuntu angeze bamukelwa, kanti-ke lokho kungabangela bona abantu abanemilandu bahlanjululwe.
* Amagadango wokukhalinywa.
* Lizakuvulelwa umlandu ipholisa.
* Lingaqotjhwa khonokho ipholisa (qala isigaba 36)(1) somThetho wamaPholisa wakwa-SAPS:
* UmBuso ungavulelwa umlandu wombango.
* Ukwemukwa kwelungelo lokujanyelwa mBuso (ukujanyelwa magqwetha womBuso) emlandwini wobulelesi.
* Ukwemukwa kwepholisa ilungelo lokujanyelwa mbuso emilandwini yemibango.
* Ukuziphendulela emphakathini.


Ithranspharensi : Ukuziphatha Nomboro 2

(Illustration as on bottom page of page 10, chapter 7, English text)










UMSEBENZI 7.3


* Ipholisa kufuze lenzeni nalibona kwephulwa amalungelo wobuntu?
* Kungenzekani nange ipholisa lingephulela umuntu amalungelo wobuntu?


Ithranspharensi: Umsebenzi 7.3

(Illustration as bottom page of page 11, chapter 7, English text)



(Illustration as on bottom of page 13, chapter 7, English text)

UMSEBENZI 7.4


* Yini indima ye-ICD kwa-SAPS?


* Kubayini?

Ithranspharensi: Umsebenzi 7.4

(Illustration as on bottom of page 12, chapter 7, English text)











Incwajana Yelwazi: IPhiko eliLalela IinLilo ngamaPholisa ? i-ICD

IPhiko eliLalela iinLilo ngamaPholisa (i-ICD) yihlangano yomthetho elawulwa zizakhamuzi, eyasungulwa ngokweSigaba 222 somThethosisekelo wesiKhatjhana (umThetho wenomboro 2000 ka-1993) neSahluko 10 somThetho wamaPholisa weSewula Afrika (umThetho wenomboro 68 ka-1995).


UMNQOPHO
Kuphuhlisa nokukhuthaza ukuziphatha okuhle emapholiseni.

IKGHONAKALISO YOMNQOPHO
Umsebenzi otjhugululiweko wakwa-SAPS, ngokukhambaisana nommoya nomnqopho womThethosisekelo.

IINHLOSO ZE-ICD
Kukwakha ithemba lomphakathi emizameni ye-SAPS neye-ICD yokuqalana nokungaziphathi kuhle:
* Ngokuveza indlela evulela izakhamuzi ukuba nelizwi ekuqalaneni neenlilo.
* Ngokuphambukisa iinsolo ezingekho/ezinganasisekelo ngamapholia.
* Ukukhuphela ngeqadi amalungu wamaPholisa aphikelele ngokona, ahlukane ne-SAPS.
* Ngokufakazela ukuthembeka kwamapholisa emizameni yawo yokutjhugulula umsebenzawo abe ahlonitjhwe mphakathi.
* Ngokulekelela ukutjhugulula umsebenzi wamaPholisa ube yihlangano efanele nethola ukuhlonitjhwa, beyisekelwe mphakathi ekukhandeleni nekucitheni ubulelesi.

Ukukhandela Ukuziphatha KwamaPholisa Ngendlela Engakalungi:


* Ngokucozulula iinLilo ukuthola imiraro ezibuyelelako emsebenzini wamapholisa, emikghweni yawo nekongameleni;
* ngokuyelelisa amapholisa kusese nesikhathi ngemiraro eyenzeka ngokuhleleka namkha ngamapholisa agangako;
* ngokunikela isiyeleliso esitholakele ngokwenza irhubhululo lokurarululwa kwemiraro eletha iinghonghoyilo;
* ukuqalana neenlilo zamapholisa ngendlela elungileko neqalelela amahlangothi woke ngaphandle kokukhetha.


NGIZIPHI IINLILO EZITJHEJWA YI-ICD

I-ICD iqala ibe isebenze ngeenlilo namkha izwangombana tjho:

* Emalungana nokufela komuntu ekuvalelwenii namkha ngesibanga sesenzo samapholisa.
* Emalungana nokuba nesandla kwamapholisa ebulelesini njengokudlelezela, ukweba, nokulimaza abantu ngokubabetha.
* Emalungana nokuziphatha kwamaPholisa okwalelwe miThetjhwana yebuPholiseni
njengokuliselela umsebenzi nje, namkha ukubhalelwa kukhambisana neRhelo lokuziPhatha kwamaPholisa.

IKAMBISO YOKUSEBENZA NGEENLILO KU-ICD
Nanyana i-ICD ilinga ukuphenya yoke imilandu nokungaziphathi kuhle ekuzwakala bona kwenziwe amaPholisa wakwa-SAPS, umThetho omalungana nalokhu uyayivumela i-ICD bona eminye imilandu idluliselwe kwa-SAPS kobanyana iyokuphenywa khona. Malungana nemilandu leyo ethunyelwa ukuyokuphenywa yi-SAPS, i-ICD ingabeka ilihlo iqale bona likhamba njani iphenyo ngemilandu leyo. Laphokhunye i-ICD ibeka ilihlo ephenyweni ngokubeka imihlahlandela okufuze ilandelwe ephenywenelo.

UNgqongqotjhe wezokuPhepha nokuVikeleka unikele abaphenyi abathileko be-ICD amandla wokwenza nomsebenzi wobuPholisa, kobanyana abaphenyi be-ICD bazokukghona ukwenza umsebenzabo ngcono khulu. Labo-ke abaphenyi be-ICD bakhonjwe mNqophisi oPhetheko.

ISIBOPHO SE-ICD
I-ICD ayikanqophi ukunyaza umsebenzi ofanelekileko wamapholisa. I-ICD izibophelele ekusizeni amapholisa ngomsebenzi wetjhuguluko newokuqinisa ituthuko nokusebenzisana ne-SAPS.


Incwajana Yelwazi: IPhiko eliLalela iinLilo ngamaPholisa ? i-ICD.











1
AMALUNGELO WOBUNTU NOBUPHOLISA: UMGADANGISO WOKUTHOMA KA-1999

<fn>DAC-NLS.IncwajanaYokwazisa.2007-05-18.nr.txt</fn>

Incwajana YokwAzisa (menyuweli) Ngemisebenzi YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe Nerhelo Lamarekhodi Aphethwe NgilomNyango

Ilungiselelwe NgokweSigaba 14 (iHlangano yomPhakathi ) YomThetho oyiNomboro yesi-2 ka-2000 oKhuthazela ukuTholakala kweLwazi ( i-PAIA )













Matjhi 2003




Ilungelo lobunikazimtlolo: umNyango wezeziNdlu weliZwe loKe
Okungaphakathi

Indima, amathemu nehlathululo ephathelene nalomThetho [ ihlathululo yeSahluko 1 ]

1. Isingeniso..............................................
2. Ikomba Yekomitjhini Yamalungelo Wobuntu Ngokusetjenziswa KomThetho [Sigaba 14(1)(c)]..........................
3. IMenyuweli Yokusebenza KomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe...................
4. IsiPhathiswa SezokwAzisa, AmaSekela WeemPhathiswa ZezokwAzisa (Sigaba 14(1)(b)]................................................
5. Isakheko Nemisebenzi YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe [Sigaba 14(1)(f)]................................................
5.1 Isakheko SomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe..........................................
5.2 Imisebenzi YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe......................................
5.2.1 Inembombono Nekghonakaliso Yenembombono YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe........
5.2.2 Indima Nemisebenzi YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe....................
5.3 Imisebenzi YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe Eyenzelwa Umphakathi [Sigaba 14(1)(f)...
5.3.1 Imihlobo Yemisebenzi Eyenzelwa Umphakathi.............................................
5.3.2 Itholakala Njani Imisebenzi Eyenzelwa Umphakathi.....................................
5.4 Iindlela Umuntu Angena Ngazo Ekutlanyweni Komthethokambiso Nekusetjenzisweni Kwamandla WomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe [Sigaba 14(1)(g)]...................................

6. Amarekhodi WomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe [Sigaba 14(1)(d-e].......
6.1 Amarekhodi Atholakala Ngaphandle Kwesibawo [Sigaba 14(1)(e)] [Sigaba 15(2)]..............................
6.2 Amakoro Wamarekhodi Angahlolwa Ngeminye Imithetho...............................................
6.3 Amakoro Wamarekhodi Angabawiwa Nge-PAIA [Sigaba 14 (1)(d)]........................

7. Ikambiso Yeembawo........................................................................................
7.1 Amagadango Ekufuze Athathwe MBawi.........................................................................
7.2 Iimali Ezibekiweko ( Iinhlangano Zomphakathi )............................................................
7.3 Iinzathu Zokwalelwa Kokutholakala Kwerekhodi/Kwamarekhodi [iSahluko 4 salomThetho ]....

8. Iindlela Ezikhona Zokuphikisa Iinqunto ZesiPhathiswa SezokwAzisa [ Sigaba 14(1)(h)]
8.1 Iindlela ZangeKahaya ZokuDluliswa KweenLilo Nokummangala Ekhotho [iinGaba 74-82]....
8.2 Ikambiso YeenDlela ZangeKhaya ZokuDluliswa KweenLilo [iinGaba 74-77]......................
8.3 Ikambiso Yokummangala Ekhotho [IinGaba 78-82].....................................................
8.4 Iinlilo Eziya KumVikeli WomPhakathi [Sigaba 91]..................................................................

9. Elinye Ilwazi Njengoba Lilayelwe NgokwalomThetho................................................
9.1 Ukufakelwa Kwemininingwana Emitjha KweMenyuweli [Sigaba 14(2)]....................................
9.2 Ilimi LeMenyuweli Nokutholakala Kwayo [Sigaba 14(1) ne (3).................................................
9.2.1 Ilimi .............................................................................................................................................
9.2.2 Ukutholakala................................................................................................................................
9.3 Isibawo Sokutlolwa KweMenyuweli Esiya KuNgqongqotjhe WezomThethobulungiswa NezokuThuthukiswa NgomThethosisekelo [Sigaba 14 (4)]........................................................
9.4 Isiyekelo SakaNgqongqotjhe WezomThethobulungiswa NezokuThuthukiswa NgomThethosisekelo [Sigaba 14(5) ]..............................................................................................................................

10. Amagama Wokuthokoza Nemithombo Esetjenzisiweko Ukutlola IMenyuweli le..
Isihlomelelo A: Iforomu Lesibawo Sokuthola Irekhodi/Amarekhodi LomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe ( IHlangano Yomphakathi ).............................................

Isihlomelelo B: UmNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe: Iforomu Le-PAIA Lesaziso Sokudluliselwa Phambili Kwesililo Sangekhaya.............................................


Indima, Amathemu Nehlathululo Ephathelene NalomThetho [ihlathululo yeSahluko 1]

Indima Namathemu
Ihlathululo
IsiPhathiswa SezokwAzisa
EmNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe, mNqophisi Zombelele.
IsiPhathiswa sezokwAzisa somNyango wezeziNdlu weliZwe loKe singanikela iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa somNyango lo amandla wokusenzela umsebenzi.
Ukunikelwa kwamandla wokwenzela isiPhathiswa sezokwAzisa umsebenzi:
* kufuze kwenziwe ngokutlola phasi;
* akuvimbeli umuntu othuma omunye ukumenzela umsebenzi loyo ukuthi asebenzise amandlakhe wesikhundla sakhe namkha ukuthi azenzele yena mathupha umsebenzi loyo, begodu
* amandla anikelwe umuntu othunywako angasuswa nanyana kukunini namkha atjhugululwe ngiloyo othumako, ngokutlola.
ISekela lesiPhathiswa sezokwAzisa/AmaSekela weemPhathiswa zezokwAzisa
UmNqophisi Zombelele womNyango wezeziNdlu kufuze akhethe inani elaneleko labantu abazakusebenza njengamaSekela weemPhathiswa zezokwAzisa, elizakulingana inani lababawi bamarekhodi, boke ababawi bamarekhodi bakwazi ukuthola amarekhodi abawafunako womNyango wezeziNdlu.
Elinye nelinye iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa lilawulwa siPhathiswa sezokwAzisa somNyango wezeziNdlu weliZwe loKe.
UmBawimathupha
Mbawi obawa ukuthola irekhodi eliphethe imininingwana ephathelene naye ngokwakhe umbawi loyo.
? Imininingwana yelwazi yomuntu siqu sakhe? itjho imininingwana ngelwazi lomuntu othileko owaziwako bona ungubani, sekubalwa nalokhu, kodwana hayi khona kwaphela:
* imininingwana yokuthi umuntu umhlobobani, umumuntu bani, ungowabuphi ubulili, ukuba sebantwini, ukuthi wendile/uthethe, ungowaliphi ilizwe, ungowaliphi ilimi, umbala muni, wenyula ubulili buphi, mdala kangangani, uphile njani emzimbeni nengqondweni, uphatheke bewuhlaliseke njani epilwenakhe, ungowayiphi ikolo, unobuqhwala, ungowayiphi ikolo, ungowekolelo yiphi, ungowesiko liphi labantu nokuthi ubelethwaphi;
* imininingwana ephathelene nefundo, nomlando wezamaphilo, nomlando wamacala akhe aba nawo (nakube akhona) namkha umlando walapho akhe asebenza khona, namkha imininingwana emalungana nomlando wokusebenzisa kwakhe iimali zakhe;
* inomboro, itshwayo namkha okuhlathulula umuntu loyo;
* i-adresi, umgadangiso wemino namkha umhlobo weengazi zomuntu loyo;
* imibono yomuntu loyo namkha izinto azenyulako, ngaphandle kwala imibono leyo iphathelene khona nomunye umuntu namkha nesiphakamiso esimalungana nomnikelo, namkha unongorwana ekufuze kuthokozwe ngaye umuntu omunye;
* incwadi/iincwadi ezithunyelwe mumuntu loyo ezisifuba, namkha ezinye iincwadi ezingaveza okutjhiwo/okuphethwe ziincwadi akhe azithumela ekuthomeni;
* imibono yomunye umuntu ngomuntu loyo;
* imibono yomunye umuntu ngesiphakamiso somnikelo, unongorwana ekufuze anikelwe omunye umuntu, kodwana ngaphandle kwegama lomunye umuntu loyo la livela khona nemibono yomuntu omunye loyo; kunye
* negama lomuntu la libonakala khona neminye imininingwana ephathelene nomuntu siqu sakhe malungana nomuntu lo, namkha la ukuvezwa kwegama lomuntu kungaveza khona imininingwana ephathelene nomuntu loyo, kodwana ngaphandle kwemininingwana yomuntu osele anesikhathi esingaphezulu kwama-20 weminyaka abhubha.
UmBawi
* Nanyana ngubani obawa ukuthola irekhodi lomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe; namkha
* kwaphela iinhlanganwezo zomphakathi ezisebenzisa amandlazo womphakathi namkha ezenza umsebenzi womphakathi ngokwemibandela yomthetho.
IsiQhema sesiThathu
Malungana nesibawo sokuthola irekhodi lomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe, isiQhema sesiThathu sitjho:
* nanyana ngubani (sekubalwa norhulumende welizwe langaphandle, nehlangana yamazwe ngamazwe namkha isijamiso sakarhulumende loyo namkha sehlangano leyo, kodwana nokho hayi lokho kwaphela ), ngaphandle:
* komBawi ekukhulunywa ngaye; kunye
* nomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe; kodwana kuSigaba 34 yomThetho, igama elithi ?umuntu? endinyaneni (a) nendinyaneni (b), kufuze lithathwe njengegama elitjho ?umuntu wemvelo.?
IsiPhathimandla esiFaneleko
EmNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe isiPhathimandla esiFaneleko sitjho uNgqongqotjhe ophethe umNyango wezeziNdlu weliZwe loKe namkha umuntu othunywe nguNgqongqotjhe ukuthi ajame endawenakhe uNgqongqotjhe.
IKomitjhini yamaLungelo wobuNtu
Itjho iKomitjhini yamaLungelo wobuNtu yeSewula Afrika ekukhulunywa ngayo kuSigaba 181 (1) (b) emThethwenisisekelo.
IRekhodi
EmNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe, irekhodi litjho nanyana ngimiphi imininingwana yelwazi erekhodiweko/eqotjhiweko:
* ngaphandle kokukhetha ukuthi imininingwana leyo irekhodwe/iqotjhwe ngayiphi indlela namkha ngani;
* ephethwe namkha elawulwa yihlangano leyo yomphakathi; begodu
* ngaphandle kokukhetha ukuthi imininingwana yelwazi leyo ibuthelelwe yatlanywa yihlangano yomphakathi leyo.
Amalanga
? Umsebenzi othileko nawubekelwa inani elithileko lamalanga, namkha nakukhulunywa ngenani lamalanga nanyana kukuphi laphokhunye, inani lamalangelo litjhiya ilanga lokuthoma (alilibali ilanga lokuthoma ) , lifake ilanga lokugcina, ngaphandle-ke kokuthi mhlamunye ilanga lokugcina libe ngoSonto namkha libe ngeholideyi; nakwenziwa njalo-ke, isikhathi samalanga layo asizulibala ilanga lokuthoma, singalibali nelinye nelinye ilanga langoSonto namkha leholideyi??
UmThetho wezeHlathululo, ( UmThetho WeNomboro 33 waka-1957. Sigaba 4 ? Ukubalwa Kwenani Lamalanga?.
Amalanga Womsebenzi
Atjho nanyana ngimaphi amalanga weveke ngaphandle kwabomGqibelo naboSonto namkha amaholideyi, njengoba ahlathululwe kuSigaba 1 yomThetho wamaHolideyi, ka-1994 (umThetho WeNomboro 36 ka-1994.)





1. Isingeniso

UmThetho oKhuthazela ukuTholakala kweLwazi ( i-PAIA), umThetho 2 ka-2000 (ngemva kwalokhu ozakubizwa nangokuthi mThetho ), wathoma ukusebenza ngomhlaka 9 kuMatjhi ngo-2001, wakhanyisa ukuqakatheka kokutholakala kwemininingwana yelwazi emphakathini ovulekileko, wedemokhrasi nowenzela izinto emkhanyweni. UmThetho lo unikela amandla wokubethwa komthetho endinyaneni 32 yeVikelamalungelo yomThethosisekelo, begodu kufuze bona ufundwe njengomthetho ophumelelisa ilungelo lomthethosisekelo. Ilungweli lithi:

Ukutholakala kwemininingwana yelwazi
32(1). Omunye nomunye unelungelo lokuthola:
(a). nanyana ngiliphi ilwazi eliphethwe mbuso; kunye
(b). nanyana ngiliphi ilwazi eliphethwe ngomunye umuntu begodu elifunekela ukuphunyeleliswa kwelungelo nanyana kungaba ngiliphi.
(2). Kufuze bona kubethwe umthetho welizwe loke ukuphumelelisa ilungelweli, begodu ungenza bona kube neendlela zokwethula umbuso umthwalo woburhiyarhiya bezokuphatha noweemali.

Ye-ke, iminqopho ye-PAIA ngile:
* ukuphumelelisa ilungelo lomthethosisekelo lokuthola imininingwana yelwazi nanyana kungaba ngiliphi, njengoba kutjhiwo ngehla;
* ukubeka iinlinganiselo ezilungileko elungelweni lokuthola imininingwana yelwazi elinqophe ukuvikela ipilo yangeqadi yabantu, imininingwana esifuba kezokurhwebalana kunye nokuqinisekisa ukubusa okuhle nokulungileko;
* ukulinganisa ilungelo lokuthola imininingwana yelwazi nawo woke amanye amalungelo asemthethwenisisekelo;
* ukukhuthaza ipilo erhuluphele ukuhlonipha amalungelo wobuntu nobulungiswa emphakathini;
* ukuvula iindlela nekambiso yokwenza abantu bakghone ukuthola indlela yokuthola amarekhodi msinyana, ngaphandle kokusebenzisa imali enengi namandla amanengi;
* ukukhuthaza ukwenzelwa kwezinto emkhanyweni, nangokuziphendulela kunye nendlela yokubusa kuhle nangepumelelo;
* ukuhlomisa omunye nomunye ngamandla nokufundisa omunye nomunye:
* ukuzwa amalungelo ngokomThetho
* ukuzwa imisebenzi nendlela yokusebenza kweenhlangano zomphakathi; kunye
* nokuhlolisisa ucozulule ube ube nelizwi ekuthathweni kweenqunto zamalungelo weenhlangano zomphakathi, la kuthinteka khona amalungelo weenhlanganwezo.

UmThetho lo wengama nanyana ngimuphi omunye umThetho namkha umThetholawulo ovimbela ukutholakala kwamarekhodi, ngaphandle kwalapha :(Sigaba 5,6,12):

* UmThetho 107 ka-1998, umThetho wezokuLawulwa kweBhoduluko, 1998, Sigaba 31(1) ne 31(2)];
* Woke amarekhodi weKhabinethi namakomidi wayo, imisebenzi yamajaji ekhotho, amabandla wokugweba akhethekileko, namkha isiphathiswa samajaji namkha ilungu lePalamende yeliZwe loKe namkha lePalamende yePhrovinsi.


2. Ikomba Yekomitjhini Yamalungelo Wobuntu Ngokusetjenziswa KomThetho [Sigaba 14(1)(c)]

TJHEJA: IMenyuweli le ayijamiseleli umThetho, ngalokho-ke kufuze bona ifundwe ndawonye nomThetho nemiThetjhwana.

Kumsebenzi weKomitjhini yamaLungelo wobuNtu yeSewula Afrika ukutlola ikomba, ngendlela ezwakala lula, engafunwa mumuntu onesifiso sokusebenzisa ilungelo nanyana kungabi ngiliphi ekukhulunywa ngalo emThethweni.

Ikomba le izakutholakala ngawo woke amalimi asemthethweni, kanti-ke izakutholakala ema-ofisini weKomitjhini yamaLungelo wobuNtu kungakapheli inyanga ka-Arhostosi 2003.

Imibuzo malungana nekomba le ingathunyelwa ku:

The South African Human Rights Commission

Iinomboro Zomtato:
+27 11 484 8300
Iinomboro Zefeksi:
+27 11 484 1360
I-adresi ye-email:
PAIA@sahrc.org.za
I-adresi Yeposo:
PAIA Unit: The Research and Documentation Department
Private Bag 2700
Houghton
2041
I-adresi Yomakho
PAIA Unit: The Research and Documentation Department
Boundary Road, Isle of Houghton,
Wilds View, Entrance 1
Houghton
JOHANNESBURG
I-website
www.sahrc.org.za



3. IMenyuweli Yokusebenza KomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe

Umnqopho wencwajana le kukwazisa umuntu ukuthi uwathola njani amarekhodi aphethwe mNyango wezeziNdlu weliZwe loKe, ngaleyindlela-ke kuphunyeleliswe iSigaba 14 somThetho.

TJHEJA: Incwajana le ijamele kwaphela umNyango wezeziNdlu weliZwe loKe, ngalokho-ke ayinayo imininingwana yelwazi namkha amarekhodi wemiNyango yezeziNdlu yamaPhrovinsi.

4. IsiPhathiswa SezokwAzisa, AmaSekela WeemPhathiswa ZezokwAzisa (Sigaba 14(1)(b)]

NgokomThetho, umNqophisi Zombelele womNyango wezeziNdlu weliZwe loKe usiPhathiswa sezokwAzisa, kanti-ke unikele leziimphathimandla ezilandelako amandla wokuthi zimenzele umsebenzi, isiPhathiswa sezokwAzisa neSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa:

AmaSekela WeemPhathiswa ZezokwAzisa
Nom. Johan Minnie (IsiKhulu samaSekela weemPhathiswa zezokwAzisa)
Mma Susan Oelofse
Mma Lighton Kyolaba
Umjameli Wezomthetho ( usezakumenyezelwa )

Zoke iindaba ze-PAIA zizakusetjenzwa liZiko le-PAIA ( i-PAIA Centre ).


Imininingwana Yokuthintana NeZiko le-PAIA

Umtato:
+27 12 421 1398
Iselula:
+27 83 453 6748
Ifeksi:
+27 12 341 5810
I-adresi Ye-e-mail:
paia@housepta.pwv.gov.za
I-adresi Yeposo:
The Deputy Information Officer: PAIA Centre
National Department of Housing
Private Bag X644
PRETORIA
Republic of South Africa
0001
I-adresi Yomakho:
The Deputy Information Officer: PAIA Centre
Govan Mbeki House
240 Walker Street
PRETORIA
Ama-iri Wesikhathi Somsebenzi:
07:30 - 09:30
09:45 - 12:15
13:00 - 14:30
14:45 - 16:00
Ama-iri Wesikhathi Samakhetjhiya:
10:00 - 11:00
14:00 - 14:30
I-website:
http://www.housing.gov.za


5. Isakheko Nemisebenzi YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe [Sigaba 14(1)(f)]

5.1 Isakheko SomNyango WezeziNdlu Welizwe loKe

Ihlathululo yamagama: ONK = i-Ofisi yomNqophisi omKhulu ON = i-Ofisi yomNqophisi


Isakheko SomNyango WezeziNdlu










5.2 Imisebenzi YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe

5.2.1 Inembombono Nekghonakaliso Yenembombono YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe

Inembombono
Isitjhaba esihlala ezindlini ezizakuhlala zikhona, nesikghona ukuthola umthangalasisekelo womnotho wokuhlaliseka komphakathi ( umTlolo womTlamo wamaQhinga wokuSebenza, ngitjho nanyana ungakabukuphasiswa nje )
Ikghonakaliso Yenembombono
ukuvula nokuphumelelisa ihlelo elibambelelako elivula amathuba amahle nalungileko wokutholakala kwezindlu kibo boke abantu ngekghono labo lamandla wemali yokuzitholela izindlu nokubhadalela imisebenzi ekhambisana nokuba nendlu, kunye nokuvula ithuba lokutholakala kwehlalakuhle yomphakathi neyomnotho ( umTlolo womTlamo wamaQhinga wokuSebenza, ngitjho nanyana ungakabukuphasiswa nje.)
Iminqopho
UmNyango wezeziNdlu unqophe ukuzalisa nasi iminqopho yekhwalithi ngokukhambisanaa nombandela wekghonakaliso yenembombono: ( umTlolo womTlamo wamaQhinga wokuSebenza, ngitjho nanyana ungakabukuphasiswa nje ).
* Ukwenza woke umsebenzi ube ngcono, wenzelwe abantu ngendlela engcono, umNyango lo ube ngotjhugulukileko noqalelela ukusebenza kuhle;
* Ukuba nenembombono neminqopho eyakhako, okuhlala soke isikhathi kukhambisana nezinto eziqakathekileko epolitikini nebhodulukweni lezezindlu;
* Ukukhanyisela ihlelo lomthethokambiso wezezindlu/ukucozulula ngecozululo elinembako eendabeni zezindlu;
* Ukuba siphathimandla esikhamba phambili kezezindlu nezelwazi lokuhlaliswa kwabantu elizweni loke, kunye nokuvula ithuba lokutholakala kwemininingwana yelwazi msinyana nangesisa ngeenkhathi zoke.

5.2.2 Indima Nemisebenzi YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe

Ekuyona ndima karhulumende omkhulu ?kusungula nokukghonakalisa ihlelo lokwakhiwa kwezindlu? ngemva kokukhulumisana nokubonisana naboSomkhandlu bezeziNdlu bamaphrovinsi wolithoba, kunye nanehlangano ejamele abomasipaladi ilizwe lokeli, (i-South African Local Government Association, i-SALGA).

a. Imisebenzi YeBhodi Ekhulunyiswa ERhelweni LokuziPhatha KezeziNdlu

? Urhulumende omkhulu nakazakukghona ukusungula nokuphumelelisa ihlelo elibambelelako lokwakhiwa kwezindlu elizweni loke, kufuze bona enze imisebenzi ethileko engephambili, ngoNgqongqotjhe wezeziNdlu. Imisebenzi leyo ngile:
1. UmThethokambiso/umGomo: Ubeka umthethokambiso welizwe, ekubalwa kiwo neendlela ekulinganiswa ngazo ubuhle bomsebenzi, nezinga umsebenzi ekufuze ufike kilo ngokwakhiwa kwezindlu.
2. Iminqopho: Ibeka iminqopho ekufuze kufikwe kiyo ngokwakhelwa kwabantu izindlu; ikghonakalisa ukubekwa kweminqopho ekufuze kufikwe kiyo ngokwakhiwa kwezindlu emaphrovinsini, kanti la kufanele khona ikghonakalisa nokubekwa kweminqopho ekufuze kufikwe kiyo ngokwakhiwa kwezindlu kwamasipaladi;
3. Ukweluswa Kokusebenza: Kubekwa kwelihlo phezu komsebenzi owenziwa yikoro yezezindlu ekuphumeleliseni iminqopho yokwakhiwa kwezindlu nekomba yokusebenza, ngokubambisana nomunye nomunye uSomkhandlu wezeziNdlu;

4. Ukusekelwa Kwamandla Wokwenza:
a.Kulekelela amaphrovinsi ukwakha ikghono namandla wokuphatha;
b. Kusekela kuqinise ikghono labomasipaladi ukuphatha iindaba zabo, basebenzise amandlabo babe benze imisebenzabo ephathelene nokwakhiwa kwezindlu;

5. Ukubonisa: Kukhuthaza ukubonisana ngeendaba eziphathelene nokwakhiwa kwezindlu hlangana kwakarhulumende omkhulu nabajameli bomphakathi, namakoro kunye namakoro amancani akhupha ipahla namkha abhadalela ipahla yokwakha nemisebenzi ephathelene nokwakha, norhulumende wephrovinsi, nabomasipaladi kunye nabanye ababelani kezokwakhiwa kwezindlu.
6. Ukuthintana: Kukhuthaza ukuthintana nokukhulumisana okuhle kezokwakhiwa kwezindlu.?

b. Imisebenzi

Ngaphezu kwemisebenzi etjhiwo ngehla le, uNgqongqotjhe uzibophelela ukwenza nalokhu okulandelako:
* Ukuvula ihlelo elizakusebenzela ilizwe loke elizakusekela umsebenzi wokwakha izindlu ngeemali;
* Ukubamba imikhulumiswana yokuhlephula ibhajethi yomBuso ihletjhulelwe umsebenzi wokwakhiwa kwezindlu;
* Ukwabela aborhulumende bamaphrovinsi iimali zehlelo lezindlu lelizwe loke;
* Ukutlama nokondla ihlelo leminyakanyaka lokwakhiwa kwezindlu;
* Ukusungula nokusekela ngeemali iinhlangano zelizwe loke lokwakhiwa kwezindlu;
* Ukuhlola ukuthi ikoro yezokwakha izindlu isebenza kuhle kangangani; kunye
* Nokuthatha amagadango afaneleko wokwakha umoya ozakwenza boke abanendima kilomsebenzi bakghone ukuphumelelisa iminqopho yabo yokwakhiwa kwezindlu.

Eminye imininingwana ngemisebenzi ye-ofisi yomnqophisi itholakala kuwebsayithi yomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe ethi: http://www.housing.gov.za

5.3 Imisebenzi YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe Eyenzelwa Umphakathi [Sigaba 14(1)(f)

5.3.1 Imihlobo Yemisebenzi Eyenzelwa Umphakathi

Ekuwona msebenzi wokuthoma umNyango owenzako kubeka nokuqalelela umthethokambiso nehlelo lomthetho ofunekako ukukghonakalisa ihlelo lelizwe loke lokwakhiwa kwezindlu kunye nokwenza iqiniso lokuthi lihlalela unomphela. Umnqopho lo uveze ukubethwa komThetho wezeziNdlu ka-1997 ( umThetho WeNomboro 107 ka-1997), nokukghonakalisa umtlamo oqalene nalokhu namaHlelo wezeziNdlu weliZwe loKe alawula amahlelo kaRhulumende wezezindlu nawokusiza. UmNyango lo godu ukghonakalia nokwabelwa kwamaphrovinsi wolithoba imali eyabiwa ngomnyaka kobanyana isetjenziselwe amaHlelo wezeziNdlu weliZwe loKe namaHlelo wezeziNdlu wamaPhrovinsi akhambisana nomThethokambiso wezeziNdlu weliZwe loKe.

Umsebenzi wokwakhiwa kwezindlu wenziwa ngekambiso nangehlelo elenziwa borhulumende bamaphrovinsi nabomasipaladi. Amandla alawula amaHlelo wezeziNdlu weliZwe loKe aphethwe miKhandlu ePhetheko eqalene nezezindlu komunye nomunye uRhulumende wephrovinsi emaphrovinsini alithoba.
Abomasipaladi nabo bangabawa kuSomkhandlu ukuthi banikelwe ilungelo namandla wokuraga amaHlelo wezeziNdlu weliZwe loKe; nakube bayaphumelela esibaweni esinjalo, bathola amandla wokuthatha iinqunto ngamaHlelo wezeziNdlu weliZwe loKe.
Ngaphezu kwendima aborhulumende bamaphrovinsi nabomasipaladi abayenzako emsebenzini wokwakhiwa kweizndlu, urhulumende uvule iinjamiso nanzi ezilandelako ukuphumelelisa iindingo eziphathelene nokwakhiwa kwezindlu kunye nezinye ezikhambelana nemakethe yezindlu:

* I-National Home Builders Registration Council (umKhandlu WokuRejistara AbaKhi BeziNdlu EliZweni LoKe) ( i-NHBRC )

I-NHBRC iqalene nomsebenzi wokuvikela abathengi bezindlu ngokubanikela incwadi yesiqiniseko sokuthi izindlu ezitja azinalitho elingakalungi kizo. Godu ilawula namagontraga ngokwenza ukuthi arejistarwe kiyo i-NHBRC kunye nangokulawula ichwephetjhe lekambiso yokulinganisa namazinga wokwakhiwa kwezindlu, ngomnqopho wokwenza ikhwalithi ibe yihle, ngaleyindlela-ke kusizakale abathengi. Zoke izindlu ezakhiwako kufuze zirejistarwe ku-NHBRC, bese kuthi umKhandlu lo ngakelawo-ke ihlangothi wenzela ibubulo lezokwakha nabathengi imisebenzi ethileko.

* I-National Urban and Reconstruction Agency (i-Ofisi YezokuVuselela EmaDrobheni WeliZwe LoKe ) ( i-NURCHA )

I-NURCHA iqalene nomsebenzi wokunikela abosogontraga amagaranthi weemali zokudlulisa, nokunikela abathengi amagaranthi weemali zokusiza abantu abarhola imali encani khulu kobanyana bazokwazi ukubolekwa iimali zokuthenga izindlu, nokunikela umphakathi iimali zokwakha ikghono namandla wokwenza, ngaleyindlela kuphunyeleliswe ukuthuthukiswa komphakathi. Ihlangano le iqalene godu nanomsebenzi wesikimu sokubulunga iimali zokusiza abantu abarhola imali encani kobanyana bakwazi ukuzibekela imali abazayihlanganisa nemali umbuso obaphekisa ngayo ekuthengeni izindlu.

* I-National Housing Finance Corporation (i-Hlangano YeeMali Zokusiza NgezeziNdlu EliZweni LoKe ) ( i-NHFC )

Ihlangano le ngeeyamali zokuthuthukisa; umnqopho wayo omkhulu kuvulela abantu abarhola imali encani iinkwelede zokuthenga izindlu, ngendlela yokuthi abantwabao bazokukghona nokubuyisela iinkweledezo. Malungana nalokhu-ke, i-NHFC izibophelela ngomsebenzi wokusekela ngeemali iinhlangano ezizakusiza abantu abathola imali encani bakwazi nabo ukuthola ithuba lokuzithengela/lokuzakhela izindlu, ngaleyindlela-ke kube kwanda amathuba wokuthi abantu ngobunengi babo bathole iimali zokwakha/zokuthenga izindlu, nomsebenzi wokwakha ikghono namandla aneleko nazakuhlalela futhi eenhlanganweni ezisekela ngeemali, kunye nokwenza iimvumelwana zokusebenzisana ezizakuhlahla iindlela ezitja zokusizeka ngeemali.
Ihlangano le iqalene nokusiza ngeenkwelede la ibolekisa khona ngeemali eenhlanganweni zezindlu ezaziwako, neenhlanganweni ezibolekisa ngeemali kodwana zibe zingasiwo amabhanga, kunye nemabhanga kobanyana azokuboleka abantu abatlhagako. Ukudlula lapho, ihlangano le izibophelele nangomsebenzi wokulungisa nokulinganisa ubujamo beemali ngokunikela ikghono namandla wokwenza eenhlanganweni zezindlu neenhlanganweni ezingasiwo amabhanga. Umnqopho wokwakha ikghono namandla wokwenza uphunyeleliswa ngokusiza iinhlangano ezisasikimako nezitja kobanyana zizokukghona ukungena ziphelele emakethe.

* I-Social Housing Foundation ( i-SHF )

I-SHF iqalene nokusekela imakethe yokwakhelwa komphakathi izindlu. Lokhu-ke kwenziwa ngokusiza ngokuthwasisa, ngokusiza ngeenluleko nangesizo lechwephetjhe eenhlanganweni zokwakhela umphakathi izindlu, iinhlangano ezisasikimako nekade zikhona. Godu ilekelela noNgqongqotjhe ekutlanyweni komthethokambiso ofaneleko nehlelo lamaqhinga ngezokwakhelwa komphakathi izindlu. I-SHF ivula namathuba wokutholakala kweemali zeminikelo ezizakusiza ngokwakhiwa kwezindlu.

* I-SERVCON Housing Solutions ( Pty) Ltd

Ihlangano le yasungulwa njengengcenye yehlelo elihlanganyelweko hlangana kwamabhanga norhulumende, ukurarulula imiraro yeenkwelede ezithileko ezimiraro kunye nezindlu ezisezandleni zamabhanga ngenca yeenkwelede zazo ezingabhadalwako, kunye nokungakalungi kwemakethe yokukweledisela izindlu eyayikhona ngo-1994. I-SERVCON isiza ngokuveza abanikazizindlu ababhalelwa kubhadala iinkwelede zabo ukuthi bathole enye indlela yokubhadala iinkwelede zabo ezibararileko, namkha abantwabo basuswe bayokuthola ezinye izindlu abazakukghona ukuzibhadala, nakube amandlabo wemali atjho njalo. Ngokukhambisana nalokhu, kwavulwa enye ihlangano ehlukileko yokusiza emirarweni yezindlu, ihlangano ebizwa ngokuthi li-Thubelisha Homes, yona eyakhela abantu izindlu ezibalingeneko.

5.3.2 Itholakala Njani Imisebenzi Eyenzelwa Umphakathi

Ukuthola imisebenzi eyenziwa mNyango wezeziNdlu weliZwe loKe, kufuze uthumele iimbawo kumNqophisi Zombelele womNyango lo.

I-adresi Yeposo:
The Director General
National Department of Housing
Private Bag X644
PRETORIA
Republic of South Africa
0001
I-adresi Yomakho:
The Director General
Govan Mbeki House
240 Walker Street
PRETORIA



5.4 Iindlela Umuntu Angena Ngazo Ekutlanyweni Komthethokambiso Nekusetjenzisweni Kwamandla WomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe [Sigaba 14(1)(g)]

Ukwakhiwa komthethokambiso wezezindlu nehlelo lamaqhinga walo kunye nokuphasiswa kwakhona kwenziwa ngekambiso yehlelo elibekiweko. Malungana nalokhu, ikambiso yokubonisana iba yinto ekatelelekileko ngomThetho wezeziNdlu ka-1997. UNgqongqotjhe kuqalwe yena ngokutlanywa komthethokambiso wezezindlu nehlelo lamaqhinga wakhonaa. Lokhu-ke kwenziwa ngehlelo lokukhulumisana eliphunyeleliswa sijamiso sezeziNdlu: i-MINMEC. ZeziNdlu: MINMEC, nguNgqongqotjhe wezeziNdlu naboSomkhandlu bezeziNdlu bamaPhrovinsi wolithoba, kunye ne-South African Local Government Association ( i-SALGA ).

UmNyango wezeziNdlu unande ubonisana nabantu neenhlangano ngobunengi babo ngeendaba zomthethokambiso nangezamaqhinga akhambisana nomsebenzi wokwakhiwa kwezindlu; amagadango anjalo-ke avame ukwenziwa ngokubiza imihlangano yeemfundobandulo zokubonisana nemihlangano yezezindlu yelizwe loke.

Kikho kokokhu, kuqalelelwa ukuthi omunye nomunye eSewula Afrika akghone ukungena emahlelweni wokuthatha iinqunto ngehlelo lepolitiki yedemokhrasi eRiphabhligi yeSewula Afrika. Nanyana kunjalo-ke, umNyango wezeziNdlu uzibophelele ekambisweni yokubonisana nabantu abanengi ngokungakghonakalako malungana nomthethokambiso wezezindlu wangomuso nehlelo lamaqhinga wakhona.

6. Amarekhodi WomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe [Sigaba 14(1)(d-e]

6.1 Amarekhodi Atholakala Ngaphandle Kwesibawo [Sigaba 14(1)(e)] [Sigaba 15(2)]

Amarekhodi arhenyiswe ngenzasapha atholakala ngaphandle kokuthi umuntu abawe ukuthola imininingwana yamarekhodi, ngokomThetho. Lawa-ke marekhodi angakhange agazedwe abe njengobanyana kulayela umThetho.

Ungathintana neSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa ukuthola amarekhodi la:
* atholakalako ukuthi ahlolwe, ngokwemibandela yeminye imithetho ngaphandle kwalomThetho;
* athengiswako;
* umuntu angawakopa ( angawagaya ngobutjha azenzele amanye amakhophi). Nokho-ke kuyabhadalelwa ukwenza amakhophi njalo). ( Qala indinyana 6.2 ).
* atholakala mahala laphokhunye, njengaku-website yomNyango wezeziNdlu: http://www.housing.gov.za.



Ithebula 1: Amarekhodi Atholakala Ngaphandle Kwesibawo EmNyangweni WezeziNdlu

Isihloko
Isihlokwana
Amazinga
Amazinga Wemisebenzi Yangaphandle: Ukubika Ngezeemali Nokuziphendulela
Amazinga
Amazinga Wemisebenzi Yangaphandle: Ikomba Yamaqhinga Ngekambiso Karhulumende Nemisebenzi Yakhe Ephambili
Amazinga
Amazinga Wemisebenzi Yangaphandle: Umthethokambiso Wezezindlu Nokuthuthukiswa Komthetho Nokubuyekeza
Amazinga
Amazinga Wemisebenzi Yangaphandle: Ukulinganiswa Kwetjhejo Namagalelo
Amazinga
Amazinga Wemisebenzi Yangaphandle: Ukunikelwa Kwelwazi
Amazinga
Amazinga Wemisebenzi Yangaphandle: Ukurhatjhwa Kwelwazi Nokuthintana
Amazinga
Amazinga Wemisebenzi Yangaphandle: Ukwakhiwa Kwamandla Nekghono Lokwenza
Ikambiso Yezezindlu

Okuvamileko
?	Isitatimende Sakangqongqotjhe
?	Ukwaziswa Ikambiso Yezezindlu
??Ikomba Esebenziseka Lula
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 1
Umthethokambiso Wezezindlu WeSewula Afrika: Kuhlahlwa Indlela Ngomthethokambiso Wezezindlu WeSewula Afrika
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 1
Umthethokambiso Wezezindlu WeSewula Afrika: Ikambiso Epheleleko Ngezezindlu Esewula Afrika
?	Inembombono Yezezindlu ESewula Afrika
?	Umnqopho Wezezindlu Elizweni Loke
?	Umtlamo Womthethokambiso Wezezindlu Welizwe Loke: Amaphuzu Womsuka.
?	Ikambisolawulo Emsuka Yomthethokambiso Wezezindlu Nokuphunyeleliswa Kwayo
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 1
Umthethokambiso Wezezindlu WeSewula Afrika: Umthethokambiso Wezezindlu WeSewula Afrika Ngamaqhinga Alikhomba
?	Ukunzinziswa Kwebhoduluko Lezezindlu
?	Ukuhlelwa Nokusikinyiswa Kweenkwelede Zezindlu
?	Ukunikelwa Kwesizo Lokuphekisa
?	Ukusekelwa Kwehlelo Lokwakhelwa Kwabantu Izindlu
?	Ukuhlelwa Ngobutjha Kwamandla Nekghono Lehlangano
?	Ukukghonakaliswa Kokutjhatjhululwa Msinyana Kwenarha Nokulungiswa Kwayo
?	Ukulungelelwa Kwemisebenzi Yombuso Yokuzibekela Ngetuthuko
Ikambiso Yezezindlu: Ingecenye 1
Umthethokambiso Wezezindlu WeSewula Afrika: Isiphetho - Zezindlu Ngokuphelela Kwezinto
?	Umtlamo Ngokwehlangano
?	Ibhoduluko Lomnotho Ngokuphelela Kwawo
* Umtlamo Ngezobunjalo Besitjhaba
?	Isiphetho: Amathuba
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 2
Ukuzwisisa UmThetho Wezezindlu Nekambiso Yakhona Kezokulawula: Isingeniso
?	Ihlathululo Epheleleko NgomThetho Wezezindlu
?	Umtlamo WomThetho Ngezezindlu
?	Amaphuzu Womsuka
??Ikambisolawulo
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 2
Ukuzwisisa UmThetho Wezezindlu Nekambiso Yakhona Kezokulawula:
* Indima Neembopho
* Imisebenzi Karhulumende Omkhulu
?	Imisebenzi Yaborhulumende Bamaphrovinsi
?	Imisebenzi Yaborhulumende Beendawo

Isihlomelelo A: Isivumelwano Esimalungana Nesifakazelo
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 2
Ukuzwisisa UmThetho Wezezindlu Nekambiso Yakhona Kezokulawula: Imibandela Eqakathekileko YomThetho
?	Ikambiso Namazinga Welizwe Loke
?	Ukusekelwa Kwamahlelo Wethu Wezindlu
?	Ukulawulwa Kwamafa Wethu, Iinkwelede, Amalungelo Neembopho
?	Ilwazi Ngezezindlu
?	Ukuphathisa Amandla
Ikambiso Yezezindlu Ingcenye: 2
Ukuzwisisa UmThetho Wezezindlu Nekambiso Yakhona Kezokulawula: Iinhlangano Zemithetho Etloliweko
??IBhodi Yezokuthuthukiswa Kezezindlu ESewula Afrika
?	AmaBhodi Wezokuthuthukiswa Kezezindlu Emaphrovinsini
Ikambiso Yezezindlu Ingcenye: 2
Ukuzwisisa UmThetho Wezezindlu Nekambiso Yakhona Kezokulawula: Isiphetho
?	Ukucithwa Kwemikghwa Yakade
?	Indima Karhulumende
?	Imibandela Eqakathekileko YomThetho
?	Iinhlangano Zemithetho Etloliweko
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye:3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Isingeniso
??Ukuhlahlwa Kwendlela Kilengcenye
?	Ihlathululo Epheleleko Yamahlelo Wezezindlu Welizwe Loke
Ikambiso Yezezindlu Ingcenye:3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Isingeniso
?	Ukuhlahlwa Kwendlela Kilengcenye
?	Ihlathululo Epheleleko Yamahlelo Wezezindlu Welizwe Loke
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Iskimu Sokuphekisa Ngeendleko Zokwakha ? Isiphekiso Esikhambisana Nehlelo Lokwakha
?	Ihlathululo Epheleleko
?	Ukulungela Ukuthola Isiphekiso Esikhambisana Nehlelo Lokwakha Neminye Imibandela
?	Abakhi Bazibawa Njani Iimphekiso Ezikhambisana Nehlelo Lokwakha
?	UmNyango WezeziNdlu Ephrovinsini/uSomkhandlu WezeziNdlu Usiqala Njani Isibawo Sesiphekiso Esikhambisana Nehlelo Lokwakha
??Ngemva Kokuvunywa Kwesibawo Sesiphekiso Esikhambisana Nehlelo Lokwakha
?	Amaphuzu Aqakathekile Ekufuze Uwakhumbule
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Iskimu Sokuphekisa Ngeendleko Zokwakha / Isiphekiso Somuntu Ngamunye
?	Ihlathululo Epheleleko
?	Ukulungela Ukuthola Isiphekiso Neminye Imibandela Yesiphekiso Somuntu Ngamunye
?	Iimphekiso Ezingakahlobani Nesikwelede
?	Iimphekiso Ezihlobene Neenkwelede
?	Amaphuzu Aqakathekileko Ekufuze Uwakhumbule
Ikambiso Yezezindlu : Ingcenye 3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Iskimu Sokuphekisa Ngeendleko Zokwakha / Isiphekiso Somuntu Ngamunye
?	Ihlathululo Epheleleko
?	Ukulungela Ukuthola Isiphekiso Neminye Imibandela Yesiphekiso Somuntu Ngamunye
?	Iimphekiso Ezingakahlobani Nesikwelede
?	Iimphekiso Ezihlobene Neenkwelede
?	Amaphuzu Aqakathekileko Ekufuze Uwakhumbule
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Iskimu Sokuphekisa Ngeendleko Zokwakha / Iimphekiso Ngokwehlangano
?	Ihlathululo Epheleleko
?	Ukulungela Ukuthola Isiphekiso Neminye Imibandela Yeemphekiso Zeenhlangano
?	Usibawa Njani Isiphekiso Sehlangano
?	UmNyango wezeziNdlu EPhrovinsini/uSomkhandlu WezeziNdlu Usiqala Njani Isibawo Sesiphekiso Sehlangano
??Ngemva Kokuvunywa Kwesibawo Sesiphekiso Sehlangano
?	IzikoLelizwe Loke Lemininingwana Yedatha Yezezindlu
?	Amaphuzu Aqakathekileko Ekufuze Uwakhumbule
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Iskimu Sokuphekisa Ngeendleko Zokwakha / Isizo Lokuthutha
?	Ihlathululo Epheleleko
?	ImiThetho YesiVumelwana SokuZwana NesiVumelwana SokuZwana EsiBuyekeziweko
?	Ukubeka Esilinganisweni Esilungileko
?	Isizo Lokuthutha
??Imithetho Emalungana Nabahlali Abangasibo Abanikazi Namkha Abakweledisi Bokuthoma
?	Amahlelo Akhethekileko Amalungana Nabakweledisi Abaphumileko Ezindlini Zabo
?	Amahlelo Akhethekileko Amalungana Nabantu Abadala Nabaqhwalileko
?	Ulibawa Njani Isizo Lokuthutha
?	IBhodi YezeziNdlu YePhrovinsi Isihlola Njani Isibawo Sesizo Lokuthutha
?	Ikomba Yezokuphatha YeBhodi YezeziNdlu YePhrovinsi Ngesizo Lokuthutha
?	Amaphuzu Aqakathekileko Ekufuze Uwakhumbule
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Iskimu Sokuphekisa Ngeendleko Zokwakha / Ikambiso Yokwakhela Abantu
?	Ihlathululo Epheleleko
?	Ukulungela Ukuthola Isiphekiso Neminye Imibandela Yekambiso Yokwakhelwa Kwabantu
?	Usenza Njani Iisbawo
?	Ukutholwa Kwesiphekiso Esihlanganisiweko Ngekambiso Yokwakhelwa Kwabantu
?	Ukutholwa Kwesiphekiso Esikhambisana Nehlelo Lokwakhela Ngekambiso Yokwakhelwa Kwabantu
?	Ukutholwa Kwesiphekiso Sehlangano Ngekambiso Yokwakhelwa Kwabantu
?	Ukutholwa Kwesiphekiso Semakhaya/Semaphandleni, Amalungelo Wenarha Angakahleleki, Ngekambiso Yokwakhelwa Kwabantu
?	Ngemva Kokuvunyelwa
?	Isivumelwana Sesiphekiso
??Amaphuzu Aqakathekileko Ekufuze Uwakhumbule
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Iskimu Sesaphulelo
?	Ihlathululo Epheleleko
?	Ukulungela Ukuthola Isaphulelo Neminye Imibandela Yeskimu Sesaphulelo
?	Usibawa Njani Isaphulelo
?	Ngemva Kokuvunywa Kwesibawo Sesaphulelo
?	Ikomba Yezokulawulwa Kweskimu Sesaphulelo
?	Ukuqedwa Kweskimu Sesaphulelo
??Amaphuzu Aqakathekileko Ekufuze Uwakhumbule
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Ihlelo Lokwakhiwa Ngobutjha Kwamahostela
?	Ihlathululo Epheleleko
?	Iminqopho Yamagadango Wokwakha Amahostela Womphakathi Ngobutjha
?	Ukusetjenziswa Kwekambisolawulo Eemphakamisweni Ngamahostela
?	Indlela Yokwakha Ngobutjha
?	Ukusekelwa Ngeemali Kwehlelo Lokwakha Ngobutjha
?	Usenza Njani Isibawo Sokusekelwa Ngeemali Kwehlelo Lokwakhiwa Ngobutjha Kwamahostela Womphakathi
?	Ngemva Kokuvunyelwa
??Amaphuzu Aqakathekileko Ekufuze Uwakhumbule
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Iskimu Sokuphekisa Ngeendleko Zokwakha / Isiphekiso Semakhaya/Semaphandleni
?	Isendlalelo
?	Ilungelo Lobunikazinarha
?	Umthethokambiso Omalungana Nelungelo Lobunikazinarha
?	Inarha Esezandleni Zomphakathi
?	Iinthunywa Zokuphumelelisa Umsebenzi
?	Iimphakamiso Zephrojekhthi
?	Iziko Ledatha Lelilizwe Loke
?	Ubudlelwana Hlangana Kweenthunywa Zokuphumelelisa Umsebenzi Nabomenzelwa
?	Ukukhonjwa Kwenarha
?	Iindlela Zokulungela Ukuphekiswa Nenani Lesiphekiso
?	Isithembu
?	Isifakazelo SakaRhulumende WeNdawo
?	Ukubuyekeza
Imithethokambiso
Iqhinga Lezezindlu Nelomthethokambiso LeSewula Afrika
Imithethokambiso
UmTlamo WeemPhakamiso Ngezezindlu
Umthetho
I-Housing Amendment Act (No 4 of 2001)
Umthetho
I-Housing Act 1997 (No 107 of 1997)
Umthetho
I-Home Loan and Mortgage Disclosure Act 2000 (No 63 of 2000)
Umthetho
Ukusikwa Ngobutjha Kwemikhawulo Yabomasipaladi Bemikhawulo Emingenela kwango-2000 (Nomboro yama- 69 kwango-2000)
Umthetho
I-Housing Consumers Protection Amendment Act 1999 (No 27 of 1999)
Umthetho
I-Housing Amendment Act 1999 (No 28 of 1999)
Umthetho
I-Rental Housing Act 1999 (No 50 of 1999)
Umthetho
I-Housing Second Amendment Act 1999 (No 60 of 1999)
Umthetho
I-Prevention of Illegal Eviction from and Unlawful Occupation of Land Act 1998 (No 19 of 1998)
Umthetho
I-Disestablishment of South African Housing Trust Limited Bill
Umthetho
I-Community Reinvestment Bill 2001
Imibiko
* Umbiko Ngezokuvulwa Kwamathuba Wemisebenzi
* Imibiko Yekota Ngegalelo Lomnotho Ngokuphelela Kwawo Kezezindlu, Amazinga Wokubulunga Imali Nokubolekiswa Kweemali Ezincani.
* Ukutjhejwa Kweenjamiso Ezisisekelo Sezezindlu
Ikomba
Ikomba Yabasisi Bangaphandle
Amaphahla
Iphahla Lezokuthuthukiswa Kweendawo Zemadrobheni
Iimbalobalo (Ezikhethiweko)
Izindlu Eziphelileko namkha Ezisakhiwako
Iimbalobalo (Ezikhethiweko)
Ithothali Yeemphekiso Ezivunyiweko
Iimbalobalo (Ezikhethiweko)
Iimphekiso Ezivunyiweko Zomuntu Ngamunye
Iimbalobalo (Ezikhethiweko)
Iinjamiso Eziphezulu Eziqediweko namkha Ezisakhiwako
Iimbalobalo (Ezikhethiweko)
Amaphrojekhthi Avunyiweko
Iimbalobalo (Ezikhethiweko)
Amaphrojekhthi Esele Athonyiwe
Iimbalobalo (Ezikhethiweko)
Amaphrojekhthi Wezindlu Ezisakhiwako
Iimbalobalo (Ezikhethiweko)
Iimebhe Zokwakhiwa Kwezindlu Ephrovinsini Ngayinye
Iinkulumo
Ezihlukahlukeneko
Imibiko Yeembikiindaba
Ehlukahlukeneko
Imininingwana Yokuthintana
IinKhulu ZezeziNdlu
Imininingwana Yokuthintana
Irherho Lezezindlu
Imininingwana Yokuthintana
Iinhlangano
Amaphrojekhthi
Iphrovinsi Ngayinye
Amathenda
Nakube Akhona
I-Website
http://www.housing.gov.za


6.2 Amakoro Wamarekhodi Angahlolwa Ngeminye Imithetho

* UmThetho wezeziNdlu wango-1997 ( WeNomboro 107 ka-1997 ).
* UmThetho wezobuDlelwana bemiSebenzini wango-1995 ( WeNomboro 66 ka-1995 njengokutjhugululwa kwawo)
* UmThetho weDiphozithi yezomThetho wango-1997 ( WeNomboro 54 ka-1997)
* UmThetho i-National Archives of South Africa 1996 ( WeNomboro 43 ka-1996 )
* UmThetho I-Home Loan and Mortgage Disclosure Act 2000 ( WeNomboro 63 ka-2000).


TJHEJA: Imibandela yeSigaba 5 yomThetho ikubeka kuzwakale ukuthi i-PAIA ayibali imibandela eyalela namkha eqintelisa ukuveza begodu ephambana nomnqopho namkha umbandela othileko we-PAIA [ Sigaba 5 (5) ].


6.3 Amakoro Wamarekhodi Angabawiwa Nge-PAIA [Sigaba 14 (1)(d)]

Ukuthola amarekhodi arhemiswe ngenzasapha umuntu kufuze bona enze isibawo ngokomThetho. Amarekhodi la angabawiwa kumaSekela weemPhathiswa zezokwAzisa emNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe, ngokwekambiso ehlathululwe endinyaneni engenzasi le.

Ithebula 2: Amarekhodi Angabawiwa NgomThetho Okhuthazela UkuTholakala KweLwazi, umThetho 2 ka-2000

Isihloko
Isihlokwana
Ama-ajenda Namaminithi

Iimvumelwana
Iimvumelwana Ezincambili
Iimvumelwana
Iimvumelwana Zamazwe Ngamazwe
Amakontraga
Amakontraga
Iimali
Ibhajethi YomNyango
Iimali
Imali Yesikhwama Ezombelezako
Iimali
Imali Yesikhwama Esetjenziswako
Iimali
Umbiko Weemali Zehlangano
Iimali
Imali Yesikhwama Sephrovinsi Ezombelezako
Iimali
Imali Yesikhwama Sephrovinsi Esetjenziswako
Iimali
Iimali Zesikhwama Sekhamphani Yomphakathi
Imilayo
Imilayo
Amarekhodi wabasebenzi
Iinkhangiso
Amarekhodi Wabasebenzi
Ukuqatjhwa
Amarekhodi Wabasebenzi
Amarekhodi Wezezindlu
Amarekhodi wabasebenzi
Ukulimalela Emsebenzini
Amarekhodi Wabasebenzi
Amarekhodi Welifu
Amarekhodi Wabasebenzi
Ipentjheni
Amarekhodi Wabasebenzi
Amarekhodi Wokuhlolwa/Wokulinganiswa Komsebenzi
Amarekhodi Wabasebenzi
Ukukhethwa Kwabasebenzi
Amarekhodi Wabasebenzi
Ukukhutjhulwa Ngeenkhundla
Amarekhodi Wabasebenzi
Amarekhodi Abuya Kubasebenzi
Amarekhodi Wabasebenzi
Amarekhodi Womrholo
Amarekhodi Wabasebenzi
Iinkali/Iinkeyili Zomrholo
Amarekhodi Wabasebenzi
Amatransfere
Amaplani
Amabhizinisipleni
Amaplani
Amabhizinisipleni: Isijamiso Sezezindlu
Amaplani
Umtlamo Ngamaqhinga Ngezezindlu
Amaplani
Imitlamo Yephiko Leendaba Zemininingwana Yabasebenzi
Amaplani
Imitlamo Yehlelo Lephiko Leendaba Zemininingwana Yabasebenzi
Imithethokambiso
Amaphahla: Zehlangano
Imithethokambiso
Amaphahla: Zomthetho
Imithethokambiso
Amaphahla: Zomthethokambiso
Imithethokambiso
Umthethokambiso Wefundiso Ngezezindlu
Imithethokambiso
Umthethokambiso Wezezindlu
Imithethokambiso
Iindlela Zokutjheja
Imithethokambiso
Ubujamo Bokuphunyeleliswa Komthethokambiso
Imithethokambiso
Iindingo Ezikhethekileko Kezezindlu: Abaqhwalileko
Imithethokambiso
Iindingo Ezikhethekileko Kezezindlu: Abanomulwana wentumbantonga nentumbantonga
Imithethokambiso
Iindingo Ezikhethekileko Kezezindlu: Abadala
Imithethokambiso
Iindingo Ezikhethekileko Kezezindlu: Iintandani
Imithethokambiso
Iindingo Ezikhethekileko Kezezindlu: Abantwana Abanganabuyo
Imithethokambiso
Iindingo Ezikhethekileko Kezezindlu: Ilutjha
Amahlelo
Ihlelo lakwa-AA
Amahlelo
Ihlelo Lokusiza Abasebenzi
Amahlelo
Amahlelo Wokuhlomisa Ngamandla
Amahlelo
Ihlelo Lomulwana Wentumbantonga Nentumbantonga
Amahlelo
Iminqopho Yehlelo Lezezindlu: Aborhulumende Beendawo
Amahlelo
Iminqopho Yehlelo Lezezindlu: Ilizwe Loke
Amahlelo
Iminqopho Yehlelo Lezezindlu: Amaphrovinsi
Amahlelo
Amahlelo Wezezindlu
Amahlelo
Imitlamo Yamahlelo Wezezindlu
Amahlelo
Amahlelo Wamalungelo Wobuntu
Amahlelo
Ukuthuthukiswa Kwamakghonofundwa
Imibiko
Umbiko Wonyaka
Imibiko
Umbiko Wabahloliincwadi
Imibiko
Imibiko Yemihlangano Yamakomidi
Imibiko
Imibiko Yehlelo Lezezindlu
Imibiko
Imibiko Yemitlamo Yehlelo Lephiko Leendaba Zemininingwana Yabasebenzi
Imibiko
Umbiko Wesikhwama Seemali i-ODI
Imibiko
Imibiko Yokuphunyeleliswa Komthethokambiso
Imibiko
Imibiko Yokusebenza Komthethokambiso
Imibiko
Imibiko Yekota
Imibiko
Imibiko Yamahlelo Akhethekileko
Amaqhinga
Iminqopho Yokwenza Imisebenzi Ebekiweko: Aborhulumende Beendawo
Amaqhinga
Iminqopho Yokwenza Imisebenzi Ebekiweko: Ilizwe Loke
Amaqhinga
Iminqopho Yokwenza Imisebenzi Ebekiweko: Amaphrovinsi
Amaqhinga
Iqhinga Nekomba Ngokwakhiwa Kwamandla Nekghono Lokwenza
Amaqhinga
Ikomba Ngokusetjenziswa Kwenarha
Amaqhinga
Iqhinga Lefundiso Ngezezindlu
Amaqhinga
Umthethokambiso Ngendawo Yokwakha Izindlu
Amaqhinga
Iqhinga Ngendawo Yokwakha Izindlu : Emakhaya/Emaphandleni
Amaqhinga
Iqhinga Ngendawo Yokwakha Izindlu: Emadrobheni
Amaqhinga
Amaqhinga Ngokwakhiwa Kwezindlu
Amaqhinga
Iqhinga Lezokuthintana Kwangekhaya
Amaqhinga
Iqhinga Lezokuthintana Ngeembikiindaba



7.	Ikambiso Yeembawo

Ilimi elizakusetjenziswa emThethweni lo siNgisi.
7.1	Amagadango Ekufuze Athathwe Mbawi

Umbawi kufuze bona ayizalise yoke imibandela elayelwa mThetho lo ( ozakurhunyezwa ngemva kwalapha ), lokho-ke kutjho ukuthi zoke iimbawo ezikhambisana nekambiso le njengoba ihlathululwe ngenzasapha zizakutjhejwa.

Umuntu angalelwa ukuthola irekhodi ngenca yabonobangela abavezwe emThethweni lo kwaphela ( Qala indinyana 6.3 ).

Umbawi ulimukiswa ukuthi athole ukuthi umhlobobani wombawi, ngoba lokho kunemmuphumela nasi elandelako:

Umhlobo Wombawi
Ihlathululo
Umphumela
Umbawi
Mathupha
Ufuna ukuthola irekhodi eliphethe imininingwana yomuntu ofake isibawo, siqu sakhe.
Akunamali ebhadalelwa ukwenza isibawo, begodu akunadiphozithi ebhadalelwa ukuthola irekhodi.
Umbawi
Nanyana ngubani obawa ukuthola irekhodi lomNyango wezeziNdlu weliZwe Loke

Namkha

Kwaphela iinhlangano zomphakathezo ezisebenzisa amandla womphakathi namkha ezenza umsebenzi womphakathi ngokwemibandela yomthetho.
Kubhadalwa imali yokwenza isibawo, kubhadalwe nediphozithi yokuthola irekhodi.
Umbawi Obawela Omunye
Umuntu owenzela omunye, begodu obawela umuntu omunye loyo.
Kufuze kuvezwe ubufakazi bokuthi umbawi umbawela ngaliphi umuntu athi uyambawela.

Kubhadalwa imali yesibawo.


Isibawo sokuthola irekhodi kufuze senziwe ngokuzalisa iforomu lesibawo elibekiweko lomNyango wezeziNdlu, kubhadalwe imali yokwenza isibawo, bese iforomu lesibawelo lithunyelwa kuSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa.



*	Iforomu lesibawo litholakala:
o	NjengesiHlomelelo A kilemenyuweli (ekufuze sizaliswe ngesandla);
o	Ngokuyiphanyula ku-website yomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe, ethi (Error! Reference source not found.), njengengcenye yeMenyuweli ye-PAIA yomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe;
o	Ngokubawa bona iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa lisithumele ngefeksi, ngencwadi, ngefowuni namkha nge-email;
o	Ngokuyozithathela mathupha iforomu emNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe namkha e-PAIA Centre.
*	Iforomu lesibawo lingazaliswa ngesandla namkha ngekhomphiyutha naliphanyulwa ku-website.
*	Umbawi ongakwaziko namkha ongakghoniko ukufunda nokubhala namkha onobuqhwala obumenza abhalelwe kuzizalisela iforomu angabawa ukwenza isibawo sakhe ngomlomo. Isibawo esenziwe ngomlomo sizakutlolwa eforomini elenzelwe ukwenza isibawo, bese umbawi naye unikelwa ikhophi yalo.
*	Umbawi kufuze bona alitlikitle iforomelo.
*	Umbawi kufuze bona awatlikitle woke amakhasi angezelelweko eforomeni lesibawo.
*	Abasebenzi be-PAIA Centre nabo kungakhulunyiswana nabo, begodu bangalekelela nabo ekwenzeni isibawo.

Ukwehlisa iindleko zokusetjenzwa kweencwadi, kuphakanyiswa ukuthi imali ebhadalelwa isibawo, eyi-R35.00, iphekelele isiBawo, ngaphandle komBawimathupha. UmNyango wezeziNdlu weliZwe loKe uthatha imbadelo ngekhetjhi, ngama-photal-oda, ngeentembu ze-revenue, ngamakhredithikhadi kunye nangamatjhege angadlulisekiko ( amatjhege nama-phostali-oda kufuze atlolwe ngegama lomNyango wezeziNdlu; tjheja bona kuthatha i-10 lamalanga womsebenzi ukutjintja itjhege lemali libe yikhetjhi. ( Qala indinyana 6. 2)

Thumela iforomu elizalisiweko kuSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa lomNyango wezeziNdlu:
*	Ngokuliposela e-adresini onikelwe yona;
*	Ngokulisa mathupha e-PAIA Centre e-adresini yomakho onikelwe yona;namkha
*	Ngokulifeksa (kodwana kwaphela nakube akunambadelo yesibawo).

Kuphakanyiswa ukuthi umbawi azibekele ikhophi yesibawo sakhe emarekhodini wakhe.

ISekela lesiPhathiswa sezokwAzisa lomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe:
*	Lizakusebenza isibawo esifakiweko sokuthola irekhodi kwaphela:
o	Iforomu lesibawo nalizaliswe kuhle, begodu
TJHEJA: Isekela lesiPhathiswa sezokwAzisa alikwazi ukwala isibawo sokuthola irekhodi nakube iforomu elizaliswako alikazaliswa kuhle namkha nakube alikazaliswa ngokupheleleko,
* Ngaphandle kobana umbawi aziswe (PAIA-REQ-01) ngomnqopho wokusala isibawo sakhe, bese kuvezwa nabonobangela bokufuna ukuskala isibaweso, begodu
?	Ngaphandle kobana azinikelele ukusiza umbawi kobanyana isibawo sakhe umbawi sizokusuka lokho okwenza singamukeleki. [Sigaba 19(2)]
o	nembadelo yesibawo nayo seyibhadelwe (nakube sibawo esifuna imbadelo);
*	linama-30 wamalanga (la kufanele khona) ukuthatha isiqunto. Kungangezelelwa amanye ama-30 wamalanga phezu kwesikhathi ebesibekwe ekuthomeni sokuthatha isiqunto. Umbawi uzakwaziswa ngokutlolelwa incwadi aposelwe yona, kungakapheli ama-30 wamalanga, ngesiqunto sokungezelela isikhathi sokuthatha isiqunto; (PAIA-REQ-12)
*	angathatha isiqunto abe azise umbawi ngalokhu okulandelako:
o ukumvumela isibawo sakhe (PAIA-REQ-08 or PAIA-REQ-09);
o ukumvumela/ukumalela kancani ngesibawo sakhe (PAIA-REQ-11)
o isaziso ngeemali ezibhadalwako (nakube kunembadelo). Amarekhodi azakunikelwa umbawi kwaphela iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa nasele liyitholile imbadelo yamarekhodi lawo; (PAIA-REQ-03)
o	ukusala isibawo (PAIA-REQ-10);
TJHEJA: Nakufumaniseka ukuthi iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kuphela amalanga ama-60 lingakaphenduli ( sekubalwe nesikhathi esingezelelweko ), kufuze kuthathwe ukuthi isibaweso saliwe, ngalokho-ke umbawi angenza isiBawo sangeKhaya sokuDlulisela isiLilo Phambili [Sigaba 27]
o ukutransferwa /ukudluliselwa phambili kwesibawo siye ehlanganweni yomphakathi efaneleko namkha siye komunye umnyango karhulumende (PAIA-REQ-02);
o	ukuthi isiqhema sesithathu/iinqhema zesithathu kufuze ziboniswe ntanzi (PAIA-REQ-13);
o	ukuthi amarekhodi awatholakali (PAIA-REQ-06); kunye
o	nokuthi ukutholakala kwerekhodi kubuyiselwa emva, la irekhodi namkha amarekhodi kufuze bona amenyezelwe kungakapheli amalanga ama-90 (Isihloko neNomboro yeNcwadi); (PAIA-REQ-07).
7.2	Iimali Ezibekiweko (Iinhlangano Zomphakathi)

NgokomThetho, kunemihlobo emibili yembadelo ebhadalwako:
* Imali Yesibawo, ekuyimali ejayelekileko ebhadalwa kanye kwaphela. Imali ebekiweko iyi-R35.00. Imali le kufuze bona ibhadalwe ntanzi ngaphambi kobana isibawo somuntu singasetjenzwa, kanti-ke iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kufuze sazise umbawi ( ngencwadi ) ukuthi kufuneka imali le.

TJHEJA: Imali yesibawo ayibhadalwa umuntu nakambawimathupha. [Sigaba 22(1)]

*	Imali Yokuthola Irekhodi ibala iindleko zokugaya irekhodi ngobutjha, iindleko zokulifuna, neendleko zokulilungisa kunye neendleko zokuposa la kufanele umuntu aposelwe khona.

TJHEJA: Nakube ukufuna nokulungisa irekhodi kuthatha isikhathi esidlulako ema-aweni amathandathu, kufuze umbawi abhadale idiphozithi esiquntu sokuthathu (1/3 ) yemali yokuthola irekhodi iphelele, ngaphandle kombawimathupha. Isekela lesiPhathiswa sezokwAzisa uzakutlolela umbawi incwadi amazise ngediphozithi ekufuze ibhadalwe. Nakufumaniseka ukuthi isibawo sokuthola irekhodi siyaliwa, iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kufuze sibuyisele umbawi idiphozithakhe [Sigaba 22(2)(b)].

Ihlathululo yeemali ezibekiweko irhunyezwe ngokweNgcenye II yesAziso sakaRhulumende (R187) eyamenyezelwa eGazedeni kaRhulumende ngomhlaka-15 kuFebruwari 2002.

IHLATHULULO YEEMALI
Ubungako Bemali ngamaRANDI
Iimali Zesibawo [Sektjheni 22(8)]
1.	Yimali yesibawo ebhadalwa ngomunye nomunye umbawi, ngaphandle kombawimathupha, njengoba kutjhiwo emthetjhwaneni 7 (2).
35,00
Iimali Zokugaya Irekhodi Ngobutjha [Sigaba 15(3)] (zisebenza ekugayweni ngobutjha kwamarekhodi avezwa ngokuzithandela namkha atholakala ngaphandle kwesibawo)
2.	Imali ebhadaliswa ikhophi yemenyuweli njengoba kutjhiwo emthetjhwaneni 5(c) iyi-R0,60 ikhophi ngayinye yekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo.
0,60 ikhasi ngalinye
3.	Iimali zokugaya ngobutjha okutjhiwo emthetjhwaneni 7(1) zijame bunje:
a.	Enye nenye ikhophi yekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo
0,60
b.	Enye nenye ikhophi egadangisiweko yekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yayo, esekhomphiyutheni namkha engama-elekhthronigi namkha efundeka emtjhinini
0,40



c.	Ikhophi efundeka ngekhomphiyutha:
*	ekustifi
*	eku-compact disc


5,00
40,00



d.	Ikopelo (ithranskriptjhini ) leenthombe ezibonakalako :
*	lekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo
*	lekhophi yeenthombe ezibonakalako



22,00
60,00





e.	Ikopelo lerekhodi elilalelwako:
*	lekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo
*	lekhophi yerekhodi elilalelwako


12,00
17,00





Iimali Zokuthola Irekhodi (zisebenza emarekhodini abawiwe ngeforomu lesibawo le-PAIA)
4.	(1) Iimali zokuthola irekhodi ezibhadalwa mbawi njengoba kutjhiwo emthetjhwaneni 7(3) zijame bunje:

a.	Enye nenye ifothokhophi elikhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo
0,60
b.	Enye nenye ikhophi egadangisiweko yekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yayo, esekhomphiyutheni namkha engama-elekhthronigi namkha efundeka emtjhinini
0,40
c.	Ikhophi efundeka ngekhomphiyutha:
* ekustifi
* eku-compact disc


5, 00
40,00




d.	Ikopelo (ithranskriptjhini ) leenthombe ezibonakalako :
*	lekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo
??????????????*?????	lekhophi yeenthombe ezibonakalako



22,00
60,00




e. Ikopelo lerekhodi elilalelwako:
*	lekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo
*	lekhophi yerekhodi elilalelwako


12,00
17,00




Iimali Zokufuna Nezokulungisa Amarekhodi

f.	Ukufuna nokulungisa irekhodi ekufuze livezwe, R15,00 nge-iri namkha ingcenye ye-iri, ngaphandle kwe-iri lokuthoma, elisikhathi esilingeneko sokufuna nokulungisa irekhodi
15,00 nge-iri, ngaphandle kwe-iri lo-1
Idiphozithi Efunekako [Sigaba 22(2)]

4. (2) NgokweSigaba 22(2) somThetho, kusebenza imibandela elandelako nasi:

a.	ama-iri amathandathu sikhathi ekufuze sidlule ngaphambi kobana kungabhadaliswa idiphozithi; kanti
b.	isiquntu sokuthathu semali yesibawo sokuthola irekhodi ibhadalwa mbawi njengediphozithi

Iimali Zokuposa

4 (3) Kubhadalwa imali yeendleko zokuposa ikhophi yerekhodi nayiposelwa umbawi


UmNyango wezeziNdlu weliZwe loKe imbadalo uyamukela ngaleziindlela ezilandelako:

*	Ikhetjhi.
*	Amaphostali-oda. Ama-phostali-oda kufuze abhaliswe ngegama lomNYANGO WEZEZINDLU ( i- DEPARTMENT OF HOUSING )
*	Iintembu ze-revenue.
*	Amatjhege angadlulisekiko ( kulindelwa i-10 lamalanga ukuwatjintja abe yikhetjhi). Amatjhege kufuze abhaliswe ngegama lomNyango wezeziNdlu ( i- DEPARTMENT OF HOUSING ).

Umuntu nakabhadele ngekhetjhi, ngama-phostali-oda namkha ngeentembu ze-revenue, umNyango wezeziNdlu uzamnikela isitlankana sobufakazi bokuthi ubhadale. Nakube umuntu ubhadele ngetjhege, uzakuje anikelwe isitlankana sobufakazi bokuthi ukhuphe itjhege, kulindelwe itjhege ukuthi likhetjhwe nakufika isikhathi sakhona, akhona-ke anikelwa isitlankana sokuthi nangambala ubhadele.
Umbawi angafaka isiLilo sangeKhaya, namkha abawe ikhotho imsize, nakube kukhona la alila khona ngokubhadelwa kweemali ezibhadalwako. ( Qala indinyana 6.4 ).
7.3 Iinzathu Zokwalelwa Kokutholakala Kwerekhodi/Kwamarekhodi ( iSahluko 4 salomThetho ]

Njengoba umThetho lo ungasebenzi nje kilokhu okulandelako, nanyana ngisiphi isibawo esiphathelene nakho angeze sivunywe, nakube :

*	Irekhodi elibawiwako lilirekhodi leKhabinethi.
*	Irekhodi elibawiwako lilirekhodi leKomidi yeKhabinethi.
*	Irekhodi elibawiwako lilirekhodi lamajaji ekhotho.
*	Irekhodi elibawiwako lilirekhodi lebandla elikhethekileko.
*	Irekhodi elibawiwako lilirekhodi lesiphathimandla semajajini
*	Irekhodi elibawiwako lilirekhodi lelungu lePalamende ( iPalamende eKulu namkha iPalamende yePhrovinsi ).

Isibawo singaliwa nakube umbawi akhange ayizalise yoke imibandela yekambiso ngemva kobana isiPhathiswa sezokwAzisa simazisile ngomnqopho waso wokusala isibawo sakhe umbawi.

UmThetho unikela iinzathu la isibawo sokuthola irekhodi KUFUZILE namkha SINGAHLE saliwe khona.
TJHEJA: Ngaphandle kwalokho ekufuze kwaliwe namkha ekungahle kwaliwe, umThetho godu uyatjho nokuthi:
*	kukunini la isibawo sokuthola irekhodi namkha amarekhodi KUNGAKAFANELI KHONA ukuthi saliwe; nokuthi
*	kukunini la ukuvezwa kwerekhodi/kwamarekhodi KUKATELELEKE KHONA ngoba kuqakathekile emphakathini [Sigaba 46].


KileMenyuweli, kuzakuphakanyiswa kwaphela iinzathu EZIFUNA UKUTHI NAKANJANI SALIWE isibawo sokuthola irekhodi.

ISekela lesiPhathiswa sezokwAzisa, KUFUZILE, lale isibawo sokuthola irekhodi, ngokwemibandela ethileko, ngeenzathu ezilandelako:
*	Ukuvikelwa okukatelelekileko kobuyena bomuntu wesithathu omumuntu wemvelo, nakube ukuvezwa kwemininingwana ngaye kuzakuveza nemininingwana ephathelene nobuyena bomuntu wesithathu loyo, sekubalwa nomuntu ongasekho ephasini [Sigaba 34(1)].
*	Ukuvikelwa okukatelelekileko kwamarekhodi athileko womNyango wezeNgeniso (i-SARS); lokhu-ke kutjho ukuthi isiPhathiswa sezokwAzisa
se-SARS kufuze sisale isibawo sokuthola irekhodi le-SARS nakube liphethe ilwazi i-SARS elitholele namkha eliphathele ukuphumelelisa umthetho omalungana nokubuthwa komthelo njengoba kuhlathululwa kuSigaba 1 somThetho wezeNgeniso weSewula Afrika wango-1997 ( umThetho 34 wango-1997) ( Sigaba 35(1) ].
*	Ukuvikelwa okukatelelekileko kwemininingwana yelwazi lezerhwebo lesiqhema sesithathu; .lokhu-ke kutjho ukuthi iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kufuzile lisale isibawo sokuthola irekhodi nakube irekhodelo liphethe [Sigaba 36(1)]:
o	iimfihlo zerhwebo zesiqhema sesithathu;
o	ilwazi leemali, lezerhwebo/lezebhizinisi, lezesayensi namkha lezechwephetjhe ngaphandle kweemfihlo zerhwebo/zebhizinisi zesiqhema ukuvezwa kwazo okungahle kulimaze iinrhuluphelo zerhwebo namkha iinrhuluphelo zeemali zesiqhema sesithathweso; namkha
o	ilwazi elisifuba isiqhema sesithathu elilikhuphileko, kufumaniseke nokuthi ukuvezwa kwelwazelo kungakhisimeza isiqhema sesithathweso emikhulumiswaneni yamakontraga webhizinisi namkha keminye imikhulumiswana, namkha kukhisimeze isiqhemeso ephaliswaneni lezerhwebo.
*	Ukuvikelwa okukatelelekileko kwelwazi elithileko elisifuba lesiqhema sesithathu; . lokhu-ke kutjho ukuthi iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kufuze lisale isibawo sokuthola irekhodi nakube ukuvezwa kwerekhodelo kuzabe kukukwephula isivumelwana sokugubela isifuba sesiqhema sesithathu, ngokwesivumelwana [Sigaba 37(1)(a)].
*???????Ukuvikelwa okukatelelekileko kokuphepha kwabantu ngamunye ngamunye, nokuvikelwa kwepahla; lokhu-ke kutjho ukuthi iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kufuze lisale isibawo sokuthola irekhodi nakube ukuvezwa kwerekhodelo kungalindeleka ukuthi kufake umuntu engozini [IsiGaba 38(a)].
*	?Ukuvikelwa okukatelelekileko kwamadokhethi wamapholisa nakwenziwa iimbawo zokubheyila, nokuvikelwa kwehlelo lokuphunyeleliswa komthetho kunye nehlelo lekambiso yokugweba amacala; ,lokhu-ke kutjho ukuthi iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kufuze lisale isibawo sokuthola irekhodi nakube ukutholakala kwerekhodelo kwalelwe ngokweSigaba 60 (14) somThetho i-Criminal Procedure, 1977 (umThetho 51 ka-1977) [Sigaba 39(1)(a)].
*	Ukuvikelwa okukatelelekileko kwamarekhodi anelungelo elikhethekileko ekuvezweni ekugwetjweni kwamacala ; lokhu-ke kutjho ukuthi iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kufuze lisale isibawo sokuthola irekhodi nakube irekhodelo linelungelo elikhethekileko lokuvikelwa ekuvezweni ekugwetjweni kwamacala, ngaphandlle-ke kokuthi umuntu welungelo elikhethekileko loyo aliphayile ilungelo elikhethekilekwelo [Sigaba 40].
*	Ukuvikelwa okukatelelekileko kwemininingwana yelwazi lerhubhululo, lesiqhema sesithathu, nokuvikelwa kwemininingwana yelwazi lerhubhululo leenhlangano zomphakathi; lokhu-ke kutjho ukuthi iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kufuze lisale isibawo sokuthola irekhodi nakube irekhodelo liphethe imininingwana yelwazi ngerhubhululo elisenziwako namkha elisazokwenzelwa isiqhema sesithathu, nakube ukuvezwa kwelwazelo kungahle kubangele [Sekhetjheni 43(1)]:
o	isiqhema sesithathu;
o	umuntu ozokwenzela isiqhema sesithathu irhubhululo, namkha
o	isihloko ekurhujululwa ngaso;
ukukhisimezeka okumbi.
8.	Iindlela Ezikhona Zokuphikisa Iinqunto ZesiPhathiswa SezokwAzisa [Sigaba 14(1)(h)]
8.1	Iindlela ZangeKhaya ZokuDluliswa Kweenlilo Nokumangala EKhotho [IinGaba 74-82]

Iindlela ezikhona zokuphikisa iinqunto zesiPhathiswa sezokwAzisa namkha iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa ngilezi ezilandelako umuntu nakabawa ukuthola irekhodi:
*	UkuDluliselwa Phambili KwesiLilo SangeKhaya, [Sigaba 74 - 77] namkha
*	ukumangala ekhotho [Sigaba 78 - 82].

TJHEJA: Umuntu angayokumangala ekhotho kwaphela nakube umbawi namkha umbawimathupha namkha isiqhema sesithathu selazilinge zoke iindlela zangeKhaya ZokuDluliswa KweenLilo [Sigaba 78(1)]

? Ukudluliswa Kwesililo Sangekhaya? kutjho ukudluliselwa phambili kwesiLilo sangeKhaya siye ?esiPhathinimandla esiFaneleko? ngokweSigaba 74 somThetho. EmNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe, ?isiPhathimandla esiFaneleko nguNgqongqotjhe wezeziNdlu namkha umuntu othunyelwe nguNgqongqoqtjhe wezeziNdlu ngokumtlolela incwadi emupha amandla ukuthi angajama endawenakhe.

Iindlela zangekhaya zokudluliswa kweenlilo zilawulwa yikambiso esele vele ikhona ehlanganweni yomphakathi, yokuphumelelisa ukuDluliswa kwesiLilo sangeKhaya esikhona.

Umbawi, umbawimathupha namkha isiqhema sesithathu singadlulisa isililo ngeNdlela yangeKhaya yokuDluliswa kweenLilo nakufumaniseka ukuthi umbawi/umbawimathupha namkha isiqhema sesithathweso asaneliseki ngesiqunto esithethwe siPhathiswa sezokwAazisa namkha iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa ngesibawo sokuthola irekhodi.
*	Umbawi, ( kutjho ukuthi umbawimathupha, umbawi, nombawi obawela omunye, bangadlulisa isililo ngeNdlela yangeKhaya yokuDluliswa kweenLilo namkha bayokumangala ekhotho nakufumaniseka ukuthi abaneliseki ngesiqunto esithethwe siPhathiswa sezokwAzisa namkha iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa, malungana:
o	nokungezelelwa kwesikhathi sokusebenza ngesibawo [Sigaba 26(3)(c]; namkha
o	nokwalelwa kwesibawo sokuthola irekhodi [Sigaba 25(3)(c)]; namkha
o	ukubhadalwa kweemali ezibhadalwako, kutjho ukuthi:
?	imali yesibawo [Sigaba 22]; namkha
?	imali yokuthola irekhodi;
?	idiphozithi yemali yokuthola irekhodi [Sigaba 22]; namkha
o	indlela yokuthola irekhodi umuntu anikelwe yona [Sigaba 25 (2)(c)].
*	Isiqhema sesithathu/Iinqhema zesithathu zingadlulisa isililo ngeNdlela yokuDluliswa kwesiLilo Yangekhaya namkha ziyokummangala ekhotho ngesiqunto esithethwe siPhathiswa sezokwAzisa namkha iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa, ukuthi :
* sivume isibawo sokuthola irekhodi [Sigaba 49(3)(b)]

TJHEJA: La imvumo yokuthola irekhodi inganikelwa kwaphela ngemva kobana sesifakazelwe isiqunto sokuvumela ukutholakala kwerekhodelo [Sigaba 29(9)].


Umbawi, umbawimathupha namkha isiqhema sesithathu kufuze bona isibawo sokudlulisa isililo sangekhaya basifake ngesikhathi esithileko emveni kobana baziswe isiqunto seSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa. Iinkhathi ekufuze kufakwe ngazo iimbawo zokudluliswa kweenlilo zangekhaya zijame bunje:

*	Umbawi (kutjho ukuthi umbawimathupha, umbawi, nombawi obawela omunye), kufuze bafake iimbawo zabo zokudlulisa iinlilo kungakapheli ama-60 wamalanga umbawi azisiwe ngesiqunto sesibawo sakhe sokuthoma.

* Isiqhema sesithathu /Iinqhema zesithathu, kungakapheli ama-30 wamalanga emveni kobana isiqhema sesithathweso sazisiwe ukuthi umbawi unikelwe imvumo yokuthola irekhodi alibawako.

TJHEJA: Umuntu angavunyelwa ukufaka isibawo sokudlulisa isililo sangekhaya isikhathi sakhona sesiphelile, nakube umuntu loyo utjho/uveza iinzathu ezizwakalako zokuladelwa kwakhe. Nakufumaniseka ukuthi uyalelwa ngesibawo sakhe sesililo, umuntu ofaka isibawo sesililo loyo uzakwaziswa ngesiqunto esinjalo. [Sigaba 75(2)(a)(b)].

Njenganje akunamali ebhadaliselwa ukufaka isibawo sokuDluliswa kweenLilo zangeKhaya.
8.2	Ikambiso YeeNdlela ZangeKhaya ZokuDluliswa KweenLilo [Sigaba 74-77]

Ukufaka isililo ngeNdlela yangeKhaya yokuDluliswa kwesiLilo umbawi namkha isiqhema sesithathu kufuze bona sizalise iforomu le?sAziso seNdlela yangeKhaya yokuDluliswa kweenLilo? lomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe.

*	Iforomu lokuDluliswa kwesiLilo litholakala:
o	NjengesiHlomelelo B kilemenyuweli (ngelizaliswa ngesandla);
o Ngokuphanyulwa ku-website yomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe (http://www.housing.gov.za ) njengengcenye yeMenyuweli ye-PAIA yomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe;
o	Ngokubawa bona iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa likuthumelele lona ngefeksi, ngencwadi, ngefowuni namkha nge-email;
o	Ngokuyozithathela lona mathupha emNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe namkha ku-PAIA Centre.
*	Iforomu lokufaka isililo ngeNdlela YangeKhaya yokuDluliswa kweenLilo lingazaliswa ngesandla namkha ngekhomphiyutha/ngomtjhini naliphanyulwe ku-website.
*	Iforomeli kufuze bona litlikitlwe mfakisililo.
*	Woke amakhasi angezelelako aphekelela iforomu lokuDluliswa kwesiLilo kufuze atlikitlwe mfakisililo.

Iforomu elizalisiweko lokuDluliswa kwesiLilo sangeKhaya kufuze lithunyelwe kuSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa somNyango wezeziNdlu weliLwe, ngoku:
*	poselwa e-adresini onikelwe yona;
*	lisa mathupha e-PAIA Centre e-adresini yomakho; namkha
*	ngokulifeksa.

Umfakisibawo ulimukiswa bona azibulungele ikhophi yesibawo sakhe sokuDluliswa kwesiLilo sangeKhaya.

Naka amagadango azakuthathwa ngokuDluliswa kwesiLilo kwangeKhaya:
*	ISekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kufuze sidlulisele isiLilo esiDluliswako esiPhathimandleni esiFaneleko kungakapheli i-10 lamalanga womsebenzi.
*	IsiPhathimandla esiFaneleko kufuze sazise isiqhema sesithathu/iinqhema zesithathu msinyana ngokungakghonakalako, kodwana kungakapheli ama-30 wamalanga, ngendlela emsinyana kinazo zoke, ngemva kokuthola kwaso isiLilo esiDluliswa ngeKhaya esibuya kumbawi olila ngokwalelwa ukuthola irekhodi ( PAIA-APP-02 ).
*	IsiPhathimandla esiFaneleko kufuze sazise umbawi msinyana ngokungakghonakalako, kodwana kungakapheli ama-30 wamalanga, ngendlela emsinyana kinazo zoke, ngemva kokuthola kwaso isiLilo esiDluliswa ngeKhaya esibuya esiqhemeni sesithathu/eenqhemeni zesithathu ezilila ngokuvunyelwa kombawi ukuthola irekhodi alibawako (PAIA-APP-03).
*	IsiPhathimandla esiFaneleko kufuze msinyana ngokungakghonalako sithathe isiqunto ngesiLilo esiDluliswa ngeKhaya, kodwana:
o	kungakapheli ama-30 wamalanga ngemva kokuthola kwaso isiLilweso sibuya kuSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa;
* kungakapheli ama-30 wamalanga ngemva kobana isiqhema sesithathu namkha umbawi azisiwe ngokuDluliswa kwesiLilo sangeKhaya; namkha

TJHEJA: Isiqhema sesithathu namkha umbawi bangathi kungakapheli ama-21 wamalanga ngemva kokwaziswa, batlole incwadi yokuzikhulumela eya kusiPhathiswa esiFaneleko, ehlathulula bona kubayini isibawo kufuze saliwe namkha sivunywe [IsiGaba 76 (51)].
o	kungakapheli amalanga ama-5 womsebenzi ngemva kobana umbawi azikhulumele ngomtlolo ngokuDluliswa kwesiLilo sangeKhaya esenziwe siqhema sesithathu/ziinqhema zesithathu.
*	Nakube ilwazi ngesiLilo esiDluliswako sangeKhaya litholwe ngezinye iindlela ngaphandle kwesiPhathiswa esiFaneleko, kufuze bona kwenziwe ikulumo yokuzikhulumela etloliweko namkha yenziwe ngomlomo, ithunyelwe isiPhathiswa esiFaneleko, ikulumo ehlathulula ngokuthi kubayini isibawo sokuthola irekhodi kufuze saliwe.
*	IsiPhathiswa esiFaneleko singaqunta uku:
o	fakazela isiqunto ekulilwa ngaso, namkha
o	jamiselela isiqunto ekulilwa ngaso ngesitjha.
*	Khonokho nakuqedwa ukuthathwa kwesiqunto sesiLilo sokuDluliswa ngeKhaya, kutlolwa isaziso ngesiquntweso sinikelwe:
o	umfakisililo; (PAIA-APP-04 namkha PAIA-APP-06)
o	esinye nesinye isiqhema sesithathu (nakube isiqhema sesithathu asisimfakisililo); (PAIA-APP-05)
o	umbawi (nakube umbawi akasimfakisililo) (PAIA-APP-05).
TJHEJA: Nakufumaniseka ukuthi kuphela ama-30 wamalanga isiPhathimandla esiFaneleko singakakhuphi isaziso ngesiqunto sesililo esidlulisiweko, kuzakuthathwa ukuthi sicithiwe isiliLilo sokuDluliswa sangeKhaya, ngalokho-ke umbawi angadlulela phambili ayokufaka isimmangalo ekhotho [Sigaba 77 (7)]
8.3	Ikambiso Yokummangala Ekhotho [Sigaba 78-82]
Isibawo sokummangala singenziwa kwaphela:
*	eKhotho yezomThethosisekelo;
*	eKhotho eKulu namkha kenye ikhotho yejamo elifanako; namakha
*???????eKhotho kaMarhistradi enganyelwe nguMarhistradi othunywe nguNgqonngqotjhe wezomThethobulungiswa ngencwadi emupha amandla wokwenza umsebenzi loyo.

TJHEJA: [Sigaba 79]
*	IBhodi yemiThetho yamaKhotho/yeKhotho kufuze ibethe ibe iphumelelise imithetho yekambiso yekhotho; imithetho leyo-ke kufuze bona iphasiswe yiPalamende ngaphambi kobana ingamenyezelwa eGazedeni yomBuso.
*	Bekubethwe imithetho yekambiso, iimbawo zokummangala kufuze bona zenziwe eKhotho eKulu namkha kenye ikhotho yejamo elifanako.
*	Indlela yokugweba amacala esetjenziswa la, ngokweSigaba 78 somThetho yindlela yokugweba amacala wombango, kanti kilomThetho kusebenza imithetho yobufakazi esetjenziswa emacaleni wombango.

Umbawi, umbawimathupha namkha isiqhema sesithathu bangayokummangala ekhotho kwaphela nasele bazilinge zoke iindlela zangeKhaya zokuDluliswa kweenLilo.

Umbawi, umbawimathupha namkha isiqhema sesithathu bangabawa ikhotho, ngokwenza isibawo, kungakapheli ama-30 wamalanga, babawe isizo elifaneleko.

Umbawi namkha umbawimathupha angammangala ekhotho ngeenzathu nanzi ezilandelako:
*	ngokubhalelwa kwakhe ngesibawo sakhe sesiLilo sokuDluliswa sangeKhaya esidluliselwe kusiPathimandla esiFaneleko, sekubalwa neenLilo zangeKhaya zokuDluliswa la isiPhathimandla esiFaneleko sibhalelwe khona kukhupha isaziso kungakapheli isikhathi esibekiweko;
*	ngesiqunto sesiPhathimandla esiFaneleko sokwalela ukufakwa kwesiLilo esiDluliswako sangeKhaya esiladelweko;
*	ngesiqunto seSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa sokwalela isibawo sokuthola irekhodi;
*	ngesiqunto esithethweko esimalungana nokubhadalwa kwemali yesibawo, imali yokuthola irekhodi namkha idiphozithi yokuthola irekhodi; namkha
*	ngesiqunto esithethweko esimalungana nokunikela umuntu irekhodi ngendlela ehlukileko kinaleyo ebekabawe ngayo.

Isiqhema sesithathu singammangala ekhotho ngeenzathu nanzi ezilandelako:
*	ngokubhalelwa kwaso ngesibawo saso sesiLilo sokuDluliswa sangeKhaya esidluliselwe kusiPathimandla esiFaneleko, sekubalwa neenLilo zangeKhaya zokuDluliswa la isiPhathimandla esiFaneleko sibhalelwe khona kukhupha isaziso kungakapheli isikhathi esibekiweko;
*	ngesiqunto seSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa sokuvumela isibawo sokutholakala kwerekhodi;
*	ngesiqunto seSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa sokwalela isibawo sokuthola irekhodi;
*	ngesiqunto esithethweko esimalungana nokubhadalwa kwemali yesibawo, imali yokuthola irekhodi namkha idiphozithi yokuthola irekhodi; namkha
*	ngesiqunto esithethweko esimalungana nokunikela umuntu irekhodi ngendlela ehlukileko kinaleyo ebekabawe ngayo.

Ikhotho ingakhupha nanyana ngimuphi umlayo olungileko nofanelekileko, sekubalwa nemilayo:
*	yokufakazela, ukutjhugulula namkha ukucitha isiqunto sesibawo sesiLlilo esiDluliswako sangeKhaya;
*	yokuthi isiPhathiswa sezokwAzisa, iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa namkha isiPhathimandla esiFaneleko sithathe igadango namkha singathathi gadango ngesikhathi esibekwe mlayo loyo;
*	yokunikela isalelo;
*	yokunikela isizo lesikhatjhana namkha isizo elithileko;
*	yokunikela isililso esilayelwe mlayelo;
*	yeendleko.
8.4	Iinlilo Eziya KumVikeli WomPhakathi [Sigaba 91]

NgokweSigaba 6(4)(d) somThetho wokuVikelwa komPhakathi, njengokutjhugululwa kwawo, umVikeli womPhakathi unamandla womthetho ukuziphenyela namkha aphenye ngoba athole isililo namkha isibawo esimalungana nokusebenza namkha nokusetjenziswa kwe-PAIA, alinge, ngokubona kwakhe, ukurarulula namkha ukulamula nanyana ngimuphi umbango ngendlela yokubuyisana namkha ngemikhulumiswana, abe abonise umuntu onesililo ngeendlela ezifaneleko ezingalandelwa ukurarulula umraro loyo.
9.	Elinye Ilwazi Njengoba Lilayelwe NgokwalomThetho
9.1	Ukufakelwa Kwemininingwana Emitjha KweMenyuweli [Sigaba 14(2)]

Imenyuweli yomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe izakunande ifakelwa imininingwana emitjha kanye ngomnyaka, ngenyanga kaMatjhi, ngaphandle-ke kwala kufuneka khona amatjhuguluko amakhulu.
9.2	Ilimi LeMenyuweli Nokutholakala Kwayo [Sigaba 14(1) ne (3)]
9.2.1	Ilimi

NgokomThetjhwana WeNomboro R. 187 wango-15 Februwari 2002, iSigaba 4(1), imenyuweli yomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe itholakala ngamalimi alandelako naka, amenyezelwa eGazedeni yomBuso:

*	IsiNgisi.
*	Namanye amalimi amabili asezakukhethwa.
9.2.2	Ukutholakala

NgokomThetjhwana WeNomboro R. 187 wango-15 Februwari 2002, iSigaba 4(1), imenyuweli yomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe itholakala:

*	EmNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe

Ikhophi yemenyuweli yomNyango lo itholakala ngeLimi lesiNgisi emNyangweni wezeziNdlu (e-PAIA Centre ), la umphakathi ungayihlola khona emini ngesikhathi somsebenzi. Akubhadaliswa ukuhlolela incwajana le ( imenyuweli ) ube uyitjhiye la ikhona emNyangweni lo, kodwana umuntu nakafuna ukuzitholela ikhophi akhambe nayo ibe ngeyakhe, namkha ingcenye yayo, umuntu uzakubhadaliswa imali njengoba ihlathululwa endinyaneni ekhuluma ngeemali.

Inomboro Yomtato:
+27 12 421 1398
Inomboro Yefeksi:
+27 12 341 5810
I-adresi Ye-e-mail:
Paia@housepta.pwv.gov.za
I-adresi Yeposo:

The Deputy Information Officer: PAIA Centre
National Department of Housing
Private Bag x644
PRETORIA
Republic of South Africa
0001
I-adresi Yomakho:

The Deputy Information Officer: PAIA Centre
Govan Mbeki House
240 Walker Street
PRETORIA
Ama-iri Wesikhathi Somsebenzi:
07:30 - 09:30
09:45 - 12:15
13:00 - 14:30
14:45 - 16:00

*	I-website yomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe: http://www.housing.gov.za

*	Iindawo Ezisemthethweni Zokuphosela Imitlolo:

o	I-Bloemfontein Public Library
Inomboro Yomtato:
+27 51 405 8242
Inomboro Yefeksi:
+27 51 405 8604
I-adresi Ye-e-mail:
bib19@civic.bfncouncil.co.za
I-adresi Yeposo:
The Head
PO Box 1029
BLOEMFONTEIN
9300
I-adresi Yomakho:
The Head
cnr Charles and West Burger Streets,
BLOEMFONTEIN

o	I-Library of Parliament, Cape Town
Inomboro Yomtato:
+27 21 403 2140
Inomboro Yefeksi:
+27 21 461 4331
I-adresi Ye-e-mail:
parlib@iafrica.com
I-adresi Yeposo:
The Head
PO Box 18
CAPE TOWN
8000
I-adresi Yomakho:
The Head
Library of Parliament
Parliament Street
CAPE TOWN

o	I-Natal Society Library, Pietermaritzburg
Inomboro Yomtato:
+27 33 345 2383
Inomboro Yefeksi:
+27 33 394 0095
I-adresi Ye-e-mail:
nsl@futurenet.co.za
I-adresi Yeposo:
The Head
PO Box 415
PIETERMARITZBURG
3200
I-adresi Yomakho:
The Head
Churchill Square
260 Church Street
PIETERMARITZBURG

o	I-National Library of South Africa, Cape Town Division
Inomboro Yomtato:
+27 21 424 6320
Inomboro Yefeksi:
+27 21 423 3359/424 4848
I-adresi Ye-e-mail:
melanie.geustyn@nlsa.ac.za
I-adresi Yeposo:
The Head
PO Box 496
CAPE TOWN
8000
I-adresi Yomakho:
The Head
5 Queen Victoria Street
CAPE TOWN

o	I-National Library of South Africa, Pretoria Division
Inomboro Yomtato:
+27 12 321 8931
Inomboro Yefeksi:
+27 12 325 5984
Iadresi Ye-e-mail :
infodesk@nlsa.ac.za
I-adresi Yeposo:
The Head
PO Box 397
PRETORIA
0001
I-adresi Yomakho:
The Head
239 Vermeulen Street
PRETORIA

*	IKomitjhini YamaLungelo WobuNtu

The South African Human Rights Commission
Inomboro Yomtato:
+27 11 484 8300
Inomboro Yefeksi:
+27 11 484 1360
I-adresi Ye-e-mail
PAIA@sahrc.org.za
I-adresi Yeposo:
PAIA Unit: The Research and Documentation Department
Private Bag 2700
Houghton
2041
I-adresi Yomakho:
PAIA Unit: The Research and Documentation Department
Boundary Road, Isle of Houghton,
Wilds View, Entrance 1
Houghton
JOHANNESBURG
I-website:
www.sahrc.org.za

*	IGazedi YomBuso

IKomitjhini yamaLungelo wobuNtu yeSewula Afrika izakuthi ingaphasisa imenyuweli ye-PAIA yomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe, bese ithunyelwa iGazedi yomBuso iyokugadangiswa khona. Ngemva kwalokho-ke indinyana le izakufakelwa imininingwana emitjha ezabe iphathelene neGazedi yomBuso leyo.
9.3	Isibawo Sokutlolwa KweMenyuweli Esiya KuNgqongqotnjhe WezomThethobulungiswa NezokuThuthukiswa NgomThethosisekelo [Sigaba 14(4)]

ISigaba lesi asisebenzi emNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe.
9.4	Isiyekelo SakaNgqongqotjhe WezomThethobulungiswa NezokuThuthukiswa NgomThethosisekelo [Sigaba 14(5)]

UNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa nezokuThuthukiswa ngomThethosisekelo akakabukuthola siyekelo sananyana ngimuphi umbandela weSigaba 14 ngesikhathi esibekiweko.
10.	Amagama Wokuthokoza Nemithombo Esetjenzisiweko Ukutlola IMenyuweli Le.
Imenyuweli le itlanywe ngokulandela:
*	Ikomba njengoba ivezwa emTlamweni weTlhatlha leenhlangano zomphakathi owenzelwe imenyuweli le ngokweSigaba 14, otlanywe yiKomitjhini yamaLungelo wobuNtu yeSewula Afrika.
*	UmThetho wokuKhuthazela ukuTholakala kweLwazi, umThetho 2 ka-2000.
*	ImiThetjhwana emalungana nokuKhuthazelwa kokuTholakala kweLwazi, WeNomboro R 187, 15 Februwari 2002 .
* IMenyuweli yemiThombo yamaNdla: Ukukhuthazelwa komThetho 2 ka-2000 wokuTholakala kweLwazi. Ilungiselwe iKomitjhini yamaLungelo wobuNtu yeSewula Afrika yi-Open Democracy Advice Centre ( i-ODAC) kunye ne-Research Unit for Law and Administration (iRULA).
*	Wessels, J.H. Promotion of Access to Information Act 2 of 2000. Pretoria: Justice College. February 2002.
*	?Imitlolo yomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe.
*	?I-website yomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe: www.housing.gov.za

Sithokoza kuzala umlomo ku-Advocate J.H. Wessels womNyango wezomThethobulungiswa noMma u-Wlodarski weKomitjhini yamaLungelo wobuNtu yeSewula Afrika ngokusisekela kwabo ekuhlanganiseni nekutloleni iMenyuweli le.






Isihlomelelo A :	Iforomu Le-PAIA Lesibawo Sokuthola Irekhodi/Amarekhodi LomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe ( IHlangano YomPhakathi)
Ilimi elizakusetjenziswa lapha ngokusemthethweni siNgisi.

IFOROMU LESIBAWO SOKUTHOLA IREKHODI LOMNYANGO WEZEZINDLU WELIZWE LOKE ( IHLANGANO YOMPHAKATHI ) (Sigaba 18(1) yomThetho ka- 2000 oKhuthazela ukuTholakala kweLwazi [umThetho WeNomboro 2 ka-2000 ]. Iforomeli likhambisana neforomu elitlolwe esiHlomelelweni B, iForomu A, lemiThetjhwana ( WeNomboro R. 187 ) [ umThetjhwana 6] omenyezelwe eGazedeni yomBuso ngomhlaka 15 kuFebruwari ngo-2002: isiBawo sokuthola irekhodi lehlangano yomphakathi

Inomboro Elayelako Yesibawo se-PAIA: PR/200___/______ (Kuzalisa be-Ofisini Kwaphela)

Inomboro Elayelako Yefayili ye-PAIA: HSP 4/8/2/4/1 ___________________________________ (Kuzalisa be-Ofisini Kwaphela)

(a)	Wena, mbawi, kufuze uzalise yoke imibandela efunwa yikambiso yalapha. Nokho uzakwaziswa la ungakambisana khona nemibandela leyo.
(b) Woke amakoro afaneleko kukatelelekile bona uwazalise - kanti-ke azaliswa ngokutlola ngokuhlukanisa, ngebholipeni enzima


A.	Imininingwana Yehlangano Yomphakathi
Thumela namkha use iForomu Lesibawo elizalisiweko ku:
Imininingwana Yokuthintana ne-PAIA Centre
I-adresi Yeposo:

The Deputy Information Officer: PAIA Centre
National Department of Housing
Private Bag x644
PRETORIA
Republic of South Africa
0001

I-adresi Yomakho:
(Nawuyiphekelela ngesandla)
The Deputy Information Officer: PAIA Centre
Govan Mbeki House
240 Walker Street
PRETORIA
Ama-iri wesikhathi somsebenzi:
07:30 - 09:30
09:45 - 12:15
13:00 - 14:30
14:45 - 16:00
Ama-iri
weKhetjhiya:
10:00 - 11:00
14:00 - 14:30







B.	Imininingwana Yomuntu Obawa Ukuthola Irekhodi
(a)	Imininingwana yomuntu obawa ukuthola irekhodi kufuze bona itlolwe ngenzasapha.
(b)	I-adresi namkha/inomboro yefeksi eseRiphabhligi yeSewula Afrika la kufuze kuthunyelwe khona imininingwana yelwazi elifunekako, nayo kufuze itlolwe.
(c)	Ubufakazi bokuthi isibawo umuntu usenza ngaliphi, la kufanele khona, kufuze buphekelele iforomu lesibawo.
(d)	Imali yesibawo ebhadalwa mbawi ngaphandle kombawimathupha, ekukhulunywa ngayo emthetjhwaneni 11(2), yi-R35,00.
(e)	Imali yesibawo kufuze ibhadalwe ntanzi ngaphambi kobana isibawo singasetjenzwa.

U: (Merega ibhokisana elifaneleko elimlotha ngo-X)

Mbawimathupha (Ufuna ukuthola irekhodi eliphethe imininingwana ngobuwena) TJHEJA: Sibawa ufake ikhophi yeBhugwanakho/kamazisakho ukukhandela ukuthi singakunikeli imininingwana engasiyakho.

Mbawi (Umumuntu owenza isibawo sokuthola irekhodi lomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe)

Mbawi weHlangano yomPhakathi (Iinhlangano zomphakathi ezisebenzisa amandla womphakathi namkha ezenza umsebenzi womphakathi kwaphela, ngokomThetho)

Bawela omunye umuntu (Umumuntu obawela namkha owenzela omunye umuntu isibawo/obawela omunye umuntu)

Isibongo: _____________________________________________________________
Amabizo Apheleleko: _____________________________________________________________
Inomboro Yebhugwana/Kamazisi:	_________________________________ TJHEJA: Sibawa ufake ikhophi yeBhugwanakho/kaMazisakho ukukhandela ukuthi singakunikeli imininingwana engasiyakho..
I-adresi Yeposo:	_________________________________________________________________________
Ikhowudu Yokuposa:	_______________
Inomboro Yefeksi: (_____) ______________ Inomboro Yomtato ( Emsebenzini)	: (_____) ____________________
Inomboro Yomtato (Ekhaya): (_____) ______________ Inomboro Yeselula : (_____)_____________________
I-adresi ye-e-mail:	_________________________________________________________________________

C. Imininingwana Yomuntu Owenzelwa Isibawo
(c)	ISigaba lesi sizaliswa KWAPHELA nakube isibawo senzelwa omunye umuntu;
(d)	Ubufakazi bokuthi umuntu isibawo usenza ngaliphi, isib.: ngencwadi/ngesitatimende esifungelweko namkha ngaMandla weGcwetha eliKhulu ( ubufakazi bakhona kufuze buphekelele isibawo).
Isikhundla/amandla umuntu enza ngaso isibawo, nakube wenzela omunye umuntu: (Sibawa utjengise)
UmZali, umKhulisi, iGcwetha, uDorhodera, umNtwana, umHlolokazi, umFelwa, isiNgani, Okhunye (kutjho ngegama): __________________
Isibongo: ___________________________________________________________________
Amabizo Apheleleko: ___________________________________________________________________
Inomboro YeBhugwana/kaMazisi: ___________________________________________________________________
Sibawa ufake nobufakazi besikhundla/bamandla owenza ngaso isibawo.

D.	Imininingwana Yerekhodi
(a)	Sipha imininingwana epheleleko yerekhodi obawa ukulithola, sekubalwa nenomboro elayelako, nakube uyayazi, kunye/namkha nomNyango/i-Ofisi lezokuNqophisa/umuntu oliphetheko, ukwenzelela bona kuzokwaziwa ukuthi lifunwaphi irekhodelo.
(b)	Nakube indawo onikelwe yona yokutlola koke ekufuze ukutlole iyatlhayela, qedelela kelinye ikhasi bese ulihlanganisa neforomeli. Umbawi kufuze awatlikitle woke amakhasi angezelelweko.
(c)	Linga ngamandla woke ukuthi ubeke ikulumo enembako.
1.	Ihlathululo/okuphethwe lirekhodi namkha ingcenye efaneleko yerekhodi/yamarekhodi, ( isib. isihloko, ideyithi lerekhodi, njll.):
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
2.	Inomboro Elayelako, nakube ikhona:_________________________________________________
3.	Eminye imininingwana yerekhodi, kutjho ukuthi: umhlobo werekhodi/wamarekhodi), njengokuthi nje amaminithi, njll.
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
4.	UmNyango/i-Ofisi lezokuNqophisa /umuntu ophethe irekhodi (nakube unelwazi lalokho):
__________________________________________________________________________

5. Ikhona na imvumo etloliweko esele itholakele kunanyana ngisiphi isiqhema sesithathu/iinqhema zesithathu. (Sibawa ufake ikhophi yemvumo etloliweko efakazelweko ukuthi ingeyamambala).

IYE
AWA


E. Iimali [Imithetjhwana 187, dd 15 Februwari, IsiHlomelelo A]
(a)	Tjengisa indlela obhadala ngayo, isib. itjhege, iphostali-oda, njll.
(b)	Isibawo sokuthola irekhodi, ngaphandle kwerekhodi eliphethe imininingwana yomuntu ngobuyena, sizakusetjenzwa kwaphela emveni kobana sekubhadelwe imali yesibawo.
(c)	Isibawo sithoma ukusetjenzwa kwaphela ngemva kobana sekubhadelwe imali yesibawo ( nakube sibawo esifuna imbadelo).
(d)	Nakube imbadelo ekufuze uyikhuphe ayikafiki, uzakwaziswa ngemali ekufuze uyibhadale njengemali yesibawo.
(e) Imali ebhadalelwa ukuthola irekhodi ukuthi iba yimalini iya ngokuthi irekhodi elifunekako lifuneka ngayiphi indlela, kuye nangokuthi kuthatha isikhathi esingangani ukufuna nokulungisa irekhodi elifunekako.
(f)	Nakube ungomunye wabantu abavunyelweko ukungabhadali imali ekufuze ibhadalwe, sibawa bona utjho bona kubayini kuthiwe ungahlala ungabhadali.

Indlella Yokubhadala: (Merega ibhokisana elifaneleko elimlotha ngo-X)

Ikhetjhi

Iphostali-oda

Iintembu ze-Revenue

Itjhege

Iinzathu zokungabhadali iimali ekufuze zibhadalwe: _____________________________________________

F. Indlela Yokuthola Irekhodi
(a)	Ukuthi kuyaphumeleleka ukuthi isibawo sakho senziwe njengoba ubawile eforomeni lakho, kuya ngokuthi irekhodi olifunako litholakala lingelomhlobobani.
(b)	Laphokhunye umuntu angalelwa ukunikelwa irekhodi ngendlela yena alibawe ngayo. Nokho-ke nakwenzeka lokho uzakutjelwa ukuthi irekhodelo angalithola lingomunye umhlobo na.
(c)	Imali ebhadalelwa ukuthola irekhodi, nakube liyabhadalelwa, iya nangokuthi irekhodelo lifuneka lingayiphi indlela/limhlobobani.
(d)	Nakufumaniseka ukuthi irekhodi alitholakali ngelimi umbawi alenyulako namkha nakube umbawi akhange atjengise ukuthi ulenyula ngaliphi ilimi, umbawi loyo uzakunikelwa irekhodi ngelimi elikhona ngalo ngesikhatheso [Sigaba 31]
(e)	Imali yokufuna nokulungisa irekhodi elifunekako yi-R15,00 nge-iri namkha ingcenye ye-iri, ngaphandle kwe-iri lokuthoma.

Merega ibhokisana elifaneleko elimlotha ngo-X.
1.	Nakube irekhodi litloliwe namkha ligadangisiwe:
Iimali Zokuthola Irekhodi:
?	Ifothokhophi ngayinye elikhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo = R0,60

Ukuhlolwa kwerekhodi e-PAIA Centre (mahala)

Ikhophi yerekhodi *
2. Nakube Irekhodi Liziinthombe Ezibonakalako -
(lapha kubalwa iinthombe, amaslayidi, amavidyio aqotjhiweko, iinthombe ezakhiwe ngekhomphiyutha, amatlhatlha,njll.):
Iimali Zokuthola Irekhodi:
???Ikhophi yeenthombe ezibonakalako = R60,00
?	Ikopelo leenthombe ezibonakalako, elikhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo = R22,00


Ukubukela iinthombe e- PAIA centre (mahala)

Ikhophi yeenthombe *

ikopelo leenthombe ezibukelwako *
3.	Nakube irekhodi limagama aqotjhiweko/arekhodiweko namkha ilwazi elingavezwa ngobutjha ngomdumo:
Iimali Zokuthola Irekhodi:
?	Ikhophi yerekhodi elinomdumo = R17,00
???Ikopelo lerekhodi elinomdumo, ikhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo = R12,00


Ukulalela umthiya oqotjhiweko (ikhasedi) e-PAIA Centre (mahala)


Ikopelo lomthiya ozwakala ngomdumo*
(umtlolo otloliweko namkha ogadangisiweko)

4.	Nakube irekhodi liphethwe yikhomphiyutha namkha ngama-elekhthroniki namkha ngendlela efundeka ngomtjhini:
Iimali Zokuthola Irekhodi:
?	Enye nenye ikhophi egadangisiweko elikhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo = R0,40
esekhomphiyutheni namkha ngendlela efundeka ngomtjhini
?	Ikhophi efundeka ngekhomphiyutha:
* ku-stifi = R5,00
* ku-Compact Disc = R40,00
TJHEJA: Amakhophi angama-elekhthroniki angatholakala kwaphela ngendlela atholakala ngayo emNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe.

ikhophi yerekhodi eligadangisiweko *

Ikhophi egadangisiweko yemininingwana esuselwa erekhodini *

ikhophi efundeka ngekhomphiyutha *
(istifi namkha
i- compact disc)

G.	Indlela Yokudiliva
Ikhophi ebawiweko namkha ikopelo (etjengiswe nge *) yerekhodi ekufuze liposwe
Ayabhadalelwa amakhophi aposwako.
IYE
AWA
Ikhophi ebawiweko namkha ikopelo lerekhodi ekufuze uzozithathela lona mathupha

IYE
AWA

H.	Ilimi
Irekhodi lakho wenyula ukulithola ngaliphi ilimi?___________________________
TJHEJA: Nakube irekhodi alikho ngelimi olenyulako, ungahle unikelwe lona ngelimi elikhona.

I.	Ubuqhwala

Nakube unobuqhwala obukwenza ungakghoni ukufunda, ukubukela namkha ukulalela irekhodi ngendlela litholakala ngayo ku-1-4 ngehla, itjho ubuqhwala bakho bese uyaveza-ke ukuthi wenyula ukuthi irekhodi lakho libe ngayiphi indlela.
Ubuqhwala:	____________________________________________________________________
Enye indlela irekhodi elingakhutjhwa ngayo: ______________________________________________

J. Isaziso Ngesiqunto Esimalungana Nesibawo Sokuthola Irekhodi
Uzakutlolelwa incwadi waziswe ukuthi isibawo sakho sokuthola irekhodi siphumelele namkha sibhalelwe na. Nakube uthanda ukwaziswa nangenye indlela, sibawa bona uyitjho ngegama indlela leyo, ube wenze neqiniso lokuthi usinikela yoke imininingwana efunekako, kobanyana sizokwazi ukulandela isibawo sakho ngendlela osifuna ngayo.

K.	Isaziso Ngesiqunto Sesibawo Sokuthola Irekhodi
Itjho indlela owenyula ukwaziswa ngayo ( ngaphandle kweposo ) ngesiqunto esiphendula isibawo sakho sokuthola irekhodi. ( Yenza iqiniso lokobana uyizalisile imininingwana esendinyaneni B ngehla ).
Merega LINYE ibhokisana elifaneleko elimlotha ngo-X

Umtato (Emsebenzini)

Umtato (Ekhaya)

I-e-mail

Ifeksi

Kutlikitlwe e/Kwa (Indawo) ________________________ ngelanga le _______ laka _______________ 20__________




____________________________________________________________________
UMTLIKITLO WOMBAWI/WOMUNTU OWENZELWA ISIBAWO

PS: Isikhathi esima-30 wamalanga esibekelwe ukusebenza ngesibawo singangezelelwa ngesinye isikhathi esingadluliko ema-30 wamalanga. Ngokutlikitla la, uvuma ngomoya omuhle ukuthi isibawo sakho sokuthola irekhodi singangezelelelwa isikhathi ukusukela ema-30 wamalanga ukuya ema-60 wamalanga.


____________________________________________________________________
UMTLIKITLO WOMBAWI/WOMUNTU OWENZELWA ISIBAWO


LISETJENZISWA NGABE-OFISINI KWAPHELA

Inomboro Elayelako Yesibawo Se-PAIA yomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe: PR/200__/_________

Isibawo sifikele ku: ........IsiBongo neBizo lesiPhathiswa sezokwAzisa/leSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa:

___________________________________________________________________________

Isikhundla: ________________

Ngomhlaka:___________________________(ideyithi, isib. 25 Februwari 2003)

E/Kwa: ___________________________(indawo).


Imali Yesibawo (nasibhadalelwako): R ______________ Inomboro Yesitlankana ______________

Iimali Zesibawo:
*	Idiphozithi (nayibhadalwako): R ______________ Inomboro Yesitlankana ______________

*?????Ukugaywa/ukuvezwa ngobutjha: R ______________ Inomboro Yesitlankana ______________

*	Imali yokufuna namkha/yokulungisa irekhodi: R _____________Inomboro Yesitlankana ______________

*	Imali Yokuposa: R ______________ Inomboro Yesitlankana

ITHOTHALI R_______________

_____________________________
UMTLIKITLO WESIPHATHISWA SEZOKWAZISA /WESEKELA LESIPHATHISWA SEZOKWAZISA
Isihlomelelo B :	UmNyango WezeziNdlu WeliZwe Loke: Iforomu Le-PAIA Lesaziso Sendlela YangeKhaya Yokudluliswa KwesiLilo
Ilimi elizakusetjenziswa lapha ngokusemthethweni siNgisi.


ISAZISO SOKUDLULISWA KWESILILO SANGEKHAYA SOMNYANGO WEZEZINDLU WELIZWE LOKE (ISigaba 75 somThetho ka-2000 wokuKhuthazela ukuTholakala kweLwazi, [umThetho WeNomboro 2 ka-2000]).Iforomeli likhambisana neforomu elitlolwe esiHlomelelweni , iForomu B lemiThetjhwana (WeNomboro r. 187 ) [umThetjhwana 8] otlolwe wamenyezelwa eGazedeni yomBuso ngomhlaka 15 kuFebruwari 2002: Isaziso sokuDluliswa kwesiLilo saNgekhaya erekhodini lehlangano yomphakathi.

INomboro Ye-PAIA Yelayelo LesiLilo SangeKhaya EsiDluswako: PA/200____/_________(Kuzalisa Be-Ofisini Kwaphela)

Inomboro Elayelako Yefayili Ye-PAIA: HSP 4/8/2/4/1 ___________________________________ (Kuzalisa Be-Ofisini Kwaphela)

ITJHO INOMBORO YESIBAWO SE-PAIA YOMNYANGO WEZEZINDLU WELIZWE LOKE:
____________________________________________
Woke amakoro afaneleko kukatelelekile bona uwazalise - kanti-ke azaliswa ngokutlola ngokuhlukanisa, ngebholipeni enzima

A. Imininingwana Yehlangano Yomphakathi
Thumela namkha use iforomu elizalisiweko lesiLilo sangeKhaya esiDluliswako ku:

Imininingwana Yokuthintana ne-PAIA Centre
I-adresi Yeposo:

The Deputy Information Officer: PAIA Centre
National Department of Housing
Private Bag x644
PRETORIA
Republic of South Africa
0001
I-adresi Yomakho:
(Nawuyiphekelela ngesandla)
The Deputy Information Officer: PAIA Centre
Govan Mbeki House
240 Walker Street
PRETORIA
Ama-iri Wesikhathi Somsebenzi:
07:30 - 09:30
09:45 - 12:15
13:00 - 14:30
14:45 - 16:00
Ama-iri WeKhetjhiya:
10:00 - 11:00
14:00 - 14:30




B.	Imininingwana Yombawi/Yesiqhema Sesithathu Esifaka IsiLilo SangeKhaya EsiDluliswako
U: (Merega ibhokisana elimlotha elifaneleko ngo-X)

ISIYELELISO sombawimathupha ofaka isiLilo sangeKhaya esiDluliswako: Sibawa ufake ikhophi yeBhugwana/kaMazisi wakho ukukhandela ukuthi singakunikeli imininingwana engasiyakho.

Umbawi ofaka isiLilo sangeKhaya esiDluliswako

Umbawi oyiHlangano yomPhakathi ofaka isiLilo sangeKhaya esiDluliswako

Umbawi obawela omunye ofaka isibawo sokuDlulisa isiLilo sangeKhaya

IsiQhema sesiThathu (Esaziswe mNyango wezeziNdlu) esifaka isiLilo sangeKhaya esiDluliswako esiphikisa ukuvunyelwa ukutholakala kwerekhodi

IsiQhema sesiThathu (esingakaziswa mNyango wezeziNdlu) esifaka isiLilo sangeKhaya esiDluliswako esiphikisa ukuvunyelwa ukutholakala kwerekhodi, njengokuthi nje umbawi uthole imvumo etloliweko esiqhemeni sesithathu/eenqhemeni zesithathu.

(a)	Imininingwana yomuntu ofaka isiLilo sangeKhaya esiDluliswako kufuze bona itlolwe ngenzasapha.
(b)	Ubufakazi bokuthi umuntu isililo asifakako usifaka ngaliphi ( ngesikhundla/ngamandla maphi ), nakube wenzela omunye, kufuze nabo buphekelele iforomeli.

Isibongo:	_________________________________________________________________________
Amabizo Apheleleko: _________________________________________________________________________
Inomboro YeBhugwana/kaMazisi: __________________________________ TJHEJA: Sibawa ufake ikhophi yeBhugwanakho/kaMazisakho, ukukhandela ukuthi singakunikeli imininingwana engasiyakho.
I-adresi Yeposo:	_________________________________________________________________________
Ikhowudu Yeposo:	_______________
Inomboro Yefeksi: (_____) ______________ Inomboro Yomtato (Emsebenzini)	: (_____) ____________________
Inomboro Yomtato (Ekhaya): (_____) ______________ Inomboro Yeselula : (_____)_____________________
I-adresi ye-e-mail:	_________________________________________________________________________

Isikhundla umuntu enza ngaso isibawo nakube ubawela omunye (sibawa utjengise):

UmZali, umKhulisi, iGcwetha, uDorhodera, umNtwana, umHlolokazi, umFelwa, isiNgani, Okhunye (kutjho ngegama): __________________
Sibawa ufake nobufakazi besikhundla/bamandla owenza ngaso isibawo.


C. Imininingwana YomBawi / Isiqhema Sesithathu Esifaka IsiLilo SangeKhaya EsiDluliswako Ngaye
ISigaba lesi usizalisa KWAPHELA nakube usiqhema sesithathu ( ngaphandle kombawi ) esifaka isiLilo sangeKhaya esiDluliswako.

Isibongo:	_________________________________________________________________________
Amabizo Apheleleko:	_________________________________________________________________________
Inomboro YeBhugwana/KaMazisi: _________________________________________________________________________

D.	Isiqunto Esifakelwa IsiLilo SangeKhaya EsiDluliswako (Ekusona sililo ekulilwa ngaso bekudlulelwe phambili nje)
Merega ibhokisana elifaneleko elimlotha ngo-X, utjengise isililo ekulilwa ngaso esiLilweni sangeKhaya esiDluliswako:

Kuthathwa njengokwalela ukuthola irekhodi ( Nakube iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kuphele isikhathi esibekiweko lingakaphenduli)

Ukwala isibawo sokuthola irekhodi

Isiqunto esimalungana neMali yesiBawo ebekwe ngokweSigaba 22 somThetho

Isiqunto esimalungana neMali yeDiphozithi ebekwe ngokweSigaba 22 somThetho

Isiqunto esimalungana neMali yokuTholakala kweRekhodi ( ukuligaya /ukuliveza ngobutjha, ukulifuna nokulilungisa ) ebekwe ngokweSigaba 22 somThetho

Isiqunto esimalungana nokungezelelwa kwesikhathi ekufuze kusetjenzwe ngaso isibawo, ngokweSigaba 26(1) somThetho

Isiqunto ngokweSigaba 29(3) somThetho sokwalela ukutholakala kwerekhodi ngendlela umbawi ebekabawe ngayo

Isiqunto sokuvumela isibawo sokuthola irekhodi

E.	Iinzathu Zokufaka IsiLilo SangeKhaya EsiDluliswako (Iinzathu zokudluliswa kwesililo ngekhaya)
Nakube indawo onikelwe yona le iyakutlhayelela, sibawa usebenzise elinye ikhasi/amanye amakhasi, bese nawo uwahlanganisa neforomeli.
Kufuze uwatlikitle woke amakhasi ongezelele ngawo.

Itjho izinto/iinzathu osekela ngazo isiLilo sangeKhaya esiDluliswako ( sipha elinye ilwazi ngeenzathu zakho zokudlulisa isililo):

______________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________

Itjho nanyana ngiliphi elinye ilwazi elaziwa mfakisililo elingasiza ekuqalweni kwesililwesi:

______________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________

F.	Isaziso Ngesiqunto Sesililo SangeKhaya EsiDluliswako
Uzakutlolelwa incwadi waziswe ngesiqunto phezu kwesiLilo sangeKhaya osidlulisele phambili. Nakube ufuna ukwaziswa nangenye indlela, sibawa uyitjho indlela leyo, bese usinikela nemininingwana efaneleko ezasisiza sikghone ukwenza isibawo sakho njengoba ufuna.

G.	Isaziso Ngesiqunto Sesililo SangeKhaya EsiDluliswako
Itjho indlela (ngaphandle kweposo ), owenyula ukwaziswa ngayo ngesiqunto esimalungana nesibawo sakho sokuthola irekhodi ( qinisekisa bona uyizalisile imininingwana esendinyaneni B ngehla)
Merega LINYE ibhokisana elifaneleko elimlotha ngo-X

Umtato (Emsebenzini)

Umtato (Ekhaya)

I-e-mail

Ifeksi


Kutlikitlwe e/Kwa ____________________ngelanga le ______________laka _______________20_________






_________________________
UMTLIKITLO WOMFAKISILILO

KUSETJENZISWA NGABOMNYANGO KWAPHELA: IREKHODI LANGOKOMTHETHO LESILILO SANGEKHAYA ESIDLULISWAKO:

Inomboro Elayelako Yesibawo Se-PAIA SangeKhaya SokuDluliswa KwesiLilo YomNyango wezeziNdlu WeliZwe loKe: PA/200___/_________

Isililo sifikele ku- (IsiBongo neBizo lesiPhathiswa sezokwAzisa/seSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa):

_______________________________________________________________________

Isikhundla: ________________

Ngomhlaka: __________________________(ideyithi, isib. 3 Matjhi 2003)

E/Kwa: ___________________________(indawo)


Isibawo siphekelwa:
* iinzathu zesiqunto sesiPhathiswa sezokwAzisa/seSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa, kunye,
IYE/AWA
* la kufanele/kukghonakala khona, imininingwana yesiqhema sesithathu irekhodi eliphathelene naso,
IYE/AWA

Idluliselwe kusiPhathimandla esiFaneleko siPhathiswa sezokwAzisa/liSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa:

Ngomhlaka ___________________________(ideyithi, isib. 15 Matjhi 2003)


Isililo sifikele ku-: (IsiBongo neBizo lesiPhathimandla esiFaneleko):

_______________________________________________________________________

Isikhundla: ________________

Ngomhlaka: __________________________(ideyithi, isib. 16 Matjhi 2003)

E/Kwa: ___________________________(indawo)

UMPHUMELA WESILILO:

*	ISIQUNTO SESIPHATHISWA SEZOKWAZISA/SESEKELA LESIPHATHISWA SEZOKWAZISA SIYAFAKAZELWA /
*	KUJANYISELELWA NGESIQUNTO ESITJHA

_____________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________


________________________________ ___________________________
ISIPHATHIMANDLA ESIFANELEKO IDEYITHI (isib. 18 Matjhi 2003)


RECEIVED BY THE INFORMATION OFFICER/DEPUTY INFORMATION OFFICER FROM THE RELEVANT AUTHORITY:


ON: __________________________(date, e.g. 20 March 2003 format)




<fn>DAC-NLS.IngabeUkubhemaKuyar.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele










Ingabe Ukubhema Kuyarhelebha Na?

?Ngakhutjhwa ibhokisana lelizwi ngemva kokuphathwa yikankere ngebanga lokubhema. Manje ngiphefumula ngetjhuba elivulwe emphinjenami?.

?Ngangicabanga bona angeze kwangenzakalela. Ngangingeze ngabanjwa yikankere ? kodwana ngangizikhohlisa.?

?Ngibawa bona ulise ngesikhathi usakghona ukuphefumula, ukukhuluma nokukhamba.




















OKUNGAPHAKATHI

Amabanga wokulisa
Ungakghona ukulisa
Kubudisi kangangani ukulisa ukubhema?
Kungani kufanele ulise?
Ukubhema kuyabulala
Amalwelwe abangwa kubhema, awakubulali kuphela ?
Umndeni nabangani
Itjhefu egwayini
Inzuzo yokulisa
Manje uvinjwa yini?

Ungalisa njani
Ukuzilungiselela ukulisa
Ukulisa
Ukuragela phambili ngemva kokulisa
Ukuphila nokuzitsomula
Uhlala utjhaphulukile
Imibuzo yokugcina











UNGAKGHONA UKULISA
Uyafuna ukulisa ukubhema kodwana awazi bona ungalisa njani? Lencwajana ngeyakho!

Sizakurhelebha ukulisa ukubhema ? ngokuhlathulula bona kwenzekani kuwe nawulisa ukubhema, ukuthi kungani kwenzeka nokuthi ungaqalana njani nemiraro ongahlangabezana nayo.

Kunamagadango amane wokulisa ukubhema:
1. Ucabanga ngokulisa
2. Uzilungiselela ukulisa
3. Ulisa ukubhema
4. Usebenzela ukuhlala ungabhemi

Ngangisaba ukulisa ukubhema. Ngangizitjela bona: ?nginegandelelo elikhulu, ngiyathukwa, angikakulungeli. Kwakuqaleka kuyinto ekulu khulu. Ngathoma ukulinga, ngalisa manje ngiyazibuza bona ngangesaba ini.? (Ngangibhema ama-30 ngelanga esikhathini esiminyaka eli-12).

KUBUDISI KANGANGANI UKULISA UKUBHEMA?
Abanye abantu bathola kubulula ukulisa ukubhema. Abambalwa bakuthola kubudisi ukulisa. Kodwana, ebantwini abanengi ukulisa akusilula namkha akukghoneki.

Nakhu abahlanu ababebhema abakutjhoko ngokulisa:
?Ngakhetha ilanga ngabambelela phezu kwalo. Kwakulula kunalokho engangikucabanga ngemva kokukhuluma ngokutsomuka.? (Owayebhema ama-25 weensegerede ngelanga eminyakeni ema-23).

?Ngalinga bekwaba kathathu. Ekugcineni, ngaphatha ipakana kimi. Ngasebenzisa ukuzilawula ngapheze ngarhapha iimveke ezintathu.?
(Owayebhema ama-20 weensegerede ukuya kwezima-40 ngelanga eminyakeni esi-6)

?Mina nomnganami saqunta ukulinga ukulisa ngokuhlanganyela. Sarhelebhana begodu kwakulula.? (Owayebhema ezili-15 iinsegerede ngelanga eminyakeni ema-34)

?Ngizizwa nginommoya ophasi begodu nginethabo. Nangiqala emva kwakubulula.? (Owayebhema ama-30 weensegerede eminyakeni ema-32)

Begodu inengi labagade babhema livumelana nesitatimendesi:

?Nasele ngizitjelile engqondweni ngingakghona ukulisa.?

Ngaphezu kweengidi ezima-40 zabantu be-Amerika, iingidi ezili-11 zamaBhrithani kanye neengidigidi zamaSewula Afrika zikulisele unomphela ukubhema. Batjengisile bona nawufuna ukulisa kwamambala ungakghona.

Nawuqalana nento oyisabako, ukuyesaba kuyaphela.? ? Ongaziwako

KUNGANI KUFANELE ULISE?
Kunamabanga amanengi wokulisa. Uzakuphila isikhathi eside begodu angeze usezwa ubuhlungu obukhulu uthole namalwelwe. Ukuzitjhaphulula ekuthembeleni esidakini esinamandla esifana nokubhema isegerede kuzakwenza uzizwe uphilile.

Nakhu ozakuzuza nawulisa ukubhema. Yenza itshwayo hlanu kwalezo eziqakathekileko kuwe,
ngifuna ukuba nepilo ehle
ngifuna ukutjhaphuluka emukghweni omumbi obizako nomotjhako
ngizokubulunga imali
(pheze iinkulungwana ezi-4 zamaranda ngonyaka epakeni yinye ngelanga
nasibala ngamanani ka-2002)
angifuni ukulawula sisegerede
ngizokuphefumula ngcono
kuzokuphela ukutshwenyeka ngokuthi kungenzeka bonyana ngiyazibulala
angeze ngiziwe njengokhatjhelwa ngaphandle emihlanganweni yomphakathi
nangihlana nabangabhemiko
angeze ngisahlanza izembatho ezinukako, ngithinthe izitja zomlotha
ezinukako, iinquntu zesegerede namkha amakamaro anukako
angeze ngikhulise abantwana bami ngentuthu
ngifuna ukuba sibonelo esihle ebantwaneni bami
angeze ngisilaphaze ummoya ophefumulwa ngabanye

Yiba nombono wepilo enganantuthu nenepilo.

Manje qedelela umutjho ngokutlola amabanga wakho aqakathekileko wokulisa.
Ngiqunte ukulisa ukubhema ngombana ????????????????????????????????????????????????????????????????????????

UKUBHEMA KUYABULALA
Ngokuya kweHlangano yezePilo yePhasi, ukubhema kuzokuba ngunobangela okhamba phambili wokuhlongakala ngo-2030.

Kwanjesi eenarheni ezifana ne-United States of America, i-United Kingdom ne-Canada ukubhema KUBULALA abantu abanengi ukudlula isidaki se-heroin, i-cocaine, utjwala, intumbantonga, imililo, ukubulalana, ukuzibulala neengozi zendlela zihlangene!

ESewula Afrika amalwelwe akhambelana negwayi abulala pheze abantu abaziinkulungwana ezima-25 ngonyaka munye. Lokhu kufana nokuthi isiphaphamtjhini esikhulu siwe siphahlazeke sibulale boke abakhweli EMALANGENI AMANYE NAMANYE AMAHLANU.
Godu kungani ukubhema kuyingozi kangaka? Nanti irhemo lamalwelwe abangwa kubhema namkha okuwenza arhagale:
* Ubulwelwe behliziyo
* Ubulwelwe bemithambo yeengazi
* I-chronic bhronchitis
* Ukungasebenzi kuhle emsemeni
* Ikankere yamaphaphu, yomphimbo, yebhokisana lelizwi, yomlomo, yelimi, yesinye, yebende, yeso, yamathumbu neye-cervix
* Iintrowuku
* I-emphysema
* Ama-peptic ulcer

Begodu kibomma:
* Ukubonakala kokuthoma kokungasatholi abantwana nokuphela kwamathambo.

Ukungezelela, amasana abelethwa bomma ababhemako kunekghonakalo yokobana abelethwe anobudisi obuncani, abelethwe ahlongakele namkha ahlongakale ngaphambi kwelanga lawo lamabeletho lokuthoma.

?Ngamanga intombi yami yokuthoma bengabhema isegerede ngalo ilangelo; angizange ngisaba naso isikhathi segwayi ukusuka mhlokho.? ? Arturo Toscanini, umvumisi wekhwaya odumileko.

AMALWELWE ABANGWA KUBHEMA, AWAKUBULALI NJE KUPHELA ?
Angenza ipilo yakho ibe ngengasimnadi iminyaka eminengi:
* Imithambo yeengazi evalekileko ingabanga ubuhlungu eenyaweni lokha nawusikinya umzimba begodu ingarholela ekuqintweni komlenze.
* Imiraro yesifuba efana ne-emphysema ingakutjhiya umumuntu ohlala alele iminyaka eminengi, ulwela ukuphila.

Ababhemako bavame ukuthoma ukuba nemiraro eminyakeni ephakathi kwema-30 nema-40, kodwana nabaneminyaka eli-18 ubudala abaphili ngendlela abangani babo abangabhemiko abaphile ngayo.

UMNDENI NABANGANI
Umndenakho nabangani bangazuza ekuliseni kwakho igwayi.

* Bangathabela ummoya wokuphefumula omutjha
* Abantwana balabo abangabhemiko banamathuba amancani wokuthi nabo bangabhema
* Abangabhemiko abahlala nobhemako bangathola ikankere yamaphaphu nobulwelwe behliziyo ngokubhema buthule
* Abantwana abancani emakhayeni wababhemako basengozini ekulu yokuthola i-asthma, namkha balaliswe esibhedlela ngokuphathwa yi-pneumonia namkha i-bhronchitis.

Kuwe, umndenakho nabangani inzuzo ithoma mhlana ulisa ukubhema.

MANGA UMUNTU ONGABHEMIKO ? UZWE UMEHLUKO!

ITJHEFU EGWAYINI
Ezinye zeentjhefu ezisegwayini
1. i-asethoni ? okusisusi pende
2. ibhyutheyini okusivuthisi sokutjhisa
3. imethanoli okusivuthisi serokhethi
4. i-amoniya okusihlwengisi sezindlu zangasese
5. i-asetic esidi okuyiviniga
6. inafthalini
7. ikhabhon monoxide okuyintuthu ye-okzozo
8. i-asenikh okuyitjhefu yokubulala abotjhontjhwana
9. ipholoniyamu ? 210 okusikhiphi mtjhiso
10. ifenol okusibulali magciwana


Intuthu yegwayi yihlanganisela yamakhemikhali angaphezu kwe-4500.

?Kwesinye isikhathi ngihlala phambi kwesiboniboni ngizibone ngirhogela intuthu enetjhefu. Nangathana bengisekampeni yokuvalela amanaba omunye umuntu alinga ukungenzisa lokho, bengingafuna ukumbulala.? - ongafuni ukuziveza obhemako.


INZUZO YOKULISA
Inzuzo yokulisa ukubhema
Nawungobhema iinsegerede ezima-20 ngelanga begodu ulisa lomukghwa, amathuba kukuthi umzimbakho uzakwehlakalelwa ngokhunye okufana nalokhu:
* Ema-awareni ama-2 ngemva kokulisa akusena-nicotine eengazini zakho. Kodwana kungathatha amalanga amabili bona imikhiqizwana ye-nicotine iphele emzimbenakho.
* Kungakapheli ama-wara asi-6 ibetho lehliziywakho liyehla negandelelo leengazi lehla kancani. Kungathatha ukusuka emalangeni amathathu ukuya kwama-30 bona igandelelo leengazi libuyele ebujameni balo.
* Phakathi kwama-awara ali-12 nama-24, i-carbon monoxide iyaphela emzimbenakho. Ukusebenza kwamaphaphu kuyakhuphuka. Angeze usaphelelwa mumoya lokha nawusebenza ngamandla begodu amandlakho wokubambelela azakukhuphuka.
* Ngesikhathi samalanga ambalwa uzakuthoma ukuzwa nokunukelela kuhle. Imizwa yakho yokunambitha neyokunukelela izakubuya. Uzazizwa unethabo khulu ngemva kokuphumelela into obewucabanga bona angeze wayithola.
* Kungakapheli amalanga amanengi iinkhohlela ezibuthelelana emaphatjhini uzakuthoma ukuzikhohlela eemvekeni ezilandelako. I-cilila okuyindlela yemvelo yokuzihlanza komzimba ithoma ukusebenza kuhle.
* Kungathatha pheze iinyanga ezintathu bona ama-cilia asebenze kuhle ngokuzeleko ukuhlanza amaphaseji wamaphaphu wakho. Kungakapheli iimveke ezintathu amaphaphu wakho azabe asebenza ngcono. Ukusikinya umzimba kuba lula.
* Kungakapheli iinyanga ezimbili, ukukhamba kweengazi ezithweni kuba ngcono. Uzakuba namandla amanengi (begodu uzwe ukuzethemba nokwaneliswa).
* Ngemva kweenyanga ezintathu indlela yokuzihlanza kwamaphaphu izakusebenza ngendlela efaneleko. Nawungubaba, imbewu yakho yobudoda izakubuyela ebujameni obufaneleko begodu nesibalo sayo sizakwanda.
* Kancani kancani, izinto ezakha iingazi zakho namaseli asemaphatjhini azakubuyela ebujameni obufaneleko. Lokhu kungathatha isikhathi eside.
* Ngemva kweenyanga ezili-12 ingozi yobulwelwe behliziyo obaziwa nge-coronary pheze behle ngesiquntu kunalabo abaragela phambili nokubhema. Kungakapheli iminyaka emihlanu ingozi yekankere yamaphaphu yehla ngesiquntu.
* Ngemva kweminyaka eli-15 ingozi yobulwelwe behliziyo obazizwa nge-coronary pheze ifana neyalabo abangabhemiko.

MANJE UVINJWA YINI?
?Kungenye yezinto zokuzithabisa ezimbalwa engisele nazo.?
Asiqale into ebizwa ngokuzi?thabisa?. Ikwenza ukhohlele, iluma umphimbakho, itjhiya amabala eminweni, ibanga isila, isilaphaza ummoya, iyingozi ebanga imililo begodu ngemva kokukunikela ithabo, awaneliswa ngakho uzakufuna ukubuyelela godu.
?Imnganami kuphela enginaye?
Ukubhema kuthembisa ubungani, kodwana kuyakulimaza. Kweba isikhathi sakho, amandlakho nemalakho. Ukudlula lapho kungagcina ngokuthatha ipilo yakho. Mhlobo bani womngani lo?

?Ukubhema kuthambisa imizwa yakho?
Iqiniso kukobana into eyodwa igwayi eliyiqedako kungazigedli okubangwa kukghalekela esinye isegerede! Kuneendlela ezinepilo zokuqalana negandelelo kunokobana usebenzise igwayi. (Qala ikhasi 24).

?Sewudlulelwe sikhathi sokulisa manje?
Awukadlulela sikhathi sokobana ulise igwayi. Nanyana umdala kangangani, ingozi yokungasaphili kuhle ngebanga lokubhema iyehla lokha nawulisako. Liqiniso, kungaba ngcono nawungalisa msinyana. Usese nesikhathi sokulisa.

?Ngilinge koke kodwana ayikho into esebenzako?
Kwanje kungehluka. Irhelebho ?ulithola lula ngomtato?. Dosela inomboro ethi (011) 720 3145. Isiyeleliso salencwajana sisebenzele iinkulungwana ezinegi zalabo ababebhema. Funda ngemitjhapho yakho eyadlulako begodu uphumelele ngalesisikhathi.

UNGALISA NJANI

UKUZILUNGISELELA UKULISA
* BEKA ILANGA LOKULISA
Qunta mayelana nelanga ozakulisa ngalo ukubhema. (Ungaqunti ukuLINGA. Qunta ukuLISA). Beka ilanga ongeze waba ngaphasi kwegandelelo ngalo kodwana ungabeki amabanga angenza bona ubekele ngeqadi ilanga lokulisa. Beka ilanga ukusuka evekeni ukuthoma namhlanjesi bewuzulungiselele ngokwengqondo.

* THOLA ISEKELO
Umndeni, abangani nalabo osebenza nabo bangaba lirhelebho elikhulu emuntwini ofuna ukulisa ukubhema. Nanzi ezinye izinto ongabawa bazenze:
- ?Ngibawa bona ningibekezelele ngombana nginehliziyo encani namkha ngisilingeka msinyana emalangeni ambalwa ngemva kokulisa ukubhema. Lokhu kuzakuphela msinya.?
- ?Ningangilingi. Ukubona nokunukelela isegerede kuzakwenza kube budisi kimi ukulisa. Ngakho, ngibawa ninganginikeli isegerede. Begodu nakukghonekako, ningabhemeli phambi kwami.?
- ?Ngirhelebhani. Hlalani ningitjela bona niyathaba lokha nangilisa ukubhema.?
- ?Ngiphani umvuzo beningibonge. Yenzani izinto ezincani ukutjengisa bonyana niyazikhakhazisa ngami.?
- ?Ningangitshwenyi. Yibani nokuzwisisa.?
- ?Ngikhuthazani lokha nangithola ubudisi. Ngitjelani bona ngingalisi.?

Linga ukuthola ogade abhema njengomuntu ozakusekela ? umuntu owaziko bona ukubhema kunjani. Thola umuntu ongafuna irhelebho lakhe ngesinye nesinye isikhathi - umuntu ozakulalela, ingasi ozakwahlulela. Ungafuna godu ukujoyina isiqhema sokusekela salabo abangasabhemiko ? nayikuthi sikhona endaweni yangekhenu.

* TLAMA ?IHLELO LOKUZISINDISA?
Uzakutlhoga iinjamiseleli zokubhema. Ungathola ukwaneliswa ngokomlomo okubuya eenlibazisini ezinikela amandla amancani, itjhingamu namkha iingojwana zokukhupha ukudla emazinyweni. Gcina izandla zakho zisebenza ngaso soke isikhathi ngokusebenzisa iimpensela, imincamo yokuzigedla namkha ibholo ye-squash.

Kufanele uqunte bona uzokusebenzisa okunanyathiselwa esikhunjeni, itjhingamu namkha ispreyi somlomo esine-nicotine. Leziinsiza zingakurhelebha khulu ekwehliseni amatshwayo wokuzitsomula ngemva kokulisa. Khuluma nodorhoderakho namkha usokhemisi msinyana. Kodwana ungalisa ngaphandle kokusebenzisa iinsiza.

* THATHA ISIQUNTO NGEMIVUZO YAKHO
Ngombana wenza itjhuguluko elikhulu epilwenakho, kufanele uzitende. Tlama imivuzo ozazinikela yona nawusendleleni yokulisa.

Lemivuzo akukafaneli bona ibize khulu. Begodu kufanele uyibhadele ngokusebenzisa imali oyibulunga ngokungathengi isegerede. Isibonelo kungaba ziincwadi, iimbali, kokuhlikihla emgogodlha nokuthola isikhathi esinengi sezinto ozigedla ngazo. Beka imali oyibulungako ngesibulungelweni ngamalanga uzayibona isanda. Thengela wakwakho nabantwana izipho ukubathokoza.

IINDLELA ZOKULISA
Ithuba lakho elihle lokuphumelela kulisa isegerede kabuthaka kunobana ulise kanye. Nawulinga ukwehlisa, isegerede esinye nesinye siba ngesiqakatheke khulu kuwe, okwenza kube budisi ukulisa iinsegerede ezimbalwa zokugcina.

Kodwana, woke umuntu wehlukile begodu ungathanda ukwehlisa kancani kancani ngaphambi kokulisa.

* thoma ukubhema kancani esinye nesinye isegerede
Thoma ngokwehlisa isibalo sokudosa okuthathako kwesinye nesinye isegerede. Thoma ngokwenza umthalo osarenghi mazombe phakathi naphakathi kwesegerede. Bhema kuphela ukufikela kilomthalo bewujame. Ilanga nelanga tjhidisa iringhi itjhinge phasi khona uzakubhema kancani kancani isegerede.


?Indlela engcono yokulisa ukubhema kulisa ? ungathi nange, begodu namkha kodwana.? - Edith Zittler

* cima isegerede sakho
Bopha ipaka yesegerede ngebhande khona nawuvula isivalo uzakukateleleka bona uyisuse. Lokhu kuzakurhelebha bona ungafikeleli isegerede ngombana uzakuthatha isiqunto engqondweni sokungabhemi.

Ngakho-ke ukusuka namhlanje bhema kuphela leso segerede osifuna kwamambala.

* Ithi ?awa!?
Bhema kuphela isegerede sakho begodu yala osiphiwako.

Igwayi namkha Ipilo
Zikhethele.
Inomboro yomtato wokulisa (011) 720 3145

UKULISA

UBUSUKU NGAPHAMBI KWELANGA LOKULISA

* UBUSUKU NGAPHAMBI KWELANGA LOKULISA
- Lahla soke isegerede sakho, soke sokugcina. Yenza isiqiniseko bona akuna segerede esiseleko ngitjho neenquntu zesegerede
- Lahla kokutjhisa igwayi nokulahlela imilotha godu. ?Nawungakuboniko kuyaphuma emkhumbulweni.?
- Jamiselela iinsegerede ngeentjhingamu ezinetjhukela, iingojwana ezidliwako, iingojwana zokukhupha ukudla emazinyweni namkha imincamo yokuzigedla ukugcina izandla nomlomakho kunento okuyenzako.
- Hlala unethemba. Ukulisa ukubhema yiselela. Ungakwenza!
- Nawusebenzisa iinsiza ezifana netjhingamu ye-nicotine, okunanyathiselwa esikhunjeni namkha ispreyi, yenza isiqiniseko sokobana uyakwazi ukuzisebenzisa. Funda iphetjhana elingaphakathi kwepakana ngokuyelela.
- Bhema isegerede sakho sokugcina bewulayelise inaba lakade.

* ILANGA ELIKHULU
Namhlanje lilanga elikhethekileko ? lilanga LOKULISA UKUBHEMA. Lilanga lokobana uziphathe kuhle. Zigedle begodu ungazibeki ngaphasi kwegandelelo elikhulu.

* QALANA NELANGA NGALINYE
Ukulisa ukubhema unomphela kubonakala njengegadango elikhulu. Ngakho qalana nelanga ngalinye. Ungacabangi ngokungabhemi godu. Cabanga ngokulisa ngokuqalana nelanga elinye nelinye. Zitjele bona: ?Angeze ngibheme namhlanje? ? begodu ungalingi. Yenza ilanga lokuthoma kube lilanga elikhulu. Mhlamunye lala khudlwana embhedeni ? namkha vuka ekuseni khulu. Sela ijusi esikhundleni sokudla kwekuseni. I-acid izakurhelebha ukuqeda i-nicotine. Tlama ukuzitenda imini yoke njengomvuzo wokulisa ukubhema. Zikhakhazise begodu uzihalalisele ekupheleni kwelanga elinye nelinye ngepumelelo yakho.

Ihloso yakho kuqeda ilanga elilandelako. Qalana nokukghaleka ngesikhathi sinye bewukuhlule.


* BALEKELA UKULINGEKA
- Zenzele ibhoduluko elihlwengileko, elitjha, elinganantuthu
- Balekela ababhemi. Qeda isikhathi nabangabhemiko.
- Balekela iindawo lapho wawuvame ukubhemela khona begodu ungahlali emaphikweni okubhenyelwa kiwo.
- Evekeni yokuthoma namkha yesibili linga ukubalekela utjwala, ikofi nezinye iinselo oziyamanisa nokubhema.

* UKUQALANA NOKUKGHALEKA
Lokha nawukghalekako, ngilokhu okufanele ukwenze:
1. Zikhumbuze amabanga enze ulise ukubhema (qala ekhasini 4).
2. Zitjele uthi: ?Ngikhetha ukungabhemi?.
3. Zijayeze okuhlanu okufanele ukwenze okungenzasi.
4. Sebenzisa itjhingamu ye-nicotine, okunanyathiselwa esikhunjeni, ispreyi nayikuthi uqunte ukusebenzisa lokhu.

Sela amanzi
Lokhu kulula, kodwana kuyasebenza ukubalekela ukubhema. Eqinisweni kufanele usele phakathi kwamarhalasi abu-8 nali-10 wamanzi namkha ijusi ngelanga. Amanzi azakurhelebha ukuqeda i-nicotine emzimbenakho. Ungaseli amanzi amanengi nayikuthi usebenzisa okunanyanthiselwa esikhunjeni, itjhingamu namkha ispreyi.

Nasingatjhugulukiko asikhuli. Nasingakhuliko asiphili ? [ukukhula] kungatjho ukulisa into oyijayeleko kodwana ekuqintelako.? ? Gail Sheehy, Umtloli

Ukuphefumula ngokudosa ummoya khulu
Hlala uthule begodu upholile ngokuphefumula ngokudosa ummoya khulu. Lokho ungakwenza ngalendlela:
* Phefumula ngokudosa khulu ummoya ngeempumulo zakho
* Bamba ummoya nawenza njalo ubale kane
* Phefumula buthaka ngomlomakho
* Buyelela lamagadango kane namkha kahlanu bewuzizwe uthulile

Yenza okhunye
Hlala umatasatasa ngokususa ingqondwakho esegeredeni. Isibonelo, ngemva kokudla ungahlali etafuleni ? hlamba, uhlambe amazinyo, uthathe ikhambo, uhlanze ikoloyi namkha injakho.

Yenza irhemo lemisebenzana yamsinya nelula godu yenze eminye yalemisebenzi lokha nawuzwa kuthi bhema. Ungalinga ukwenza umdlalo wamagama. Funda imagazini. Lalela umvumo. Yidla umhlaza. Ngena ngebhadeni uzigedle.

(Bath caption)
KUHLULA UKUBHEMA

Khulumisana nabangani
Ukukhuluma ngalento kungakwenza bona uzizwe ngcono. Ukukhuluma nowakhe wabhema kungaba lirhelebho elikhulu. Namkha dosela i-?Tobacco or Health Information Line? enomborweni ethi (011) 720 3145 nawufuna isiyeleliso emuntwini obandulweko.

Ukuriyada
Ukukghaleka kungathatha imizuzu embalwa bekuphele. Lokha ukukghaleka nakungasi kukhulu ungalinda kuphele. Bala ukufika ku-100 namkha funda ikondlo efitjhani namkha umthandazo. Ukukghaleka kuzakuphela.

* Zitjele bona angeze.
- Zinikele imilayo nasi: ?ungakwenzi!? ?Lisa.? Lokhu kungaba budisi kodwana ngingakwenza.?
- Yenza umkhumbulwako ukusebenzele ? ungaphikisani nawe;
1. Nawuthoma ukucabanga bona kungaba kuhle kangangani ukubhema, kungcono ucabange ngamaphaphu anamabala abangwa yi-tar. Namkha cabanga ngokuthi abantu bazakudana kangangani nawungathoma ukubhema godu.
2. Zikhumbuze izinto ezikusilingako ngesegerede namkha ezikwenza uthabe ngombana ulisile. Yithi ?ngikhetha ukungabhemi.?
3. Begodu nawuzizwa unommoya ophasi, khuphula ummoyakho ngokuzicabanga uphile kuhle, uphefumula lula begodu uthabela ipilo. Ngubani ofuna ukudoswa?

Ungazitlhuweli. Gade ungungazimbi. Manje umthumbi. Igwayi lingahlulwa!

UKURAGELA PHAMBILI NGEMVA KOKULISA
* Iveke yokuthoma uzayithola ibudisi khulu. Ngemva kwalokho uzakukghona ukulawula imiraro.
* Abanye abantu ababi namatshwayo abangwa kulisa namkha wokuzitsomula, kodwana abantu abanengi bazakuba namatshwayo ambalwa. Lokhu ngokujayelekileko kuzakuphela eemvekeni ezimbili, kodwana okhunye, okufana nokukghaleka nokulamba kungathatha isikhathi eside.
* Ngokujayelekileko kuthatha iinyanga ezintathu ngaphambi kobana uzigedle ngokuzeleko ngepilo yakho etja njengomuntu ongasabhemiko.
* Akunabantu ababili abafanako ? uhlukile. Inengi leenyeleliso zokujamelana nokulisa ukubhema zizakusebenzela ? ngesikhathi ezinye zingeze. Kukuwe bona ukhethe lezo ezizokusebenza kuwe.

?Kungcono ngibe mumuntu ongabhemiko okghalekela ukubhema mhlokho kunomuntu obhemako nokghalekela ukulisa ngamalanga.? ? ongaziwako

UKUPHILA NOKUZITSOMULA
Ungahle ubone amatjhuguluko ambalwa emzimbeni nekuzizweni ngemva kokulisa. Lokhu kuzakuthatha amalanga ambalwa ngemva kokulisa begodu kujayelekile.

ITSHWAYO
UNOBANGELA WETSHWAYO
UMSEBENZI WOKUJAMELANA NALO
Ukukghaleka
Umzimbakho ujayele ukunikelwa i-nicotine njalo
Ukukghaleka okukhulu kuvame ukuthatha imizuzu ethoma komunye ukuya kwemihlanu ngaphambi kokuphela. Yenza okhunye ukuzigcina umatasatasa bewudlule lomuzwa ? sela amanzi, zithabulule umzimba ngokuphefumula.
Ihloko elula nokukulahlekela kucabangisisa
Pheze kubangwa kutlhogeka kwe-nicotine
Zigedle. Ungazibeki ngaphasi kwegandelelo khulu emalangeni ambalwa wokuthoma. Zisikinye umzimba khudlwana, sebenza isikhathi esincani bewuphumule. Yenza isiqiniseko sokobana udla kuhle.
Ukukhohlela
Amaphaphu wakho akhupha i-tar namathimila amanengi
Sela kancani amanzi atjhisako. Ukukhohlela kuzaziphelela.
Ukwethuka nokutshwenyeka
Amazinga aphasi we-nicotine eengazini
Thatha ikhambo, hlala ngemanzini afuthumeleko bewulinge imikghwa yokuzigedla. Khuluma nomuntu ngemizwa yakho.
Igandeleleko
Pheze nakho kubangwa kutlhogeka kwe-nicotine
Ukusikinya umzimba kancani (imizuzu emihlanu namkha elitjhumi yokuthatha ikhambo elincani) kungarhelebha ukukhuphula ummoya wakho. Imiraro yakho ingararululwa. Qalana nayo ngamunye ngamunye ? namkha kancani kancani.
Indlala
Ukusebenza komzimbakho ngokwamakhemikhali ebujameni obujayelekileko
Yidla ama-popcorn, imihlaza, ama-prunes kanye nezinye iinlibazisi ezinikela amandla. Linga ukudla ukudla okuncani okusithandathu ngelanga. Sela amanzi amanengi!
Ukuhlubayela

Ngena ngemanzini afuthumeleko bewusele irhalasi lebisi elifuthumeleko ngaphambi kokuyokulala, vuka ufunde ? namkha lalela umrhatjho. Ukusikinya umzimba ngaphambi kokuyokulala kungarhelebha.

* Ezinye iinyeleliso
- Gcina umnuko omutjha ngemlonyeni ngokurhuhla amazinyo nokusebenzisa isihlanzimlomo namkha ispreyi sommoya omutjha
- Zisikinye umzimba ngokuzelula
- Zinikela ukuphumula okwaneleko
- Zinikele isikhathi salemisebenzi eqakatheke khulu kuwe

Amanye amatshwayo ajwayelekileko: kukoma komlomo, umphimbo onamalonda, ihloko ebethako, imiraro yokusileka kokudla, ukudinwa, ukulila nama-ulcer womlomo.

Umtato welwazi ngeGwayi namkha ngePilo (011) 720 3145

* Ukwehlula igandelelo
Nasi indlela elula yokuzigedla nokuzizwa uthulile. Kokuthoma, yehlisa itjhada eliseduze. Hlala ngokuzigedla, vala amehlwakho bewuphefumule buthule. Tjheja khulu ukuphefumula kwakho bewutjho igama elithi: ?thula? namkha ?zigedle? njengombana uphefumula. Ngemva kwemizuzu emihlanu namkha elitjhumi uzazizwa umutjha.

* Ukuqalana nokunona
Ngokulingeneko, ababhemako bazuza amakhilogremu amabili ngemva kokulisa. Kwesinye isikhathi lokhu kungombana umzimba usebenzisa amandla amancani kunangaphambilini. Ngokujayelekileko, kungombana abalise muva nje bayadla kunokobana babheme.

Akutjho bona kufanele unone
- Tlama ukudla kwakho. Yidla ukudla okuncani kathathu ukuya kusithandathu kunokobana udle ukudla kunye okunengi
- Balekela ukudla okunamafutha
- Yidla khulu iinthelo ezitjha nemirorho
- Hlala umajadu ? sikinya umzimba khudlwana (isibonelo, ukukhamba khamba endaweni ohlala kiyo)
- Ungethukwa nawunona khudlwana. Ubudisi bakho buzakubuyela ebujameni begodu ngemva kwesikhathi uzakwehlisa amakhilogremu amanengi.

Ukubhema akusiyindlela yokulawula ubudisi bakho: Kuneendlela ezingcono zokwenza lokho. Inzuzo yokulisa ukubhema idlula ingozi yokuthola amakhilogremu ambalwa. Nawufuna ilwazi elinabileko ngokudla ngokunepilo thinta ngomtato i-Heart Foundation of Southern Africa enomborwenu yerhelebho ethi 0800 223 222.

* Nawubhemako ?
Bekunenye into engakakhambi kuhle! Bewuphethe isegerede. Uzizwa unomlandu begodu usengozini yokubuyela ekubhemeni. Akukafaneli kube njalo!

Funda ngalokho okukwehlakaleleko. Khuyini okwathoma ukukghalekela ukubhema? Kghani kwakukubona nokunuka kwesegerede? Kghani kwakukuthola igandelelo? Ngikuphi owawungahle ukwenze ukubalekela ukubhema? Uzakuphila njani nokukghalekela ukubhema esikhathini esizako?

Manje buyela amabangeni wakho wokulisa bewuzitjele bona: ?Angeze ngilise umzamo ongaka uphelele emmoyeni. Ngisese mumuntu ongabhemiko!? Manje thoma lapho ugcine khona.

?Umehluko phakathi kokungakghonekiko nokukghonekako kulele ekuzimiseleni komuntu.? Tommy Lasoda, Mphathi we-Baseball

UKUHLALA UTJHAPHULUKILE
Qalana neLanga ngaLinye ngeSikhathi sinye ?
Iselela yanamhlanjesi yanele; kungani ungaqalani nekusasa? Sebenzisa amathulusi wakho wokujayela ubujamo afana ?nehlelo lokuziSindisa?, umuntu okusekelako, ukuphefumula ngokudosa ummoya khulu nokukhumbula ukusikinya umzimba.

Yiba nehliziyo! Okumbi kuzakuphela pheze evekeni yinye, kodwana kungathatha iinyanga ezintathu ukuzizwa njengomuntu ongabhemiko.

Ukusuka eemvekeni ezi-2 ukuya kwezisi-6 ?
Ngemva kobana ukuzitsomula okumbi sele kuphelile, kungenzeka bonyana usatlhoga ukuqalana nepi. Ngakho yenza isiqiniseko sokobana uyazivuza ngokuhlala kude nesegerede. Lokha ukughalekela ukubhema nakufikako, zikhulumise bona ungenzi. Zikhumbuze bona: ?ngikhetha ukungabhemi.?
Yithi: ?AWA!? namhlanje, kusasa nangamalanga ngemva kwalokho.

Iingozi ezikhona manje ngilezi:
* Kucabanga bona isegerede sinye angeze sakulimaza ? eqinisweni sizakulimaza. Babantu abancani abangabhema mhlokho. Lokhu kutjho bona ungobhemako, namkha awusuye.
* Ithabo. Ukuhlala nababhemako nokuba khona kotjwala yihlanganisela eyingozi ? ngakho tlhogomela. Ungazinikeli imvumo yokubhema; zinikele imvumo yokuba nepilo ehle.
* Ihlangahlangano. Lokhu akunandaba bona uyabhema namkha awubhemi. Kodwana enye nenye ihlangahlangano izakudlula. Begodu nasele kuphelile, uzakuthoma phasi.

? NGEMVA KWALAPHO
Usebenze kuhle! Ulise ukubhema. Kodwana ukulisa ngenye into. UKUHLALA UNGABHEMI nakho ngenye ehluke khulu.
Ngalesikhathi uzabe sele utholile bona abantu balisile ukwenza into ekulu ngepumelelo yakho. Ngokuya kwabo, kuphelile. Kodwana wena wazi ngcono. UNGAVUMELI UMNDLANDLA WAKHO UPHELE. Ukutjhaphula esegeredeni nakho kumumukghwa omumbi. Nawuhlala isikhathi eside ungasabhemi, kulapho kuzakubonakala kujayelekile lokhu.

UKULISA UKUBHEMA NGENYE YEZINTO EZIKULU OWAKHE WAZENZA EPILWENAKHO. UHLULE I-NICOTINE BEWATJHUGULULA UMUKGHWA OMUMBI WEMINYAKA EMINENGI. THABA!


IMIBUZO YOKUGCINA
?Kuzangithatha isikhathi esingangani ngaphambi kobana ukukghaleka kunyamalale unomphela??
Kubudisi ukutjho. Kwabanye abantu kuthatha amalanga ambalwa. Kwabanye kuthatha isikhathi eside ? nanyana kuba lula ngokuya kwesikhathi.

Indlela engcono yokubulala ukukghaleka kukubulalisa indlala. Ngakho nayikuthi ukondla ngokubhema ? kuzakuqina.

?Kungani kubudisi kangaka ukulisa isegerede??
Ikani nawulindele ukuthola ithabo esegeredeni, namkha ulindele ukuqeda ukungazizwa kuhle ? ikanuko yakho izakuhlala ikhona.

Uzakutjhaphuluka esegeredeni lokha ukubhema nasele kungasadlali indima epilwenakho.

?Eqinisweni isegerede sinye angeze sangilimaza ngemva kokulisa ukubhema??
Isegerede sinye singarholela ?kwezinengi? begodu ngaphambi kobana wazi, uzabe sele ubuyele lapho wathoma khona.

?Angeze kwakghoneka bona ngibheme sinye kuphela ukuzihlola, namkha ukubona bonyana kwakunjani ukubhema??
Lokhu semabanga wokubuyela ekubhemeni. Nawukhohliweko bona isegerdere sinambitheka njengani ? thaba. Awutlhogi ukuzihlola ngokulinga esinye isegerede. Sele udlulile emlingweni oqakathekileko. Ulisile ukubhema!

?Kungenzekani nangingathoma godu??
Ungalahli ithemba, akutjho bona usisahluleki. Akusi ngiwo woke umuntu ophumelela kokuthoma. Abantu abanengi balinga kambalwa ngaphambi kobana bagcine balise ukubhema unomphela. Ngesinye nesinye isikhathi nawulingako, ungafunda okhunye, okungakurhelebha esikhathini esilandelako. Nanyana ucabanga bona uhlulekile emzombeni, ungabuye uyithumbe ipi.

Zilungiselele, khetha ilanga lokulisa godu begodu ragela phambili begodu UTHOME BUTJHA! Kuhle kodwana UKULISA KANYE BEWUHLALE ULISILE.

?Kurhelebha kangangani ukusebenzisa itjhingamu ye-nicotine, okunanyanthiselwa esikhunjeni nespreyi??
Lezizinto zibonakele bona ziyasebenza. Amathuba wakho wepumelelo azakubuyelelwa kabili nawuzisebenzisa ngokuhlanganyela nezinye iinyeleliso ezikulencwajana.

?Ngizakwazi njani bona sengitjhaphulukile??
Lokha nawungasacabangi ngesegerede. Nawungasabali amalanga. Nawulisa ukuzikhakhazisa ngokulisa, kodwana uthatjiswa kukobana ulisile. Lokha ukuba mumuntu ongabhemiko kubonakala kuyimvelo kuwe.






Caption:
Lisa lomukghwa
begodu uThome ukuPhila buTjha ? angeze wazisola.

Bonana nodorhoderakho nawufuna ilwazi elinabileko neenyeleliso.

Photos:
Photo 1: Ingaphandle lephaphu lomuntu ongabhemiko oneminyaka ema-40 ukuya eminyakeni ema-55. Amabala amancani anzima ephatjhini ziinsalela ze-carbon ezibuya ekuphefumeleni ummoya osilapheleko.

Photo 2: Iphaphu elikghubukileko elinekankere liqaleka lihlukile kelijwayelekileko. Lokho okumilako okumhlophe ekupheleni ngehla kwephaphu yikankere. Umonakalo ongemva onzima ngaphandle kwephaphu ubangwa yi-emphysema.

?Akukafaneli bona wena namkha labo abakuthandako baqalane nepi enje. Kubonakala ungathi ukulisa akusibudisi ukudlula ukungalisi.? ? ungazimbi wekankere uPhil Walters, oneminyaka ema-57.



Ihlelo LezoKwelapha LokuBuyiselwa Kwe-Nicotine ?
(i-Nicotine Replacement Therapy)
- lisebenza bunjani begodu kungani kufanele usebenzise i-nrt?
Iingidi zabantu iphasi loke zisebenzise i-nrt (nicotine replacement therapy) ukuzirhelebha ukulisa ukubhema. Into eqakathekileko okufanele ikhunjulwe nawufuna ukuhlula isegerede kukobana uthembele ku-nicotine, ingasi isegerede. I-nicotine ikugcina uthembele kiyo, kodwana ezinengi izinto eziyingozi ezibuya ekubhemeni ziphuma eentjhefini ezihlukeneko kanye nezinye izinto ezitholakala esegeredeni: i-carbon monoxide, i-tar ne-carcinogen eyingozi ebanga ikankere, ubulwelwe behliziyo nebamaphaphu kanye neminye imiraro ehlukeneko yezokwelatjhwa.

Ukwelatjhwa nge-nrt kwehlisa lezinto eziyingozi msinyana, godu ngakelinye ihlangothi kwanelisa ukukghaleka okunengi ngokunikela ngenani elilawulwako le-nicotine ngeenlinganiso ezincani bekufike lapho ulungele ukulisa, eqinisweni, uzakutlhoga amandla amancani wokuzimisela ngokwengqondo nawusebenzisa i-nrt (ukwelatjhwa ngokusebenzisa ukubuyiselwa kwe-nicotine) kunokobana ?ulise khonokho? isidaki.

Itjhingamu ye-nicorette ikunikela ilawulo ekukghalekeni kwakho ngeenlinganiso ezitjhugulukako zokusela. Iinanyathiselwa ze-nicorette zilawula ukukghaleka ngokukunikela iinlinganiso zokuselwako ezilawulwako nomphumela oragela phambili ilanga loke. Izandla zomrhogeli we-nicorette zihlala zisebenza, ngakho nawuzakukhutha umukghwa omumbi wokubhema ngokuphila ngokususa igwayi esandleni ulise emlonyeni manje lokhu kukufanele khulu.

Photo:
Nawufuna ilwazi elinabileko, thintana nomphathi wemikhiqizo ye-nicorette enomborweni ethi (011) 516 5500










Lisa Ukubhema

Thoma Ipilo Butjha

Umhlahlandlela Wakho
Wokulisa Ukubhema

















1


<fn>DAC-NLS.Ingcenye3.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele

Ingcenye 3

IMIBUTHANO YABASEBENZISI BAMANZI (AMA-WUA)

Khuyini umbuthano wabasebenzisi bamanzi?
I-WUA mbuthano ohlonywe ngokuya komthetho wepalamende nguNgqongqotjhe ngaphasi komThetho wesiTjhaba wamaNzi. I-WUA mbuthano wokubambisana wabasebenzisi bamanzi abarhalela ukwenza imisebenzi ekhambelanako yamanzi khona bazakuzuza boke. Lombuthano wonganyelwe yikomiti yokuphatha.

Khuyini umnqopho we-WUA?
Umnqopho we-WUA kukghonakalisa abantu emphakathini ukuhlanganisa abanakho (imali, amakghono wabo nelwazi) ukwenza ngcono imisebenzi ekhambelana namanzi. Ngokusebenzisa i-WUA amalunga angazuza ekutjhejeni iindingo zabo zendawo nalokho okuqakathekileko kiwo.

Ama-WUA asebenza ezingeni elineqintelo lendawo. Ama-WUA anganikela ngendlela yokufezakalisa iqhinga lokuphathwa kokukhongozela ezingeni lendawo. Ama-WUA godu anendima eqakathekileko okufanele ayidlale ngokuya kokuqedwa komtlhago nokunikela isiqiniseko sokuba khona kokudla.

Ubujamo bangokomthetho be-WUA
* I-WUA yihlangano ezijameleko nenamandla womuntu wemvelo wokusebenza ngokuzeleko, ngaphandle kwalawo mandla anganikelwa abantu bemvelo namkha angakhambisani nomThetho wesiTjhaba wamaNzi. Lokhu kutjho bona i-WUA ingenza zoke izinto umuntu angazenza, ezifana nokuvula i-akhawunti yebhanka, yenze iimvumelwano zokunikelwa nokunikela nokuboleka imali. I-WUA ingadosela umuntu ekhotho imudle imali namkha nayo ingadoselwa ekhotho.
* UmThetho wesiTjhaba wamaNzi kanye nomthethosisekelo ilawula ukuphathwa nokusebenza kwe-WUA njengehlangano.

Imihlobo ehlukeneko yama-WUA
UmThetho unikela ngokuhlonywa kwama-WUA wokusetjenziswa kwamanzi njengombana kuhlathululwa emThethweni. Kodwana, kunemihlobo emibili yama-WUA angahlonywa, okungilawa, yi-WUA ekoro yinye ne-WUA eenkoro zinengi.

I-WUA ekoro yinye
(Emerging farmer) - Umlimi osakhasako
(Emerging farmer) - Umlimi osakhasako
(Emerging farmer) - Umlimi osakhasako

I-WUA ekoro yinye isebenzela ukufeza iinrhuluphelo zesiqhema sabasebenzisi abafanako. Isibonelo, isiqhema sabalimi abasakhasako sokuthelelela singahloma i-WUA ekoro yinye namkha isiqhema esinerhuluphelo yokulawula ukusetjenziselwa ukuzithabisa njll.

I-WUA eenkoro zinengi
(Irrigation farmer) ? umlimi osezelako
(Mining) ? iimayini
(Forestry) ? zamahlathi
(Nature reserve) - indawo yokubulunga imvelo

I-WUA eenkoro zinengi isebenzela ukufezakalisa iinrhuluphelo begodu yenzela ihlanganisela yabasebenzisi abahlukeneko bamanzi, abafana nebezokubulunga, zamahlathi, beemayini nebezokusezela ngokuhlanganyela.

Irhuluphelo ingabonakala khulu ngokuhlonywa kwama-WUA ngeminqopho emine emikhulu (nanyana kungaba nabanye):
* ngokuthatha nokusebenzisa amanzi ngomnqopho wokuthelelela ekulimeni kokuziphilisa nekokwenza imali
* emisebenzini yokwehlisa ukugeleza kwemilanjana (efana nezamahlathi)
* ekuphathweni nekulahlweni kwesila nesila emamanzi
* ekulawuleni ukusetjenziswa kwamanzi ngomnqopho wokuzithabisa kanye newebhoduluko.

Ihlonywa njani i-WUA?
I-WUA ihlonywa nguNgqongqotjhe ngokuya kweenkambiso ezibekwe emThethweni wesiTjhaba wamaNzi.

Kungaba nguNgqongqotjhe namkha abadlalindima abangathoma ikambiso yokuhloma i-WUA.

Kunini lapho uNgqongqotjhe angahlongoza ukuhlonywa?
Ubujamo lapho uNgqongqotjhe angahlongoza ukuhlonywa kwe-WUA abukavezwa emThethweni. Kodwana, uNgqongqotjhe uvamise ukuhlongoza ikambiso lapho i-WUA ingahlonyelwa ukuhlangabezana neenrhuluphelo zesitjhaba. Ibhokisi elingenzasi libeka iimbonelo ezingaba serhuluphelweni yesitjhaba.

Ilawulo lendawo lehlelo lombuso
UNgqongqotjhe angafisa ukudlulisela ukusebenza, ukugcinwa nokulawulwa kwehlelo lombuso emphakathini wendawo. Lokhu kukghoneka khulu lokha ihlelo nalakhiwe khona kuzakuzuza woke umphakathi othintekako begodu lingaphathwa kuhle yi-WUA efaneleko.

Ukusekela abalimi abasakhasako
UNgqongqotjhe angafisa ukusekela iinsungulo ezenziwa ngeminye iminyango yombuso ngokuya kokuhlaliswa butjha kwabalimi abasakhasako namkha ukuthuthukiswa kwamaphrojekthi wokulima wokuziphilisa.
Ukuphuhlisa ukukhambelaniswa kwetuthuko yemithombo
Lapho kunetuthuko engakhambelaniko yemithombo ethileko, uNgqongqotjhe angaqunta ukuhloma i-WUA ukukghonakalisa ilawulo elingcono nokubalekela ukulwa okungavela.

Ukubonisana nomphakathi
* i-WUA ihlonywa ngemva kokubonisana nomphakathi.
* nayikuthi uNgqongqotjhe wenza ukubonisana nomphakathi, iindleko zokubandakanya zingabhadelwa yi-WUA nasele ihlonyiwe.
* i-WUA ngomnqopho othileko ingahlonywa ngokujalekileko ngemva kokwenziwa kwesiphakamiso kuNgqongqotjhe senziwa ziinqhema ezithintekako.
* uNgqongqotjhe angafuna umuntu namkha iinqhema bona zilethe isiphakamiso sokubhadelwa kweendleko nakuboniswana nomphakathi kusese nesikhathi.

Isiphakamiso sokuhlonywa kombuthano wabasebenzisi bamanzi
* sesinye nesinye isiqhema sabasebenzisi bamanzi singaletha kuNgqongqotjhe isiphakamiso sokuhlonywa kwe-WUA.
* uMnqophisi Mazombe womNyango weeNdaba zamaNzi namaHlathi angarhelebha abasebenzisi bamanzi ukwenza isiphakamiso.

Ngikuphi okufanele kufakwe esiphakamisweni?
Isiphakamiso kufanele sifake zoke izinto ezitholakala emThethweni:
* amabanga wokwenza isiphakamiso
* isiphakamiso segama lombuthano
* isihlongozo sendawo yokusebenzela yombuthano
* isihlongozo semisebenzi yombuthano
* lapho kufaneleko, ihlathululo yemisebenzi ekhona kwanjesi namkha ehlongozwako yamanzi endaweni ehlathululiweko
* ihlathululo yelayisense yabasebenzisi bamanzi namkha igunya amalunga ahlongozwako analo namkha ahlose ukulibawa
* isihlongozo somthethosisekelo wombuthano
* ihlathululo yokobana umthethosisekelo uzakuhluka njani esibonelweni (isibonelo somthethosisekelo) esitholakala emThethweni
* irhemo lamalunga ahlongozwako namkha amahlangothi wamalunga wombuthano
* ihlathululo yokubonisana okwenziweko ukuthuthukisa isiphakamiso nomphumela wokubonisana lokho.

Graphics page 30
(What consultation happened?) - Ngikuphi ukubonisana okwenziweko? Kwaba namphumela muphi?
(Are of operation) ? Indawo yokusebenzela
(Water works) ? Imisebenzi yamanzi
(Name of WUA?) ? Igama le-WUA?
(Proposal to establish a WUA) ? Isiphakamiso sokuhloma i-WUA
(Water use) ? Ukusetjenziswa kwamanzi
(Licences / authorization) ? Amalayisense / ukugunyaza
(Proposed activities) ? Imisebenzi ehlongozwako
(Constitution) ? Umthethosisekelo
(Members) - Amalunga

(When will the Minister approve the establishment of a WUA?) ? UNgqongqotjhe uzakuvumela nini ukuhlonywa kwe-WUA?

UNgqongqotjhe uzakuvumela ukuhlonywa kwe-WUA nayikuthi i-WUA iphuhlisa iminqopho ebekwe ngaphasi komNqopho womThetho wesiTjhaba wamaNzi. Leminqopho ifaka izinto ezifana:
* nokuvikelwa, ukusetjenziswa, ukubulungwa, ukuphathwa nokulawulwa kwemithombo yesitjhaba yamanzi
* nokuhlangabezana neendingo zokuphila zabantu zesizukulwana sanjesi nesizako
* nokuphuhlisa ukusebenzisa ngokulingana, kuhle, okudzimeleleko nokunenzuzo kwamanzi
* nokuthuthukisa ituthuko kezokuhlalisana nakezomnotho, kanye
* nokuvikela iinlwana neentjalo eziphilisana ngemanzini.

Isihlongozo sokuhloma i-WUA kufanele sikhambisane neQhinga lokuPhathwa kokuKhongozelwa kwamaNzi le-CMA.

Enye yezinto ezizakufakwa esihlongozweni sihlongozo somthethosisekelo we-WUA.

UmThethosisekelo we-WUA
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi ubeka iindaba okufanele zitjhejwe emthethwenisisekelo we-WUA. UmThetho (Tjhejuli 5) godu ufaka isihlongozo somthethosisekelo esingasetjenziswa njengesisekelo somtlamo womthethosisekelo.

Ngaphasi mtlamo wezinto umthethosisekelo we-WUA okufanele uzitjheje:

UMTHETHOSISEKELO WOMBUTHANO WABASEBENZISI BAMANZI
(Name of organization) - Igama lombuthano
(Objectives of association) - Iminqopho yombuthano
(Principal functions of associations) - Imisebenzi emikhulu yombuthano
(Ancilliary functions of associations) - Imisebenzi emincani yombuthano
(Founding members) ? Amalunga asungula umbuthano
(Membership of association) ? amalunga wombuthano
* (procedures and requirements for admitting new members to the association) - ikambiso neemfuneko zokwamukela amalunga amatjha wombuthano
* (voting powers of members) - amandla wokuvowuta wamalunga
* (procedures for terminating membership) ? iinkambiso zokuphelisa ubulunga

Ukukhethwa nokuvowuta kwamalunga weKomiti yokuPhatha
* iinkambiso zokukhethwa kwekomiti yokuphatha

Ukuqatjhwa kwabasebenzi
* iinkambiso zokuqatjhwa kwabasebenzi bombuthano

Ukubuthelelwa kweemali zokubolekwa
* iinkambiso zokutholwa kweemali zokubolekwa

Iimali ezibhadelwa ngokuboleka imali nokubuthelelwa kwazo
* iimbopho zeemali zamalunga ehlanganweni

Umbiko wonyaka

Ukupheliswa kombuthano

Iingezelelo:
* IRHEMO LAMALUNGA ASUNGULA UMBUTHANO
* IRHEMO LAMALUNGA
* IHLATHULULO LEENDAWANA NOBUJAMELI EBUPHATHINI
* IKOMITI






Ukwenza isibawo semisebezi ye-WUA
Nanyana umtlamo womthethosisekelo we-WUA ufaka hlangana imisebenzi embalwa ye-WUA, lokhu akutjho bona i-WUA izakuba nalemisebenzi lokha nayihlonywako.

Labo abenza isibawo sokuhloma i-WUA kufanele njengehlangothi lekambiso yokuhloma bangenza isibawo ngokomthetho semisebenzi ezakudluliselwa ku-WUA. Lokhu kungenziwa ngencwadi ekhambisana nesibawo ekufanele sitjhejwe.

UmThethosisekelo we-WUA
Umthethosisekelo owamukelwe yi-WUA unesibopho kiwo woke amalunga.

(Covering letter)- Incwadi ekhambisana nesibawo
Isibawo semisebenzi ezakudluliselwa ku-WUA

(Proposal) - Isihlongozo
Esenziwa kuNgqongqotjhe weeNdaba zamaNzi namaHlathi

UNgqongqotjhe angafuna bonyana iinjamiso zokungezelela zifakwe emthethwenisisekelo we-WUA. Leziinjamiso kufanele zamukelwe malunga wombuthano begodu zivunye nguNgqongqotjhe ngaphambi kobana i-WUA isebenzise amandla wayo namkha yenze imisebenzi yayo.

Sekelo bani elizakunikelwa nguNgqongqotjhe ekuhlonyweni kwe-WUA?
UMnqophisi mazombe womNyango weeNdaba zamaNzi namaHlathi uzakunikela isekelo:
> Ebantwini abafuna ukuhlahlwa ekwenzeni isihlongozo sokuhloma i-WUA ngokuya:
* ngokuhlathulula indawo yokusebenza
* ngokubeka ubunjalo nobukhulu bemithombo yamanzi ezakulawulwa, kanye
* namandla nemisebenzi ezakufuna ukudluliselwa ku-WUA.

> Imiphakathi enganakghono lokuhlela nokwenza amahlelo afunekako wehlangano. Khulu khulu irhelebho elinganikelwa lapho ituthuko (efana nokuhlonywa kwabalimi abasakhasako) ifuna ukuphuhliswa ngokuhlonywa kwe-WUA.

Ukutjhugululwa kwamabhodo wokusezela
Woke amabhodo wokusezela namabhodo wokulawulwa kwamanzi angaphasi komhlaba abekakhona ngaphambi kokuthoma komThetho kufanele atjhugululwe abe ma-WUA. Amanye amabhodo wamanzi ahlonywe ngokuya komThetho wamanzi wokuthoma weminqopho yokuseza ifuyo nayo izakutjhugululwa ibe ma-WUA.

Eqinisweni ukutjhugululwa kwamabhodo wokusezela kutjho bona kufanele atjhugulule indawo yawo yokusebenza nesakhiwo sawo sokuphatha bona sibe ngesijamele imihlobo yoke yendawo, ngokuya komhlobo nobulili.

Kungebangalani kufuneka itjhuguluko?
ISewula Afrika inomlando wokufikelela ngokungalingani emithonjeni. Itjhuguluko lingenye yeendlela zokufikelela ukulingana. UNgqongqotjhe ukhuphe imihlahlandlela ngokubunjwa kwekomiti yobuphathi bebhodo yokuthelelela etjhugulukileko.

Isekelwa njani ngeemali i-WUA?
Ikghono le-WUA lokuzisekela ngeemali liqakathekile ebukhoneni bayo. Ukuhlonywa kwe-WUA kukghoneka kuphela nayikuthi amalunga ayakghona ukubhadela iindleko zayo zokuphatha kanye nokusebenza neendleko zokugcina imisebenzi yokusungula ekhambelana ne-WUA. I-WUA ngakho isekelwa ngeemali ezibhadelwa malunga ezibizwa ngokuthi ?ziimali zokusetjenziswa kwamanzi?. Eminye imithombo engaba khona yesekelo leemali ifaka:
> Inzuzo ebuya emisebenzini yamanzi eyenziwako,
> Irhelebho lezeemali labunqopha elibuya emNyangweni weeNdaba zamaNzi namaHlathi namkha elibuya ku-CMA
> Eminye imithombo ehlangabezana neemfuno zomThetho efana namahlelo werhelebho namkha irhelebho ngokusekela ngeemali.

I-WUA ingahlola ngonyaka iimali ezibhadelwa malunga nayikuthi umthethosisekelo wayo uyakuvumela lokhu. Leziimali kufanele ziquntwe ngokuya kweqhinga lokubeka amanani wokusetjenziswa kwamanzi abekwe nguNgqongqotjhe.

UNgqongqotjhe godu anganikela i-WUA irhelebho leemali ngeminqopho yokufikelela iminqopho yomThetho wesiTjhaba wamaNzi (kuye ngokuthi imithetjhwana esemthethweni ithini).

UmNyango wenze umthethomgomo wokunikela irhelebho leemali kubatheleleli abakhona nalabo abatjha beenqhema egade zidinywe amathuba ngaphambilini abamalunga we-WUA.

Ngaphambi kokunikela ngerhelebho leemali, uNgqongqotjhe kufanele atjheje okulandelako:
> Isidingo sokulingana;
> Isidingo sokwenzela izinto emkhanyweni;
> Isidingo sokulungisa imiphumela yebandlululo eladlulako lobutjhaba nobulili;
> Umnqopho werhelebho leemali;
> Ubujamo beemali balowo othola irhelebho;
> Isidingo sokuvikelwa kwemithombo yamanzi.



Ukuziphendulela kwe-WUA
Umthethosisekelo we-WUA kufanele unikele ngokukhonjwa kweKomiti yezokuPhatha kanye noSihlalo neSekela lakaSihlalo.

IKomiti yezokuPhatha iziphendulela bunqopha emalungwini we-WUA. I-WUA iziphendulela ngokubanzi kuNgqongqotjhe. Nayikuthi uNgqongqotjhe udlulisela ukweluswa kwemisebenzi ye-WUA ku-CMA, i-WUA izaziphendulela ku-CMA.

Ngiziphi iindima neembopho ze-WUA?

Imisebenzi ye-WUA iyame ekuvunyweni komthethosisekelo wayo.

Umthethosisekelo we-WUA unganikela ngemisebenzi elandelako eyenziwa yi-WUA:
> ukukhandela ukumotjhwa kwamanzi abuya emithonjeni yamanzi.
> ukuvikela imithombo yamanzi.
> ukukhandela ukusetjenziswa kwamanzi okungasi semthethweni.
> ukusuka namkha ukuhlela ukususwa kokukhandela okungasi semthethweni okubekwe endleleni yamanzi.
> ukukhandela isenzo esinye nesinye esingasi semthethweni esingehlisa ikhwalithi yamanzi kweminye neminye imithombo yamanzi.
> ukwelusa mazombe imithombo yamanzi.
> ukwelusa ukugeleza kwendlela yamanzi ngo:
* kuhlwengisa indlela yawo;
* kwehlisa ingozi yomonakalo enarheni nakungaba neenkhukhula; kanye
* nokutjhugulula indlela yamanzi ibuyele ebujameni bangaphambili lapho beyitjhugululwe ngonobangela wemvelo.

> Ukuphenyisisa nokurekhoda:
* Ubunengi bamanzi emazingeni ahlukeneko endleleni yawo;
* Iinkhathi lapho lokha; kanye
* neendawo lapho amanzi angasetjenziswa ngomunye nomunye umuntu ovunyelwe ukusebenzisa imithombo yamanzi.
> Ukwakha, ukuthenga namkha ukufunyana, ukulawula, ukusebenzisa nokugcina imisebenzi yamanzi ethathwa njengefaneleko:
* ekuqedeni amanzi ephasini; kanye
* nekunikeleni ngamanzi ukuthelelela inarha namkha eminye imnqopho.

> Ukwelusa nokulawula ukusatjalaliswa kwemithombo yamanzi ngokuya kokusebenzisa okufaneleko, ngokwakha nokugcina izinto:
* zokulinganisa nokuhlukanisa; namkha
* zokulawula ukukhanjiswa ngenye indlela ukugeleza kwamanzi.

Amandla nemisebenzi engezelelweko
Ama-WUA angadluliselwa amandla nemisebenzi engezelelweko yi-CMA namkha uNgqongqotjhe.

(Power or function) ? amandla namkha umsebenzi
(Minister of Water Affairs & Forestry) ? uNgqongqotjhe weenDaba zamaNzi namaHlathi
(Power or function) ? amandla namkha umsebenzi
(Delegated) - adluliselwe
(Delegated) - adluliselwe

I-WUA kufanele ithokozwe ngeendleko ezithole ngesibanga sokudlulisela phambili amandla nemisebenzi engezelelweko.

Khuyini ubuhle kubasebenzisi abasungula i-WUA?
Ubuhle kubasebenzisi be-WUA buzakuyama emnqopheni i-WUA eyahlonyelwa wona.

Kilobu bujamo amahlelo wokuthelelela kubalimi abangenisa imali namkha abasakhasako, ngokuhloma i-WUA benza kukghonakale isebenziswano ngokubambisana ezingeni lezomnotho elabelwana malunga. Ituthuko yemisebenzi ngamunye emincani ayisebenzi kuhle ngakwezeemali.

Kilobu bujamo ama-WUA ahlonyelwe ukulawula ukusebenzisela ukuzithabisa, inzuzo kukobana inhlangano yinye ithatha ukuziphendulela ekusetjenzisweni komthombo wamanzi othileko ngomnqopho wokuzithabisa. Lokhu kuvumela i-WUA ukwenza ukukhambelanisa okufaneleko nokulinganisa iinrhuluphelo zabasebenzisi abahlukeneko khona kuzakubalekelwa ukungezwani. Lokha isiqhema nasifuna ukuhloma i-WSA ngomnqopho wokusetjenziswa okuthileko kwamanzi, kufanele kokuthoma bafunisise bona ingabe i-WUA iletha ubuhle obaneleko kumalunga. Ubulunga be-WUA buyangokuzithandela, ngakho nayikuthi i-WUA ayinikeli ngenzuzo efaneleko, angeze yakghona ukugcina amalunga wayo (tjheja bona ubujamo obuthileko bungasebenza nawenza isibawo).

Ukuphathwa nokusebenza kwe-WUA
Itjhejuli 5
UMTHETHOSISEKELO WOMTLAMO WOMBUTHANO WOKUSETJENZISWA KWAMANZI

Itjhejuli 5 yomThetho wesiTjhaba wamaNzi ulawula ukusebenza kwe-WUA, ukufika lapho kuqunte uNgqongqotjhe.

Tjhejuli 4
UKUPHATHWA NOKUTLANYWA KWEENHLANGANO ZOKUSETJENZISWA KWAMANZI
Tjhejuli 4 yomThetho wesiTjhaba wamaNzi yenza iinjamiso ezizeleko zokuphathwa nokusebenza kwe-WUA.

UMTHETHO WESITJHABA WAMANZI (umThetho wenomboro 36 ka-1998).

Amandla kaNgqongqotjhe ngokuya kwama-WUA
> uNgqongqotjhe ngemva kokubonisana nombuthano wabasebenzisi bamanzi angalayela bona umuntu amukelwe njengelunga lombuthano ebujameni obuhle nobulinganako.
> Ebujameni obuthileko uNgqongqotjhe angangenelela ekusebenzeni kwe-WUA. UNgqongqotjhe wenza lokhu ngokulaya i-WUA bona yenze isenzo esithileko. Nayikuthi i-WUA ayikhambisani nomlayo, isekelo leemali okufanele litholwe yi-WUA lingabanjwa beyihlangabezane nomlayo.
> UNgqongqotjhe angaphelisa isikhathi sokusebenza kwelunga lekomiti yezokuphatha ngokunikela i-WUA isaziso nelunga elithintekako. Ebujameni obunjalo uNgqongqotjhe godu angahlela bona isikhundla esivulekilekweso ekomitini yokuphatha sizaliswe.
> Nayikuthi i-WUA iyabhalelwa kukhambisana nomlayo, uNgqongqotjhe angathatha imisebenzi yayo bekube sikhathi lapho i-WUA ikhambisana nomlayo. UNgqongqotjhe angabuyisa zoke iindleko ezitholakele nakusetjenzwako ngesikhathi se-WUA.

Ukwemukwa ubujamo bangokomthetho kwe-WUA
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi ubeka bona uNgqongqotjhe angamuka i-WUA ubujamo bangokomthetho ngaphasi kobujamo obuthileko:
* ebujameni obubekwe mthethosisekelo wombuthano;
* nayikuthi imisebenzi yombuthano, ngokuvumelana nenye ihlangano yokuphathwa kwamanzi ihlanganiswa namkha ithathwa ngileyo hlangano yokuphathwa kwamanzi;
* nayikuthi kuzakurhelebheka ihlangano namkha amalunga wayo;
* Nayikuthi iphenyo eendabeni namkha ebujameni beemali buveza bona ukwemukwa ubujamo bangokomthetho bufanele;
* Nayikuthi uNgqongqotjhe uthethe amandla namkha umsebenzi wehlangano ngebanga lokungavumelani ngaphakathi kwekomiti yokuphatha namkha amalunga wayo
* Nayikuthi ihlangano ayisasebenzi namkha ayisafikeleli imiphumela eqaliweko.

UNgqongqotjhe angayemuka ubujamo bangokomthetho i-WUA ngemva:
* kokuveza ilwazi ngokwemukwa ubujamo okuhlongozwako
* ngokumema imibono ngokwemukwa okuhlongozwako
* ngemva kokutjheja yoke imibono efunyenweko.


Yini umahluko phakathi kwe-CMA ne-WUA?



I-CMA
Ama-CMA aphathelene nokuphathwa kwemithombo yamanzi endaweni yoke yezokuphathwa kwamanzi.

Water amangement area ? indawo yezokuphathwa kwamanzi
Local area ?indawo yekhaya

* I-CMA yiBhodo yokuPhatha ejamele abadlalindima ababuya kiyo yoke indawo yokuphathwa kwamanzi.
* I-CMA izakwenza iQhinga lokuKhongozelwa kwamaNzi ukutjheja iindaba zemithombo yamanzi kiyo yoke indawo yokuphathwa kwamanzi.
* iQhinga lokuKhongozelwa kwamaNzi le-CMA linikela ngomhlahlandlela kuNgqongqotjhe bonyana kghani ama-WUA athileko angahlonywa nokuthi ngimiphi imisebenzi ezakuvunyelwa ukuyenza endaweni yokuphathwa kwamanzi.

I-WUA
Ama-WUA ngokujayelekileko anerhuluphelo yendawo yekhaya.

* I-WUA ijamele irhuluphelo encani, okuvamise bona kube yikoro yabasebenzisi bamanzi abasendaweni ethileko.
* Amanye ama-WUA angajanyelwa eBhodini yokuLawula ye-CMA
nemaKomitini wokuPhathwa
kokuKhongozelwa kwamaNzi
* Ama-WUA anikela ngesakhiwo sendawo sehlangano esingasetjenziselwa ukufezakalisa iQhinga lokuPhathwa kokuKhongozelwa kwamaNzi endaweni yekhaya.

















1


<fn>DAC-NLS.InyangaYamafa2004.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele



INYANGA YAMAFA 2004


UMTLOLO WOMLEYO: INYANGA YAMAFA

UMQONDO: UKUTHABELA AMAFA WETHU APHILAKO (?LOKHO ESIKUPHILAKO?) EMNYAKENI WETJHUMI WENTANDO YENENGI

ISINGENISO

UmNyango wezobuKghwari namaSiko, ngokuvumelana kwaboNgqongotjhe bomBuso ophakathi naboSo/Nomkhandlu abaphathelene namasiko emhlanganweni wabo we-MINMEC wangoMatjhi 2004, bathatha umqondo othi ?UkuThabela amaFa Wethu aPhilako (?Lokho esikuPhilako?) emnyakeni weTjhumi weNtando yeNengi?.

Lomqondo uzakukhamba iminyaka emithathu ezako ezakuphela ngoSeptemba 2007. UmNyango uhlose ukusebenzisa kuhle iNyanga yamaFa njengento embono wesikhathi eside yokubuthelela, ukubulunga, ukuvikela, ukuphuhlisa nokusabalalisa amafa aphilako/amafa wamasiko angathintwako.

UMQONDO WA?MAFA APHILAKO?

Kuqakathekile ukutjheja bonyana lokho umthethomgomo nemitlolo yomthetho yeSewula Afrika okubiza ngokuthi mamafa aphilako iphasi loke (UNESCO) likubiza ngamaFa aPhilako angaThintwako. Ngokutlanywa muva nje kwesiVumelwano seenTjhabatjhaba sokuTlhogonyelwa kwamaFa angaThintwako, umukghwa omutjha uragela phambili ngebelo elikhulu lapho izazi zamafa nabasebenza kezamafa bathoma ukusebenzisa ?amaFa aPhilako namaSiko wamaFa angaThintwako ngokudlhegana. Nayikuthi umuntu ukhuluma ngokuphila namafa kuzwisiswa bonyana ikulumiswano iphathelene namasiko wamafa angathintwako namafa athintwako.


UKUHLATHULULA AMAFA APHILAKO

?Ihlathululo? njengombana ivezwe emThethweni wesiTjhaba womKhandlu wamaFa (umThetho wenomboro 11 ka-1999) nemThethweni wesiTjhaba wemiThombo yamaFa (umthetho wenomboro 25 ka-1999).
?AmaFa aPhilako? kutjho iingcenye ezingathintwako zamasiko abuya kibokhokho begodu angafaka hlangana:
* Isiko lamafa
* Umlando ococwako
* Ukusebenza
* Umnyanya wesiko
* Umqondo othandwako
* Amakghono namaqhinga
* Ihlelo lelwazi lendabuko
* Nendlela mazombe eya etjhebiswaneni lemvelo, lomphakathi nezokuhlalisana.

I-athikili 2(1) yesiVumelwano seenTjhabatjhaba sokutlhogonyelwa kwamaFa wamaSiko angaThintwako ifundeka bunjesi:

Ngeminqopho yesivumelwanesi ? ?amafa wamasiko angathintwako? atjho imikghwa, ubujameli, ukuzwakalisa, ilwazi, amakghono - kanye nezinto, imisebenzi yobukghwari (artefacts) neenkhala zamasiko ezikhambisana nalokhu ? imiphakathi, iinqhema begodu kobunye ubujamo, abantu abakuthatha njengehlangothi lamafa wamasiko, adluliswa ukusuka esizukulwaneni sinye ukuya kwesinye, yenziwa miphakathi neenqhema ukuqalana nemvelo nomlando wabo, ukuphilisana kwabo nemvelo, begodu kubanikela ngomuzwa wokuzazi neragelo phambili, ngakho kuthuthukise ukuhlonitjhwa kokwehlukana ngokwamasiko nekghono lokutlama lomuntu. Ngomnqopho walesi siVumelwano, itjhejo lizakunikelwa khulu khulu amafa wamasiko angathintwako njengombana kukhambisana neensetjenziswa zeentjhabatjhaba zamalungelo wobuntu ezifana neemfuno zokuhloniphana emiphakathini, eenqhemeni nebantwini mayelana netuthuko edzimeleleko.

I-athikili 2(2) iraga athi ?amafa wamasiko angathintwako? njengombana ahlathululwe endimeni (1) ngehla, ibonakala hlangana nokhunye kokulandelako:

(a) Amasiko acocwako nokuzwakalisa, okufaka hlangana njengesisetjenziswa samafa wamasiko angathintwako.
(b) Ubukghwari bemidlalo, imikghwa yekuhlaleni, iminyanya yamasiko neyethabo.
(c) Ilwazi nemikghwa ephathelene nemvelo nephasi
(d) Ukubedlha ngokwesintu

Iinhlathululo ezingehla (zombili ngokuya komthetho weSewula Afrika nomThetho weenTjhabatjhaba) zitjho pheze izinto ezifanako. Zihlanganiswa milando ecocwako, ukudlala, iminyanya yamasiko nelwazi lamatjhebiswano wemvelo, wemphakathini newezokuhlalisana. Lapho umuntu abona umehluko, akusi mumehluko ngokuya komhlobo kodwana ngokuya kwelimi. Ngakho ukusebenzisa imiqondo ngokudlhegana njengombana inengi lamaSewula Afrika lisenza akusikho ukwenza iphoso kodwana kuveza iindlela ezinengi umuntu angizikhethela kizo ukutjho yona yinye into leyo.

UKUBONISANA

Amafa aphilako njengento ehlala itjhuguluka yeza ngaphambi kwesikhathi sama-emphera nokulawulwa kwezinye iinarha ngezinye. Kwakungilo begodu kusese lilemuko lokuphila lemiphakathi ehlukeneko ngeenkhathi ezihlukeneko zomlando. Linani loke lelemuko labo; indlela ebaqalana ngayo nokubeletha, ukukhula, ukukhula ngokuziphatha, umtjhado, ukuluphala nokuhlongakala; indlela ebathabela ngayo lamazinga wokukhula komuntu; indlela abaqalana ngayo nomtlhago nobuqhaka, bona bayakha njani iminotho yabo, bonyana bakwakha njani ukunzinza kwabo, bona baphilisana njani nebhoduluko labo lemvelo, bona bacoca njani iindaba zabo, bona bavuma njani nokugida, njll.

Umhlobo wamafa wokuphila esinawo ukufika namhlanjesi alihlangothi lelifa elibuya kibokhokho bethu esikhathini esingasoze sakhunjulwa. Amafa wethu asuka emilandweni ecocwako, eminyanyeni yamasiko, elwazini lamahlelo wendabuko abulungiweko; atjhugululiweko begodu asusa godu angezelela amanye amahlangothi ngebanga lokuthintana kwemiphakathi ehlukeneko yephasi ebeyihlukaniswe ziindawo nebanga lesikhathi. Lokhu kuthintana kuqiniswe khulu kuhlangana kwemiphakathi yephasi ehlukeneko okulethwe yitheknoloji yezokuthintana, mazinga andako wezokukhamba nokuvakatjha ngokunjalo ehlisa ibanga phakathi kwemiphakathi ehlukeneko.

ISewula Afrika isibonelo esihle somphakathi ohlanganise imihlobo ehlukeneko ebunjwa masiko wamafa anothileko nahlukeneko ? kungakho kunomqondo we-Rainbow Nation (okusiTjhaba semiHlobo eHlukeneko). Ngakho kuqakathekile bona umbuso wenze ibhoduluko elivumela ukuzwakalisa nokutjengisa ngemihlobo ehlukeneko yamaFa aPhilako weenqhema zoke zemihlobo. Lokhu kufanele kwenziwe ngendlela esekela imiqondo yomphakathi ongabandlululi ngokobutjhaba, ubulili, onekambiso yamalimi amanengi namasiko amanengi. Godu lokhu kufanele kwenzeke ebujameni bokulinga ukuphuhlisa ukwabelana ngelemuko lamasiko eenqhemeni ezihlukeneko ngombana kungokwabelanokhu nokuthabela amafa wethu ahlukeneko najayelekileko lapho sizakufikelela ukuzwana, ukwakha nokubumbana kwesitjhaba.

Kungaba kuhle nange zoke iinqhema zamasiko nazingabelana ngelwazi Iokutjhuguluka kobujamo, obehlakalele amafa wazo. Lokhu kungenzeka ngokuqala zombili izinto ezihlukeneko nezijayelekileko. Kuzakuqakatheka ukufunda bonyana lamasiko abelana njani ukwakha amasiko amatjha ahluke khulu, anobujamo obuhlukileko beSewula Afrika.

Kuhle khulu bonyana imithethomgomo nomthetho ethome ukusebenza ngemva kwaka-1994 yayitjhumayela ukuvuselelwa nokubulungwa kwamafa wamasiko wawo woke amaSewula Afrika, ngokunjalo kuphuhliswe amasiko weenqhema zoke zesitjhaba. IPhepha lokuBingwe nguRhulumende ngobuKghwari, amaSiko namaFa kanye nemithetho esuselwe kilo njengomThetho wesiTjhaba womKhandlu wamaFa (umThetho wenomboro 11 ka-1999) nomThetho wemiThombo yamaFa (umThetho wenomboro 25 ka-1999). Isitjengiso sombono obekelwe ukufikelela lomnqopho.

Iminyango yombuso, iinhlangano okungasizo zombuso, iinhlangano ezitholakala emphakathini nabantu bathome iinsungulo ezingakakhanjelaniswa ukubulunga nokwazisa ngamafa. Nanyana lokhu kwaziwa godu kuthatjelwa, indlela yokusebenzisana edoswa phambili mbuso namaqhinga atjhayelwa mphakathi iyafuneka ekwenzeni iqhinga elizeleko elizakudosa imikhumbulo yazo zoke izakhamizi zeSewula Afrika. Ihlelo kufanele lidlule ibuthelelo lezinto zamafa aphilako beligcine ngokuthuthukiswa komthethomgomo neensetjenziswa ezifuneka ekuvikeleni ihlelo (njengombana siqalene nokwenziwa kwalo into yokurhweba/umkhiqizo). Abadosiphambili/iinkutana/abavikeli bamafa aphilako nanyana kunemiraro eminengi abakghonileko ukugcina ilwazi eliqakatheke khulu, kufanele bafunyanwe bebanikelwe ukuhlonitjhwa okufaneleko.

IINHLOSO NEMINQOPHO

1. Kugidinga amafa wethu aphilako nasiKhumbula imiNyaka eliTjhumi yeNtando yenengi
2. Kukwazisa nokwenza bona isiVumelwano seenTjhabtjhaba sokutlhogonyelwa kwamaSiko wamaFa angaThintwako saziwe khulu
3. Kuthola nokuhlonipha amaGugu aPhilako wabaNtu
4. Kukwenza indlela yokukhulumisana ngamaFa ezakunikela ngombono omkhulu mayelana nesihloko okuzakurholela ekwenziweni kwemithethomgomo nomthetho wokubulunga, ukuvikela nokuphuhlisa amaFa aPhilako.
5. Kukwenza ukusetjenziswa kwamafa aphilako kwaziwe khulu njengesisetjenziswa sokwakha isitjhaba, ukubuyisana kwesitjhaba, ukubumbana kwesitjhaba okuzakurholela ekwenziweni kwesithombe sokuzazi kwesiTjhaba seSewula Afrika.
6. Kukwenza amafa aphilako aziwe khulu nokubuthelela amaSewula Afrika malungana nenzuzo yezomnotho, hlangana nezinye izinto, ngezokuvakatjha.

ABANTU EKUNQOTJHWE KIBO

Isitjhaba seSewula Afrika sibunjwa lilifa lesiko elihlukeneko nelinothileko. Ngilomphakathi weSewula Afrika umnyango ofuna ukuwubuthelela uwulethe emqondweni wamaFa aPhilako. Kunombono eSewula Afrika wokobana amaLanga wesiTjhaba agidingwa lihlangothi labantu abanzima kuphela eSewula Afrika. Lokhu kuphikisana nokwakhiwa, ukubuyisana nokubumbana kwesitjhaba. Ukukhulumisana kwethu namaqhinga wokumaketha kuzakufanela bona acatjangisiswe ngendlela amaLanga wesiTjhaba mazombe, khulu khulu namaLanga wamaFa adosa khulu umphakathi woke weSewula Afrika.

ABADLALINDIMA

IKomiti yeenKhundla yePalamende eQalene neeNdaba zobuKghwari namaSiko
ImiNyango yomBuso oPhakathi;
UmNyango wezobuKghwari namaSiko (okumNyango odosa phambili);
I-GCIS
I-Ofisi lakaMongameli;
ImiBuso yamaPhrovinsi;
ImiBuso yabomaziPhathe beeNdawo;
IZiko labaRhatjhi beeNdaba;
I-SABC
IinHlangano eziHlobene ne-DAC;
IinHlangano eziHlonywe ngokomThetho;
IinKhungo zeFundo ePhakamileko
IinHlangano zabaRholi beNdabuko
IinHlangano zamaSonto
IKoro yangeQadi
IinHlangano okuNgasizo zomBuso
IinQhema eziLwela amaSiko
IinHlangano ezisemiPhakathini


IQHINGA LEPHROJEKTHI

UmNyango wezobuKghwari namaSiko uhlongoza indlela ehlukileko nasiya eNyangeni yamaFa namaHlelo wamaFa ka-2004. Sihlongoza ukungasarageli phambili ?nomNyanya omKhulu wesiTjhaba? ovame ukubanjwa e-Union Building namkha kenye indawo. Sifuna bona sibe neNyanga yamaFa neLanga lamaFa elingalawulwa mbuso ophakathi lapho amaPhrovinsi, aboMasipala, abaLawuli beeNdawo badlala indima ekulu eqhingeni lokuveza khona iNyanga yamaFa neLanga lamaFa, lokho okuzakuba nomphumela omkhulu emphakathini begodu kuzakwenza ikghono lokubuthelela umphakathi weSewula Afrika emkhumbulweni wokuphila ngokwamaFa. Sithemba bona sizakusebenzisa umqondo njengendlela yokufumana umbono omkhulu wokubuthelela, wokubulunga, ukuvikela nokuphuhlisa amaFa wethu aPhilako. Ngalomqondo, eminyakeni emihlanu ezako i-DAC ithemba bona izabe ihlome umthethomgomo nomthetho kanye nerhemo nebuthelelo lekhomphyutha lamaFa aPhilako namaFa wamaGugu, ngombana silahlekelwa mamaFa wamaGugu, ngamalanga.


ISIHLONGOZO SOKUFEZAKALISWA KOMLEYO WENYANGA

Sihlongoza iimveke zokutjheja ezizakubeka phambili izinto ezihlukeneko zamaFa aPhilako. Abadlalindima abahlukeneko bazakunikela ngemininingwana yokobana bahlose ukuwafezakalisa njani amaqhinga abekelwe ukwenza bonyana amaFa aPhilako aziwe ngcono. UmNyango wezobuKghwari namaSiko uhlose ukwakha ukusebenzisana neHlangano yezokuRhatjha yeSewula Afrika (i-SABC) ukuqinisekisa bona kunokukhangisa okukhulu mayelana nomqondo namahlelo wawo, inyanga yoke.

IMINININGWANA YESEBENZISWANO EHLONGOZWA NE-SABC

Ngesebenziswano ne-SABC, isiqhema sokubonisana ngemiKghwa neLwazi leNdabuko/zamaSiko sizakuhlelwa. Umnqopho omkhulu kuzakuba kusebenzisa amafa wamasiko weSewula Afrika ukufaka isandla kilokho okubekwe phambili enarheni yoke okufaka hlangana ukulwa ne-HIV nentumbantonga, ukwehlisa ubulelesi, ukwakha ukuzazi kweSewula Afrika nokuvuselelwa kokuziphatha.

Ukwenza umqondo wemikghwa nelwazi lendabuko namasiko uhlale ukhona phakathi kwabatjha, kuqakathekile ukuveza ukuqakatheka nokusebenza kuhle kwalemikghwa namhlanjesi (abantu abatjha bangazuza njani ngawo ngakwezomnotho nokuhlalisana). Isibonelo, kungaba nokwenyuka ekusetjenzisweni kwezambatho zendabuko, izinto zokuzesa ubuso nokuzikghabisa, abantu abatjha abangazithatha njengethuba lokuzinikela amandla ngakwezomnotho nokuhlalisana.

AmaSewula Afrika aziwa ngamakghono neendlela zawo ezihlukileko endaweni yelwazi lamafa nemikghwa yendabuko namasiko, azakumenyelwa e-SABC abe anikelwe isikhathi sokwabelana ngelwazi nesitjhaba soke. Kufanele kugandelelwe elwazini lendabuko nemikghwa ukuqalana nokuqakatheke inarha yoke.


Iindawo okuqalwe kizo zingafaka:

* amakghono wendabuko, ikghono lokutlama imakhiwo, nekghono lokwenza izinto ngezandla
* ukudla nokupheka kwendabuko, neendlela zokubulunga (ezingakandi)
* iinhlahla neendlela zokwelapha
* ukuzikghabisa ngokwendabuko nokwembatha
* umvumo wendabuko/wesintu nokugida okukhambisana nemikghwa yokuphila ehlukeneko neminyanya yesintu yokukhulisa efana nokubelethwa, izinga lokuphuma ebuntwaneni, umtjhado, ukuhlongakala, njll.
* umlando ococwako neSiko eliCocwako


IVEKE YOKUTHOMA: UMVUMO NOKUGIDA


Leveke izakubunjwa mahlelo womvumo nokugida abekelwe ingasi ukutjengisa kuphela amahlelo womvumo nokugida kodwana nokuhlanganisa lokhu neendaba ezithileko, izehlakalo, iminyanya namkha iminyanya yesintu. Lokhu godu kuzakuba lithuba lokutjengisa bonyana umvumo nokugida kutjhuguluke kangangani ngokukhamba kwesikhathi emphakathini onamasiko amanengi nokobana amasiko ahlukeneko athelelene bunjani (ukweqa kwamasiko imikhawulo). Ibanga lokwenza lokhu kuqinisa amafa wethu esabelana ngawo angaba ngezinye zezakhiwo zethu zokwakha isitjhaba nokubumbana kwaso. Ngakho kuqakathekile bonyana abantu abadala basirhelebhe ukufikelela lombono wokuqinisekisa bona ukutlama komuntu eenkhathini ezihlukeneko zomlando kwenziwa kube kukhulu bekuthatjelwa ziinzukulwana zanjesi nezangomuso.

UmNyango usebenza namayunivesithi weVenda, Zululand ne-Fort Hare ekubutheleleni umVumo weNdabuko, ukuGida nomLando oCocwako. Leveke inganikela ngethuba lokutjengisa umsebenzi osele ukhutjhwe ngilephrojekthi.

Okuqakatheke khulu, kuzakuba kukuzibandakanya kwemiphakathi yendawo ekutjengiseni ngomvumo wendabuko nokugida.

IVEKE YESIBILI: IMIKGHWA NELWAZI LENDABUKO/LAMASIKO
Kunomukghwa wokuyamanisa imikghwa nelwazi lendabuko namasiko, nesitjhaba sabantu sabantu abanzima enarheni le. Lokhu kuveze umbono ongasiwo wokobana eminye imihlobo akhenge ibe namasiko begodu nokuthi akhenge kheyiqalane nemiraro ezinye iintjhaba eziqalene nayo. Isibonelo, ukukhiqizwa kokudla, iinhlahla nezinto zokuzesa eminyakeni emakhulu eyadlulako kuhluke khulu kunalokhu kwanamhlanjesi. Lokhu kuyinto ejayelekileko kizo zoke iinqhema zemihlobo begodu kunengi esingabelana ngakho ngokuthi abokhokho bethu babelima njani kuhle, bonyana babewenza njani umlilo, babelemba njani igolide namadayimani, nokobana babebulunga njani ibhoduluko; bandise njani ifuyo, nokobana babezidlala njani iindima zababelethisi, babekhulisa njani abantwana, babesebenzisi njani izinto zokwezesa nokulungisa ubuso, njll. UmNyango, isibonelo, ungathanda ukubamba ikulumiswano ngokudla kwendabuko.

UKUDLA KWENDABUKO

Ukudla kwendabuko e-Afrika kunepilo khulu begodu kuyathengeka kunalokho okufanako kwesikhuwa. Kodwana akhenge kuhlanganiswe ukutjengisa ikghono lakho lezakhamzimba nokuthengiseka.

Ukudla kwendabuko okufana nomrorho, imihlaza, i-tihove, i-semphemphe, i-potele, amathumbu nomrhoru neenselo ezifana nerhemere, akusimatshwayo kuphela wokuzazisa kwe-Afrika, kodwana ayindlela ethengekako nekulu yokuthola izakhamzimba.

UmNyango uhlose ukubambisana ne-CSIR ne-Kellogg Foundation ekuhleleni iphrojekthi yokurhatjha lapho ukudla kwendabuko kuzakutjengiswa khona bekuboniswe. Lokhu kuzakuqinisekisa ukuzibandakanya okubonakalako kwemiphakathi yendawo.


IVEKE YESITHATHU: IINKUTANA ZAMAFA WAMASIKO WESEWULA AFRIKA NEENDABA ZABO
Leveke ibekelwe ukuqalisisa nokuhlunga abantu namkha ukubonisana ngepumelelo yabantu abasebenze kuhle emahlangothini amanengi wamafa aphilako.

Sisebenzise umqondo weenkutana khona sizakwenza lula umqondo wamaGugu aPhilako wabaNtu, okuyihlathululo ye-UNESCO yawo lomqondo.

Iinkutanezi babantu:
* abafake isandla ngezenzo ezibonakalako ekuvuselelweni kwesiko lamasiko elisengozini yokuphela ngebanga lokutlhogeka kokweluswa nokuvikelwa namkha ngesibanga sekambiso yetjhuguluko lamasinya, lokuya kwabantu emadorobheni namkha ngokwamukela amanye amasiko
* abatjengisa indima yabo ngokusebenzisa ukuqinisa ukuzazi ngokwesiko kwabantu nemiphakathi yemakhaya ethintekako, ukuqakatheka kwabo njengesisusa sommoya wokuzimisela ukuhlanganisa abantu nemiphakathi ndawonye.
* abanikele ngobufakazi bokusebenza kuhle ekusetjenzisweni kwamakghono neendlela zokwenza
* abanikele ngobufakazi obuzeleko ngemirabhu yabo esikweni namkha emlandweni wesiko lomphakathi othintekako
* abaqinise ukuqakatheka kwabo njengobufakazi obuhlukileko emasikweni aphilako


IVEKE YESINE: IKULUMISWANO NGENDIMA YAMAFA APHILAKO EKUVESELELWENI KOKUZIPHATHA; UKUHLANGANA KWEMIPHAKATHI, UKUPHELISA UMTLHAGO, UKWAKHA ISITJHABA; UKUBUYISANA NOKWAKHA UKUZAZI KWESITJHABA

UmNyango wezobuKghwari namaSiko uhlose ukubamba ikulumiswano inarha yoke ezintweni eziqakathekileko okukhulunywe ngazo ngehla. Umnqopho omkhulu kukwenza lula lezinto eziqakathekileko ezakhamizini zoke zeSewula Afrika. Godu kuboniswana ukuya phambili ngokobana iSewula Afrika ingayifikelela njani leminqopho.

Ngokuvumela ukuhlakanipha okukhona esitjhabeni seSewula Afrika, umNyango, ngokusebenzisa ibubulo lokurhatjha iindaba, uzakubamba ikulumiswano nesitjhaba ngezinto ezihlukeneko eziphathelene namafa aphilako angahlanganiswa ukulwisana nalezizinto eziqakathetheke inarha yoke.

Ukubonisana lokhu kwenarha yoke khulu kuzakwenza umleyo wokuthuthukiswa kweQhinga leNarha lokuButhelelwa, ukuVikelwa, ukuBulungwa nokuPhuhliswa kwamaFa aPhilako/amaFa wamaSiko Angathintwako.

Isebenziswano izakwenziwa ne-SABC bonyana kube neenkulumiswano emirhatjhweni ngamahlelo abonakalako umphakathi ofuna ukuwaveza emnyangweni wesitjhaba ngalesi sihloko.



ILANGA LAMAFA 24 SEPTEMBA

UkuThabela iLanga lamaFa kuzakubanjwa emaphrovinsini wolithoba kanye nakibomasipala. UmNyango wesiTjhaba uzakusebenzisa inyanga njengendlela yokuthoma ijima elizakuphela ngeQhinga lokuButhelelwa, ukuBulungwa, ukuVikelwa, ukuPhuhliswa nokuSatjalaliswa kwamaFa aPhilako.


7


13


<fn>DAC-NLS.InzuzoEtholakalaEngenisweniYo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
iPAYE
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Iforomo lelwazi mazombe
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
w
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha neSARS


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Umthelo wengeniso wekampani




Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa,
amalungelo wepahla nemali ebhadelwa
ngokuthengisa

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Iforomeli kufanele lizaliswe lokha:
Inzalo nemali nenzuzo ebuya ku-Property Trust
ifunyanwa namkha ibuthelelwa
Inzuzo ebuya ngaphandle ifunyanwa namkha
ibuthelelwa
Enye inzuzo yendawo ifunyanwa namkha ibuthelelwa
Imali yerente okungakadoswa litho kiyo namkha
ebuthelelwe njenge-ejenti yomuntu mayelana
nepahla ehlathululiweko
Iimali ezibhadelwa ilungelo lokusebenzisa ipahla
Iimali ezibhadelwa ngokuthengisa namkha iimali
ezibhadelwa ngokusebenzisa iphathenti,
idizayini, i-trademark namkha ilungelo lokutlama
namkha lokwabelana ngelwazi elithintana
nokusetjenziswa kwephathenti.
Tjheja: Iforomo leli lihlangothi le-IT 3:
Iforomo lelwazi mazombe.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa i-IT 3: Iforomo lelwazi mazombe kanye
nekhophi yokuthoma ye-IT 3(b).
Letha iforomo e-ofisini lendawo le-SARS.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) (UmThetho
womThelo weNgeniso)


[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo anikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
Return of general information, IT3 (Iforomo
lelwazi mazombe)
Return of Income from Investments, property,
rights and royalties, IT 3(b) (Iforomo lengeniso
ebuya ekusiseni, epahleni, emalungelweni
neemalini ezitholakala ngokuthengisa)
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :21 May 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IpahlaEyenziwaNgeza.2007-05-18.nr.txt</fn>
PO BOX 500 NEWTOWN JOHANNESBURG 2113 South Africa
TEL:+27(11)8381383 FAX:+27(11)8386363 Email: info@nac.org.za

Ipahla Eyenziwa Ngezandla
IKOMBA YOKUSEKELA NGEEMALI

A.	Abalungele Ukusekelwa:

Abantu ngamunye ngamunye?iinqhema, iinhlangano kunye namaziko wefundo.

B.	Imihlobo Yamaphrojekthi
- Imibukiso;
- Irhubhululo nokuhlanganiswa kwemitlolo;
- Iindawo zokuhlala;
- Ukwenziwa kwepahla eyenziwa ngezandla, isibonelo: okubunjwe ngomdaka, ukubaza, imihlobohlobo yemithungo ehlotjisiweko, ukweluka kunye nokudizayina okwelukwako;
- Amahlelo wokutjintjiselana eSewula Afrika nakamanye amazwe;
- Amakhonfrensi;
- Iimfundobandulo (itjho amabizo wabakghonakalisi ufake nemitlolo ehlathulula ilwazi nekghono labo [ ama-CV ] kunye nokumumethwe sifundobandulo ngokunabileko )

C.	Okwabelwa Imali

Lokhu okulandelako okwabelwa imali kungaqalelelwa

- Imethiriyeli
- Iindleko zokubukisa
- Iindleko zokwazisa emphakathini
- Iindleko zokukhamba
- Imali yesibonelelo sabenza imisebenzi yezandla
- Iimali zabalungeleli
- Iindleko zokuphatha

D.	Isilinganiselo Sesikhathi

Imali efunekako kufuze isikhathi sayo sokusebenza singeqi eenyangeni ezilitjhuminambili.

E.	Imifundalize

Imifundalize yomuntu ngamunye ikhutjhelwa ukufundela iziqu eziphakemeko eSewula Afrika nakamanye amazwe. Amaziko wefundo ayeleliswa bona iimbawo zawo azilungise kwa-NAC egameni labafundi bawo abasafundela iziqu zokuthoma.

TJHEJA: Sibawa bona uthintane nesiphathimanda esifaneleko ukuthola eminye imininingwana ngeemfanelo ezabelwa imali. Akusilula ukuthi i-NAC ingasithwala soke isabelo seemali sephrojekthi. Amakhotheyitjhini kufuze bona aphekelele iforomu lesibawo.

Ukudlula lapho, uyeleliswa nokobana uqale nencwajana ephethe imininingwana yelwazi le-NAC.





PO BOX 500 NEWTOWN JOHANNESBURG 2113 South Africa
TEL:+27(11)8381383 FAX:+27(11)8386363 Email: info@nac.org.za

Ukugida Nokuthiywa Kwegido

IKOMBA YOKUSEKELA NGEEMALI

A. Abalungele Ukusekelwa:

Abathiyi ngamunye ngamunye, iinqhema zomphakathi, iinjamiso / amaziko wefundo kunye neekhamphani ezigidisako.

B. Imihlobo Yamaphrojekthi

- Iimali zingafunelewa amaphrojekthi alandelako naka wezokugida / wezokuthiywa kwegido :
- Ukugidela umphakathi, okubala hlangana nokutlama kunye nemisebenzi emitjha yokuthiywa kwegido.
- Iimfundobandulo zokugida nokuthiywa kwegido ezenza bona kugcine kugidelwa umphakathi.
- Ukukhamba uvakatjha eSewula Afrika nakamanye amazwe.
- Irhubhululo nokuhlanganiswa kwemitlolo;
- Amahlelo wezamahlalo;
- AmaPhrojekthi wokuKhambela umPhakathi
- Amahlelo wokutjintjiselana
- Amakhonfrensi
- Iimfundobandulo (itjho amabizo wabakghonakalisi ufake nemitlolo ehlathulula ilwazi nekghono labo [ ama-CV ] kunye nokumumethwe sifundobandulo ngokunabileko )

C. Okwabelwa Imali

Lokhu okulandelako okwabelwa imali kungaqalelelwa.

- Iimali zokuzilola kwalabo abenza umsebenzi wobukghwari
- Iimali ezisetjenziswa ngabenza umsebenzi wobukghwari
- Iimali zabathiyi begido
- Iimali zomphathi
- Isiqhema esiveza umsebenzi
- Ukuqajhwa kwendawo ekusetjenzelwa kiyo
- Iindleko zokwazisa emphakathini
- Iindleko zokuphatha
- Iindleko zokukhamba
- Indawo yokubeka ipahla esetjenziswa kezamavakatjho
- Iindleko zokusebenza nokuzihlola
- Amakhosjum neensekelo
- Ezinye iindleko eziphathelene nephrojekthi

D.	Isilinganiselo Sesikhathi
Imali efunekako kufuze isikhathi sayo sokusebenza singeqi eenyangeni ezilitjhuminambili.


E.	Imifundalize

Imifundalize yomuntu ngamunye ikhutjhelwa ukufundela iziqu eziphakemeko eSewula Afrika nakamanye amazwe. Amaziko wefundo ayeleliswa bona iimbawo zawo azilungise kwa-NAC egameni labafundi bawo abasafundela iziqu zokuthoma.


Tjheja bona akusilula bona I-NAC ithwale soke isabelo seemali esabelwe iphrojekthi. Amakhotheyitjhini kufuze kufuze bona aphekelele amaforomu weembawo. Uyeleliswa nokobana khewuqale nemininingwana yelwazi ye-NAC.

PO BOX 500 NEWTOWN JOHANNESBURG 2113 South Africa
TEL:+27(11)8381383 FAX:+27(11)8386363 Email: info@nac.org.za

Umvumo
IKOMBA YOKUSEKELA NGEEMALI

A. Abalungele Ukusekelwa

- Abantu ngamunye ngamunye abanelwazi elikhethekileko, njengabavumisi namkha abakhwayisi, abathiyi beengoma, abafundisi bomvumo, abavumi abavuma bodwa.
- Iinqhema ezinjengezabavumi (abavuma ngamaphimbo nangeembetho, bangadluli ema-25 wabantu)
- Iinjamiso ezinjengama-okhestra (ama-okhestra ahlanganyelweko namakhwaya, esele avuthiwe nasavuthwako)
- Iinhlangano /iinkhamphani
- Ukukhamba uvakatjha eSewula Afrika nakamanye amazwe
- AmaPhrojekthi wokuKhambela umPhakathi

B. Imihlobo Yamaphrojekthi

- Ukudlalela umphakathi
- Iimfundobandulo ezenza bona kugcine kudlalelwe umphakathi
- Ukuthiywa kweengoma
- Ukufundisa umvumo / ngomvumo
- Irhubhululo nokuhlanganiswa kwemitlolo
- Amahlelo wokutjintjiselana
- Amakhonfrensi
- Iimfundobandulo (itjho amabizo wabakghonakalisi ufake nemitlolo ehlathulula ilwazi nekghono labo [ ama-CV ] kunye nokumumethwe sifundobandulo ngokunabileko )
- IThiyetha yomVumo

C. Okwabelwa Imali


Lokhu okulandelako okwabelwa imali kungaqalelelwa.

- Iimali zokuzilola kwalabo abenza umsebenzi wobukghwari
- Iimali ezisetjenziswa ngabenza umsebenzi wobukghwari
- Iimali zabathiyi begido
- Iimali zomphathi
- Isiqhema esiveza umsebenzi
- Ukuqajhwa kwendawo ekusetjenzelwa kiyo
- Iindleko zokwazisa emphakathini
- Iindleko zokuphatha
- Iindleko zokukhamba
- Indawo yokubeka ipahla esetjenziswa kezamavakatjho
- Iindleko zokusebenza nokuzihlola
- Amakhosjumu neensekelo
- Ezinye iindleko eziphathelene nephrojekthi

D.	Isilinganiselo Sesikhathi
Imali efunekako kufuze isikhathi sayo sokusebenza singeqi eenyangeni ezilitjhuminambili.


E.	Imifundalize

Imifundalize yomuntu ngamunye ikhutjhelwa ukufundela iziqu eziphakemeko eSewula Afrika nakamanye amazwe. Amaziko wefundo ayeleliswa bona iimbawo zawo azilungise kwa-NAC egameni labafundi bawo abasafundela iziqu zokuthoma.



F. Amakoro Esingawasekeliko Ngeemali

Ukuthengwa kweensetjenziswa neembetho zokuvuma.


Tjheja bona akusilula bona I-NAC ithwale soke isabelo seemali esabelwe iphrojekthi. Amakhotheyitjhini kufuze kufuze bona aphekelele amaforomu weembawo. Uyeleliswa nokobana khewuqale nemininingwana yelwazi ye-NAC.

PO BOX 500 NEWTOWN JOHANNESBURG 2113 South Africa
TEL:+27(11)8381383 FAX:+27(11)8386363 Email: info@nac.org.za

Ithiyetha /IDrama

IKOMBA YOKUSEKELA NGEEMALI

A.	Abalungele Ukusekelwa

Abantu ngamunye ngamunye, iinqhema zomphakathi, iinjamiso / amaziko wefundo kunye neenhlangano.

B.	Imihlobo Yamaphrojekthi

- Irhubhululo lokutlama umtlolo womdlalo, wedrama njll. kunye nokutlolwa kwemitlolo enjalo
- Ukudlalela umphakathi
- Ukuthiywa iintolwana nokulingisa
- Anakhonfrensi
- Amahlelo wokutjintjiselana
- Iimfundobandulo (itjho amabizo wabakghonakalisi ufake nemitlolo ehlathulula ilwazi nekghono labo [ ama-CV ] kunye nokumumethwe sifundobandulo ngokunabileko )
- IThiyetha yomVumo


C. Okwabelwa Imali


Lokhu okulandelako okwabelwa imali kungaqalelelwa.

- Iimali zokuzilola kwalabo abenza umsebenzi wobukghwari
- Iimali ezisetjenziswa ngabenza umsebenzi wobukghwari
- Iimali zabathiyi begido
- Iimali zomphathi
- Isiqhema esiveza umsebenzi
- Ukuqajhwa kwendawo ekusetjenzelwa kiyo
- Iindleko zokwazisa emphakathini
- Iindleko zokuphatha
- Iindleko zokukhamba
- Indawo yokubeka ipahla esetjenziswa kezamavakatjho
- Iindleko zokusebenza nokuzihlola
- Amakhosjumu neensekelo
- Ezinye iindleko eziphathelene nephrojekthi

D.	Isilinganiselo Sesikhathi
Imali efunekako kufuze isikhathi sayo sokusebenza singeqi eenyangeni ezilitjhuminambili.


E.	Imifundalize

Imifundalize yomuntu ngamunye ikhutjhelwa ukufundela iziqu eziphakemeko eSewula Afrika nakamanye amazwe. Amaziko wefundo ayeleliswa bona iimbawo zawo azilungise kwa-NAC egameni labafundi bawo abasafundela iziqu zokuthoma.



F. Amakoro Esingawasekeliko Ngeemali

Ukuthengwa kweensetjenziswa neembetho zokuvuma.


Tjheja bona akusilula bona I-NAC ithwale soke isabelo seemali esabelwe iphrojekthi. Amakhotheyitjhini kufuze kufuze bona aphekelele amaforomu weembawo. Uyeleliswa nokobana khewuqale nemininingwana yelwazi ye-NAC.





PO BOX 500 NEWTOWN JOHANNESBURG 2113 South Africa
TEL:+27(11)8381383 FAX:+27(11)8386363 Email: info@nac.org.za

Ubukghwari Obubukelwako

IKOMBA YOKUSEKELA NGEEMALI

A.	Abalungele Ukusekelwa
Abantu ngamunye ngamunye, iinqhema zomphakathi, iinhlangano kunye neenjamiso / namaziko wefundo.

B.	Imihlobo Yamaphrojekthi
- Ukutlanywa kwemisebenzi emitjha yobukghwarti
- Imibukiso
- Imibukiso yokukhamba iboniswa
- Amakhathalogi wobukghwari abukelwako
- Irhubhululo nokuhlanganiswa kwemitlolo
- Ukufundiswa kobukghwari emphakathini
- Iimfundobandulo (itjho amabizo wabakghonakalisi ufake nemitlolo ehlathulula ilwazi nekghono labo [ ama-CV ] kunye nokumumethwe sifundobandulo ngokunabileko
- Amahlelo wamahlalo

C. Isabelo Seemali

Lokhu okulandelako okwabelwa imali kungaqalelelwa.

- Ukuqatjhwa kwendawo yokuragela umsebenzi (igalari, indawo yokubukisela)
- Amakhathalogi wokuveza umsebenzi nokugadangisa imitlolo
- Iimali zabasebenza imisebenzi yobukghwari
- Imethiriyeli
- Iindleko zokukhamba zemibukiso ekhamba iboniswa.

D. Isilinganiselo Sesikhathi
Imali efunekako kufuze isikhathi sayo sokusebenza singeqi eenyangeni ezilitjhuminambili.


E.	Imifundalize

Imifundalize yomuntu ngamunye ikhutjhelwa ukufundela iziqu eziphakemeko eSewula Afrika nakamanye amazwe. Amaziko wefundo ayeleliswa bona iimbawo zawo azilungise kwa-NAC egameni labafundi bawo abasafundela iziqu zokuthoma.


Tjheja bona akusilula bona I-NAC ithwale soke isabelo seemali esabelwe iphrojekthi. Amakhotheyitjhini kufuze kufuze bona aphekelele amaforomu weembawo. Uyeleliswa nokobana khewuqale nemininingwana yelwazi ye-NAC.


PO BOX 500 NEWTOWN JOHANNESBURG 2113 South Africa
TEL:+27(11)8381383 FAX:+27(11)8386363 Email: info@nac.org.za

Imitlolo (ukutlola kwamandla womkhumbulo)

IKOMBA YOKUSEKELA NGEEMALI

A. Abalungele Ukusekelwa
Abantu ngamunye ngamunye, iinqhema zeenjamiso / zamaziko wefundo kunye neenhlangano.

B. Imihlobo Yamaphrojekthi

- Ukutlola kwamandla womkhumbulo: Iminikelo yemali yokutlola nokwenza irhubhululo, sekubalwa nemitlolo abatloli abazitlolele yona ekhuluma ngabo, amanoveli, iindatjana ezifitjhani kunye nemitlolo yabantwana / iincwadi zabantwana.
- Amafestivali namakhonfrensi wemitlolo.
- Iinkondlo ezitlolwe batloli esele batjhukekile.
- Irhubhululo elenziwa ngokuthunywa.
- Amaphephabhugu wemitlolo
- Amahlelo wamahlalo
- Iimfundobandulo
Iimfundobandulo: amajima wokutfunda nokutlola, iinqhema zeencwadi, ukuthiywa kweentolwana nokuhlanganiswa kwemitlolo kunye nobuphrethisi.
- Itjho amabizo wabakghonakalisi ufake nemitlolo ehlathulula ilwazi nekghono labo [ ama-CV ] unabe nangalokho okumumethwe sifundobandulo osenzela isibawo.
- Ukuvezwa Kwemitlolo
- Iimali zesiphekiso seendleko zokuvezwa kwemilolo kubavezimitlolo ( kufuze iimbawo zakhona zilungiswe [ zenziwe zinqophe ] kwa-NAC.)
- Iimfundo zokuveza imitlolo (iimfundo ezifitjhazana)
- Abantu ngamunye ngamunye abafisa bona amatlhatlha wemitlolwabo agadangiswe abe abe ziincwadi kufuze bona bakhulumisane iinkhamphani / abavezimitlolo kobanyana kuzokuba ngibo ababenzela iimbawo.
- TJHEJA : Abavezimitlolo bangeqi eencwadini ezihlanu (5) nabenza iimbawo. Iimbawo kufuze bona zibe nehlelo lokumaraga nelokusabalaliswa lemitlolo eyenzelwa isibawo.

C. Isabelo Seemali

Lokhu okulandelako okwabelwa imali kungaqalelelwa.

- Umnikelo wemali womtloli
- Iindleko eziphathelene nephrojekthi.

D	Isilinganiselo Sesikhathi

Imali efunekako kufuze isikhathi sayo sokusebenza singeqi eenyangeni ezilitjhuminambili.


E.	Imibandela
Abafakisibawo kufuze bona ubuncani bakhona bathumele isibonelo sinye somtlolo okhona njenganje nabathumela isibawo ababawa ngaso ukusizwa ngemali yokutlola.

F.	Imifundalize

Imifundalize yomuntu ngamunye ikhutjhelwa ukufundela iziqu eziphakemeko eSewula Afrika nakamanye amazwe. Amaziko wefundo ayeleliswa bona iimbawo zawo azilungise poro kwa-NAC egameni labafundi bawo abasafundela iziqu zokuthoma.


F.	Amakoro Esingawasekeliko Ngeemali

- Ukuveza imitlolo ngama-CD.
- Ukutlola ngezinye iinhloko ezingasikho ukutlola kwamandla womkhumbulo ( creative writing genre ).
- Imitlolo engazisiko.
- Amaphaliswano, imali engunongorwana kunye nokwahlulela.
- Iindleko zokuraga umsebenzi kunye nezoburhiyarhiya bokuphatha
- Ukuthengwa kweencwadi
- Abantu ngamunye ababawa ukuvezelwa imitlolo
- Amaphephabhugu avamileko.

Abatloli bakhuthazwa bona bajoyine iinhlangano ezivuthiwe zokutlola, njengezamaphephabhugu nezinye. Imitlolo kufuze bona ibe nekomidi yoku-editha, kanti-ke amabizo wamalungu wekomidi le kufuze bona aphekelele isibawo esifakakwako. Abatloli abasakhasako kufuze bona bathumele incwadi
Tjheja bona akusilula bona I-NAC ithwale soke isabelo seemali esabelwe iphrojekthi. Amakhotheyitjhini kufuze kufuze bona aphekelele amaforomu weembawo. Uyeleliswa nokobana khewuqale nemininingwana yelwazi ye-NAC.







<fn>DAC-NLS.IphaspotiYakhoYezel.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE

IPHASPOTI YAKHO YEZELULEKWANA ZOKUPHEPHA KUBATHATHI MAHOLIDE

NGAPHAMBI KOBANA UKHAMBE UYE EHOLIDEYINI ? THATHA NAKA AMAGADANGO ALULA:
* Nawuya eholideyini yenza bona:-
- omunye umuntu uthulula ibhokisi lakho leposo;
- ukulethwa kwephephandaba kuyajanyiswa;
- wazisa abomakhelwana bakho; begodu
- ubika emapholiseni.
* Ususe izinto ezinenani eliphezulu namkha ezidosa ikareko emafesdirini
* Qiniseka bona iingidi kunye nobukhazikhazi bubekwa esisefeni kude nepahla yakho.
* Ungarabhela godu umngani bona agunde utjani bakho begodu namkha aphage ikoloyi yakhe endledlaneni yakho yekoloyi.
* Ungavali amarharideni namkha iimvalilanga ngombana lokhu kusitjengiso samambala bona indawakho ayinamuntu.
* Khiya igaratjhi yakho ngelogo eqinileko.
* Ungakhambi usabalalisa amahlelwakho weholideyi.
* Ungatjhiyi izinto ezincani ezinenani eliphezulu ezinjengobukhazikhazi, amawatjhi, imirhatjho ephathwako, izembatho, amakhamera namkha iinkhwanyana zemali ngaphakathi lapho zingalalanyelwa khona ngamafesidiri avuliweko ? nanyana ungaba namafesidiri akhandela ukungena ngeensimbi.
* Utjhiye amakhophi weenomboro zephaspoti zitaya, incwadi yokutjhayela, amakarada wokuthenga ngesikolodo kunye namatjhege wokukhamba kumngani namkha isihlobo ngombana ungase ufune ukuwajamiselela.

NAWUSEHOLIDEYINI - THATHA NAKA AMAGADANGO ALULA:
EHOTELA / LAPHO UHLALA KHONA:
* Ungalingi utjhiye imithwalo ingakagadwa.
* Beka izinto eziqakathekileko ebhokisini lehotela lokuphepha.
* Hlala ukhiye indlu yakho, nawukhona namkha uphumile.
* Nakukhona okokodako, hlola bona ngubani ngaphambi kokuvula.
* Tjhiya amakhiya ngaso soke isikhathi nawuphuma ehotela.
* Tjheja abantu abangakalindelwa nabeza endlini yakho ehotela. Ungalingi uvulele bemisebenzi yendlini ongakayibawi umnyango. Tjhinga edeskini eliphambili nawunokuzaza.
* Qiniseka bona umthwalo wakho unikelwa kuphela ilunga labasebenzi behotela begodu uthola nerasidi ngomthwalo obekwako.
* Ungalingi utjhiye imali, amatjhege, amakarada wokuthenga ngesikolodo namkha amakhiya wekoloyi ngendlini yakho. Khamba nazo lezinto.

ENDLELENI:
* Balekela ukutjengisa okudluleleko ngobukhazikhazi obubiza khulu, amakhamera kunye nokhunye okubizako.
* Akusi kuhle ukukhamba uphethe imali enengi.
* Ebusuku, linga ungakhambi emnyameni namkha eendaweni ezifihlakeleko.
* Kungcono ukuzuma ngeenqhema begodu nihlale nikhamba eentradeni ezikhanya kuhle nezinabantu.
* Tlama indlela yakho kusenesikhathi.
* Ipholisa lomthetho namkha lendlela linganirhelebha ukunitjengisa indlela nanilahlekako.
* Nawufuna ukubiza itekisi, ihotela yakho namkha i-ofisi eliseduze lezokuvakatjha lingakuyelelisa ngemisebenzi ethembekako.
* Faka isikhwanyana sakho semali namkha umaliledinini ngaphakathi kwembaji namkha ngesikhwameni sebhrugu sehlangothi, ingasi esikhwameni sangemuva.
* Ungazikhangisi bona usivakatjhi.
* Ungajami unikela imali kilabo ababawa ukudla namkha imali.
* Tjheja ibhoduluko lakho nalabo abaseduze kwakho, nawuzizwa uthuseleka namkha ungakhululeki, funa irhelebho.

NGEKOLOYINI
* Hlala uvale iminyango yekoloyi ngasosoke isikhathi begodu uvale namafesdiri.
* Khiyelela izinto eziqakathekileko ngebhudini yekoloyi.
* Ebusuku, phaga endaweni ekhanyako.
* Ungakhambi ulayitjha abantu ongabaziko.
* Nawuzazako ngokuphepha kwendawo, dosela umtato isitetjhi samapholisa khona uzakuthola isiyeleliso.
* Nawulahlekako, tjhayela uye endaweni eseduze yomphakathi ukuqalisisa umebhe wakho.

EENTHUTHINI ZOMPHAKATHI
* Sebenzisa iintopo ezikhanya kuhle nezinabantu. Jama hlanu kwabanye abakhweli. Hlala hlanu komtjhayeli.
* Hlala utjhejile. Ungalali endleleni.
* Nakukhona okutlhorisako, banga itjhada elikhulu / betha itshwayo lerhelebho elirhabako.

IZELULEKWANEZI ZOKUPHEPHA ZIVEZWE YI-SAPS, IHLANGOTHI LOKUKHANDELWA KOBULELESI, ISIPHOLISA ESIBONAKALAKO, IMISEBENZI YOMPHAKATHI, EKAREKWENI EKULU YOMPHAKATHI KUNYE NABAVAKATJHI BANGAPHANDLE.





i
i Td42-02047Eng-Nde:Holiday Hints-SAPS
??

??

??

??

1


1


<fn>DAC-NLS.IphaspotiYakhoYokup.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE

Iphaspoti yakho yokuphepha emanzini

IzeLulekwana zokuPhepha kilabo ababaThandimanzi

UNGABI SIBALO SESIKHATHI SOKUZITHABISA!
Njengombana kusikhathi sonyaka sethabo begodu abantu abanengi basiya emaholideyini, imiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika ithanda ukwazisa abantu abathanda imidlalo yemanzini bona batjheje khulu.

Nanzi izelulekwana ezisisekelo zokuqiniseka ukuphepha:-
* Qiniseka bona wena nabanye abahlanu kwakho bayakghona ukududa ukubalekela ukukghanywa mamanzi.
* Naningena ngemanzini avulekileko namkha isikepe, okungaba sikepe nanyana esingangani, itjhitjhirizo namkha ukukhamba ngommoya, qiniseka bona wembatha imbaji yokuvikela. Lepahla izakuqiniseka bona uhlala uthaya begodu uphila, nawuhlangabezana nobudisi.
* Landela khulu imithetho ephathelene nokusetjenziswa kwamanzi ngombana yenzelwe ukuqinisa ukuphepha kwakho.
* Nawutjhidela namkha ungena emanzini, lisa ukusela utjwala, iindaki namkha iinhlahla ngombana lokhu kungarholela ekuqedeni ukucabangisisa, kodwana godu kungaqeda ukucabanga ngokunikela amabanga kunye nokuzisindisa ngokomzimba kwakho namkha omunye umuntu ofuna irhelebho, ngokunjalo ube uzibeka engozini ekulu.
* Tjheja khulu ngazo zoke iinkhathi lokha abantwana namkha abantu abadala nabaseduze ngombana bangatlhoga irhelebho lakho ngesikhathi bafuna irhelebho nabasengozini.
* Ungangeni ngemanzini ebujameni bezulu obungasibuhle, namkha ngaphambi kancani kokurhwalala namkha kokusa, ngombana lokhu kungenza kube budisi kwabanye bona babone bonyana usebudisini.
* Ungadudi uwedwa begodu nikela amatshwayo acacileko nawusengozini.
* Balekela ukududa eendaweni ezingakavunyelwa, njengombana leziindawo zihlukanisiwe ukuqinisekisa ukuphepha kwakho.
* Yiba netjhejo, nawududa emanzini agijimako godu nakuneenkhukhula, jamela kude.
* Ungacabangi bona angeze kwenzeka kuwe namkha kiloyo omthandako bese, ufakwa esibalweni. Kufanele sivume bona lokhu kungehlela nanyana ngubani, kufaka hlangana nalabo abamajadu emanzini abanelemuko begodu nababandulwe ngokwaneleko.

IZELULEKWANEZI ZOKUPHEPHA ZIVEZWE LIHLANGOTHI LOKUKHANDELWA KOBULELESI LE-SAPS, ISIPHOLISA ESIBONAKALAKO, IMISEBENZI YESEKELO LEJINIFOMU ELIKHETHEKILEKO, NGOKUSEKELA IZENZO EZITHATHWA BATJUZI BAMAPHOLISA KUNYE NABAPHATHI BEENKEPE NGESIKHATHI SOKUPHOLISWA KWAMANZI EMPHAKATHINI NGEKAREKO EKULU EMIPHAKATHINI YETHU. ?UKUPHEPHA KWAKHO KUYIRHULUPHELO YETHU?.

Iphaspoti yakho ekuphepheni ukuVinjezelwa nokuMukwa ikoloyi

IZELULEKWANA ZOKUPHEPHA: UBUJAMO OBUNGENZEKA BOKUVINJEZELWA NOKUMUKWA IKOLOYI

IZELULEKWANA EZILANDELAKO ZOKUPHEPHA ZIQALISWE EKUNIKELENI UNGAZIMBI ONGAHLE AVINJEZELWE NAMKHA UNGAZIMBI WOKUMUKWA IKOLOYI NGEENYELELISO EZINGENZIWA. KUQAKATHEKILE UKWAZI BONA ABANENGI ABONGAZIMBI BOKUVINJEZELWA / BOKUMUKWA IINKOLOYI BAYAKGHONA UKUSINDA EBUJAMENI BOKUVINJEZELWA / BOKUMUKWA IINKOLOYI BEGODU BAGCINA BASINDISIWE NAMKHA BAKHULULIWE. EENKHATHINI EZINENGI, UKULIMALA NOKUFA KUKANGAZIMBI KUBANGWA ZIZENZO EZINGAKALUNGI EZENZIWA BONGAZIMBI NGOKWABO.

KUNEMIHLAHLANDLELA OKUFANELE NJENGONGAZIMBI UYILANDELE, ENGANDISA AMATHUBA WAKHO WOKUSINDA BEGODU YEHLISE INGOZI YOKUKHUTJHWA ISITHUNZI, UKUNGAPHATHEKI KUHLE KUNYE NOKULIMALA EKUBAMBELELENI KULEMIHLAHLANDLELA:-

YAZI LOKHO OKUFANELE UKULINDELE NJENGONGAZIMBI
* Abantu ababanjwe ngokuvinjezelwa namkha njengabongazimbi bokumukwa iinkoloyi, bavamise ukuba nemizwa yokungahlaliseki, ukuthuka, ukungakholwa kunye nokurarana.
* Isenzo sabo sokuthoma sokuphendula kwabongazimbi, sivame ukuba nomphumela wokwala namkha ukuzibuyiselela begodu lokhu kungathathwa njengokubeka ipilo engozini, okungaphetha ngokulahleka kwepilo.
* Zilungiselele ukuba wedwa begodu ususiwe emndenini wakho, abangani namkha labo obathandako.
* Ungabuye godu ukhohlwe sikhathi nokuthi ukuphi.

YAZI OKUFANELE UKULINDELE KUMHLUNGUPHAZI
* Angatshwenyeka, ukuthuka nokungahlaliseki.
* Angaba nomukghwa wokwenza izinto ngokudluleleko.

OKUFANELE UKWENZE
* Yenza koke umhlunguphazi akutjela bona ukwenze begodu landela yoke imilayo yakhe.
* Linga ngazo zoke iinkhathi ukugcina ukuzikhakhazisa kwakho, isithunzi nokuzihlonipha kwakho.
* Gcina umkhumbulwakho usebujameni obuhle ngokudlala imidlalo engqondwenakho, ukubhudanga emini kunye nokufunda nanyana ngikuphi onikelwa khona.
* Linga ukugcina amandla womzimba, kufanele udle ukudla okunikelwa mvimbezeli.
* Linga ukugcina ubuntu bakho.
* Linga ukuhlala ugade koke okwenzekako mayelana nemikhambo, amatjhuba, isikhathi kunye nendawo.
* Linga ukugcina okujwayelekileko godu uhlale uphilile nabuvumako ubujamo.
* Zivumele bona urholwe mvimbezeli.
* Linga ukuzigcina upholile, uthulile begodu uzibuthile.
* Lala phasi begodu uhlale lapho ngesikhathi sesahlelo lokuhlangula.

OKUNGAKAFANELI UKWENZE
* Ungathuki namkha ube nomuzwa wokulwa.
* Unganghanghabali.
* Ungatlhorisi, ube nenturhu namkha ubhalelwe kukuzilawula.
* Ungathuseli namkha usilinge abavimbezeli.
* Ungalingi ukuba yikutana.
* Ungangeni epikiswaneni nabavimbezeli.
* Ungangeni eenkulumeni zokuhleba.
* Ungasebenzisi amagama namkha amalimi wabezizwe, ngombana lokhu kungabanga ukusola.
* Ungenzi iimbawo.
* Ungabi nezwelo lalokho okulwelwa mvimbezelakho.
* Ungalingi ukubaleka, ngombana lokhu kungakubeka engozini.

LEZI KUZIZELULEKWANA ZOKUPHEPHA EZIKHUTJHWE YI-SAPS, IHLANGOTHI LOKUKHANDELWA KOBULELESI, ISIPHOLISA ESIBONAKALAKO, IMISEBENZI ESEKELAKO YEJINIFOMU, NGOKUSEKELA IZENZO EZENZIWA NGILABO ABAKHULUMISANA NABAVIMBEZELI EKAREKWENI EKULU YOMPHAKATHI.

?UKUPHEPHA KWAKHO YIRHULUPHELO YETHU?



1









1 Td42Nde02046:Eng-Nde-Safety Hints
??

??

??

??

1


1


<fn>DAC-NLS.IphephaLokwendlalela.2007-05-18.nr.txt</fn>
IPhepha lokweNdlalela


Wemukelekile ehlelweni elimLandelande leDemokhrasi leKhomitjhini yamaKhetho eziJameleko. UmLandelande lo uyisede yamakarata athwaleka lula nafundeka lula. Amakarata alinga ukukukhombisa bonyana amakhetho akwenzisa okuthize?okuqakatheke khulu kwamambala. Amakhetho ayikambiso. Lokha abantu nabahlanganyela ekambiswenapha, batjho nofana babonisa lokho abakudingako nofana abakufunako ngokuthize.

Nawukhethako, utjho nofana ubonisa lokho okudingako nokufunako. Uveza ukukhetha kwakho.

Amakhetho athoma ngomuntu munye?ngamanye amezwi athoma ngawe.

Kuqakathekile kuwe kobana wazi ukuthi ukuvowuda kusisenzo esinamandla. Kuqakathekile kuwe bonyana uzwisise poro lokho okwenzako lokha nawuveza ukukhetha kwakho. Singathanda bonyana ucabange ngelwazi ozolifumana ngemakarateni ukuze kuthi nasele uwafunde woke, uzwisise kuhle kobana wena uqakatheke kangangani kudemokhrasi yeSewula Afrika le.

Ngemakaratenapha, sikubawa bonyana uthome ngokuziqala lokha nawusebanganini, emndenini, ehlanganweni nofana emphakathini. Ukusuka lapho uzakuqala iSewula Afrika, begodu sikusiza ukufunyana bona uyazwisisa ukuthi ukhambisana njani nezakhiwo ezifana newadi, umasipala, isifunda kanye nenarhakho, iSewula Afrika. Nawenze lokho, uzabe ukulungele ukucabanga bona ukhambisana njani nekhontinenti ye-Afrika, umHlaba ngitjho nePhasi loke.

Siyakholwa bonyana lokhu kuzakusiza ukobana uqale amakhetho eSewula Afrika ngelinye ilihlo. Siyakholwa bonyana nasele uqede woke amakarata, uzakuthokozela ukucabanga godu ngequnto lakho lokuhlanganyela nofana lokungahlanganyeli emakhethweni.

Amakarata amane lawa akhuluma ngamahlangothi lawa:

? iDemokhrasi, amalungelo wobntu nokuvowuda
? Abajameli, ukwenza iqunto nokuvowuda
? iPolitiki namakhetho
? Amakhetho waborhulumende bendawo

Siyathemba bonyana uzakuthabela ukufunda ngamahlangothi lawa. Silinge ukukunikela ilwazi eliqakatheke khulu eliphathelene namahlangothi lawa, kodwana azange silinge ukuhlanganisa yoke into. Godu sikhethe indlela ethize yokucabanga ngamahlangothi lawa. Le akusiyo yodwa indlela yokwenza. Nokho siyathemba bonyana kuyindlela esizako yokuqala amahlangothi welwazi enza umahluko omkhulu epilwenakho.

IPhiko lokuThuthukiswa kweDemokhrasi yamaKhetho neFundo Janabari 2005

Z-Karata 1: iDemokhrasi namalungelo wobuntu

Ongacabanga ngakho!
Soke sifuna ukuba nelizwi nakuthathwa iinqunto ezisithintako. Sifuna ukuba yingcenye yekambiso. Abantu abathandi ukuba nomuzwa wokunga kunomuntu obalawulako. Asithandi bona abantu basithathele iinqunto ezisithintako nesingazaziko. Inengi lethu sifuna ukubandakanywa ekambisweni. Kunabantu abathi bona abafuni ukubandakanywa, kodwana kuba nesikhathi esithize epilwenabo kube nento ethi ?tharhu? emikhumbulwenabo bese bathoma ukubuza bathi, ?Ngangikuphi mina nakuthathwa iquntwelo??

Kudemokhrasi, iinqunto zithathwa NGIBO BOKE abathintekako kizo, kungaba ngokunqophileko nofana ngokungakanqophi. Tjheja bonyana sigandelela ukuthi ?BOKE?. Lokhu sikwenza ngehloso yokuveza bonyana woke umuntu uqakathekile!

Kodwana kuba yini omunye nomunye umuntu aqakatheke kangaka?

Ipendulo ilula tle, mhlambe abe awucabangi nokuyicabanga: Kukobana wena uyaphila! Umumuntu! Ukhona! Uyaphila! Unamalungelo woke wokuba khona.

Liyini ilungelo? Ilungelo yinto ongayibiza. Ilungelo bunikazi. Amalungelo wobuntu malungelo ongawabiza ngebanga lokobana wena umumuntu. Angewakho ngombana umumuntu. Yinye kwaphela ifanelo okumele ube nayo, kukobana uphile! Akudingeki bonyana ube sifundiswa nofana injinga. Akudingi bonyana uhlale ndawana thize enarheni. Akudingi bonyana ube nombala othize wesikhumba.

Unamalungelo wobuntu ngombana umumuntu?begodu akutshwenyi bonyana igama elithi ?umuntu? lihlathululwa njani. Izizwe ephasini ezingaphasi kwehlangano yeZizwe eziBumbeneko yavumelana ngamalungelo asisekelo wobuntu eminyakeni eminengi eyadlulako, ngomnyaka we-1958.

Kghani kunento okumele uyenze? Iye, eqinisweni kunjalo: Elinye nelinye ilungelo olibizako, obunye nobunye ubunikazi buza nomsebenzi/nesibopho sakhona! Nawuthola okuthize, nawe kumele unikele okuthize.


Yini okufunyeneko ngedemokhrasi ukufikela lapha?

Idemokhrasi yikambiso esiyisebenzisako ukwenza isiqunto esithathwa NGIBO BOKE abathintwa siquntweso ngokunqophileko nofana ngokungakanqophi. Nasi indlela ikambiso iqaleka ngayo:

Okungasenani inamagadango alandelako:

1. Lokha nawuthintwa siqunto esiyokwenziwa, uyakwazi okudingako, okufunako nokufisako.
2. Unomsebenzi nofana isibopho sokutjho nofana uvezele abanye abantu nabo abathintwa siqunto esiyokwenziweso ngalokho okudingako, okufunako nofana okufisako
3. Boke abantu abathintwa siqunto kumele baqale bebalinganise iindingo, iimfuno neemfiso abakhulumisene ngazo. Bese ngokuhlanganyela ningakghona ukuhlola Zoke iindlela nofana ikghonakalo abanivezele lona.
4. Nje-ke ningaqunta bonyana niyokwenzani. Ngamanye amezwi niqunta indlela enizoyisebenzisa.
5. Noke bese niyavumelana ngendlela enizoyisebenzisa leyo. Namukela indlela enizoyisebenzisa.
6. Ekugcineni, niyayisebenzisa-ke indlela leyo. Nenza lokho enivumelene ngakho.

Buyela emuva egadangweni lokuthoma:

Hlala ubuyela egadangweni lokuthoma njalo ngombana iindingo, iimfuno neemfiso ziyatjhuguluka. Abantu bayakhula begodu bayathuthuka. Yeke kufanele njalo kube nokwamukeleka kokutjhuguluka nokukhula! Buyela egadangweni lokuthoma ngesinye nesinye isikhathi ngombana kufanele uqunte bonyana ingabe iindingo, iimfuno neemfiso zakho zitjhugulukile nofana azikatjhuguluki kangangobana sele uzizwe ngenye indlela mayelana nendlela oqunte ukuyisebenzisa.

Nakube iindingo, iimfuno neemfiso zakho zitjhuguluke kangako, khona-ke kuzakufanela bonyana ubuyelele woke amagadango godu.

Njengobana ubona nje, idemokhrasi imusebenzi obudisi tle. Kanengi siyalingeka kobana sirabhulele bese sithi, ?Wena layela nje woke umuntu lokho afanele akwenze!? Kodwana akhe ucabangisise. Kuyawufanela umsebenzi obudisi nakube ekugcineni uzazizwela bonyana iindingo, iimfuno neemfiso zakho zibe yingcenye yekambiso! Akusinjalo na?

Kubayini kuqakathekile bonyana ngiveze ukuthi ngidingani, ngifunani, ngifisani nokobana ngitjhisakalela ini?
Eqinisweni, unelungelo?nesibopho?sokuzitjheja. Akunamuntu owazi ngcono iindingo, iimfuno, iimfiso neentjisakalo zakho njengombana kwazi wena! Ngalokho, iye, unelungelo lokuba sephasinapha begodu unelungelo lokuba mumuntu ngokupheleleko! Nokho kumele uqunte bonyana kutjho ukuthini ?ukuphelela? kuwe! Maye kuhle kangangani lokho!


AmaLungelo wabaNtwana
Ngaphambi kobana siragele phambili, sifuna ukuveza iphuzu eliqakathekileko ngabantu abakhethekileko okuthiwa bantwana. Eenarheni ezinengi, nanyana ngubani ongaphasi kweminyaka eli-18 uthathwa njengomntwana. IHlangano yamaLungelo wabaNtwana ivikela amalungelo wabantwana. IHlangano le itjho lokhu okulandelako:

* Abantu abadala banesibopho sokwenzela abantwababo iinqunto.
* Abantu abadala kumele benze iinqunto ?eziphatha kuhle abantwana?.
* Abantu abadala kumele bahlahle bebakhokhele abantwana ukuya ngalokho umntwana ngamunye akghona ukukwenza.

Eqinisweni kutjho ukuthini lokhu? Kutjho bonyana nasele abantwana bakhule ngokwaneleko ukobana bangaba nemibono ngezinto ezibathintako, abantu abadala kumele babavumele baveze imibonwabo. Abantu abadala nabo kumele bayelele imibono yabantwana lokha nabenza iinqunto ezimalungana nabantwana. Abantwana nabalokho bakhula baya nokuvuthwa, abantu abadala kumele bayelele khulu imibonwabo.

Ngamanye amezwi, abantu abadala bangakateleli abantwana ukwenza lokho abafuna bakwenze ngitjho nanyana kuyini okudingwa, kufunwa, kufiswa nofana kutjhisakalelwa mntwana. Esikhundleni salokho, abantu abadala kumele bafundise abantwana ukwenza iinqunto ezizabenza babe babantu ababhadlileko, iinqunto ezizakwakha boke abantu. Abantu abadala ?abasibanikazi? babantwana. Banesibopho sokubafundisa ukobana BACABANGE NJANI ingasi bona BACABANGENI. Banesibopho sokukhulisa abantwana ngendlela yokobana babe babantu abazijameleko abamukela bonyana nabanye abantu banelungelo lokuphila njengabo.



IDemokhrasi ikhambisana namalungelo wobuntu
Kodwana nakube iphaseli ngelabo boke abantu, khona-ke boke abantu banelungelo lokujekezela begodu baneliseke, sikuveza njani lokho esikudingako, esikufunako, esikufisako nesikutjhisakalelako ngendlela eyakhako engakghabhudlhi abanye?

Nakube isiqunto sithinta abantu abambalwa kwaphela khona-ke abantwabo bazazithathela isiqunto ngokwabo. Bazakuthatha isiqunto ngokunqophileko. Nakube isiqunto sithinta abantu abanengi nofana iinqhema ezinengi zabantu, kumsinyana begodu kulula ukuvumela abajameli bona kube ngibo abathatha isiqunto esikhundleni senu. Lokha naninomjameli, nihlanganyela ekambisweni yokuthatha isiqunto ngokungakanqophi.

Sibakhetha njani abajameli? Kokuthoma, kumele sibuze bona, ?Mumuntu onjani nofana siqhema esinjani engithanda nengithemba bona singajamela iindingo, iimfuno, iimfiso neentjisakalo zami?? Ngemva kwalapho sizihlele bese sivowudela abajameli. Ukuvowuda yindlela yokuveza isidingo, ifuno, isifiso nofana itjisakalo.

Umbuzo olandelako ngothi, ?Sivowuda njani? Injani ikambiso yakhona?? Ipendulo iya ngobukhulu besiqhema nokobana abantu bafuna ukukhetha abajameli abangaki. Nakube isiqhema sincani begodu abantu bafuna ukukhetha umjameli munye kwaphela, bangaqunta ukuveza isiqunto sabo ngokuphakamisa izandla zabo malungana nomuntu abafuna ukumkhetha.

Ekarateni elilandelako sizakuqala kabanzi indaba yabajameli, ukwenza isiqunto kanye nokuvowuda. Wena hlala nathi!


Z-Karata 2:Abajameli, ukwenza iinqunto kanye nokuvowuda
Imihlobohlobo yedemokhrasi

Umhlobo A: Idemokhrasi enqophileko
Kilomhlobo wedemokhrasi, niba lidlanzana. Akhe sithi ngokwesibonelo nibabili begodu nifuna ukwenza isiqunto njengokuthi, ?Siyokwenzani ngoSondarha?? Isiqunto sinithinta nobabili begodu nobabili kumele nihlanganyele ekwenzeni iqunto. Kuqakathekile ukuthatha isikhathi nihlolisise iindlela enizazisebenzisa. Kanengi abantu bayarhaba ukwenza lokhu, bese bagcina benza into ebebangakazimiseli ukuyenza.

Umhlobo B: Idemokhrasi engakanqophi: idemokhrasi enomjameli nehlanganyelo

Kilomhlobo kanengi kuba nabantu abanengi okumele bahlanganyele ekwenzeni isiqunto. Ukuze kube lula, iinqunto bazithathelwa bajameli ababakhethileko. Ngiyole-ke into okuthiwa lihlanganyelo elingakanqophi nofana idemokhrasi engakanqophi. Idemokhrasi engakanqophi ingaba nehlanganyelo nofana ibe nabajameli.


Sikukhombisile bonyana amalungelwethu wobuntu asivumela bona sihlanganyele ekambisweni esetjenziselwa ukwenza iinqunto. Godu sithe nawuhlanganyela ngokungakanqophi ekuthathweni kweenqunto, usebenzisa abajameli abazakujamela nakuthathwa iinqunto.


Wena nomjamelakho
Lokha nawukhetha umjameli bonyana athathe iinqunto esikhundleni sakho, kumele uthome ngokuqinisekisa bonyana wena nomjamelakho loyo niyazwisisa bonyana nizokuba nobudlelwano obunjani. Kumele ubuze imibuzo enetlha malungana nobudlelwano begodu imibuzo leyo kumele iphendulwe butjhatjhalazi nangokwethembeka.

Wena nomjamelakho kumele nizwisise nobabili benivumelane ngalokho okuzakwenzakala nange omunye wenu aphula isithembiso nofana indlela enizwene ngayo. Kumele wazi bonyana kuzakwenzakalani nakube umjameli akenzi lokho omkhombele bona akwenze, nofana lokha nangenzi ngendlela efaneleko. Ungalungisa zoke iindabezi ngokulandela amagadango asithandathu wekambiso ephekelela ekwenzeni iqunto ngokwedemokhrasi esikhulume ngayo eKarateni 1.


Kubayini sifune abajameli?
Akhe sibuyelele umnqopho osisekelo wokujamela. Akhe sithi uwedwa hlangana nabantu abanengi abathintwe siqunto okumele sithathwe. Uyilimile indimakho ekuzilungiseleleni ukuhlanganyela: Uyazazi bonyana udingani, ufunani, ufisani nofana utjhisakalelani.

Kodwana nakube noke nilinga ukuthatha isiqunto ninoke, kuzakuthatha isikhathi eside. Ikambiso izakuhlangahlangana, mhlambe beyingalawuleki. Alo, wenzani-ke nakunjalo? Kumele ulinge ukwenza ubulula. Uqunta ukukhetha umuntu nofana isiqhema esizakujamela isidingo, ifuno, isifiso nofana itjisakalelo ethize.

Libandakanyani ijameleko?
Gadesi kumele ucabange: Ufuna kube mumunu nofana esiqhemeni esinjani esizakujamela? Nje-ke umuntu loyo nofana isiqhemeso sizakwazi njani bona udingani nokobana ufunani kusasa, iveke ezako nofana umnyaka ozako?

Kilokhu, singabona bonyana kunezinto okumele zenziwe.

* Kumele ube nomuntu nofana isiqhema esizakujamela.
* Emahlangothini womabili (wena nomjameli) kuzakufanela bonyana nivumelane ukuthi ningaqinisekisa bunjani bona lokho okulindeleke emahlangothini womabili kuyafezeka.
* Godu kuzakufanela bonyana uqunte kobana uzokuhlola bewukulinganise njani ukusebenza komuntu nofana isiqhema osikhethileko.

Yeke uthoma ngokunikela umjamelakho igunya lokukuthathela iinqunto. Lokhu kubizwa bona ligunya. Kodwana usadinga bonyana nivumelane ngokuthi uzakuragela njani phambili ngokuqinisekisa bona umjamelakho ulisebenzisa kuhle igunyelo, ngendlela olindele bona alisebenzise ngayo.

Lokhu kutjho bona udinga ukwazi okuthize mayelana nemihlobohlobo yejameleko. Sizakukhuluma ngemihlobo emibili: idemokhrasi enomjameli kanye nehlanganyelo.


Umahluko phakathi kwedemokhrasi yehlanganyelo nejameleko

Ebudlelwaneni bejameleko obunzinze phezu kwedemokhrasi yehlanganyelo, ukuzwisisa hlangana namahlangothi amabili lawa kufana nalokhu:

?Sininikela igunya lokwenza iinqunto esikhundleni sethu. IInqunto zenu zizosithinta ngokunqophileko kodwana siyakholwa bonyana nithembekile begodu siyathemba bonyana anizokwenza iinqunto ezosilimaza. Silindele bonyana nisithinte njalo ngaphambi kobana nenze iinqunto ezisithintako.Nakube asikaneliseki ngeenqunto enizenza esikhundleni sethu singakhetha bonyana sinikele omunye umuntu igunya lethu.?

Kuyini okuqakathekileko egunyenapha? Kukobana ukuziphatha kwangamalanga komjameli kuhlathululwa kuhle. Kudemokhrasi yehlanganyelo, abajameli basebenza ngokutjhideleneko nabantu ababajameleko ekwenzeni iinqunto zangamalanga.

Kudemokhrasi yejameleko ukuzwisisa hlangana namahlangothi amabili lawa kufana nalokhu:

?Sininikela igunya lokwenza iinqunto esikhundleni sethu. Iinqunto zenu zizosithinta ngokunqophileko kodwana siyakholwa bonyana nithembekile begodu siyathemba bona anizokwenza iinqunto ezisilimazako. Silindele bonyana nihlangane nathi njalo emnyakeni emibli. Ngesikhatheso, nakube asikaneliseki ngeenqunto ebenilokhu nizithatha esikhundleni sethu, singahle sikhethe ukunikela omunye umuntu igunya lethu.?

Kilelihlandla abantu abajanyelweko abahlanganyeli majadu ekwenzeni iinqunto zangamalanga. Lapha igunya livuselelwa njalo eminyakeni emibli. Kodwana isikhathi singase sibe sifitjhani ukuya ngokuthanda nangokufuna kwamahlangothi womabili.

Yini efanele ifakwe egunyeni?
Amagunya amabili owabonileko alula tle, kodwana womabili akhuluma ngokwethemba nangokwethembeka. Womabili akhombisa ukuhlonitjhwa kweendingo zabantu zokuqunta bonya bonyana kwenzakalani kibo nemphakathini wabo.

Igunya godu kumele litjho kuhle bonyana kuzokwenzakalani nakube izinto zikhambi njengobana kuhleliwe.

Igunya godu kumele lihlathulule bonyana amahlangothi amabili azoqinisekisa njani bona iindingo, iimfuno, iimfiso neentjisakalo zelinye nelinye ihlangothi ziyazaliseka ngomuso njengombana ziyatjhuguluka begodu ziyathuthuka. Lokhu yinto engapheliko! Kodwana kudzimelele emgomeni wokobana abantu ngibo abalawulako bonyana kumele kwenzekeni kibo. Sinesibopho sokuvikela ilungelweli.

Siyathemba bonyana gadesi sele wazi kabanzi ngemihlobo ehlukeneko yedemokhrasi nemihlobo ehlukeneko yokujameleka. Godu siyathemba bonyana uyazwisisa ukuthi idemokhrasi itjho bona kumele sazi ukuthi kwenzakalani ephasini esihlala kilo. Idemokhrasi ayitjho nje ukuvowuda kwaphela. Itjho okungaphezulu kunokuvowuda nje kwaphela.

Kumele siqalisise bonyana kwenzakalani, sitjheje bona abajameli bethu benzani.

Kumele sizithwese thina nabajameli bethu ngesibopho.

Ngemva kwesikhathi kumele sibuyekeze igunya esalinikela abajameli bethu, siqunte bonyana sizalivuselela nofana njani na.

Sikwenze wacabanga na? Jamajama ulinde bekufike ihlandla elilandelako!


Z-Karata 3: Ipolotiki namakhetho

Njengombana ubonile, ukutlama ikambiso yokwenza iinqunto ngokwedemokhrasi akukhathazi kangako. Kodwana nawulinga ukulandela ikambiso leyo, kurhubhuluka izinto ezinengi. Ithoma lapha-ke ukwenyukela!

Akhe sibuyekeze ikambiso le:

Ikambiso yokwEnza iinQunto ngokweDemokhrasi
Igadango 1: Lokha nawuthintwa siqunto esiyokwenziwa, kumele wazi bonyana yini oyidingako, oyifunako, oyifisako noyitjhisakalelako.
Igadango 2: Unomsebenzi nofana isibopho sokutjho nofana uveze lokho okudingako, okufunako, okufisako nokutjhisakalelako kabanye abantu nabo abathintwa siqunto esiyokuthathweso.
Igadango 3: Boke abantu abathintwa siqunto kumele baqale bebahlolisise iindingo, iimfuno, iimfiso neentjisakalo abazivezileko. Bese-ke ningahlanganyela ndawonye nihlole ZOKE iindlela zokwenza nokukghonakala okukhona.
Igadango 4: Nje-ke sele ningacabanga bonyana nizokwenzani. Ngamanye amezwi, niqunte indlela enizoyisebenzisa.
Igadango 5: Noke kumele nizwne ngendlela enizoyisebenzisa. Namukela indlela enizoyisebenzisa.
Igadango 6: Kokugcina, niyenza-ke. Nenza lokho enivumelene ngakho.

Buyelani egadangweni lokuthoma njalo lokha iindingo, iimfuno, iimfiso neentjisakalo zenu nazitjhugulukako!


Igadango lokuthoma ekambisweni liqaleka lilula kufikela lapha ujama khona ucabangisise ngayo. Kubudisi ukufunda ?ukudlumbana? ukuze wenze khulukhulu nakumele wazi bonyana udingani, ufunani, ufisani nokobana utjhisakalela ini. Nokho nguwe wedwa owaziko. Cabanga bonyana kwenzakalani nasele udlule ubuwena. Lokho kungaba mumenyukelo!

Kuhlekuhle esikutjhoko kukobana nasifuna bonyana idemokhrasethu isebenze, kumele soke samukele bonyana sinesibopho souzibuthelela. Bese senze njengokwesibopheso.

Umuntu ngamunye usisakhi somphakathi

Umuntu ngamunye usisakhi sokuthoma esakha itlhatlha lomphakathi. Thatha umuntu ngamunye njengesitina emakhiweni omkhulukazi. Isitinesi sithungelelana kuhle nezinye iintina bese zigcina zenza umthangala. Ngaphandle komthangala lo angeze kwaba nomakhiwo. Ngamanye amezwi sithi umuntu ngamunye usisakhi esiqakathekileko sanofana ngimuphi umphakathi.

Yini enye godu ekhona emphakathini? Sizakulinga ukuphendula umbuzo lo ngokuthoma ngokuqala ?amayunithi? womphakathi. Lokhu kuthiwa ?zizakhamphakathi?.


Izakhamphakathi
Abantu ngabanye bayahlangana babumbe iinqhema zangababili, isibonelo abangani. Bona babumba imindeni- ngitjho yoke imihlobo yemindeni. Bese imindeni ibumba iinhlangano kuthi iinhlangano zibumbe imiphakathi. Kuraga njalo kufikela lapha siba khona neenarha namakhontinenti! Kodwana koke kuthoma ngomuntu munye, kanti-ke nakube abantu ngabanye abasemphakathini abakathabi nofana abazi ukuqakatheka kwabo engcenyeni ekulu, khona-ke iphasi lke lizokuba yindawo enganathabo!

Ubuqhema (iinqhema)
Nanyana sibabantu ngamunye, sihlala siphila sihlangene nofana siziinqhema. Wakhe wezwa ngesitjho esithi, ?Umuntu akaphili esihlengeleni?. Eqinisweni, iye akunamuntu osihlengele. Ngitjho nanyana wenza izinto wedwa, umele ucabange ngabanye abantu. Ungazibhinela ngokutjhapha nofana utjhayele imoderakho ngesandleni esingakafaneli nawufunako. Kodwana umele ulindele bona abantu bakusole, begodu ungazifumana usenyakanyakeni ngomthetho. Lokhu kukhomba bonyana umuntu ngamunye uyingcenye yenengi.

Akhe sijamajame sicabange ngegadango 2 lekambiso. Kumele uveze lokho okudingako, okufunako, okufisako nokutjhisakalelako. Bese kulandela igadango 3 no 4. Yini okumele ukuzwisise ukuze ulandele amagadango lawa ngepumelelo?

Mhlambe utjhejile bonyana ngesinye isikhathi lokha nawusesiqhemeni bese ulinga ukuveza umbonwakho (okungaba ngilokho okudingako nofana okufunako), kuba budisi tle kobana indabakho izwakale. Mhlambe uphume ebujamwenobo uzizwela bonyana ?imirarwakho? azange irarululwe. Bese kwenzekani-ke nakunjalo?

This is where we take a look at politics and power. Nakunje-ke kukulapha siqala khona ipolotiki namandla.

Ipolotiki namandla
Umuntu ngamunye nabantu boke banamandla. Le yikulumo elilua tle kodwana iqakatheke kwamambala. Umuntu ngamunye unamandla. Sinamandla ngombana siyaphila, ngombana sikghona ukukhetha begodu nangokweenzathu ezinye ezinengi. njengomuntu ngamunye ungakhetha ukukakarela emandlenakho. Godu ungakhetha ukunikela omunye umuntu amandlakho nofana isiqhema sabantu. Ungabanikela amandlakho kobana bawasebenzise phezu kwakho nofana bawasebenzise nawe.

Ukudosa amandla womuntu ngamunye
Ukwakha iinqhema zomphakathi nofana iinhlangano kuphathelene khulu ?nokudosa amandla womuntu ngamunye?. Lokha abantu ?nabadosa? into ethize, bahlanganisa ndawonye lokho abanakho bese bakusebenzise ndawonye ukuze bakghone ukuzuza umnqopho othize. Kuhlekuhle ngilokho abantu abakwenzako lokha nabayingcenye yesitokfela nofana itlabha yokonga imali, bahlanganisa imalabo. Senza into efana nale lokha nasifunyana bonyana kunabanengi abanamandla ukudlula abanye.

Lokha nasifuna ukudosa amandla wethu ngamunye ngokwepumelelo, kumele sifunyane abanye abantu abasele baneendingo, iimfuno, iimfiso neentjisakalelo ezifana nezethu. Enye indlela kuqinisekisa bonyana abanye abantu bafuna bebadinga lokho nathi esikudingako nesikufunako. Ukuzuza lokho kumele utjhugulule iindingo neemfuno zakho, nakungasi njalo kumele usomasome abanye abantu kobana batjhugulule iindingo neemfuno zabo.

Kunendlela yesibili. Ungalinga ukukatelela abantu bona batjhugulule iindingo neemfuno zabo. Ungasebenzisa ukuthusela, ukuqupha nokusabisa.

Amabhulogo wamandla
Nanyana ukhetha indlela yokuthoma nofana yesibili, lokho okwenzako kukukwakha ubudlelwano okuthiwa libhulogo lamandla. Itlabha yenetbholo iyibhulogo lamandla elenziwe ngabantu abahlanganyela ikareko lenetbholo. Ihlangano yabasebenzi ilibhulogo lamandla elenziwe ngabantu abafuna ukurarulula iindaba zomsebenzi ndawonye. Iinqhema zepolotiki nazo zimabhulogo wamandla. Amalunga wesiqhema sepolotiki kanengi ahlanganyela imibono nemigomo ethize.

Ukusetjenziswa nokuhlanganyelwa kwamandla kuthiwa ?yipolotiki?.

Amabhulogo wamandla angaveza iinqunto zawo njengomfelandawonye. Ngamanye amezwi, angavowuda amfelandawonye. Angasebenzisana ukuzuza iminqophawo amfelandawonye. Thina bantu beSewula Afrika silibhulogo lamandla. Kunezinto ezinengi ezisihlanganisako. UmThethosisekelo wethu ukhuluma ngenye yezinto ezisihlanganisako. Uthi, ?Thina bantu beSewula Afrika sikholwa bonyana iSewula Afrika ingeyabo boke abantu abaphila kiyo. SIHLANGENE ngokwahlukana kwethu?.

Amakhetho namandla
Ahlangene ngani amabhulogo wamandla nokuvowuda namakhetho? Kungenze wakhe wezwa abantu basithi amakhetho asisekelo sedemokhrasi. Kutjho ukuthini lokho kuhlekuhle? Akhe sibone:

Sithe izakhamphakathi zibunjwa babantu. Omunye nomunye wabantwabo uneendingo neemfuno. Lokha nakunabantu abanengi kuzakhamphakathi, bahlanganyela ekuthathweni kweenqunto ngokusebenzisa abajameli.

Godu sithe igadango linye ekambisweni yedemokhrasi libandakanya ukuqunta ngegadango okumele lithathwe. (Lokhu kwenzeka egadangweni 4) Godu abantu kumele bavumelane kobana bazokuveza njani iqunto labo. Lokha nawuqunta ukusebenzisa umjameli ukwenza iinqunto esikhundleni sakho, unikela umjameli loyo amandlakho. Umjamelakho angasebenzisa amandla lawo, wona wakho lawo, phezu kwakho nofana ngokusebenzisana nawe. Kuliqunto lakho.

Kunengi okubandakanyekako lapha, nje-ke umele bona ukukghone koke lokho. Ukwenza lokho udinga amarherho neenkambiso.

Amarherho wekhetho
Lokha abantu nabaveza ukukhetha kwabo ngeenqunto ezizokuthinta umphakathi ngobubanzi nofana ngokuhlangahlangana, badinga amarherho wekhetho ukubasiza ukughona indlela abaveza ngayo ukukhetha kwabo.

Ngikwesibonelo, ungahle uvume bonyana woke umuntu uzokwamukela iqunto elifumana amavowudu amanengi. Lokhu kuthiwa lirherho lenengi, ngombana isiqunto senziwa linengi labantu. Ngitjho nabantu abavowudele okuhlukileko kumele bamukele lokho okuqintwa linengi. Lokha nawuvumela ukwenza lokhu ngenye indlela, lapho kuba lirherho ledlanzana. Godu ungaba nerherho lokuthalalisa lapha kwamukelwa khona isiqunto senengi kodwana kube iindingo neemfuno zedlanzana ziyatjhejwa.

Lokha nanikhetha umjameli ningahle nivumelane bonyana umuntu ofumana inengi lamavowudu uba mthumbi. Irherhwelo libizwa bonyana mthumbi marhurhula koke nofana ?irherho le-first-past-the-post?. Lokhu kuhlekuhle lirherho lenengi. Umuntu ofumana inengi lamavowudu uba mjameli abe afumane negunya lenengi.

Iinqhema ezithize nofana imifelandawonye aziwathandi amarherho lawa. Abantu abakumifelandawonye le balimuke bonyana kuneendingo neemfuno ezinengi ezahlukahlukeneko phakathi kwabo. Bafuna ukufumana indlela yokugcina ukwahlukahlukana kwabo. Bangasebenzisa irherho elibizwa bona lijamelekonengi.

Nakunjalo kumele nithome ngokubala bonyana nifuna ukuba nabajameli abangaki abazokujamela umfelandawonye. Bese niyabala bonyana bangaki abantu abafuna into ethize efanako, bangaki abafuna okhunye, bangaki abafuna okuhlukileko, njalonjalo. Nihlukanisa umfelandawonye ngeenqhema, bese nibala isibalo sesiqhema ngasinye benihlanganise woke umfelandawonye. Isibonelo:

Isibalo somfelandawonye = 100%
Abafuna u-X =50%
Abafuna ?Y=30%
Abafuna u-Z=20%

Kwanjesi-ke niyabala bonyana isiqhema ngasinye sizokuba nabajameli abangaki. Isiqhema esifuna u-X sizakufumana ama-50% wabajameli. Isiqhema esifuna u-Y sizakufumana ama-30% wabajameli, bese kuthi esifuna u-Z sifumane ama-20% wabajameli. Ngamanye amezwi, labo abanebhulogo lamandla elikhulu kibo boke sifumana abajameli abanengi kunabanye. Bese kuthi abanebhulogo lamandla elincani kibo boke lifumane abajameni abancani kibo boke.

Ijamelekonengi lirherho elikhuthaza ukwahlukahlukana.

Asikakhulumi ngobuhle nangobumbi bamarhero lawa, kodwana siyathemba bonyana sikhulume kwanela kobana ukghone ukubona bonyana kuqakatheke kangangani bona umuntu ngamunye aveze ukukhetha kwakhe. Ivowudwakho iqakathekile. Ungenza bonyana iqakatheke ngokuhlanganyela majadu.

Ikambiso yekhetho
Nasele nivumelene ngerherho, nifanele nikhethe bonyana ngubani ozokutjhayela irherhwelo-njengosofengwana. Bese-ke nenza iinkambiso ezithize. Isibonelo:

* Nidinga ikambiso yokuhlela isibalo sesiqhema sabantu abazokuthintwa siqunto. Babobani? Nibafumana kuphi? Nibafumana njani?
* Nidinga iinkambiso ukuze abantu bakghone ukutjho bonyana bathintekile.
* Kumele kube neenkambiso ezikhanyisako bonyana bazakuveza njani ukukhetha kwabo, nina nizokubala njani ukukhethokho nokobana nizoqunta njani ngokutjhiwo ziimbalo.
* Nidinga iinkambiso ukuze nazise abantu ngomphumela.

ESewula Afrika, amakhetho wesitjhaba, weemfunda neweendawo enziwa yiKhomitjhini yezamaKhetho eziJameleko, i-IEC. I-IEC yenza umsebenzi kasofengwana ebantwinabo neenqhemeni zepolotiki ezingenele amakhetho. I-IEC yendlala iinkambiso ezisiza inarha yoke kobana ikghone ukuhlanganyela ekukhetheni abajameli. I-IEC itlolisa iinqhema zepolotiki beyiqinisekise bonyana esinye nesinye sinethswayo laso esizibonakalisa ngalo. I-IEC godu itlolisa nabantu abafuna ukungenela amakhetho. Bona babizwa bonyana bongikhetheni. I-IEC ayiqunti irherho lokukhetha. Yona itjheja kwaphela bonyana irhehrwelo lisebenza njani nasele libekiwe.

Ekarateni elilandelako nelingelokugcina siqala urhulumende wemakhaya nokobana idemokhrasi yehlanganyelo isebenza njani eSewula Afrika. Linda ingcenye yokugcina!


Z-Karata 4: Amakhetho waborhulumende bendawo

Ekarateneli siqala iSewula Afrika njengesakhimphakathi. Khulukhulu siqala urhulumende bendawo eSewula Afrikapha.

ESewula Afrika sihlukanise urhulumendethu ngemikhkha emithathu- urhulumende wesitjhaba, weemfunda nowemakhaya. Imikhakha le ithungelelene (qala isiboniso). Omunye nomunye umkhakha uneembopho zawo nofana imisebenzawo. Ezinye zeembopho zenziwa ngokuhlanganyela phakathi kwakarhulumende wesitjhaba noweemfunda, ezinye iimbopho ziphakathi kweemfunda naborhulumende bemakhaya kanti-ke ezinye ziphakathi kwakarhulumende wesitjhaba nowemakhaya. Kunezinye-ke iimbopho ezihlanganyelwa ziingaba zoke. Ilungelo lokuphila livikelwe mikhakha yoke. Ubudlelwano hlangana nemikhakha karhulumende kuthiwa lisebenziswano langaphakathi. Akunamkhakha oqakatheke khulu kunomunye. Yoke njalo ngokubambisana iqinisekisa bonyana iSewula Afrika inedemokhrasi eqinileko nedzimeleleko. Esinye nesinye sinendima eqakathekileko esiyilimako.


Isiboniso:






Emkhakheni wesitjhaba noweemfunda idemokhrasethu ijamelekile. Sikhetha abajameli bethu (kesinye seenqhema zepolotiki) ukwenza iinqunto ezisithintako. Sinethuba lokuqala igunyeli godu njalo eminyakeni emihlanu.



Emkhakheni karhulumende wemakhaya, sinedemokhrasi yehlanganyelo. Kuneendlela ezinengi ezibekiweko ukuqinisekisa bonyana abajameli bakho kurhulumende wemakhaya basebenzisana nawe kiyo yoke ikambiso yokwenza iinqunto. Ukuthi simajadu kangangani ekuhlanganyeleni ekuthathweni kweenqunto kunomthelela omkhulu ekutheni siphila njani ipilwethu.

Pheze sinabantu abaziingidi ezima-45 abahlla eSewula Afrika. Angeze sakghona soke nje ukuhlanganyela ngokunqophileko ekuthathwenu kweenqunto emkhakheni wesitjhaba nofana koweemfunda. Kilemikhakha karhulumende, into encono kukobana sihlanganyele ngokusebenzisa abajameli. Emkhakheni karhulumende wemakhaya idemokhrasethu ibuhlanganyela khulu. Kodwana kuba yini kumele nihlanganyele kurhulumende wemakhaya?

Iimbopho zakarhulumende wemakhaya
Urhulumende wekhaya uqalene nokwethulwa kwemisebenzi kamasipala kumiphakathi yendawo. Lokhu kutjho bonyana urhulumende wemakhaya kumele aqinisekise bonyana abantu kumiphakathi yendawo bafumana imisebenzi esisekelo kamasipala.

Urhulumende wemakhaya ubunjwe bomasipala. Umasipala ulawulwa mkhandlu. Umkhandlu wakhiwa malunga womkhandlu akhethiweko kanye neenkhulu ezithize abahlangana kobana bakhulumisane ngamaqhinga wokwethula imisebenzi kamasipala eemphandeni zabo. Amalunga womkhandlu enza imigomo namaqhinga wokwethula imisebenzi kamasipala. Iinkhulu zona kumele zifikise imisebenzi leyo ebantwini. Kunemihlobo rhlukahlukeneko yeenkhulu. Kungaba bosista bematlinigi, abaphathiimali, abonobhala, abomabhalana, abawoliinzibi njalonajlo. Amalunga womkhandlu ayakhethwa (abajameli babantu). Iinkhulu zisebenzela amalunga womkhandlu.Ziyaqatjhwa njengazo zoke iinsebenzi.

Ngimiphi imisebenzi esisekelo kamasipala okumele urhulumende ayethule? Nanzi ezinye zeembonelo zayo:

* amanzi negezi
* ukuthuthwa kweenzibi
* ukususwa kwesoritjhi
* ukwakha nokutjheja iindlela zakamasipala
* ukulawula imisebenzi yezokuthutha kumasipala
* ukulawula imisebenzi yezepilo kumasipala
* ukutjheja iinteyitjhi zokucima umlilo, iimaraga, ubuhlabelo namathuna
* ukukhuphula ivakatjho

Nawucabanga ngomunye nomunye walemisebenzi, uzakubona bonyana ihloso karhulumende wemakhaya kukwethula imisebenzi kamasipala, soke simele sibe nepilo sijekezele.

Idemokhrasi yehlanganyelo kurhulumende wemakhaya
Ngebanga lokobana singakghoni ukuhlanganyela soke ngokunqophileko ekwenzeni iinqunto ezisithintako, sokhetha abajameli bona basenzele lokhu kiyo yoke imikhakha karhulumende. Kurhulumende wemakhaya abajameli bethu kuthiwa makhansela. Abantwaba kanye neenkhulu zakamasipala basabenzisana nathi ukwanelisa iindingo zethu ezisisekelo.

Okwenzakalako eSewula Afrika kukobana urhulumende wemakhaya usebenzisa idemokhrasi yehlanganyelo. Ungakghona ukuzwisisa bona kungebanga lani: Urhulumende uqalene neendaba ezisithinta imihla namalanga. Lokhu sikubiza bona ziindaba zangamalanga.

Kusebenza njani lokhu? Cabanga ngezakhamphakathi ezibumba umasipala: umuntu ngamunye, iimpara nofana abangababili, imindeni, iinhlangano nemiphakathi. Imiphakathi ihleleke yaba mawadi, eSewula Afrikapha amawadi ahlelwe ndawonye abumba iimfunda. Amadorobho amakhulu abizwa bonyana yi-?Metropolitan (Metro) Municipalities?. Anesibalo esikhulu samawadi, kodwana akanamfunda.

Uhlanganyela njani kurhulumende wemakhaya?
Abanye abantu abahlala eSewula Afrika banelungelo lokuvowuda kanti abanye abanalo. Lokha nawuvowudako, uhlanganyela kurhulumende, kodwana nanyana ungeze wavowuda, usengahlanganyela. Lokhu kutjho bonyana nanyana ungeze wavowuda kodwana usese nesibopho sokuqinisekisa bonyana labo abakghona ukuvowuda bazi iindingo, iimfuno, iimfiso neentjisakalo zakho. Lokhu kuqakathekile ngombana iinqunto abazenzako zizokuthinta. Nje-ke kumele bonyana ufunyane indlela yokuqinisekisa iindingo neemfuno zakho ziyatjhejwa. Godu kumele ulime indima ekuqinisekiseni bonyana ibhoduluko enarheni yoke livumela bonyana omunye nomunye aveze umbonwakhe ngokutjhaphuluka.

Idemokhrasi ayipheli bona abantu bavowude. Simele siragele phambili ngokuqunta bona ziyini iindingo zethu nokobana ziyenziwa na. Kurhulumende wemakhaya, indlela yedemokhrasi yehlanganyelo kukobana ungaba yincenye yekambiso equnta bonyana kuzokwenziwani, kuphi, nini begodu njani.

Ingabe uyakwenza lokhu? Nanyana unikele umuntu ongamaziko amandlakho? Nakube wenze njalo, siyathemba bonyana umlandelande lo ukukhuthazile bonyana ucabange ngalokho okwenzako kanye nomphumela wakhona.

Lokha nawuvowudako, wenza itshwayo lakho. Wenza bona ukukhetha kwakho kuzwakale! Ivowudwakho inikela umjameli wesiqhema igunya lokwenza iinqunto ngeendaba eziqakathekileko.

Yini ongakwenza nawufuna ukuhlanganyela?
* Tlolisa njengomvowudi. Qinisekisa bonyana ibizo lakho liseRhelweni labaVowudi. Lokhu lisango lokuba yincenye yekambiso yokwenza iinqunto ezithinta ipilwakho gadesi nangomuso.
* Imigkhwa esiyakha nasibancani ngiyo esisa ezingeni lobudala. Tlolisa bewuvowude gadesi bese uyaqinisekiseka bonyana ngomuso, lokha nasele umdala, iSewula Afrika izakuba nedemokhrasi eqine khulu kunaphambilini.
* Nawuhlala utjhejile, umajadu begodu uzibandakanya uba nelungelo lokubuza uthi, ?Bengikuphi lokha nakuthathwa isiquntweso??

Khuthazeka bona wenze!

Sithokoza ithuba esibe nalo nawe! ISewula Afrika nawe ngeyakho! Yenza ngokwazi lokho!


<fn>DAC-NLS.IpilwakhoIsezandleni.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE



IPILWAKHO ISEZANDLENI ZAKHO

UKUSELA NGETJHEJO

AmaSewula Afrika amanengi asela khulu utjwala ukuphala umuntu ezingeni elilingeneko lakwezinye iinarha ephasini mazombe. Abantu abanengi basela utjwala butjhuleni. Babusela khulu begodu ngaso soke isikhathi utjwala. Lokhu kubanga imiraro eminengi. Abanye abantu balahlekelwa misebenzi ngombana basela khulu. Abanye bayadakwa, babe nenturhu begodu balwe nemindenabo, abangani nanyana iinini. Abanye baguliswa butjwala begodu kuyenzeka bona baze balitjhiye iphaseli!

Kungcono bona ungabuthinti utjwala ngombana buneendaki eziyingozi ezingakhubaza ipilwakho. Ukusebenzisa utjwala kungaba nemiphumela emimbi emndeninakho. Nanyana kunjalo, nangabe uyasela, kungcono usele ngokusebenzisa ingqondo.

Funda lencwajana bese ufunda bona ungasela njani ngetjhejo.

Dudu

1. Qala Dudu, sele bafikile ukuzokufuna iingwani zabo ezisele izolo emtjhadweni!
2. NoBongi ukhona ?. Usadakwe kwayizolo!
3. UBongi usebenzisa yoke imadlanakhe emarhamulweni ? ngasikhatheso umndenakhe uyatlhaga ngombana usela imali yoke yokudla, izambatho kanye nokufunda! Ungisilinga kumbi mina!

Kungenzeka sele bumngene eengazini ? uqaleka kwangathi utlhoga irhelebho kunokubekwa umlandu
4. Ukusela butjhuleni utjwala mraro orhagele inarha le yoke nje yeSewula Afrika ? Sitlhoga ukuzifundisa thina kanye nabantwabethu ngokurhabako, bona utjwala bungawusilaphaza njani imizimbethu kanye nengqondo. Sifanele sifunde ukuzibamba nakufikwa emarhamulweni begodu sifunde nokusela ngetjhejo!
5. Kuhle kuhle uBongi uqaleka agula begodu uhlala adanile?
Iye, abantu benza iphoso yokuthi ukusela kukwenza bona uhlale uthabile. Eqinisweni kukwenza bona uhlale udanile begodu ngemva kwesikhatjhana ugandeleleke.
6. Abantu abanjengoBongi banobulwelwe obumbi tle bokudakwa, abangakwazi ukubukhandela?. Batlhoga irhelebho ngaphambi kobana amarhamulo ababulale.
7. Ngetjhudu, kuneenhlangano ezirhelebhe inengi labantu abasela butjhuleni bona balise ukusela bese baphila ipilo elungileko.
Umndeni kaBongi kanye nabangani bakhe bafanele bona bamsize bona ayokuthola isizo elinjalo? ukuvikela ipilwakhe begodu abe ngubaba ophile kuhle godu.
8. Yewize Bongi sikuphekelele kwakho
ISewula Afrika ifanele bona iqalane nomraro wotjwala njenga nje?. kokhunye sifanele bona sithome ukufaka ilwazi elizeleko ngokusela, eenkolweni!


Imiphumela yesikhathi eside yokusela

Igama lami nginguDudu. Sizokukhuluma ngokusebenzisa utjwala. Ukukusiza bona utjho bona ukusela kuhle namkha kumbi, asithome ngokukhuluma ngemiphumela yokusela.

Utjwala bungathikameza ipilwakho kumbi kwamanikelela. Ukusela utjwala khulu isikhathi eside kungakhubaza umzimbakho ngendlela yokobana ungeze usalunga. Qala bona utjwala bungenzani:

Ukulamba: Kunezakhamzimba ezincani khulu etjwaleni. Ungagula nawusela utjwala njalo nje ngaphandle kokudla. Lokhu kutjho bona uzakugula begodu uhlale umtherethere njalo nje.

Ukukhubala umkhumbulo: Utjwala buphungula ukucabanga kwakho. Ngemva kwesikhathi eside, utjwala buzakubuye bulawule nokusebenza komkhumbulwakho.

Amalwelwe wehliziyo: Ukusela kuzakwenza bona ihliziywakho isebenze budisi khulu begodu lokho kukufakele amalwelwe wehliziyo.

Ikankere: Ukusela utjwala kungakubangela ikankere yomlomo.

Ukukhubala kwesibindi: Nawusela soke isikhathi, isibindi sakho sizakulimala. Utjwala buzakukhubaza ibende lakho, lokho okuzakufakela ubulwelwe betjhukela.

Ukulahlekelwa mamandla emabhayini: Isitho sobudoda sokusebenza emabhayini angeze sisasebenza kuhle begodu indoda izakuba nobudisi bokuba nephondo eliqinileko ngesikhathi kuyiwa emabhayini.


Naka amanye amaphuzu ngotjwala kanye nokuhlongakala okuyamelana nokusela utjwala

* Ubulelesi obunengi kanye nenturhu yenzeka ngombana abantu basela utjwala butjhuleni. Abantu babhalelwa ukuzibamba ngesikhathi baselile.
* Eengozini zoke zendlela lapho abantu bahlongakala khona, kutholakala bona abatjhayeli abanengi vane baselile begodu basela ngaphezu kwezinga elivunyelwe ngokomthetho.
* Abakhamba ngeenyawo abanengi abahlongakala eendleleni vane basele utjwala.
* Ukuhlongakala kanye namalwelwe abangwa butjwala kudla inarha le imali enengi unyaka nonyaka. Imali le ngabe isetjenziswa ngcono kwezefundo, zepilo nanyana zezindlu.

UKUSELA NGETJHEJO NANGOKUZIPHENDULELA
Khumbula, bona iinselo ezahlukeneko zotjwala, zinamazinga ahlukeneko we-alkhoholi. Kuneyunithi ye-alkhohloli kokhunye nokhunye kwalokhu:
* Ithothi yinye yewiski, ibhrendi nanyana ezinye iimpiridi
* Iketukana linye lebhiya
* Irhalasi linye lewayini

Ungazikhethela bona ufuna ukuselani kilokhu okubaliweko.

Ufanele bona uyelele bona ungaseli litho nawungazi bona imumethe i-alkhohloli engangani kiyo. Lokhu kungaba yingozi embi tle!

Ukusela ngetjhejo begodu nangokuziphendulela kutjho:
* Ukuselela ukuzithabisa begodu awunamayunithi adlula kwamabili we-alkhoholi
* Awuseli ngamalanga, lokhu okutjho bona awukwenzi umukghwa ukusela
* Awuhlanganisi iinselo zakho. Sela ihlobo linye lesiselo ngesikhathi
* Awuseli bese utjhayela ikoloyi nanyana ukhambe ngeenyawo endleleni

Imiphumela yokusela

Ngilokhu okuvamise ukwenzeka nangabe abantu bayasela:

Ngemva kwe- 1-2 yamayunithi: ukhuluma khulu, ubuso buba bovana; ihliziyo ibetha ngamandla.

Ngemva kwamayunithi ama- 3: Utjhayela kumbi; indlela okala ngayo ibuthaka begodu ungazithola usakuyatha.

Ngemva kwamayunithi ama- 5: Kungenzeka ungaboni kuhle; nawukhuluma uzakutjhwatjhwazisa nje; awukwazi ukweqa msinyazana.

Ngemva kwamayunithi ali- 8: Ungeze wakwazi ukukhamba ngokunqopha begodu uzakubhalelwa kujama kuhle; ungabona izinto ngazimbili nanyana iyinye.

Ngemva kwamayunithi ali- 15-20: Uzakuphuma ingurumela enengi begodu kungenzeka bona utsrimezeke.

Lokhu kutjengisa bona awukafaneli bona usela ngaphezu kwamayunithi amabili. Ngamayunithi nje amathathu, indlela yakho yokuziphatha iyatjhuguluka begodu indlela yakho yokukala izinto iba buthaka khudlwana.


Ungathomi usele utjwala nawu?
* Sidisi
* Diniwe
* Ngakhange udle ilanga loke
* Tjhayela nanyana uzakukhamba ikhambo elide nanyana uzikhambela ngeenyawo
* Sela iinhlahla

Nawusela?.
* Ungavumeli bona abantu bazalisa irhalasi lakho ngaphambi kobana liphele nya. Angeze wazi bona sele usele kangangani.
* Ungathomi uhlanganise amatjwala.
* Sela buthaka. Ngaphambi kobana udobhe godu, sela irhalasi lamanzi. Lokhu kuzakuphungula amandla wotjwala emzimbeni.
* Yenza isiqiniseko sokobana ukhe wadla ngaphambi kokusela. Ungathomi uselele phezu kwamathumbu anganalitho.
* Ungatjhayeli nanyana ukhambe. Kungcono uzitholele elinye ihlobo lokuthuthwa ukuya ekhaya.
Ungavumeli bona kube khona okugandelela bona usele nangabe awufuni.

Abantu abatjha kanye notjwala
Iimpilo zabantu abatjha zingamotjheka ngokusetjenziswa butjhuleni kotjwala. Kungenzeka bona ababelethi babo nabo kube ziindakwa. Abantu abatjha nabo kungenzeka bona nabo bayasela. Lokhu akusiyo indlela yokuba nomndeni othabileko. Sifanele bona sivikele ematjwaleni.

Nangabe ababelethi basela khulu utjwala
Umbelethi osidakwa angaba nemiphumela emimbi emndenini. Angeza ekhaya aselile afike alwe namalunga womndeni. Umuntu osela njalo uzakuqeda imali yomuzi etjwaleni. Lokhu kuzakutjhiya umndeni unganalitho lokuthenga ukudla kanye nezambatho, bese kuzakudosekela ekuthini umndeno lowo ube ngongakathabi begodu nepilo yakhona ibe ngehlangahlangene.

Abantu abatjha baziphatha ngeendlela ezahlukeneko nangabe bahlala nababelethi abaziindakwa. Nazi ezinye zezinto ongazilindela:
* Bafunda ukungathembi abantu abadala.
* Abavezi amazizwabo begodu abatjeli abanye abantu ngemiraro yabo.
* Bangathoma ukusebenzisa butjhuleni utjwala kanye neendaki ukuzama ukuqeda amatshwenyeko.
* Bahlalela evalweni lokusaba ababelethi.
* Bazithola banomthwalo wokuqalana nokuziphatha kwababelethi babo begodu bazibona mlandu ngesibanga salokhu.

Nangabe nihlala nomuntu osela khulu, qala lamatshwayo emndeninakho.

Abantu abatjha bafanele bona bazi:
* Bona abasibodwa- banengi nabanye abanemiraro enjalo.
* Bona angeze bakwazi ukurhelebha ababelethi babo bona ngokwabo.
* Bona akusibo imbangela yemiraro yababelethi babo.
* Bona kunabantu abangabonisana nabo ngalomraro!

Nangabe abantu abatjha abafuni ukukhuluma namuntu emndenini, udorhodera, umongi, utitjhera nanyana umngani angaba lirhelebho.

NAKUBE ABANTU ABATJHA BASELA UTJWALA
Abantu abatjha bafunda ukusela utjwala emindeninabo kanye nebanganini. Nangabe umbelethi, ufanele bona uphumele tjhatjhalazi ebantwaneni bakho ngotjwala neengozi zabo. Abantu abatjha bazakufuna ukuzwa ngokuzifundela bona utjwala bunjani, yeke wena njengombelethi ufanele bona wakhe ibhoduluko eliphephileko lapho bangakwazi ukubonisana khona nawe ngokusela.

Bafundise abantwabakho, kokuthoma, bona bangathomi basele utjwala. Nangabe sele basela, bafundise ukusela ngokuphepha nangetjhejo! Lokhu kuzakubarhelebha bona bakwazi ukuzikhethela ngefanelo.

Uzakwazi njani bona umuntu unomraro wotjwala?
Zinengi khulu iindlela ongakwazi ukubona ngazo bona umuntu unalomraro. Ngizakurhelebha bona ukghone ukubona umuntu onalomraro wokusela khulu utjwala. Sizakwenza lokhu ngokusebenzisa itjhadi elingenzasi. Qala imibuzo ekuletjhadi. Tshwaya iimpendulo okungizo. Kungenzeka bona eminye imibuzo ungabi neempendulo zakhona, kodwana zama ukuthola bona uyafuna na ukurhelebha.

Kungenzeka bona wazi abantu odlumbana banomraro wokusela utjwala. Ngaphandle kobana ube nesiqiniseko salokhu kobana bayabhalelwa ukulawula ukusela kwabo, angeze wakwazi ukubarhelebha. Umbuzo uthi, ?uzakwazi njani bona umuntu usela ngaphandle kwetjhejo??


Ingabe umuntu lowo usela ngaphezu kwendlela bekasela ngayo ngaphambili, begodu ukwenza lokhu ngamalanga

IYE
AWA
Ingabe nasele aselile, ulwa nabanye abantu na?


Ingabe usela ngombana angazi bone enzeni, ahlangahlangene nanyana azizwa angasililitho?


Ukhe wangena engozini ngombana asele utjwala?


Ubangasafiki kuhle emsebenzini muva nje ngombana bekabulawa ziimbhabhalazi?


Ingabe uqeda isikhathi esinengi ematjwaleni kunokuba semndeninakhe?


Ukhe wamanya umuntu aselile njalo?


Ingabe usela ngaphezu kobana afuna?



Nangabe ipendulo yakilemiraro ngu- ?Iye?, lowo muntu unomraro wokusela utjwala. Ungalindi kuze kube kulapho lomraro uthuwelele khona khulu.





Eminye imisebenzana yabantu abatjha
Umsebenzi 1
Mtjhado kaZinhle. Abangani bakhe boke abavela esifundeni sele bafikile kilomnyanya. Kuyabhinwa, kuyagidwa begodu kuyaselwa. Qala esithombeni esingenzasi. Kuneembonelo ezili- 10 lapho abantu bangaseli khona ngokutjheja. Zitjho. Hlathulula nokobana kufanele kwenziweni khona abantu laba bazakusela ngokutjheja.


Iimpendulo
Umuntu uyatherezela; umuntu uyathile phasi; umuntu uhlezi nebhodlelo esele lizakuphela phambi kwakhe; ukulwa; umuntu uqaleka agula; umma osidisi uyasela; umuntu utherezelela ekoloyinakhe begodu uphethe ibhodlelo ngesandla; umuntu oqaleka aphelelwe lithemba lepilo; umuntu oseza omunye utjwala; umuntu omdala unikela umntwana utjwala.


Nawufuna ukwazi ngeendlela zokusela ngokutjheja, qala ekhasini?.













Umsebenzi wesi-2
(Ingabe umseli osela ngokutjheja nokuziphendulela? Zalisa umdlalo wemibuzo ongenzasi uthole ipendulo! Ungamangala ngilokho ozokuthola!)

Kweminye neminye yemibuzo elandelako, khetha ipendulo ekuhlathulula ngcono.

1. Umenywa ephathini. Ekupheleni kwephathi kuselwa khulu bekuyajidwa. Wena :
a) uqunta ukungena. Ufuna ukubonakala umumuntu osemnandini. (5)
b) usela kuphela amarhalasi amabili webhiya. Ngemva kwalokho utjhinga ekhaya. (2)
c) usela bewuzizwe ufikelwa siyezi. Bese ulisa ukusela. (3)
d) awuseli nakanye. (3)

2. Abangani bakho bathome ukusela begodu bahlala badakiwe. Bakwenza lokhu phakathi kweveke, emaphathini, ngaphambi kokusebenza nesikolweni. Ingabe:
a) uyalisa ukubavakatjhela. Udiniwe ligandelelo begodu awufuni ukusela. (1)
b) ubona bonyana kufanele ulinge ukusela kancani. Ulisa ngemva kokuzwa ungakuthandi ukudakwa isikhathi soke. (2)
c) usela bewudakwe. Uphila kanye musi. (5)

3. Bewubhizi ilanga loke begodu akhenge ube nesikhathi sokudla. Uzizwa udiniwe. Ingabe:
a) utjhinga ekhaya. Udla bewusele okuthileko ngaphambi kokuzigedla. (2)
b) uya ebhareni namkha espotini esiseduze nawe. Uzakukghona ukuzigedla msinyana nawungathola isiselo. Idina lizabe sele lilungile nawufika ekhaya. (5)
c) utjhinga ekhaya, uyadla bewulala msinyana. Izinto zizakuba ngcono ekuseni. (1)

4. Usemnyanyeni lapho kuneenselo ezinengi. Iimenywa zidlula ibhodlelo lebhrendi. Woke umuntu uthela ebhodlelweni. Ingabe:
a) uthatha irhalasi. Utlhoga ukwazi bonyana usela kangangani. (1)
b) uhlanganyela ethabeni begodu usela kanengana. Ibhodlelo lingahle liphele msinyana. (5)
c) Usela kanye bewuzitjele bona lokhu ngekokugcina. (3)

5. Uvakatjhele umnganakho. Uvula ibhodlelo lebhrendi begodu namabhiya. Ingabe uzaku:

a) sela kancazana. Bewulindele lokhu ilanga loke. Ngemva kokubamba kancazana uzizwa ungcono. (5)
b) sela kancazana. Ulisa ukusela kwaphela nasele utherezela begodu nomkhumbulwakho sele uhlangahlangene. (3)
c) sela kanye nofana kabili. Awufuni ukulahlekelwa kusebenza kuhle komzimbakho nanyana umkhumbulwakho. (1)

Gadesi hlanganisa iinomboro ezikumakaki ekupheleni kwependulo ngayinye oyikhethileko bese uhlola inani loke olitholileko.

AKHESIBONE BONA UDOBHE KANGANGANI?

AMANANI

1 UKUYA KU- 8
Usela ngokutjheja. Uyacabangisisa ngokuselako begodu uyatjheja nangemiphumela yokusela kwakho. Awuvumeli bona ugandelelwe ekuseleni.

9 UKUYA E- 18
Ngezinye iinkhathi uyatjheja bona usela njani. Kanti-ke, ngezinye, awutjheji. Ufanele bona ukhethe ukusela ngetjhejo begodu unamathele kilokho. Ungavumeli ukulawulwa bangani ekuseleni! Lokhu angeze kwakwenza bona ube mumuntu othandwa khulu.

18 UKUYA KUMA- 25
Awutjheji nakutjheja bona usela njani. Usela khulu begodu uthanda ukuzibona wenza njengabanye abantu. Nawuragela phambili usela ngalendlela, uzazithola ungene eengozini ezikulu nanyana ekulweni. Ngaphezu kwalokhu, utjwala buzakuphazamisa ipilwakho kumbi bukubangela nokukhubala komkhumbulo, ihliziyo nesibindi. Ufanele bona uthome ukusela ngetjhejo, nanyana lisa sahlobo ukusela utjwala!


















Ungasiza

Dudu othandekako

Soke siphila nabantu abanomraro wokusela. Singazitjhugulula njani izinto? Sifuna ukwenza izinto bona zibe ngcono. Asifuni bona lomukghwa ufikelele nebantwaneni bethu.

Ngumma otshwenyeke khulu

Mma Otshwenyeke khulu
Kunerhelebho elitholakalako labantu abanomraro wokusela. Nangabe kunomuntu omaziko onomraro wokusela, bawa udorhodera nanyana umongi wangeklinigi yangekhenu bona akuphe igama lehlangano engasiza. Ungahlala godu phasi ubonisane nomfundisi wangekhenu ngalomraro. Ungenza nofana yini okuthola kulungile kuwe kodwana ungahlali nalomraro uwedwa. Angeze yakulisa ngaphandle kobana wena uthathe amagadango.

Akusizi nakancani ukuzama ukubonisana nomuntu ngomrarwakhe wokusela, vele sele aselile. Mlindele aze aphile kuhle. Mtjele bona wenzani begodu lokho kubatlhorisa njani abanye abantu.

Nangabe awukghoni ukurarulula lomraro, bawa isizo lehlangano esebenza ngemiraro enjalo ngamalanga. Zinengi iinhlanganwezi.

Biza amapholisa nangabe umuntu ukubethile ngesikhathi aselile. Yazisa nomakhelwanakho ngalomraro khona uzakwazi ukubalekela khona ngesikhathi kukumbi. Nangabe akunamehluko owenzekako nanyana ubujamo buya buba bumbi, uzakufanele bona uthole enye indawo khona wena nomndenakho nizakuphepha khona. Itjhudu!

Dudu

Thina uDudu?

Mnganami otlhoga irhelebho
Zinengi iindlela zokurhelebha abantu abatjha. Indlela engcono khulu ngeyokwenza bona bazwisise imiphumela yokusela. Ufanele bona ubafundise nokuthi bakwazi ukuthi ?awa?, bajame kilokho abathi abakufuni.
Bangakwenza lokhu ngeendlela ezinengi. Bangavele bazikhambele, nangabe bathola ukugandelelwa bangani. Bangatjela lowo muntu kanenginengi bona abafuni ukusela. Ufanele bona ube nokubekezela khulu ngalesi sikhathi. Nawumumuntu omutjha, izinto ziba budisi khulu. Yenza isiqiniseko sokobana bayazi bona bangahlala phasi babonisane nawe ngemiraro yabo.

Dudu


Dudu Othandekako
UThulani nomnganakhe malija nje, kodwana banalomraro. Kubudisi khulu kibo bona bangaseli. Abangani babo bayabagandelela bona abasele. Batjhiywa ngaphandle ezintweni ezinye ngombana bangaseli. Bazithola banobudisi tle bokwala bathi, ?awa?. Bangarhelejwa njani?

Otlhoga irhelebho


Akhe uqale bona udobhe ilwazi elingangani ngokufunda incwajana le. Zalisa ipicapicwana yamagama le bese umanayanisa iimpendulo zakho nalezo ezingenzasi kwekhasi.


Crossword puzzle
BUTHABALALA
1. Ngemva kwesiselo sinye ihliziyo yakho ?????????.
3. Ngemva kweenselo ezinthathu ????????? kuba kumbi.
6. Unga ?????? esinye isiselo nawungafuniko.
8. Kizo zoke ??????? zendlela kwafunyanwa bona abatjhayeli bebasele ukudlula ngendlela okuvunyelwe mthetho.
10.Utjwala obunengi bungarholela ????????. yomlomo.
11. Ngemva kokusela iinselo ezimbili ukhuluma khulu bewube ??????

UKUTJHINGA PHASI
4. Ungaseli nawu ????????????????????
5. Abantu abanengi ???????? ngesibanga samalawelwe akhambelana notjwala
6. Ubulelesi obunengi ne ???????.. kwenzeka ngombana abantu basela utjwala utjwala kumbi.
7. Ngaphambi kobana uyokusela godu sela ?????? irhalasi lamanzi.
7. Kuneyunithi yinye ye-alkhoholi nge ??????yewiski, yebhrendi namkha kobunye nobunye utjwala obuspiriti.
9. Ungathomi usele utjwala nawu ???????????..

Iimpendulo:
Buthabalala:
1. ? isebenza khulu; 3 ? ukutjhayela kwakho; 6 ? vumeli; 8 - iingozi ; 10 ? eenkankereni; 11 ? nobuso obubovu

Ukutjhinga Phasi:
2. ? usidisi; 3. - bahlongakala; 4. - nturhu; 5. - yinye; 7. ? thothini; 9 ? udiniwe.




Imatheriyali ivele ngokusungulwa ngabe:
The Directorate: Chronic Diseases, Disabilities and Geriatrics
Department of Health
Private Bag x 828
Pretoria
0001

Ikhutjhwe ngabe:
The Media in education Trust

Digital Litho Printing by:
CPD Print
(012) 342- 1978

Juni 2002




1


<fn>DAC-NLS.IqhingaMazombeLezel.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE










IQHINGA MAZOMBE LEZELIMO ESEWULA AFRIKA




27 Novemba 2001




2001



Ligadangiswe belakhutjhwa mNyango wezeLimo
UbuNqophisi bemiSebenzi yeLwazi lezeLimo, Private Bag X 144, Pretoria 0001








Okumumethweko

Irhelo lamagama
Isethulo
Umbiko womnqopho

1.	Isingeniso
2.	Umbono wezeLimo zeSewula Afrika
3.	Ubujamo obuliqiniso ngezelimo eSewula Afrika
4.	Iinselela zekoro
5.	Amaqhinga aphambili
5.1.	Ukufikeleleka ngokulinganako begodu neqhinga lokuzibandakanya
5.2.	Ukuphalisana ephasini nendzuzo
5.3.	Ukuphathwa kwemithombo ngokudzimeleleko
6.	Amaqhinga wokungezelela
6.1.	Ukulawula okulungileko
6.2.	Ukuthuthuka okudzimeleleko nokuhlangeneko kweendawo zemakhaya
6.3.	Ilwazi nemiqondo emitjha
6.4.	Ukusebenzisana kweentjhabatjhaba
6.5.	Zokuphepha nokuvikeleka
7.	Ukufezekisa iqhinga mazombe









IRHELO LAMAGAMA
WTO - iHlangano yokuRhwebelana ePhasini
DOA - umNyango wezeLimo
DTI - umNyango wezokuRhwebelana namaBubulo
SPS - ihlelo lokuqinisekisa bona iintjalo neenlwana ezibuya eenarheni
zangaphandle azinamalwelwe namkha iinunwana ezingafunekiko
SADC - iHlangano yeTuthuko ye-Afrika eseSewula
SARS - imiSebenzi yeRevenyu yeSewula Afrika
PDA - umNyango wezeLimo wePhrovinsi
SRDS - iQhinga eliHlangeneko neliDzimeleleko leTuthuko yemaKhaya
NAFU - iNyonyana yesiTjhaba yabaLimi be-Afrika
ARC - umKhandlu weRhubhululo lezeLimo
R&D - iRhubhululo neTuthuko
FAO - iHlangano yePhasi yezeLimo nokuDla
SAPS - imiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika
SANDF - amaJoni wesiTjhaba wezokuVikela weSewula Afrika
EU - iNyonyana yeeNarha zeYuropa
USA - imiBuso eHlangeneko ye-Amerika
NGO - iinHlangano okungaSizo zomBuso
Mini-Mec - umKhandlu waboNgqongqotjhe bezeLimo











Isethulo ngoKosikazi Thoko Didiza, iLunga lePalamende nonguNgqongqotjhe wezeLimo neeNdaba zemiHlaba

Iqhinga mazombe lekoro yezelimo liqakatheke khulu ngombana limphumela wombuso nebubulo. Ngakho-ke ngithanda ukuzwakalisa ukuthokoza kwami nokuthaba kuMongameli, uNomzana Thabo Mbeki, ngoburholi bakhe nakazakumema abajameli bebubulo beAgri SA kanye neYuniyoni yesiTjhaba yabaLimi beAfrika ukujoyina umbuso ekutlameni indlela ethileko yokucabanga lapho umbuso nekoro bazakubophelela imizamo yabo nemithombo ekufezekisweni kwayo.

Imiphumela yesebenziswano kukobana umbuso nekoro kwanje babelana ngendlela yinye eendabeni zekoro; bangakha isebenziswano ngomleyo munye; bazakwabelana ngomthwalo wokunikelwa amandla kwabanzima ngakwezomnotho godu nokuqinisa inzuzo emabubulweni wezelimo ngesikhathi sinye; begodu ukusukela kwanje babe nemilayezo ejayelekileko engadluliselwa emphakathini, ekorweni, enarheni yekhethu, nenarhakazi ye-Afrika kanye nephasini.

Umbono wekoro yezokulima ehlangeneko, engabandlululiko ngokombala neragela phambili, uyame eenhlosweni ezintathu zamazombe zokufikelela nokuzibandakanya, ukuphalisana nokwenza inzuzo begodu nokuphathwa kwemithombo ngokudzimeleleko. Lo mbono wesikhathi eside ozakulandelelwa esikhathini esinengi saleminyaka khulu ukuletha ihlelo elitjha, elihlukileko nelikhulu lezelimo kileli elikhona.

Lekoro etjha eqaliweko izakwenziwa bona idlale indima ekulu yezomlando ekunikeleni ukudla nemikhiqizo yezelimo nemisebenzi enarheni yekhethu, enarhakazini yethu kanye nephasini. Ukufikelela lapha, umNyango wezeLimo ufanise izenzo ezihlongozwako okufanele zenziwe mbuso, begodu ufake lezo ezikhambelanako eqhingeni lawo leminyaka emithathu ezako. UmNyango godu ufaka izenzo ezihlongozwako ezifanako emaqhingeni wawo wokusebenza wonyaka webhizinisi ukusukela ngo 2002 ukuya phambili.

Ezingeni lemibuso eminengi, umnyango ukhulumisana begodu uzakuragela phambili nokukhulumisana nemiNyango yezeLimo yamaphrovinsi kanye neenhlangano zelimo zomphakathi, ukuthatha iqhinga mazombe lekoro njengomleyo womthethomgomo ekutlameni amaqhinga wayo wokusebenza wamazombe newebhizinisi.

Ezingeni lombuso lesitjhaba, umNyango ubeke iqhinga mazombe lekoro eendabeni eziphambili zeHlelo eliHlangeneko leKhabhinethi ukuthola isekelo keminye iminyango khona kuzakufezekiswa iqhinga ngepumelelo. UmNyango uzakubawa isekelo lekhabhinethi bewufake izenzo ezihlongozwako eMleyweni weQhinga lesiKhathi esiLingeneko lomBuso ekufakweni eMleyweni wokusetjenziswa kweeMali wesiKhathi esiLingeneko.

Kwangalesisikhathi, umNyango ubeka kuhle ibhajethi yawo khona uzakuthola iimali ekurageni iqhinga mazombe lekoro enarheni, kufaka iPalamende, amaphrovinsi, imibuso yabomaziphathe beendawo, amabubulo wezelimo kanye neehlangano zomphakathi. Ekufikeni lapha, umNyango uzakuthembela ebalinganini bawo ukufaka isandla nokurhola eendaweni ezifaneleko.

Ngifisa ukuthokoza uMongameli we-Agri SA, uNomzana Japie Grobler noMongameli weYuniyoni yesiTjhaba yabaLimi be-Afrika uNomzana Peter Ramotla ngombana ngaphandle kwabo ukuphela kwalomsebenzi kamongameli bekungeze kwenzeka. Banikela ngeenkhulu zabo bona zijoyine lezo zomNyango ukwakha isiQhema esiSebenzako ukwenza lomsebenzi. Begodu bakghona ukunikela ngomNqophisi oPhethetheko we-Agri SA, uNomzana Jack Raath nomNqophisi oPhetheko we-NAFU, uNomzana Mocks Mothabela ukujoyina umNqophisi Mazombe, uKosikazi / Kosazana Bongiwe Njobe ukuqalelela imisebenzi yesiQhema esiSebenzako.
Ngifisa godu ukuthokoza iSekela lakaNgqongqotjhe, uAdvokthethi Dirk du Toit, abosomKhandlu bezeLimo, umNqophisi mazombe, Bongiwe Njobe kanye neenHloko zamaPhrovinsi zeLimo kanye neenkhulu eziphezulu zemibuso ngokusekela lekambiso yeqhinga lekoro.

Isisungulwesi besingasoze saphumelela ngaphandle kokufaka isandla kwabarholi bezelimo ezihlangeneko eSewula Afrika. Laba bafaka hlangana uMongameli, uNomzana Japie Grobler; umNqophisi oPhetheko, uNomzana Jack Raath nabarholi beAgri SA; uMongameli, Nomzana Ramotla; Nomzana Teddy Matsetela nabarhloli ne-NAFU.

Ukusebenzisana nesiQhema esiSebenzako kube sisenzo esinerhelebho khulu komunye nomunye walamalunga alandelako:

Masiphula Mbongwa (Sihlalo) umNyango wezeLimo
Hans van der Merwe Agri SA
Attie Swart umNyango wezeLimo
Mookela (Mocks) Mothabela NAFU
Johan van Rooyen Agribusiness Chamber
Andrew Makenete NAFU
Nomzana Teddy Matsetela NAFU
Johan Pienaar Agri SA

Ngilulela ukuthokoza kwami godu kuPhrofesa Johann Kirsten weYunivesithi yePitori ngokukhupha imitlamo elandelanako yalomtlolo emanothini wokubonisana nemilayo yesiQhema esiSebenzako. Ukubala okukhethekileko nokuthokoza kuya Ina Goosen ngokukhambelanisa imihlangano nokuhlela iimbuyisamathe, kanye noSimon Malepeng ngokuthatha amanothi.

Ukuthokoza kwami kokugcina ngokuya kuEjensi ye-United States yeTuthuko yeenTjhabatjhaba (USAID) ngokusekela ngeemali lomsebenzi.
Umbiko womnqopho
Zelimo, ezifaka yoke imisebenzi yezomnotho ekunikelweni kokufaka isandla kwezelimo, zelimo nokungezelela ubungako, kuzakuhlala kuyikoro ekulu emnothweni weSewula Afrika nangaphandle kwesabelo sawo esibunqopha esincani emkhiqizweni woke wenarha (GDP).

Zelimo zinikela ngokudla nefayibha ukuhlangabezana neendingo ezimbili zomuntu ezisisekelo. Zihlangabezana ngepumelelo naleziindingo ngokwanda komkhiqizo lokha isitjhaba senarha le khabe siziingidi ezine ngokuthoma kweminyaka khulu yamatjhumi amabili ukuya eengidini ezimatjhumi amane zagadesi. Abasebenzi bemaplasini, abalimi nemindeni yabo nayo ifaka isandla emnothweni lokha nabasebenzisa imirholo yabo ezintweni nemisebenzini, namkha nabathenga izinto zokufaka isandla emkhiqizweni ngesikhathi sonyaka esizako. Ngalendlela zelimo ziba sisekelo sokukhula netuthuko. Ithonyo lazo kezomnotho litjengiswa ziinkhukhula zamuva nje ezamotjha amanye amahlangothi wephrovinsi yeTlhagwini kanye neMpumalanga ngoFebherbari ka 2000, lapho umkhiqizo woke wenarha wehla ngephesente linye.

Zelimo ezisisekelo zinokuziphendulela okumaphesente angu-4,5 womkhiqizo woke wenarha yeSewula Afrika kuthi zelimo zokudla ezihlangahlangeneko zinokuziphendulela okumaphesente alithoba. Pheze kunabalimi abama 50 000 abakhulu abalima ngokwenza imali ubunengi babo obubuya esitjhabeni esimhlophe, kodwana ingasi sona sodwa kuphela. Ngo-2000 bathengisa iimpahla eziphumako ezingaba mabhiliyoni ali-16 weempahla, namkha amaphasente ali-10 wepahla ephumako iphelelele. Abasebenzi abanengi bemaplasini bahlala emaplasini wokwenza imali nabantwana abathola ifundo yabo eenkolweni zemaplasini. Ngakho-ke amaplasi wokungenisa imali anikela ngepilo nezindlu emalungwini wemindeni yemaplasini eziingidi ezisithandathu zabasebenzi abasigidi sinye begodu nokunikela ngeendingo zabo kezefundo.

Kunamaplasi amancani aziinkulungwana ezima-240 aphilisa amalunga asigidi wemindeni nokuqatjhwa kwesikhatjhana kabanye abantu abaziinkulungwana ezimakhulu amahlanu. Basekela iimakethe zekhaya nezeemfunda lapho imbalo enengi yabathengisi abangakahlelwa kuhle iziphilisa khona. Ukudlula lapho, kunabalimi abaziingidi ezintathu, ubunengi babo abaseendaweni zokuhlala ezisendaweni ekhabe zaziwa ngezabelo, abakhiqiza ukudla khulukhulu ukuhlangabezana neendingo zemindeni yabo.

Kokugcina, imisebenzi yokukhiqiza neyomphakathi yamadorobha wethu wemakhaya namasentha wemisebenzi yenzeka khulu esekelweni labo lezelimo elisisekelo kanye nemisebenzini ekhambelanako efana nezokuvakatjha, zelimo kanye nokufuywa kweenyamazana. Ngaphezu kwesiquntu samaphrovinsi kanye pheze namaphesente ama-40 wesitjhaba senarha yoke ngakho-ke athembele khulu kezelimo kanye neenkorweni ezikhambelanako.

Ngebanga lendima eqakatheke khulu yekoro yezelimo, uMongameli Thabo Mbeki ubone kuqakathekile ukubakhona kwemihlangano yangamalanga nesiqhema esisebenzako esibuya kezelimo ezihlelweko ukubeka iindingo zekoro nobujamo mayelana neendaba zesitjhaba. Ngesikhathi seminye yalemihlangano ngoMatjhi ka 2001 uMongameli wabikelwa bona ikoro yayitshwenywa ziinliyo zemithethomgomo kanye neenliyo zesikhungo eziyikhandelako ekusebenzeni ngokwaneleko, begodu ngakho-ke ifake isandla ngokwezinga eliphezulu eminqopheni yenarha yokukhula, ukuphalisana nokulingana. UMongameli wabawa abadlalindima abahlukeneko bona bathole indlela engasebenza nqazombili nenganikela itjhejo elaneleko ekuhlanganiseni nekukhuliseni ikoro. Wathi lombono ofanako kufanele ube neminqopho, imithethomgomo nezenzo ezizakurholela ekukhuleni netuthukweni yamambala kibo boke abadlalindima ekorweni.

Lomtlolo ubeka kucace iqhinga lendlela mazombe kezelimo zeSewula Afrika begodu ufaka nesandla ekuphileni kuhle kwamaSewula Afrika woke. Watlanywa endlelenikambiso yokubonisana nabadlalindima abahlukeneko basebenzisani mazombe, esingabala iYuniyoni yesiTjhaba yabaLimi be-Afrika, i-Agri SA kanye nomNyango wezeLimo. Iqhinga mazombe lekoro lineminqopho elandelako:
â€¢	ukwakha umbono kawoke woke kubadlalindima abaqakathekileko
â€¢	ukutlama nokufezakalisa umleyo mazombe ukuhlahla umthethomgomo nokufezakalisa kusasa
â€¢	ukutjheja iindaba eziqalela phasi ithemba labatjali mmali begodu nokwakha ukuzwisisana okungcono nobudlelwana bomphakathi obuhle
â€¢	ukuqinisekisa ukufikelela okungezelelweko godu nokuzibandakanya ekorweni ngeenkambiso zokunikela amandla ngakwezomnotho ezihlelwe kuhle namahlelo.
â€¢	ukuhlanganisa, ukwabelana nokwenza imithombo ifikelele ezingeni eliphezulu nenzuzo hlangana nabalingani.
â€¢	ukukhulisa iphaliswano ephasini, ukukhula nengeniso mali ekorweni khona kuzakudoswa amasiso amatjha weemali.
â€¢	ukuqinisekisa ituthuko edzimeleleko.
â€¢	ukwakha isikhozi esizakuhlala isikhathi eside hlangana nabadlalindima bomphakathi, bangeqadi, umphakathi kanye neenhlangano okungasizo zombuso.

Umbono wekoro yezelimo:

Yikoro ehlangeneko nenepumelelo yezelimo
Lombono utjho ukudlala indima okudzimeleleko emnothweni wezelimo weSewula Afrika badlalindima boke, kubonwe isidingo sokubeka ebujameni okungibo nokungezelela umkhiqizo wengenisomali, ukwakha ukuphalisana ephasini begodu nokulungisa ubutjhapho bezomlando nokutjhigamela ehlangothini elithileko okuba nomphumela wokufikelela okugasikuhle nobujameli.

Ukusekela lombono wezelimo, umnqopho omkhulu weqhinga mazombe kuzakuba yihloso mazombe elandelako:

"Ukwakha ukufikeleleka okulinganako nokudlala indima ekuphalisaneni kwephasi, ekungeniseni imali nekorweni yezelimo edzimeleleko efaka isandla epilweni engcono kibo boke abantu".

Umbono unikela isithombe esicacileko lapho zelimo zeSewula Afrika zifuna ukuba sesikhathini eside. Isiliyo esikhulu ekufezakalisweni ngepumelelo kwaleliqhinga kungakarhujululwa okukhulu kwekghono elitholakala ebantwini nemithonjeni yezinto, begodu nengenisomali ephasi nephaliswano eliliya ukuzibandakanya kwabantu abanengi neenhlangano zomnotho. Umraro ubonakala emirarwaneni eminengi emincani - omunye nomunye uneenselela zawo.

UKULIYWA KWEPHALISWANO NENZUZO EPHASI
Iintjengiso ngezokuthi ikoro yezelimo eSewula Afrika iphendula kuhle eseleleni yokwandisa ukuphalisana. Kodwana, kunobufakazi godu bona ezinye iinkorwana zelimo nemisebenzi yokwandisa inani azinaphaliswano emakethe yekhayapha kanye neyeentjhabatjhaba. Lokhu kubangwa zizinto ezinengi, okufaka hlangana amanani aphezulu wokufakwako kuhlangana nomkhiqizo ophasi, amaqhinga webhizinisi aphasi ngokwezinga namakghono aphasi, begodu nemikghwa engakalungi yokurhwebelana baphalisani nathi, njll. Ukutlhogakala kwephaliswano ephasini nakho kurholela enzuzweni ephasi kanye nebujameni obuphasi benzuzo ekorweni, godu okunokuziphendulela emasisweni aphasi kwamanye amabubulo. Lokhu kuyiselela ekulu okufuneka bona ilungiswe ukubeka zelimo ezingeni eliphezulu endleleni ekulu yokukhula eqaliweko.

UKUDLALA INDIMA OKUNGASIKUHLE
Ngebanga lomphumela wokutjhiya ngeqadi godu nebandlululo kezelimo eSewula Afrika, iselela gadesi kukhuphula ukuzibandakanya kiwo woke amahlangothi wekoro begodu nokususa kanye zoke iinkhandeli zokungena ezitholakala emlandweni wokubili lokhu. Iselela ikakhulukazi ekufaniseni amahlelo azakukhuthaza abatjha abasangenako - abanzima nabamhlophe; abancani nabadala; ababobaba nabomma; amabhizinisi amakhulu namancani ukungena ekorweni. Kuqakathekile ukuthola iindlela zokuqinisekisa bona woke amahlangothi wekoro kwamambala azizwa begodu azithola amalunga wehlangano yinye.

ITHEMBA ELIPHASI LABATJALI -MALI KEZELIMO
Ithemba elincani labatjali-mali kezelimo libangwa yimbuyekezo encani kanye nemiraro yambala neyezomnotho emimbi enomphumela ekusisweni kweemali nemkhiqizweni njengokubulawa umlandelande kwabalimi, ukuqothwa emaplasini nokuhlala enarheni ngokungasimthetho. Ithemba labatjali mmali liyatlhogeka ukufikelela ikoro yezelimo ezele amajadu nekhulako.

AMAHLELO WESEKELO, NAMARHEMO WOKUPHAKELWA KWEMISEBENZI ANGAKANELI, ANGASEBENZI KUHLE BEGODU NATJHAPHAKO
Ukungabikhona kokulethwa nokufezekiswa kwamagadango amahlukeneko wombuso, imithetjhwana namahlelo kanye namahlelo wesekelo angasebenziko - woke aqakathekileko ekuqinisekiseni ibhoduluko lokukghonakalisa kezelimo - abumba ukukhathazeka okukhulu begodu neselela kiwo woke ama-ejensi wombuso asekela ikoro yezelimo. Amahlangothi afaka isandla kilomraro kuhlukaniswa kwemisebenzi ethileko, imithombo enganeliko, ukubusa okungasi kuhle kanye nokuziphendulela kanye neenqunto zesigungu ezingakaqini nokuriyada ekuthathweni kweenqunto.

UKUPHATHWA OKUNGASIKUHLE NOKUNGAKADZIMELELI KWEMITHOMBO YEMVELO
Inarha engakasetjenziswa ethembisa khulu nelingeneko ayisiyinengi eSewula Afrika begodu kuneqintelo ngokukhuliswa buthabalala kwemikhiqizo yezelimo. Ukungezelela, umthangalasisekelo nemisebenzi yokusekela ukusetjenziswa ngokudzimeleleko kwenarha akukaneli. Amahlelo wombuso (isibonelo, ukuTlhogonyelwa kweNarha nokuSebenzela Amanzi) ekuhloswe ngawo ukuvikela isisekelo semithombo iyaphumelela kodwana ayikaneli. Ukonakala kwenarha kuhlala kumraro eenarheni ezihle nezingakavundi. Ngokwanda kwegandeleleko kezelimo ukungezelela umkhiqizo kenye nenye iyunthi yenarha, kuyiselela ekulu ukuqinisekisa bona lokhu akwenzeki ngokonakalisa isisekelo semithombo yemvelo.

Ekulungiseni iinselela nekufikeleleni umbono, iqhinga mazombe lizakuba neendlela ezintathu, okuku:
â€¢	qinisa ukufikeleleka ngokulingana nokuzibandakanya ekorweni yezelimo
â€¢	thuthukisa iphaliswano ephasini kanye nenzuzo
â€¢	qinisekisa ukuphathwa kwemithombo okudzimeleko

Ezinye izinto ezilihlangothi lamaqhinga ammongo ziyarhelebha begodu zifaka isandla ekwakheni nekubuyiseleni ithemba kezelimo. Nasikhumbula lokhu, iindlela zokwenza ezilandelako zokusekela nokukghonakalisa ziqakathekile, ezikhamba buthabalala eendleleni ezimmongo, zitholakele:
â€¢	ukuphatha okuhle
â€¢	ituthuko ehlangeneko nedzimeleleko yemakhaya
â€¢	ilwazi nemiqondo emitjha
â€¢	isebenziswano leentjhabatjhaba
â€¢	ukuphepha nokuvikeleka


Leziindlela mazombe zeminqopho ebukako ziqakatheke khulu ngombana zinikela ngesisekelo esiqakathekileko ngaphandle kwaso ihloso mazombe yezelimo eziphalisanako, ezifaka woke umuntu nezidzimeleleko zingasoze zafikelelwa. Godu zigandelela ukuzijamela kwekoro ekusekeleni eminye iminyango eminengi yombuso namabubulo.
Umbono wekoro yezelimo ehlangeneko nephumelelako ufuna abalingani babe namaqhinga wokwenza, iintjengisi zokwenza eziqakathekileko, amazinga wokulethwa kwemisebenzi, amahlelo wokwalusa nokulinganisa kanye neenkhathi ezibekiweko khona kuzakufikelelwa iinhloso zeqhinga mazombe lekoro. Godu kufuneka bona umbuso wenze izinto ngokwehluka- ngebelo elikhulu begodu nokurhaba kanye nangokusebenzisana nabalimi, amabhizinisi wezelimo, iinhlangano okungasizo zombuso kanye neminye iminyango yombuso.

Amaqhinga wokwenza aphethe yoke imininingwana waleliqhinga mazombe azakukhutjhwa ngibo boke labo balingani abazinikela ngokuziphendulela mayelana nokufezekiswa kwalo. Lokho okubekwe kuhle kilomtlolo mleyo mazombe, amahlelo aqakatheke khulu, isitho sokufezekisa ngokuhlanganyela neenjamiso zesebenziswano hlangana nomphakathi-umbuso-nekoro yangeqadi. Bekube gadesi, abalingani abadosa phambili, okumNyango wezeLimo, i-Agri SA ne-NAFU - zizakusungula ikomiti yokuhlanganyela kanomphela. Imizamo iyenziwa ukufaka abasebenzi abahlanageneko, iinhlangano okungasizo zombuso, iinhlangano zomphakathi kanye neenhlangano zangaphandle.

Njengegadango lokuthoma lokwenza bona kufezekiswe iqhinga mazombe, abalingani mazombe baveze amahlelo nezenzo ezilandelako eziqakathekileko:
â€¢	ukufezekisa ihlelo mazombe lokuphepha nokuvikeleka ekufikeleleni ukuzinza okuhle ekusebenzeni nemphakathini, ukuthembeka nokuzithemba.
â€¢	ukukhulisa umbono wokwabelana ngezelimo, ukuphatha okuhle nesebenziswano emphakathini.
â€¢	ukukhambisa burhaba ihlelo lokwabiwa butjha kwenarha ekuthuthukiseni zelimo nezinye iinkambiso zokunikela amandla iinqhema ezinqotjhiweko.
â€¢	ukutjhugulula irhubhululo lezelimo, ukudluliswa kwetheknoloji, zefundo nokukhuliswa bona kukhambelane neemakethe.
â€¢	ukuhlathulula butjha igunya lokukhangisa zelimo kanye nerhwebo leentjhabatjhaba esikhathini esingemva kwelawulo lamabhodo ngokuqalana nephaliswano ephasini begodu neendingo zokufikeleleka kwemakethe, imithombo nelwazi.
â€¢	ukwakha amahlelo ahloniphekileko wokuhlolisisa weembalobalo nezemnotho azakufikeleleka kibo boke abalimi namabhizinisi.
â€¢	ukusungula ihlelo elihlangeneko lemisebenzi leemali lemakhaya elibekwe kuhle Mbiko weKomitjhana kaStrauss.
â€¢	ukuthuthukisa ihlelo elisebenzako nelihlangeneko lokuphathwa kweengozi emahlelweni wezepilo neweentjalo kanye neenlwana, inani namahlelo wengeniso kanye neenhlekelele zemvelo.
â€¢	ukunqopha ukusisa ekuthuthukisweni kweendawo zemakhaya khona kuzakunikelwa ngemithombo yengeniso yokuphila, umthangalasisekelo, ukuthelelela, igezi, zokuthintana ngomtato, zokuthutha, zebandulo nokuthuthukiswa kwamakghono.
â€¢	ukusungulwa kwehlelo lesebenziswano kezelimo le-Afrika ukukhambisa burhaba isiSungulo se-Afrika eTja kezelimo.
â€¢	ukwehlisa iindleko mazombe zokukhiqiza, kufaka hlangana ukwehlisa khulu umthelo nomthelo wedizeli nakilokho okufakwa ekwenziweni kwezinto.

Kikho koke lokhu, indima ehle edlalwa yikoro yangeqadi ekufikeleleni iinhloso zokuzibandakanya, iphaliswano nokudzimelela iyavunywa. Ngakho-ke yoke into izakwenziwa ukuqinisekisa ukusebenzisana okukhulu nokuvumelanisa hlangana nombuso nekoro yangeqadi - okutjho bona abalimi, iinhlangano zabalimi nebhizinisi yezelimo - khona kuzakufikelelwa umbono omutjha wekoro yezelimo ehlangeneko nenepumelelo.

Imiphumela elandelako ilindelwe ekulandelelweni ngepumelelo kwaleziinhloso mazombe:
â€¢	Ukungezelelwa kokwakhiwa komnotho kezelimo neendaweni zemakhaya
â€¢	Ukungezelelwa okudzimeleleko ekuqatjhweni kezelimo
â€¢	Ukungezelelwa kwengeniso nokwanda kwemali engena ibuya ekurhwebelaneni neenarha zangaphandle
â€¢	Ukwehla komtlhago nokungalingani kezenarha nebunikazini bamabhizinisi
â€¢	Ukuthuthuka emakghonweni wokulima
â€¢	Ukuthuthuka ekutholakaleni kokudla sitjhaba nemindeni
â€¢	Imiphakathi enzinzileko nephephileko yemakhaya, ukwehla kwamzinga wobulelesi nenturhu kanye netuthuko edzimeleleko kezelimo
â€¢	Ukuthuthuka kwethemba labasisi beemali kanye nokusisa okukhulu enarheni nangaphandle kwenarha emisebenzini yezelimo kanye neendaweni zemakhaya
â€¢	Ukuzikhakhazisa nesithunzi kezelimo njengomsebenzi nekoro

Abalingani kufanele bazibophelele ekunikeleni ngemithombo yesikhathi esifunekako nesekelo leemali ukuqinisekisa ukufezekiswa ngepumelelo kweqhinga mazombe. Kunokuzwisisana okucacileko nokuthabela isahluko esitja esivulwako kezelimo eSewula Afrika, esifundanyaneni se-SADC nenarhakazini ye-Afrika.


........................................
NGQONGQOTJHE: ZELIMO
NEENDABA ZENARHA




......................................... .........................................
MONGAMELI: AGRI SA MONGAMELI: NAFU



























1.	Isingeniso
Ekulumeni yakhe ebakayiqalise esitjhabeni ngomhlaka 9 Feberbari ka 2001, uMongameli Thabo Mbeki watjengisa bona ngesikhathi ukulingana nokuzinza kufikelelwe ezingeni lamazombe, izinga lokukhula komnotho lisese phasi khulu. Ekulumeni uMongameli wabika bona iqhinga lokwenza ku:
â€¢	kusa umnotho ezingeni lokukhula eliphezulu
â€¢	kwandisa iphaliswano nekghono
â€¢	phakamisa amazinga wokuqatjha
â€¢	kwehlisa umtlhago orhageleko nokungalingani

UMongameli watjengisa bona leminqopho ingafikelelwa khulu ngetjhejo elikhethekileko eMleyweni oHlanganeko weQhinga lomBuso eenkorweni zomnotho ezitjengisa ikghono eliphezulu lokukhula nokusungulwa kwamathuba wemisebenzi. Waveza zelimo, zamandla, zokuvakatjha, amabubulo wezamasiko, ezinye iinkoro zokuthumela ngaphandle (kufaka hlangana imikhiqizo yezelimo esetjenziweko), kanye nebubulo lelwazi nelezokuthintana ngemitato.

Ikoro yezelimo, ehlathululwa njengayo yoke imisebenzi ephathelene nokunikelwa kokufakwa kwezelimo, zelimo kanye nokukhiqizwa okusetjenziweko nokusatjalaliswa kwemisebenzi efaka inani emikhiqizweni yezelimo, ihlala iyikoro eqakatheke khulu emnothweni weSewula Afrika nesabelo sawo sabunqopha emkhiqizweni woke wenarha (GDP).

Inikela ngeendingo ezimbili ezisisekelo zomuntu, okukudla nefayibha, begodu nokuhlangana okuqinileko kwezomnotho nokuqatjha nezinye iinkoro zomnotho, ngalokho ifake isandla khulu ekukhuleni komnotho. Ikwazile ukuhlangabezana naleziindingo ngokwandisa umkhiqizo lokha isitjhaba salenarha besiziingidi ezine (4) ngokuthoma kwesentjhuri yamatjhumi amabili ukuya eengidini ezimatjhumi amane lezi ezikhona. Ngakho-ke imgogodlha netuthuko eSewula Afrika ngombana inikela ngesisekelo esiqinileko nesekelo kezinye iinkoro zomnotho. Ithonyo layo libonakale ngeenkhukhula ezamotjha amahlangothi athileko wephrovinsi yeTlhagwini neMpumalanga ngoFeberbari ka-2000, lokha umkhiqizo woke wenarha nawuzakwehla ngephesente linye.

Zelimo ezisisekelo, ezifaka hlangana umkhiqizo owenzeka ngaphakathi enarheni, zinokuziphendulela okungaphasi kwamaphesente amahlanu womkhiqizo woke wangaphakathi weSewula Afrika. Umakhiwo wezelimo osetjenziselwa imisebenzi eminengi, onomkhiqizo osisekelo khulu kanye neenkoro zokufaka ngaphakathi, unokuziphendulela kwamaphesente alitjhumi nanye womkhiqizo woke wangaphakathi kwenarha. Pheze kunabalimi abenza imali abaziinkulungwana ezimatjhumi amahlanu inengi labo, kodwana ingasi ngokutjhiya ngaphandle, babuya esitjhabeni esimhlophe. Ngo-2000 bakhuphela ngaphandle imikhiqizo epheze ibe mabhiliyoni elitjhumi nesithandathu, namkha pheze amaphesente alitjhumi wemisebenzi yeSewula Afrika. Inengi labasebenzaba bahlala emaplasini wokungenisa imali begodu abantwana babo bathola ifundo eenkolweni zemaplasini. Ngakho-ke amaplasi enza imali anikela ngomthombo wengeniso wepilo nezindlu emalungwini alinganiselwa eengidini ezisithandathu zabasebenzaba abasigidi begodu anikela ngeendingo zeemfundo zabo.

Godu kunabalimi abancani abamakhulu amabili namatjhumi amane weenkulungwana abanikela ngomthombo wengeniso okuphilwa ngawo emalungwini angaphezu kwesigidi sinye samalungu wemindeni, begodu nokuqatjhwa kwasikhatjhana kwabanye abantu abamakhulu amahlanu weenkulungwana. Abalimaba banikela iimakethe zekhaya nezesifunda lapho inengi labathengisi bestradeni baziphilisa khona. Ukudlula lapho, imindeni yemaplasini elinganiselwa eengidini ezintathu ezitholakala khulu eendaweni zemiphakathi zeendawo okwakuzizabelo ngaphambilini, ikhiqiza khulu ukuhlangabezana neendingo zoke zemindeni yayo. Kokugcina, pheze yoke imisebenzi yokukhiqiza neyomphakathi yeendawo zemadoropbheni wemakhaya ithembele kezelimo ezisisekelo nakweminye imisebenzi ekhambelanako. Lokhu kufaka hlangana zokuvakatjha zelimo ezidume khulu neziqakatheke khulu kwezemnotho nemisebenzi yokufuywa kweenyamazana. Ngaphezu kwesiquntu samaphrovinsi godu namaphesente pheze abe matjhumi amane wesitjhaba soke senarha ngakho-ke athembele khulu kezelimo nezinye iinkoro ezikhambelanako.

Leliqhinga mazombe lithuthukiswe mNyango wezeLimo, i-Agri SA ne-NAFU ngesibawo sakaMongameli ukutjhugulula ibhoduluko elithandekako libe minqopho, mthethomgomo nezenzo ezizakurholela ekukhuleni nekuthuthukeni kwabadlala indima kilekoro. Isibawesi sabamphumela wabunqopha womhlangano wesiqhema esisebenzako sezelimo sakaMongameli ngoMatjhi ka 2001, lapho uMongameli afanisa indlela kawoke woke ezakuqalana nokuhlanganiswa kwekoro nokukhula.

Abalingani abambalwa bamazombe babandakanyiwe ekuthuthukisweni nekufezakalisweni kweqhinga mazombe lekoro. Lokhu kufaka hlangana umbuso, abalimi, ibhizinisi lezelimo, iinhlangano zemisebenzi yezelimo, abasebenzi abahlangeneko, iinhlangano ezisemphakathi kanye neenhlangano zangaphandle. Laba badlalindima abaqakathekileko namaklayenti weqhinga mazombe elenzelwe ukusebenzela ikhastama eliphambili, abantu beSewula Afrika ukufikelela umnqopho wepilo engcono kiwo woke umuntu.

Nanyana iqakatheke khulu epumelelweni yezelimo, indaba yabasebenzi abahlangeneko azange kheyikhulunywe kuhle emtlolweni ngombana inengi leendabezo zilungiswe muva nje "embonweni kawoke woke ngokusebenza eplasini". Indaba ezikilomtlolo zenza ihlangothi elikhulu lokufezekiswa kweqhinga mazombe lekoro le.

Indlelakambiso yokuthuthukiswa kweQhinga Mazombe yandulelwa mitlolo embalwa yombuso kanye namanye amaqhinga. Koke lokhu kwenza umleyo onerhelebho lapho iqhinga lekoro yezelimo libunjwa khona belifake okulandelako:
â€¢	IsiSungulo se-Afrika eTja (ebesaziwa ngaphambilini njengeQhinga le-Afrika loNyakakulungwana lokuVuka buTjha) lapho abarholi be-Afrika bazibophelela embonweni munye godu nekuzinikeleni okuqinileko nokukabili ekupheliseni umtlhago begodu nekubekeni iinarha zabo endleleni eya etuthukweni edzimeleleko nekuthuthukeni.
â€¢	IHlelo eliHlangeneko lokuThuthukiswa ngokuDzimeleleko kweendawo zemaKhaya ngehloso mazombe yokutjhugulula amaplasi weSewula Afrika abe yikoro ehle ngakwezomnotho begodu nezinzileko ngakwezokuhlalisana nenokuthula okufaka isandla esikhulu emkhiqizweni woke wenarha (GDP).
â€¢	IKomitjhana yokuNikelwa kwabaNzima amaNdla ngakwezomNotho nokwakhiwa kwesisekelo seqhinga lenarha lokuNikelwa amaNdla kwabaNzima ngakwezomNotho.
â€¢	Ihlelo lokwaBiwa kweNarha nokuThuthukiswa kweendawo zemaPlasini, lihlelwana elincani lokwabiwa butjha kwenarha. Ihlelweli lenzelwe ukunikela izakhamizi zeSewula Afrika ebezidinywe amathuba ngaphambilini ukufikelela inarha ikakhulukazi ngomnqopho wokulima.
â€¢	"UmBono neRhelo lokuziPhatha lobuDlelwano nabaSebenzi kezeLimo" litlanywe ngezelimo ezihlangeneko, iinyonyana zabasebenzi kanye nomNyango wezeLimo. Umbono ofanako wokwabelana wamatjhuguluko enarheni nawo usese sesikhathini sokutlanywa.
â€¢	UMleyo weQhinga eliHlangeneko lokuTlama lomBuso
â€¢	IPhepha lokuBingwe mBuso laka 1995 lezeLimo kanye nomTlolo wokuBonisana ka 1998 womThethomgomo wezeLimo.

Esahlukweni esilandelako umbono wekoro yezelimo uyathuthukiswa bewuhlathululwe. ISahluko 3 sihlathulula ubujamo bagadesi ekorweni, okurhelebha ekufaniseni, eSahlukweni 4, iinselela zokufikelela lombono. Iinselela zekoro zirholela emaqhingeni amathathu okungiwo amakhulu, ahlathululwa ngokuzeleko eSahlukweni 5. Amaqhinga amakhulu asoze asebenza awodwa, begodu athembele emaqhingeni amahlanu angezelelako ahlathululwa eSahlukweni 6, esakha isisekelo sokuphumelelisa ihloso mazombe. ISahluko 7 sihlathulula bona iqhinga mazombe "lingenziwa njani" ngokutjengisa khulu amahlelo aqakathekileko kanye nezakhiwo neenkambiso zokufezakalisa.


2.	Umbono wezelimo eSewula Afrika
Ubujamo neenselela zanikelwa nguMongameli kanye nezakhiwo ezisisekelo namagugu womphakathi weSewula Afrika etja obeka umbono wekoro yezelimo. Lombono yi:

Koro yezelimo ehlangeneko nephumelelako
Lombono uhlathulula ikoro ehlangeneko esetjenzelwa mleyo womthethomgomo onomukghwa munye otlanyelwe ukwehlisa ububili obukhona nokwandisa ukufaka isandla kwekoro ekukhuleni komnotho netuthukweni.

Lombono utjho ukuzibandakanya okudzimeleleko nokunenzuzo emnothweni wezelimo eSewula Afrika ziinhlangano ezinengi zomnotho, ngokuqalisisa ukuqakatheka kweragelo phambili lokukhiqiza ekungeniseni imali kanye nobumbala bemiphumela yomlando nokuthatha ihlangothi okwaba nomphumela otjhigamileko wekoro neenhloso ukuqinisekisa indawo nendima kibo boke abalimi ekorweni ehlangeneko. Lomnqopho uthathwa njengofaneleko ebujameni betuthuko banjesi besitjhaba seSewula Afrika begodu bungakha isisekelo ukwanelisa nokunikela amandla zoke iinqhema zalomphakathi ohlukaniswe ngokomlando, okutjho, amabhizinisi amancani, alingeneko namakhulu neenqhema ebegade zidinywe amathuba ngaphambilini (lapha sitjho ngokobutjhaba, ubulili, kanye nemahlangothini wabatjha).

Ekusekeleni umbono wezelimo, umnqopho omkhulu weqhinga mazombe lekoro uzakuqala khulu lehloso mazombe:

"Ukwenza ukufikeleleka okulinganako nokuzibandakanya ekorweni yezelimo ephalisana iphasi loke, enenzuzo nedzimeleleko efaka isandla ekufiikelelweni kwepilo engcono kibo boke abantu".

Lomnqopho mazombe uzakuhlahla boke abalingani abafaneleko ehlosweni yabo yokuletha iindlela namahlelo ahlukeneko. Lamahlelo azakwenziwa abe afezakaliswe ngokuya kwezakhiwo ezisisekelo kanye namagugu wemibiko yamagugu:
â€¢	Umvuzo omuhle ngomzamo, ingozi nomqondo omutjha
â€¢	Ilungelo lenarha elivikelweko kubadlalindima bagadesi nebangomuso
â€¢	Ukufikelela okulinganako emithonjeni nezintweni zokukhiqiza
â€¢	Ukusetjenziswa okudzimeleleko kwemithombo yemvelo neyebhayoloji
â€¢	Irhubhululo elizwakalako, isayense, ilwazi namahlelo wetheknoloji
â€¢	Izehlakalo zemakethe ezinqophisa imisebenzi yebhizinisi nokunikelwa kwemithombo
â€¢	Umleyo ocacileko wokulawula nemisebenzi esebenzako yombuso
â€¢	Ukucaca kuhle komthethomgomo nokubonelwa ngaphambili
â€¢	Isebenziswano ephendulako hlangana nekoro yangeqadi kanye nombuso ekwenziweni komthethomgomo nekulethweni kwemisebenzi

Imiphumela elandelako ilindelwe ukuvela ekulingeni ukufezekisa iminqopho mazombe:
â€¢	Ukwanda kokwenziwa ukunotha kezelimo neendaweni zemakhaya
â€¢	Ukwanda kokudalwa kwamathuba wemisebenzi okudzimeleleko
â€¢	Ukwanda kwengeniso nokwanda kwemali engena ngebanga lokurhwebelana neenarha zangaphandle
â€¢	Ukwehla komtlhago nokungalingani ebunikazini benarha namabhizinisi
â€¢	Ukukhula kwekghono lokulima
â€¢	Ukuthuthuka kokuphepha kwesitjhaba nekudleni komndeni
â€¢	Imiphakathi yemakhaya ephephileko nezinzileko, ukwehla kwamazinga wobulelesi nenturhu, kanye netuthuko edzimeleleko
â€¢	Ukuthuthuka kwethemba labasisi mmali okurholela ekwandeni kwamasiso ekhaya nangaphandle emisebenzini yezelimo neendaweni zemakhaya
â€¢	Ukuzikhakhazisa nesithunzi kezelimo njengomsebenzi nekoro.

3.	Ubujamo beqiniso bezelimo eSewula Afrika
ISewula Afrika inamazinga aphezulu womtlhago, ikakhulukazi eendaweni zemakhaya nalapho amaphesente ama-70 wabantu beSewula Afrika abatlhagileko bahlala khona. Imirholo yabo iyalawulwa ngombana zomnotho emakhaya azikakhuli ngendlela yokuthi zingabanikela imisebenzi erholelako namkha amathuba wemisebenzi.

Kunamabanga amanengi ngobujamobu bezinto, kodwana inengi lawo litholakala emithethwenimigomo eyafezekiswa ekadeni. Ngesikhathi ubujamo bemvelo obufana nokuhluka kweklayimethi buthathwa njengengozi nezinto ezibanga iindleko ekulimeni, imithethomgomo engakakhanjelaniswa nemiphumela engakaqalwa yemithethomgomo ekadeni beyinesandla ekungakhulini kuhle nokusisa ekorweni. Ingathana iindawo zemakhaya bezinesisekelo ebesingasekela ingeniso mali ekulu namandla wokusebenzisa imali, umnotho wemakhaya bewungaqina, ukhule bewudale amathuba amanengi wemirholo nokuzisebenza. Ngakho-ke, kungatjhiwo bona ingathana umnotho weSewula Afrika walandela ituthuko ehlukileko, eyame ebasebenzini, efaka woke umuntu nengabandluliko godu nendlela yokuhlalisa ekadeni, umtlhago wemakhaya bewungasoze waba yinto embi kangako ekhona emaphilweni womphakathi nemnothweni.

Iminotho mazombe ikhula ngokutjhugulula imithombo yabantu neyemitjhini esekorweni encani (zelimo, nezemayini), kokuthoma ibe yikoro yezamabubulo begodu ngemva kwalokho ibe yikoro yemisebenzi. Lokhu bekuvele kuyindaba enjalo eSewula Afrika, lapho itjhuguluko eliya ekorweni engemva kwesikhathi samabubulo iragela phambili sikhuluma nje. Kodwana kunobufakazi bona kulendlelakambiso, iinkoro ezisisekelo (ezifana nezelimo) ziyabhalelwa kufikelela ikghono lazo namkha zenza lokho ngendlela engasiyo eyagcina ngokobana inengi labantu likhutjhelwe ngaphandle kwemivuzo yesimanjemanje.

Zelimo ezingenisa imali eSewula Afrika zilandele indlela yokukhula eyeyame khulu emtjhinini, ngesikhathi imithombo eqakatheke khulu yezelimo (abantu nezinto zokulima) zihlala zingasetjenziswa namkha zisetjenziswa kancani eendaweni zakade zezabelo. Kokubili lokhu okutjhugulukako kube nomthelela ekghonakalweni yokurhola imali enengi babantu bemakhaya. Ukudlula lapho, amakghono wamabhizinisi wabalimi abanzima agandelelwa, kokuthoma ngokukhatjhelwa kwawo ngaphandle emakethe yezelimo yenarha begodu ngombana ukulima okungenisa imali bekungakghoneki eendaweni zezabelo. Amathuba wokuqatjhwa ekorweni yezelimo engenisa imali godu bekasaphelela khulu ebantwini abangana makghono abarhola imali encani, begodu isiquntu esikhulu sokuqatjha ekorweni yezelimo engenisa imali kungesiya ngesikhathi sonyaka godu nangokwesikhatjhana kuphela. Ukudlula lapho, lendlela yokukhula beyitjho bonyana iinkoro ezikhambelana nezelimo lapho yoke into ithoma khona (okufakwa mafemu ngehla) nalapho kuphela khona yoke into (abasebenzi bokudla nefayibha) zakhandelwa bona zingakhuli namkha zithuthuke, ngakho-ke abantu abahlala eendaweni zemakhaya badinywa amathuba wokuzibandakanya kezomnotho.

Lezizinto zaba ngunobangela omkhulu wokwenziwa kwezelimo ezimahlangothi mabili nezinokungalingani okukhulu. Ubuhlangothi mabilobu babanga amahlangothi amabili 'wethu' kanye 'nabo' angaboni ngokufana namkha angalinganiko hlangana nabadlalindima begodu aba nomphumela wendlela yokwenziwa komthethomgomo godu nokulethwa kwemisebenzi okuqale zelimo ezimbili kunekoro eyodwa ehlanganeko - enye ngeyabalimi abenza imali nenye okuthiwa ngeyaba'limi abasakhulako'. Ngakho-ke kunokutlhogeka khulu kombono kawoke woke (akukho ukuthi lombono ngewethu) godu nokuzwisisa kezelimo begodu nomuzwa wokuba ndawonye nokubumbana. Leliqhinga mazombe lekoro lifuna ukuqeda lendlela yokwehlukana nelimazako.

Ukusuka ngo-1990, iindlela zekambiso ezimbalwa zenziwe ukubuyisela emva umthetho webandlululo godu nokuthuthukisa ukuzibandakanya, kuthi ngasikhathi sinye kufezakaliswe iinsungulo ezimbalwa ukususa iinliyo nemithetjhwana godu nokutjhaphulula ikoro. Ezinye zalezenzo zaba nemiphumela emihle ngesikhathi ezinye zaba nemiphumela ebeyingakaqalwa. Ukusuka emthethwenimigomo emikhulu kwafaka:
â€¢	ukuphelisa imithetjhwana neenliyo ekukhangisweni kwemikhiqizo yezelimo
â€¢	amatjhuguluko ekuphethweni kwezelimo, kufaka hlangana ukupheliswa kwezinye iintela eziphasi ebezenzelwe ikoro
â€¢	ukwehlisa ukusetjenziswa kwemali yebhajethi bunqopha ekorweni
â€¢	amatjhuguluko wenarha, akhambisana nokubuyisela kumnikazi nokwabiwa butjha, godu namalungelo womthetho wenarha
â€¢	ukutjhugululwa komthethomgomo wokurhwebelana, ofaka hlangana umthelo obekwa epahleni yezelimo engenako godu nokutjhatjhululwa mazombe kwerhebelwano lezelimo okufaka hlangana iimvumelwano zokurhwebelana ngokutjhaphuluka
â€¢	ukutjhugululwa kweenhlangano ezinomthelela ekuphathweni kwezelimo
â€¢	ukusetjenziswa komthetho wezelimo ophathelene nekoro yezelimo.

Lamatjhuguluko aba nemiphumela emikhulu erholela okungasenani ekukhuleni komkhiqizo godu nezelimo ezinokuphalisana, nanyana abalimi abanengi bathola ukulinyazwa mumethuko weentjhabatjhaba, ubujamo bezulu obutjhuguluka njalo, isikwelede esikhula njalo kanye nokuba kumbi kobujamo bokurhwebelana. Lokhu, kanye nemithetho yabasebenzi, amanzi nomthetho wamatjhuguluko wenarha, kwarholela emibonweni engasiyo mayelana neenhloso zalomthetho, nokuphezulu okulindelwe basebenzi, godu nemibiko yomphakathi eyenziwa ziinhlangano ezihlukeneko ezigandelelako, yaba nesandla ekuphenduleni okumbi okuhlangana nabalimi abenza imali begodu nokwehlisa imbalo yabasebenza isikhathi esinengi emaplasini.

Indlelakambiso yamsinyana yokususwa kwemithetjhwana neenliyo kanye nokutjhatjhululwa esikhathini esiminyaka elitjhumi edluleko yaveza ikghono elincani labalimi lokutjhugulula umthethomgomo namatjhuguluko emakethe. Ukuvezwa kwabo khulu ephalisanweni leentjhabatjhaba kube nomphumela omumbi ephaliswaneni labo, okwabangela bona abalimi abanengi batjhiye ibubulo. Kilomnotho ophalisana khulu novulekileko, amahlelo amancani wokulima nawo ayabhalelwa namkha akuthola kubudisi ukuba lihlangothi lekoro ekulu yezelimo.

Nanyana iinliyo ezimbalwa godu neendawo ezimiraro zikhandela ikoro yezelimo ekusebenzeni ngekghono layo loke, lokhu kulihlangothi kuphela lesithombe. Kuneenkomba ezihle zokobana abanye abalimi basebenza kuhle ngaphasi kobujamo obukhona. Begodu kuyacaca bona kunesisekelo esihle godu nommoya omuhle begodu nokufuna hlangana nabalimi, amabhizinisi wezelimo nombuso ekulwiseni iinselela ezilandelako zitjhugululwe bona zibe mathuba.

4.	Iinselela zekoro
Ukusuka ekubonisaneni okungehla kuyakghoneka ukuthola imiraro emikhulu neenselela zekoro. Iselela ekulu yezelimo zeSewula Afrika kuveza ikghono elitholakala ebantwini kanye nemkhiqizweni ophasi begodu nekuphalisaneni okukhandela ukuzibandakanya kwabantu abanengi neenhlangano zezomnotho. Lomraro uziveza ngemirarwana eminengana - omunye nomunye otjhiya zawo iinselela.


UKUKHANDELWA KOKUPHALISANA EPHASINI KANYE NENZUZO PHASI
Iintjengiso zikhomba bona ikoro yezelimo eSewula Afrika iphendula kuhle eenseleleni zokwengeza iphaliswano. Kodwana, ipumelelo isathatha ihlangothi, begodu kunobufakazi bona ezinye iinkorwana zelimo godu nemisebenzi efaka inani ayiphalisani emakethe yekhaya neyeentjhabatjhaba. Lokhu kubangwa zizinto ezifana neendleko zokufakwako ezihlanganiswa nomkhiqizo ophasi, iindlela zebhizinisi ezingafikeleli ezingeni eliphezulu namakghono aphasi, kanye nemikghwa engasimihle yokurhwebelana. Ukungabikhona kwephaliswano leentjhabatjhaba nakho kurholela ekusiseni okuncani kezinye iinkoro. Mhlamunye lokhu kuyiselela ekulu efuna bona ilungiswe khona kuzakubekwa zelimo ekukhuleni okuqaliweko nendleleni yetuthuko.

UKUZIBANDAKANYA OKUNGASIKUHLE
Nasiqala umphumela wokukhaphela ngaphandle nokubandlulula, iselela manje kuvulela amathalente namandla wokutlama wabantu godu nokuthuthukisa ukuzibandakanya kwabo kiwo woke amahlangothi wekoro begodu nokuqeda kokugcina iinkhandeli ezinengi zokungena ezitholakala emlandweni omahlangothi mabili. Iselela kuthola amahlelo wokukhuthaza abasangenako abatjha; abanzima nabamhlophe; abancani nabakhulu; amabhizinisi amancani namakhulu, ukungena ekorweni. Kokugcina, kuqakathekile ukuthola iindlela zokuqinisekisa bona zoke iimfunda zekoro kwamambala zizizwa begodu zizibona zimalunga.

ITHEMBA ELIPHASI LABASISI KEZELIMO
Ithemba elincani labasisi kezelimo libangwa yimbuyekezo ephasi njengombana kutjhiwo kanye nomphumela ongasoze waphikiswa oqinileko wezelimo nakezokuhlalisana ekusiseni kanye nemikhiqizweni okufana nokubulawa emaplasini, ukuqotha enarheni kanye nokuhlala enarheni ngokungemthetho. Ukungezelela, kunemibono engasimihle ngezelimo engezelela ubujamo. Ithemba labasisi mmali liyafuneka ukufikelela ikoro yezelimo ezele ipilo, amandla nekhulako.
AMAHLELO WOKUSEKELELA NOKULETHA ANGAKANELI, ANGASEBENZIKO NANGANAKGHONO
Lelihlangothi lingezinye zeendawo zemiraro emikhulu ezisisekelo senye nenye yalezizinto okukhulunywe ngazo. Ubumbi bokuletha nokufezakalisa amagadango amanengi wombuso, imithetjhwana namahlelo kanye namahlelo wesekelo angasebenziko - woke okungaqakathekileko ekuqinisekiseni ibhoduluko lokukghonakalisa kezelimo - kuyakhathaza begodu kuyiselela kizo zoke iinhlangano zombuso ezisekela ikoro yezelimo. Amahlangothi afaka isandla kilomraro kuhlukaniswa kweminye imisebenzi, imithombo engakaneli, ukuphatha okungasikuhle godu nokuziphendulela kanye neenqunto zesigungu ezingasizihle kanye nokuriyada ekuthathweni kweenqunto.

UKUPHATHWA KUMBI NOKUNGAKADZIMELELI KWEMITHOMBO YEMVELO
Inarha engasetjenziswako nethembisako ngakwezelimo ayitholakali lula eSewula Afrika, godu kuneqintelo ekukhuleni buthabalala komkhiqizo wezelimo. Ukungezelela, umthangalasisekelo nemisebenzi esekela ukusetjenziswa kwenarha ayikaneli. Amahlelo wombuso aqale ukuvikela isisekelo semithombo (okutjho ukuTlhogonyelwa kwenarha nokuSebenzela Amanzi) ayaphumelela kodwana awakaneli. Ukonakala kwenarha kuhlala kumraro eenarheni ezihle nezingakanoni. Ngokwanda kwegandeleleko kezelimo ukuphuhlisa umkhiqizo ngokuya kweyunithi yenarha, kuyiselela ekulu ukuqinisekisa bona lokhu akwenzeki ngokulimaza isisekelo semithombo yethu yemvelo.

5.	Amaqhinga amakhulu
Iinselela kufanele zilungiswe ngokurhaba okukhulu ukukghonakalisa ikoro yezelimo ukusuka ebujameni bamambala banje ukuya emnqopheni "wokufikelela ngokulingana kanye nokuzibandakanya ekorweni ephalisana iphasi loke, enenzuzo nedzimeleleko efaka isandla epilweni engcono kibo boke abantu". Lomnqopho ungafikelelwa ngeqhinga mazombe lezelimo eSewula Afrika elinezinto ezintathu, okukufikelela okulinganako nokuzibandakanya, ukuphalisana iphasi loke nenzuzo kanye nokuphathwa kwemithombo ngokudzimeleleko.

5.1 Ukufikelela okuhle nehlelo lokuzibandakanya
Umnqopho waleliqhinga kuqinisa ukufikelela okuhle nokuzibandakanya emathubeni wezelimo; ukuqeda ubuhlanga enarheni nebunikazini bamabhizinisi; godu nokuvula ikghono loke lezamabhizinisi lekoro. Lizakuqala itjhuguluko kezenarha, isekelo lokuthoma kilabo abasangenako kezokulima, isebenziswano nokukhutjhulwa kwekoro.

Leliqhinga lilungisa isebenziswano emahlangothi mabili nekambiso yokukhaphela ngaphandle, godu likhuthaza ukuzibandakanya okuragela phambili kwalabo esele balihlangothi lekoro. Godu likhuthaza ukuthuthukiswa kombono wokwabelana nendlela kawoke woke khona kuzakuba nezelimo ezizakufaka woke amabubulo nobukhulu bamaplasi, ukusuka kamancani ukuya kwamakhulu. Umbuso uzakusungula umleyo wesebenziswano ukufezekisa leliqhinga. Ubufakazi besebenziswano ehle neqinileko kanye nehlelo lokufundisa nokuyelelisa elithuthukako hlangana nabalimi abenza imali nalabo abasangenako abatjha lizakukhuthazwa.

Ukuzibandakanya okudzimeleleko ekorweni kuzakuqinisekiswa kuphela nasirarha umbono okungasiwo wezelimo otjengiswa yinzuzo encani, ukuba seenkolodweni, imiraro yokuvikela, ukungaphatheki kuhle kwabathengi mayelana nokuphepha kokudla, iindaba eziphathelene nokuba semthethweni kanye netjhuguluko elikhamba kancani - begodu ngakho-ke nekoro lapho abantu bangana kuzikhakhazisa nethemba. Ukulima kuqale hlangothi linye njengombana kukhonywa madoda wamaBhuru ngomuzwa othuweleliswa kuthusela, ukudinywa amathuba nokungatjhejwa hlangana nabalimi abakhona nabasazokungena. Okhunye ukuqala hlangothi linye kukobana abantu abanzima abakghoni namkha akukafaneli babe ngenye into engehla kwabalimi abanganalitho abalimela ukuziphilisa. Lemibono izakulungiswa nayikuthi imibono engaphakathi nengaphandle kwezelimo iyatjhugululwa beyijanyiselelwe ngomqondo wezelimo ezinepilo namandla, ezinepumelelo nezinobujameli godu nezilungisa ukungaphatheki kuhle mayelana nezebhoduluko kanye nokuqiniseka ngokudla kwabathengi.

Ukuphuhlisa abasangenako ekorweni yezelimo, kuzakuqalwa khulu amathuba wokunikela amandla ngakwezomnotho; ebantwini abanzima, abomma, abarholopheleko nabatjha bazo zoke iintjhaba. Indlelakambiso yokukghonakalisa abantu abanzima baphumelele kezelimo ezingenisa imali nemabhizinisi wezelimo kuzakufuna imizamo eyenziwe kuhle nenqotjhisiweko ezakulalisa ikundla godu ilethe ubujameli obaneleko nekoro ehlukileko. Ukudlula lapho, kuyaziwa bona abatjha bazo zoke iintjhaba balingomuso begodu kufanele bakhuthazwe ukuzifaka emisebenzini yezelimo. Lemizamo izakwenzelwa ukukhiqiza ikoro yezelimo ehlukileko nesebenza kuhle khulu, ezakunikela ngebelo laburhaba ekukhuleni kwezomnotho zemakhaya ezikhulako, ngaphandle kokuhlawulisa abalimi abenza imali abakhona kwanje.

ITJHUGULUKO KWEZENARHA
Njengegadango lokuthoma, kuqakathekile bona itjhuguluko lezenarha lenziwe ukuqinisekisa izinzo emakhaya nokuqisekisa zemakethe. Indlelakambiso yokunikela amandla ngakwezomnotho kezelimo zeSewula Afrika ithoma ngokufikeleleka okukhutjhuliweko enarheni kanye nokubekwa kwamalungelo wangokomthetho wenarha ebantwini begodu neendaweni lokhu kungekho khona.

Ukwenza kuhle itjhuguluko lezenarha, kuqakathekile bona zoke iindlela zokufikelela enarheni ezifana nokubuyisela kumnikazi, ukwabiwa butjha kanye namalungelo wangokomthetho anikelwe itjhejo elaneleko. Iindlela zekambiswezi zizakufaka, kodwana asoze zaba mnqopho weqhinga mazombe lekoro, ukusetjenziselwa iminqopho engasiyo yezelimo kwenarha efana nokwakha izindlu, njll.
Ukulandela ukukhamba buthaka ekufezekisweni kokwabiwa butjha kwenarha eminyakeni yokuthoma emihlanu ngemva kwaka-1994, ihlelo lenziwa butjha. Ihlelo elitjha leTjhuguluko eNarheni nekuThuthukiseni zeLimo (LRAD) lenziwe ukukhulisa ubunengi bamagadango wokusekela azakutholakala kilezo zakhamizi zeSewula Afrika ekade zidinywe amathuba ngaphambilini ukufikelela inarha ngomnqopho wezelimo. Liqinisa umqondo wokwabiwa kwenarha okurhelejwa yimakethe yehlelo lokuthoma lokwabiwa kwenarha. Ilemuko leentjhabatjhaba litjengisile bona amahlelo ayame emakethe wokwabiwa butjha kwenarha akhanjiswa mbuso asebenza ngcono kunalawo akhanjiswa yikoro yomphakathi kuphela. Ihlelo elenziwe butjha lithembisa ukurhabisa ukulethwa kwenarha ngombana lihlangene godu lilula begodu likhanjiswa ngabarhelejwako abasebenzisa imithombo yalo ngeendlela ezihlukako ngokuya kweminqopho nemithombo.

Umbuso uzinikele ekuqinisekiseni ipumelelo yalelihlelo godu nokuqinisekisa bona abantu ababuya eenqhemeni ebezidinywe amathuba ngaphambilini bathola ukufikelela enarheni ngendlela eburhaba nenomthetho. Kodwana kuqakathekile bona inarha isetjenziselwe ukukhiqiza. Lokhu kuzakwenzeka kuphela nange imisebenzi yokusekela namahlelo webandulo anganikelwa. Ngakho-ke kuyavunywa bona itjhuguluko lenarha nokuhlaliswa kwabalimi asoze lenzeka esikhaleni godu neminyango yamaphrovinsi yezelimo nemibuso yabomaziphathe beendawo izakuba nendima ekulu engayidlala ekerhelebheni abarhelejwako. Lokhu kuzakufuna bona imiraro yebandulo yemibuso yamaphrovinsi nemibuso yabomaziphathe beendawo ilungiswe ngokurhaba okukhulu.

Yoke ikghonakalo yokuthola itjhuguluko lezenarha elirhabileko nelidzimeleleko izakwenziwa. Lokhu kuzakufaka ukuthengiswa kwenarha ebekungeyombuso njengendawo ezakuqalwa kokuthoma. Lokhu kuzakungezelelwa magadango afana namahlelo wokwabelana ngokulingana, ukulima ngokwesivumelwano, ukulima ngokuqatjha, itjhuguluko elungelweni lenarha eendaweni zomphakathi kanye nokutholwa kwenarha yangeqadi.
Ngombana inengi labantu beendaweni zemakhaya baphila begodu balima eendaweni zomphakathi, iindaba zesiqiniseko samalungelo wenarha kufanele zitjhejwe ngokurhaba. Kuqakathekile bona imivuzo namathuba wamasiso athuthukiswe kileziindawo. Godu ngombana le yindaba emasikizi, indlelakambiso yokufakwa kwabarholi bendabuko kufanele yenziwe ngamalanga ukuqisekisa bona ukufikeleleka kwalendlelakambiso kuzakwenziwa. Lokhu kuzakuphekelelwa kuvuselelwa kwamahlelo wokuthelelela eendweni ekhabe zizizabelo ngaphambilini kanye nokudluliswa kokuphathwa kwazo begodu kudluliswe nobunikazi bunikelwe abalimi abafaneleko nemiphakathi.

Nanyana itjhuguluko enarheni kuyinto eqakatheke khulu okufanele kuthonywe ngayo ekuqinisekiseni ukuzibandakanya okufaka abantu abanengi kezelimo ezikulu, imisebenzi yokusekela eminengana kuzakufanela bona ilungiswe ngasikhathi sinye ukuqinisekisa bona indlelakambiso yokufikeleleka nokunikela amandla iyaphumelela begodu iyadzimelela.

IMISEBENZI YOKUSEKELA
Nanyana amandla aqalekako weenhlangano kanye neemali sele asetjenzisiwe ekunikeleni ukufikeleleka enarheni kilabo abatjha kezelimo esikhathini esiminyaka elikhomba edlulileko, itjhejo elincani linikelwe emahlelweni wokusekela abalimi. Kuze kube nje, isekelo langemva kokuhlaliswa enarheni kubadlalindima emahlelweni wetjhuguluko enarheni lihlelwe ngokwesigiyana, umphumela wangazwakala kuhle.

Kuneenselela ezimbili mayelana nemisebenzi yesekelo lamuva yokuhlaliswa enarheni. Kokuthoma, nayikuthi abalimi abatjha bazakunikelwa amandla wokudlala indima eyakhako ekuthuthukiseni isiko lezelimo, kuqakathekile bona bathole ukufikelela emisebenzini yokusekela. Kodwana ilemuko elibuya e-Afrika litjengisile bona lokhu akukafaneli kwenziwe ngokwesigiyana godu nangokubandlulula. Irhubhululo nalo litjengisile bona imisebenzi yesekelo ebalimini abalima kancani nabalima ngokulingeneko kufanele lihlukaniswe kilelo elinikelwa abalima khulu ngomnqopho wokwenza imali. Ngakho-ke, iselela yokuthoma kuthuthukisa nokukhulisa imisebenzi yesekelo ekhona kwanje ukuhlangabezana neendingo zabalimi boke. Lokhu kufaka ukuragela phambili kwemihlobo ehlukeneko yemisebenzi efana nokuqiniswa kweenhlangano zokulethwa kwemisebenzi yerhubhululo, yezeemali, yokufikelela eemakethe netuthuko, ibandulo nokuthuthukiswa kwamakghono kanye nemiNyango yamaPhrovinsi yezeLimo.

Iselela yesibili kunikela ngesekelo elinqotjhisiweko ebalimini abatjha. Ziinsungulo ezintathu ezizakwenziwa lapha:

â€¢	Kunikelwa kwesekelo langemva kokuhlaliswa kubalimi abarhelebhekako etjhugulukweni lenarha lokubuyiselwa kumnikazi. Isikhathi sangemva kokuhlaliswa enarheni bekube gadesi sifuna ukukhanjelaniswa okungcono ikakhulukazi hlangana nemiNyango yezeLimo noweeNdaba zeNarha, hlangana nemibuso yesitjhaba neyamaphrovinsi, godu nabaphathi beendawo neenhlangano zabalimi nezabhizinisi wezelimo.
â€¢	Kutholwa kwabalimi abatjha ababuya eenqhemeni ebezibandlululwa ngaphambilini khona bazakuthola ukufikelela ekuthengeni inarha kwangeqadi, ukuqatjha, ukunikela ngokomthetho, njll. Ukuhlolwa kweendingo zokuhlola iimfuno ezimayelana nokufikelela imisebenzi yokusekela kuzakwenziwa, godu iindawo zejiyografu neenqhema zemisebenzi lapho iindingo zabo zizikulu khona zizakunqotjhwa bezinikelwe imisebenzi yokusekela.
â€¢	Kusungulwa kwamahlelo wemiqondo emitjha wetuthuko wabalimi eendaweni zokuhlala. Kuzakugandelelwa khulu ekurarululeni iindawo ezimiraro godu namagadango wokurhelebha abalimaba khona bazakuba bakhiqizi abaphumelelako ngesikhathi esincani ngokukghonekako. Lokhu kuzakufuna ukufikelela kwamambala emakethe, ebandulweni, ematjhugulukweni wamalungelo wenarha, emithangalenisisekelo nemisebenzi yesekelo enqotjhisweko. Amahlelo wokusebenzisana neenhlangano zepahla yerhwebo, amabhizinisi wezelimo wekhaya, kanye namakoporasi lizakusungulwa ukunikela imivuzo emihle ukuqinisekisa ukuzibandakanya kwabo.

Abadlalindima abakhulu kufanele bazinikele ekubekeni itjhejo labo emahlelweni wokusekela abalimi wokwenza iinhloso nekareko lezelimo elifaka woke umuntu ngokukhuphula hlangana nokhunye amahlelo wesebenziswano, amasetjheni wokusebenza ngamaqhinga kanye namahlelo wesebenziswano akarisako nanengozi eendaweni ezilandelako:
â€¢	Ekuthuthukeni kokufikeleleka emakethe nekususweni kweenkhandeli zemakethe kabatjha abasangenako
â€¢	Ukudluliselwa okuqinisiweko kwetheknoloji ebalimini abatjha ngesekelo lamasentha we-one-stop ezingeni lekhaya
â€¢	Ukufezekisa iqhinga lokuthuthukiswa kwabasebenzi elifaka abosomabhizinisi abancani godu namahlelo wokufundisa nokuyelelisa
â€¢	Ukuthuthuka kokufikelela emisebenzini yemakhaya yezemali eminengi nezeleko ngokusebenzisa ukufikelela nokusebenza kuhle kweenhlangano zemali zemakhaya
â€¢	Ukunqopha okuthuthukileko, ukusebenzisana nokukhambelanisa hlangana kweenhlangano zombuso, zelimo ezihlangeneko, iinhlangano okungasizo zombuso neenhlangano zemiphakathi ezibandakanyekako emahlelweni wokuthuthukisa abalimi ngamaforamu ezingeni lenarha yoke, lamaphrovinsi kanye nelendawo. Amaforamu anjalo angasetjenziswa ukuthola iindingo namahlelo afaneleko okufanele athole itjhejo elikhulu, ukuhlola isidingo semivuzo kanye namasebenziswano hlangana kombuso nekoro yangeqadi ukuthuthukisa ukusebenza kuhle kwamahlelo kanye nokufaka isandla mayelana namathulusi wemithethomgomo nemithethokambiso
â€¢	Ikghono elithuthukako nokwenza kuhle ekungezelelweni kwabasebenzi ngaphakathi kwekoro yangeqadi nemiNyango yezeLimo yamaPhrovinsi

Ukuzibandakanya okungezelelweko kezelimo kuzakusekelwa mahlelo ukurhelebha abasangenako abatjha ngomthangalasisekelo wezelimo. Iimbonelo zifaka isekelo lokubiyela, amatanka wokudibha, ikhonthuwa, imisebenzi yokukhandela ukukhukhuleka kwehlabathi, imali yokuthenga ifuyo nemigodi ebhoriweko.

Isenzo esifaka woke umuntu ngeendlela ezinengi sifanele lokha nakunikelwa abalimi amandla. Ngokusebenzisana, abalimi bathola iindingo zamalunga begodu baqinise neendingo zabo, bahlanganise amandla wabo wezomnotho nokulungisa ukubhalelwa kwemakethe. Umbuso ngakho-ke usekela iinhlangano zabalimi ukwakha wazo amakghono kanye nokuthuthukisa iindlela zokukhulumisana zangaphakathi. Kilelihlangothi isebenziswano eqinileko hlangana ne-NAFU ne-Agri SA izakukhuthazwa njengesithuthi esinamandla sokunikela amandla abalimi.

Amakoporasi wezelimo eSewula Afrika asisakhiwo esiqakathekileko ekusekeleni abalimi abatjha. Amakoporasi akhona angadlala indima ekulu, kodwana ukusungulwa kwamakoporasi emiphakathini eqhakileko yemakhaya kufanele kukhuthazwe. Imizamo yangaphambili yahluleka ngesibanga semikghwa namagugu angasi mahle hlangana namalunga nemikghwa yabaphathi godu nangomphumela wokutlhogeka kwekghono lokuphatha kanye nekghono, okunomphumela ongasimuhle ebhizinisini. Amagadango amatjha wokuthoma ukuthuthukiswa kwamakoporasi ngokusebenzisa ukuthuthukiswa kwamakghono nokuphendula amagadango wesekelo lemali azakwenziwa.

Kunokutlhogakala mazombe komthangalasisekelo eendaweni ebezizizabelo, ngesikhathi kuthiwa kunesidingo sokuthuthukiswa nokugcinwa ebujameni kilezondawo zemakhaya zabamhlophe. Lokhu kunomphumela wokwenza leziindawo zingakghoni ukuphalisana. Nakuzakulungiswa ukungalingani kwemithangalasisekelo nebizo lokuthuthukiswa kokunikelwa kwemisebenzi, imiNyango yamaPhrovinsi yezeLimo neemphathimandla zendawo zizakubawiwa bona zibuyekeze iinkhala zomthangalasisekelo godu nokuqinisekisa bona irhelo elikhanjelanisiweko liyanikelwa emaHlelweni weTuthuko aHlangeneko ekuthuthukisweni komthangalasisekelo. Lokhu kuzakufaka itjhejo elinikelwa amadorobha wemakhaya namasentha womsebenzi. Zelimo zizakufakwa emnqopheni wokutholwa kokuqakathekileko endaweni yekhaya.

Ukulima kwesimanje manje kutjhugulukile ngebanga lamatjhuguluko wezelimo. Abalimi badanela emagadangweni wokubulunga iindleko afana nokwahlukanisa, ukukhulisa nokufakwa kwamazinga njengendlela yokulungisa inzuzo eyehlako. Leziindlela kwesinye isikhathi zitjho ukutjhugulukela emisebenzini emikhulu. Ukutjhuguluka kwezelimo godu kutjho bona kunesiliyo sokungena kilabo abatjha abasangenako kezokulima. Ukulungisa leziinselela zelimo, amagadango amatjha azakwenziwa ukukghonakalisa abantu ukungena ebubulweni ngaphasi kobujamo obukhona.

Nanyana iindima ezimbalwa zibekelwe umbuso ehlelweni lokufikelela nokuzibandakanya, kuqakathekile ukubona bona ikoro yangeqadi - okutjho ibhizinisi lezokulima, abalimi, amakoporasi, iinhlangano zabalimi - zinendima ekulu okufanele ziyidlale ekukhuliseni ukunikela amandla nokuzibandakanya. Kurhabekile manje bekuqakathekile bona ikoro yangeqadi ithathe iselela yokunikela amandla nokuthuthuka kokulingana. Imivuzo izakwenziwa ukukhuthaza ukuzibandakanya kwekoro yangeqadi ekuthuthukisweni kwezelimo neenkambisweni zokunikela amandla.

5.2. Ukuphalisana ephasini nekwenzeni inzuzo
Ihloso yeqhingeli kuqinisa ukwenza inzuzo ngephaliswano elidzimeleleko ephasini loke ngokunikela okufakwa nakukhiqizwako ekorweni yezelimo, ukukhiqiza okusisekelo, ukusetjenzwa kwezelimo, kanye namabubulo wezokuvakatjha kezelimo. Izinto ezilula zibeka bezibumbe ibhoduluko lapho ikoro iphalisana beyithuthukise ukutlanywa kobuhle ekuphalisaneni. Lokhu:
â€¢	bujamo bezinto
â€¢	bujamo bokufuna
â€¢	mabubulo ahlobeneko nasekelako
â€¢	yindlela eqinileko, isakhiwo nokuphikisana
â€¢	mmoya wombuso nomthethomgomo
â€¢	yindima yokungahleli, yethuba

Enye nenye yalezizinto manje iyalungiswa ngezenzo ezithileko zeqhinga ukuthuthukisa ukuphalisana kwezelimo.

UBUJAMO BEZINTO
Ubujamo bezinto butjho izinto zokukhiqiza, ukutholakala kanye nekhwalithi yemithombo yemvelo, izinga lamanani wezinto ezifakwako ezifana nabasebenzi, amafutha, iimbulalinunwana, imitjhini, ilwazi nomthangalasisekelo. Lezi zinto ziqakathekile nayikuthi ikoro izakwazi ukuphalisana iphasi loke beyibe nenzuzo.

Iphenyisiso lamuva nje litjengisile bona izinto zobujamo eSewula Afrika ziliya ukuphalisana ekorweni yezelimo nakeyezokusetjenzwa kezelimo. Okuqakatheke khulu kwanjesi manani wokufakwa nakukhiqizwako, ukukhiqiza kwesisekelo semithombo yezemvelo, iindleko nekhwalithi yabasebenzi abanganakghono, iindleko zabasebenzi abanekghono, iindleko zokuphatha ezikhambelana nokuqatjhwa nokuphathwa kwabasebenzi, ikhwalithi yomthangalasisekelo, iindleko zemitjhini kanye neendleko nokutholakala kwetheknoloji.

Ngokumadanisa nabakhiqizi bokudla okuziinthoro abakhulu bephasi abafana ne-US, i-EU, i-Argentina ne-Brazil, i-Sewula Afrika inehlabathi enekghono elincani, iklayimethi eyomileko netjhuguluka njalo, kanye neendleko eziphezulu zomnotho. Lezizinto zenza kube budisi kezelimo zeSewula Afrika ukuphalisana naleziinarha. Ngakho-ke, nabafuna ukuphalisana, indlela evulekele abalimi nakunganasekelo lombuso kukuba nekghono nokwehlisa iindleko zokukhiqiza ngekghono ngokusebenzisa izinto ezifakwa nakukhiqizwako ezincani ngokuphumelelisako.
Abalimi abanengi namabhizinisi wezelimo bawafezakalise ngepumelelo amahlelo
wokuhlela butjha, ukunciphisa iindleko, ukuthuthukisa ukuphathwa kwabasebenzi kanye nokusetjenziswa kweendleko njengehlangothi lehlelo lokwehlisa iindleko zokukhiqiza. Kodwana, lokhu kunikela ngeensombululo ezithatha ihlangothi nezesikhatjhana ebalimini abancani nabalingeneko kanye namabhizinisi wezelimo amancani. Amahlelo wombuso anomphumela ekwehlisweni kwendleko zoke zokukhiqiza ngakho-ke kufuneka abe lihlangothi eliqakathekileko ehlelweni lokuphalisana.

Okuqakatheke ngokunqophileko mafutha, zokuthutha neendleko zemitjhini. Iindleko zokuthutha zithonywa khulu mthangalasisekelo wezokuthutha ongakaneli nongakaphathwa kuhle. Iimbonelo zalokhu zifaka ukungatholakali ngobunengi kweenkoloyi zeentimela kezokuthutha, ukungabikhona kwephaliswano kezeentimela nemisebenzi yemadoyelweni weenkepe eba nemiphumela yemisebenzi engakathembeki nebizako, eqintelwako, neneendleko ezinengi zokuthutha ngommoya umkhiqizo wezelimo, umthangalasisekelo wesitjhaba omorosakeleko nongakaneli nomthangalasisekelo ongasimuhle wezokuthintana. Lezizinto zizodwa zenza iindleko zokukhiqiza kezelimo enarhakazini ye-Afrika zibize ngokubuyelelwe kane ukudlula e-Asia, e-Amerika kanye ne-Europe.

Umbuso unendima ekulu okufanele uyidlale ekulungiseni izintwezi. Ukufika lapha amahlelo alandelako azakuqalwa:
â€¢	Ukwehliswa khudlwana komthelo neemali ezibhadelwa edizeleni nezinye izinto ezifakwa nakukhiqizwako
â€¢	Imivuzo yombuso yokuhlela butjha izakhiwo ukwehlisa iindleko zokutjhidela emikhiqizweni ephalisanako
â€¢	Iindlela ezitja zokusekela ngemali ukurhelebha abalimi abatjha nalabo esele bakhona ukuphatha umphumela wemalimboleko emalini esetjenziselwa izinto ezincani
â€¢	Ukubuyekezwa kweemfuneko zokuthutha ngesitimela ngokuya komthethomgomo wokusuka endleleni uye esitimeleni kezelimo
â€¢	Ukufezakaliswa ko"Mbono neRhelo lokuziPhatha lezobuDlelwana babaSebenzi kezeLimo" elitlanywe ngezelimo ezihlelweko, iinyonyana zabasebenzi kanye nomNyango wezabaSebenzi, ngokusebenzisana netjhuguluko emakethe yabasebenzi.

UBUJAMO BOKUFUNA
Ubukhulu, ukukhula nokubunjwa kwemakethe yekhaya kudlala indima eqakathekileko ekwenzeni ibubulo liphalisane ephasini. Iphaliswano eliqinileko lekhayapha liqakathekile begodu kusebujameni obungakajayeleki kuphela lapho ibubulo elingaphalisaniko emakethe yalo yekhaya liba ngeliphalisanako ephasini loke. Ikani ukukhula komnotho kuphasi kunezinga lawo lokukhula elilindelweko, ubukhulu bemakethe yeSewula Afrika nezinga layo lokukhula kancani ekudleni nemikhiqizweni yefayibha izakuthikameza ukuphalisana kwezelimo. Ngakho-ke, ukuqakatheka khulu kokukhuliswa kokufuneka kwemakethe yekhaya, okufaka kodwana kungapheleli ekukhutjhulweni kokufuneka kweemakethe ezincani zekhaya, okufaka hlangana kodwana kungakapheleli ekukhutjhulweni kweemakethe ezincani kanye nekukhuthazweni kwezokuvakatjha kwezelimo kanye namabhizinisi angenzelwa emaplasini nemisebenzi.

Amathuba wemakethe awathuthukiswa njalo ngesibanga sokutlhogeka kwelwazi. Ikhwalithi, ukutholakala neendleko zelwazi lemakethe lithikameza khulu ukuphalisana kwabasomabhizinisi bezelimo-zokudla ezirareneko. Ngaphandle kwelwazi elithembekileko nelivela ngesikhathi iimakethe ezitja zekhaya zithuthuka buthaka. Ekulungiseni leziinkhandeli, amahlelo alandelako azakutjhejwa:
â€¢	Ihlelo elihlakaniphileko lebhizinisi lezelimo ezisisekelo kanye nekoro yebhizinisi yezelimo ezakunikela ilwazi eliqakathekileko elingasetjenziswa eenquntweni zebhizinisi nekuthuthukisweni kwemakethe
â€¢	Ukuthuthuka okuragela phambili komsebenzi weembalobalo emNyangweni wezeLimo ngokusebenzisana nebubulo ne-Statistics South Afrika
â€¢	Ukuthuthukiswa kwamabhizinisi wekhaya ngekambiso yokufukamela eendaweni zemakhaya.

AMABUBULO AHLOBENEKO
Ukubakhona kwamabubulo anikelako naphalisana ephasini, afana nebubulo lokufaka okusetjenziswa ekukhiqizeni, iinhlangano zeemali, iinhlangano zerhubhululo, amakampani wezokuthutha, abanikeli bezinto zokupaka, nabanikeli abaziinhlangano ezifana nezegezi kanye nezamanzi banomphumela ekuphalisaneni kwekoro yezelimo.

Ukungezeleleka okwandako emakethe hlangana nabanikeli nabasabalalisi kanye nokwanda kokukhonya kwamafemu weentjhabatjhaba kungaba nomphumela omumbi ekuphalisaneni kwekoro yezelimo. Amandla walamafemu nokungabikhona kwephaliswano ngaphakathi kwekoro kungagcina ngokuba nomphumela wokwanda kwamanani aphezulu wokufakwa nakukhiqizwako. Kilokhu umbuso uzakulawula imikghwa yokuphalisana emphumeleni wezelimo nemabubulweni wokusabalalisa kanye, lapho kutlhogekako, ubuyekeze amazinga wemali ebhadelwako namkha ukuqinisekisa ukuhlonitjhwa komThetho wokuPhalisana.

Iinsungulo zokuvula ikghonakalo yokukhula kwezelimo ezisisekelo eqinisweni lokuthi amanani wokukhiqizwa kwemikhiqizo esisekelo efana nokudla okuziinhlamvu kanye neentanga zamafutha ngebelo elincani kunamanani wazo ngesikhathi esingeziweko. Umsebenzi wabakhiqizi kungezelela ikghono lomkhiqizo wabo ngokusebenzisa izinto ezifakwa nakukhiqizwako neendlela zokukhiqiza. Lokhu kutjho bona okuqakatheke khulu ekukhiqizeni ngekghono kanye nephaliswano elithuthukako kuyame ekutholakaleni kokufakwa nakukhiqizwako okunengi kanye nekusetjenzisweni kwetheknoloji yokukhiqiza ethuthukileko. Ukungezeleleka kwekghono kuyame ekusetjenzisweni kwetheknoloji yokukhiqiza. Irhubhululo lezelimo, ibandulo kanye neenhlangano zokukhuliswa ngakho-ke ziqakatheke khulu ekorweni.

Iinhlangano zeemali zisihlanganiso esiqakathekileko ekuqinisekiseni iphaliswano lekoro. Abalimi abalimela ukwenza imali esikhathini esinengi batjhejwa kuhle mabhanka abolekisa ngemali neBhanka yezeNarha. Leziinhlangano, kodwana, zinokufikelela okuqintelweko nemisebenzi yerhelebho eendaweni ezidobha phasi. Ukudlula lapho abalimi abancani bakhatjhelwa ngaphandle emisebenzini yeemali, ngesibanga sokuqala iphrofayili eqalweko yengozi, efaka hlangana, ukungabikhona kwesibambiso. Imizamo yokuthuthukisa iinjamiselelo ezitlanywe kuhle ngakho-ke izakukhuthazwa. Ukuhlonywa kweenhlangano zeemali ezikhona ekhayapha ezifaka hlangana amakoporasi wemisebenzi yeemali namabhanka wendawo yokuhlala, azakukhutjhulwa.

UKWENZA OKUHLANGENEKO KOKUNIKELA
Ubujamo obutjhoko bona amaplasi namabhizinisi wezelimo atlanywa bunjani, ahlelwe abe aphathwe, kanye nobunjalo bepikiswano yekhaya, bunomphumela omkhulu ekuphalisaneni kwekoro. Ibhoduluko elihle nelinephaliswano ekorweni ngokusebenzisa kuhle umthethomgomo wokuphalisana, ukuphathwa kuhle kwamabhizinisi namakghono kufanele kuqinisekwe. Ikghono lokuphatha labalimi namandla wabathengi bemakethe kuzizinto eziqakatheke khulu epumelelweni yephaliswano ekorweni yokudla kwezelimo. Iintolo ezithengisa ngokuhlangeneko ziba zikulu godu zinamandla ekukhulumisaneni nekubekeni amanani wabakhiqizi ekhayapha neenthabathabeni. Ukuphuhlisa amandla wabalimi wokukhulumisana, kuqakathekile ukwakha isikhozi nobudlelwano obuzakuthatha isikhathi eside bokuthembana hlangana nabadlalindima abahlukeneko ekunikeleni okuhlangeneko nokukhuphula ukusebenzisana kokunikela ngokuhlangeneko ukuvumela amathuba wokukhuphula izinga. Amagadango azakuthathwa ukukhuthaza ukuthuthuka kobulingani bokunikela okuhlangeneko nokuphalisanako neenqhema ezikulu zepahla yerhwebo.
IBHODULUKO ELIKGHONAKALISAKO LOMTHETHOMGOMO
Ithonyo lombuso lingaba lihle namkha limbi, ngokuya kwemithethomgomo yawo, amahlelo namahlelo wokusebenza. Umbono ukhona kwamanye amahlangothi wezelimo bona eminye imithethomgomo yombuso nokungabikhona kokufezakaliswa ngepumelelo kwamahlelo wombuso aziinliyo ekuphalisaneni kwezelimo nekorweni yokudla kwezelimo. Ngesikhathi imibono yehluka hlangana nabalimi abenza imali nalabo abasafikako ekorweni, kunesivumelwano bona ukungakaneli nokwehlukaniswa kweminye imisebenzi, ukuphatha okungakaqini nokuziphendulela kanye nokufezwa okungasikuhle kweenqunto zesigungu kanye nokufezakaliswa buthaka kweenqunto zesigungu ziindaba ezifuna itjhejo elirhabako. Umbuso ngakho-ke uzakunikela itjhejo elithileko etuthukweni kiwo woke amazinga wokulethwa kwemisebenzi.

UKUPHATHWA KWEENGOZI
Zelimo ngokwehlathululo zilibubulo eliqalane neengozi ezifana nokwehluka kweklayimethi, iinunwana, amalwelwe neengozi zamanani kanye nezehlakalo zemvelo ezifana nesomiso neenkhukhula. Ebujameni beSewula Afrika i-HIV nentumbantonga, ubelelesi, nokukhuphuka okungakajami ndawonye kwemalimboleko engakajami, iinhlekelele zemvelo kanye namanani angakajami ndawonye abangwa yiklayimethi etjhuguluka njalo kuzizinto eziqakatheke khulu ezandisa iindleko begodu neziliya ukuphalisana ekorweni yezelimo zokudla nefayibha ehlukeneko.

Ihlelo elisebenzako lokuphathwa kweengozi liqakathekile ekukhutjhulweni kwamathulusi wokuphathwa kweengozi afana nemikhiqizo yetjhorense yeentjalo, ukuvikelwa kwepahla nekusasa lemakethe yezelimo. Elinye ihlangothi lehlelo lokuphathwa kweengozi elikhulu lihlelo lokuyelelisa msinyana elifaka ukufikelela okwaneleko nokusetjenziswa ngesikhathi kwelwazi elinqophileko nelifaneleko godu nelisimahla mayelana nobujamo bezulu. Nanyana lokhu kungenziwa ngokwaneleko, ilwazi elinjalo manje lizakutholakala ngokusebenzisa ilwazi lamasentha wemakhaya ngokusebenzisa iHlelo leLwazi leJiyografi yezeLimo. Umbuso uzakukhuphula ukusetjenziswa khulu kwalelihlelo lelwazi ngabanye abanikeli.

Ukuvela muva nje kobulwelwe bomlomo neenqatha ne-karnal bunt kugandelele ukuqakatheka kokuqalana ngepumelelo neenunwana, amalwelwe weentjalo neweenlwana. Umleyo owaneleko wokulawula weenhlangano (isibonelo, ukwandisa ukuzibopha kweentjhabatjhaba, ukuziphendulela okuhlukeneko, ikghono lokwelatjhwa kweenlwana elingakaqini nokungabikhona komthangalasisekelo), kanye nekghono elihlukeneko nelingakaneli litjhiya lekoro isengozini.

Ikambiso yamuva nje yokuhlelwa butjha kwemisebenzi yokulawulwa kweentjalo nekhwalithi ligadango lokuthoma ekulungiseni lomraro. Lekambiso kuzakuragwa ngayo ngasikhathi sinye nomthethomgomo nokubuyekezwa komthetho wokuphathwa kweentjalo wenarha namalwelwe weenlwana. Ukungezelela, indlela yokulandelwa ephathelene nobujamo oburhabako be-SPS neendaba zepilo yeenlwana neentjalo isatlanywa, kanye nokuhlonywa kwehlangano ezijameleko yokuphepha kokudla ngokwengeza ikghono ekulawuleni okuthuthukileko. Ngokuya kwegadango eliya ekambisweni etja yokurhwebelana esifundeni se-SADC, iSewula Afrika izakudosa phambili ekukhuphuleni ukusebenzisana esifundeni eendabeni ze-SPS (ukwakhiwa kwamakghono, ukwakha ummoya wokuzwana emazingeni neenkambisweni, njll njll).

Ingozi yamanani iya ngehlathululo lemakethe yezelimo engasenamithetjhwana neenliyo. Ukuqalana neengozi zamanani ngokusebenzisa amathulusi wokulawula iingozi kuzakuqakatheka kibo boke abalimi. Umbuso, ngokusebenzisana nekoro yangeqadi, uzakuhloma ihlelo elingeneleleko lokubandula nokuyelelisa hlangana nabalimi ukukhuthaza ukusetjenziswa kwamathulusi wokulawula iingozi afana nemakethe yezelimo yakusasa. Ingozi yemakethe namanani izakwehla nayo ngelwazi lemakethe elihle nelivela kusesenesikhathi. Lapha umbuso, ngekghono lawo leembalobalo, usese nendima ekulu ongayidlala, kuthi ezinye iinsungulo ezifana nokutlanywa kwamuva nje kweHlelo lobuHlakaniphi lebhizinisi lezeLimo zizakukhuthazwa. Lemizamo izakunikela abalimi nebhizinisi lezelimo ngobuhlakaniphi obufuneka ekuthatheni iinqunto ezitjengisa ilwazi godu nokwehlisa iingozi zemakethe namanani.

ISewula Afrika kwanje ayinahlelo elizinikeleko lokusekela zelimo nezakhiwo zeenhlangano zakanomphela ezisebenzako ukulawula iinhlekelele. Nasiqala lokhu ukutlanywa kwekghono leenhlangano ukufezakalisa ukulawulwa kweenhlekelele nokusungula amahlelo angeneleleko wokuqalana neenhlekelele ezifana neenkhukhula, imililo nezomiso ekorweni yezelimo liragela phambili. Amahlelo anje angafaka amahlelo wokulinganiswa kwemali engenako namahlelo wetjhorense yeengozi azakutlanywa ngesebenziswano hlangana nombuso, abalimi namafemu wangeqadi wetjhorense.

Kokugcina, imizamo yagadesi yombuso yokulawula i-HIV nentumbantonga, ukukhandela ubulelesi, nokuqinisekisa ukuzinza kezomnotho mazombe izakuqiniswa ukwehlisa ezinye izinto eziyingozi ekorweni.

UKURHWEBELANA KWEENTJHABATJHABA
Ukwanda kokuphalisana kuqiniswa sidingo sokudzimelelisa ukuhlanganiswa kwekoro emnothweni wephasi godu kubonakala ngekghono lakho lokuthengisa imikhiqizo emakethe yephasi. Lokhu kungaba nesandla ekukhuleni komnotho ngokusebenzisa ukufikelela emakethe.

Izenzo zombuso zokusekela amathuba wokurhwebelana aqakathekile kodwana azakufuna ukutjhejwa kwesekelo elingeneleleko nokuvikelwa kwezelimo zephasi, iimakethe nokukhulumisana kwezerhwebelano ekwenzeni ikundla yephasi ilingane kezelimo zeSewula Afrika.

Zelimo zeSewula Afrika kufanele zijamelane nebhoduluko elibunjwa kukhula kwezinga lokudlulisela kwezelimo, umthelo ophezulu nokhulanjalo epahleni engenako kanye nokungabikhona kokwenziwa kwezinto tjhatjhalaza ziinarha ezithuthukileko. Iimakethe kileziinarha godu zibunjwa ziinliyo ezingasingezomthelo obhadelwa epahleni engenako ezivela kanengi ngokuzifihla okufana namagadango arareneko weentjalo, zepilo yeenlwana neentjalo. Iinkambiso zekhaya nokulawulwa kwemikhawulo ayikaneli ukujamelana nokulahlwa, ukulethwa ngenarheni kwepahla ngokungasimthetho kanye nokusetjenziswa ngokwaneleko kwe-SPS kanye namagadango wekhwaranthini emangenweni wamadoyelo weenkepe. Amagadango we-SPS wekhayapha kanye namazinga esikhathini esidluleko akhenge akhambisane nebelo lokukhula kwepahla ephumako nepahla engenako, ngesikhathi okufunwa mabubulo mayelana nendaba ye-SPS kungazange kunikelwe itjhejo elifaneleko mbuso namkha kubekwe ngaphasi kokumorosa isikhathi okubeneendleko ezinengi.

Isiko eleyame khulu kezokukhuphela ngaphandle alikho pheze kiwo woke amahlangothi wezelimo eSewula Afrika kanti nokutlanywa kwemikhandlu yokukhupha kezelimo kusese yinto etja. Isekelo elizinikele ekukhutjhweni kezelimo belingekho ukusukela ekususweni kwehlelo lemivuzo mazombe yokukhupha ngo1997.

Okuqakathekileko, indlela yeqadi yokufuneka (sitjho ukususwa kweenliyo zokufikeleleka emakethe nephaliswaneni elingakalungi) kanye nendlela yeqadi yokunikela (sitjho ukuthuthukiswa kokukhupha) kuyafuneka ukuvuna ngokwaneleko imivuzo yezomnotho erhwebelwaneni leentjhabatjhaba. Lokhu hlangana nokhunye kufuna okulandelako:
â€¢	Ukukhambelanisa ngcono hlangana nabaphathi abafaneleko e-DTI ne-DOA
â€¢	Ukuzibandakanya okuphumelelisako e-WTO ukulungisa isekelo elidluleleko nelingasiqiniso nokuvikelwa kwezelimo zephasi
â€¢	Iinsungulo zokukhuphula irhwebelano ezikhambelana neSewula Afrika (sitjho ukuziKhakhazisa ngobuSewula Afrika), izinga eliphezulu lamagama wamatshwayo werhwebo kanye nesekelo elibunqopha nelizinikeleko kezelimo nezokwenza ezirareneko (isibonelo, ukukhutjhulwa kwemakethe yokukhuphela ngaphandle neenqiniseko zeenkolodo)
â€¢	Ukuhlolisiswa okungikho kweendleko nemivuzo kweemvumelwano zerhwebo ekambisweni yokwenza namkha ukuphethwa
â€¢	Umthethomgomo ocacileko nolinganako wokuvikelwa kwemithelo emayelana nekoro yezelimo, kanye nokuncitjhiswa kweenkambiso ezifaneleko
â€¢	Isebenziswano eyeqa imikhawulo, isibonelo, i-SADC ekuhloswe ngayo ukuthola ukukhiqiza ngobunengi okuqakatheke khulu ekuthumeleni ngaphandle, ukusabalalisa nokukhangisa namkha ukwehlisa iindleko zemikhiqizo ngokusebenzisa amasiso ahlanganeko mayelana nerhubhululo elinqophe irhwebo
â€¢	Ukupatrolwa kwemikhawulo ukukhandela ukukhuphela ngaphandle okungasi semthethweni, imisebenzi ephambene nomthetho kanye nokusetjenziswa okungasi kuhle kwe-SPS namagadango wekhwaranthini nemithetho yokusungula. Ekulungiseni lezizinto umbuso sele usekambisweni yokuthuthukisa imisebenzi yokuhlola kwawo, ukungezelela abasebenzi emikhawulweni nokurhelebha i-SARS ekuthuthukiseni imisebenzi yayo yemikhwulweni. Ukungezelela, umbuso uzakuqintela amasango wemikhawulo wokungenisa ipahla yezelimo ukuphatha khulu iimbalo nokuqinisekisa bona zoke zihlanganiswa ne-ofisi ekulu ngemitjhini.
â€¢	Ngelinye igadango ekuthuthukiseni amathuba wokurhwebelana itjhejo lizakunikelwa ukuthuthukisa ikghono nokuzwisiswa kwamagadango wokuthutha isila nesila yeentjalo. Ngalokhu umbuso uzakuhloma ijima elikhambelana nokuqakatheka kwerhwebo ukubandakanya ngokubonakalako nokwakha ubudlelwana nabaphathi emakethe ekhona nje ekulu nezakuba khona yokukhupha ukuqinisekisa amagadango asekelwe kezesayensi, azwana namazinga weentjhabatjhaba godu nokuthi ukwazana kuyasetjenziswa. Ukudlula lapho, umbuso uzakuzibandakanya nabalingani be-SADC eenhlanganweni ezibeka amazinga weentjhabatjhaba ngombono wokugcina ukuphatha ngokukghona kodwana amazinga weentjhabatjhaba asekwe esayensini
â€¢	Umbuso uzakuphuhlisa itjhuba lokukhupha godu nokufezakalisa iinkambiso zokukhupha ezikhambelanako ekorweni ukuqinisa iphaliswano eemakethe zokukhupha ngokusebenzisa umKhandlu wokuKhupha neenQhema eziSebenza ngokuHlanganyela
â€¢	Ihlelo lokukhuphula amathuba werhwebo emiphakathini yemakhaya enganalitho (ihlelo lokwehlisa umtlhago elidoswa phambili kukhupha).

5.3. Ukuphathwa okudzimeleleko kwemithombo
Umnqopho waleliqhinga kuqinisa ikghono labalimi lokusebenzisa imithombo ngendlela edzimeleleko godu nokuqinisekisa ukusetjenziswa kuhle nokuphathwa kwemithombo yemvelo. Lokhu kuzakufuna umbono wesikhathi eside ngombono ocacileko namagugu azakuhlahla ukusetjenziswa kwanje kwemithombo ukuqinisekisa ukunikelwa kwayo esikhathini eside. Leliqhinga lizakuba nomphumela ekutlhogonyelweni kwenarha, ukwabiwa butjha kwenarha, ukusetjenziswa kwenarha ebhodulukweni lemadorobheni, ukubekelwa ngeqadi kwenarha yokulima ethembisa khulu, ukutlhogonyelwa kweendawo zenarha ezizwela msinyana, ukwehluka ngokwebhayoloji namahlelo wamanzi, njll.

Okuqakatheke khulu kileliqhinga kulonda ukwehluka kwezelimo ngokwebhayoloji godu nokukhuphula ukusetjenziswa ngokudzimeleleko kwehlabathi ngokuqiniswa kokukhiqizwa kweentjalo nefuyo ngamahlelo wokulima aqinisiweko nadzimeleleko. Ukungezelela iindlela ezitjha zokuhlanganisa ukuphathwa kwemithombo yemvelo emahlelweni wokusekela anganikela ngobujamo lapho woke umuntu kuzakuba nakutholako okungagcina ngemivuzo esikhathi esifitjhani ebalimini kuthi ngesikhathi sinye kube nesandla emnqopheni wesikhathi eside wokutlhogomela isisekelo semithombo yemvelo.

Ukonakala kwehlabathi nemithombo yamanzi kuletha ingozi ekulu enarheni. Iindlela kufanele zenziwe ukuqeda imbangela yokonakala. Iinhlangano zezakhiwo zesekelo netjhuguluko elingezelelekako emikghweni ekhona yokulima zizakufuneka ukuthuthukisa ukusetjenziswa kwamanzi nehlabathi. Ukufakwa kwamahlelo wokulima anamandla ngehlelo lokudlhegana elikhanjelaniswako angaba nesandla esikhulu kilelihlangothi.

Ihlabathi, amanzi namahlelo wokonga azakunqotjhiswa eendaweni lapho kunethuba elaneleko lepumelelo: lapho igandelelo lesitjhaba liphezulu, iindleko zabasebenzi ziphasi, ukuvikeleka kwenarha kuphezulu, itheknoloji yokukhiqiza itholakala khona godu nalapho kunokufikeleleka kwemakethe, okufakwako nemisebenzi. Ngokunjalo ukufezakaliswa ngepumelelo kwemisebenzi yesekelo yezelimo kungadlala indima ebonakalako ekusetjenzisweni ngokudzimeleleko nekuphathweni kwemithombo yemvelo.

Amahlelo aragela phambili aqalwako kwanje ukuthuthukisa ukudzimelela ku:
â€¢	thuthukiswa kwamahlelo wokwandiswa kweentjalo agcina naqinisa ukwehluka ngokwamajini
â€¢	jama ndawonye kokutlhogonyelwa kweenlwana neentjalo godu nokwehluka emahlelweni wokulima amahle kezomnotho
â€¢	sisa emthangalenisisekelo nemisebenzini ukusekela ukusetjenziswa ngokudzimeleleko kwenarha
â€¢	thuthukiswa kwehlelo lebhayotheknoloji ukunikela ubuhle besikhathi eside eSewula Afrika nebantwini bayo
â€¢	khuthaza ukukhiqiza ngokufunda ngokukhula kweentjalo ngamabanga wezepilo newokungenisa indzuzo
â€¢	beka ukukhiqiza nokudzimelela ngaphakathi kwehlelo lokulima. Lokhu kusekela amahlelo wokukhiqiza amahle ebhodulukweni, kufaka ukukhiqiza okuhlangeneko. Ukuphathwa kweentjalo okuhlangeneko nokulima ngokusebenzisa izinto zemvelo.

Amahlelo anqophileko nemisebenzi izakulinganiswa ngombono ofaka zoke izinto nemithethokambiso yokuphathwa ngokudzimeleleko kwemithombo yemvelo.

6.	Amaqhinga wokungezelela
Izinto ezihlukeneko zamaqhinga amakhulu (isibonelo, ukulingana, ukuphalisana nemithombo edzimeleleko isebenzisa amaqhinga) akhamba buthabalala begodu nazokufaka isandla ekutlameni nekubuyiseni ithemba kezelimo. Umbuso uthatha ithemba njengento eqakathekileko ekukhuleni kwakusasa kwekoro. Nasicabanga lokhu amahlelo alandelako wokusekela nokukghonakalisa afanisiwe:
â€¢	Ukuphatha okuhle
â€¢	Ituthuko yemakhaya ehlangeneko nedzimeleleko
â€¢	Ilwazi nemiqondo emitjha
â€¢	Isebenziswano yeentjhabatjhaba
â€¢	Ukuphepha nokuvikeleka

Lamaqhinga aqakathekile ngombana anikela ngesisekelo esiqakathekileko ngaphandle kwaso ihloso yeqhinga lezelimo eziphalisanako, ezifaka woke umuntu nezidzimeleleko lingasoze lafikelelwa. Lamaqhinga azakunikelwa itjhejo elikhulu begodu ahlathululwa ngokwaneleko.

6.1. Ukuphatha okuhle
Umthethakambiso wokuphatha okuhle sihlanganiso sephasi esikhamba phakathi kweqhinga mazombe. Lisebenza ingasi embusweni kuphela kodwana kibo boke abadlalindima bekoro. Ngaphakathi kombuso umleyo wokuphatha okuhle ukwakha ikoro yomphakathi yezelimo ehlangeneko, eqale khulu amakhastama neyenza izinto tjhatjhalaza kuzakuba yinto eqakatheke khulu ukuqinisekisa isisekelo esihle sokufikelela ihloso yamazombe.

Ilunga eliqakatheke khulu ekuphathweni kuhle kweqhinga kuzakuba kusebenzisana. Kokuthoma, umbuso uzakuthuthukisa umleyo wokusebenzisana hlangana nekoro yombuso nekoro yangeqadi kanye nama-NGO ukunikela amandla emaqhingeni wekoro, okukulingana, ukuphalisana nokudzimelela. Umleyo lo uzakufaka okulandelako:
â€¢	Iindlela ezizakulandelwa ekuphathweni kokusebenzisana hlangana godu naphakathi kwamahlangothi weminyango yombuso
â€¢	Amazinga wokulethwa kwemsebenzi okhambisana nomthethomgomo womBuso wokulethwa kwemisebenzi i-Batho Pele
â€¢	Iimvumelwano zokusebenzisana hlangana komBuso neenqhema zemikhiqizo neenhlangano zabalimi
â€¢	Isahluko eQhingeni eliHlangeneko leTuthuko ukuhlahla imiBuso yemaKhaya ngamahlangothi mazombe aphathelene nezelimo
â€¢	Iinhlangano zabanezabelo hlangana nomBuso neenhlangano zomphakathi ezifana nomKhandlu wesiTjhaba wokuKhangiswa kwezeLimo, umKhandlu weRhubhululo kezeLimo kanye neBhanka yezeNarha
â€¢	Iimvumelwano zokulethwa kwemisebenzi hlangana nemibuso yamaphrovinsi neenhlangano zesitjhaba
â€¢	Amahlelo webandulo wombuso wesitjhaba ukusekela iinhlangano zombuso, amaphrovinsi nemibuso yemakhaya.

Ikhwalithi nekghono lemisebenzi elethwa mBuso izakuqakatheka ekutholeni ihloso yekoro yezelimo ejamele woke umuntu. Eminye imisebenzi yombuso nemithethomgomo iqakathekile ekuthuthukiseni ukuphalisana ekorweni. Iimbonelo mleyo omuhle nosebenza kuhle wokulawula godu nekghono mazombe. Ngalelibanga indlela etja yokulethwa kwemisebenzi izakutlanywa khona kuzakwengezwa ukuphendula nokuziphendulela kibo boke abanikela ngemisebenzi ekorweni yomphakathi neyangeqadi neendingweni zabalimi namabhizinisi wezelimo. Inani lokukhutjhwa kwemisebenzi nalo lizakulungiswa. Ukwanda kwekghono godu nokutjhuguluka lula kuzakutholakala ngokusabalalisa, ukufaka amakontraga nokwabelana ngeendleko zemisebenzi. Ukunqopha okuthileko kuzakunikelwa okulandelako:
â€¢	Ukukhetha ihlangano yekhaya ezakwamukela ukuziphendulela okusatjalalisiweko
â€¢	Ukubeka isisekelo somthetho nesokuvumelana ekwabiweni kokuziphendulela kanye nokugeleza kuhle kweemali
â€¢	Ukwenza imithetho yehlangano "imithetho yomdlalo"
â€¢	Ukulungiselela ubujamo mazombe bokuthola ilwazi kilezonhlangano ezenze iimvumelwano
â€¢	Ukuhloma imihlahlandlela yokufaneleka
â€¢	Ukuhloma isivumelwano esisisekelo neenkambiso zokuthola
â€¢ Ukuhloma ikambiso bona woke odlala indima kufanele afake isandla khulu ekambisweni
â€¢	Ukuhloma imiphumela yokungadlali indima

Enye ihloso yeqhinga lokuphatha okuhle kubeka umBuso njengomlingani onemithethomgomo ehloniphekileko, ejame ndawonye nebonakala lula namahlelo aqinisekisa ukulethwa kwemivuzo emikhulu yezelimo. Izenzo ezithileko ezizakufezekaliswa zizakufaka okulandelako:
â€¢	Ukutlama butjha i-MiniMec ibe mKhandlu waboNgqongqotjhe bezeLimo ukunqophisa ukuphathwa kwemisebenzi yombuso ekuhlangabezeni iminqopho mazombe yekoro yezelimo enarheni
â€¢	Ukutlama butjha iKomiti yemiBuso eHlangeneko kezeLimo ibe yiKomiti yokuPhatha yezeLimo

Ihloso yokugcina yeqhinga lokuphatha okuhle kukwakha indlela ehlangeneko nenamahlangothi amanengi ekufaniseni, ekuphatheni nekwabelaneni ngepahla yelwazi lezelimo nelwazi lekoro yomphakathi. Amahlangothi amakhulu azakufaka ukuthuthukiswa komhlahlandlela, umleyo wehlangano neenkambiso zokuphatha kezelimo.

Iindlela zokwenza zokuphatha ngokusebenzisana hlangana nemibuso ehlangeneko zizakufaka umleyo womthetho ozakuqalelela ubudlelwano hlangana nemibuso kezelimo; ucacise iindima nokuziphendulela hlangana kweminyango yemibuso yamaphrovinsi neyesitjhaba yezelimo nombuso wekhaya; ukuhloma umleyo wokuhlahla bewuphathe ukwakhiwa, ukulinganiswa ukufezakaliswa, ukweluswa nokulinganiswa kwemithethomgomo namahlelo; nokuhloma umleyo wokukhambelanisa okuhlangeneko kokutlanywa kwebhajethi nokusetjenziswa kwemali; ukufaka ihlelo lokuphathwa kwelwazi; ukufaka umleyo nemikghwa namazinga wamaqhinga wokuthuthukiswa kwamakghono wabantu; nokukghonakalisa ikghono lehlangano lokwakha lama-PDA nemibuso yemakhaya.

Indlela elandelwako yesebenziswano hlangana komphakathi-umbuso-nekoro yangeqadi, ngakelinye ihlangothi, izakuqala ekuqinisekiseni bona omunye nomunye umsebenzisani womphakathi okhona ekambisweni ukhuthazwa bona afake ilitho. Indlela elandelwako izakuqinisekisa bona abadlalindima bayakhuthazwa bona bathathe indima yoburholi eendaweni lezo ezikhambelana nabo. Kuze kube nje, umBuso uzakuqalelela iindawo zeempahla nemisebenzi yomphakathi efana nemithethomgomo, imithetho, imithetjhwana, umthangalasisekelo womphakathi nemisebenzi. Kilendima, ibubulo nabalimi bazakulindelwa bona bafake isandla ekuthuthukisweni nekukhanjisweni ngekghono kwamabhizinisi wabo neenhlangano ezibajameleko kanye nokuzwakalisa ikareko yabo embusweni. Amahlelo wesebenziswano azakubakhona hlangana komBuso, ibubulo nabalimi lapho omunye angasoze enza ibhizinisi ayedwa. Ezinye zeendawo okukhulunywa ngazo zifaka ukuthuthukiswa kwamakghono wabasebenzi, ukunikelwa kwemisebenzi engezelelweko, ukwenziwa nokuthuthukiswa kweenhlangano zabalimi, nerhubhululo nokudluliswa kwetheknoloji.

Kokugcina, umBuso usendleleni yokuhloma umleyo wokulethwa kwamazinga wemisebenzi, ozakwaziswa ebasebenzisanini bawo bomphakathi nesitjhaba mazombe. Ngokuya komthethomgomo we-Batho Pele mayelana nokulethwa kwemisebenzi, umnqopho wamazinga wokulethwa kwemisebenzi kughonakalisa abasebenzisani bomphakathi nomphakathi bona balandelele umBuso mayelana nokulethwa kwemisebenzi ozinikele bona uzayiletha godu ngezinga lekhwalithi elithenjisiweko.

6.2. Ituthuko yemakhaya ehlangeneko nedzimeleleko
Ihloso mazombe yeQhinga eliHlangeneko neliDzimeleleko leTuthuko yemaKhaya (SRDS) kutjhugulula iindawo zemakhaya zeSewula Afrika zibe nesandla kezomnotho, zidzimelele emphakathini godu nekoro enokuzwana nedlala indima ekulu emkhiqizweni woke wesitjhaba (GDP). I-SRDS ngakho-ke izakuba nomphumela omuhle ekorweni yezelimo nekorweni yoke yemakhaya.

Umbono mazombe iqhinga ikoro enalo malungana ne-SRDS kuphuhliswa kweendawo ezilandelako eziqakathekileko kezelimo:
â€¢	ukuthuthukiswa komnotho wekhaya ngetjhejo elithileko elinqotjhiswe emadorobheni wemakhaya, emasentheni wemisebenzi kanye neendaweni zemakhaya
â€¢	ukuqiniswa kwephrofayili nendima yezelimo namabubulo ahlobeneko eenkambisweni zeQhinga eliHlangeneko leTuthuko ikakhulukazi leemphathimandla zendawo
â€¢	itjhejo elikhethekileko lizakunikelwa ekukhuphuleni ukwenziwa kwengeniso nemisebenzi yokuziphilisa yabomma, abatjha nabarholopheleko ezakuqaliswa khulu ekuhlangabezeni iindingo zemindeni etlhagako neemfuno zemakethe yekhaya
â€¢	amahlangothi wokuthuthukiswa kweendawo zemakhaya
â€¢	ukutlanywa kokuhlaliswa emakhaya ukutjheja imikghwa emitjha yokuhlalisa eyenzekako ukusukela ukuqedwa kwemithetho yokuhlalisa yebandlululo nokuvela kwehlelo langemva kwaka-1994 lentando yenengi.

Isekelo elikhulu lombuso nokuzinikela ekufezakalisweni ngepumelelo kweQhinga eliHlangeneko neliDzimeleko leTuthuko yemaKhaya liqakathekile epumelelweni yeqhinga lekoro. Iqhinga lizakuba nomphumela ebantwini abatlhagako bemakhaya, kodwana imizamo izakwenziwa ukutjheja abomma, abantu abatjha nabarholopheleko. Ikoro ephumelelako yezelimo izakwakha ihlangothi eliqakatheke khulu letuthuko ehlangeneko nedzimeleleko yemakhaya nangehlanekelo.

6.3. Ilwazi nemiqondo emitjha
Umnotho wephasi utjhugululwa ngokurhaba bona ube mnotho welwazi nomnotho wezokuthintanisa. Kileliphasi, imiqondo emitjha ebukhali nelwazi ziqakathekile ekuphalisaneni okudzimeleleko nokunendzuzo. Kungalamabanga lapho abasebenzisani eqhingeni mazombe babeka isayensi netheknoloji njengokuqakatheke khulu ehlelweni lokungezelela. Ihloso ekulu yalelihlelo kungezelela umbono nekghono lemiqondo emitjha kubadlalindima begodu nokuhlanganisa laba nemakethe yangomuso.

Lokhu kufanele kurholele ekungezelelekeni kwamasiso nekusetjenzisweni kwemikhiqizo ephambili neyesimanje esuka erhubhululweni, ebandulweni nekukhulisweni kwamahlelo. Ngokufezakalisa lelihlelo ikoro ilinga ukusebenzisa irhubhululo elisisekelo namahlelo wefundo akhambelanako ukuphuhlisa itheknoloji etja neqakatheke mazombe, (bhayotheknoloji, ilwazi, ukuthintana) kanye nemihlobo ehlukeneko yetheknoloji ekhuphula izinga ukuveza izinga langomuso. Lokhu kokugcina kuzakuqinisa iphaliswano elidzimeleleko lemikhiqizo ye-Sewula Afrika eemakethe zephasi begodu kurhelebhe ukuhlangabezana neemfuneko eziqinileko zokuphepha kokudla ezibekwa ziinarha zeTlhagwini.

Isenzo esithileko esizakufezakaliswa ukukhuphula amasiso erhubhululweni lezelimo, ifundo nekukhulisweni ukusuka ezingeni lanjesi eliphasi eliliphesente li-1,04 ekufakeni isandla kwezelimo emkhiqizweni woke wenarha ofaka nabangaphandle ukuhlangabezana nezinga elibekwe ziintjhabatjhaba okumaphasente ama-3 womkhiqizo woke wenarha kufaka newabantu abangaphandle kwenarha wezelimo, omadanisekako namaphesente ama-3,7 we-USA; amaphesente ama-4 e-Australia, kanye namaphesente ama-2,1 eenarheni ze-EU, khona kuzakuhlangabezwana neselela yekoro ebekwe mBuso kanye netuthuko mazombe ephasini. Ukufika lapha, itjhejo elithileko lizakunikelwa:
â€¢	ukuthuthukiswa kwesebenziswano hlangana ne-ARC, imiNyango yezeLimo yamaYunivesithi, imiNyango yezeLimo yamaPhrovinsi, ibhizinisi yezelimo namanye neenhlangano zerhubhululo kezelimo ukunqophisa butjha amaqhinga mazombe aqakathekileko, imiqondo emitjha nerhubhululo elitjhugulukako
â€¢	ukuhloma iHlelo lesiTjhaba leRhubhululo lezeLimo ukuhlanganisa, ukukhambelanisa nokuhlanganisa irhubhululo lezelimo nerhubhululo lebubulo neleenhlangano zelimo zeentjhabatjhaba kanye nokukhuliswa kwemisebenzi
â€¢	ukulinganiswa butjha kwesisekelo sokurhelebha ngeemali ukuphuhlisa isebenziswano hlangana kweenhlangano zerhubhululo, amayunivesithi nekoro yangeqadi

Eminyakeni edlulileko ihlelo lerhubhululo lezelimo leSewula Afrika likhuphe imiphumela ekarisako nanyana belithatha ihlangothi lokuthanda abalimi abakhulu nje, godu kunepikiswano yokuthanda isekelo eliragela phambili "emthumbini owaziwako". Ukwehla eminyakeni elitjhumi edluleko kwawo woke amasiso erhubhululweni lezelimo netuthukweni yetheknoloji akuhlangabezani neselela elethwa nguMongameli yokuthuthukiswa kwetheknoloji kanye nokubekwa phakathi kwekoro njengomrholi emnothweni wemakhaya. Umbuso uzakwandisa irhelebho leemali erhubhululweni lezelimo ukuphuhlisa ukuthuthuka okuragela phambili kokuphalisana noburholi ekwenziweni, ukuthintana nebhayotheknoloji eqakathekileko ekusaseni lezelimo zeSewula Afrika.

Inani eliphezulu lokuthenga itheknoloji lingabalekelwa ngamahlelo enziwa ne-R&D kanye nebubulo letheknoloji. Indima yombuso edosa phambili izakufaka:
â€¢	Ukuqinisekisa bona imizamo yerhubhululo lezelimo ye-ARC, imiNyango yezeLimo yamaYunivesithi, ama-PDA kanye neenhlangano zerhubhululo lezelimo iyakhanjelaniswa beyinqotjhiswe eminqopheni yamazombe eqalwe ekuphalisaneni okudzimeleleko. Ikambiso yanjensi yokuhloma amaHlelo wesiTjhaba weRhubhululo lezeLimo azakuba nalokhu njengeminye yeminqopho yayo.
â€¢	Ukuqinisekisa bona imiphumela yezomnotho, yokuhlalisana neyebhoduluko ithathelwa phezulu ekuthuthukisweni kwetheknoloji etja
â€¢	Ukukhulisa ukutjhuguluka kweenhlangano nomphakathi werhubhululo kezelimo lapho kutlhogeka khona
â€¢	Ukukghonakalisa iinhlangano zerhubhululo lezelimo ukufikelela imithombo yezelimo
â€¢	Ukunikela isekelo lobudlelwano bokuvumelana hlangana neenhlangano zerhubhululo lezelimo kanye nabajameli beenhlangano zebubulo, godu neenhlangano zerhubhululo zesifunda nezeentjhabatjhaba.

6.4. Isebenziswano leentjhabatjhaba
Ukuhlangana kwephasi ngakwezomnotho kuze netjhuguluko elikhulu mayelana nokutholakala lula kwelwazi netheknoloji, ukwanda kokukhamba kweempahla, imisebenzi nabantu abeqa imikhawulo, ukwanda kokunotha kodwana godu nokuragela phambili okungafunekiko kwesikhala hlangana nabanento nabanganalitho.

Ukuvela khulu kweSewula Afrika ngendlela etja yentando yenengi kwandise khulu iimfuneko zokuzibandakanya phezu kwayo emaforamini ahlukeneko weentjhabatjhaba. Leziimfuneko ziliye ikghono layo lokusebenzisa kuhle amathuba nokuhlangabezana neenselela zokuba mdlalindima ephasini emahlangothini amanengi. Ibelo elirhabako letjhuguluko ekuphathweni kwezelimo, irhubhululo, ukurhwebelana nebhoduluko kanye nokungaphatheki kuhle kwekhaya nenarhakazini ngokubakhona kokudla mabanga azwakalako bona iSewula Afrika ihlale iphambili etuthukweni enomthelela kezelimo. Ikareko yethu esebenziswaneni yeentjhabatjhaba ehlangothini lezelimo ibekwa kuqakatheka kwezombanganarha, zerhwebelano, okuqakathekileko kezobuthekniki nebandulo eliqakathekileko ekusekeleni iHlelo Mazombe lekoro yezelimo.

ISewula Afrika ithethe indima yoburholi ekuvikeleni iinsungulo ezithanda ituthuko yesifunda ne-Afrika mazombe. Iimbonelo ezikulu yiNdlela yokwEnza yezeRhwebelano ye-SADC, isiSungulo se-Afrika eTja kanye neenkhundla ezikulu nabangani eenhlanganweni ezinabantu namkha iinqhema ezintathu ezirholela emiphumeleni emihle yetuthuko kezelimo e-Afrika. Umbuso ufanise isebenziswano yeentjhabatjhaba nemiphumela yetuthuko yobungani yeemvumelwano zeentjhabatjhaba njengokuqakatheke khulu esikhathini esilingeneko, godu nokuzihlela butjha ukuhlangabezana ngcono neenselela ezilethwa kukwanda kweemfuneko zabajameli beentjhabatjhaba e-USA, eYuropa kanye nePumalanga eKude.

Iimfuneko zerhelebho lezetheniki elibuya ekhaya ehlangothini lezelimo lisuka esiSungulweni se-Afrika eTja, iinSungulo ze-SADC nemihlanganweni yababili neenarha ze-Afrika. Umbuso, ngokusebenzisana nabadlalindima abahlukeneko, uzakudosa phambili ekuthuthukiseni umleyo werhelebho lezethekniki ekuhloswe ngawo ukuhloma ihlelo eleyame ekwenzeni ukusekela ukuthuthukiswa kwamakghono netuthuko esifundeni nenarhakazini ye-Afrika. Ukufika lapha, umbuso uhlose ukusebenzisana nabalingani abangasi ngebe-Afrika.

ESewula Afrika, umBuso uzakufaka abanikeli bangaphandle ekwenzeni ihlelo lokusisa ukusekela ituthuko kezelimo ngokukhambisana neqhinga mazombe.

Nanyana irhubhululo leentjhabatjhaba lirholele emikhiqizweni emitjha yamakhastama, ukutholaka khulu kwelwazi kuveze ukukhathazeka komphakathi ngokuphepha kokudla, imikghwa emihle yokusebenza, njll njll. Ukwanda kokukhathazeka kwamakhastama ngokuphepha kokudla eemakethe eziqakathekileko zeenarha zangaphandle kubeka imikhiqizo esiyikhuphako engozini begodu kufuna iimpendulo ezitjengisa ilwazi nezeyame ekwenzeni kanye nokungenelela okuvela embusweni. Ukuzibandakanya kwasikhathi soke neenhlangano zeentjhabatjhaba ezibeka amazinga, isibonelo, i-FAO Codex Alimentarius, iHlangano yeenTjhabatjhaba yokuVikelwa kweenTjalo, iHlangano yeenTjhabatjhaba yePilo yeenLwana neemvumelwano neenhlangano ezingaba nomthelela kezelimo ezifana nalezo ezifaka ibhoduluko, itheknoloji etja kanye nokuhlakanipha kokuzisungulela ibhizinisi zizinto eziqakatheke khulu nekufanele zenziwe eSewula Afrika emnyakeni kulungwana omutjha. Umbuso uzinikele ekwandiseni ukuzibandakanya kwawo nekuqiniseni ikghono lawo nemithombo khona uzakuthintana neenhlangano ngendlela ehlelwe kuhle esikhathini esiminyaka emithathu ezako.

6.5. Ukuphepha nokuvikeleka
Ubulelesi bemakhaya sekusibalo esithusako. Lokhu kuthusela izinzo, okuzakugcina ngokuliya ukusisa kanye nokukhula komnotho eendaweni zemakhaya. Ihlelo elingeneleleko nelizinikeleko liyafuneka ukukhandela izinga eliphezulu lenturhu, ubulelesi, ukusola ekuhlaleni nokungathembani okubusa eendaweni zemakhaya begodu nokuthuthukisa ubujamo obuhle bokusebenza, ubudlelwano bobumakhelwane nethemba elikhulu emiphakathini ethintekako. Ngokuya kwehlelo elinjalo izinto ezilandelako eziqakatheke khulu zizakuthola itjhejo eliphezulu esikhathini esilingeneko nesifitjhani:

â€¢	Ukwenziwa kweForamu yesiTjhaba yokuThula nokuPhepha ezakuthatha amalunga kibo boke abadlalindima bemakhaya - ukungezelela iinsungulo ezikhona ekukhandeleni inturhu emakhaya, ubulelesi, ukusola ekuhlaleni nokwesaba okubusa imiphakathi yemakhaya kanye nokuthuthukisa ubujamo obuhle bokusebenzela, ubudlelwano obuhle bobumakhelwana nokuthemba okukhulu hlangana nemiphakathi ehlukeneko
â€¢	Ukuvuselelwa kwehlelo lobulungiswa bobulelesi nezakhiwo zokusekela okufanele zibonwe bezizwakale njengesikhandelo sobelelesi
â€¢	Istafu se-SAPS ne-SANDF kanye namasotja wesikhatjhana anabasebenzi abanebandulo nelemuko elaneleko lesipholisa nezokuvikela ukuqinisa ikghono lalawo mabutho ukukhandela imisebenzi yobulelesi enarheni, ikakhulukazi eendaweni zemakhaya.
â€¢	Amalalela athileko wabantu newemali okufanele aqaliswe ku-SAPS ne-SANDF ukukghonakalisa amajoni wokuphepha ukwenza imisebenzi yawo ngokuya kokukhandelwa kobulelesi nokufezakaliswa kweqhinga lokuphepha. Leziimali zizakusetjenziswa ngokuqakatheka nokunikelwa bona zisetjenziswe emahlelweni nemisebenzini yokukhandela ukuhlaselwa kwamaplasi nobulelesi bemakhaya
â€¢	Ukuqakatheka ngokweqhinga mazombe kweKomiti yesiTjhaba eKhambelanisako neSebenza ngokuQakatheka, njengesakhiwo esikhambelanisako sabo boke abadlalindima eqhingeni lokuvikela emakhaya, izakuqiniswa ngemithombo efaneleko yabantu neyeemali ukuyikghonakalisa ukufezakalisa iqhinga lokuvikela lemakhaya kanye nokukhambelanisa imisebenzi hlangana nabadlalindima nombuso.

7.	Ukufezakalisa iqhinga mazombe lekoro
Umbono we"koro yezelimo ehlangeneko neragela phambili" ufuna abasebenzisani bona babe namaqhinga wokwenza, iintjengiso zokwenza, amazinga wokulethwa kwemisebenzi, amahlelo wokulawula nokulinganisa kanye nokubekwa kweenkhathi khona kuzakufikelelwa iqhinga mazombe elihlangeneko. Godu lifuna umbuso wenze izinto ngendlela ehlukileko - ngebelo elikhulu kanye nokurhabeka godu nangokusebenzisana nabalimi, ibhizinisi lezelimo, ama-NGO kanye neminye iminyango yombuso.

Kuyabonakala ngomleyo wamazombe obekwe lapha bona iqhinga lokwenza elizakuqinisa ukuzibandakanya, ukuphalisana nesithunzi sebhoduluko ekorweni yezelimo lifuna imizamo ehlangeneko ukuqinisekisa okulandelako:
â€¢	Ukukhambelanisa kwamambala hlangana neenhlangano ezihlukeneko ezizibandakanya ekufezakalisweni, okufaka ezingaphakathi kanye nezihlangana nekoro yomphakathi, yangeqadi neyokuzinikela.
â€¢	Ukutjheja ihloso kizo zoke leziinhlangano ukuqinisekisa bona zoke zitjheje ukufikelela imivuzo yeentjhabatjhaba, kunokufikelela iinrhuluphelo zeenkoro kuphela
â€¢	Ukubandula kiwo woke amazinga, godu nangeendlela ezinengi, ezikhamba ukusuka elwazini elingeneleleko lesayensi lokuzibandakanya okukhulu ekufezakaliseni iphrojekthi phasi ebantwini
â€¢	Ukutlanywa kuhle kwekambiso yokufezakalisa ukuqinisekisa bona amaphrojekthi ayathonywa abe aqedwe ngesikhathi esifaneleko, kanye nokuqalelela ukukhambelanisa hlangana neenhlangano ezihlukeneko namaphrojethi
â€¢	Ukulandelaniswa kuhle kwezenzo zokufezakaliswa ngezenzo ezitlhogekako zokusekela (ibandulo lamakghono, ukwakhiwa kweenhlangano, ukutlama, njll)
â€¢	Ukulawula iragelo phambili ukuqinisekisa ukuphathwa kuhle kwekambiso yokufezakalisa. Lokhu kufuna itjhejo elikhethekileko ekunikelweni kwelwazi nekuphathweni kwamahlelo welwazi kanye nekufakweni kwehlelo lokulawula nokulinganisa.

Iqhinga lokwenza asoze labekwa ngokuzeleko ngaphandle kokuzibandakanya ngokuzeleko kwalabo abanokuziphendulela ngokufezakaliswa kwalo. Iqhinga mazombe lenza iinjamiso ngendlela ehlongozwako yesebenziswano hlangana nomphakathi-umbuso-nekoro yangeqadi begodu wenza isihlongozo sokufezakaliswa babantu ababili. Kuze kufike lapha, ikomiti yababili yakanomphela izakuhlonywa hlangana nabadlalindima abazibandakanya esisungulweni seqhinga mazombe, okumNyango wezeLimo, i-Agri SA ne-NAFU. Imisebenzi esisekelo yalekomiti ku:
â€¢	Hlathulula ngokuzeleko zoke iinsungulo eziveziweko. Lokhu kuzakufaka amagadango athileko abonelwa ngaphambili, ukufaniswa kwalabo abaphathelene nokufezakaliswa kwalo, ukufaniswa kwalezonhlangano ezifuna ukubandakanywa, ukufaniswa kweminye imithombo (yeemali neminye) kanye nokuvezwa bunqopha kweenkhathi zokufezakalisa.
â€¢	Ukutlama isakhiwo sokuphatha umsebenzi waso kube kusekela iinhlangano ezinokuziphendulela ngokufezakaliswa kwelinye nelinye ihlelo, nanyana ihlangano isekorweni yomphakathi, yangeqadi namkha yokuzinikela. Isekelweli lizakuba ngilelo elingasoze lathikamezana nelungelo elikhethekileko leenhlangano ezibandakanyekako.
â€¢	Kutlama umleyo wokubika osekelwe eqhingeni lokulawulwa nokulinganiswa kwamahlelo namaphrojekthi enza iqhinga mazombe. Ikomiti yababili yakanomphela kufanele ibike imiphumela yalezizenzo kubadlaindima abakhulu ngemihla.

AMAHLELO WOKUQAKATHEKILEKO
Njengegadango lokuthoma lokutjhidelisa iqhinga mazombe eduze nokufezakaliswa abasebenzisani mazombe bafanise amahlelo naka aqakathekileko:
â€¢	Ukufezakaliswa kweqhinga lokuphepha nokuvikeleka ukuletha ukuzinza emakhaya nokuzethemba
â€¢	Ihlelo lokuphatha elithuthukileko nokufezakaliswa kwesebenziswano nehlelo lokufundisa nokuyelelisa
â€¢	Ukukhambisa burhaba ihlelo lokwabiwa butjha kwenarha khona kuzakuthuthukiswa zelimo (LRAD)
â€¢	Ukutjhugulula ihlelo lokuthuthukiswa kwetheknoloji yezelimo begodu nokudluliswa okuya khulu ekuphenduleni kwemakethe
â€¢	Ukusungula ihlelo lemakethe elifikeleleka khulu (amahlelo welwazi, ikghono lokuqalisiswa kuhle kwezomnotho kenye nenye iphrovinsi)
â€¢	Ukuthuthukisa nokwenza ihlelo lokuphathwa kuhle kweengozi lisebenze (ihlelo lepilo yeentjalo neenlwana, iinhlekelele, isiqinisekiso sesikwelede)
â€¢	Ukuqinisekisa iphaliswano elihle - ekhaya neentjhabatjhabeni
â€¢	Ukufezakaliswa kombono wokwabelana wezabasebenzi netjhuguluko lenarha
â€¢	Ikambiso yokunikela amandla kizo zoke iinkoro zekoro yokudla kwezelimo. Ngalekambiso amahlelo wokufundisa nokuyelelisa aqakathekile godu azakuhlonywa ngokurhaba okukghonekako ngesekelo loke lombuso
â€¢	Amasiso anqotjhiweko ukuqinisa iphaliswano (umthangalasisekelo; amanzi; igezi; zokuthintana ngomtato; iintimela; ngommoya; imisebenzi yezemali; ibandulo; ukusetjenziswa kwemitjhini)
â€¢	Ukwehlisa iindleko zoke zokukhiqiza, kufaka hlangana ukwehliswa khulu kwemithelo kanye neemali ezibhadelwa entengweni yedizeli nokhunye okufakwa nakwenziwa imikhiqizo.

IINKAMBISO
Ikomiti kanomphela ehlanganyelweko izakuba nokuziphendulela ezingeni lesitjhaba ngokulawula iragelo phambili godu nokuqalelela ihlelo lokufezakalisa. Iinqhema ezisebenzako namkha iinqhema zemisebenzi kuzakuba ngeziqakathekileko ekambisweni yokufezakalisa emaphrovinsini begodu zizakubika ekomitini yababili yakanomphela. Abalingani mazombe kufanele baqunte bona imithombo (yemali nabasebenzi) ebuya komunye nomunye umsebenzisani izakuzinikela beyiphathwe ngekambiso yokufezakalisa amahlelo ahlukeneko namaqhinga.

Igadango lokuthoma neliqakathekileko kukhulumisana ngehlelo ngokubanzi ngokukghonakalako. Umqondo kukobana lomtlolo kufanele ufundwe nguwoke woke begodu nokobana ilwazi mayelana nehlelo lokufezakalisa kufanele kwabelwane ngalo njalo nabadlalindima boke. Ikambiso yokulethwa kweqhinga mazombe lekoro ngakho sele ithomile.









<fn>DAC-NLS.IrejistaYomsebenzi.2007-05-18.nr.txt</fn>
IREJISTA YOMSEBENZI

Tjheja? Abasebenzi kufuze bagcwalise kwaphela isigaba serejista esitjhiyelwe bona

????????????????????? ..???????????
Ibizo Lomsebenzi Inomboro Yomsebenzi

Kufuze kugcwalise umsebenzi, nakangakghoniko kugcwalise umqhatjhi
UKUBEKWA KWEMIKHAWULO YEKORO 11: IKORO YAMATEKSI, ESEWULA AFRIKA

FUNDA LOKHU NTANZI

(

YINI UMNQOPHO WEFOROMELI ?

Iforomeli lilirekhodi lendlela umsebenzi aye ngayo emsebenzini.


LIGCWALISWA NGUBANI IFOROMELI?

Msebenzi, namkha nakube umsebenzi akakghoni, ligcwaliswa mqhatjhi.


LIYAPHI IFOROMELI NALIQEDA UKUGCWALISWA ?

Kufuze libekwe mqhatjhi.

IMILAYELO

* Abasebenzi abarhola imalil edlula isilinganiso esibekwe nguNgqongqotjhe ngokwesigaba 6(3) se - BCEA akukafaneli bayigcwalise irejista le.

Iforomeli limfuziselo nje kwaphela, hayi ukuthi limlayelo.
* Ukugcwalisa umtlolo ngenye indlela ehlukileko kunale, njengokusebenzisa ikarada lokutloga elisebenza ngomtjhini nje ( i-electronic clock card ), nakho kusalungile, ikani nje nakube iyafana imininingwana efunekako begodu iphelele yoke.
Umnyaka:??
Inyanga:???

Umtlikitlo

Isikhathi Sokuthoma

Iinkhathi Zokudla

Isikhathi Sokutjhayisa

Inani Elipheleleko lama-awa Asetjenziweko

I-owuvathayimu Esetjenziweko

AboSonto Abasetjenziweko

Amaholideyi Asetjenziweko
Imitshwayo

Ideyithi
Ilanga Leveke




Sekuphumuleni

Sebenza

Ilanga Ngalinye
Iveke Ngayinye

Ukusukela

Ukuyokufikela
Inani Elipheleleko Lama-awa Asetjenziweko

Ukusukela

Ukuyokufikela
Inani Elipheleleko Lama-awa Asetjenziweko

Ukusukela

Ukuyokufikela
Inani Elipheleleko Lama-awa Asetjenziweko
































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































































<fn>DAC-NLS.IrherhoLesitjhabaElizenzakalel.2007-05-18.nr.txt</fn>
IRherho lesiTjhaba eliZenzakalelako lokuFunyanwa kweLwazi eButhelelweni



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Serhelebho Leemali Esikimini SesiTjhaba
So
Isibawo Sokuzitlolisa Kwamathomo Esikhungweni
Sefu
Isibawo Sokulinganiswa Kwamazinga Weemfundo
Ezith
Ukuqinisekiswa Kweemfundo Eziphasiweko
Ebuthelelwe
IRherho lesiTjhaba eliZenzakalelako lokuFunyanwa
k
Ukuzitlolisa njengososayensi wemvelo
wesiphrofetjh
Ukuzitlolisa okukhethekileko njengososayensi
wesip
Iimfuno ezingezelelweko zokutloliswa ezikweni
leSa
Ukuzitlolisa njengososayensi wesiphrofetjhinali
we
Ukudluliswa kwesiqunto sokwalelwa ukuzitlolisa
nje
Isibawo Sokutloliswa Kwesikhungo Sangasese
SeFundo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > Iinkhungo zefundo
ephakamileko





IRherho lesiTjhaba eliZenzakalelako lokuFunyanwa
kweLwazi eButhelelweni

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
IRherho lesiTjhaba eliZenzakalelako lokuFunyanwa
kweLwazi eButhelelweni (i-NAAIRS) lirherho
elilingeneko lokufumana ilwazi ebuthelelweni
elikghona ukufanisa ilwazi ebutheleweni
ngesihloko esinikelweko kungaqalwa ukobana
ngelomphakathi namkha kungasi ngelomphakathi
begodu kungaqalwa indawo lapho likhona namkha
umhlobo.

I-NAAIRS irhelebha abasebenzisi bamabuthelelo
ukufanisa nokufumana indawo yento ekhambelana
neemfuno zabo.

I-NAAIRS inelwazi kuphela elimayelana nento
esebuthelelweni kodwana kungasi imitlolo
yamambala yamaphepha.




Inengi lamabuthelelo marekhodi womphakathi
alawulwa liBulungelo lesiTjhaba lamaButhelelo
(i-National Archives Repository) namabulungelo
wamaphrovinsi wamabuthelelo. I-NAAIRS godu ifaka
amarhemo wamarekhodi wesitjhaba okungasi
ngewomphakathi alawulwa mabulungelo
wamabuthelelo wangeqadi ama-40. Nanyana
ukufikelelwa kwemitlolo yamambala kusimahla,
umphakathi ubhadeliswa ukwenziwa butjha
kwemitlolo ezakusetjenziswa ukuragela phambili,
ngefilimu namkha ngephepha. Imitlolo eveziweko
iyathengiswa.


Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-National Archives.


[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Isibawo selwazi namkha amakhophi:

ngokuvakatjhela ibulungelo lamabuthelelo,
ngokutlolela ibulungelo lamabuthelelo,
ngokufeksa namkha uku-imeyila namkha
ngokuzuma ku-inthanethi (online).
[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Archives and Records Service Act, 1996
(Act 43 of 1996) ( UmThetho wamaBulungelo
wesiTjhaba nemiSebenzi yamaRekhodi)
Provincial archives service legislation, in some
provinces where promulgated (Umthetho
wamaPhrovinsi wemisebenzi yababuthelelo kwamanye
amaphrovinsi lapho yaziswe khona)
Promotion of Access to Information Act, 2000
(Act 2 of 2000) (UmThetho wokuPhuhlisa
ukuFikelela iLwazi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga wokusebenza alikhomba
ukufumana into ebulungiweko.
[Top]
Iindleko

Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo wokufumana atholakala ebulungelweni.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :26 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IriphabhlikiYesewula.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE

IRIPHABHLIKI YESEWULA AFRIKA

UMTHETHOMLINGWA WOKUTHUTHUKISWA KWEMIDIYA EMPHAKATHINI KUNYE NEHLANGANO YABASEBENZELI BOKUJAMELELISA

(Njengombana wendlalwa eSibethamthethweni sesiTjhaba njengomThethomlingwa wama- 75; UmThethomlingwa ugadangiswe eGurandeni lakaRhulumende eliyinomboro 23090 langezi- 4 Feberbari 2002)

(Umtlolo wesiNgisi ngiwo ozakuthathwa njengomtlolo wangokomthetho womThethomlingwa)


UNGQONGQOTJHE EMNYANGWENI KAMONGAMELI

















UMTHETHOMLINGWA

Ukuhloma iHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa zokuthuthukiswa kweMidiya ngokunaba kwayo; ukuqalelela iminqopho kunye nemisebenzi yayo; ukuqalelela umthethosisekelo weBhodo kunye nokuphathwa kweHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa yiBhodo; ukuqalelelwa kwesiphathiswa esilawulako kunye nabanye abasebenzi bokujamelelisa; ukuqalelela kweemali zeHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa; ukuqalelelwa kwesekelo lamaprojekthi anqotjhiswe ekuphuhliseni ukuthuthukiswa kwemidiya kunye nokujameleka kwayo; kunye noqalelela izinto eziphathelene nalokhu.

Isiqangulo
NGETJHEJO LOKOBANA KUFANELEKILE-
KUHLONYWE iHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa zokuthuthukiswa kweMidiya kunye nokunaba kwayo ukurhelebha ukwakha ibhoduluko lokukghonakalisa ukuthuthukiswa kwemidiya nokunaba kwayo okukhuthaza ukubonisana emphakathini okuveza iindingo kunye neenrhuluphelo zamaSewula Afrika woke;

KULUNGISWE indaba yokurarhelwa ngaphandle kunye nokugadangelwa kwemiphakathi nabantu egade badinywe amathuba wokungena kwezemidiya kunye nebubulo lakhona;

KUPHUHLISWE ukuthuthukiswa ukujameleka kwemidiya ngokunaba kwayo ngokunikela isekelo, khulu khulu emiphakathini kunye nemaprojekthini amancani wokungenisa imali wemidiya;

NGESIBANGESO-KE, iPalamende yeRiphabhliki yeSewula Afrika ihlongoza lokhu okulandelako:

Iinhlathululo
1. KilomThetho, ngaphandle kobana kutjengiswe ngenye indlela emtlolweni ?
(i) ?iHlangano yabaSebenzeli? kutjhiwo iHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa ehlonywe ngokuya kwesigaba 2;
(ii) ?IBhodo? kutjhiwo iBhodo ebalwe esigabeni 4;
(iii) ?Umphakathi? kutjhiwo abantu ngokuya kokuhlala kwabo endaweni ethileko kunye nesinye nesinye isiqhema sabantu nanyana ingcenye yomphakathi enekareko eqinisekako, efanako nenqophileko, kubalwa neenqhema ezibalwe bunqopha esigabeni 17;
(iv) ?iMidiya yomPhakathi? kutjhiwo amabhizinisi weMidiya aphethwe begodu angawomphakathi egade udinywe amathuba esikhathini sangaphambili, lapho inzuzo eyenziwako ibuye itjalwe emphakathini nanyana ebhizinisini lemidiya;
(v) ?ukujameleka ngokunaba? manqophana nemidiya, kutjhiwo ukukghona ukuthola imithombo yelwazi nemibono eyahlukeneko, kunye nokujanyelwa kuhle nangokulinganiswa kumidiya mazombe;
(vi) ?I-GCIS? (Government Communication and Information System) Kutjhiwo iRherho lakaRhulumende lokuThintana nokwAzisa (i-IRRTA)
(vii) ?midiya? kutjhiwo zoke iindlela zokuthintana nomphakathi mazombe, okungaba mitlolo egadangisiweko, mirhatjho, ithelevitjhini kunye nezinye iindlela zegezi zokwethula imibiko;
(viii) ?ukuthuthukiswa kwemidiya? kutjhiwo ukuthuthukiswa kwebhoduluko lemidiya kunye nemithangalasisekelo yakhona, khona imiphakathi egade idinywe amathuba esikhathini sangaphambili kunye nabantu abanjalo bazakukghona ukuba banikazi bemidiya, abaphathi, abakhiqizi kunye nabathengi bemidiya.
(ix) ?ibubulo lemidiya? kutjhiwo ikambiso yoke yokukhiqiza yemidiya, okungabala hlangana nokhunye, ukubika iindaba, ukubuthelela iindaba, ukukhangisa, ukumaketha, ukwelusa, ukugadangisa, ukuphadlhalalisa imitlolo kunye nokuphadlhalajisa amatshwayomitlolo;
(x) ?ilungu? kutjhiwo ilungu leBhodo;
(xi) ?UNgqongqotjhe? kutjhiwo uNgqongqotjhe oqalele ze-IRRTA;
(xii) ?IKomiti yeenKhundla? kutjhiwo iKomiti yeenKhundla kwezokuthintana kwesiBethamthetho;
(xiii) ?qunta? kutjhiwo ukuqunta ngesiyalelo;
(xiv) ?amaprojekthi? kutjhiwo amaprojekthi abalwe esigabeni 18;
(xv) ?isiyalelo? kutjhiwo isiyalelo esenziwe ngokuya kwesigaba 21;
(xvi) ?imidiya encani yokungenisa imali? kutjhiwo imidiya ezijameleko nanyana imizamo yebhizinisi lemidiya elilawulwa mumuntu bona azuze ebhizinisini emaphakathi, encani nanyana encani khulu njengokuhlukanisa emThethweni wesiTjhaba wamaBhizinisi amaNcani, ka 1996 (UmThetho oyinomboro 102 ka 1996);
(xvii) ?isekelo? kutjhiwo isekelo elibalwe esigabeni 15;
(xviii) ?lomThetho? ubala hlangana nokhunye, esinye nesinye isiyalelo esenziwa ngokuwulandela.

Ukuhlonywa kweHlangano yabaSebenzeli
2. (1) Umuntu wangokomthetho owaziwa njengomsebenzeli wokuthuthukiswa kokujameleka kwemidiya ngokunaba kwayo uhlonywa ngalesi sigaba.
(2) IHlangano yabaSebenzeli izakwenza nofana yini ngokusebenzisa iBhodo kwaphela, ngaphandle kwamajamo lapho iBhodo ngokwayo iyinikela amandla wokwenza umsebenzi othileko.
(3) IBhodo ifanele ilandele isigaba 47(2) somThetho ka 1999 wokuPhathwa kweeMali zakaRhulumende (umThetho oyinomboro 1 ka 1999).
(4) IHlangano yabaSebenzeli izijamele begodu ayikafaneli ukuthatha hlangothi, godu ekwenzeni imisebenzi yayo, iwenze ngaphandle kokusaba, ukukhetha nanyana ukubandlulula, begodu nangaphandle kokuthikamezwa ngabehlangothi lezombanganarha nanyana lezeemali.

Umnqopho weHlangano yabaSebenzeli
3. Umnqopho weHlangano yabaSebenzeli kuphuhlisa ukuthuthuka ngokujameleka ngokunaba kwebubulo lemidiya eSewula Afrika.

UmThethosisekelo weBhodo
4. (1) IBhodo yeHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa imumethe amalungu, ubuncani bakhona alikhomba, kodwana angeqi ngaphezu kwalithoba.
(2) IBhodo yakhiwa ngelungu linye elikhethwe ekorweni ngayinye kilezi ezibalwe esigabeni 5(1)(a)(1) kuya ku (iv) kunye nobuncani bakhona, abathathu abakhethwe mphakathi mazombe.
(3) IBhodo inabantu okuzakuthi nabaqalwa ngokuhlanganyela-
(a) bajamele iinkoro zabantu beSewula Afrika ngobunengi bazo; kunye
(b) nangendlela okungakghoneka ngayo, babe nelwazi elifunekako, ubukghoni kunye neboni eenkorweni ezifana nalezi-
(i) ukukhangisa;
(ii) zomnotho wemidiya;
(iii) zokuthuthukiswa komnotho;
(iv) ukuthuthukiswa komphakathi;
(v) imidiya yomphakathi;
(vi) amahlelo wokurhatjha;
(vii) ukuphathwa kweemali;
(viii) zomthetho;
(ix) imidiya, itheknoloji yomthethomgomo wezokuthintana kunye nelwazi;
(x) zokubika iindaba;
(xi) isayensi yomphakathi;
(xii) zokubandula ngemidiya;
(xiii) zokutlola nokufunda; kunye
(xiv) nezokusekelwa kweemali zemidiya.
(4) Ngaphambi kokusungula ukwenza umsebenzi, ilungu lifanele bona lithathe isifungo nanyana liqinise ngaphambi kweJaji leKhotho ePhakemeko bona lizibophelele eku-
(a) sebenzeni ngokulunga, ngekululeko yokuveza imibono, ngokuvuleka kunye nokuziphendulela; kunye
(b) nokuhlonipha nokuvikela umThethosisekelo kunye neminye imithetho yeRiphabhliki yeSewula Afrika.

Ukuphakanyiswa nokukhethwa kwamalungu
5. (1) (a) IKomiti yeenKhundla ifanele bona yazise, eGurandeni lakaRhulumende kunye nemaphephandabeni ubuncani bakhona amabili afundwa eRiphabhliki, ibawe bona kuphakanyiswe amagama ku-
(i) IRRTA;
(ii) Ikoro yokugadangisa yemidiya yokungenisa imali;
(iii) Ikoro yokurhatjha yokuzingenisela imali;
(iv) Ikoro yemidiya yomphakathi; kunye
(v) Nomphakathi mazombe.
(b) Isaziso esibalwe endimeni (a) sifanele bona sinqophise indlela okuzakwenziwa ngayo ukuphakanyiswa kwamagama lawo, nesikhathi.
(c )Ngomnqopho wokukhethwa kweBhodo yamathomo, iKomiti yeenKhundla ifanele bona emalangeni ama- 60 ngemva kokuthoma kwalomThetho, nangabe iPalamende ihlezi nanyana nangabe ipalamende ayikahlali, emalangeni ama- 60 ngemva kokuthoma kokuhlala okulandelako, kugadangiswe isaziswesi ngokulandela indima (a).
(d)Ukuqhatjhwa okulandelako kwamalungu, iKomiti yeenKhundla ifanele bona emalangeni ama- 120 ngaphambi kokuphela kwethemu ye-ofisi yelungu, ibawe ukuphakanyiswa kwamalungu ekorweni efaneleko ebalwe endimeni (a), ngesaziso ngokuya kwendima leyo.
(2) Abaphakanyisiweko banyulwa ngokuya kwesigatjana (3) bafanele bona bakhethwe ngendlela ezakuqinisa-
(a) ukuba tjhatjhalazi nokuvuleka; kunye
(b) nerhelo elifitjhani labanyuliweko ligadangiswe.
(3) IKomiti yeenKhundla ifanele bona, emagameni aphakanyisiweko, inyule-
(a) abantu ubuncani bakhona ababili kodwana bangadluli kwabathathu ekorweni ngayinye kwezibalwe esigatjaneni (1)(a)(i) ukuya (iv); kunye
(b) nobuncani babantu abahlanu kodwana bangadluli etjhumini abazakuvela emphakathini mazombe, kuMongameli bona aqhatjhe.
(4) UMongameli ufanele bona akhethe amalungu emagameni aphakanyiswe yiKomiti yeenKhundla.
(5) (a) UMongameli ufanele bona akhethe munye wamalungu lawa bona abe ngusihlalo weBhodo.
(b)Nakungekho usihlalo, amalungu aseleko, phakathi kwawo, azakukhetha umjaphethe kasihlalo, ozakufanele bona enze yoke imisebenzi kasihlalo ngesikhathi aphethe.
(6) Amalungu akhethelwa ukusebenza isikhathi esingakazali (part-time).


UKUQOTHWA
6. (1) Umuntu angeze akhethwa bona abe lilungu nangabe-
(a) akasiso isakhamuzi seSewula Afrika begodu ngokujayelekileko akahlali eRiphabhliki le;
(b) wadliwa ipahlakhe begodu akakatholi irhelebho lokumbuyisela emajameni wangaphambili;
(c) uyilungu lePalamende, isibethamthetho esinye nesinye seprovinsi nanyana umkhandlu kamasipala;
(d) usiphathiswa nanyana umsebenzi wehlangano yezepolitiki, itjhitjhingo nanyana ihlangano eqalele zombanganarha;
(e) ukhe, ngaphandle kwetjhejo lendima (f), kwesinye nesinye isikhathi wabotjhelwa ukweba, ukukhwabanisa, ukuphula iimvumelano kunye nanyana umlandu ngokuya komThetho wobuKhohlakali ka 1992 (umThetho wama- 94 ka 1992), nanyana omunye nje umlandu ophathelene nokungathembeki;
(f) ukhe wavalelwa ngemva kokuthoma komThethosisekelo, ngomlandu onqotjhiswe eTjhedulini 1 yomThetho wekambiso yobuLelesi ka 1977 (umThetho wama- 51 ka 1977), wagwetjwa isikhathi esingasi ngaphasi konyaka munye begodu akhange avunyelwe bona angahlawula;
(g) ngamabanga wokungaziphathi kuhle, ukhe wakhutjhwa esikhundleni sokuthenjwa; nanyana
(h) usisebenzi sakarhulumende nanyana uphethe esinye nesinye isikhundla lapho arholelwa khona nguRhulumende, ngaphandle kobana abe lilungu elikhethwe ngokuya kwesigaba 5(1)(a)(i).
(2) Ilungu liphelelwa bulungu balo eBhodini begodu lifanele litjhiye isikhundla nakhibe-
(a) liyaqothwa ngokulandela isigatjana (1), ekubeni lilungu;
(b) litlolela uMongameli incwadi yokubawa ukulisa umsebenzi;
(c) libekwa yikhotho bona alikaphili kuhle emkhumbulweni nanyana liphambene nanyana liyavalelwa ngokomThetho wokuPhila emKhumbulweni ka 1973 (umThetho we- 18 ka 1973);
(d) akhange libe semihlanganweni engaphezu kwemibili elandelanako ngaphandle kwemvumo yeBhodo;
(e) uMongameli utsomula ukuqhatjhwa kwelungu, ngemva kokubonisana namanye amalungu, nangabe ilungelo alikghoni ukwenza umsebenzalo;
(f) litholakala limlandu ngokungaziphathi kuhle;
(g) litholakala limlandu ngokuya kwesigaba 10(4).
3. (a) Nakhibe ilungu kuyenzeka liyahlongakala litjhiya isikhundla salo ngokuya kwesigatjana (2), uMongameli angaqhatjha omunye nomunye umuntu obandulwe ngokufaneleko ebantwini abaphakanyiswa ngokwesigaba 5(4), lapho ilungeli (elihlongakeleko) lakhethwa khona, ukuzalisa isikhundla ngaphambi kokuphela kwethemu ye-ofisi leyo.
(b) Nakhibe ukuqhatjhwokho akukghonakali bona kwenzeke ngokulandela indima (a)-
(i) IKomiti yeenKhundla izakufanele bona ibawe amagama azakuphakanyiswa eenkorweni ezifaneleko ngokuya kwesigaba 5(1) no (b), ngokurhabako;
(ii) IKomiti yeenKhundla ifanele bona yenze irhelo elifitjhani ngokuya kwesigaba 5(2) begodu ifanele bona yenze iimphakamiso ngokuya kwesigaba 5(3); kunye
(iii) UMongameli ufanele bona akhethe ilungu eemphakanyisweni ezibalwe endinyaneni (ii).

Ithemu ye-ofisi
7. (1) Ngokuya kwesigatjana (2), ithemu ye-ofisi yamalungu, minyaka emithathu.
(2) Ubuncani bakhona, ama- 50% wamalungu weBhodo yamathomo afanele bona aphathe i-ofisi iminyaka emihlanu.
(3) UMongameli ufanele bona, eminyakeni emibili ngemva kokukhethwa kweBhodo yamathomo, begodu ngokusebenzisana neBhodo, enze isaziso eGurandeni lakaRhulumende, samalungu azakubamba i-ofisi iminyaka emihlanu.
(4) Akunalungu elingakhethwa bona libambe amathemu alandelanako adlula kwamabili.

Umrholo wamalungu weBhodo
8. UNgqongqotjhe ufanele, ngokuthintana noNgqongqotjhe wezeeMali, abeke umrholo wamalungu.

Imihlangano yeBhodo
9. (1) Umhlangano wamathomo weBhodo ufanele bona ubanjwe endaweni kunye nangesikhathi esizakubekwa nguNgqongqotjhe, bese ukusuka lapho, imihlangano izakubanjwa ngeenkhathi kunye neendaweni ezizakubekwa yiBhodo.
(2) IBhodo ifanele bona ihlangane kane ngonyaka.
(3) Usihlalo weBhodo unelungelo lokobana kesinye nesinye isikhathi, begodu ufanele bona nakabawiwa ngencwadi malunga angasingaphasi kwamane, abize umhlangano okhethekileko weBhodo, ozakubanjwa ngesikhathi nendaweni ezakubekwa ngusihlalo.
(4) Akukafaneli bona kube nemihlangano engaphezu kweminane ekhethekileko ngonyaka munye.
(5) Ikhoramu yomhlangano weBhodo, sinengi samalungu wayo.
(6) Usihlalo ufanele bona anikele isaziso esitloliweko samalanga ali- 14 ngaphambi komunye nomunye umhlangano weBhodo emalungwini woke wayo.
(7) Isiqunto sesinengi samalungu akhona komunye nomunye umhlangano sizakuthathwa njengesiqunto seBhodo, begodu nakwenzeka bona kube namavowudi alinganako, usihlalo uzakufanele bona enze yakhe ivowudi yokuhlukanisa ngaphezu kwevowudi yakhe ejayelekileko azikhethela ukuyenza.
(8) Ngokuya kwesigaba 10(3), nakwenzeka bona amalungu afunekako wesinengi anelungelo lokuhlala njengamalunga emhlanganweni weBhodo athatha isiqunto nanyana agunyaza okuthileko emhlanganweni loyo, isiqunto esithethweko nanyana into eyenziweko ngokuya kokugunywazokho izakukuba ngesebenzako nanyana ilungu eliqothwe emhlanganweni ngokuya kwesigaba 6 kodwana lingakalisi isikhundla salo nanyana i-ofisi, lihlezi njengelungu.
(9) Amaminithi wokwenzeka emhlanganweni omunye nomunye weBhodo afanele bona arekhodwe begodu atlolwe encwadini eyenzelwe lokho.
(10) Amaminithi wokwenzeka emhlanganweni omunye nomunye afanele bona ethulwe emhlanganweni olandelako weBhodo, nakhibe ayemukelwa, afanele bona atlikitlwe ngusihlalo, begodu nakafakazelwe ngalindlela, angathathwa njengobufakazi bekhotho yomthetho ngokwenzeka emhlanganweni obalwe ekuthomeni.
(11) IBhodo ingabawa isiphathiswa esilawulako bona sikhambele namkha ngimiphi wemihlangano yayo (iBhodo).

Amakareko atjhayisanako
10. (1) Ilungu angeze lavowuda, lakhambela nanyana labandakanyeka emihlanganweni yeBhodo, begodu alikafaneleki bona libe khona lapho kubanjwa khona umhlangano nakhibe-
(a) manqophana nesibawo sokusekelwa, ilungu lomndenalo limnqophisi, ilungu nanyana umlingani ebhizinisini, nanyana linekareko ebhizinisini yombawi nanyana omunye nomunye umuntu okhulumele manqophana nesibawo; nanyana
(b) manqophana nenye into ephambi kweBhodo, linekareko engalikhandela bona lenze umsebenzi njengelunga ngendlela elungileko, engathathi hlangothi begodu efaneleko.
(2) (a) Nakwenzeka bona ngesikhathi kwenziwa nofana yini eBhodini, kunamabanga wokukholelwa ekuthini ilungu linekareko ebalwe esigatjaneni (1), ilungelo lifanele bona liveze ihlobo lekareko yalo bese litjhiya umhlangano nanyana ukulalelwa okukhonokho khona amalunga aseleko azakubonisana indaba leyo ebekwe phambi kweBhodo, bese batjheja nendaba yokobana ilungelo lifanele yini bona livunyelwe bona lifake isandla emhlanganweni loyo obaliweko.
(b)Ukuvezwa kunye nesiqunto esithathwa malunga aseleko, sifanele bona sitlolwe sivezwe emaminithini waloyomhlangano.
(3) Nakwenzeka bona ilungu libhalelwe ukuveza ikarekwalo ngokuya kwesigatjana (2) nanyana, ngokukhambisana nesigatjaneso, nakhibe ilungelo likhona endaweni yomhlangano weBhodo, bese nganofana ngiyiphi indlela liba nesabelo emhlanganeni loyo weBhodo, iinquntwezo ezithathiweko angeze zathathwa njengezisebenzako.
(4) Ilungu linomlandu begodu lingahlawuliswa imali engadluli ema- R250 000 nanyana lingavalelwa isikhathi esingaphezu kweminyaka emihlanu, nanyana lingahlawuliswa bese liyavalelwa, nangabe-
(a) liphula isigatjana (1); nanyana
(b) lingavezi ikareko yalo nanyana lingatjhiyi umhlangano nanyana ukulalelwa elinekareko kilo, njengokutjho kwesigatjana (2).

Abasebenzi
11. (1) IBhodo ifanele bona ikhethe umuntu ofundileko begodu oneboni kwezokubalwa kunye neendaba zeemali, begodu, ngendlela okungakghoneka ngayo, ofundileko nanyana oneboni eenkorweni ezibalwe esigabeni 4(3)(b), njengesiphathiswa esilawulako seHlangano yabaSebenzeli.
(2) Umuntu uzakukhutjhwa ekubeni akhethwe nanyana ekurageleni phambili njengesiphathiswa esilawulako nangabe ulilungu leBhodo nanyana abhalelwe ngamabanga wokuqothwa abalwe esigabeni 6(1).
(3) Isiphathiswa esilawulako sibamba isihlalo isikhathi esingeze sadlula iminyaka emihlanu begodu angeze sakhethwa bona siphathe amahlandla angaphezu kwamathathu, alandelanako e-ofisi.
(4) Kwesinye nesinye isikhathi, iBhodo ingajamisa ukukhethwa kwesiphathiswa esilawulako-
(a) nangabe isiphathiswa esilawulakweso sibhalelwe kanengana ukwenza umsebenzaso ngefanelo;
(b) nangabe, ngamabanga wokugula ngokomzimba nanyana emkhumbulweni nanyana ukukhubala, isiphathisweso sesibhalelwa ukwenza umsebenzaso ngefanelo; nanyana
(c) nasingaziphathi kuhle.

(5) Isiphathiswa esilawulako kunye nabasebenzi bafanele bona bakhethwe ngokuya kweenkambiso ezisetjenziswa ekukhethweni kwabasebenzi bakarhulumende ngokuya komThetho wabaSebenzi bakaRhulumende ka 1994 (IsiMemezelo se- 103 saka 1994).
(6) Iinjamiso kunye neemvumelwano zomsebenzi zesiphathiswa esilawulako kunye nabanye abasebenzi babajameli, kubalwa nemirholo yabo, amalungelo akhambisana nomsebenzi awenzako, ipentjhini kunye neminye imisebenzi yokuthokozwa emsebenzini, kuzakubekwa yiBhodo.
(7) Umrholo, amalungelo akhambisana nomsebenzi awenzako, ipentjhini neminye imisebenzi yokuthokozwa emsebenzini okubalwe ngehlapha esigatjaneni (6), kufanele bona kubekwe ngokuya kwehlelo eliphasiswe nguNgqongqotjhe ngokuvumelana noNgqongqotjhe wezeeMali.


Imisebenzi yesiphathiswa esilawulako
12. (1) Ngokulandela iintjengiso ezitloliweko zeBhodo kunye nesigaba 14(2)(b), isiphathiswa esilawulako singakhetha abasebenzi abanye eHlanganweni yabaSebenzeli njengokutlhogeka, ukufezakalisa umsebenzi ovela nanyana othintene nomsebenzi weBhodo nanyana weHlangano yabaSebenzeli.
(2) Isiphathiswa esilawulako sifanele bona-
(a) siqinisekise bona iiyalelo zeBhodo ziyafezakaliswa;
(b) sibike eBhodini ngemisebenzi yeHlangano yabaSebenzeli; kunye
(c) nokuhlanganisa umbiko wonyaka ngokwenziwa yiHlangano yabaSebenzeli kunye nokuthumela umbiko eBhodini bona uphasiswe.
(3) Umbiko obalwe esigatjaneni (2)(c) ufanele umumathe-
(a) iintatimende ezihlolwe ngokomthetho zeemali;
(b) irhelo labo boke abarhelejiweko;
(c) iqalisiso lokobana iHlangano yabaSebenzeli iwufeze njani umsebenzayo; kunye
(d) neqalelophambili ngezinto ezizakwenzeka esikhathini esizako.

Imisebenzi mazombe yeBhodo
13. (1) Ekuphuhliseni zokuthuthukiswa kwemidiya ngokunaba kwayo, iBhodo ifanele bona-
(a) ithole imiphakathi kunye nabantu abangatjhejwa ngefanelo yimidiya;
(b) ikhethe amaprojekthi ngokuya kweenjamiso zokuhlunga ezibalwe ngokuya kwesigaba 18(3) ukuthola isekelo;
(c) iphuhlise iindingo zemidiya zeenqhema ezikhethekileko ezibalwe esigabeni se- 17;
(d) iyelelise umphakathi manqophana nokuthuthukiswa kwemidiya neendaba zokunaba kwayo;
(e) izibandakanye erhubhululweni manqophana nokuthuthukiswa kwemidiya nokunaba kwayo;
(f) iqinisekisa bona iHlangano yabaSebenzeli kunye neminqopho yayo iyaziswa emphakathini ngokumaketha; kunye
(g) nokubonisana nabasebenzi bomphakathi, iinhlangano kunye neenkhungo zeemali ukuthola isekelo elingakanqophi lamaprojekthi, kubalwa hlangana nokhunye isekelo elifana-
(i) nezaphulo nanyana irhelebho leemali ekuphadlhalajiseni imitlolo, iindleko zokuposa neendleko zokubetha umtato; kunye
(ii) imalimboleko enamakonyana amancani.
(2) IBhodo ifanele bona ithumele umbiko ophasisiweko obalwe esigabeni 12(2)(c ), kuNgqongqotjhe esikhathini seenyanga ezintathu ngemva kokuphela konyaka weemali.
(3)
(a) IBhodo ifanele bona ihlele umhlangano wonyaka nabathintekako ebubulweni lemidiya ukunikela umbiko ngokwenziwa yiHlangano yabaSebenzeli;
(b) Ngokuthintana neBhodo, uNgqongqotjhe abeke bona ngibaphi abathintekako ababalwe bafanele bona bamenyelwe emhlanganweni obalwe endimeni (a).
(c) IBhodo ifanele bona, ngaphezu kokufaka iimemo ezithunyelwe labo abanesabelo ababalwe endimeni (b), ifake isimemo somhlangano wonyaka emagurandeni, ubuncani bakhona, mabili afundwa eRiphabhliki le yoke;
(4) Ngemva kokubonisana nomphakathi, iBhodo ingenza iimphakamiso manqophana nokuthuthukiswa kwemidiya ngokunaba kwayo kurhulumende nebubulweni lemidiya.
(5) IBhodo inganikela isiphathiswa esilawulako eminye yemisebenzi yayo ebalwe kilesigaba, ngaphandle komsebenzi otlolwe bunqopha esigatjaneni (1)(b).

Iimali zeHlangano yabaSebenzeli
14. (1) Iimali zeHlangano yabaSebenzeli zimumethe-
(a) Imali ebuthelelwe yiPalamende;
(b) Imali etholwe ngokuya kweemvumelwano ezibalwe esigabeni sama- 20;
(c) Izabelo zekhayapha kunye nezangaphandle kwenarha le;
(d) Amakonyana avela ekusiseni okhunye nokhunye; nanyana
(e) Imali etholakele ngokomthetho evela nanyana kimuphi umthombo.
(2) Imali ebalwe esigatjaneni (1) ifanele bona isetjenziselwe-
(a) ukusekela ngeemali amaprojekthi kunye nokwenziwako okuthintene nalokho, kubalwa hlangana nokhunye, ukuhlola amaprojekthi, ukuhlahluba bona kuzakuphumeleleka kangangani ngeprojekthi leyo kunye nefunisiso yeendingo; kunye
(b) nokubhadela iindleko, kubalwa hlangana nokhunye iindleko ezimanqophana nemirholo, amalungelo akhambisana nomsebenzi awenzako, ipentjhini kunye neminye imisebenzi yokuthokozwa emsebenzini ebalwe esigabeni 11(5), iHlangano yabaSebenzeli engene kizo ekufezakaliseni umsebenzayo ngokuya komThetho, ikani nangabe iindlekezo azidluli iphesenti ebekiweko yeemali ebalwe esigatjaneni (1).

Ihlobo lesekelo elinikelwa yiHlangano yabaSebenzeli
15. Ihlobo lesekelo elinikelwa yiHlangano yabaSebenzeli lingaba ngilelihlobo-
(a) isekelo leemali elivela-
(i) eemalini zokurhelebha ezivela njengezabelo eziyikhetjhe;
(ii) eemalini zokurhelebha eziyizabelo ezivela ngendlela engakanqophi ukusekela ukuthuthukiswa kwebhoduluko elizakukghonakalisa ukuthuthuka kwemidiya nokunaba kwayo; kunye
(iii) neemalini ezivela ngokurhaba ezinqotjhiswe ekuqiniseni kunye nekuphumeleliseni kokuragela phambili kuhle kwamaprojekthi wemidiya;
(b) amathuba wokubandula kunye nokuthuthukisa ubukghoni eendaweni zoke zokukhiqizwa kwemidiya kunye nokuphadlhalajwa;
(c) ukwenziwa kokufunisiswa okuqalela ubungako bepumelelo yamaprojekthi amatjha;
(d) irhubhululo kwezemidiya;
(e) elinye nelinye isekelo elingakanqophi elibalwe esigabeni 13(1)(g); kunye
(f) nokuthola, buthelela nokuphadlhalajiswa kwemithombo yokuthuthukiswa kwemidiya ngeemvumelwano nabalingani abaqakathekileko.

Ukunikelwa kwesekelo
16. (1) Iimali zokurhelebha bunqopha ezibalwe esigabeni 15(a)(i) zifanele bona zinikelwe amaprojekthi womphakathi wemidiya, hayi amaprojekthi wokungenisa imali amancani wemidiya.
(2) Amaprojekthi womphakathi wemidiya angathola elinye nelinye irhelebho lokusekelwa elibalwe kilomThetho.
(3) Amaprojekthi amancani wokungenisa imali wemidiya athola imalimboleko yamakonyana amancani ebalwe esigabeni 13(1)(g)(ii) begodu angathola, ngokuya kwesigatjana (1), elinye nelinye irhelebho lokusekela elibalwe kilomThetho.

Iinqhema ezikhethekileko
17. Amaprojekthi arhelebha iinqhema ezilandelako afanele bona athathelwe phezulu ngomnqopho wokwamukela isekelo elibalwe esigabeni 15:
(a) abantu abagade badinywe amathuba esikhathini sangaphambili ngesibanga sebandlululo;
(b) abantu abatlhagako;
(c) abantu abahlala emapulasini;
(d) abantu abahlala emadorobheni nemadorojaneni anemithombo emincani yezemidiya;
(e) abomma;
(f) ilutjha nabentwana;
(g) amalungu weenqhema zamalimi agade agandelelwe;
(h) abantu abangakafundi;
(i) abantu asele bakhulile;
(j) abantu abakhubazekile; kunye
(k) neenqhema ezineendingo ezingakabalwa endimeni (a) ukuya ku- (j) ezivezwe yiBhodo ngokusebenzisana noNgqongqotjhe.

Amaprojekthi
18. (1) Woke amaprojekthi afanele bona anqotjhiswe ekutholeni ihloso yeHlangano yabaSebenzeli ebalwe esigabeni 3.
(2) Ngesikhathi iBhodo ikhetha amaprojekthi, ifanele bona itjheje imiphakathi kunye nabantu ababalwe esigabeni 13(1)(a).
(3) Ngokusebenzisana neBhodo, uNgqongqtjhe ufanele bona abeke-
(a) irhelo elinabileko elizakusetjenziswa ekukhetheni-
(i)amaprojekthi womphakathi wemidiya;
(ii) amaprojekthi amancani wokungenisa imali wemidiya; kunye
(iii) namaprojekthi werhubhululo;
(b) indlela isibawo sesekelo esizakufanele bona senziwe ngayo; kunye
(c) nelwazi elifanele bona likhambisane nesibawo.
(4) Ngokuthintana neBhodo, uNgqongqotjhe angabeka amaphesenti wemali ebalwe esigabeni (14)(2)(a), ezakusetjenziselwa-
(a) amaprojekthi womphakathi wemidiya;
(b) amaprojekthi amancani wokungenisa imali wemidiya; kunye
(c)namaprojekthi werhubhululo;
(5) Ilwazi elibalwe esigatjaneni (3)(c ) lingabala lelo elimanqophana-
(a) neminqopho kunye neenhloso zeprojekthi;
(b) amaqhinga webhizinisi amumethe iindlela zokuragela phambili nekusaseni; kunye
(c) nebhajethi ehlongozwako.

Ukuhlolwa kwamaprojekthi athola isekelo
19. (1) IBhodo ifanele bona ihlole woke amaprojekthi athola isekelo ngomnqopho woku-
(a) thola iragelophambili lalawo maprojekthi; kunye
(b) nokuqinisekisa bona lawo maprojekthi afezakalisa iinhloso zawo.
(2) Nangabe iBhodo inombono wokobana iprojekthi ethileko ayifezakalisi iminqopho yayo, iBhodo inga-
(a) yalela umuntu ophethe liprojekthi ngomtlolo bona, ararulule umraro obonwa yiBhodo;
(b) nangabe isiyalelo esibalwe ku- (a) singalandelwa, isekelo leprojekthi leyo lingajanyiswa kwesikhatjhana nanyana liqedwe nya.
(3) (a) Omunye nomunye umuntu nanyana isikhungo esitshwenyeke khulu ngesiqunto esithathwe ngokulandela isigatjana (2) singadlulisela isinghonghoyilweso phambili kuNgqongqotjhe ngendlela yakhona efaneleko, ngemva kokwazisa iBhodo ngendlela yakhona efaneleko emalangeni ama- 30 ngemva kokuthathwa kwesiquntweso.
(b)IBhodo ifanele bona ithumele uNgqongqotjhe amabanga wokuthathwa kwesiquntwesi esimraro, emalanganeni ali- 14 ngemva kwelanga isaziso esenziwa ngokwendima (a) semukelwe.
(c) UNgqongqtjhe angaqinisa, angatjhugulula nanyana angararhela eqadi isiqunto esenziwa, ngemva kwetjhejo lamabanga wokudluliswa kwesinghonghoyilo solilako.

Iimvumelwano
20. (1) IBhodo ingangena esivumelwaneni nanyana ngiyiphi ihlangano lapho irhelebho leemali nanyana elingasilo leemali lizakunikelwa khona iBhodo ekufezakaliseni umnqopho walomThetho.
(2) Irhelebho elibalwe esigatjaneni (1) lifanele bona lisize uku-
(a) rhelebha iinqhema ezibalwe esigabeni 17; kunye
(b) nokuqinisa irhelo elibekiweko ngokuya kwesigaba 18(3)(a).

Iiyalelo
21. (1) Ngokuthintana neBhodo, uNgqongqotjhe angenza iiyalelo manqophana nanyana khuyini efunekako namkha evumelekile bona ibekwe ngokuya komThetho.
(2) IBhodo ifanele bona, esikhathini esingasi ngaphasi kweenyanga ezimbili ngaphambi kokukhupha isiyalelo, yenze bona umtlolo wesiyalelo loyo ugadangiswe eGurandini lakaRhulumende, kunye nesaziso esiveza iminqopho kaNgqongqotjhe ukwenza isiyalelweso nokumema abantu abanekareko bona bathumele iBhodo ngemibono yabo nanyana lokho abakuhlongozako.

Isihloko esirhunyeziweko kunye nokuthoma komThetho ukusebenza
22. LomThetho uzakwaziwa njengomThetho wokuThuthukiswa kweMidiya neHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa ka 2002, begodu uzakusungula ukusebenza ngelanga elizakutlolwa nguMongameli esazisweni seGuranda kaRhulumende.


IMEMORANDA NGEMINQOPHO YOMTHETHOMLINGWA KA- 2002, WEZOKUTHUTHUKISWA KWEMIDIYA NEHLANGANO YABASEBENZELI BOKUJAMELELISA

1.UMNQOPHO
IPhepha lezokuThuthukiswa kweMidiya neHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa lahlonywa nguNgqongqotjhe e-Ofisini kaMongameli ngezi- 29 Novemba 2000 begodu labuya lagadangiswa bona umphakathi uveze imibono yawo. Imibono yemukelwa kwaze kwaba ngezi- 28 Feberbari 2001. Ngakelinye ihlangothi iRherho lakaRhulumende lokuThintana nokwAzisa (i-IRRTA) belinesabelo ekuthintaneni nabo boke abanekareko, ngokungaquntukiko. UmThetho ohlongozwako utlolwe ngetjhejo lemibono kunye nokubonisana nabanesabelo.

2. UMTHETHOMLINGWA OHLONGOZWAKO LO UNQOPHE:
2.1. Ukuhloma iHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa bezokuthuthukiswa kwemidiya ngokunaba kwayo.
2.2. Ukuhlonywa kweBhodo yeHlangano yabaSebenzeli bezokuthuthukiswa kokuJameleliswa kwemidiya ngokunaba kwayo.
2.3. Iinkambiso zokukhethwa kwesiphathiswa esilawulako seBhodo yeHlangano yabaSebenzeli bezokuJamelelisa zokuthuthukiswa kwemidiya ngokunaba kwayo, kunye nabanye abasebenzi bayo.
2.4. Ukukhetha amaprojekthi azakusekelwa kunye nemihlobo yesekelo ekhona ebabawini abazakuphumelela eHlanganweni yabaSebenzeli bezokuJamelelisa.
2.5. Ukubekwa kweemali zeHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa.
2.6. Ukwenziwa kweeyalelo manqophana nofana yini efunekako nanyana evunyelweko, bona ibekwe ngokulandela umThethomlingwa khulu khulu endabeni yerhelo lokutjhejwako ngesikhathi sokunikelwa kwesekelo leemali kunye nokobana lokhu kuzakuphathwa njani.

3. UKUBONISANA
Abantu nanyana iinhlangano ezilandelako kuye kwaboniswana nazo:
3.1. Imibono eveziweko ngokuya kwesibawo sephephamtlolo yemukelwa ngezi- 28 Feberbari 2001 eenhlanganweni kunye nebantwini abalandelako:
IHlangano yabaSebenzeli bezokuKhangisa
IHlangano yabaMakethi
Ikampani yakwa-Caxton Publishers and Printers Limited
IBhanka yezokuThuthukiswa kweSewula ye-Afrika
IsiKhungo sokuVezwa kwemibono ngeKululeko
IThrasti yezeKululeko yokuKhuluma emaBhizinisini
IHlangano eziJameleko yezokuThintana yeSewula Afrika
AbaGadangisi bakwa-Johnic
IThrasti yeBubulo lokuMaketha
IProjekthi yokuLusa iMidiya
I-Midiya 24 Limited (ingcenye ye-Naspers)
I-M-Net
IHlangano yesiTjhaba yabaRhatjhi
IForamu yesiTjhaba yemiRhatjho yomPhakathi
IHlangano yesiTjhaba yeMidiya ye-Elektroniki eSewula Afrika
I-Open Window Network
I-Primedia Broadcasting (Pty) Ltd
BezeMidiya ePhrintako eSewula Afrika
IForamu yabaHleli besiTjhaba eSewula Afrika
IHlangano yokuRhubhulula ngezokuKhangisa eSewula Afrika
AboGqwetha be-Thornton & Morris
IThrasti ezijameleko yezokuThuthukiswa kweMidiya

Imibono elethwe babantu ngokwabo:
Sean Jacobs
GF Joubert
Moeletsi Mbeki

3.2. Ngelanga langezi-27 Matjhi 2001, iKomiti yeenKhundla ngezokuThintana yaba nomhlangano wokulalela isitjhaba ngezeHlangano yabaSebenzeli bezokuthuthukiswa kokuJamaleliswa kwemidiya ngokunaba kwayo.

Iinhlangano kunye neenqhema ezinekareko ezajameleka phakathi kwezinye ngilezi:
Amalungu wekomiti yeenkhundla
BezeMidiya ePhrintako eSewula Afrika
IHlangano yesiTjhaba yabaRhatjhi
IHlangano yabaMakethi
IHlangano yabaSebenzeli bezokuKhangisa
IMidiya- 24
IsiKhungo sokuVezwa kwemibono ngeKululeko
IForamu yesiTjhaba yemiRhatjho yomPhakathi
IHlangano yezokuThintana yabaSebenzi
IHlangano yezamaKhomanisi yeSewula Afrika

3.3. Ukubonisana okuragela phambili kuye kwenziwa neenhlangano kunye neminyango elandelako:

Iminyango karhulumende ekuboniswane nayo ngile:
UmNyango wezokuThintana
UmNyango wezoBulungiswa (Abayelelisi bezomthetho bakaRhulumende)
UmNyango wezeRhwebo namaBubulo
UmNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji

Ezinye iinhlangano ekuboniswane nazo ngilezi:
IHlangano yabaMakethi
IKomitjhani yamaPhaliswano
IBhanka yezokuThuthukiswa kweSewula ye-Afrika
IsiKhungo sokuVezwa kwemibono ngeKululeko
IHlangano eziJameleko yezokuThintana yeSewula Afrika
IHlangano yesiTjhaba yabaRhatjhi
IForamu yesiTjhaba yemiRhatjho yomPhakathi
BezeMidiya ePhrintako eSewula Afrika

4. IMIPHUMELA EHLANGOTHINI LEEMALI KURHULUMENDE
Kuhlongozwa bona imizamo karhulumende kwezokuThuthukiswa kweMidiya neHlangano yabaSebenzeli bokujamelelisa (i-MDDA) izakuvalwa kukwabiwa kwagadesi kweminyango ehlelweni leemali i-Medium Term Expenditure Framework.

5. IINKAMBISO ZEPALAMENDE
Abayelelisi bezomthetho bakarhulumende kunye ne-IRRTA banombono wokobana lomThethomlingwa ufanele bona usetjenzwe ngokuya kwekambiso ebekwe esigabeni 75 somThethosisekelo ngombana awukamumathi njamiso ezisebenza esigabeni 74 nanyana 76 somThethosisekelo.






i
i 36nde01069: eng-nd: gcis: mddab
??

??

??

??




1


<fn>DAC-NLS.IsazisoEsiqalisweKu-nedlacBon.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isaziso esiqaliswe ku-Nedlac bonyana iyuniyoni namkha iyuniyoni



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isaziso esiqaliswe kuNedlac bonyana iyuniyoni
namk
Isibawo sokutlolisa iyuniyoni yabasebenzi
neyabaqa
Isibawo sokuzitlolisa njengomkhandlu
wokukhulumisa
Isibawo sokutlolisa umkhandlu ohlangeneko
wokukhul
Isibawo sokuhloma ikundla yokubonisana yendawo
yok


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iindaba zabasebenzi > Iinyuniyoni
zabasebenzi neenhlangano zabaqatjhi



Isaziso esiqaliswe ku-Nedlac bonyana
iyuniyoni namkha iyuniyoni eyongamele
amayuniyoni ifuna ukunghonghoyila

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
ISigaba 77 somThetho weTjhebiswano lezabaSebenzi
(Labour Relations Act, 1995) sinikela abasebenzi
ilungelo lokuzibandakanya esenzweni
sokunghonghoyila ukuthuthukisa namkha ukuvikela
iinkareko zabo zokuhlalisana-nomnotho begodu
sibavikela ekuqothweni emsebenzini kanye
nakwesinye nesinye isenzo sokukhalima. Godu
sinikela i-National Economic Development and
Labour Council (i-Nedlac) - okuyihlangano eyenza
imithethomgomo ebunjwa bajameli ababuya
embusweni, bamabhizinisi, abasebenzi nomphakathi
- umsebenzi wokuhlanganisa abathinteka
embangweni ukulinga ukurarulula isenzo
sokunghonghoyila.
I-Nedlac kufanele yaziswe ngesenzo
sokunghonghoyila eforomini elifaneleko
(okuyi-LRA 4.5). Eforomini leli amabanga
nobunjalo besenzo esihlosiweko kufanele abekwe.
Lokhu akufaki ilanga lesenzo esihlosiweko,
ngombana lokhu kungenzela phasi ikambiso
yokufuna ukuvumelana.
Nayikuthi imizamo yokurarulula iyabhalelwa,
iyuniyoni namkha iyuniyoni eyongamele
amayuniyoni kufanele inikele ngesaziso sesibili
ku-Nedlac ukuyazisa ngehloso yayo yokuragela
phambili ngesenzo sokunghonghoyila. Isaziso
sesibili kufanele sinikelwe i-Nedlac ubuncani
bakhona amalanga ali-14 ngaphambi kwesenzo
sokunghonghoyila.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yazisa i-Nedlac ngehloso yeyuniyoni yokuragela
phambili nesenzo sokunghonghoyila.
Unobhala weyuniyoni namkha iyuniyoni eyongamele
amayuniyoni kufanele izalise iforomo lesibawo,
LRA 4.5.
Thumela iforomo elizalisiweko ku:
Executive Director
Nedlac
P O Box 443
Auckland Park
2006
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Labour Relations Act, 1995 (Act 66 of 1995)
(UmThetho weTjhebiswano lezabaSebenzi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
I-Nedlac kufanele ifumane iforomo ubuncani
bakhona emalangeni ali-14 ngaphambi kokuthoma
kwesenzo sokunghonghoyila.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Notice to Nedlac of intention to proceed with
protest action form, LRA 4.5 (Iforomo lesaziso
esiqaliswe ku-Nedlac sehloso yokuragela phambili
nokunghonghoyila)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaJohannesburg
Umtato:011 ...
Ifeksi:011 447 6053/2089
I-adresi yendawo:14A Jellicoe Avenue, Rosebank,
2196
I-adresi yeposo:P.O. Box 443, Auckland Park,
2006











Yabuyekezwa kokugcina :20 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsazisoSamatjhugulukoEsitatime.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isaziso samatjhuguluko esitatimendeni sokusungula se-close corporation



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokutloliswa KwesiKhungo SangaSese
SeFundo
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isaziso samatjhuguluko esitatimendeni
sokusungula
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Ukuzitlolisa NjengeSikimu SokuSiza KwezamaPhilo
Isibawo sokutjhugulula iclose corporation ibe
yika
Isibawo sokutlolisa ikampani enobunikazi
bezabelo
Isibawo sokutlolisa ikampani yangeqadi
Isibawo sokutlolisa ikampani engaphandle
kwenarha
Isibawo sokubuyiswa kweclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa ikampani yomphakathi
Ukutloliswa KweenHlangano ZokuKhandela ImiLilo
Iin
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Isibawo sokutjhugulula ikampani ibe yiclose
corpor


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukutlolisa ibhizinisi




Isaziso samatjhuguluko esitatimendeni
sokusungula se-close corporation

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umnqopho womsebenzi lo kukwazisa abaTlolisi
bamaKampani ngamatjhuguluko aserhwebeni
lebhizinisi elitlolisiweko. Itjhuguluko lelo
kungaba kungezeleleka kwamalunga namkha ukuphuma
kwawo, isiphathiswa sezeemali esitjha, i-adresi
yokuposa nokhunye.
Amatjhuguluko nakenziwako ku-close corporation
etlolisiweko kungaba kuphathelene nobulunga
(ukungena kwelunga elitjha, ilunga liphumile,
nokhunye) namkha itjhuguluko lenzeka ngebanga
lesiphathiswa sezeemali namkha i-adresi yokuposa
ye-CC kuqakathekile bonyana amatjhuguluko lawo
atloliswe ema-Ofisini wezokuTloliswa kwama-Close
Corporation.
Amatjhuguluko lawo kumele arekhodwe
esiTatimendeni sokuSungula esiTjhugululiweko
(Amended Founding Statement) i-CK2.
imininingwana eqakathekileko ephathelene
nokuzaliswa kweforomo le-CK2 irheliswe ngemva
kwephepha lesibili kumele ulifunde ngaphambi
kobanyana ulizalise.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website ye
Companies and Intellectual Property Registration
Office.
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Thola iforomo i-CK2 bese uzalisa iingaba
ezikhambelana nobakho ubujamo.
Zalisa ingcenye A nangabe kunetjhuguluko egameni
le-CC namkha ubujamo bebhizinisi.
Zalisa iforomo i-CK2A nangabe kunetjhuguluko
ngesiphathiswa seemali namkha i-adresi
yebhizinisi. Zalisa ingcenye B
nakunamatjhuguluko ngemininingwana yamalunga.
Zalisa iforomo i-CK2 ne-CK2A nge-enke enzima,
utlole ngamagabhadlhela.
Letha iforomo lamathomo le-CK2 namkha i-CK2A
ema-ofisini wokutloliswa kwekampani
yehlanganyela.
Letha ikhophi eqinisekisiweko yesitifikhethi
sokutloliswa kwe-CC.
Letha abomazisi bamalunga abandakanyekako ku-CC
Bhadela imali efaneleko.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Akukameli kube nokusulako emaforomeni lawo.
Nasele amatjhuguluko adlulisiwe, isitifikhethi
esiqinisekisa ukutloliswa kwamatjhuguluko
sizakuposelwa i-close corporation.
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Close Corporations Act, 1984 (Act 69 of 1984)
(UmThetho wama-Close Corporations, isiGaba 15)
Business Names Act (Act 27 of 1960) (UmThetho
wamaGama waBhizinisi)
[Phezulu]
Iindleko
R30
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Amended founding statement CK2 (Isitatimende
sokusungula esitjhugululiweko)
Amendment wrt respect to accounting officer and
addresses CK2A (Itjhuguluko mayelana
nesiphathiswa sezeemali kanye nama-adresi)
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block F,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:P.O. Box 429, Pretoria, 0001

Web:www.cipro.co.za/Home









Yabuyekezwa kokugcina :03 July 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsazisoSokusulwaKomlayoWoku-a.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isaziso sokusulwa (isibawo sokubuyiselwa emva) komlayo woku-adoptha



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukutloliswa kokuadoptha
Isibawo sokuadoptha umntwana
Isibawo sokuadoptha umntwana okhuliswako
Imvumo nokubuyiselwa emva kwemvumo yokuadoptha
yom
Isaziso sokusulwa isibawo sokubuyiselwa emva
komla


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuba mbelethi > Ukuadoptha umntwana





Isaziso sokusulwa (isibawo sokubuyiselwa emva)
komlayo woku-adoptha

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ngubani ongabuyisela emva umlayo woku-adoptha?
Mbelethi womntwana owenzelwe umalyo
woku-adoptha.
Mumuntu obeka mumondlu womntwana lokha
nakwenziwa umlayo
Mbelethi o-adopthako namkha ababelethi bemvelo
bomntwana
Ngemvumo kaNgongqotjhe, mrhelebhi wekhotho
yabantwana lapho umlayo woku-adoptha wenziwa
khona.

Ungasenza nini isibawo sokubuyiselwa emva
komlayo?

Nayikuthi unguyise wemvelo womntwana begodu
umlayo woku-adoptha wenziwe nangaphandle kobana
wena, njengombelethi wemvelo, bekufanele uvumele
uku-adopthwa, kodwana akhenge wenze njalo.
Kufanele unikele isaziso sokubuyisela emva
kungakapheli iinyanga ezisithandathu ngemva
kwelanga owathoma ukwazi ngalo bona umlayo
woku-adptha umntwana wakho wenziwe. Kodwana
nayikuthi iminyaka emibili idlulile solo umlayo
woku-adoptha wenziwa, angeze usakghona ukunikela
isaziso sokubuyisela emva.
Nayikuthi umbelethi o-adopthako begodu

ukukhwabanisa, ukungakhulumi iqiniso namkha
iphoso ye-justus idlale indima ekukukhuthazeni
bona u-adopthe umntwana;
umntwana o-adopthwako ugula ngengqondo begodu
sekhe waphathwa bulwelwe bokugula ngengqondo
ngesikhathi umlayo woku-adoptha besele wenziwe;
namkha
umntwana o-adopthwako uphethwe bulwelwe
abelethwa nabo namkha kulimala okumbi
ngesikhathi kwenziwa umlayo woku-adoptha.

Kodwana ungenza isibawo kuphela sokubuyiselwa
emva komlayo woku-adoptha nayikuthi, wena
njengomuntu namkha njengomyeni nokosikazi
ngokubambisana aba-adopthe umntwana othintekako,
akhenge batjheje ubulwelwe bokugula ngengqondo
komntwana, ukugula ngokwamajini namkha ukulimala
ngesikhathi wenza isibawo, nangaphandle
kokutjheja ngokuzeleko umntwana ngesikhathi
leso.

Kufanele unikele isaziso sokubuyisela emva
kungakapheli iinyanga ezisithandathu zelanga
owathoma ukwazi ngalo ubujamo obukhambelana
noku-adoptha.

Nayikuthi ungatjengisa ngokuveza amabanga bona
uku-adoptha akusi sekarekweni yomntwana.
Ebujameni obunjalo, kufanele unikele isaziso
sokubuyisela emva kungakapheli iminyaka emibili
ngelanga okwenziwa ngalo umlayo woku-adoptha.
Nayikuthi ngesikhathi wenza isibawo, umbelethi
namkha umbelethi/ababelethi o-/aba-adopthako
beka/bebangakafaneleki ukufumana umlayo
woku-adoptha. Isaziso sokubuyiselwa emva komlayo
kufanele senziwe eminyakeni emibili ngemva
kwelanga okwenziwa ngalo umlayo woku-adoptha.

Nayikuthi umbelethi o-adopthako wenza isibawo
sokubuyisela emva umlayo woku-adoptha, kufanele
anikele isaziso
esilindelweko emrhelebhini wekhotho yabantwana
efaneleko;
umbelethi namkha ababelethi bomntwana
o-adopthiweko, nabangatholakala; begodu/namkha
umuntu osebenze njengomondli womntwana
o-adopthiweko ngaphambi kobana a-adopthwe,
nayikuthi angatholakala.

Nayikuthi umrhelebhi wekhotho yabantwana unikela
ngesaziso sokubuyiselwa emva, kufanele,
nakangatholakala, anikele isaziso

esilindelweko kumbelethi namkha ababelethi
bomntwana o-adopthiweko;
umbelethi namkha ababelethi o/aba-adopthako;
kanye/namkha
umuntu osebenze njengomondli womntwana ngaphambi
kobana a-adopthwe.


Ikhotho okwenziwe kiyo isibawo
izakuqunta ukobana umbawi ukhambisene neemfuno,
kuthoma;
inikele omunye nomunye umuntu onekareko ithuba
lokulalelwa;
kwesibili iqale obunye nobunye ubufakazi
obufaneleko (ngomlomo namkha ngomhlobo wencwadi
yesifungo) ukusekela namkha ukuphikisa isibawo;
begodu
namkha kokugcina ibuyisele emva namkha
iqinisekise umlayo woku-adoptha.

Nayikuthi ikhotho ibuyisela emva umlayo
woku-adoptha, izakubuyisela umntwana othintekako
ebujameni abekaphila kibo ngaphambi kokwenziwa
komlayo woku-adoptha, kuye ngokuthi ukubuyiselwa
emva komlayo akuthikamezi enye into eyenziwa
ngokomthetho ngesikhathi umlayo woku-adoptha
usebenza.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Sebenzisa iForomo 15: Notice of application for
the recission of adoption (Isaziso sokubuyiselwa
emva komlayo woku-adoptha) ukwenza isibawo
sokubuyiselwa emva komlayo woku-adoptha.
Nayikuthi umbawi akabazi ababelethi
aba-adopthako, kufanele alethe isaziso
(eForomini 15) kanye namakhophi amabili
kumabhalana wekhotho yabantwana ubuncani bakhona
amalanga ama-28 ngaphambi kwelanga elibekelwe
ukulalela.
Nakufunyanwa isaziso lesi umabhalana wekhotho
yabantwana uzakuthumela ikhophi, ngeposo
etlolisiweko, kubabelethi aba-adopthako
e-adresini yokugcina eyaziwako.
Nayikuthi umbelethi o-adopthako othintekako
akekho ekhotho yabantwana ngelanga lokulalela
begodu

ikhotho iyaneliswa bona isaziso sinikelwe
umbelethi o-adopthako begodu akunabanga
elizwakalako ngokungabikhona kwakhe, ikhotho
ingaragela phambili nokubamba ukulalelwa
ngaphandle kokumosa isikhathi ibe inikele
isiqunto; namkha
ikhotho iyaneliswa bona isaziso besingeze
sanikelwa umbelethi o-adopthako ngombana
i-adresi yakhe namkha indawo yokuhlala ayaziwa,
ikhotho ingaqunta ukulinga ukunikela isaziso
kumbelethi o-adopthako godu.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Child Care Act, 1983 (Act 74 of 1983) (UmThetho
wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi esibekelwe ukusetjenzwa kwesibawo
siyame ekuraraneni kwesibawo.

[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Form 15: Notice of application for rescission of
an order of adoption (Isaziso sesibawo
sokubuyiselwa emva komlayo woku-adoptha)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :23 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsazisoSokutjhugulukaKweminini.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isaziso sokutjhuguluka kwemininingwana yomnikazi thayithili namkha umnikazi wekoloyi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

lsibawo semvumo nenomboro yokuthengiswa
kwekoloyi
Isibawo sokuhlukaniswa okukhethekileko mayelana
ne
lsibawo sokubuyisela imali yelayisense
lsibawo sokutloliswa komenzi
Isibawo selayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yeplada enegama lakho
Nivhadzo ya tshanduko ya vhue kana u rengiswa ha
g
Isibawo somtlolo weduplikheyithi welayisense
yekol
Ukuqinisekisa amatjhuguluko wemininingwana
yekoloy
Ukuvuselelwa kwelayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yokutloliswa kwethrafigi
ication
Isaziso sokutjhuguluka kwemininingwana yomnikazi
t
Isibawo sencwadi yesigunyazo mayelana nekoloyi
Isibawo sokutloliswa kwekoloyi
Isibawo sokusula ukutloliswa kwekoloyi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Ukutloliswa kwekoloyi





Isaziso sokutjhuguluka kwemininingwana yomnikazi
thayithili namkha umnikazi wekoloyi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lokhu kukwazisa umNyango wezokuThutha
ngokutjhuguluka kwe-adresi yomnikazi thayithili
namkha yomnikazi wekoloyi. Boke abanikazi
thayithili kufanele baqinisekise bonyana
ama-adresi wabo afakwa erejisteni yeenkoloyi
alungile.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango wezokuThutha.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Vakatjhela i-ofisi eliseduze lethrafigi.
Zalisa bewulethe iforomo lesaziso.
Letha imitlolo elandelako:

Ikhophi yeNcwadi kaMazisi.
Ubufakazi be-adresi yokuhlala.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(UmThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mhlokho.
[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi
njengombana ziquntwa nguSo/Nomkhandlu.



[Top]
Amaforomo azaliswako


Notice of change of particulars, NCP (Isaziso
sokutjhuguluka kwemininingwana)
Motor vehicle registration, MRV1A (Ukutloliswa
kwekoloyi)
Application for registration and licensing, RLV
(Isibawo sokutlolisa nesokunikelwa ilayisense).


[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :22 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsazisoSombuso.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele

ISAZISO SOMBUSO

I-OFISI LEKOMITJHANA YEZABASEBENZI BOMBUSO

Nomboro R 1012 25 Julayi 2003

IMIYALO EQALENE NEENGHONGHOYILO ZABASEBENZI BOMBUSO

Lapha kwaziswa bona iKomitjhana yezabaSebenzi bomBuso ngaphasi kwesigaba 11 somThetho weKomitjhana yezabaSebenzi bomBuso ka-1997 (umThetho wenomboro 46 ka-1997), esifundwa ngokukhambisana nesigaba 196 (4) (f) (ii) somThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1996 (umThetho wenomboro 108 ka-1996), yenze imiYalo ebekwe lapha kuTjhejuli 1.

Yenziwa beyatlikitlwa ePitori ngomhlaka 25 Julayi 2003.

S.S. SANGWENI
USihlalo
Komitjhana yezabaSebenzi bomBuso

TJHEJULI 1
A. IINHLATHULULO
Kilekambiso, ngaphandle kwalokha ubujamo nabuveza ngenye indlela-
?iKomitjhana? kutjho iKomitjhana yezabaSebenzi bomBuso ehlonywe ngokuya kwesigaba 196 (1) somThethosisekelo;
?umThethosisekelo? kutjho umThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1996 (umThetho wenomboro 108 ka-1996);
?amalanga? kutjho amalanga wokusebenza;
?abathatha isiqunto? kutjho abantu obuhlathululwe esigatjaneni 1 (1) somThetho wezabaSebenzi boMbuso ka-1994;
?isinghonghoyilo? kutjho ukunganeliswa mayelana nesenzo esisemthethweni namkha ukutjhiywa ngaphandle okwenziwe mqatjhi okuthinta kumbi umsebenzi osetjhebiswaneni lokuqatjha, kungafaki okuthiwa kuqotha okungasi semthethweni;
?ihloko yomnyango? kutjho ophethe isikhundla okukhulunywe ngaye emaTjhejulini 1,2 no-3 womThetho wezabaSebenzi bomBuso ka-1994, namkha umuntu omjaphethe esikhundleneso;
?umThetho wezabaSebenzi bomBuso? kutjho umThetho wezabaSebenzi bomBuso ka-1994 (isiMemezelo senomboro 103 saka-1994);
?ihlangano yezabasebenzi eyaziwako? kutjho zoke iinhlangano zabasebenzi ezifakwe emKhandlwini wokuKhambelanisa nokuKhulumisana wabaSebenzi bomBuso kanye nenye nenye ihlangano yezabasebenzi enamalungelo weenhlangano emnyangweni othileko;
?ukurarulula; kutjho ukurarulula isinghonghoyilo bekwaneliseke umsebenzi owoniweko;
?umjameli? kutjho umsebenzi osebenza nowoniweko, umjameli namkha isiphathiswa sehlangano yezabasebenzi eyaziwako;

B. UMNQOPHO NOKUSEBENZA
1. Umnqopho walekambiso yokunghonghoyila kuragelisa phambili itjhebiswano elihle lemsebenzini kanye nokulungisa iinghonghoyilo embusweni ngokufezakalisa iminqopho eqakatheke khulu ekilekambiso okunginasi-
(a) ukusebenzisa isigaba 196 (4) (f) (ii) somThethosisekelo esinikela iKomitjhana amandla wokuphenya iinghonghoyilo zabasebenzi embusweni ezithinta izenzo zangokomthetho namkha ukutjhiywa ngaphandle kwazo, begodu kuphakanyiswe iimpengu ezifaneleko;
(b) ukusebenzisa isigaba 11 somThetho weKomitjhana yezabaSebenzi bomBuso ka-1997 (umThetho wenomboro 46 ka-1997) onikela iKomitjhana amandla bona yenze imiyalo eqalene neenghonghoyilo;
(c) kuphuhlisa-
(i) ukutjhejwa kweenghonghoyilo burhaba, ngendlela engathathi hlangothi nenokulingana;
(ii) itjhebiswano lemsebenzini elihle;
(iii) ukurarululwa kweenghonghoyilo zomuntu ngamunye ezingeni eliphasi khulu lomnyango.

C. UKUPHATHWA KWESINGHONGHOYILO
1. Isinghonghoyilo kufanele sirarululwe ngokukghoneka okukhulu mqatjhi begodu sirarululelwe khulukhulu endaweni lapho senzeke khona.
2. Umqatjhi kufanele aqinisekise bonyana isinghonghoyilo sitjhejwa ngendlela elungileko, engathathi hlangothi nenganyuliko, begodu imithethokambiso yobulungiswa bemvelo iyalandelwa.
3. Ikambiso kufanele kube ngileyo erhelebha nekghonakalisa umqatjhi nomsebenzi ukulungisa ukunganeliswa.
4. Akunamsebenzi ozakukhutjhwa inyumbazana namkha abandlululwe bunqopha namkha ingasi bunqopha ngebanga lokufaka isinghonghoyilo.
5. Nayikuthi isenzo sokukhalima sithathelwa umsebenzi, ukusetjenziswa kwalekambiso msebenzi ukulungisa enye nenye indaba ekhambelana nesenzo sokukhalima angeze yajamisa ikambiso yokukhalima.
6. Isinghonghoyilo kufanele senziwe ngomtlolo begodu zoke iinqunto ezithathwa ngesikhathi sekambiso zenziwe ngomtlolo.
7. Umsebenzi angarhelejwa mjameli.

D. UKUKHAMBISANA NAMAQINTELO
1. Ekubekeni ukukhambisana namaqintelo wesikhathi, lokhu kufanele kubalwe ngokungafaki ilanga lokuthoma nokufaka ilanga lokugcina.
2. Abathintekako kufanele bakhambisane namaqintelo wesikhathi abekwe kilekambiso, ngaphandle kwalokha bobabili nabavumelana ngokuwakhulisa.
3. Isinghonghoyilo kufanele sifakwe kumqatjhi kungakapheli amalanga ama-90 ukusuka ngelanga umsebenzi azi ngalo ngegadango langokomthetho namkha ukutjhiywa kwalo ngaphandle, okumthinta kumbi.
4. Umsebenzi angafuna bonyana isinghonghoyilo sakhe sidluliselwe eKomitjhaneni kungakapheli amalanga ali-10 ngemva kokuthola isiqunto sabathatha isiqunto.

E. UKUNIKELWA KWELWAZI
1. Umqatjhi kufanele anikele ngelwazi elifaneleko elifuneka bona umsebenzi enze namkha alendelele isinghonghoyilo, nayikuthi liyafuneka.
2. Ukunikelwa kwelwazi elinjalo kuyame emaqintelweni abekwe mthetho.
3. Umsebenzi kufanele anikele ngelwazi mayelana nobujamo besinghonghoyilo neragelo phambili elenziweko mayelana nelanga lokutjhejwa kokugcina kwaso.
4. Umqatjhi kufanele anikele umsebenzi ikhophi yeforomo lesinghonghoyilo ngemva kwezinga elinye nelinye labalawuli abaqalene nesinghonghoyilo.

F. AMAGADANGO WOMNYANGO WOKUTJHEJA ISINGHONGHOYILO
1. Umsebenzi angafaka isinghonghoyilo kumsebenzi okhonjiweko ukukghonakalisa ukurarululwa kwesinghonghoyilo ngemnyangweni.
2. Iforomo elibekiweko elitholakala esiNgezelelweni A kufanele lisetjenziswe lokha nakwenziwa isinghonghoyilo.
3. Umsebenzi okhonjiweko kufanele akhulumisane nezakhiwo ezifaneleko zabalawuli bomnyango ukulinga ukurarulula umraro.
4. Isinghonghoyilo singararululwa nginanyana ngimuphi umuntu ngaphakathi kwezakhiwo ezifaneleko zabalawuli ezinegunya lokwenza njalo.
5. Umsebenzi owoniweko uzakwaziswa msebenzi okhonjiweko ngobujamo neragelo phambili elenziweko ekurarululweni kwesinghonghoyilo.
6. Nayikuthi isinghonghoyilo sirarululwa bekwaneliswe umsebenzi owoniweko isiqinisekiso salokho sizakutlolwa phasi, msebenzi okhonjiweko.
7. Nayikuthi isinghonghoyilo asirarululeki, abathatha isiqunto kufanele bazise umsebenzi owoniweko ngendlela efaneleko.
8. Umnyango (kufaka abathatha isiqunto) banamalanga ama-30 wokuqalana nesinghonghoyilo. Isikhathi singakhuliswa ngokuvumelana kwabathintekako ngomtlolo.
9. Nayikuthi ngemva kobana umsebenzi owoniweko aziswa ngomphumela wesinghonghoyilo begodu akaneliswa?
(a) kufanele azise abathatha isiqunto ngomtlolo kungakapheli amalanga ali-10;
(b) abathatha isiqunto kufanele ngokuya kwesigaba 35 (1) somThetho wezabaSebenzi bomBuso ka-1994, badlulisele isinghonghoyilo nemitlolo efaneleko eKomitjhaneni yezabaSebenzi bomBuso ezakwenza isiphakamiso kungakapheli amalanga amahlanu ngemva kokwaziswa msebenzi owoniweko.
10. Nayikuthi isinghonghoyilo sibumba ikambiso yezabasebenzi engathathwa njengakalungi njengombana ihlathululwe emThethweni weTjhebiswano lezabaSebenzi ka-1995, umsebenzi angazisa abathatha isiqunto ngomtlolo bonyana ufisa ukusebenzisa iindlela zokurarululwa kwemiraro ezitholakala emthethwenisisekelo womKhandlu wokuKhambelanisa nokuKhulumisana wabaSebenzi bomBuso namkha umkhandlu wekoro ofaneleko (lapho kukghonakalako) begodu neKomitjhana yezabaSebenzi bomBuso kufanele ingasatjheji isinghonghoyileso.
11. Nayikuthi kunokwehluleka ngehlangothini lomnyango lokuphendula isinghonghoyilo kungakapheli isikhathi okukhulunywe ngaso emThethweni F8, isiphathiswa esoniweko singenza isinghonghoyilo saso?
(a) bunqopha eKomitjhaneni; namkha
(b) ebujameni bobungaphathwa kuhle emsebenzini, emKhandlwini wokuKhambelanisa nokuKhulumisana wabaSebenzi bomBuso namkha emkhandlwini wekoro ofaneleko (kenye nenye ekhona kilezi) ngokuya kwekambiso yawo yokurarulula imiraro.

G. UKUDLULISELWA EKOMITJHANENI
1. Nasele iKomitjhana ithole ilwazi kabathatha isiqunto, kufanele kuthi kungakapheli amalanga ama-30 itjheje isinghonghoyilo esinjalo begodu yazise abalawuli abathatha isiqunto, ngesiphakamiso sayo namabanga wesiqunto sayo ngomtlolo.
2. Ekufumaneni isiphakamiso seKomitjhana, abathatha isiqunto kufanela kuthi kungakapheli amalanga amahlanu, bazise umsebenzi neKomitjhana ngesiqunto sabo ngomtlolo.

H. IINGHONGHOYILO ZEENHLOKO ZEMINYANGO YOMBUSO
1. Nayikuthi ihloko yomnyango inesinghonghoyilo ebujameni?
(a) behloko yomnyango wesitjhaba, ingaletha isinghonghoyilo kuMongameli;
namkha
(b) behloko yomnyango wephrovinsi ingaletha isinghonghoyilo kuNdunakulu
ofaneleko.
2. UMongameli namkha uNdunakulu unamalanga ama-30 wokutjheja isinghonghoyilo. Isikhathi singakhuliswa ngokuvumelana.
3. ImiYalo F9 no-10 izakufundwa namatjhuguluko afunwa bujamo, isebenza kizo zoke iinghonghoyilo zeenhloko zeminyango.

I. UKUTJHEJWA KUHLE NGOKUHLOLA
1. Ihloko yomnyango kufanele iqinisekise bonyana ukurarululwa kwesinghonghoyilo kutjhejwa kuhle ngokugcinwa kwamarekhodi wesibalo seenghonghoyilo ezirarululwe ukuthoma ekuthomeni konyaka kanye nokubika eKomitjhaneni njalo eenyangeni ezisithandathu.
2. IKomitjhana kufanele ibike ngokuphathwa kweenghonghoyilo kanye nangokusebenza kwekambiso yeenghonghoyilo kanye ngonyaka ePalamende begodu namayelana nemisebenzi yayo ePhrovinsini esiBethamthethweni saleyo Phrovinsi.


J. EZINYE IINKAMBISO
Lokha isinghonghoyilo nasenziwa ngokuya kwalekambiso, umsebenzi owoniweko kufanele aveze bonyana ingabe kghani usebenzisa enye na ikambiso.

K. AMANYE AMAGADANGO WETJHUGULUKO
1. Isinghonghoyilo esifakwe ngaphambi kokwaziswa kwemiThetho yesiKhatjhana, okutjho bonyana ngaphambi komhlaka 1 Julayi 1999, sizakutjhejwa besiqedwe kungathi imiThetjhwana yezabaSebenzi bomBuso ayikasulwa.
2. Isinghonghoyilo esenziwa ngaphambi kokwaziswa kwalemiyalo yeenghonghoyilo, kufanele sitjhejwe besiphethwe ngokuya kwemiThetho yesiKhatjhana yeeNghonghoyilo eyaziswe kuGazede yomBuso yenomboro 20231 ka-1999.

L. ILANGA LOKUTHOMA UKUSEBENZA
Ilanga lokuthoma ukusebenza kwalemiYalo kuyame eenjamisweni zomThetho K, 19 Septemba 2003.














IsiNgezelelo A
IFOROMO LESINGHONGHOYILO

SIBAWA BONA UFUNDE NGOKUYELELA IMIYALO ELANDELAKO NGAPHAMBI KOKUZALISA IFOROMO
1. Iforomeli kufanele lisetjenziswe ukwenza isinghonghoyilo (kungafaki ukuqothwa emsebenzini okungasi kuhle) lokha nawungakaneliswa sisenzo sangokomthetho namkha kutjhiywa ngaphandle begodu bewungakghoni ukurarulula umraro ngokusebenzisa ikulumiswano engakahlelwa.
2. Kufanele ufake isinghonghoyilo kungakapheli amalanga ama-90 ukusuka ngelanga owazi ngalo ngesenzo sangokomthetho namkha ukutjhiya ngaphandle okukuthinte kumbi.
3. Ungarhelejwa namkha ujanyelwe ngosebenza naye namkha mjameli namkha siphathiswa esibuya enyonyaneni yabasebenzi eyaziwako.
4. Kuqakathekile ukuzalisa loke ilwazi ngokunembako. Lokha nakuzaliswa iforomo, kufanele linikelwe umsebenzi okhonjiweko okhambisa kuhle iinghonghoyilo esikhungweni sakho. Umnyango uzakunamathisela iforomeli emitlolweni yesinghonghoyilo begodu lizakusetjenziswa kiwo woke amagadango wekambiso yokunghonghoyila.
5. Kwelinye nelinye igadango lapho umuntu osesakhiweni esifaneleko sabalawuli alinga ukurarulula isinghonghoyilo, omunye nomunye othintekako uzakuzalisa iforomo elifaneleko. Uzakunikelwa ithuba lokuphendula kwelinye nelinye igadango nombono omunye nomunye.
6. Ekupheleni kwegadango elinye nelinye lekambiso yokunghonghoyila, umnyango uzakukunikela ikhophi yeforomo elizalisiweko.
7. Nasele isinghonghoyilo sirarululiwe, akusatlhogeki bonyana uzalise loke iforomo. IPhiko lokuPhathwa kwabaSebenzi lomnyango wakho lizakufayila iforomo. Lizakusetjenziselwa ukubika iimbalobalo eKomitjhaneni yezabaSebenzi bomBuso.
8. Kufanele uzalise iiNgcenye A no-B zeforomeli begodu ulinikele umsebenzi okhonjiweko okhambisa kuhle iinghonghoyilo esikhungweni sakho. Umsebenzi uzalitlikitla ebhlogweni elingaphasi kweNgcenye B yeforomo ukutjengisa bonyana isinghonghoyilo sifunyenwe. Qinisekisa bonyana uthola ikhophi yeforomo lapho ukufunyanwa kwesinghonghoyilo sakho kuvunywa khona.
9. INgcenye C yeforomo lesinghonghoyilo izakuzaliswa mqatjhi nawe ngesikhathi samagadango ahlukeneko lapho imizamo izakwenziwa ukurarulula isinghonghoyilo.

INGCENYE A: ILWAZI NGAWE
Kufanele izaliswe msebenzi owoniweko:
Ama-Initjhiyali nesibongo: ??????????????????????.
Inomboro ye-Persal: ????????????????????????.?
Umnyango oqatjhwe kiwo: ??????????????????????.
IPhiko: ??????????????????????????????.....
Isikhundla: ?????????????????????????????..
Ilanga owazi ngalo isenzo sangokomthetho namkha ukutjhiywa ngaphandle: ???????????????????????????..?
Iinomboro zokuthintana: Inomboro yomtato: ?????????????
Inomboro yefeksi: ???..??????????.
Igama lomjameli (lapho kufaneleko):?????????????????..
Iinomboro zokuthintana zomjameli: Inomboro yomtato: ???????.?.
Inomboro yefeksi: ?????????
Igama lehlangano yabasebenzi (lapho kufaneleko): ?????????????????
Iinomboro zokuthintana zenyonyana: Inomboro yomtato: ????????
Inomboro yefeksi: ????????..





INGCENYE B: IMINININGWANA YESINGHONGHOYILO
Kufanele izaliswe msebenzi owoniweko:
Woniwe ngani? (Nayikuthi isikhala esingenzasi asikaneli, zalisa amaphepha wokungezelela): ????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????
Ngiyiphi intatha oyihlongozako?: ????????????????????????????????????????????????????????????????????????LITLIKITLWE: ?????????? ??????????
Umsebenzi Ilanga

Ukutholwa kweforomo lesinghonghoyilo kuyavunywa begodu ikhophi inikelwa umsebenzi owoniweko

UMSEBENZI OKHONJIWEKO ILANGA
Igama:
Isikhundla:

INGCENYE C: AMAZINGA WOKURARULULWA KWEENGHONGHOYILO
AMANOTHI:
* Ihlangotheli leforomo linikela ngamazinga ahlukeneko wegunya wokulinga ukurarulula umbango. Kodwana, akunamazinga abekiweko wokurarulula isinghonghoyilo. Ngokuya kobujamo, ikhasi linye namkha amanengi ngenzasi kufanele azaliswe.
* Nayikuthi isinghonghoyilo angeze sararululwa ezingeni lehloko yomnyango, kufanele silethwe kwabagunyazwe ukuthatha isiqunto (ikhasi elingaphasi elikhuluma ngabagunyazwe ukuthatha isiqunto kufanele lizaliswe).
* Isinghonghoyilo kufanele sitjhejwe ngiwo woke amazinga akhona (kufaka abagunyazwe ukuthatha isiqunto) kungakapheli isikhathi esimalanga ama-30, ngaphandle kwalokha nasingangezelelwa ngokuvumelana nomsebenzi owoniweko.


IZINGA: UMSEBENZI OKHONJIWEKO ?????????????????
Kufanele izaliswe msebenzi okhonjiweko:
Igama: ????????????????????????????????..
Ukukhonjwa: ?????????????????????????????...
Inomboro yomtato: ???????????????????????????.
Inomboro yefeksi: ???????????????????????????...

Ingabe kghani isinghonghoyilo sararululwa? Iye ??. Awa ??..

Nayikuthi iye, nikela imininingwana yesivumelwano (nayikuthi isikhala esingenzasi asikaneli faka amanye amakhasi wokungezelela)
????????????????????????????????????????????????????????????????????????
ITLIKITLO: ..??????????? ????????????...
UMSEBENZI OKHONJIWEKO ILANGA

Izaliswa msebenzi
Ingabe kghani isinghonghoyilo sararululwa? Iye ???. Awa ???
Ingabe kukhona ongakutjho?
????????????????????????????????????????????????????????????????????????
ITLIKITLO: ????????????. ???????????.
UMSEBENZI ILANGA




IZINGA: ABATHATHA ISIQUNTO
????????????????????????????????????
Izaliswa ngabathatha isiqunto

Isiqunto mayelana nesinghonghoyilo namabanga wesiqunto esithethweko (nayikuthi isikhala esingenzasi asikaneli faka amanye amakhasi wokungezelela)
????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

ITLIKITLO: ??????????? ????????????.
ABATHATHA ISIQUNTO ILANGA

Kufanele izaliswe msebenzi owoniweko
Ingabe kghani isinghonghoyilo sararululwa? Iye ???? Awa ???.
Nayikuthi awa, hlathulula bonyana kungebangalani ungakaneliswa nagadesi:
????????????????????????????????????????????????????????????????????????

ITLIKITLO: ???????????.. ??????????..
UMSEBENZI ILANGA

Ingabe kghani ufuna isinghonghoyilo sidluliselwe eKomitjhaneni yezabaSebenzi bomBuso? Iye ???? Awa ???..


IGAZEDE YOMBUSO, 25 JULAYI 2003 NOMBORO 25209




1


<fn>DAC-NLS.IsendlaleloSomlando.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE

Isendlalelo Somlando

Amakhetho wokuthoma wenarha yekhethu abanjwa ngomhlaka 27 Apreli 1994 begodu sele siseduze nokugidinga isikhumbuzo seminyaka elitjhumi yesehlakalwesi. Ilungelo lokuphila emphakathini wentando yenengi kobunye ubujamo lingathathelwa phasi njengombana inengi lenu beliseselincani ngo-1994 begodu lijayele kuphela ubujamo banjesi. Ipi yokuthola umphakathi wentando yenengi nolinganako lapho woke umuntu weSewula Afrika anendima kungaqalwa umhlobo, ubulili, ikolo, ilimi namkha enye into elihlangothi lokwahlukana kwethu, ayikhenge ifikelelwe lula. Ayikhange ithathe iinyanga, unyaka, itjhumi leminyaka ukuyifikelela kodwana eqinisweni yathatha iminyakakulungwana ebumba umlando weSewula Afrika. Ililungelo nenzuzo ekhethekileko okufanele woke amaSewula Afrika ayivikele khulu begodu ngayo nina, njengelutjha lenarha yekhethu, ninendima ekulu okufanele niyidlale.

Ilungelo Lakho Lokuvowuda

Ilungelo elisisekelo khulu emphakathini wentando yenengi lilungelo lokuvowuda. Ilungelo lokuvowuda lenza umuntu abe sekambisweni ebeka ihlangano namkha iinhlangano zezombanganarha ezizakubusa. Ukukhethwa kombuso bunqopha namkha ingasi bunqopha kubeka imithethomgomo nemithetho ebusa umphakathi wethu begodu ekugcineni amaphilo wenu njengabantu. Woke umuntu njalo nje, unokuzikhethela okunengi okuthinta yena ngokwakhe okufanele kwenzeke ebujameni bomphakathi esiphila kiwo ? begodu bavowudi ngokukhetha kwabo umbuso, ngokukhamba kwesikhathi abaqunta ubunjalo bomphakathi.




Ilungelo Lakho Lokuzitlolisa

Nawuzakukghona ukuvowuda kufanele uzitlolise njengomvowudi. Boke abantu abangaphezu kweminyaka eli-16 nabanomazisi webhakhowudi bangenza isibawo sokuzitlolisa njengabavowudi. Kodwana babantu kuphela abangaphezu kweminyaka eli-18 namkha ngaphezulu ngelanga lokuvowuda abazakufakwa erhelweni labazakuvowuda. Labo abasese ngaphasi kweminyaka eli-18 ngelanga lokuvowuda emakhethweni wesitjhaba newephrovinsi, bazakufakwa khonokho erherhweni labazokuvowuda nabahlanganisa iminyaka eli-18. Lokho kuzabavumela ukuzibandakanya emakhethweni weendawo wokuzaliselela iinkhundla emikhandlwini yabomasipala njengombana nalokha nakenzekako begodu nemakhethweni mazombe wabomasipala ngo-2005/6.

Ukuvowudela Ihlangano Efunwa Nguwe

Abanye benu bafuna ukuvowuda begodu bayazi bona ngiyiphi ihlangano abazayivowudela. Lokho kuyifihlo yakho. Inengi lenu kodwana lingahle lingazi bona livowute namkha bonyana livowudele bani. Lokho kuyazwisisakala ikani nawukhumbulako bonyana uzakuba kuphela nokukhetha endabeni le nayikuthi uzitlolisile njengomvowudi. Ukuba mvowudi ozitlolisileko kuzakukghonakalisa bona uzibandakanye namkha ungazibandakanyi emakhethweni begodu kukunikela imvumo yokukhetha kobana ngiyiphi ihlangano ezibandakanyako ongayisekela. Hlala ukhumbula bonyana nguwe kuphela owaziko bona ngiyiphi ihlangano oyisekeleko ? ivowudi yakho iyifihlo, kwamambala.

Ukunikelwa Kwamavowudi
Abantu abatjha bahlala bazibuza bona ingabe ivowudi yabo iyawenza umehluko na begodu nokobana bona ngokwabo bayawenza na umehluko. Ngaphandle kwekghonakalo yokuba nesandla emphumeleni kwakho ngokuba mvowudi otlolisiweko, kuqakatheke khulu ukobanyana uyavowuda namkha awa. ISewula Afrika inehlelo lamakhetho lokujameleka elingatjhiyi muntu ngaphandle njengakezinye iinarha lapho umthumbi wekhetho athatha koke. Ihlelo lethu linesisekelo esifaka koke lapho iinhlangano ezincani neenqhema ezincani nazo zingathola ukujanyelwa ngokuya kwesekelo lazo. Okufanele ukukhumbule kukobana ehlelweni lobujameli ngokuya kweenhlalo ivowudi yakho ayandisi kwaphela isabelo sehlangano oyisekelako kodwana ngokukhambelana, yehlisa isabelo sezinye iinhlangano ezizibandakanyako. Leli liqiniso leembalo ongalilinga ngokubala, mayelana nemithelela lapho pheze abantu abatjha abaziingidi ezisi-6 abangaphasi kweminyaka ema-25 abangaba nayo emphumeleni wekhetho.

Ipelaveke Yokugcina Yokuzitlolisa

Koke okungehla, kuyame phezu kokuzitlolisa kwakho njengomvowudi. Ukuzitlolisa kukunikela ukuba nelizwi begodu kwenza bona ufanelwe kukuba sekhethweni. Nayikuthi awukazitlolisi njengomvowudi ngetjhudu elimbi angeze waba nesandla emphumeleni begodu uzabe uzenze waba ngongakafaneli ukuba sekambisweni yethu yentando yenengi. Nanyana uyavowuda begodu nokobana uvowuda bunjani lokho uzakuqunta muva, kodwana kwanje kufanele uzinikele amandla ngokutlolisa. Uzakufanele uzitlolise ngomhlaka 24 kanye nomhlaka 25 Janabari 2004 esifundeni sokuvowuda lapho uhlala khona. Siza ukhuthaze amalunga womndenakho nabangani bona nabo bazitlolise. Lithuba lokugcina ekukghonakala ngalo bonyana uzitlolise ngaphambi kobanyana kubanjwe amakhetho.

i

i Td42nde03/0061/T:IEC-Youth Registration
??

??

??

??




1


<fn>DAC-NLS.IsenthaYe-10111NamapholisaWem.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo ekomitini yemisebenzi eqakathekileko bona kuquntwe bonyana umsebenzi woke womqatjhi namkha isiquntu sawo msebenzi wokugcina ebujameni



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukudlulisela umbango kuCCMA
Isibawo sokubawa iCCMA ukuvikela isivumelwano
semi
Isibawo ekomitini yemisebenzi eqakathekileko
sokuq
Isibawo ekomitini yemisebenzi eqakathekileko
bona
Isibawo sesitifikhethi sokuvunyelwa kweejensi
yang


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iindaba zabasebenzi > Itjhebiswano
lezabasebenzi



Isibawo ekomitini yemisebenzi
eqakathekileko bona kuquntwe bonyana umsebenzi
woke womqatjhi namkha isiquntu sawo msebenzi
wokugcina ebujameni

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umqatjhi angenza isibawo ngomtlolo ekomitini
yemisebenzi eqakathekileko ukuqunta bona woke
namkha isiquntu somsebenzi wakhe ngewokugcina
ebujameni na.
Umsebenzi ngewokugcina ebujameni nayikuthi
ukuthikanyezwa kwawo kuba nomphumela
wokumotjhakala kweendawo zokusebenzela, ifemu
namkha umtjhini.
Abanye abathintekako bangenza isibawo
kungakapheli amalanga ama-21 ngemva kokufumana
isibawo, thumela ipendulo kwa-Essential Service.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo ku-Essential Service of the
Commission for Conciliation Mediation and
Arbitration (CCMA).
Zalisa iforomo LRA 4.3 bewulithumele
ku-Essential Services Committee kwa-CCMA.
Ikhophi yeforomeli kufanele inikelwe omunye
othintekako. Nikela ngobufakazi bona ikhophi
yeforomo inikelwe ngokunamathisela:

ikhophi yeslibhu sokutloliswa esibuya ePosofisi.
ikhophi yerasidi etlikitliweko nayikuthi iforomo
lalethwa ngesandla.
istatimende esitlikitlwe mumuntu olethe iforomo,
esiqinisekisa bona iforomo lalethwa
ikhophi yeslibhu esiqinisekisa ifeksi namkha
obunye ubufakazi obanelisako.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Labour Relations Act, 1995 (Act. 66 of 1995),
Section 75(2)) (UmThetho weTjhebiswano
lezabaSebenzi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi, koke kuyame
kothintekako owenza isibawo semisebenzi
eqakathekileko.
[Top]
Iindleko
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi, koke kuyame
kothintekako owenza isibawo semisebenzi
eqakathekileko.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Form LRA4.3 CCMA employer applies for
maintenance service determination (Umqatjhi
wenza isibawo ku-CCMA sokuquntwa komsebenzi
wokugcina ebujameni)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.Isethulo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isethulo
Umnyaka we-2006 usikhumbuzo seminyaka emihlanu yokusungulwa komThetho wokuKhuthazwa kokuFikelelwa kweLwazi, 2000 (?i-PAIA? namkha ?umThetho?). Ebantwini abanengi ebegade babandakanyeka khulu ekuphumelelisweni komThetho lo, lokhu kuzwakala kuyipumelelo ekulu. Nokho inengi labantu alinawo umbono onjengalo. Labo-ke babantu okuthe ngebanga lokungabi nelemuko kanye nemiraro eyavela ngesizathu sokobana iinhlangano zomphakathi zaba neendlela ezibogabogako zokuphumelelisa umThetho lo, azange basebenzise ngokuzeleko ilungelo labo lokufikelela ilwazi. Phezu kobana i-PAIA ingeminye yemithetho etjhaphulukileko yekululeko yelwazi ephasini, iragele phambili ukunanyathelwa miraro emayelana nokuphumelelisa. Lokhu kubangwa ziinzathu ezinengi ezinye zazo okungezilandelako:

> Ukungabi nelemuko kwamalunga womphakathi kanye nabagugudlheli belwazi mayelana nelungelo,
> Ukungabi nomthangalasisekelo ofaneleko nodingekeka malungana nokuphumeleliswa okufaneleko komThetho, isib. ukugcinwa kwamarikhodi okubogabogako kanye nokungaqatjhwa kwamaSekela weenKhulu zeLwazi, kanye
> Ukungahlonyiswa ngamandla kweensebenzi zombuso kobana zithathe iinqunto ngebanga lomkhuba owadlulako wokugugudlhela ifihlo.

IKhomitjhini yamaLungelo wabaNtu eSewula Afrika iyethemba bonyana iNcwajana le izakusiza ukuqeda imiraro yokuphumelelisa esoloko yanamathela i-PAIA ukusukela ngesikhathi sokusungulwa kwayo, ngokuveza ukuyelela okudlula kwaphambilini kumalunga womphakathi kanye neensebenzi zombuso okuzokufanela bonyana basebenze khulu ekusizeni abantu ngamalanga.

INcwajana le yabuthelelwa ngokweminqopho emithathu elandelako:

> Ukwenza lula i-PAIA kanye nokutlama isisetjenziswa esilula nesingasetjenziswa begodu sifikelelwe babantu boke,
> Ukulemukisa umphakathi kanye neensebenzi zombuso ngobukhona bomThetho lo, begodu
> Nokusiza ukwephula umkhuba wokugodla ifihlo omile bewanzinza okungiwo okhandela ukukhamba kuhle kwelwazi.

Godu iNcwajana le kunethemba lokobana izakukhanyisa iindaba eziphatheleneko malungana nokuvulwa kwamarikhodi nokugcinwa okufaneleko kwawo amarikhodi. Nakube amarikhodi akagcinwa ngendlela efaneleko lokho kungarholela ekutheni labo ababawa amarikhodi bazifumane bakhokha imali enengi tle ngebanga lokobana kuzakuthatheka isikhathi eside kufunanwa nawo amarikhodi lawa. Ngalokho-ke kuqakathekile bonyana amarikhodi agcinwe kuhle begodu lokhu kufaka ukuphathwa kanye nokuhlaziywa kwawo kwangamalanga.

Kokugcina, kuqakathekile bonyana kube kunengi okwenziwako ukuhlakaza nanyana ngimuphi umqondo kanye nezenzo ezifuna ukwenza ilwazi bona libe yirhwebo bese lifikelelwa kwaphela ngabasemafutheni ngokwenza ikambiso le ibe budisi kwamambala emntwini ngamunye onganalitho kobana ayizwisise nangokwenza bonyana ukufunyanwa kwamarikhodi kubize khulu kwamambala. Ukufikeleleka kwelwazi kusisekelo kanye nokuphila kwedemokhrasi yethu. Kusisetjenziswa esiqakathekileko sokwenza bonyana labo abaphetheko babe nesibopho. Ngalokho kuqakathekile bonyana boke abantu bekhethu khulukhulu abadinywa amathuba nabagandalelweko emphakathini basebenzise ilunglo labo ngokuzeleko.


____________________________
Adv. Tseliso Thipanyane
CEO: IKhomitjhini yamaLungelo wabaNtu eSewula Afrika

Umbiko obuya kuKomitjhinara Leon Wessels

Isidingo seNcwajana le sibonakele ngemva kokuhlonywa kwesiGaba se-10 somHlahlandlela we-PAIA, okwaba ngomhlaka 1 kuNtaka 2005. Kwakhanya bonyana njengombana umHlahlandlela ulisizo kumalunga womphakathi, iPAIA idinga ukwenziwa lula ukuze ifundeke begodu ifumaneke lula emiphakathini yekhethu. INcwajana le godu itjhugululelwe emalimini alitjhumi nanye asemthethweni begodu iyatholakala ngomgwalo we-Braille kanti-ke ifumaneka begodu isebenziseka lula tle.

Ukutjhida emkhubeni wokugugudlhela ifihlo nokungabi besibopho ukuya emkhubeni wokwenza izinto emkhanyweni kanye nokuba nesibopho kulitjhijilo elikhulu. Ngalokho kuqakatheke khulu bonyana izakhamuzi zeSewula Afrika kanye nabasebenzi balemukiswe nge-PAIA, nokobana lingababhadekela njani ilungelo lokufumana ilwazi. Ukufaka isandla ekambisweni yedemokhrasi kungaphumelela kwaphela nakube kukufaka isandla okucacileko. Ngalokho-ke kuqakathekile bonyana i-PAIA ifikelela ngaphezu kwamalungelo wepolotiki yomphakathi ajayelekileko, nokobana ingezelela ihlangothi elitjha eenkulumiswaneni zomphakathi ngeendaba zangamalanga okumele izakhamuzi ziqalane nayo.

I-PAIA isekabeni ekutjhugululweni komphakathi wekhethu. Ikhuthaza idemokhrasi yokuhlanganyela lapha izakhamuzi zenza khona bona umbuso wazo kanye namabubulo wangasese abe nokuziphendulela. INcwajana le ingeminye yemizamo ebuya kuKhomitjhini yokwenza bona umThetho lo ujayeleke, kokuqinisekisa bonyana izakhamuzi ziwusebenzisa ngendlela yokobana zizuze. Ukuqakatheka kanye nobungako bendima yomthethosisekelo weKhomitjhini mayelana nokuyelela kanye nokubika qobe mnyaka ngokuphathelene nokuzuzwa kwamalungelo wehlalo yomphakathi, kubonakala ngokuzibophelela kwayo ngaphasi kwe-PAIA ukuqinisekisa bonyana umThetho usetjenziswa ngepumelelo. Njengelunga lomphakathi, ungasebenzisa i-PAIA ukukhombela indlela yokufikelela amarikhodi akhombisa ihlelo lombuso malungana nokwakhiwa kwezindlu, ukutjhejwa kwamaphilo kanye nokuhlinzekwa kwezefundo. INcwajana inqophe ukuqinisekisa bonyana amalunga azisa i-PAIA njengesandla esingasetjenziselwa ukufikelela amanye amalungelo.

UKomitjhinara unethemba elikhulu lokobana iNcwajana le izakuba sisetjenziswa esiqakathekileko ebantwini bekhethu nabenza isibawo sokusebenzisa ilungelo labo lokufumana ilwazi.


___________________________
Komitjhinara Leon Wessels
UKomitjhinara ophethe zamalungelo wokufikelelwa kwelwazi
IKhomitjhini yamaLungelo wabaNtu eSewula Afrika









IMIQONDOMAGAMA EQAKATHEKILEKO

ENcwajaneni le, umThetho wokuKhuthaza ukuFikelelwa kweLwazi, 2000 uzakuthiwa yi-?PAIA? namkha ?umThetho? ngokudlhegana.

IKhotho ? kutjho ikhotho lapha umuntu angenza khona isibawo sokurarululwa komraro. Amakhotho lawa yi: Khotho yomThethosisekelo esebenza ngokwesigaba 167(6)(a) somThethosisekelo namkha iKhotho ePhakemeko namkha enye ikhotho enesikhundla esifanako namkha iKhotho kaMarhastrata engaba ngokuvamileko namkha mayelana nezinga elitjhwiweko leenqunto ngokomThetho lo, ehlonywe nguNgqongqotjhe wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo ngesaziso kuGazethe begodu okuyikhotho ephethwe nguMarhistrata namkha umarhistrata ongezelelako obekwe ngokwesigaba 91A endawenakhe yokuphatha ?

a) iqunto lesikhulu selwazi namkha isiphathimandla esifaneleko sehlangano yomphakathi namkha ihloko yehlangano yangasese lithethwe;
b) ihlangano yomphakathi namkha ihlangano yangasese ephatheleneko inendawayo ekulu yokuphathwa namkha yebhisimisi; namkha
c) umbawi namkha umhlanganyeli wesithathu ophatheleneko umhlali onzinzileko namkha ojayelekileko.

TJHEJA:
IKhotho kaMarhistrata angeze yakghona ukwenza iqunto eliphathelene neendaba ze-PAIA kufikela lapha iBhodo yemiThetho idlulisa khona imithetho yekambiso emayelana neendaba ze-PAIA okudingeka bonyana isetjenziswe maKhotho waboMarhistrata. Qala iNgcenye 2 yeNcwajana mayelana nemihlangano edlheganako lapha kungararululwa khona iindaba ze-PAIA.

Iimali ? inani lemali elikhokhwa malungana nokulungisa isibawo. I-PAIA ihlinzeka ngeemali zesibawo nezokufikelela. Imali yokubawa ikhokhwa ekuthomeni kwekambiso lokha nakulethwa iforomo lokubawa. Imali yokufikelela malungana nesikhathi esithathwa namkha esisetjenziswe nakufunwa nalokha nakulungiselelwa amarikhodi abawiweko. Umbawi ozibawela ngokwakhe akakhokhi imali yokubawa. Isihlomelelo A sinerhelo leemali ezikhokhwako.

Ihloko ? malungana nehlangano yangasese, kutjho, lokha nakumumuntu mbala, umuntu mbala loyo namkha nofana ngimuphi umuntu ogunyazwe ngokufanelekileko mumuntu mbala; nakulibhisimisi elihlanganyelweko, kutjho nanyana ngimuphi umhlanganyeli webhisimisi elihlanganyelweko namkha omunye nomunye umuntu ogunyazwe ngokufanelekileko libhisimisi elihlanganyelweko; nakumumuntu womthetho osikhulu esiphetheko namkha isikhulu esilingana naleso somuntu womthetho namkha isikhulu esigunyazwe sikhulweso; namkha umuntu ophethe esikhundleneso njengogunyazwe mumuntu ojaphethe loyo.

Ihloko yehlangano yangasese iqalene nokwamukelwa kombawi mayelana nokufikelelwa kanye neempendulo zalokho.

Isikhulu selwazi ? Lesi sikhulu eenhlanganweni zomphakathi okufanele kulethwe kiso isibawo sokufikelela amarikhodi/ilwazi. Sona-ke sizakuqunta bona siyavuma nofana siyala bona kufunyanwe amarikhodi lawo nofana njani. Ezingeni lakarhulumende ophakathi, isikhulu selwazi emnyangweni onqopheneko simNqophisi Mazombe; ezingeni lakarhulumende wesifunda umNqophisi Mazombe e-ofisini lakaNdunakulu usikhulu selwazi esifundeni soke; ezingeni laborhulumende bemakhaya, umPhathi kaMasipala kumasipala othileko usikhulu selwazi. Nakube nginofana ngiyiphi ihlangano yomphakathi, isikhulu selwazi kuba sikhulu esiphethe lapho, namkha kube sikhulu esilingana naleso kileyohlangano yomphakathi.

Ukuzibilayeza kwangaphakathi ? ukuzibilayeza kwangaphakathi kutjho ikambiso lapha umbawi angakaneliseki khona ngequnto lesikhulu selwazi namkha lokha nakube isibawo sakhe saphayilelwa eqadi kwabe kwangaba nependulo enikelwako emalangeni ama-30/ okusikhathi esiluliweko samalanga ama-30. Ukuzibilayeza kwangaphakathi kumele kulethwe kusiphathimandla esifaneleko lapha ikambiso enjengaleyo isebenza khona. Funda ihlathululo le ngokuyihlanganisa namagama athi, ?isiphathimandla esifaneleko.?

Ilwazi langasese- kutjho ilwazi eliphathelene nomuntu othileko okufaka; kodwana ingasi kwaphela; ilwazi elimayelana nobutjhaba, ubulili, ukuzithwala, ubujamo kezomtjhado, kobuzwe, indabuko yobutjhaba namkha yehlalo, umbala, ubujamo kezomseme, iminyaka yobudala, ipilo mayelana nomzimba namkha ingqondo, ukuhlala kuhle, ukukhubazeka, ikolelo, isiko, ilimi kanye nokubelethwa komuntu, ilwazi eliphathelene nefundo namkha ukwelatjhwa, umlando wobelelesi namkha wokuqatjhwa komuntu namkha ilwazi eliphathelene nokudluliselana ngeemali lapha umuntu loyo abandakenyeke khona.

Umbawi wangasese ? kutjho umbawi ofuna ukufumana amarikhodi amumethe ilwazi elinqophene naye.

Ihlangano yomphakathi ? kutjho nanyana ngimuphi umnyango wombuso namkha ukuphathwa emkhakheni karhulumende welizweloke namkha wesifunda namkha nanyana ngimuphi umasipala emkhakheni karhulumende wemakhaya namkha enyenenye ihlangano esebenzako lokha nayisebenzisa amandla namkha yenza umsebenzi ngokomThethosisekelo namkha umthethosisekelo wesifunda namkha ukusebenzisa amandla womphakathi namkha ukwenza umsebenzi womphakathi ngokwanofana ngimuphi umthetho.

Ihlangano yangasese ? kutjho umuntu mbala owenza namkha owenze nofana ngiliphi irhwebo, ibhisimisi namkha iphrofetjhini; ukuhlanganyela okwenza namkha okwenze nofana ngiliphi irhwebo, ibhisimisi namkha iphrofetjhini; namkha nanyana ngimuphi umuntu womthetho waphambilini namkha wanje kodwana ongafaki ihlangano yomphakathi.

Irikhodi ? malungana nehlangano yomphakathi namkha yangasese kutjho naynana ngiliphi ilwazi elirikhodiweko ngaphandle kokuqala bonyana lingaliphi ihlobo namkha igadangiso elisezandleni namkha eliselawulweni lehlangano yomphakathi namkha yangasese leyo, kungaqalwa bonyana irikhodwelo lenziwe yihlangano yomphakathi namkha yangasese, n relation to a public or private body a record means any recorded information regardless of form or medium in the possession or under the control of that public or private body, whether or not it was created by that public, or private body.

Isiphathimandla esifaneleko ? loke mumuntu ofaka kuye ukuzibilayeza kwakho kwangaphakathi. Ezingeni lakarhulumende welizweloke, isiphathimandla esifaneleko somnyango onqopheneko nguNgqongqotjhe womnyango lowo, ezingeni lakarhulumende wesifunda iLunga lesiGungu esiKhulu, okutjho bona -u-MEC womnyango othileko uba siphathimandla esifaneleko; bese kuthi ezingeni laborhulumende bemakhaya, uMeyara namkha uSomlomo abe siphathimandla esifaneleko. IsaHluko se-9, iinhlangano, amabhisimisi wombuso kanye neenhlangano zangasese azinaso isiphathimandla esifaneleko nje-ke ngalokho nakube umbawi ugugunwa liqunto lesikhulu selwazi, kumele alethe isibawo esijamelana nequntwelo ngqo ekhotho.

Umbawi ? omunye nomunye umuntu owenza isibawo sokufumana amarikhodi.

Umhlanganyeli wesiThathu ? mumuntu namkha yihlangano enekareko kurikhodi elibawiweko. Mayelana nokufumana irikhodi lehlangano yomphakathi, kutjho nanyana ngimuphi umuntu (kufaka hlangana, kodwana ingasi kwaphela, urhulumende wenarha etjhili, ihlangano yeentjhabatjhaba namkha iphiko lakarhulumende loyo namkha lehlanganao enjalo) ngaphandle kombawi loyo kanye nehlangano yomphakathi. Mayelana nokufumana irikhodi lehlangano yangasese, umhlanganyeli wesithathu utjho nanyana ngimuphi umuntu (kufaka hlangana kodwana ingasi kwaphela, ihlangano yomphakathi) ngaphandle kombawi.

Amalanga wokusebenza ? Amalanga wokusebenza kutjho nanyana ngimaphi amalanga ngaphandle kwangoMgqibelo, uSondo namkha amawolideni womphakathi, njengombana kuhlathululwe kusigaba so-1 somThetho wamaWolideni womPhakathi, 1994 (umThetho No. 36 1994).

ENcwajaneni le, nakukhulunywa ngobulili obuthileko kuzabe kusitjhiwo boke ubulili.



INGCENYE 1

Ukufikelela ilwazi

1.1 Umsuka welungelo lokufikelela ilwazi

IRiphabhuliki yeSewula Afrika mbuso ozijameleko wedemokhrasi owasekelwa phezu kwamagugu wesithunzi somuntu, ukuphatha ngokulinganako kanye nokukhuthazwa kwamalungelo kanye nekululeko yabantu.1 Lelirherho lakarhulumende wedemokhrasi kufanele libe tjhatjhalazi, liphendule begodu libe nokuziphendulela. Ubutjhathalazi liphuzu eliqakatheke khulu emphakathini wedemokhrasi begodu inikela abantu ithuba lokufikelela ilwazi mayelana nalokho abakwenzelwa namkha abangakwenzelwa mikhakha yoke karhulumende njengombana kungaba njalo.

Ilungelo lokufikelela ilwazi lifakwe ngaphasi kwesigaba 32 somThethosisekelo. Isigaba 32 sihlinzeka bonyana woke umuntu unelungelo lokufikelela nanyana ngiliphi ilwazi eligodlwe mbuso; namkha eligodlwe nginofana ngimuphi omunye umuntu elingasetjenziselwa ukuvikela nofana ukusetjenziswa kwanofana ngiliphi ilungelo.

Ilungelweli likhona ukuze kunikelwe abantu ithuba lokusebenzisa amalungelwabo amanye,isibonelo njengelungelo lomnotho wehlalo. Amalungelo womnotho wehlalo afaka hlangana ilungelo lokuba nekumba, ukugoma nokwelatjhwa, ipahla, ibhoduluko eli hlanzekileko njll. etc. Ilungelo lokufikelela ilwazi alinikeli kwaphela abantu ithuba lokusebenzisa amalungelwabo womnotho wehlalo, kodwana godu libavumela bonyana basebenzise amalungelo womphakathi newepolotiki. Ngalokho ilungelo lokufumana ilwazi likhuthaza ukungafihleki, ukuziphendulela kanye nokubusa okunepumelelo kwazo zoke iinhlangano zomphakathi nezangasese, nokusekela amanye amalungelo wabantu.


1.2 Ukukhuthazwa komThetho wokuFikelelwa kweLwazi Act

I-PAIA imuthetho ogunyaza isiGaba 32 somThethosisekelo. Inikela ilungelo langokomthetho lokufumana ilwazi eligodlwe mBuso kanye neligodlwe ziinhlangano zangasese.

I-PAIA ihlathulula banzi okumumethwe lilungelo kanye nobubanzi bokusetjenziswa kwalo. Ihlathulula banzi iinkambiso okumele zisetjenziswe ukukhombela ukufikelela ilwazi, inikela amabanga wokungenza bonyana isibawo saliwe, kanye neendlela ezingasungalandelwa nakube isibaweso sokufikelela ilwazi siyaliwa. I-PAIA yavunywa ngomnyaka we-2000 beyathoma ukusebenza ngomhla we-9 kuNtaka 2001.

I-PAIA ngalokho yenza umuntu abe nelungelo lanofana ngiliphi ilwazi elirekhodiweko eligugudlhelwe namkha elilawulwa yihlangano yomphakathi namkha yangasese. UmThetho ngokuvamileko usebenza kinofana ngiliphi ilwazi elirekhodiweko eligugudlhelwe namkha elilawulwa ziinhlangano zomphakathi nofana zangasese. Eqinisweni, i-PAIA ngiwo wodwa umthetho ephasini loke onikela umuntu ilungelo lokobana enze isibawo sokufikelela amarikhodi wehlangano yangasese, kwaphela nakube irekhodi libawelwe kusebenzisa nofana ukuvikela ilungelo.

Ngalokho-ke ilungelo lokufikelela ilwazi lingasetjenziswa, isibonelo, mphakathi ukuqinisekisa amagadango athathwa ngurhulumende ukuvikela nokusekela amaphilo wawo khulukhulu kubhubhani we-HIV ne-AIDS. Eqinisweni ilungelo lokufikelela ilwazi lasetjenziswa yi-Treatment Action Campaign, lokha nayenza isibawo sokufikelela umNyango weliZweloke wezamaPhilo ukufumana iinhlomelelo zeQhinga lawo eliliSenezisako mayelana nokuTlhogonyelwa kwe-HIV ne-Aids, elimumethe okunengi khulukhulu iqhinga lokunikela ngama-anti - retrovirals.

Ukuze abantu baqinisekise bonyana urhulumende uyazitjheja iimphofu, nanyana ngimuphi umuntu, angakghona bonyana ngokucabangela umphakathi, abawe ilwazi kurhulumende mayelana neqhinga lakhe lokutjheja iimphofu ngokwethulwa kwehlelo le-Braille emiphakathini. Godu abantu bangasebenzisa ilungelo labo lokufikelela ilwazi khulukhulu ezingeni lakarhulumende wemakhaya, lapha bangaqinisekisa khona amaqhinga kamasipala mayelana nokutjhejwa kweendlela, ukufakelwa kwamahlelo wokuhlanzekisa , ukwabelwa kweemali njll. Abantu godu bangasebenzisa ilungelo labo lokufikelela ilwazi ukuqinisekisa amaqhinga wokwabelwa kweenkumba emNyangweni wezeziNdlu ofaneleko wesifunda.

Njengombana kutjhiwo ngehla, umuntu godu angafikelela ilwazi eenhlanganweni zangasese njengamakhamphani, kwaphela nakube lidingeka mayelana nokusetjenziswa namkha ukuvikelwa kwamalungelo, isib. umuntu angabawa amarikhodi wokwazi bonyana zingangani iinsila ikhamphani ethileko yemayini ezilahlela emlanjeni. Ilungelo elivikelwako, lilungelo lokufumana ipilo ehle kanye nelungelo lebhoduluko elinganangozi.

Ngalokho i-PAIA inikela umuntu ilungelo lokubawa imihlobohlobo yelwazi. Kodwana-ke kunamarikhodi athileko angakafakwa elungelweni lokobana abawiwe. Irhelo lalawo angakafakwa kanye namabanga angenza bonyana ihlangano yomphakathi namkha yangasese yale ukunikelana ngelwazi litloliswe ngaphasi kweNgcenye 6 yeNcwajana le.


1.3 Ngubani ongakhombela ilwazi?

I-PAIA ihlinzeka bonyana woke umuntu unelungelo lokufumana ilwazi. Ngalokho-ke umuntu mbala namkha umuntu womthetho (isib. ikhamphani, nofana ibhisimisi elihlanganyelweko) angenza isibawo sokufumana ilwazi ehlanganweni okungaba ngeyomphakathi namkha yangasese.

Isibawo sokufumana ilwazi godu singenzelwa omunye umuntu namkha ihlangano yangasese. Njalo lokha umuntu nabawela omunye umuntu ilwazi, umbawi kumele anamathisele ubufakazi besikhundla enza ngaso isibawo. Umuntu omtlhogomeli womuntu ongaphasi kweminyaka eli-18; nofana umuntu ongakghoni ukuzwisisa ubunjalo besibawo angababawela ilwazi. Nakube irikhodi liphathelene nomufi, khona-ke umbawi kumele anikele ngobufakazi bokobana usihlobo sakamufi; namkha ufumene imvumo etloliweko esihlobeni sakamufi kobana enze isibawo esinjalo.

Nakube mumuntu ongakafundi, angenza isibawo ngomlomo, bese-ke isikhulu selwazi siyasitlola.


1.4 Ngubani okungakhonjelwa kuye ilwazi?

Ilwazi lingakhonjelwa eenhlanganweni ezinengi zomphakathi namkha zangasese. Umuntu angakhombela ilwazi/irikhodi eminyangweni karhulumende, eminyangweni yeemfunda, kibomasipala, amabhisimisi, iimbhedlela zomphakathi, iimbhedlela zangasese, amakhamphani, amabhisimisi ahlanganyelweko, umrhwebi yedwa njll.

Iimbonelo zifaka hlangana kodwana ingasi kwaphela:
UmNyango wezeeMali, umNyango wezamaPhilo, umNyango weeNdaba zangeKhaya, umNyango wezeziNdlu, umNyango wezokuLungiswa kwesiMilo, umNyango wezokuThuthukiswa kweHlalo, umNyango wezobuKghwari namaSiko, umNyango wesifunda wezokuThutha, iiNdlela nemiSebenzi yomPhakathi, umNyango wesifunda wezamaPhilo, umKhandlu kamaSipala weJwanasbhege, umKhandlu weDorobho leTshwane, isiBhedlela seBharagwana, isiBhedlela somPhakathi seJwanasbhege, umVikeli womPhakathi, umCwaningi ? oVamileko, i-Johannesburg Water (Pty) Limited.

Nokho kumele kutjhejwe bonyana iinhlangano zomphakathi njengeminyango yelizweloke neyeemfunda, imikhakha karhulumende wemakhaya kanye neenhlangano ezisebenzisa amandlazo ngokomThethosisekelo- isib. iKhomitjhini yamaLungelo wabaNtu eSewula Afrika, umVikeli womPhakathi, njll. azikwazi ukubawana ilwazi ukuya ngokwe-PAIA. Iinhlangano zomphakathezi zingabawa ilwazi kwaphela ngaphasi kwe-PAIA kezinye iinhlangano zangasese nemabhisimisini karhulumende.


1.5 Imihlobo yelwazi engakhonjelwa

Kunemihlobohlobo yelwazi engakhonjelwa eenhlanganweni zomphakathi. Okulandelako lirherho leembonelo zelwazi elinjalo:

Izinga lakaRhulumende weliZweloke

Ibhajethi, imigomo, iimbonelelo ? isizo kanye nesabelo sakhona, amazinga wemirholo yeenkhulu zomphakathi, imitlamo yokwakhiwa kweenkolo, imitlamo yokwakhiwa kweenteyitjhi zamapholisa, ukuvuselelwa nokutjhejwa kwemitlamo yeendlela zelizweloke, imitlamo yokwakhiwa kwamathologeyidi, iimbalobalo zelizweloke zobelelesi, imitlamo yokwakhiwa kweembhedlela zomphakathi, imitlamo yokwakhiwa nokutjhejwa kwemakhiwo yamajele

Izinga lakaRhulumende wesiFunda

Ibhajethi, imitlamo esetjenziswako yesifundo, ukwabiwa kweenkumba, imitlamo yokutjhejwa kweendlela, imitlamo yokwakhiwa kweenkolo zomphakathi endaweni ethileko, ukubonelelwa kokuthuthwa komphakathi.

AboMasipala

Ibhajethi, amaTharifu, ama-akhawundi wemisebenzi, imitlamo yemakhiwo, irejista yepahla, ilihla lokuhlolwa, imitlamo yokwethula imisebenzi (amanzi, igezi, ukuthuthwa kweenzibi, irherho lokuhlanzekisa), imitlamo emalungana neenkghonakazo zokuzithabulula endaweni ethize, imitlamo yokwakhiwa kwamalayibhurari


INGCENYE 2

Ikambiso

2.1 Senziwa njani isibawo sokufumana irikhodi ehlanganweni yomphakathi?

Njalo lokha umuntu (umbawi) afuna ukukhombela ilwazi ehlanganweni yomphakathi, kumele enze isibaweso ngokutloliweko. Iforomo A kumele lizaliswe malungana nesibawo esiya ehlanganweni yomphakathi. Umbawi akakakateleleki bona anikele nanyana kungaba ngisiphi isizathu sokobana kubayini akhombela irikhodi ehlanganweni yomphakathi. Kuqakathekile ukutjheja bona incwadi ekhombela isibawo serikhodi nofana ukufowuna nofana seposommoya akusiso isibawo ngokwe- PAIA. Nakube iForomo A alikazaliswa, akunakukhambisana ne-PAIA nakunjalo, yeke ngalokho umbawi angeze akwazi ukuthembela ku-PAIA mayelana nokusizwa lapho.

Mayelana neenhlangano zomphakathi, iforomo kumele lilethwe kusikhulu selwazi, kanye nekokhelo yesibawo engaba ma-R35.00. IForomo A kumele lilethwe kusikhulu selwazi ngesandla lapha sitholakala khona ngenyama, nofana lifeksiwe nofana lithunyelwe ngeposommoya.

Njengombana kutjhwiwe phamblini, iinkhulu zeenhlangano yompjakathi zikatelelekile bona zisize abantu abangakghoni ukuzalisa amaforomo ngebanga lokobana bangakafundi nofana bakhubazekile lokha nabenza iimbawo. Isikhulu selwazi kumele sitlole phasi iimbawo ezabo abazenze ngomlomo.


2.2 Kwenzakalani ngemva kokulethwa kwesibawo ehlanganweni yomphakathi/Ukuphathwa kwesibawo?

Ngemva kokulethwa kweForomo A kusikhulu selwazi nokukhokhwa kwemali yesibawo, isikhulu selwazi kumele siphendule isibaweso emalangeni ama-30. Isikhulu selwazi singelula isikhathi samalanga ama-30 kwaphela ngamanye amalanga ama-30, ngemva kwesaziso esitloliweko kanye neenzathu mayelana nokwelulwa kobawileko.

Nakube isikhulu selwazi siqunta ukunikela umbawi imvumo yokufumana irikhodi, kufanele atjho kumbawi bonyana umbawi loyo kumele akhokhe imali yokufumana (nakube kumele) malungana nesikhathi asithethe nafunisisako kanye nokulungiselelwa kwerikhodi, begodu kumele atjho bona ukufikelela lokho kuzokunikelwa ngaliphi iforomo.

Nakube imvumo yokufikelela yaliwe, isikhulu selwazi kumele sinikele umbawi iinzathu zokwaliwokho begodu sitjho isigaba esiphatheleneko esidzimelele kiso nasinikela iinzathu zokwala ngokwe-PAIA.


2.3 Kwenzakalani nakube isibawo sami asiphendulwa emalangeni ama- 30 / esikhathini eseluliweko samalanga ama- 30 namkha nangizizwa ngigugunwa liqunto lesikhulu selwazi?

Lokha isibawo sokufikelela nasingatjhejwako namkha isikhulu selwazi sihluleka ukuphendula isibawo emalangeni ama-30 namkha esikhathini eseluliweko esimalanga ama-30, ukungaphendi lokho kuthathwa bona kukwala.

Lokha ihlangano yomphakathi nayinesiphathimandla esibekiweko, umbawi angafaka ukuzibilayeza kwakhe kwangaphakathi kusiphathimandleso, ngokuhluleka kwesikhulu selwazeso ukuphendula. Ikambiso yokuzibilayeza kwangaphakathi kumele kufakwe kusiphathimandla esifaneleko esikhathini esimalanga ama-60 ukusuka ngelanga mhlana isikhulu selwazi besifanele senze ngalo iqunto mayelana nesibawo. Nokho-ke nakube ihlangano yomphakathi ayinaso isiphathimandla esifaneleko, umbawi kumele aye ekhotho ayokwenza isibawo sokuphikisana nequnto lesikhulu selwazi.

Kuneendlela ezinengi umbawi angazizwa ngazo agugunwa liqunto lesikhulu selwazi. Umbawi angagugunwa: liqunto lesikhulu selwazi ngokungakhuphi ilwazi elikhonjelweko; iqunto lesikhulu selwazi lokukhupha ilwazi kodwana silimaze iingcenye ezithize zakhona kangangobana isithunzi serikhodwelo singasamukeleki, ngendlela yokobana ilwazelo lingasazwakali kuhle; inani leemali zokufikelela ezizakukhokhwa mbawi, indlela isibawo esinikelwe ngayo; namkha ukwelulwa kwesikhathi sokusebenza ngesibawo.

Kinofana ngiyiphi yaleziindlela, umbawi angafaka ukuzibilayeza kwangaphakathi kusiphathimandla esifanelekothe emalangeni ama-60 wokwamukelwa kwakhe iqunto lesikhulu selwazi. Umbawi kumele azalise iForomo B ukufaka ukuzibilayeza kwangaphakathi kusiphathimandla esifaneleko.

Nakube umbawi akakaneliseki ngequnto lesiphathimandla esifaneleko, namkha nakube isiphathimandla esifanelekweso asiphenduli ukuzibilayeza kwangaphakathi, umbawi angenza isibawo ekhotho ngokwe-PAIA. Isibawo ekhotho kumele senziwe emalangeni ama-30 ngemva kobana isiphathimandla esifaneleko senze iqunto; namkha ukwehluleka kwesiphathimandla esifaneleko ukuphendula.


2.4 Senziwa njani isibawo sokufumana irikhodi ehlanganweni yangasese?

Njalo lokha umuntu (umbawi) nafuna ukukhombela ilwazi ehlanganweni yangasese kumele enze isibawo esinjalo ngokutloliweko. Kumele kuzaliswe iForomo C nakwenziwa isibawo ehlanganweni yangasese. Umbawi ukatelelekile anikele nanyana ngisiphi isizathu kobana kubayini akhombela irikhodi ehlanganweni yangasese ngokuveza ilungelo afuna ukulisebenzisa namkha ukulivikela ngokubawa isizo lelwazi.

IForomo C kumele lilethwe koyihloko yehlanano yanasese leyo kanye nekokhelo yemali yesibawo engaba ma-R50.00. Ihloko yehlangano yangasese kumele iphendule isibawo sokufikelela emalangeni ama-30 wokwamukela kwaso isibaweso. Ihloko yehlangano yangasese ingalula isikhathi samalanga ama-30 kanye kwaphela, ngamanye amalanga ama-30 ngemva kwesaziso esitlolele umbawi ngeenzathu zokwelulwa okunjalo.


2.4.1 Kwenzakalani nakube isibawo sami asiphendulwa emalangeni ama-30/ esikhathini eseluliweko samalanga ama-30 namkha nangizizwa ngigugunwa liqunto lehloko yehlangano yangasese?

Lokha ihloko yehlangano yangasese nayihluleka ukuphendula isibawo sokufikelela,
umbawi angenza isibawo ekhotho aphikisane nokuhluleka lokho emalangeni ama-30 welanga ihloko yehlangano yangasese ebekufuze yenze ngalo iqunto lesibawo.

Lokha umbawi nagugunwa liqunto lehloko yehlangano yangasese lokwala isibawo sokufikelela; namkha liqunto elithethwe mayelana neemali ezikhokhwa malungana nokufikelela amarikhodi wehlangano yangasese; indlela yokufikelela, namkha ngokuwelulwa kwesikhathi esimalanga ama-30 ukuze kusetjenzwe ngesibawo, umbawi angathi emalangeni ama-30 enze isibawo ekhotho aphikise iqunto elinjalo abe abawe isizo elifaneleko.


2.5 Ezinye iinKundla zeSizo

Nakube umbawi akalethi isibawo ekhotho, enye indlela kukobana angasisa e-Ofisini lomVikeli womPhakathi kobana abe mlamuli nofana mzwanisi, namkha abe akhulumisane nabahlanganyeli kobana bararulule umbakwabo. Umbawi godu angasa indaba leyo/isinghonghoyilo kuKhomitjhini yamaLungelo wabaNtu eSewula Afrika kobana ilamule, ikhulumisane namkha izwanise iinqhema ezilwako ngokwamandlayo lokha nakube umbawi walelwa imvumo yokufikelela namkha ugugunwa liqunto lesikhulu selwazi namkha sehloko yehlangano yangasese.
ITjhadi Tlelezo lesibawo se-PAIA lapha ihlangano yomphakathi inegunya elifaneleko khona


Umbawi

Singariyadisa imvumo
yokufikelela
Zalisa iForomo A	YISA KU siKhulu seLwazi
bese uKhokha iMali eDingekako	Singelula isikhathi
ema-R35,00 samalanga ama-30



Umbawi nakube akakaneliseki /	IPENDULO Kumele siphendule
Uyaguguneka emalangeni ama-30




Mele siqunte
emalangeni ama-30
Faka Ukuzibilayeza YISA KU siPhathimandla esifaneleko
kwangaphakathi
emalangeni ama-60





Umbawi	Nakube isiPhathimandla esifaneleko
asenzi iqunto ngokuzibilayeza
namkha asiphelisi ukuzibilayeza




Akaneliseki






Yenza isibawo eKhotho ePhakemeko
emalangeni ama-30



ITjhadi Tlelezo lesibawo se-PAIA lapha ihlangano yomphakathi inganagunya elifaneleko khona


Umbawi


Singariyadisa imvumo
yokufikelela
Zalisa iForomo A	YISA KU siKhulu seLwazi
bese uKhokha iMali eDingekako	Singelula isikhathi
ema-R35,00 samalanga ama-30



Umbawi nakube akakaneliseki /	IPENDULO Kumele siphendule
Uyaguguneka emalangeni ama-30








Yenza isibawo eKhotho ePhakemeko
emalangeni ama-30

Itjhadi Tlelezo Lesibawo se-PAIA eHlanganweni Yangasese


Umbawi



Zalisa iForomo C	YISA KU Isikhulu selwazi
bese ukhokha imali edingekako	singelula isikhathi esimalanga
ama-30
ema-R50,00



Umbawi nakube akaneliseki /	PHENDULA siphendule
uyaguguneka emalangeni ama-30







Yenza isibawo eKhotho ePhakemeko
emalangeni ama-30









INGCENYE 3

Indlela Yokufikelela

3.1Isibonelelo Somhlanganyeli Wesithathu

Lokha nakunomuntu okuqaliswe kuye irikhodi elikhonjelweko, namkha lokha umuntu onjalo anekareko erikhodinelo, umuntu loyo kuthiwa mhlanganyeli wesithathu. Endabeni enjalo, isikhulu selwazi kumele silandele woke amagadango adingekako kobana sazise umhlanganyeli wesithathu ngesibaweso, begodu kumele senze njalo emalangeni ama-21 ngemva kokwamukelwa kwesibawo.

Umhlanganyeli wesithathu angenza ukuzibonakalisa okungaba ngomlomo namkha ngokutloliweko kusikhulu selwazi/namkha anikele imvumo etloliweko yokukhutjhwa kwerikhodi emalangeni ama-21 ngemva kokwaziswa ngesibawo.

Ngemva kokuqalisisa ukuzibonakalisa komhlanganyeli wesithathu, isikhulu selwazi kumele siqunte bona sizakunikela imvumo yokufikelela amarikhodi namkha awa. Ukwala komhlanganyeli wesithathu ukunikela imvumo akutjho bonyana ilwazi lizakugodlwa.


3.2 Ukudluliselwa Kwesibawo

Isidingo sokudlulisa isibawo sivela nakube isibawo senziwe, ngokwesibonelo, kumNyango wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo, ongakaphathi nofana ongalawuli irikhodi elikhonjelweko. Esikhundleni salokho ufumane bonyana irikhodi lisezandleni nofana lilawulwa mNyango wezeLimo. Lokha nakwenzeka lokho, isikhulu selwazi somNyango wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo kumele sithi emalangeni ali-14, sidlulisele isibaweso kusikhulu selwazi emNyangweni wezeLimo. Isikhulu selwazi somnyango oqeda ukutjhiwo lowo kumele siphathe isibaweso inga sibe ngesokuthoma ukusifumana.


3.3 Ukutshwiliswa Kokufikelelwa Kwerikhodi

Isikhulu selwazi singatshwilisa ukufikelelwa kwerikhodi, nakube irikhodelo kumele ligadangiswe emalangeni ama-90 ngemva kokwamukelwa namkha ukudluliselwa kwesibawo, namkha esikhathini esiluliweko njengombana kudingeka malungana nokugadangisa nokutjhugulula irikhodi. Ukufikelelwa kwerikhodi godu kungatshwiliswa nakube kutjho umthetho omele ugadangiswe begodu nosafanele ugadangiswe. Ukufikelelwa kwerikhodi godu kungatshwiliswa nakube kulungiselelwe ukulethwa kinofana ngisiphi isibethamthetho namkha emntwini, begodu kusanele kulethwe. Ukufikelela kungatshwiliswa ngemibandela engaphezulu esikhathini esamukelekako.

Isikhulu selwazi kumele sazise umbawi emalangeni ama-30 ngemva kokunikelwa kwesaziso sokutshwilisa, ukuze umbawi akwazi ukuveza amazizwakhe kiso kobana kubayini irikhodi lidingeka ngaphambi kokugadangiswa namkha ukulethwa, godu nesikhathi sokutshiliswa.

Nakube ukuvezwa kwamazizokho kuyenziwa, isikhulu selwazi kumele sinikele imvumo nakube kunamabanga azwakalako wokukholwa bonyana ukutshwiliswa kuzokufelelisa khulu umbawi nakube ukufikelela okunjalo kuyatshwiliswa.



3.4 Ukonakaliswa kweRikhodi

Ukonakaliswa kutjho ukuhlukaniswa, ukwesulwa namkha ukufanekiswa kwelwazi elikurikhodi. Isikhulu selwazi singahlukanisa, sesule namkha sifanekise iingcenye zelwazi ezikurikhodi. Lokhu kwenzeka nakube ilwazi elithileko erikhodini akukghoneki bona likhutjhwe. Isikhulu selwazi singonakalisa ngokwanelisako iingcenye zerikhodelo, bese sigodla lokho okunga, namkha okumele kwalelwe ukuya ngeenzathu zokwala kumThetho.
Ngokonakaliswa ngokwanelisako kwerikhodi, isikhulu selwazi kumele siqinisekise bonyana isithunzi serikhodi asonakaliswa ngendlela yokobana lilahlekelwe ngilokho elikutjhoko. (Qala isiHlomelelo B seembonelo zamarikhodi afanekisiweko abe onakaliswa khona isithunzi, nalapha nanyana irekhodi lifanekisiwe nokho isithunzi sakhona sisesekhona.)


3.5 Indlela yokufikelela

Nakube imvumo yokufikelela irikhodi sele inikelwe, begodu neemali zakhona sele zikhokhiwe, umbawi angafumana irikhodi ngendlela elandelako:

* Nakube irikhodi lingendlela etloliweko namkha eprintiweko, ngokwamukela ikhophi namkha ngokuhlola irikhodi,
* nakube irikhodi lingesibumbeko seenthombe namkha iinthombe eziphrinthwe ephepheni, kumele kwenziwe amalungiselelo kobana umbawi abone iinthombe namkha abe namakhophi namkha okuphrinthiweko kwalokho,
* Lokha ilwazi nalirikhodiweko begodu lingavezwa ngendlela yomdumo, kungenziwa amalungiselela kobana umbawi alalele imidumo leyo. Lokha nayibe igadangiso lokutloliweko namkha okuphrinthiweko kwemidumo leyo kungavezwa, okugadangisiwekokho kumele kunikelwe. Ihlangano yomphakathi kufanele inikele ukufikelela ngendlela le kwaphela nakube ineentlabagelo, kanengi ezihlala zikhona kiyo,
* Nakube irikhodi lisekhomphiyutheni, namkha likusisetjenziswa esibu-elekotroniki namkha lingendlela yokufundwa mtjhani, kumele ikhophi yakhona inikelwe umbawi,
* Nakube umbawi ukhubazekile begodu ukukhubazekokho kumenza bona angakghoni ukufunda, ukubona nofana ukulalela irikhodelo, iinkhulu zelwazi kumele zithathe amagadango amukelekako wokwenza bonyana irikhodi lifumaneke ngendlela umbawi angakghona ngayo ukulifunda, ukulibona namkha ukulilalela. Nokho umbawi akudingeki bonyana akhokhe imali yokufikelela, engaphezu kwaleyo abegade angayikhokha malungana nokukhubazeka.
* Nakube umbawi ukghona ukufikelela irikhodi ngendlela yokuhlola, ukubona namkha ukulalela, umbawi angenza amakhophi namkha agadangise irikhodi ngokusebenzisa isikghonakazi sombawi.

Nakube ukuzibilayeza kwangaphakathi namkha isibawo ekhotho sifakwa ngokuphikisana nokunikelwa imvumo yokufumana irikhodi, ukufikelela kunganikelwa kwaphela nakube iqunto lokunikela isibawo ekugcineni liqinisekisiwe.


3.6 Ilimi lokufikelela

Lokha nakinikelwa imvumo yokufikelela irikhodi, umbawi kumele anikelwe imvumo ngelimi alinyulako, nakube likhona. Nakube irikhodi alikho ngelimi alinyulako namkha umbawi akakatjho ilimi alenyulako, irikhodi kumele linikelwe nanyana kungaliphi ilimi elivela ngalo.


3.7 Ukugcinwa kwamarikhodi

Isikhulu selwazi kumele sigcine irikhodi kufikela lapha kwenziwa khona iqunto elipheleleko. Woke amarikhodi aphathelene nesibaweso akukameli bona athintwe, afihlwe, oniwe, alahlwe abe enziwe anganaqiniso.2

Kunekinga mayelana nokugcinwa kwerikhodi yihlangano yomphakathi kanye neyangasese. Iinhlangano zomphakathi nezangasese zinemigomo yazo emayelana nokugcinwa kwamarikhodi. I-PAIA ayenzi isibonelelo sokobana ilwazi kumele lirikhodwe njani.

Ukugcinwa kwamarikhodi okubogabogako kunomphumela omumbi eemalini zokufikelela okumele zikhokhwe mayelana nesikhathi esithethwe nakufunisiswako nalokha nakulungiselelwa irikhodi. Godu kuthinta kumbi ekunikelweni ilwazi ngokurhaba okungakghoneka ngakho; lokhu kungabonwa kumahlandla lapha ilwazi lidingeka khona msinyana begodu belinganikelwa khona msinyana ngendlela bekungakghoneka ngayo.

Iindlela ezihle zokuphathwa kwamarikhodi zizakusiza iimphathimandla ukwenza imisebenzazo ngaphasi komThetho. Kuzakuqinisekisa bonyana ukwenziwa kwamarikhodi kwenza kube lula ukufumana, kwenza kukghoneke ukusebenza ngokurhabileko ngokufikelela ilwazi elikhonjelweko bekuhlinzeke ngamalungiselelo mayelana nokuzuzwa okuqaliweko namkha ukonakaliswa kwamarikhodi.3


INGCENYE 4

Iimbopho ZeenKhulu ZeLwazi ZeenHlangano ZomPhakathi

4.1 IsiGaba 14 SeeNcwajana ZeenHlangano ZomPhakathi

INcwajana mtlolo okumele ubuthelelwe ngizo zoke iinhlangano zomphakathi. Iinhlangano zomphakathi ezisandukwenziwa kumele zibuthelele incwajana eenyangeni ezisithandathu zokuhlonywa kwehlangano enjalo. Incwajana kumele ibe nebizo nesiphande sehlangano yomphakathi; imisebenzi eyenziwa yihlangano yomphakathi; irhelo lamarikhodi aphethwe yihlangano yomphakathi; kanye nelwazi malungana nokobana amalunga womphakathi angafikelela njani amarikhodi lawo. Ihlangano yomphakathi ngayinye kumele ibuthelele incwajana okungasenani ngamalimi amathathu asemthethweni bese iyilethe kuKhomitjhini yamaLungelo wabaNtu eSewula Afrika. Incwajana leyo godu kumele ifakwe nakuwebhusayithi yehlangano yomphakathi leyo, nakube inayo begodu nakelinye nelinye i-ofisi lehlangano yomphakathi. Ihlanano yomphakathi kumele, nakube kuqakathekile, ilungise beyigadangise incwajanayo eenkhathini ezingasi ngaphezu komnyaka munye.

4.2 Isigaba 15: Ukuveza ngokuzithandela

Enye nenye ihlangano yomphakathi kumele ibuthelele iingaba zamarikhodi asele alungele ukusetjenziswa ngaphandle kokukhombela ilwazi ngokwe-PAIA. Leli lihlobo lelwazi umuntu angalifikelela ngaphandle kobana alandele iindingo zekambiso ngaphasi komThetho. Iingaba zamarikhodezi kumele zilethwe kuNgqongqotjhe wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo. Ilwazeli godu kumele lifakwe eencwajaneni zesigaba 14.

TJHEJA:
Iinhlangano zangasese zingabuthelela iingaba zamarikhodi asele alungele ukusetjenziswa ngaphandle kobana amarikhodi lawo akhonjelwe mbawi ngokomthetho ngokwe-PAIA.


4.3 Isigaba 17- Ukukhethwa kwamaSekela weenKhulu zeLwazi kanye nokuThunywa

Ukuze kwenziwe amarikhodi wehlangano yomphakathi afunyaneke lula ngendlela okungakghoneka ngayo kumbawi, ihlangano yomphakathi kumele ikhethe amaSekela weenkhulu zelwazi.
Isikhulu selwazi singanikela amandlaso esekeleni lesikhulu selwazi. Ukunikela okunjalo kufanele kutlolwe begodu kungasuswa ngesinye nesinye isikhathi.


4.4 Isigaba 32: Imibiko YeKhomotjhini YamaLungelo wabaNtu eSewula Afrika

Enye nenye ihlangano yomphakathi kumele ilethe umbiko njalo ngomnyaka (isikhathi sokubika-1 kuSihlabantanga ukuya ku- 31 kuNtaka) kuKhomitjhini yamaLungelo wabaNtu eSewula Afrika ihlathulule isibalo seembawo esizifumeneko nokobana yenzani ngazo. Kumele itjho embikweni kobana zingaki iimbawo ezivunyiwe ngokuzeleko, zingaki ezaliweko, zingaki ezavunywa ngokwesigaba ?46 nalezo ezingazange zivunywe ngokupheleleko kanye nesibalo samahlandla lapha kwelulwe khona isikhathi samalanga ama-30, isibalo sokuzibilayeza okwenziweko, isibalo sokuzibilayeza okwenziwe ngokomphumela wokwalelwa okube khona, isibalo seembawo ezenziwe ekhotho ngokomphumela wokuzibilayeza kwangaphakathi okuthethwe njengokungazange kwamukelwe. (Qala isiHlomelelo C - isigaba 32 isibonelo sombiko)


4.5 Umsebenzi wesikhulu selwazi wokusiza umbawi

* Lokha umbawi nazisa isikhulu selwazi sehlangano yomphakathi kobana ufisa ukwenza isibawo sokufumana irikhodi lehlangano yomphakathi leyo, isikhulu selwazi kumele sinikele isizo elinjalo ngokwamukelekako ukwenza bonyana umbawi akghone ukuzalisa iforomo elidingekako.

* Lapha isibawo sokufikelela singakhambisani khona nemibandela ye-PAIA, isikhulu selwazi akukameli sale isibawo ngebanga lokungakhambisani okunjalo, ngaphandle kwanange isikhulu selwazi sazise umbawi ngokutloliweko ngehloso yokwala isibaweso begodu nokobana isikhulu selwazi namkha esinye isikhulu sizakusiza umbawi, ukuze isibawo senziwe ngendlela okungeze kusaba nesizathu sokwala.

* Nakukghoneka ngokwaneleko, isikhulu selwazi kumele godu sithi phezu kwelwazi elikhonjelweko (lapha imvumo yokufikelela inganikelwa nofana yaliwe), sinikele umbawi nanyana ngiliphi elinye ilwazi eligodlwe yihlangano yomphakathi, nelikhambisana nesibawo.

* Isikhulu selwazi kumele sinikele umbawi ithuba elaneleko kungaba ngelokuqinisa namkha ukutjhugulula isibawo, ukuze sikhambisane nemininingwana yendlela yokubawa.

* Isikhulu selwazi kumele siphendule isibawo sokufikelela emalangeni ama-30, ngemva kokwamukela isibaweso. Isikhulu selwazi singangezelela isikhathi samalanga ama-30 kanye kwaphela godu selule ngesinye isikhathi esimalanga ama-30. Isikhulu selwazi kumele siqunte bona siyasivuma isibawo nofana njani, begodu kumele sinikele umbawi isaziso ngokutloliweko malungana nequntwelo.

* Nakube isikhulu selwazi sifumana isibawo sokufikelela, kucace bonyana isibaweso bekumele thana senziwe kenye ihlangano yomphakathi, isikhulu selwazi kumele sisize ngendlela singakghona ngayo bona umuntu akghone ukwenza isibawo kusikhulu selwazi sehlangano yomphakathi efaneleko; namkha kumele adlulisele isibaweso kusikhulu selwazi esifaneleko, nanyana kungaba ngayiphi indlela engaba lula.

* Lokha isibawo sokufikelela senziwa kusikhulu selwazi sehlangano yomphakathi kodwana khibe irikhodi alisisezandleni namkha alilawulwa yihlangano leyo, khibe lisezandleni zenye ihlangano yomphakathi; namkha khibe okumumethwe kwerikhodi elikhonjelwekwelo litjhidelene khulu nemisebenzi yenye ihlanano yomphakathi, isikhulu selwazi kumele sithi emalangeni ali-14 ngemva kokwamukelwa kwesibawo, sidlulisele isibawo kusikhulu selwazi sehlangano yomphakathi leya. Isikhulu selwazi kumele sazise umbawi ngalokhu ngokutloliweko.

* Nakube isibawo sokufikelela siyavunywa, isaziso kumele sitjho imali yokufikelela (nakube ikhona) okumele ikhokhwe ekufumaneni okufunwako, kanye nendlela okuzokunikelwa ngayo imvumo yokufikelela leyo. Isaziso godu kumele sitjho bonyana umbawi angafaka ukuzibilayeza kwangaphakathi namkha enze isibawo ekhotho, njengombana kungaba njalo.

* Nakube isibawo sokufikelela siyaliwa, isaziso kumele sitjho iinzathu ezaneleko zokwaliwokho, kufake hlangana nemihlinzeko ye-PAIA okudzinyelelwe kiyo. Godu isaziso kumele sitjho bonyana umbawi angafaka ukuzibilayeza kwangaphakathi namkha enze isibawo ekhotho, njengombana kungaba njalo, ngokuphikisana nokwaliwa kwesibaweso, godu kumele sitjho ikambiso kanye nesikhathi sokufakwa kokuzibilayeza kwangaphakathi, njengombana kungaba njalo.

INGCENYE 5

Iimbopho zehloko yeenhlanano zangasese

Iinhloko zeenhlangano zangasese kumele zibuthelele incwajana ngokwesigaba 51 se-PAIA
beziyilethe kuKhomitjhini yamaLungelo wabaNtu eSewula Afrika kanye nehlanganweni elawulako lapha ihlangano yangasese leyo ililunga khona, nakube ikhona. Godu kumele yenze bona incwajana leyo iyholakale kuwebhusayidi, nakube inayo. Iinhlangano zangasese azikabotjhelelwa ukubuthelela incwajana ngamalimi amathathu.

Nokho, iinhlangano zangasese njenganje zinikelwe ukungafakwa ekuthini zibuthelele iincwajana zazo. Qala isiHlomelelo D.


INGCENYE 6

Ukungafakwa kwamarikhodi esibaweni se-PAIA kanye neeNzathu zokwalelwa ukufumana irikhodi

Njengombana kutjhwiwe ngaphambilini, kuneenquntelo elungelweni lokufumana ilwazi. Lokhu kuba ngendlela yokungafakwa, kanye neenzathu ezingenza bona isikhulu selwazi singeyama ekwaleni ngemvumo yokufikelela njengombana kuhlinzekwe ku-PAIA.


6.1 Ukungafakwa kwamarikhodi kusibawo se-PAIA

I-PAIA yenza irhelo lamarikhodi angafakwa ekubeni akhonjelwe.

Lokhu marikhodi weKhabinethi namakomiti wayo; amarikhodi aphathelene nokusebenza ngokomthetho kwamakhotho atjhwiwe kusigaba 166 somThethosisekelo, amarikhodi weBhodo yeenLilo ehlonywe ngokwesigaba 2 samaPhiko aKhethekileko wokuPhenyisisa kanye nomThetho weBhodo yeenLilo No. 74 ka 1996, amarikhodi wesikhulu sezomthetho samakhotho anjalo namkha seBhodo yeenLilo, amarikhodi wamalunga ngalinye wePalamende namkha wesibethamthetho sesifunda ngesikhundla esinjalo; namkha amarikhodi aphathelene nequnto elitjhwiwe endimeni (gg) lehlathululo ?lomsebenzi wezokuphatha? esigabeni 1 somThetho wokuKhuthazwa kokuPhatha ngobuLungiswa, 3 ka 2000, malungana nokukhethwa, ukuhlungwa, namkha ukuqatjhwa kwesikhulu sezobulungiswa namkha omunye nomunye umuntu yiKhomitjhini yemiSebenzi yezoBulungiswa ngokwanofana ngimuphi umthetho.


6.2 Iinzathu zokwala ngemvumo yokufikelela irikhodi

Ukufikelela irikhodi kungaliwa, begodu i-PAIA yenza rhelo leenzathu ezahlukeneko ihlangano yomphakathi nofana yangasese engayama kizo nayala ngemvumo yokufikelela. Kuneenzathu zokugunyazwa kanye nezokuzicabangela. Iinzathu zokugunyazwa zokwala ziqakathekile ukubalekela ukutjhayisana kwemithetho kanye nokuvikela ikareko elithize. Isibonelo, ikareko eliphathelene nokuphepha kwelizweloke, ikareko leenhlangano ezithileko zomphakathi, okutjho amakhotho, iPhalamende, kanye nekareko lezerhwebo, ikareko lomhlanganyeli wesithathu, njll.


6.2.1 Iinzathu zokwala ukufikelelwa kwamarikhodi agodlwe yihlangano yomphakathi

Okulandelako ziinzathu zokwala, isikhulu selwazi esingayama kizo nasala ukufikelelwa kwerikhodi:

* Ukuvikelwa okugunyaziweko kwengasese lomhlanganyeli wesithathu okumumuntu mbala
* Ukuvikelwa okugunyaziweko kwamarikhodi athileko wezemiSebenzi yeRevenyu eSewula Afrika
* Ukuvikelwa okugunyaziweko kwelwazi lezokurhweba komhlanganyeli wesithathu
* Ukuvikelwa okugunyaziweko kwelwazi elithileko eliyifihlo, nokuvikelwa kwelinye ilwazi elithileko eliyifihlo lomhlanganyeli wesithathu
* Ukuvikelwa okugunyaziweko komuntu ngamunye nokuvikelwa kwepahla
* Ukuvikelwa okugunyaziweko kwamadokede wamapholisa eenkambisweni zebheyili, nokuvikelwa kokuphumeleliswa komthetho kanye neenkambiso zangokomthetho
* Ukuvikelwa okugunyaziweko kwamarikhodi anethuba elihle ukusuka eenkambisweni zokuvezwa zangokomthetho
* Ivikeleko, ukuphepha kanye nobudlelwano belizweloke beRiphabhuliki
* Ikareko kesomnotho kanye nokunzinza kezeemali kweRiphabhuliki nemisebenzi yezerhwebo yeenhlangano zomphakathi
* Ukuvikeleka okugunyaziweko kwelwazi lerhubhululo lomhlanganyeli wesithathu, nokuvikeleka kwelwazi lerhubhululo
* Ukusebenza kweenhlangano zomphakathi
* Isibawo okukhanya kuhle bona asikaqakatheki namkha siyanyenyisa, namkha ukuphambukiswa kweensetjenziswa okudluleleko namkha ongamukelekiko

Iinzathwezi, nokho, kumele zitjhejwe ngokuqala bonyana phezu kobana zikhona, ikareko lomphakathi lizakudlula ukwalelwa kwelwazi, ngalokho-ke kufanele bonyana imvumo yokufikelela inikelwe:

6.2.2 Iinzathu zokwala ngemvumo yokufikelela amarikhodi agodlwe yihlangano yangasese

Okulandelako ziinzathu zokwala ihloko yehlangano yangasese engayama kizo nayala ngemvumo yokufikelela irikhodi:

* Ukuvikelwa okugunyaziweko kwengasese lomhlanganyeli wesithathu okumumuntu mbala
* Ukuvikelwa okugunyaziweko kwelwazi lezokurhweba komhlanganyeli wesithathu
* Ukuvikeleka okugunyaziweko kwelwazi elithileko lomhlanganyeli wesithathu
* Ukuvikeleka okugunyaziweko kokuphepha komuntu ngamunye, nokuvikeleka kwepahla
* Ukuvikeleka okugunyaziweko kwamarikhodi asethubeni elihle ekuvezweni eenkambisweni zangokomthetho
* Ilwazi lezerhwebo lehlangano yangasese
* Ukuvikelwa okugunyaziweko kwelwazi lerhubhululo lomhlanganyeli wesithathu kanye nokuvikelwa kwelwazi lerhubhululo lehlangano yangasese.

Iinzathwezi, nokho, kumele zitjhejwe ngokuqala bonyana phezu kobana zikhona, ikareko lomphakathi lizakudlula ukwalelwa kwelwazi, ngalokho-ke kufanele bonyana imvumo yokufikelela inikelwe:


INGCENYE 7

Imilandu

Umuntu othi ngehloso yokwala ngelungelo lokufikelela ilwazi ngokwe-PAIA, alahle, onakalise namkha atjhugulule irikhodi; afihle irikhodi; namkha enze irikhodi lingasaba ngeliliqiniso namkha enze irikhodi lamanga; wenza umlandu, yeke kuzakuthi nagwetjwako aqalane nehlawulo nofana ukufakwa ngejele isikhathi esingadluli iminyaka emibli.

Isikhulu selwazi esithi, ngokuthanda kwaso namkha ngokungakhathali kwaso, sihlulwe kukhambisana nemibandela yesigaba 14 (ukulethwa kwencwajanal), senza umlandu, yeke nasigwetjwako sizakuqalana nehlawulo namkha sifakwe ngejele isikhathi esingadluli iminyaka emibli.

Ihloko yehlangano yangasese ethi, ngokuthanda kwayo namkha ngokungakhathali kwayo, ihlulwe kukhambisana nemibandela yesigaba 51 (ukulethwa kwencwajanal), yenza umlandu, yeke nayigwetjwako izakuqalana nehlawulo namkha ifakwe ngejele isikhathi esingadluli iminyaka emibli.
(Isigaba 24 seTjhugululelo lesiBili lomThetho weeNdaba zemiThetho, 55 ka 2004 sijamiselela isigaba 90 se-PAIA)


INGCENYE 8

Iimbonelo zokusetjenziswa kwe-PAIA

8.1 Amathendara

Ikambiso yethendara kukulapha abanikeli ngemisebenzi bamenywa khona bona benze isibawo sokuthendarela umsebenzi othileko eenhlanganweni zakarhulumende, baphalisane ngokunikelwa ikontraga. Isibonelo, i-Bua Municipality e-Free State ikhupha ithendara lokuwolwa kweenzibi. I-Elly Transport, i-Billy Transport ne-Cicily Transport ziletha ithendara. Ngemva kwekambiso yokuhlolisisa, i-Cicily Transport kuba ngiyo ekhethwa njengomenzi wemisebenzi wokuwolwa kweenzibi. Abanikeli ngemisebenzi abangakaphumeleli, i-Elly Transport neBilly Transport bangakghona ukusebenzisa i-PAIA ukukhombela ukufikelela amarikhodi weKomiti yokuHlulela eqala ukukhethwa kokuthunjwa komenzi wemisebenzi ophumeleleko na?

Ipendulo ithi, iye, bangakghona. Nokho-ke, ilungelo lokufikelela ilwazi njengawo woke amanye amalungelo linemibandela. Lokhu kutjho bonyana isibawo sokufikelela irikhodi singaliwa nakube kuneenzathu zokwenza njalo ngokwe-PAIA. Nakube abanikeli ngomsebenzi abalobileko bafuna iinzathu zokobana kubayini iKomiti eHlulelako ingazange ibahlunge, khona-ke kuzakumele bona basebenzise umthetho ohlukileko,
okutjho, umThetho wokuKhuthazwa kokuPhathwa ngobuLungiswa, 2000.

8.2 Amarikhodi amalungana nokwethulwa kwemisebenzi esisekelo

UNosipho uhlala emzini osemakhaya begodu ufuna ukwazi bonyana kubayini indawo yekhabo ungafumani imisebenzi yokwethulelwa amanzi ngetanka kumasipala wendawo yekhabo leyo. Nje-ke wenza isibawo ngaphasi kwe-PAIA kobana afumane imitlamo yokwethulwa kwamanzi emizini yendawo yekhabo. Unikelwa imitlamo leyo ngaphasi kwe-PAIA, bese ufumana bonyana nanyana imitlamo leyo ikhona, kodwana abatjhayeli bamavaterkani beqisa indawo yekhabo amehlo ngombana batjho ayisisendlelenabo ukuya ngokwekontraga yomethuli wemisebenzi yamavaterkani nomasipala. Lokhu kulethwa eenkhulwini zakamasipala, zona-ke zikhombela abatjhayeli bamavaterkani bonyana badlule endaweni yekhabo kaNosipho ukuze abahlali balapho bakghone ukufumana amanzi. Ngiyo-ke lendlela i-PAIA engasetjenziswa ngayo ukusiza abantu ukufikelela imisebenzi esisekelo.

8.3 Amarikhodi aphathelene nokwabiwa kweenkumba ze-RDP

UTsakane wenza isibawo sekumba ye-RDP emNyangweni wesifunda wezeziNdlu ePolokwane ngo-2004. Azange afumane ipendulo ebuya emnyangweni. Nje-ke ufuna ukwazi ngokurhabileko bonyana userhelweni lomnyango lo lokwabelwa ikumba nofana njani. Uqunta ukusebenzisa i-PAIA ukubawa iqhinga elisetjenzisiwako malungana nokwaba iinkumba, godu ufuna ukwazi bona ingabe ibizo lakhe likhona erhelweni labalindileko kanye nemitlamo emayelana nokwakhiwa kweenkumba ze-RDP. Uletha iForomo A lakhe kusikhulu selwazi somnyango, bewafumana ipendulwakhe emalangeni ama-30. Ekufumaneni kwakhe ilwazi, wafumana bonyana ibizo lakhe alikho erhelweni nanyana anelisa imibandela. Ufumana bonyana kwaba butjhapha bezokuphatha bonyana ibizo lakhe lingabikho. Yeke wakhuluma noSomkhandlu wezeziNdlu ePolokwane, owamsiza bona ibizo lakhe lifakwe erhelweni labalindeleko.

UKUZIHLAZIYA


1. Ngilikhombela njani ilwazi ehlanganweni yomphakathi?
(a) tlola incwadi bese ukhokha imali yokubawa
(b) zalisa iforomo A
(c) zalisa iforomo A bese ukhokha imali yesibawo ema-R 35,00

2. Ngiyilinde isikhathi esingangani ipendulo?
(a) emalangeni ama-30 womsebenzi
(b) emalangeni ama-25 womsebenzi
(c) emalangeni ama-30 wemanaga
(d) emalangeni ama-25 wemanaga

3. Kumele nginikele iinzathu namkha ngikhombise ilungelo engifisa ukulivikela namkha ukulisebenzisa lokha nangikhombela ilwazi ehlanganweni yomphakathi na?
(a) iye
(b) awa

4. Ngikhombela njani ilwazi ehlanganweni yangasese?
(a) tlola incwadi bese ukhokha imali yokubawa
(b) zalisa iforomo C
(c) zalisa iforomo C bese ukhokha imali yesibawo ema-R 50, 00

5. Kumele nginikele iinzathu namkha ngikhombise ilungelo engifisa ukulivikela namkha ukulisebenzisa lokha nangikhombela ilwazi ehlanganweni yomphakathi na?
(a) iye
(b) awa

6.Ngenzani nakube angeneliseki ngequnto lesikhulu selwazi somnyango karhulumende namkha lokha isikhulu selwazi singaphenduli isibawo sami?
(a) ngenza isibawo sokubuyekeza
(b) ngenza isibawo ekhotho
(c) ngifaka ukuzibilayeza kwangaphakathi
(d) ngenza koke okutjhwiwe ngehla
(e) angenzi nakhunye okutjhwiwe ngehla

7. Ngifaka kubani ukuzibilayeza kwangaphakathi?
(a) isikhulu selwazi
(b) isiphathimandla esifaneleko

8. Ukuzibilayeza kwangaphakathi kumele kufakwe emalangeni amangaki?
(a) emalangeni ama-30
(b) emalangeni ama-60

9. Ngenzani lokha nanginganeliseki ngequnto lesikhulu selwazi seKhomitjhini yamaLungelo wabaNtu, umVikeli womPhakathi, umCwaningi Mazombe, iKhomitjhini yezokuLinganiswa ngobuLili namkha lokha isikhulu selwazi seenhlanganwezi singaphenduli isibawo sami?

(a) ngenza isibawo sokubuyekeza
(b) ngenza isibawo ekhotho
(c) ngifaka ukuzibilayeza kwangaphakathi
(d) ngenza koke okutjhwiwe ngehla
(e) angenzi nakhunye kokutjhwiwe ngehla

10. Ngenzani lokha nanginganeliseki ngequnto lehloko yehlangano yangasese namkha lokha ihloko leyo ingaphenduli isibawo sami?
(a) ngenza isibawo ekhotho
(b) ngifaka okuzibilayeza kwangaphakathi
(c) ngenza koke okutjhwiwe ngehla
(d) angenzi nakhunye kokutjhwiwe ngehla

11. Isikhulu selwazi singanikela ngelwazi ngokungakapheleli na?

12. Ngimaphi amaforomo ahlukahlukeneko wemvumo yokufikelela?

13. Nawufumana iforomo lesibawo, kumele isikhulu selwazi senzeni nasifumana bonyana akusiso esilawula namkha esiphatha irikhodi elikhonjelweko?

14. Kwenzakalani lokha isiphathimandla esifaneleko nasihlulwa kunikela isaziso malungana nequnto lokuzibilayeza kwangaphakathi? Nje-ke kumele ngithathe maphi amagadango nakunjalo?







1 Section 1(a) of the Constitution of the Republic of South Africa, 1996
2 Isigaba 90 se-PAIA sihlinzeka bonyana umuntu ngehloso yokwala ilungelo lokufikelela nokonakalisa, alimaze namkha atjhugulule irikhodi, afihle irikhodi namkha adurhise, wenza umlandu begodu uqalene nokuhlawuliswa ihlawulo namkha ukuvalelwa ejele isikhathi esingadluli iminyaka emi-2. I-PAIA kumele ifundwe ngokuhlanganiswa nomThetho wama-Akhayivu weliZweloke No 43 ka -1996 njengombana utjhugululiwe

3 http://www.scotland.gov.uk/library5/government/foisa-07.asp
??

??

??

??




1


<fn>DAC-NLS.IsibawoEkomitiniYemisebenziEq.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo ekomitini yemisebenzi eqakathekileko sokuquntwa komsebenzi njengoqakathekileko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukudlulisela umbango kuCCMA
Isibawo sokubawa iCCMA ukuvikela isivumelwano
semi
Isibawo ekomitini yemisebenzi eqakathekileko
sokuq
Isibawo ekomitini yemisebenzi eqakathekileko
bona
Isibawo sesitifikhethi sokuvunyelwa kweejensi
yang


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iindaba zabasebenzi > Itjhebiswano
lezabasebenzi



Isibawo ekomitini yemisebenzi eqakathekileko
sokuquntwa komsebenzi njengoqakathekileko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umsebenzi oqakathekileko utjho umsebenzi
okungathi nawuthikanyezwako, ubeke amaphilo
namkha ipilo yabantu engozini.
Ngesikhathi sokunghala umsebenzi, omunye nomunye
othintekako embangweni ngananyana ngiyiphi
indaba elandelako angadlulisela umbango
ngomtlolo ekomitini yemisebenzi eqakathekileko:
nanyana namkha umsebenzi lowo ngoqakathekeliko
namkha njani
nanyana umsebenzi namkha umqatjhi wenza
umsebenzi othathwa njengoqakathekileko.
Othintekako odlulisela umbango ekomitini
yemisebenzi eqakathekileko kufanele anikele
ngekhophi yokudluliselwa kwabanye abathintekako
embangweni. Ikomiti yemisebenzi eqakathekileko
kufanele ithathe isiqunto msinyana.
Imisebenzi yepalamende, imiSebenzi yesiPholisa
seSewula Afrika nemisebenzi yezamaphilo
misebenzi eqakathekileko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo LRA4.2, Referring
disputes for determination as an essential
service (lokuDlulisela umbango ekomitini
yokuqunta ngomsebenzi njengoqakathekileko).
Namathisela ikhophi yesitifikhethi sanjesi
sokuvunyelwa eforomini lesibawo.
Nikela ikhophi yeforomeli komunye othintekako.
Nikela ubufakazi bona ikhophi ithunyelwe omunye
othintekako ngokunamathisela:

ikhophi yeslibhu esitlolisiweko esibuya
ePosofisi; namkha
ikhophi yerasidi etlikitliweko eyathunyelwa
ngesandla; namkha
istatimende esitlikitliweko esibuya emuntwini
olethe iforomo; namkha
ikhophi yeslibhu esiqinisekisa ifeksi namkha
obunye ubufakazi obanelisako.
Thumela iforomo elizalisiweko ku-Essential
Services Committee, care of the Commission for
Conciliation Mediation and Arbitration (CCMA).
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Labour Relations Act, 1995 (Act 66 of 1995),
Section 70(3) (UmThetho weTjhebiswano
lezabaSebenzi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kuzakuyama kabathintekako nabaveza imisebenzi
njengeqakathekileko.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Referring disputes for determination as an
essential service, Form LRA4.2 (Ukudlulisa
imibango bona iquntwe njengomsebenzi
oqakathekileko)


[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoEsitjhaSesabeloEsiphel.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle





Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Nayikuthi ukubhadelwa kwesabelo kujanyisiwe,
ungenza isibawo sokubuyiswa kwaso. Ukubhadelwa
kwesabelo kujanyiswa nayikuthi umzuzi akekho
eSewula Afrika isikhathi esiragela phambili
esiziinyanga ezisithandathu namkha eside
ukudlula lapho. Isabelo sijanyiswa ngelanga
lokuthoma umzuzi aphuma ngalo eSewula Afrika.
Kodwana kufanele wazise umNyango wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle lokha nawubuyako.
Umzuzi angenza isibawo sokubuyiswa kwesabelo
lokha nakathoma ukuhlala butjha eSewula Afrika.
Izabelo zingajanyiswa ngamabanga alandelako:
Ukutjhuguluka kobujamo bakho - ukuhlongakala,
ukwamukelwa esikhungweni sabagula ngengqondo
lokha isikhathi sokurholophala kwesikhatjhana
nasiphelako, njll.
Umphumela wokubuyekezwa mNyango wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle
Ukubhalelwa kubambisana lokha isabelo
nasibuyekezwako
Ukubhalelwa ukuzokuthatha isabelo iinyanga
ezintathu ngokulandelana
Ukungabikhona eRiphabhligini yeSewula Afrika
isikhathi esiziinyanga ezisithandathu
ngokulandelana namkha ukudlula lapho
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo e-ofisini eliseduze
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle kungakapheli
amalanga ama-90 wokujanyiswa.
Veza enye nenye ingeniso ngesikhathi wenza
isibawo. Lokhu kuzakuba sisekelo umNyango
ozasisebenzisa ukuthatha isiqunto sokobana
usibuyekeze isabelo sakho.
UmNyango uzakubuyekeza isabelo sakho.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Social Services Act, 1992 (Act 59 of 1992)
(UmThetho wemiSebenzi yezeHlalakuhle)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungatha amalanga ama-30 ukusebenzana nesibawo
sakho.
Nayikuthi isibawo sakho asivunywa, i-ofisi
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle lizakwazisa
ngomtlolo belibeke amabanga wokobana kungani
singakaphumeleli.
Nayikuthi awuvumelani nesiqunto, dlulisela
isiqunto kuNgqongqotjhe namkha kuSo/Nomkhandlu
e-ofisini lesitjhaba namkha lephrovinsi
ngomtlolo, uhlathulule bonyana kungani
ungavumelani nesiqunto.
Dlulisela phambili isiqunto kungakapheli
amalanga ama-90 ngemva kokufumana isaziso
somphumela wesibawo.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala e-ofisini eliseduze
lokuThuthukiswa kwezeHlakakuhle.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoKu-saqaSoku-akhredithiw.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo Ku-SAQA Soku-akhredithiwa Njengomphakeli Wemisebenzi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukuakhredithwa ukuhlonitjhwa ngokomthetho
Njengesi
Isibawo KuSAQA Sokuakhredithiwa Njengomphakeli
Wem


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > IsiKhungo sokuLawula
iFundo neBandulo ISETA





Isibawo Ku-SAQA Soku-akhredithiwa Njengomphakeli
Wemisebenzi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imithetjhwana esebenza kubaQinisekisi
beKhwalithi yezeFundo, iBandulo neTuthuko
(ETDQA), okuliPhiko le-South African
Qualifications Authority (i-SAQA), ifuna bona
abaphakeli bemisebenzi abafuna uku-akhredithiwa,
bazitlolise ngokuya kwemithetho ebekiweko.
Imithetho emanqophana nefundo ePhakemeko kanye
neFundo eNgenelelako ifuna bona boke abaphakeli
bemisebenzi bazitlolise nomNyango wezeFundo.
Umphakeli wemisebenzi ufanele bona aphe amazinga
nanyana iimfundo ezisezingeni elihle
ezikhambelana neminqopho yabaQinisekisi
beKhwalithi yezeFundo neBandulo (i-ETQA)
emisebenzini yezefundo, iBandulo kanye
nokuThuthukiswa kwabaSebenzi (ETDP) babalawuli
beKoro yezeFundo neBandulo (i-SETA).
Iimfuneko zoku-akhredithiwa:
Amahlelo (kanye/nanyana iinhlahlubo) aphiwa
baphakeli bemisebenzi aphetha ngamazinga nanyana
iimfundo ze-ETDP atloliswe ku-National
Qualifications Framework (i-NQF).
Ikharikhyulamu (ukutlanywa, okumumethweko kanye
nematheriyali yokufunda) ikhambisana namazinga
nanyana iimfundo.
Abasebenzi (abakghonakalisi) babandulwe
ngefanelo.
Abafundi bathola ihlelo lemisebenzi yokusekelwa
kwezefundo elaneleko.
Iindlela zokuhlahluba kanye namathulusi
wokulinganisa iimfuno zezinga nanyana iimfundo
alungile, asebenza kuhle begodu ngathembekako
kanti-ke asetjenziswa ukuphuhlisa ukufunda.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yo-South African Qualifications Authority.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thumela incwadi yeminqopho yakho
yoku-akhredithiwa njengomphakeli wemisebenzi
ku-ETDQA.
Thumela iforomo lokuzihlola kanye nelesibawo ku-
ETDQA.
Faka isinghonghoyilo sokobana isibawo sakho
sitjhejwe godu nangabe awuka-akhredithiwa.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Qualifications Authority Act, 1995
(Act 58 of 1995) (umThetho wokuLawulwa
kwamaZinga weFundo weSewula Afrika)
Skills Development Act, 1998 (Act 97 of 1998)
(umThetho wokuThuthukiswa kwamaKghono.
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha isikhathi esingafikelela eenyangeni
ezisithandathu (6) ngaphambi kobana ikambiso
yesibawo sakho ingaphethwa.
[Top]
Iindleko
Ihlelweli lomsebenzi ngelasimahla.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Provider accreditation application form (Iforomo
lesibawo soku-akhredithiwa njengomphakeli)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 4315000
Ifeksi:012 431 5039
I-adresi yendawo:South African Qualifications
Authority, Quality Assurance and Development,
Hatfield Forum West, 1067 Arcardia Street,
Hatfield, Pretoria
I-adresi yeposo:Postnet Suite 248, Private Bag
X06, Waterkloof, 0145











Yabuyekezwa kokugcina :30 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSamalungeloWomzalanisi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo samalungelo womzalanisi weentjalo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukuhlolwa kwamasampula wangokomthetho wembewu
Ukuhlolwa kwembewu ngomnqopho wesinghonghoyilo
nom
Ukukhujthwa kweentifikhethi zeISTA
Isibawo samalungelo womzalanisi weentjalo
Isibawo sokuvunywa kokurhemisa okuhlukeneko
Isibawo sokuvunywa kwemisebenzi yeGMO


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Ukukhiqizwa
kweentjalo





Isibawo samalungelo womzalanisi weentjalo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Amalungelo wabazalanisi beentjalo anikelwa kiyo
yoke imihlobo yeentjalo evezwe ngokuya komThetho
wamaLungelo womZalanisi weenTjalo ka-1976 (Plant
Breeders' Rights Act, 1976). Pheze mihlobo
ema-290 yeentjalo efakwe erhemeni leentjalo
(Ithebula 1) (Table 1) okunganikelwa ngayo
amalungelo wabazalanisi.
UmTlolisi wamaLungelo wabaZalanisi beenTjalo
(Registrar for Plant Breeders' Rights)
angatjheja umhlobo njengomutjha abe anikele
ngamalungelo wabazalanisi beentjalo nayikuthi:
Into ezalisa ngokwemvelo yalowo mhlobo
ayikathengiswa eSewula Afrika ukudlula unyaka
munye
Ebujameni bomhlobo womuthi namkha umuthi okhula
ngokukhwela, into ezalisako ebe ingatholakali
kwenye inarha, ekurhwebelaneni namkha
emphakathini iminyaka edlula esithandathu,
namkha ebujameni besitjalo, iminyaka edlula
kwemine
Into ezalisa ngokwemvelo kufanele ikhambisane
neemfuno ze-DUS (ukwehluka, ukufana nokunzinza)
(distinctness, uniformity and stability):

Kufanele ihlukaniswe ngokucacileko kweminye
imihlobo efanako
Kufanele ifane, okutjho bona, zoke iintjalo
endaweni yokutjala kufanele ziqaleke zifana
begodu ezinesibumbeko esifanako
Kufanele zinzinze, okutjho bona, iintjalo
zomhlobo othileko kufanele, ngemva kokutjala
kanengana, zibonakale njengeentjalo zokuthoma.
Kufanele zibe negama elamukelekako.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Funda iThebula 1 yomThetho wamaLungelo
womZalanisi weenTjalo ka-1976 ukuqinisekisa bona
umhlobo wesitjalo walomhlobo okufuneka uvikelwe,
uveziwe na.
Nayikuthi umhlobo wesitjalo awukho ethebuleni,
letha isibawo sokuvezwa nebanga ngomtlolo
emTlolisini wamaLungelo wabaZalanisi beenTjalo.
Nayikuthi umhlobo wesitjalo usethebuleni,
okulandelako kufanele kulethwe:

Iforomo lesibawo elizaliswe ngokuzeleko
Iphephamibuzo lesitheniki (technical
questionnaire)
Imali ebhadelwako ebekiweko kanye nemali
yokuhlola
Imbewu namkha into ezalisa ngokwemvelo
Isigunyazo esitloliweko esibuya kumnikazi,
nayikuthi awukazalanisi, wakhetha namkha
wathuthukisa umhlobo.
Veza ngokucacileko ephepheni lesitheniki bona
umhlobo omutjha uzakuhlolwa ngokumadaniswa
namuphi umhlobo owaziwako khona kuzakufunyanwa
umehluko.
Ungenza isibawo sokuvikelwa kwesikhatjhana
komhlobo. Lokhu kutjho bona umhlobo uvikelwe
isikhathi soke sokulinganiswa, kufanele unikele
isibopho esitloliweko sokobana angeze wathengisa
(ngaphandle kweminqopho yokwandisa namkha
ukuhlola) enye nenye into yokuzalanisa
ngokwemvelo yomhlobo okukhulunywa na\gawo
bekufike lapho koke ukuhlola kuqedwa khona
begodu kunikelwa amalungelo womzalanisi
weentjalo. Ukuvikelwa kwesikhatjhana
kuphakanyiswa eentjalweni lapho ukuhlola
kuthatha isikhathi esidlula unyaka munye.
Kunamalanga abekiweko ngawo imitlolo
nokuzizalela ngokwemvelo kufanele ilethwe
kumTlolisi. Amalanga la, ubunengi bezinto
zokuzizalela ngokwemvelo okufanele zithunyelwe
begodu nalapho kufanele zilethwe emTlolisini,
zitholakala ngesibawo kumTlolisi.
Nayikuthi irhemo lemihlobo likhona kilowo mhlobo
wesitjalo owenzelwa isibawo samalungelo
womzalanisi, letha kanye kanye iimbawo
ukubulunga isikhathi nemali.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Plant Breeders' Rights Act, 1976 (Act 15 of
1976) (UmThetho wamaLungelo womZalanisi
weenTjalo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yokulinganisa yomzalanisi weentjalo
yenzeka ngesikhathi sinye sokutjala.
[Top]
Iindleko
Isibawo sokunikelwa kwelungelo lomzalanisi
weentjalo (Application for the grant of a plant
breeder's right): R1 200
Imali yokuhlola elungelweni lomzalanisi
wesitjalo iHlangothi A [Ukuphathwa kwehlabathi
nokutjala, imirorho, iintjalo zamadlelo kanye
neentjalo ezitjalelwa ubuhle ngonyaka]
(Examination fee for a plant breeder's right
Category A [Agronomic, vegetable, pasture crops
and annual ornamentals]: R2 000
Imali yokuhlola elungelweni lomzalanisi
wesitjalo iHlangothi B [Iinthelo, imithi ekhula
ngokukhwela, isithrasi neentjalo zobuhle
ezithatha unyaka woke] Examination fee for a
plant breeder's right Category B [Fruit, vines,
citrus and perennial ornamentals]: R2 800
Imali yokuhlola elungelweni lomzalanisi
wesitjalo iHlangothi B [white and yellow maize]
Examination fee for a plant breeder's right
Category B [white and yellow maize]: R2 500
Ukufuna ukunikela ukubeka phambili ngokuya
kwesigaba 8(2) somThetho wamaLungelo womZalanisi
weenTjalo ka-1976 esibaweni sokunikela ilungelo
lomzalanisi weentjalo (A claim to give priority
in terms of section 8(2) of the Plant Breeders'
Rights Act, 1976 to an application for the grant
of a plant breeder's right): R700
Ukuphikisa isabelo selungelo somzalanisi
weentjalo (An objection to the grant of a plant
breeder's right): R4 300
Imali ebhadelwa ngonyaka yelungelo lomzalanisi
weentjalo (Annual fee for a plant breeder's
right): R230
Isibawo sokukhutjhwa kwelayisense yokukatelela
mayelana nelungelo lomzalanisi weentjalo (An
application for the issue of a compulsory
license in respect of a plant breeder's right):
R3 600
Isaziso sokudluliswa kwelungelo lomzalanisi
weentjalo (Notice of the transfer of a plant
breeder's right): R650
Isibawo sokutjhugululwa namkha ukungezelelwa
kwegama elivunyelwe umhlobo (An application for
the alteration or supplementation of the
denomination approved for a variety: R1 300
Ukuphikisa ukuvunywa okuhlosiweko
kokutjhugululwa namkha ukungezelelwa kwegama
elivunyelwe umhlobo (An objection against the
intended approval of an alteration or
supplementation of the denomination approved for
a variety): R650
Ukuphikisa ngokupheliswa okuhlosiweko kwelungelo
lomzalanisi weentjalo (An objection against the
intended termination of a plant breeder's
right): R650
Isaziso sokunikela ngelungelo lomzalanisi
weentjalo: Simahla (A notice of voluntary
surrender of a plant breeder's right: Free)
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application form for plant breeders' rights,
PBR/VL 2004 (Isibawo somhlobo wamalungelo
womzalanisi weentjalo)
Technical questionnaire (Iphephamibuzo
lesitheniki)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Mpumalanga
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :30 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSasabeloSokurholophala.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha isikhatjhana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle




Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
isikhatjhana

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isabelo sokurholophala yimali enikelwa abantu
abangakghoniko ukuqatjhwa namkha ukufumana
iindlela zokubakghonisa ukuzondla, ngebanga
lokurholophala emkhumbulweni namkha emzimbeni.
Ungafumana isabelo sokurholophala unomphela
nayikuthi ukurholophala kwakho kuzakuthatha
isikhathi esimnyaka munye kuthi isabelo
sokurholophala isikhatjhana usifumane nayikuthi
ukurholophala kwakho kuthatha iinyanga
ezisithandathu ukuya enyakeni munye.
Ubukhulu besabelo ukuthoma ngo-Apreli 2007
yi-R870 ngenyanga.
Ngubani ongenza isibawo?
Kufanele:
ube sisakhamuzi seSewula Afrika.
uhlale eSewula Afrika ngesikhathi wenza isibawo.
ube phakathi kweminyaka eli-18 ukuya eminyakeni
ema-59 ubudala nayikuthi ungumma kuthi
nawungubaba ube neminyaka eli-18 ukuya
eminyakeni ema-64.
Othethene naye kufanele ahlangabezane neemfuno
zokuhlolelwa ikghono lokuphila (i-means test)
Ukuhlolelwa ikghono lokuphila kusetjenziselwa
ukulinganisa ubujamo bakho bezeemali.
Nawuzakufumana isabelo izinga lakho leemali
kufanele libe ngaphasi kwemali ethileko. Ngokuya
kokuhlolelwa ikghono lokuphila kufanele
ufaneleke kufumana isabelo nayikuthi uhlala:

endaweni yemakhaya begodu urhola ngaphasi kwe-R1
100 ngenyanga namkha i-R13 200 ngonyaka
endaweni esadorobha endlini engakahlelwa kuhle
namkha emkhukhwini begodu urhola ngaphasi kwe-R1
100 ngenyanga namkha i-R13 200 ngonyaka
endaweni yedorobheni endlini namkha efledzini
begodu urhola ngaphasi kwe-R800 ngenyanga namkha
i-R9 600 ngonyaka.
kufanele kube awondliwa namkha utlhogonyelwe
sikhungo sakaRhulumende
kufanele ungafumani esinye isabelo
sezehlalakuhle.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yo-South African Social Security Agency.
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo sesabelo sokurholophala
e-ofisini eliseduze lomNyango wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle.
Nayikuthi angeze wakghona ukukhamba ngebanga
lobudala namkha ukugula, bawa omunye akwenzele
isibawo. Umuntu lowo kufanele eze nencwadi ebuya
kuwe kanye/namkha nencwadi kadorhodera etjho
bona kungani ungeze wakghona ukuvakatjhela
i-ofisi ukuzokwenza isibawo. Ukuvakatjhelwa
ekhaya kungahlelwa.
Zalisa iforomo lesibawo phambi kwesiphathiswa
sezehlalakuhle.
Khambela ikulumiswano bewuthathwe igadangiso
lemino
Letha iforomo kanye nemitlolo elandelako:

Umbiko wokuhlelwa zamaphilo oqinisekisa
ukurholophala kwakho.
Incwadi kamazisi enebhakhowudi eneenomboro
ezili-13.
Fumana irasidi eqinisekisa bona sifunyenwe
isibawo sakho.
Gcina irasidi njengobufakazi besibawo sakho.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako

Imitlolo le inikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
Social Assistance Act, 2004 (Act 13 of 2004)
(umThetho weRhelebho lezeHlalakuhle)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga ama-35 ukusebenzana
nesibawo sakho.
Uzakwaziswa ngomtlolo ukobana siphumelele namkha
awa isibawo sakho.
Nayikuthi sivunyiwe, uzakubhadelwa ukuthoma
ngelanga owenza ngalo isibawo.
Nayikuthi isibawo sakho asivunywa, i-ofisi
le-Social Security lizakwazisa ngomtlolo libeke
amabanga wokobana kungani isibawo
singakaphumeleli.
Nayikuthi awuvumelani nesiqunto esithethweko,
dlulisela isiqunto kuNgqongqotjhe namkha
uSo/Nomkhandlu e-ofisini lesitjhaba namkha
lephrovinsi lomNyango wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle ngomtlolo uhlathulule bona
kungani ungasamukeli isiqunto.
Dlulisela phambili isiqunto kungakadluli
amalanga ama-90 ngemva kokufumana isaziso
ngomphumela wesibawo sakho.
Isabelo sibhadelwa ngeendlela ezilandelako:

Ngekhetjhe endaweni yokubhadela ethileko
ngelanga elithileko
Ngokudibhozidwa ngokwe-elektroniki e-akhawuntini
yakho yebhanka (ibhanka ingakuhlawulisa
ngalomsebenzi)
Eposofisi
Esikhungweni (isibonelo, ekhaya
labarholopheleko)
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi



[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
I-Form Z970 - Disability Grant Application
(LesiBawo sesAbelo sokuRholophala)
I-Form Z970A - Referral Letter (iNcwadi
yokuDlulisa)
I-Form Z970D - Recommendation by assessment
committee (isiphakamiso sekomiti yezokuhlola)
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :14 May 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSe-visa.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo se-visa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sevisa
Isibawo semvumo yokuvumelwana kweenarha ezimbili


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa amaphandle
> Ukungena eSewula Afrika > Amavisa





Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
I-visa siqinisekiso esifakwa ephaspotini
esebenzako yephandle, enikela iphandle igunya
lokungena eSewula Afrika.
I-visa kufanele:
Ifunyanwe ngaphambi kobana umbawi atjhiye inarha
yakhe eze eSewula Afrika.
Ifunyanwe ngaphetjheya begodu angeze yabawiwa
eendaweni zokungena ngenarheni eSewula Afrika.
Ibawiwe ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula
Afrika eenarheni lapho iSewula Afrika ijanyelwe
khona.
Ibawiwe ebuzendeni obuseduze namkha imitjhini
nayikuthi iSewula Afrika ayikajanyelwa enarheni
yakho. Lokhu kusebenza kubanikazi bamaphaspoti
wabosomaqhinga newangokomthetho abafuna iimvumo
zabosomaqhinga.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo se-visa, BI-84.
Iphaspoti yakho kufanele isebenze isikhathi
esingasi ngaphasi kwamalanga ama-30 ngemva
kokuphela kwevakatjho elihlosiweko.
Iphaspoti yakho kufanele ubuncani bakhona ibe
nekhasi linye elingakasetjenziswa nawuyikhuphela
bona iqinisekisiwe.
Imali ebhadelwako kufanele ibhadelwe, nayikuthi
iyafuneka.
Isitifikhethi sokuhlatjelwa silethwe,
nasifunekako.
Letha istatimende namkha umtlolo oqinisekisa
umnqopho nesikhathi sevakatjho.
Veza ubufakazi bekghono elaneleko leemali.
Veza ubufakazi bethikithi lesiphaphamtjhini
elisebenzako lokubuyela emva.
Idibhozidi ingabawiwa.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002), as
amended (UmThetho wokuPhalalela, njengombana
utjhugululiwe).
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga alitjhumi ukusebenzana
nesibawo.
[Top]
Iindleko
R425
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a visa, BI-84 (Isibawo se-visa)

[Top]
Imininingwana yokuthintana








Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSeemfundoneng.2007-05-18.nr.txt</fn>

ISIBAWO SEEMFUNDONENGI SESIQHEMA/SEHLANGANO/SESIJAMISO

KUSETJENZISWA YI-OFISI KWAPHELA
INOMBORO YOKUREJISTARA (IKHOWUDI YEMIDANA)
IDEYITHI ESIFIKE NGAYO






Tshaya ngetshayo ? ngebhokisaneni elifaneleko

Iimfundothungelelwano

Ifestivali

Okhunye ( nqophisa):






ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA

IBIZO LESIQHEMA / LEHLANGANO / LESIJAMISO


ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA/KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






I-ADRESI YEKHAYA




IKHOWUDI YOKUPOSA






IPHROVINSI




INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe? ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili (2) )
NgePosi


Ngefeksi

Nge-imeyili

Ngefoni

Nge-SMS


ISIGABA 2: IJAMO LEZOMTHETHO NEMINININGWANA YEHLANGANO

2.1 Nimhlobo bani wehlangano?

Ikhamphani YeSekhtjheni 21

ISektjheni 18A yomThetho weNgeniso yomThelo


Omunye umhlobo (nqophisa):






Inomboro enirejistare ngayo













2.2 Sasungulwa nini isiqhema senu / Yasungulwa nini ihlangano yenu / Sasungulwa nini isijamiso senu ?

INYANGA


UMNYAKA




2.3 Isendlalelo Sehlangano

2.3.1 Umlando Wehlangano Yenu

























2.3.2 INembombono NeKghonakaliso YeNembombono Yehlanganwakho











2.4 Rhemisa lokho okube yipumelelwakho ekulu kezokutlola ehlanganwenakho eminyakeni emi-3 edlulileko.





















2.5 Bangaki abantu abasephrojekhthinakho le? Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo besitjhaba nehlalo yaso ezakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.



Abasebenzela Safuthi
Abaduna
Abasikazi

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa

Abatorhako









Abasebenza Ngokuzinikela/AmaVolontiya









Abasebenza Ngokuzinikela / Amavolontiya










ISIGABA 3: IHLATHULULO YEPHROJEKTHI

3.1 Isihloko / Igama Lephrojekhthi Oyenzela Isibawo..


3.2 Akhe usihlathululele ngokufitjhazana ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.














































3.3 Umphakathi uzakusizakala njani / ngani ngephrojekthakho le?
















3.4 Sendlalela imininingwana yehlelo ozolilandela ukuphumelelisa iphrojekhthi le (ungayenza ngetheyibuli )


Isikhathi ( nini )




Indawo ( kuphi )





Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla





Iminqopho ( ini )






Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )







Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )






























ISIGABA 4: IBHAJETHI YEPHROJEKTHI

4.1 Sibawa usihlukanisele imisebenzi imali yephrojekhthi le ezakusetjenziselwa yona:
I-ayithemu / Ihlelo Lomsebenzi Wokutlola

Inani Lemali


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R
IBHAJETHI EPHELELEKO YEPHROJEKHTHI

R



4.2 Kukhona enye ihlangano la ubawe khona ukusizwa ngemali? Sibawa uveze boke abakusiza ngemali bese uzalisa imininingwana elandelako ngenzasapha.
Ezinye Iinhlangano Ezikusiza Ngeemali
Inani Lemali Obawe Ukusizwa Ngayo
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Ukusekelwa Kwebhizinisi Ngemali



Nqophisa :








DAC



ACT



BASA



NDA



Trust / Foundations



Nqophisa:








Abanikeli Beemali Bangaphandle / Abazenda



Nqophisa:








Urhulumende WesiFunda / wePhrovinsi



Nqophisa :








Urhulumende WeNdawo / WeKhaya



Nqophisa:







Ngezinye iindlela
Nqophisa:






IMALI EPHELELEKO EVELA KABANYE ABASEKELI NGEEMALI: R


4.3 Akusilula ukuthi i-NAC ingasiza ngebhajethi epheleleko kilephrojekthi, ngalokho-ke itjho imali obawa bona i-NAC ikusize ngayo.
R

4.4 Itjho imisebenzi yephrojekhthi ozayisebenzisela imali evela kwa-NAC nakube uphumelele ukuyithola?










4.5 Itjho amanye amahlandla la i-NAC yakhe yakusiza khona ngemali.
IDEYITHI
INOMBORO YEPHROJEKTHI
IGAMA LEPHROJEKHTI
INANI LEMALI
20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R


4.6 Sibawa imininingwana yokubhanga yephrojekthakho (faka isitatimende sebhanga)
Umnikazi We-akhawundi

Ibizo Lebhanga

Igatja Lebhanga

Ikhowudi Yegatja Lebhanga








Inomboro Ye-akhawundi


















4.7 Ngubani namkha bobani abanelungelo lokutlikitlela i-akhawundi yebhaga engehla le esiqhemeni senu / ehlanganwenenu / esijamisweni senu?
UMTLIKITLI 1
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Phrof. Mma. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI



UMTLIKITLI 2
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA/KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI

UMTLIKITLI 3
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


4.8 Nakube umphathiimali wesiqhema senu/ wehlanganwenu / wesijamiso senu akasuye omunye wabatlikitli aba-3 abatjhiwo ngehla, sibawa bona usiphe imininingwanakhe
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-I-MEYILI


4.9 Ibizo LakaSoma-akhawundi / LomPhathiincwadi Olawula Iimali Zephrojekthi Ngamalanga
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI



4.10 Ibizo LakaSoma-akhawundi / LomHloliincwadi Wesiqhema / Wehlangano / Wesijamiso
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll)
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














INOMBORO YEFONI


INOMBORO YEFEKSI

Inomboro Yomsebenzi Erejistariweko

I-ADRESI YE-I-MEYILI

4.11 Itjho imininingwana yamva nje yama-akhawundi wenu wangomnyaka
UmNyaka WeeMali OPhela

20__ /__ /__




INGENISO EPHELELEKO YEMALI
R

KHUPHA IMALI ESETJENZISIWEKO SEYIPHELELE
R

KULINGANA NEMALI EYEQILEKO / ETLHAYELAKO YOMNYAKA
R

IMALI EBULUNGEKILEKO (EBEKELWE NGEQADI, IKHETJHI NAMKHA AMASISO)
R

4.12 Ubufakazelo
Sibawa abafakazeli ababili esingakghona ukubathola, umrholi womphakathi kunye nesikghwari esiwufundeleko umsebenzi wobukghwari abanqopheneko nomsebenzakho. Sibawa usithumelele ubufakazelo obutlolwe babe batlikitlelwa obubuya kubafakazeli, ngenzasapha.

4.12.1 Umfakazeli 1: UmRholi womPhakathi
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI


INOMBORO YEFEKSI

I-ADRESI YE-I-MEYILI


Itlikitlwe


Ideyithi
20__ /__ /__



4.12.2 Umfakazeli 2: USobukghwari
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






INOMBORO YEFONI


INOMBORO YEFEKSI


Itlikitlwe


Ideyithi
20__ /__ /__

4.13 Ilizwi Lokuzibopha Lomlungeleli (Isigaba 1)
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.


20__ /__ /__
UMLUNGELELI
IDEYITHI



TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO

4.14 Ilizwi Lokuzibopha LakaSihlalo, LeSekela LakaSihlalo Namkha LomPhathiimali ( HAYI umlungeleli )
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.



20__ /__ /__
USIHLALO / ISEKELA LAKASIHLALO / UMPHATHIIMALI
IDEYITHI



TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO


ISIGABA 5


5.1 Sipha isijamiso sezokuphatha ehlanganweni yenu
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI



INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-I-MEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI



INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll)
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI





5.2 Sipha isijamiso sebhodi yehlanganwenu
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Prof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI





ISIGABA 6: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE

Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:

1
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe

2
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo

3
Usiphile isendlalelo ngephrojekhthi le (ikhasi 2 leforomeli )

4
Usifakile isitatimende sebhanga esingakagaywa ( original ) [ singadluli eenyangeni ezi-3 ngobudala ]

5
Amakhophi wamakhotheyitjhini aveza iindleko zephrojekhthi nawo uwafakile

6
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile

7
Isitifikethi esikuhlambulula kezomthelo usifakile

8
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe

9
Iincwadi ezivela kubafakazeli zifakiwe nazo

10
Ubuncani bakhona ufake sinye isibonelo somsebenzakho ( isib. Iinthombe, iindatjana ezisikwe emaphephandabeni njll. ) esiphathelene nephrojekhthi le.


Mina, _____________________________ ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.


TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.




20__ /__ /__
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
IDEYITHI


TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO







1


<fn>DAC-NLS.IsibawoSehleloLokuthuthukiswa.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sehlelo lokuthuthukiswa butjha kwehostela



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo serhelebho leemali lezindlu lomuntu
ngamun
Isibawo sehlelo lokuthuthukiswa butjha
kwehostela
Isibawo serhelebho leemali leenkhungo
Isibawo serhelebho lokuthutha
Isibawo serhelebho leemali elihlanganiswe
nephroje
Isibawo serhelebho leemali eliqinisiweko
Isibawo sokuzibandakanya ehlelweni lokuzuza
ngesip
Isibawo sokufakwa ekambisweni yezindlu zabantu
Isibawo serhelebho leemali lemakhaya
Isibawo sesekelo leemali lekoro yombuso
lokuthuthu


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Indawo yokuhlala > Indlu oyifumana
ngokurhelejwa ngeemali





Isibawo sehlelo lokuthuthukiswa butjha
kwehostela

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
IHlelo lokuThuthukiswa Butjha kwamaHostela
linikelwa woke amahostela wekoro yombuso
ngaphandle kwalawo okungewabomasipala
asetjenziswa basebenzi babo.
Isibawo sesabelo sokuthuthukiswa butjha
kwamahostela kufanele sisekelwe esihlongozweni
sokuthuthukisweni butjha bonyana:
siphuhlisa ubujamo bokuhlala kuhle kwabantu
ebahlalini behostela
sifaka abahlali behostela, imiphakathi
ebomakhelwana, abasemagunyeni abafaneleko kanye
nabanye abadlalindima abathintwa kuthuthukiswa
butjha ekambisweni yokuthathwa kweenqunto
siqale ukuthuthukiswa ngokuya kokunikelwa
amandla kanye nokuzibandakanya nokuphuhliswa
kwezetuthuko ngakwezomnotho
siphuhlisa ukuhlanganiswa ngakwezehlalakuhle
emiphakathini yemahostela kanye nemiphakathi
eseduze
sifaka amaqhinga wokufaka labo abazakuhlaliswa
lapha kungakafaneli yiphrojekthi
sisungula iinkambiso zesikhungo sendawo kanye
neenkambiso zokuphatha zokugcina ukuthuthuka
kwemakhiwo kanye nokwenza ituthuko
yezokuhlalisana nezomnotho.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango wezeziNdlu.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ikambiso yesibawo ifaka amagadango ahlukeneko.
Umnikazi wehostela yekoro yombuso (umasipala
namkha umNyango wezeziNdlu wephrovinsi) wenza
isibawo emNyangweni wezeziNdlu wephrovinsi
sehlelo lokuthuthukiswa butjha.
IsiBawo sokuThoma: Ukwazisa
Kilesi sikhathi umbawi wazisa umNyango
wezeziNdlu wephrovinsi bonyana uhlose ukusungula
iphrojekthi yokuthuthukiswa butjha kwehostela.
Nayikuthi isiQhema seNdawo sokuKhulumisana
(i-QNK) asikaziswa, umbawi angenza isibawo
sokufikelela imithombo ehlukeneko yokuhloma i-
QNK ngokuya kwesabelo sokuzibandakanya,
ukunikela amandla nokuthuthukisa amakghono (qala
u-10.5.2 weKhodi yezeziNdlu). Nayikuthi i- QNK
sele ikhona, imininingwana ye- QNK izakunikelwa.
Isibawo sokwazisa kufanele sifake imininingwana
yehostela. (qala isaHluko 10, IsiNgezelelo D
seKhodi yezeziNdlu). Iibunjwa:
ligama ne-adresi yehostela
yihlathululo yehostela
bukhulu behostela kanye neenkghonakalisi
ezikhona
sibalo semibhede
silinganiso sesitjhaba
yihlathululo yesitjhaba sanjesi, isibonelo,
ubujamo bezomtjhado, ubudala nobulili
kusetjenziswa kweemali kwanjesi nengeniso
sibawo semithombo sokuhloma i-QNK nayikuthi
ayikahlonywa
Nayikuthi i-QNK sele ihlonyiwe, faka:

Imininingwana ye-QNK
Amalunga (amalunga neenhlangano) we-QNK
Ivamise ukuhlangana kangaki i-QNK namkha sele
ihlangane kangaki
Ihlathululo yekghono nebanga
IsiBawo sesiBili: AbaBonisani nokuTlama
kokuThoma
Nasele isaziso sesibawo sivunyiwe begodu ne-QNK
ibunjwe kuhle begodu yaziswa ngokuzeleko
ngomthethomgomo wehostela kanye neemfuneko
zababonisani, i-QNK ingamema iinhlongozo ezibuya
kubabonisani ukubumba isiqhema esazi umsebenzi
sephrojekthi. Isiqhema esikhethiweko
sizakurhelebha i-QNK ukwenza isibawo seemali
ezibhajethelwe ukutlama kokuthoma. Faka ilwazi
elilandelako esibaweni sakho:
Amagama nama-adresi yesiqhema esazi umsebenzi
esibunjiweko.
Indlela, ngokukhambisana nomthethomgomo
wehostela kanye nomsebenzi we-QNK ozakulandelwa
siqhema esazi umsebenzi esikhathini sokutlama
sokuthoma.
Iminqopho yesiqhema esazi umsebenzi ngesikhathi
lesi ngokuqala khulu:

ukobana ukutlama kukhambelana njani nemikhawulo
yomthethomgomo
iindingo ezizakufaniswa.
Ikambiso ezakulandelwa ukufanisa iindingo
nebonelo phambili lehloso.
IsiBawo sesiThathu: IDizayini eZeleko
Nasele ibhajethi yokutlama kokuthoma sele
ivunyiwe, i-QNK ingenza isibawo semvumo
yokuragela phambili ngamadizayini azeleko.
Isibawo kufanele sifake ilwazi elilandelako:
Isithombe seendingo zabahlali nekghonakalo
njengombana zifaniswe liphenyo lezokuhlalisana
nezomnotho.
Ihlathululo yokobana iindingo nekghonakalo
lingatjhejwa ngokukhambisana nemihlahlandlela
yomthethomgomo ngaphasi kweenhloko ezilandelako:

Umhlobo womakhiwo wetuthuko ehlongozwako kufaka
ubunjalo bedorobha, iindawo zokuhlala kanye
nezinye kanye nezinye iindawo zokuhlala
namazinga wemisebenzi yobunjiniyere
Ilungelo lenarha
Ukunikelwa kweenkambiso kanye nesihlongozo
sokuhlaliswa lapho kungakafaneli (nayikuthi
ziyafuneka)
Isilinganiso seendleko zokuthuthukisa (kufaka
iimali ezibhadelwako zesiphrofetjhinali)
nokobana zizakubahdelwa bunjani (isiquntu
esivela ngehlelo lokuthuthukiswa butjha
kwamahostela wekoro yombuso kuthi esiseleko
ngeminye imithombo)
Isilinganiso seendleko zokusebenza nokobana
zizakubhadelwa njani (isiquntu bahlali kuthi
esiseleko ngeminye imithombo)
Amahlelo weenkhungo wezokuphatha ezisebenza
kuhle kanye nokugcinwa ebujameni ngemva
kokuphela
Ihlathululo yekambiso yokuzibandakanya yokutlama
eyalandelwa yi-QNK (ikulumo-fundiswano
eyabanjwako, ibandulo, zathathwa njani iinqunto,
njll.)
Ihlathululo yemikghwa yokuthendara nokwakha
ezakusetjenziswa (ukwandisa ukuqatjha nokunikela
amandla wabahlali) kanye neenlinganiso zemivuzo
ezakuzuzwa
Iqhinga lokufumana iimali ukuthenga
iinkghonakalisi ezingasekelwa ngeemali lihlelo
lokuthuthukiswa butjha kwamahostela lekoro
yombuso, isibonelo, iinkghonkalisi zokuzithabisa
namkha zamaphilo
IsiBawo sesiNe: Ithenda
Nasele i-QNK ifumene ukuvunywa kwesihlongozo
sayo sokuthuthukisa, iimali zizakubekelwa
iphrojekthi begodu isiqhema singaletha idizayini
ezeleko kanye nemitlolo yethenda bona ivunywe.
Umnqopho wesibawo kufumana ukuvunywa yiBhodi
yePhrovinsi yokuThuthukiswa kweziNdlu ukuragela
phambili nokulethwa kwethenda nasele idizayini
ezeleko nemitlolo yethenda ihloliwe beyavunywa
ngokuqala imininingwana yesibawo.
Isibawo sokuvunywa sokumema amathenda kufanele
sifake ilwazi elilandelako (qala isiNgezelelo G
no H):

Isibuyelelo seendleko ezibuyekezweko
Ihlelo lokusebenza (kufaka ukwakhiwa kwesikhungo
kanye neenkambiso zomthetho)
Ihlathululo yekambiso yokuzibandakanya
ezakulandelwa yi-QNK ngesikhathi lesi
Nasele isihlongozo setuthuko sivunyiwe,
amathenda angamenywa.
Nakufunyanwa amathenda, isiqhema esazi umsebenzi
- ngokwenzela umasipala - sizakubuthelela umbiko
wokuvunywa owenziwe yiBhodo yePhrovinsi
yokuThuthukiswa kweziNdlu. Lombiko kufanele
uveze indlela ejayelekileko yokuvunywa kwethenda
begodu kufanele utjengise okhunye nokhunye
ukungakhambelani okuphakathi kweendleko
ezilinganisiweko nezokuthendariweko kanye
nemikghwa etlanyiweko neyokwakha ethendariweko.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Housing Act, 1997 (Act 107 of 1997) (UmThetho
wezeziNdlu)
Housing Amendment Act, 2001 (Act 4 of 2001)
(UmThetho wamaTjhuguluko wezeziNdlu)
National Housing Code, 2000 (IKhodi yesiTjhaba
yezeziNdlu)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mNyango wezeziNdlu
wePhrovinsi. Isikhathi esibekelwe ukusetjenzwa
kwesibawo siyame ebujameni bomuntu ngamunye.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunaforomo lesibawo.



[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :20 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSekombaYangokomthet(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
iPAYE
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Iforomo lelwazi mazombe
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
w
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha neSARS


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Umthelo wengeniso wekampani




Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo - imali
ebhadelwa abasebenzi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isibawo lesi silethwa kwa-South African Revenue
Service (SARS) lokha ikomba yangokomthetho
yokudoswa komthelo mayelana nokubhadelwa
kweemali ezinengi ezihlukeneko ezibuya
kubaqatjhi (isibonelo, imali efunyanwa
nawulisiswa umsebenzi) nayifunekako.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isiqiniseko sokobana iindaba zakho
zomthelo zijame kuhle ngaphambi kokwenza isibawo
sekomba yomthelo. I-SARS angeze
ngokujayelekileko yakhupha ikomba yangokomthetho
yomthelo nayikuthi unamaforomo womthelo
aseleleko namkha usalele emva ngokubhadela
umthelo.
Letha okulandelako ukurhelebha i-SARS ukuvuma
isibawo sakho sekomba yangokomthetho yomthelo:

Iforomo lesibawo IRP3(a)
Incwadi yokuzazisa yakho nenomboro yereferensi
yomthelo
Inomboro yereferensi ye-PAYE yomqatjhi wakho.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) (UmThetho
womThelo weNgeniso)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele isibawo sivunywe yi-SARS uzakunikelwa
isiqinisekiso emalangeni ambalwa kodwana ikomba
yangokomthetho ingathatha iimveke ezifika
kwezine.
Indlela elula yokwenza isibawo sekomba
yangokomthetho kukwenza isibawo nge-eFiling.
Isibawo sakho sekomba yangokomthetho yomthelo
ngokusebenzisa lomsebenzi sivunywa kungakapheli
ama-awara ama-48.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for tax directive: Gratuities,
IRP3(a) (Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
- Imali ebhadelwa abasebenzi)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSekombaYangokomthet(2).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo - iphesente elingatjhugulukiko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
iPAYE
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Iforomo lelwazi mazombe
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
w
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha neSARS


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Umthelo wengeniso wekampani





Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo -
iphesente elingatjhugulukiko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lekomba ilethwa lokha isibawo senziwe ukobana
izinga elingatjhugulukiko lidoswe emrholweni
wobhadela umthelo. Tjheja, kodwana bona umqatjhi
kufanele alethe isibawo lesi ukwenzela
umsebenzi.
Iinkomba azidluliswa begodu lokha umsebenzi
nakatjhugulule isikhundla somsebenzi, isibawo
esitjha kufanele senziwe. Nayikuthi unomqatjhi
odlula munye uzakuletha iforomo lekomba enye
nenye ngokuya komqatjhi omunye nomunye.
Amakhophi weencwadi zokuqatjhwa, iimvumelwano
zokusebenza kanye neminye imitlolo iyafuneka
ukuqinisekisa ngokuya kwemibandela nobujamo
bokuqatjhwa.
Ikomba yangokomthetho yephesente
elingatjhugulukiko izakukhutjhwa esikhathini
esiziinyanga ezili-12 begodu kufanele ivuselelwe
ngemva kwalapho.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isiqiniseko sokobana iindaba zakho
zomthelo zijame kuhle. I-SARS angeze
ngokujayelekileko yakhupha ikomba yangokomthetho
yomthelo nayikuthi unamaforomo womthelo
aseleleko namkha usalele emva ngokubhadela
umthelo.
Eforomini lakho lesibawo sekomba yangokomthetho
yomthelo nikela ngokulandelako:

Inomboro yakho yokuzazisa neyereferensi yomthelo
Inomboro yereferensi ye-PAYE yomqatjhi wakho.
Namathisela imitlolo elandelako esibaweni sakho:

Ikhophi yesivumelwano sokusebenza (lapho
imininingwana yenzuzo nobujamo ivezwa khona)
Incwadi yokuvuma nayikuthi inomboro kamazisi
yakho namkha inomboro yereferensi ye-PAYE
ayitholakali.
Letha isibawo sakho sekomba yangokomthetho
sephesente elingatjhugulukiko ngokwakho
e-ofisini legatja le-SARS njengombana umsebenzi
kufanele anamathisele istatimende esizeleko
sengeniso nokusetjenziswa kweemali.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) (UmThetho
womThelo weNgeniso)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele isibawo sivunywe yi-SARS, isiqinisekiso
sizakunikelwa emalangeni ambalwa. Kodwana ikomba
yangokomthetho yomthelo ingathatha iimveke
ezifika kwezine.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a tax directive - fixed
percentage, IRP 3b (Isibawo sekomba
yangokomthetho yomthelo - iphesente
elingatjhugulukiko)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :12 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSekombaYangokomthet(3).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo - yenani elingatjhugulukiko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
imali ebhadelwa abasebenzi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > Ukutheliswa




Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo - yenani
elingatjhugulukiko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lesi sibawo sekomba yangokomthetho silethwa
kwa-South African Revenue Service (SARS) ukubawa
bona imali engatjhugulukiko idoswe engenisweni
namkha emalini ebhadelwa ngonyaka yobhadela
umthelo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isiqiniseko sokobana iindaba zakho
zomthelo zijame kuhle ngaphambi kokwenza isibawo
sekomba yomthelo. I-SARS angeze
ngokujayelekileko yakhupha ikomba yangokomthetho
yomthelo nayikuthi unamaforomo womthelo
aseleleko namkha usalele emva ngokubhadela
umthelo.
Nikela ngokulandelako ukurhelebha i-SARS ukuvuma
isibawo sakho sekomba yangokomthetho yomthelo:
Iforomo lesibawo IRP3(c).
Incwadi yokuzazisa yakho nenomboro yereferensi
yomthelo.
Inomboro yereferensi ye-PAYE yabaqatjhi bakho
namkha yabaphathi besikhwama.
Ingeniso ezeleko nestatimende sokusetjenziswa
kweemali. I-ofisi legatja le-SARS lingabawa
ubufakazi bokusetjenziswa kweemali okuthileko
ngaphambi kokuvuma isibawo sekomba
yangokomthetho.
Indlela esetjenzisiweko (namkha efunekako)
namkha ukubalwa kwesikolodo somthelo.
Nasele sivunywe yi-SARS uzakunikelwa
isiqinisekiso emalangeni ambalwa kodwana ikomba
yangokomthetho ingathatha iimveke ezifika
kwezine.
Indlela elula yokwenza isibawo sekomba
yangokomthetho kukwenza isibawo nge-eFiling.
Isibawo sakho sekomba yangokomthetho yomthelo
ngokusebenzisa lomsebenzi sivunywa kungakapheli
ama-awara ama-48 nayikuthi i-ofisi alifuni
ubufakazi bokusetjenziswa kweemali.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) (UmThetho
womThelo weNgeniso)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi


Kuzakuthatha iimveke ezifika kwezine ukusebenza
isibawo sakho.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for tax directive: Fixed amount, IRP
3(c) (Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo:
Inani elingatjhugulukiko)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSekombaYangokomthethoY.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa komthelo - isikhwama semali yomhlalaphasi ebhadelwa ngonyaka



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
iPAYE
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Iforomo lelwazi mazombe
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
w
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha neSARS


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Umthelo wengeniso wekampani





Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo - isikhwama semali yomhlalaphasi
ebhadelwa ngonyaka

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lesi sibawo kufanele silethwe lokha umuntu
nasele afike eminyakeni yokuthatha ipentjhini
begodu afisa ukusebenzisa imivuzo anayo
epholisini yonyaka yepentjhini.

Isibawo singenziwa nayikuthi ilunga lifisa
ukudlulisa imivuzo yalo ngaphasi kwesikhwama
sinye sepentjhini ebhadelwa ngonyaka ayise
kwesinye.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lokudoswa komthelo bewulilethe
kwa-SARS.
Ilwazi elincani lesibawo elilandelako liyafuneka
ukusebenza ikomba yangokomthetho yesibawo:

Isibongo sobhadela umthelo
Ama-initjhiyali wobhadela umthelo
Ilanga lamabeletho lobhadela umthelo
Inomboro yokuzazisa yobhadela umthelo namkha
enye inomboro ehlukileko
Umhlobo wekomba yangokomthetho yesibawo
Ibanga lesibawo sekomba yangokomthetho
I-adresi yomakho nekhodi yeposo yobhadela
umthelo
I-adresi yeposo nekhodi yeposo yesikhungo namkha
umqatjhi
Umrholo wonyaka wobhadela umthelo.
Nayikuthi inomboro yereferensi ayikanikelwa,
yitjho ibanga lokungatloliswa.
Indlela elula yokwenza isibawo sekomba
yangokomthetho yomthelo kukusenza ngokusebenzisa
i-e-Filing. Isibawo sakho sekomba yangokomthetho
ngokusebenzisa lomsebenzi sivamise ukuvunywa
kungakapheli ama-awara ama-48.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) (UmThetho
womThelo weNgeniso)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
ngokusebenzisa i-e-Filing sivamise ukuvunywa
kungakapheli ama-awara ama-48.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Request for a Tax Deduction Directive, Form C
(IsiBawo seKomba yokuDoswa komThelo)
[Top]
Imininingwana yokuthintana




Yabuyekezwa kokugcina :09 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSekombaYangokotheth(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo - iinkhwama zamapentjhini nezamaphrovidenti (Iforomo B)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
iPAYE
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Iforomo lelwazi mazombe
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
w
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha neSARS


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Umthelo wengeniso wekampani




Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
- iinkhwama zamapentjhini nezamaphrovidenti
(Iforomo B)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lesi isibawo kufanele silethwe kwa-South African
Revenue Service (SARS) ebujameni bokubuyiselwa
emva, bokulisa umsebenzi, bokubhadelwa ngokwaba
okudluleleko (i-surplus apportionment payment),
imivuzo engafunwa, ihlathululo 'yengeniso
epheleleko' ukubhadela kwendima (eA) namkha
ukudluliswa kwelunga lomvuzo ukusuka esikhwameni
sepentjhini namkha sephrovidenti, namkha
ebujameni lapho isikhwama sepentjhini namkha
sephrovidenti sipheliswa khona.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo B ngokuzeleko bewulilethe
ngaphambi kokubhadela imali enengi elungeni
lesikhwama. Nikela ngenomboro ye-ID namkha enye
incwadi yokuzazisa (isibonelo, inomboro
yephaspoti namkha inomboro yemvumo yokusebenza)
yelunga. Kunyulwa khulu ukusetjenziswa
kwenomboro kamazisi. Nikela nge-adresi yokuhlala
yelunga kanye ne-adresi yeposo. Qunta ingeniso
yelunga yonyaka ngokunemba okukghonekako.
Akukafaneli ibe ngaphasi kwesilingano somrholo
welunga (kufaka iimali zerhelebho nemivuzo
engezelelweko) yonyaka weemali wanjesi
nodlulileko wokulinganiswa. Esinye nesinye
i-stop order esikhutjhwe yi-SARS kufanele
kukhanjiswane naso. Indlela elula khulu yokwenza
isibawo sekomba yokudoswa komthelo kusebenzisa
i-eFiling. Isibawo sakho sekomba yangokomthetho
yokudoswa komthelo sivamise ukuvunywa
kungakapheli ama-awara ama-48.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) (UmThetho
womThelo weNgeniso)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo ngokusebenzisa i-eFiling sivamise
ukuvunywa kungakapheli ama-awara ama-48.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Request for a Tax Deduction Directive, Form B
(Isibawo sekomba yangokomthetho yokuDoswa
komThelo, iForomo B)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :15 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSekombaYangokothethoYo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo - iinkhwama zamapentjhini nezamaphrovidenti (AmaForomo A no D)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
iPAYE
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Iforomo lelwazi mazombe
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
w
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha neSARS


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Umthelo wengeniso wekampani



Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa
komthelo - iinkhwama zamapentjhini
nezamaphrovidenti (AmaForomo A no D)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lokha abaphathi beenkhwama nakufanele babhadele
umvuzo, iforomo lesibawo kufanele lilethwe.
Ikomba yangokomthetho yomthelo (IRP 3) ikhutjhwa
yi-South African Revenue Service (SARS) ukulaya
umphathi wesikhwama namkha umqatjhi ngenani
lomthelo womsebenzi elizakubanjwa kilokhu
kubhadela.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo bewulilethe kwa-SARS.
Ilwazi elincani elilandelako liyafuneka
ukusebenza isibawo sekomba yangokomthetho:

Isibongo sobhadela umthelo
Ama-initjhiyali wobhadela umthelo
Ilanga lamabeletho lobhadela umthelo
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) (UmThetho
womThelo weNgeniso)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo se-inthanethi sekomba yangokomthetho
yomthelo sivamise ukuthatha ama-awara ama-48.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Request for a Tax Deduction Directive (Isibawo
seKomba yangokomthetho yokuDoswa komThelo)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSelayisenseYabasafundak.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo selayisense yabasafundako



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo selayisense yabasafundako
Isibawo selayisense yokutjhayela yesikhatjhana
Isibawo semvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali
Isibawo selayisense yokutjhayela
Isibawo sokurweyilwa kwelayisense yokutjhayela
yan
Ukuvuselelwa kwelayisense yokutjhayela
Isibawo sokujanyiselelwa kwelayisense yekoloyi
ela


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Amalayisense wokutjhayela





Isibawo selayisense yabasafundako

Inchazelo | Tinyatselo lekumele tilandzelwe |
Imitsetfo lesebentako | Emazinga ekusebenta
nesikhatsi | Tindleko | Emafomu lagcwaliswako |
Imininingwane yekutsintsana


Inchazelo
Ilayisense yabasafundako yelayisense
yesikhatjhana eqinisekisa bona unelwazi
elisisekelo lokutjhayela ikoloyi. Amakhodi
welayisense yabasafundako ahlukaniswe
ngamahlangothi amathathu elinye nelinye lawo
elineminyaka ebekiweko.
Khodi 1: Esinye nesinye isithuthuthu
Isithuthuthu esifika ku-125cc - iminyaka eli-16
ubudala
Isithuthuthu esingaphezu kwe-125cc - iminyaka
eli-18 ubudala
Khodi 2: Ikoloyi elula
Ikoloyi elula - iminyaka eli-17 ubudala
Khodi 3: Enye nenye ikoloyi namkha ihlanganisela
yekoloyi - iminyaka eli-18 ubudala
Ababawi angeze bahlolwa ngelanga lokwenza
isibawo begodu isikhathi sokulinda sokuhlolwa
siyehluka umasipala nomasipala.
Ilayisense yabasafundako isebenza isikhathi
esiziinyanga ezili-18 begodu angeze
yangezelelwa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuThutha
[Top]
Tinyatselo lekumele tilandzelwe
Ukwenza isibawo selayisense yabasafundako zalisa
iforomo (LL1) esentha eseduze yokuhlola.
Veza umazisi owamukelekako namakhophi
njengombana kuhlathulula umThetho wesiTjhaba
weeNdlela weThrafigi ka-1996 (incwadi kamazisi
(i-ID), umazisi wesikhatjhana, iphaspoti
yeSewula Afrika).
Letha iinthombe ezinzima nokumhlophe ezimbili
zakamazisi.
Kuzakufuneka bona uhlolwe amehlo esentha
yokuhlola.
Bhadela imali ebekiweko
[Top]
Imitsetfo lesebentako
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(umThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)
[Top]
Emazinga ekusebenta nesikhatsi
Ilayisense yabasafundako itholakala mhlokho




[Top]
Tindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi
njengombana ziquntwa nguSo/Nomkhandlu.



[Top]
Emafomu lagcwaliswako
Application for a learner's licence LL1 (Isibawo
selayisense yabasafundako LL1)
[Top]
Imininingwane yekutsintsana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :21 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSelayisenseYakamabonwak.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo selayisense yakamabonwakude



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuvuselelwa kwelayisense kamabonwakude
Isibawo selayisense yakamabonwakude


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imidlalo nokuzithabisa > Ukuzithabisa



Isibawo selayisense yakamabonwakude

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ilayisense yakamabonwakude igunyaza umuntu
ukuthenga umabonwakude abe abukele umabonwakude.
Lokha nawuthenga ilayisense yakamabonwakude
kokuthoma ubhadela imali ezeleko yonyaka
eyi-R225. Imali yelayisense yesiphungulelo
yi-R65 ngonyaka.
Abantu abalandelako bavunyelwe ukufumana
ilayisense yesiphungulelo:
Omunye nomunye oneminyaka ema-70 namkha ukudlula
lapho begodu nongahlali nabathembele kuye
abasebenzako namkha abangakathembeli kuye
Omunye nomunye ofumana isabelo sezehlalakuhle -
sobudala, sokurholophala namkha sabarhali bezepi
- emNyangweni wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
Iinhlangano ezitlhoga ilayisense yakamabonwakude
komunye nomunye umabonwakude ezinaye. Amakhaya
atlhoga yinye ilayisense kibomabonwakude anabo
ngendlini.
Umthengisi kufanele azise ongahle abe mthengi
onganalayisense bonyana angeze athenga
umabonwakude ngaphambi kobana aveze ubufakazi
belayisense yakamabonwakude. Abangahle babe
bathengi bangenza iimbawo zelayisense ePosofisi
eseduze namkha babawe umthengisi abathengele
ilayisense.
Ilayisense ivuselelwa kanye ngonyaka.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yamaLayisense kaMabonwakude (TV Licences).
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo ePosofisi eliseduze namkha kiloyo
onegunya lokukhupha amalayisense
wakaMabonwakude.
Letha okulandelako:

incwadi yakho yokuzazisa
iforomo lesibawo nemali yesibawo
ubufakazi be-adresi yomakho ne-adresi yeposo
enenomboro yomtato.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Broadcasting Act, 1999 (Act 4 of 1999) (UmThetho
wezokuRhatjha)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha ama-awara ambalwa.
[Top]
Iindleko
R225.
R65 yelayisense yesiphungulelo.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application form for TV Licence. (Isibawo
seforomo leLayisense yakaMabonwakude)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaJohannesburg
Umtato:011 ...
Ifeksi:011 330 9560/1
I-adresi yendawo:Henly Road, Auckland Park,
Johannesburg
I-adresi yeposo:Private Bag X60, Auckland Park,
2006











Yabuyekezwa kokugcina :19 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSelayisenseYekoloyi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo selayisense yekoloyi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

lsibawo semvumo nenomboro yokuthengiswa
kwekoloyi
Isibawo sokuhlukaniswa okukhethekileko mayelana
ne
lsibawo sokubuyisela imali yelayisense
lsibawo sokutloliswa komenzi
Isibawo selayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yeplada enegama lakho
Nivhadzo ya tshanduko ya vhue kana u rengiswa ha
g
Isibawo somtlolo weduplikheyithi welayisense
yekol
Ukuqinisekisa amatjhuguluko wemininingwana
yekoloy
Ukuvuselelwa kwelayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yokutloliswa kwethrafigi
ication
Isaziso sokutjhuguluka kwemininingwana yomnikazi
t
Isibawo sencwadi yesigunyazo mayelana nekoloyi
Isibawo sokutloliswa kwekoloyi
Isibawo sokusula ukutloliswa kwekoloyi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Ukutloliswa kwekoloyi




Isibawo selayisense yekoloyi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ikoloyi ilayisense yayo ejanyisiweko, yasulwa,
yetjiwa namkha eyakhiwe butjha namkha
yatjhugululwa ifuna ilayisense etja. Lokhu
kusebenza nalokha nakutjhugululwa ubunikazi
namkha ikoloyi ithengwa elifeni lohlongakeleko.
Ilayisense yekoloyi isebenza isikhathi
esiziinyanga ezili-12.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuThutha
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana ne-ofisi yethrafigi.eseduze
Zalisa iforomo lesibawo e-ofisini eliseduze
lethrafigi.
Letha:

INcwadi kaMazisi eyamukelekako
Isitifikhethi sokufaneleka ukuba sendleleni
sekoloyi esifunyenwe estetjhini sokuhlola
iinkoloyi.
ISitifikheti sokuVunyelwa ukuba seNdleleni
esibuya emaPholiseni weSewula Afrika (ebujameni
bekoloyi eyetjiweko namkha eyakhiwe butjha)
Incwadi yokuGunyaza ebuya kwa-SABS (ebujameni
bekoloyi etjhugululiweko namkha eyakhiwe butjha)
Isitifikhethi sokuhlongakala sohlongakeleko.
(nasifunekako)
Bhadela imali ebekiweko.
Tjheja: Imali ebhadelwako esalele emva kufanele
ibhadelwe eenkoloyini eziphelelwe malayisense
nangakavuselelwa
[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(umThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mhlokho.



[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi
njengombana ziquntwa nguSo/Nomkhandlu.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Motor vehicle registration and licensing - MVR1A
(I-MVR1A / RLV namkha ALV (UkuKhutjhwa
kweLayisense yeKoloyi)) .



[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :22 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSelayisenseYesigidiEtj.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo selayisense yesigidi etja



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo selayisense yesigidi etja
Isibawo sokuvuselelwa kwelayisense yokuba
nesigidi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukusebenza ngomthetho > Iingidi





Isibawo selayisense yesigidi etja

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ngaphambi kobana ube nesigidi, kufanele ufumane
ilayisense yesigidi ebuya emiSebenzini
yesiPholisa seSewula Afrika (SAPS). Utlhoga
ilayisense kwesinye nesinye isigidi onaso.
Labo abangase babe banikazi beengidi kufanele
baphumelele ibandulo lokuhlolwa elibekiweko
esikhungweni sebandulo esivunyelweko begodu
bafumane isitifikhethi sokukghona ukusebenzisa
isigidi. Irhemo leenkhungo zebandulo
ezivunyelweko litholakala kuwebhsayithi ye-SAPS
namkha ungadosela umtato iSentha yesiTjhaba
yeRhelebho lomTato ye-SAPS (i-SAPS National
Firearms Call Centre) enomborweni ethi 012 353
6111 namkha ngefeksi ethi: 012 353 6036 nawufuna
ilwazi elinabileko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yemiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika (i-South
African Police Service (SAPS).

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Kufanele uqede ngepumelelo ukuhlolwa okubekiweko
ukutjengisa bona unelwazi ngomThetho wokuLawulwa
kweeNgidi ka-2000, emnikelini webandulo
ovunyelweko.
Nawufumana isitifikhethi sebandulo esibuya
emnikelini webandulo ovunyelweko namkha
kwa-SASSETA SASSETA (i-SETA yezokuPhepha
nokuVikeleka) (Safety and Security SETA), yenza
isibawo kwa-South African Police Service
ukufumana isitifikhethi sokukghona ukusebenzisa
isigidi. Zalisa iforomo SAPS 517 (Isibawo
sekghono lokusebenzisa isigidi (Application for
a competency certificate).
Ngemva kokufumana i-Competency Certificate,
zalisa iingaba ezifaneleko zeforomo SAPS 271
(Isibawo selayisense yokuba nesigidi). Letha
iforomo eSiphathisweni esiFaneleko seeNgidi
(Designated Firearms Officer (DFO) estetjhini
esiseduze samapholisa nalapho uhlala khona.
Khamba nemitlolo elandelako ku-DFO:

Incwadi kamazisi wakho.
ISitifikhethi seBandulo esibuya kwa-SASSETA
ISitifikhethi sokuKghona ukusebenzisa isigidi
(nayikuthi sele unaso)
Incwadi yokukhonjwa njengomsebenzisi, nayikuthi
isigidi lilifa.
Iinthombe ezimbili ezilingana nezephaspoti
ezingakasitheki ezinombala, ezingasizidala
ukudlula iinyanga ezintathu.
Beka amabanga wesibawo sakho ngokuzeleko begodu
ulethe imitlolo yokusekela isibawo sakho.
I-DFO izakuthatha isethi yegadangiso lemino
yakho eforomini SAPS 91(a).
I-DFO izakunikela isiyeleliso semali ebhadelwako
(SAPS 523 (a)) beyikulayele e-Ofisini lezeeMali
estetjhini samapholisa ukubhadela imali
ebekiweko. Ukubhadela kufanele kwenziwe
ngokusebenzisa ikhetjhe namkha itjhege
eqinisekiswe ebhanka. Uzakunikelwa irasidi
yokusetjenziswa kweemali (Z263) njengobufakazi
bokubhadela, okufanele uyilethe ku-DFO
ukumkghonakalisa ukusebenza isibawo sakho. Letha
i-Z263 ku-DFO bona kusetjenzwe isibawo sakho
siqedwe.
Uzakufumana irasidi yokuvunywa kokufunyanwa
kwesibawo etloliweko (SAPS 523) njengobufakazi
bokobana ulethe isibawo selayisense yokuba
nesigidi.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Firearms Control Act, 2000 (Act 60 of 2000)
(UmThetho wokuLawulwa kweeNgidi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
I-DFO izakuthumela iforomo lesibawo nemitlolo
esekelako kwa-Central Firearms Register (CFR)
bona sitjhejwe. Ngemva kokutjhejwa ngepumelelo
kwesibawo sakho, i-DFO izakubawa bona ufumane
bewufake, kungakapheli amalanga ali-14, isisefo
sesigidi esihlangabezana namazinga abekwe
yi-South African Bureau of Standards (SABS).
I-DFO izakwenza ukuhlolwa komakhiwo
ukuqinisekisa bona umakhiwo wakho uhlangabezana
neemfuno zesisefo. Nakufunyanwa umBiko
wokuHlolwa kwesiSefo, uzakuthunyelelwa
ilayisense.
[Top]
Iindleko
ISitifikhethi seKghono lokusebenzisa isigidi
(Competency certificate: R70)
Ilayisense yesigidi (Firearm licence: R140)
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a competency certificate, SAPS
517) (Isibawo sesitifikhethi sokukghona
ukusebenzisa isigidi)
Application for a licence to possess a firearm,
SAPS 271) (Isibawo sokuba nelayisense yesigidi)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape


SAPS National Firearms Call Centre:

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...



Web:www.saps.gov.za









Yabuyekezwa kokugcina :27 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSelayisenseYesikebheSe.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo selayisense yesikebhe sekhaya sokuthiya



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa isikebhe sokuthiya iimfesi
Isibawo selayisense yesikepe sokuthiya
sangaphandl
Isibawo selayisense yesikebhe sekhaya sokuthiya
Isibawo semvumo yokusebenzisa indawo
yokusetjenzwa
Isibawo semvumo yokuthiya ngomnqopho wokwenza
imal
Isibawo Sesitifikethi Sokwamukeleka Kokuthuthwa
Ka
Faka Isibawo Sesitifikethi Sokwamukelwa
Ekuphathen
Isibawo selungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba
Isibawo semvumo yokumayina
Isibawo selungelo lokumayina
Ukutlolisela Ukusebenzisa Amanzi
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
yokurhatjha yomdumo onamandla amancani
Isibawo seLayisense yomSebenzi wokuRhatjha
wokuNge
Isibawo selayisense yomsebenzi womphakathi
wokurha


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Isibawo semvumo
namkha ilayisense





Isibawo selayisense yesikebhe sekhaya sokuthiya


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isikebhe sekhaya sokuthiya sikebhe esitloliswe
ngaphasi kwakaRhulumende weSewula Afrika begodu
sanikelwa iSitifikethi sezokuPhepha sabaLawuli
bezokuPhepha kwemaLwandle beSewula Afrika
(i-SAMSA) kanye neLayisense yeenKebhe yomNyango
weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha (i-DEA&T).
Isikebhe siba ngesaka begodu silawulwa ngu:
mumuntu munye namkha babantu abanengi beSewula
Afrika
ngenye nenye ikampani, isosayithi namkha enye
ihlanganisela yabantu namkha isikhungo esiwela
ngaphasi kwemithetho yeRiphabhligi yeSewula
Afrika begodu lapho ubunengi bezabelo bulawulwa
babantu beSewula Afrika
Isikebhe sokuthiya sivamise ukuba nazo zoke
iinsetjenziswa zokusetjenziselwa imisebenzi
yokuthiya namkha ekhambelanako. Isikebhe sifaka
zoke izembatho zokuphepha, iinsetjenziswa,
ukudla neensetjenziswa zabasebenzi, intundu
namafutha. Isikhebhe sokuthiya sekhaya godu
singafaka esinye isikebhe esirhelebha sinye
namkha zinengi iinkebhe elwandle ekwenzeni
omunye nomunye umsebenzi okhambelana nokuthiya.
Lokhu kufaka, kodwana akupheleli:
ekulungiselelweni
ekunikelweni
ekubekeni
ekuqandiseni
ekuthutheni namkha ekusetjenzweni
ekuthintekeni bunqopha emisebenzini yokuthiya
ngaphakathi kwe-Exclusive Economic Zone (EEZ)
namkha emanzini weentjhabatjhaba awela ngaphasi
kwelawulo leSewula Afrika
Akunamuntu ozakusebenzisa isikebhe sokuthiya
namkha esinye isikebhe ukusebenzisa elinye
nelinye ilungelo lokufikelela ngaphandle
kwalokha anikelwe ilayisense, ekhambelana
nemvumo nayikuthi umnikazi wesikebhe mnikazi
welungelo lokuthiya begodu lapho umnikazi
wesikebhe angasi mnikazi welungelo lokuthiya
isivumelwano sikhona sokusetjenziswa kwesikebhe
esitjhiwoko.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeBhoduluko nezokuVatjha
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Hlela bona isikebhe sihlolelwe ukukhambisana
nemibandela yelwandle yi-SAMSA ngemva kwalokho
iSitifikhethi sezokuPhepha singakhutjhwa.
Fumana iforomo lesibawo emNyangweni weeNdaba
zeBhoduluko nezokuVakatjha (i-DEA&T).
Zalisa iforomo ngamagabhadlhela usebenzise
amaledere amakhulu kuphela begodu ufake incwadi
yamabanga etloliweko
Nikela ngelwazi elilandelako:
Igama lesikebhe
Igama lomnikazi wesikebhe
Umhlobo wamandla, ubude besikebhe
Amandla wenjini nobukhulu besikebhe
Ikoro yezokuthiya isikebhe esizakusebenza kiyo
Inarha ngaphasi kwayo isikebhe esitloliswe kiyo
(nayikuthi siqatjhiwe/ siwela ngaphasi
kwesivumelwano sesikhathi esithileko somNikazi
weLungelo lokuThiya weSewula Afrika
Letha iforomo lesibawo emNyangweni weeNdaba
zeBhoduluko nezokuVakatjha kanye nesivumelwano
selungelo lakho lokuthiya osenze nomnikazi
wesikebhe ukusebenzisa isikebhe okukhulunywa
ngaso, nayikuthi awusi mnikazi welungelo
lokuthiya.
Tjengisa isikhathi kanye nesibawo sekoro
yokuthiya isikebhe esizakusebenza kiyo

[Top]
Imithetho esetjenziswako
The Marine Living Resources Act, 1998 (Act 18 of
1998) (UmThetho wemiThombo yangeLwandle
ePhilako)The Marine Living Resources Act, 1998
(Act 18 of 1998))
The National Environmental Management Act, 1998
(Act No. 107 of 1998) (UmThetho wesiTjhaba
wokuPhathwa kweBhoduluko) The National
Environmental Management Acct, 1998 (Act No. 107
of 1998))
The National Biodiversity Act, 2004 (Act No. 10
of 2004) (UmThetho wesiTjhaba wokweHluka
kweenTjalo neenLwana)The National Biodiversity
Act, 2004 (Act No. 10 of 2004))
The National Marine Protected Areas Act, 2003
(Act No. 57 of 2003) (UmThetho wesiTjhaba
weeNdawo eziVikelweko zeLwandle)The National
Marine Protected Areas Act, 2003 (Act No. 57 of
2003))
The Sea Birds and Seals Protection Act, 1973
(Act No. 46 of 1973) (UmThetho wokuVikelwa
kweeNyoni zeLwandle namaSil)The Sea Birds and
Seals Protection Act, 1973 (Act No. 46 of 1973))
The Sea Fishery Act, 1988 (Act 12 of 1988)
(UmThetho wokuBanjelwa kweemFesi eLwandle)The
Sea Fishery Act, 1988 (Act 12 of 1988))
The Sea-shore Act, 1935 (Act 21 of 1935)
(UmThetho weNarha yeLwandle) (The Sea-shore Act,
1935 (Act 21 of 1935)
The International Convention for the Prevention
of Pollution from Ships Act, 1986 (Act No. 2 of
1986) (UmThetho wesiVumelwano seenTjhabatjhaba
sokuKhandelwa kokuSilaphazeka kweBhoduluko) (The
International Convention for the Prevention of
Pollution from Ships Act, 1986 (Act No. 2 of
1986)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo singathatha amalanga wokusebenza
amathathu namkha ukudlula lapho kuye ngokwenziwa
kuhle kwesibawo.
[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka ngokuya kobude besikebhe.

Ubude besikebheIimali ezibhadelwako zanjesi
0 - 5mR215
5 - 8mR300
8 - 12mR485
12 - 20mR910
Ubude obudlula i-20mR1 450R1 450
Isikebhe sokuthiya emalwandle aphakame khuluR1
570R1 570



[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a local fishing vessel licence
(Isibawo selayisense yesikepe sokuthiya sekhaya)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Regional offices

iPhrovinsi:Western Cape
IdorobhaCape Town
Umtato:021 ...
Ifeksi:021 ...
I-adresi yendawo:2nd Floor, Marine and Coastal
Management, Department of Environmental Affairs
and Tourism, Foretrust Building,
Martinhamerschlag Road, Foreshore, Cape Town,
8000
I-adresi yeposo:Private Bag X28012, Roggebaai,
Cape Town, 8012











Yabuyekezwa kokugcina :30 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSelayisenseYesikepeSok.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo selayisense yesikepe sokuthiya sangaphandle



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa isikebhe sokuthiya iimfesi
Isibawo selayisense yesikepe sokuthiya
sangaphandl
Isibawo selayisense yesikebhe sekhaya sokuthiya
Isibawo semvumo yokusebenzisa indawo
yokusetjenzwa
Isibawo semvumo yokuthiya ngomnqopho wokwenza
imal
Isibawo Sesitifikethi Sokwamukeleka Kokuthuthwa
Ka
Faka Isibawo Sesitifikethi Sokwamukelwa
Ekuphathen
Isibawo selungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba
Isibawo semvumo yokumayina
Isibawo selungelo lokumayina
Ukutlolisela Ukusebenzisa Amanzi
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
yokurhatjha yomdumo onamandla amancani
Isibawo seLayisense yomSebenzi wokuRhatjha
wokuNge
Isibawo selayisense yomsebenzi womphakathi
wokurha


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Isibawo semvumo
namkha ilayisense





Regional offices

iPhrovinsi:Western Cape
IdorobhaCape Town
Umtato:021 ...
Ifeksi:021 ...
I-adresi yendawo:2nd Floor, Marine and Coastal
Management, Department of Environmental Affairs
and Tourism, Foretrust Building,
Martinhamerschlag Road, Foreshore, Cape Town,
8000
I-adresi yeposo:Private Bag X28012, Roggebaai,
Cape Town, 8012











Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSelayisenseYokutjha(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo selayisense yokutjhayela yesikhatjhana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo selayisense yabasafundako
Isibawo selayisense yokutjhayela yesikhatjhana
Isibawo semvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali
Isibawo selayisense yokutjhayela
Isibawo sokurweyilwa kwelayisense yokutjhayela
yan
Ukuvuselelwa kwelayisense yokutjhayela
Isibawo sokujanyiselelwa kwelayisense yekoloyi
ela


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Amalayisense wokutjhayela





Isibawo selayisense yokutjhayela yesikhatjhana


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ilayisense yokutjhayela yesikhatjhana
yilayisense yesikhatjhana enikelwa abatjhayeli:
abalinde ilayisense yekarada
abenze isibawo sokuvuselelwa kwamalayisense wabo
abalahlekelwe malayisense wokutjhayela.
Lelayisense isebenza isikhathi esiziinyanga
ezisithandathu begodu ikhutjhwa kwenye nenye
isentha yokuhlolela ilayisense yokutjhayela.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuThutha
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Tjhinga e-ofisini lendawo lethrafigi eliseduze.
Zalisa iforomo DL1, Isibawo selayisense
yokutjhayela.
Letha imitlolo elandelako:

INcwadi kaMazisi (i-ID) namkha iphaspoti).
Iinthombe ezimbili ze-ID ezinzima nokumhlophe.
Ukuhlolwa kwamehlo kuzakwenziwa ngaphambi kobana
kukhutjhwe ilayisense yokutjhayela
yesikhatjhana.
Bhadela imali ebekiweko.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(umThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ilayisense yokutjhayela yesikhatjhana ikhutjhwa
mhlokho
[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi
njengombana ziquntwa nguSo/Nomkhandlu.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for driving licence DL1 (Isibawo
selayisense yokutjhayela DL1)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :16 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSelayisenseYokutjhayela.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo selayisense yokutjhayela



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo selayisense yabasafundako
Isibawo selayisense yokutjhayela yesikhatjhana
Isibawo semvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali
Isibawo selayisense yokutjhayela
Isibawo sokurweyilwa kwelayisense yokutjhayela
yan
Ukuvuselelwa kwelayisense yokutjhayela
Isibawo sokujanyiselelwa kwelayisense yekoloyi
ela


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Amalayisense wokutjhayela





Isibawo selayisense yokutjhayela

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ilayisense yokutjhayela igunyaza umuntu
ukutjhayela ikoloyi. Ilayisense inemininingwana
yokuzazisa njengomtjhayeli ofanelekako. Ukwenza
isibawo selayisense kufanele ube neminyeka
eli-18 namkha engaphezulu kwaleyo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, thintana nomNyango
wokuThutha

[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nesentha yokuhlolela ilayisense
yokutjhayela eseduze nawe.
Zalisa iforomo DL1 esentha yokuhlolelwa
ukutjhayela.
Letha imitlolo elandelako:

Ilayisense yomfundi.
Incwadi kamazisi namkha iphaspoti.
Iinthombe ezine ezinzima nokumhlophe zakaMazisi.
Amagadangiso wemino yakho azakuthathwa lapho.
Uzakuhlolwa amehlo esayithini, ngaphambi
kokunikelwa ilanga lokuhlolwa. (Hlala ukhumbula
ilanga lokuhlolwa onikelwa lona)
Bhadela imali ebekiweko.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
(Imitlolo le inikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.)
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(umThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mhlokho bewunikelwa nelanga
lokuhlolwa.
[Phezulu]
Iindleko
ProvinceBooking feeIssue fee
Eastern CapeMotor cycleR164R153 for all codes
Light motor vehicleR207
Heavy motor vehicleR246
Free StateMotor cycle vehicleR131R135 for all
codes
Light motor vehicleR156
Heavy motor vehicleR175
GautengMotor cycleR142R157 for all codes
Light motor vehicleR178
Heavy motor vehicleR183
KwaZulu-NatalMotor cycleR147R153 for all codes
Light motor vehicleR168
Heavy motor vehicleR200
LimpopoMotor cycleR144R180 for all codes
Light motor vehicleR180
Heavy motor vehicleR180
MpumalangaMotor cycleR120R130 for all codes
Light motor vehicleR140
Heavy motor vehicleR170
Northern CapeMotor cycleR90 R106.50c for all
codes
Light motor vehicleR140
Heavy motor vehicleR140
North WestMotor cycleR136R150 for all codes
Light motor vehicleR170
Heavy motor vehicleR175
Western CapeMotor cycleR120R100 for all codes
Light motor vehicleR120
Heavy motor vehicleR180



[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
(Amaforomo anikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.)
Application for driving licence DL1 (Isibawo
selayisense yokutjhayela DL1)
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :23 July 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSelayisenseYomseben(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo selayisense yomsebenzi womphakathi wokurhatjha ngomdumo: isikhathi seminyaka emine



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa isikebhe sokuthiya iimfesi
Isibawo selayisense yesikepe sokuthiya
sangaphandl
Isibawo selayisense yesikebhe sekhaya sokuthiya
Isibawo semvumo yokusebenzisa indawo
yokusetjenzwa
Isibawo semvumo yokuthiya ngomnqopho wokwenza
imal
Isibawo Sesitifikethi Sokwamukeleka Kokuthuthwa
Ka
Faka Isibawo Sesitifikethi Sokwamukelwa
Ekuphathen
Isibawo selungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba
Isibawo semvumo yokumayina
Isibawo selungelo lokumayina
Ukutlolisela Ukusebenzisa Amanzi
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
yokurhatjha yomdumo onamandla amancani
Isibawo seLayisense yomSebenzi wokuRhatjha
wokuNge
Isibawo selayisense yomsebenzi womphakathi
wokurha


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Isibawo semvumo
namkha ilayisense



Isibawo selayisense yomsebenzi womphakathi
wokurhatjha ngomdumo: isikhathi seminyaka emine


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
ILayisense yokuRhatjhela umPhakathi iqalelelela
iindingo zokurhatjha zomphakathi ubunengi
besikhathi esiminyaka emine. Iyavuseleleka,
kodwana kuyame ekuthini wenze isibawo
sokuvuselelwa kwelayisense ngaphambi kweenyanga
ezisithandathu namkha kungakadluli iinyanga
ezintathu ngaphambi kokuphela kwelayisense
ekhona. Iyavuseleleka kodwana kuyame ekuthini
oyifunako akhambisane nobujamo obubekwe mlawuli
onikela ngamalayisense. Ilayisense inikelwa
imiphakathi ezihloma njengamakampani weSigaba
21, i-Trust, ihlangano yokuzinikela namkha enye
nenye ihlangano eyaziwako engenzi inzuzo.
Iminqopho yeLayisense yokuRhatjhela umPhakathi
yeminyaka emine kufikelela okulandelako:
Kuphuhlisa ilungelo lokuthintana nekululeko
yokukhuluma ngokuzithandela
Kuvumela ukwehlukana ebubulweni lezokurhatjha
Kubandakanya umphakathi ngokubonakalako
njengabavezi, abaphathi nabalaleli ekambisweni
yokuthintana
Kukuba mamezwi wemiphakathi
Kunikela ngamahlelo atjengisa iinkareko
ezikhethekileko neendingo zabantu zomphakathi,
afaka amasiko, ilimi, ikolo neendingo zeentjhaba
zabantu.
ILayisense yokuRhatjhela umPhakathi yeminyaka
emine inganikelwa emahlangothini alandelako:
Umsebenzi omuhle wokurhatjha
Umsebenzi wokurhatjha kamabonwakude
Ilayisense isebenza iminyaka emine.
UmNyango wezokuThintana usekela abanikazi
bamalayisense weminyaka emine ngeensetjenziswa
zokurhatjha nokuveza amahlelo, kuye ngokuthi
bahlangabezana neendingo zomNyango.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yePhiko eliziJameleko eliLawula zokuThintana
eSewula Afrika (i-Independent Communications
Authority of South Africa (ICASA)
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
I-ICASA izakukhupha isibawo sokwenza iimbawo
zomsebenzi wokurhatjhela umphakathi ngomdumo
bewunikele ngamafrikhwensi atholakalako
eendaweni ezihlukeneko. Njengombawi welayisense,
kufanele wenze okulandelako:
Hloma isiqhema somsebenzi esizakuqalana
nekambiso yesibawo besisebenze njengombawi
esikhundleni somphakathi.
Qinisekisa bonyana isiqhema somsebenzi senza
okulandelako:
o sibuthelela amatlikitlo emphakathini
o sitlola amaqhinga webhizinisi
o sikghonakalisa ukukhethwa ngentando yenengi
kwamalunga webhodo
o siqunta ngendawo yestudiyo nesayithi
yokudlulisa
Bawa iforomo lesibawo lomsebenzi wokurhatjha
nokusatjalaliswa kwetshwayo lokudlulisa.
Zalisa iforomo lesibawo ngamagabhadlhela,
usebenzise amaledere amakhulu.
Letha iforomo lesibawo lamambala namakhophi
alitjhumi nasithandathu weentifikhethi
ku-Independent Communications Authority of South
Africa (ICASA) nemali yesibawo.
Iimbawo ezingakaliswa ngokuzeleko
zizakubuyiselwa kubabawi begodu
akunakuziphendulela okuzakwamukelwa
ngokuthikanyezwa.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Broadcasting Act, 1999 (Act 4 of 1999) (UmThetho
wezokuRhatjha)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha iinyanga ezintathu kuya kwezine.
[Top]
Iindleko
R3 000 (imali yesibawo ebhadelwako engabuyiko)
R250 yokukhutjhwa kwelayisense ngemva kobana
inikelwe.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Iforomo lesibawo lihlangothi lamatjhejuli
weGazede yomBuso.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaJohannesburg
Umtato:011...
Ifeksi:011...
I-adresi yendawo:Block D Pinmill Farm, 164
Katherine Street, Sandton
I-adresi yeposo:Private Bag x10002, Sandton,
2146











Yabuyekezwa kokugcina :11 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSelayisenseYomsebenziW.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo seLayisense yomSebenzi wokuRhatjha wokuNgenisa iMali



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa isikebhe sokuthiya iimfesi
Isibawo selayisense yesikepe sokuthiya
sangaphandl
Isibawo selayisense yesikebhe sekhaya sokuthiya
Isibawo semvumo yokusebenzisa indawo
yokusetjenzwa
Isibawo semvumo yokuthiya ngomnqopho wokwenza
imal
Isibawo Sesitifikethi Sokwamukeleka Kokuthuthwa
Ka
Faka Isibawo Sesitifikethi Sokwamukelwa
Ekuphathen
Isibawo selungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba
Isibawo semvumo yokumayina
Isibawo selungelo lokumayina
Ukutlolisela Ukusebenzisa Amanzi
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
yokurhatjha yomdumo onamandla amancani
Isibawo seLayisense yomSebenzi wokuRhatjha
wokuNge
Isibawo selayisense yomsebenzi womphakathi
wokurha


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Isibawo semvumo
namkha ilayisense





Isibawo seLayisense yomSebenzi wokuRhatjha
wokuNgenisa iMali

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
ILayisense yomSebenzi wokuRhatjha wokuNgenisa
iMali inikelwa umsebenzi wokurhatjha osebenza
ukwenza inzuzo namkha njengehlangothi lehlangano
eyenza inzuzo. IHlangano yezokuRhatjha yeSewula
Afrika (i-SABC) ngiyo kuphela elinelayisense
yokurhatjha yomphakathi eSewula Afrika.
Omunye nomunye umuntu ohlose ukunikela
ngomsebenzi wokurhatjhela ukwenza inzuzo Any
kufanele abe neLayisense yokuRhatjha yomDumo
wokuNgenisa iNzuzo.
Omunye nomunye umuntu ohlose ukunikela
ngomsebenzi wokurhatjha kufanele akhambisane
namatjhejuli abekwe siMemo sokuBawa iLayisense
yokuRhatjha yemiDumo yokuNgenisa iMali,
ekhutjhwa eGazedini yomBuso. Amatjhejuli avamise
ukuba neengaba ezisithandathu, oku

buJamo nemiBandela yamaZombe: ikambiso
izakulandelwa
buJamo bezamaKampani: Ubujamo bangokomthetho
bombawi
maHlelo: isiBalo esiBekiweko samaHlelo weKhaya;
iLimi; amaHlelo eThulwako
ziimfuno kanye netlhogeko yomsebenzi
ohlongozwako
ziiMali
ziimfuno zokuthekniki
Iforomo lesibawo kanye neendawo ezihlongoziweko
zibumba ihlangothi leGazede yomBuso ekhutjhelwe
umnqopho wesimemo sokwenza iimbawo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-Independent Communications Authority of South
Africa (ICASA).
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo ngamaledere amakhulu
ngokusebenzisa amagabhadlhela.
Letha iforomo lamambala namakhophi
aqinisekisiweko ali-16 weforomo lesibawo kanye
nemali yesibawo ebhadelwako engabuyiko
ku-Independent Communications Authority of South
Africa (ICASA).
Iimbawo ezingakazaliswa ngokuzeleko
zizakubuyiselwa kumbawi begodu
akunakuziphendulela okuzakuvunywa ngebanga
lokuthikamezeka.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Independent Broadcasting Authority Act, 1993
(Act 153 of 1993) (UmThetho wePhiko
eliziJameleko lezokuRhatjha)
Broadcasting Act, 1999 (Act 4 of 1999) (UmThetho
wezokuRhatjha)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukunikelwa kwelayisense kungathatha iinyanga
ezisithandathu ukufika kwezilitjhumi nambili.
[Top]
Iindleko
I-R30 000, imali yesibawo ebhadelwako
engabuyiko.
I-R2 500 ifuneka ekukhutjhweni kwelayisense
ngemva kobana inikelwe.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Iforomo lesibawo lizakubumba ihlangothi
lamatjhejuli weGazede yomBuso.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaJohannesburg
Umtato:011...
Ifeksi:011...
I-adresi yendawo:Block D Pinmill Farm, 164
Katherine Street, Sandton
I-adresi yeposo:Private Bag x10002, Sandton,
2146











Yabuyekezwa kokugcina :20 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSelungeloLokumayina.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo selungelo lokumayina



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa isikebhe sokuthiya iimfesi
Isibawo selayisense yesikepe sokuthiya
sangaphandl
Isibawo selayisense yesikebhe sekhaya sokuthiya
Isibawo semvumo yokusebenzisa indawo
yokusetjenzwa
Isibawo semvumo yokuthiya ngomnqopho wokwenza
imal
Isibawo Sesitifikethi Sokwamukeleka Kokuthuthwa
Ka
Faka Isibawo Sesitifikethi Sokwamukelwa
Ekuphathen
Isibawo selungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba
Isibawo semvumo yokumayina
Isibawo selungelo lokumayina
Ukutlolisela Ukusebenzisa Amanzi
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
yokurhatjha yomdumo onamandla amancani
Isibawo seLayisense yomSebenzi wokuRhatjha
wokuNge
Isibawo selayisense yomsebenzi womphakathi
wokurha


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Isibawo semvumo
namkha ilayisense





Isibawo selungelo lokumayina

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ilungelo lokumayina yimvumo enikelwa
nguRhulumende ngokusebenzisa umNyango
wamaMinerali namaNdla elikunikela igunya
lokumayina amaminerali endaweni ethileko.
Ilungelo lokumayina angeze ladlula isikhathi
seminyaka ema-30.
Ilungelo lokumayina linikelwa nayikuthi:
iminerali lingamayinwa kuhle
umbawi uneemali nelewazi lokwenza umsebenzi
wokumayina okuhlongozwako kuhle
iqhinga leemali likhambisana nomsebenzi
ohlosiweko wokumayina kanye nesikhathi sawo.
akunakusilaphazeka kwebhoduluko okwamukelekako
namkha umonakalo ebhodulukweni ozakwenzeka
ngebanga lomsebenzi wokumayina.
umbawi wenze iinjamiso zeemali kanye nezinye
eqhingeni elibekiweko lezokuhlalisana
nelabasebenzi.
umbawi akaphuli umThetho wokuThuthukiswa
kwemiThombo yamaMinerali nePhethroliyamu
(Mineral and Petroleum Resources Development
Act, 2002 (Act No. 28 of 2002).
umsebenzi ukhambisana neTjhata yeeMayini.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wamaMinerali namaNdla
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo e-ofisini kuMphathi wesiFunda
womNyango wamaMinerali namaNdla esifundeni
inarha ekiso.
Zalisa iForomo D: Application for a mining right
(ilungelo lokumayina) elitholakala e-ofisini
loMphathi wesiFunda. Iforomo godu lingatholakala
ku-inthanethi ekhasini leli.
Letha iforomo ngesandla namkha ngeposo
etlolisiweko kuMphathi wesiFunda inarha ewela
ngaphasi kwaso.
Iforomo kufanele liphekelelwe yimali yesibawo
engabuyiko ezakuquntwa Mphathi wesiFunda.
Nayikuthi uMphathi wesiFunda wamukela isibawo,
kufanele akwazise kungakapheli amalanga ali-14
wokwamukelwa kwesibawo:

Ukuletha ihlelo lokuphathwa kwebhoduluko
elizakuvunywa
Azise abe abonisane nabo boke abathintekako
nabanekareko kungakapheli amalanga ali-180
ukuthoma ngelanga lesaziso.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Mineral and Petroleum Resources Development Act,
2002 (Act 28 of 2002) (UmThetho wokuThuthukiswa
kwemiThombo yamaMinerali nePhethroliyamu)
Mineral and Petroleum Resources Development
Regulations - Government Gazette No. 26275 (23
April 2004) (ImiThetjhwana yokuThuthukiswa
kwemiThombo yamaMinerali nePhethroliyamu -
iGazede yomBuso yeNomboro 26275)
Broad Based Socio Economic Empowerment Charter
for the South African Mining Industry (ITjhata
yokuNikelwa amaNdla Mazombe kwezokuHlalisana
nezomNotho yeBubulo lezeeMayini leSewula Afrika)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
UMphathi wesiFunda uzakwazisa ngomtlolo
nayikuthi isibawo samukelwe, lokhu kutjho bona
isibawo sakho sikhambisene nazo zoke iimfuno
kungakapheli amalanga ali-14 wokufunyanwa
kwesibawo begodu uzakulaya bona ubonisane
nomnikazi wenarha, ohlala kiyo kanye nabo boke
abathintekako.
Nayikuthi isibawo asiphumeleli, uMphathi
wesiFunda uzakubuyisela kuwe isibawo
kungakapheli amalanga ali-14.
Nayikuthi uNgqongqotjhe uyala ukunikela ilungelo
lokumayina, kufanele akwazise ngomtlolo,
kungakapheli amalanga ama-30, abeke amabanga
wokwala.
[Top]
Iindleko
Iindleko zizakuquntwa mnyango begodu azibuyi.
Inani lizakuhluka ngokuya kweminerali
elizakwenjiwa.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Form D: Application for a mining right (Isibawo
selungelo lokumayina)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :26 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSelungeloLokuzumaAmami.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo selungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa isikebhe sokuthiya iimfesi
Isibawo selayisense yesikepe sokuthiya
sangaphandl
Isibawo selayisense yesikebhe sekhaya sokuthiya
Isibawo semvumo yokusebenzisa indawo
yokusetjenzwa
Isibawo semvumo yokuthiya ngomnqopho wokwenza
imal
Isibawo Sesitifikethi Sokwamukeleka Kokuthuthwa
Ka
Faka Isibawo Sesitifikethi Sokwamukelwa
Ekuphathen
Isibawo selungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba
Isibawo semvumo yokumayina
Isibawo selungelo lokumayina
Ukutlolisela Ukusebenzisa Amanzi
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
yokurhatjha yomdumo onamandla amancani
Isibawo seLayisense yomSebenzi wokuRhatjha
wokuNge
Isibawo selayisense yomsebenzi womphakathi
wokurha


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Isibawo semvumo
namkha ilayisense





Isibawo selungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ilungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba yimvumo
evumela umuntu namkha ikampani ukuphenya namkha
ukufunisisa indawo ngomnqopho wokufumana indawo
engaba namaminerali namkha ibuthelelo lawo.
Omunye nomunye umuntu ofisa ukwenza isibawo
selungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba
kufanele enze isibawo e-ofisini lendawo
loMphathi wesiFunda okutholakala ngaphasi kwakhe
inarha.
Ilungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba
lisebenza iminyaka emihlanu kodwana ngemva
kwelanga lokuphela umbawi angabawa ukuvuselelwa
kwalo isikhathi esingadluli iminyaka emithathu.
Ilungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba
lizakunikelwa nayikuthi iimfuneko ezilandelako
kuhlangabezwana nazo:
Umbawi unemali nelwazi lokwenza umsebenzi
wokuzuma okuhlongozwako kuhle
Iqhinga lokusekela ngeemali likhambelana
nomsebenzi wokuzuma begodu lizakuthatha
isikhathi somsebenzi.
Akunakusilaphazeka kwebhoduluko namkha umonakalo
okungamukelekiko okuzakwenzeka ngebanga
lomsebenzi wokuzuma
Umbawi ukghona ukukhambisana nomThetho
wezamaPhilo nokuPhepha kweeMayini (Mine Health
and Safety Act)
Umbawi akaphuli umThetho wokuThuthukiswa
kwemiThombo yamaMinerali nePhethroliyamu
(Mineral and Petroleum Resources Development
Act).
Akunamuntu omunye onelungelo lokuzuma
amaminerali ngokwemba, ilungelo lokumayina
namkha imvumo yokugcinwa kweminerali nenarha
efanako.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wamaMinerali namaNdla
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo e-ofisini loMphathi yomNyango
wamaMinerali namaNdla (Department of Minerals
and Energy) esifundeni inarha ekiso.
Zalisa iForomo B: Application for prospecting
right (Isibawo selungelo lokuzuma amaminerali
ngokwemba) begodu ulilethe nemitlolo efunekako
kuMphathi wesiFunda womNyango wamaMinerali
namaNdla ngaphasi kwesifunda sakhe okutholakala
inarha.
Iforomo kufanele liphekelelwe yimali ebhadelwako
engabuyiko efunekako.
Nayikuthi uMphathi wesiFunda wamukela isibawo
sakho, uzakubawa bona ulethe iqhinga lokuphathwa
kwebhoduluko kanye nokubonisana nomnikazi
wenarha nohlala kiyo ngokomthetho namkha omunye
nomunye othintekako.
Letha umphumela wokubonisana kuMphathi wesiFunda
kungakapheli amalanga ama-30.
Nayikuthi zoke iimfuno lezi uhlangabezana nazo,
uMphathi wesiFunda uzakusa isibawo
kuNgqongqotjhe bona sitjhejwe.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Mineral and Petroleum Resources Development Act,
2002 (Act 28 of 2002) (UmThetho wokuThuthukiswa
kwemiThombo yamaMinerali nePhethroliyamu)
Regulations to the Mineral and Petroleum
Resources Development Act (ImiThetjhwana
yemiThetho yemiThombo yamaMinerali
nePhethroliyamu)
Broad Based Socio Economic Empowerment Charter
for the South African Mining Industry (ITjhata
yokuNikelwa amaNdla Mazombe kwezokuHlalisana
nezomNotho yeBubulo lezeeMayini leSewula Afrika)
A Guide for a Prospecting Work Programme to be
Submitted for Applications for Prospecting
Rights in terms of the Mineral and Petroleum
Resources Development Act, 2002 (Act 28 of 2002)
(UmHlahlandlela weHlelo lomSebenzi wokuZuma
ngokwEmba amaMinerali ozakuLethwa esikhundleni
sabaBawi wamaLungelo wokuZuma ngokwEmba ngokuya
komThetho wokuThuthukiswa kwemiThombo
yamaMinerali nePhethroliyamu)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nayikuthi uMphathi wesiFunda akamukeli isibawo,
uzakwazisa ngomtlolo kungakapheli amalanga
ali-14 begodu uzakubuyisela isibawo kuwe.
Nayikuthi uMphathi wesiFunda wamukela isibawo,
kufanele akubawe ngomtlolo kungakapheli amalanga
ali-14 ukuletha iqhinga lokuphathwa kwebhoduluko
kanye nokubonisana nomnikazi wenarha kanye
nomuntu ohlala kiyo kanye nomunye othintekako.
Kufanele ulethe umphumela otloliweko
wokubonisana kuMphathi wesiFunda kungakapheli
amalanga ama-30.
Nasele iimfuno lezi uhlangabezane nazo, uMphathi
wesiFunda kufanele alethe isibawo kuNgqongqotjhe
bona sitjhejwe.
[Top]
Iindleko
R 500.00
[Top]
Amaforomo azaliswako
Form B: Application for prospecting right
(Isibawo selungelo lokuzuma amaminerali
ngokwemba)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :26 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSelwaziMayelanaNobujam.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo selwazi mayelana nobujamo bobulwelwe eSewula Afrika



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa itshwayo lokufanisa isilwana
Isibawo sokudluliswa kwetshwayo lokufanisa
isilwan
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzisi womtjhini
w
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuvunywa kwekunzi
Isibawo sokuvuselelwa kokuvunywa kwesilwana bona
s
Isibawo selwazi mayelana nobujamo bobulwelwe
eSewu
Ilwazi ngobujamo bamalwelwe weenlwana
Isibawo sokutloliswa njengehlangano
yokuzalaniswa
Isibawo sesirhunyezo sokubikwa kokuqubuka
kobulwel
Ukutlolisa indawo njengesentha yezokulima
ukwenzel
Isibawo sokuthumela ngaphandle iinlwana
amaembriyo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Ukwenziwa ngcono
kweenlwana nefuyo





Isibawo selwazi mayelana nobujamo bobulwelwe
eSewula Afrika

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
UmNyango wezokuLima unikela ngelwazi ngobujamo
bobulwelwe eSewula Afrika kibo boke
abathintekako.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nobuNqophisi bokuPhila kuHle kweenLwana
(i-Directorate Animal Health) e-adresini
enikelwe ngenzasi namkha vakatjhela iwebhsayithi
( website) yomNyango wezokuLima.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Diseases Act, 1984 (Act 35 of 1984)
(UmThetho wamaLwelwe weenLwana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ilwazi litholakala khonokho kuwebhsayithi.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Delpen Building, Cnr Annie
Botha Avenue and Union Street, Riviera, Pretoria
I-adresi yeposo:The Senior Manager: Animal
Health, Private Bag X138, Pretoria 0001 South
Africa











Yabuyekezwa kokugcina :22 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemaliYesondlo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semali yesondlo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semali yesondlo
Ukubhadela imali yesondlo
Ukutjhugulula imali yesondlo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuba mbelethi > Isondlo





Isibawo semali yesondlo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isondlo sibopho sokubonelela omunye umuntu,
isibonelo, umntwana, ngendlu, ukudla, izembatho,
ifundo netlhogomelo lezokwelatjhwa, namkha
ngokhunye okungatlhogeka ukunikela ngalezi zinto
eziqakathekileko. Lesi sibopho somthetho
sokondla sibizwa 'ngesibopho sesondlo' namkha
'ngesibopho sokusekela'.
Ngubani okufanele anikele ngesondlo?
Isibopho sokondla sisekelwe etjhebiswaneni
leengazi, loku-adoptha namkha eqinisweni
lokobana abantu laba batjhadile.
Umntwana kufanele asekelwe namkha ondliwe:
babelethi bakhe, nanyana batjhadile, bahlala
bobabili, bahlala ngokuhlukana namkha
bahlukanisile, kufaka ababelethi aba-adopthe
umntwana; kanye/namkha
ugogo nobamkhulu bakhe, nanyana ababelethi
bomntwana bebatjhadile. Kodwana lokhu kuhluka
ubujamo nobujamo.
Isibopho sokusekela ilunga lomndeni asipheleli
ekusekeleni umntwana. Elinye nelinye ilunga
lomndeni, kungaqalwa ubudala, lingabawa elinye
ilunga ukubasekela namkha ukubondla, kuye
ngokuthi ubujamo obulandelako kuhlangabezwana
nabo:
Ilunga lomndeni elifuna ukusekelwa alikghoni
ukuzisekela.
Ilunga lomndeni okufunwa kilo imali yesondlo
alikghoni ukubhadela imali yesondlo efunekako.
Ngiziphi iindleko ezingafunwa?
Ungafuna isekelo elizwakalako elitlhogekako
ukuqalelela umntwana namkha umuntu onelungelo
lesondlo ngezinga lokuphila elifaneleko kanye
nokukhulisa. Lokhu kufaka ukunikela ngezinto
eziqakathekileko ezifana nokudla, izembatho
nendlu, kanye nokubhadela ifundo elungileko.
Ikhotho godu ingalaya uyise womntwana ukufaka
isandla ekubhadelweni kweendleko zokuphila
ukuthoma ngelanga umntwana abelethwa ngalo
ukufika ngelanga okukhutjhwa ngalo umlayo
wesondlo. Ikhotho godu inganikela ngomlayo
wokubhadelwa kweendleko zokwelapha namkha ilaye
bona umntwana atloliswe ehlelweni lezokwelapha
lomunye wabathintekako njengomthembele kibo.
Ukukghonakalisa ikhotho ukunikela ngomlayo
wesondlo olungileko, bobabili abathintekako
kufanele banikele ikhotho ubufakazi beendleko.
Umbono wakho ngokuziphatha komunye umbelethi
awunamphumela elungelweni lomntwanakho lokobana
ondliwe. Usezakubhadela isondlo nanyana omunye
umbelethi
atjhada butjha
azibandakanya kwelinye itjhebiswano
angakuvumeli ukubona abantwana
aba nabanye abantwana ngokukhamba kwesikhathi.
Isibopho sakho sokubhadela imali yesondlo kanye
nelungelo lakho lokufikelela abantwana ziindaba
ezihlukeneko begodu azikhambelani. Ukudlula
lapho, abantwana bomunye nomunye othintekako
abanamthelela esibopheni sokusekela. Kodwana
inani lesondlo elizakubhadelwa lingatjhugululwa
yikhotho nayikuthi omunye wabathintekako
angaletha isibawo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo sesondlo ekhotho kamarhastrada
esiyingini lapho uhlala khona.
Nayikuthi uyasola, ikhotho yendawo izakutjela
bona usenze kuyiphi ikhotho isibawo.
Tjhinga ekhotho efaneleko bewuzalise iForomo A:
Application for a maintenance order (Isibawo
somlayo wesondlo).
Ukungezelela eforomini elizalisiweko, letha
ubufakazi bengeniso yakho yenyanga kanye
neendleko, obufana namarasidi wokuthenga ukudla,
igezi kanye/namkha ukubhadelwa kwesikolodo
serente.
Ikhotho izakubeka ilanga wena noziphendulelako
(umuntu ofuna abhadele isondlo) enizakuya ngalo
ekhotho.
Isiphathiswa sezondlo kanye nomphenyi
bazakuphenya isibawo sakho sokufuna isondlo
begodu bazakutjheja ubujamo bakho.
Ikhotho izakunikela amasamoni (okuyincwadi
ekulaya bona uvele ekhotho) umuntu
oziphendulelako ukuvela ekhotho ngelanga
elithileko ukukhulumisana ngendaba.
Umuntu oziphendulelako angavuma ukubhadela imali
efunwako namkha ayiphikise ekhotho.
Nayikuthi umuntu oziphendulelako uyavuma
ukubhadela isondlo, umarhastrada uzakubuyekeza
imitlolo leyo. Uzakwenza umlayo begodu
uzakuqunta ukwenza njalo ngaphandle kokubawa
abathintekako ukuvela ekhotho.
Nayikuthi umuntu okuthiwa kufanele abhadele
isondlo akavumelani nokukhutjhwa komlayo,
kufanele avele ekhotho, lapho ubufakazi,
abathintekako kanye nabofakazi babo
bazakulalelwa khona.
Nayikuthi ikhotho ifumana bona umuntu kufanele
abhadele imali yesondlo, izakwenza umlayo wenani
okufanele libhadelwe. Ikhotho nayo izakuqunta
bona ukubhadelwa kuzakwenziwa nini begodu njani.
Indlela yokubhadela
Ikhotho ingalaya bona imali yesondlo ibhadelwe
ngenye yeendlela ezilandelako:
E-ofisini lakamarhastrada wendawo namkha
e-ofisini elinye lombuso elenzelwe lomnqopho.
E-akhawuntini yebhanka namkha ye-building
society ekhonjwe mumuntu othintekako.
Bunqopha emuntwini okufanele afumane imali.
Ngokusebenzisa umlayo obeka bona umqatjhi nguye
okufanele abhadele isondlo ngokudoswa kwemali
bunqopha emrholweni womsebenzi, ngokukhambisana
nomThetho weSondlo ka-1998 omutjha.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Maintenance Act, 1998 (Act No. 99 of 1998)
(UmThetho weSondlo) nemiThetjhwana ekhambelanako

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Uzakuphathwa ngokulingana nabanye, ngobuntu
nangesithunzi.
Iinghonghoyilo zizakuphathwa ngokurhaba
okukghonekako begodu nangeendleko eziphasi.
Akunasikhathi esibekiweko salomsebenzi. Yoke
ikambiso, ukuthoma ekulethweni kwesibawo
sokufumana ukubhadelwa kokuthoma kwesondlo,
ingathatha iimveke ezimbalwa, kuye
ngokubambisana phakathi kwabathintekako.
Abofakazi abakhambela ukulalelwa, kufaka abantu
abafuna isondlo, bafanele kufumana iimali
ezibekiweko zokusekela nokukhamba. Kodwana,
ikhotho izakuqunta ngokuthanda kwayo ukobana
iimali ezinjalo zibhadelwe umuntu ongakhutjhelwa
umlayo wesondlo na.
Umuntu ofuna isondlo kufanele enze isibawo
sokubhadelwa kweemali zabofakazi esiphathisweni
sezondlo.

[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Form A: Application for Maintenance Order
(IsiBawo somLayo weSondlo)
Form B: Substitution or Discharge of existing
Maintenance Order (UkuJanyiselelwa namkha
ukuKhutjhwa komLayo oKhona weSondlo)
Form C1: Subpoena in terms of Section (9)(2) of
the Maintenance Act, 1998 (Act No. 99 of 1998)
(UkuDoselwa eKhotho ngokuya kwesiGaba (9)(2)
somThetho weSondlo)
Form D: Notification to admit Statements by
Witnesses (IsAziso sokuVunywa kweenTatimende
zaboFakazi)
Form E: Maintenance Order in terms of section 16
of the Maintenance Act, 1998 (UmLayo weSondlo
ngokuya kwesiGaba 16 somThetho weSondlo)
Form F: Notice to make Maintenance Payments on
behalf of person against whom Maintenance Order
was made (IsAziso sokuBhadelwa kweMali yeSondlo
ukwenzela umuntu onikelwe umLayo weSondlo)
Form G: Consent and Maintenance Order in terms
of section 17 read with Section 16 of the
Maintenance Act, 1998 (ImVumo nomLayo weSondlo
ngokuya kwesiGaba 17 esifundwa nesiGaba 16
somThetho weSondlo)
Form H: Order by Default and Notice in terms of
Section 18 read with Section 16 of the
Maintenance Act, 1998 (UmLayo ngokuNgaphikiswa
kanye nesAziso ngokuya kwesiGaba 18 esifundwa
nesiGaba 16 somThetho weSondlo)
Form I: Application for Variation/Setting Aside
of an Order by Default in terms of Section 19
(4) of the Maintenance Act, 1998 (Isibawo
sokuTjhugululwa kaNcani/UkuBekelwa ngeQadi
komLayo ngokuNgaphikiswa ngokuya kwesiGaba 19
(4) somThetho weSondlo)
Form J: Notice in terms of Section 19 of the
Maintenance Act, 1998 (IsAziso ngokuya kwesiGaba
19 somThetho weSondlo)
Form J: Application for Enforcement of
Maintenance or other Order in terms of Section
26 of the Maintenance Act, 1998 (Isibawo
sokuSetjenziswa kweSondlo namkha omunye umLayo
ngokuya kwesiGaba 26 somThetho weSondlo)
Form L: Warrant of execution against Property in
terms of Section 27 of the Maintenance Act
(INcwadi yesiGunyaziso mayelana nePahla ngokuya
kwesiGaba 27 somThetho weSondlo)
Form M: Application for Setting Aside of a
warrant of Execution in terms of section 27(3)
of the Maintenance Act, 1998 (Isibawo
sokuBekelwa ngeQadi neNcwadi yesiGunyaziso
ngokuya kwesiGaba 27(3) somThetho weSondlo)
Form N: Application for Suspension, Amendment or
Rescission of an Order for the attachment of
Emoluments in terms of Section 28(2) of the
Maintenance Act, 1998 (Isibawo sokuJanyiswa,
ukuTjhugululwa namkha ukuBuyiselwa emVa
kweenLingiso ngokuya kwesiGaba 28(2) somThetho
weSondlo)
Form O: Notices to and by Employer in terms of
Section 29 of the Maintenance Act, 1998 (IzAziso
eziya ku nezenziwe mQatjhi ngokuya kwesiGaba 29
somThetho weSondlo)
Form P: Application for Suspension, Amendment or
Rescission of an Order for the attachment of
Debts in terms of Section 30(2) of the
Maintenance Act, 1998 (Isibawo sokuJanyiswa,
ukuTjhugululwa namkha ukuBuyiselwa emVa komLayo
wokuThunjwa kwePahla ngokuya kwesiGaba 30(2)
somThetho weSondlo)
Form Q: Complaint of Failure to Comply with a
Maintenance Order for purposes of Section 31(1)
of the Maintenance Act, 1998 (IsiNghonghoyilo
sokuBhalelwa kuKhambisana nomLayo weSondlo
ngeminqopho yesiGaba 31(1) somThetho weSondlo)
Thintana ne-Ofisi lakaMarhastrada eliseduze,
iKhotho yeSondlo, iKhotho yemiNdeni namkha
umTjhutjhisi weZondlo namkha isiPhathiswa
esiPhenya iZondlo

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Department of Justice: Gender Issues

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 315 1670
Ifeksi:Fax: 012 315 1960
I-adresi yendawo:Momentum Building, 329
Pretorius Street (c/o Pretorius and Prinsloo
Streets) Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za


Maintenance Project Manager for children's
maintenance and other maintenance issues

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012- 315 1656/1856/1854/ 1855
Ifeksi:012 315 1851
I-adresi yendawo:Momentum Building, 329
Pretorius Street (c/o Pretorius and Prinsloo
Streets) Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za









Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape


















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemisebenziYeentjhabatj.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba yezeHlalakuhle



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle





Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhle



Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
UmSebenzi weenTjhabatjhaba wezeHlalakuhle
(i-ISS) yihlangano yeentjhabatjhaba engaweli
ngaphasi kombuso engathathi hlangothi
ngakwezombanganarha, ubutjhaba, ikolo
nobutjhaba, ene-ofisi lakaMabhalana Mazombe
e-Geneva, e-Switzerland. Umsebenzi
unethungelelwano lephasi loke labasebenzi
bezehlalakuhle ababanduliweko nabanekghono
ngeenarha zabo.
I-ISS irhelebha abantu nemindeni ngemiraro yabo
neyezehlalakuhle efuna ukubambisana phakathi
kweenarha ezimbili. Itholakala komunye nomunye
umuntu ongaphakathi kweRiphabhligi yeSewula
Afrika nangaphetjheya.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Iimbawo ezibuya ebantwini abahlala eSewula
Afrika:

Yenza isibawo e-ofisini eliseduze lesisebenzi
sezehlalakuhle
Buthelela isirhunyezo sobujamo ngokuya kwendlela
ebekwe yi-ISS. Isirhunyezo sobujamo sizakubeka
ubujamo kanye nesibawo semisebenzi efunekako
enarheni yangaphandle.
Dlulisela isirhunyezo sobujamo emjamelini
wephrovinsi we-ISS e-Ofisini eliKhulu lomNyango
wephrovinsi wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
Umjameli wephrovinsi uzakudlulisela phambili
isibawo ku-International Social Service of South
Africa (i-ISS SA) etholakala ngaphakathi
komNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
Iimbawo ezibuya ebantwini abahlala ngaphandle
kweSewula Afrika:

Yenza isibawo e-ISS Affiliated Bureau namkha
kumbhali enarheni yangaphandle.
Ibhiro izakuthumela isibawo sakho ku-ISS SA
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Imisebenzi yeentjhabatjhaba yezehlalakuhle
inikelwa ngokuya kwesiVumelwano sokwAmukelwa
esiphakathi komNyango wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle ne-Ofisi lakaMabhalana Mazombe.
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukudluliswa kutjhejwa nakufunyanwako.
Nakufunyanwa iforomo lokudluliswa elibuya
emnyangweni wephrovinsi, i-ISS SA izakudlulisela
isibawo ku-ISS Affiliated Bureau namkha kumbhali
enarheni yangaphandle. Ipendulo izakuya
ngobujamo bendawo.
Nakufunyanwa ukudluliswa okubuya enarheni
yangaphandle, i-ISS SA idlulisela indaba
kumjameli wephrovinsi ozakuhlela nesisebenzi
sezehlalakuhle ukuphenyisisa indaba begodu
anikele ngombiko embusweni wephrovinsi. Nasele
ufunyenwe, umbiko udluliselwa ku-ISS SA, efunda
beyidlulisele umbiko kubadlalindima kanye
nemibono nemibuzo.
Izinga lomsebenzi liqinisekiswa basebenzi
bezehlalakuhle nebendawo kanye nasisebenzi
sezehlalakuhle esiqalene nendaba e-ofisini
le-ISS SA. Abasebenzi bombuso balandela ikambiso
yangokomthetho ebekwe li-ofisi le-ISS
lamaMabhalana Mazombe.
[Phezulu]
Iindleko
Imisebenzi itholakala simahla eSewula Afrika
kodwana kwezinye iinarha kungafuneka bona
ubhadele eminye imisebenzi. Iimali ezibhadelwako
ziyehluka inarha nenarha.
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Akunaforomo okufanele ulizalise.



[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 312 7790/0012 312 7591
Ifeksi:12 323 3733
I-adresi yendawo:7th Floor, HSRC Building, 134
Pretorius Street, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:The Director, International
Social Services of South Africa, Private Bag
X901, 0001

Web:www.socdev.gov.za









Yabuyekezwa kokugcina :20 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemivuzoYabathembeleko.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semivuzo yabathembeleko esiKhwameni seTjhorensi yabaNgasebenziko (i-UIF)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semivuzo yabathembeleko esiKhwameni
seTjho
Isibawo semivuzo yokubeletha esiKhwameni
seTjhoren
Isibawo sokuzitlolisa nesiKhwama seTjhorensi
yaba
Isibawo semivuzo yokungasebenzi esiKhwameni
seTjho
Isibawo semivuzo yokuadoptha esiKhwameni
seTjhoren
Mivuzo yokugula esiKhwameni UIF


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > IsiKhwama seTjhorensi
yabaNgasebenziko





Isibawo semivuzo yabathembeleko esiKhwameni
seTjhorensi yabaNgasebenziko (i-UIF)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Abathetheneko namkha abantwana babasebenzi
abahlongakeleko bangafuna imivuzo esiKhwameni
seTjhorensi yabaNgasebenziko (i-UIF).
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ngaphambi kobana abathembeleko bangenza isibawo
bazakutlhoga imitlolo elandelako:

Incwadi yakamazisi namkha iphaspoti
Incwadi yakamazisi yohlongakeleko namkha
iphaspoti
Isitifikhethi somtjhado (kwabathetheneko)
Incwadi yamalobolo (emitjhadweni yesintu)
Incwadi yesifungo (kubalingani abahlezi
isikhathi eside baboke)
Iintifikhethi zamabeletho (ebantwaneni)
Ubufakazi bokungena isikolo (ebantwaneni
abaphakathi kweminyaka ema-21 nema-25); kanye
Nesitifikhethi sokuhlongakala sohlongakeleko.
IForomo UI.19, leLwazi lomSebenzi (Form UI.19
Information of Employee)
Abathembeleko kufanele baye esentha eseduze
yezabasebenzi base imitlolo. Abasebenzi besentha
bazabarhelebha ngakho koke ekambisweni yokwenza
isibawo begodu bazabanikela ilwazi elinengi.
Abasebenzi besentha yezabasebenzi bangabawa
abathembeleko ukuvakatjhela isentha ngezinye
iinkhathi.
Abasebenzi kufanele benze lokho ababawiwe bona
bakwenze, nakungasi njalo angeze bakwazi ukwenza
isibawo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Unemployment Insurance Act, 2001 (Act 63 of
2001) (UmThetho weTjhorensi yabaNgasebenziko)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele i-UIF ifumene isibawo, izasisebenza
begodu imali izakubhadelwa kanye.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for dependent's benefits by
surviving spouse or life partner, UI -2.5
(IsiBawo semiVuzo yabaThembeleko esenziwa
ngathethene naye oseleko namkha umlingani
wakade)
Application for dependant's benefits by child,
children of deceased, UI - 2.6 (IsiBawo semiVuzo
yabaThembeleko somNtwana/abaNtwana
boHlongakeleko)
Information of Employee, UI.19 (ILwazi
lomSebenzi)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :19 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemivuzoYoku-adopthaEs.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semivuzo yoku-adoptha esiKhwameni seTjhorensi yabaNgasebenziko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semivuzo yabathembeleko esiKhwameni
seTjho
Isibawo semivuzo yokubeletha esiKhwameni
seTjhoren
Isibawo sokuzitlolisa nesiKhwama seTjhorensi
yaba
Isibawo semivuzo yokungasebenzi esiKhwameni
seTjho
Isibawo semivuzo yokuadoptha esiKhwameni
seTjhoren
Mivuzo yokugula esiKhwameni UIF


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > IsiKhwama seTjhorensi
yabaNgasebenziko






Isibawo semivuzo yoku-adoptha esiKhwameni
seTjhorensi yabaNgasebenziko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Abasebenzi bangabawa imivuzo esiKhwameni
seTjhorensi yabaNgasebenziko (i-UIF) nayikuthi
banomntwana o-adopthiweko begodu abakghoni
ukusebenza ngombana kufanele batlhogomele
umntwana.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nesentha yezabasebenzi eseduze.
Zalisa amaforomo alandelako:

Form UI-2.8, Isibawo sokubhadelwa kwemivuzo
ye-UIF e-akhawuntini yebhanka
Form UI -2.7,Umrholo ofunyanwa msebenzi
ngesikhathi asasebenza
Form UI-2.4, Isibawo semivuzo yoku-adoptha
ku-UIF .
Letha imitlolo elandelako:

I-ID namkha iphaspoti
Ikhophi eqinisekisiweko yesitifikhethi somntwana
o-adopthiweko
Ikhophi eqinisekisiweko yomlayo woku-adoptha.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Unemployment Insurance Act, 2001 (Act 63 of
2001) (UmThetho weTjhorensi yabaNgasebenziko)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele i-UIF ifumene isibawo, abasebenzi
bazasisebenza bebabhadele umbawi imivuzo
ngenyanga.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for adoption benefits with the UIF,
UI-2.4 (Isibawo semivuzo yoku-adoptha ku-UIF)
Application to pay UIF benefits into banking
account, UI-2.8 (Isibawo sokubhadelwa kwemivuzo
ye-UIF e-akhawuntini yebhanka)
Remuneration received by the employee whilst
still in employment, UI-2.7 (Umrholo ofunyanwa
msebenzi ngesikhathi asasebenza, UI-2.7)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :22 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemivuzoYokubelethaEsi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semivuzo yokubeletha esiKhwameni seTjhorensi yabaNgasebenziko (i-UIF)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semivuzo yabathembeleko esiKhwameni
seTjho
Isibawo semivuzo yokubeletha esiKhwameni
seTjhoren
Isibawo sokuzitlolisa nesiKhwama seTjhorensi
yaba
Isibawo semivuzo yokungasebenzi esiKhwameni
seTjho
Isibawo semivuzo yokuadoptha esiKhwameni
seTjhoren
Mivuzo yokugula esiKhwameni UIF


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > IsiKhwama seTjhorensi
yabaNgasebenziko






Isibawo semivuzo yokubeletha esiKhwameni
seTjhorensi yabaNgasebenziko (i-UIF)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
I-UIF izakubhadela imivuzo kubasebenzi
abangafumani umrholo ngesikhathi selifu
yokubeletha.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Tjhinga esentha yezabasebenzi eseduze.
Uzakutlhoga imitlolo elandelako

Incwadi kamazisi namkha iphaspoti
Isitifikhethi sezokwelatjhwa esibuya kudorhodera
namkha isitifikhethi samabeletho womntwana
Iforomo UI-2.8 lemininingwana yebhanka
Iforomo UI-2.7
Khupha ku-inthanethi amaforomo weembawo
alandelako begodu uwazalise:

Form UI-2.8, Application to pay UIF benefits
into banking account. (Isibawo sokubhadelwa
kwemivuzo ye-UIF e-akhawuntini yebhanka)
Form UI-2.3, Application for maternity benefits.
(Isibawo semivuzo yokubeletha)
Form UI-2.7, Remuneration received by the
employee whilst still in employment. (Umrholo
ofunyanwa msebenzi ngesikhathi asasebenza)
Form UI-4, Application for continuation of
payment for maternity benefits. (Isibawo
sokuragela phambili kokubhadelwa kwemivuzo
yokubeletha)
Abasebenzi abasidisi kufanele baye esentha
yezabasebenzi eseduze base imitlolo. Nayikuthi
bagula khulu, bangabawa omunye umuntu abayele.
Abasebenzi besentha yezabasebenzi bazabarhelebha
ngekambiso yokwenza isibawo bebabanikele nelwazi
elinengi.
Abasebenzi besentha yezabasebenzi bangabawa
abasebenzi abasidisi ukuya kudorhodera godu
namkha bavakatjhele isentha yezabasebenzi
ngezinye iinkhathi. Abasebenzi kufanele benze
njengombana batjelwa, nakungasinjalo angeze
bakghona ukwenza isibawo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Unemployment Insurance Act, 2001 (Act 63 of
2001) (UmThetho weTjhorensi yabaNgasebenziko)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele i-UIF ifumene isibawo, izasisebenza
beyibhadele imivuzo ngenyanga kumsebenzi.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application to pay UIF benefits into banking
account: ID: UI-2.8 (Isibawo sokubhadelwa
kwemivuzo ye-UIF e-akhawuntini yebhanka)
Application for maternity benefits , UI-2.3
(Isibawo semivuzo yokubeletha)
Remuneration received by the employee whilst
still in employment: ID: UI-2.7 (Umrholo
ofunyanwa msebenzi ngesikhathi asasebenza)
Application for continuation of payment for
maternity benefits: ID: UI-4 (Isibawo sokuragela
phambili kokubhadelwa kwemivuzo yokubeletha)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :19 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemivuzoYokungasebenzi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semivuzo yokungasebenzi esiKhwameni seTjhorensi yabaNgasebenziko (i-UIF)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semivuzo yabathembeleko esiKhwameni
seTjho
Isibawo semivuzo yokubeletha esiKhwameni
seTjhoren
Isibawo sokuzitlolisa nesiKhwama seTjhorensi
yaba
Isibawo semivuzo yokungasebenzi esiKhwameni
seTjho
Isibawo semivuzo yokuadoptha esiKhwameni
seTjhoren
Mivuzo yokugula esiKhwameni UIF


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > IsiKhwama seTjhorensi
yabaNgasebenziko





Isibawo semivuzo yokungasebenzi esiKhwameni
seTjhorensi yabaNgasebenziko (i-UIF)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
IsiKhwama seTjhorensi yabaNgasebenziko (i-UIF)
sizakubhadela imivuzo kubasebenzi abalahlekelwe
misebenzi. I-UIF ayibhadeli imivuzo nayikuthi
ulisa umsebenzi ngokuzithandela.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ngaphambi kobana abasebenzi bafumane imali,
kufanele balungise imitlolo elandelako:

incwadi yokuzazisa eneenomboro ezili-13
nebhakhowudi namkha iphaspoti;
iforomo UI-2.8 lemininingwana yokubhanka;
iforomo UI-19 ukutjengisa bona awusasebenzi
kuye; kany
nobufakazi bokutloliswa njengomuntu ofuna
umsebenzi.
Abasebenzi abangasebenziko kufanele baye esentha
yezabasebenzi eseduze ngokwabo base imitlolo.
Abasebenzi besentha yezabasebenzi bazabarhelebha
ngazo zoke iinkambiso kanye nokubanikela ilwazi
elinengi.
Abasebenzi besentha yezabasebenzi bangabawa bona
abasebenzi abangasebenziko bakhambele ibandulo,
isiyeleliso namkha bavakatjhele isentha
yezabasebenzi eseduze ngezinye iinkhathi.
Abasebenzi kufanele benze nanyana yini ababawiwa
yona nakungasinjalo angeze bakghone ukwenza
isibawo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Unemployment Insurance Act, 2001 (Act 63 of
2001) (UmThetho weTjhorensi yabaNgasebenziko)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele i-UIF ifumene isibawo izasisebenza
beyibhadele umsebenzi imivuzo ngenyanga.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application to pay UIF benefits into banking
account, ID: UI-2.8 (Isibawo sokubhadelwa
kwemivuzo ye-UIF e-akhawuntini yebhanka)
Information of employee for declaration, ID
UI-19 (Ukuvezwa kwelwazi lomsebenzi)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :20 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoEjayelekilekoYa.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo ejayelekileko yamanani abekiweko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo ejayelekileko yamanani abekiweko
Isibawo sokungezelela namkha sokutjhugulula
imvumo
Isibawo semvumo yokusebenza yamakghono
angakajayel
Isibawo semvumo yokusebenza yokudluliswa
phakathi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Ukuqatjha





Isibawo semvumo ejayelekileko yamanani abekiweko


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo ejayelekileko yamanani inikelwa iphandle
nayikuthi liwela ngaphasi kwehlangothi eliquntwe
mNyango weeNdaba zeKhaya. Ihlangothi liquntwa
unyaka nonyaka ngesaziso eGazedini
boNgqongqotjhe bezokuRhwebelana namaBubulo
newezabaSebenzi. Isibalo seemvumo ezinikelwa
ihlangothi akukafaneli sidlule inani eliquntwe
sisaziso.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya .
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-1738 ebuzendeni
beSewula Afrika namkha imitjhini.
Veza incwadi yokuqatjhwa.
Letha isiqinisekiso esibuya ku-chartered
accountant esibeka bona:

awuzukuqatjhwa ngokuya kwemibandela nobujamo
obungaphasi kwalobo obunikelwa izakhamuzi namkha
abahlali
irhemo lemisebenzi yakho
umsebenzakho uwela ngaphasi kwehlangothi
elifaneleko elibekwe nguNgqongqotjhe
isikhundla sikhona begodu sizakuzaliswa nguwe
unokufaneleka kwangokomthetho okufuneka
ekwenzeni imisebenzana ebekwe erhemeni
lemisebenzi.
Letha isibopho somqatjhi sokubhadela imali
yebandulo emaphesente amabili (TJHEJA: Ubufakazi
bokubhadelwa kufanele bulethwe kungakapheli
amalanga amathathu wokufumana imvumo).
Ongaba mqatjhi kufanele azalise isigaba 13 (1),
(6), no (7) seforomo lesibawo BI-1738.
Veza ubufakazi bokutloliswa nehlangano
yabafundele umsebenzi namkha ibhodo,
nabufunekako.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002) (UmThetho
wokuPhalalela)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha pheze amalanga ama-30 ukusebenzana
nesibawo sakho.
[Top]
Iindleko
R1 520
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for temporary residence permit,
BI-1738 (Isibawo semvumo yokuhlala
yesikhatjhana)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :30 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYabasebenziBeen.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yabasebenzi beenkepeni



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sevisa
Isibawo semvumo yokuvumelwana kweenarha ezimbili
Isibawo semvumo yabasebenzi beenkepeni
Isibawo semvumo yehlelo lokurweyila ngebanga
lezek
Isibawo semvumo yomuntu ofuna iasayilamu
Isibawo semvumo yokwelatjhwa
Isibawo semvumo yokusebenza


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Ukuhlala
isikhatjhana




Isibawo semvumo yabasebenzi beenkepeni

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yabasebenzi beenkepeni inikelwa iphandle
elililunga lesiqhema sesikepe. Imvumo
yabasebenzi beenkepeni ikhutjhwa isikhathi
esifika eenyangeni ezintathu. Iimbawo zingenziwa
endaweni yokungena yedoyelo eSewula Afrika.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Letha iphaspoti esebenzako.
Veza incwadi yesibawo ebuya emnikazini weskepe,
kufaka isibopho sokuziphendulela ekukhambisaneni
komuntu loyo nomThetho wokuPhalalela ka-2002.
Letha ubufakazi obaneleko beemali bokobana
umnikazi weskepe uzakubhadela iindleko zokuphila
zangamalanga nezokwelatjhwa.
Bhadela idibhozidi, nakubonakala kuqakathekile
mNyango weeNdaba zeKhaya,ukuqinisekisa
ukukhambisana nemibandela nobujamo bemvumo
yabasebenzi beenkepeni. Idibhozidi izakubuyiswa
ngemva kokukhamba kwakho kokugcina namkha ngemva
kobana ikhutjhiwe. Ukubhadelwa kwedibhozidi
kuzakwenziwa ngetjhege eqinisekiswe yibhanka
namkha ngekarada lokuthenga ngesikolodo
eendaweni lapho isikghonakalisi esinjalo
sikhona.
Letha ubufakazi bokubhadelwa kwehlawulo
esaleleko efunyenwe mthuthi.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002, (Act 13 of 2002 (UmThetho
wokuPhalalela)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha ubunengi bamalanga ama-30.
[Top]
Iindleko
R425
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a temporary residence permit,
BI-1738 (Isibawo semvumo yokuhlala
yesikhatjhana)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :06 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYebhizinisi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yebhizinisi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo yebhizinisi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abanikazi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa amaphandle
> Ukusebenza eSewula Afrika >
Amabhizinisi





Isibawo semvumo yebhizinisi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yebhizinisi yimvumo enikelwa iphandle
elihlose ukuhloma namkha ukusisa ebhizinisini
eSewula Afrika. Yenza isibawo ebuzendeni
beSewula Afrika, imitjhini namkha e-ofisini
leeNdaba zeKhaya eliseduze lapho ibhizinisi
izakuhlonywa khona.
Isibawo semvumo yebhizinisi kufanele
siphekelelwe sitifikhethi esikhutjhwe
yi-chartered accountant etloliswe ne-South
African Institute of Chartered Accountants
(SAICA).
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Kufanele ube ubuncani bakhona nekhetjhe
eziingidi ezimbili namkha ubuncani bakhona
nekhetjhe eziingidi ezimbili neyokusikimisa
ubuncani bakho eziinkulungwana ezimakhulu
amahlanu (i-R500 000). Imali engehla kufanele
iphume ngaphetjheya begodu itholakale bona
isiswe njengehlangothi lepahla yebhizinisi.
Yiba neqhinga lebhizinisi eliveza ukukghonakala
kwebhizinisi, kokubili esikhathini esifitjhani
neside.
Yiba nobufakazi besiqinisekiso sokobana ubucani
bakhona zizakhamuzi ezihlanu namkha izakhamuzi
zakanomphela zizakuqatjhelwa unomphela.
Yiba nesiqinisekiso sokuzitlolisa ne-South
African Revenue Service (SARS).
Yiba nesitifikhethi sokuvunyelwa samapholisa
esibuya kizo zoke iinarha lapho wena namkha
othethene naye nikhe nahlala khona ukuthoma
niseseneminyaka eli-18, kanye nabo boke
abantwana abathembele kuwe abaneminyaka eli-18
namkha ngaphezulu abaniphekeleleko.
Yiba nesitifikhethi sokuhlatjelwa umgomani
osarulana nawukhamba namkha uhlose ukukhamba
phakathi kwendawo enomgomani osarulana.
Yiba nedibhozidi yeminqopho yokubuyiselwa emva
elingana nethikithi lesiphaphamtjhini lokubuyela
enarheni obuya kiyo namkha ubakhamuzi
bakanomphela: Kuphela nayikuthi idibhozidi
enjalo izakubuyiselwa kodibhozidako ngemva
kokusuka kokugcina kombawi namkha ngemva kobana
imvumo inikelwe umbawi. Ukudlula lapho,
ukubhadelwa kwedibhozidi kungenziwa ngetjhege
eliqinisekiswe yibhanka namkha ikarada
lokuthenga ngesikolodo eendaweni lapho
kuneenkghonakalisi ezinjalo.
Ube nemibiko yezokwelatjhwa kanye neyeradiyoloji
mayelana nomunye nomunye umbawi. Abantwana
abangaphasi kweminyaka eli-12 nabomma abasidisi
angeze babawiwa bona babe nemibiko yeradiyoloji.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002) (UmThetho
wokuPhalalela)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
[Top]
Iindleko
R1 520
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for temporary residence permit,
BI-1738(Isibawo semvumo yesikhatjhana yokuhlala)
Application for renewal of temporary residence
permit, BI-1740 (Isibawo sokuvuselelwa kwemvumo
yesikhatjhana yokuhlala) - elitholakala
ema-ofisini aseduze weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYehleloLoku(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yehlelo lokurweyila ngebanga lezekolo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sevisa
Isibawo semvumo yokuvumelwana kweenarha ezimbili
Isibawo semvumo yabasebenzi beenkepeni
Isibawo semvumo yehlelo lokurweyila ngebanga
lezek
Isibawo semvumo yomuntu ofuna iasayilamu
Isibawo semvumo yokwelatjhwa
Isibawo semvumo yokusebenza


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Ukuhlala
isikhatjhana





Isibawo semvumo yehlelo lokurweyila ngebanga
lezekolo, zomnotho namkha zokuhlalisana

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yokurweyila inganikelwa iphandle
elizibandakanya ehlelweni lezamasiko, zomnotho
namkha lezokuhlalisana, elihlelwe namkha
eliphethwe liphiko lakarhulumende namkha
sikhungo sefundo ephakamileko ngokubambisana
nephiko lenarha yangaphandle. Yenza isibawo
ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-1738.
Veza iphaspoti esebenzako.
Veza incwadi ebuya esikhungweni, ehlanganweni
namkha emndenini lapho uhlose ukubamba ihlelo
lakho eSewula Afrika, eqinisekisa ubujamo namkha
ukubakhona kwehlelo lokurweyila. Incwadi
kufanele itjengise bonyana uyafaneleka
kukuzitlolisa namkha kukuzibandakanya begodu
isikhungo, ihlangano namkha umndeni
uzakutlhogomela ngesikhathi sokuhlala kwakho
enarheni.
Veza incwadi ebuya esikhungweni sakarhulumende
namkha ihlangano esekelako enarheni yombawi,
eqinisekisa ukubakhona kwehlelo lokurweyila
begodu nebeka bona wamukelwe ukuzitlolisa
ehlelweni.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002) (UmThetho
wokuPhalalela)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Lomsebenzi uthatha ubunengi bamalanga amatjhumi
amathathu.

[Top]
Iindleko
R425
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for temporary residence permit,
BI-1738 (Isibawo semvumo yokuhlala
yesikhatjhana)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :31 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYehleloLokurwey.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yehlelo lokurweyila ngabafundi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo yokufunda
Isibawo semvumo yehlelo lokurweyila ngabafundi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Ukufunda





Isibawo semvumo yehlelo lokurweyila ngabafundi


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yehlelo lokurweyila ngabafundi inikelwa
umfundi wephandle okufanele azibandakanye
ephrojekthini ethileko namkha ehlelweni
lesikhungo sefundo ephakamileko eSewula Afrika.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.


[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo ebuzendeni namkha emitjhini
yeSewula Afrika.
Letha incwadi ebuya emNyangweni wezeFundo namkha
ebuya esikhungweni sefundo ephakamileko eSewula
Afrika:

eqinisekisa bona isikhungo ngiso esihlela namkha
esiphethe ihlelo
ebeka imisebenzi nesikhathi sehlelo
eqinisekisa bona isikhungo sizakutlhogomela
umfundi ngesikhathi angaphakathi kweRiphabhligi
nokobana umfundi wamukelwe bona atloliswe.
Letha incwadi ebuya ephikweni lenarha
yangaphandle

eqinisekisa imininingwana yomfundi, kufaka
ukutloliswa komfundi nesikhungo sefundo
ephakamileko ngaphetjheya;
eqinisekisa ilanga ihlelo elithoma ngalo eSewula
Afrika
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002) (UmThetho
wokuPhalalela)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha amalanga ama-30.
[Top]
Iindleko
R425
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for temporary residence permit,
BI-1738 (Isibawo semvumo yokuhlala
yesikhatjhana)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYesikhatjhanaYe.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yesikhatjhana yekoloyi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokufaneleka ukuba sendleleni
Isibawo semvumo yesikhatjhana yekoloyi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Ukuhlola ikoloyi





Isibawo semvumo yesikhatjhana yekoloyi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Nayikuthi unekoloyi engakatloliswa
nenganalayisense begodu ufuna ukuyitjhayela
endleleni yomphakathi ngomnqopho wokuyitlolisa
nokuyifumanela ilayisense, wokuyisa emthengisini
weenkoloyi, wokuhlolwa kwekoloyi enjalo,
wokuyitjhayela ukuya nokubuya ekulungisweni,
wokufika kumhloli weenkoloyi namkha wokuthathwa
kwekoloyi enjalo, kufanele ufumane imvumo
yesikhatjhana yekoloyi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango wezokuThutha

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo okuyi-MTN1, Isibawo
selayisense yesikhatjhana e-ofisini eliseduze
lethrafigi namkha emgunyazini wokutlolisa.
Letha ikhophi yencwadi yakamazisi.
Bhadela imali ebekiweko.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Road Traffic Act, 1996 (Act No. 93 of
1996) (umThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mhlokho.



[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi ngombana
ziquntwa nguSo/Nomkhandlu.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for temporary permit, MTN1 (Isibawo
semvumo yesikhatjhana).



[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :22 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYesikhatjhanaYo.2007-05-18.nr.txt</fn>




Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
ezokusetjenzis
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi
esebe
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana
e
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
i
Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja ehlaza
na
Ukuletha iintjalo nemikhiqizo yeentjalo
Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa
ngenarhen
Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula
wokuhl
Ukuletha amakhiti wokuzuma nokulungisa intatha
Ukulethwa kwamaendo weenlwana
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi
nam


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Imvumo zokuletha ngaphakathi




Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa
ngenarheni kweenlwana ukufeza iminqopho ethileko


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Iinlwana zingalethwa ngenarheni ngokusebenzisa
imvumo yesikhatjhana ukwenzela iminqopho:
yemiqaliso, iintjengiso, amaphaliswano
ukusetjenziselwa ukwenza imali kwamadlelo,
ukunoniswa kwefuyo namkha ukuhlatjwa bunqopha
nokuqothanisa iinlwana.
Iimbawo ezingakazaliswa ngokupheleleko
zizakubuyiselwa kumbawi begodu angeze kwamukelwa
ukuhlangahlanganiswa okuzakuvela.
Isibawo kufanele silethwe ku-Registrar of Animal
Improvement kungakapheli amalanga ama-30
ngaphambi kokulethwa ngenarheni.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Khupha iforomo ku-inthanethi bewulizalise
ngamagabhadlhela.
Imali elungileko ebhadelwako kufanele iphekelele
isibawo. Yenza amatjhege namaposoda abhadele u:
Director-General: Agriculture. Imininingwana
yebhanka nginasi:
Standard Bank
iGatja: Arcadia
Inomboro ye-akhawunti: 011219556
Ikhodi yegatja: 000845/010845.
Nasiya emisebenzini yokwelatjhwa kweenlwana
namkha indawo yesikhatjhana yokuqothanelana
kweenlwana, imvumo kufanele itholwe ehlanganweni
yokuzalanisa ethintekako.
Letha iimbawo kwa:
The Registrar of Animal Improvement
Private Bag X138
Pretoria 0001
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Improvement Act, 1998 (Act 62 of 1998)
(UmThetho wokwEnziwa Ngcono kweenLwana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo singavunywa kungakapheli amalanga
ama-30.
[Top]
Iindleko
Imiqaliso, imisebenzi yabodorhodera beenlwana
nendawo yesikhatjhana yokuqothanelana
kweenlwana: R303
Ukusetjenziselwa ukwenza imali kwamadlelo: R111
Ukunoniswa kwefuyo namkha ukuhlatjwa bunqopha:
R83
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application to import animals for certain
purposes (shows) (pdf) (Isibawo sokuletha
ngenarheni kweenlwana ukufeza imnqopho ethileko
(imiqaliso))
Application to import animals for certain
purposes (commercial utilization of pastures)
(pdf) (Isibawo sokulethwa ngenarheni kweenlwana
ukufeza iminqopho ethileko (ukusetjenziselwa
kwamadlelo ukwenza imali)).
Application to import animals for certain
purposes (feedlot and direct slaughter) (pdf)
(Isibawo sokulethwa ngenarheni kweenlwana
ukufeza iminqopho ethileko (indawo yokudlela
nokuhlatjwa bunqopha))
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 319 7424/34
Ifeksi:012 319 7570/7425
I-adresi yendawo:Delpen Building, Cnr Annie
Botha Avenue and Union Street, Riviera, Pretoria
I-adresi yeposo:The Registrar of Animal
Improvement, Private Bag X138, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :25 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokufunda(2007).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokufunda



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo yokufunda
Isibawo semvumo yehlelo lokurweyila ngabafundi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Ukufunda





Isibawo semvumo yokufunda

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yokufunda mtlolo onikela amaphandle
ilungelo lokufunda eSewula Afrika. Iimbawo
zingenziwa ngenyama ebuzendeni namkha emitjhini
yeSewula Afrika.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-159.
Letha imitlolo elandelako:

incwadi yangokomthetho namkha ubufakazi
bokutloliswa obubuya esikhungweni sefundo
esitlolisiweko eSewula Afrika
imininingwana mayelana nokuhlelwa kwendawo
yokuhlala
ubufakazi beemali ezaneleko ukubhadela iimali
zokufunda, zokondla kanye nezinye iindleko
isitifikhethi sokuvunyelwa esibuya emapholiseni
mayelana neenarha ohlale kizo isikhathi esidlula
unyaka. Isitifikhethi kufanele silethwe
kungakapheli iinyanga ezilitjhumi nambili
zokwenza isibawo nasingatholakaliko khonokho.
ikhophi yethikithi lokubuyela emva namkha
isiqinisekiso sokubuyiselwa enarheni yakho
esingedibhozidi elingana neendleko zethikithi
lesiphaphamtjhini enarheni obuya kiyo namkha
ohlala kiyo, nayifunekako
incwadi kadorhodera etjengisa bona uphile kuhle.
Awukavunyelwa ukungena eSewula Afrika ngaphambi
kokuvunywa kwesibawo sakho.
Ababawi iimbawo zabo ezivunyiweko banikelwa
i-visa yokungena enarheni kanengi.
Abantwana abasese bancani kufanele balethe
imininingwana yomSewula Afrika omumondli wabo.
Imininingwana kufanele ilethwe nencwadi
yesiqinisekiso, ubufakazi bemvumo yokuhlala
kwababelethi okuhlosiweko, namkha ebuya
kumbelethi onobunikazi babantwana kanye nemvumo
yobufakazi bobunikazi babantwana.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002) , as
amended (UmThetho wokuPhalalela).
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimveke ezibunane.
[Top]
Iindleko
R425
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a study permit, BI-159 (Isibawo
semvumo yokufunda)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :07 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokuhlalaYa(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - ababaleki



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ababaleki
Isibawo semvumo yomuntu ofuna iasayilamu


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa amaphandle
> Ukungena eSewula Afrika > Imisebenzi
yababaleki





Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela -
ababaleki

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi usebenza emuntwini othathwa
njengombaleki eSewula Afrika. Iimbawo zingenziwa
kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya
eliseduze ephrovinsini ohlala kiyo. Kufanele ube
neminyaka emihlanu yobujamo oburagela phambili
bombaleki ngenarheni nawuzakwenza isibawo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Fumana isiqinisekiso esibuya eKomitini yaSafuthi
yeeNdaba zabaBaleki esibeka bona ungahle uhlale
umbaleki unomphela.
Letha incwadi yesifungo mayelana nawo woke
amagama asetjenziswa nguwe.
Zalisa amaforomo wesibawo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002), as
amended (UmThetho wokuPhalalela, njengombana
utjhugululiwe).
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
[Top]
Iindleko
R1 520
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for permanent residence permit,
BI-947 (Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela)
Power of attorney in respect of an application
for a temporary or permanent residence permit
BI-29 (Ukujamela eendabeni zomthetho mayelana
nesibawo semvumo yokuhlala yesikhatjhana namkha
yakanomphela)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokuhlalaYa(2).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - abanikazi bamabhizinisi




Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela



Ilwazi lombuso | www.gov.za


Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi
AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu ab
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela amakghono
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ihlelo
lok
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela umntwana
w
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela kubabawi
a
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abanikazi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ababaleki
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu
aba
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela umsebenzi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu
aba


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Ukuhlala
unomphela





Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela -
abanikazi bamabhizinisi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi ngewephandle elifuna ukuhloma
ibhizinisi enarheni; namkha esele linemvumo
yebhizinisi yokwenza ibhizinisi enarheni; namkha
elihlose ukusisa ebhizinisini ekhona ngenarheni.
Iimbawo zingalethwa kwelinye nelinye i-ofisi
leeNdaba zeKhaya ephrovinsini lapho uhlose
ukuhloma ibhizinisi. Yenza isibawo ebuzendeni
namkha emitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo
ungaphetjheya.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
I-chartered accountant ejamele ongahle abe
mhlali kanomphela kufanele ilethe isiqinisekiso
esibeka bona ukufaka isandla okubekiweko enanini
lepahla yebhizinisi kusisiwe. Ukufaka isandla
okubekiweko kulingana neengidi eziyi-R2,5 begodu
kungadluliswa namkha kwehliswe kuphela nayikuthi
kubonakala kusekarekweni yesitjhaba namkha
nakubawa umNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Nasele butholakele ubujamo bokuhlala unomphela,
umuntu othintekako kufanele avuselele
isiqinisekiso esenziwe yi-chartered accountant
iminyaka emibili ngemva kwelanga lokukhutjhwa
kwemvumo yokuhlala yakanomphela, begodu
neminyakeni emithathu ngemva kwalapho.
Ukuhluleka kukhambisana nalobubujamo kuzakuba
nomphumela wokuphela kwemvumo yokuhlala
yakanomphela.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002) , as
amended (UmThetho wokuPhalalela, njengombana
utjhugululiwe).
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
[Top]
Iindleko
R 1 520
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for permanent residence permit,
BI-947 (Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela)
Power of attorney in respect of an application
for a temporary or permanent residence permit
BI-29 (Ukujamela eendabeni zomthetho mayelana
nesibawo semvumo yokuhlala yesikhatjhana namkha
yakanomphela)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokuhlalaYa(3).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - abantu abathethe umhlalaphasi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu ab
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela amakghono
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ihlelo
lok
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela umntwana
w
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela kubabawi
a
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abanikazi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ababaleki
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu
aba
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela umsebenzi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu
aba


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Ukuhlala
unomphela





Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - abantu
abathethe umhlalaphasi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi usebenza ephandleni elifisa ukuthatha
umhlalaphasi eSewula Afrika. Akunaqintelo
leminyaka. Iimbawo zingenziwa e-ofisini leeNdaba
zeKhaya namkha ebuzendeni namkha emitjhini
yeSewula Afrika nayikuthi wenza isibawo
ngaphetjheya.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amaforomo wesibawo.
Kufanele unikele ngobufakazi emNyangweni
weeNdaba zeKhaya bonyana unelungelo lokufumana
umhlalaphasi, imali ebhadelwa ngonyaka
engajamiko namkha i-akhawunti yomhlalaphasi
ezakunikela ubuncani bakhona imali engange-R20
000 ngenyanga.
Nakungasinjalo, kufanele utjengise umNyango
weeNdaba zeKhaya bonyana unehlanganisela yepahla
engenisa imali engange-R20 000 ngenyanga.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002), as
amended (UmThetho wokuPhalalela, njengombana
utjhugululiwe).
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
[Top]
Iindleko
R1 520
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for permanent residence permit,
BI-947 (Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela)
Power of attorney in respect of an application
for a temporary or permanent residence permit
BI-29 (Ukujamela eendabeni zomthetho mayelana
nesibawo semvumo yokuhlala yesikhatjhana namkha
yakanomphela)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :08 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokuhlalaYa(4).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - abantu abazijameleko ngokweemali



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu ab
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela amakghono
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ihlelo
lok
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela umntwana
w
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela kubabawi
a
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abanikazi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ababaleki
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu
aba
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela umsebenzi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu
aba


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Ukuhlala
unomphela




Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela- abantu
abazijameleko ngokweemali

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi usebenza ephandleni elizijameleko
ngokweemali. Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye
i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni
namkha imitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo
ungaphetjheya.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amaforomo weembawo.
Letha isiqinisekiso esibuya ku-chartered
accountant esibeka bona ubuncani bakhona unemali
eziingidi eziyi-R7,5 begodu ubhadela umNyango
weeNdaba zeKhaya imali engange-R75 000.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002) , as
amended (UmThetho wokuPhalalela, njengombana
utjhugululiwe).
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunamali ebekelwe lomsebenzi.
[Top]
Iindleko
R1 520
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for permanent residence permit,
BI-947 (Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela)
Power of attorney in respect of an application
for a temporary or permanent residence permit,
BI-29 (Ukujamela eendabeni zomthetho mayelana
nesibawo semvumo yokuhlala yesikhatjhana namkha
yakanomphela)
Amaforomo wesibawo atholakala e-ofisini leeNdaba
zeKhaya.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokuhlalaYa(5).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - amakghono angakajayeleki



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu ab
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela amakghono
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ihlelo
lok
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela umntwana
w
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela kubabawi
a
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abanikazi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ababaleki
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu
aba
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela umsebenzi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu
aba


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Ukuhlala
unomphela





Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela -
amakghono angakajayeleki

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi usebenza emuntwini
onamakghono/ukufaneleka okungakajayeleki.
Iimbawo zingalethwa kwelinye nelinye i-ofisi
leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha
imitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo
ungaphetjheya. Akutlhogeki isithembiso
somsebenzi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Nawuzakutjengisa ukungajayeleki kwamakghono
wakho namkha ukufaneleka emNyangweni weeNdaba
zeKhaya, kufuneka ulethe incwadi ebuya enarheni
yangaphandle namkha ebuya esikhungweni sezefundo
seSewula Afrika, sezamasiko namkha ihlangano
yamabhizinisi eqinisekisa amakghono wakho
njengangakajayeleki namkha ukufaneleka.
Letha i-CV nobunye ubufakazi bamakghono namkha
ukufaneleka okungakajayeleki.
Nawuzakuqinisa isibawo sakho, okungahle babe
abahlali bakanomphela bangaletha incwadi
esifakazelo ebuya kubaqatjhi bakade.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002), as
amended (UmThetho wokuPhalalela, njengombana
utjhugululiwe).
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
[Top]
Iindleko
R1 520
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for permanent residence permit,
BI-947 (Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela)
Power of attorney in respect of an application
for a temporary or permanent residence permit
BI-29 (Ukujamela eendabeni zomthetho mayelana
nesibawo semvumo yokuhlala yesikhatjhana namkha
yakanomphela)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :08 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokuhlalaYa(6).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - ihlelo lokubuyisana komndeni



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo yomuntu othethe umhlalaphasi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ihlelo
lok


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Imindeni
nabathethe imihlalaphasi





Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - ihlelo
lokubuyisana komndeni

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi usebenza kilabo abangahle babe
bahlali bakanomphela abafuna ukubawa imvumo
yokuhlala yakanomphela ngebanga lokuba lilunga
lomndeni wesakhamuzi seSewula Afrika namkha
umhlali kanomphela ngebanga letjhebiswano
ngokweengazi. Ngomnqopho wobakhamuzi
bakanomphela, amalunga womndeni ngetjhebiswaneni
leengazi ahlathululwa njengabantwana
aba-adopthwe ngokweengazi namkha ngokomthetho
namkha ngababelethi aba-adopthako nababelethi
abatjhade butjha.
Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi
leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha
imitjhini yeSewula Afrika.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amaforomo wesibawo.
Isakhamuzi seSewula Afrika namkha umhlali
kanomphela kufanele alethe isibopho mayelana
nokutlhogonyelwa kombawi ngokweemali,
zokwelatjhwa nangokomzimba. Kodwana, lapho
isihlobo simbelethi namkha umntwana osesemncani,
akunasibopho esifunekako.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002) , as
amended (UmThetho wokuPhalalela, njengombana
utjhugululiwe).
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
[Top]
Iindleko
R1 520
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for permanent residence permit,
BI-947 (Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela)
Power of attorney in respect of an application
for a temporary or permanent residence permit,
BI-29 (Ukujamela eendabeni zomthetho mayelana
nesibawo semvumo yokuhlala yesikhatjhana namkha
yakanomphela)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :08 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokuhlalaYa(7).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - kubabawi abaneminyaka engaphezu kwema-21 ababantwana bezakhamuzi zeSewula Afrika



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu ab
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela amakghono
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ihlelo
lok
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela umntwana
w
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela kubabawi
a
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abanikazi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ababaleki
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu
aba
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela umsebenzi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu
aba


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Ukuhlala
unomphela





Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela -
kubabawi abaneminyaka engaphezu kwema-21
ababantwana bezakhamuzi zeSewula Afrika

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Iphandle elimntwana wezakhamuzi zeSewula Afrika
nelineminyaka engaphezu kwema-21 lingenza
isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela.
Lomsebenzi ngewabantwana ababelethi babo
abafumene ubakhamuzi ngokusebenzisa ukunikelwa
kobakhamuzi kwephandle. Abantwana ngamabeletho
nangokobutjhaba ababantwana bezakhamuzi zeSewula
Afrika bafaneleka bubakhamuzi beSewula Afrika
begodu akutlhogeki bona benze iimbawo zobujamo
bobakhamuzi bakanomphela.
Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi
leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha
imitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo
ungaphetjheya.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amaforomo wesibawo.
Letha isitifikhethi samabeletho.
Ngokuya kobujamo beemali, ababelethi bakho
bangabawiwa bona banikele isibopho serhelebho
leemali.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002), as
amended (UmThetho wokuPhalalela, njengombana
utjhugululiwe).
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
[Top]
Iindleko
R1 520
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for permanent residence permit,
BI-947 (Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela).
Power of attorney in respect of an application
for a temporary or permanent residence permit,
BI-29 (Ukujamela eendabeni zomthetho mayelana
nesibawo semvumo yokuhlala yesikhatjhana namkha
yakanomphela).
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :08 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokuhlalaYa(8).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - umntwana wezakhamuzi zeSewula Afrika (ongaphasi kwaka-21)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu ab
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela amakghono
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ihlelo
lok
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela umntwana
w
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela kubabawi
a
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abanikazi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ababaleki
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu
aba
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela umsebenzi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu
aba


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Ukuhlala
unomphela





Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela -
umntwana wezakhamuzi zeSewula Afrika (ongaphasi
kwaka-21)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ihlangotheli lisebenza ephandleni elingaphasi
kweminyaka ema-21 nelimntwana wesakhamuzi
seSewula Afrika namkha umhlali kanomphela.
Imvumo yokuhlala yakanomphela inikelwa
ngombandela wokobana izakuphela ngemva
kweminyaka emibili ukuthoma ngelanga lamabeletho
wakho weminyaka ematjhumi amabili nanye,
ngaphandle kwalokha isibawo esiqinisekisa
ubujamo bakho bokuhlala nasenziwako.
Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi
leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha
imitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo
ungaphetjheya.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ababelethi bakho kufuneka balethe ubufakazi
bobakhamuzi babo namkha ubujamo bokuhlala
bakanomphela eSewula Afrika ngokusebenzisa
iincwadi zokuzazisa namkha iimvumo zokuhlala
zakanomphela.
Nawuzakuveza ukuba mbalethi, kufanele ulethe
isitifikhethi sakho samabeletho.
Ababelethi bakho kufanele balethe isibopho
sokobana bazokusekela ngeemali.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002), as
amended (UmThetho wokuPhalalela, njengombana
utjhugululiwe).
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for permanent residence permit,
BI-947 (Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela)
Power of attorney in respect of an application
for a temporary or permanent residence permit
BI-29 (Ukujamela eendabeni zomthetho mayelana
nesibawo semvumo yokuhlala yesikhatjhana namkha
yakanomphela)
Amaforomo la atholakala ema-ofisini weeNdaba
zeKhaya.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :08 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokuhlalaYa(9).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - umsebenzi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu ab
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela amakghono
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ihlelo
lok
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela umntwana
w
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela kubabawi
a
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abanikazi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ababaleki
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu
aba
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela umsebenzi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu
aba


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Ukuhlala
unomphela




Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela -
umsebenzi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi usebenza ephandleni elifuna ukwenza
isibawo sobujamo bokuhlala bakanomphela ngebanga
lokufumana isithembiso somsebenzi eSewula
Afrika. Isibawo kufanele siwele ngaphakathi
kwamaqintelo wonyaka abekwa njalo.
Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi
leeNdaba zeKhaya ephrovinsini lapho uhlose
ukusebenza khona namkha ebuzendeni namkha
emitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo
ungaphetjheya.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amaforomo wesibawo.
Ongaba mqatjhi wakho kufanele alethe ubufakazi
emNyangweni weeNdaba zeKhaya obubeka
okulandelako:
Bonyana isikhundla othenjiswa sona sikhona.
Bonyana isikhundla nerhemo lemisebenzi
lakhangiswa ngendlela ebekiweko.
Bonyana akunasakhamuzi seSewula Afrika namkha
umhlali kanomphela esinokufaneleka komsebenzi
ukuzalisa isikhundla.
UmNyango wezabaSebenzi (i-DoL) kufanele
uqinisekise bona ubujamo nemibandela
bokuthenjiswa isikhundla ayisingaphasi kwaleyo
ekhona emakethe efaneleko yezakhamuzi nabahlali.
Ngokwenza njalo, i-DoL kufuneka itjheje
iimvumelwano zokukhulumisana ezikhona kanye
namazinga akhona.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002), as
amended (UmThetho wokuPhalalela, njengombana
utjhugululiwe).
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
[Top]
Iindleko
R1 520
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for permanent residence permit,
BI-947 (Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela)
Power of attorney in respect of an application
for a temporary or permanent residence permit
BI-29 (Ukujamela eendabeni zomthetho mayelana
nesibawo semvumo yokuhlala yesikhatjhana namkha
yakanomphela)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :08 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokuhlalaYakano.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - abantu abathetheneko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu ab
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela amakghono
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ihlelo
lok
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela umntwana
w
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela kubabawi
a
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abanikazi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ababaleki
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu
aba
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela umsebenzi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu
aba


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Ukuhlala
unomphela





Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - abantu
abathetheneko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi usebenza emaphandleni anetjhebiswano
lokuthathana lakanomphela nezakhamuzi zeSewula
Afrika namkha izakhamuzi zakanomphela.
Itjhebiswano lakanomphela lesikhathi eside
elihlangana kwabalingani bobulili obufanako
nebobulili obungafaniko nalo liyamukeleka,
kodwana esikhundleni sesitifikhethi somtjhado,
abalingani abanjalo kufuneka balethe incwadi
yesifungo yokuhlala bobabili nokusekelana kwabo
ngeemali.
Nawufuna iiNdaba zeKhaya zinikele iphandle
elithethene nesakhamuzi seSewula Afrika namkha
isakhamuzi sakanomphela imvumo yokuhlala
yakanomphela, kufanele waneliswe bona
itjhebiswano elihle labathetheneko likhona.
Imvumo yokuhlala yakanomphela inikelwa ebujameni
bokobana nayingaphela, kungakapheli iminyaka
emibili ukuthoma ngelanga eyakhutjhwa ngalo,
itjhebiswano alisekho ngaphandle kobujamo
bokuhlongakala.
Mlingani womtjhado munye oliphandle ongenza
isibawo sobujamo ngebanga lokobana litjhade
nesakhamuzi seSewula Afrika namkha isakhamuzi
sakanomphela.
Kufanele kube utjhade isakhamuzi seSewula Afrika
namkha umhlali kanomphela ngokuya komthetho
wabantu namkha wesintu isikhathi seminyaka
emihlanu.
Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi
leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha
emitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo
ungaphetjheya.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amaforomo wesibawo i-BI-947 ne-BI-29.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002), as
amended (UmThetho wokuPhalalela, njengombana
utjhugululiwe).
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for permanent residence permit,
BI-947 (Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela)
Power of attorney in respect of an application
for a temporary or permanent residence permit
BI-29 (Ukujamela eendabeni zomthetho mayelana
nesibawo semvumo yokuhlala yesikhatjhana namkha
yakanomphela)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :08 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokulethaAmahla.2007-05-18.nr.txt</fn>




Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
ezokusetjenzis
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi
esebe
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana
e
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
i
Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja ehlaza
na
Ukuletha iintjalo nemikhiqizo yeentjalo
Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa
ngenarhen
Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula
wokuhl
Ukuletha amakhiti wokuzuma nokulungisa intatha
Ukulethwa kwamaendo weenlwana
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi
nam


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Imvumo zokuletha ngaphakathi




Isibawo semvumo yokuletha amahlabelo weenlwana
eSewula Afrika

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Amahlabelo asetjenziswa eenlwaneni angalethwa
ngenarheni begodu asatjalaliswe namkha
athengiswe eSewula Afrika kuphela nasele
atloliswe ngokuya komThetho weeNonisi, ukuDla
kweFuyo, iinHlahla zeLimo neenHlahla zeFuyo
(Fertilizers, Farm Feeds, Agricultural Remedies
and Stock Remedies Act, 1947 (Act 36 of 1947).



Ukuletha ngenarheni ihlabelo elitlolisiweko bona
lisetjenziswe eenlwaneni, kufanele ufumane
imvumo yokuletha ngenarheni ebuya ebuNqophisini
bokuPhila kuHle kweenLwana (Directorate Animal
Health). Lemvumo yokuletha ngenarheni isebenza
isikhathi esiqintelweko begodu nemthwalweni
munye kuphela.

Nayikuthi ufuna ukuletha ngenarheni ihlabelo
bona lizokulingwa eSewula Afrika, utlhoga
iimvumo ezimbili. Imvumo enye ibuya kumTlolisi
(Registrar of Act 36 of 1947) kuthi enye ibuye
ebuNqophisini bokuPhila kuHle kweenLwana.
Isibawo semvumo esibuya emTlolisini (u-Registrar
of Act 36 of 1947) kufanele siphekelelwe
yikambiso yokulinga okuhlongozwako. UbuNqophisi
buzakukhupha imvumo yokuletha ngenarheni nasele
ufumene ikhophi yemvumo ekhutjhwe mTlolisi.
Ihlabelo elilethwa ngenarheni bona lizokulingwa
angeze lathengiswa.


Ebujameni oburhabako lapho ukuqubuka kobulwelwe
bengenzeka khona begodu kunganahlabelo
elitlolisiweko ngenarheni, kungatlhogeka
ukusebenzisa ihlabelo elingakatloliswa. Manje,
njengongase abe ngoletha ngenarheni, kufanele
wenze isibawo usiqalise emKhandlwini wokuLawulwa
kweenHlahla (Medicines Control Counci) khona
uzakufumana ukubekelwa ngeqadi kwesiGaba 21
ngokuya komThetho wokuLawulwa kweenHlahla
neziNto eziKhambelanako ka-1965 njengombana
utjhugululwe mThetho 90 ka-1997 (Medicines and
Related Substances Control Act (Act 101 of 1965,
as amended by Act 90 of 1997). Godu utlhoga
imvumo yokuletha ngenarheni ebuya ebuNqophisini
bokuPhila kuHle kweenLwana bona ihlabelo lingene
ngenarheni. Banikela lemvumo yokuletha
ngenarheni nasele ufumene ukuvunyelwa okubuya
emKhandlwini wokuLawulwa kweenHlahla nobufakazi
obulethwe kibo. Ebujameni lobu, ihlabelo
elingakatloliswa lingathengiswa isikhathi
esithileko bekufike lapho ukutloliswa kuvunywa
khona.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Nayikuthi ihlabelo alikatloliswa begodu
lizokusetjenziswa ekulingeni, thumela incwadi
ephekelelako etlikitliweko esetshwayweni
langokomthetho lekampani kumTlolisi ubawe imvumo
yokuletha ngenarheni. Incwadi yakho kufanele ibe
nemininingwana elandelako:

Ubunengi
Igama lomkhiqizo
Iinongo ezisebenzako, kufaka amandla wazo
Inarha elibuya kiyo
Umenzi
Inomboro yesiqubuthu esizakulethwa ngenarheni
Ikhasi ledatha yesitheniki namkha ilebula
(ngesiNgisi) elinenomboro yokutloliswa yephiko
elilawulako lenarha lapho umkhiqizo utloliswe
khona.
Indawo yokungenela ngenarheni
Umkhiqizo ufuneka nini
Into yokobana ufunelwa iminqopho yokulinga
ekutlolisweni kweenhlahla zefuyo
Ubujamo bokutloliswa komkhiqizo lapha khunye
(sitjho lapho utloliswe khona)
IKambiso ezeleko yokuLinga (ngokuya kweemfuno
ze-VICH GCP), kufaka amalanga wokuthoma
alindelweko, itjhejo elikhethekileko mayelana
nalapho kuphelela ukudla okubuya eenlwaneni
ezikhiqiza ukudla (isibonelo, 'zizakulahlwa');
kanye nokuziphendulela ngeendaki.
Lokha nawufumana imvumo yokuletha ngenarheni
emTlolisini, namkha ukubekelwa ngeqadi ngokuya
kwesiGaba 21 somThetho 101 ka-1965, letha
ikhophi laso nesibawo semvumo yokuletha
ngenarheni ebuya kudorhodera weenlwana (
application for a veterinary import permit)
ebuNqophisini bokuPhila kuHle kweenLwana.
Nayikuthi ihlabelo sele litlolisiwe bona
lingasetjenziswa eSewula Afrika ngokuya
komThetho 36 ka-1947, utlhoga kuphela imvumo
yinye ebuya ebuNqophisini bokuPhila kuHle
kweenLwana. Thumela ikhophi yokutlolisa ngokuya
komThetho 36 ka-1947 nesibawo sakho.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Diseases Act, 1984 (Act 35 of 1984)
(UmThetho wamaLwelwe weenLwana)
Fertilizers, Farm Feeds, Agricultural Remedies
and Stock Remedies Act, 1947 (Act 36 of 1947)
(UmThetho weeNonisi, ukuDla kweFuyo, iinHlahla
zeLimo neenHlahla zeFuyo)
Medicines and Related Substances Control Act
(Act 101 of 1965, as amended by Act 90 of 1997)
(UmThetho wokuLawulwa kweenHlahla neziNto
eziKhambelanako, njengombana utjhugululwe
mThetho 90 ka-1997)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Sibawa wenze isibawo semvumo yokuletha
ngenarheni yokwelatjhwa kweenlwana ubuncani
bakhona iimveke ezisithandathu ngaphambi
kwelanga lokuletha ngenarheni. Nasele udorhodera
weenlwana karhulumende avume isibawo, kulithatha
amalanga wokusebenza ama-2 ukuya kwama-3 i-ofisi
leemvumo ukusebenzana nesibawo belikhuphe
imvumo.
[Top]
Iindleko
Imvumo yokuletha ngenarheni ngokuya komThetho 36
ka-1947: R10
Imvumo yokuletha ngenarheni ngokuya komThetho
wamaLwelwe weenLwana ka-1984: R105
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a permit to import vaccines into
the Republic of South Africa, IMP.VAC03 (pdf))
(Isibawo semvumo yokuletha amahlabelo eSewula
Afrika)
Application for a veterinary import permit
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Room G52, Delpen Building, Cnr
Annie Botha Avenue and Union Street, Riviera,
Pretoria
I-adresi yeposo:The Senior Manager: Animal
Health, Import Export Policy Unit, Private Bag
X138, Pretoria 0001 South Africa
E-mail:InaL@nda.agric.za










Yabuyekezwa kokugcina :19 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokulethaNg(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi ngomnqopho wokwenza imali



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
ezokusetjenzis
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi
esebe
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana
e
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
i
Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja ehlaza
na
Ukuletha iintjalo nemikhiqizo yeentjalo
Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa
ngenarhen
Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula
wokuhl
Ukuletha amakhiti wokuzuma nokulungisa intatha
Ukulethwa kwamaendo weenlwana
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi
nam


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Imvumo zokuletha ngaphakathi





Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomnqopho wokwenza imali

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukuletha iimfesi ngenarheni ngomnqopho wokwenza
imali kutjho ukuzibandakanya emisebenzini efana
nokuthiya iimfesi zelwandle ngeminqopho yokwenza
imali. Ukuletha ngenarheni iimfesi zelwandle
kufanele wenze isibawo semvumo yokuletha
ngenarheni enikelwa nguNgqongqotjhe weeNdaba
zeBhoduluko nezokuVakatjha (okuyi-DEA&T) namkha
ngabasemagunyeni abavunyelweko. Akunamuntu
ozakuletha ngenarheni iimfesi zelwandle
ngaphandle kwemvumo. Yenza isibawo semvumo etjha
yokuletha ngenarheni ngomnqopho wokuzithabisa
lokha ekhona nayiphelako. Ukubhalelwa
kukhambisana nobujamo bemvumo kungaba nomphumela
wokujanyiswa namkha wokusulwa kwayo.
TJHEJA: Lemvumo yokuthumela ngaphandle ayifaki
iimfesi eziphuma emanzini amatjha eziphethwe
mNyango wezokuLima. Iimbawo zeemvumo
zokuthunyelwa ngaphandle kweemfesi
ezingatholakali elwandle namkha iimfesi
ze-tropical kufanele zenziwe emNyangweni
wezokuLima.
Imibandela elandelako yokuletha ngenarheni
iyasebenza:
Imihlobo yeenlwanyana erhenyiswe mHlangano
weenTjhabatjhaba wokuRhwebelana ngeenLwanyana
(i-CITES) eziseNgozini yokuTjhabalala
(i-Convention of International Trade in
Endangered Species (CITES)) akukafaneli ilethwe
ngenarheni. (Nawufuna ilwazi elinabileko
vakatjhela iwebhsayithi yama-CITES, vakatjhela i
www.cites.org/ ImVumo yokuLetha ngeNarheni
enikelwa emhlobeni wama-abhaloni, ama-rock
lobster kanye neminye imihlobo njengombana
ibekwe emThethweni wemiThombo yangeLwandle
ePhilako ka-1998 (umthetho 18 ka-1998)
isiNgezelelo 4, 5 no 12 isebenza komunye nomunye
umthwalo (iimveke ezintathu ukuthoma ngelanga
ekhutjhwe ngalo).
Bokala abakghadzisiweko kuphela (namkha
iinquntu) abanesisindo esiyi-600 g namkha
ukudlula lapho begodu abangadluliko amathani
ama-25 abangalethwa ngenarheni (ngonyaka).
Akunakala ophilako ozakulethwa ngenarheni.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeBhoduluko nezokuVatjha


[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Fumana iforomo lesibawo e-Ofisini lokuPhathwa
kweLwandle neliGu (qala imininingwana ngenzasi)
namkha e-ofisini legatja lomNyango weeNdaba
zeBhoduluko nezokuVakatjha (i-DEA&T).
Funda ngetjhejo iforomo lesibawo begodu wenze
isiqiniseko sokobana wanelisa iimfuno zesibawo
kanye nobujamo.
Nikela ngelwazi elilandelako:

Ama-adresi womakho wabathumela ngaphandle
enarheni okubuya kiyo ipahla.
Amagama ajayelekileko newesayensi wemihlobo
yeenlwanyana.
Ubunengi bemihlobo ezakulethwa ngenarheni.
Letha iforomo lakho nemitlolo elandelako:

Ikhophi eqinisekisiweko yencwadi yokuzazisa
nemitlolo yokutloliswa yekampani, i-close
corporation namkha i-trust.
Amakhophi aqinisekisiweko weemvumo ezisebenzako
zokuletha ngenarheni ezibuya emNyangweni
wezokuRhwebelana namaBubulo namkha izaziso
zeemvumo (ama-ITAC).
Amakhophi aqinisekisiweko weSitifikhethi
sokuVunyelwa somThelo esivunywe begodu
nesikhutjhwe miSebenzi yeNgeniso yeSewula Afrika
(i-South African Revenue Services (SARS)).
Yazisa igatja eliseduze leBhiro yamaZinga
yeSewula Afrika (i-SABS) ngomthwalo wakho
olethwa ngenarheni nayikuthi iimfesi ohlose bona
zilethwe ngenarheni azisi zitjha begodu
azikakulungeli ukudliwa babantu.
Zalisa, utlikitle bewuposele iforomo lesibawo
nemitlolo esekelako e-Ofisini lokuPhathwa
kweLwandle neliGu. (Qala ama-adresi ngenzasi).
Iimbawo zamambala kufanele ziposwe, ukubhalelwa
kukwenza njalo imvumo angeze yanikelwa.
Imali ebhadelwako yesibawo eyi-R225 (efaka koke)
iyafuneka. (Qala imininingwana yebhanka
ngenzasi).

[Top]
Imithetho esetjenziswako
The Marine Living Resources Act, 1998 (Act 18 of
1998) (UmThetho wemiThombo yangeLwandle
ePhilako)The Marine Living Resources Act, 1998
(Act 18 of 1998))
The National Environmental Management Act, 1998
(Act No. 107 of 1998) (UmThetho wesiTjhaba
wokuPhathwa kweBhoduluko)
The National Biodiversity Act, 2004 (Act No. 10
of 2004) (UmThetho wesiTjhaba wokweHluka
kweenTjalo neenLwana)(The National Biodiversity
Act, 2004 (Act No. 10 of 2004)
The National Marine Protected Areas Act, 2003
(Act No. 57 of 2003) (UmThetho wesiTjhaba
weeNdawo eziVikelweko zeLwandle)The National
Marine Protected Areas Act, 2003 (Act No. 57 of
2003)
The Sea Birds and Seals Protection Act, 1973
(Act No. 46 of 1973) (UmThetho wokuVikelwa
kweeNyoni zeLwandle namaSil)The Sea Birds and
Seals Protection Act, 1973 (Act No. 46 of 1973))
The Sea Fishery Act, 1988 (Act 12 of 1988)
(UmThetho wokuBanjelwa kweemFesi eLwandle)The
Sea Fishery Act, 1988 (Act 12 of 1988))
The Sea-shore Act, 1935 (Act 21 of 1935)
(UmThetho weNarha yeLwandle) (The Sea-shore Act,
1935 (Act 21 of 1935)
The International Convention for the Prevention
of Pollution from Ships Act, 1986 (Act No. 2 of
1986) (UmThetho wesiVumelwano seenTjhabatjhaba
sokuKhandelwa kokuSilaphazeka kweBhoduluko)The
International Convention for the Prevention of
Pollution from Ships Act, 1986 (Act No. 2 of
1986))

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yesibawo ingathatha amalanga
wokusebenza amathathu namkha ukudlula lapho kuye
ngokwenziwa kuhle kwesibawo.

[Top]
Iindleko
Iimali yesibawo eyi-R225 (efaka koke). Iimali
zibuyekezwa njalo ngonyaka namkha ngokuquntwa
nguNgqongqotjhe weeNdaba zeBhoduluko
nezokuVakatjha namkha mgunyazi ovunyelweko
ngokubambisana noNgqongqotjhe wezeeMali.
Ibhanka: Absa
Igatja: Heerengracht
Ikhodi yegatja: 632 005
I-akhawunti: Current
Inomboro ye-akhawunti. 4053081071
Igama le-akhawunti Marine Living Resources Fund
Marine Living Resources Fund
Inomboro yereferensi. Sibawa uthintane: no-Chris
van der Westhuizen ku- 021-402 3402 namkha
u-Brenda Rutgers ku-021-402 3372
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for an import permit (Isibawo
semvumo yokuletha ngenarheni)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Regional offices

iPhrovinsi:Western Cape
IdorobhaCape Town
Umtato:021 ...
Ifeksi:021 ...
I-adresi yendawo:2nd Floor, Marine and Coastal
Management, Department of Environmental Affairs
and Tourism, Foretrust Building,
Martinhamerschlag Road, Foreshore, Cape Town,
8000
I-adresi yeposo:Private Bag X28012, Roggebaai,
Cape Town, 8012











Yabuyekezwa kokugcina :07 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokulethaNg(2).2007-05-18.nr.txt</fn>




Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
ezokusetjenzis
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi
esebe
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana
e
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
i
Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja ehlaza
na
Ukuletha iintjalo nemikhiqizo yeentjalo
Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa
ngenarhen
Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula
wokuhl
Ukuletha amakhiti wokuzuma nokulungisa intatha
Ukulethwa kwamaendo weenlwana
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi
nam


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Imvumo zokuletha ngaphakathi




Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iintjalo
nemikhiqizo yeentjalo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Abalethi ngenarheni beentjalo nemikhiqizo
yeentjalo kufanele babe negunya lokuphila kuhle
kweentjalo eforomini lemvumo yokuletha
ngenarheni elikhutjhwa yiHlangano yesiTjhaba
yokuVikelwa kweenTjalo yeSewula Afrika
(i-National Plant Protection Organisation
(NPPO)).
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ikambiso ngaphambi kobana ulethe ngenarheni
yeSewula Afrika iintjalo namkha imikhiqizo
yeentjalo:
Funisisa emNyangweni wezokuLima (kwa-NPPO) bona
bujamo obunjani bokuletha ngenarheni obusebenza
epahleni eSewula Afrika.
Funda ubujamo bokuletha ngenarheni obuvezwe
yiGazede yomBuso weSewula Afrika.
Yenza isibawo semvumo yokuletha ngenarheni
kwa-NPPO. Thintana ne-NPPO ukufumana bona
ngiziphi iimvumo zokuletha ngenarheni
ezifunekako.
Bawa umnikeli namkha othumela ngaphandle
enarheni okusuka kiyo ukuqinisekisa bona
umthwalo ukhambisana nobujamo bokuletha
ngenarheni beSewula Afrika.
Nayikuthi ubujamo beSewula Afrika
kungakhanjiswana nabo, umnikeli namkha othumela
ngaphandle kufanele enze isibawo sesitifikhethi
sokuphila kuhle kweentjalo kwa-NPPO senarha
okusuka kiyo ipahla.
Umnikeli namkha othumela ngaphandle kufanele
alethe ipahla kwa-NPPO yenarha ethumela
ngaphandle bona ilinganiswe beyihlolwe.
I-NPPO yenarha ethumela ngaphandle ikhupha
isitifikhethi sokuphila kuhle kweentjalo
nayikuthi ipahla iphumelela ukulinganiswa
nokuhlolwa.
Umnikeli namkha othumela ngaphandle uqinisekisa
bona isitifikhethi samambala sangokomthetho
sokuphila kuhle kweentjalo sithunyelwa nepahla.
Lokha ipahla elethwa ngenarheni nayifika
endaweni yokungena eSewula Afrika:

Abahloli beentjalo ababuya kwa-NPPO yeSewula
Afrika bazakubamba ipahla bona ilinganiswe
beyihlolwe.
Oletha ngenarheni kufanele agunyazise imitlolo
kwa-South African Revenue Service nemNyangweni
wezokuLima endaweni yokungenisa eSewula Afrika.
Ipahla iyakhutjhwa namkha ukungeniswa kungaliwa
nayikuthi ayikhambisani nobujamo bokuletha
ngenarheni.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Agricultural Pests Act, 1983 (Act 36 of 1983)
(UmThetho weeNunwana zeLimo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo kufanele senziwe ubuncani bakhona
amalanga ama-30 ngaphambi kokufika kwepahla
eSewula Afrika.
[Top]
Iindleko
Yi-R55 imvumo yinye enemihlobo engaphezulu
kwetjhumi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a permit for the importation of
controlled goods in terms of the provisions of
the Agricultural Pests Act, 1983 (Act No. 36 of
1983) (Isibawo semvumo yokulethwa ngenarheni
kwepahla elawulwa ngokuya kweenjamiso zomThetho
weeNunwana zeLimo)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Harvest House, 25 Hamilton
Street, Arcadia
I-adresi yeposo:National Plant Protection
Organisation (NPPO), Department of Agriculture,
Private Bag X14, Pretoria 0001
E-mail:AliceB@nda.agric.za
Web:http://www.nda.agric.za/docs/npposa/default.htm









Yabuyekezwa kokugcina :30 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokulethaNg(3).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi esebenzileko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
ezokusetjenzis
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi
esebe
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana
e
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
i
Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja ehlaza
na
Ukuletha iintjalo nemikhiqizo yeentjalo
Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa
ngenarhen
Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula
wokuhl
Ukuletha amakhiti wokuzuma nokulungisa intatha
Ukulethwa kwamaendo weenlwana
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi
nam


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Imvumo zokuletha ngaphakathi




Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi
esebenzileko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Nayikuthi ufuna ukuletha iinkoloyi
ezisebenzileko eSewula Afrika utlhoga imvumo
ekhethekileko ebuya emNyangweni wezokuRhwebelana
namaBubulo namkha abasebenzeli bawo. UmNyango
uzakuqunta nayikuthi kusekarekweni ehle
yomphakathi bona kulethwe iinkoloyi esele
zisebenzile na.
Ungaletha iforomo lesibawo elibekiweko ukwenza
isibawo seemvumo zokuletha ngenarheni. Iimvumo
zokuletha ngenarheni zitlhogeka kiyo yoke ipahla
elawula magadango wokulawula kwepahla engena
ngenarheni.
Iimvumo zokuletha ngenarheni ziyafuneka
ukuqinisekisa bona ipahla esebenzileko elethwa
ngenarheni ayibulali ibubulo le-South African
Customs Union (SACU). Lomsebenzi uqinisa ilawulo
lezokuphepha namabanga wokukhambisana
nekhwalithi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-International Trade Administration
Commission.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomNyango wezokuRhebelana namaBubulo.
Zalisa iforomo lesibawo: Ukulethwa kwekoloyi
esebenzileko.
Nikela umNyangoikhophi eqinisekisiweko yencwadi
kamazisi wakho.
Nikela umNyango ikhophi eqinisekisiweko
yesitifikhethi sokutloliswa kwekoloyi yakho.
Letha iforomo kwa-Directorate: Import and Export
Control of the International Trade
Administration Commission (ITAC).
[Top]
Imithetho esetjenziswako
International Trade Administration Act, 2002
(Act 71 of 2002) (UmThetho weenTjhabatjhaba
wokuPhathwa kwezokuRhwebelana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amathathu ukusebenza
isibawo sakho.


[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.


[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for Importation of second hand or
used vehicle (Isibawo sokuthunyelwa ngaphandle
kwekoloyi edala namkha esebenzileko)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block E,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X753 Pretoria, 0001

Web:www.itac.org.za









Yabuyekezwa kokugcina :20 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokulethaNgenar.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi ngomnqopho wokuzithabisa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
ezokusetjenzis
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi
esebe
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana
e
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
i
Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja ehlaza
na
Ukuletha iintjalo nemikhiqizo yeentjalo
Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa
ngenarhen
Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula
wokuhl
Ukuletha amakhiti wokuzuma nokulungisa intatha
Ukulethwa kwamaendo weenlwana
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi
nam


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Imvumo zokuletha ngaphakathi





Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomnqopho wokuzithabisa

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukuthiya iimfesi ngomnqopho wokuzithabisa
sisenzo esikhambelana neemfesi esifana nokuletha
ngenarheni iimfesi ngeminqopho yokuzithabisa.
Ukuletha ngenarheni okuphila ngemanzini
ngomnqopho wokuzithabisa, kufanele wenze isibawo
semvumo yokuletha ngenarheni sokuzithabisa
esinikelwa nguNgqongqotjhe weeNdaba zeBhoduluko
nezokuVakatjha (okuyi-DEA&T) namkha
kwabasemagunyeni abavunyelweko. Iimfesi
ezilethwa ngenarheni kufanele zingathengiswa
kodwana kube zizokudliwa namkha zisetjenziswe
nguwe. Akunamuntu ozakuletha ngenarheni iimfesi
zelwandle ngaphandle kwemvumo yokuletha
ngenarheni ngomnqopho wokuzithabisa. Yenza
isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ngemnqopho
wokuzithabisa lokha ekhona nayiphelako.
Ukubhalelwa kukhambisana nobujamo bemvumo
kungaba nomphumela wokujanyiswa namkha ukusulwa
kwayo.
TJHEJA: Imvumo yokuletha ngenarheni ngomnqopho
wokuzithabisa ayifaki iimfesi ezilawulwa mNyango
wezokuLima. Iimbawo zemvumo yokuletha ngenarheni
zeemfesi ezingatholakali elwandle namkha iimfesi
ze-tropical kufanele zenziwe begodu zinikelwe
mNyango wezokuLima.
Imibandela elandelako yokuletha ngenarheni
iyasebenza
Akunamihlobo yeenlwanyana erhenyiswe
njengesengozini yokutjhabalala mHlangano
weenTjhabatjhaba wokuRhwebelana ngeenLwanyana
(i-CITES) ezisengozini yokuTjhabalala
ezizakulethwa ngenarheni. (Nawufuna ilwazi
elinabileko nge-Convention of International
Trade in Endangered Species (CITES), vakatjhela
i-http://www.cites.org
IimVumo zokuLetha ngeNarheni ezikhutjhelwa
ukuletha ngenarheni iimfesi ozazisebenzisa
namkha uzidle wena zisebenza isikhathi sekhambo
lokuya nokubuya enarheni leyo.
Akunamfesi zelwandle eziphilako ezizakulethwa
ngenarheni.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeBhoduluko nezokuVatjha

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amaforomo weembawo afaneleko begodu
uwalethe emNyangweni weeNdaba zeBhoduluko
nezokuVakatjha kanye nelwazi elilandelako:
Amalanga wokusuka nokubuya eSewula Afrika
Igama lenarha evakatjhelwako
Yitjho indawo yokungenela enizakungena kiyo
nanibuya eSewula Afrika
I-adresi yomakho, inomboro yokuthintana
neenomboro zefeksi eSewula Afrika
Yitjho bona iimfesi zizakulethwa njani
ngenarheni (Zikghadzisiwe/Ziqandiswe
zizitjha/njll.)
Ikhophi yencwadi yokuzazisa yomunye nomunye
umbawi.
Ubufakazi
bokubhadela (islibhu sebhanka semali ebhadelwako
eyi-R120 umbawi ngamunye)
Amaforomo angalethwa ngesandla, ngeposo namkha
ngefeksi enomborweni ethi (021) 402 3367.
Sibawa utjheje:
Yenza isibawo ubuncani bakhona iimveke ezimbili
ngaphambi kokukhamba ukuvumela ukusetjenzwa
kwesibawo.
Akunamvumo ezokufuneka nawufuna ukuletha ukudla
kokuthiya. Kodwana, sibawa uqinisekise bona
uphethe imvumo yokudla kokuthiya ngomnqopho
wokuzithabisa (kuphela nayikuthi iqintelo
lomthwalo lingathuthwa) namkha islibhu sekhetjhe
ekudleni kokuthiya okuthengiweko.

[Top]
Imithetho esetjenziswako


The Marine Living Resources Act, 1998 (Act 18 of
1998) (UmThetho wemiThombo yangeLwandle
ePhilako) (The Marine Living Resources Act, 1998
(Act 18 of 1998)
The National Environmental Management Act, 1998
(Act No. 107 of 1998) (UmThetho wesiTjhaba
wokuPhathwa kweBhoduluko) (The National
Environmental Management Acct, 1998 (Act No. 107
of 1998)
The National Biodiversity Act, 2004 (Act No. 10
of 2004) (UmThetho wesiTjhaba wokweHluka
kweenTjalo neenLwana)The National Biodiversity
Act, 2004 (Act No. 10 of 2004)
The National Marine Protected Areas Act, 2003
(Act No. 57 of 2003) (The National Marine
Protected Areas Act, 2003 (Act No. 57 of 2003)
UmThetho wesiTjhaba weeNdawo eziVikelweko
zeLwandle)
The Sea Birds and Seals Protection Act, 1973
(Act No. 46 of 1973) (UmThetho wokuVikelwa
kweeNyoni zeLwandle namaSil) (The Sea Birds and
Seals Protection Act, 1973 (Act No. 46 of 1973)
The Sea Fishery Act, 1988 (Act 12 of 1988)
(UmThetho yokuBanjelwa kweemFesi eLwandle)The
Sea Fishery Act, 1988 (Act 12 of 1988)



[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yesibawo ingathatha iimveke zimbili
kuye ngokwenziwa kuhle kwesibawo.

[Top]
Iindleko
IsiBawo semVumo yokuLetha ngeNarheni ngomnqopho
wokuziThabisa:
Imali yesibawo eyi-R120 ifakiwe


Imininingwana yebhanka ingendlela elandelako:
Ibhanka: Absa
Igatja: Heerengracht
Ikhodi yegatja: 632 005
I-akhawunti: CurrentCurrent
Inomboro ye-akhawunti 4053081071
Igama le-akhawunti: Marine Living Resources Fund
Marine Living Resources Fund
Inomboro yereferensi:
Sibawa uthintane: Chris van der Westhuizen,
Andre Barnes or Noel Petersen at 021-402 3402 or
402 3012 No-Chris van der Westhuizen, Andre
Barnes namkha u-Noel Petersen ku-021-402 3402
namkha ku-402 3012
Iimali ezibhadelwako zibuyekezwa njalo ngonyaka
namkha ziquntwa nguNgqongqotjhe weeNdaba
zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha mgunyazi
ovunyelweko kanye noNgqongqotjhe wezeeMali.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application to import fish on recreational basis
(Isibawo sokuletha ngenarheni iimfesi ngomnqopho
wokuzithabisa)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Regional offices

iPhrovinsi:Western Cape
IdorobhaCape Town
Umtato:021 ...
Ifeksi:021 ...
I-adresi yendawo:2nd Floor, Marine and Coastal
Management, Department of Environmental Affairs
and Tourism, Foretrust Building,
Martinhamerschlag Road, Foreshore, Cape Town,
8000
I-adresi yeposo:Private Bag X28012, Roggebaai,
Cape Town, 8012











Yabuyekezwa kokugcina :30 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokulethaNgesew.2007-05-18.nr.txt</fn>




Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
ezokusetjenzis
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi
esebe
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana
e
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
i
Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja ehlaza
na
Ukuletha iintjalo nemikhiqizo yeentjalo
Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa
ngenarhen
Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula
wokuhl
Ukuletha amakhiti wokuzuma nokulungisa intatha
Ukulethwa kwamaendo weenlwana
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi
nam


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Imvumo zokuletha ngaphakathi




Isibawo semvumo yokuletha ngeSewula Afrika
iinsetjenziswa zokuhlola, imikhiqizo yeenhlahla
neyeenlwana eziphilako

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yokuletha ngenarheni ifuneka
kokulandelako:
umkhiqizo wesihlahla obunjwa yisalela yesilwana,
efana neensetjenziswa zokulungiswa kwamahomini
wokuhlolwa kwamalwelwe weenlwana namkha
wokulinganisa ubujamo bamasotja womzimba
weenlwana anamavayirasi, ibhaktheriya namkha
amanye ama-anthijeni wefuyo,
eminye imikhiqizo yeenlwana esetjenziswa
ebubulweni leenhlahla, elifana namasotja
womzimba.
Kufuneka iimvumo ezimbili emkhiqizweni
weenhlahla ongakatloliswa bona ungene
bewusetjenziswe eSewula Afrika: yokuthoma ibuya
ebuNqophisini bokuPhila kuhle kweFuyo
(i-Directorate Animal Health) enye ibuye
ku-Registrar: Act 36 (emTlolisini: umThetho 36
ka-1947) (ukubekelwa ngeqadi ngokuya kwesiGaba
somThetho wokuLawulwa kweenHlahla neziNto
eziKhambelanako ka-1965) (Medicines and Related
Substances Control Act, 1965).
I-Registrar: Act 36 ka-1947 uzakuvumela
ukulethwa ngenarheni komkhiqizo ongakatloliswa
kuphela nayikuthi umkhiqizo ulethwa ngenarheni
ngehloso yokulingwa.
Nayikuthi kunobujamo oburhabako begodu
akunamkhiqizo otlolisiweko ongasetjenziswa
eSewula Afrika, oletha ngenarheni kufanele enze
isibawo sokubekelwa ngeqadi ngokuya kwesiGaba 21
somThetho wokuLawulwa kweenHlahla neziNto
eziKhambelanako ka-1965.
Iimvumo zokuletha ngenarheni zisebenza isikhathi
esiqintelweko begodu emthwalweni ngamunye.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thumela incwadi epheleleko etlikitliweko
esekhasini elinetshwayo lekampani ku: Registrar:
Act 36 of 1947 ubawe imvumo yokuletha ngenarheni
nenemininingwana

yesibalo,
igama lomkhiqizo,
isithako esisetjenzisiweko, kufaka amandla waso,
inarha ebuya kiso,
umenzi,
isibalo sesiqubuthu esizakulethwa ngenarheni,
ikhasi elinedatha yesiTheknikhali namkha ilebula
(ngesiNgisi) enenomboro yokutloliswa (yehlangano
elawulako yenarha lapho umkhiqizo utloliwe
khona),
indawo yokungenela
lokha umkhiqizo nawufunekako.
Incwadi kufanele ibeke ngokucacileko bona lokhu
kwenzelwa ihloso yokulinga khona kuzakutloliswa
iintatha ezinengi.
Kufanele ibeke ngokucacileko ubujamo
bokutloliswa komkhiqizo lapho okhunye (sitjho
lapho utloliswe khona).
IKambiso yokuLingwa ezeleko (ngokuya kweemfuno
ze-VICH GCP) kufaka amalanga wokuthoma
alindelweko netjhejo elikhethekileko nokwenziwa
kokudla ngokusebenzisa ifuyo ekhiqiza ukudla
(isibonelo "izakulahlwa") nokuziphendulela
ngeendaki.
Letha ikhophi yemvumo ku-Registrar: Act 36 of
1947 namkha ukubekelwa ngeqadi ngokuya kwesiGaba
21 somThetho 101 ka-1965, kanye nesibawo semvumo
yokuletha ngenarheni ebuNqophisini bokuPhila
kuHle kweenLwana.
Nayikuthi umkhiqizo weenhlahla utloliselwe
ukusetjenziswa eSewula Afrika ngokuya komThetho
36 ka-1947, yimvumo yokuletha ngenarheni yinye
kuphela ebuya ebuNqophisini bokuPhila kuHle
kweenLwana efunekako. Ikhophi yokutloliswa
ngokuya komThetho 36 kufanele iphekelele
isibawo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Diseases Act, 1984 (Act 35 of 1984)
(UmThetho wamaLwelwe weenLwana)
Fertilizers, Farm Feeds, Agricultural Remedies
and Stock Remedies Act, 1947 (Act 36 of 1947)
(UmThetho weeNonisi, ukuDla kweFuyo, iinHlahla
zokuLima neenHlahla zeFuyo)
Medicines and Related Substances Control Act,
1965 (Act 101 of 1965, as amended by Act 90 of
1997) (UmThetho wokuLawulwa kweenHlahla neziNto
eziKhambelanako, njengombana utjhugululwe
mThetho 90 ka-1997)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kufanele wenze isibawo semvumo yokwelatjhwa
kwefuyo ubuncani bakhona eemvekeni
ezisithandathu zelanga ohlose ngalo ukuletha
ngenarheni. Nasele isibawo sivunyiwe
ngudorhodera wefuyo karhulumende, kulithatha
iimveke ezimbili ukuya kwezintathu i-ofisi
lemvumo ukusebenza belikhuphe imvumo.
[Top]
Iindleko
Imvumo yokuletha ngenarheni ngokuya komThetho 36
ka-1947: yi-R10
Imvumo yokuletha ngenarheni ngokuya komThetho
wamaLwelwe weenLwana ka-1984 (Animal Diseases
Act, 1984): yi-R105
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application to import diagnostic kits,
pharmaceutical and biological products
(excluding vaccines) into the Republic of South
Africa (pdf) (Isibawo sokuletha ngenarheni
iinsetjenziswa zokuhlola, imikhiqizo yeenhlahla
neyeenlwana eziphilako (kungafaki amahlabelo)
ngaphakathi kweRiphabhligi yeSewula Afrika).
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Room G52, Delpen Building, Cnr
Annie Botha Avenue and Union Street, Riviera,
Pretoria
I-adresi yeposo:The Senior Manager: Animal
Health, Import Export Policy Unit, Private Bag
X138, Pretoria 0001 South Africa
E-mail:InaL@nda.agric.za










Yabuyekezwa kokugcina :18 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokumayina.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokumayina



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa isikebhe sokuthiya iimfesi
Isibawo selayisense yesikepe sokuthiya
sangaphandl
Isibawo selayisense yesikebhe sekhaya sokuthiya
Isibawo semvumo yokusebenzisa indawo
yokusetjenzwa
Isibawo semvumo yokuthiya ngomnqopho wokwenza
imal
Isibawo Sesitifikethi Sokwamukeleka Kokuthuthwa
Ka
Faka Isibawo Sesitifikethi Sokwamukelwa
Ekuphathen
Isibawo selungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba
Isibawo semvumo yokumayina
Isibawo selungelo lokumayina
Ukutlolisela Ukusebenzisa Amanzi
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
yokurhatjha yomdumo onamandla amancani
Isibawo seLayisense yomSebenzi wokuRhatjha
wokuNge
Isibawo selayisense yomsebenzi womphakathi
wokurha


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Isibawo semvumo
namkha ilayisense




Isibawo semvumo yokumayina

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yokumayina mtlolo okhutjhwa mNyango
wamaMinerali namaNdla okuvumela ukwenza
imisebenzi yokumayina. Akunamuntu ovunyelwe
ukumayina ngaphandle kwemvumo yokumayina.
Imvumo yokumayina ayidluliswa. Ihlose ukulawula
ukuzuma amaminerali ngokwemba nokumayina,
ngokutjheja zamaphilo nezokuphepha nebhoduluko
kanye nokudoswa okukghonekako kwamaminerali.
Imvumo yokumayina isebenza isikhathi esibekwe
emvumeni, kodwana angeze sadlula iminyaka
emibili. Kodwana ingavuselelwa iinkhathi
ezintathu ukudlula lapho ezingadluli unyaka
munye.
Imvumo yokumayina ingakhutjhwa kuphela
nayikuthi:
iminerali okukhulunywa ngalo lingamayinwa kuhle
iminyaka emibili
indawo yokumayina ayidluli amamitha ali-1.5
ngobukhulu
akunomunye umuntu onelungelo lokuzuma
amaminerali ngokwemba, ilungelo lokumayina,
imvumo yokumayina namkha imvumo yokugcinwa
kweminerali nenarha efanako.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wamaMinerali namaNdla
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo e-ofisini loMphathi wesiFunda
lomNyango wamaMinerali namaNdla esifundeni
inarha ekiso.
Zalisa i-Foromo F: Apply for mining permit
elitholakala kuMphathi wesiFunda. Godu
ungalitholala ku-inthanethi ngenzasi.
Letha iforomo kanye nemali ebhadelwako ebekiweko
engabuyiko e-ofisini loMphathi wesiFunda okuwela
ngasi kwayo inarha.
UMphathi wesiFunda uzakwamukela isibawo
nayikuthi zoke iimfuno kuhlangabezwene nazo.
Nasele isibawo samukelwe, uMphathi wesiFunda
uzakubawa bona ulethe iqhinga lokuphathwa
kwebhoduluko, nokubonisana nomnikazi wenarha
kanye nohlezi kiyo kanye nabanye abathintekako.
Letha umphumela otloliweko wokubonisana
kuMphathi kungakapheli amalanga ama-30.
UNgqongqotjhe uzakunikela imvumo yokumayina
nayikuthi zoke iimfuno kuhlangabezwene nazo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Mineral and Petroleum Resources Development Act,
2002 (Act 28 of 2002) (UmThetho wokuThuthukiswa
kwemiThombo yamaMinerali nePhethroliyamu)
Regulations to the Mineral and Petroleum
Resources Development Act, 2002 (Act 28 of 2002)
(ImiThetjhwana yomThetho wokuThuthukiswa
kwemiThombo yamaMinerali nePhethroliyamu)
Broad Based Socio Economic Empowerment Charter
for the South African Mining Industry (ITjhata
yokuNikelwa amaNdla Mazombe kwezokuHlalisana
nezomNotho yeBubulo lezeeMayini leSewula Afrika)
(ITjhata yokuNikelwa amaNdla Mazombe
kwezokuHlalisana nezomNotho yeBubulo lezeeMayini
leSewula Afrika)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
UMphathi wesiFunda uzakwazisa kungakapheli
amalanga ali-14 nayikuthi isibawo sakho
samukelwe, lokhu kutjho bona ukhambisene nazo
zoke iimfuno.
Nayikuthi isibawo asikaphumeleli, uMphathi
wesiFunda uzakubuyisela kuwe isibawo
kungakapheli amalanga ali-14.

[Top]
Iindleko
Iindleko zizakuquntwa mnyango begodu azibuyi.
Inani lizakuhluka ngokuya kweminerali
elizakwenjiwa.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Form F: Apply for mining permit: (Isibawo
semvumo yokumayina)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :26 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokusebenza.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokusebenza



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sevisa
Isibawo semvumo yokuvumelwana kweenarha ezimbili
Isibawo semvumo yabasebenzi beenkepeni
Isibawo semvumo yehlelo lokurweyila ngebanga
lezek
Isibawo semvumo yomuntu ofuna iasayilamu
Isibawo semvumo yokwelatjhwa
Isibawo semvumo yokusebenza


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Ukuhlala
isikhatjhana





Isibawo semvumo yokusebenza

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yokusebenza mtlolo onikela iphandle
ilungelo lokusebenza kwenye nenye ihlangano
eSewula Afrika. Imvumo yokusebenza inikelwa
amaphandle kuphela.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-1738 ebuzendeni
namkha emitjhini yeSewula Afrika enarheni yakho.
Letha imitlolo elandelako:

Iphaspoti esebenza ubuncani bakhona amalanga
ama-30 ngemva kokuhlala eRiphabhligini
okuhlosiweko.
Iimbawo zayo yoke imihlobo yeemvumo zokusebenza
kufanele zenziwe e-ofisini labajameli eliseduze
labosomaqhinga beSewula Afrika enarheni yakho
namkha e-ofisini lesifunda eliseduze lomNyango
lapho umbawi azakusebenza khona.
Isitifikhethi sokuhlatjelwa nayikuthi sifunwa
mthetho.
Imibiko yezokwelatjhwa namkha yeradiyoloji.
Umbiko weradiyoloji awufuneki nasiya ebantwaneni
namkha kibomma abasidisi.
Isitifikhethi somtjhado (nayikuthi utjhadile),
incwadi yesifungo yothethene naye njengombana
kubekiwe, isitifikhethi sokuhlongakala
(nayikuthi othethene naye uhlongakele) namkha
umlayo wesahlakaniso.
Iintifikhethi ezizeleko zamabeletho zabo boke
abantwana abazakuphekelela umbawi.
Isitifikhethi sokuvunyelwa samapholisa esibuya
kizo zoke iinarha umbawi naloyo athethene naye
ahlale kizo ukuthoma eminyakeni eli-18 nabo boke
abantwana abazakuphekelela umbawi ngasikhathi
aseRiphabhligini.
Isitifikhethi sokuhlatjelwa umgomani osarulana
nayikuthi ukhamba namkha uhlose ukukhamba
endaweni enomgomani osarulana.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002), as
amended (UmThetho wokuPhalalela, njengombana
utjhugululiwe).
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe ukusebenzana nesibawo
sakho.
[Top]
Iindleko
R1 520
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a temporary residence permit,
BI-1738 (Isibawo semvumo yokuhlala
yesikhatjhana)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :05 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokusebenzaYama.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokusebenza yamakghono angakajayeleki



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo ejayelekileko yamanani abekiweko
Isibawo sokungezelela namkha sokutjhugulula
imvumo
Isibawo semvumo yokusebenza yamakghono
angakajayel
Isibawo semvumo yokusebenza yokudluliswa
phakathi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Ukuqatjha





Isibawo semvumo yokusebenza yamakghono
angakajayeleki

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yamakghono angakajayeleki inikelwa
iphandle elinamakghono namkha ukufaneleka
okungakajayeleki. Godu inganikelwa amalunga
womndeni waloyo muntu. Iimbawo zingenziwa
ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-1738.
Amaphaspoti kufanele asebenze amalanga angasi
ngaphasi kwama-30 ngemva kokuphela kwelanga
levakatjho elihlosiweko.
Letha i-CV ezeleko kanye nesifakazelo esibuya
emqatjhini odlulileko.
Ubufakazi bekghono lokuphila lomhlobo
weentatimende zebhanka, imitlolo yemirholo,
nesibopho sabantu abakwamukelako eSewula Afrika,
imifundalize, irhelebho lezokwelapha namkha
ikhetjhe ekhona, kufaka amakarada wokuthenga
ngesikolodo namkha amatjhege wabavakatjhi
ukubhadela iindleko zokuphila ngesikhathi uhlala
eSewula Afrika.
Isitifikhethi sokuhlatjelwa, nasifunekako
Veza incwadi ebuya ephikweni lakarhulumende
wangaphandle weSewula Afrika, namkha ebuya
ehlanganweni yezefundo, zamasiko namkha
yezamabhizinisi, eqinisekisa bona amakghono
namkha ukufaneleka okungakajayeleki.
Veza obunye nobunye ubufakazi ukungezelela
amakghono namkha ukufaneleka okungajayeleki,
okufana nemitlolo eveziweko neemfakazelo.
Bawa ozakuba mqatjhi azalise isigaba 13 (1),
(6), no (7) seforomo BI-1738.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002) (UmThetho
wokuPhalalela)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga ama-30 ukusebenzana
nesibawo sakho.
[Top]
Iindleko
R1 520
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for temporary residence permit,
BI-1738 (Isibawo semvumo yokuhlala
yesikhatjhana)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :07 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokusebenzaYoku.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokusebenza yokudluliswa phakathi kwamakampani



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo ejayelekileko yamanani abekiweko
Isibawo sokungezelela namkha sokutjhugulula
imvumo
Isibawo semvumo yokusebenza yamakghono
angakajayel
Isibawo semvumo yokusebenza yokudluliswa
phakathi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Ukuqatjha





Isibawo semvumo yokusebenza yokudluliswa
phakathi kwamakampani

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yokudluliswa phakathi kwamakampani
inikela iphandle elidluliswa yikampani yalo bona
liyokusebenza ekampanini ewela ngaphasi kwayo
eSewula Afrika. Ubude besikhathi semvumo
yokudluliswa phakathi kwamakampani minyaka
emibili. Iimbawo zingenziwa ebuzendeni namkha
emitjhini yeSewula Afrika.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-1738.
Veza incwadi ebuya ekampanini yeentjhabatjhaba
eqinisekisa bona uzakudluliselwa egatjeni
eliseSewula Afrika namkha eliwela ngaphasi
kwekampani yeSewula Afrika.
Veza incwadi ebuya ekampanini yeSewula Afrika
eqinisekisa ukudluliswa okubuya ekampanini
eyongameleko namkha ewela ngaphasi kwenye
ngaphetjheya, kanye nokutjho umsebenzi
nesikhundla ozakuqatjhwa kiso.
Letha isiqinisekiso se-chartered accountant
eyenzela umqatjhi esibeka isidingo sokukuqatjha
begodu nesibeka imisebenzi ozayenza.
Bawa ozakuba mqatjhi wakho ukuzalisa isigaba 13
(1), (6), no (7) se-BI-1738.
Letha isiqinisekiso se-chartered accountant
esibeka bona uzakuqatjhwa ngokuya kobujamo
nemibandela engaphasi kwaleyo esebenza
ezakhamizini nebahlalini nokobana unokufaneleka
okusemthethweni okufuneka emsebenzini.
Veza ubufakazi bokuzitlolisa nehlangano
yabafundela umsebenzi namkha ibhodo
nakufunekako.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002) (UmThetho
wokuPhalalela)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha ubunengi besikhathi samalanga ama-30
ukusebenzana nesibawo sakho.
[Top]
Iindleko
R425
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for temporary residence permit,
BI-1738 (Isibawo semvumo yokuhlala
yesikhatjhana)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :07 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokusebenzisaIn.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokusebenzisa indawo yokusetjenzwa kweemfesi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa isikebhe sokuthiya iimfesi
Isibawo selayisense yesikepe sokuthiya
sangaphandl
Isibawo selayisense yesikebhe sekhaya sokuthiya
Isibawo semvumo yokusebenzisa indawo
yokusetjenzwa
Isibawo semvumo yokuthiya ngomnqopho wokwenza
imal
Isibawo Sesitifikethi Sokwamukeleka Kokuthuthwa
Ka
Faka Isibawo Sesitifikethi Sokwamukelwa
Ekuphathen
Isibawo selungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba
Isibawo semvumo yokumayina
Isibawo selungelo lokumayina
Ukutlolisela Ukusebenzisa Amanzi
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
yokurhatjha yomdumo onamandla amancani
Isibawo seLayisense yomSebenzi wokuRhatjha
wokuNge
Isibawo selayisense yomsebenzi womphakathi
wokurha


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Isibawo semvumo
namkha ilayisense





Isibawo semvumo yokusebenzisa indawo
yokusetjenzwa kweemfesi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Indawo yokusebenzela iimfesi yikoloyi, isikebhe,
umakhiwo namkha indawo lapho kwenziwa into
ngefesi. Into ingenziwa ngenye nenye indlela
efana nokusika, ukukhupha izitho, ukuhlukaniswa
kwezitho, ukuhlwengiswa, ukuhlela kuhle,
ukwembeswa kanye nokubulungwa. Indawo godu
ingafaka indawo lapho iimfesi zifakwa
ngemabhlegeni, zipakwe, zomiswe, zikhutjhwe
kwezitho zangaphakathi, zifakwe itswayi,
zikghadziswe namkha zisetjenzwe bona zithengiswe
ngaphakathi namkha ngaphandle kweSewula Afrika.
Ukuzibandakanya ekusetjenzweni kweemfesi,
kufanele kokuthoma wenze isibawo begodu unikelwe
ilungelo leNdawo yokuSebenzela iimFesi namkha
ilungelo lokuthiya. Kufanele wenze isibawo
semvumo evuselelwa njalo ngonyaka ebuya
emNyangweni weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha
(i-DEA&T) ezakuvumela ukusebenzisa ilungelo
lokuthiya namkha lokusebenzisa iNdawo. Umnikazi
wemvumo kufanele akhambisane nobujamo obubekwe
emvumeni. Ukubhalelwa kungaba nomphumela
wokujanyiswa namkha ukusulwa kwemvumo
kanye/namkha ukucinywa kwelungelo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeBhoduluko nezokuVatjha




[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo selungelo lokuthiya kuphela bona
ufumane isimemo esizakuvezwa eGazedini yomBuso.
Fumana amaforomo wesibawo ema-ofisini womNyango
weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha (i-DEA&T)
namkha endaweni yokusabalalisa etjhiwo mnyango.
Funda ngetjhejo, uzwisise bewenze isiqiniseko
sokobana wanelisa iimfuno zesibawo kanye
nobujamo.
Zalisa, tlikitla begodu letha iforomo kanye
nemitlolo yokusekela etjhiwoko kanye nemali
ebhadelwako engabuyiko.
Ikambiso yokuhlolwa izakuthoma ngemva kwelanga
lokugcina leembawo begodu imiphumela izakwaziswa
ngokusebenzisa ukuthintana yi-DEA&T.
Ukubekelwa ngeqadi kwendawo yokusebenzela
iimfesi kungatjhejwa ebujameni obuthileko begodu
nangokuqunta kwakaNgqongqotjhe we-DEA&T.
Nayikuthi ukubekelwa ngeqadi kwendawo
kuyanikelwa, yenza isibawo semvumo yokusebenzisa
indawo yokusebenza iimfesi.
Iimfuno zesibawo zendawo yokusebenzela iimfesi:
Isibawo esitlolwe kuhle sokusebenzisa indawo
yokusebenzela iimfesi.
Amakhophi aqinisekisiweko wencwadi yokuzazisa,
imitlolo yokutloliswa kwekampani, i-close
corporation namkha i-trust.
Incwadi yokuganyaza ebuya embawini wemvumo
okhethe omunye ukumtlikitlela nokumthathela
imitlolo.
Amakhophi asebenzako begodu naqinisekisiweko
weenTifikhethi zokuVunyelwa ngakwezomThelo,
iinhlangano zamabhizinisi, amakampani, abantu,
ama-close corporation namkha ama-trust.
Ubufakazi bobunikazi namkha isivumelwano
sokuqatjha seenkghonakalisi zokusebenzelela
iimfesi - lapho kufaneleko (ezisekelwe enarheni)
Ikhophi eqinisekisiweko yesivumelwano sokunikela
nomnikeli wepahla wemikhiqizo ezakusetjenzwa,
nayikuthi umbawi akasi mnikazi wamalungelo
wokuthiya.
Lapho kufaneleko, isitifikhethi esikhutjhwe
yiBhiro yamaZinga yeSewula Afrika (i-SABS).
Lapho ukusetjenzwa kweemfesi kungenzelwa
ukudliwa babantu, isitifikhethi sezamaphilo
esibuya kumasipala wakho oseduze namkha
e-ofisini lephrovinsi lezamaphilo kufanele
sifunyanwe begodu ikhophi eqinisekisiweko
yekhophi yamabala inamathiselwe (ezisekelwe
enarheni).
Tjheja: Ukuletha loke ilwazi elitjhiwo ngehla
akutjho ukubekelwa ngeqadi. Ukubekelwa ngeqadi
kuzakunikelwa nasele isiqunto senziwe mNyango
weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
The Marine Living Resources Act, 1998 (Act 18 of
1998) (UmThetho wemiThombo yangeLwandle
ePhilako) (The Marine Living Resources Act, 1998
(Act 18 of 1998))
The National Environmental Management Act, 1998
(Act No. 107 of 1998) (UmThetho wesiTjhaba
wokuPhathwa kweBhoduluko) (The National
Environmental Management Acct, 1998 (Act No. 107
of 1998)
The National Biodiversity Act, 2004 (Act No. 10
of 2004) (UmThetho wesiTjhaba wokweHluka
kweenTjalo neenLwana)The National Biodiversity
Act, 2004 (Act No. 10 of 2004))
The National Marine Protected Areas Act, 2003
(Act No. 57 of 2003) (UmThetho wesiTjhaba
weeNdawo eziVikelweko zeLwandle) The National
Marine Protected Areas Act, 2003 (Act No. 57 of
2003)
The Sea Birds and Seals Protection Act, 1973
(Act No. 46 of 1973) (UmThetho wokuVikelwa
kweeNyoni zeLwandle namaSil) (The Sea Birds and
Seals Protection Act, 1973 (Act No. 46 of 1973)
The Sea Fishery Act, 1988 (Act 12 of 1988)
(UmThetho yokuBanjelwa kweemFesi eLwandle)The
Sea Fishery Act, 1988 (Act 12 of 1988)
The Sea-shore Act, 1935 (Act 21 of 1935)
(UmThetho weNarha yeLwandle) (The Sea-shore Act,
1935 (Act 21 of 1935)
The International Convention for the Prevention
of Pollution from Ships Act, 1986 (Act No. 2 of
1986) (UmThetho wesiVumelwano seenTjhabatjhaba
sokuKhandelwa kokuSilaphazeka kweBhoduluko)The
International Convention for the Prevention of
Pollution from Ships Act, 1986 (Act No. 2 of
1986)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo selungelo lendawo yokusebenzela iimfesi
singathatha inyanga yinye ukuya kwezintathu
namkha ukudlula lapho kuye ngobunengi beembawo
ezifunyenweko.
Isibawo singathatha amalanga wokusebenza
amathathu namkha ukudlula lapho kuye ngokwenziwa
kuhle kwesibawo.

[Top]
Iindleko
R125 - R125 - Isibawo semvumo
R1 330 - R1 330 - Imvumo yokusebenzisa indawo
yokusebenzela iimfesi.
Iimali ezibhadelwako zibuyekezwa njalo ngonyaka
namkha ziquntwa nguNgqongqotjhe weeNdaba
zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha mgunyazi
ovunyelweko kanye noNgqongqotjhe wezeeMali.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a Fish Processing Establishment
Permit (IsiBawo semVumo seNdawo yokuSebenza
iimFesi)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Regional offices

iPhrovinsi:Western Cape
IdorobhaCape Town
Umtato:021 ...
Ifeksi:021 ...
I-adresi yendawo:2nd Floor, Marine and Coastal
Management, Department of Environmental Affairs
and Tourism, Foretrust Building,
Martinhamerschlag Road, Foreshore, Cape Town,
8000
I-adresi yeposo:Private Bag X28012, Roggebaai,
Cape Town, 8012











Yabuyekezwa kokugcina :26 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokuthengisaUtj.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuthengisa utjwala obulethwe ngenarheni ngobunengi ngemva kokufakwa emabhodlelweni



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesitifikhethi sokulethwa ngenarheni
kotjw
Isitifikhethi sokususa utjwala obulethiweko
oIsitifikhethi sokuthumela ngaphandle utjwala
Ukuhlanganisa utjwala obulethwe ngobunengi
Ukubekelwa ngeqadi ekulethweni kotjwala
Isibawo semvumo yokuthengisa utjwala obulethwe
nge


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Iimvumo zotjwala






Isibawo semvumo yokuthengisa utjwala obulethwe
ngenarheni ngobunengi ngemva kokufakwa
emabhodlelweni



Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isitifikhethi lesi sifuneka nayikuthi oletha
ipahla ngenarheni ufuna ukuthengisa umkhiqizo
wotjwala ngemva kokuvangwa nokufakwa
ngemabhodlelweni, namkha nayikuthi umkhiqizo
wotjwala ulethwa ngenarheni ngobunengi begodu
uthundubazwe ngamanzi ahlwengisiweko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo semvumo yokuvanga ( Permission to
blend).
Yenza isibawo semvumo yokuthengisa nasele
umNyango uvume umkhiqizo wokugcina.
Zalisa iforomo lesibawo bewulithumele ePhikweni
lokuHlolwa kweKhwalithi (Division: Quality
Audit).
Nikela ngemihlobo emibili yamalebula
asetjenziselwa ukuphekelela iforomo lesibawo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Liquor Products Act, 1989 (Act 60 of 1989)
(UmThetho wemiKhiqizo yoTjwala)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Umhloli uzakukhupha isampula yomkhiqizo
wokugcina.
Umhloli usa isampula evaliweko emiSebenzini
yokuHlolwa kweKhwalithi (i-Quality Audit
Services) nayikuthi indawo yokungena iseKapa.
Nakungasi njalo oletha ngenarheni kufanele
athumele isampula evaliweko e-ofisini lokuHlolwa
kweKhwalithi e-Stellenbosch.
Ngemva kokucozululwa kwamakhemikhali
nokuqinisekisa bona okumumethweko nelebula
ikhambisana neemfuno zomThetho wemiKhiqizo
yoTjwala ka-1989, umhloli uzakukhupha
iSitifikhethi sokuSuswa namkha semVumo
yokuthengisa utjwala ngemva kokufakwa
ngemabhodlelweni.
[Top]
Iindleko
Yi-R420 isibawo ngasinye kanye nemali
yokucozulula. Fumana imali yokucozulula
ePhikweni lemiKhiqizo yoTjwala.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for permission to sell liquor
imported in bulk after bottling (doc) (Isibawo
semvumo yokuthengisa utjwala obulethwe
ngenarheni ngobunengi ngemva kokufakwa
ngemabhodlelweni)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Regional offices

iPhrovinsi:Western Cape
IdorobhaStellenbosch
Umtato:021 ...
Ifeksi:021 ...
I-adresi yendawo:Plant Quarantine Station,
Polkadraai Road, Stellenbosch 7600
I-adresi yeposo:SAAFQIS - Stellenbosch, Private
Bag X5015, Stellenbosch 7599
E-mail:jeswaynen@nda.agric.za
Web:www.nda.agric.za/docs/plantquality/Liquor%20products.htm









Yabuyekezwa kokugcina :13 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokuthiyaNgomnq.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuthiya ngomnqopho wokwenza imali (ilungelo lokuthiya)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa isikebhe sokuthiya iimfesi
Isibawo selayisense yesikepe sokuthiya
sangaphandl
Isibawo selayisense yesikebhe sekhaya sokuthiya
Isibawo semvumo yokusebenzisa indawo
yokusetjenzwa
Isibawo semvumo yokuthiya ngomnqopho wokwenza
imal
Isibawo Sesitifikethi Sokwamukeleka Kokuthuthwa
Ka
Faka Isibawo Sesitifikethi Sokwamukelwa
Ekuphathen
Isibawo selungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba
Isibawo semvumo yokumayina
Isibawo selungelo lokumayina
Ukutlolisela Ukusebenzisa Amanzi
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
yokurhatjha yomdumo onamandla amancani
Isibawo seLayisense yomSebenzi wokuRhatjha
wokuNge
Isibawo selayisense yomsebenzi womphakathi
wokurha


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Isibawo semvumo
namkha ilayisense





Isibawo semvumo yokuthiya ngomnqopho wokwenza
imali (ilungelo lokuthiya)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukuthiya ngomnqopho wokwenza imali msebenzi
khulu wokusebenzisa ilungelo lokuthiya. Ilungelo
kufanele lisetjenziselwe begodu linikelelwe,
ukusebenzisela iimfuno, ukubuthelela iimfesi
namkha ukuzibandakanya emsebenzini okhambelanako
ngeminqopho yokurhweba. Godu sifaka
ukuzibandakanya emisebenzini ekhambelana
nokuthiya kanye nokungadli iimfesi. Ukusebenzisa
ilungelo lakho lokuthiya, yenza isibawo semvumo
yokuthiya ngomnqopho wokwenza imali enikelwa
nguNgqongqotjhe weeNdaba zeBhoduluko
nezokuVakatjha (i-DEA&T) namkha ngabasemagunyeni
abavunyelweko. Amalungelo azeleko namkha
aqintelweko wokuthiya ngomnqopho wokwenza imali
anikelwa eenkorweni ezithileko yi-DEA&T
ngokususelwa ku-Total Allowable Catch or Effort
(i-TAC/E) equntwa njalo ngonyaka nguNgqongotjhe
womNyango weeNdaba zeBhoduluko nokuVakatjha.
Akunamuntu ozakuthiyela ukwenza imali ngaphandle
kwemvumo.
Kokuthoma yenza isibawo selungelo lokuthiyela
ukwenza imali ngaphambi kobana wenze isibawo
semvumo yokuthiya ngomnqopho wokwenza imali.
Imvumo ivuselelwa njalo ngonyaka begodu
ukubhalelwa kukhambisana nobujamo bemvumo
kungaba nomphumela wokujanyiswa kwayo, ukusulwa
namkha ukusulwa kwelungelo.
Ukungezelela emvumeni yokuthiya ngomnqopho
wokwenza imali, godu uzakutlhoga iimvumo
yokuthutha iimfesi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeBhoduluko nezokuVatjha
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo selungelo lokuthiya kuphela bona
ufumane isimemo esizakuvezwa eGazedini yomBuso.
Fumana iforomo lesibawo emNyangweni weeNdaba
zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha endaweni lapho
kuthathwa / kusatjalaliswa eyaziswa yi-DEA&T.
Funda ngetjhejo, uzwisise bewenze isiqiniseko
sokobana wanelisa iimfuno zesibawo kanye
nobujamo.
Zalisa, utlikitle bewulethe iforomo nemitlolo
efunekako esekelako kanye nemali ebhadelwako
engabuyiko endaweni etjhiwo mnyango namkha
e-ofisini eliseduze le-DEA&T.
Ikambiso yokuhlolwa izakuthoma ngemva kwelanga
lokugcina leembawo begodu imuphumela izakwaziswa
ngokusebenzisa ukuthintana yi-DEA&T.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
The Marine Living Resources Act, 1998 (Act No.
18 of 1998) (UmThetho wemiThombo yangeLwandle
ePhilako)The Marine Living Resources Act, 1998
(Act 18 of 1998))
The National Environmental Management Act, 1998
(Act No. 107 of 1998) (UmThetho wesiTjhaba
wokuPhathwa kweBhoduluko) The National
Environmental Management Acct, 1998 (Act No. 107
of 1998))
The National Biodiversity Act, 2004 (Act No. 10
of 2004) (UmThetho wesiTjhaba wokweHluka
kweenTjalo neenLwana)The National Biodiversity
Act, 2004 (Act No. 10 of 2004))
The National Protected Areas Act, 2003 (Act No.
57 of 2003) (UmThetho wesiTjhaba weeNdawo
eziVikelweko zeLwandle)The National Marine
Protected Areas Act, 2003 (Act No. 57 of 2003))
The Sea Birds and Seals Protection Act, 1973
(Act No. 46 of 1973) (UmThetho wokuVikelwa
kweeNyoni zeLwandle namaSil)The Sea Birds and
Seals Protection Act, 1973 (Act No. 46 of 1973))
The International Convention for the Prevention
of Pollution from Ships Act, 1986 (Act No. 2 of
1986) (UmThetho wesiVumelwano seenTjhabatjhaba
sokuKhandelwa kokuSilaphazeka kweBhoduluko)(The
International Convention for the Prevention of
Pollution from Ships Act, 1986 (Act No. 2 of
1986)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yesibawo ingathatha inyanga yinye ukuya
kwezintathu namkha ukudlula lapho kuye
ngobunengi beembawo begodu / namkha ngesikhathi
sokuthiya sekoro
[Top]
Iindleko
Isibawo selungelo lokuthiya:

Umhlobo weLungelo lokuThiyaIimali ezibhadelwako
Ukubamba iimfesi (ukusebenzisela iinhloso
zakho/ukubuthelela)Njengombana kuquntwa
nguNgqongqotjhe namkha abagunyaziweko ngokuya
kwekoro yokuthiya begodu kwaziswa ngesimemezelo
eGazedini ukusebenzisa ilungelo lokuthiya.
Ukuthiya ama-oysta angadluliko azi-60 000.R585
(kuye ngokutjhuguluka/ukubuyekezwa)
Ukuthiya iimfesi zama-mussels amahlophe
ngeminqopho yokudla kokuthiya.R585 (kuye
ngokutjhuguluka/ukubuyekezwa)
Ukuthiya iimfesi ngokusebenzisa amanetha
amancani (i-inetha ye-siene ebhitjhi ukuthiya
iimfesi ze-shoal, ama-drag, ama-gill, ama-drift,
ama-cast nama-shove)R585 (kuye
ngokutjhuguluka/ukubuyekezwa)
Ukuthiya iimfesi zesisindo se-850 kg namkha
ngaphasi abaloneR585 (kuye
ngokutjhuguluka/ukubuyekezwa)
Ukuthiya iimfesi ezimathani ayi-1.5 namkha
ngaphasi ilobhsta ehlala ematjeni egwini
elingetjhingalangaR585 (kuye
ngokutjhuguluka/ukubuyekezwa)
Ukuthiya iimfesi zomhlobo we-line (ngokwesiko)
ngesiqhema esingadluliko ebantwini abaneR585
(kuye ngokutjhuguluka/ukubuyekezwa)



[Top]
Amaforomo azaliswako
Iimali ezibhadelwako zibuyekezwa njalo ngonyaka
namkha ziquntwa nguNgqongqotjhe weeNdaba
zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha mgunyazi
ovunyelweko kanye noNgqongqotjhe wezeeMali.

UmHlobo wemVumo yokuThiyaIimali ezibhadelwako
zanjesi
Ukubamba iimfesi (ukusebenzisela iinhloso
zakho/ukubuthelela) kufaka i-seaweedR665 kanye
nemali yesibawo
Ukuthiya ngokuthatha ikhamboR970
Ukuthiya/imisebenzi ekhambelanako ungasi
sisakhamuzi seSewula AfrikaR9 700
Ukuthiya ngokuthatha ikhamboR970
Ukudlulisa (ukuthutha) iimfesiR125 kanye nemali
yesibawo eyi-R75
Ukuletha ngenarheni iimfesiR150 kanye nemali
yesibawo eyi-R75
Ukuthumela ngaphandle iimfesiR150 kanye nemali
yesibawo eyi-R75




Application to undertake commercial fishing
(Isibawo sokuthiya iimfesi ngomqopho wokwenza
imali)


[Top]
Imininingwana yokuthintana


Regional offices

iPhrovinsi:Western Cape
IdorobhaCape Town
Umtato:021 ...
Ifeksi:021 ...
I-adresi yendawo:2nd Floor, Marine and Coastal
Management, Department of Environmental Affairs
and Tourism, Foretrust Building,
Martinhamerschlag Road, Foreshore, Cape Town,
8000
I-adresi yeposo:Private Bag X28012, Roggebaai,
Cape Town, 8012











Yabuyekezwa kokugcina :26 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokuthumelaIpah.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuthumela ipahla ngaphandle



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Thumela ngaphandle imikhiqizo yeentjalo
neentjalo
Isibawo semvumo yokuthumela ngaphandle iimfesi
ngo
Thumela ngaphandle iinciliba namaqanda wazo
Isibawo sokuthumela ngaphandle ngokumakethwa
kwepa
Isibawo semvumo yokuthumela ipahla ngaphandle
Ukutlolisa izinto zokuthunyelwa zokwelapha ifuyo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Iimvumo zokuthumela ngaphandle





Isibawo semvumo yokuthumela ipahla ngaphandle


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yokuthumela ipahla ngaphandle ifuneka
ukuqinisekisa bona umuntu namkha ihlangano efisa
ukuthumela ngaphandle ipahla ikhambisana
neenjamiso zeemvumelwano zeentjhabatjhaba.
Iimvumo zokuthumela ngaphandle zirhelebha
ukulawula ukuphuma kwepahla yezamaqhinga namkha
ekhutjhwa ngokungasimthetho namkha eyetjiweko.
Umthethomgomo osebenza ekulethweni ngenarheni
nekuthunyelweni ngaphandle kwepahla uhluka
ekorweni enye nenye yebubulo. Godu inengi
lepahla etja libekelwa ngaphandle nasiya
emagadangweni wokulawula wokulethwa ngenarheni
kwepahla. Ngalokho nayikuthi ufuna ilwazi
ngomthethomgomo mayelana nokulethwa ngenarheni
kanye nokuthunyelwa ngaphandle kwepahla ethileko
kufanele unikele i-ofisi lokuLawulwa kokuLethwa
ngeNarheni nokuThumela ngaPhandle elitholakala
emNyangweni wezokuRhwebelana namaBubulo
ngeminingwana yepahla ethileko ezakulethwa
ngenarheni namkha ithunyelwe ngaphandle.
Akusi ngiyo yoke ipahla namkha imikhiqizo
ezakukhambisana namagadango wokuletha ngenarheni
namkha wokuthumela ngaphandle. Kodwana yoke
ipahla esetjenzisiweko, edala, isila neensalela
kufanele ikhambisane namagadango wokulawula
ukuletha ngenarheni. Irhemo lepahla okufanele
likhambisane namagadango wokulawula ukuletha
ngenarheni nokulawula ukuthumela ngaphandle
liyatholakala. Nayikuthi unikela ngemininingwana
yakho yokuthintana irhemo lizakuposelwa,
lifekeselwe namkha li-imeyilelwe wena.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-International Trade Administration Commission
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nephiko lokuThumela ngaPhandle
nokuLetha ngeNarheni lomNyango wezokuRhwebelana
namaBubulo.
Zalisa amaforomo weembawo ongawafumana
emNyangweni wezokuRhwebelana namaBubulo.
Letha amaforomo kwa-Directorate: Import and
Export Control.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
International Trade Administration Act, 2002
(Act 71 of 2002) (UmThetho weenTjhabatjhaba
wokuPhathwa kwezokuRhwebelana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amathathu ukusebenza
isibawo sakho semvumo yokuthumela ngaphandle.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for export permit: motor vehicle
(Isibawo semvumo yokuthumela ngaphandle:
Ikoloyi)
Application for export permit: ferrous and non
ferrous waste and scrap (Isibawo semvumo
yokuthumela ngaphandle: Iinsalela zesimbi
neensalela okungasi yisimbi neensila)
Application for an export permit general goods
(Isibawo semvumo yokuthumela ngaphandle: ipahla
ejayelekileko)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block E,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X753 Pretoria, 0001

Web:www.itac.org.za









Yabuyekezwa kokugcina :02 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokuthumelaNgap.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuthumela ngaphandle iimfesi ngomnqopho wokwenza imali



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Thumela ngaphandle imikhiqizo yeentjalo
neentjalo
Isibawo semvumo yokuthumela ngaphandle iimfesi
ngo
Thumela ngaphandle iinciliba namaqanda wazo
Isibawo sokuthumela ngaphandle ngokumakethwa
kwepa
Isibawo semvumo yokuthumela ipahla ngaphandle
Ukutlolisa izinto zokuthunyelwa zokwelapha ifuyo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Iimvumo zokuthumela ngaphandle




Isibawo semvumo yokuthumela ngaphandle iimfesi
ngomnqopho wokwenza imali

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukuthiya iimfesi ngomnqopho wokwenza imali
kukwenza umsebenzi okhambelana nofana
nokuthumela iimfesi zelwandle ngaphandle
ngeminqopho yokurhwebelana. Ukuthumela iimfesi
zelwandle eenarheni zangaphandle namkha
ngaphandle kwemikhawulo yeSewula Afrika,
kufanele wenze isibawo semvumo yokuthumela
ngaphandle enikelwa nguNgqongqotjhe weeNdaba
zeBhoduluko nezokuVakatjha (i-DEA&T) namkha
ngabasemagunyeni abafaneleko. Akunamuntu
ozakuthumela ngaphandle iimfesi zelwandle
ngaphandle kwemvumo. Lokha imvumo ekhona
nayiphelelwa sikhathi, kufanele wenze isibawo
setjha. Ukubhalelwa kukhambisana nobujamo
bemvumo kungaba nomphumela wokujanyiswa namkha
ukusulwa kwayo.
TJHEJA: Lemvumo yokuthumela ngaphandle ayifaki
iimfesi ezingatholakali elwandle eziphethwe
mNyango wezokuLima. Iimbawo zeemvumo
zokuthunyelwa ngaphandle kweemfesi
ezingatholakali elwandle namkha iimfesi
ze-tropical kufanele zenziwe begodu zinikelwe
mNyango wezokuLima.
Imihlobo yeenlwanyana erhenyiswe mHlangano
weenTjhabatjhaba wokuRhwebelana ngeenLwanyana
(i-CITES) eziseNgozini yokuTjhabalala
(i-Convention of International Trade in
Endangered Species (CITES)) akukafaneli ilethwe
ngenarheni. (Nawufuna ilwazi elinabileko
nge-Convention of International Trade in
Endangered Species (CITES), vakatjhela
i-http://www.cites.org/). ImVumo yokuThumela
ngaPhandle enikelwa emhlobeni wama-abhaloni,
ama-rock lobster kanye neminye imihlobo
njengombana ibekwe emThethweni wemiThombo
yangeLwandle ePhilako ka-1998 (umthetho 18
ka-1998) isiNgezelelo 4, 5 no 12 isebenza
komunye nomunye umthwalo (iimveke ezintathu
ukuthoma ngelanga ekhutjhwe ngalo njengombana
kuqunte uNgqongqotjhe namkha mgunyazi
othunyelweko).
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeBhoduluko nezokuVatjha
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo semvumo yokuthumela ngaphandle.
Fumana iforomo lesibawo e-Ofisini lokuPhathwa
kweLwandle neliGu (qala imininingwana ngenzasi)
namkha e-ofisini legatja lomNyango weeNdaba
zeBhoduluko nezokuVakatjha (i-DEA&T).
Funda ngetjhejo, uzwisise bewenze isiqiniseko
sokobana wanelisa iimfuno zesibawo kanye
nobujamo.
Nikela ngelwazi elilandelako:

I-adresi yomakho yabaletha ngenarheni enarheni
okuthunyelwa kiyo.
Amagama ajayelekileko newesayensi wemihlobo
yeenlwanyana ezakuthunyelwa ngaphandle.
Ubunengi bemihlobo yeenlwanyana ezizakuthunyelwa
ngaphandle.
Nayikuthi umbawi wemvumo yokuthumela ngaphandle
akasi mnikazi welungelo lokuthiya, nikela
ngemitlolo elandelako:

Ubufakazi bokunikelwa kanye nama-adresi womakho
wabanikeli beemfesi zelwandle ezizakuthunyelwa
ngaphandle.
Amagama ajayelekileko newesayensi wemihlobo
yeenlwanyana ezakuthunyelwa ngaphandle.
Ubunengi bemihlobo yeenlwanyana ezakuthunyelwa
ngaphandle
Letha amakhophi aqinisekisiweko wemitlolo
alandelako:

Incwadi yakho yokuzazisa esebenzako kanye
nemitlolo yokutloliswa yekampani yakho, i-close
corporation namkha i-trust.
Iimvumo ezisebenzako zokuthumela ngaphandle
ezibuya emNyangweni wezokuRhwebelana namaBubulo
namkha izaziso zeemvumo (ama-ITAC).
ISitifikhethi sokuVunyelwa somThelo esivunywe
begodu nesikhutjhwe miSebenzi yeNgeniso yeSewula
Afrika (i-South African Revenue Services
(SARS)).
Yazisa igatja eliseduze leBhiro yamaZinga
yeSewula Afrika (i-SABS) ngomthwalo wakho
othunyelwa ngaphandle nayikuthi iimfesi ohlose
ukuzithumela ngaphandle azisizitjha begodu
azikakulungeli ukudliwa babantu.
Nayikuthi iimfesi zitjha begodu zizokudliwa
babantu yazisa iNdawo yokuNgenela kwepahla
yezamaPhilo.
Imali ebhadelwako yesibawo eyi-R225 (efaka koke)
iyafuneka.
Zalisa, utlikitle bewupose iforomo lesibawo
lemvumo yokuthumela ngaphandle nemitlolo
efunekako e-Ofisini lokuPhathwa kwamaLwandle
neliGu. (Qala ama-adresi ngenzasi).
Iimbawo zamambala kufanele ziposwe, ukubhalelwa
kukwenza njalo imvumo angeze yanikelwa.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
The Marine Living Resources Act, 1998 (Act 18 of
1998) (UmThetho wemiThombo yangeLwandle
ePhilako)The Marine Living Resources Act, 1998
(Act 18 of 1998))
The National Environmental Management Act, 1998
(Act No. 107 of 1998) (UmThetho wesiTjhaba
wokuPhathwa kweBhoduluko)
The National Biodiversity Act, 2004 (Act No. 10
of 2004) (UmThetho wesiTjhaba wokweHluka
kweenTjalo neenLwana)(The National Biodiversity
Act, 2004 (Act No. 10 of 2004)
The National Marine Protected Areas Act, 2003
(Act No. 57 of 2003) (UmThetho wesiTjhaba
weeNdawo eziVikelweko zeLwandle)The National
Marine Protected Areas Act, 2003 (Act No. 57 of
2003)
The Sea Birds and Seals Protection Act, 1973
(Act No. 46 of 1973) (UmThetho wokuVikelwa
kweeNyoni zeLwandle namaSil)The Sea Birds and
Seals Protection Act, 1973 (Act No. 46 of 1973))
The Sea Fishery Act, 1988 (Act 12 of 1988)
(UmThetho wokuBanjelwa kweemFesi eLwandle)
The Sea-shore Act, 1935 (Act 21 of 1935)
(UmThetho weNarha yeLwandle) (The Sea-shore Act,
1935 (Act 21 of 1935)
The International Convention for the Prevention
of Pollution from Ships Act, 1986 (Act No. 2 of
1986) (UmThetho wesiVumelwano seenTjhabatjhaba
sokuKhandelwa kokuSilaphazeka kweBhoduluko)The
International Convention for the Prevention of
Pollution from Ships Act, 1986 (Act No. 2 of
1986))
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yesibawo ingathatha amalanga
wokusebenza amathathu namkha ukudlula lapho kuye
ngokwenziwa kuhle kwesibawo.
[Top]
Iindleko
Imali ebhadelwako yesibawo eyi-R225 (efaka koke)
iyafuneka. Iimali ezibhadelwako zibuyekezwa
njalo ngonyaka namkha ngokuquntwa
nguNgqongqotjhe weeNdaba zeBhoduluko
nezokuVakatjha namkha mgunyazi ovunyelweko kanye
noNgqongqotjhe wezeeMali.
Imininingwana yebhanka yeeMali eziBhadelwako
zesiBawo semVumo yokuThumela ngaPhandle

Ibhanka: Absa
Igatja: Heerengracht
Ikhodi yegatja: 632 005
I-akhawunti: Current
Inomboro ye-akhawunti: 4053081071
Igama le-akhawunti: Marine Living Resources
Fund: Marine Living Resources Fund
Inomboro yereferensi:
Sibawa uthintane: no-Chris van der Westhuizen
ku- 021-402 3402 namkha
u-Brenda Rutgers ku-021-402 3372
[Top]
Amaforomo azaliswako
Iforomo lesibawo litholakala e-ofisini lomNyango
weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Regional offices

iPhrovinsi:Western Cape
IdorobhaCape Town
Umtato:021 ...
Ifeksi:021 ...
I-adresi yendawo:2nd Floor, Marine and Coastal
Management, Department of Environmental Affairs
and Tourism, Foretrust Building,
Martinhamerschlag Road, Foreshore, Cape Town,
8000
I-adresi yeposo:Private Bag X28012, Roggebaai,
Cape Town, 8012











Yabuyekezwa kokugcina :26 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokutjhayelaYes.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo selayisense yabasafundako
Isibawo selayisense yokutjhayela yesikhatjhana
Isibawo semvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali
Isibawo selayisense yokutjhayela
Isibawo sokurweyilwa kwelayisense yokutjhayela
yan
Ukuvuselelwa kwelayisense yokutjhayela
Isibawo sokujanyiselelwa kwelayisense yekoloyi
ela


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Amalayisense wokutjhayela




Isibawo semvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali yenzelwe
abantu okufuneka batjhayele imihlobo ethileko
yeenkoloyi. Imvumo ikhutjhwa ukungezelela
ilayisense ejayelekileko yokutjhayela. Imvumo
yokutjhayela yesiphrofetjhinali isebenza
emihlobeni elandelako yeenkoloyi:
Iinkoloyi ezithutha ipahla, ikoloyi yokudosa
namkha ebhesini
Iinkoloyi ezinesisindo esidlula i-3 500 kg
nezibekelwe ukuthwala abantu abali-12 namkha
ukudlula lapho (kufakwa nomtjhayeli)
Amaqintelo wobudala emahlangothini weenkoloyi
angendlela elandelako:
Ikoloyi ethutha ipahla - kufanele ube neminyaka
eli-18 ubudala
Iinkoloyi ezithutha abantu - kufanele ube
neminyaka ema-21 ubudala
Iinkoloyi eziyingozi ezithutha ipahla - kufanele
ube neminyaka ema-25 ubudala.
Ungafumana kuphela imvumo yokutjhayela
yesiphrofetjhinali nayikuthi:
unelayisense yokutjhayela esebenzako emhlobeni
wekoloyi okukhulunywa ngawo;
uqinisekiswe njengomuntu ophile kuhle
ngudorhodera;
uqinisekiswe yihlangano enikela ngebandulo
evunyelweko (sifuneka kuphela emihlobeni
ethileko yeenkoloyi);
awukafunyanwa unomlandu wokutjhayela usele
utjwala, ukutjhayela ngokungatjheji namkha
ngokungacabangeli abanye, namkha isenzo
senturhu; begodu
akhenge nakanye kujanyiswe ilayisense yakho
yokutjhayela.
Kugwetjwa okhunye kweminyaka emihlanu edlulileko
okungenza ungafaneleki kufumana imvumo
yokutjhayela yesiphrofetjhinali. Ukugwetjwa
okudlula iinyanga ezihlanu angeze kwatjhejwa.
Umsebenzisi namkha umnikazi wekoloyi efunelwa
imvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali, angeze
avumela omunye umuntu atjhayele ikoloyi
endleleni yomphakathi ngaphandle kwalokha
anemvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali
yehlangothi elifaneleko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, thintana nomNyango
wezokuThutha.
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo PD1, Isibawo semvumo yokutjhayela
yesiphrofetjhinali) namkha i-DL1, Isibawo
selayisense yokutjhayela bewulilethe esentha
yokuhlola.
Uzakuhlolwa amehlo esentha yokuhlola.
Khupha imitlolo elandelako:

Umazisi owamukelekako (isibonelo, iNcwadi
yokuZazisa (i-ID), ikarada lelayisense
yokutjhayela, iphaspoti esebenzako yeSewula
Afrika).
Iinthombe ezimbili ezinzima nokumhlophe ze-ID.
Ilayisense yokutjhayela esebenzako.
Isitifikhethi sebandulo (nasifunekako).
Isitifikhethi sokwelatjhwa (sisebenza kuphela
nasingasi ngeseenyanga ezidlula kwezimbili).
Enye imvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali
namkha imvumo yokuthutha umphakathi (i-public
driving permit) onayo.
Bhadela imali ebekiweko.
Ngemva kokubhadela, uzakudluliselwa estetjhini
esiseduze samapholisa uyokubawa umbiko
wokubanjwa.
Uzakwaziswa nasele imvumo yakho yokutjhayela
yesiphrofetjhinali ilungile bona uzoyithatha.
Kufanele ukghone ukuzazisa lokha nawuthatha
ikarada. Amanye namanye amakarada angakathathwa
kungakapheli amalanga ali-120 azakumotjhwa.
Uzakuhlolwa amehlo esentha yokuhlola.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
(Imitlolo le inikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.)
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of
1996)(umThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Imvumo izakulunga kungakapheli iimveke ezibunane
ukuya kwezilitjhumi nambili.
[Phezulu]
Iindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi
njengombana ziquntwa nguSo/Nomkhandlu.
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
(Amaforomo anikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.)
Application for a professional driving permit,
PD1 (Isibawo semvumo yokutjhayela
yesiphrofetjhinali)
Application for driving licence, DL1 (Isibawo
selayisense yokutjhayela)
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :23 July 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokuvumelwanaKw.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuvumelwana kweenarha ezimbili



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sevisa
Isibawo semvumo yokuvumelwana kweenarha ezimbili


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa amaphandle
> Ukungena eSewula Afrika > Amavisa




Isibawo semvumo yokuvumelwana kweenarha ezimbili


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isibawo sesivumelwano phakathi kweenarha
ezimbili mtlolo wangokomthetho onikela
amaphandle imvumo yokungena eSewula Afrika
ukuzozibandakanya emahlelweni okuvunyelwene
ngawo phakathi kweSewula Afrika nezinye iinarha.
Iimbawo zingenziwa kobunye nobunye ubuzenda
namkha imitjhini yeSewula Afrika.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-1738.
Letha okulandelako:

Incwadi ebuya ephikweni lakarhulumende
elifaneleko elithinteka esivumelwaneni
ukuqinisekisa ubunjalo behlelo kanye
nesivumelwano okuzakwenziwa ihlelo ngaphasi
kwaso, ukuzibandakanya kwakho ehlelweni
elitjhiwoko kanye nemihlobo yemisebenzi
olindelwe bona uyenze ngaphasi kwesivumelwano.
Isitifikhethi sokuvunyelwa samapholisa esibuya
kizo zoke iinarha wena kanye nothethene naye
enakhe nahlala kizo ukusuka nawuneminyaka eli-18
nabo boke abantwana abathembele kuwe
abaneminyaka eli-18 namkha engaphezulu kwaleyo
abazakuphekelela nawuseSewula Afrika.
Imibiko yezokwelatjhwa neradiyoloji. Abantwana
abangaphasi kweminyaka eli-12 nabomma abasidisi
akutlhogeki bona balethe imibiko yeradiyoloji.
Isibopho esitloliweko somqatjhi sokwamukelwa
bona uzakubhadela iindleko ezikhambelana
nokuthunyelwa kwakho namalunga womndeni
athembele kuwe kilenarha nasifunekako. Nayikuthi
umqatjhi mnyango wombuso begodu akakghoni
ukuletha isibopho esitjhiwoko, inarha
ekuthumelako ingaletha umbiko ukwenzela
umqatjhi.
Imitlolo ekhambelana nobujamo bomtjhado,
isifungo sothethene naye kanye nabantwana
abasese bancani nayikuthi uzakuphekelelwa
ngothethene naye kanye/namkha bantwana
abathembele kuwe.
Isitifikhethi sokuhlatjelwa umgomani osarulana
nayikuthi ukhamba namkha uhlose ukukhamba
endaweni enobulwelwe bomgomani osarulana.
Ubufakazi bephaspoti esebenza ubuncani bakhona
amalanga ama-30 ngemva kokuhlala eSewula Afrika
okuhlosileko.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002), as
amended (UmThetho wokuPhalalela, njengombana
utjhugululiwe).
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
[Top]
Iindleko
R425
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a temporary residence permit,
BI-1738 (Isibawo semvumo yokuhlala yesikhatjhana
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYokwelatjhwa.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokwelatjhwa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo yokuvumelwana kweenarha ezimbili
Isibawo semvumo yokwelatjhwa


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa amaphandle
> Ukungena eSewula Afrika > Ukufika
eSewula Afrika





Isibawo semvumo yokwelatjhwa

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yokwelatjhwa inikelwa iphandle elihlose
ukuzokufumana ukwelatjhwa eSewula Afrika. Imvumo
yokwelatjhwa isebenza isikhathi esiziinyanga
ezisithandathu. Imbawo zingenziwa ebuzendeni
beSewula Afrika namkha emitjhini.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-1738 .
Veza iphaspoti esebenza amalanga angasi ngaphasi
kwama-30 ngemva kokuphela kwevakatjho
elihlosiweko.
Letha ubufakazi beemali ukubhadela iindingo
zabantu abaphekelela umnikazi wesibawo semvumo
yokwelatjhwa, nabukhona ngeentatimende, imitlolo
yomrholo namkha amatjhege wabakhambi nayikuthi
buyatholakala.
Letha incwadi yesiphathiswa sezokwelapha namkha
yesikhungo sezokwelapha, isikhathi sokwelatjhwa
netjengisa amabanga namkha ukutlhogeka
kokwelatjhwa kanye nemininingwana yamaqhinga
wokwelatjhwa eSewula Afrika.
Nikela ngemininingwana yomuntu namkha isikhungo
esizakubhadela iindleko zokwelatjhwa neemali
zesibhedlela, nayikhona. Letha ubufakazi beemali
namkha irhelebho lezokwelapha nayikuthi ihlelo
lakho lezokwelapha namkha umqatjhi angeze
abhadele iindleko ezizokuvela.
Isibawo sakho kufanele siphekelelwe ngokhunye
namkha okunengi kokulandelako:

Isitifikhethi sezokwelatjhwa esizeleko
Isitifikhethi esizeleko samabeletho A
Isitifikhethi esizeleko somtjhado (lapho
kutlhogelakako)
Incwadi yesifungo BI-1712A lapho kunetjhebiswano
lokuthathana ngaphandle komtjhado ngobufakazi
bokuhlala ndawonye
Isivumelwano esenziwe sisazi seemvumelwano,
ebujameni bokuhlalisana
Ubufakazi bomtjhado wesintu, lapho kutlhogekako
Umlayo wesahlukaniso, lapho kutlhogekako
Ubufakazi bomlayo wekhotho onikela ilungelo
lobunikazi babantwana, lapho kutlhogekako
Isitifikhethi sokuhlongakala, mayelana
nomthetheko ohlongakeleko, lapho kutlhogekako
Imvumo etloliweko ebuya kibo bobabili
ababelethi, namkha umbelethi onelungelo
lobunikazi babantwana lapho kutlhogekako
nobufakazi bobunikazi bunye babantwana
Ubufakazi boku-adoptha ngokomthetho, lapho
kutlhogekako
Umlayo wangokomthetho wokuhlukanisa, lapho
kutlhogekako
Isitifikhethi sokuvunyelwa samapholisa nayikuthi
uneminyaka ema-21 namkha ngaphezulu, mayelana
nazo zoke iinarha ohlezi kizo unyaka namkha
isikhathi eside
Isitifikhethi sokuhlatjelwa, nakutlhogekako.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002) (UmThetho
wokuPhalalela)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha isikhathi esimalanga ama-30.
[Top]
Iindleko
R425
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for temporary residence permit,
BI-1738 (Isibawo semvumo yokuhlala
yesikhatjhana)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYomuntuOfunaI-.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yomuntu ofuna i-asayilamu



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ababaleki
Isibawo semvumo yomuntu ofuna iasayilamu


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa amaphandle
> Ukungena eSewula Afrika > Imisebenzi
yababaleki





Isibawo semvumo yomuntu ofuna i-asayilamu

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isibawo se-asayilamu sibawo esenziwa mbawi
sokobana athathwe njengombaleki.
Ofuna i-asayilamu mumuntu obaleke enarheni yakhe
ngokwesaba ukutlhagiswa (kwezokuhlalisana,
zamasiko, zekolo namkha zomnotho), begodu nofuna
ukuba mbaleki - kilokhu eSewula Afrika. Umbawi
uhlala angofuna i-asayilamu ngesikhathi isibawo
sakhe sisatjhejwa.
Ofuna i-asyilamu unikelwa imvumo yokudlula
ye-asayilamu engavuselelekiko endaweni yokungena
eSewula Afrika (endaweni yokungena ngeenyawo,
isiphaphamtjhini namkha ngesikepe). Imvumo
isebenza amalanga alitjhumi nane begodu igunyaza
umnikazi ukubika e-Ofisini eliseduze
lokwAmukelwa kwabaBaleki (i-RRO) nawuzakwenza
isibawo se-asayilamu.
Umbaleki mumuntu onikelwe ubujamo be-asayilamu
nokuvikelwa ngokuya komThetho wabaBaleki
ka-1998.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Wena, njengomuntu ofuna i-asayilamu kufanele
wenze isibawo ngokwakho e-Ofisini lokwAmukelwa
kwabaBaleki elikhonjiweko lapho kwenziwa
okulandelako:

Ukuhlolwa ngaphambi kwayo yoke into.
Igadangiso lakho lemino liyathathwa.
Kufunwa umrhumutjhi (nakutlhogekako)
I-Ofisi lokwAmukelwa kwabaBaleki lenza
ikulumiswano yokuthoma begodu kuzaliswa iforomo
BI-1590.
Kugadangiswa, kutlikitlwe, kustentjwe
bewunikelwe imvumo yofuna i-asayilamu.
Imvumo esebenza amalanga amatjhumi amathathu
izakuvumela ukuhlala eSewula Afrika
isikhatjhana. Imvumo ingalulwa ngamanye amalanga
amatjhumi amathathu kanye neenyanga ezintathu
ukudlula lapho.
Ngaphambi kokuphela kwemvumo yomuntu ofuna
i-asayilamu kufanele uzibonakalise e-Ofisini
lokwAmukelwa kwabaBaleki ukuyokubamba
ikulumiswano yesibili, ezakwenziwa siPhathiswa
sokuQuntwa kobuJamo babaBaleki (i-RSDO).
I-RSDO iragela phambili nokongamela isibawo
begodu ithatha isiqunto mayelana nesibawo
se-asayilamu.
Nawunikelwa i-asayilamu (okutjho imvumo
etloliweko yokuvunywa kobujamo bombaleki),
kufanele wenze isibawo sekarada le-smart
lokuzazisa lombaleki kwelinye nelinye i-RRO
kungakapheli amalanga alitjhumi nahlanu.
Ngemva kokunikelwa ikarada, ungenza isibawo
somTlolo wokuKhamba wesiVumelwano seHlangano
yeenTjhaba eziBumbeneko (i-United Nations
Convention Travel Document (UNCTD)) kwelinye
nelinye i-RRO.
Ubujamo bombaleki buhlala iminyaka emibili,
kodwana kufanele utlole incwadi ebawa
ukubuyekezwa namkha ukululwa kobujamo bakho
bombaleki iinyanga ezintathu ngaphambi kokuphela
kwabo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Refugee Act, 1998 (Act 130 of 1998) (UmThetho
wabaBaleki)
1951 UN Convention relating to the Status of
Refugees (IsiVumelwano se-UN mayelana nobuJamo
babaBaleki)
1969 OAU Convention Governing the Specific
Aspects of Refugee Problems in Africa
(IsiVumelwano se-OAU esiPhethe amaHlangothi
aThileko wemiRaro yabaBaleki e-Afrika)
1967 Protocol relating to the Status of Refugees
(IKambiso yangokomThetho yaka-1967 ekhambelana
nobuJamo babaBaleki)
1993 Basic Agreement between the Government of
South Africa and the UNHCR (IsiVumelwano
esiSisekelo phakathi komBuso weSewula Afrika
ne-UNHCR)
The Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002) as
amended (UmThetho wokuPhalalela, njengombana
utjhugululiwe)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iinyanga ezisithandathu.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for asylum, BI-1590 (Isibawo
se-asayilamu, BI-1590), elitholakala emNyangweni
weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSemvumoYomuntuOthethe.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yomuntu othethe umhlalaphasi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo yomuntu othethe umhlalaphasi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ihlelo
lok


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Imindeni
nabathethe imihlalaphasi





Isibawo semvumo yomuntu othethe umhlalaphasi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yomuntu othethe umhlalaphasi inikelwa
iphandle elihlose ukuthatha umhlalaphasi
liseSewula Afrika.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Veza ubufakazi bengeniso ubuncani bakhona
eziinkulungwana ezimatjhumi amabili nahlanu (R25
000) ngenyanga ebuya esikhwameni somhlalaphasi
namkha emalini etholwa ngonyaka engasulwako
namkha emalini esalako ingabi ngaphasi kweengidi
ezili-15 nasele kudoswe umthelo.
Nakungenzeka umbawi afise ukusebenza, kufanele
aveze bona asikho isakhamuzi namkha umhlali
wakanompheka weSewula Afrika owufunako umsebenzi
lowo.
Veza isivumelwano sokuqatjhwa sehlangano
ozayisebenzela nayo yoke imininingwana
etlhogekako ngehlangano.
Letha isitifikhethi sokuhlatjelwa umgomani
osarulana nayikuthi khewakhamba namkha uhlose
ukukhamba ukusuka namkha ukudlula endaweni
enomgomani osarulana. Isitifikhethi angeze
safunwa lokha nabewukhamba namkha bewuhlose
ukukhamba ngokudlula bunqopha endaweni enjalo
namkha lapho isibawo senziwa eSewula Afrika.
Bhadela idibhozidi. Idibhozidi enjalo angeze
yabuyiselwa kodibhozidileko ngemva kokusuka
kwakho kokugcina namkha ngemva kobana unikelwe
imvumo. Ukubhadelwa kwedibhozidi kungenziwa
ngetjhege eqinisekiswe ebhanka namkha ikarada
lokuthenga ngesikolodo eendaweni lapho
isikghonakalisi sikhona.
Veza isitifikhethi sokuvunyelwa samapholisa,
imibiko yezokwelatjhwa neyeradiyoloji.
Akutlhogeki bona abantwana abangaphasi
kweminyaka eli-12 nabomma abasidisi babe
nemibiko yeradiyoloji.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002),
(UmThetho wokuPhalalela)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Lomsebenzi uthatha isikhathi esimalanga ama-30.
[Top]
Iindleko
R425
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for temporary residence permit,
BI-1738 (Isibawo semvumo yokuhlala
yesikhatjhana)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSenarhaYokulimaYakarhu.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo senarha yokulima yakarhulumende



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo senarha yokulima yakarhulumende
Ibandulo ngeendlela neenkambiso zokucozululwa
kwem
Isibawo sokutlolisa inarha yokugcina iinyathi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > pahthwa
kwebhizinisi lezelimo




Isibawo senarha yokulima yakarhulumende

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Inarha karhulumende engakolodwako iqatjhiselwa
iminqopho yezokulima bona ekugcineni ingathengwa
namkha ingathengwa, kuye ngobujamo benarha
(nanyana kunombango wenarha). Iimvumelwano
zokuqatjhisa ezinokukhetha kokuyithenga
ekugcineni zivuseleleka njalo eminyakeni
emithathu.
UmNyango wezokuLima wesitjhaba usebenza
ukughonakalisa ukuphathwa kuhle kanye
nokuthengiswa kwenarha yezokulima yakarhulumende
eyafunyanwa ngerhelebho leBhodo yesiKolodo
sezokuLima (iRhelebho lezeeMali (i-FALA))
(okuyi-Agricultural Credit Board (Financial
Assistance (FALA)).
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Lokha inarha karhulumende itholakala bona
ingaqatjhiswa, umNyango wezokuLima uyikhangisa
ngokusebenzisa izaziso eendaweni ezithileko
esifundeni, ezifana nama-ofisi wabomarhastrada,
iintetjhi zamapholisa namaphephandaba.
Yenza isibawo emuntwini otjhiwo esazisweni.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Land Administration Act, 1995 (Act 2 of 1995)
(UmThetho wokuPhathwa kweNarha)
State Land Disposal Act, 1961 (Act 48 of 1961)
(UmThetho wokuThengiswa kweNarha kaRhulumende)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
UMphathi oPhezulu: wokuHlaliswa kwabaLimi (The
Senior Manager: Farmer Settlement) emNyangweni
wesitjhaba wezokuLima usebenza ukuqatjhiswa
ukwenzela ipahla ye-FALA nasele sivunywe
nguNgqongqotjhe wezokuLima neeNdaba zeNarha.
[Top]
Iindleko
Ukurenta kuquntwa ngokusebenzisa indlela
esekelwe enanini loke lenarha.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for settlement on state land
(Isibawo sokuhlaliswa enarheni karhulumende)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Agriculture Place, 20 Beatrix
Street, Arcadia, Pretoria
I-adresi yeposo:Directorate Farmer Settlement,
Private Bag X250, Pretoria 0001











Yabuyekezwa kokugcina :27 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSencwadiYesigunyazoMay.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sencwadi yesigunyazo mayelana nekoloyi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

lsibawo semvumo nenomboro yokuthengiswa
kwekoloyi
Isibawo sokuhlukaniswa okukhethekileko mayelana
ne
lsibawo sokubuyisela imali yelayisense
lsibawo sokutloliswa komenzi
Isibawo selayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yeplada enegama lakho
Nivhadzo ya tshanduko ya vhue kana u rengiswa ha
g
Isibawo somtlolo weduplikheyithi welayisense
yekol
Ukuqinisekisa amatjhuguluko wemininingwana
yekoloy
Ukuvuselelwa kwelayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yokutloliswa kwethrafigi
ication
Isaziso sokutjhuguluka kwemininingwana yomnikazi
t
Isibawo sencwadi yesigunyazo mayelana nekoloyi
Isibawo sokutloliswa kwekoloyi
Isibawo sokusula ukutloliswa kwekoloyi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Ukutloliswa kwekoloyi





Isibawo sencwadi yesigunyazo mayelana nekoloyi


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Kufanele ufumane incwadi yesigunyazo nawuhlose:
ukuletha ngaphakathi kwenarha ikoloyi etja
namkha esetjenzisiweko
ikoloyi ethutha ipahla namkha ikoloyana
ukwakha namkha ukutjhugulula ikoloyi.
Kufanele ube nencwadi yesigunyazo kungaqalwa
bona ikoloyi yakhiwe eSewula Afrika namkha
enarheni yangaphandle. Imihlobo yeenkoloyi
okufuneka kiyo incwadi yesigunyazo:
iinkoloyi, iimbhesi neenthuthuthu
iinkoloyi ezithutha ipahla (amatraga namkha
iimveni)
iinkoloyana
iinkoloyi ezikhethekileko ezifana namakhreyini
akhambako, iintregere, neemvuni.
Zoke iinkoloyi, nanyana zenziwe eSewula Afrika
namkha zilethwe ngenarheni kufanele zikhambisane
neemfuno ezibekwe emThethweni wesiTjhaba
weeNdlela weThrafigi ka-1996. Abaletha
ngaphakathi nabo kufanele balethe ubufakazi
bokukhambisana kwa-South African Bureau of
Standards (i-SABS).
Tjheja: Mumuntu kuphela okuzakutloliswa ngegama
lakhe ikoloyi okufanele azalise iforomo
lesibawo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuThutha.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Fumana amaforomo wesibawo afaneleko abuya
kwa-SABS.
Zalisa amaforomo bewunamathisele imitlolo
elandelako:

Ikhophi yeNcwadi yokuZazisa.
Incwadi yeprokzi nayikuthi yikampani namkha
yihlangano okukhulunywa ngayo.
Incwadi yesifungo yekoloyi eyakhiweko ebuya
emiSebenzini yesiPholisa seSewula Afrika. Lokhu
kufanele kufake iinomboro zenjini netjhesi,
imininingwana ezeleko yomsebenzi owenziweko
kanye nendawo ekulu lapho kufunyenwe izakhi
(khulu khulu eziqakatheke ekuphepheni)
IsiTifikhethi sokuVunyelwa sokuba seNdleleni
(i-clearance certificate) esibuya emiSebenzini
yesiPholisa seSewula Afrika
Isitifikhethi sokulinganiswa kwesisindo sekoloyi
(i-Weigh bridge certificate)
Iinthombe ezimbili zekoloyi
Bhadela imali ebekiweko.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(umThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Incwadi yesigunyazo izabe sele ilungile
emalangeni amane ukuya kwasithandathu .



[Top]
Iindleko
R2 008
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application Form - LOA1 (IForomo lesiBawo -
LOA1)
Application Form - LOA2 (IForomo lesiBawo -
LOA2)
Application Form - LOA3 (IForomo lesiBawo -
LOA3)
Application Form - LOAX (IForomo lesiBawo -
LOAX)
Application Form - ALA (IForomo lesiBawo - ALA)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :05 April 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSencwadiYokuzazisaKoku.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sencwadi yokuzazisa kokuthoma



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sencwadi yokuzazisa kokuthoma
Isibawo sokutjhugulula ubulili
Isibawo sobakhamuzi beSewula Afrika
ngokobutjhaba
Isibawo sokuquntwa kobakhamuzi beSewula Afrika
Isibawo sokubekelwa ngaphandle ekulahlekelweni
bub
Isibawo sokukhutjhwa butjha kwencwadi yokuzazisa
Isibawo sokuthoma butjha ubakhamuzi beSewula
Afrik
Isibawo sokulahlwa kobakhamuzi beSewula Afrika
amagama neembongo zabantu abadala
Isibawo sokutjhugulula iimbongo zabantwana
abasese
Isibawo sokutjhugulula imininingwana yeadresi
yakh
Isibawo sokulungisa imininingwana eyiphoso
encwadi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ubakhamuzi > Ukuzazisa




Isibawo sencwadi yokuzazisa kokuthoma

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Incwadi yokuzazisa (okuyi-ID) itjengisa bona
ungubani. Iincwadi zokuzazisa zinikelwa
izakhamuzi zeSewula Afrika namkha abaneemvumo
zakanomphela zobakhamuzi abaneminyaka elitjhumi
nesithandathu namkha ngaphezulu. Inganikelwa
godu nanyana ngubani osebenzela umbuso namkha
ihlangano ehlonywe ngokuya komthetho wepalamende
ngaphandle kweSewula Afrika namkha othunyelwe
ukuyokusebenzela umbuso kwenye inarha. Lokhu
kunabela kiloyo muntu athethene naye nabantwana.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo e-ofisini eliseduze leeNdaba
zeKhaya namkha emitjhini nawenza isibawo
ngaphetjheya.
Zalisa iforomo lesibawo BI-9.
Letha isitifikhethi samabeletho namkha incwadi
yereferensi edala eyakhutjhwa ngaphambi komhlaka
1 Julayi 1986.
Nayikuthi amabeletho awakatloliswa, begodu
akunasitifikhethi samabeletho, zalisa iforomo
BI-24/15 bewunamathisele ubuncani bakhona munye
umtlolo osekelako, isibonelo, isitifikhethi
sokubhabhadiswa, incwadi yesikolo namkha
isitifikhethi sokubeletha.
Letha iinthombe ezimbili ezilingana neze-ID.
Kuzakuthathwa igadangiso lemino elizakurekhodwa
eRejisteni yesiTjhaba.
Ababawi abatjhadileko kufanele bakhuphe ikhophi
yesitifikhethi somtjhado.
Umma owenza isibawo sencwadi yokuzazisa nofisa
ukuthoma asebenzise esinye seembongo abekaziwa
ngaso ngaphambilini, kufanele atjengise bona
unemvumo yokusebenzisa isibongo leso.
Umbaleki owenza isibawo sencwadi yokuzazisa
kufanele anamathisele imvumo yokuhlala
yakanomphela, imvumo yokunikelwa kwephandle
ubakhamuzi namkha isitifikhethi sokubekelwa
ngeqadi neforomo BI-529.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Identification Act, 1997 (Act 68 of 1997)
(UmThetho wokuZazisa)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iimveke ezibunane.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for identity document, BI-9 (Isibawo
sencwadi yokuzazisa, BI-9, elitholakala
emNyangweni weeNdaba zeKhaya)
Application for determination of citizenship,
BI-529 (Isibawo sokuquntwa kobakhamuzi, BI-529)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :08 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSenomboroYepladaEnegam.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo senomboro yeplada enegama lakho



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

lsibawo semvumo nenomboro yokuthengiswa
kwekoloyi
Isibawo sokuhlukaniswa okukhethekileko mayelana
ne
lsibawo sokubuyisela imali yelayisense
lsibawo sokutloliswa komenzi
Isibawo selayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yeplada enegama lakho
Nivhadzo ya tshanduko ya vhue kana u rengiswa ha
g
Isibawo somtlolo weduplikheyithi welayisense
yekol
Ukuqinisekisa amatjhuguluko wemininingwana
yekoloy
Ukuvuselelwa kwelayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yokutloliswa kwethrafigi
ication
Isaziso sokutjhuguluka kwemininingwana yomnikazi
t
Isibawo sencwadi yesigunyazo mayelana nekoloyi
Isibawo sokutloliswa kwekoloyi
Isibawo sokusula ukutloliswa kwekoloyi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Ukutloliswa kwekoloyi





Isibawo senomboro yeplada enegama lakho

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Abantu neenhlangano bangenza iimbawo zeenomboro
zokutlolisa zeplada elinegama lomuntu namkha
lehlangano nayikuthi bafuna ukusebenzisa igama
labo namkha lehlangano njengenomboro
yokutloliswa kwekoloyi. Inomboro yeplada enegama
lakho ivezwa ngendlela efanako njengenomboro
ejayelekileko yokutlolisa. Inomboro iba yipahla
yomuntu okutloliswe ngaye inomboro.
Inomboro yeplada enegama lakho kufanele
ikhambisane neemfuno zeplada lokutlolisa
elijayelekileko (isibonelo, kufanele iveze
itshwayo lephrovinsi).
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuThutha

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana ne-ofisi eliseduze nawe lethrafigi.
Zalisa iforomo lesibawo.
Nikela ngekhophi eqinisekisiweko yeNcwadi
kaMazisi wakho nesitifikhethi sokutloliswa
kwekoloyi.
Bhadela imali ebekiweko.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(umThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mhlokho.



[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi
njengombana ziquntwa nguSo/Nomkhandlu.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Application form for motor vehicle licence (ALV)
(Isibawo seforomo selayisense yekoloyi (i-ALV),
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :22 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSenomboroYokutloliswaK.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo senomboro yokutloliswa kwethrafigi ication for a traffic register number



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

lsibawo semvumo nenomboro yokuthengiswa
kwekoloyi
Isibawo sokuhlukaniswa okukhethekileko mayelana
ne
lsibawo sokubuyisela imali yelayisense
lsibawo sokutloliswa komenzi
Isibawo selayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yeplada enegama lakho
Nivhadzo ya tshanduko ya vhue kana u rengiswa ha
g
Isibawo somtlolo weduplikheyithi welayisense
yekol
Ukuqinisekisa amatjhuguluko wemininingwana
yekoloy
Ukuvuselelwa kwelayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yokutloliswa kwethrafigi
ication
Isaziso sokutjhuguluka kwemininingwana yomnikazi
t
Isibawo sencwadi yesigunyazo mayelana nekoloyi
Isibawo sokutloliswa kwekoloyi
Isibawo sokusula ukutloliswa kwekoloyi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Ukutloliswa kwekoloyi





Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSenyeIncwadiYokubopha.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo senye incwadi yokubopha oziphendulelako wenturhu yangekhaya



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokubekelwa ngeqadi komlayo wokuvikelwa
Ukwenza incwadi yesifungo mayelana nokwephulwa
kom
Isibawo senye incwadi yokubopha oziphendulelako
we
Isibawo somlayo wokuvikelwa enturhwini
yangekhaya


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Amatjhebiswano > Inturhu yangekhaya





Isibawo senye incwadi yokubopha oziphendulelako
wenturhu yangekhaya

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umabhalana wekhotho uzakukhupha incwadi
yokubopha yesibili namkha enye godu nayikuthi
umnghonghoyili uletha incwadi yesifungo ebeka
bona incwadi enjalo iyatlhogeka ukumvikela.
Incwadi yokubopha izakukhutjhwa godu nayikuthi
incwadi yokubopha ekhona
yasetjenziswa beyasulwa
ilahlekile namkha imotjhiwe
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iForomo 9: Affidavit for purposes of
further warrant of arrest (Incwadi yesifungo
yeminqopho yokubopha estetjhini) samapholisa
esiseduze.
Letha iforomo elizalisiweko epholiseni,
elizakukhupha incwadi yokubopha oziphendulelako.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Domestic Violence Act, 1998 (Act 116 of 1998)
(UmThetho weNturhu yangeKhaya)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Incwadi yokubopha ingakhutjhwa mhlokho.

[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Form 8: Warrant of Arrest (Incwadi yokubopha)
Form 9: Affidavit for purposes of further
warrant of arrest (Incwadi yesifungo ukwenzela
iminqopho yencwadi yokubopha)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Department of Justice - Gender issues

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 315 1670
Ifeksi:012 315 1960
I-adresi yendawo:Department of Justice and
Constitutional Development, Gender Affairs,
Momentum Building, 329 Pretorius Street (c/o
Pretorius and Prinsloo Streets) Pretoria, 0001
Directorate of Gender
I-adresi yeposo:Private Bag X81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za


Department of Justice - Family, Child and Youth
Law Affairs

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012- 315 1998/1656/1259
Ifeksi:012 -315 1851
I-adresi yendawo:Department of Justice and
Constitutional Affairs, Family, Child and Youth
Law Affairs, Momentum Building, 329 Pretorius
Street (c/o Pretorius and Prinsloo Streets)
Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za









Yabuyekezwa kokugcina :29 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSephaspotiYangokomtheth.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sephaspoti yangokomthetho



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sephaspoti yesivakatjhi
Isibawo sephaspoti yesikhatjhana
Isibawo sokujanyiselelwa kwephaspoti
elahlekileko
Isibawo sephaspoti yobujamo oburhabako
Isibawo sephaspoti yomntwana
Isibawo sephaspoti yangokomthetho
Isibawo sephaspoti yemaxi
Isibawo somtlolo ngeminqopho yokukhamba


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuvakatjhela ngaphandle kweSewula Afrika >
Amaphaspoti





Isibawo sephaspoti yangokomthetho

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Iphaspoti yangokomthetho mtlolo onikelwa
iimphathiswa ezisebenzela iinkhungo zombuso
lokha nazihlose ukukhambela ngaphetjheya
ngomsebenzi wangokomthetho. Iphaspoti
yangokomthetho isebenza iminyaka emihlanu.
Ukwenza isibawo, kufanele ube nencwadi
yokuzazisa namkha isitifikhethi samabeletho.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-73 bewulise ngokwakho
e-ofisini eliseduze lomNyango weeNdaba zeKhaya.
Lise ebuzendeni beSewula Afrika namkha emitjhini
nawenza isibawo ungaphetjhaya.
Thatha igadangiso lemino elizakurekhodwa
eRejisteni yesiTjhaba.
Letha iinthombe ezimbili zephaspoti.
Iimbawo zombili zephaspoti nencwadi yokuzazisa
zingenziwa ngasikhathi sinye nawungakghoniko
ukusebenza.
Letha incwadi ebuya kumqatjhi wakho enamabanga
wokobana kungani utlhoga iphaspoti
yangokomthetho.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Passports and Travel Documents
Act, 1994 (Act 4 of 1994) (UmThetho weSewula
Afrika wamaPhaspoti nemiTlolo yokuKhamba)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iveke yinye ukuya
kwesithandathu.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a South African passport or
travel document, BI-73 (Isibawo sephaspoti
yeSewula Afrika namkha umtlolo wokukhamba)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :23 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSephaspotiYe-maxi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sephaspoti ye-maxi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sephaspoti yesivakatjhi
Isibawo sephaspoti yesikhatjhana
Isibawo sokujanyiselelwa kwephaspoti
elahlekileko
Isibawo sephaspoti yobujamo oburhabako
Isibawo sephaspoti yomntwana
Isibawo sephaspoti yangokomthetho
Isibawo sephaspoti yemaxi
Isibawo somtlolo ngeminqopho yokukhamba


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuvakatjhela ngaphandle kweSewula Afrika >
Amaphaspoti





Isibawo sephaspoti ye-maxi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Iphaspoti ye-maxi mtlolo onamakhasi ama-64
wabahlale bakhamba njalo. Iphaspoti ye-maxi
iyafana nephaspoti yeemvakatjhi ngaphandle
kobana yona inamakhasi abuyelelwe kabili
ukunikela ngamakhasi amanengi we-visa.
Iphaspoti ye-maxi:
inikelwa izakhamuzi zeSewula Afrika ezineminyaka
eli-16 namkha ngaphezulu
isetjenziselwa ukukhamba kizo zoke iinarha
ngaphandle kwalokha nayiqisekisiwe ngenye
indlela.
isebenza iminyaka eli-10 ukuthoma ngelanga
eyakhutjhwa ngalo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Phatha incwadi yokuzazisa yakho namkha
isitifikhethi samabeletho nawenza isibawo.
Zalisa iforomo lesibawo BI-73 bewulise ngokwakho
e-ofisini eliseduze lomNyango weeNdaba zeKhaya.
Lise ebuzendeni beSewula Afrika namkha emitjhini
nawenza isibawo ngaphetjheya.
Uzakuthathwa igadangiso lemino ukwenzela
ukurekhoda eRejisteni yesiTjhaba.
Letha iinthombe ezimbili zephaspoti.
Nayikuthi awunamazisi kwanjesi begodu
ugandelelwa sikhathi, ungenza isibawo sephaspoti
nencwadi yokuzazisa ngasikhathi sinye.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Passports and Travel Documents
Act, 1994 (Act 4 of 1994) (UmThetho wamaPhaspoti
nemiTlolo yokuKhamba)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iimveke ezisithandathu.
[Top]
Iindleko
R310
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a passport or travel document,
BI-73 (Isibawo sephaspoti nemitlolo yokukhamba)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :19 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSephaspotiYesikhatjhana.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sephaspoti yesikhatjhana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sephaspoti yesivakatjhi
Isibawo sephaspoti yesikhatjhana
Isibawo sokujanyiselelwa kwephaspoti
elahlekileko
Isibawo sephaspoti yobujamo oburhabako
Isibawo sephaspoti yomntwana
Isibawo sephaspoti yangokomthetho
Isibawo sephaspoti yemaxi
Isibawo somtlolo ngeminqopho yokukhamba


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuvakatjhela ngaphandle kweSewula Afrika >
Amaphaspoti





Isibawo sephaspoti yesikhatjhana

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Iphaspoti yesikhatjhana inikelwa izakhamuzi
zeSewula Afrika okufanele zikhambe ngokurhaba
begodu ezingeze zakghona ukulinda iphaspoti
ejayelekileko. Iphaspoti yesikhatjhana isebenza
iinyanga ezilitjhumi nambili. Lokha nawenza
isibawo sephaspoti yesikhatjhana, kufanele godu
wenze isibawo sephaspoti yakanomphela.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-73 kwelinye nelinye
i-ofisi leeNdaba zeKhaya eSewula Afrika.
Letha imitlolo elandelako:

incwadi ehlathulula bona kungani utlhoga
iphaspoti yesikhatjhana.
incwadi yokuzazisa namkha isitifikhethi
samabeletho.
iinthombe ezine zephaspoti.
incwadi yesifungo nayikuthi iphaspoti yakho
yeSewula Afrika yalahleka namkha yetjiwa.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Passports and Travel Documents
Act, 1994 (Act 4 of 1994) (UmThetho weSewula
Afrika wamaPhaspoti nemiTlolo yokuKhamba)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Imbawo zingathatha amalanga wokusebenza amahlanu
ukuya kwalitjhumi.
[Top]
Iindleko
Iphaspoti yesikhatjhana: R75
Ukufekswa kwegadangiso lemino nayikuthi kufuneka
ukuqinisekiswa okurhabileko: R15
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a South African passport or
travel document, BI-73 (Isibawo sephaspoti
yeSewula Afrika namkha umtlolo wokukhamba)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :23 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSephaspotiYesivakatjhi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sephaspoti yesivakatjhi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sephaspoti yesivakatjhi
Isibawo sephaspoti yesikhatjhana
Isibawo sokujanyiselelwa kwephaspoti
elahlekileko
Isibawo sephaspoti yobujamo oburhabako
Isibawo sephaspoti yomntwana
Isibawo sephaspoti yangokomthetho
Isibawo sephaspoti yemaxi
Isibawo somtlolo ngeminqopho yokukhamba


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuvakatjhela ngaphandle kweSewula Afrika >
Amaphaspoti





Isibawo sephaspoti yesivakatjhi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Iphaspoti yesivakatjhi ifuneka lokha nawukhamba
uya kwenye inarha namkha nawungena butjha
eSewula Afrika. Iphaspoti yesivakatjhi inikelwa
izakhamuzi zeSewula Afrika ezineminyaka
elitjhumi nasithandathu namkha ngaphezulu.
Isebenza ukukhamba kizo zoke iinarha ngaphandle
kwalokha nayiqinisekiswe ngenye indlela.
Isebenza iminyaka elitjhumi ukuthoma ngelanga
eyakhutjhwa ngalo. Kufanele ube nencwadi
yokuzazisa enebhakhowudi namkha isitifikhethi
samabeletho nawuzakwenza isibawo. Iimbawo
zephaspoti yesivakatjhi nencwadi yokuzazisa
zingenziwa ngasikhathi sinye nayikuthi awukghoni
ukulinda.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-73 bewulise e-ofisini
eliseduze leeNdaba zeKhaya. Lise ebuzendeni
beSewula Afrika nawenza isibawo ngaphetjheya.
Thatha igadangiso lemino elizakurekhodwa
eRejisteni yesiTjhaba.
Letha iinthombe ezimbili zephaspoti.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Passports and Travel Documents
Act, 1994 (Act 4 of 1994) (UmThetho weSewula
Afrika wamaPhaspoti nemiTlolo yokuKhamba)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kuthatha ukufika eemvekeni ezisithandathu
ukusebenzana nesibawo sakho.
[Top]
Iindleko
R145
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a South African passport or
travel document, BI-73 (Isibawo sephaspoti
yeSewula Afrika namkha umtlolo wokukhamba)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :29 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSephaspotiYobujamoObur.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sephaspoti yobujamo oburhabako



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sephaspoti yesivakatjhi
Isibawo sephaspoti yesikhatjhana
Isibawo sokujanyiselelwa kwephaspoti
elahlekileko
Isibawo sephaspoti yobujamo oburhabako
Isibawo sephaspoti yomntwana
Isibawo sephaspoti yangokomthetho
Isibawo sephaspoti yemaxi
Isibawo somtlolo ngeminqopho yokukhamba


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuvakatjhela ngaphandle kweSewula Afrika >
Amaphaspoti





Isibawo sephaspoti yobujamo oburhabako

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Iphaspoti yobujamo oburhabako inganikelwa lokha
nawuya enarheni engumakhelwana ngokurhaba
engafuni i-visa yokungena. Iphaspoti yobujamo
oburhabako godu ingasetjenziselwa ukungena
ngokurhaba eSewula Afrika. Isebenza iinyanga
ezilithoba ukuthoma ngelanga eyakhutjhwa ngalo
kodwana isebenza ekhambeni linye lokuya enarheni
ethintekako nokubuya eSewula Afrika.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-73 kwelinye nelinye
i-ofisi leeNdaba zeKhaya.
Letha okulandelako:

incwadi ehlathulula bona kungani iphaspoti
yobujamo oburhabako ifuneka.
Incwadi yokuzazisa namkha isitifikhethi
samabeletho.
Incwadi yesifungo nayikuthi iphaspoti yakho
yeSewula Afrika yalahleka namkha yetjiwa.
iinthombe ezine zephaspoti.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Passports and Travel Documents
Act, 1994 (Act 4 of 1994) (UmThetho weSewula
Afrika wamaPhaspoti nemiTlolo yokuKhamba)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha amalanga wokusebenza
amahlanu ukufumana iphaspoti.
[Top]
Iindleko
R55
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a South African passport or
travel document, BI-73 (Isibawo sephaspoti
yeSewula Afrika namkha umtlolo wokukhamba)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :29 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSephaspotiYomntwana.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sephaspoti yomntwana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sephaspoti yesivakatjhi
Isibawo sephaspoti yesikhatjhana
Isibawo sokujanyiselelwa kwephaspoti
elahlekileko
Isibawo sephaspoti yobujamo oburhabako
Isibawo sephaspoti yomntwana
Isibawo sephaspoti yangokomthetho
Isibawo sephaspoti yemaxi
Isibawo somtlolo ngeminqopho yokukhamba


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuvakatjhela ngaphandle kweSewula Afrika >
Amaphaspoti





Isibawo sephaspoti yomntwana

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Iphaspoti yomntwana mtlolo otlhogeka lokha
umntwana nakavakatjhela kwenye inarha. Iphaspoti
yomntwana inikelwa abantwana beSewula Afrika
abangaphasi kweminyaka eli-16. Isebenza
nawuvakatjhela kizo zoke iinarha ngaphandle
kwalokha kubekwe ngenye indlela. Isebenza
isikhathi seminyaka emihlanu ukuthoma ngelanga
eyakhutjhwa ngalo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-73 bewulilethe
e-ofisini eliseduze leeNdaba zeKhaya. Letha
iforomo ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula
Afrika nawungaphetjheya.
Letha isitifikhethi samabeletho somntwana.
Letha iinthombe zamuva nje zephaspoti.
Imvumo yabo bobabili ababelethi nabondli
iyafuneka ngaphambi kobana umntwana anikelwe
iphaspoti.
Veza isitifikhethi sokuhlongakala nayikuthi
munye wababelethi uhlongakele.
Lapho imvumo inikelwa mumondli, ubujamo bomondli
kufanele buvezwe.
Ngaphasi kobujamo obukhethekileko,
(ukungabikhona kombelethi) lokha nakukghonekako
bona umbelethi anikele imvumo eforomini
lesibawo, imvumo etloliweko eyincwadi kufanele
itholakale embelethini ongekho.
Nayikuthi umbelethi uyala ukunikela imvumo,
ikhotho enamandla kufanele iqunte indaba.
Ikhophi yomlayo ofaneleko wekhotho kufanele
iphekelele iforomo lesibawo sephaspoti.
Nayikuthi ababelethi bahlukanisile, imvumo yabo
bobabili ababelethi iyafuneka ngaphandle
kwalokha ikhotho nayibeka ngenye indlela
(isibonelo, ubondli bomuntu munye bunikelwe
umbelethi munye).
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Passport and Travel Documents Act,
1994 (Act 4 of 1994) (UmThetho weSewula Afrika
wamaPhaspoti nemiTlolo yokuKhamba)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Lomsebenzi uthatha iimveke ezisithandathu ukuya
kwezibunane.
[Top]
Iindleko
R115
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a South African passport or
travel document, BI-73 (Isibawo sephaspoti
yeSewula Afrika namkha umtlolo wokukhamba)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :26 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSerhelebhoLeemaliElihl.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo serhelebho leemali elihlanganiswe nephrojekthi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo serhelebho leemali lezindlu lomuntu
ngamun
Isibawo sehlelo lokuthuthukiswa butjha
kwehostela
Isibawo serhelebho leemali leenkhungo
Isibawo serhelebho lokuthutha
Isibawo serhelebho leemali elihlanganiswe
nephroje
Isibawo serhelebho leemali eliqinisiweko
Isibawo sokuzibandakanya ehlelweni lokuzuza
ngesip
Isibawo sokufakwa ekambisweni yezindlu zabantu
Isibawo serhelebho leemali lemakhaya
Isibawo sesekelo leemali lekoro yombuso
lokuthuthu


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Indawo yokuhlala > Indlu oyifumana
ngokurhelejwa ngeemali





Isibawo serhelebho leemali elihlanganiswe
nephrojekthi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Irhelebho leemali elihlanganiswe nephrojekthi
linikelwa abathuthukisi abenza amaphrojekthi
avunyiweko.
Irhelebho leemali likghonakalisa ikhaya
elifanelekako ukuthenga indawo yokuhlala ezeleko
namkha indlu ethuthukiswe ngaphakathi
kwephrojekthi yezezindlu ehlanganiswe
nephrojekthi evunyiweko.
Inani lerhelebho leemali likhambelana nengeniso
yomzuzi. Ubunengi berhelebho leemali kwanjesi
liyi-R31 929 (libuyekezwa ngomhlaka 1 Apreli
unyaka nonyaka) kubazuzi abawela ngaphakathi
kwesiqhema esirhola i-R0 ukufika ku-R1 500
ngenyanga. Irhelebho leemali lehliswe ukufika
ku-R29 450 njengombana ingeniso yomzuzi yanda
ngobunengi beqintelo lengeniso eliyi-R3 500
ikhaya ngalinye ngenyanga.
Amaphrojekthi wezindlu kufanele asekelwe
eemvumelwaneni ezifaka woke umuntu (imvumelwano
zomphakathi) eziphakathi kwabadlalindima
abafaneleko abazibandakanya bunqopha nabathintwa
bunqopha yiphrojekthi. Okuqakathekileko kukobana
imiphakathi ebazuzi kanye nabathuthukisi namkha
umasipala bavumelane ngomkhiqizo kanye nendlela
yokufezakaliswa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezeziNdlu.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Letha amaforomo wesibawo sephrojekthi
emnyangweni wezezindlu ofaneleko kanye nemitlolo
elandelako:

Ihloso yephrojekthi
Umgwalo wendawo weemplani zendlu ehlongozwako.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Housing Act, 1997 (Act 107 of 1997) (UmThetho
wezeziNdlu)
Housing Amendment Act, 2001 (Act 4 of 2001)
(UmThetho wamaTjhuguluko wezeziNdlu)
National Housing Code, 2000 (IKhodi yesiTjhaba
yezeziNdlu)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mNyango wezeziNdlu
wePhrovinsi. Isikhathi esibekelwe ukusetjenzwa
kwesibawo siyame ebujameni bomuntu ngamunye.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for project linked subsidy (Isibawo
serhelebho leemali elihlanganiswe nephrojekthi)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :22 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSerhelebhoLeemaliEliqi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo serhelebho leemali eliqinisiweko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo serhelebho leemali lezindlu lomuntu
ngamun
Isibawo sehlelo lokuthuthukiswa butjha
kwehostela
Isibawo serhelebho leemali leenkhungo
Isibawo serhelebho lokuthutha
Isibawo serhelebho leemali elihlanganiswe
nephroje
Isibawo serhelebho leemali eliqinisiweko
Isibawo sokuzibandakanya ehlelweni lokuzuza
ngesip
Isibawo sokufakwa ekambisweni yezindlu zabantu
Isibawo serhelebho leemali lemakhaya
Isibawo sesekelo leemali lekoro yombuso
lokuthuthu


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Indawo yokuhlala > Indlu oyifumana
ngokurhelejwa ngeemali





Isibawo serhelebho leemali eliqinisiweko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Irhelebho leemali eliqinisiweko lenzelwe
ukunikela abazuzi abadlulileko abaneentanda
ezineensetjenziswa ezasekelwa ngeemali mnyango
wezezindlu odlulileko, (kufaka amahlelo
wamasayithi nemisebenzi we-Independent
Development Trust) ithuba lokufumana izindlu.
Irhelebho leemali okungelikhulu le-R18 792
lokwakha indlu linikelwa abazuzi abanengeniso
yekhaya engadluli i-R1 500 ngenyanga.
Imindeni enengeniso yekhaya esuka ku-R1 501
ukufika ku-R3 500 ngenyanga ifumana irhelebho
leemali okungelikhulu elifika ku-R16 851 begodu
ifaka isandla ngokweemali okungange-R21 479
erhelebheni leemali.
Ukuqalelela lokhu akufaki abadala,
abarholopheleko nabagulako abafumana ingeniso
yenyanga ephakathi kwe-R1 501 ukufika ku-R3 500,
ngombana abafaki isandla ngokweemali.
Irhelebho leemali eliqinisiweko alinikelwa
abathuthukisi abenza amaphrojekthi avunyiweko.
Abathuthukisi laba bavamise ukuba bomasipala.
Amaphrojekthi wezindlu kufanele asuselwe
eemvumelwaneni ezifaka woke umuntu (iimvumelwano
zomphakathi) eziphakathi kwabadlalindima
abafaneleko abazibandakanya bunqopha nabathintwa
bunqopha yiphrojekthi. Okuqakathekileko kukobana
imiphakathi ebazuzi kanye nabathuthukisi namkha
umasipala bavumelane ngomkhiqizo kanye nendlela
yokufezakaliswa.
Ngubani ofanelekako?
Mzuzi onestanda esineesetjenziswa, esisekelwa
ngeemali mnyango wezezindlu odlulileko (kufaka
amahlelo wamasayithi nemisebenzi we-Independent
Development Trust).
Mzuzi onethayithili etlolisiweko yepahla
eyenzelwe isibawo serhelebho leemali.
Mzuzi onengeniso yoke yenyanga yekhaya engaphasi
kwe-R3 500. Ongaba mzuzi kuzakufuneka bona
alethe ubufakazi obaneleko bengeniso begodu
nasiya engenisweni efunyanwa ngokuzisebenza,
kufanele atlikitle incwadi yesifungo ebeka inani
elirholwako.
Umzuzi akutlhogakali bona atjhade namkha
ahlalisane begodu abe nabathembele kuye.
Ebujameni berhelebho leemali ekhambelana
nephrojekthi, umthuthukisi usebenza
ukufezakalisa.
Abazuzi namkha abantu abahlala ephrojekthini
kufanele bajanyiswe ehlanganweni yabathuthukisi
namkha ngeemvumelwano ezihlelwe kuhle.
Iimvumelwano kufanele zenziwe ngendlela yokuthi
abazuzi bazibandakanye ekuthathweni kweenqunto
okukhambelana nekambiso yokufezakaliswa
kwezindlu begodu zibone imiphumela yokuthathwa
kweenqunto okunjalo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezeziNdlu.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomNyango wezeziNdlu
Letha isibawo esitloliweko emNyangweni
wezeziNdlu wePhrovinsi begodu unikele ngelwazi
elilandelako:

Umphakathi ozuzako ebujameni bephrojekthi.
Iindingo zezindlu zomphakathi
Iphrojekthi ehlongozako izakuhlangabezana
neendingo lezo
Letha isitifikhethi sokuzitlolisa
njengomthuthukisi.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Housing Act, 1997 (Act 107 of 1997) (UmThetho
wezeziNdlu)
Housing Amendment Act, 2001 (Act 4 of 2001)
(UmThetho wamaTjhuguluko wezeziNdlu)
National Housing Code, 2000 (IKhodi yesiTjhaba
yezeziNdlu)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mNyango wezeziNdlu
wePhrovinsi. Isikhathi esibekelwe ukusetjenzwa
kwesibawo siyame ebujameni bomuntu ngamunye.

[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for consolidation subsidy (Isibawo
serhelebho leemali eliqinisiweko)


[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :20 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSerhelebhoLeemaliEsiki.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo Serhelebho Leemali Esikimini SesiTjhaba SokuSiza AbaFundi NgeeMali



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Serhelebho Leemali Esikimini SesiTjhaba
So
Isibawo Sokuzitlolisa Kwamathomo Esikhungweni
Sefu
Isibawo Sokulinganiswa Kwamazinga Weemfundo
Ezith
Ukuqinisekiswa Kweemfundo Eziphasiweko
Ebuthelelwe
IRherho lesiTjhaba eliZenzakalelako lokuFunyanwa
k
Ukuzitlolisa njengososayensi wemvelo
wesiphrofetjh
Ukuzitlolisa okukhethekileko njengososayensi
wesip
Iimfuno ezingezelelweko zokutloliswa ezikweni
leSa
Ukuzitlolisa njengososayensi wesiphrofetjhinali
we
Ukudluliswa kwesiqunto sokwalelwa ukuzitlolisa
nje
Isibawo Sokutloliswa Kwesikhungo Sangasese
SeFundo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > Iinkhungo zefundo
ephakamileko




Isibawo Serhelebho Leemali Esikimini SesiTjhaba
SokuSiza AbaFundi NgeeMali

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
IsiKimu sesiTjhaba sokuSiza abaFundi ngeeMali
(i-National Student Financial Aid Scheme) (i-
NSFAS), sikimu sokubolekisa ngemali begodu
simfundaze osekelwa ngeemali mNyango wezeFundo.
I-NSFAS yahlonywa ukuqinisekisa bona abafundi
abanekghono kodwana banganamali yokubhadelela
iimfundo zabo eenkhungweni zefundo ezingaphezu
kweenkolo, bayarhelebheka bona babhadele.
Ukuze ube sebujameni bokungarhelejwa
ngabe-NSFAS, ufanele bona ube:
sisakhamuzi seSewula Afrika
uzitlolisile eyunivesithi nanyana eyunivesithi
yetheknoloji
uhlahlubwe kwatholakala bona usesidingweni
ngokweemali
usebenza kuhle eemfundweni zakho
ufundela iziqu zokuthoma, ufundela iziqu nanyana
idiploma yokuthoma nanyana yesibili.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yo-The National Student Financial Aid Scheme.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thola iforomo lokufaka isibawo eyunivesithi
nanyana eyunivesithi yetheknoloji lapho ufunda
khona kwagadesi.
Thola isitatimende somrholo nanyana semali
engeniswako (i-payslip) kiloyo okutlhogomelako
(umbelethi), isihlobo, umlingani nanyana
umtjheji wangokomthetho.
Nangabe ababelethi nanyana abatjheji bakho
abasebenzi, uzakufanele bona ulethe ubufakazi
obufungelweko ekhotho (i-afidavithi) manqophana
nalokhu. Letha ikhophi eqinisekisiweko kamazisi
wakho kanye nomazisi wombelethakho nanyana
umtjheji wangokomthetho.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
The National Student Financial Aid Scheme Act,
1999 (Act 56 of 1999) (IsiKimu sesiTjhaba
sokuSiza abaFundi ngeeMali)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ahlukile, aya ngokwesikhungo esinye nesinye.
[Top]
Iindleko
Ihlelo lemisebenzi le lenziwa simahla.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo ayatholakala eyunivesithi lapho wenza
khona isibawo sokuyokufunda khona.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
North West
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :24 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSerhelebhoLeemaliL(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo serhelebho leemali lekhaya labadala
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
Isibawo sesekelo leemali emahlelweni
wokuthuthukis
Isibawo serhelebho lemali emahlelweni
wokusebenzel
Isibawo sokusekelwa ngeemali kwamahlelo
wokunikela


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukusekela ngeemali ihlangano




Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ikhaya labaNtwana yindawo etlolisiweko
yokutlhogonyelwa kwabantwana. Amakhaya
wabantwana angafuna imali yenyanga embusweni
ukuqalana neendleko zokusebenza kwamakhaya.
Irhelebho lemali elinikelwako liyehluka begodu
lisekelwe eendlekweni zokusebenza zekhaya kanye
nesibalweni sabantwana abahlalisiweko.
Ngubani ongenza isibawo serhelebho?
Makhaya wabantwana atlolisiweko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
Department of Social Development.
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo e-ofisini eliseduze lemiSebenzi
yezeHlalakuhle.
Iforomo elizalisiweko kufanele litlikitlwe
nguSihlalo weKomiti ePhetheko kanye noMnqophisi
wesiFunda weKhaya labaNtwana elithintekako.
Letha iforomo kanye nesitifikhethi sokutloliswa
se-NPO kanye neentatimende zebhanka emNyangweni.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Imitlolo le inikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
Childrens Act, 2005 (Act 38 of 2005) (umThetho
wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Irhelebho lemali litholakala esikhungweni
kwelinye nelinye ikhaya lomzuzi elifumana
ukuhlaliswa esikhungweni.
Irhelebho lemali libhadelwa esikhungweni begodu
ingasi kumzuzi.
Ikambiso yesibawo izakuthatha ukudlula iinyanga
ezidlula kwezintathu.
Nasele isibawo silethiwe, sizakuhlolwa bona
ngesamambala na.
Nayikuthi umNyango uyaneliswa sibawo, iimali
izakunikelwa.
Isiqunto sisekelwe ekutholakaleni kwemithombo
kanye netlhogeko lomsebenzi.
UmNyango unikela irhelebho leemali ngeenkhathi
zeenyanga ezintathu kuye ngokubuyekezwa
kwemisebenzi yekhaya.
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi


[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Iforomo litholokala ema-Ofisini wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle aseduze nawe.


[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana

0800 60 10 11


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSerhelebhoLeemaliLeenk.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo serhelebho leemali leenkhungo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo serhelebho leemali lezindlu lomuntu
ngamun
Isibawo sehlelo lokuthuthukiswa butjha
kwehostela
Isibawo serhelebho leemali leenkhungo
Isibawo serhelebho lokuthutha
Isibawo serhelebho leemali elihlanganiswe
nephroje
Isibawo serhelebho leemali eliqinisiweko
Isibawo sokuzibandakanya ehlelweni lokuzuza
ngesip
Isibawo sokufakwa ekambisweni yezindlu zabantu
Isibawo serhelebho leemali lemakhaya
Isibawo sesekelo leemali lekoro yombuso
lokuthuthu


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Indawo yokuhlala > Indlu oyifumana
ngokurhelejwa ngeemali





Isibawo serhelebho leemali leenkhungo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Irhelebho leemali lesikhungo sisabelo sombuso
esenzelwe iinkhungo ezinikela ngamahlelo
welungelo lenarha njengokungenziwa ekufumaneni
msinyana ubunikazi benarha kubazuzi. Irhelebho
leemali linikelwa isikhungo komunye nomunye
ekhayeni elimzuzi elifumana indlu ngokusebenzisa
isikhungo.
Irhelebho leemali lesikhungo lihluka kwamanye
amarhelebho ngombana:
linikela ngezinga elamukelekako kiwo woke
amakhaya arhola ngaphasi kwe-R3 500 ngenyanga;
libhadela irhelebho leemali esikhungweni ingasi
kumzuzi begodu
alinikeli umzuzi ngobunikazi bomuntu.
Irhelebho leemali alinikeli ngobujamo bona
isikhungo siragele phambili nokuba mnikazi
wepahla ubuncani bakhona iminyaka emine ngemva
kwelanga ikhaya elathoma ngalo ukuhlala endlini
kokuthoma.
Nayikuthi umzuzi uphuma endaweni esekelwa
ngeemali lirhelebho leemali, usezakukghona
ukwenza isibawo serhelebho leemali lapho khunye.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yom
Nyango wezeziNdlu.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ngaphambi kokwenza isibawo serhelebho leemali
lesikhungo, kufanele uhlole bonyana isikhungo
sakho sifaneleka lirhelebho. Ukufaneleka
lirhelebho kuquntwa ngobujamo bangokomthetho
kanye nomnqopho waso omkhulu, ukobana kuhlobana
njani nabahlali, amahlelo welungelo lenarha
avunyelweko, njalo njalo.
Ukwenza isibawo,
lungisa isibawo sephrojekthi
letha isibawo sephrojekthi emNyangweni
wezeziNdlu wephrovinsi
letha iimvumelwano ezamukelekako ezifunekako
Lokha isibawo nasivunywako, isivumelwano
singenziwa esibeka ukobana irhelebho leemali
lizakubhadelwa njani nokuthi kuzakwenzekani
ekupheleni kwemali ebhadelwa ngenyanga, isiquntu
sezabelo namkha isivumelwano sokuqatjhisa.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Housing Act, 1997 (Act 107 of 1997) (UmThetho
wezeziNdlu)
Housing Amendment Act, 2001 (Act 4 of 2001)
(UmThetho wamaTjhuguluko wezeziNdlu)
National Housing Code, 2000 (IKhodi yesiTjhaba
yezeziNdlu)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mNyango wezeziNdlu
wePhrovinsi. Isikhathi esibekelwe ukusetjenzwa
kwesibawo siyame ebujameni bomuntu ngamunye.

[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application by individual for participation in
institutional subsidy scheme (Isibawo somuntu
sokuzibandakanya ehlelweni lerhelebho leemali
lesikhungo)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :12 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSerhelebhoLeemaliLekha.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labadala



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo serhelebho leemali lekhaya labadala
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
Isibawo sesekelo leemali emahlelweni
wokuthuthukis
Isibawo serhelebho lemali emahlelweni
wokusebenzel
Isibawo sokusekelwa ngeemali kwamahlelo
wokunikela


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukusekela ngeemali ihlangano




Isibawo serhelebho leemali lekhaya labadala

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Irhelebho leemali lekhaya labadala yimali
ebhadelwa iinhlangano ezingenzi inzuzo (ama-NPO)
eziphatha amakhaya wabadala. Inani lerhelebho
liyehluka begodu lisekelwe esibalweni sabadala
abahlaliswe ekhayeni. Imihlobo yama-NPO ifaka:
Iinhlangano okungasizo zombuso (ama-NGO)
Iinhlangano ezisekelwe ekolweni (ama-FBO)
Iinhlangano ezitholakala emphakathini (ama-CBO)
Ngubani ongenza isibawo?
Ama-NPO aphethe amakhaya wabadala
Ama-NPO atloliswe nomNyango wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle njengamakhaya wabadala.
Abantu abanerekhodi elihle emphakathini
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo e-ofisini eliseduze
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
Letha iforomo lesibawo kanye nesitifikhethi
sokutloliswa kwe-NPO, isihlongozo sebhizinisi
neentatimende zebhanka.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Aged Persons Act, 1967 (Act 81 of 1967)
(umThetho wabaNtu abaDala)
Aged Persons Amendment Act, 1998 (Act 200 of
1998) (umThetho wamaTjhuguluko wabaNtu abaDala)
Non-profit Organisation Act, 1997 (Act 71 of
1997) (umThetho weenHlangano eziNgenzi iNzuzo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yokwenza isibawo ingathatha isikhathi
esidlula iinyanga ezintathu
Nasele isibawo silethiwe, sizakulinganiswa bona
ngesamambala na kanye nokutlhogeka komsebenzi
Nayikuthi umNyango uyaneliswa sibawo,
nizakunikelwa iimali
Isiqunto sisekelwe ekutholakaleni kwemithombo
kanye nesidingo somsebenzi
Umnyango unikela ngerhelebho leemali eenyangeni
ezinye nezinye ezintathu kuye ngokubuyekezwa
kwemisebenzi yekhaya.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala e-ofisini eliseduze
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :27 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSerhelebhoLeemaliLemak.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo serhelebho leemali lemakhaya



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo serhelebho leemali lezindlu lomuntu
ngamun
Isibawo sehlelo lokuthuthukiswa butjha
kwehostela
Isibawo serhelebho leemali leenkhungo
Isibawo serhelebho lokuthutha
Isibawo serhelebho leemali elihlanganiswe
nephroje
Isibawo serhelebho leemali eliqinisiweko
Isibawo sokuzibandakanya ehlelweni lokuzuza
ngesip
Isibawo sokufakwa ekambisweni yezindlu zabantu
Isibawo serhelebho leemali lemakhaya
Isibawo sesekelo leemali lekoro yombuso
lokuthuthu


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Indawo yokuhlala > Indlu oyifumana
ngokurhelejwa ngeemali





Isibawo serhelebho leemali lemakhaya

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Irhelebho leemali lemakhaya linikelwa abantu
abanamathayithili wobunikazi atlolisiweko,
okutjho, ubunikazi besiquntu senarha kodwana
abanganaso isiqinisekiso selungelo lenarha
elisebenzako.
Iimbonelo zesiqiniseko selungelo lenarha
esisebenzako zifaka:
ilungelo lenarha elinikelwe ngokuya kwemithetho
namasiko wesitjhaba
isiko, ukusetjenziswa namkha umukghwa wokuphatha
endaweni ethileko namkha umphakathi
ukuhlala ngokuzuza enarheni kaRhulumende
isikhathi esiragela phambili esingasi ngaphasi
kweminyaka emihlanu.
Tjheja: - Imihlobo ehlukeneko yethayithili
etlolisiweko ngaphandle kobunikazi ikhona.
Imihlobo yamathayithili izakufaka ukuqatjhiswa
kwenarha kweminyaka ema-99 kanye nomhlobo
wokuqatjhisa isikhathi eside.
Ukungezelela, umuntu kufanele akhambisane nazo
zoke iindlela zokufaneleka ezibekwe eKhodini
yezeziNdlu.
Irhelebho leemali lemakhaya lizakunikelwa abantu
amalungelo wabo okungasi ngewomthetho
okungaphikiswana ngawo, begodu nokungeze
balahlekelwa ngiwo ngesikhathi sekambiso
yetjhuguluko lezenarha lanjesi (Iimbonelo
zamalungelo okungasi ngewomthetho anikelwa
ngehla). Ebujameni benarha ewela ngaphasi
komphakathi, nayikuthi umuntu unikelwa irhelebho
leemali lemakhaya kodwana ulahlekelwa malungelo
lawo wokungena enarheni, ikambiso iyenziwa lapho
bangafaneleka kufumana elinye irhelebho. Umuntu
angalahlekelwa malungelo wakhe wenarha nayikuthi
uqunta ukuthuthela endaweni yedorobheni,
ngalokho ulahlekelwa lilungelo lenarha
yomphakathi. Ebujameni obumbi khulu, umphakathi
awusavumi ukumazi njengelunga lomphakathi.
Nanyana irhelebho leemali libizwa ngerhelebho
leemali lemakhaya alipheleli kuphela eendaweni
zemakhaya, kodwana nemadorobheni liyatholakala.
Lomhlobo werhelebho leemali lithathwa
njengesenzo sokugcina njengombana sifuneka
ukuqinisekisa bona amalungelo welungelo lenarha
ayanikelwa lapho kukghonekako.
Irhelebho leemali lingafikelelwa ngokusebenzisa
iphrojekthi; kodwana akunabuncani namkha
ubukhulu beqintelo lokobana bangaki
abazibandakanyako abangafakwa ephrojekthini.
UmNyango wezeziNdlu wephrovinsi uvunyelwa
ukunikela ngokuvunyelwa kuma-ejensi
wokufezakalisa ukufanisa, ukutlama
nokufezakalisa amaphrojekthi ngokuya kwerhelebho
leemali. Irhelebho elivunyiweko libhadelwa
abasebenzeli beemali abafaniswe mNyango
wezeziNdlu wePhrovinsi abaphatha ukubhadelwa
kweemali.
Irhelebho leemali lemakhaya lingasetjenziselwa
iminqopho ekhambelana nezindlu okuvunyelwene
ngayo nomNyango wezeziNdlu wephrovinsi.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezeziNdlu.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Letha iforomo lesibawo nemitlolo elandelako,
nayifunekako:

ikhophi eqinisekisiweko yencwadi yokuzazisa
yeSewula Afrika enebhakhowudi - (wakho
newothethene naye namkha othethene nabo)
ikhophi eqinisekisiweko yemvumo yokuhlala
yakanomphela
ikhophi eqinisekisiweko yomlayo wesahlukaniso
ubufakazi bokurholophala
ikontraga yokwakha egunyaziweko neqhinga
iindleko zezinto
ubufakazi bengeniso yenyanga namkha incwadi
yesifungo nayikuthi uyazisebenza
isitifikhethi somrholi womphakathi esiqinisekisa
ilungelo lokuhlala enarheni karhulumende
ngebanga lemithetho namasiko wesitjhaba
ubufakazi bemitlolo berente ebhadelwako
etlolisiweko yelungelo lenarha, ilungelo
elitlolisiweko namkha imvumo yokuhlala enarheni.
ubufakazi bemitlolo belungelo lokuhlala enarheni
ngebanga lomukghwa wezokuphatha njengelungelo
elitlolisiweko lerente ebhadelwako, ilungelo
elingakatloliswa namkha imvumo yokuhlala
enarheni:

Nayikuthi ubufakazi bemitlolo le buyalahleka,
nikela ngencwadi yesifungo ebeka bona
awunabufakazi begodu uhlezi enarheni ubuncani
bakhona iminyaka emihlanu
Iincwadi zeemfungo zawo woke amalunga wamakhaya
ahlezi esiquntwini senarha ezibeka bona ilungelo
lombawi lokuhlala enarheni aliphikiswa
Isitifikhethi somnikazi wenarha otlolisiweko,
ukuqinisekisa bona akunambawo eziphikisanako
mayelana nesiquntu senarha.
Ukuvunywa kwetuthuko ehlongozwako
nguNgqongqotjhe weeNdaba zeeNarha.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Housing Act, 1997 (Act 107 of 1997) (UmThetho
wezeziNdlu)
Housing Amendment Act, 2001 (Act 4 of 2001)
(UmThetho wamaTjhuguluko wezeziNdlu)
National Housing Code, 2000 (IKhodi yesiTjhaba
yezeziNdlu)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe ukusetjenzwa kwesibawo.

[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a rural housing subsidy:
informal land rights (Isibawo serhelebho leemali
lemakhaya: amalungelo wenarha engakahlelwa)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSerhelebhoLeemaliLezin.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo serhelebho leemali lezindlu lomuntu ngamunye



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo serhelebho leemali lezindlu lomuntu
ngamun
Isibawo sehlelo lokuthuthukiswa butjha
kwehostela
Isibawo serhelebho leemali leenkhungo
Isibawo serhelebho lokuthutha
Isibawo serhelebho leemali elihlanganiswe
nephroje
Isibawo serhelebho leemali eliqinisiweko
Isibawo sokuzibandakanya ehlelweni lokuzuza
ngesip
Isibawo sokufakwa ekambisweni yezindlu zabantu
Isibawo serhelebho leemali lemakhaya
Isibawo sesekelo leemali lekoro yombuso
lokuthuthu


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Indawo yokuhlala > Indlu oyifumana
ngokurhelejwa ngeemali





Isibawo serhelebho leemali lezindlu lomuntu
ngamunye

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Irhelebho leemali lezindlu lomuntu ngamunye
sisabelo sombuso esiqaliswe ebantwini abafuna
ukufumana ubunikazi bestanda esineesetjenziswa.
Livumela umzuzi ukwenza isivumelwano sokwakha
indlu namkha ukuthenga ipahla engatjhidiko
ethuthukisiweko ekhona engasi lihlangothi
lephrojekthi yerhelebho leemali lezezindlu
evunyiweko.
Irhelebho leemali lirhelebha abazuzi abafisa
ukwandisa amarhelebho weemali wabo ukufikelela
ukuthenga ngesikolodo kanye nabazuzi
abangafaneleki kuthenga ngesikolodo.
Ungenza isibawo serhelebho leemali nayikuthi:
usisakhamuzi seSewula Afrika namkha unemvumo
yokuhlala yakanomphela.
utjhadile namkha uhlalisana nomlingani
wesikhathi eside.
awukatjhadi, uneminyaka engaphezulu kwema-21
ubudala begodu kunabantu abathembele kuwe.
ingeniso yenyanga yekhaya loke yi-R3 500 namkha
ngaphasi.
akhenge ube mnikazi wendawo yokuhlala
ngaphambilini (kunokubekelwa ngaphandle).
urholophele begodu wenza isibawo sokwehluka
okukhethekileko (isitifikhethi sokwelatjhwa
siyafuneka).
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezeziNdlu.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo, Isibawo serhelebho leemali
lomuntu ngamunye (Application for an individual
housing subsidy) elitholakala emNyangweni
wezeziNdlu wePhrovinsi, emabhanka
nakibomasipala.
Yisa iforomo emdlulisini wepahla ukuzalisa
isiGaba G.
Yisa iforomo embolekisini weemali namkha
esikhungweni sezeemali ukuzalisa isiGaba H
ebujameni beembawo ezikhambelana nokuthenga
ngesikolodo.
Yisa iforomo kusokontraga ukuzalisa isiGaba I
ebujameni bezindlu ezisanda ukwakhiwa.
Yenza isifungo kuKomitjhinara weemFungo.
Namathisela imitlolo elandelako:
incwadi yokuzazisa
isitifikhethi somtjhado (nasifunekako)
isitifikhethi samabeletho
ubufakazi bengeniso (nabufunekako)
incwadi yobunikazi bokuthengiswa.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Housing Act, 1997 (Act 107 of 1997) (UmThetho
weziNdlu)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe ukusebenza isibawo.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for an individual housing subsidy
(Isibawo serhelebho leemali lomuntu ngamunye.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :20 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSerhelebhoLemaliEmahle.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo serhelebho lemali emahlelweni wokusebenzela umphakathi aqaliswe ebantwini abadala



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo serhelebho leemali lekhaya labadala
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
Isibawo sesekelo leemali emahlelweni
wokuthuthukis
Isibawo serhelebho lemali emahlelweni
wokusebenzel
Isibawo sokusekelwa ngeemali kwamahlelo
wokunikela


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukusekela ngeemali ihlangano




Isibawo serhelebho lemali emahlelweni
wokusebenzela umphakathi aqaliswe ebantwini
abadala

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
UmNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle unikela
ngerhelebho leemali emiphakathini enikela
ngemisebenzi yezehlalakuhle ebantwini abadala.
Lo msebenzi wokusekela abantu abadala
abakhambako nokukghonakalisa abantu abadala
ukuphila ngokungathembeli komunye umuntu
isikhathi eside.
Umphakathi ufaneleka kufumana irhelebho leemali
kuphela nawunehlelo okuhloswe ngalo ukusekela
abadala.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo nawufuna irhelebho
leemali e-ofisini eliseduze lokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle.
UmNyango uzakuhlola isibawo ukufunisisa bona
kghani ihlelo lomphakathi wakho liyakhambisana
na nomthetho womnyango, ukuziphatha namazinga.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Aged Persons Act, 1967 (Act 81 of 1967)
(UmThetho wabaNtu abaDala)
Aged Persons Amendment Act, 1998 (Act 100 of
1998) (UmThetho wamaTjhuguluko wabaNtu abaDala)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yeembawo izakuthatha iinyanga ezidlula
kwezintathu.
Nasele isibawo silethiwe, sizakuhlolwa bona
ngesamambala na kanye nesidingo somsebenzi.
Nayikuthi umNyango uyaneliswa ngesibawo,
uzakunikelwa iimali.
Nayikuthi uphethe ihlelo lesitjhaba, i-ofisi
lesithaba kanye nephrovinsi ngokuhlanganyela
azakuthatha isiqunto ngokutholakala kwemithombo.

[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi

[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo wesibawo atholakala e-ofisini lesiduze
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSerhelebhoLesabelo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo serhelebho lesabelo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle




Isabelo ngerhelebho

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Irhelebho lesabelo sisabelo sokungezelela
esinikelwa abantu abafumana isabelo sabadala,
isabelo sokurholophala namkha isabelo sabarhali
bepi nabangakghoniko ukuzitlhogomela.

Inani lesabelo ukuthoma ngo-Apreli 2007 yi-R200.

Ngubani okufanele enze isibawo?
Abantu abafuna itjhejo leenkhathi zoke
abalinikelwa ngomunye umuntu ngebanga
lokurholophala ngokomkhumbulo namkha umzimba.
Ababawi abangatlhogonyelwa esikhungweni
esifumana irhelebho lemali kuRhulumende
elisetjenziselwa ukutlhogomela namkha ukuhlalisa
abazuzi.
Abantu abafumana izabelo zehlalakuhle.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yo-South African Social Security Agency.
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo e-Ofisini le-Social
Development eliseduze nalapho uhlala khona.
Nayikuthi angeze wakghona ukuya e-ofisini, bawa
omunye akwenzele isibawo. Umuntu lowo kufanele
eze nencwadi ebuya kuwe kanye/namkha nencwadi
kadorhodera etjho bona kungani ungeze wakghona
ukuvakatjhela i-ofisi ukuzokwenza isibawo.
Ukuvakatjhelwa ekhaya kungahlelwa
Zalisa iforomo lesibawo phambi kwesiphathiswa
sezehlalakuhle.
Letha iforomo bewufumane irasidi yokuliletha.
Gcina irasidi njengobufakazi besibawo sakho.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako

Imitlolo le inikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
Social Assistance Act, 2004(Act 13 of
2004)(UmThetho weRhelebho lezeHlalakuhle)



[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga ama-35 ukusebenzana
nesibawo sakho
Nayikuthi isibawo sakho asivunywa, uzakwaziswa
ngomtlolo ukobana kungani singakaphumeleli.
Nayikuthi awuvumelani nesiqunto esithethweko,
dlulisela isiqunto kuNgqongqotjhe namkha
uSo/Nomkhandlu e-ofisini lesitjhaba namkha
lephrovinsi lomNyango wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle ngomtlolo uhlathulule bona
kungani ungasamukeli isiqunto.
Dlulisela phambili isiqunto kungakadluli
amalanga ama-90 ngemva kokufumana isaziso
ngomphumela wesibawo sakho.
Isabelo sibhadelwa ngeendlela ezilandelako:

Ngekhetjhe endaweni yokubhadela ethileko
ngelanga elithileko
Ngokudibhozidwa ngokwe-elektroniki e-akhawuntini
yakho yebhanka (ibhanka ingakuhlawulisa
ngalomsebenzi)
Eposofisi
Esikhungweni (isibonelo, ikhaya labadala)
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.



[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
I-Form Z965, Application for Grant in Aid
(leRhelebho lesAbelo) litholakala e-ofisini
eliseduze lomNyango wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle.
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana

0800 60 10 11


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :07 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSerhelebhoLokuthutha(2.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo serhelebho lokuthutha



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo serhelebho leemali lezindlu lomuntu
ngamun
Isibawo sehlelo lokuthuthukiswa butjha
kwehostela
Isibawo serhelebho leemali leenkhungo
Isibawo serhelebho lokuthutha
Isibawo serhelebho leemali elihlanganiswe
nephroje
Isibawo serhelebho leemali eliqinisiweko
Isibawo sokuzibandakanya ehlelweni lokuzuza
ngesip
Isibawo sokufakwa ekambisweni yezindlu zabantu
Isibawo serhelebho leemali lemakhaya
Isibawo sesekelo leemali lekoro yombuso
lokuthuthu


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Indawo yokuhlala > Indlu oyifumana
ngokurhelejwa ngeemali





Isibawo serhelebho lokuthutha

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Irhelebho lokuthutha sisabelo sombuso esinikelwa
abantu be-pre-defined mortgage namkha ababoleki
ababhalelwa kubhadela iinkolodo. Isabelo lesi
sirhelebha ababhalelwa kubhadela iinkolodo
ukuthutha baye kwenye indlu abangakghona
ukuyibhadela bekube sikhathi lapho isikhungo
seemali sibuyisela ebujameni isikolodo
esinikelweko.
Ababhalelwa kubhadela iinkolodo abafanelekako
kufanele benze isivumelwano abangakghona
ukusibhadela nesikhungo seemali namkha
umsebenzeli waso. Ukufaneleka sisabelo lesi
ababawi kufanele bazalise indlela yengeniso
yekhaya.
I-Servcon (enikela ngemisebenzi yezokuphatha
efanako ngokwenzela amabhanka abandakanyekako
ukurhelebha ababoleki abasebudisini namkha
i-Thubelisha Homes (okuyikampani ewela ngaphasi
kwesigaba 21 somThetho wamaKampani) ingatjheja
iimbawo zokuthutha ezenziwe baboleki abenze
iimvumelwano abangakghona ukuzibhadela
nombolekisi wezezindlu. (I-Servcon namkha
i-Thubelisha homes)
Nasele umboleki (owenze isivumelwano angakghona
ukusibhadela nombolekisi) athenge namkha
aqatjhise ipahla angakghona ukuyibhadela begodu
sele abolekwe nemali, i-Servcon,namkha
i-Thubelisha Homes izakubabawa ukuzalisa iforomo
lesibawo serhelebho lokuthuthwa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezeziNdlu.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana ne-Servcon namkha i-Thubelisha Homes.
Zalisa iforomo lesibawo. I-Servcon namkha
i-Thubelisha Homes kufanele ilethe iforomo
lesibawo emNyangweni wezeziNdlu wephrovinsi
beyinikele ngemitlolo elandelako:

Ikhophi eqinisekisiweko yesivumelwano
sokubhadela umuntu angakukghona esenziwe
nombolekisi
Ikhophi eqinisekisiweko yesivumelwano
sokuthengisa namkha sokuqatjhisa sepahla
engabhadelwa esenziwe nombolekisi.
Nayikuthi iyafuneka, incwadi eqinisekisa bona
umbolekisi uvumele i-mortgage bond yemali
kumbolekisi
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Akunasikhathi esibekelwe ukusebenza isibawo.



[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Housing Act, 1997 (Act 107 of 1997) (UmThetho
wezeziNdlu)
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi .



[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for relocation assistance (Isibawo
serhelebho lokuthutha)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :27 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSesabeloNgokuyaKwehlel.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa Butjha kweNarha ngomnqopho wokuThuthukisa zokuLima



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle





Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha kweNarha ngomnqopho wokuThuthukisa
zokuLima (i-LRAD)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ihlelo lokwAbiwa Butjha kweNarha ngomnqopho
wokuThuthukisa zokuLima (i-LRAD) lenzelwe
ukurhelebha izakhamuzi ebezidinywe amathuba
ngaphambilini ezibuya emiphakathini yabaNzima,
amaKhaladi namaNdiya ukuthenga inarha namkha
iinsetjenziswa zokulima khulu khulu ngomnqopho
wokulima.
Nawuzakufaneleka kufanele:
ube lilunga lesiqhema ebesidinywe amathuba
ngaphambilini (okutjho umuntu oNzima, iKhaladi
namkha iNdiya)
ube nemiyaka eli-18 ubudala namkha ngaphezulu
uhlose ukusebenzisela inarha iminqopho
yezokulima kuphela
uhlose ukulima ngokuzeleko ngaphakathi
kwezakhiwo zombuso
ungabi nesikhundla ezakhiweni zombuso
uzimisele ukuzibandakanya ehlelweni lebandulo
ngemva kobana ufumane inarha
ube sebujameni bokufaka isandla
ube yihlangano ehleliweko nayikuthi nenza
isibawo nisiqhema
nibe ne-akhawunti yebhanka
Abomma nabantu abatjha bakhuthazwa bona benze
iimbawo.
Abarholi bezombanganarha abaneenkhundla
embusweni namkha abasebenzi bombuso
abakafaneleki.
Abalimi abaphumelelako abafisa ukukhulisa
ukusebenza kwabo bangenza iimbawo zezabelo
zokuragela phambili kodwana isamba sezabelo
ze-LRAD embawini munye angeze sadlula i-R100
000. Enye imali yokusikimisa ukuthoma namkha
ukukhulisa iphrojekthi yokulima kufanele
ifunyanwe ebhanka.
Isabelo se-LRAD akutlhogeki bona sibhadelwe
ebhanka njengemali ebolekiweko. Kusetjenziswa
ifomula ukuqunta bona umuntu uzakufumana imali
engangani. Nawuzakufaneleka sisabelo se-R20 000,
kuzakufanela ufake imali engange-R5 000. Ukufaka
isandla akutlhogeki bona kube yikhetjhe -
kungaba mhlobo weensetjenziswa zokulima, ifuyo
kanye nenye ipahla yokulima. Abasebenzi
ongabasebenzisa kilephrojekthi babalwa
njengokufaka isandla okusisekelo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeNarha.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Funa inarha ofisa ukuyithenga. Nakungasinjalo,
kungenzeka kube sele unokufikelela inarha, efana
nenarha ekabelwana ngayo.
Thintana nomNyango weeNdaba zeNarha namkha
isiphathiswa sakho sokukhuliswa kwezelimo
ukwenza isibawo sesabelo.
Letha okulandelako nesibawo sakho:

Isihlongozo sokusetjenziswa kwenarha namkha
iqhinga leplasi (Isihlongozo sephrojekthi).
Ukukhetha kokuthengisa ngentengo okuvunyelwene
ngayo, nayikuthi uqatjhisa ngomnqopho wokuthenga
Irhemo lamalunga adumileko namkha amalunga
wesiqhema, nayikuthi isihlongozo ngesesiqhema
Isiqinisekiso sokobana ithayithili yenarha
icacile, ayinamibango yenarha, itloliswe egameni
lomthengisi begodu intengo okukhulunyisenwe
ngayo ayisingaphezulu kwenani elilinganisiweko
lemakethe
Ubufakazi bokobana imali esaleleko iyatholakala
(iimali zakho namkha isivumelwano sokubolekwa
imali ebujameni oburhabako)
Umbiko wokulinganiswa.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Provision of Land Assistance Act, 1993 (Act 126
of 1993) (UmThetho wokuNikelwa kweRhelebho
lezeNarha).
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso izakuthatha ubuncani beenyanga ezine
kodwana nayikuthi amaphrojekthi ararene
ingathatha isikhathi eside.
[Top]
Iindleko
Ubuncani bemali engange-R20 000 izakufuna
ubuncani bemali engafakwa nguwe (imali namkha
isihle) engange-R5 000. Ubuncani bemali
engange-R100 000 buzakufuna ubunengi bemali
engafakwa nguwe engange-R400 000. Phakathi
kwemali ebuncani nebunengi, kunokuragela
phambili kwamanani wezabelo, kuye ngokufaka
isandla kodlala indima.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Uzakunikelwa iforomo bona ulizalise e-ofisini
lephrovinsi lomNyango weeNdaba zeNarha namkha
e-ofisini lendawo lokukhuliswa kwezokulima.

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :30 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSesabeloSabadala(2007).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sesabelo sabadala



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle




Ipentjhini yabadala

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isabelo sabadala yingeniso yenyanga enikelwa
mNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
ebantwini abadala. Isabelo sibhadelwa kuphela
ebantwini ingeniso yabo yemali engaphasi
kwezinga elithileko. Ukuhlolelwa ikghono
lokuphila kusetjenziselwa ukuqunta izinga
leemali lababawi. Ingeniso nepahla kanye
nothethene naye kuyalinganiswa ukuqunta bona
uyafaneleka na nokobana yimalini ekufaneleko.

Isabelo sabadala ukuthoma ngo-Apreli 2007
siyi-R870 ngenyanga.

Ngiyiphi indlela yokufaneleka?
Umbawi kufanele abe sisakhamuzi seSewula Afrika
namkha mhlali kanomphela
Umbawi kufanele ahlale eSewula Afrika
ngesikhathi enza isibawo
Umbawi kufanele abe neminyaka yobudala
elandelako:

Ubaba - iminyaka ema-65 ubudala namkha
ngaphezulu
Umma - iminyaka ema-60 namkha ngaphezulu
Othethene nombawi kufanele akhambisane
nokuhlolelwa ikghono lokuphila (i-means test)
Umbawi kufanele angondliwa namkha atlhogonyelwe
esikhungweni sakarhulumende
Umbawi kufanele angafumani esinye isabelo
sehlalakuhle

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yo-South African Social Security Agency.
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo sesabelo sabadala e-Ofisini
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle eliseduze.
Nayikuthi angeze wakghona ukuya e-ofisini
ngebanga lobudala namkha lokugula, bawa omunye
akwenzele isibawo. Umuntu lowo kufanele eze
nencwadi ebuya kuwe kanye/namkha nencwadi
kadorhodera etjho bona kungani ungeze wakghona
ukuvakatjhela i-ofisi ukuzokwenza isibawo.
Ukuvakatjhelwa ekhaya kungahlelwa.
Isiphathiswa esibuya e-ofisini sizakurhelebha
ukuzalisa iforomo lesibawo.
Letha iforomo esiphathisweni kanye nomazisi
oneenomboro ezili-13 nebhakhowudi (i-ID).
Fumana irasidi bewuligcine njengobufakazi
besibawo sakho.
Isabelo sibhadelwa ngeendlela ezilandelako:

Ngekhetjhe endaweni yokubhadela ethileko
ngelanga elithileko
Ngokudibhozidwa ngokwe-elektroniki e-akhawuntini
yakho yebhanka (ibhanka ingakuhlawulisa
ngalomsebenzi)
Eposofisi
Esikhungweni (isibonelo, ikhaya labadala)
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako

Imitlolo le inikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
Social Assistance Act, 2004 (Act 13 of 2004)
(UmThetho weRhelebho lezeHlalakuhle)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga ama-35 ukusebenzana
nesibawo sakho.
Nayikuthi isibawo sakho asivunywa, uzakwazisa
ngomtlolo ukobana kungani isibawo sakho
singakhenge siphumelele.
Nayikuthi awuvumelani nesiqunto, dlulisela
phambili isiqunto kuNgqongqotjhe namkha
uSo/Nomkhandlu e-ofisini lesitjhaba namkha
lephrovinsi lomNyango wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle, uhlathulule bonyana kungani
ungavumelani naso kungakapheli amalanga ama-90
ngemva kokufumana isaziso somphumela wesibawo
sakho.
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo wesibawo atholakala ema-ofisini
aseduze womNyango wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle.
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana

0800 60 10 11


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :20 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSesabeloSabarhaliBezep.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sesabelo sabarhali bezepi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle




Isabelo sabarhali bezepi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umrhali wepi mumuntu owalwa ePini yokuThoma
yePhasi (yaka-1914-1918) namkha ePini yesiBili
yePhasi (yaka-1939-1945) namkha ePini yeKoriya
(yaka-1950-1953).
Abarhali abangakghoniko ukuzitlhogomela
nabatlhoga itlhogomelo lasikhathi soke komunye
umuntu nabo bangenza isibawo serhelebho lesabelo
ukungezelela esabelweni sabarhali.
Inani lesabelo sabarhali bezepi ukuthoma
ngo-Apreli 2007 siyi-R890 ngenyanga.
Ukwenza isibawo kufanele:
ube sisakhamuzi seSewula Afrika namkha mhlali
kanomphela
ube mhlali weSewula Afrika ngesikhathi wenza
isibawo
ube neminyaka yobudala ema-60 namkha ngaphezulu,
namkha kube urholophele
kube walwa ePini yokuThoma namkha yesiBili
yePhasi, ePini yeKoriya namkha kube wasebenza
epini eyathoma ngomhlaka 6 Septemba 1939
ukhambisane nokuhlolelwa ikghono lokuphila
(i-means test).
Ukuhlolelwa ikghono lokuphila kusetjenziselwa
ukulinganisa ubujamo bezeemali bombawi.
Nawuzakufumana isabelo, ubujamo bakho bezeemali
kufanele bube ngaphasi kwezinga elithileko.
Ngo-2004, ukuhlolelwa ikghono lokuphila lesabelo
sabarhali bezepi lomuntu ongakatjhadi libeka
bona awukavunyelwa ukufumana isabelo nayikuthi
ipahla yakho idlula inani le-R266 400 (amakhulu
amabili neenkulungwana ezimatjhumi asithandathu
nasithandathu namakhulu amane wamaranda). Ikhaya
okungelakho alitjhejwa nawuhlala kilo. Ingeniso
yakho kufanele ibe ngaphasi kwe-R18 024
(iinkulungwana ezilitjhumi nobunane namatjhumi
amabili nane wamaranda) ngonyaka.
Nayikuthi utjhadile, awukavunyelwa ukufumana
isabelo nayikuthi ipahla yakho
nomthetheko/okuthetheko ngokuhlanganyela idlula
i-R532 800 (iinkulungwana ezimakhulu amahlanu
namatjhumi amathathu namabili namakhulu abunane
wamaranda). Indlu okungeyakho ayifakwa lapha
nayikuthi uhlala kiyo. Ingeniso yakho
nayihlangene neyomthetheko/okuthetheko kufanele
ibe ngaphasi kwe-R33 840 (iinkulungwana
ezimatjhumi amathathu nantathu namakhulu abunane
namatjhumi amane wamaranda) ngonyaka.
Kufanele kube awondliwa namkha uthlogonyelwe
esiKhungweni sakaRhulumende
Kufanele kube awufumani esinye isabelo
sehlalakuhle (kungafaki irhelebho lesabelo)
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yo-South African Social Security Agency
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo e-ofisini eliseduze
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
Nayikuthi angeze wakghona ukukhamba ngebanga
lobudala namkha lokugula, bawa omunye akwenzele
isibawo. Umuntu lowo kufanele eze nencwadi ebuya
kuwe kanye/namkha nencwadi kadorhodera etjho
bona kungani ungeze wakghona ukuvakatjhela
i-ofisi ukuzokwenza isibawo. Ukuvakatjhelwa
ekhaya kungahlelwa.
Zalisa iforomo lesibawo phambi kwesiphathiswa
esibuya emNyangweni.
Letha iforomo lakho nemitlolo elandelako:

Umazisi oneenomboro ezili-13 weSewula Afrika,
nayikuthi uthethe/uthethwe nomazisi waloyo
omthetheko/okuthetheko.
Ubufakazi bokusebenza epini, okungaba
sitifikhethi sokusebenza namkha amamedali wakho
wepi.
Nayikuthi ungaphasi kweminyaka ema-60,
ukuhlolelwa zamaphilo namkha umbiko obeka bona
angeze wakghona ukusebenza.
Ilwazi ngobujamo bomtjhado:

Nayikuthi awukathathi/thathwa. Incwadi yesifungo
ebeka bona awukathathi/thathwa.
Nayikuthi utjhadile, isitifikhethi somtjhado.
Nayikuthi uhlukanisile, umlayo wesahlukaniso.
Nayikuthi wakwakho uhlongakele, isifikhethi
sakhe sokuhlongakala.
Ilwazi ngengeniso nepahla yakho:
Nayikuthi awusebenzi, isitifikhethi somrholo
wakho.
Nayikuthi awusebenzi, incwadi ehlaza yakho
ye-Unemployment Insurance Fund (i-UIF) namkha
isitifikhethi sokuliliswa emsebenzini esibuya
emqatjhini odlulileko.
Nayikuthi unomhlalaphasi wangeqadi, ubufakazi
bawo.
Nayikuthi une-akhawunti yebhanka, iintatimende
zebhanka zeenyanga ezintathu ezilandelanako.
Nayikuthi unamasiso, ilwazi ngenzuzo nemali
obhadelwa yona ngawo.
Fumana irasidi bewuligcine njengobufakazi
besibawo sakho.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Imitlolo le inikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho

Social Assistance Act, 2004 (Act 13 of 2004)
(UmThetho weRhelebho lezeHlalakuhle)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha pheze amalanga ama-35 ukusebenza
nesibawo sakho.
Uzakwaziswa ngomtlolo ukobana isibawo sakho
siphumele namkha njani.
Nayikuthi isabelo siyavunywa, uzakubhadelwa
ukuthoma ngelanga owenza ngalo isibawo.
Nayikuthi isabelo asivunywa, i-Ofisi le-Social
Security lizakwazisa ngomtlolo libeke amabanga
wokobana kungani singakaphumeleli.
Nayikuthi awuvumelani nesiqunto esithethweko,
dlulisela isiqunto kuNgqongqotjhe namkha
kuSo/Nomkhandlu e-ofisini lesitjhaba namkha
lephrovinsi lomNyango wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle ngomtlolo uhlathulule bona
kungani ungavumelani nesiqunto. Yenza lokho
kungakadluli amalanga ama-90 ngemva kokufumana
umphumela wesiqunto sesibawo sakho.
Isabelo sibhadelwa ngeendlela ezilandelako:

Ngekhetjhe eNdaweni yokuBhadela ethileko
ngelanga elithileko
Ngokudibhozidwa ngokwe-elektroniki e-akhawuntini
yakho yebhanka (ibhanka ingakuhlawulisa
ngalomsebenzi
Eposofisi
Esikhungweni (isibonelo, ekhaya labadala)
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
I-Form Z955: Application for a Social Grant
(isiBawo sesAbelo sezeHlalakuhle) litholakala
e-ofisini eliseduze lokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :13 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSesabeloSesondloSomntw.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle




Isabelo sokondla abantwana

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isabelo sesondlo somntwana yimali ebhadelwa
umnikeli tlhogomelo womntwana ukobana aqalelele
iindingo zakhe ezisisekelo.

Isabelo sesondlo somntwana ukuthoma ngo-Apreli
2007 siyi-R200.

Ngubani ongenza isibawo?
Umnikeli thlogomelo womntwana namkha umntwana
othintekako. Umntwana nomnikeli tlhogomelo
kufanele babe zizakhamuzi zeSewula Afrika begodu
bahlale eSewula Afrika.
Umntwana namkha abantwana abangaphasi kweminyaka
eli-14.
Umnikeli tlhogomelo nathethene naye kufanele
bahlangabezane neemfuno zokuhlolelwa ikghono
lokuphila (i-means test).
Ukuhlolelwa ikghono lokuphila kuhlola
okusetjenziselwa ukulinganisa ubujamo bezeemali
bombawi. Nawuzakufumana isabelo, ingeniso yakho
yemali kufaneke ibe ngaphasi kwezinga
elithileko. Ungaphumelela ukuhlolelwa ikghono
lokuphila nayikuthi uhlala:
endaweni yemakhaya begodu urhola ngaphasi kwe-R1
100 ngenyanga namkha i-R13 200 ngonyaka
endaweni esadorobha endlini engakahlelwa kuhle
namkha emkhukhwini begodu urhola ngaphasi kwe-R1
100 ngenyanga namkha i-R13 200 ngonyaka
endaweni yedorobheni endlini namkha efledzini
begodu urhola ngaphasi kwe-R800 ngenyanga namkha
i-R9 600 ngonyaka.
Awukavunyelwa ukwenza isibawo sesabelo sesondlo
ukondla abantwana abangaphezu kwabasithandathu
ongasimbelethi wabo ngokweengazi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yo-South African Social Security Agency.
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo e-Ofisini eliseduze
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle lapho uhlala
khona.
Bawa omunye umuntu akwenzele isibawo nayikuthi
umdala khulu namkha uyagula ukobana ungakhamba
uye e-ofisini. Umuntu okwenzela isibawo kufanele
alethe incwadi ebuya kuwe kanye/namkha
kudorhodera ehlathulula bona kungani ungeze
wakghona ukuya e-ofisini. Ukuvakatjhelwa ekhaya
kungahlelwa.
Nayikuthi uyasebenza ulethe ubufakazi bamuva nje
bengeniso (isibonelo, i-pay slip) namkha
istatimende esifungelweko.
Nayikuthi utjhadile, veza ubufakazi bengeniso
yomkakho namkha ubaba wakwakho (isibonelo, i-pay
slip nayikuthi uyasebenza) namkha istatimende
esifungelweko.
Veza ikhophi yesitifikhethi sokulisiswa
emsebenzini nayikuthi wakhutjhwa namkha waqothwa
emsebenzini wakho odlulileko.
Nayikuthi awusebenzi, yenza incwadi yesifungo
estetjhini samapholisa ukutjengisa bona
awunangeniso.
Nayikuthi awusimbelethi womntwana, begodu
uyamtlhogomela, yenza incwadi yesifungo
estetjhini samapholisa ukutjengisa bona unemvumo
ebuya ebabelethini bomntwana.
Zalisa iforomo lesibawo phambi kwesiphathiswa
somnyango.
Letha iforomo kanye nencwadi kamazisi
nesitifikhethi somntwana samabeletho.
Fumana irasidi bewuligcine njengobufakazi
besibawo sakho.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako

Imitlolo le inikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho

Social Assistance Act, 2004 (Act 13 of 2004)
(umThetho weRhelebho lezeHlalakuhle)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo singasetjenzwa siqedwe kungakapheli
iinyanga ezinthathu.
I-Ofisi le-Social Security lizakwazisa ngomtlolo
ukobana siyaphumelela namkha njani.
Nayikuthi isabelo siyavunywa, uzakubhadelwa
ukuthoma ngelanga owabhadela ngalo.
Nayikuthi isibawo asivunywa, i-ofisi le-Social
Security lizakwazisa ngomtlolo libeke amabanga
wokobana kungani singakaphumeleli.
Nayikuthi awuvumelani nesiqunto esithethweko,
dlulisela isiqunto kuNgqongqotjhe namkha
uSo/Nomkhandlu e-ofisini lesitjhaba namkha
lephrovinsi lomNyango wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle.
Dlulisela phambili isiqunto kungakadluli
amalanga ama-90 ngemva kokufumana isaziso
ngomphumela wesibawo sakho.
Isabelo sibhadelwa ngeendlela ezilandelako:

Ngekhetjhe endaweni yokubhadela ethileko
ngelanga elithileko
Ngokudibhozidwa ngokwe-elektroniki e-akhawuntini
yakho yebhanka (ibhanka ingakuhlawulisa
ngalomsebenzi
Eposofisi
Esikhungweni (isibonelo, ekhaya labantwana)
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Child Support Grant Application Form (IForomo
lesiBawo seSondlo sabaNtwana) litholakala
e-ofisini eliseduze lokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle.
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :14 May 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSesabeloSetlhogomeloLo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle




Isabelo sethlogomelo lokuthembela

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isabelo setlhogomelo lokuthembela (isabelo
sokuthlogomela umntwana orholopheleko) yimali
ebhadelwa ngenyanga emuntwini otlhogomela
abantwana abarholophele khulu nabafuna
itlhogomelo leenkhathi zoke. Abantwaba kungaba
babelethi, ababelethi abakhulisako namkha labo
abakhonjwe yikhotho

Isabelo selthogomelo lokuthembela ngo-2007
yi-R870 ngenyanga.

Ngiyiphi indlela yokufaneleka?
Umbawi kufanele kube mbelethi, umnikeli
tlhogmolelo omkhulu namkha umbelethi okhulisako
womntwana ofuna nofumana itlhogomelo leenkhathi
zoke namkha imisebenzi yokusekela.
Umntwana kufanele abe sisakhamuzi seSewula
Afrika. Kodwana ababelethi abakhulisako
akutlhogeki bona kube zizakhamuzi zeSewula
Afrika.
Umntwana angeze atlhogonyelwa isikhathi
esima-awara ama-24 esikhathini esidlula iinyanga
ezisithandathu esikhungweni esisekelwa ngeemali
ngokuzeleko.
Bobabili umbawi nomntwana kufanele babe
zizakhamuzi zeSewula Afrika.
Umntwana kufanele abe nonyaka abe phakathi
konyaka munye neli-18 ubudala.
Umbawi, othethweko nomntwana kufanele
bahlangabezane neemfuno zokuhlolelwa ikghono
lokuphila (i-means test). Ikghono lokuphila
kuhlolwa okusetjenziselwa ukulinganisa ubujamo
beemali bomndeni. Ngo-2004 iimfuno zabeka bona
ingeniso yomndeni woke kufanele ibe ngaphasi
kwe-R48 000 ngonyaka namkha yi-R4 000 ngenyanga,
begodu ngaphasi kwe-R17 760 emntwaneni ngonyaka.

Sibawa utjheje: Ingeniso yababelethi
abakhulisako angeze yatjhejwa.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yo-South African Social Security Agency
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo e-ofisini eliseduze le-Social
Security elihlanu kwalapho uhlala khona.
Nayikuthi angeze wakghona ukukhamba ngebanga
lobudala namkha ukugula, bawa omunye akwenzele
isibawo. Umuntu lowo kufanele eze nencwadi ebuya
kuwe kanye/namkha nencwadi kadorhodera etjho
bona kungani ungeze wakghona ukuvakatjhela
i-ofisi ukuzokwenza isibawo. Ukuvakatjhelwa
ekhaya kungahlelwa.
Zalisa iforomo lesibawo phambi kwesiphathiswa
somnyango.
Letha iforomo elizalisiweko e-ofisini eliseduze
kanye nemitlolo elandelako:

Umbiko wokuhlolelwa zamaphilo oqinisekisa
ukurholophala. Khulumisana nesisebenzi
sezehlalakuhle namkha udorhodera wesibhedlela
sombuso ngalokhu.
Incwadi kamazisi enebhakhowudi eneenomboro
ezili-13 yombawi kanye nesitifikhethi
samabeletho somntwana esineenomboro ezili-13.
Fumana irasidi eqinisekisa bona sifunyenwe
isibawo sakho.
Gcina irasidi njengobufakazi besibawo sakho.
Isabelo sibhadelwa ngeendlela ezilandelako:

Ngekhetjhe eNdaweni yokuBhadela ethileko
ngelanga elithileko
Ngokudibhozidwa ngokwe-elektroniki e-akhawuntini
yakho yebhanka (ibhanka ingakuhlawulisa
ngalomsebenzi)
Eposofisi
Esikhungweni (isibonelo, ikhaya labantwana)
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako

Imitlolo le inikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho
Social Assistance Act, 2004 (Act 13 of 2004)
(umThetho weRhelebho lezeHlalakuhle)



[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga ama-35 ukusebenzana
nesibawo sakho.
Nayikuthi isibawo sakho asivunywa, i-ofisi
le-Social Security lizakwazisa ngomtlolo libeke
amabanga wokobana kungani isibawo sakho
singakhenge siphumelele.
Nayikuthi awuvumelani nesiqunto, dlulisela
phambili isiqunto kuNgqongqotjhe namkha
uSo/Nomkhandlu e-ofisini lesitjhaba namkha
lephrovinsi lomNayngo wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle, uhlathulule bonyana kungani
ungavumelani naso. Ukudlulisela phambili
isiqunto kufanele kwenziwe kungakapheli amalanga
ama-90 ngemva kokufumana isaziso somphumela
wesibawo sakho.
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.



[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Yi-Form Z70C engatholakaliko ku-inthanethi
kodwana engatholakala e-ofisini eliseduze
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana

0800 60 10 11


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :14 May 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSesabeloSokukhuliswaKo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle




Isabelo sokukhuliswa kwabantwana

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umntwana okhuliswako mntwana obekwe ngaphasi
kwetlhogomelo lababelethi ngebanga:
lokuba yintandana
lokulahlwa
lokuba sengozini
lokutlhoriswa
lokungatjhejwa
Isabelo sinikelwa otlhogomela umntwana okungasi
ngewakhe ngamabeletho. Ukuba mbelethi
okhulisako, ungenza isibawo eKhotho yabaNtwana.
Isibawo senziwa esisebenzini sezehlalakuhle
somNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle namkha
eHlanganweni eTlhogomela iHlalakuhle yabaNtwana.

Isabelo sokukhuliswa komntwana ukuthoma
ngo-Apreli 2007 siyi-R620 ngenyanga, emntwaneni
ngamunye.

Ngiyiphi indlela yokufaneleka?
Kufanele ube mbelethi okhulisako begodu umntwana
kufanele ahlale eSewula Afrika ngesikhathi
sokwenza isibawo.
Umntwana kufanele aphumelele ukuhlolelwa ikghono
lokuphila (i-means test).
Ukuhlolelwa ikghono lokuphila yindlela
yokulinganisa ubujamo bakho bezeemali.
Nawuzakufumana isabelo, izinga lakho leemali
kufanele libe ngaphasi ngemali ethileko.
Ungaphumelela ukuhlolelwa nayikuthi uhlala:
endaweni yemakhaya begodu urhola ngaphasi kwe-R1
100 ngenyanga namkha i-R13 200 ngonyaka
endaweni yedorobheni endlini engahlelwa kuhle
namkha emkhukhwini begodu urhola ngaphasi kwe-R1
100 ngenyanga namkha i-R13 200 ngonyaka
endaweni yedorobheni endlini namkha efledzini
begodu urhola ngaphasi kwe-R800 ngenyanga namkha
i-R9 600 ngonyaka.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yo-South African Social Security Agency
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
e-Ofisini eliseduze lomNyango wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle.
Nayikuthi angeze wakghona ukukhamba ngebanga
lobudala namkha ukugula, bawa omunye akwenzele
isibawo. Umuntu lowo kufanele eze nencwadi ebuya
kuwe kanye/namkha nencwadi kadorhodera etjho
bona kungani ungeze wakghona ukuvakatjhela
i-ofisi ukuzokwenza isibawo. Ukuvakatjhelwa
ekhaya kungahlelwa
Zalisa iforomo lesibawo phambi kwesiphathiswa
sezehlalakuhle.
Kuzakukhulunyiswana nawe, uthathwe igadangiso
lemino bewunikelwe nelwazi lokobana uyafaneleka
ukufumana isabelo namkha njani.
Letha iforomo kanye nemitlolo elandelako
esiphathisweni sezehlalakuhle:

Incwadi kamazisi esebenzako, okungaba
ngeyeSewula Afrika namkha yenarha osisakhamuzi
sayo.
Isitifikhethi somntwana, nayikuthi ngeseSewula
Afrika, kufanele sibe neenomboro zokuzazisa
ezili-13 nebhakhowudi.
Umlayo wekhotho otjengisa ubujamo betlhogomelo
lokukhulisa.
Eminye neminye imitlolo, efana nomlayo wesondlo,
etjengisa ingeniso yomntwana.
Nayikuthi umntwana ungena isikolo, isifikhethi
sesikolo somntwana.
Fumana irasidi eqinisekisa bona sifunyenwe
isibawo sakho.
Gcina irasidi njengobufakazi besibawo sakho
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Child Care Act, 1983 (Act 74 of 1983) (umThetho
wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga ama-35 ukusebenzana
nesibawo sakho.
Uzakwaziswa ngomtlolo ukobana siphumelele namkha
awa isibawo sakho.
Nayikuthi isabelo sivunyiwe, uzakubhadelwa
ukuthoma ngelanga owenza ngalo isibawo.
Nayikuthi isibawo sakho asivunywa, i-ofisi
le-Social Security lizakwazisa ngomtlolo libeka
amabanga wokobana kungani isibawo
singakaphumeleli.
Nayikuthi awuvumelani nesiqunto esithethweko,
dlulisela isiqunto kuNgqongqotjhe namkha
uSo/Nomkhandlu e-ofisini lesitjhaba namkha
lephrovinsi lomNyango wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle ngomtlolo uhlathulule bona
kungani ungasamukeli isiqunto.
Dlulisela phambili isiqunto kungakadluli
amalanga ama-90 ngemva kokufumana isaziso
ngomphumela wesibawo sakho.
Nayikuthi wenza isibawo sesabelo sokukhulisa
umntwana, kufanele ufumane imali ebhadelelwa
emva. Lemali ngeyesikhathi nawusalinde
ukubhadelwa isabelo, ukuthoma ngelanga owafumana
ngalo umlayo wekhotho. Ilanga lomlayo wekhotho
lilanga owenza ngalo isibawo sesabelo
sokukhulisa umntwana.
Isabelo sibhadelwa ngeendlela ezilandelako:

Ngekhetjhe endaweni yokubhadela ethileko
ngelanga elithileko
Ngokudibhozidwa ngokwe-elektroniki e-akhawuntini
yakho yebhanka (ibhanka ingakuhlawulisa
ngalomsebenzi)
Eposofisi
Esikhungweni (isibonelo, ikhaya lokukhulisa
namkha ikhaya labantwana)
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
I-Form Z963, Application for a Foster Child
Grant (lesiBawo sokuKhulisa umNtwana)
litholakala ema-ofisini aseduze womNyango
wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana



Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :14 May 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSesehliseloKanyeNokubu.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sesehliselo kanye nokubuyiselwa umthelo ezintweni ezisetjenziselwe ipahla ethunyelwa ngaphandle



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesehliselo kanye nokubuyiselwa umthelo
ez
Isibawo sokuphungulelwa umthelo wepahla
emikhiqizw


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Ukutjhugulula umthelo wepahla engeniswako





Isibawo sesehliselo kanye nokubuyiselwa umthelo
ezintweni ezisetjenziselwe ipahla ethunyelwa
ngaphandle

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umnqopho womsebenzi lo kukukwenza isibawo
sesehliselo kanye nesibuyiselo emalini
yemikhiqizo engeniselwa ukubumba, ukukhiqiza,
ukuqedelela, namkha ukupakwa kwemikhiqizo
okumele ithunyelwe kwezinye iinarha.
Kufuneka imvumo nawufuna ukungenisa umkhiqizo
begodu ungayifumana ngokuzalisa iforomo lokwenza
isibawo elitholakala kuKomitjhana yokuLawula
zeRhwebo I-ITAC.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
International Trade Administration Commission.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana noInternational Trade Administration
Commission.
Zalisa iforomo lesibawo.
Banikele ikhophi eqinisekisiweko kamazisi wakho
Banikele ikhophi eqinisekisiweko yemvumo
yokuthumela ipahla kezinye iinarha
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Customs and Excise Act, 1964 (Act No. 91 of
1964) (UmThetho woMthelo yePahla)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha iimveke ezimbili namkha ezine
ukuthola ipendulo ngesibawo sesehliselo namkha
sesibuyiselo ema-ofisini womNyango
wezokuRhwebelana namaBubulo.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for rebabe on and refund of the duty
on inputs used in export goods (Amaforomo
wesibawo sokuletha ngenarheni)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block E,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X753 Pretoria, 0001

Web:www.itac.org.za









Yabuyekezwa kokugcina :20 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSesekeloLeemaliEmahlel.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sesekelo leemali emahlelweni wokuthuthukiswa komphakathi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo serhelebho leemali lekhaya labadala
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
Isibawo sesekelo leemali emahlelweni
wokuthuthukis
Isibawo serhelebho lemali emahlelweni
wokusebenzel
Isibawo sokusekelwa ngeemali kwamahlelo
wokunikela


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukusekela ngeemali ihlangano





Isibawo sesekelo leemali emahlelweni
wokuthuthukiswa komphakathi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
UmNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle unikela
ngemisebenzi yesekelo eenhlanganweni namkha
ebantwini abanikela ngemisebenzi emalungwini
womphakathi asengozini afana nabatlhagako,
abantwana, nabantu abadala kanye nalabo
abangenwe namkha abathintwa yi-HIV/AIDS.
Imisebenzi imihlobo wezabelo nerhelebho leemali
eliyame esibalweni sabazuzi kanye nekutlhogekeni
komsebenzi. Abantu abasengozini bangafaka
iinqhema ezilandelako:
Abantu abatlhagako
Abantu abangenwe namkha abathintwa yi-HIV/AIDS
Abantu abadala
Abantu abarholopheleko
Abantwana abathintwa namkha abangenwe
yi-HIV/AIDS, isibonelo, iintandana ngebanga
le-Aids namkha amakhaya aphethwe bantwana
Ngubani ongenza isibawo sokurhelejwa ngeemali?
Abantu namkha iinhlangano zehlalakuhle ezifana
neenHlangano eziNgenzi iNzuzo (ama-NPO), zeKolo
namkha iinhlangano ezitholakala emphakathini
(ama-FBO namkha ama-CBO) kufanele zihlome
imisebenzi yokuthuthukiswa komphakathi efaka:

Amahlelo wokuphelisa umtlhago
Ukunikelwa amandla ngakwezomnotho namkha
amaphrojekthi wokwenza ingeniso
Itlhogomelo nesekelo lemakhaya nemphakathini
labantu abangenwe nabathintwa yi-HIV/AIDS
Ukuthuthukiswa kwabatjha
Amahlelo ahlose ukubuyiswa kwesithunzi
nokuhlonitjhwa kwabantu abadala
Amahlelo ahlanganisa iinzukulwana, njll
Abantu kufanele babe nerekhodi elihle
emphakathini
Abantu namkha iinhlangano ezitlama ukunikela
ngemisebenzi ebantwini abasengozini
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo e-ofisini eliseduze
lemiSebenzi yezeHlalakuhle.
Letha iforomo kanye nesitifikhethi sokutloliswa
se-NPO, isihlongozo sebhizinisi namkha
sokusebenza neentatimende zebhanka emnyangweni.
Isibawo sizakuhlolwa bona ngesamambala kanye
netlhogeko lomsebenzi.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Social Assistance Act, 1992 (Act 59 of 1992)
(UmThetho weRhelebho lezeHlalakuhle)
NPO Act, 1997 (Act 71 of 1997) UmThetho
weenHlangano eziNgenzi iNzuzo)
HIV and AIDS Strategy for South Africa in the
SADC August 2000 (IQhinga lokuQalana ne-HIV
ne-AIDS leSewula Afrika ngaphakathi kwe-SADC
Arhostosi 2000)
Constitution of the Republic of South Africa,
1996 (Act 108 of 1996), Section 27 (1)
(UmThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika
ka-1996 (umThetho wenomboro 108 ka-1996) iSigaba
27(1)
Constitution of the RSA, 1996 Chapter 2: Bill of
Rights (UmThethosisekelo we-RSA ka-1996 iSahluko
2: iVikelamalungelo)
Policy Framework for orphans and other children
made vulnerable by HIV/AIDS (UmLeyo
womThethomgomo weentandana nabanye abantwana
ababekwa engozini yi-HIV/AIDS)
National Integrated Plan (IQhinga eliHlangeneko
lesiTjhaba)
Aged Person's Amendment Act, 1998 (Act 200 of
1998) (UmThetho wamaTjhuguluko wabaNtu abaDala)
Child Care Amendment Act, 1996 (Act 96 of 1996),
Section 27 (1) (c) (UmThetho wamaTjhuguluko
wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nayikuthi umnyango uyaneliswa ngesibawo sakho,
imali yerhelebho izakunikelwa.
Isiqunto sokunikela ngerhelebho leemali
sisekelwe ekutholakaleni kwemithombo nokobana
ihlelo likhambisana nomthetho womnyango,
imikghwa namazinga.
Umnyango unikela ngerhelebho leemali qobe
ziinyanga ezintathu ngokuya kokubuyekezwa
kweendingo zehlangano.

[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi

[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo wesibawo atholakala e-ofisini
lemiSebenzi yezeHlalakuhle

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSesekeloLeemaliLekoro.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sesekelo leemali lekoro yombuso lokuthuthukiswa butjha kwamahostela



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo serhelebho leemali lezindlu lomuntu
ngamun
Isibawo sehlelo lokuthuthukiswa butjha
kwehostela
Isibawo serhelebho leemali leenkhungo
Isibawo serhelebho lokuthutha
Isibawo serhelebho leemali elihlanganiswe
nephroje
Isibawo serhelebho leemali eliqinisiweko
Isibawo sokuzibandakanya ehlelweni lokuzuza
ngesip
Isibawo sokufakwa ekambisweni yezindlu zabantu
Isibawo serhelebho leemali lemakhaya
Isibawo sesekelo leemali lekoro yombuso
lokuthuthu


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Indawo yokuhlala > Indlu oyifumana
ngokurhelejwa ngeemali





Isibawo sesekelo leemali lekoro yombuso
lokuthuthukiswa butjha kwamahostela



Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ihlelo lokuthuthukisa butjha lizakutjhejwa
nayikuthi:
kunesidingo sokurentwa kwendawo yokuhlala
endaweni
umbawi unikela ngeqhinga lezokuphatha langemva
kokuthuthukiswa kwepahla
isiQhema seNdawo sokuKhulumisana (i-QNK)
sisekela isihlongozo sokuthuthukisa butjha.
Ngaphasi kwehlelo lerhelebho lezezindlu, ihlelo
lokuthuthukiswa butjha kobunikazi
elizakukghonakalisa abazuzi ukuba banikazi
behostela ethuthukiswe butjha, lizakutjhejwa
nayikuthi:
akunasidingo esikhulu sendawo yokuhlala yinye
erentwako endaweni
ihostela ingatjhugululwa kuhle
iqhinga lilethwa ukunikela ngenye indawo
yokuhlala kwabasuswe endaweni, okutjho labo
abahlala endaweni okungeze bahlaliswa emakhiweni
otjhugululiweko;
iindleko zokuthuthukiswa butjha zikhambisana
nobukhulu berhelebho leemali abazuzi abafaneleka
ngilo
isihlongozo sokuthuthukiswa butjha sisekelwa
yi-QNK
ikambiso yesibawo inikela ngeenhlongozo
eziqinileko zeqhinga lokuphathwa kwepahla
langemva kwetuthuko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezeziNdlu.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa bewulethe iimbawo ezilandelako
emNyangweni wezeziNdlu wephrovinsi:

Ihloso yokwenza isibawo seRhelebho
lokuThuthukiswa Butjha kanye namkha nerhelebho
lokuhloma i-QNK.
Iimali ezibhadelwako zesiphrofetjhinali
ukurhelebha i-QNK ukwenza kanye nokuvumelana
ngesihlongozo sokuthuthukisa butjha.
Iimali zokwenza amadizayini azeleko ngokuya
kwesihlongozo sokufezakalisa.
Iimali zokufezakalisa isihlongozo sokuthuthukisa
butjha.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Housing Act, 1997 (Act 107 of 1997) (UmThetho
wezeziNdlu.
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zisetjenzwa mNyango wezeziNdlu
wephrovinsi begodu isikhathi esibekelwe
ukusetjenzwa siyame ebujameni bomuntu ngamunye.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo weembawo atholakala emNyangweni
wezeziNdlu wephrovinsi.



[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :16 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSesikghwariN.2007-05-18.nr.txt</fn>


ISIBAWO SESIKGHWARI NGASINYE SEEMFUNDONENGI

KUSETJENZISWA YI-OFISI KWAPHELA
INOMBORO YOKUREJISTARA (IKHOWUDI YEMIDANA)
IDEYITHI ESIFIKE NGAYO







Tshaya ngetshayo ? ngebhokisaneni elifaneleko

Iimfundothungelelwano

Ifestivali

Okhunye ( nqophisa):





ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA


IKHOWUDI YOKUPOSA






I-ADRESI YEKHAYA


IKHOWUDI YOKUPOSA






IPHROVINSI

INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe? ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili (2) )
Ngeposi


Ngefeksi

Nge-imeyili

Ngefoni

Nge-Sms



ISIGABA 2: ISENDLALELO SEPHROJEKHTHI

2.1 Akhe usihlathululele ngokufitjhazana ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.


















































2.2 Rhemisa lokho okube yipumelelwakho ekulu kezobukghwari eminyakeni emi-3 edlulileko.








































2.3 Bangaki abantu abasephrojekhthinakho le? Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo besitjhaba nehlalo yaso ezakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.

Abaduna
Abasikazi

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa

Abasebenzela Safuthi









Abatorhako









Abasebenza Ngokuzinikela / Amavolontiya









ISIGABA 3: IHLATHULULO YEPHROJEKTHI


3.1 Isihloko / Igama Lephrojekthi Oyenzela Isibawo.


3.2 Hlathulula iminqopho eqalene nephrojekhthi le.








3.3 Sendlalela imininingwana yehlelo ozolilandela ukuphumelelisa iphrojekhthi le


Isikhathi ( nini )




Indawo ( kuphi )




Iminqopho ( ini )





Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla






Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )







Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )





3.4 4 Itjho amadeyithi olindele ukuthoma nokuqeda ngawo iphrojekhthi le..
Ukuthoma

20__ /__ /__
Ukuqeda
20__ /__ /__
3.5 Umphakathi uzakusizakala njani / ngani ngephrojekhthi le ?







ISIGABA 4: IBHAJETHI YEPHROJEKTHI

4.1 Sibawa usihlukanisele imisebenzi imali yephrojekhthi le ezakusetjenziselwa yona:
I-ayithemu / Ihlelo Lomsebenzi Wokutlola

Inani Lemali


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R
IBHAJETHI EPHELELEKO YEPHROJEKHTHI

R





4.2 Kukhona enye ihlangano la ubawe khona ukusizwa ngemali? Sibawa uveze boke abakusiza ngemali bese uzalisa imininingwana elandelako ngenzasapha.
Ezinye Iinhlangano Ezikusiza Ngeemali
Inani Lemali Obawe Ukusizwa Ngayo
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Ukusekelwa Kwebhizinisi Ngemali



Nqophisa :







DAC



ACT



BASA



NDA



Trust / Foundations



Nqophisa :







Abanikeli Beemali Bangaphandle / Abazenda



Nqophisa :







Urhulumende WesiFunda / wePhrovinsi



Nqophisa :







Urhulumende WeNdawo / WeKhaya



Nqophisa:






Ngezinye iindlela
Okhunye (nqophisa)



















4.3 Akusilula ukuthi i-NAC ingasiza ngebhajethi epheleleko kilephrojekthi, ngalokho-ke itjho imali obawa bona i-NAC ikusize ngayo
R

4.4 Itjho imisebenzi yephrojekhthi ozayisebenzisela imali evela kwa-NAC nakube uphumelele ukuyithola?










4.5 Itjho amanye amahlandla la i-NAC yakhe yakusiza khona ngemali.
IDEYITHI
INOMBORO YEPHROJEKTHI
IGAMA LEPHROJEKHTI
INANI LEMALI
20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R


4.6 Sibawa imininingwana yokubhanga yephrojekthakho (faka isitatimende sebhanga)
Umnikazi We-akhawundi

Ibizo Lebhanga

Igatja Lebhanga


Ikhowudi Yegatja Lebhanga








Inomboro Ye-akhawundi

















4.7 Ibizo Lakasoma-akhawundi / Lomphathiincwadi Olawula Iimali Zephrojekthi ngamalanga
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI




4.8 Ibizo LakaSoma-akhawundi / Lomhloliincwadi ( nakube ukhona )
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

Inomboro Yomsebenzi Erejistariweko

I-ADRESI YE-IMEYILI


4.9 Ubufakazelo
Sibawa abafakazeli ababili esingakghona ukubathola, umrholi womphakathi kunye nesikghwari esiwufundeleko umsebenzi wobukghwari abanqopheneko nomsebenzakho. Sibawa usithumelele ubufakazelo obutlolwe babe batlikitlelwa obubuya kubafakazeli, ngenzasapha.


4.9.1 Umfakazeli 1: UmRholi womPhakathi
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI





4.9.2 Umfakazeli 2: USobukghwari
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI


4.10 Ilizwi Lokuzibopha
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.

20__ /__ /__
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
IDEYITHI



TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO


ISIGABA 5: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE

Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:

1
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe

2
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo

3
Usiphile isendlalelo ngephrojekhthi le (ikhasi 2 leforomeli )

4
Usifakile isitatimende sebhanga esingakagaywa ( original ) [ singadluli eenyangeni ezi-3 ngobudala ]

5
Amakhophi wamakhotheyitjhini aveza iindleko zephrojekhthi nawo uwafakile

6
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile

7
Isitifikethi esikuhlambulula kezomthelo usifakile

8
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe

9
Iincwadi ezivela kubafakazeli zifakiwe nazo

10
Ubuncani bakhona ufake sinye isibonelo somsebenzakho ( isib. Isithombe, iindatjana ezisikwe emaphephandabeni, njll. ) esiphathelene nephrojekhthi le.


Mina, _____________________________ ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.


TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.




20__ /__ /__
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
IDEYITHI


TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO




1


<fn>DAC-NLS.IsibawoSesirhunyezoSokubikwaK.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sesirhunyezo sokubikwa kokuqubuka kobulwelwe befuyo eSewula Afrika



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa itshwayo lokufanisa isilwana
Isibawo sokudluliswa kwetshwayo lokufanisa
isilwan
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzisi womtjhini
w
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuvunywa kwekunzi
Isibawo sokuvuselelwa kokuvunywa kwesilwana bona
s
Isibawo selwazi mayelana nobujamo bobulwelwe
eSewu
Ilwazi ngobujamo bamalwelwe weenlwana
Isibawo sokutloliswa njengehlangano
yokuzalaniswa
Isibawo sesirhunyezo sokubikwa kokuqubuka
kobulwel
Ukutlolisa indawo njengesentha yezokulima
ukwenzel
Isibawo sokuthumela ngaphandle iinlwana
amaembriyo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Ukwenziwa ngcono
kweenlwana nefuyo





Isibawo sesirhunyezo sokubikwa kokuqubuka
kobulwelwe befuyo eSewula Afrika

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Omunye nomunye umuntu angafikelela isirhunyezo
sokubikwa kokuqubuka kobulwelwe befuyo eSewula
Afrika ewebhsayithini yomNyango wezokuLima.
Inyanga enye nenye, abodorhodera beenlwana
bakarhulumende iSewula Afrika yoke baletha
imibiko ngobulwelwe beenlwana kubaNqophisi
bamaPhrovinsi bemiSebenzi yamaLwelwe weenLwana.
Imibiko le iyahlolwa bese ithunyelwa
ebuNqophisini besitjhaba bokuPhila kuHle
kweenLwana ePitori, lapho ifakwa ebuthelelweni
lekhompyutha. Imibiko yenyanga yamalwelwe
weenlwana iyabuthelelwa ngokusebenzisa ilwazi
leli. Lemibiko ithunyelwa inarha yoke kanye
nemaphasini wangaphandle kilabo abanekareko
kanye neenhlanganweni.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ilwazi lingafikelelwa ku-website yomNyango
wezokuLima.
Yenza isibawo kuMphathi oPhezulu: UkuPhila kuHle
kweenLwana (Senior Manager: Animal Health)
nayikuthi ufuna ukufakwa erhemeni
lokusabalalisa.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Diseases Act, 1984 (Act 35 of 1984)
(UmThetho wamaLwelwe weenLwana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ilwazi litholakala khonokho kuwebhsayithi.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Delpen Building, Cnr Annie
Botha Avenue and Union Street, Riviera, Pretoria
I-adresi yeposo:The Senior Manager: Animal
Health, Private Bag X138, Pretoria 0001 South
Africa











Yabuyekezwa kokugcina :18 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSesitifikhethiSamapholi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sesitifikhethi samapholisa sokuvunyelwa kwegadangiso lemino



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokunikela ngesaziso sokuhlongakala
ImiSebenzi namaEjensi wokuJanyelwa kweNarha
eSewul
Ukuqinisekisa iinTifikhethi zomSebenzisi amaEUC
Ukuqinisekiswa kwelayisense yokutjhayela
nawungaph
Ukunikela ubujamo bangokomthethoukuqinisekiswa
kwe
Imisebenzi eyenzelwa amabanjwa weSewula Afrika
abo
Isibawo sesitifikhethi samapholisa sokuvunyelwa
kw


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuvakatjhela ngaphandle kweSewula Afrika >
Imisebenzi eyenzelwa amaphandle





Isibawo sesitifikhethi samapholisa sokuvunyelwa
kwegadangiso lemino

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi wenzelwa abantu abafuna isiqinisekiso
sobujamo babo kwezobulelesi ngeminqopho
yokuphuma enarheni namkha ukuyokusebenza
ngaphetjheya isikhathi eside.
Isitifikhethi sizakukhutjhwa sibeke ubujamo
bokobana ingabe kunemilandu yobulelesi etheswe
umbawi na.
Nanyana ukuthatha igadangiso lemino kuzakwenziwa
esitetjhini sendawo samapholisa, sizakucozululwa
bekukhutjhwe isitifikhethi eSentha yamaRekhodi
wobuLelesi ye-SAPS ePitori (South African Police
Service (SAPS) Criminal Record Centre) kuphela.
Nanyana isibopho segadangiso lemino sizakwenziwa
esitetjhini esiseduze samapholisa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yemiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika (i-South
African Police Service(SAPS).
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Nikela ngesethi ezeleko yegadangiso lemino
yakho, ethethwe estetjhini samapholisa
esiseduze, eSentha yamaRekhodi wobuLelesi
ye-SAPS ePitori (South African Police Service
(SAPS) Criminal Record Centre). Qinisekisa bona
igama elizeleko, isibongo, ilanga lamabeletho,
indawo yamabeletho nenomboro kamazisi
(nayikhona) ziyarekhodwa eforomini legadangiso
lemino.
Sibawa utjheje bona ezinye iintetjhi zamapholisa
zizakwamukela iimbawo lezi ngesikhathi
sokusebenza kuphela (07:30 ukuya ku 16:00).
Yisa incwadi yakho kamazisi estetjhini
samapholisa esiseduze njengombana ubufakazi
bokuzazisa buzakufuneka.
Izakhamuzi zeSewula Afrika ezihlala ngaphandle
kwenarha zingenza iimbawo kwesinye nesinye
istetjhi samapholisa kileyo narha namkha
eBuzendeni beSewula Afrika. Igadangiso lemino
lingathathwa emaforomini wangokomthetho
wegadangiso lemino wenarha ethileko. Iforomo
legadangiso lemino kufanele litlikitlwe mumuntu
othatha igadangiso lemino. Isethi yegadangiso
lemino elizeleko kanye nekhophi yencwadi
kamazisi yombawi namkha iphaspoti kufanele
iphekelele isibawo.
Istetjhi samapholisa sizakudlulisela isibawo
yiSentha yamaRekhodi wobuLelesi ye-SAPS.
Ebujameni oburhabako, umbawi angaposela isibawo
ku:
The Head of the South African Criminal Record
Centre
(For attention: Police Clearance Certificates)
Private Bag X308
Pretoria
Gauteng
South Africa
0001
Isibawo godu singalethwa ngesandla ku:
The Head of the South African Criminal Record
Centre
(For attention: Police Clearance Certificates)
Sanlam Plaza West
CRC Client Service Centre
1st Floor
271 Schoeman Street
Pretoria
Ukubhadela kungenziwa ngetjhege eqinisekiswe
ebhanka namkha nge-oda yemali kuqaliswe
ku-National Commissioner we-South African Police
Service.
Isitifikhethi sokuvunyelwa samapholisa
sizakukhutjhwa butjha simahla kungakapheli
iinyanga ezisithandathu zesibawo sokuthoma.
Njengombana iintifikhethi zigcinwa emarekhodini
iinyanga ezisthandathu kuphela, isibawo esitjha
kufanele silethwe ngemva kokuphela kweenyanga
ezilithoba zokuphela.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Police Service Act, 1995 (Act 68
of 1995) (UmThetho wemiSebenzi yesiPholisa)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Malanga ama-28 wokusebenza. Iintifikhethi
ezifunekako zizakuposelwa umbawi ngeposo
ejayelekileko, ngaphandle kwalokha kungahlelwa
bona imitlolo izokuthathwa ngenyama namkha
ngokusebenzisa umsebenzi wokuthutha
(ozakubhadelwa mbawi) ukusuka eSentha
yamaRekhodi wobuLelesi.
[Top]
Iindleko
R59
Ukukhutjhwa butjha kungakapheli iinyanga
ezisithandathu kusimahla.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo afaneleko wegadangiso lemino azaliswa
lipholisa.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 393 3712/3/4/5

I-adresi yendawo:Sanlam Plaza West, CRC Client
Service Centre, 1st Floor, 271 Schoeman Street,
Pretoria
I-adresi yeposo:South African Criminal Record
Centre, Private Bag X308, Pretoria 0001, South
Africa
E-mail:crc-nameclear@saps.org.za
Web:http://www.saps.gov.za









Yabuyekezwa kokugcina :28 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSesitifikhethiSokubekel.2007-05-18.nr.txt</fn>




Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesitifikhethi sokulethwa ngenarheni
kotjw
Isitifikhethi sokususa utjwala obulethiweko
oIsitifikhethi sokuthumela ngaphandle utjwala
Ukuhlanganisa utjwala obulethwe ngobunengi
Ukubekelwa ngeqadi ekulethweni kotjwala
Isibawo semvumo yokuthengisa utjwala obulethwe
nge


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Iimvumo zotjwala





Isibawo sesitifikhethi sokubekelwa ngeqadi
ekuletheni ngenarheni utjwala

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isitifikhethi lesi sizakufuneka nawufuna
ukuletha ngenarheni imikhiqizo yotjwala
ukwenzela omunye omunye umnqopho ngapahndle
kokusabalalisa nokuthengiswa kwabo eSewula
Afrika.
Awutlhogi isitifikhethi sokuletha ngenarheni
emikhiqizweni enokusatjwala okudlula iphesente
linye okulethelela ukukusela begodu nokubumba
ihlangothi lomthwalo wakho njengomuntu lokha
nawufika eSewula Afrika. Kodwana, imikhiqizo
enjalo
awukafaneli ukudlula amalitha ali-12 ngobukhulu
kufanele kuhloswe ngawo bona usetjenziswe nguwe
kuphela, namkha ikhaya lakho kanye neemvakatjhi
ezingabhadeliko begodu
awukafaneli ukuthengiswa eSewula Afrika nanyana
kungaphasi kwabuphi ubujamo.
Nayikuthi ufuna ukuletha ngenarheni amalitha
adlula ali-12 wemikhiqizo yotjwala bona
uzoyisebenzisa, kufanele wenze isibawo
sesitifikhethi sokubekelwa ngeqadi ekuletheni
ngenarheni.
Amalitha wokuthoma ama-24 angalethwa ngenarheni
simahla. Wenza njengoletha ngenarheni
uzakubhadela imali kwenye nenye ilitha ukudlula
lapho.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesiabwo ngamagabhadlhela.
Lilethe emhlolini womNyango wezokuLima endanweni
yokungena kwepahla.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Liquor Products Act, 1989 (Act 60 of 1989)
(UmThetho wemiKhiqizo yoTjwala)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimali ezinye kufanele zibhadelwe ngaphambi
okukhutjhwa kwesitifikhethi.
[Top]
Iindleko
Yi-R14 ilitha ngayinye namkha isiquntu sayo.
Imali ebhadelwako ibalwa mNyango begodu yenzelwe
i-invoyisi ngaphambi kobana kukhutjhwe
iintifikhethi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for an import exemption (Isibawo
sokubekelwa ngeqadi ekuletheni
ngenarheni)FormsToCompleteText
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Regional offices

iPhrovinsi:Western Cape
IdorobhaStellenbosch
Umtato:021 ...
Ifeksi:021 ...
I-adresi yendawo:Plant Quarantine Station,
Polkadraai Road, Stellenbosch 7600
I-adresi yeposo:SAAFQIS - Stellenbosch, Private
Bag X5015, Stellenbosch 7599
E-mail:jeswaynen@nda.agric.za
Web:www.nda.agric.za/docs/plantquality/Liquor%20products.htm









Yabuyekezwa kokugcina :25 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSesitifikhethiSokulethw.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sesitifikhethi sokulethwa ngenarheni kotjwala



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesitifikhethi sokulethwa ngenarheni
kotjw
Isitifikhethi sokususa utjwala obulethiweko
oIsitifikhethi sokuthumela ngaphandle utjwala
Ukuhlanganisa utjwala obulethwe ngobunengi
Ukubekelwa ngeqadi ekulethweni kotjwala
Isibawo semvumo yokuthengisa utjwala obulethwe
nge


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Iimvumo zotjwala






Isibawo sesitifikhethi sokulethwa ngenarheni
kotjwala

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isitifikhethi sokuletha ngenarheni sifuneka
nawuzakuletha eSewula Afrika umkhiqizo wotjwala
(kungafaki ibhiya). Isitifikhethi sokuletha
ngenarheni namkha ikhophi izakufuneka ngaphambi
kobana umthwalo ukhutjhwe endaweni yokungena
kwepahla.
Oletha ngenarheni wenza isibawo sesitifikhethi
kanye nasele ngesikhathi somkhiqizo. Ngemva
kwalokho inomboro efanako yesitifikhethi
sokuletha ngenarheni ingasetjenziswa kuye
ngokuthi isibumbeko, okungaphakathi, ubukhulu
bebhodlelo nelebula yomkhiqizo ayitjhuguluki.
Isitifikhethi sokuletha ngenarheni asizukufuneka
emikhiqizweni elethwa ngenarheni bona izokuselwa
begodu nebumba ihlangothi lomthwalo womuntu
ofika eSewula Afrika, kuye ngokuthi imikhiqizo
enjaloÂ·
Nayipheleleko ayidluli amalithaa ali-12
ngobukhulu begodu
Ngayo akukahloswa kuphela ukusela mumuntu lowo,
likhaya lakhe namkha iimvakajthi zakhe
ezingabhadeliko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo.
Esinye nesinye isibawo kufanele siphekelelwe
yismpula ubuncani bakhona enamamilimitha ali-750
ml womkhiqizo okukhulunywa ngawo.

Ebujameni bomkhiqizo ongebhodlelweni, letha
isampula ngebhodlelo elinelebula ozakuthengiswa
ngalo.
Letha isampula ebuya etjwaleni obulethwe
ngobunengi ngebhodlelo elijayelekileko le-750
ml.
Letha isampula e-ofisini lePhiko lemiKhiqizo
yoTjwala e-Stellenbosch.
Letha isitifikhethi sokucozulyla esamukelekako
esikhutjhwe yilabhorathri yangokomthetho
enarheno okubuya umkhiqizo. Nayikuthi
asitholakali, iPhiko lemiKhiqizo yoTjwala
lizakwenza ukucozululwa kwamakhemikhali
esampuleni.
Ebujameni bomkhiqizo olethwa ngebhodlelo,
ilebula lebhodlelo uzakulinganiswa ukuqinisekisa
bona likhambisana neemfuno zomThetho wemiKhiqizo
yoTjwala (Liquor Products Act, 1989).
Ngobunengi okumumethweko okulethwa ngenarheni
kuzakulinganiswa. Ilebula ilinganiswa lokha
nawenza isibawo semvumo yesitifikhethi
sokuthengisa.
Iphiko kufanele lifumane imali yokubhadela
(ngekhetjhe kuphela) ngaphambi kobana kukhutjhwe
isitifikhethi.
Isitifikhethi sokuletha ngenarheni
sizakukhutjhwa nayikuthi okumumethweko nelebula,
ebujameni bokulethwa komkhiqizo ngobunengi,
yomkhiqizo ikhambisana neemfuno zomThetho
wemiKhiqizo yoTjwala ka-1989. umthwalo
womkhiqizo ungathunyelwa ngaphandle.
Nikela ngesaziso sama-awara ama-48 ePhikweni
lokuHlolwa kweKhwalithi (i-Division Quality
Audit) ngaso soke isikhathi lokha umthwalo
wotjwala ofunelwa isitifikhethi sokuletha
ngenarheni nasikhutjhiweko, uzakungena eSewula
Afrika.
Lokha imikhiqizo yotjwala ifika eSewula Afrika,
oletha ngenarheni kufanele afumane incwadi
yokudlulisa ebuya ePhikweni lokuHlolwa
kweKhwalithi ukususa utjwala endaweni yokungena
kwepahla namkha edebha yesimumathi ukuya
endaweni ayikhethako.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Liquor Products Act, 1989 (Act 60 of 1989)
(UmThetho wemiKhiqizo yoTjwala)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
[Phezulu]
Iindleko
Isitifikhethi sokuletha ngenarheni (ibhodlelo) :
R120
Isitifikhethi sokuletha ngenarheni (ngobunengi)
: R210
Ukucozululwa kwesampula elethwa ngenarheni :
R290
Imali yokucozulula ngokuya kweemali
zokucozululwa kotjwala ezijayelekileko (ezibekwe
yi-Analytical Services South ngokusebenzisa
i-invoyisi)
Nayikuthi oletha ngenarheni unikela iPhiko
lemiKhiqizo yoTjwala ngesitifikhethi
sokucozulula esamukelekako esikhutjhwe
siphathiswa enarheno okubuya umkhiqizo, angeze
abhadeliswa i-R290.
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Application for an import certificate (Isibawo
sesitifikhethi sokuletha ngenarheni)
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Regional offices

iPhrovinsi:Western Cape
IdorobhaStellenbosch
Umtato:021 ...
Ifeksi:021 ...
I-adresi yendawo:Plant Quarantine Station,
Polkadraai Road, Stellenbosch 7600
I-adresi yeposo:SAAFQIS - Stellenbosch, Private
Bag X5015, Stellenbosch 7599
E-mail:jeswaynen@nda.agric.za
Web:www.nda.agric.za/docs/plantquality/Liquor%20products.htm









Yabuyekezwa kokugcina :09 July 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSesitifikhethiSokususwa.2007-05-18.nr.txt</fn>




Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesitifikhethi sokulethwa ngenarheni
kotjw
Isitifikhethi sokususa utjwala obulethiweko
oIsitifikhethi sokuthumela ngaphandle utjwala
Ukuhlanganisa utjwala obulethwe ngobunengi
Ukubekelwa ngeqadi ekulethweni kotjwala
Isibawo semvumo yokuthengisa utjwala obulethwe
nge


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Iimvumo zotjwala





Isibawo sesitifikhethi sokususwa kotjwala
obulethwe ngenarheni

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Oletha ngenarheni utlhoga isitifikhethi sokususa
imikhiqizo yotjwala engemabhodlelweni endaweni
yokungenisa ngenarheni bona ithengiswe eSewula
Afrika. Oletha ngenarheni utlhoga isitifikhethi
komunye nomunye umthwalo.
Nawufuna ilwazi elinabileko , yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Vula umthalo wotjwala endaweni yokungenisa
ngenarheni ngesikhathi weluswe mhloli obuya
emNyangweni wezokuLima.
Nikela umhloli isibawo sesitifikhethi sokususwa.
Zalisa elinye iforomo lesibawo lomunye nomunye
umkhiqizo wotjwala lapho isimumathi, isibumbeko,
ilebula, igama lokuthengiswa namkha ubukhulu
bebhodlelo buhluka kweminye imikhiqizo yotjwala
esemthwalweni.
Isibawo kufanele siphekelelwe ngokulandelako:

Yisampula eyi-750 wamamilimitha umhloli
azayikhupha emthwalweni
Iintifikhethi zalapho kubuya ipahla, ubudala,
isibumbeko nomhlobo wesitjalo esikhiqizwe
yihlangano yenarha lapho kubuya ipahla
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Liquor Products Act, 1989 (Act 60 of 1989)
(UmThetho wemiKhiqizo yoTjwala)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi
[Top]
Iindleko
Yi-R56 kanye ne-R2,60 ngehektholitha yinye
namkha isiquntu sayo
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a certificate of removal
(Isibawo sesitifikhethi sokususa)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Regional offices

iPhrovinsi:Western Cape
IdorobhaStellenbosch
Umtato:021 ...
Ifeksi:021 ...
I-adresi yendawo:Plant Quarantine Station,
Polkadraai Road, Stellenbosch 7600
I-adresi yeposo:SAAFQIS - Stellenbosch, Private
Bag X5015, Stellenbosch 7599
E-mail:jeswaynen@nda.agric.za
Web:www.nda.agric.za/docs/plantquality/Liquor%20products.htm









Yabuyekezwa kokugcina :16 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSesitifikhethiSokuthume.2007-05-18.nr.txt</fn>




Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesitifikhethi sokulethwa ngenarheni
kotjw
Isitifikhethi sokususa utjwala obulethiweko
oIsitifikhethi sokuthumela ngaphandle utjwala
Ukuhlanganisa utjwala obulethwe ngobunengi
Ukubekelwa ngeqadi ekulethweni kotjwala
Isibawo semvumo yokuthengisa utjwala obulethwe
nge


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Iimvumo zotjwala





Isibawo sesitifikhethi sokuthumela ngaphandle
utjwala

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Abangahle babe ngabathumela ngaphandle kufanele
bavakatjhele iwebhsayithi lapho bazakufumana
ihlelo elisekelwe ku-inthanethi lekambiso yoke
yokuthumela ngaphandle. Abathumela ngaphandle
kufanele bazitlolise ngaphambi kokusebenzisa
ihlelo leli.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ukuzitlolisa njengothumela ngaphandle thumelela
i-imeyili u-karenbo@nda.agric.za. Yena
uzaku-imeyilela loke ilwazi umuntu othumela
ngaphandle alitlhogako ukuzitlolisa.
Uzakunikelwa igama lokungena (i-logon) nephaswed
ukusebenzisa ihlelo.
Yenza zoke iimbawo ku-inthanethi.
Letha isibawo esihlukeneko komunye umkhiqizo
ohluka kweminye imikhiqizo yotjwala ngomthwalo,
isibumbeko, ukulebula namkha inomboro yesibalo.
Umthwalo wotjwala kufanele uhlukaniswe nobunye
utjwala. Isampula ubuncani bakhona amalitha
ama-2,25 (3 x 750 ml) kufanele athathwe
emthwalweni bona ayokuhlolwa. Amasampula
kufanele afike ema-ofisini wemiKhiqizo yoTjwala
kungakadluli u-16:00 ngeLesibili bona
ayokunambithwa ngeLesine begodu ingasi ngemva
kwaka-16:00 ngeLesine bona ayokunambithwa
ngeLesibili olandelako.
Yazisa iPhiko lokuHlolwa kweKhwalithi
(i-Division Quality Audit) lomNyango wezokuLima
enomborweni ethi 021 809 1704 ngaphambi
kokulayitjha umthwalo.
Lokha nawulayitjha isimumathi esikhulu, isampula
yokuqinisekisa (2 x 750 ml) yesinye nesinye
isimumathi kufanele ikhutjhwe. Nayikuthi
akunamhloli endaweni ngesikhathi sokulayitjha,
wena, njengomthumela ngaphandle, uzakukhupha
bewulethe amasampula wokuqinisekisa ePhikweni
lemiKhiqizo yoTjwala e-Stellenbosch.
Veza ukulayitjha ephikweni kungakapheli
ama-awara ama-48.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Liquor Products Act, 1989 (Act 60 of 1989)
(UmThetho wemiKhiqizo yoTjwala)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Njengabasebenzisi abavunyelweko, abathumela
ngaphandle namkha abajameli babo abafana
nabasebenzeli abathutha ipahla ngobunengi,
bangazigadangisela iintifikhethi zokuthumela
ngaphandle ukusuka kuwebhsayithi namkha
bazilande ePhikweni lemiKhiqizo yoTjwala
e-Stellenbosch.
I-VI1 neentifikhethi zokucozulula zisagadangiswa
liPhiko lemiKhiqizo yoTjwala.
[Top]
Iindleko
Isitifikhethi sokuthumela ngaphandle
namasampula: R53 kanye ne-R5,50 nge-hl
Isibawo sezokuphatha: R25 kanye ne-R4 nge-hl
Ukuvuselelwa kwesikhathi sokulibalela: R106
kanye nemali yokucozulula
Ukubekela ngeqadi: R32
I-VI 1 nezinye iintifikhethi zokucozulula: R22
Ukuhlolwa kwemithwalo ethunyelwa ngaphandle
ngemva kwesikhathi sokusebenza: R480 i-awara
ngalinye namkha isiquntu salo.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Regional offices

iPhrovinsi:Western Cape
IdorobhaStellenbosch
Umtato:021 ...
Ifeksi:021 ...
I-adresi yendawo:Plant Quarantine Station,
Polkadraai Road, Stellenbosch 7600
I-adresi yeposo:SAAFQIS - Stellenbosch, Private
Bag X5015, Stellenbosch 7599
E-mail:jeswaynen@nda.agric.za
Web:www.nda.agric.za/docs/plantquality/Liquor%20products.htm









Yabuyekezwa kokugcina :23 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSesitifikhethiSokuvunye.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sesitifikhethi sokuvunyelwa kwe-ejensi yangeqadi ekunikeleni ngemisebenzi yokurarulula imiraro



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukudlulisela umbango kuCCMA
Isibawo sokubawa iCCMA ukuvikela isivumelwano
semi
Isibawo ekomitini yemisebenzi eqakathekileko
sokuq
Isibawo ekomitini yemisebenzi eqakathekileko
bona
Isibawo sesitifikhethi sokuvunyelwa kweejensi
yang


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iindaba zabasebenzi > Itjhebiswano
lezabasebenzi



Isibawo sesitifikhethi sokuvunyelwa
kwe-ejensi yangeqadi ekunikeleni ngemisebenzi
yokurarulula imiraro

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
I-ejensi yangeqadi yi-ejensi etlolisiweko
enikela ngemisebenzi yokurarulula imibango.
Omunye nomunye umkhandlu wokukhulimisana namkha
i-ejensi yangeqadi ingenza isibawo ehlanganweni
ephetheko nawufuna ukufaneleka:
ekurarululeni imibango ngokuthobelana
nokungenelela emibangweni ehlala ingakararululwa
ngemva kokuthobelana.
Ihlangano ephetheko ingafuna elinye ilwazi
ukusekela isibawo begodu ngomnqopho lowo
ingafuna ukubakhona komunye namkha kweminengi
imihlangano yehlangano ephetheko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo ebandleni eliphetheko
le-Commission for Conciliation, Mediation and
Arbitration (i-CCMA) nawufuna ukuvunyelwa.
Namathisela ikhophi yerhelo lokuziphatha
le-ejensi kanye namabanga wokwenza isibawo
eforomini lesibawo.
Letha iforomo lesibawo ebandleni eliphetheko
le-CCMA.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Labour Relations Act, 1995 (Act 66 of 1995)
Section 127(5)(a)(ii) (UmThetho weTjhebiswano
lezabaSebenzi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako

Form_LRA7.7_Private_Agency_applies_to_renew_accreditation.pdf
(Isibawo se-ejensi yangeqadi sokuvuselela
isibawo sokuvunyelwa)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape


























Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSesitifikhethiSomtjhado.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sesitifikhethi somtjhado (umtjhado ngaphandle kwesondo)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesitifikhethi somtjhado umtjhado
ngaphand
Isibawo sokutjhada ngaphasi komthetho wesintu
Isibawo sokutlolisa umtjhado wesintu
Ukubonana negqwetha lomndeni
Isibawo sokuvunywa komtjhado wesintu
Ukutjhada ngaphasi komthetho wesintu


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Amatjhebiswano > Umtjhado





Isibawo sesitifikhethi somtjhado (umtjhado
ngaphandle kwesondo)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isitifikhethi somtjhado sisebenza njengobufakazi
bokobana utjhadile. Umtjhado kufanele wenziwe
phambi kwabantu abatjhadako, abofakazi ababili
abaphethe iincwadi zabo zokuzazisa nesiphathiswa
semitjhado.
Qinisekisa ubujamo bakho bomtjhado
ku-inthanethi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Abantu abatjhadako kufanele babe neencwadi
zokuzazisa begodu bazalise iforomo BI-31.
Zalisa iforomo lesibawo BI-130 kwelinye nelinye
i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Yenza isibawo
ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika
nayikuthi ungaphetjheya.
Umtjhado unganikelwa ubujamo bomthetho
siphathiswa semitjhado esibuya esiqhemeni sekolo
esithileko namkha ehlanganweni namkha mjameli
womNyango weeNdaba zeKhaya.
Umtjhado kufanele wenziwe esondweni, emakhiweni
osetjenziselwa iminqopho yesondo kuphela,
e-ofisini lomphakathi namkha endlini yangeqadi.
Nayikuthi umuntu okufanele atjhade ulimala
namkha ugula khulu, umtjhado ungabanjelwa
esibhedlela.
Izakhamuzi zangaphandle ezitjhadela eSewula
Afrika kufanele zibe nephaspoti esebenzako
begodu zizalise iforomo lesibawo BI-31.
Abantu ababili abatjhadako, abofakazi ababili
nesiphathiswa semitjhado kufanele batlikitle
iRejista yemiTjhado msinyana ngemva kobana
umtjhado unikelwe ubujamo bangokomthetho.
Imitjhado yabantu abasesebancani
Abantu abasesebancani ngilabo abangaphasi
kwemiyaka ema-21 ubudala nabangakhenge batjhade
ngaphambilini. Ngokuya komthetho, labo abakhe
batjhada ngaphambilini okwathi muva umtjhado
wabo wapheliswa ngebanga lokuhlongakala namkha
lesahlukaniso, abasathathwa njengabantu
abancani.
Abantu abasesebancani:

Letha imvumo yabo bobabili ababelethi kanye
namkha neyomondli wangokomthetho neforomo
lesibawo elizalisiweko BI-32. Abantu
abasesebancani bangabawa imvumo yakaKomitjhinara
wezeHlalakuhle nayikuthi ababelethi/umbelethi
abatholakali namkha abazi bona bangawuvumela
njani umtjhado.
Umuntu osesemncani angenza isibawo semvumo
eJajini leKhotho ePhakamileko endaweni ahlala
kiyo nayikuthi ababelethi kanye namkha
uKomitjhinara bayala ukuvumela umtjhado.
Umtjhado wabantu abahlukanisileko
Abantu abahlukanisileko abafuna ukutjhada godu
kufanele baveze umlayo wesahlukaniso. Letha
incwadi yesifungo nayikuthi kunebanga
elizwakalako lokobana kungani ungeze ukghone
ukukhupha umlayo wesahlukaniso namkha
isahlukaniso senzelwa enarheni yangaphandle
begodu angeze ukghone ukusifumana. Incwadi
yesifungo kufanele ibeke bona umbawi uhlukanise
ngokomthetho, igama lekhotho nelanga
lesahlukaniso.
Umtjhado wabafelwa/hlolokazi
Abantu abafelwako/abahlolokazi abafuna ukutjhada
kufanele baveze isitifikhethi sokuhlongakala
saloyo agade athethene naye. Letha incwadi
yesifungo nayikuthi isitifikhethi sokuhlongakala
asitholakali. Incwadi yesifungo kufanele
iqinisekise igama lohlongakeleko kanye nelanga
lokuhlongakala.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Marriage Act, 1961 (Act 25 of 1961) (UmThetho
wemiTjhado)
Marriage Extension Act, 1997 (Act 50 of 1997)
(UmThetho wokuKhuliswa kwemiTjhado)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Abridged marriage certificate: Issued same time
(Isitifikhethi somtjhado esirhunyeziweko:
Esikhutjhwa khonokho).
An unabridged certificate: Applications may take
6 to 8 weeks (Isitifikhethi somtjhado
esingakarhunyezwa: Iimbawo zingathatha iimveke
ezisithandathu ukuya kwezibunane).
[Top]
Iindleko
Abridged marriage certificate: R10
(Isitifikhethi somtjhado esirhunyeziweko).
An unabridged marriage certificate: R45
(Isitifikhethi somtjhado esingakarhunyezwa).
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a marriage certificate, BI-130
(Isibawo sesitifikhethi somtjhado)
Declaration for the purpose of marriage, BI-31
(Isifungo somnqopho womtjhado)
Consent to marriage of a minor, BI-32
(Ukuvunyelwa komtjhado womuntu osesemncani)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :26 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSethiyethaNe.2007-05-18.nr.txt</fn>


ISIBAWO SETHIYETHA NESOMDLALI WETHIYETHA NGAMUNYE

KUSETJENZISWA YI-OFISI KWAPHELA
INOMBORO YOKUREJISTARA (IKHOWUDI YEMIDANA)
IDEYITHI ESIFIKE NGAYO






Tshaya ngetshayo ? ngebhokisaneni elifaneleko
Ukutlolwa kwemitlolo yokudlalisa ithiyetha

Ukuthiywa kweentolwana / Ukulingisa


Ukudlala ithiyetha


Ukungenela amafestivali

Irhubhululo

Okhunye (nqophisa):



ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA


IKHOWUDI YOKUPOSA






I-ADRESI YEKHAYA


IKHOWUDI YOKUPOSA






IPHROVINSI

INOMBORO YEFOWUNI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe? ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili (2) )
Ngeposi


Ngefeksi

Nge-Imeyili

Ngefoni

Nge-Sms



ISIGABA 2: ISENDLALELO SEPHROJEKHTHI

2.1 Akhe ubeke amabalengwe ( ubethe zomofu ) ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.


















































2.2 Rhemisa lokho okube yipumelelwakho ekulu kezobukghwari eminyakeni emi-3 edlulileko.

















2.3 Bangaki abantu abasephrojekhthinakho le? Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo besitjhaba nehlalo yaso ezakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.

Abaduna
Abasikazi

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa

Abasebenzela Safuthi









Abatorhako









Abasebenza Ngokuzinikela/AmaVolontiya










ISIGABA 3: IHLATHULULO YEPHROJEKHTHI

3.1 Isihloko / Igama Lephrojekhthi Oyenzela Isibawo.


3.2 Hlathulula Iminqopho Yephrojekthi.








3.3 Sendlalela Imininingwana Yehlelo Ozolilandela Ukuphumelelisa Iphrojekhthi


Isikhathi ( nini )



Indawo ( kuphi )



Iminqopho ( ini )




Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla




Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )






Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )









3.4 Itjho amadeyithi olindele ukuthoma nokuqeda ngawo iphrojekhthi le..
Ukuthoma
20__ /__ /__
Ukuqeda
20__ /__ /__
3.5 Umphakathi Uzakusizakala Njani / Ngani Ngephrojekhthi Le?














ISIGABA 4: IBHAJETHI YEPHROJEKTHI

4.1 Sibawa usihlukanisele imisebenzi imali yephrojekhthi le ezakusetjenziselwa yona:
I-ayithemu / Ihlelo Lomsebenzi Wokutlola

Inani Lemali


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R
IBHAJETHI EPHELELEKO YEPHROJEKHTHI

R





4.2 Kukhona enye ihlangano la ubawe khona ukusizwa ngemali? Sibawa uveze boke abakusiza ngemali bese uzalisa imininingwana elandelako ngenzasapha.
Ezinye Iinhlangano Ezizakusiza Ngeemali
Inani Lemali Obawe Ukusizwa Ngayo
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Ukusekelwa Kwebhizinisi Ngemali



Nqophisa:







DAC



ACT



BASA



NDA



Trust / Foundations



Nqophisa:







Abanikeli Beemali Bangaphandle / Abazenda



Nqophisa:







Urhulumende WesiFunda / wePhrovinsi



Nqophisa:







Urhulumende WeNdawo / WeKhaya



Nqophisa:






Ngezinye iindlela
Okhunye (nqophisa)















4.3 Akusilula ukuthi i-NAC ingasiza ngebhajethi epheleleko kilephrojekthi, ngalokho-ke itjho imali obawa bona i-NAC ikusize ngayo.
R

4.4 Itjho imisebenzi yephrojekhthi ozayisebenzisela imali evela kwa-NAC nakube uphumelele ukuyithola?










4.5 Itjho amanye amahlandla la i-NAC yakhe yakusiza khona ngemali.
IDEYITHI
INOMBORO YEPHROJEKTHI
IGAMA LEPHROJEKHTI
INANI LEMALI
20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R


4.6 Sibawa imininingwana yokubhanga yephrojekthakho (faka isitatimende sebhanga)
Umnikazi We-akhawundi

Ibizo Lebhanga

Igatja Lebhanga

Ikhowudi Yegatja Lebhanga








Inomboro Ye-akhawundi

















4.7 Ibizo Lakasoma-akhawundi / Lomphathiincwadi Olawula Iimali Zephrojekthi ngamalanga
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI













INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI



4.8 Ibizo Lakasoma-akhawundi / Lomhloliincwadi ( nakube ukhona )
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

Inomboro Yomsebenzi Erejistariweko

I-ADRESI YE-IMEYILI


4.9 Ubufakazelo
Sibawa abafakazeli ababili esingakghona ukubathola, umrholi womphakathi kunye nesikghwari esiwufundeleko umsebenzi wobukghwari abanqopheneko nomsebenzakho. Sibawa usithumelele ubufakazelo obutlolwe babe batlikitlelwa obubuya kubafakazeli, ngenzasapha.

4.9.1 Umfakazeli 1: UmRholi WomPhakathi
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI





4.9.2 Umfakazeli 2: USobukghwari
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI


4.10 Ilizwi Lokuzibopha
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.

20__ /__ /__
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
IDEYITHI



TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO


ISIGABA 5: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE

Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:

1
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe

2
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo

3
Usiphile isendlalelo ngephrojekhthi le (ikhasi 2 leforomeli )

4
Usifakile isitatimende sebhanga esingakagaywa ( original ) [ singadluli eenyangeni ezi-3 ngobudala ]

5
Amakhophi wamakhotheyitjhini aveza iindleko zephrojekhthi nawo uwafakile

6
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile

7
Isitifikethi esikuhlambulula kezomthelo usifakile

8
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe

9
Iincwadi ezivela kubafakazeli zifakiwe nazo

10
Ubuncani bakhona ufake sinye isibonelo somsebenzakho ( isib. Isithombe, iindatjana ezisikwe emaphephandabeni, njll. ) esiphathelene nephrojekhthi le.


Mina, _____________________________ ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.


TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.




20__ /__ /__
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
IDEYITHI


TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO








1


<fn>DAC-NLS.IsibawoSethiyethaSe.2007-05-18.nr.txt</fn>


ISIBAWO SETHIYETHA SESIQHEMA/SEHLANGANO/SESIJAMISO

KUSETJENZISWA YI-OFISI KWAPHELA
INOMBORO YOKUREJISTARA (IKHOWUDI YEMIDANA)
IDEYITHI ESIFIKE NGAYO






Tshaya ngetshayo ? ngebhokisaneni elifaneleko
Ukutlolwa kwemitlolo yokudlalisa ithiyetha

Ukuthiywa kweentolwana / Ukulingisa


Ukudlala ithiyetha


Ukungenela amafestivali

Irhubhululo

Okhunye (nqophisa):




ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA

IBIZO LESIQHEMA / LEHLANGANO / LESIJAMISO


ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA/KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






I-ADRESI YEKHAYA




IKHOWUDI YOKUPOSA






IPHROVINSI




INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe? ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili (2) )
NgePosi


Ngefeksi

Nge-imeyili

Ngefoni

Nge-SMS



ISIGABA 2: IJAMO LEZOMTHETHO NEMINININGWANA YEHLANGANO

2.1 Nimhlobo bani wehlangano?

Ikhamphani YeSekhtjheni 21

ISektjheni 18A yomThetho weNgeniso yomThelo


Omunye umhlobo (nqophisa):






Inomboro enirejistare ngayo













2.2 Sasungulwa nini isiqhema senu / Yasungulwa nini ihlangano yenu / Sasungulwa nini isijamiso senu ?

INYANGA


UMNYAKA




2.3 Isendlalelo Sehlangano

2.3.1 Umlando Wehlangano Yenu

























2.3.2 INembombono NeKghonakaliso YeNembombono Yehlanganwakho











2.4 Rhemisa lokho okube yipumelelwakho ekulu kezobukghwari ehlanganwenakho eminyakeni emi-3 edlulileko.





















2.5 Bangaki abantu abasephrojekhthinakho le? Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo besitjhaba nehlalo yaso ezakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.



Abasebenzela Safuthi
Abaduna
Abasikazi

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa

Abatorhako









Abasebenza Ngokuzinikela/AmaVolontiya









Abasebenza Ngokuzinikela / Amavolontiya










ISIGABA 3: IHLATHULULO YEPHROJEKTHI

3.1 Isihloko / Igama Lephrojekhthi Oyenzela Isibawo..


3.2 Akhe usihlathululele ngokufitjhazana ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.














































3.3 Umphakathi uzakusizakala njani / ngani ngephrojekthakho le?
















3.4 Sendlalela imininingwana yehlelo ozolilandela ukuphumelelisa iphrojekhthi le (ungayenza ngetheyibuli )


Isikhathi ( nini )




Indawo ( kuphi )





Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla





Iminqopho ( ini )






Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )







Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )

















ISIGABA 4: IBHAJETHI YEPHROJEKTHI

4.1 Sibawa usihlukanisele imisebenzi imali yephrojekhthi le ezakusetjenziselwa yona:
I-ayithemu / Ihlelo Lomsebenzi Wokutlola

Inani Lemali


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R
IBHAJETHI EPHELELEKO YEPHROJEKHTHI

R



4.2 Kukhona enye ihlangano la ubawe khona ukusizwa ngemali? Sibawa uveze boke abakusiza ngemali bese uzalisa imininingwana elandelako ngenzasapha:
Ezinye Iinhlangano Ezikusiza Ngeemali
Inani Lemali Obawe Ukusizwa Ngayo
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Ukusekelwa Kwebhizinisi Ngeemali



Nqophisa:








DAC



ACT



BASA



NDA



Trust / Foundations



Nqophisa:








Abanikeli Beemali Bangaphandle / Abazenda



Nqophisa:








Urhulumende WesiFunda / wePhrovinsi



Nqophisa:








Urhulumende WeNdawo / WeKhaya



Nqophisa:







Ngezinye iindlela
Nqophisa:






INGENISO EPHELELEKO EVELA KABANYE ABASEKELI NGEEMALI: R


4.3 Akusilula ukuthi i-NAC ingasiza ngebhajethi epheleleko kilephrojekthi, ngalokho-ke itjho imali obawa bona i-NAC ikusize ngayo
R

4.4 Itjho imisebenzi yephrojekhthi ozayisebenzisela imali evela kwa-NAC nakube uphumelele ukuyithola?










4.5 Itjho amanye amahlandla la i-NAC yakhe yakusiza khona ngemali.
IDEYITHI
INOMBORO YEPHROJEKTHI
IGAMA LEPHROJEKHTI
INANI LEMALI
20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R


4.6 Sibawa imininingwana yokubhanga yephrojekthakho (faka isitatimende sebhanga)
Umnikazi We-akhawundi

Ibizo Lebhanga

Igatja Lebhanga


Ikhowudi Yegatja Lebhanga








Inomboro Ye-akhawundi
















4.7 Ngubani namkha bobani abanelungelo lokutlikitlela i-akhawundi yebhaga engehla le esiqhemeni senu / ehlanganwenenu / esijamisweni senu?
UMTLIKITLI 1
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Phrof. Mma. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI



UMTLIKITLI 2
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA/KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI

UMTLIKITLI 3
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


4.8 Nakube umphathiimali wesiqhema senu/ wehlanganwenu / wesijamiso senu akasuye omunye wabatlikitli aba-3 abatjhiwo ngehla, sibawa bona usiphe imininingwanakhe
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-I-MEYILI


4.9 Ibizo LakaSoma-akhawundi / LomPhathiincwadi Olawula Iimali Zephrojekthi Ngamalanga
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI



4.10 Ibizo LakaSoma-akhawundi / LomHloliincwadi Wesiqhema / Wehlangano / Wesijamiso
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll)
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














INOMBORO YEFONI


INOMBORO YEFEKSI

Inomboro Yomsebenzi Erejistariweko

I-ADRESI YE-I-MEYILI

4.11 Itjho imininingwana yamva nje yama-akhawundi wenu wangomnyaka
UmNyaka WeeMali OPhela

20__ /__ /__




INGENISO EPHELELEKO YEMALI
R

KHUPHA IMALI ESETJENZISIWEKO SEYIPHELELE
R

KULINGANA NEMALI EYEQILEKO / ETLHAYELAKO YOMNYAKA
R

IMALI EBULUNGEKILEKO (EBEKELWE NGEQADI, IKHETJHI NAMKHA AMASISO)
R

4.12 Ubufakazelo
Sibawa abafakazeli ababili esingakghona ukubathola, umrholi womphakathi kunye nesikghwari esiwufundeleko umsebenzi wobukghwari abanqopheneko nomsebenzakho. Sibawa usithumelele ubufakazelo obutlolwe babe batlikitlelwa obubuya kubafakazeli, ngenzasapha.

4.12.1 Umfakazeli 1: UmRholi womPhakathi
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI


INOMBORO YEFEKSI

I-ADRESI YE-I-MEYILI


Itlikitlwe


Ideyithi
20__ /__ /__



4.12.2 Umfakazeli 2: USobukghwari
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






INOMBORO YEFONI


INOMBORO YEFEKSI


Itlikitlwe


Ideyithi
20__ /__ /__

4.13 Ilizwi Lokuzibopha Lomlungeleli (Isigaba 1)
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.


20__ /__ /__
UMLUNGELELI
IDEYITHI



TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO

4.14 Ilizwi Lokuzibopha LakaSihlalo, LeSekela LakaSihlalo Namkha LomPhathiimali ( HAYI umlungeleli )
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.



20__ /__ /__
USIHLALO / ISEKELA LAKASIHLALO / UMPHATHIIMALI
IDEYITHI



TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO








ISIGABA 5


5.1 Sipha isijamiso sezokuphatha ehlanganweni yenu
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI



INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-I-MEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI



INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll)
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI




5.2 Sipha isijamiso sebhodi yehlanganwenu
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Prof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI






ISIGABA 6: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE

Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:

1
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe

2
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo

3
Usiphile isendlalelo ngephrojekhthi le (ikhasi 2 leforomeli )

4
Usifakile isitatimende sebhanga esingakagaywa ( original ) [ singadluli eenyangeni ezi-3 ngobudala ]

5
Amakhophi wamakhotheyitjhini aveza iindleko zephrojekhthi nawo uwafakile

6
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile

7
Isitifikethi esikuhlambulula kezomthelo usifakile

8
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe

9
Iincwadi ezivela kubafakazeli zifakiwe nazo

10
Ubuncani bakhona ufake sinye isibonelo somsebenzakho ( isib. Isithombe, iindatjana ezisikwe emaphephandabeni njll. ) esiphathelene nephrojekhthi le.


Mina, _____________________________ ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.


TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.




20__ /__ /__
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
IDEYITHI


TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO










1


<fn>DAC-NLS.IsibawoSobakhamuziBesewulaAfr.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sobakhamuzi beSewula Afrika ngokobutjhaba



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sencwadi yokuzazisa kokuthoma
Isibawo sokutjhugulula ubulili
Isibawo sobakhamuzi beSewula Afrika
ngokobutjhaba
Isibawo sokuquntwa kobakhamuzi beSewula Afrika
Isibawo sokubekelwa ngaphandle ekulahlekelweni
bub
Isibawo sokukhutjhwa butjha kwencwadi yokuzazisa
Isibawo sokuthoma butjha ubakhamuzi beSewula
Afrik
Isibawo sokulahlwa kobakhamuzi beSewula Afrika
amagama neembongo zabantu abadala
Isibawo sokutjhugulula iimbongo zabantwana
abasese
Isibawo sokutjhugulula imininingwana yeadresi
yakh
Isibawo sokulungisa imininingwana eyiphoso
encwadi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ubakhamuzi > Ukuzazisa





Isibawo sobakhamuzi beSewula Afrika
ngokobutjhaba

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isakhamuzi seSewula Afrika ngokobutjhaba
ngomunye nomunye umuntu owabelethelwa ngaphandle
kweSewula Afrika ebabelethini ubuncani bakhona
munye osisakhamuzi seSewula Afrika. Ukubelethwa
komntwana kufanele kutloliswe ngokuya komThetho
wamaBeletho nokuHlongakala ka-1992.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-24.
Umbelethi weSewula Afrika kufanele azalise
iforomo BI-529.
Ebujameni boku-adoptha, letha umlayo
woku-adoptha.
Letha ikhophi yesitifikhethi samabeletho
sangaphandle.
Letha amakhophi weentifikhethi zomtjhado zombawi
nezababelethi (lapho kufaneleko).
Nayikuthi umbawi wabelethelwa ngaphandle
komtjhado, bobabili ababelethi kufanele
batlikitle iforomo lokutloliswa kwamabeletho
BI-24.
Letha ubufakazi nayikuthi umbelethi weSewula
Afrika wafumana ubakhamuzi benarha yangaphandle.
Letha ubufakazi bamabeletho wombelethi weSewula
Afrika.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Citizenship Act, 1995 (Act 88 of
1995) (UmThetho weSewula Afrika wobaKhamuzi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Lomsebenzi ungathatha iimveke ezisithandathu
ukuya kwezibunane.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for notice of birth, BI-24, (Isibawo
sesaziso samabeletho), elitholakala emNyangweni
weeNdaba zeKhaya.
Application for determination of status, BI-529,
(Isibawo sokuquntwa kobujamo)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :07 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSobukghrwari.2007-05-18.nr.txt</fn>



ISIBAWO SOBUKGHRWARI OBUBUKELWAKO SOMUNTU NGAMUNYE

KUSETJENZISWA YI-OFISI KWAPHELA
INOMBORO YOKUREJISTARA (IKHOWUDI YEMIDANA)
IDEYITHI ESIFIKE NGAYO






Tshaya ngetshayo ? ngebhokisaneni elifaneleko
Indawo Yokusebenzela / Istjudiyo

Ukubukisa Nokumemezela / Nokwazisa Emphakathini


Indawo Yokuhlala ? iphrojekhthi kunye
- namahlelo

Iimfundobandulo

Ukuthwasisa NokuDizayina


Okhunye (nqophisa):





ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA

IBIZO LESIQHEMA / LEHLANGANO / LESIJAMISO


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






I-ADRESI YEKHAYA




IKHOWUDI YOKUPOSA






IPHROVINSI




INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI -


Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe? ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili (2) )

Ngeposi


Ngefeksi

Nge-Imeyili

Ngefoni

Nge-SMS




ISIGABA 2: IJAMO LEZOMTHETHO NEMINININGWANA YEHLANGANO
2.1 Nimhlobobani Wehlangano?

IKhamphani YeSektjheni 21

ISektjheni 18A yomThetho weNgeniso yomThelo


Omunye umhlobo (nqophisa):






Inomboro enirejistare ngayo













2.2 Sasungulwa nini isiqhema senu / Yasungulwa nini ihlangano yenu / Sasungulwa nini isijamiso senu ?

INYANGA


UMNYAKA




2.3 Isendlalelo Sehlangano


2.3.1 Umlando Wehlangano Yenu



























2.3.2 Inembombono Nekghonakaliso Yenembombono Yehlanganwakho











2.4 Rhemisa lokho okube yipumelelwakho ekulu kezobukghwari ehlanganwenakho eminyakeni emi-3 edlulileko.





























2.5 Bangaki abantu abasephrojekhthinakho le? Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo besitjhaba nehlalo yaso ezakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.

Abaduna
Abasikazi

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa

Abasebenzela Safuthi









Abatorhako









Abasebenza Ngokuzinikela/AmaVolontiya











ISIGABA 3: IHLATHULULO YEPHROJEKTHI

3.1 Isihloko / Igama Lephrojekhthi Oyenzela Isibawo.





3.2 Akhe usihlathululele ngokufitjhazana ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.














































3.3 Umphakathi uzakusizakala njani / ngani ngephrojekthakho le?
















3.4 Sendlalela imininingwana yehlelo ozolilandela ukuphumelelisa iphrojekhthi (ungayenza ngetheyibuli )


Isikhathi ( nini )




Indawo ( kuphi )





Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla





Iminqopho ( ini )






Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )







Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )































ISIGABA 3: IHLATHULULO YEPHROJEKTHI

3.1 Isihloko / Igama Lephrojekhthi Oyenzela Isibawo.





3.2 Akhe usihlathululele ngokufitjhazana ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.














































3.3 Umphakathi uzakusizakala njani / ngani ngephrojekthakho le?
















3.4 Sendlalela imininingwana yehlelo ozolilandela ukuphumelelisa iphrojekhthi (ungayenza ngetheyibuli )


Isikhathi ( nini )




Indawo ( kuphi )





Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla





Iminqopho ( ini )






Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )







Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )















ISIGABA 4: IBHAJETHI YEPHROJEKTHI

4.1 Sibawa usihlukanisele imisebenzi imali yephrojekhthi le ezakusetjenziselwa yona:
I-ayithemu / Ihlelo Lomsebenzi Wobukghwari

Inani Lemali


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R
IBHAJETHI EPHELELEKO YEPHROJEKHTHI

R




4.2 Kukhona enye ihlangano la ubawe khona ukusizwa ngemali? Sibawa uveze boke abakusiza ngemali bese uzalisa imininingwana elandelako ngenzasapha.:
Ezinye Iinhlangano Ezizakusiza Ngeemali
Inani Lemali Obawe Ukusizwa Ngayo
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Imali Esalindele Ukudluliswa



Nqophisa:








DAC



ACT



BASA



NDA



Trust / Foundations



Nqophisa:








Abanikeli Beemali Bangaphandle / Abazenda



Nqophisa:








Urhulumende WesiFunda / wePhrovinsi



Nqophisa:








Urhulumende WeNdawo / WeKhaya



Nqophisa:







Ngezinye iindlela
Nqophisa:






IMALI EPHELELEKO EVELA KABANYE ABASEKELI NGEEMALI : R


4.3 Akusilula ukuthi i-NAC ingasiza ngebhajethi epheleleko kilephrojekthi, ngalokho-ke itjho imali obawa bona i-NAC ikusize ngayo.
R

4.4 Itjho imisebenzi yephrojekhthi ozayisebenzisela imali evela kwa-NAC nakube uphumelele ukuyithola?










4.5 Itjho amanye amahlandla la i-NAC yakhe yakusiza khona ngemali.
IDEYITHI
INOMBORO YEPHROJEKTHI
IGAMA LEPHROJEKHTI
INANI LEMALI
20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R


4.6 Sibawa imininingwana yokubhanga yephrojekthakho (faka isitatimende sebhanga)
Umnikazi We-akhawundi

Ibizo Lebhanga

Igatja Lebhanga

Ikhowudi Yegatja Lebhanga








Inomboro Ye-akhawundi


















4.7 Ngubani namkha bobani abanelungelo lokutlikitlela i-akhawundi yebhaga engehla le esiqhemeni senu / ehlanganwenenu / esijamisweni senu?
UMTLIKITLI 1
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Phrof. Mma. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI



UMTLIKITLI 2
ISIKHUNDLA
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA/KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI

UMTLIKITLI 3
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


4.8 Nakube umphathiimali wesiqhema senu/ wehlanganwenu / wesijamiso senu akasuye omunye wabatlikitli aba-3 abatjhiwo ngehla, sibawa bona usiphe imininingwanakhe.
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-I-MEYILI


4.9 Ibizo LakaSoma-akhawundi / LomPhathiincwadi Olawula Iimali Zephrojekthi ngamalanga
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI



4.10 Ibizo lakaSoma-akhawundi / LomHloliincwadi Wesiqhema / Wehlangano / Wesijamiso
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll)
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














INOMBORO YEFONI


INOMBORO YEFEKSI

Inomboro Yomsebenzi Erejistariweko

I-ADRESI YE-I-MEYILI

4.11 Itjho imininingwana yamva nje yama-akhawundi wenu wangomnyaka
UmNyaka WeeMali OPhela

20__ /__ /__




INGENISO EPHELELEKO YEMALI
R

KHUPHA IMALI ESETJENZISIWEKO SEYIPHELELE
R

KULINGANA NEMALI EYEQILEKO / ETLHAYELAKO YOMNYAKA
R

IMALI EBULUNGEKILEKO (EBEKELWE NGEQADI, IKHETJHI NAMKHA AMASISO)
R

4.12 Ubufakazelo
Sibawa abafakazeli ababili esingakghona ukubathola, umrholi womphakathi kunye nesikghwari esiwufundeleko umsebenzi wobukghwari abanqopheneko nomsebenzakho. Sibawa usithumelele ubufakazelo obutlolwe babe batlikitlelwa obubuya kubafakazeli, ngenzasapha.

4.12.1 Umfakazeli 1: UmRholi WomPhakathi
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI


INOMBORO YEFEKSI

I-ADRESI YE-I-MEYILI


Itlikitlwe


Ideyithi
20__ /__ /__



4.12.2 Umfakazeli 2: USobukghwari
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






INOMBORO YEFONI


INOMBORO YEFEKSI


Itlikitlwe


Ideyithi
20__ /__ /__

4.13 Ilizwi Lokuzibopha Lomlungeleli (Isigaba 1)
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.


20__ /__ /__
UMLUNGELELI
IDEYITHI



TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO

4.14 Ilizwi Lokuzibopha Lakasihlalo, Lesekela Lakasihlalo Namkha Lomphathiimali ( HAYI umlungeleli )
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.



20__ /__ /__
USIHLALO / ISEKELA LAKASIHLALO / UMPHATHIIMALI
IDEYITHI



TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO








ISIGABA 5


5.1 Sipha isijamiso sezokuphatha ehlanganweni yenu
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI



INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-I-MEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI



INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll)
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI





5.2 Sipha isijamiso sebhodi yehlanganwenu
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Prof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI




ISIGABA 6: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE

Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:

1
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe

2
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo

3
Usiphile isendlalelo ngephrojekhthi le (ikhasi 2 leforomeli )

4
Usifakile isitatimende sebhanga esingakagaywa ( original ) [ singadluli eenyangeni ezi-3 ngobudala ]

5
Amakhophi wamakhotheyitjhini aveza iindleko zephrojekhthi nawo uwafakile

6
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile

7
Isitifikethi esikuhlambulula kezomthelo usifakile

8
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe

9
Iincwadi ezivela kubafakazeli zifakiwe nazo

10
Ubuncani bakhona ufake sinye isibonelo somsebenzakho ( isib. Isithombe, iindatjana ezisikwe emaphephandabeni, njll ) esiphathelene nephrojekhthi le.


Mina, _____________________________ ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.


TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.




20__ /__ /__
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
IDEYITHI


TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO









1


<fn>DAC-NLS.IsibawoSobutjhabaObubili.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sobutjhaba obubili



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sobutjhaba obubili
Isibawo sokulahlwa kobakhamuzi beSewula Afrika


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa amaphandle
> Ukuza eSewula Afrika > Ubakhamuzi
bangaphandle





Isibawo sobutjhaba obubili

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isakhamuzi seSewula Afrika esifuna ukufumana
ubakhamuzi benye inarha kufanele senze isibawo
emNyangweni weeNdaba zeKhaya ukugcina ubakhamuzi
baso beSewula Afrika ngaphambi kokufumana
ubakhamuzi benye inarha. Ubutjhaba beenarha
ezimbili butjho bona umuntu uthathwa
njengesakhamuzi seenarha zombili.
Ubutjhaba obubili bunikelwa abantu abaneminyaka
engaphezulu kwematjhumi amabili nanye.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amaforomo wesibawo BI-1664 no BI-529
kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Yenza
isibawo ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula
Afrika nawungaphetjheya.
Veza incwadi yokuzazisa esebenzako.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Citizenship Act, 1995 (Act 88 of
1995) (UmThetho weSewula Afrika wobaKhamuzi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha iimveke ezisithandathu ukufika
kwezibunane ukusebenza isibawo sakho.
[Top]
Iindleko
R115
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for retention of South African
citizenship, BI-1664 (Isibawo sokugcinwa
kobakhamuzi beSewula Afrika)
Determination of status form, BI-529 (Iforomo
lokuquntwa kobujamo)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokobanaIsabeloSezehla.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle sidibhozidwe e-akhawuntini yomzuzi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle




Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozidwe e-akhawuntini yomzuzi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Izabelo zehlalakuhle zibhadelwa ngokudibhozidwa
e-akhawuntini yebhanka yomzuzi. Umzuzi angatjho
indlela yokubhadelwa ayenyulako lokha nakenza
isibawo sesabelo sezehlalakuhle.

Ngubani ongenza isibawo?
Umamukeli wesabelo sezehlalakuhle sombuso.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yo-South African Social Security Agency
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo: Request for Bank
Payment (IsiBawo sokuBhadelwa eBhanka)
elitholakala e-ofisini eliseduze lokuThuthukiswa
kweHlalakuhle.
Nikela ngemininingwana yesihlobo sakho namkha
i-executor (umuntu okhonjelwe ukufezakalisa
imilayo yewili yakho) bewuzalise ihlangothi
leforomo lesiFungo.
Thatha iforomo ulibuyisele esiphathisweni
sebhanka bona silizalise.
Letha iforomo e-ofisini eliseduze
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle bona
lisetjenzwe.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Imitlolo le inikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
Social Assistance Act, 2004 (Act 13 of 2004)
(UmThetho weRhelebho lezeHlalakuhle)



[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha pheze amalanga ama-35 ukusebenzana
nesibawo sakho.
Nayikuthi ulinde isikhathi esiziinyanga
ezisithandathu ngemva kokuletha isibawo sakho,
kufanele ubhadelelwe ukuthoma emva, okulingana
nokubhadelwa kweenyanga ezilikhomba.
Isibawo sokutjhugulula indawo yokubhadela angeze
senziwa ngomtato.
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Iforomo lesibawo litholakala e-ofisini eliseduze
lokuThuthukiswa kweHlalakuhle.
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :20 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSoku-adopthaUmntwana(2.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo soku-adoptha umntwana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukutloliswa kokuadoptha
Isibawo sokuadoptha umntwana
Isibawo sokuadoptha umntwana okhuliswako
Imvumo nokubuyiselwa emva kwemvumo yokuadoptha
yom
Isaziso sokusulwa isibawo sokubuyiselwa emva
komla


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuba mbelethi > Ukuadoptha umntwana




Isibawo soku-adoptha umntwana

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Uku-adoptha kutjho ukwamukela ukuba mumondli
ngokomthetho, ngokuya kweenkambiso zomthetho,
womntwana wabanye ababelethi beengazi.
Ngubani ongenza isibawo somlayo woku-adoptha?
Myeni nomkakhe ngokuhlanganyela
Mhlolokazi namkha umfelwa
Mumuntu ongakatjhadi namkha ohlukanisileko
Mumuntu otjhadileko athethene naye ombelethi
womntwana
Ubaba wemvelo womntwana obelethelwe ngaphandle
komtjhado
Umlayo woku-adoptha kufanele ukhutjhwe yikhotho
yabantwana esiyingini lapho umntwana ahlala
khona.
Ikhotho yabantwana ingakhupha kuphela umlayo
ngemva kobana itjheje umbiko obekiweko obuya
esisebenzini sezehlalakuhle.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo somlayo woku-adoptha ekhotho
yabantwana etholakala esiyingini lapho umntwana
okufanele a-adopthwe ahlala khona. Njengombana
woke amakhotho kamarhastrada asebenza
njengamakhotho wabantwana, ungenza isibawo
kumabhalana wekhotho yabantwana.
Zalisa iForomo 11, Application for the adoption
of a child (isiBawo soku-adoptha umntwana)
bewulilethe emrhelebhini wekhotho yabantwana.
Umrhelebhi wekhotho kufanele, nayikuthi
akukenziwa, abawe isisebenzi sezehlalakuhle
esivunyelweko ukuphenya isibawo.
Ekupheleni kwephenyo isisebenzi sezehlalakuhle
sizakuletha umbiko ekhotho yabantwana lapho
isibawo sizakwenziwa khona. Ngaphandle kwalokha
nawufunwa yikhotho, umbiko akukafaneli wazise
umntwana namkha lapho kuhlala khona ababelethi
abafuna ukum-adoptha - namkha umntwana,
nayikuthi sele ahlala nabo - ngaphandle kwemvumo
yabo etloliweko yangaphambilini.
Nayikuthi ikhotho yabantwana iyaneliswa ngombiko
kanye nelwazi loku-adoptha okuhlongozwako,
ngesiqunto sayo, ingatjheja isibawo beyenze
umlayo onikela ngoku-adoptha ngaphandle
kokulalela omunye umuntu. Kodwana, ingenza njalo
nayikuthi isibawo soku-adoptha asiphikiswa.
Nayikuthi isibawo asikaphethwa namkha angeze
saphethwa, ilanga lokulalelwa kuhle kwesibawo
yikhotho yabantwana lizakubekwa. Umabhalana
wekhotho yabantwana uzakukhupha isaziso
eForomini 1A, Notice to prospective adoptive
parents (Isaziso kwabangahle babe babelethi
aba-adopthako), ukwazisa omunye nomunye
umbelethi o-adopthako ngokulalelwa.
Um/ababelethi bemvelo bomntwana akukafaneli
babekhona eenkambisweni zekhotho zokulalelwa
koku-adothwa komntwana ngaphandle kwalokha
ikhotho, ngokuqunta kwayo, ivumela ukubakhona
kwabo namkha ibona bonyana ukubakhona kwabo
kuzakuba sekarekweni ehle yeenrhuluphelo
zomntwana.
Ikhotho ingabawa umbelethi, ababelethi namkha
abondli bomntwana bona banikele ngemvumo
etloliweko yoku-adoptha. Ingabawa okufunekako
emntwaneni okufanele a-adopthwe nayikuthi
uneminyaka eli-10 namkha engaphezulu kwayo
begodu ikhotho iyaneliswa bona umntwana uzwisisa
ubunjalo nokuqakatheka kwemvumo.
Nayikuthi, kwesinye nesinye isikhathi
seenkambiso, ikhotho icabanga bona kunamabanga
azwakalako wokubawa imvumo yombelethi wemvelo,
ikhotho izakubawa umabhalana wekhotho yabantwana
ukunikela isAziso namkha iForomo 22, Notice to
parent to advance reasons in terms of regulation
21 (4) (Ukwazisa umbelethi ukunikela ngamabanga
ngokuya komthetjhwana 21(4)), ngombelethi
othintekako. Isaziso lesi sizakubawa umbelethi
ukuvela ekhotho yabantwana leyo nayikuthi ufuna
ukunikela ngamabanga wokobana kungani imvumo
yakhe kungaragelwa phambili ngaphandle kwayo.
Nayikuthi umbelethi akekho ekhotho yabantwana
ngelanga elitjhiwoko begodu ikhotho iyaneliswa
bona

isaziso esifaneleko sanikelwa umbelethi begodu
akunabanga elizwakalako lokubhalelwa kombelethi
kuvela, ikhotho msinyana ingalalela beyinikele
isiqunto.
isaziso esifaneleko akhenge namkha akhenge
kughonakale bona sinikelwe umbelethi ikhotho,
ngesiqunto sayo, inganikela isaziso umbelethi
godu isaziso nayikubona kufanele, namkha
msinyana ibambe ukulalela beyinikele isiqunto.
Lokha ikhotho yabantwana nayitjheja uku-adoptha,
ukulethwa nje kuphela kombiko otloliweko
sisebenzi sezehlalakuhle esivunyelweko namkha
ngomunye umuntu onegunya, bufakazi obaneleko
ngokomthetho (prima facie) bamaqiniso abekwe
embikweni.
Omunye nomunye othintwa bunqopha namkha ingasi
bunqopha angabwa ukuvezwa kwemininingwana
yombiko. Lokhu kuzakwenziwa ekulalelweni
okuhlelekileko.
Omunye othintekako uzakunikelwa ithuba
lokuhlolisisa (ukubuzisisa) umtloli wombiko
ngenye nenye indaba esuka embikweni, aphikise
esinye nesinye istatimende esivela kiwo.
Ukomitjhinara othintekako uzakuhlathululela
ngokucacileko othintekako imiphumela
yokubhalelwa kuphikisa iintatimende ezivela
embikweni.
Ekulalelweni kwesibawo, umbawi nombelethi
onikelwe isaziso banamalungelo namandla afanako
njengomuntu othinteka embangweni ekhotho
kamarhastrada mayelana nokuhloma ngemibuzo
abofakazi, anikele ubufakazi abe akhulume
nekhotho.
Lapho umlayo woku-adoptha umntwana
ungakanikelwa, namkha lapho imvumo yoku-adoptha
umntwana ibuyiselwe emva namkha ingakabi
ukunikelwa, umbelethi womntwana namkha umondli
angabawa ikhotho ukubuyisela umntwana emuntiwini
onobunikazi bakhe. Isibawo lesi senziwa
ngokusebenzisa isisebenzi sezehlalakuhle
esivunyelweko namkha umuntu okhonjwe yikhotho
yabantwana ngokusebenzisa iForomo 21C, Notice to
prospective adoptive parent for release of child
to custody of parent or guardian (Isaziso
songahle abe mbelethi o-adopthako
ngokutjhatjhululwa komntwana asiwe embelethini
onobunikazi bakhe namkha umondli). Kodwana,
lokhu kuzakwenziwa nayikuthi kusekarekweni ehle
yomntwana.
Umlayo woku-adoptha uzakunikelwa eForomini 14
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Child Care Act, 1983 (Act 74 of 1983) (UmThetho
wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana ka-1983)
Natural Fathers of Children Born out of Wedlock
Act, 1996 (Act 72 of 1996) (UmThetho waboBaba
bemVelo babaNtwana abaBelethelwe ngaPhandle
komTjhado)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi esibekelwe ukusetjenzwa kwesibawo
siyame ekuraraneni kwesibawo.
Isaziso esiya embelethini womntwana okufanele
a-adopthwe kufanele sinikele ngemininingwana
eyaneleko namkha amabanga wemvumo yoku-adoptha
umntwana. Isaziso sizakunikelwa ubuncani bakhona
amalanga ama-21 ngaphambi kwelanga lokuvela
ekhotho.
Nayikuthi umma womntwana wala nemvumo, isibawo
ekhotho yabantwana sizakwenziwa kungakapheli
amalanga ali-14.
Ubaba wemvelo womntwana obelethelwe ngaphandle
komtjhado kufanele enze isibawo sokutjhugulula
imininingwana emitlolweni yokutloliswa
kwamabeletho womntwana kungakapheli amalanga
alikhomba wokunikelwa komlayo.
Ngemva kokuletha isibawo sokutjhugululwa, ubaba
wemvelo womntwana obelethelwe ngaphandle
komtjhado kufanele azise umabhalana wekhotho
yabantwana okwenziwa kiyo isibawo soku-adoptha.
Kufanele enze lokho ngomtlolo, begodu abeke bona
isibawo sokutjhugululwa senziwa nini begodu
kuphi
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi
[Top]
Amaforomo azaliswako
Form 1A: Notice to prospective adoptive
parents(Isaziso sababelethi abangahle
ba-adopthe)
Form14 : Order of adoption(Umlayo woku-adoptha)
Form 21C: Notice to prospective adoptive parent
for release of child to custody of parent or
guardian(Isazizo sababelethi abangahle
ba-adopthe ngokutjhatjhululwa komntwana
etlhogomelweni lombelethi namkha umondli
Form 22: Notice to parent to advance
reasons(Isaziso sombelethi sokunikela amabanga)
[Top]
Imininingwana yokuthintana
??????Å¸%

Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :28 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSoku-adopthaUmntwanaOk.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo soku-adoptha umntwana okhuliswako



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukutloliswa kokuadoptha
Isibawo sokuadoptha umntwana
Isibawo sokuadoptha umntwana okhuliswako
Imvumo nokubuyiselwa emva kwemvumo yokuadoptha
yom
Isaziso sokusulwa isibawo sokubuyiselwa emva
komla


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuba mbelethi > Ukuadoptha umntwana





Isibawo soku-adoptha umntwana okhuliswako

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Uku-adoptha kutjho ukwamukela ukuba mumondli
ngokomthetho womntwana wabanye ababelethi
beengazi, ngokuya kweenkambsio zomthetho.
Umntwana okhuliswako mntwana osuswe ebabelethini
bakhe wabekwa ngokomthetho etlhogomelweni
lababelethi bokukhulisa namkha ekhaya
lokukhulisa.
Umntwana anga-adopthwa:
myeni nomma wakwakhe ngokubambisana;
mhlolokazi namkha mfelwa;
mumuntu ongakatjhadi namkha ohlukanisileko;
mumuntu otjhadileko athethene naye ambelethi
womntwana; namkha
ubaba wemvelo womntwana obelethelwe ngaphandle
komtjhado.
Umuntu namkha abantu abafaneleka ku-adoptha
kufanele bahlangabezane neemfuno ezilandelako:
kufanele babe nekghono lokuphila elilingeneko
lokusekela nokufundisa umntwana
kufanele babe "ngabaziphethe kuhle" begodu babe
babantu abafanele nabalungele ukunikelwa
isibopho sokukhulisa umntwana
ebujameni bomntwana wesakhamuzi seSewula Afrika,
ababawi godu kufanele babe zizakhamuzi zeSewula
Afrika begodu ngalokho bahlale eRiphabhligini.
Nayikuthi ababawi abasizizakhamuzi zeSewula
Afrika, kufanele bafaneleke ukuba nobakhamuzi
namkha kufanele kube sele benze iimbawo
zobakhamuzi.
Lokho okubizwa ngoku-adopthela ngemsitheleni,
lapho ababelethi bomntwana bangakavunyelwa
ukwazi labo abangahle babe babelethi
aba-adopthako, namkha lapho umntwana asiwa khona
ngemva koku-adopthwa, kulawula mthetjhwana
wesigaba 18(6) begodu kungenzeka kuphela
nayikuthi ikhotho yabantwana iyaneliswa bona
lokhu kuzakuba sekarekweni ehle yomntwana.
Abantwana godu babekwa ngaphasi kwetlhogomelo
lokukhulisa, ekhaya labantwana, esikolweni
sebubulo namkha endaweni yokuphepha
nguMarhastrada wekhotho yabantwana, nayikuthi
bathethwe maKhotho wabaNtwana njengabantwana
abafuna itlhogomelo nokuvikelwa. Kodwana
umntwana namkha abantwana bangabuyiselwa
ngaphasi kwetlhogomelo lombelethi, umnikeli
wetlhogomelo namkha umondli lapho bazakuluswa
sisebenzi sezehlalakuhle. Ebujameni lobu,
umNyango wezokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
ubhadela ababelethi abamkhulisako isabelo
setlhogomelo lokukhulisa.
Uku-adoptha okuhlongozwako kufanele kuqalelele
iinkareko ezihle begodu kube sebujameni obuhle
bomntwana.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo soku-adoptha kumabhalana wekhotho
yabantwana esiyingini lapho uhlala khona.
Zalisa Form 11: Application for the adoption of
a child (Isibawo soku-adopthwa komntwana)
mayelana nomunye nomunye umntwana ofuna
ukum-adoptha.
Letha iforomo kanye:

Nekhophi eqinisekisiweko yencwadi kamazisi
yomunye nomunye umbawi kanye nesitifikhethi
samambala samabeletho namkha iincwadi zokuzazisa
zomunye nomunye umntwana ofuna ukum-adoptha.
Istatimende esitloliweko sombelethi okhulisako
womntwana eforomini Form 12b: Adoption of foster
child: statement by foster parent (Uku-adopthwa
komntwana okhuliswako: Istatimende sombelethi
okhulisako) esibeka bona ufisa uku-adoptha
umntwana.
Lapho kufaneleko, imvumo etloliweko yombelethi
eforomini Form 12: Consent by parent or guardian
to tie adoption of a child (Imvumo yombelethi
namkha umondli yokuqintela uku-adopthwa
komntwana), kanye neyomntwana eforomini Form 13:
Consent by child to adoption (Imvumo yomntwana
yokuvumela uku-adopthwa)
Imvumo yoku-adoptha kufanele itholakale:

Kibo bobabili ababelethi bomntwana obelethelwe
emtjhadweni
Kumma womntwana obelethelwe ngaphandle komtjhado
Emntwaneni ngokwakhe okufanele avumele
uku-adopthwa lapho aneminyaka eli-10 ubudala
begodu ikhotho yaneliswa bona umntwana uzwisisa
ubunjalo nokuqakatheka koku-adopthwa okunjalo.
Umbelethi okhulisako lapho umntwana
asetlhogomelweni lokukhulisa begodu umbelethi
okhulisako enze isibawo soku-adoptha. Imvumo
yombelethi o-adopthako ayitlhogeki nayikuthi
uyabhala namkha ubhalelwa kutjengisa ngomtlolo,
bonyana unikela imvumo kungakapheli inyanga
yokubawiwa bona enze njalo mrhelebhi wekhotho
yabantwana.
Akunamvumo efunekako ebujameni obulandelako:

ebujameni lapho ababelethi bomntwana
bahlongakeleko begodu kungakakhonjwa umondli
womntwana; namkha
komunye nomunye umbelethi-

ngebanga lokugula ngokwegqondo akakghoni
ukunikela imvumo;
olahle umntwana begodu nokungaziwako bona
ukuphi; namkha
obethe namkha waphatha kumbi umntwana namkha
wavumela bona abethwe namkha aphathwe kumbi;
namkha
obange namkha olethe ukuvuswa kwemizwa khona
kuzakuyiwa emsemeni nomntwana, ukuthumba namkha
ukuthengisa ngomzimba komntwana namkha ukulaya
umntwana ukwenza izenzo zokungaziphathi kuhle;
umntwana wakhe ngokuya kweenjamiso zesigaba
16(2) ebunikazini bomntwana bombelethi
okhulisako namkha umfundi ekhaya labantwana
namkha esikolweni namkha esikolweni samabubulo,
namkha
obambe imvumo yakhe ngokungazwakaliko.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Child Care Act, 1983 (Act 74 of 1983) (UmThetho
wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso ivamise ukuba yide begodu iyame
ekuraraneni kwendaba.

[Top]
Iindleko
Nawunemibuzo eminengi thintana nama-ejensi
woku-adoptha, amakhotho wabantwana nama-ofisi
wokuthuthukiswa kwezehlalakuhle.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Form 11: Application for the adoption of a child
(Isibawo soku-adopthwa komntwana)
Form 12: Consent by parent or guardian to tie
adoption of a child (Imvumo yombelethi namkha
umondli yokuqintela uku-adopthwa komntwana)
Form 12A: Withdrawal of consent to adoption by
parent or guardian of child (Ukubuyiselwa emva
kwemvumo yoku-adoptha mbelethi namakha umnondli
womntwana)
Form 12B: Adoption of foster child (Uku-adopthwa
komntwana okuhliswako)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :23 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokubaLirizevaLamaphol.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokubawa i-CCMA ukuvikela isivumelwano semithetho yokuphiketha ngesikhathi sokunghala umsebenzi namkha sokuvalelwa ngaphandle (i-lock-out)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukudlulisela umbango kuCCMA
Isibawo sokubawa iCCMA ukuvikela isivumelwano
semi
Isibawo ekomitini yemisebenzi eqakathekileko
sokuq
Isibawo ekomitini yemisebenzi eqakathekileko
bona
Isibawo sesitifikhethi sokuvunyelwa kweejensi
yang


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iindaba zabasebenzi > Itjhebiswano
lezabasebenzi



Isibawo sokubawa i-CCMA ukuvikela
isivumelwano semithetho yokuphiketha ngesikhathi
sokunghala umsebenzi namkha sokuvalelwa
ngaphandle (i-lock-out)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
UmThetho weTjhebiswano lezabaSebenzi ka-1995
uvumela ilungelo lokuphiketha. Iyuniyoni
yabasebenzi etlolisiweko ingagunyanza
ukuphiketha kwamalunga nabasekeli bayo
ngomnqopho wokutjhagala ngokuthula.
Iphikethi ingabanjelwa kwenye nenye indawo lapho
umphakathi unokufikelela, kodwana ngaphandle
kwendawo yomqatjhi namkha ngemvumo yomqatjhi
ngaphakathi kwendawo yomqatjhi.
Iyuniyoni etlolisiweko namkha umqatjhi angabawa
i-Commission for Conciliation, Mediation and
Arbitration (okuyi-CCMA) ukulinga ukuvikela
isivumelwano hlangana kwabathinteka embangweni
ngemithetho okufanele isetjenziswe kwenye nenye
iphikethi mayelana nokunghala umsebenzi namkha
ukuvalelwa ngaphandle. Nayikuthi akufikelelwa
esivumelwaneni, i-CCMA kufanele yenze imithetho
yokuphiketha, itjheje ubujamo obuthileko bendawo
yokusebenzela namkha irhelo lokuziphatha kuhle
elikhona.
Imithetho ingavumela abasebenzi ukuphiketha
endaweni yomqatjhi nayikuthi i-CCMA ibona ngathi
umqatjhi bekangazwisisi kuhle ekwaleni kwakhe
ukuphiketha ngaphakathi kwendawo yakhe.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Iyuniyoni etlolisiweko namkha umqatjhi
angazalisa iforomo LRA 4.1 ukubawa i-CCMA
ukuvikela isivumelwano semithetho yokuphiketha
ngesikhathi sokunghala umsebenzi namkha
sokuvalelwa ngaphandle.Nikela omunye othintekako
ikhophi yeforomeli.
Nikela ubufakazi bokobana ikhophi yeforomeli
inikelwe omunye othintekako ngokunamathisela:
o ikhophi yeslibhu sokurejista esibuya eposweni
o ikhophi yerasidi elitlikitliweko nayikuthi
iforomo lalethwa ngesandla
o istatimende esitlikitliweko somuntu owaletha
iforomo
o ikhophi yesiqinisekiso sefeksi namkha obunye
ubufakazi obanelisako.
Thumela iforomo elizalisiweko ku-Registrar:
Provincial Office of the CCMA.
Nayikuthi badlula munye abathinteka embangweni,
namkha umbango uqaliswe kwabadlula munye, tlola
phasi amagama amanye nemininingwana ekhasini
elinye bewulinamathisele eforomoni.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Labour Relations Act, 1995 (Act 66 of 1995),
Section 69(4) (UmThetho weTjhebiswano
lezabaSebenzi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Lokhu kuzakuyama ekuthini kuthatha isikhathi
esingangani ukurarulula iinghonghoyilo.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
CCMA request to establish picketing rules, Form
LRA 4.1 (lokubawa i-CCMA ukwenza imithetho
yokuphiketha)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :10 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokubekelwaNgaphandleE.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokubekelwa ngaphandle ekulahlekelweni bubakhamuzi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sencwadi yokuzazisa kokuthoma
Isibawo sokutjhugulula ubulili
Isibawo sobakhamuzi beSewula Afrika
ngokobutjhaba
Isibawo sokuquntwa kobakhamuzi beSewula Afrika
Isibawo sokubekelwa ngaphandle ekulahlekelweni
bub
Isibawo sokukhutjhwa butjha kwencwadi yokuzazisa
Isibawo sokuthoma butjha ubakhamuzi beSewula
Afrik
Isibawo sokulahlwa kobakhamuzi beSewula Afrika
amagama neembongo zabantu abadala
Isibawo sokutjhugulula iimbongo zabantwana
abasese
Isibawo sokutjhugulula imininingwana yeadresi
yakh
Isibawo sokulungisa imininingwana eyiphoso
encwadi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ubakhamuzi > Ukuzazisa





Isibawo sokubekelwa ngaphandle ekulahlekelweni
bubakhamuzi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lokhu kubekelwa ngaphandle kukghonakalisa
izakhamuzi zeSewula Afrika ukuba zizakhamuzi
zenye inarha ngaphandle kokulahlekelwa
bubakhamuzi beSewula Afrika. Iimbawo zingenziwa
kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha
imitjhini nawungaphetjheya.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ababawi abahlose ukufumana ubakhamuzi benye
inarha ngaphandle kokulahlekelwa bubakhamuzi
beSewula Afrika kufanele balandele lekambiso:

Zalisa amaforomo wesibawo BI-1664 no BI-529.
Veza ikhophi eqinisekisiweko yencwadi yokuzazisa
yeSewula Afrika namkha iphaspoti
Veza eqinisekisiweko yesitifikhethi samabeletho
seSewula Afrika kanye nencwadi yesifungo ebeka
bona akunabakhamuzi obunye onabo. Woke amakhophi
wemitlolo kanye nencwadi yesifungo kufanele
aqinisekiswe mumuntu ogunyazwe ukwenza imitlolo
yangokomthetho yomphakathi (i-Notary) namkha
nguKomitjhinara weemFungo.
Izakhamuzi zeSewula Afrika ezilahlekelwe
bubakhamuzi beSewula Afrika ngemva kokufumana
ubakhamuzi benye inarha ngesikhathi zingasese
bantwana abancani begodu nangaphandle kokwenza
iimbawo zokugcinwa ngaphambi kokuba zizakhamuzi
zezinye iinarha zingabawa ukubekelwa ngaphandle.
Ababawi kufanele balandele lekambiso:

Zalisa amaforomo wesibawo BI-1666 no BI 529.
Letha ikhophi eqinisekisiweko yesitifikhethi
sangaphandle sobakhamuzi.
Letha ikhophi eqinisekisiweko yeNcwadi
yokuZazisa yeSewula Afrika namkha iphaspoti
namkha isitifikhethi samabeletho seSewula
Afrika.
o Woke amakhophi wemitlolo kufanele aqinisekiswe
yi-Notary namkha uKomitjhinara weemFungo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Citizenship Act, 1995 (Act 88 of
1995) (UmThetho weSewula Afrika wobaKhamuzi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga wokusebenza amahlanu
ukusebenza isibawo.
[Top]
Iindleko
R115
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for retention of South African
citizenship, BI-1664 (Isibawo sokugcinwa
kobakhamuzi beSewula Afrika)
Determination of citizenship status BI-529
(Ukuquntwa kobujamo bobakhamuzi)
Application for exemption in regard to the loss
of South African citizenship, BI-1666 (Isibawo
sokubekelwa ngaphandle ekulahlekelweni
bubakhamuzi beSewula Afrika)
Application for exemption in regard to the use
of a passport of another country, BI-862
(Isibawo sokubekelwa ngaphandle mayelana
nokusetjenziswa kwephaspoti yenye inarha)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :07 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokubekelwaNgeqadiEkub.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo wengeniso



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
iPAYE
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Iforomo lelwazi mazombe
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
w
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha neSARS


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Umthelo wengeniso wekampani



-

Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
wengeniso

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukuphathwa ngokuhlukileko ngakwezomthelo
kunikelwa iinhlangano ezingenzi inzuzo
ezihlonyelwe bona kuzuze umphakathi. Kodwana
lokhu kuphathwa ngokuhlukileko ngakwezomthelo
kunikelwa kuphela iinhlangano ezikhambisana
neenjamiso zomThetho weenHlangano eziNgenzi
iNzuzo ka-1997 nemithetho ekhambelanako.
Iinhlangano ezifisa ukwenza isibawo sokubekelwa
ngeqadi ekubhadeleni umthelo kufanele ziwele
ngakwelinye lamahlangothi alandelako:
Ikampani ewela ngaphasi kwesiGaba 21 somThetho
wamaKampani ka-1973. Ikampani yesiGaba 21
enememorandamu nama-articles of association
kanye nestatimende sokusungula begodu netloliswe
noMtlolisi wamaKampani.
I-trust enomtlolo wokusungula kanye ne-trust
deed, etloliswe no-Master of the High Court.
Ihlanganisela yabantu. Ihlangano yokuzithandela
yabantu iphethwe mthethosisekelo.
Lapho istatimende sokusungula
nasingakhambisaniko neenjamiso zesiGaba 30
somThetho weenHlangano eziNgenzi iNzuzo ka-1997
isibawo kufanele siphekelelwe sibopho
esitloliweko esitlikitlwe mbawi. Ukubekelwa
ngaphandle okudlulileko kuzakuragela phambili
nokusebenza bekube sikhathi lapho umbawi aziswe
yi-South African Revenue Service (SARS)
ngokuthathwa kwesiqunto ngokuya komthetho
omutjha.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Iinhlangano kwanjesi ezingabekelwa ngeqadi
ngokuya komthetho ekubhadeleni umthelo wengeniso
zingaletha iforomo elizalisiweko lesibawo
nemitlolo esekelako kanye nesibopho
esitlikitliweko lapho abantu abasebenzisa
isikhundla se-fiduciary bathembisa ukukhambisana
neenjamiso zesiGaba 30 somThetho weenHlangano
eziNgenzi iNzuzo ka-1997.
Imitlolo yokusekela elandelako kufanele
iphekelele isibawo:

Ikampani: Namathisela ikhophi yeMemorandamu
nama-Articles of Association (kufaka amakhophi
weenqunto zoke ezitlolisiweko ezitjhugulula
imemorandamu nama-articles).
I-Trust: Namathisela ikhophi ye-trust deed kanye
netjhuguluko elilandelako lama-deeds of
amendment.
Ihlanganisela yabantu: Namathisela ikhophi
yomthethosisekelo wamuva nje.
Iinhlangano ezihlonywe ngomnqopho wokunikela
ngama-scholarships, imifundalize nabonongorwana
bezefundo, irhubhululo kanye nokufundisa,
ukungezelela imitlolo yokusekela engehla,
kufanele godu zizalise iNcwadi yesiBopho
esiTloliweko EI 3.
Iinkolo zombuso nezizijameleko (zangeqadi),
iinkhungo zefundo ephakamileko, iinkhungo
zefundo nebandulo labadala (ama-ABET), kanye
neenkhungo zefundo nebandulo eliragela phambili
kufanele zinamathisele ikhophi yesitifikhethi
sokuzitlolisa esikhutjhwe ngabasemaGunyeni
bezeFundo abafaneleko.
Iforomo elizalisiweko kanye nemitlolo efaneleko
kufanele ibuyiselwe ku
The Commissioner: SARS
Tax Exemption Unit
P.O. Box 11955
Hatfield
0028
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) (UmThetho
womThelo weNgeniso)
Taxation Laws Amendment Act, 2000 (Act 30 of
2000) as amended by Section 78 of Act 19 of
2001; and Section 63 of Act 30 of 2002 and
Section 198 of Act 45 of 2003 (UmThetho
wamaTjhuguluko wemiThetho yokuThelisa ka-2000
njengombana utjhugululwe siGaba 78 somThetho 19
ka-2001; kanyenesiGaba 63 somThetho 30 ka-2002
kanye nesiGaba 198 somThetho 45 ka-2003)
Nonprofit Organisations Act, 1997 (Act 71 of
1997) (UmThetho weenHlangano eziNgenzi iNzuzo)
Companies Act, 1973 (Act 61 of 1973) (UmThetho
wamaKampani)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Zoke iimbawo ezifunyanwa liPhiko lokuBekelwa
Ngaphandle kokuTheliswa ezinelwazi elifaneleko
kanye nemitlolo efunekako yokusekela
zizakunikelwa irasidi ekhutjhwe yikhompyutha
yokuvuma bona isibawo sifunyenwe kungakapheli
iimveke ezine zokufunyanwa kwesibawo.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.


[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for exemption from income tax
(Isibawo sokubekelwa ngaphandle ekubhadeleni
umthelo wengeniso)
Written undertaking (Isibopho esitloliweko)
Written undertaking - scholarships and bursaries
(Isibopho esitloliweko - ama-scholarship
nemifundalize)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Pro Equity Court, 1250
Pretorius Street, Hatfield
I-adresi yeposo:The Commissioner: SARS, Tax
Exemption Unit, P.O. Box 11955, Hatfield 0028
E-mail:teu@sars.gov.za
Web:www.sars.gov.za









Yabuyekezwa kokugcina :22 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokubekelwaNgeqadiKoml.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokubekelwa ngeqadi komlayo wokuvikelwa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokubekelwa ngeqadi komlayo wokuvikelwa
Ukwenza incwadi yesifungo mayelana nokwephulwa
kom
Isibawo senye incwadi yokubopha oziphendulelako
we
Isibawo somlayo wokuvikelwa enturhwini
yangekhaya


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Amatjhebiswano > Inturhu yangekhaya




Isibawo sokubekelwa ngeqadi komlayo wokuvikelwa


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ikhotho izakubekela ngeqadi (inganikela) umlayo
wokuvikelwa nayikuthi umnghonghoyili (umuntu
owenza isinghonghoyilo) namkha oziphendulelako
(umuntu okwenziwa isinghonghoyilo ngaye) abaveli
ekhotho namkha bobabili babawa ikhotho ukwenza
njalo.
Umnghonghoyili namkha oziphendulelako angenza
isibawo sokutjhugululwa kancani namkha
sokubekelwa ngeqadi komlayo wokuvikelwa
ngokunikela isaziso esitloliweko kibo bobabili
abathintekako nekhotho.
Nayikuthi ikhotho ikholwa bona isibawo senziwa
ngokutjhaphuluka nangokuzithandela,
ingatjhugulula namkha ibekele ngeqadi umlayo
wokuvikelwa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iForomo 12: Application for variation or
setting aside of a protection order (Isibawo
sokutjhugululwa kancani namkha sokubekelwa
ngeqadi komlayo wokuvikelwa), bewulilethe
kumabhalana wekhotho.
Ikhotho izakutjheja isibawo.
Nayikuthi umlayo wokuvikelwa utjhugululwa
kancani namkha ubekelwa ngeqadi yikhotho,
umabhalana wekhotho uzakuthumela umnghonghoyili
noziphandulelako isaziso sokubazisa ngesiqunto
sekhotho.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Domestic Violence Act, 1998 (Act 116 of 1998)
(UmThetho weNturhu yangeKhaya)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi esibekelwe ukusetjenzwa kwesibawo
siyame ekurarareni kwendaba kanye nesibalo
seembawo ikhotho ezakuqalana nazo.

[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi

[Top]
Amaforomo azaliswako
Form 12, Regulation 13: Application for
variation or setting aside of protection order
(umThetjhwana 13: Isibawo sokutjhugululwa
kancani namkha sokubekelwa ngeqadi komlayo
wokuvikelwa)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Department of Justice - Gender issues

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 315 1670
Ifeksi:012 315 1960
I-adresi yendawo:Department of Justice and
Constitutional Development, Gender Affairs,
Momentum Building, 329 Pretorius Street (c/o
Pretorius and Prinsloo Streets) Pretoria, 0001
Directorate of Gender
I-adresi yeposo:Private Bag X81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za


Department of Justice - Family, Child and Youth
Law Affairs

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012- 315 1998/1656/1259
Ifeksi:012 -315 1851
I-adresi yendawo:Department of Justice and
Constitutional Affairs, Family, Child and Youth
Law Affairs, Momentum Building, 329 Pretorius
Street (c/o Pretorius and Prinsloo Streets)
Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za









Yabuyekezwa kokugcina :26 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokubhadelwaKomtheloKa.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga - ukubhadelwa kokuthoma



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
iPAYE
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Iforomo lelwazi mazombe
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
w
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha neSARS


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Umthelo wengeniso wekampani





Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga -
ukubhadelwa kokuthoma

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lapho umuntu arhola ingeniso engaweli ngaphasi
kokudoswa kwe-SITE namkha i-PAYE (isibonelo,
inzuzo, irente namkha ingeniso yebhizinisi),
kufanele abhadele umthelo kasolanga
ngalengeniso. Ukubhadelwa komthelo kasolanga
kwenziwa esikhathini esiziinyanga
ezisithandathu.
Umthelo kasolanga uhlose ukurhelebha ababhadela
umthelo ukuhlangabezana neenkolodo esikhathini
esilandelanako kunokobana babhadele imali enengi
kanye ngonyaka ngesikhathi sokuhlolwa. Umthelo
kasolanga obhadelwako uzakususelwa emthelweni
wengeniso wokugcina (umthelo ojayelekileko)
umuntu okufanele awubhadele enyakeni wokuhlola
ofaneleko.
Umuntu okoloda ukubhadela umthelo kasolanga
kufanele kungakapheli amalanga ama-30
wokukoloda, enze isibawo ngomtlolo sokutloliswa
e-ofisini legatja le-South African Revenue
Service (SARS). Ukubhalelwa kukwenza njalo
kuzakuba nomphumela wenzuzo nehlawulo
ekubhadeleni kwangemva kwesikhathi kokulethwa
sekudlule isikhathi kwamaforomo.
Ilanga lokugicna lokubhadelwa komthelo kasolanga
sikhathi esiziinyanga ezisithandathu zokuthoma
konyaka wokuhlola. Ukubhadelwa komthelo
kasolanga kufanele kujamele isiquntu sesikolo
somthelo sonyaka ozeleko wokuthelisa.
Nawufuna ilwazi elinabileko vakatjhela
iwebhsayithi ye-South African Revenue Service
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Balisisa umthelo kasolanga ngendlela elandelako
esikhathini sokuthoma:

Isiquntu somthelo woke wonyaka ozeleko
Umthelo womsebenzi omncani odoswa esikhathini
lesi (iinyanga ezisithandathu)
Imali yerhelebho encani evunyelwa emthelweni
esikhathini lesi (iinyanga ezisithandathu)
Bhadela ngesaziso esibekiweko se-IRP6 ngomhlaka
namkha ngaphambi kwamalanga wokugcina
wokubhadela. I-SARS izakuthumelela ababhadela
umthelo abazitlolisileko amaforomo afaneleko.
Iindlela ezilandelako zokubhadela i-SARS
ziyatholakala:

Ukubhadelwa komthelo wesikhatjhana kungenziwa
kwelinye nelinye i-ofisi legatja le-SARS,
ngoMvulo ukufika ngeLesihlanu phakathi
kwaka-08h00 no- 15h30, kungafaki amalanga
womphakathi wokuphumula.
Lapho ukubhadela kwenziwa ngeposo,
ngokusebenzisa ibhanka namkha i- ATM, isikhathi
esaneleko sokuposa namkha sokusetjenzwa kufanele
siyelelwe.
Lapho ukubhadela kwenziwa ngokwe-elektroniki,
kufanele kuqalelelwe isikhathi sokuqintelwa
sebhanka yakho kanye nesikhathi sokuvunyelwa
esingathatha amalanga aphakathi kwamabili ukuya
kwamahlanu.
Imininingwana yebhanka:

Amaklayenti abhadela ekhawunthareni kwelinye
nelinye igatja le-ABSA, le-FNB, namkha
le-Nedbank angeze kusatlhogeka bona anikele
ngenomboro ye-akhawunti yebhanka kanye nekhodi
yebhanka lokha nawabhadelako. Lokhu kusebenza
ngokulingana kiwo woke amaklayenti abhanka
nge-inthanethi we-ABSA, i-FNB, i-Nedbank, kanye
ne-Standard Bank.
Ozakufuneka yi:

nomboro yeklayenti yererensi yokubhadela
eneenomboro ezili-19; kanye
nenomboro yokuzazisa yomzuzi/ye-akhawunti
ehlanganiswe nomhlobo othileko womthelo
ukubhadela.

Imininingwana le itjengiswe emtlolweni
wobufakazi bokubhadela beforomo le-IRP 6.
Ukubhadela okungakhambisani nenomboro
yereferensi yokubhadela okukhulunywe ngayo
ngehla kanye nenomboro yomzuzi yokuzazisa angeze
kwamukelwa.
Nayikuthi ilanga lokugcina lokubhadela liwela
ngaphasi kwelanga lokuphumula namkha lepelaveke,
ukubhadela kufanele kwenziwe ngelanga lokugcina
lokusebenza elingaphambi kwelanga lokuphumula
namkha lepelaveke. Nawufuna imininingwana
ezeleko qala iwebhsayithi ye-SARS
kwa-www.sars.gov.za
Tjheja: Amaforomo we-IRP 6 wesikhathi sokuthoma
kufanele alethwe nanyana ngokuya kokubalisisa,
akunamthelo obhadelwako.
Nayikuthi ukubhadelwa komthelo kasolanga
kusekelwe engenisweni etheliswako elinganisiweko
engaphasi kwenani elisisekelo, isibawo nebanga
kufanele kufakwe. Iforomo le-IRP 6 lesikhathi
sokuthoma manje litjengisa isikhala lapho
kufanele ufake ibanga lesibawo esinjalo.
Nayikuthi i-SARS ayaneliswa isilinganiso
esibuyekeziweko singabawiwa.
Ukubalekela ihlawulo nenzuzo, yenza isiqiniseko
sokobana amaforomo we-IRP 6 alethwa e-ofisini
legatja le-SARS elifaneleko ngaphambi kwelanga
lokugcina lokubhadela. Lokhu kuzakuqinisekisa
bona isibawo sakho siyafunyanwa begodu
sisetjenzwa ngesikhathi.
Isiquntu sesaziso sokubhadela seforomo le-IRP 6
manje sisekhasini elinye. Iforomo lakho ngalokho
lingalethwa ngokuhlukana nokubhadela kwakho.
Funda imiHlahlandlela ye-12 IRP 12 Guidelines
nayikuthi ufuna irhelebho ekuzaliseni iforomo
le-IRP 6.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962)- Fourth
Schedule (UmThetho womThelo weNgeniso -
iTjhejuli yesiNe)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
I-SARS yazise amazinga wokusebenza service
standards azakufakwa esikhathini seminyaka
emibili (2005 ukuya ku-2007). Lokha nawuletha
amaforomo wakho i-SARS ihlose:
ukusebenza beyilinganise amaphesente ama-80
wamaforomo womthelo wengeniso azaliswe kuhle abe
atlikitlwa kungakadluli amalanga wokusebenza
ama-90 ukuthoma ngelanga lokufunyanwa
ngesikhathi kunomsebenzi omnengi (ngoJulayi
ukufika ngoFeberbari) begodu kungakapheli
amalanga wokusebenza ama-34 wokufunyanwa
ngesikhathi umsebenzi umncani (ngoMatjhi ukufika
ngoJuni)
ukusebenza amaforomo we-VAT ne-PAYE kungakapheli
amalanga ama-20 wokusebenza wokufunyanwa kwawo
ukusebenza amaforomo wokuthumela ngaphandle
newokuletha ngenarheni amaphesente ama-90
alethwe ngokwe-elektroniki kungakapheli
ama-awara ama-4 wokufunyanwa kwawo begodu
kungakapheli ama-awara ama-24 wokufunyanwa kwawo
ngesandla.
Tjheja: Nayikuthi umjameli uqalene neendaba
zakho zomthelo, yenza isiqiniseko sokobana
i-SARS iyaziswa ngalokhu. Lokhu kuzakuvikela
wena begodu kuqinisekise bonyana i-SARS ayibeki
ilungelo lakho lokuziphilela ipilo yangeqadi
nangefihlo engozini.
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo anikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
Return for the first provisional tax payment
(IRP 6i) Individual (Iforomo lokubhadelwa
kokuthoma komthelo kasolanga umuntu)
Return for the first provisional tax payment
(IRP 6T) Trust (Iforomo lokubhadelwa kokuthoma
komthelo kasolanga i-Trust)
Return for the first provisional tax payment
(IRP 6C) Company or close corporation (Iforomo
lokubhadelwa kokuthoma komthelo kasolanga
iKampani namkha i-close corporation)
I-SARS izakuthumela amaforomo kubabhadeli
bomthelo kasolanga abazitlolisileko. Isaziso
sokubhadela sitholakala eforomini le-IRP 6.
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :20 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokubikaIngoziYemseben.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokubika ingozi yemsebenzini esiKhwameni sokuLilisa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuliliswa ngebanga lokulimala namkha
Isibawo sokubika ubulwelwe bemsebenzini
esiKhwamen
Isibawo sokubika ingozi yemsebenzini esiKhwameni
s


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > Ingozi nokulilisa




Isibawo sokubika ingozi yemsebenzini esiKhwameni
sokuLilisa

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
UmThetho wokuLilisa ngebanga lokuLimala
namaLwelwe wemSebenzini (Compensation for
Occupational Injuries and Diseases Act, 1993),
ufuna bona abaqatjhi babike zoke iingozi
ezenzeka emsebenzini esiKhwameni sokuLilisa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Abaqatjhi kufanele bazalise iHlangothi A
leforomo W.Cl.2.
Abaqatjhi kufanele badabule iHlangothi B
leforomo W.Cl.2 bebalinikele udorhodera namkha
isibhedlela ukulizalisa ngokurhaba okukghonekako
ngemva kwengozi.
Abaqatjhi kufanele bathumele iHlangothi A
leforomo esiKhwameni sokuLilisa ngokurhaba
okukghonekako ngemva kwengozi.
Abaqatjhi akukafaneli bona balindele ukuzaliswa
kweHlangothi B ngudorhodera ngaphambi kokuletha
isibawo. Nasele abaqatjhi bafumene ihlangothi
leforomo lakadorhodera bangaletha neforomo.
Iimbawo zingathunyelwa ku:
The Compensation Commissioner
PO Box 955
Pretoria
0001
Abaqatjhi kufanele babhadele umsebenzi imali
yokulilisa iinyanga ezintathu zokuthoma ngemva
kwengozi. IsiKhwama sokuLilisa sizakubuyisela
umqatjhi imalakhe.
Abaqatjhi kufanele balethe umbiko wabo wokuthoma
wezokwelatjhwa (W.Cl.4) ngokurhaba okukghonekako
nabawufumana kudorhodera.
Nayikuthi umsebenzi akakghoni ukubuyela
emsebenzini isikhathi eside, abaqatjhi kufanele
bafumane imibiko yeragelo phambili
yezokwelatjhwa (W.Cl.5) ebuya kudorhodera
bebayilethe esiKhwameni sokuLilisa inyanga
nenyanga.
Lokha umsebenzi nakathoma ukusebenza godu,
abaqatjhi kufanele bathumele umbiko wokuthoma
ukusebenza godu (W.Cl.6) kanye nombiko
wezokwelatjhwa (W.Cl.5) esiKhwameni sokuLilisa.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Compensation for Occupational Injuries and
Diseases Act, 1993 (Act 130 of 1993) (UmThetho
wokuLilisa ngebanga lokuLimala namaLwelwe
wemSebenzini)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Lokhu kuzakuyama ekuthini loke ilwazi lizaliswe
kuhle na.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Employer's report of an accident, ID: W.Cl.2
(Umbiko womqathi wengozi)
First medical report in respect of an accident,
W.Cl.4 (Umbiko wokuthoma wezokwelatjhwa mayelana
nengozi)
Final or progress medical report in respect of
an accident, ID: W.Cl.5 (Umbiko wokugcina namkha
weragelo phambili mayelana nengozi)
Resumption report, ID: W.Cl.6 (Umbiko wokuthoma
ukusebenza godu)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :26 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokubikaUbulwelweBemse.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokubika ubulwelwe bemsebenzini esiKhwameni sokuLilisa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuliliswa ngebanga lokulimala namkha
Isibawo sokubika ubulwelwe bemsebenzini
esiKhwamen
Isibawo sokubika ingozi yemsebenzini esiKhwameni
s


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > Ingozi nokulilisa



Isibawo sokubika ubulwelwe bemsebenzini
esiKhwameni sokuLilisa

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ngokuya komThetho wokuLilisa ngebanga lokuLimala
namaLwelwe wemSebenzini (Compensation for
Occupational Injuries and Diseases Act, 1993),
abaqatjhi kufanele babike zoke izehlakalo
zobulwelwe obubangwa msebenzi esiKhwameni
sokuLilisa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Abaqatjhi kufanele bazalise iforomo lomBiko
womQatjhi wobuLwelwe bemSebenzini (W.Cl.1)
kungakapheli amalanga ali-14 ngemva kokwazi
ngobulwelwe.
Umqatjhi kufanele athumele umbiko ku:
The Compensation Commissioner
PO Box 955
Pretoria
0001
Abaqatjhi kufanele bathumele okulandelako:

Umbiko wezokwelatjhwa wokuthoma ngobulwelwe
bemsebenzini (W.Cl.22).
Isibawo sokuliliswa ngebanga lobulwelwe
bemsebenzini (W.Cl.14).
Imibiko yezokwelatjhwa yeragelo phambili
(W.Cl.22), bekufike lapho ubulwelwe bemsebenzini
bujame ndawonye khona.
Umbiko wokugcina wezokwelatjhwa wobulwelwe
bemsebenzini (W.Cl.26) nasele ubujamo bomsebenzi
bujame ndawonye.
I-audiogram nayikuthi umsebenzi akasezwa
ngebanga letjhada endaweni yokusebenzela.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Compensation for Occupational Injuries and
Diseases Act, 1993 (Act 130 of 1993) (UmThetho
wokuLilisa ngebanga lokuLimala namaLwelwe
wemSebenzini)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga ama-60 ukusebenza isibawo
sakho.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Employer's Report of an Occupational Disease,
ID: W.CL.1) (UmBiko womQatjhi wobuLwelwe
bemSebenzini)
First medical report in respect of an
occupational disease, ID: W.CL.22 (Umbiko
wokuthoma wezokwelatjhwa mayelana nobulwelwe
bemsebenzini)
Notice of an occupational disease and claim for
compensation, ID: W.Cl.14 (Isaziso sobulwelwe
bemsebenzini nesibawo sokuliliswa)
Final or progress medical report in respect of
an occupational disease, ID: W.Cl.26 (Umbiko
wokugcina namkha weragelo phambili mayelana
nobulwelwe bemsebenzini)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :01 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokubuyiselwaEbujameni.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini ukusuka ekutjhoneni



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini
uk


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlongakala > Ilifa lohlongakeleko





Isibawo sokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini
ukusuka ekutjhoneni

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umuntu otjhonileko mumuntu okolodako ilifa lakhe
(yoke into, kufaka imali umuntu ayikolodako)
elithethwe ngokomthetho (libekwe ngaphasi
kwelawulo ukufika lapho azakukghona ukubhadela
isikolodo). Nayikuthi utjhade ngokuhlanganyela
ipahla begodu othethene naye uyatjhona, umThetho
wokuTjhona ka-1936 nawe ukuthatha
njengotjhonileko.
Nayikuthi otjhonileko ufuna ukuthathwa
njengongakatjhoni eminyakeni elitjhumi
yokuthathwa njengotjhonileko, angenza isibawo
sokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini.
Ngubani ongenza isibawo sokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini?
Ngotjhonileko
Yi-ejenti egunyaziweko yotjhonileko, nayikuthi
otjhonileko akahlali eSewula Afrika.
Mhlolokazi namkha umfelwa wotjhonileko,
nayikuthi bebatjhade ngokuhlanganyela ipahla
Obekathethwe ngotjhonileko ngaphambilini,
nayikuthi bebatjhade ngokuhlanganyela ipahla
Ngophetha iimfiso zewili (i-executor) yelifa
lohlongakeleko otjhonileko
Otjhonileko angenza isibawo sokubuyiselwa
ebujameni bangaphambilini msinyana kangangani
ngemva kokuthathelwa ilifa ngokomthetho?
Kwesinye nesinye isikhathi

Msinyana ngemva kobana zoke iinkolodo
ezokolodwako zibhadelwe kanye neendleko
zokuthathwa ngokomthetho kwelifa zibhadelwe
ngokuzeleko
Nayikuthi otjhonileko wenza isibopho
sangokomthetho sokubhadela isikolodo esamukelwa
ngabathintekako namkha abakolodako ngokwesibalo
nenani, begodu otjhonileko ubhadele namkha
unikele ngesiqinisekiso.
Ngemva kwenyanga ezisithandathu nayikuthi
kungakapheli iinyanga ezisithandathu lezi,
akunasikolodo esifunwe elifeni lotjhonileko
begodu ngokuya kobujamo bokobana
lokhu kukokuthoma ukobana otjhonileko athathelwe
ilifa ngokomthetho
otjhonileko akakafunyanwa anomlandu wokwephulwa
komthetho okuthileko
Ngemva kweenyanga ezilitjhumi nambili ukuthoma
ngelanga lesiqinisekiso saka-Master se-akhawunti
yokuthoma ye-trustee elifeni begodu ngokuya
kobujamo bokobana
lokhu kukokuthoma ukobana otjhonileko athathelwe
ilifa ngokomthetho
otjhonileko akakafunyanwa anomlandu wokwephulwa
komthetho okuthileko
Ngemva kweminyaka emithathu ukuthoma ngelanga
lesiqinisekiso saka-Master e-akhawuntini
yokuthoma ye-trustee elifeni nayikuthi
otjhonileko besekhe wathathelwa ilifa
ngokomthetho ukudlula ihlandlha linye; kodwana
bekangakafunyanwa anomlandu wokwephulwa
komthetho okuthileko.
Ngemva kweminyaka emihlanu ebujameni
botjhonileko ongakafunyanwa anomlandu wokwephula
umthetho.
Ngemva kweminyaka elitjhumi otjhonileko kufanele
athathwe nejngobuyiselwe ebujameni
bangaphambilini - ngaphandle kwalokha,
kungakapheli iminyaka elitjhumi yokobana ikhotho
ithethe omunye njengotjhonileko, umuntu
onekareko wenza isibawo ekhotho bona
ingabuyiseli ebujameni bangaphambilini
otjhonileko begodu isibawo leso siyavunywa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Angeze wenza isibawo sokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini ngokwakho kodwana uzakutlhoga
irhelebho lezomthetho.
Thintana negqwetha namkha i-ofisi laka-Master
nawufuna ilwazi elinabileko nerhelebho.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Insolvency Act, 1936 (Act 24 of 1936) (UmThetho
wokuTjhona)
Insolvency Amendment Act, 1995 (Act 33 of 2002)
(UmThetho wamaTjhuguluko wokuTjhona)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Khulumisana negqwetha lakho ngesikhathi sesibawo
sakho.

[Top]
Iindleko
Khulumisana ngeendleko negqwetha lakho.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Master's office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 339 7700/7807
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:3rd Floor, South Tower,
Momentum Centre, 329 Pretorius Street (c/o
Pretorius and Prinsloo Streets), Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za/master/m_main.htm


General Manager: Inland

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:3rd Floor, South Tower,
Momentum Centre, 329 Pretorius Street (c/o
Pretorius and Prinsloo Streets), Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag x 81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za/master/contacts_list.htm


General Manager: Coastal

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:3rd Floor, South Tower,
Momentum Centre, 329 Pretorius Street (c/o
Pretorius and Prinsloo Streets), Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag x 81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za/master/contacts_list.htm


General Manager: Strategy, Research and Policy

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:3rd Floor, South Tower,
Momentum Centre, 329 Pretorius Street (c/o
Pretorius and Prinsloo Streets), Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag x 81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za/master/contacts_list.htm


Senior Manager: Finance and Guardian's Fund

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:3rd Floor, South Tower,
Momentum Centre, 329 Pretorius Street (c/o
Pretorius and Prinsloo Streets), Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag x 81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za/master/contacts_list.htm









Yabuyekezwa kokugcina :23 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokubuyiswaKwe-closeCo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokubuyiswa kwe-close corporation (i-CC)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokutloliswa KwesiKhungo SangaSese
SeFundo
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isaziso samatjhuguluko esitatimendeni
sokusungula
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Ukuzitlolisa NjengeSikimu SokuSiza KwezamaPhilo
Isibawo sokutjhugulula iclose corporation ibe
yika
Isibawo sokutlolisa ikampani enobunikazi
bezabelo
Isibawo sokutlolisa ikampani yangeqadi
Isibawo sokutlolisa ikampani engaphandle
kwenarha
Isibawo sokubuyiswa kweclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa ikampani yomphakathi
Ukutloliswa KweenHlangano ZokuKhandela ImiLilo
Iin
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Isibawo sokutjhugulula ikampani ibe yiclose
corpor


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukutlolisa ibhizinisi





Isibawo sokubuyiswa kwe-close corporation (i-CC)


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Nangabe i-close corporation besele isuliwe,
isibawo singenziwa sokobanyana ibuyiswe, nangabe
kuzokulandelwa ikambiso efaneleko.
Ubujamo be-CC kumele buqinisekiswe ne-Ofisi
lokuTloliswa kwamaKampani neLungelo lokuTlama
(Intellectual Property Registration Office
(CIPRO)) ngombana kungenzeka bonyana i-South
African Revenue Service (SARS) ifake isibawo
sokwesulwa i-close corporation.
Imali engange-R150 kumele ifakwe ekhowudini
yekhastama bese izakukhutjhwa e-akhawuntini
yekhastama ngemva kokuthunyelwa kweforomo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
Companies and Intellectual Property Registration
Office
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Zalisa iforomo i-CK3 elitholakala kwa-CIPRO
yomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Ungaletha incwadi yesifungo etlikitlwe
beyastenjwa kuKomtjhinari weemFungo, yomunye
nomunye umuntu onekareko ebeka amabanga wokwenza
isibawo sokubuyisela ngobutjha i-CC
Nangabe i-close corporation inepahla
engatjhidiko, kumele kutholakale isiqinisekiso
esitloliweko emNyangweni wezemiSebenzi
yomPhakathi naku-National Treasury bonyana
abaphikisani nokobana i-close corporation
ibuyiswe.
Umnqopho onjengalo kumele ukhangiswe ephepheni
lomphakathi ukuze kutholakale amazizo
womphakathi ngokubuyiswa kwe-close corporation.
Nangabe kukhona abaphikisana nalokho, umTlolisi
wamaKampani kumele aziswe ngokuphikisa lokho
emalangeni ama-30 seyitloliswe butjha.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Close Corporations Act (Act 69 ka 1984)
(UmThetho wama-Close Corporation, isiGaba 26
(6))
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukubuyiswa kwe-close corporation kungathatha
amalanga ama-30 -40.
[Top]
Iindleko
R150
[Top]
Amaforomo azaliswako

Imitlolo le inikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.

Application for restoration of CC CK3 (Isibawo
sokubuyiswa kwe-CC)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block F,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:P.O. Box 429, Pretoria, 0001

Web:www.cipro.co.za/Home









Yabuyekezwa kokugcina :02 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokudluliswaKwetshwayo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokudluliswa kwetshwayo lokufanisa isilwana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa itshwayo lokufanisa isilwana
Isibawo sokudluliswa kwetshwayo lokufanisa
isilwan
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzisi womtjhini
w
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuvunywa kwekunzi
Isibawo sokuvuselelwa kokuvunywa kwesilwana bona
s
Isibawo selwazi mayelana nobujamo bobulwelwe
eSewu
Ilwazi ngobujamo bamalwelwe weenlwana
Isibawo sokutloliswa njengehlangano
yokuzalaniswa
Isibawo sesirhunyezo sokubikwa kokuqubuka
kobulwel
Ukutlolisa indawo njengesentha yezokulima
ukwenzel
Isibawo sokuthumela ngaphandle iinlwana
amaembriyo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Ukwenziwa ngcono
kweenlwana nefuyo





National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Delpen Building, Crn Annie
Botha Avenue and Union Street, Riviera Pretoria
I-adresi yeposo:Registrar: Animal
Identification, Private Bag X138, Pretoria 0001











Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokufakwaEhlelweniLoku.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla kwaboNgazimbi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle





Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kwaboNgazimbi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
IHlelo lokuNikelwa amaNdla kwaboNgazimbi (i-VEP)
likghonakalisa ukuhlonywa nokuhlanganiswa
kwamahlelo weenkoro ezinengi nemithethomgomo
yokusekela, yokuvikela nokunikelwa amandla
kwabongazimbi bobulelesi nenturhu.
I-VEP iqale khulu abomma nabantwana. Abongazimbi
benturhu yangekhaya abasebujameni obumbi
bangahlala ekhaya lokuphephela isikhathi
esiphakathi kweemveke ezimbili neenyanga
ezisithandathu kuye ngobujamo.
Ihlelo livulelwe abongazimbi bobulelesi
nenturhu.
Nawufuna ilwazi elinabileko, thintana nomNyango
wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nenye nenye isentha yokusekela
abongazimbi, ikhaya lokuphephela labomma
nabantwana abatlhoriswako, umnikeli wemisebenzi
yombuso namkha ihlangano okungasi ngeyombuso
ethinteka ekutlhogomeleni abongazimbi benturhu
yangekhaya.
Thintana nekhaya lokuphephela emphakathini
wangekhenu namkha i-STOP Women Abuse Helpline
(iNomboro yeRhelebho lokuLwisa ukuTlhoriswa
kwaboMma) ethi:0800 150 150.
Umnikeli werhelebho lezengqondo, umnikeli
womsebenzi wezamaphilo, ilunga lesiPholisa
seSewula Afrika (i-SAPS) namkha ipholisa,
isisebenzi sezehlalakuhle, utitjhere namkha
omunye umuntu onekareko ekuphileni kuhle
komnghonghoyili (umuntu otlhoriswako) angenza
isibawo somlayo wokuvikela.
Yenza isiqiniseko sokobana lokha omunye umuntu
ngaphandle komnghonghoyili aletha isibawo
somlayo wokuvikela, imvumo etloliweko
yomnghonghoyili kufanele iphekelele isibawo.
Akunaforomo elibekiweko lemvumo etloliweko -
incwadi yomnghonghoyili enikela imvumo
izakwanela. Kodwana, imvumo etloliweko angeze
yatlhogeka nayikuthi:
umnghonghoyili usesemncani
umnghonghoyili ugula ngengqondo
umnghonghoyili uyathile
nayikuthi ikhotho iyaneliswa bona umnghonghoyili
akakghoni ukunikela ngemvumo efunekako.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Imitlolo le inikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
Domestic Violence Act, 1998 (Act 116 of 1998)
(UmThetho weNturhu yangeKhaya)


[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi esifuneka ekusetjenzweni komlayo
wokuvikela sihluka ikhotho nekhotho begodu
siyame elangeni lokubuyela (ilanga
okuzakutjhejwa ngalo umlayo wokuvikela
wokugcina) libekwa ngumabhalana wekhotho).
IHlelo lokuNikelwa amaNdla kwaboNgazimbi
linikelwa ngaphasi kweemfuno zamaZinga amaNcani
wokuLethwa kwemiSebenzi ekuNikelweni amaNdla
kwaboNgazimbi (aboNgazimbi bobuLelesi neNturhu)
(okuyi-Minimum Standards for Service Delivery in
Victim Empowerment) (Victims of Crime and
Violence). (Incwajana yerhelebho yamaZinga
amaNcani igadangiswe beyasatjalaliswa
emaphrovinsini).
Isisebenzi sezehlalakuhle neenhlangano
okungasizo zombuso kufanele:

zisekele abongazimbi estetjhini samapholisa,
ekhotho neembhedlela kanye nokunikela amandla
umnghonghoyili lokha nakafuna irhelebho.
zinikele ngelwazi ngeenkambiso ezizakulandelwa,
ngamalungelo womnghonghoyili, nokobana uwufumana
njani umlayo wokuvikela namkha angakhetha kikho
Kumsebenzi wesisebenzi sezehlalakuhle:

ukudlulisela kweminye imithombo ukufumana
ukungenelela okuragela phambili, isibonelo,
umlayo wokuvikela, irhelebho lezokwelapha,
imisebenzi yerhelebho lezengqondo nelinye ikhaya
lokuphephela
ukunikela ngobufakazi besazi njengosebenza
ngomlandu ngokwazi iinliyi ezingaphakathi
kwetjhebiswano lomndeni
ukusebenza njengophakathi ekhotho yomthetho
lapho ubufakazi bomntwana butholakala
ngokusebenzisa imisebenzi yomngeneleli
ukunikela ngemisebenzi yerhelebho lezengqondo
kungazimbi namalunga womndeni
ukuthuthukisa iqhinga lokuphepha lakangazimbi
(abongazimbi kufanele bafanise iindingo zabo
zokuphepha bebenze iqhinga labo lokuphepha
ngokurhelejwa sisebenzi sezehlalakuhle).
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo anikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
I-Form 2 - Application for Protection Order
(IsiBawo somLayo wokuVikela)
I-Form J 480 E litholakala e-ofisini eliseduze
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape


















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokufakwaEkambisweniYe.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokufakwa ekambisweni yezindlu zabantu



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo serhelebho leemali lezindlu lomuntu
ngamun
Isibawo sehlelo lokuthuthukiswa butjha
kwehostela
Isibawo serhelebho leemali leenkhungo
Isibawo serhelebho lokuthutha
Isibawo serhelebho leemali elihlanganiswe
nephroje
Isibawo serhelebho leemali eliqinisiweko
Isibawo sokuzibandakanya ehlelweni lokuzuza
ngesip
Isibawo sokufakwa ekambisweni yezindlu zabantu
Isibawo serhelebho leemali lemakhaya
Isibawo sesekelo leemali lekoro yombuso
lokuthuthu


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Indawo yokuhlala > Indlu oyifumana
ngokurhelejwa ngeemali





Isibawo sokufakwa ekambisweni yezindlu zabantu


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
IKambiso yeziNdlu zabaNtu yindlela yombuso
yokulethwa kwezindlu esekela amakhaya afisa
ukuqinisa amarhelebho weemali wawo wokwakha
namkha wokuhlela ukwakhiwa kwamakhaya wawo
hlangana nawo.
Ikambiso ivumela abazuzi ukuhloma ihlangano
yesekelo lezindlu ezabanikela ngerhelebho
lezokuhlela, lezobutheniki nelezokuphatha.
Irhelebho lifaka ibandulo nokuhlahla kubazuzi
ukobana bakhe izindlu zabo.
Lokhu kukhetha kutholakala ephrojekthini
kubazuzi, ngokusebenzisa amarhelebho weemali
wokuqinisa, weenkhungo nakhambelana
namaphrojekthi. Ukungezelela litholakala
eendaweni zemakhaya lapho abanamalungelo
asebenzako welungelo lenarha abahlezi kiyo.
Isebenza njani iKambiso yeziNdlu yabaNtu?
Ikambiso ikuvumela ukusebenzisa irhelebho
leemali ukwakha indlu yakho. Njengombana
irhelebho lezobutheniki nesekelo kilekambiso
liqakathekile, woke umuntu ozibandakanya
ekambisweni kufanele abe nehlangano yesekelo.
Lehlangano inikela ngesekelo lezobutheniki
ukuqinisekisa bonyana indlu yakhiwa kuhle.
Abantu abazakhela izindlu namkha amasahlela
ukuzakhela bangakha izindlu ezikulu ngemali
encani.
IKambiso yeziNdlu zabaNtu ikuvumela:
ukubulunga eendlekweni zabasebenzi ngokuzenzela
omunye womsebenzi wokwakha ngokufumana irhelebho
emndenini, kibomakhelwana, abangani nabanye
ukobana bakurhelebhe
ukubalekela ukwenza inzuzo kwabathuthukisi
ukukhulisa ukuthatha iinqunto zakho.
Ukufaneleka kilekambiso kufanele:
kube utjhadile, uhlalisana nomuntu namkha
unabathembele kuwe ngokweemali
ngokomthetho ube mhlali weSewula Afrika
ukghone ngokomthetho ukwenza iimvumelwano.
Okutjho bona ube neminyaka engaphezulu kwema-21,
utjhadile begodu uphile kuhle ngokwengqondo.
nibe nomrholo wekhaya wenyanga opheleleko
ongaphasi kwe-R3 500
kube awukafumani irhelebho leemali embusweni
lokuthenga indlu
ube mthengi wepahla wokuthoma
Tjheja bonyana kufanele wenze isivumelwano
ngesekelo lehlangano ehlonywe ngokomthetho.
Ihlangano esekelako izakunikela ngerhelebho
lezobutheniki nezokuphatha.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezeziNdlu.
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomNyango wezeziNdlu wephrovinsi.
Letha incwadi yokuzazisa yakho, yothethene naye
nezabantwana.
Letha ikhophi yomtlolo womrholo namkha ubufakazi
bomrholo.DescriptionText
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomNyango wezeziNdlu wephrovinsi.
Letha incwadi yokuzazisa yakho, yothethene naye
nezabantwana.
Letha ikhophi yomtlolo womrholo namkha ubufakazi
bomrholo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Housing Act, 1997 (Act 107 of 1997) (UmThetho
wezeziNdlu)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mNyango wezeziNdlu
wePhrovinsi. Isikhathi esibekelwe ukusetjenzwa
kwesibawo siyame ebujameni bomuntu ngamunye.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.





[Top]
Amaforomo azaliswako


Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokufanelekaUkubaSendl.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokufaneleka ukuba sendleleni



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokufaneleka ukuba sendleleni
Isibawo semvumo yesikhatjhana yekoloyi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Ukuhlola ikoloyi





Isibawo sokufaneleka ukuba sendleleni

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Zoke iinkoloyi ezikhamba endleleni yomphakathi
kufanele zihlolelwe ukufaneleka kokuba
sendleleni. Kumsebenzi womnikazi wekoloyi
ukwenza bona ikoloyi iyahlolwa. Ukuhlolwa
kweenkoloyi kungenziwa eentetjhini zokuhlola
iinkoloyi zangeqadi nezomphakathi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango wezokuThutha

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Vakatjhela i-ofisi eliseduze lethrafigi
Letha imitlolo elandelako:

Isitifikhethi sokutloliswa kwekoloyi.
Incwadi kamazisi.
Bhadela imali ebekiweko
[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(UmThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mhlokho.



[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi
njengombana ziquntwa nguSo/Nomkhandlu



[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for roadworthiness certificate
(I-CRW, Isibawo sesitifikhethi sokufaneleka
ukuba sendleleni), litholakala e-ofisini
lethrafigi.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :21 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuhlomaI-learnership.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuhloma i-learnership nawumqatjhi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo somnikelibandulo sokuhloma ilearnership
nj
Isibawo sokuhloma ilearnership nawumqatjhi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iindaba zabasebenzi > SETA Labour



Isibawo sokuhloma i-learnership nawumqatjhi


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
I-learnership mhlobo ohlukileko webandulo
owenzeka ngokugandelela khulu ilemuko lokwenza.
Ama-learnership afaka ifundo yangeklasini
esentha yebandulo namkha ekholiji kanye
nebandulo lemsebenzini endaweni yokusebenzela.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Abaqatjhi kufanele baqunte bona ngimaphi
amakghono abawafunako begodu bangakhetha enye
nenye i-learnership enikelwa siKhungo sekuLawula
iFundo neBandulo (i-Sector Education Training
Authority (SETA)).
Abaqatjhi bangenza isibawo sesabelo ku-SETA yabo
nasele batlikitle isivumelwano se-learnership.
Kodwana kuqakathekile bona abaqatjhi bathintane
ne-SETA yabo ngaphambi kwalokhu ukuqinisekisa
bona i-SETA inemali eyaneleko. Thintana ne-SETA
ukufumana bona usenza njani isibawo.
Thola umuntu ehlanganweni yakho ozakuhlahla
abafundi abe abarhelebhe ngemiraro abangaqalana
nayo ehlanganweni yakho.
Thola umuntu ozakurhelebha abafundi ngehlangothi
leemfundo le-learnership ngokukhetha
umnikeli-bandulo. Umnikeli-bandulo kufanele
avunyelwe yi-SETA.
Abaqatjhi bangakhetha abafundi hlangana
nabasebenzi babo namkha bangakhetha abantu
abangasebenziko abazakungena ku-learnership.
Nayikuthi bafuna abantu abangasebenziko
kuma-learnership, bangathintana nesentha
yezabasebenzi eseduze ukufumana abafundi.
Abaqatjhi abakakateleleki ukunikela abafundi
umsebenzi ngemva kwe-learnership.
Abaqatjhi, abanikeli-bandulo nabafundi kufanele
batlikitle isivumelwano se-learnership.
Abaqatjhi kufanele batlikitle isivumelwano
nabafundi abangasebenziko esikhambisana nobuJamo
beKoro yama-Learnerships. Akutlhogeki
ukutlikitla iimvumelwano ezitja nabasebenzi
asele basebenzela umqatjhi.
Kuqakathekile bona abatjhi batlolise
isivumelwano sabo se-learnership ne-SETA.
Nayikuthi abenzi njalo, angeze bakghona ukubawa
ukulitjalelwa emthelweni kwa-South African
Revenue Service (SARS). Thintana ne-SARS
nawufuna ilwazi elinabileko mayelana nokubawa
ukulitjalelwa emthelweni.
Nasele amagadango angehla aqediwe, abaqatjhi
bangafezakalisa i-learnership.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Skill Development Act, 1998 (Act 97 of 1998)
(UmThetho wokuThuthukiswa kwamaKghono)
Basic Conditions of Employment Act, 1997 (Act 75
of 1997), Sectoral Determination No 5 (UmThetho
wobuJamo obusiSekelo bokuSebenzela)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga afika kwama-30 ukuhloma
i-learnership.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Yenza isibawo emNyangweni wezabaSebenzi.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :30 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuhlomaIkundlaYokubo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuhloma ikundla yokubonisana yendawo yokusebenzela



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isaziso esiqaliswe kuNedlac bonyana iyuniyoni
namk
Isibawo sokutlolisa iyuniyoni yabasebenzi
neyabaqa
Isibawo sokuzitlolisa njengomkhandlu
wokukhulumisa
Isibawo sokutlolisa umkhandlu ohlangeneko
wokukhul
Isibawo sokuhloma ikundla yokubonisana yendawo
yok


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iindaba zabasebenzi > Iinyuniyoni
zabasebenzi neenhlangano zabaqatjhi





Isibawo sokuhloma ikundla yokubonisana yendawo
yokusebenzela

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Iinkundla zokubonisana zemsebenzini zihlonyelwa:
ukuphuhlisa iinkareko zabo boke abasebenzi
endaweni yokusebenzela, ingasi kuphela amalunga
weenyuniyoni;
ukuqinisa ukusebenza kuhle endaweni
yokusebenzela;
ukubonisana nabasebenzi ngezinye iindaba; begodu
zifaka abasebenzi ekuthathweni ngokuhlanganyela
kweenqunto kwezinye iindaba.
Ikundla yokubonisana yendawo yokusebenzela
ingahlonywa kwenye nenye indawo yokusebenzela
enabasebenzi abadlula ikhulu. Isibalwesi asifaki
abasebenzi abaseenkhundleni zokuphatha
eziphezulu. Isibawo singenziwa nayikuthi indawo
yokusebenzela ayikabi ukubakhona ngokuya
komThetho weTjhebiswano lezabaSebenzi ka-1995.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.


[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Iyuniyoni kufanele inamathisele ikhophi
eqinisekisiweko yesivumelwano esifaka woke
amahlangothi, njengobufakazi bokuvunyelwa
mqatjhi.
Umjameli weyuniyoni yabasebenzi namkha
amayuniyoni kufanele azalise iforomo LRA 5.1.
Ikhophi yeforomeli kufanele inikelwe umqatjhi
kanye nobufakazi bokusebenza bekhophi kufanele
bufakwe ngokunamathisela imitlolo elandelako:

Ikhophi yeslibhu sokutloliswa esibuya ePosofisi
Ikhophi yerasidi etlikitliweko nayikuthi ikhophi
yeforomo yalethwa ngesandla
Istatimende esitlikitliweko esibuya emuntwini
olethe ikhophi yeforomo eqinisekisa umsebenzi
Ikhophi yesiqinisekiso seslibhu sefeksi namkha
obunye ubufakazi obanelisako bomsebenzi
Thumela iforomo elizalisiweko nobufakazi
bokusebenza ku-Registrar, Provincial Office of
the Commission for Conciliation, Mediation and
Arbitration (CCMA).
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Labour Relations Act, 1995 (Act 66 of 1995)
Section 80(1) (UmThetho weTjhebiswano
lezabaSebenzi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga ama-30 ukuhloma ikundla
yokubonisana yemsebenzini.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Representative trade union applies to establish
a workplace forum.doc Form LRA5.1 (Iyuniyoni
emjameli yenza isibawo sokuhloma ikundla
yokubonisana yemsebenzini)
Representative trade union applies to establish
a trade union-based workplace forum.doc, Form
LRA5.2 (Iyuniyoni emjameli yenza isibawo
sokuhloma ikundla yokubonisana yemsebenzini -
esekelwe kuyuniyoni)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :22 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuhlukaniswaOkukhethe.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuhlukaniswa okukhethekileko mayelana neemali zamalayisense namkha ukubekelwa ngeqadi ekutlosweni



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

lsibawo semvumo nenomboro yokuthengiswa
kwekoloyi
Isibawo sokuhlukaniswa okukhethekileko mayelana
ne
lsibawo sokubuyisela imali yelayisense
lsibawo sokutloliswa komenzi
Isibawo selayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yeplada enegama lakho
Nivhadzo ya tshanduko ya vhue kana u rengiswa ha
g
Isibawo somtlolo weduplikheyithi welayisense
yekol
Ukuqinisekisa amatjhuguluko wemininingwana
yekoloy
Ukuvuselelwa kwelayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yokutloliswa kwethrafigi
ication
Isaziso sokutjhuguluka kwemininingwana yomnikazi
t
Isibawo sencwadi yesigunyazo mayelana nekoloyi
Isibawo sokutloliswa kwekoloyi
Isibawo sokusula ukutloliswa kwekoloyi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Ukutloliswa kwekoloyi





Isibawo sokuhlukaniswa okukhethekileko mayelana
neemali zamalayisense namkha ukubekelwa ngeqadi
ekutlosweni

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukuhlukaniswa okukhethekileko kweenkoloyi
ezithileko kunikelwa imihlobo ethileko
yeenkoloyi efeza umnqopho othileko begodu
nevamise ukungasebenzi endleleni yomphakathi.
Ikoloyana namkha itregere ibekelwa ngeqadi
eemalini zamalayisense nayikuthi umnikazi
wekoloyi mlimi wamambala begodu ikoloyi
isetjenziselwa khulu imisebenzi yokulima yomlimi
loyo. Lokhu kusafana nalokha ikoloyi
itjhugululwa, yakhiwe butjha namkha
itjhugululelwe ukusetjenziselwa khulu iminqopho
yokureyisisa namkha yomqaliso.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango wezokuThutha.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo, i-EFL 1 e-ofisini
eliseduze lethrafigi.
Letha imitlolo elandelako:

INcwadi kaMazisi
Isitifikhethi sokutloliswa kwekoloyi
Incwadi yokugunyaza ebuya kwa-South African
Bureau of Standards
Isitifikhethi sokufaneleka ukuba sendleleni
sekoloyi ethintekako

[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(UmThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuhlukaniswa namkha ukubekelwa ngeqadi
ekutlolisweni kungathatha iimveke
ezisithandathu.
[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi
njengombana ziquntwa nguSo/Nomkhandlu.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for special classification of motor
vehicles (ELF1) (Isibawo sokuhlukaniswa
okukhethekileko kweenkoloyi)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :22 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokujanyiselelwaKwelayi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokujanyiselelwa kwelayisense yekoloyi elahlekileko namkha eyetjiweko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo selayisense yabasafundako
Isibawo selayisense yokutjhayela yesikhatjhana
Isibawo semvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali
Isibawo selayisense yokutjhayela
Isibawo sokurweyilwa kwelayisense yokutjhayela
yan
Ukuvuselelwa kwelayisense yokutjhayela
Isibawo sokujanyiselelwa kwelayisense yekoloyi
ela


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Amalayisense wokutjhayela





Isibawo sokujanyiselelwa kwelayisense yekoloyi
elahlekileko namkha eyetjiweko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi wenzelwa abatjhayeli abanokufaneleka
abalahlekelwe malayisense wabo wokutjhayela.
Ukujamiselela ilayisense elahlekileko namkha
emotjhakeleko thintana ne-ofisi eliseduze
lethrafigi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango wezokuThutha.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Tjhinga e-ofisini eliseduze lethrafigi.
Zalisa iforomo DL1, Isibawo selayisense
yokutjhayela.
Letha imitlolo elandelako:

INcwadi yokuZazisa namkha iphaspoti
Iinthombe ezimbili zakamazisi ezinzima
nokumhlophe.
Bhadela imali ebekiweko.
Uzakuhlolwa amehlo esayithini begodu igadangiso
lakho lemino lizakuthathwa.
Godu ungenza isibawo selayisense yokutjhayela
yesikhatjhana. Nawufuna lokhu uzakutlhoga
ukubhadela imali engezelelweko bewunikele
ngeenthombe ezimbili ze-ID ezinzima nokumhlophe.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(UmThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi.
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ilayisense yakho etja ingalunga eemvekeni ezine
ukuya kwezisithandathu.
Ilayisense yesikhatjhana ingakhutjhwa khonokho.
[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi
njengombana ziquntwa nguSo/Nomkhandlu.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for driving licence (Isibawo
selayisense yokutjhayela)

[Top]
Imininingwana yokuthintana




Yabuyekezwa kokugcina :17 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokujanyiselelwaKwephas.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokujanyiselelwa kwephaspoti elahlekileko namkha eyetjiweko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sephaspoti yesivakatjhi
Isibawo sephaspoti yesikhatjhana
Isibawo sokujanyiselelwa kwephaspoti
elahlekileko
Isibawo sephaspoti yobujamo oburhabako
Isibawo sephaspoti yomntwana
Isibawo sephaspoti yangokomthetho
Isibawo sephaspoti yemaxi
Isibawo somtlolo ngeminqopho yokukhamba


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuvakatjhela ngaphandle kweSewula Afrika >
Amaphaspoti





Isibawo sokujanyiselelwa kwephaspoti
elahlekileko namkha eyetjiweko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umnikazi wephaspoti olahlekelwe namkha owetjelwe
iphaspoti angenza isibawo setja.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Iimfuneko zokujanyiselelwa kwamaphaspoti
alahlekileko namkha etjiweko (amaphaspoti
wokuvakatjha newe-maxi):

Veza incwadi yokuzazisa namkha isitifikhethi
samabeletho esingakarhunyezwa khona uzakwenza
isibawo.
Zalisa iforomo lesibawo BI-73 kwelinye nelinye
i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Yenza isibawo
ebuZendeni namkha iMitjhini yeSewula Afrika
nawungaphetjheya.
Thathwa igadangiso lemino elizakurekhodwa
eRejisteni yesiTjhaba.
Nikela iinthombe ezimbili ezilingana
nezephaspoti.

Iimfuno zokujamiselela iphaspoti elahlekileko
namkha eyetjiweko yomntwana:

Zalisa iforomo lesibawo BI-73 kwelinye nelinye
i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Yenza isibawo
ebuZendeni namkha iMitjhini yeSewula Afrika
nawungaphetjheya.
Ababelethi namkha abondli bangokomthetho
kufanele bakhuphe ikhophi yesitifikhethi
esingakarhunyezwa somntwana kanye neencwadi
zokuzazisa zabo.
Letha iinthombe ezimbili zephaspoti zomntwana.
Akunagadangiso lemino elizakufuneka emntwaneni
ongaphasi kweminyaka elitjhumi nasithandathu.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Passports and Travel Documents
Act, 1994 (Act 4 of 1994) (UmThetho weSewula
Afrika wamaPhaspoti nemiTlolo yokuKhamba)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iimveke ezifika
kwezisithandathu.
[Top]
Iindleko
Iphaspoti ye-maxi elahlekileko namkha
eyetjiweko: R580
Iphaspoti yesivakatjhi elahlekileko namkha
eyetjiweko: R290
Iphaspoti yomntwana elahlekileko namkha
eyetjiweko: R220
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a South African passport or
travel document, BI-73 (Isibawo sephaspoti
yeSewula Afrika namkha umtlolo wokukhamba)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokukhutjhelwaGoduIsit.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo Sokukhutjhelwa Godu Isitifikethi Sakamatriki



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokwemukelwa KuGreyidi R Esikolweni
Esitlo
Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Somphakathi
Esitl
Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Sangasese
Esitlol
Usithola Njani Isitifikethi SakaMatriki
Isibawo Sokukhutjhelwa Godu Isitifikethi
Sakamatri
Isibawo Sokutlolisa Umfundi Bona Azifundele
Ekhaya
Isibawo Sokutloliswa Njengomfundisi utitjhera
Isibawo Sokuzitlolisa ESentha yeFundo YokuLeya
neB


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > Isikolo




Isibawo Sokukhutjhelwa Godu Isitifikethi
Sakamatriki

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Unikelwa isitifikethi sakamatriki ngemva kobana
uphase uGreyidi 12.
Ungabawa ukwenzelwa esinye isitifikethi
sakamatriki nangabe owabe usitholile
siyalahleka, siyebiwa nanyana simotjhekile;
nanyana abantu sele batjhugulule iimbongo zabo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezeFundo
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Faka isibawo ngokwakho (mathupha) e-ofisini
elinye nelinye lesitjhaba nanyana lephrovinsi
kumNyango wezeFundo.
Zalisa isifungo (i-afidavithi) ngesitifikethi
sakho sangaphambili kumNyango wezeFundo.
Nikela ngemininingwana yokobana watlola kuphi
begodu nini iinhlahlubo zakho, kubalwa hlangana
nokhunye:

Unyaka
Iphrovinsi
Isikolo nanyana isentha yeenhlahlubo
Inomboro yakho kamazisi
Veza umazisakho
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Schools Act, 1996 (Act 84 of 1996)
(umThetho weenKolo zezeFundo eSewula Afrika)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha iimveke eziphakathi kwezi- 4 ukuya
kwezisi- 6.
[Top]
Iindleko
Iindleko ziyatjhiyana, ziya ngephrovinsi
ngayinye.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo weembawo ayatholakala ePhikweni:
Iinhlahlubo zesiTjhaba kanye neminyango
yamaphrovinsi yezefundo (amaphiko wayo
wezeenhlahlubo).
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :10 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokukhutjhwaButjhaKwen.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokukhutjhwa butjha kwencwadi yokuzazisa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sencwadi yokuzazisa kokuthoma
Isibawo sokutjhugulula ubulili
Isibawo sobakhamuzi beSewula Afrika
ngokobutjhaba
Isibawo sokuquntwa kobakhamuzi beSewula Afrika
Isibawo sokubekelwa ngaphandle ekulahlekelweni
bub
Isibawo sokukhutjhwa butjha kwencwadi yokuzazisa
Isibawo sokuthoma butjha ubakhamuzi beSewula
Afrik
Isibawo sokulahlwa kobakhamuzi beSewula Afrika
amagama neembongo zabantu abadala
Isibawo sokutjhugulula iimbongo zabantwana
abasese
Isibawo sokutjhugulula imininingwana yeadresi
yakh
Isibawo sokulungisa imininingwana eyiphoso
encwadi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ubakhamuzi > Ukuzazisa





Isibawo sokukhutjhwa butjha kwencwadi yokuzazisa


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Incwadi yokuzazisa (i-ID) mtlolo otjengisa bona
ungubani. Inikelwa izakhamuzi zeSewula Afrika
namkha labo abanobakhamuzi bakanomphela
abaneminyaka elitjhumi nasithandathu ukuya
phezulu.
I-ID ikhutjhwa butjha ebantwini abalandelako:
Abantu imitlolo yabo yokuzazisa elahlekileko,
yetjiwa namkha emotjhakeleko.
Abantu abenza isibawo sokobana kutjhugululwe
imininingwana yabo.
Abantu ubakhamuzi babo obutjhugulukileko.
Abomma abangena emtjhadweni namkha abangathanda
ukuthoma ukusebenzisa butjha iimbongo zabo
ezidlulileko.
Abantu kwesikhatjhana abahlala ngaphetjheya
kodwana egade banencwadi yokuzazisa.
Ababaleki abanemvumo yokuhlala yakanomphela
esebenzako.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-9 kwelinye nelinye
i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Yenza isibawo
ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika
nawungaphetjheya.
Veza isitifikhethi samabeletho namkha incwadi
yereferensi yakade ekhutjhwe ngaphambi komhlaka
1 Julayi 1986.
Letha iinthombe ezimbili zakamazisi.
Thathwa igadangiso lemino elizakurekhodwa
eRejisteni yesiTjhaba.
Veza isitifikhethi somtjhado nayikuthi
utjhadile.
Umma owenza isibawo sencwadi yakamazisi nofuna
ukuthoma ukusebenzisa esinye seembongo zakhe
zangaphambilini kufanele alethe ubufakazi
bokobana ufanelwe kusebenzisa isibongo leso.
Umbaleki owenza isibawo sencwadi yokuzazisa
kufanele anamathisele imvumo yokuhlala
yakanomphela, isitifikhethi sokunikelwa
ubakhamuzi kwephandle namkha sokubekelwa
ngaphandle.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Identification Act, 1997 (Act 68 of 1997)
(UmThetho wokuZazisa)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iimveke ezifika kwezibunane.
[Top]
Iindleko
R13
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for re-issue of an identity
document, BI-9 (Isibawo sokukhutjhwa butjha
kwencwadi yokuzazisa)
Application for identity document, BI-10
(Isibawo sencwadi yokuzazisa)
Amaforomo atholakala ema-ofisini weeNdaba
zeKhaya.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :23 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokukhutjhwaKweentifikh.2007-05-18.nr.txt</fn>




Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukuhlolwa kwamasampula wangokomthetho wembewu
Ukuhlolwa kwembewu ngomnqopho wesinghonghoyilo
nom
Ukukhujthwa kweentifikhethi zeISTA
Isibawo samalungelo womzalanisi weentjalo
Isibawo sokuvunywa kokurhemisa okuhlukeneko
Isibawo sokuvunywa kwemisebenzi yeGMO


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Ukukhiqizwa
kweentjalo




Isibawo sokukhutjhwa kweentifikhethi zeHlangano
yeenTjhabatjhaba yokuHlolwa kweMbewuTitle

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Njengelunga elivunyelweko lelabhorathri
(inomboro yokuvunyelwa ZADL01) leHlangano
yeenTjhabatjhaba yokuHlolwa kweMbewu
(i-International Seed Testing Association
(ISTA)), iStetjhi sangokomThetho sokuHlolwa
kweMbewu (i-Official Seed Testing Station
(OSTS)) somNyango wezokuLima sigunyazwe
ukunikela ngeenTifikhethi zeenTjhabatjhaba
zokuHlolwa kweMbewu.
Iintifikhethi ezintathu zingakhutjhwa,
okuyi-Seed Lot Certificate (esisaLamula
nesiHlaza satjani) kanye ne-Seed Sample
Certificate (esihlaza).
I-Orange Certificate sikhutjhwa lokha isampula
ikhutjhwa esiqubuthwini ngokomthetho begodu
kwenziwe ukuhlola ngaphasi kwelihlo
lelabhorathri evunyelweko edose isampula.
I-Green Certificate sikhutjhwa lokha isampula
nayikhutjhwa ngokomthetho ukusuka esuqubuthwini
ngaphasi kwelihlo lelabhorathri evunyewleko
kodwana ukuhlola kwenziwa kwenye ilabhorathri
evunyelweko enarheni enye.
I-Blue Certificate sikhutjhwa lokha isampula
ingaweli ngaphasi komsebenzi welabhorathri
evunyelweko begodu ilabhorathri evunyelweko
ingasebenzi kuphela ukuhlola isampula.
IiTifikhethi ezi-Orange nezi-Green zisebenza
esiqubuthwini sembewu okuthethwe kiso imbewu,
kanti iSitifikhethi esi-Blue sisebenza kuphela
esampuleni efunyenwe bona ihlolwe.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Khupha iforomo ku-inthanethi bewulizalise
nawufuna iSitifikhethi seenTjhabatjhaba
esi-Orange. Njengombana ilabhorathri evunyelweko
kwenye inarha izakukhupha iSitifikhethi
esi-Green, sibawa uthintane ne-OSTS (qala
imininingwana yokuthintana).
Bawa ukunikelwa kweenomboro zangokomthetho
zesiqubuthu sembewu.
Feksela iimbawo kwa-OSTS (qala imininingwana
yokuthintana).
Iinomboro zesiqubuthu sembewu zizakunikelwa
begodu isibawo sifekselwe wena godu. Godu
sizakufekselwa isiphathiswa sokuhlola
esigunyaziweko (umdosimbewu) ema-ofisini
wesifunda ozakwenza ukusampula.
Lungiselela isiqubuthu ukusampulwa. Lokhu kufaka
ukumerega isiqubuthu ngelebula enikelweko etjho
inomboro yesiqubuthu. Esinye nesinye isimumathi
sesiqubuthu kufanele simeregwe (ngokucacileko)
namkha sinikelwe ilebula ebeka inomboro
enikelweko.
Lokha isiqubuthu sembewu silungele ukusampulwa,
biza umhloli azokudosa amasampula. Amasampula
alethwa kwa-OSTS begodu ahlolelwa ikhwalithi
begodu isitifikhethi esifaneleko siyakhutjhwa.
Bhadela imali yokuhlolwa kwembewu. Nakufunyanwa
amasampula i-invoyisi iyakhutjhwa. Imininingwana
yebhanka:
Ibhanka: Standard Bank
Igama legatja : Arcadia
Ikhodi yegatja : 01-08-45
Inomboro ye-akhawunti : 011244887
Igama le-akhawunti : NDA: Seed Testing Services.

Ukubhadela kungenziwa ngokwe-elektroniki namkha
ekhawunthareni kodwana kuqakathekile bona
inomboro ye-invoyisi itjhiwo khona
kuzakuhlanganiswa idibhozidi ne-invoyisi
ekhutjhiweko.
Yenza isibawo seSitifikhethi esi-Blue ngencwadi
ngokusebenzisa incwadi yangokomthetho enetshwayo
lehlangano, ngombana ukumeregwa kwesiqubuthu
sembewu nokusampula ngokothetho akusebenzi.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Quality Assurance Standard of the International
Seed Testing Association (IZinga lokuQinisekiswa
kweKhwalithi leHlangano yeenTjhabatjhaba
yokuHlolwa kweMbewu)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
IStetjhi sangokomThetho sokuHlolwa kweMbewu
sibeka phambili ukuhlolwa kwamasampula wembewu
ngomnqopho wokuthumela ngaphandle. Imihlobo
ehlukeneko yeentjalo inobujamo obuhlukeneko
bokuhlolwa begodu isikhathi sokuhlolwa
singehluka ukusuka emalangeni ambalwa ukuya
eemvekeni ezimbalwa.
I-OSTS ilwela ukumilisa amasampula wembewu
ukusuka emthwalweni ngaphasi kobujamo obufanako.
Godu ukuhlola okuhlukeneko kungabawiwa
yiklayenti. Akunalwazi ngezinga lomsebenzi
elinganikelwa. Buza esikghonakalisini ngokwaso
(qala imininingwana yokuthintana).
[Top]
Iindleko
Iintifikhethi zokuqinisekiswa kwekhwalithi
yembewu: R65 isitifikhethi ngasinye
Ukusampula nokuvala iimumathi: R200 nge-awara
Iimvalo zokuvala iimumathi : R0,30 isivalo
ngasinye
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for the issuance of an Orange
International Certificate (OIC) (Isibawo
sokukhutjhwa kweSitifikhethi seenTjhabatjhaba
esi-Orange)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Official Seed Testing Station,
Directorate: Plant Production Systems, Plant
Genetic Resources Centre, KwaMhalanga Road,
I-adresi yeposo:Private Bag X250, Pretoria 0001
E-mail:pgrc@nda.agric.za
Web:www.nda.agric.za/docs/geneticresources/seed_testing_services.htm









Yabuyekezwa kokugcina :06 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokukhutjhwaKwesitifikh.2007-05-18.nr.txt</fn>




Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Thumela ngaphandle imikhiqizo yeentjalo
neentjalo
Isibawo semvumo yokuthumela ngaphandle iimfesi
ngo
Thumela ngaphandle iinciliba namaqanda wazo
Isibawo sokuthumela ngaphandle ngokumakethwa
kwepa
Isibawo semvumo yokuthumela ipahla ngaphandle
Ukutlolisa izinto zokuthunyelwa zokwelapha ifuyo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Iimvumo zokuthumela ngaphandle




Isibawo sokukhutjhwa kwesitifikhethi sokuphila
kuhle kweentjalo sokuthumela ngaphandle iintjalo
nemikhiqizo yeentjalo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Abathumeli ngaphandle beentjalo nemikhiqizo
yeentjalo kufanele babe nokuvunyelwa kokuphila
kuhle kweentjalo okumhlobo wemvumo
yokuthunyelelwa ngaphandle ekhutjhwa yi-Hlangano
yesiTjhaba yokuVikelwa kweenTjalo
(okuyi-National Plant Protection Organisation
(i-NPPO) yenarha ethunyelelwako kanye
nesitifikhethi sokuphila kuhle kweentjalo
esibuya kwa-NPPO yeSewula Afrika.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Funisisa kothunyelelwako namkha i-ejenti
enarheni ethunyelelwako bona buyini ubujamo
beentjalo bokuthumela ngaphandle benarha
ethunyelelwako. I-NPPO yeSewula Afrika godu
inganikela ngelwazi.
I-ejenti namkha othunyelewako enarheni
ethunyelelwako kufanele enze isibawo
sokugunyazwa okufana nemvumo yokungenisa
ngaphakathi ebuya kwa-NPPO yenarha eletha
ngaphakathi. Ubujamo bokuletha ngaphakathi
bubekwa emvumeni yokuletha ngaphakathi.
Ngokubambisana ne-NPPO yeSewula Afrika, funisisa
bona kghani ungakghona namkha angeze ukghone
ukukhambisana nobujamo bokuletha ngaphakathi
benarha ethunyelelwako.
Nayikuthi ubujamo bokuletha ngaphakathi
kungakhanjiswana nabo, othumela ngaphandle
angenza isibawo sesitifikhethi sokuphila kuhle
kweentjalo esibuya kwa-NPPO yeSewula Afrika.
Othumela ngaphandle kufanele ase ipahla
okufanele ithunyelwe ngaphandle kwa-NPPO
yeSewula Afrika bona ihlolwe beyiqinisekiswe.
I-NPPO yeSewula Afrika ikhupha isitifikhethi
sokuphila kuhle kweentjalo nayikuthi ipahla
ikhambisana neemfuno zenarha ethunyelelwako.
Ipahla kufanele ithunyelwe ngaphandle
kungakapheli amalanga ali-14 wokuhlolwa
kokugcina.
Isitifikhethi sokuthoma sokuphila kuhle
kweentjalo kufanele sikhambe nepahla.
Lokha iintjalo ezithunyelwa ngaphandle zifika
endaweni yokungeniswa kwepahla edoyelweni
enarheni ethunyelelwako, abahloli beentjalo
be-NPPO benarha ethunyelelwako bazazibamba
ukwenzela ukuhlola.
I-ejenti namkha othunyelelwako kufanele agunyaze
ngokomthetho imitlolo neemphathiswa ezithelisa
ipahla zenarha ethunyelelwako endaweni
yokungeniswa kwepahla.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Agricultural Pests Act, 1983 (Act 36 of 1983)
(UmThetho weeNunwana zeLimo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi esithathwako nakukhutjhwa
isitifikhethi sokuphila kweentjalo siyame
ekambisweni yangokomthetho yokuthumela
ngaphandle (Export programmes and international
protocols) yomkhiqizo nenarha leyo.
[Top]
Iindleko
R100
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for the issuance of a phytosanitary
certificate (Isibawo sokukhutjhwa
kwesitifikhethi sokuphila kuhle)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Harvest House, 25 Hamilton
Street, Arcadia
I-adresi yeposo:National Plant Protection
Organisation (NPPO), Department of Agriculture,
Private Bag X14, Pretoria 0001
E-mail:AliceB@nda.agric.za
Web:http://www.nda.agric.za/docs/npposa/default.htm









Yabuyekezwa kokugcina :08 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuktlolisaI-trademark.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuktlolisa i-trademark



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa iphathenti
Isibawo sokuktlolisa itrademark
Isibawo sokutlolisa ilungelo lokutlama
Isibawo sokutlolisa umtlamo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ilungelo lokutlama > Ukutloliswa kokutlama





Isibawo sokuktlolisa i-trademark

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Itshwayo lebhizinisi ligama lomkhiqizo, islogeni
namkha i-logo. Litjengisa umsebenzi namkha
ipahla yomuntu othileko begodu lenza bonyana
ipahla namkha umsebenzi loyo uhluke kuneminye
eyenziwa ngabanye. Iimbonelo ngilezi:
Igama lerhwebo: Standard Bank
Islogeni: "Simpler, Better, Faster" (Standard
Bank)
Ilogo: Itshwayo lokugwala lakwa-Nike elingu-
"v", namkha u "M" wakwa- MacDonalds
Ijamo elehlukileko: Ibhodlelo le-Coca Cola
Igama lebhizinisi ligama namkha ihlanganisela
yamagama (isib. i-Kentucky Fried Chicken).
Islogeni mumutjho omncazana bese kuthi i-logo
kuba litshwayo namkha isithombe esihlukileko.
Zinikela ngokuqaleka okuhlukileko emakethe /
lapho zithengiswa khona, begodu zingasebenza
emkhiqizweni namkha emsebenzini eziwenzako.
Nasele itshwayo lebhizinisi (igama lebhizinisi,
islogeni namkha i-logo) litlolisiwe, akasekho
omunye ongasebenzisa itshwayo lelo namkha
elifana nalo. Lokho nangekwenzeka, kungathathwa
amagadango womthetho. Khekwaba nemilandu
yekhotho yabantu abaphezulu eSewula Afrika
ngesikhathi i-MacDonalds (USA) idosela ekhotho
isitolo sokudla esiseSewula Afrika
ebesisebenzisa itshwayo elifanako laka-"M".
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-Company and Intellectual Property
Registration Office.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana noCompany and Intellectual Property
Registration Office.
Thola iforomo TM1 ulizalise libe kathathu.
Amakhophi amabili azakusetjenziswa li-ofisi bese
kuthi lesithathu lithathwa nguwe
njengesitjengiso sokobanyana usenzile isibawo.
Bhadela imali yokutlolisa nasele ubuyisela
iforomo lesibawo.
Ukutjengisa izinga okungilo lepahla namkha
umsebenzi, iya ku: Nice Classification - 8th
edition. Ngaphandle kwalokho vakatjhela
ama-ofisi ePitori.
Zalisa izinga ku-51 weforomo i-TM1.
Tlola phasi yoke ipahla nemisebenzi ozakufuna
ukusebenzisela khona itshwayo lebhizinisi ku-57
weforomo i-TM1.
Kumela utjheje bonyana ungafaki ipahla namkha
imisebenzi esemazingeni ahlukileko esibaweni
esisodwa setshwayo lerhwebo. Nawenze njalo'
ufanele ukulungisa ihlathululo ukuze ifake
ipahla namkha umsebenzi okhambelana nezinga
elilodwa elithileko. Okhunye okuseleko, ufanele
wenze isibawo esinye ngobutjha.
Iziko 74 leforomo I-TM1 " I-adresi yomsebenzi"
kulapho uzakuthola khona imitlolo yokuthintana
evela e-ofisini letshwayo lebhizinisi. Nangabe
i-adresi le iyatjhuguluka, kumele wazise
umNyango ngokufaneleko ngokubawa irhelebho
lokutjhugulula i-adresi eforomeni i-TM2.
Isibawo sakho nasikhambelana nazo zoke iimfuneko
ezibekiweko, uzakunikelwa ilanga nenomboro
yesibawo. Ukuthintana okuzakwenzeka kuzabe
kusetjenziswa inomboro yesibawo leso. Nanyana
kuthatha isikhathi esingange-18 ukutlolisa
itshwayo lebhizinisi nawuthoma ukulisebenzisa
emva kokufumana inomboro yesibawo.
Nangabe itshwayo lakho lamukelwe ngaphandle
kwenthikamezo, kumele ulikhangise eNcwadini
yamaPhathenti, egadangiswa njalo ngenyanga
baGadangisi bakaRhulumende.
Umphakathi unikelwa iinyanga ezintathu bonyana
uphikise lokho.
Nangabe kunokuphikisa okutholakalako, umTlolisi
wamaTshwayo weBhizinis webo uzakubiza umhlangano
hlangana nomphikisako kanye nombawi.
Nangabe akhenge abe khona ophikisako
isitifikhethi setshwayo lebhizinisi siyakhitjhwa
sinikelwe umbawi waso.
Ungathintana nesentha yokuthintana namakhastama
yakwa-dti kinasi inomboro (0861 84 33 84).
Nawubhadala ebhankeni sebenzisa ikhowudu
yekhastama.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Trademark Act, 1993 (Act 194 of 1993) (UmThetho
wamaTshwayo weBhizinisi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha iminyaka emibili ukutlolisa itshwayo
lebhizinisi.
[Top]
Iindleko
R85 - ukuzuma amatshwayo esele akhona.
R266 - ngokuya kwehlangothi ngalinye letshwayo
lebhizinisi
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration of a trade mark,
TM1 (Isibawo sokutloliswa kwetshwayo lebhizinisi
TM1)
Application, notification or request to the
Registrar, TM2 (Isibawo, isaziso namkha ukubawa
umTlolisi)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block F,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:P.O. Box 429, Pretoria, 0001

Web:www.cipro.co.za/Home









Yabuyekezwa kokugcina :22 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokulahlwaKobakhamuziB.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokulahlwa kobakhamuzi beSewula Afrika



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sobutjhaba obubili
Isibawo sokulahlwa kobakhamuzi beSewula Afrika


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa amaphandle
> Ukuza eSewula Afrika > Ubakhamuzi
bangaphandle





Isibawo sokulahlwa kobakhamuzi beSewula Afrika


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
AmaSewula Afrika ahlose ukwenza isibawo
sobakhamuzi benye inarha engavumeli ubakhamuzi
obubili, kufanele enze isibawo sokulahla
ubakhamuzi beSewula Afrika. Lokhu kutjho bona
umbawi uzakugcina ukuba sisakhamuzi seSewula
Afrika ukuthoma ngesikhathi kuvunywa isibawo.
Abantwana abasese bancani nabo bazakulahlekelwa
kukuba zizakhamuzi zeSewula Afrika ngaphandle
kobana omunye wababelethi ahlale asisakhamuzi
seSewula Afrika.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amaforomo weembawo BI-246, BI-529 no BI-9
kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Yenza
isibawo ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula
Afrika nawungaphetjheya.
Letha zoke iincwadi zokuzazisa zeSewula Afrika
(isitifikhethi samabeletho, incwadi yokuzazisa,
iphaspoti, isitifikhethi somtjhado, njll)
e-ofisini leeNdaba zeKhaya, ubuzenda namkha
imitjhini.
Veza iinthombe ezimbili zakamazisi.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Citizenship Act, 1995 (Act 88 of
1995) (UmThetho weSewula Afrika wobaKhamuzi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sithatha iimveke ezibunane ukuya
kwezilitjhumi nambili.
[Top]
Iindleko
R15
[Top]
Amaforomo azaliswako
Renunciation of South African citizenship, BI-
246 (Ukulahlwa kobakhamuzi beSewula Afrika) -
elitholakala ema-ofisini weeNdaba zeKhaya
Determination of South African citizenship,
BI-529 (Ukuquntwa kobakhamuzi beSewula Afrika)
Application for an identity document form, BI-9
(Iforomo lesibawo sencwadi yokuzazisa) -
elitholakala ema-ofisini weeNdaba zeKhaya)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokulethaEsewulaAfrika.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula wokuhlola ngomnqopho werhubhululo lamalwelwe



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
ezokusetjenzis
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi
esebe
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana
e
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
i
Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja ehlaza
na
Ukuletha iintjalo nemikhiqizo yeentjalo
Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa
ngenarhen
Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula
wokuhl
Ukuletha amakhiti wokuzuma nokulungisa intatha
Ukulethwa kwamaendo weenlwana
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi
nam


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Imvumo zokuletha ngaphakathi





Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula
wokuhlola ngomnqopho werhubhululo lamalwelwe

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yokuletha ngenarheni iyafuneka nawuletha
imikhiqizo yezinto eziphilako efana:
neengazi namkha iseramu yeenlwana
namanye namanye amasampula wokuhlola weenlwana,
afana, nomhlambuluko, ibisi, isikhumba namkha
inyama yesitho sangaphakathi, ubulongo,
njalonjalo
ibhakthiriya, amavayirasi namkha eminye neminye
imulwana yeenlwana engabanga amalwelwe
ezakusetjenziselwa irhubhululo namkha omunye
umnqopho.
Iimvumo zokuletha ngenarheni zisebenza isikhathi
esithileko kuphela begodu emthwalweni munye
kuphela.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo.
Namathisela ikambiso yerhubhululo namkha incwadi
ehlathulula umnqopho wokulethwa ngenarheni
nenikela ngelwazi ngokuphathwa komkhiqizo
olethwa ngenarheni, ukuqinisekisa okulandelako:

yoke into engabanga ukutshwayelwa kufanele
ithunyelwe elabhorathri
ilabhorathri kufanele ivunyelwe begodu
i-biosecurity efaneleko (i-P2 namkha i-P3 kuye
ngengozi ethintekako) kufanele ibe khona
yoke into elethwa ngenarheni kufanele ipheliswe
ngokutjhiswa ngemva kokuphela kokuhlola namkha
irhubhululo
kufanele kubekwe bonyana ingabe iinlwana
eziphilako zizakuthintana nento elethwa
ngenarheni namkha njani
nayikuthi iinlwana eziphilako ziyathintana
nalokhu, kufanele zibulawe begodu zitjhiswe
ngemva kokuphela kokuhlola namkha irhubhululo
yoke into okunekghonakalo lokobana ithelelwe
bulwelwe beenqatha nomlomo, kanye nento ebanga
amalwelwe abuya ngaphandle, ingasiwa kuphela
ePhikweni lamaLwelwe aBuya ngaPhandle (Exotic
Diseases Division) e-Onderstepoort.
Dibhozida imali yemvumo e-akhawuntini yebhanka
yomNyango:
Igama lebhanka : Standard Bank of South Africa
Igama lomnikazi we-akhawunti : Department of
Agriculture
Inomboro ye-akhawunti. : 011219556 International
Band
Igatja : 010845: IB BRAND 0001982 CENTRE CODE:
Swift Code SBZA-ZAJJ
Igama legatja : Arcadia
Isaziso esiqakathekileko : Ireferensi kufanele
ibe ligama loletha ngenarheni nesibongo sakhe.
Sibawa utjheje:

Oletha ngenarheni uzakubhadela iimali zebhanka
kanye nezeBhanka yangaPhandle; umNyango angeze
wakhupha imvumo nayikuthi imali ezeleko eyi-R105
ayikafunyanwa.
Itjhege eyenziwe yabhadela u-Director-General:
Agriculture, ingananyathiselwa eforomini
lesibawo beyiposelwe e-adresini engehla.
Ukubhadela godu kungenziwa ema-ofisini womNyango
wezokuLima arhenyiswe emininingwaneni
yokuthintana neendawo.
Ebujameni lapho ubhadelela khona omunye umuntu
namkha ikampani yenza isiqiniseko sokobana
ubhadela ngegama lakhe namkha lekampani.
Akunasibawo esizakusetjenzwa ngaphandle
kobufakazi bokubhadela. Ubufakazi bokudibhozida
kufanele bufekselwe ku: 012 329 8292, buqaliswe
ku (attention): Ina Labuschagne
Thumela amaforomo ku:
The Director: Animal Health
Import Export Policy Unit
Private Bag X138
Pretoria
0001
namkha feksela ku-012 329 8292
Sibawa utjho eforomini lesibawo nayikuthi imvumo
uzakuza uzoyithatha namkha kufanele uposelwe
yona. Qinisekisa ne-ofisi lokubhadela ngomtato
bona sele ilungile na ngaphambi kobana
uzoyithatha imvumo yakho.
Ukulandela ukufunyanwa kweforomo lesibawo
elizalisiweko, imVumo yokuLetha ngeNarheni
yokweLatjhwa kweenLwana izakukhutjhwa.
ISitifikhethi sezamaPhilo sokweLatjhwa
kweenLwana samambala asisebenzi ekulethweni
ngenarheni kwamasampula wokuhlola ngomnqopho
werhubhululo, kodwana udorhodera weenlwana
wangokomthetho wenarha ethumela ngaphandle
kufanele afanise abe avale umthwalo.
ImVumo yokuLetha ngeNarheni yokweLatjhwa
kweenLwana yamambala izakunikelwa isiPhathiswa
esiLawula ukuLethwa ngeNarheni sokweLatjhwa
kweenLwana seSewula Afrika eNdaweni yokuNgenela.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Diseases Act, 1984 (Act 35 of 1984)
(UmThetho wamaLwelwe weenLwana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Yenza isibawo ubuncani bakhona eemvekeni
ezisithandathu ngaphambi kwelanga elihlosiweko
lokuletha ngenarheni. Nasele isibawo sivunywe
ngudorhodera weenlwana, kuthatha amalanga
amabili ukuya kwamathathu wokusebenza bona
i-ofisi leemvumo lisebenze belikhuphe imvumo.
Ebujameni lapho imvumo izakulandwa, qinisekisa
ngomtato ne-ofisi leemvumo bona sele ikhona na,
ngaphambi kobana uze uzoyithatha.
[Top]
Iindleko
R105
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application to import pathology specimens into
the Republic of South Africa (Isibawo sokuletha
eSewula Afrika amasampula wokuhlola ngomnqopho
werhubhululo lamalwelwe)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Room G52, Delpen Building, Cnr
Annie Botha Avenue and Union Street, Riviera,
Pretoria
I-adresi yeposo:The Senior Manager: Animal
Health, Import Export Policy Unit, Private Bag
X138, Pretoria 0001 South Africa
E-mail:InaL@nda.agric.za










Yabuyekezwa kokugcina :27 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokulethaIinlwanaNemik.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana eSewula Afrika



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
ezokusetjenzis
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi
esebe
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana
e
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
i
Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja ehlaza
na
Ukuletha iintjalo nemikhiqizo yeentjalo
Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa
ngenarhen
Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula
wokuhl
Ukuletha amakhiti wokuzuma nokulungisa intatha
Ukulethwa kwamaendo weenlwana
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi
nam


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Imvumo zokuletha ngaphakathi





Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana
eSewula Afrika

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa
kweenlwana ifuneka ukuletha iinlwana namkha
imikhiqizo yeenlwana eRiphabhligi yeSewula
Afrika.
Akunankambiso zokuletha ngenarheni nasiya
eenlwaneni nemikhiqizweni yeenlwana. Njengombana
iimfuno zamaphilo zitjhuguluka ngamalanga,
sibawa uthintane nobuNqophisi bokuPhila kuHle
kweenLwana (Directorate Animal Health) ukufumana
iimfuno zanjesi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo. Thintana nobuNqophisi
bokuPhila kuHle kweenLwana (Directorate Animal
Health) nawunganasiqiniseko sokobana kufanele
uzalise liphi iforomo.
Dibhozida imali yemvumo e-akhawuntini yebhanka
yomNyango:
Igama lebhanka: Standard Bank of South Africa
Igama lomnikazi we-akhawunti : Department of
Agriculture
Inomboro ye-akhawunti : 011219556 International
Band
Igatja : 010845
: IB BRAND 0001982 CENTRE CODE
: Swift Code SBZA-ZAJJ
Igama legatja: Arcadia
Isaziso esiqakathekileko: Ireferensi kufanele
ibe ligama nesibongo somuntu oletha ngenarheni.
Sibawa utjheje:
Oletha ngenarheni uzakubhadela iimali zebhanka
kanye nezeBhanka yangaPhandle; umNyango angeze
wakhupha imvumo nayikuthi imali ezeleko eyi-R110
ayikafunyanwa.
Itjhege eyenziwe yabhadela u-Director-General:
Agriculture, ingananyathiselwa eforomini
lesibawo beyiposelwe e-adresini enikelwa muva.
Ukubhadela godu kungenziwa ema-ofisini womNyango
wezokuLima arhenyiswe emininingwaneni
yokuthintana neendawo.
Ebujameni lapho ubhadelela omunye umuntu namkha
ikampani yenza isiqiniseko sokobana ubhadela
ngegama lakhe namkha lekampani.
Akunasibawo esizakusetjenzwa ngaphandle
kobufakazi bokubhadela. Ubufakazi bokudibhozida
kufanele bufekselwe ku: 012 329 8292, buqaliswe
ku (attention): Ina Labuschagne
Thumela amaforomo ku:
The Director: Animal Health
Import Export Policy Unit
Private Bag X138
Pretoria
0001
namkha feksela ku-012 329 8292
Sibawa utjho eforomini lesibawo nayikuthi imvumo
uzakuza uzoyithatha ngokwakho namkha kufanele
uposelwe yona.
Ebujameni lapho iinlwana kufanele zifakwe
ekwarantinini, oletha ngenarheni kufanele
athintane nesiPhathiswa seKwarantini endaweni
yokungenela:
Johannesburg Umtato 011 973 2827 namkha efeksini
011 973 2828Cape Town Umtato 021 551 2050 namkha
efeksini 021 551 1378
Istetjhi sekwarantini e-Durban kwanjesi
asisebenzi, kodwana ilwazi lingafunyanwa
e-ofisini enomborweni yomtato 031 368 6011
namkha efeksini 031 337 7469IsiPhathiswa
seKwarantini sizakuhlela ukubekelwa ngeqadi
kwendawo yokuhlala eStetjhini seKwarantini
begodu kufanele sizalise ihlangothi elifaneleko
eforomini lesibawo. Lokhu kuzakufekselwa i-ofisi
lemvumo begodu imvumo yokuletha ngenarheni
efaneleko izakukhutjhwa.
IsiFungo sokuziVikela (i-Indemnity Decalaration)
(mayelana neelwana namkha iinyoni ezilethwa bona
zibekwe ngaphasi kwekwarantini) kufanele
sizaliswe besinanyanthiselwe eforomini lesibawo.
Iforomo lesiFungo sokuziVikela lingafunyanwa
e-Ofisini lemVumo.
Ukulandela ukufunyanwa kweforomo elizalisiweko,
imVumo yokuLetha ngeNarheni yokweLatjhwa
kweenLwana izakukhutjhwa beyithunyelelwe wena.
Lokhu kufanele kuzaliswe ngesiNgisi ngudorhodera
weenlwana ogunyazwe buPhathi bokweLatjhwa
kweenLwana benarha ethumela ngaphandle,
kungakapheli amalanga alitjhumi wokukhamba.
Nayikuthi ilwazi liyafuneka ngeemfuno zamambala
esilwaneni esithileko namkha emkhiqizweni
othileko, amakhophi womhlobo wemVumo yokuLetha
ngeNarheni yokweLatjhwa kweenLwana kanye
neSitifikhethi sezamaPhilo sokweLatjhwa
kweenLwana zingafunyanwa e-Ofisini lemVumo.
Okulandelako kufanele kulethwe esiPhathisweni
esiLawula ukuLethwa ngeNarheni sokweLatjhwa
kweenLwana seSewula Afrika eNdaweni yokuNgenela:

ISitifikhethi sezamaPhilo samaMbala
ISitifikhethi sezamaPhilo samaMbala esibuya
kuDorhodera weenLwana
Eminye imitlolo etjhiwoko, isibonelo, isiFungo
sokuziVikela, iSitifikhethi sokuHlatjelwa
amaRabi, njalonjalo.
Lokha nawuletha ngenarheni iinkhumba ezimanzi
nezomileko kanye neembegere, iforomo lesibawo
kufanele liqinisekiswe ngudorhodera karhulumende
weenlwana endaweni isikghonakalisi esitholakala
kiyo. Iforomo lesibawo kufanele litlikitlwe
belistentjwe ngudorhodera weenlwana karhulumende
ofaneleko, ozalifeksela e-ofisini lemvumo.
Nasele lokhu kufunyenwe, imvumo yokuletha
ngenarheni izakunikelwa.
Lokha nawuletha ngenarheni iinlwana zemaplasini
eziphilako ezifana neenkomo, izimvu, iimbuzi,
iimpere (ingasi abokatsu nezinja) kufanele
ufumane imvumo yokwenziwa ngcono kweenlwana
ngaphambi kobana imvumo inikelwe.
Zombili iimvumo lezi kufanele zinikelwe
isiPhathiswa sokweLatjhwa kweenLwana
(i-Veterinary Official) eNdaweni yokuNgenela
kanye neSitifikhethi sezamaPhilo sokweLatjhwa
kweenLwana esikhutjhwe yinarha ethumela
ngaphandle.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Diseases Act, 1984 (Act 35 of 1984)
(UmThetho wamaLwelwe weenLwana)
Animal Diseases Amendment Act, 1991 (Act 18 of
1991) (UmThetho wamaTjhuguluko wamaLwelwe
weenLwana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kuthatha amalanga wokusebenza amathathu ukufika
kwamane ukusebenza imvumo nasele udorhodera
weenlwana ayivumile.
[Top]
Iindleko
Yi-R110 emvumeni ejayelekileko yokuletha
ngenarheni NAMKHA yi-R900 emvumeni yokuletha
ngenarheni yemasta.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application to import animals or animal products
into the RSA (subjected to quarantine) (PDF)
(Isibawo sokuletha eSewula Afrika iinlwana
namkha imikhiqizo yeenlwana (kuye
ngekwarantini)). Iforomeli lisebenza emihlobeni
yeenlwana eziphilako.
Application to import animals or animal products
into the RSA (subjected to further control)
(PDF). (Isibawo sokuletha eSewula Afrika
iinlwana namkha imikhiqizo yeenlwana (kuye
ngelawulo elinye)). Iforomeli lisebenza
ezintweni ezifana namahlangothi athileko
weenkhumba okufanele zitjhugululelwe
esikhumbeni, iimbegere zokuzuma okufanele ziye
lapho zizakwenziwa ngathi zisithombe sento
ephilako kanye nenye ifuyo ebuya eenarheni
ezibomakhelwana ngeminqopho ethileko, efana
nokuhlaba bunqopha.
Application to import animals or animal products
into the RSA (not subjected to quarantine)
(PDF). (Isibawo sokuletha eSewula Afrika
iinlwana namkha imikhiqizo yeenlwana (okungayi
ngobujamo bekwarantini)). Iforomeli lisebenza
kwenye nenye ipahla engakaqalelelwa ngelinye
iforomo namkha eenlwaneni eziphilako ezibekelwe
ngeqadi ekwarantini yangemva kokulethwa
ngenarheni. Lokhu kuyame ebujameni bokuphila
kuhle kwesilwana eenarheni ezithileko.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Room G52, Delpen Building, Cnr
Annie Botha Avenue and Union Street, Riviera,
Pretoria
I-adresi yeposo:The Senior Manager: Animal
Health, Import Export Policy Unit, Private Bag
X138, Pretoria 0001 South Africa
E-mail:InaL@nda.agric.za










Yabuyekezwa kokugcina :17 April 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokulethaNgeenarheniIi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto zejinethiki (ifuzo)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa itshwayo lokufanisa isilwana
Isibawo sokudluliswa kwetshwayo lokufanisa
isilwan
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzisi womtjhini
w
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuvunywa kwekunzi
Isibawo sokuvuselelwa kokuvunywa kwesilwana bona
s
Isibawo selwazi mayelana nobujamo bobulwelwe
eSewu
Ilwazi ngobujamo bamalwelwe weenlwana
Isibawo sokutloliswa njengehlangano
yokuzalaniswa
Isibawo sesirhunyezo sokubikwa kokuqubuka
kobulwel
Ukutlolisa indawo njengesentha yezokulima
ukwenzel
Isibawo sokuthumela ngaphandle iinlwana
amaembriyo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Ukwenziwa ngcono
kweenlwana nefuyo





Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zejinethiki (ifuzo)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yokuletha ngenarheni ebuya emTlolisini
wokwEnziwa Ngcono kweenLwana iyafuneka ngaphambi
kobana ulethe ngenarheni iinlwana namkha izinto
zejinethiki ezifana nama-embriyo, amaqanda
namkha isimeni eSewula Afrika.
Umbawi kufanele kube mumuntu namkha ikampani
engadosela umuntu ekhotho namkha nayo idoselwe
ekhotho, isibonelo, John Peter Citizen, namkha
John Peter Citizen T/A Diepsloot Stud, namkha
Diepsloot Stud CC, we-Diepsloot Stud (Pty) Ltd,
namkha Diepsloot Ltd.
Nayikuthi umbawi akatlikitli isibawo ngokwakhe,
incwadi egunyaza umtlikitli wesivumelwano ofana
nomsebenzeli ukutlikitla isibawo ukwenzela
umbawi, kufanele iphekelele isibawo.
Nayikuthi umbawi wenze isivumelwano nomnikeli
wangaphandle wesilwana namkha izinto
ezizakulethwa ngenarheni ngokuya kweemali
zokubhadelwa namkha isaphulelo ngentengo
ebhadelwa ukungezelela entengweni yokuthenga,
isibawo kufanele siphekelelwe yincwadi
yokuqinisekisa ebuya ku-Director-General of the
Department of Trade and Industries okumNyango
wakhe ovume isivumelwano.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Khupha iforomo ku-inthenthi bewulizalise
ngeduplikheyithi. Iforomo godu lingabawiwa
ku-Registrar of Animal Improvement.
Iimbawo ezingakazaliswa ngokuzeleko
zizakubuyiselwa kumbawi.
Namathisela imitlolo elandelako esibaweni:

Irekhodi leenzukulwana ezimbili elibeka bona
isilwana ngesamambala
Amarekhodi wokusebenza kwesilwana
Isitifikhethi somhlobo weengazi
Imali elungileko kufanele iphekelele isibawo
esinye nesinye. Yenza amatjhege namaposoda
abhadele u: Director-General: Agriculture.
Imininingwana yebhanka:
Standard Bank
Igatja: Arcadia
Inomboro ye-akhawunti: 011219556
Ikhodi yegatja: 000845/010845
Letha iimbawo ehlanganweni yabazalanisi
abafaneleko namkha ephikweni lokutlolisa bona
yenze isiphakamiso.
Letha iimbawo ku:
The Registrar of Animal Improvement
Private Bag X138
Pretoria
0001
Imvumo yokwEnziwa Ngcono kweenLwana
izakuthunyelwa kwa-Directorate of Veterinary
Services, ezakukhupha imVumo yokweLatjhwa
kweenLwana yokuLetha ngeNarheni. Akunaforomo
elingezelelweko elizakufuneka nawuzakufumana
imVumo.
ImVumo yokweLatjhwa kweenLwana yokuLetha
ngeNarheni ineemfuno zamaphilo ezithileko
(health requirements) okufanele ziqinisekiswe
nguDorhodera kaRhulumende weenLwana enarheni
ethumela ngaphandle ngaphambi kobana umthwalo
uthunyelwe ngaphandle. Iimfuno zingafunyanwa
kuMphathi oPhezulu: UkuPhila kuHle kweenLwana
(Senior Manager: Animal Health (permit office)).
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Improvement Act, 1998 (Act 62 of 1998)
(UmThetho wokwEnziwa Ngcono kweenLwana)
Animal Disease Act, 1984 (Act 35 of 1984)
(UmThetho wamaLwelwe weenLwana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo singathatha amalanga ama-30
ukusisebenza.
[Top]
Iindleko
R205
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for the importation of animals and
genetic material (Isibawo sokulethwa ngenarheni
kweenlwana nezinto zejinethiki)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 319 7424/34
Ifeksi:012 319 7570/7425
I-adresi yendawo:Delpen Building, Cnr Annie
Botha Avenue and Union Street, Riviera, Pretoria
I-adresi yeposo:The Registrar of Animal
Improvement, Private Bag X138, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :22 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokulethaNgenarheni(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa imikhiqizo yenyama esetjenziweko ukudlula eSewula Afrika



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
ezokusetjenzis
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi
esebe
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana
e
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
i
Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja ehlaza
na
Ukuletha iintjalo nemikhiqizo yeentjalo
Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa
ngenarhen
Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula
wokuhl
Ukuletha amakhiti wokuzuma nokulungisa intatha
Ukulethwa kwamaendo weenlwana
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi
nam


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Imvumo zokuletha ngaphakathi




Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
imikhiqizo yenyama esetjenziweko ukudlula
eSewula Afrika

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Akunasilwana namkha umkhiqizo ongalethwa namkha
uthuthwe ngokudluliswa eSewula Afrika ngaphandle
kwemvumo yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa
kweenlwana ebuya emNyangweni wezokuLima. Lemvumo
kufanele ifunyanwe ngaphambi kobana umkhiqizo
uthuthwe ukusuka enarheni ethumela ngaphandle.
Isibawo semvumo kufanele senziwe ubuncani
bakhona iimveke ezisithandathu kodwana ingasi
ebudeni obudlula iimveke ezibunane ngaphambi
kokwaziswa.
Iimvumo zokuletha ngenarheni zemikhiqizo
yeenlwana namkha iimvumo zokuthutha zemikhiqizo
yenyama esetjenziweko namkha (isibonelo,
ephekiweko, inyama ebiliswe ngewayini, namkha
eyomisiweko) zizakukhutjhwa kuphela eenarheni
lapho uMphathi oPhezulu: wokuPhila kuHle
kweenLwana eSewula Afrika (Senior Manager:
Animal Health) alinganise bewavuma imisebenzi
yokwelatjhwa kweenlwana nobujamo bezamaphilo
beenlwana. (Ilwazi litholakala
ku-CharlesG@nda.agric.za; umtato 012 319 7648
namkha efeksini 012 329 6892).
Iimfuno zokuletha ngenarheni zihluka ngokuya
komkhiqizo nobujamo bokuphila kuhle kwesilwana
enarheni ngayinye. Amakhophi wemihlobo
(iimbonelo) yeemvumo angatholakala e-ofisini
lemvumo. Nayikuthi ubawa amakhophi womhlobo
sibawa utjho inarha okusuka kiyo umkhiqizo kanye
nomkhiqizo ofuna ukuwuletha ngenarheni.
Iimvumo zokuletha ngenarheni zemikhiqizo yenyama
elethwa ngenarheni ukwenza imali zinikelwa
kuphela amakampani angaphakathi kweSewula Afrika
namkha umsebenzeli oseSewula Afrika okhonjwe
yikampani yeentjhabatjhaba.
Iimvumo zokuletha ngenarheni zokuphathwa
kweenlwana zisebenza isikhathi esithileko begodu
emthwalweni munye kuphela.
Ipahla elethwa ngenarheni ukudlula kwezinye
iinarha akuvamisi bona yamukelwe.
Nasiya emikhiqizweni yenyama engeemumathini
ezivalwe zingangenisi ummoya, ukuvuma kweBhiro
yamaZinga yeSewula Afrika (i-South African
Bureau of Standards) kuyafuneka.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe


Zalisa iforomo lesibawo.
Nayikuthi imikhiqizo ithuthwa ukudlula
eRiphabhligini yeSewula Afrika, ikhophi yemvumo
yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa kweenlwana
ebuya enarheni okuya kiyo umthwalo kufanele
ilethwe nesibawo semvumo yeSewula Afrika
yokwelatjhwa kweenlwana yokuthutha ngokudlulisa.
Dibhozida imali yemvumo e-akhawuntini yebhanka
yomNyango:
Igama lebhanka : Standard Bank of South Africa
Igama lomnikazi we-akhawunti : Department of
Agriculture
Inomboro ye-akhawunti. : 011219556 International
Band
Igatja : 010845
: IB BRAND 0001982 CENTRE CODE
: Swift Code SBZA-ZAJJ
Igama legatja : Arcadia
Isaziso esiqakathekileko: Ireferensi kufanele
ibe ligama loletha ngenarheni nesibongo sakhe.
Sibawa utjheje:
Oletha ngenarheni uzakubhadela iimali zebhanka
kanye nezeBhanka yangaPhandle; umNyango angeze
wakhupha imvumo nayikuthi imali ezeleko eyi-R105
ayikafunyanwa.
Itjhege kufanele yenziwe ibhadele
u-Director-General: Agriculture, begodu
ingananyathiselwa eforomini lesibawo beyiposelwe
e-adresini engehla. Ukubhadela godu kungenziwa
ema-ofisini womNyango wezokuLima abekwe ngaphasi
kwemiNiningwana neendawo.
Ukubhadela namkha ubufakazi bokubhadela kufanele
buphekelele iforomo lesibawo. Akunasibawo
esizakusetjenzwa ngaphandle kobufakazi
bokubhadela.
Nayikuthi wenzela omunye isibawo, sibawa
uqinisekise bona ubhadela ngegama lakhe namkha
lekampani.
Thumela amaforomo ku:
Feksi: 012 329 8292 namkha ku
The Senior Manager: Animal Health
Import Export Policy Unit
Private Bag X138
Pretoria
0001
Sibawa utjho eforomini lesibawo nayikuthi imvumo
uzokuza uzoyithatha namkha kufanele uposelwe
yona.
Ukulandela ukufunyanwa kweforomo lesibawo,
imvumo yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa
kweenlwana izakukhutjhwa beyithunyelelwe wena
bunqopha. Sibawa ufunde ubujamo bemvumo
yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa kweenlwana
kuhle bewuqinisekise bona ukhambisana nabo.
Isitifikhethi sezamaphilo sokwelatjhwa
kweenlwana esikhambisana nobujamo obubekwe
emvumeni yokuletha eSewula Afrika namkha
okuvunyelwene ngabo phakathi kwezokwelatjhwa
kweenlwana eSewula Afrika kanye nenarha ethumela
ngaphandle, kufanele sifunyanwe kwabasemagunyeni
bokwelatjhwa kweenlwana enarheni ethumela
ngaphandle ngaphambi kobana umkhiqizo
ukhanjiswe.
Nayikuthi kunelwazi elifunekako eemfunweni
zamambala emkhiqizweni wesilwana othileko,
amakhophi womhlobo wemvumo yokuletha ngenarheni
yokwelatjhwa kweenlwana kanye nesitifikhethi
sezamaphilo singafunyanwa e-Ofisi lemVumo.
Okulandelako kufanele kulethwe esiPhathisweni
sokuLawula ukweLatjhwa kweenLwana sokuLethwa
eSewula Afrika endaweni yokungena ngenarheni
(South African Veterinary Import Control
Officer):

Imvumo yamambala yokuletha ngenarheni
yokwelatjhwa kweenlwana
Isitifikhethi samambala sezamaphilo sokwelatjhwa
kweenlwana esibuya kudorhodera weenlwana
enarheni okubuya kiyo ipahla.
Yoke imithwalo yenyama kufanele ihlolwe kwenye
yaleziindawo zokuhlola ezibekwe emvumeni
yokuletha ngenarheni:
Durban: Umtato 031 337 4346/7 Cape Town: Umtato
021 551 2050
City Deep (kuphela ipahla ebuya eenarheni
ezibomakhelwana): Umtato 011 613 1636Iimfuno
zokuletha ngenarheni zitholakala e-ofisini
lemvumo namkha ewebhsayithini yomNyango
wezokuLima (Department of Agriculture's website)
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Diseases Act, 1984 (Act 35 of 1984)
(UmThetho wamaLwelwe weenLwana)
Compulsory specifications of the South African
Bureau of Standards (SABS) (Amazinga
akatelelweko weBhiro yamaZinga yeSewula Afrika)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele udorhodera weenlwana karhulumende
weYunithi yomThethomgomo wokuLetha ngeNarheni
(Import Export Policy Unit) oqale ipahla
ethileko, avume isibawo, kuvamise ukuthatha
amalanga wokusebenza amathathu ukuya kwamane
ukusebenza imvumo.
[Top]
Iindleko
R105
[Top]
Amaforomo azaliswako
Heat Treated Meat Products: Application to
import/move in transit cooked/canned animal
products into/through the Republic of South
Africa (pdf) (ImiKhiqizo yeNyama ePhathwa
ngokuFuthunyezwa: Isibawo sokuletha
ngenarheni/sokukhambisa ngokuthutha imikhiqizo
yeenlwana ephekiweko/engemabhlegeni ukudlula
eRiphabhligini yeSewula Afrika)
Smoked meat products: Application to import/move
in transit meat into/through the Republic of
South Africa (Imikhiqizo yenyama egcinwe
isebujameni ngentuthu (smoked): Isibawo
sokuletha ngenarheni/sokukhambisa ngokuthutha
inyama ukungena/ukudlula eRiphabhligini yeSewula
Afrika)
Biltong and dried wors, salami and other
fermented meat products: Application to
import/move in transit animals or animal
products into/through the RSA (Not subject to
quarantine) (Ibhiltongh ne-vorso eyomisiweko,
i-salami neminye imikhiqizo yenyama ebiliswe
ngewayini: Isibawo sokuletha
ngenarheni/sokukhambisa ngokuthutha iinlwana
namkha imikhiqizo yeenlwana ukungena/ukudlula
eRiphabhligini yeSewula Afrika (ezingakafakwa
ekwarantinini))
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Room G52, Delpen Building, Cnr
Annie Botha Avenue and Union Street, Riviera,
Pretoria
I-adresi yeposo:The Senior Manager: Animal
Health, Import Export Policy Unit, Private Bag
X138, Pretoria 0001 South Africa
E-mail:InaL@nda.agric.za
Web:www.nda.agric.za/vetweb









Yabuyekezwa kokugcina :23 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokulethaNgenarheniImi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi namkha ukuyidlulisa eSewula Afrika



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
ezokusetjenzis
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi
esebe
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana
e
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
i
Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja ehlaza
na
Ukuletha iintjalo nemikhiqizo yeentjalo
Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa
ngenarhen
Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula
wokuhl
Ukuletha amakhiti wokuzuma nokulungisa intatha
Ukulethwa kwamaendo weenlwana
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi
nam


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Imvumo zokuletha ngaphakathi





Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi
namkha ukuyidlulisa eSewula Afrika

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa
kweenlwana ifuneka ukuletha imikhiqizo yederi
eSewula Afrika namkha ukuyidlulisela kwenye
inarha.
Iimvumo zokuletha ngenarheni zisebenza isikhathi
esithileko begodu emthwalweni munye kuphela.
Yenza isibawo semvumo ubuncani bakhona eemvekeni
ezisithandathu kodwana ingasi eemvekeni
ezibunane zesenzo esihlosiweko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo.
Nayikuthi imikhiqizo ithuthwa ukudlula
eRiphabhligini yeSewula Afrika, letha ikhophi
yemvumo yokuletha ngenarheni yokuphathwa
kweenlwana ebuya enarheni yokugcina okuya kiyo
umthwalo nesibawo semvumo yokudlulisa
yokuphathwa kweenlwana.
Dibhozida imali yemvumo e-akhawuntini yebhanka
yomNyango:
Igama lebhanka: Standard Bank of South Africa
Igama lomnikazi we-akhawunti: Department of
Agriculture
Inomboro ye-akhawunti: 011219556 International
Band
Igatja: 010845
IB BRAND 0001982 CENTRE CODE
Swift Code SBZA-ZAJJ
Igama legatja: Arcadia
Sibawa utjheje:
Oletha ngenarheni uzakubhadela iimali zebhanka
kanye nezeBhanka yangaPhandle. UmNyango angeze
wakhupha imvumo nayikuthi imali ezeleko eyi-R100
ayikafunyanwa.
Itjhege eyenziwe yabhadela u-Director-General:
Agriculture, ingananyathiselwa eforomini
lesibawo beyiposelwe e-adresini enikelwa muva.
Ukubhadela godu kungenziwa ema-ofisini womNyango
wezokuLima arhenyiswe emininingwaneni
yokuthintana neendawo.
Ebujameni lapho ubhadelela omunye umuntu namkha
ikampani yenza isiqiniseko sokobana ubhadela
ngegama lakhe namkha lekampani.
Akunasibawo esizakusetjenzwa ngaphandle
kobufakazi bokubhadela. Ubufakazi bokudibhozida
kufanele bufekselwe ku: 012 329 8292, buqaliswe
ku (attention): Ina Labuschagne
Thumela amaforomo ku:
The Director: Animal Health
Import Export Policy Unit
Private Bag X138
Pretoria
0001
namkha feksela ku-012 329 8292
Sibawa utjho eforomini lesibawo nayikuthi imvumo
uzakuza uzoyithatha ngokwakho namkha kufanele
uposelwe yona. Qinisekisa ne-ofisi lemvumo
ngomtato bona sele ilungile na ngaphambi kobana
uyokuthatha imvumo yakho.
Nasele sifumene iforomo lesibawo elizalisiweko
sizakukhupha besikuthumele bunqopha imVumo
yokuLetha ngeNarheni yokweLatjhwa kweenLwana
kanye neSitifikhethi seSampula yokuHlolwa
yokweLatjhwa kweenLwana. Ukulandela ukufunyanwa
kweforomo lesibawo elizalisiweko, imVumo
yokuLetha ngeNarheni yokweLatjhwa kweenLwana
izakukhutjhwa.
ISitifikhethi seSampula yokuHlolwa yokweLatjhwa
kweenLwana kufanele sizaliswe ngesiNgisi
ngudorhodera weenlwana ogunyazwe ukwenza njalo
buPhathi bokweLatjhwa kweenLwana benarha
ethumela ngaphandle begodu sigadangiswe ekhasini
elinetshwayo langokomthetho lehlangano ingasi
emalangeni adlula alitjhumi ngaphambi kokukhamba
kwemikhiqizo.
Nayikuthi ufuna iimfuno zamambala zomkhiqizo
othileko, ungafumana amakhophi wesampula
ehlolwako weSitifikhethi seSampula yokuHlolwa
yokweLatjhwa kweenLwana kanye neSitifikhethi
sezamaPhilo sokweLatjhwa kweenLwana ezibuya
e-Ofisini lemVumo.
Okulandelako kufanele kulethwe esiPhathisweni
esiLawula ukuLethwa ngeNarheni yokweLatjhwa
kweenLwana seSewula Afrika eNdaweni yokuNgenela:

Imvumo yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa
kweenlwana
Isitifikhethi samambala sezamaphilo sokwelatjhwa
kweenlwana esibuya kudorhodera weenlwana
enarheni okubuya kiyo ipahla.
Imikhiqizo yederi kufanele ihlolwe kwenye
yeendawo ezilandelako:
Durban: Umtato: 031 337 4346/7
Cape Town: Umtato: 021 551 2050,
Endaweni yokuHlabela ye-City Deep (kuphela
nayikuthi ubuya eenarheni ezibomakhelwana):
Umtato: 011 613 1636Port Elizabeth (imvumo
ekhethekileko pecial): Umtato: 041 585
8907Iimvumo zokuletha ngenarheni ziyatholakala
e-Ofisini lemVumo namkha ewebhsayithini
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Diseases Act, 1984 (Act 35 of 1984)
(UmThetho wamaLwelwe weenLwana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kuthatha amalanga wokusebenza amabili ukufika
kwamathathu ukusebenza imvumo nayikuthi
udorhodera karhulumende uyayivuma.
[Top]
Iindleko
R105
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application to import/move in transit dairy
products into/through the Republic of South
Africa (Isibawo sokuletha ngenarheni/ukukhambisa
imikhiqizo yederi ukudlula eSewula Afrika)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Room G52, Delpen Building, Cnr
Annie Botha Avenue and Union Street, Riviera,
Pretoria
I-adresi yeposo:The Senior Manager: Animal
Health, Import Export Policy Unit, Private Bag
X138, Pretoria 0001 South Africa
E-mail:InaL@nda.agric.za










Yabuyekezwa kokugcina :27 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokulethaNgenarheniIny.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja (ehlaza) namkha ukuyidlulisa eSewula Afrika



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
ezokusetjenzis
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi
esebe
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana
e
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
i
Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja ehlaza
na
Ukuletha iintjalo nemikhiqizo yeentjalo
Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa
ngenarhen
Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula
wokuhl
Ukuletha amakhiti wokuzuma nokulungisa intatha
Ukulethwa kwamaendo weenlwana
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi
nam


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Imvumo zokuletha ngaphakathi





Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja
(ehlaza) namkha ukuyidlulisa eSewula Afrika

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Akunasilwana namkha umkhiqizo wesilwana
ongalethwa namkha udluliswe eSewula Afrika
ngaphandle kwemvumo yokuletha ngenarheni ebuya
kudorhodera wokwelatjhwa kweenlwana womNyango
wezokuLima. Lemvumo kufanele ifunyanwe ngaphambi
kobana umkhiqizo uthuthwe ukusuka enarheni
ethumela ngaphandle.
Isibawo semvumo kufanele senziwe ubuncani
bakhona iimveke ezisithandathu kodwana ingasi
ubude obudlula iimveke ezibunane ngaphambi
kokwaziswa.
Iimvumo zabodorhodera beenlwana zokuletha
ngenarheni namkha zokuthuthwa kwenyama
ngokudluliswa zizakukhutjhelwa kuphela iinarha
lapho uMphathi oPhezulu: wokuPhila kuHle
kweenLwana eSewula Afrika (Senior Manager:
Animal Health of South Africa) alinganise
bewavuma imisebenzi yokwelatjhwa kweenlwana
nobujamo bezamaphilo. (Ilwazi litholakala
ku-LuanaS@nda.agric.za; inomboro yomtato 012 319
7522 namkha ifeksi 012 329 6892)

Inyama ekghadzisiweko neqandisiweko ingalethwa
ngenarheni kuphela ukusuka eendaweni
zokuhlabela, eendaweni zokusika nokulungisa
inyama ezivunywe Mphathi oPhezulu: wokuPhila
kuHle kweenLwana eSewula Afrika. Irhemo leendawo
ezivunyiweko lingafunyanwa ngokudosela ku-012
319 7700 namkha ngokufeksela isibawo ku-012 329
6892.)
Iimfuno zokuletha ngenarheni zihluka ngokuya
komkhiqizo nobujamo bezamaphilo besilwana
enarheni ngayinye. Amakhophi womhlobo wesilwana
esisibonelo wemvumo angafunyanwa e-ofisini
lemvumo. Nayikuthi ubawa amakhophi womhlobo
sibawa utjho inarha okusuka kiyo umhlobo kanye
nomkhiqizo ofuna ukuwuletha ngenarheni.

Imithwalo yenyama elethwa ngenarheni ibuya
ngaphetjheya ngokudlula elwandle ingalethwa
ngenarheni kuphela ngeemumathi ezinesiqandisi.
Inyama etjha (ehlaza) ingalethwa ngenarheni
kuphela nayikuthi imakhaza namkha ikghdaziswe
ngamazinga abekwe emvumeni yokuletha ngenarheni
ephathelene nokwelatjhwa kweenlwana.
Iimvumo yokuletha ngenarheni enyameni elethwa
ngenarheni ngeminqopho yokwenza imali zinikelwa
kuphela amakampani angaphakathi kweSewula Afrika
namkha umsebenzeli oseSewula Afrika okhonjwe
yikampani yeentjhabatjhaba.
Iimvumo zokuletha ngenarheni zokwelatjhwa
kweenlwana zisebenza isikhathi esithileko begodu
emthwalweni munye kuphela.
Ukuletha ngenarheni ngokudlula eenarheni ezinye
akwamukelwa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo.
Nayikuthi imikhiqizo ithuthwa ukudlula
eRiphabhligini yeSewula Afrika, ikhophi yemvumo
yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa kweenlwana
ebuya enarheni okusiwa umthwalo kiyo kufanele
ilethwe nesibawo khona kuzakufunyanwa imvumo
yokwelatjhwa kweenlwana yokuthutha ngokudlulisa
eSewula Afrika.
Dibhozida imali yemvumo e-akhawuntini yebhanka
yomNyango:
Igama lebhanka : Standard Bank of South Africa
Igama lomnikazi we-akhawunti : Department of
Agriculture
Inomboro ye-akhawunti. : 011219556 International
Band
Igatja : 010845
: IB BRAND 0001982 CENTRE CODE
: Swift Code SBZA-ZAJJ
Igama legatja : Arcadia
Isaziso esiqakathekileko : Ireferensi kufanele
ibe ligama loletha ngenarheni nesibongo sakhe.
Oletha ngenarheni uzakubhadela iimali zebhanka
kanye nezeBhanka yangaPhandle; umNyango angeze
wakhupha imvumo nayikuthi imali ezeleko eyi-R100
ayikafunyanwa.
Itjhege kufanele yenziwe ibhadele
u-Director-General: Agriculture, begodu
ingananyathiselwa eforomini lesibawo beyiposelwe
e-adresini engehla.
Ukubhadela godu kungenziwa ema-ofisini womNyango
wezokuLima arhenyiswe emininingwaneni
yokuthintana neendawo.
Ukubhadela namkha ubufakazi bokubhadela kufanele
buphekelele iforomo lesibawo. Akunasibawo
esizakusetjenzwa ngaphandle kobufakazi
bokubhadela.
Nayikuthi wenzela omunye isibawo, sibawa
uqinisekise bona ubhadela ngegama lakhe namkha
lekampani.
Thumela amaforomo ku:
Feksi: 012 329 8292 namkha ku
The Senior Manager: Animal Health
Import Export Policy Unit
Private Bag X138
Pretoria
0001

Sibawa utjho eforomini lesibawo nayikuthi imvumo
uzokuza uzoyithatha namkha kufanele uposelwe
yona.
Ukulandela ukufunyanwa kweforomo lesibawo,
imvumo yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa
kweenlwana izakukhutjhwa beyithunyelelwe wena
bunqopha. Sibawa ufunde ubujamo bemvumo
yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa kweenlwana
kuhle bewuqinisekise bona ukhambisana nabo.
Isitifikhethi sezamaphilo sokwelatjhwa
kweenlwana esikhambisana nobujamo obubekwe
eSewula Afrika namkha okuvunyelwene ngabo
phakathi kwezokwelatjhwa kweenlwana eSewula
Afrika kanye nenarha ethumela ngaphandle,
kufanele sifunyanwe ngabasemagunyeni
bokwelatjhwa kweenlwana enarheni ethumela
ngaphandle ngaphambi kobana umkhiqizo
ukhanjiswe.
Okulandelako kufanele kulethwe esiPhathisweni
sokuLawula ukweLatjhwa kweenLwana sokuLethwa
eSewula Afrika endaweni yokungena ngenarheni
(South African Veterinary Import Control
Officer):

Imvumo yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa
kweenlwana
Isitifikhethi samambala sezamaphilo sokwelatjhwa
kweenlwana esibuya kudorhodera weenlwana
enarheni okubuya kiyo ipahla.
Yoke imithwalo yenyama kufanele ihlolwe kwenye
yaleziindawo zokuhlola ezibekwe emvumeni
yokuletha ngenarheni:
Durban: Umtato 031 337 4346/7
Cape Town: Umtato 021 551 2050
City Deep (kuphela ipahla ebuya eenarheni
ezibomakhelwana): Umtato 011 613 1636
Port Elizabeth (ngokuhlelela phambili): Umtato 0
41 585 8907Iimfuno zokuletha ngenarheni
zitholakala e-ofisini lemvumo namkha
ewebhsayithini yomNyango wezokuLima (Department
of Agriculture's website)

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Diseases Act, 1984 (Act 35 of 1984)
(UmThetho wamaLwelwe weenLwana)
Meat Safety Act, 2000 (Act 40 of 2000) (UmThetho
wokuPhepha kweNyama)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele udorhodera weenlwana karhulumende
weYunithi yomThethomgomo wokuLetha ngeNarheni
(Import Export Policy Unit) avume isibawo,
kuvamise ukuthatha amalanga wokusebenza
amathathu ukuya kwamane ukusebenza isibawo.
[Top]
Iindleko
R105
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application to import/move in transit meat
into/through the Republic of South Africa
(Isibawo sokuletha ngenarheni/ukudlulisa inyama
eRiphabhligini yeSewula Afrika)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Room G52, Delpen Building, Cnr
Annie Botha Avenue and Union Street, Riviera,
Pretoria
I-adresi yeposo:The Senior Manager: Animal
Health, Import Export Policy Unit, Private Bag
X138, Pretoria 0001 South Africa
E-mail:InaL@nda.agric.za
Web:www.nda.agric.za/vetweb









Yabuyekezwa kokugcina :28 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokulethaNgenarheniIpa.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla ezokusetjenziswa nguwe



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
ezokusetjenzis
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi
esebe
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana
e
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
i
Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja ehlaza
na
Ukuletha iintjalo nemikhiqizo yeentjalo
Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa
ngenarhen
Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula
wokuhl
Ukuletha amakhiti wokuzuma nokulungisa intatha
Ukulethwa kwamaendo weenlwana
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi
nam


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Imvumo zokuletha ngaphakathi




Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
ezokusetjenziswa nguwe

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Nawufuna ukungenisa ipahla ezokusetjenziswa
nguwe eSewula Afrika, kufuneka imvumo
ekhethekileko etholakala e-ofisini
lakaNgqongqotjhe wezokuRhwebelana namaBubulo
namkha abasebenzeli bayo. Li-ofisi
likaNgqongqotjhe elizakuthatha isiqunto sokobana
ingeniswe ipahla leyo.
Akusiyo yoke ipahla okufanele ilandele
amagadango wokulawula ukungena nokuphuma
kwepahla. Nanyana kunjalo, yoke ipahla ekhe
yasetjenziswa, elahliweko neensalela, kumele
ilandele amagadango wokulawula ukungena
nokuphuma kwepahla ngenarheni. Irhelo lepahla
ekumele ilandele amagadango wokulawula ukungena
nokuphuma kwepahla liyatholakala. Nawuletha
imininingwana yakho yokuthintana, irhelo lelo
lingathunyelwa kuwe nge-imeyili, ngefeksi namkha
ngeposo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yom
International Trade Administration Commission
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintaba nomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Zalisa iforomo lesibawo elitholaka ephikweni
lobuNqophisi bokuphuma nokungena kwepahla
emNyangweni wezokuRhwebelana namaBubulo
Nikela umNyango wezokuRhwebelana namaBubulo
ikhophi kamazisi eqinisekisiweko namkha
iphaspothi.
Khambisa iforomo lesibawo kabalawula ukungena
nokuphuma kwepahla
[Top]
Imithetho esetjenziswako
International Trade Administration Act, 2002
(Act 71 of 2002) (UmThetho weenTjhabatjhaba
wokuPhathwa kwezokuRhwebelana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amathathu ukusebenza
isibawo sakho
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for importation of personal or
individual goods (Isibawo sokulethwa ngenarheni
kwepahla ezakusetjenziswa nguwe)

Annexure to IE463 Application for importation of
personal or individual goods (IsiNgezelelo)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block E,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X753 Pretoria, 0001

Web:www.itac.org.za









Yabuyekezwa kokugcina :22 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokulethaNgenarheniNam.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
ezokusetjenzis
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi
esebe
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana
e
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
i
Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja ehlaza
na
Ukuletha iintjalo nemikhiqizo yeentjalo
Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa
ngenarhen
Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula
wokuhl
Ukuletha amakhiti wokuzuma nokulungisa intatha
Ukulethwa kwamaendo weenlwana
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi
nam


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Imvumo zokuletha ngaphakathi




Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
ngokudlulisa eSewula Afrika imikhiqizo yeenlwana
ozayisebenzisa ngokwakho

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Akunamkhiqizo wesilwana ongalethwa ngenarheni
namkha ukhanjiswe ngokudlula eSewula Afrika
ngaphandle kwemvumo yokuletha ngenarheni
yokwelatjha kweenlwana ebuya emNyangweni
wezokuLima. Lemvumo kufanele ifunyanwe ngaphambi
kobana umkhiqizo ususwe enarheni ethumela
ngaphandle.
Kobunye ubujamo ubuNqophisi bokuPhila kuHle
kweenLwana (i-Directorate Animal Health)
buvumela ukulethwa ngenarheni kwemikhiqizo
yeenlwana ozayisebenzisa ngaphandle kwemvumo.
Imikhiqizo enjalo angeze yathengiswa namkha
ipheliswe nanyana kungayiphi indlela ngokudliwa
nguwe namkha ngokuwusebenzisa.
Sibalo esithileko kuphela esingalethwa ukusuka
kwezinye iinarha begodu nokudluliswa kwezinye
indawo zokungenisa ngenarheni.
UmNyango wezokuLima weSewula Afrika awamukeli
ukuziphendulela ngokuphepha kwemikhiqizo elethwa
ngenarheni bona izokudliwa.
Lapho imvumo yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa
kweenlwana ifuneka khona, ukuletha ngenarheni
namkha ukuthuthwa ngokudluliswa kwemikhiqizo
yeenlwana bona uzoyisebenzisa, isibawo semvumo
kufanele senziwe ubuncani bakhona iimveke
ezisithandathu kodwana ingasi ukudlula iimveke
ezibunane ngaphambi kokwaziswa.
Iimvumo zokuletha ngenarheni zokwelatjhwa
kweenlwana namkha zokuthutha ngokudlulisa
zemikhiqizo yeenlwana kanye nobujamo bokuphila
kuhle kweenlwana kufanele zilinganiswe
bezihlolwe Mphathi oPhezulu: UkuPhila kuHle
kweeLwana eSewula Afrika (Senior Manager: Animal
Health of South Africa).
Iimfuno zokuletha ngenarheni zingahluka ngokuya
komkhiqizo nobujamo bezamaphilo besilwana
enarheni ngayinye. Amakhophi wemihlobo
(iimbonelo) zeemvumo angafunyanwa e-ofisini
leemvumo. Nayikuthi ubawa amakhophi womhlobo
sibawa utjho inarha okubuya kiyo umkhiqizo kanye
nomkhiqizo ofuna ukuwuletha ngenarheni nokobana
ukuwufunela uzowusebenzisa wena.
Iimvumo zokuletha ngenarheni zokwelatjhwa
kweenlwana zisebenza isikhathi esithileko kanye
nemthwalweni munye kuphela.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Tjhinga kuwebhsayithi yomNyango wezokuLima
namkha thintana ne-ofisi leemvumo lobuNqophisi
bokuPhila kuHle kweenLwana bomNyango wezokuLima
(Directorate Animal Health) (umtato 012 319
7514/7632/7503 namkha efeksini 012 329 8292)
ukufunisisa bona imvumo yokuletha ngenarheni
yokwelatjhwa kweenlwana iyafuneka na.
Lapho imvumo yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa
kweenlwana ifuneka khona, zalisa iforomo
lesibawo. Iforomo leembegere zokuzuma
lisetjenziswa kiyo yoke imikhiqizo yeenlwana
elethwa eSewula Afrika bona izokusetjenziswa
nguwe.
Nayikuthi imikhiqizo ithuthwa ukudlula
eRiphabhligi yeSewula Afrika, ikhophi yemvumo
yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa kweenlwana
yenarha okuya kiyo umthwalo kufanele ilethwe
nesibawo semvumo yokuthutha yeSewula Afrika
yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa kweenlwana.
Dibhozida imali yemvumo e-akhawuntini yebhanka
yomNyango:
Igama lebhanka: Standard Bank of South Africa
Igama lomnikazi we-akhawunti : Department of
Agriculture
Inomboro ye-akhawunti. : 011219556 International
Band
Igatja : 010845
: IB BRAND 0001982 CENTRE CODE
: Swift Code SBZA-ZAJJ
Igama legatja : Arcadia
Isaziso esiqakathekileko: Ireferensi kufanele
ibe ligama nesibongo somuntu oletha ngenarheni.
Sibawa utjheje:
Oletha ngenarheni uzakubhadela iimali zebhanka
kanye nezeBhanka yangaPhandle; umNyango angeze
wakhupha imvumo nayikuthi imali ezeleko eyi-R105
ayikafunyanwa.
Itjhege eyenziwe yabhadela u-Director-General:
Agriculture, ingananyathiselwa eforomini
lesibawo beyiposelwe e-adresini enikelwa ngehla.
Ukubhadela godu kungenziwa ema-ofisini womNyango
wezokuLima arhenyiswe emininingwaneni
yokuthintana neendawo.
Ukubhadela namkha ubufakazi bokubhadela kufanele
buphekelele iforomo lesibawo. Akunasibawo
esizakusetjenzwa ngaphandle kobufakazi
bokubhadela.
Ebujameni lapho wenzela umuntu omunye isibawo
namkha ikampani yenza isiqiniseko sokobana
ubhadela ngegama lakhe namkha lekampani.
Thumela amaforomo wesibawo efeksini ethiku:
012 329 8292, (Inomboro yeentjhabatjhaba ithi
012 329 8292)
NAMKHA ku:
The Director: Animal Health
Import Export Policy Unit
Private Bag X138
Pretoria
0001
Sibawa utjho eforomini lesibawo nayikuthi imvumo
uzakuza uzoyithatha ngokwakho namkha kufanele
uposelwe yona.
Ukulandela ukufunyanwa kweforomo elizalisiweko,
imVumo yokuLetha ngeNarheni yokweLatjhwa
kweenLwana izakukhutjhwa beyithunyelelwe wena.
Sibawa ufunde ubujamo bemvumo yokuletha
ngenarheni yokwelatjhwa kweenlwana begodu
uqinisekise bona ukhambisana nabo.
Isitifikhethi sezamaphilo sokuletha ngenarheni
sokwelatjhwa kweenlwana esikhambisana nobujamo
obubekwe emvumeni yeSewula Afrika yokuletha
ngenarheni yokwelatjhwa kweenlwana namkha
okukhulunyisenwe ngabo phakathi kobuphathi
bokwelatjhwa kweenlwana beSewula Afrika
nebenarha ethumela ngaphandle ngaphambi kobana
umkhiqizo uthunyelwe.
Nayikuthi elinye nelinye ilwazi lifuneka
eemfunwneni zamambala zomkhiqizo wesilwana
othileko, amakhophi womhlobo wemvumo yokuletha
ngenarheni yokwelatjhwa kweenlwana angafunyanwa
e-Ofisini lemVumo.
Okulandelako kufanele kunikelwe isiPhathiswa
esiLawula ukuLethwa ngeNarheni sokweLatjhwa
kweenLwana seSewula Afrika (South African
Veterinary Import Control Officer) eNdaweni
yokuNgenela kanye neSitifikhethi sezamaPhilo
sokweLatjhwa kweenLwana:

Imvumo yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa
kweenlwana
Isitifikhethi samambala sezamaphilo sokwelatjhwa
kweenlwana esibuya kudorhodera weenlwana
enarheni okubuya kiyo ipahla.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Diseases Act, 1984 (Act 35 of 1984)
(UmThetho wamaLwelwe weenLwana)
Meat Safety Act, 2000 (Act 40 of 2000) (UmThetho
wokuPhepha kweNyama)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele udorhodera weenlwana karhulumende
weYunithi yomThethomgomo wokuLetha ngeNarheni
(Import Export Policy Unit) oqalene nepahla
ethileko, avume isibawo, kuvamise ukuthatha
amalanga wokusebenza amathathu ukuya kwamane
ukusebenza isibawo.
[Top]
Iindleko
R105
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for Hunting Trophies (Isibawo
seemBhegere zokuZuma)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Room G52, Delpen Building, Cnr
Annie Botha Avenue and Union Street, Riviera,
Pretoria
I-adresi yeposo:The Senior Manager: Animal
Health, Import Export Policy Unit, Private Bag
X138, Pretoria 0001 South Africa
E-mail:InaL@nda.agric.za
Web:www.nda.agric.za/vetweb









Yabuyekezwa kokugcina :26 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokulethaNgenarheniNok.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela ngaphandle imikhiqizo yephethroliyamu



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
ezokusetjenzis
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi
esebe
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana
e
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
i
Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja ehlaza
na
Ukuletha iintjalo nemikhiqizo yeentjalo
Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa
ngenarhen
Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula
wokuhl
Ukuletha amakhiti wokuzuma nokulungisa intatha
Ukulethwa kwamaendo weenlwana
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi
nam


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Imvumo zokuletha ngaphakathi





Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela
ngaphandle imikhiqizo yephethroliyamu

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
I-ofisi lokulawula ukulethwa ngenarheni
nokuthunyelwa ngaphandle kwepahla elitholakala
emNyangweni wezokuRhwebelana namaBubulo lifuna
bonyana abaletha ngenarheni ipahla nabathumela
ngaphandle benze isibawo semvumo ezobavumela
bonyana balethe ipahla ngenarheni namkha
bayithumele ngaphandle.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
International Trade Administration Commission
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana ne-ofisi lokuLawula ukuLetha ngeNarheni
nokuThumela ngaPhandle emNyangweni
wezokuRhwebelana namaBubulo.
Zalisa iforomo lesibawo emNyangweni
wezokuRhwebelana namaBubulo.
Uze nomazisi
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Petroleum Products, 1977 (Act 120 of 1977)
(UmThetho wemiKhiqizo yePhethroliyamu)
Petroleum products Amendment, 2005 (Act 2 of
2005)
Petroleum Products Regulations, 1078 of 2005
Import and Exports control policy (Umthethomgomo
wokuLawula ukuLethwa ngeNarheni nokuThunyelwa
ngaPhandle kwepahla)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sakho singathatha amalanga amathathu.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo wokwenza isibawo atholakala
emNyangweni wezokuRhwebelana namaBubulo kanye
ne-ofisini lokuLawula ukuLetha ngeNarheni
nokuThumela ngaPhandle ipahla.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block E,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X753 Pretoria, 0001

Web:www.itac.org.za









Yabuyekezwa kokugcina :15 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokulethwaNgenarheniKw.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
ezokusetjenzis
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi
esebe
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana
e
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
i
Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja ehlaza
na
Ukuletha iintjalo nemikhiqizo yeentjalo
Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa
ngenarhen
Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula
wokuhl
Ukuletha amakhiti wokuzuma nokulungisa intatha
Ukulethwa kwamaendo weenlwana
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi
nam


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Imvumo zokuletha ngaphakathi




Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Nawufuna ukungenisa amakhemikhali ngenarheni,
kufuneka imvumo ekhethekileko ozoyithola
kuNgqongqotjhe wezokuRhwebelana namaBubulo
namkha abasebenzeli bakhe. Iphiko
laboNgqongqotjhe lizakuthatha isiqunto sokobana
lokho kuzokusiza umphakathi namkha awa.
Amagadango wokulawula ukungeniswa kwepahla
anikelwa ngokuphuhlisa ukulawula ibhoduluko
eliphilileko nelivikelekileko begodu
nangokukhambisana nokuphepha kanye nekhwalithi.
Kuqinisekisa nokuthi amakhemikhali ayakhambelana
neemfuneko zebhoduluko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-International Trade and Adminstration
Commission.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo elitholakala ema-ofisini
womNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Nikela ikhophi eqinisekisiweko kamazisi
kanye/namkha incwadi ejamele umazisi nawenza
isibawo sekampani.
Letha iforomo lesibawo ephikweni labaNqophisi:
ukulawulwa kokungenisa nokukhupha ipahla.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
International Trade Administration Act, 2002
(Act 71 of 2002) (UmThetho weenTjhabatjhaba
wokuPhathwa kwezokuRhwebelana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amathathu ukusebenza
isibawo sakho.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.


[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for importation of chemicals
(IsiBawo sokuLethwa ngeNarheni kwamaKhemikhali)
Annexure to H464 application for importation of
chemicals (IsiNgezelelo ku-H464 IsiBawo
sokuLethwa ngeNarheni kwamaKhemikhali)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block E,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X753 Pretoria, 0001

Web:www.itac.org.za









Yabuyekezwa kokugcina :19 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuliliswaNgebangaLok.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuliliswa ngebanga lokulimala namkha lobulwelwe emsebenzini



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuliliswa ngebanga lokulimala namkha
Isibawo sokubika ubulwelwe bemsebenzini
esiKhwamen
Isibawo sokubika ingozi yemsebenzini esiKhwameni
s


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > Ingozi nokulilisa





Isibawo sokuliliswa ngebanga lokulimala namkha
lobulwelwe emsebenzini

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
UmThetho wokuLilisa ngebanga lokuLimala
nobuLwelwe emSebenzini unikela abasebenzi
ilungelo lokufuna ukuliliswa nayikuthi balimele
namkha baphethwe malwelwe wemsebenzini.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Abasebenzi kufanele babike ukulimala namkha
amalwelwe wemsebenzini ebaphathini abongameleko
(ama-supervisor) namkha kumqatjhi khonokho.
Umqatjhi wabo kufanele abike esiKhwameni
sokuLilisa abe athumele amaforomo afaneleko.
Abasebenzi kufanele bafumane iforomo W.Cl.2
namkha i-W.Cl.1 na W.CL.6 kubaqatjhi bebalise
kudorhodera lokha nabayokubonana naye. Ngemva
kobana udorhodera azalise iforomo, abasebenzi
kufanele balibuyisele kumqatjhi. Abasebenzi
kufanele base elinye nelinye iforomo udorhodera
abanikela lona kumqatjhi.
Abasebenzi kufanele bazise abaqatjhi lokha
nabatjhugulula ama-adresi bebahlale bathintana
nabo. Imali yabasebenzi izakuthunyelwa
e-adresini yabaqatjhi, ngalokho kuqakathekile
ukobana umqatjhi abathole nakabafunako.
Nayikuthi abaqatjhi abathumeli amaforomo namkha
ikleyimu ithatha isikhathi eside, abasebenzi
kufanele bathintane nesentha yezabasebenti
eseduze bebabike lokho.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Compensation for Occupational Injuries and
Diseases Act, 1993 (Act 130 or 1993) (UmThetho
wokuLilisa ngebanga lokuLimala namaLwelwe
wemSebentzini)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
IsiKhwama sokuLilisa sizakubhadela ngemva
kokusebenzana nesibawo sakho.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Form WCL2, Employers Report of an Accident
(UmBiko womQatjhi ngeNgozi)
Form W.CL.1 (E) Employers report of Occupational
Disease
Resumption Report, Form W.CL.6, Umbiko
Wekubuyela Emsebentini
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :16 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokulinganiswaKwamazing.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo Sokulinganiswa Kwamazinga Weemfundo Ezitholakale Eenarheni Zangaphandle



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Serhelebho Leemali Esikimini SesiTjhaba
So
Isibawo Sokuzitlolisa Kwamathomo Esikhungweni
Sefu
Isibawo Sokulinganiswa Kwamazinga Weemfundo
Ezith
Ukuqinisekiswa Kweemfundo Eziphasiweko
Ebuthelelwe
IRherho lesiTjhaba eliZenzakalelako lokuFunyanwa
k
Ukuzitlolisa njengososayensi wemvelo
wesiphrofetjh
Ukuzitlolisa okukhethekileko njengososayensi
wesip
Iimfuno ezingezelelweko zokutloliswa ezikweni
leSa
Ukuzitlolisa njengososayensi wesiphrofetjhinali
we
Ukudluliswa kwesiqunto sokwalelwa ukuzitlolisa
nje
Isibawo Sokutloliswa Kwesikhungo Sangasese
SeFundo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > Iinkhungo zefundo
ephakamileko





Isibawo Sokulinganiswa Kwamazinga Weemfundo
Ezitholakale Eenarheni Zangaphandle

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
AbaLawuli bamaZinga wokuFunda weSewula Afrika
(i- South African Qualifications Authority)
(i-SAQA) bahlola bebalinganise zoke iimfundo
ezitholakale ngaphandle kweSewula Afrika. Abantu
abaneemfundo abazithole ngaphandle kweSewula
Afrika abafuna ukuraga nokufunda eenkhungweni
zeSewula Afrika nanyana abafuna ukusebenza lapha
eSewula Afrika, bafanele bona benze iimbawo
ku-SAQA ukuze iimfundo zabo zilinganiswe. I-SAQA
isebenza ngokwemithethomigomo ye-National
Qualification Framework, nangokuya kweenkambiso
zeentjhabatjhaba.
Nawufuna ukwenza isibawo sokobana iimfundo zakho
ozithole ngaphandle kwenarha le bona
zilinganiswe, sibawa ufunde iinkambiso
zomhlahlandlela kanye namahlelo weembadelo
abekiweko ku-Application guide and Tariff guide
(umhlahlandlela wokufaka isibawo kanye nehlelo
leemali ezibhadelwako) yeSentha yezokuLinganiswa
kweemFundo eziPhasiweko) (i-CEEQ).

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yo-South African Qualifications Authority.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thola iforomo lokwenza isibawo kwa-SAQA.
Zalisa iforomo lesibawo.
Faka amakhophi weentifikethi abonakalako begodu
aqinisekisiwe bona ngewambala, amarekhodi
wokufunda nanyana amakhoso woke owenzileko
(eenkhungweni eziphezulu zefundo).
Iintifikethi ezitlolwe ngamalimi atjhili
zifanele bona zikhambisane namatjhugululo
wesiNgisi aqinisekisiweko batjhugululi
abafungisiweko ngokomsebenzabo. Tjheja bona
be-SAQA bafuna umtlolo otjhugululiweko bona
ukhambisane nomtlolo wamambala lowo welimi
elitjhili, nawuthumela isibawo sakho.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Qualifications Authority Act, 1995
(Act 58 of 1995) (umThetho wezokuLawulwa
kwamaZinga wokuFunda weSewula Afrika)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iinkhathi ezibekiweko zekambiso yeembawo zijame
ngalendlela elandelako:
Isibawo esijayelekileko

Ubuncani bamalanga ama- 30 ukuya kwama- 50
womsebenzi
Isibawo esirhabekileko

Ubuncani bamalanga ali- 15 ukuya kwama- 25
womsebenzi
Isibawo sokutjhejwa mantanzi

Ubuncani bamalanga amahlanu ukuya kwali- 10
womsebenzi
[Top]
Iindleko
Isitifikethi esilinganiswako
Isibawo sokuthoma
Ngokujayelekileko: Amakhulu amathathu kanye
namasumi asithandathu wamaranda kwaphela (R360)
Ngokurhabekileko: Amakhulu amahlanu namasumi
amane wamaranda kwaphela (R540)
Ngetjhejo lamantanzi: Amakhulu alikhomba
namasumi amabili wamaranda kwaphela (R720)
Okunye nokunye ukulinganiswa okubuyelelwako
ngamabanga angakaphathelani nephoso elenziwe
ngabe-CEEQQ
Ngokujayelekileko: Amakhulu amabili nesumi
lamaranda kwaphela (R210)
Ngokurhabekileko: Amakhulu amathathu namasumi
alithoba wamaranda kwaphela (R390)
Ngetjhejo lamantanzi: Amakhulu amahlanu kanye
namasumi alikhomba wamaranda kwaphela (R570)

Ikhophi eqinisiweko yesitifikethi (nayibawiwa
ngesikhathi kwenziwa isibawo): Amaranda alisumi
nambili kwaphela (R12)
Ikhophi eqinisiweko yesitifikethi (nayibawiwa
muva): Amaranda amasumi amabili namaranda amane
kwaphela (R24)
Isitatimende esiqinisiweko
Incwadi eqinisa ilwazi elithileko elinqophileko,
nangabe lokho kwenziwa ngokwelawulo le-SAQA

Ngokujayelekileko: Amakhulu amabili nesumi
lamaranda kwaphela (R210)
Ngokurhabekileko: Amakhulu amathathu namasumi
alithoba wamaranda kwaphela (R390)
Ngetjhejo lamantanzi: Amakhulu amahlanu kanye
namasumi alikhomba wamaranda kwaphela (R570)
I-Duplicate yesiTifikethi (samambala kungasiyo
ikhophi)

Ikhutjhwa kwaphela emajameni lapho isitifikethi
silahleke khona nanyana simotjhakele kwaphela.
Isifungo sekhotho sizakutlhogeka kilokhu.
Amakhulu amabili nesumi lamaranda kwaphela
(R210)
[Top]
Amaforomo azaliswako
Evaluation of foreign qualifications
(Ukuhlahlubwa kweemfundo eziphaswe eenarheni
zangaphandle)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 4315000
Ifeksi:012 431 5039
I-adresi yendawo:South African Qualifications
Authority, Quality Assurance and Development,
Hatfield Forum West, 1067 Arcardia Street,
Hatfield, Pretoria
I-adresi yeposo:Postnet Suite 248, Private Bag
X06, Waterkloof, 0145











Yabuyekezwa kokugcina :23 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokulungisaImininingwan.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokulungisa imininingwana eyiphoso encwadini yokuzazisa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sencwadi yokuzazisa kokuthoma
Isibawo sokutjhugulula ubulili
Isibawo sobakhamuzi beSewula Afrika
ngokobutjhaba
Isibawo sokuquntwa kobakhamuzi beSewula Afrika
Isibawo sokubekelwa ngaphandle ekulahlekelweni
bub
Isibawo sokukhutjhwa butjha kwencwadi yokuzazisa
Isibawo sokuthoma butjha ubakhamuzi beSewula
Afrik
Isibawo sokulahlwa kobakhamuzi beSewula Afrika
amagama neembongo zabantu abadala
Isibawo sokutjhugulula iimbongo zabantwana
abasese
Isibawo sokutjhugulula imininingwana yeadresi
yakh
Isibawo sokulungisa imininingwana eyiphoso
encwadi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ubakhamuzi > Ukuzazisa





Isibawo sokulungisa imininingwana eyiphoso
encwadini yokuzazisa

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
AmaSewula Afrika iincwadi zawo zokuzazisa
ezinemininingwana eneemphoso zingenza iimbawo
zokuyilungisa e-ofisini leeNdaba zeKhaya.
Iimbawo godu zingenziwa ebuzendeni namkha
emitjhini yeSewula Afrika nawungaphetjheya.
Iimphoso ezijayelekileko eencwadini zokuzazisa:
Amagama neembongo ezingakalungi
Iinthombe okungasizo
Ama-dresi angakalungi
Amalanga wokubeletha angakalungi
Ubulili obungakalungi
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amaforomo wesibawo BI-9, BI-526 no BI-309
kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Yenza
isibawo ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula
Afrika nawungaphetjheya.
Veza ubufakazi belwazi elilungileko, isibonelo,
isitifikhethi samabeletho, isitifikhethi
sokubhabhadiswa, incwadi yesikolo, incwadi
yokubeletha.
Letha iinthombe ezimbili zakamazisi.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Identification Act, 1997 (Act 68 of 1997)
(UmThetho wokuZazisa)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kuthatha iimveke ezine ukuya kwezisithandathu
ukusebenza isibawo sakho.
[Top]
Iindleko
R50
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for identity document, BI-9 (Isibawo
sencwadi yokuzazisa)
Application for re-issue of identity document,
BI-10 (Isibawo sokukhutjhwa butjha kwencwadi
yokuzazisa)
Application for rectification of personal
particulars, BI-309 (Isibawo sokulungiswa
kwemininingwana yomuntu)
Application for an amendment, BI-526 (Isibawo
setjhuguluko)
Fumana amaforomo wesibawo e-ofisini lomNyango
weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokungenelaI-learnershi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokungenela i-learnership nayikuthi awusebenzi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokungenela ilearnership nayikuthi
awusebe


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > IKoro yeFundo neBandulo
Abasebenzi



Isibawo sokungenela i-learnership nayikuthi
awusebenzi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
I-learnership lihlelo lokufunda elirholela
ekufumaneni ukufaneleka umsebenzi.
Ama-learnership afaka ukufunda kwangeklasini
esentha yezabasebenzi namkha ekholiji kanye
nokufunda usemsebenzini endaweni yokusebenzela.
Nawuzazibandakanya ku-learnership, umqatjhi
kufanele afune abe akunikele i-learnership.
Ngubani ongenza isibawo?
Omunye nomunye oqeda isikolo, ekholiji,
eyunivesithi begodu nongasebenziko. Abantu
abangasebenziko kufanele bazitlolise njengabantu
abafuna umsebenzi nomNyango wezabaSebenzi.
Akunamali ebhadelwa mumuntu ofuna ukungenela
i-learnership. Woke okhethelwe ihlelo
le-learnership kufanele afumane imali yesizo
ebuya kumqatjhi.
Ubude be-learnership buzakuhluka ikoro nekoro
kodwana angeze baba bufitjhani ukudlula unyaka.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Cabanga ngomhlobo webandulo nomsebenzi
owufunako. Ngamanye amagama, nawuthanda ukuba
ngaphandle isikhathi eside, ungenzi isibawo
somsebenzi wokuhlala nge-ofisini isikhathi
eside.
Yenza i-CV enikela ngemininingwana yakho efana
nelandelako:

Igama lakho nelanga lamabeletho
Ifundo; isikolo ebewufunda kiso nokufaneleka
onakho
Ilemuko lomsebenzi; amagama wabaqatjhi
abadlululileko nalokho ebewukwenza
Amanye amakghono afana namakghono wekhompyutha;
nanyana unelayisense yokutjhayela, njll.
Amareferensi (amagama nemininingwana
yokuthintana yabantu abakwazi kuhle
ngokomsebenzi namkha ifundo)
Zitlolise njengomuntu ofuna umsebenzi esentha
yezabasebenzi eseduze. Lokhu kuzakurhelebha
abaqatjhi ukukufumana nabafuna bona uzokuthoma
i-learnership.
Thintana nama-SETA ukuthola bona ngibaphi
abaqatjhi abanikela ngama-learnership (Contact
SETAs to find out which employers offer
learnerships)
Bawa abangani nomndeni bakuqalele iinkhala
begodu uqale imikhangiso emaphephandabeni.
Hlala uthintana nesentha yezabasebenzi yakho
begodu ulethe imininingwana yakho ebujameni
banjesi nayikutjhugulukako.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Skill Development Act, 1998 (Act 97 of 1998)
(UmThetho wokuThuthukiswa kwamaKghono)
Basic Conditions of Employment Act, 1997 (Act 75
of 1997), Sectoral Determination No. 5 (UmThetho
wobuJamo obusiSekelo bokuSebenzela).
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ubude bama-learnership buzakuhluka kodwana
awakavamisi ukuba ngaphasi konyaka munye.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Yenza isibawo emNyangweni wezabaSebenzi namkha
esentha yezabasebenzi eseduze nawe.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :01 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokungezelelaNamkhaSok.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokungezelela namkha sokutjhugulula imvumo yokusebenza yomuntu oqatjhiweko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo ejayelekileko yamanani abekiweko
Isibawo sokungezelela namkha sokutjhugulula
imvumo
Isibawo semvumo yokusebenza yamakghono
angakajayel
Isibawo semvumo yokusebenza yokudluliswa
phakathi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Ukuqatjha





Isibawo sokungezelela namkha sokutjhugulula
imvumo yokusebenza yomuntu oqatjhiweko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi ngewabantu abaneemvumo abahlose
ukungezelela isikhathi namkha ukutjhugulula
iimvumo zokusebenza. Isibawo sokungezelela
namkha sokutjhugulula kufanele senziwe iimveke
ezibunane ngaphambi kokuphela kwemvumo. Iimvumo
eziphelelwe sikhathi angeze zangezelelwa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-159: G kwelinye
nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Yenza isibawo
ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika
nawungaphetjehya.
Abaqatjhi kufanele bazalise ama-ayithemu 6 no
6.1 weforomo BI-159: G okungelesibawo.
Abaqatjhi kufanele batlikitle isifungo bebabethe
istempe sekampani.
Nakunganastempe, ukuqatjhwa kufanele
kuqinisekiswe encwadini enye ngencwadi
yangokomthetho enetshwayo lekampani.
Letha isitifikhethi sokuvunyelwa (nayikuthi
akhenge silethwe lokha nawenza isibawo
sokuthoma).
Letha ikhophi yesivumelwano sangokomthetho
sokuqatjhwa.
Letha, nabufunekako, ubufakazi bokutloliswa
nehlangano efaneleko yabafundele umsebenzi.
Letha ikomba yamaqhinga wangomuso wombawi.
Letha iinkhangiso zesikhundla, nayikuthi
isikhathi sesivumelwano sokuthoma sokuqatjhwa
sangezelelwa.
Letha umbiko weragelo phambili oqinisekisa bona
izakhamuzi zeSewula Afrika namkha abahlali
bakanomphela babanduliwe namkha bayabandulwa.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Immigration Act, 2002 (Act 13 of 2002) (UmThetho
wokuPhalalela)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha amalanga afika kwamatjhumi
amathathu ukuzisebenza.
[Top]
Iindleko
R1 520
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for an extension of the validity
(renewal) of an existing permit, BI-159: G
(Isibawo sokungezelelwa kokusebenza kwemvumo
ekhona) elitholakala ema-ofisini weeNdaba
zeKhaya.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :01 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokungezelelwaKwesikhat.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni kwamaforomo womthelo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
iPAYE
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Iforomo lelwazi mazombe
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
w
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha neSARS


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Umthelo wengeniso wekampani





Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwamaforomo womthelo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umbhadeli womthelo angenza isibawo
sokungezelelwa kwelanga okufanele abuyise ngalo
amaforomo womthelo.
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi sokubuyiswa
kwamaForomo womThelo weNgeniso sizakwaliwa
nayikuthi obunye bobujamo obulandelako buyenzeka
erekhodini lombhadeli womthelo:
I-adresi yombhadeli womthelo ayaziwa yi-South
African Revenue Service (SARS).
Irekhodi lombhadeli womthelo alisebenzi.
Ikampani namkha i-Close Corporation namkha
i-Trust ayisebenzi.
Umbhadeli womthelo uthuthile.
Irekhodi lombhadeli womthelo litlolwe
njengelifa, isibonelo, ukuhlongakala, ukutjhona,
ukupheliswa kokusebenza kwekampani
(i-liquidation).
Iforomo lomthelo sele lifunyenwe enyakeni
womthelo othileko esele kulethwe isibawo ngawo.
Isibawo sokugcina namkha amasamoni akhutjhwa
enyakeni womthelo othileko.
Amaforomo womThelo weNgeniso (wesiKhatjhana,
wesiLinganiso namkha i-STC) asalele ngaphandle
kokuhlela okufaneleko namalanga afuneka ngawo
sele adlulile.
Amanani womThelo weNgeniso asalele ngaphandle
kokuhlelwa kokulethwa.
Iforomo lomthelo lesikhathi lesi namkha unyaka
alikakhutjhwa.
Umbhadeli womthelo akabhadeli umthelo enyakeni
wanjesi.
Isibawo sokungezelelwa sidlula ubunengi
besikhathi esivunyelwe ihlangothi elithileko
lomthelo.
Irekhodi lombhadeli womthelo lisadluliswa
ukusuka kwenye indawo ukuya kwenye.
Amaforomo womthelo namkha amanani we-VAT asalele
ngaphandle kokuhlela okufaneleko - amalanga
wokufuneka kwamaforomo adlulile namkha ukuhlelwa
okutjhiwoko kwenzelwe amanani asaleleko.
Istatimende sokujanyiswa kuhle kwe-PAYE namkha
iforomo lomthelo namkha iforomo lomthelo namkha
inani lisalele ngaphandle kokuhlela okufaneleko
- amalanga okufuneka ngawo iintatimende ezinjalo
namkha iforomo lomthelo adlulile namkha
ukuhlelwa kokulethwa kwenziwe enanini
elisaleleko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Bawa ukungezelelwa kokubuyiswa kweforomo
lomThelo weNgeniso ngokusebenzisa i-inthanethi
namkha nge-e-mail.
Bawa ukuNgezelelwa kwesiKhathi okuKhethekileko
ngokusebenzisa incwadi e-ofisini legatja
eliseduze le-SARS.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) (UmThetho
womThelo weNgeniso)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Lokha nasele isibawo sisetjenziwe uzakwaziswa
nge-e-mail e-adresini ye-e-mail oyinikeleko.
Nayikuthi awukanikeli i-adresi ye-e-mail,
ungathintana ne-ofisi legatja eliseduze le-SARS
ngemva kwelanga linye lokusebenza.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :16 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokunikelaNgesazisoSok.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokunikela ngesaziso sokuhlongakala



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokunikela ngesaziso sokuhlongakala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlongakala > Tlolisa ukuhlongakala





Isibawo sokunikela ngesaziso sokuhlongakala

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukuhlongakala kufanele kubikwe komunye wabantu
abalandelako:
Amalunga athileko womNyango weeNdaba zeKhaya.
Amalunga we-SAPS, khulu khulu eendaweni lapho
iiNdaba zeKhaya zinganama-ofisi khona
Abangcwabi abakhonjwe nabaziwako ngokuya
komthetho
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Udorhodera ohlole umzimba wohlongakeleko
kufanele:

azalise isitifikhethi sebanga lokuhlongakala
BI-1663
asinikele isihlobo sohlongakeleko namkha
umngcwabi ozakuhlela umngcwabo
avale ikhasi 2 leforomo lesibawo BI-1663.
Nayikuthi akunadorhodera, isibonelo, eendaweni
ezikude zemakhaya, umrholi wendabuko uzakuzalisa
umBiko wokuHlongakala (okuliforomo BI-1680).
Isihlobo kufanele sithathe umtlolo siwuse
kungcwabi ozakwenza amalungiselelo womngcwabo.
Nayikuthi umngcwabi ugunyaziwe ukufumana izaziso
zokuhlongakala, ukuzalisa amarejista
wokuhlongakala nokukhupha imilayo yokungcwaba,
umngcwabi:

uzakuzalisa iingaba ezifaneleko ze-BI-1663
uzakukhupha umlayo wokungcwaba
uzakuthatha iforomo elizalisiweko alise
e-ofisini leeNdaba zeKhaya lapho kuzakutloliswa
khona ukuhlongakala bekukhutjhwe isitifikhethi
sokuhlongakala
uzadlulisela isitifikhethi sokuhlongakala
esihlobeni.
Nayikuthi umngcwabi akakagunyazwa ukufumana
izaziso zokuhlongakala, angazalisa kuphela
ihlangothi C leforomo BI-1663.
Isihlobo namkha umngcwabi ogunyaziweko kufanele
manje alethe imitlolo kwelinye nelinye i-ofisi
leeNdaba zeKhaya (namkha nayikuthi akuna-ofisi
leeNdaba zeKhaya endaweni leyo, alise kwelinye
nelinye igatja le-SAPS) khona kuzakukhutjhwa
umlayo wokungcwaba begodu kuragelwe phambili
nokusetjenzwa kokutloliswa kwemitlolo.
Nayikuthi isakhamuzi seSewula Afrika namkha
umnikazi wemvumo yokuhlala yakanomphela
uhlongakalela ngaphandle kweSewula Afrika,
ukuhlongakala komuntu lowo kufanele kubikwe
ebuzendeni namkha emtjihini yeSewula Afrika.
Ikhophi eqinisekisiweko yesitifikhethi
sokuhlongakala esikhutjhwe yinarha etjhili
ethintekako naso kufanele silethwe.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Births and Death Registration Act, 1992 (Act 51
of 1992) (UmThetho wokuTloliswa kwamaBeletho
nokuHlongakala)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isitifikhethi esirhunyeziweko sokuhlongakala
sikhutjhwa mhlana kufunyanwa isibawo.
[Top]
Iindleko
Isitifikhethi esirhunyeziweko sokuhlongakala:
Simahla
Isitifikhethi esingakarhunyezwa sokuhlongakala:
R43
[Top]
Amaforomo azaliswako
Certificate of cause of death, BI-1663
(Isitifikhethi sebanga lokuhlongakala)
(alitholakali ku-inthanethi)
Death report, BI-1680 (Umbiko wokuhlongakala)
Burial order, BI-14 (Umlayo wokubulunga)
Amaforomo atholakala ema-ofisini weeNdaba
zeKhaya.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :18 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokunikelwaKwephandleU.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu ab
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela amakghono
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ihlelo
lok
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela umntwana
w
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela kubabawi
a
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abanikazi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela ababaleki
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu
aba
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela umsebenzi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela abantu
aba


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Ukuhlala
unomphela





Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Omunye nomunye onemvumo yokuhlala yakanomphela
yeSewula Afrika uyafaneleka kukwenza isibawo
sobakhamuzi beSewula Afrika ngokunikelwa
kwephandle ubakhamuzi ngemva kweminyaka emihlanu
yokuba mhlali kanomphela.
Omunye nomunye umuntu otjhada isakhamuzi
seSewula Afrika ufaneleka kunikelwa ubakhamuzi
njengephandle iminyaka emibili ngemva
kokunikelwa imvumo yokuhlala yakanomphela
ngesikhathi atjhada.
Umntwana ongaphasi kweminyaka ema-21 onemvumo
yobakhamuzi yakanomphela ufaneleka kunikelwa
ubakhamuzi bephandle msinyana ngemva kokunikelwa
imvumo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amaforomo BI-63 no BI-757 kwelinye
nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Yenza isibawo
ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika
nawungaphetjheya.
Veza imvumo yokuhlala yakanomphela esebenzako
namkha ukubekelwa ngaphandle.
Letha isitifikhethi sokuvunyelwa samapholisa.
Letha iforomo lesibawo elizalisiweko BI-9
negadangiso elizeleko lemino kanye neenthombe
ezimbili zakamazisi nayikuthi uneminyaka
engaphezulu kweli-15. Lokhu kukwenzela ukufumana
incwadi kamazisi ngemva kokuvunywa kokunikelwa
ubakhamuzi kwephandle.
Umbelethi othintekako angenza isibawo enzela
umntwana osese mncani kwesinye nesinye
isikhathi, kodwana nayikuthi umntwana uhlala
eSewula Afrika unomphela begodu nangokomthetho.
Nayikuthi iimbawo zakho zivunyiwe, uzakubawiwa
bona utlikitle iNcwadi yokuThembeka begodu
uzakunikelwa isitifikhethi sokunikelwa
kwephandle ubakhamuzi esinenomboro R.
Incwadi yokuzazisa izakukhutjhwa beyithunyelelwe
umbawi.
Ababawi iimbawo zabo ezaliweko bazakwaziswa
ngokufaneleko.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Citizenship Act, 1995 (Act 88 of
1995) (UmThetho weSewula Afrika wobaKhamuzi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha iinyanga ezimbili ukuya kwezine
ukusebenzana nesibawo sakho.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for naturalisation, BI-63 (Isibawo
sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi)
Residence questionnaire, BI-757 (Iphephamibuzo
lokuhlala)
Police clearance certificate, SAP (91)
(Isitifikhethi sokuvunyelwa samapholisa)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :07 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokupheliswaKomtlhagoK.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle




Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle kunikelwa
kwerhelebho lesikhatjhana ebantwini abatlhoga
ngendlela yokuthi abakghoni ukuhlangabezana
neendingo ezisikelo zemindeni yabo.

Ngubani ongafumana irhelebho lokupheliswa
kokutshwenyeka?

Ungafumana irhelebho lokupheliswa komtlhago
embusweni nayikuthi usebujameni obumbi khulu.

Ubujamo obumbi khulu buvela ngombana:
utlhoga irhelebho ngesikhathi usalinde
ukusetjenzwa kwezabelo zabantwana mbuso
ubujamo obumbi khulu benzekile, njengokutjha
kwendlu yakho
awufaneleki kufumana isabelo, begodu usebujameni
obumbi khulu
awukghoni ukusebenza ngombana awukaphili kuhle -
lokhu kutjho bona ugule isikhathi esingaphasi
kweenyanga ezisithandathu
awukghoni ukufumana imali yesondlo embelethini
namkha ebabelethini bomntwana namkha babantwana
okunguye yedwa osebenzako emndenini uhlongakele
okunguye yedwa osebenzako emndenini uthunyelwe
ejele isikhathi esifitjhani (esingadluliko
eenyangeni ezisithandathu)
uthintwe yihlekelele, kodwana indawo namkha
umphakathi ohlala kiwo awukathathwa njengendawo
evelelwe yihlekelele.
Uthola ini?

UkuPheliswa komTlhago kwezeHlalakuhle kungaba
yiphasela yokudla namkha ivawutjha yokuthenga
ukudla. Amanye amaphrovinsi anikela ngerhelebho
lemali. UkuPheliswa komTlhago kwezeHlalakuhle
kunikelwa isikhathi esifitjhani kuphela -
ngokujayelekileko ukufika eenyangeni ezintathu,
begodu kwesinye isikhathi iinyanga
ezisithandathu.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya kumNyango
wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo sokupheliswa komtlhago
kwezehlalakuhle e-ofisini eliseduze lomNyango
wezeHlalakuhle.
Letha isibawo sakho nemitlolo elandelako:

Umazisi wakho oneenomboro ezili-13 nebhakhowudi
kanye neentifikhethi zamabeletho zabantwana.
Nayikuthi awunamazisi neentifikhethi
zamabeletho, incwadi yesifungo ebuya estetjhini
samapholisa esiseduze, ikosana, ikhansela namkha
umrholi wezekolo ingaba bufakazi obaneleko.
Tjengisa ubufakazi bonyana:

wenze isibawo sesabelo
ube nobujamo oburhabako (isibonelo, nikela
ngombiko wamapholisa wokobana indlu yakho itjhe
yaphela)
ulingile ukufumana isondlo
awunalo elinye isekelo
utjhadile, uhlukanisile namkha awukatjhadi
awunangeniso
unokurholophala kwesitjhana.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako

Imitlolo le inikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne- Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
Social Assistance Act, 2004 (Act 13 of 2004)
(umThetho weRhelebho lezeHlalakuhle)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sakho sisetjenzwa khonokho.
Nasele ulethe isibawo sakho, sizakuhlolwa
bonyana ngesamambala na kanye nokutlhoga kwakho
kwamabala irhelebho.
Nanyana unganayo yoke imitlolo, uzakufumana
iphasela yakho yokudla yenyanga yokuthoma,
ivawutjha namkha imali ngaphandle kwayo.
Khumbula ukusa yoke imitlolo esiphathisweni
ngaphambi kokufika kwelanga lokubhadelwa
lenyanga yesibili. Nawungenzi njalo, ungahle
ungayifumana iphasela yakho yokudla, ivawutjha
namkha imali.
Nayikuthi akunatjhuguluko ebujameni bakho ngemva
kobana ufumane isabelo iinyanga ezintathu,
ungenza isibawo sokobana isabelo sikhuliswe sibe
ziinyanga ezintathu.
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala e-ofisini liseduze
lomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :30 July 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuphungulelwaUmthelo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuphungulelwa umthelo wepahla emikhiqizweni elethwa ngenarheni



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesehliselo kanye nokubuyiselwa umthelo
ez
Isibawo sokuphungulelwa umthelo wepahla
emikhiqizw


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Ukutjhugulula umthelo wepahla engeniswako





Isibawo sokuphungulelwa umthelo wepahla
emikhiqizweni elethwa ngenarheni

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umthelo wepahla elethwa ngenarheni yimali
oyibhadela nawuthumela namkha ungenisa ipahla
namkha umkhiqizo. Ngokuya komthethomgomo
womthelo wepahla engeniswa ngenarheni,
ukuphungulwa kobungako bomsebenzi emkhiqizweni
ongenisiweko uyathandeka nayikuthi umkhiqizo
namkha umkhiqizo ojanyiselelweko awubunjwa
ku-South African Custom Union (SACU) ubungako
banjenganje ayibonakalisi ngesibanga
sokukhuthaza nokukhulisa ibubulo elithileko.
Umthelo wepahla elethwa ngenarheni uphunguliwe
ukwenza umkhiqizo ongabizi khulu ukukhuphula
iphaliswano iphasi loke.
Nasele isibawo sakho sitholakele, iKhomitjhana
yokuLawula zeRhwebo leenTjhabatjhaba izakunikela
isiphathiswa sokuphenya umsebenzi wesibawo.
Isiphathiswa sokuphenya sizakuthinta nasifuna
ilwazi elinabileko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
International Trade Administration Commission.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nephiko leKhomitjhana yokuLawula
zeRhwebo leenTjhabantjhaba emNyangweni
wezokuRhwebelana namaBubulo.
Zalisa iforomo lesibawo. Ungathola iforomo
lesibawo ema-ofisini womNyango wezokuRhwebelana
namaBubulo.
Letha umbiko ozeleko lapho uhlathulula umkhiqizo
loyo owenzela isibawo sokuphungulelwe umthelo
wokuthumela ngaphandle namkha wokungenisa
ngenarheni.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Customs and Excise Act (Act No. 91 of 1964)
(UmThetho womThelo wePahla)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha iinyanga ezintathu ukufika
kwezisithandathu ukuphumelelisa isibawo sakho.

Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Reduction in the customs duty on imported
products (Ukuphungulwa komthelo wemikhiqizo
engeniswa ngenarheni)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block E,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X753 Pretoria, 0001

Web:www.itac.org.za









Yabuyekezwa kokugcina :02 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuquntwaKobakhamuziB.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuquntwa kobakhamuzi beSewula Afrika



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sencwadi yokuzazisa kokuthoma
Isibawo sokutjhugulula ubulili
Isibawo sobakhamuzi beSewula Afrika
ngokobutjhaba
Isibawo sokuquntwa kobakhamuzi beSewula Afrika
Isibawo sokubekelwa ngaphandle ekulahlekelweni
bub
Isibawo sokukhutjhwa butjha kwencwadi yokuzazisa
Isibawo sokuthoma butjha ubakhamuzi beSewula
Afrik
Isibawo sokulahlwa kobakhamuzi beSewula Afrika
amagama neembongo zabantu abadala
Isibawo sokutjhugulula iimbongo zabantwana
abasese
Isibawo sokutjhugulula imininingwana yeadresi
yakh
Isibawo sokulungisa imininingwana eyiphoso
encwadi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ubakhamuzi > Ukuzazisa





Isibawo sokuquntwa kobakhamuzi beSewula Afrika


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi ufunisisa bona umbawi kwamambala
sisakhamuzi seSewula Afrika na ngaphambi
kokukhutjhwa kweNcwadi yokuZazisa. Usebenza kibo
boke abantu abegade bazizakhamuzi zeSewula
Afrika ngaphambi kokuphuma enarheni begodu
nabahlose ukuthoma butjha ukuba zizakhamuzi
zeSewula Afrika. Iimbawo zingenziwa kwelinye
nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha
ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika
nawungaphetjheya.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-529.
Zalisa incwadi ethi 'To whom it may concern'
('Kiloyo ongathinteka').
Zalisa iforomo lesibawo BI-1664 ukubalekela
ukulahlekelwa bubakhamuzi beSewula Afrika.
Imininingwana engawe njengombawi iyahlolisiswa
eRejisteni yesiTjhaba.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Citizenship Act, 1995 (Act 88 of
1995) (UmThetho weSewula Afrika wobaKhamuzi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iimveke ezibunane ukuya
kwezilitjhumi nambili.
[Top]
Iindleko
Incwadi eya kiloyo othintekako: R50
Isibawo sokugcinwa kobakhamuzi beSewula Afrika:
R115
[Top]
Amaforomo azaliswako
Determination of South African citizenship,
BI-529 (Ukuquntwa kobakhamuzi beSewula Afrika)
Incwadi eya kiloyo othintekako
Application for retention of South African
citizenship, BI-1664 (Isibawo sokugcinwa
kobakhamuzi beSewula Afrika)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :07 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokurweyilwaKwelayisens.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokurweyilwa kwelayisense yokutjhayela yangaphandle



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo selayisense yabasafundako
Isibawo selayisense yokutjhayela yesikhatjhana
Isibawo semvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali
Isibawo selayisense yokutjhayela
Isibawo sokurweyilwa kwelayisense yokutjhayela
yan
Ukuvuselelwa kwelayisense yokutjhayela
Isibawo sokujanyiselelwa kwelayisense yekoloyi
ela


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Amalayisense wokutjhayela





Isibawo sokurweyilwa kwelayisense yokutjhayela
yangaphandle



Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Amalayisense wokutjhayela akhutjhwa kwenzinye
iinarha navunyelwe Sewula Afrika
azakutjhugululelwa emalayisenseni wekarada lokha
abanikazi nabenza iimbawo zelayisense
yokutjhayela yeSewula Afrika ngokuya komThetho
wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi ka-1996.
Isibawo sokurweyila imvumo yeentjhabatjhaba
yokutjhayela kufanele siphekelelwe yilayisense
yokutjhayela ekhutjhwe enarheni yangaphandle.
Ilayisense yokutjhayela yangaphandle namkha
imvumo yokutjhayela irweyilelwa ilayisense
yokutjhayela yeSewula Afrika kuphela nayikuthi
umbawi sisakhamuzi seSewula Afrika namkha
ufumene ubakhamuzi beSewula Afrika bakanomphela
(okutjho bona lokhu akusebenzi kilabo
abaneemvumo zobuzenda namkha zeemvumelwano).
Ilayisense yokutjhayela yangaphandle kufanele
isebenze ngelanga lokurweyilwa begodu kufanele
itlolwe ngelinye lamalimi wangokomthetho
weSewula Afrika. Nayikuthi akusinjalo, isibawo
kufanele siphekelelwe litjhugululo elikhutjhwe
mgunyazi owaziko umsebenzi.
Ilayisense yokutjhayela yangaphandle
izakusebenza lokha umnikazi welayisense
nakathoma ukuba sisakhamuzi sakanomphela
seSewula Afrika.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango wezokuThutha.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo DL1, Isibawo sokurweyila
ilayisense yokutjhayela kwenye nenye isentha
yokuhlolela amalayisense.
Khupha imitlolo elandelako:

Umazisi owamukelekako njengombana kufuna
umthetho weSewula Afrika (isibonelo, iNcwadi
kaMazisi (i-ID), uMazisi wesikhatjhana,
iphaspoti esebenzako yeSewula Afrika, namkha
iphaspoti yangaphandle enemvumo yobakhamuzi
bakanomphela)
Incwadi ebuya emagunyeni eqinisekisa ukusebenza
kwelayisense yokutjhayela yangaphandle. Incwadi
godu kufanele ihlathulule umhlobo welayisense
(umhlobo wekoloyi engatjhayelwa).
Ilayisense yokutjhayela yangaphandle.
Iinthombe zine zakaMazisi ezinzima nokumhlophe.
Bhadela imali ebekiweko.
Uzakuhlolwa amehlo esayithini ngaphambi
kokuqedwa kokurweyilwa.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
The National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of
1996) (umThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi esibekelwe ukurweyilwa kwelayisense
sihluke ngokuya kwesentha yokuhlola enye nenye
ngebanga lekambiso yangaphakathi yokuhlolisisa.



[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi
njengombana ziquntwa nguSo/Nomkhandlu.



[Top]
Amaforomo azaliswako
I-DL1 Application for exchange of driver's
licence (Isibawo sokurweyila ilayisense
yokutjhayela) litholakala kwenye nenye isentha
yokuhlolela ilayisense yokutjhayela.



[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :20 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokusebenzisaUmsebenzi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe umuntu



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa isikebhe sokuthiya iimfesi
Isibawo selayisense yesikepe sokuthiya
sangaphandl
Isibawo selayisense yesikebhe sekhaya sokuthiya
Isibawo semvumo yokusebenzisa indawo
yokusetjenzwa
Isibawo semvumo yokuthiya ngomnqopho wokwenza
imal
Isibawo Sesitifikethi Sokwamukeleka Kokuthuthwa
Ka
Faka Isibawo Sesitifikethi Sokwamukelwa
Ekuphathen
Isibawo selungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba
Isibawo semvumo yokumayina
Isibawo selungelo lokumayina
Ukutlolisela Ukusebenzisa Amanzi
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
yokurhatjha yomdumo onamandla amancani
Isibawo seLayisense yomSebenzi wokuRhatjha
wokuNge
Isibawo selayisense yomsebenzi womphakathi
wokurha


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Isibawo semvumo
namkha ilayisense





Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
umuntu

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imisebenzi yeposo ebekelwe umuntu (i-reserved
postal services) ifaka zoke iincwadi,
amaposkarada, izinto ezigadangisiweko,
amaphasela amancani nezinye izinto eziposwako
(i-postal articles).
Akunamuntu ongasebenzisa umsebenzi weposo
obekelwe umuntu ngaphandle kwalokha nakanemvumo
yalokho.
Ilayisense inikela umnikazi ilungelo
lokusebenzisa umsebenzi weposo begodu umbeka
ngaphasi kweembopho okukhulunywe ngazo esigabeni
16 somThetho wemiSebenzi yePoso ka-1998.
Sibawa utjheje: Ukunikelwa kwamalayisense
weendawo ezingakabekelwa umuntu kwenzeka kanye
kuphela nasele uNgqongqotjhe aveze isimemo
seembawo. Kwanjesi, iPosofisi yeSewula Afrika
ngiyo kuphela yihlangano enelayisense.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuThintana.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo ngamagabhadlhela
usebenzise amagabhadlhela.
Letha iforomo lesibawo nemali yesibawo
emNyangweni wezokuThintana.
Iimbawo ezingakazaliswa zizakubuyiselwa kumbawi
begodu akunakuziphendulela okuzakwenziwa
ekuthikamezeni okungenzeka.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Postal Services Act, 1998 (Act 124 of 1998)
(UmThetho wemiSebenzi yePoso)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ilayisense ingalunga ngemva kwamalanga amatjhumi
amathathu.
[Top]
Iindleko
Imali yokutlolisa engabuyiko eyi-R500
Imali yelayisense yi-R25 000
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration to operate
unreserved postal services: Form PRR 1 (Isibawo
sokuzitloliselwa ukusebenzisa imisebenzi yeposo
engabekelwa muntu: iForomo PRR 1)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Iparioli Office Park, 399
Duncan Street, Hatfield, Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X860, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :16 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokusekelwaNgeemaliKwa.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokusekelwa ngeemali kwamahlelo wokunikela amandla ngakwezomnotho



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo serhelebho leemali lekhaya labadala
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
Isibawo sesekelo leemali emahlelweni
wokuthuthukis
Isibawo serhelebho lemali emahlelweni
wokusebenzel
Isibawo sokusekelwa ngeemali kwamahlelo
wokunikela


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukusekela ngeemali ihlangano





Isibawo sokusekelwa ngeemali kwamahlelo
wokunikela amandla ngakwezomnotho

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
UmNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle unikela
ngesekelo leemali emaHlelweni wokuNikela amaNdla
ngakwezomNotho anikelwa ziinHlangano eziNgenzi
iNzuzo (ama-NPO). Amahlelo ahlose ukuphelisa
umtlhago nokwakha butjha imiphakathi etlhagako.
Ngubani ofanelwe msebenzi?
ziinHlangano eziNgenzi iNzuzo ezijamele
imiphakathi etlhagako nesengozini
yihlangano enikela ngemisebenzi efanele
itloliswe njengeHlangano eNgenzi iNzuzo
(ama-NPO)
iinhlangano esele zinikela ngemisebenzi
emiphakathini
iinhlangano ezifuna ukukhulisa imisebenzi yazo
yomphakathi
iinhlangano ezitjha nezisavelako ezifuna
ukunikela ngemisebenzi ezakuzuzisa umphakathi
Amahlelo anikelwa ma-NPO kufanele:
akhambelane abe asebenze nasiya eendingweni
zomphakathi
alungise iindaba zokuhlanganiswa komphakathi,
ukulingana nokwehlukana
akghone ukutjheja, ukukhandela, ukuthuthukisa
nokuphelisa imiraro yokuhlalisana
aqinisekise ukufikelela indawo ezikhethekileko
zetuthuko emphakathini ezifana ne-HIV ne AIDS,
ukupheliswa komtlhago, ukukhandelwa kobulelesi,
ukusetjenziswa kumbi kweendaki, isekelo labelusi
nokuqedwa kwetuthuko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Vakatjhela i-ofisi eliseduze lemiSebenzi
yezeHlalakuhle
Letha imitlolo elandelako:

Iqhinga lokusebenza lehlangano
Ubufakazi bokutloliswa kwe-NPO (isitifikhethi
sokutloliswa kwe-NPO)
Umthethosisekelo wehlangano
Incwadi yesiqinisekiso sokobana ihlangano
ifezakalisa ukuphathwa kuhle, okusebenzako
nokuphathwa tjhatjhalaza kweemali namarherho
wokulawula wangaphakathi
Letha iforomo lesibawo elizalisiweko kanye
nemitlolo esekelako emNyangweni.
Isisebenzi sezehlalakuhle sizakulinganisa
isibawo sakho bona ngesamambala na kanye
nesidingo somsebenzi wakho
Ilanga lokugcina leembawo enyakeni weemali
ka-2006/2007 nguDisemba 2005

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Social Assistance Act, 1992 (Act 59 of 1992)
(UmThetho weRhelebho lezeHlalakuhle)
NPO Act, 1997 (Act 71 of 1997) UmThetho
weenHlangano eziNgenzi iNzuzo)
HIV and AIDS Strategy for South Africa in the
SADC August 2000 (IQhinga lokuQalana ne-HIV
ne-AIDS leSewula Afrika ngaphakathi kwe-SADC
Arhostosi 2000)
Constitution of the Republic of South Africa,
1996 (Act 108 of 1996), Section 27 (1)
(UmThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika
ka-1996 (umThetho wenomboro 108, ka-1996)
iSigaba 27(1)
Constitution of the RSA, 1996 Chapter 2: Bill of
Rights (UmThethosisekelo we-RSA ka-1996 iSahluko
2: iVikelamalungelo)
Policy Framework for orphans and other children
made vulnerable by HIV/AIDS (UmLeyo
womThethomgomo weentandana nabanye abantwana
ababekwa engozini yi-HIV/AIDS)
National Integrated Plan (IQhinga eliHlangeneko
lesiTjhaba)
Aged Person's Amendment Act, 1998 (Act 200 of
1998) (UmThetho wamaTjhuguluko wabaNtu abaDala)
Child Care Amendment Act, 1996 (Act 96 of 1996),
Section 27 (1) (c) (UmThetho wamaTjhuguluko
wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nayikuthi incwadi yesinisekiso ayinikelwa namkha
angeze yanikelwa, iimali zizakudluliswa kuye
ngobujamo bokurarulula umraro.
Nayikuthi uphethe irherho lesitjhaba, i-ofisi
lesitjhaba namkha lephrovinsi lizakukhetha
okusekelwe ekutholakaleni kwemithombo
nokutlhogeka komsebenzi.
UmNyango uzakunikela ngesekelo leemali nayikuthi
uyaneliswa sibawo sakho.
Isivumelwano sokusekela ngeemali sizakutlikitlwa
nehlangano.
Ihlangano izakuziphendulela emNyangweni
ngokuletha imibiko yeragelo phambili, amaforomo
wokukleyima, amarejista neentatimende
zokusebenza kwemali ngamalanga qobe ziinyanga
ezine.

[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi

[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala ema-ofisini aseduze
wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokusulaUkutloliswaKwe.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokusula ukutloliswa kwekoloyi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

lsibawo semvumo nenomboro yokuthengiswa
kwekoloyi
Isibawo sokuhlukaniswa okukhethekileko mayelana
ne
lsibawo sokubuyisela imali yelayisense
lsibawo sokutloliswa komenzi
Isibawo selayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yeplada enegama lakho
Nivhadzo ya tshanduko ya vhue kana u rengiswa ha
g
Isibawo somtlolo weduplikheyithi welayisense
yekol
Ukuqinisekisa amatjhuguluko wemininingwana
yekoloy
Ukuvuselelwa kwelayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yokutloliswa kwethrafigi
ication
Isaziso sokutjhuguluka kwemininingwana yomnikazi
t
Isibawo sencwadi yesigunyazo mayelana nekoloyi
Isibawo sokutloliswa kwekoloyi
Isibawo sokusula ukutloliswa kwekoloyi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Ukutloliswa kwekoloyi





Isibawo sokusula ukutloliswa kwekoloyi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umnikazi wethayithili namkha umnikazi wekoloyi
angasula ukutloliswa kwekoloyi yakhe nayikuthi
ikoloyi ayisasebenzi endleleni yomphakathi
namkha ithethwe njengengasakufaneliko ukuba
sendleleni yomphakathi.
Ikoloyi enganalayisense isikhathi seminyaka
emine izakusulwa. I-ofisi lethrafigi
lizakukhupha isitifikhethi sokusulwa
kokutloliswa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango wezokuThutha

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo e-ofisini elinye nelinye
lethrafigi.
Letha imitlolo elandelako:

Ikhophi eqinisekisiweko yeNcwadi kaMazisi.
Ikhophi eqinisekisiweko yobunikazi bekoloyi
(umnikazi wethayithili)
Isitifikhethi sokutloliswa kwekoloyi.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(umThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amabili ukusebenzana
nesibawo sakho.



[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi
njengombana ziquntwa nguSo/Nomkhandlu.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Motor vehicle registration and licensing, MVR1A
(UkuTloliswa kweKoloyi, MVR1A)
Application for deregistration of vehicle, ADV
(Isibawo sokusula ukutloliswa kwekoloyi, ADV)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :20 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokusulwaKokuzitlolisel.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokusulwa kokuzitlolisela i-VAT



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuzitlolisela iVAT
Isibawo sokusulwa kokuzitlolisela iVAT
Ukuhlola ukuzitlolisela iVAT komuntu namkha
ikampa
Isibawo sokuzitlolisela ukubuyiselwa iimali
zedize


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > IVAT





Isibawo sokusulwa kokuzitlolisela i-VAT

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukuzitlolisela ukubhadela i-VAT kwa-South
African Revenue Service (SARS) kungasulwa
ebujameni obulandelako:
Lapho inani lemali yakho etheliswako
nalingaphasi kweqintelo le-R300 000 ngonyaka
Lapho ulisa ukwenza woke amabhizinisi begodu
ungasoze usaragela phambili nawo eenyangeni
ezili-12 ngemva kwelanga leli
Lapho wenze isibawo sokuzitlolisa ulindele
ukuthoma kwebhizinisi begodu ungakabi ukuyithoma
ibhizinisi.
Nanyana ungakatloliselwa ukubhadela i-VAT,
uhlala unesibopho osifumene ngaphasi komThetho
we-Value-Added Tax ka-1991 ngesikhathi
wawuzitlolisile.
Kufanele wazise i-SARS kungakapheli amalanga
ama-21 ngemva kokuvala woke amabhizinisi.
I-SARS angeze yasula ukuzitlolisa komthengisi
westradeni nayikuthi kunamabanga azwakalako
wokukholwa bona uzakuthoma ibhizinisi kwesinye
nesinye isikhathi kungapheli iinyanga ezili-12
ukuthoma ngelanga lokupheliswa okunjalo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo
Thumela iforomo e-ofisini lakwa-SARS lapho
bewutloliswe khona.
I-SARS izakunikela isaziso esitloliweko
sokusulwa kokutloliswa namkha sokwala ukusula
ukutloliswa.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Value-Added Tax Act, 1991 (Act 89 of 1991)
(UmThetho we Value-Added Tax)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe ukusetjenzwa kwesibawo.



[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.


[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for cancellation of registration of
a person in respect of all his enterprises , VAT
123 (pdf) (Isibawo sokusulwa kokuzitlolisa
komuntu mayelana nawo woke amabhizinisi wakhe)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :22 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuthintanaNgekhompyut.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha ne-SARS



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
iPAYE
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Iforomo lelwazi mazombe
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
w
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha neSARS


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Umthelo wengeniso wekampani





Isibawo sokuthintana ngekhompyutha ne-SARS

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi uvumela umuntu, isikhungo namkha
ihlangano ukuhloma ukuthintana ngekhompyutha
ne-South African Revenue Service (SARS)
ngokusebenzisa imidiya yetheknoloji. IRherho
eliTjha lomThelo lenzelwe ukuphelisa ukusebenza
ngephepha lapho kukghonekako kanye nokwenza bona
iinkambiso ezinengi zizenzakalele ngesikhathi
kuqinisekiswa bona boke ababhadela umthelo
baphathwa ngokulingana. Imihlobo ehlukeneko
yokuthintana ngekhompyutha yenziwe.
Umhlahlandlela womSebenzisi wokuThintana
ngeKhompyutha (Interface User Guide (IBUM - 020)
utholakala ewebhsayithini ye-SARS begodu uhlose
ukuphendula imibuzo eminengi.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zitlolise njengomlingani wokuthintana
ngekhompyutha bewulethe iforomo lokuzitlolisa
lokuthintana ngekhompyutha, lenomboro INF001
kwa-SARS Interface Administration, P.O. Box 402,
Pretoria 0001 namkha ngokusebenzisa i-e-mail ku-
its.interfaces@sars.gov.za. Ukungezelelwa
kwesikhathi sokulethwa kwamaforomo womthelo
kungabawiwa ngokwe-elektroniki ngaphandle
kokuzitlolisa.
Rekhoda imininingwana elandelako enikelwa
yi-SARS ngemva kokuzitlolisa:

Iphaswed yokufikelela ithungelelwano le-SARS.
Ikhodi yokufanisa irherho lokuzazisa enikelwe
ihlangano yi-SARS.
Ikhodi yokufanisa umsebenzisi nephaswed yeseva
yamafayili ye-SARS okuzakudluliselwa kiyo
ifayili ledatha.
I-adresi yethungelelwano namkha iinomboro
ezidoswako, ebujameni be-Public Switched
Telephone Network (PSTN) kanye nokuthintana
kwe-Integrated Services Digital Network (ISDN).
Fumana ihlelo lekhompyutha lokutjhugululela
idatha ekhodini kanye neenkambiso zokufaka
ezibuya kwa-SARS. Ngokujayelekileko i-SARS
izakuletha ihlelo lekhompyutha ehlanganweni.
Faka ihlelo lekhompyutha lokutjhugululela idatha
ekhodini.
Letha amafayili wokuhlola idatha uku kanye
nokubuyisa amafayili wokuphendula abuya
kwa-SARS.
Qinisekisa ukwamukelwa kwamafayili wokuhlola
idatha noMphathi wokuThintana ngeKhompyutha
wakwa-SARS (i-SARS Interface Administrator)
begodu fezakalisa ukurweyila ngamafayili wedatha
bunqopha.
Thintana noMphathi wokuThintana ngeKhompyutha
wakwa-SARS nakungaba namafayili wedatha
amotjhakalako, alahlekako namkha abuyelelweko.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) (UmThetho
womThelo weNgeniso)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
I-SARS yazise amazinga wokusebenza (service
standards) azakufakwa esikhathini esiminyaka
emibili (2005 ukuya ku-2007). Lokha
nawuzitlolisako namkha ubhadelako, i-SARS ihlose
ukusebenza ukuzitlolisa ngokunemba emalangeni
wokusebenza ali-10.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for SARS Electronic Interface,
Inf001) (IsiBawo sokuThintana ngeKhompyutha
ne-SARS)
Request for Additional SARS Electronic
Interface, Inf002 (IsiBawo sokuThintana
ngeKhompyutha okuNgezelelweko ne-SARS)
Change of Particulars for SARS Electronic
Interface, Inf003) (ITjhuguluko lemiNiningwana
yokuThintana ngeKhompyutha ne-SARS)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :22 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuthomaButjhaUbakham.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuthoma butjha ubakhamuzi beSewula Afrika



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sencwadi yokuzazisa kokuthoma
Isibawo sokutjhugulula ubulili
Isibawo sobakhamuzi beSewula Afrika
ngokobutjhaba
Isibawo sokuquntwa kobakhamuzi beSewula Afrika
Isibawo sokubekelwa ngaphandle ekulahlekelweni
bub
Isibawo sokukhutjhwa butjha kwencwadi yokuzazisa
Isibawo sokuthoma butjha ubakhamuzi beSewula
Afrik
Isibawo sokulahlwa kobakhamuzi beSewula Afrika
amagama neembongo zabantu abadala
Isibawo sokutjhugulula iimbongo zabantwana
abasese
Isibawo sokutjhugulula imininingwana yeadresi
yakh
Isibawo sokulungisa imininingwana eyiphoso
encwadi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ubakhamuzi > Ukuzazisa





Isibawo sokuthoma butjha ubakhamuzi beSewula
Afrika

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Abegade bazizakhamuzi zeSewula Afrika
ngamabeletho namkha ngokobutjhaba, nabalahla
ubakhamuzi babo namkha abaphelelwa bubakhamuzi
ngokuzenzakalelako bangenza iimbawo zokubuyiswa
kobakhamuzi beSewula Afrika. Iimbawo zingenziwa
kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha
ebuzendeni namkha emitjhini nawenza isibawo
ungaphetjheya.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amaforomo wesibawo BI-175 no BI-529.
Zalisa iforomo lesibawo BI-9.
Letha imitlolo elandelako:

Iinthombe ezimbili zakamazisi.
Isiqinisekiso esitloliweko esibuya kumbawi
sokobana manje sele ahlala eSewula Afrika.
Ikhophi yencwadi yokuzazisa (i-ID).
Ikhophi yesitifikhethi sakho somtjhado nayikuthi
utjhadile namkha bewutjhadile ngaphambilini.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Citizenship Act, 1995 (Act 88 of
1995) (UmThetho weSewula Afrika wobaKhamuzi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iimveke ezine ukuya
kwezisithandathu.
[Top]
Iindleko
R115
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for resumption of South African
citizenship, BI-175 (Isibawo sokuthoma butjha
ubakhamuzi beSewula Afrika)
Application for an identity document, BI-9
(Isibawo sencwadi yokuzazisa)
Determination of South African citizenship
status, BI-529 (Ukuquntwa kobujamo bobakhamuzi
beSewula Afrika)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :23 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuthumelaNgaphandleI.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuthumela ngaphandle iinlwana ama-embriyo amadlala nesimeni



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa itshwayo lokufanisa isilwana
Isibawo sokudluliswa kwetshwayo lokufanisa
isilwan
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzisi womtjhini
w
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuvunywa kwekunzi
Isibawo sokuvuselelwa kokuvunywa kwesilwana bona
s
Isibawo selwazi mayelana nobujamo bobulwelwe
eSewu
Ilwazi ngobujamo bamalwelwe weenlwana
Isibawo sokutloliswa njengehlangano
yokuzalaniswa
Isibawo sesirhunyezo sokubikwa kokuqubuka
kobulwel
Ukutlolisa indawo njengesentha yezokulima
ukwenzel
Isibawo sokuthumela ngaphandle iinlwana
amaembriyo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Ukwenziwa ngcono
kweenlwana nefuyo




Isibawo sokuthumela ngaphandle iinlwana
ama-embriyo amadlala nesimeni

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yokuletha ngenarheni ebuya emTlolisini
wokwEnziwa Ngcono kweenLwana (Registrar of
Animal Improvement) iyafuneka ngaphambi kobana
ungaletha eSewula Afrika iinlwana namkha izinto
zejinethiki ezifana nama-embriyo, amadlala
namkha isimeni. Ihlangano yabazalanisi efaneleko
namkha iphiko lokutlolisa kufanele lenze
isiphakamiso sokuthumela ngaphandle.
Iimbawo kufanele zilethwe emTlolisini
kungakapheli amalanga ama-30 ngaphambi
kokuthunyelwa ngaphandle.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Khupha iforomo ku-inthanethi bewulizalise
ngokuzeleko. Iforomo godu lingabawiwa
ku-Registrar of Animal Improvement.
Iimbawo ezingakazaliswa ngokuzeleko
zizakubuyiselwa kumbawi.
Namathisela amarhemo aveza ilwazi labanikeli
bama-embriyo, amadlala namkha isimeni namkha
iinlwana ezizakulethwa ngenarheni esigabeni C
seforomo lesibawo.
Imali elungileko kufanele iphekelele isibawo
esinye nesinye. Yenza amatjhege namaposoda
abhadele u: Director-General: Agriculture.
Imininingwana yebhanka:
Standard Bank
Igatja: Arcadia
Inomboro ye-akhawunti: 011219556
Ikhodi yegatja: 000845/010845
Letha iimbawo ehlanganweni yabazalanisi
abafaneleko namkha ephikweni lokutlolisa bona
yenze isiphakamiso.
Letha iimbawo ku:
The Registrar of Animal Improvement
Private Bag X138
Pretoria
0001
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Improvement Act, 1998 (Act 62 of 1998)
(UmThetho wokwEnziwa Ngcono kweenLwana)
Animal Diseases Act, 1984 (Act 35 of 1984)
(UmThetho wamaLwelwe weenLwana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sizakuvunywa kungakapheli amalanga
ama-30.
[Top]
Iindleko
R229
[Top]
Amaforomo azaliswako
Apply to export animals-embryo's-ova-semen.pdf
(Isibawo sokuthunyelwa ngaphandle kweenlwana,
ama-embriyo, amadlala nesimeni)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 319 7424/34
Ifeksi:012 319 7570/7425
I-adresi yendawo:Delpen Building, Cnr Annie
Botha Avenue and Union Street, Riviera, Pretoria
I-adresi yeposo:The Registrar of Animal
Improvement, Private Bag X138, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :23 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuthumelaNgaphandleN.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuthumela ngaphandle ngokumakethwa kwepahla kanye nerhelebho lokusisa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Thumela ngaphandle imikhiqizo yeentjalo
neentjalo
Isibawo semvumo yokuthumela ngaphandle iimfesi
ngo
Thumela ngaphandle iinciliba namaqanda wazo
Isibawo sokuthumela ngaphandle ngokumakethwa
kwepa
Isibawo semvumo yokuthumela ipahla ngaphandle
Ukutlolisa izinto zokuthunyelwa zokwelapha ifuyo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Iimvumo zokuthumela ngaphandle





Isibawo sokuthumela ngaphandle ngokumakethwa
kwepahla kanye nerhelebho lokusisa

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ihlelo lokukhuthaza ukuthunyelwa ngaphandle
kwepahla kanye nerhelebho lokusisa i- Export
Marketing and Investment Assistance (EMIA)
linqophe ukulilisa abakhipha ipahla ngeendleko
esele bazibhadele.
Ngesikhathi semisebenzi enqotjhiswe
ekuthuthukiseni amamakethe wokukhitjhwa
kwemikhiqizo kanye nemisebenzi yeSewula Afrika,
begodu
Nokuthola amasiso abunqopha wangaphandle amatjha
bonyana eze eSewula Afrika
I-EIMA inikela abathumeli ngaphandle bepahla
irhelebho leemali ukukhangisa ngemikhiqizo kanye
nemisebenzi entjhabatjhabeni kanye
nokubarhelebha ngekambiso yokumadanisa ukuqinisa
ukukhitjhwa kunye namasiso abunqopha
wangaphandle. Irhelebho lokwenza ngcono iindleko
zokukhuthaza abathumela ipahla ngaphandle.
Umsebenzi loyo uqalelele abathengi abalandelako:
Abakhiqizi bomkhiqizo beSewula Afrika, kufaka
hlangana amarhwebo amancani, aphakathi kunye
nasele akhulile ama-SSME, abantu agade badinywe
amathuba kade ama-PDI kanye namabhizinisi
anabanikazi.
Amabhizinisi alawulwa maphrojekthi, adzimelele
ekutholeni isiqiniseko kuMkhandlu wokuThunyelwa
ngaPhandle kwePahla namkha i-Ofisi leKoro
ye-TISA leyo umsebenzi wephrojekthi
ozakuwuzuzela ikoro begodu uphakamise nenani.
Izindlu zokurhwebela ukuthunyelwa ngaphandle
kwepahla eSewula Afrika.
Abasebenzeli bekhomitjhana yeSewula Afrika
ejamele okunganani ama-SMME amathathu namkha
amabhizimisi aphethwe yi-PDI.
ImiKhandlu yokuKhitjhwa kwePahla eSewula Afrika.
Iinhlangano zama-Indastri kunye neeQhema zeZenzo
eziHlangeneko
Amahlelo alandelako atholakala ngaphasi kwehlelo
le-EMIA:

IHLELO



National and Mini National Pavilions (NP)
AmaPhaviliyoni wesiTjhaba kanye nawesiTjhaba
amaNcani
Individual Exhibitions (ImiKhangiso
yangaBodwana)
Primary export market research (IRhubhululo
lokuMaketha yokuThumela ngaPhandle okuQakatheke
Khulu)
Foreign Direct investment Research (IRhubhululo
lamaSiso wangaPhandle abuNqopha)
Sector Specific Assistance (IRhelebho eliThileko
leKoro)
Outward Selling Trade Missions (AmaMitjhini
weRhwebo aThengisa ngaPhandle)
Outward Investment Recruitment Missions
(AmaMitjhini wokuDosa amaSiso wangaPhandle)
Inward Buying Trade Missions (AmaMitjhini
wokuRhweba aThenga ngaPhakathi)
Inward Investment Missions (AmaMitjhini wamaSiso
wangaPhakathi)
Imihlahlandlela ekunqophisa emsebenzini
owufunako iyatholakala kuwebhsayithi ye-dti.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Omunye nomunye umsebenzi owenziwa yi-EMIA
unencwajana yemihlahlandlela, enalo loke ilwazi
ngendlela, kanye nenzuzo ezikhambisana nalokho
okunikelwako.
Igadango lokuthoma: sebenzisa incwajana
emhlahlandlela
amaforomo wokwenza isibawo kunye nencwajana
yemihlahlandlela kumele zifundwe zombili.
Isibawo singaphumelela nangabe simadaniswa
neemfuneko njengombana zitlolwe phasi
Ã«ncwajaneni yemihlahlandlela".
Funda imitlolo leyo ngokutjheja ukuze wazi kuhle
imilayo kunye nekambiso.
Igadango lesibili: zalisa iforomo lesibawo
irhelo elinemitlolo yoke okumele ilethwe
nesibawo linikelwe. Incwajana yemihlahlandlela
izakutjho nangabe kukhona imitlolo eminye
efunakalako.
nangabe uletha ilwazi elilahlako namkha udlale
ngerhelebho le-EMIA, kungenzeka ungasafakwa
kwamanye amarhelebho anikelwa lihlelo le-EMIA
yeTISA.
Igadango lesithathu: Letha isibawo sakho
Amabhizimisi angaletha iimbawo ezisithandathu
ngonyaka, kodwana kube ziimbawo ezine kwaphela
zehlelo ngalinye. Iimphambuki kumele zigunyazwe
mPhathi omkhulu we-EMIA.
Amaforomo wesibawo azaliswe kuhle kumele alethwe
ngesikhathi esibekiweko somsebenzi omunye
nomunye we-EMIA.
Iimbawo ezingakazaliseki kuhle namkha ezifika
emva kwesikhathi angeze zamukelwa.
Igadango lesine: ukusetjenzwa kwesibawo
I-EMIA izakuthumela incwadi yokuvuma bonyana
isitholile isibawo ngemva-kwama awara ama-48
ithole isibawo sakho. Incwadi yokuvuma ukuthola
isibawo kumele ifakwe kizo zoke izinto
ezizakuthintanisa ne-EMIA.
Nangabe isibawo sakho siphelele ngemitlolo yoke
esekelako begodu sikhambisana nayo yoke imigomo
yokwamukelwa, nasinjalo sesingaqalelelwa isibawo
leso.
Igadango lesihlanu: ukwamukelwa namkha ukwaliwa
kwesibawo
I-EMIA izakwazisa bonyana isibawo sakho
samukelwe namkha saliwe ngemva kwama awara
ama-48 nasele kuthethwe isiqunto samaphelelo.
Isibawo angeze samukelwe ngomlomo. Kumele
uqiniseke bonyana uthola incwadi etjhoko bonyana
samukelwe ngaphambi kobana ukhambe.
Ikhophi yesaziso sokwamukelwa kumele
sikhambisane neencwadi zoke ezabe zikuthintanisa
ne EMIA begodu / namkha ukulethwa kweminye
imitlolo kwa-EMIA. Nangabe i-EMIA ithola
imitlolo evela kuwe kumele ikhambisane nencwadi
yokwamukelwa. I-EMIA angeze yaba necala nangabe
imitlolo leyo ilahlekile namkha ayisatholakali.
Imitlolo nayilahlekileko namkha ingatholakali
lapho ikhona ingakhinyabeza namkha iriyadise
ikambiso yelawulo.
Nasele isibawo sokurhelejwa sesamukelwe, iforomo
le-EMIA, imitlolo esekelako kunye nephephambuzo
kumele zizaliswe zithunyelwe ku-EMIA eenyangeni
ezintathu kusukela ngelanga ezabuya ngalo
endaweni yokwamukelwa kwebhizimisi.
Nangabe kunezinye izinto namkha imitlolo
ephathelene neembizo azitholakali emva kwenyanga
ezintathu, isibawo lesi sizakwaliwa.
I-EMIA izakwazisa ngokwamukelwa emalangeni
ama-20 wokusebenza ngemva kobanyana iimbizo
sezilethwe ku-EMIA.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
International Trade Adminstration Act, 2002
(Act 71 of 2002) (UmThetho wokuThumela
ngaPhandle nokuNgenisa ngeNarheni)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Amazinga wokusebenza nesikhathi kwehluka ngokuya
ngokwemisebenzi.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi. Amakampani
namkha nabamabhizinisi azijamele wodwa kumele
balethe iintifikhethi ezitjengisa bonyana
bababhadali bomthelo ukuze bazuze kilelihlelo.
Ngalokho-ke kutjho bonyana kumele kube
uwubhadalile umthelo.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Ungaqala kuwebhsayithi ye-dti. Omunye nomunye
umsebenzi uneforomo lesibawo kunye
nemihlahlandlela. Amaforomo wembizo wemisebenzi
eyahlukahlukeneko nawo ayatholakala.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block E,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X753 Pretoria, 0001

Web:www.itac.org.za









Yabuyekezwa kokugcina :19 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutjhadaNgaphasiKomt.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutjhada ngaphasi komthetho wesintu



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesitifikhethi somtjhado umtjhado
ngaphand
Isibawo sokutjhada ngaphasi komthetho wesintu
Isibawo sokutlolisa umtjhado wesintu
Ukubonana negqwetha lomndeni
Isibawo sokuvunywa komtjhado wesintu
Ukutjhada ngaphasi komthetho wesintu


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Amatjhebiswano > Umtjhado





Isibawo sokutjhada ngaphasi komthetho wesintu


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umtjhado wesintu wenziwa ngaphasi komthetho
wesintu. Lokha umyeni nakatjhada nomma ngaphasi
komthetho ongafuni isondo begodu aqunta
ukuthatha abomma abadlula munye, abanye abomma
bazakuwela ngaphasi komthetho wesintu.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Umtjhado kufanele kukhulunyiswane ngawo,
uthatjelwe bewenziwe ngokuya komthetho wesintu.
Ababawi abahlala eendaweni zemakhaya kufanele
baveze incwadi ebuya emrholini wendabuko.
Ababawi abahlala eendaweni zemadorobheni
kufanele baveze incwadi yesifungo.
Umtjhado nawuzakubanjwa, abathintekako
okungabatjhadako kanye nabofakazi ababuya
komunye nomunye umndeni kufanele babe khona.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
The Recognition of Customary Marriages Act, 1998
(Act 120 of 1998) (UmThetho wokuVunywa
kwemiTjhado yesiNtu)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isitifikhethi esirhunyeziweko: esikhutjhwa
khonokho
Isitifikhethi esingakarhunyezwa: iimveke
ezisithandathu ukuya kwezibunane
[Top]
Iindleko
Isitifikhethi esirhunyeziweko: R10
Isitifikhethi esingakarhunyezwa: R45
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for marriage / customary marriage
certificate, BI-130 (Isibawo sesitifikhethi
somtjhado / somtjhado wesintu)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :30 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutjhugululaAmagamaA.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutjhugulula amagama asebuthelelweni lekhompyutha lomKhandlu weSewula Afrika wamaGama wamaJamo-Bumbeko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutjhugulula amagama asebuthelelweni
lek


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Ukuvuselela imvumo
namkha ilayisense





Isibawo sokutjhugulula amagama asebuthelelweni
lekhompyutha lomKhandlu weSewula Afrika wamaGama
wamaJamo-Bumbeko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Amagama wamajamo-bumbeko magama wezinto
ezisephasini okungezemvelo namkha ezenziwe
mumuntu begodu zatjhugululwa. Izinto lezi
kungahlalwa kizo namkha akuhlalwa kizo.


Amagama wamajamo-bumbeko awela ngaphasi kwegunya
lombuso wendawo afaka iintrada, imakhiwo
yabomasipala neenkwere, amaphaga wendawo
namathuna kanye nemakhiwo okungeyabantu
bangeqadi. Amagama wamajamo-bumbeko awela
ngaphasi kwelawulo lombuso wesitjhaba afaka
amadorobha, amasababhu, iindawo zokuhlala
zabantu, amaposofisi, iintetjhi, amadoyelo
weemphaphamtjhini, amadoyelo weenkepe, nabothela
walisa kanye neembumbeko zemvelo zephasi ezifana
neentaba, imilambo, amatheku, amaphoyinti,
iinhlengele, iindawo ezimidzwela (ama-wetlands)
namaphaga wesitjhaba.


Ngubani ongenza isibawo sokuvunywa kwegama?

Yoke iminyango yombuso, imibuso yamaphrovinsi,
abomasipala beendawo, iPosofisi leSewula Afrika
(i-SAPO), abathuthukisi bepahla namkha omunye
nomunye umuntu namkha ihlangano.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomKhandlu weSewula Afrika wamaGama
wamaJamo-Bumbeko (i- South African Geographical
Names Council)
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe


Fumana iforomo lesibawo kwa-South African
Geographical Names Council namkha emkhandlwini
wephrovinsi wamagama wamajamo-bumbeko.
Letha iforomo nelwazi elilandelako:

Ilimi okususelwa kilo igama.
Umthombo nehlathululo yegama nayikuthi uyayazi.
Into egameni elihlongozwako, isibonelo,
iposofisi namkha istetjhi sesitimela.
Isiyingi sakaMarhastrada nephrovinsi lapho
indawo ikhona.
Kukude kangangani, begodu ngakiliphi itjhuba
lapho kufumaneka into leyo ukusuka edorobheni
namkha kumarhastrada oseduze.
Faka imvilobhu enomebhe obukhulu obuyi-A4.
Yitjho igama lomuntu ohlongoze igama.
Letha iforomo lesibawo emBusweni siTjhaba namkha
emBusweni siTjhaba bona litlikitlwe namkha
libethwe istempe.
Letha iforomo elizalisiweko emKhandlwini
wamaGama wamaJamo-Bumbeko, emNyangweni
wezobuKghwari namaSiko.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Geographical Names Council Act,
1998 (Act 118 of 1998) (UmThetho womKhandlu
wamaGama wamaJamo-Bumbeko)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kunesikhathi sokulinda seenyanga ezitathu.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Isibawo segama elitjha leGama Bumbeko
kanye/namkha ukutjhugululwa kwegama bumbeko
elikhona.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 337 8151/ 8155
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:The Secretariat, South African
Geographical Names Council, Department of Arts
and Culture, Oranje Nassau Building,188 Schoeman
Street, Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X897, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :30 April 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutjhugululaI-closeC.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutjhugulula i-close corporation ibe yikampani



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokutloliswa KwesiKhungo SangaSese
SeFundo
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isaziso samatjhuguluko esitatimendeni
sokusungula
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Ukuzitlolisa NjengeSikimu SokuSiza KwezamaPhilo
Isibawo sokutjhugulula iclose corporation ibe
yika
Isibawo sokutlolisa ikampani enobunikazi
bezabelo
Isibawo sokutlolisa ikampani yangeqadi
Isibawo sokutlolisa ikampani engaphandle
kwenarha
Isibawo sokubuyiswa kweclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa ikampani yomphakathi
Ukutloliswa KweenHlangano ZokuKhandela ImiLilo
Iin
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Isibawo sokutjhugulula ikampani ibe yiclose
corpor


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukutlolisa ibhizinisi





National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block F,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:P.O. Box 429, Pretoria, 0001

Web:www.cipro.co.za/Home









Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutjhugululaIimbongo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutjhugulula iimbongo zabantwana abasese bancani



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sencwadi yokuzazisa kokuthoma
Isibawo sokutjhugulula ubulili
Isibawo sobakhamuzi beSewula Afrika
ngokobutjhaba
Isibawo sokuquntwa kobakhamuzi beSewula Afrika
Isibawo sokubekelwa ngaphandle ekulahlekelweni
bub
Isibawo sokukhutjhwa butjha kwencwadi yokuzazisa
Isibawo sokuthoma butjha ubakhamuzi beSewula
Afrik
Isibawo sokulahlwa kobakhamuzi beSewula Afrika
amagama neembongo zabantu abadala
Isibawo sokutjhugulula iimbongo zabantwana
abasese
Isibawo sokutjhugulula imininingwana yeadresi
yakh
Isibawo sokulungisa imininingwana eyiphoso
encwadi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ubakhamuzi > Ukuzazisa





Isibawo sokutjhugulula iimbongo zabantwana
abasese bancani

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umbelethi angenza isibawo sokutjhugulula
iimbongo zabantwana abasese bancani nayikuthi:
Umntwana wabelethelwa ngaphandle komtjhado
begodu unina watjhada nomunye umuntu okungasuye
uyise womntwana weengazi.
Umtjhado noyise lomntwana wapheliswa
ngesahlukaniso namkha ngokuhlongakala begodu
unina utjhade butjha.
Njengomhlolokazi namkha owahlukanisako, unina
uthoma ukusebenzisa isibongo sangakwabo namkha
isibongo somtjhado odlulileko.
Ukubelethwa komntwana owabelethelwa ngaphandle
komtjhado kutloliswe ngaphasi kwesibongo
sakayise weengazi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-193 kwelinye nelinye
i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Yenza isibawo
ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika
nawungaphetjheya.
Veza imvumo etloliweko yomyenakho umntwana
azakusebenzisa isibongo sakhe.
Imvumo etloliweko ebuya kibo bobabili ababelethi
iyafuneka, kanye namabanga aneleko
wokutjhugulula isibongo (lapho kufaneleko).
Veza imvumo etloliweko yakayise weengazi
ngaphandle kwalokha inikelwa yikhotho enamandla.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Identification Act, 1997 (Act 68 of 1997)
(UmThetho wokuZazisa)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iimveke zine ukuya
kwezisithandathu.
[Top]
Iindleko
R48
[Top]
Amaforomo azaliswako
Change of surname of a minor, BI-193
(Ukutjhugulula isibongo somntwana osese mncani)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :30 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutjhugululaIkampani.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutjhugulula ikampani ibe yi-close corporation



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokutloliswa KwesiKhungo SangaSese
SeFundo
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isaziso samatjhuguluko esitatimendeni
sokusungula
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Ukuzitlolisa NjengeSikimu SokuSiza KwezamaPhilo
Isibawo sokutjhugulula iclose corporation ibe
yika
Isibawo sokutlolisa ikampani enobunikazi
bezabelo
Isibawo sokutlolisa ikampani yangeqadi
Isibawo sokutlolisa ikampani engaphandle
kwenarha
Isibawo sokubuyiswa kweclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa ikampani yomphakathi
Ukutloliswa KweenHlangano ZokuKhandela ImiLilo
Iin
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Isibawo sokutjhugulula ikampani ibe yiclose
corpor


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukutlolisa ibhizinisi





Isibawo sokutjhugulula ikampani ibe yi-close
corporation

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Iimfuno zokulawula nezokuphatha i-close
corporation azikadzimeleli khulu emthethweni
begodu azisibudisi njengezekampani. Ngalokho-ke
abaseenkhundleni eziphezulu ekampanini
bangaqunta ukutjhugulula ikampani etlolisiweko
ibe yi-CC.
Nangabe igama lizokutjhugululwa lokha ikampani
nayiba yi-CC, ikhophi leforomo i-CK7
elivunyelweko kumele lilethwe kanye nesibawo
ukuze litjhugululwe.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yeCompany and Intellectual Property Registration
Office.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana noCompany and Intellectual Property
Registration Office.
Zalisa iforomo i-CK7 ukubulunga igama le-CC
nangabe angeze lisasetjenziswa ekampanini.
Zalisa iforomo i-CK4 kanye neforomo i-CK1 (
isiBawo sokuTjhugulula), atholakala ku-(CIPRO).
Nikela incwadi etjho igama lesiphathiswa esitjha
sezeemali.
Nikela incwadi evela kumhlolincwadi ngokwesigaba
27 (2) (B) somThetho wama-Close Corporation
ka-1984. Incwadi kumele ihlathulule bonyana
ngubani umhlolincwadi omutjha.
Letha amakhophi wabomazisi bamalunga woke we-CC.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Close Corporations Act (Act No. 69 of 1984)
(UmThetho wama-Close Corporation, isiGaba 27)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amane kuya kwamahlanu
ukusebenza isibawo leso.
[Top]
Iindleko
R100
[Top]
Amaforomo azaliswako
Imitlolo le inikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
Application for Conversion of Close Corporation
CK4 (Isibawo sokutjhugulula i-Close Corporation)
Founding Statement CK1 (Isibawo sokuTloliswa
kwe-Close Corporation)
Reserve Close Corporation's name, CK 7
(UkuBulunga iGama le-Close Corporation)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block F,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:P.O. Box 429, Pretoria, 0001

Web:www.cipro.co.za/Home









Yabuyekezwa kokugcina :02 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutjhugululaIminining.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutjhugulula imininingwana ye-adresi yakho



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sencwadi yokuzazisa kokuthoma
Isibawo sokutjhugulula ubulili
Isibawo sobakhamuzi beSewula Afrika
ngokobutjhaba
Isibawo sokuquntwa kobakhamuzi beSewula Afrika
Isibawo sokubekelwa ngaphandle ekulahlekelweni
bub
Isibawo sokukhutjhwa butjha kwencwadi yokuzazisa
Isibawo sokuthoma butjha ubakhamuzi beSewula
Afrik
Isibawo sokulahlwa kobakhamuzi beSewula Afrika
amagama neembongo zabantu abadala
Isibawo sokutjhugulula iimbongo zabantwana
abasese
Isibawo sokutjhugulula imininingwana yeadresi
yakh
Isibawo sokulungisa imininingwana eyiphoso
encwadi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ubakhamuzi > Ukuzazisa





Isibawo sokutjhugulula imininingwana ye-adresi
yakho

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Izakhamuzi zeSewula Afrika namkha izakhamuzi
ezinemvumo yakanomphela ezifuna ukutjhugulula
ama-adresi wazo wokuhlala neweposo kufanele
zenze iimbawo kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba
zeKhaya. Iimbawo godu zingenziwa ebuzendeni
namkha emitjhini yeSewula Afrika
nawungaphetjheya.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Tlola incwadi bewuyifeksele kwelinye nelinye
i-ofisi leeNdaba zeKhaya.
Nakungasinjalo, zalisa iforomo lesibawo BI-4
bewunamathisele ikhophi yencwadi yokuzazisa.
Veza incwadi yokuzazisa esebenzako yeSewula
Afrika enebhakhowudi namkha isitifikhethi
samabeletho lokha nawenza isibawo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Identification Act, 1997 (Act 68 of 1997)
(UmThetho wokuZazisa)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iimveke ezifika kwezimbili.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Notice of change of address, BI-4 (Isaziso
sokutjhugululwa kwe-adresi)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :30 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutjhugululaIsitifikh.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutjhugulula isitifikhethi sokutloliswa kwekhaya labadala



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutjhugulula isitifikhethi
sokutloliswa
Ukuphatha nokudliwa kwehlangano
Isibawo sokwesula namkha ukuphadlhalaja iClose
Cor


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukungasarageli phambili nebhizinisi >
Ukusula ukutloliswa kwebhizinisi





Isibawo sokutjhugulula isitifikhethi
sokutloliswa kwekhaya labadala

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi kuhloswe ngawo ukutjhugulula namkha
ukusula isitifikhethi sokutloliswa kwekhaya
labadala.
Ngubani okufanele enze isibawo?
Abantu namkha iinhlangano esikhathini
esidlulileko ebezitlolise ikhaya labadala begodu
esele zifuna ukusula ukutloliswa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo e-ofisini eliseduze
lomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
Zalisa iforomo phambi kwesiphathiswa somnyango
Letha iforomo elizeleko, fumana irasidi
njengobufakazi besibawo sakho
UmNyango uzakuhlola isibawo sakho bewukwazise
ngomphumela wesibawo

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Aged Persons Act, 1967 (Act 81 of 1967)
(umThetho wabaNtu abaDala)
Aged Persons Amendment Act, 1998 (Act 100 of
1998) (UmThetho wamaTjhuguluko wabaNtu abaDala)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha pheze iimveke ezimbili namkha
ezidlula lapho ukusebenzana nesibawo sakho.
Isisebenzi sezehlalakuhle e-ofisini eliseduze
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle limema abanye
abadlalindima abafana neemphathiswa zamaphilo
kanye nesiphathiswa sombuso wendawo ukutjheja
isibawo sakho
Abadlalindima bazakwenza umbiko osekelwe kilokho
abakufumeneko.
Imibiko ilethwa e-Ofisini lokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle lapho izakuvunywa kokugcina.
UNgqongqotjhe angangenelela esibaweni sakho
sokusulwa begodu ngokuya kobujamo, iKhotho nayo
godu ingangenelela.
Nayikuthi ukusula kwakho akuvunywa, uzakwaziswa
ngomtlolo ukobana kungani kungakhenge
kuphumelele.
Nayikuthi awuvumelani nesiqunto esithethweko,
dlulisela isiqunto kuNgqongqotjhe namkha
uSo/Nomkhandlu e-ofisini lesitjhaba namkha
lephrovinsi lomNyango wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle ngomtlolo uhlathulule bona
kungani ungasamukeli isiqunto.
Dlulisela phambili isiqunto kungakadluli
amalanga ama-90 ngemva kokufumana isaziso
ngomphumela wesibawo sakho.

[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo wesibawo atholakala e-ofisini
eliseduze lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutjhugululaUbulili(.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutjhugulula ubulili



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sencwadi yokuzazisa kokuthoma
Isibawo sokutjhugulula ubulili
Isibawo sobakhamuzi beSewula Afrika
ngokobutjhaba
Isibawo sokuquntwa kobakhamuzi beSewula Afrika
Isibawo sokubekelwa ngaphandle ekulahlekelweni
bub
Isibawo sokukhutjhwa butjha kwencwadi yokuzazisa
Isibawo sokuthoma butjha ubakhamuzi beSewula
Afrik
Isibawo sokulahlwa kobakhamuzi beSewula Afrika
amagama neembongo zabantu abadala
Isibawo sokutjhugulula iimbongo zabantwana
abasese
Isibawo sokutjhugulula imininingwana yeadresi
yakh
Isibawo sokulungisa imininingwana eyiphoso
encwadi
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ubakhamuzi > Ukuzazisa




Isibawo sokutjhugulula ubulili

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Izakhamuzi seSewula Afrika namkha labo
abanobakhamuzi bakanomphela ebezisekambisweni
yokutjhugulula ubulili ngaphambi kobana umThetho
wokuTloliswa kwamaBeletho nokuHlongakala
ka-1992, uthome ukusebenza, zingenza iimbawo
zokutjhugulula ubulili.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-526 kwelinye nelinye
i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Yenza isibawo
ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika
nawuhlala ngaphetjheya.
Veza isitifikhethi samabeletho.
Ebujameni bomuntu izitho zakhe zobulili
zitjhugululiweko ngokuhlinzwa namkha
ukwelatjhwa, letha imibiko eveza ubunjalo
nemiphumela yenye nenye ikambiso eyenziweko
kanye nokwelatjhwa okwenziweko namkha
okulungiswe bodorhodera ebenze iinkambiso namkha
ukwelatjhwa.
Ebujameni obunye nobunye, nikela ngombiko obeka
ubujamo banjesi bezobulili bombawi ukuphekelela
isibawo. Lombiko kufanele ulungiswe ngudorhodera
ohlolele umbawi zokwelatjhwa ukuqinisekisa
ubujamo bobulili bakhe.
Veza umbiko obuya kudorhodera wamalwelwe
wengqondo onikela umbawi irhelebho lezengqondo,
onikela imininingwana ezeleko yobujamo, khulu
khulu umlando kanye nobujamo bezengqondo bomuntu
mayelana nobulili obutjhugululiweko.
Nayikuthi umbawi uneminyaka eli-16 namkha
ngaphezulu, kufanele enze isibawo sencwadi
yokuzazisa etja.
Igadangiso lemino kufanele lithathwe ukwenzela
iminqopho yokuqinisekisa kanye nokuletha
ebujameni banjesi ebuthelelweni le-HANIS.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Births and Deaths Registration Act, 1992 (Act 51
of 1992) (UmThetho wokuTloliswa kwamaBeletho
nokuHlongakala)
Alteration of Sex Description and Sex Status
Act, 2003 (Act 49 of 2003) (UmThetho
wokuTjhugululwa kweHlathululo yobuLili nobuJamo
bobuLili)
Identification Act, 1997 (Act 68 of 1997)
(UmThetho wokuFanisa)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iimveke ezifika kwezibunane.
[Top]
Iindleko
R48
[Top]
Amaforomo azaliswako
Change of gender, BI-526 (Ukutjhugululwa
kobulili)
Application for identity document, BI-9 (Isibawo
sencwadi yokuzazisa)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :23 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaAmabeletho.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa amabeletho



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa amabeletho


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuba mbelethi > Imitlolo yabantwana





Isibawo sokutlolisa amabeletho

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
UmThetho wamaTjhuguluko wokuTloliswa
kwamaBeletho nokuHlongakala ka-1997 ubeka bona
ukubelethwa komntwana obelethwe aphila kufanele
kubikwe kungakapheli amalanga amatjhumi
amathathu ngemva kokubelethwa.
Isaziso samabeletho kufanele senziwe ngomunye
wababelethi namkha umondli wangokomthetho begodu
nayikuthi akunambelethi namkha umondli okghona
ukukwenza lokho, umuntu obawiwe ngomunye
wababelethi namkha umondli wangokomthetho
angenza isaziso. Lomuntu kufanele abe nemvumo
yabo etloliweko. Nayikuthi ababelethi
batjhadile, ukubelethwa komntwana kuzakutloliswa
ngesibongo sakayise.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-24 (isAziso
zamaBeletho) kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba
zeKhaya.
Umuntu obawiwe ukunikela isaziso kufanele abe
negunya elitloliweko lokwenza njalo okufanele
lifake amabanga wokobana kungani ababelethi
bangakghoni ukwenza isaziso ngokwabo.
Nayikuthi umntwana ubelethelwe ngaphandle
kweSewula Afrika begodu munye wababelethi
mSewula Afrika ngesikhathi abelethwa,
ukubelethwa kungaziswa ebuzendeni, imitjhini
yeSewula Afrika namkha kwelinye nelinye i-ofisi
leeNdaba zeKhaya eSewula Afrika.
Nakwenziwa isaziso samabeletho ngemva kwamalanga
amatjhumi amathathu wokubelethwa kodwana
ngaphambi kokuphela konyaka ngemva kokubelethwa,
ababelethi namkha umondli wangokomthetho
kufanele banikele ngamabanga wokobana kungani
ukubelethwa kungakatloliswa kungakapheli
amalanga amatjhumi amathathu njengokufuna
komthetho.
Nayikuthi ababelethi abakatjhadi begodu bafisa
ukutlolisa umntwana ngaphasi kwesibongo
sakayise, uyise kufanele avume bona umntwana
ngewakhe esikhaleni esibekwe eforomini lesibawo
BI-24. Uyise kufanele abe khona lokha
nakutloliswa amabeletho.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Births and Deaths Registration Amendment Act,
1997 (Act 67 of 1997) (UmThetho wamaTjhuguluko
wokuTloliswa kwamaBeletho nokuHlongakala)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iimveke zibunane ukuya
kwezilitjhumi nambili.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a birth certificate, bi-154.pdf
(Isibawo sesitifikhethi samabeletho)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaI-closeCorp.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa i-close corporation (i-CC)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokutloliswa KwesiKhungo SangaSese
SeFundo
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isaziso samatjhuguluko esitatimendeni
sokusungula
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Ukuzitlolisa NjengeSikimu SokuSiza KwezamaPhilo
Isibawo sokutjhugulula iclose corporation ibe
yika
Isibawo sokutlolisa ikampani enobunikazi
bezabelo
Isibawo sokutlolisa ikampani yangeqadi
Isibawo sokutlolisa ikampani engaphandle
kwenarha
Isibawo sokubuyiswa kweclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa ikampani yomphakathi
Ukutloliswa KweenHlangano ZokuKhandela ImiLilo
Iin
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Isibawo sokutjhugulula ikampani ibe yiclose
corpor


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukutlolisa ibhizinisi




Isibawo sokubulunga igama le-close corporation,
elitjhugululiweko namkha elirhunyeziwe

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
I-close corporation libhizinisi elula begodu
engatjhugululeka kunekampani. Kuhle kuhle iwela
emabhizinisini amancani. Iimfuneko zokuphatha
nezokulawula azilandeleli umthetho khulu
njengezamakampani.
Igama eliphakanyisiweko le-CC kumele lihlolwe
mantanzi ngaphambi kobana lamukelwe namkha
laliwe. I-Ofisi yokuTloliswa kwama-Close
Corporation lizakuqinisekisa ukwamukelwa namkha
ukwaliwa kwalo ngokuthumela incwadi, nge-imeyili
namkha ngeposo.
Igama elamukeliweko nelibulungiweko
lizakusebenza iinyanga ezimbili kwaphela.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-Companies and Intellectual Property
Registsration Office.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana noCompanies and Intellectual Property
Registsration Office.
Zalisa amaforomo i-CK7 nama-CM5.
Isa iforomo lesibawo ema-ofisini wakwa-CIPRO.
Ukuzuma kuzakwenziwa ukufuna amagama
angakafaneli, afanako, angakavunyelwa namkha
athukanako.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Close Corporations Act (Act 69 of 1984)
(UmThetho wama-Close Corporation)
Business Names Act (Act 27 of 1960) (UmThetho
wamaGama wamaBhizinisi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukubulungwa kwegama esele liphakanyisiwe
kungathatha pheze amalanga amathathu kuya
kwalikhomba.
[Top]
Iindleko

I-R50
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for name/translated/shortened of CC,
CK7 (Isibawo
segama/elitjhugululiweko/elirhunyeziweko)
Application for reservation of name, CM5
(Isibawo sokubulungwa kwegama)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block F,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:P.O. Box 429, Pretoria, 0001

Web:www.cipro.co.za/Home









Yabuyekezwa kokugcina :03 July 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaI-trust.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa i-trust



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukubika ilifa lomuntu ohlongakeleko
Isibawo sokutlolisa itrust


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukusebenza ngomthetho > Ilifa lohlongakeleko





Isibawo sokutlolisa i-trust

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Kunemihlobo emibili yama-trust,
okuyi-inter-vivos trust ne-testamentary trust.
I-inter-vivos trust yenziwa phakathi kwabantu
abaphilako, kuthi i-testamentary trust isuselwe
encwadini yokwaba ilifa (iwili) esebenzako
yomuntu ohlongakeleko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, tjhinga emNyangweni
wezobuLungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ukutlolisa i-inter-vivos trust

Tlolisa i-inter-vivos trust e-ofisini
laka-Master weKhotho ePhakamileko okuwela
ngaphasi kwamandla wangokomthetho wakhe isiquntu
esikhulu sepahla ye-trust. Nayikuthi ngu-Master
odlula munye onamandla wangokomthetho wepahla
ye-trust, amandla wangokomthetho wokugcina
azakuwela e-ofisini laka-Master lapho i-trust
yatloliswa khona kokuthoma.
Letha imitlolo elandelako ku-Master:

Iforomo elizalisiweko lesibawo se-Acceptance of
Trusteeship (sokwAmukela i-Trusteeship) komunye
nomunye oyi-trustee (elizakuzaliswa yi-trustee)
IForomo elizalisiweko le-Form J344: Bond of
Security (iBhondi yesiQinisekiso) nayikuthi
lifunwa ngu-Master kwenye nenye i-trustee
Zoke iimfuneko ezirhenyiswe ku-Form JM21:
Memorandum
I-trust deed yokuthoma namkha ikhophi yayo,
iqinisekiswe ngowenza iimvumelwano zemitlolo
yomthetho
I-R100 - yomhlobo weentempe zengeniso (revenue
stamps) ezingakasulwa ezinanyathiselwa
emtlolweni we-trust namkha istempe esifakwa
ngomtjhini esibhadelwa ngothunyelelwako
esivunywe nguKomitjhinara weNgeniso
yangaPhakathi (Commissioner for Inland Revenue)
Isibopho esenziwa mhloli (auditor), nasikhona -
qala indima 5.2 ye-Form JM21
Ukutlolisa i-testamentary trust

Zalisa bewulethe imitlolo elandelako:
Acceptance of Trusteeship (Umtlolo wokwAmukela
i-Trusteeship) komunye nomunye u-trustee
(okufanele uzaliswe yi-trustee)
I-bond of security yama-trustee, nayikuthi
ifunwa ngu-Master - ye-Form J344E
Zoke iimfuneko ezirhenyiswe ku-Form JM21
Incwadi yokwaba ilifa (iwili) yokugcina
yohlongakeleko ezakuba mtlolo we-trust, begodu
akunamali ebhadelwako.
Nakwamukelwa yoke imitlolo efunekako, u-Master
uzakunikela ama-trustee akhonjiweko iincwadi
zokuphatha i-trust. Akuna-trustee ekhonjiweko
ezakusebenza njenge-trustee ngaphandle kwemvumo
etloliweko yaka-Master.
Zoke iintatimende zeemali kufanele zigcine
begodu, nakubawiweko, zinikelwe u-Master. Lokhu
kungafuneka nayikuthi u-Master ufumana imibuzo
mayelana ne-trust.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Trust Property Control Act, 1988 (Act 57 of
1988) (UmThetho wokuLawulwa kwePahla ye-Trust)
nemiThetjhwana yawo ekhambelanako.

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi esibekiweko sokutlolisa i-trust siyame
ekuhlangahlangeni kwesibawo.

[Top]
Iindleko
I-inter-vivos trust:

I-R100,00 +

ngeentempe zengeniso (revenue stamp)
ezingakasulwa, ezinanyathiselwa emtlolweni
we-trust; namkha
emhlobeni westempe esinanyathiselwa emtlolweni
we-trust ngokusebenzisa umtjhini esibhadelwa
ngothunyelelwako esivunywe nguKomitjhinara
weNgeniso yangaPhakathi.
I-testamentary trust: Akunamali ebhadelwako;
begodu incwadi yokwaba ilifa (iwili)
yohlongakeleko yokugcina izakuba mtlolo
we-trust.
Nawufuna ilwazi elinabileko thintana ne-ofisi
laka-Master.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Acceptance of Trusteeship, (Umtlolo wokwAmukela
i-Trusteeship) okufanele uzaliswe ngenye nenye
i-trustee
I-Bond of security yabo-trustee (iBhondi
yesiQinisekiso), nayikuthi ifunwa ngu-Master -
i-Form J344 (elingatholakaliko ku-inthanethi)
Zoke iimfuneko eziku-Form JM21
Isibopho esenziwa mhloli (auditor), nasikhona -
qala indima 5.2 ku-Form JM21

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Master's office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 339 7700/7807
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:3rd Floor, South Tower,
Momentum Centre, 329 Pretorius Street (c/o
Pretorius and Prinsloo Streets), Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za/master/m_main.htm


General Manager: Inland

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:3rd Floor, South Tower,
Momentum Centre, 329 Pretorius Street (c/o
Pretorius and Prinsloo Streets), Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag x 81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za/master/contacts_list.htm


General Manager: Coastal

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:3rd Floor, South Tower,
Momentum Centre, 329 Pretorius Street (c/o
Pretorius and Prinsloo Streets), Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag x 81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za/master/contacts_list.htm


General Manager: Strategy, Research and Policy

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:3rd Floor, South Tower,
Momentum Centre, 329 Pretorius Street (c/o
Pretorius and Prinsloo Streets), Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag x 81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za/master/contacts_list.htm


Senior Manager: Finance and Guardian's Fund

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:3rd Floor, South Tower,
Momentum Centre, 329 Pretorius Street (c/o
Pretorius and Prinsloo Streets), Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag x 81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za/master/contacts_list.htm









Yabuyekezwa kokugcina :23 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaIhlanganoEn.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa ihlangano engenzi inzuzo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa kwehlangano engenzi inzuzo
Isibawo sokutlolisa ikhaya labadala
Isibawo sokutlolisa ikhaya labantwana
Isibawo sokutlolisa ihlangano engenzi inzuzo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukutloliswa kweenhlangano ezingenzi inzuzo





Isibawo sokutlolisa ihlangano engenzi inzuzo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Iinhlangano ezingenzi inzuzo makampani
atloliselwe ukunikela umsebenzi namkha
ukuthuthukisa iinkareko zomphakathi. Azinakareko
yokwenza inzuzo namkha zahlulelwe ngenzuzo
eziyenzako. Iinhlangano ezinengi ezingenzi
inzuzo kanengi kuba ngezamasonto namkha
zokunikela kabatlhagako.
Kuhlekuhle iinhlangano ezingenzi inzuzo zinikela
irhelebho emiphakathini ehlukahlukeneko
enjengokupha abantwana abatlhagako ukudla,
ezitlhogomela iintandana ze-AIDS, iinhlangano
zamasonto, nezinye. Enye nenye inzuzo eziyenzako
ngemva kokubhadela iindleko zokusebenza kwazo,
enye inzuzo isetjenziselwa ukukhulisa umsebenzi
wabo.
Iinhlangano ezingenzi iinzuzo zithola iimali
ngokuphiwa ngezinye iinhlangano khulukhulu
zangaphetjheya ezitloliswe ngokwesiGaba 21
somThetho wamaKampani' ka-1973. ikampani
yesiGaba 21 kumele ibe namalunga alikhomba
begodu ubuncani bakhona ibe nabanqophisi
ababili.
Njengombana ikambiso yokutloliswa kweenhlangano
ezingenzi inzuzo ibudisana, ukusetjenziswa
kwabogqwetha kuyaphakanyiswa. Imemorandamu kanye
nama-Articles of association kumele enziwe
begodu ahlaliswe kuhle ukuze akwazi ukusebenza
nekampani ngaphandle kokuhlukanisa imali begodu
kumele iqinisekiswe ligqwetha lokulungisa
iimvumelwano zomphakathi eliyi-notary.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Zalisa amaforomo wokwenza isibawo afaneleko
atholakala emNyangweni wezokuRhwebelana
namabubulo. (Qala amaforomo ongawazalisa
ngaphasi)
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Companies Act (Act 61 of 1973) (UmThetho
wamaKampani)
Business Names Act (Act 27 of 1960) (UmThetho
wamaGama wamaBhizinisi)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amahlanu ukusebenza isibawo
sakho.
[Top]
Iindleko
Imemorandamu nama-Articles of Association abiza
R350
Ungabhadela R50 ukubulunga igama
[Top]
Amaforomo azaliswako

[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block F,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:P.O. Box 429, Pretoria, 0001

Web:www.cipro.co.za/Home









Yabuyekezwa kokugcina :26 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaIkampaniEng.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa ikampani engaphandle kwenarha



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokutloliswa KwesiKhungo SangaSese
SeFundo
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isaziso samatjhuguluko esitatimendeni
sokusungula
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Ukuzitlolisa NjengeSikimu SokuSiza KwezamaPhilo
Isibawo sokutjhugulula iclose corporation ibe
yika
Isibawo sokutlolisa ikampani enobunikazi
bezabelo
Isibawo sokutlolisa ikampani yangeqadi
Isibawo sokutlolisa ikampani engaphandle
kwenarha
Isibawo sokubuyiswa kweclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa ikampani yomphakathi
Ukutloliswa KweenHlangano ZokuKhandela ImiLilo
Iin
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Isibawo sokutjhugulula ikampani ibe yiclose
corpor


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukutlolisa ibhizinisi





Isibawo sokutlolisa ikampani engaphandle
kwenarha

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ihlangano yenye inarha engaphandle kweSewula
Afrika efisa ukwenza ibhizinisi eSewula Afrika
ingenza isibawo semvumo njengekampani
yangaphandle. Ikampani yangaphandle yikampani
etloliswe enarheni yangaphandle efisa ukuthoma
ikampani eSewula Afrika.
Ngesibanga seenkambiso ezinengi ezenzekako
njengengcenye yekambiso yokutlolisa, kungcono
usebenzise amagqwetha weSewula Afrika.
Kumele ubonane nesazi sezomthetho eSewula
Afrika, njengombana ezinye iimfuneko zomThetho
wamaKampani ka-1973 zingakwazi ukwenziwa zizazi
zomthetho ezisebenza loyo msebenzi.
Khumbula bonyana yoke imitlolo kumele izaliswe
nge-enke enzima engasukiko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-Company and Intellectual Property
Registration Office
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana noCompanies and Intellectual Property
Registration Office.
Zalisa amaforomo wesibawo njengombana
kurhelilswe ngaphasi kwesihloko "Amaforomo
azaliswako" ngenzasi.
Nikela amakhophi aqinisekisiweko namkha
amaphaspoti asemthethweni wabo boke abantu
ababandakanyeka kileyokampani ukuze batloliswe.
Yoke imitlolo kumele ikhambisane nememorandamu
kanye nama-articles of association okumele abe
njengencwadi begodu kumele aqinisekiswe
yi-notary kwelinye nelilnye ikhasi yi-Notary
Public (iGqwetha lomPhakathi).
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Companies Act (Act No. 61 of 1973) (UmThetho
wamaKampani)
Business Names Act (Act 27 of 1960) (UmThetho
wamaGama wamaBhizinisi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukutlolisa kungathatha amalanga amahlanu.
[Top]
Iindleko
R350
[Top]
Amaforomo azaliswako
CM22 - Notice of registered office and postal
address of company (Isazizo sokutloliswa
kwe-ofisi ne-adresi yeposo yekampani)
CM29 - Contents of register of directors,
auditors and officers (Imininingwana
yokutloliswa kwabanqophisi, abahlolincwadi
neemphathiswa)
CM31- Notice of, consent to change of name, or
resignation by Auditor or removal of Auditor
(Isaziso semvumo yokukhonjwa, ukutjhugululwa
kwegama lomhlolincwadi namkha ukususwa
komhlolincwadi)
CM37 -Notice of person authorized to accept
service on behalf of external company (Isaziso
somuntu ogunyazwe ukwamukelela ikampani
yangaphandle umsebenzi CM37)
CM49 - Application for the registration of
memorandum of external company (


[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block F,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:P.O. Box 429, Pretoria, 0001

Web:www.cipro.co.za/Home









Yabuyekezwa kokugcina :19 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaIkampaniEno.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa ikampani enobunikazi bezabelo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokutloliswa KwesiKhungo SangaSese
SeFundo
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isaziso samatjhuguluko esitatimendeni
sokusungula
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Ukuzitlolisa NjengeSikimu SokuSiza KwezamaPhilo
Isibawo sokutjhugulula iclose corporation ibe
yika
Isibawo sokutlolisa ikampani enobunikazi
bezabelo
Isibawo sokutlolisa ikampani yangeqadi
Isibawo sokutlolisa ikampani engaphandle
kwenarha
Isibawo sokubuyiswa kweclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa ikampani yomphakathi
Ukutloliswa KweenHlangano ZokuKhandela ImiLilo
Iin
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Isibawo sokutjhugulula ikampani ibe yiclose
corpor


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukutlolisa ibhizinisi





Isibawo sokutlolisa ikampani enobunikazi
bezabelo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Njengombana ukutlolisa ikampani enobunikazi
bezabelo kurarene, kuphakanyiswa bona ababawi
bafune irhelebho legqwetha.
Imemorandamu kanye nama-athikhili wekampani
kufanele enziwe abe atjhuglulelwe kwewekampani
enezabelo begodu aqinisekiswe yi-notary public,
osisazi somthetho. Ikampani yomphakathi
ingathatha iThebula A eforomeni lesibawo
ngokuzeleko namkha ilenze ngendlela ekhambelana
nayo ikani nje nalikhambisana nomThetho
wamaKampani ka-1973. Ikampani yangeqadi yona
ingathatha iThebula B eforomeni lesibawo
ngokuzeleko namkha ilenze ngendlela ekhambelana
nomThetho wamaKampani ka-1973.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-Company and Intellectual Property
Registration Office.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana no Companies and Intellectual Property
Registration Office.
Zalisa amaforomo alandelako
Yenza isibawo sokubulungwa kwegama ngokuzalisa
iforomo i-CM5- isibawo sokubulungwa kwegama.
Iforomo lelo litholakala emNyangweni
wezokuRhwebelana namaBubulo.
Zalisa i-CM29 - enemininingwana yokutlolisa
abanqophisi kanye neemphathiswa. Iforomo lelo
litholakala emNyangweni wezokuRhwebelana
namaBubulo.
Omunye nomunye umnqophisi kumele azalise iforomo
i-CM47. Iforomo lelo litholakala emNyangweni
wezokuRhwebelana namaBubulo. Zalisa iforomo
i-CM31 ukunikela imvumo umuntu okumele ajaphethe
isikhundla sokubamhloli weencwadi. Iforomo lelo
litholakala emNyangweni wezokuRhwebelana
namaBubulo.
Zalisa iforomo i-CM44 -ama-articles of
association wekampani enobunikazi bezabelo
eyamukela itjhejuli 1, namkha iforomo i-
CM44A-Ama- articles of association wekampani
enobunikazi bezabelo engamukeli itjhejuli 1.
Boke abanqophisi kumele bazalise iforomo
i-CMM44C- Abatlikitle ama-athikhili.
Nikela abogqwetha ngokujanyelwa eendabeni
zomthetho kugqwetha, ubeke bona umnikela igunya
lokukujamela.
Ikampani ezitlolisa ngobunikazi bezabelo (imali
yokuthoma) kumele ithumele imitlolo elandelako:

CM1: Isitifikhethi sokufakwa
Lokhu kumtlolo otlikitlwa bewugadangiswe
isitembu mTlolisi wamaKampani lapho imitlolo
ekhambisanako (erheliswe ngaphezulu)
seyiqalisisiwe bekwaqedwa ngayo.
I-CM2: I-memorandum of association kanye ne-
CM2A - CM2B - CM2C nangabe abanikazi bezabelo
badlula munye namkha u-2D nangabe munye umnikazi
wezabelo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Companes Act, 1973 (Act No. 61 of 1973)
(UmThetho wamaKampani)
Business Names Act (Act No. 27 of 1960)
(UmThetho wamaGama wamaBhizinisi)
Share Blocks Control Act (Act No. 59 of 1980)
(UmThetho wokuLawula iinQuntu zazAbelo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amahlanu ukutlolisa
ikampani enobunikazi bezabelo.
[Top]
Iindleko
Imali ebhadelwako yi-R350 kuhlangene ne-R5
ngenye nenye i-1000 yemali esiswako evunyelweko
ngokuya kwenani elinye nelinye lesabelo, namkha
i-R5 nge-1000 lapho kungananani lezabelo.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Certificate of incorporation CM1 (Isitifikhethi
sokufakwa CM1)
Memorandum of associatio CM2
Notice of registered office and postal address
of compan CM22 (Isaziso sokutloliswa kwe-ofisi
ne-adresi yeposo yekampani CM22)
Contents of register of directors, auditors and
officers CM29 (Imininingwana yerejista
yabanqophisi, ama-auditor neemphathiswa CM29)
Notice of consent to appointment, change of name
by auditor or removal of auditor CM31 ((Isaziso
semvumo yokukhonjwa, ukutjhugululwa kwegama
yi-auditor namkha ukususwa kwe-auditor)
Articles of association of a company having a
share capital adopting schedule CM44A
(Ama-Articles of association wekampani
enobunikazi bezabelo CM44A)
Signatories to article of association CM44C
(Abatlikitli bama-Articles of association CM44C)
Certificate to commence business CM46
((Isitifikhethi sokuthoma ibhizinisi CM46)
Statement by directors regarding adequacy of
capital of compan CM47 (Istatimende sabanqophisi
mayelana nokwanela kwemali yokusikimisa
yekampanI CM47)
Application for reservation of name CM5 (Isibawo
sokubulungwa kwegama CM5
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block F,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:P.O. Box 429, Pretoria, 0001

Web:www.cipro.co.za/Home









Yabuyekezwa kokugcina :31 May 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaIkampaniYan.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa ikampani yangeqadi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokutloliswa KwesiKhungo SangaSese
SeFundo
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isaziso samatjhuguluko esitatimendeni
sokusungula
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Ukuzitlolisa NjengeSikimu SokuSiza KwezamaPhilo
Isibawo sokutjhugulula iclose corporation ibe
yika
Isibawo sokutlolisa ikampani enobunikazi
bezabelo
Isibawo sokutlolisa ikampani yangeqadi
Isibawo sokutlolisa ikampani engaphandle
kwenarha
Isibawo sokubuyiswa kweclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa ikampani yomphakathi
Ukutloliswa KweenHlangano ZokuKhandela ImiLilo
Iin
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Isibawo sokutjhugulula ikampani ibe yiclose
corpor


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukutlolisa ibhizinisi





Isibawo sokutlolisa ikampani yangeqadi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ikhampani yangeqadi libhizinisi eliphethwe
banikazi bezabelo begodu izabelo zabo angeze
zathengiselwa umphakathi. NgokomThetho
wamaKampani ka-1973, ikampani yangeqadi kumele
ibe nabanikazi bezabelo ukusuka koyedwa ukufika
kwabama-50. Abanikazi bezabelo labo babizwa
bonyana babanqophisi bekampani leyo.
Amakampani wangeqadi atlolisiweko anikelwa
ubujamo be-Proprietary Limited namkha i-"(Pty)
Ltd" .
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
Companies and Intellectual Property Registration
Office.
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Indlela yokutlolisa amakampani wangeqadi
nawophakathi kufaka hlangana ikambiso ezeleko.
Ngesibanga seendlela ezibudisi ezithintekako,
amagqwetha kumele asetjenziswe kileyokambiso
yokutlolisa.
Thintana nomCompanies and Intellectual Property
Registration Office.
Zalisa amaforomo alandelako:

Ukubulungwa kwegama lekampani - iForomo CM5
ne-R50 okumele idibhozidwe ekhowudini yeklayenti
yekhastama
I-CM22 (ngeduplikheyithi) - Ukugunyazwa kobujamo
bokutlolisa kanye ne-adresi yokuposa
Ukujanyelwa eendabeni zomthetho - Isaziso
sokuphatha esikhundleni sabathuthukisi
I-CM29 - Iforomo elinemininingwana yabanqophisi,
iimphathiswa
I-CM31 - Ukuvuma ukuje uphethe
njengomhlolincwadi
I-CM46 - Ukwenza isibawo sesitifikhethi
sokuthoma ibhizinisi begodu ne-R60 edibhozidwe
ekhowudini yeklayenti yekhastama
I-CM47 (Ngomqophisi ngamunye) - Isitatimende
sabanqophisi esiphathelene nokulingana
nokungalingani kobunikazi bezabelo
Zalisa imemorandamu kanye nama-articles of
association
Bhadela imali ebekiweko.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Companies Act (Act No. 61 of 1973 ) (UmThetho
wamaKampani)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amahlanu ukutlolisa
ikampani yangeqadi .
[Phezulu]
Iindleko
R350 - Imemorandamu kanye nama-articles of
association
R60 - Isitifiketi sokuthoma ibhizinisi
R50 - Ukubulungwa kwegama
R5 - Kwenye nenye i-1 000 yezabelo
ezikhutjhweko.
Isamba - R465
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo anikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
Reservation of a company name - CM5.
(Ukubulungwa kwegama)
Authorization of situation of registered and
Postal address (in duplicate) CM22 - .
(Ukugunyazwa kobujamo bokutloliswa ne-adresi
yeposo)
Power of Attorney - Notification to act on
behalf of promoters. (Ukujanyelwa eendabeni
zomthetho - Isaziso sokusebenza esikhundleni
sabathuthukisi)
Return containing particulars of directors,
auditors and officers CM29 (Iforomo
elinemininingwana yabanqophisi)
Consent to act as Auditor CM31 (Imvumo
yokusebenza njenge-Auditor)
Application for certificate to commence business
CM46 (Isibawo sesitifikhethi sokuthoma
ibhizinisi)
Statement by directors regarding adequacy or
inadequacy of share capital (by each director)
CM47 (Istatimende sabanqophisi mayelana
nokwanela namkha ukunganeli kobunikazi bezabelo)
Memorandum and articles of association CM2
(Imemorandamu nama-articles of association)
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block F,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:P.O. Box 429, Pretoria, 0001

Web:www.cipro.co.za/Home









Yabuyekezwa kokugcina :19 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaIkampaniYom.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa ikampani yomphakathi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokutloliswa KwesiKhungo SangaSese
SeFundo
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isaziso samatjhuguluko esitatimendeni
sokusungula
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Ukuzitlolisa NjengeSikimu SokuSiza KwezamaPhilo
Isibawo sokutjhugulula iclose corporation ibe
yika
Isibawo sokutlolisa ikampani enobunikazi
bezabelo
Isibawo sokutlolisa ikampani yangeqadi
Isibawo sokutlolisa ikampani engaphandle
kwenarha
Isibawo sokubuyiswa kweclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa ikampani yomphakathi
Ukutloliswa KweenHlangano ZokuKhandela ImiLilo
Iin
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Isibawo sokutjhugulula ikampani ibe yiclose
corpor


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukutlolisa ibhizinisi




Isibawo sokutlolisa ikampani yomphakathi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ikampani yomphakathi libhizinisi eliphethwe
mphakathi begodu nelinamalunga ubuncani bakhona
alikhomba. Igama elithi "Limited" lizakubonakala
emaphelelweni wegama lekampani leyo. Ukutloliswa
kwekampani yomphakathi kufaka hlangana lokhu
okulandelako:
Izabelo ezithengiselwa umphakathi
Nanyana kungekho ukulinganiswa kwenani
labanikazi bezabelo, kodwana kunesiqunto
sokobana kumele babe likhomba.
Akunaqintelo lokudluliswa kwezabelo.
Igama elithi "Limited" lizakubonakala ekupheleni
kwegama lekampani
Ikampani kumele yenze elinye ilwazi bonyana
lazeke emphakathini
Ibhizinisi elinjengaleli lifuna imali enengi
yokwakha nokuthenga ipahla ngaphambi kobanyana
lithome lisebenze.
Ubuncani bakhona kunabanqophisi ababili.
Ukuthola ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
Companies and Intellectual Property Registration
Office
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo
Thola iforomo lokwenza isibawo elifaneleko
lomNyango
Bulunga igama lekampani ngokuzalisa iforomo
i-CM5.
Zalisa imitlolo elandelako yokusekela:

I-CM22 (Ngeduplikheyithi) - Ukugunyaziswa
kobujamo bokutlolisa kanye ne-adresi yokuposa
Ukujanyelwa eendabeni zomthetho - Ukwaziswa
kokuphatha esikhundleni sabathuthukisi
I-CM29 - Iforomo elinemininingwana yabanqophisi,
iimphathiswa
I-CM31 - Ukuvuma ukuje uphethe
njengemhlolincwadi
I-CM46 - Ukwenza isibawo sesitifikhethi
sokuthoma ibhizinisi
I-CM47 (Ngomnqophisi ngamunye) - isitatimende
esilethwa mnqophisi esiphathelene nokulingana
nokungalingani kobunikazi bezabelo
Zalisa imemorandamu kanye nama-articles of
association
Bhadela imali ebekiweko.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Companies Act (Act No. 61 of 1973) (UmThetho
wamaKampani)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amahlanu ukutlolisa
ikampani.


[Phezulu]
Iindleko
R350 - Imemorandamu kanye nama-articles of
association
R60 - Isitifikhethi sokuthoma ibhizinisi
R50 - Ukubulungwa kwegama
R5 - Kwenye nenye i-1 000 yezabelo ezikhutjhweko
Isamba - R465
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo anikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
Authorization of situation of registered and
Postal address (in duplicate) CM22 (Ukugunyazwa
kobujamo bokutloliswa ne-adresi yeposo)
Power of Attorney - Notification to act on
behalf of promoters. (Ukujanyelwa eendabeni
zomthetho - Isaziso sokusebenza esikhundleni
sabathuthukisi)
Return containing particulars of directors,
auditors and officers CM29 (Iforomo
elinemininingwana yabanqophisi, isiphathiswa)
Consent to act as Auditor CM31 (Imvumo
yokusebenza njenge-Auditor)
Application for certificate to commence business
CM46 (Isibawo sesitifikhethi sokuthoma
ibhizinisi ne-R60 edibhozidwe ekhowudini
yeklayenti yekhastama)
Statement by directors regarding adequacy or
inadequacy of share capital (by each director)
CM47 (Istatimende sabanqophisi mayelana
nokwanela namkha ukunganeli kobunikazi bezabelo)
Reservation of a company name - CM5 (Ukubulungwa
kwegama)
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block F,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:P.O. Box 429, Pretoria, 0001

Web:www.cipro.co.za/Home









Yabuyekezwa kokugcina :19 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaIkhayaLabad.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa ikhaya labadala



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa kwehlangano engenzi inzuzo
Isibawo sokutlolisa ikhaya labadala
Isibawo sokutlolisa ikhaya labantwana
Isibawo sokutlolisa ihlangano engenzi inzuzo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukutloliswa kweenhlangano ezingenzi inzuzo





Isibawo sokutlolisa ikhaya labadala

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi wenzelwe abantu namkha iinhlangano
ezifisa ukutlolisa ikhaya labadala.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya kumNyango
wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo e-ofisini eliseduze
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle hlanu kwalapho
uhlala khona.
Zalisa iforomo phambi kwesiphathiswa esibuya
emNyangweni.
Thola irasidi lokha nawuletha isibawo sakho
bewuligcine njengobufakazi besibawo sakho.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Imitlolo le inikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
Older Persons Act, 2006 (Act 13 of 2006)
Aged Persons Act, 1967 (Act 81 of 1967)
(UmThetho wabaNtu abaDala)
(UmThetho wabaNtu abaDala)
Aged Persons Amendment Act, 1998 (Act 100 of
1998) (umThetho wamaTjhuguluko wabaNtu abaDala)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha pheze iimveke ezine ukusebenzana
nesibawo sakho.
Isisebenzi sezehlalakuhle simema abanye
abadlalindima abafana neemphathiswa zamaphilo
nesiphathiswa sombuso wendawo ukuphenyisisa
umakhiwo ozakuba likhaya.
Omunye nomunye wabadlalindima ubuthelela umbiko
ngakufunyeneko.
Imibiko ilethwa e-ofisini eliseduze
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle lapho
izakuvunywa kokugcina.
Nayikuthi isibawo sakho asivunywa, uzakwaziswa
ngomtlolo ukobana kungani singakaphumeleli.
Nayikuthi awuvumelani nesiqunto, dlulisela
isiqunto kuNgqongqotjhe namkha kuSo/Nomkhandlu
e-ofisini lesitjhaba namkha lephrovinsi
lomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
uhlathulule bonyana kungani ungavumelani naso.
Lokhu kufanele kwenziwe kungakapheli amalanga
ama-90 ngemva kokufumana umphumela wesibawo
sakho.
[Phezulu]
Iindleko
Iindleko zokutloliswa ziyame ekutholakaleni
kwemithombo begozu zihluka ukuya ngamaphrovinsi.


[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo wesibawo atholakala e-ofisini
eliseduze lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :22 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaIkhayaLaban.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa ikhaya labantwana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa kwehlangano engenzi inzuzo
Isibawo sokutlolisa ikhaya labadala
Isibawo sokutlolisa ikhaya labantwana
Isibawo sokutlolisa ihlangano engenzi inzuzo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukutloliswa kweenhlangano ezingenzi inzuzo




Isibawo sokutlolisa ikhaya labantwana

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
UmThetho wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana
uhlathulula ikhaya labantwana njengenye nenye
indawo yokuhlala namkha ikhaya eligcinelwa
ukwamukela, ukuvikela, ukutlhogomela nokukhulisa
abantwana abangaphezu kwabasithandathu
abangahlali nababelethi babo. Kodwana alifaki
esinye nesinye isikolo namkha isikolo
setjhugululo.
LomThetho ubeka bona akunamntwana ozakwamukelwa
ekhaya labantwana ngaphandle kwalokha ikhaya
labantwana naliphethwe yihlangano yabantu
engabunjwa babantu abangaphasi kwamalunga
alikhomba netloliswe ngaphasi kweSigaba 30
somThetho wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana (Child
Care Act , 1983 (Act 74 of 1983)).
ImiNyango emibili iyathinteka ekambisweni
yokutloliswa kwekhaya labantwana, okumNyango
wemiBuso yeeNdawo nomNyango wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.


[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nesiphathiswa sezamaphilo esibuya
emNyangweni wemiBuso yeeNdawo ukwenza ukuhlola.
Nakungenzeka ikhaya labantwana likhambisane nazo
zoke iimfuneko zesakhiwo nezamaphilo ezibekwe
mNyango wemiBuso yeeNdawo isitifikhethi
sezamaphilo sizakukhutjhwa.
Isitifikhethi sezamaphilo sizakuba yifuneko
ekambisweni yokutloliswa.
Nakufunyanwa isitifikhethi sezamaphilo,
isisebenzi sezehlalakuhle esibuya emNyangweni
wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle sizakuthintana
nawe ukuhlathulula iinkambiso zokutlolisa kanye
nokukunikela amaforomo wokutlolisa.
Zalisa amaforomo bewuwabuyisele emNyangweni
wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle kanye nemitlolo
elandelako:

Ikhophi yomthethosisekelo wekhaya labantwana
Iimplani zomakhiwo
Isitifikhethi sezamaphilo
Isivumelwano nomnikazi womakhiwo
Iindingo zokulinganisa ezisekela isidingo
sekhaya labantwana endaweni ethileko
Yoke imitlolo efaneleko izakusetjenzwa
ekuvunyweni kokutloliswa.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Child Care Act, 1983 (Act 74 of 1983) (UmThetho
wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha pheze iimveke ezi-4 namkha ukudlula
lapho ukusebenzana nesibawo sakho.
Isisebenzi sezehlalakuhle simema abadlalindima
abafana nesiphathiswa sezamaphilo kanye
nesiphathiswa sombuso wendawo ukuhlola ikhaya.
Esinye nesinye isiphathiswa sezamaphilo
nesemibuso yeendawo sizakuzalisa umbiko osuselwe
kilokho abakufumeneko.
Imibiko le ilethwa e-ofisini eliseduze
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle bona ivunywe
kokugcina.
Nayikuthi isibawo sakho asivunywa, uzakwaziswa
ngomtlolo ukobana kungani singakaphumeleli.
Nayikuthi awuvumelani nesiqunto esithethweko,
dlulisela isiqunto kuNgqongqotjhe namkha
uSo/Nomkhandlu e-ofisini lesitjhaba namkha
lephrovinsi lomNyango wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle ngomtlolo uhlathulule bona
kungani ungasamukeli isiqunto. Ufanele wenze
lokhu kungakadluli amalanga ama-90 ngemva
kokufumana isaziso ngomphumela wesibawo sakho.

[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Fumana ilwazi ngeemali ezibhadelwako
zokukhutjhwa kwesitifikhethi sezamaphilo esibuya
emNyangweni wemiBuso yeeNdawo.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Iforomo lesibawo litholakala e-ofisini eliseduze
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
Isisebenzi sezehlalakuhle sizakuzalisa umbiko
wokuhlola wamaKhaya wabaNtwana.

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaIlungeloLok.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa ilungelo lokutlama



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa iphathenti
Isibawo sokuktlolisa itrademark
Isibawo sokutlolisa ilungelo lokutlama
Isibawo sokutlolisa umtlamo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ilungelo lokutlama > Ukutloliswa kokutlama





Isibawo sokutlolisa ilungelo lokutlama

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ilungelo lokutlama lilungelo lokuvikela
umsebenzi womuntu, okungaba yinto etloliweko
kanye nefana nomqondo, amahlelo wekhompyutha,
imisebenzi yobukghwari, umvumo, amafilimu namkha
amavidiyo.
"Ukuvikela" kutjho ukukhandela abanye ekukopeni
namkha ekuvezeni ngobutjha umsebenzi lowo namkha
into kanye nokuyisebenzisela (ngaphandle
kwemvumo yakho) ukuzenzela imali. UmThetho
weLungelo lokuTlama ka-1978 (i-Copyright Act,
1978) ubeka ilungelo lokutlama.
Nayikuthi unomqondo wokuthoma, angeze waba
nelungelo lokutlama ngawo. Kufanele kokuthoma
utjhugululele umqondo wokuthoma entweni
ebonakalako, efana nencwadi ikarada, i-CD,
umgwalo, isithombe, umdlalo weskrini namkha
ifilimu.
Ngokujayelekileko umuntu otlole, wagadangisa,
waveza, wadlala, wabaza, wapenda, wafilima
namkha warekhoda umsebenzi, nguye umnikazi
welungelo lokutlama umsebenzi lowo. Kodwana
kwesinye isikhathi lokha umuntu nakavunyelwe
ukwenza umsebenzi othileko begodu abhadelwa
ngawo, ilungelo lokutlama kuba ngelomqatjhi.
Emisebenzini eminengi (ngaphandle kwamafilimu)
akutlhogeki ukwenza isibawo selungelo lokutlama.
Ilungelo lokutlama lenziwa ngokubeka amagama
athi "copyright" namkha "copyright reserved"
namkha "copyright Smith 2002" (okutjho ilungelo
lokutlama elilandelwa ligama nonyaka), namkha
itshwayo lelungelo lokutlama (i-copyright
symbol), igama nonyaka (Â© Meati 2002).
Ungafumana ilungelo lokutlama eSewula Afrika
nayikuthi usisakhamuzi seSewula Afrika namkha
umsebenzi wakho uvezwe eSewula Afrika. Nayikuthi
awusi sisakhamuzi seSewula Afrika, ungafumana
ilungelo lokutlama kwaphela nayikuthi inarha
enye ililunga le-Berne Convention. I-Berne
Convention sivumelwano seentjhabatjhaba
samalungelo wokutlama ngaso inarha elilunga
enikela enye ukuvikelwa kwelungelo lokutlama.
Ilungelo lokutlama nasiya kumafilimu namkha
kumavidiyo asetjenziselwa ukwenza imali kufanele
lenzelwe isibawo ngokulandela indlela
yangokomthetho, ngokufumana imitlolo elandelako
simahla e-Ofisini lokuTloliswa kweLungelo
lokuTlama:
Ukuba nelungelo lokutlama kunikela "ngobunikazi"
eentweni ezinjalo kanye nokusetjenziselwa kwazo
ukwenza imali. Itshwayo lelungelo lokutlama
elibonakala khulu ngileli Â©.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
Companies and Intellectual Property Registration
Office
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Zalisa amaforomo alandelako:

IForomo RF1 elilethwa ngeduplikheyidi (Form RF1)
Iforomo RF2 elilethwa ngeduplikheyidi (Form RF2)
Iforomo RF3 elilethwa ngeduplikheyidi (Form RF3)
Iforomo RF9 kanye ne"Statimende seNdaba"
Incwadi yokujanyelwa eendabeni zomthetho
(i-Power of Attorney) nayikuthi imisebenzi
yegqwetha iyasetjenziswa.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Copyright Act, 1978 (Act 98 of 1978) (UmThetho
weLungelo lokuTlama)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukulandela iinkhathi zeenyanga ezisithandathu,
iinkambiso zokuhlola ziyenziwa begodu ilungelo
lokutlama linikelwa enyangeni yekhomba.
[Top]
Iindleko
R231
[Top]
Amaforomo azaliswako
Form RF1, submitted in duplicate (Iforomo RF1
elilethwa ngeduplikheyidi )
Form RF2, submitted in duplicate (Iforomo RF2
elilethwa ngeduplikheyidi)
Form RF3, submitted in duplicate (Iforomo RF3
elilethwa ngeduplikheyidi)
Form RF9 together with the "Statement of Case"
(Iforomo RF9 kanye ne"Statimende seNdaba)
Power of Attorney letter if services of an
attorney are used (contact CIPRO) (Incwadi
yokujanyelwa eendabeni zomthetho (i-Power of
Attorney)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block F,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:P.O. Box 429, Pretoria, 0001

Web:www.cipro.co.za/Home









Yabuyekezwa kokugcina :19 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaInarhaYokug.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa inarha yokugcina iinyathi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo senarha yokulima yakarhulumende
Ibandulo ngeendlela neenkambiso zokucozululwa
kwem
Isibawo sokutlolisa inarha yokugcina iinyathi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > pahthwa
kwebhizinisi lezelimo





Isibawo sokutlolisa inarha yokugcina iinyathi


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Omunye nomunye ofisa ukugcina iinyathi kufanele
kokuthoma atlolise inarha nomNyango wezokuLima.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Khupha iforomo ku-inthanethi bewulizalise
ngamagabhadlhela. Godu lingafunyanwa e-ofisini
lakadorhodera weenlwana wendawo karhulumende.
Bawa udorhodera wendawo weenlwana ukuhlola
inarha nefensi begodu aqinisekise ubujamo
bezamalwelwe benyathi.
Ihloko yemisebenzi yokwelatjhwa kweenlwana
ephrovinsini kufanele ifakaze bona imithombo
eyaneleko iyatholakala ukwelusa ubujamo eplasini
ngaso soke isikhathi, nokobana yoke imikhambo
yenyathi eplasini nangaphandle kweplasi
ingalawulwa kuhle begodu kuzokukghoneka
ukulandela ukungakhambi kuhle ngaphandle
kokuriyada.
Isibawo kufanele siphekelelwe:

Sitifikhethi sangokomthetho sendawo eyaneleko
ekhutjhwe ngabasemagunyeni bokugcinwa kwemvelo.
Ikhophi yomebhe otjengisa kuhle ubukhulu benarha
eyenzelwa isibawo.
Letha isibawo ku: The Senior Manager: Animal
Health, ifeksi: 012 329 0499[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Diseases Act, 1984 (Act 35 of 1984)
(UmThetho wamaLwelwe weenLwana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi esithathwa nakuvunywa isibawo sihluka
ukusuka kwenye iphrovinsi ukuya kwenye. Nasele
isibawo sivunyiwe, sithunyelwa emNyangweni
wezokuLima wesitjhaba.
Iimphathiswa zomnyango wesitjhaba zinikela
ngenomboro yokutloliswa yangokomthetho, zifake
ilwazi erejisteni yesitjhaba yeenyathi begodu
zigadangisela umnikazi wenarha isitifikhethi
sokutloliswa. Lekambiso ingathatha amalanga
wokusebenza alitjhumi.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for the registration of land for
keeping buffalo (Isibawo sokutlolisa inarha
yokugcina iinyathi)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Delpen Building, Cnr Annie
Botha Avenue and Union Street, Riviera, Pretoria
I-adresi yeposo:The Senior Manager: Animal
Health, Private Bag X138, Pretoria 0001











Yabuyekezwa kokugcina :01 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaIphathenti.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa iphathenti



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa iphathenti
Isibawo sokuktlolisa itrademark
Isibawo sokutlolisa ilungelo lokutlama
Isibawo sokutlolisa umtlamo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ilungelo lokutlama > Ukutloliswa kokutlama






National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block F,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:P.O. Box 429, Pretoria, 0001

Web:www.cipro.co.za/Home









Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaIsikebheSok.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa isikebhe sokuthiya iimfesi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa isikebhe sokuthiya iimfesi
Isibawo selayisense yesikepe sokuthiya
sangaphandl
Isibawo selayisense yesikebhe sekhaya sokuthiya
Isibawo semvumo yokusebenzisa indawo
yokusetjenzwa
Isibawo semvumo yokuthiya ngomnqopho wokwenza
imal
Isibawo Sesitifikethi Sokwamukeleka Kokuthuthwa
Ka
Faka Isibawo Sesitifikethi Sokwamukelwa
Ekuphathen
Isibawo selungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba
Isibawo semvumo yokumayina
Isibawo selungelo lokumayina
Ukutlolisela Ukusebenzisa Amanzi
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
yokurhatjha yomdumo onamandla amancani
Isibawo seLayisense yomSebenzi wokuRhatjha
wokuNge
Isibawo selayisense yomsebenzi womphakathi
wokurha


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Isibawo semvumo
namkha ilayisense





Isibawo sokutlolisa isikebhe sokuthiya iimfesi


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isikebhe sokuthiya sikebhe esisetjenziselwa
namkha esineensetjenziswa zokuphathwa,
ukubuthelela iimfesi namkha ukusebenzisela
iimfuno kwemithombo yelwandle ephilako, namkha
ukusekela imisebenzi ekhambelanako. Lokhu kufaka
esinye nesinye isikebhe esirhelebha namkha
esirhelebha esinye namkha iinkebhe ezinengi
elwandle ekwenzeni omunye nomunye umsebenzi
ovunyelweko okhambelana nokuthiya kufaka -
kodwana kungapheleli - ekulungisweni,
ekunikelweni, ekubekweni, ekuqandisweni,
ekuthuthweni namkha ekusetjenzweni. AbaLawuli
bezokuPhepha kwemaLwandle beSewula Afrika
(i-SAMSA) kanye nomNyango weeNdaba zeBhoduluko
nezokuVakatjha (i-DEA&T) kufanele bavume
isikebhe sokuthiya.
Akunasikebhe sokuthiya esizakutloliswa
ngaphandle kwelungelo lokuthiya kanye nemvumo
yokuzibandakanya emisebenzini yokuthiya.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeBhoduluko nezokuVatjha



[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Hlela bona isikebhe sihlolelwe ukukhambisana
nemibandela yelwandle yi-SASA ngemva kwalokho
iSitifikhethi sezokuPhepha singakhutjhwa.
Isitifikhethi lesi kufanele siphekelele isibawo
sakho sokutloliswa.
Fumana iforomo lesibawo emNyangweni weeNdaba
zeBhoduluko nezokuVakatjha (i-DEA&T).
Zalisa iforomo ngamagabhadlhela usebenzise
amaledere amakhulu kuphela begodu ufake incwadi
yamabanga etloliweko lapho kufaneleko.
Nikela ngelwazi elilandelako:
Igama lesikebhe
Igama nemininingwana yomnikazi wesikebhe (kufaka
izabelo zobunikazi).
Ubude besikebhe.
Amandla wenjini nobukhulu besikebhe
Inarha esitloliswe ngaphasi kwayo (nayikuthi
siqatjhwe namkha ngesezakhamizi zeSewula
Afrika).
ISitifikethi sezokuPhepha sabaLawuli
bezokuPhepha kwemaLwandle beSewula Afrika
(i-SAMSA.
wesikebhe ukusebenzisa isikebhe okukhulunywa
ngaso, nayikuthi awusi mnikazi welungelo
lokuthiya.
Yitjho isikhathi kanye nekoro yokuthiya isikebhe
esizokufakwa ngaphasi kwayo.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Marine Living Resources Act, 1998 (Act 18 of
1998) (UmThetho wemiThombo yangeLwandle
ePhilako)The Marine Living Resources Act, 1998
(Act 18 of 1998))
The National Environmental Management Act, 1998
(Act 107 of 1998) (UmThetho wesiTjhaba
wokuPhathwa kweBhoduluko)
The National Biodiversity Act, 2004 (Act 10 of
2004) (UmThetho wesiTjhaba wokweHluka kweenTjalo
neenLwana)(The National Biodiversity Act, 2004
(Act No. 10 of 2004)
The National Protected Areas Act, 2003 (Act 57
of 2003) (UmThetho wesiTjhaba weeNdawo
eziVikelweko zeLwandle)The National Marine
Protected Areas Act, 2003 (Act No. 57 of 2003)
Sea Birds and Seals Protection Act, 1973 (Act 46
of 1973) (UmThetho wokuVikelwa kweeNyoni
zeLwandle namaSil)The Sea Birds and Seals
Protection Act, 1973 (Act No. 46 of 1973) (The
Sea-shore Act, 1935 (Act 21 of 1935)
The International Convention for the Prevention
of Pollution from Ships Act, (Act 2 of 1986)
(UmThetho wesiVumelwano seenTjhabatjhaba
sokuKhandelwa kokuSilaphazeka kweBhoduluko)The
International Convention for the Prevention of
Pollution from Ships Act, 1986 (Act No. 2 of
1986)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo singathatha amalanga wokusebenza
amathathu namkha ukudlula lapho kuye ngokwenziwa
kuhle kwesibawo.

[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka ngokuya kobude besikebhe.

Ubude besikebheIimali ezibhadelwako zanjesi
0-5mR215
5-8mR300
8-12mR485
12-20mR910
Ubude obudlula i-20mR1 450
Isikebhe sokuthiya emalwandle aphakame khuluR1
570



[Top]
Amaforomo azaliswako
Iforomo lesibawo litholakala emNyangweni
weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha
e-ofisini legatja lokuPhathwa kweLwandle neliGu.

[Top]
Imininingwana yokuthintana



Regional offices

iPhrovinsi:Western Cape
IdorobhaCape Town
Umtato:021 ...
Ifeksi:021 ...
I-adresi yendawo:2nd Floor, Marine and Coastal
Management, Department of Environmental Affairs
and Tourism, Foretrust Building,
Martinhamerschlag Road, Foreshore, Cape Town,
8000
I-adresi yeposo:Private Bag X28012, Roggebaai,
Cape Town, 8012











Yabuyekezwa kokugcina :30 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaItshwayoLok.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa itshwayo lokufanisa isilwana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa itshwayo lokufanisa isilwana
Isibawo sokudluliswa kwetshwayo lokufanisa
isilwan
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzisi womtjhini
w
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuvunywa kwekunzi
Isibawo sokuvuselelwa kokuvunywa kwesilwana bona
s
Isibawo selwazi mayelana nobujamo bobulwelwe
eSewu
Ilwazi ngobujamo bamalwelwe weenlwana
Isibawo sokutloliswa njengehlangano
yokuzalaniswa
Isibawo sesirhunyezo sokubikwa kokuqubuka
kobulwel
Ukutlolisa indawo njengesentha yezokulima
ukwenzel
Isibawo sokuthumela ngaphandle iinlwana
amaembriyo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Ukwenziwa ngcono
kweenlwana nefuyo





Isibawo sokutlolisa itshwayo lokufanisa isilwana


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Boke abanikazi befuyo kufanele babe netshwayo
elitlolisiweko lokufanisa ifuyo yabo. Itshwayo
lakanomphela lokumerega iinkomo, izimvu neembuzi
likatelelekile eSewula Afrika.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo. Iforomo lingakhutjhwa
ku-inthanethi namkha lifunyanwe eemphathisweni
zokungezelela, ema-ofisini kamarhastrada,
emayunithini wokwetjiwa kwefuyo wemiSebenzi
yesiPholisa yeSewula Afrika namkha emTlolisini
wokuFaniswa kweenLwana ePitori.
Thenga iinTempe zokuNgenisa iMali (ama-Revenue
Stamps) zenani le-R110 ePosofisi nawubhadela
ukutlolisa. Namathisela iintempe ekugcineni
kweforomo, lapho kutjengiswe khona.
Yenza isiphambano eentempeni ngokutlikitla
namkha ngokutlola isibongo, ama-initjhiyali
nelanga phezu kwazo.
Ubhadela ukutloliswa kwetshwayo kanye kuphela.
Thumela isibawo ngeposo etlolisiweko kumTlolisi:
UkuFaniswa kweenLwana (Registrar: Animal
Identification), Private Bag X138, Pretoria 0001
namkha lise kwa-Delpen Building ekhoneni
laka-Annie Botha Avenue ne-Union Street,
e-Riviera, e-Pitori.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
(Imitlolo le inikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.)
Animal Identification Act, 2002 (Act 6 of 2002)
(UmThetho wokuFaniswa kweenLwana)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha iimveke ezimbili bona itshwayo
lokufanisa litloliswe.
[Phezulu]
Iindleko
R110
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
(Amaforomo anikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.)
Application for registration of an animal
identification mark (Isibawo sokutlolisa
itshwayo lokufanisa isilwana)
Iforomo lingafunyanwa eemphathisweni
zokungezelela, ema-ofisini kamarhastrada,
emayunithini wokwetjiwa kwefuyo wemiSebenzi
yesiPholisa yeSewula Afrika namkha emTlolisini
wokuFaniswa kweenLwana ePitori.
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Delpen Building, Crn Annie
Botha Avenue and Union Street, Riviera Pretoria
I-adresi yeposo:Registrar: Animal
Identification, Private Bag X138, Pretoria 0001











Yabuyekezwa kokugcina :24 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaIyuniyoniYa.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa iyuniyoni yabasebenzi neyabaqatjhi emNyangweni wezabaSebenzi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isaziso esiqaliswe kuNedlac bonyana iyuniyoni
namk
Isibawo sokutlolisa iyuniyoni yabasebenzi
neyabaqa
Isibawo sokuzitlolisa njengomkhandlu
wokukhulumisa
Isibawo sokutlolisa umkhandlu ohlangeneko
wokukhul
Isibawo sokuhloma ikundla yokubonisana yendawo
yok


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iindaba zabasebenzi > Iinyuniyoni
zabasebenzi neenhlangano zabaqatjhi





Isibawo sokutlolisa iyuniyoni yabasebenzi
neyabaqatjhi emNyangweni wezabaSebenzi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Iyuniyoni yihlangano yabasebenzi ephuhlisa
beyivikele iinkareko zamalunga wayo eendabeni
ezifana nemirholo nobujamo bokusebenzela khulu
khulu ngemikhulumiswano nabaqatjhi.
Ukutloliswa kwamayuniyoni kuwela ngaphasi
komsebenzi ka-Registrar of Labour Relations.
Nayikuthi ufuna ukutlolisa iyuniyoni, kufanele
ulethe okulandelako ku-Registrar:
Amakhophi amathathu wegadangidso
lomthethosisekelo weyuniyoni
Irhemo elizeleko leemphathiswa zeyuniyoni,
elibeka iinkhundla zabo namkha imisebenzi yabo
I-adresi yama-ofisi atlolisiweko weyuniyoni
Enye nenye ikhophi yomthethosisekelo kufanele
itlikitlwe nguNobhala noSihlalo, njengemakhophi
wamambala.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amakhophi amabili wamaforomo wesibawo.
Namathisela amakhophi amathathu
womthethosisekelo weyuniyoni (imitlolo emihlanu)
eforomini lesibawo elizakuthunyelwa
ku-Registrar.
Enye nenye ikhophi yomthethosisekelo kufanele
itlikitlwe nguNobhala noSihlalo weyuniyoni,
abazakuqinisekisa bona imitlolo ngeyamambala.
Posela ku:
The Registrar of Labour Relations,
c/o the Director General
Department of Labour
Private Bag X117
Pretoria, 0001.
Feksela ku:
Ifeksi: 012-309 4156[Top]
Imithetho esetjenziswako
Labour Relations Act, 1995 (Act 66 of 1995),
Section 96(1)) (UmThetho weTjhebiswano
lezabaSebenzi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha pheze amalanga ama-30 ukutlolisa
iyuniyoni.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration of a trade union,
Form LRA 6.1(Isibawo sokutloliswa kweyuniyoni)
Application for registration of an employers
organisation, Form LRA 6.2 (Isibawo sokutloliswa
kwehlangano yabaqatjhi)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 309 4000/5000
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Laboria House 215 Schoeman
Street, Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X117, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :27 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaUmfundiBona.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo Sokutlolisa Umfundi Bona Azifundele Ekhaya



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokwemukelwa KuGreyidi R Esikolweni
Esitlo
Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Somphakathi
Esitl
Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Sangasese
Esitlol
Usithola Njani Isitifikethi SakaMatriki
Isibawo Sokukhutjhelwa Godu Isitifikethi
Sakamatri
Isibawo Sokutlolisa Umfundi Bona Azifundele
Ekhaya
Isibawo Sokutloliswa Njengomfundisi utitjhera
Isibawo Sokuzitlolisa ESentha yeFundo YokuLeya
neB


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > Isikolo




Isibawo Sokutlolisa Umfundi Bona Azifundele
Ekhaya

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukufundisela ekhaya lihlelo lezefundo umbelethi
womntwana angalipha umntwanakhe ekhaya.
Umbelethi womntwana osesigabeni sokobana aye
esikolweni ngokugandelelwa ngurhulumende,
uzakufanele bona afake isibawo kuMphathi
womNyango wezeFundo ephrovinsini leyo afuna
umntwana lowo afunde khona ngokwehlelo lefundo
yekhaya. Iingaba ezilandelako, ngezikatelekileko
bona zibe khona efundweni leyo:
Isigaba sokuleya (amagreyidi 1 - 3)
Isigaba esimaphakathi (amagreyidi 4 - 6)
Isigaba esikhulu (amagreyidi 7 - 9)
Umbelethi womntwana osele angasaweli ngaphasi
kwesigaba sokuba seminyakeni egandelelekile
yokufunda isikolo nanyana igreyidi,
akakakateleleki bona enze isibawo sokutlolisela
bona umntwana afundele ekhaya.
Ngemva kobana umfundi sele atlolisile bona
uzakufunda ekhaya, umbelethi ufanele bona enze
lokhu okulandelako:
Bulunga irekhodi lokufundiswa/ lokuya
esikolweni.
Bulunga iphotfoliyo yomsebenzi womntwana.
Bulunga amarekhodi asebujameni obuhle weragelo
phambili lomntwana.
Bulunga iphotfoliyo yesekelo lezefundo eliphiwa
umntwana.
Bulunga ubufakazi bokuhlolwa njalo nje
komsebenzi womfundi.
Bulunga ubufakazi bokuhlolwa kanye namkha
nokuhlahlubwa ekupheleni konyaka omunye nomunye.
Bulunga ubufakazi ekupheleni kweGreyidi 3, 6,
kanye no- 9 etjengisa bona umfundi uphumelele
ukufikelela imiphumela yalamagreyidi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezeFundo.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Umbelethi ufanele bona:
afake isibawo kuMphathi womNyango wezeFundo
ephrovinsini leyo ahlala kiyo ukuze atlolise
umntwana (umfundi) bona azokufunda ekhaya;
athumela iforomo lesibawo kanye nekhophi
yesitifikethi samabeletho somntwana;
athumele imitlolo etjengisa amazinga weyunithi
umbelethi azawakghonakalisa (azawafundisa)
kumntwana.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Schools Act, 1996 (Act 84 of 1996)
(umThetho weenKolo zezeFundo eSewula Afrika)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yokutlolisa ingathatha amalanga angaba
ma- 30.
[Top]
Iindleko
Ihlelweli lemisebenzi ngelasimahla.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo wokwenza iimbawo ayatholakala
emNyangweni wezeFundo kelinye nelinye
iphrovinsi.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :15 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaUmkhandluOh.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa umkhandlu ohlangeneko wokukhulumisana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isaziso esiqaliswe kuNedlac bonyana iyuniyoni
namk
Isibawo sokutlolisa iyuniyoni yabasebenzi
neyabaqa
Isibawo sokuzitlolisa njengomkhandlu
wokukhulumisa
Isibawo sokutlolisa umkhandlu ohlangeneko
wokukhul
Isibawo sokuhloma ikundla yokubonisana yendawo
yok


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iindaba zabasebenzi > Iinyuniyoni
zabasebenzi neenhlangano zabaqatjhi





Isibawo sokutlolisa umkhandlu ohlangeneko
wokukhulumisana

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imikhandlu yokukhulumisana iqalana neemvumelwano
zeenqhema ezihlangeneko, ukurarulula imibango
yezabasebenzi, ukuhloma amahlelo ahlukeneko
nemibono ngemithethomgomo nemithetho
yabasebenzi.
Iinyuniyoni neenhlangano zabasebenzi zingenza
iimbawo zokwenza imikhandlu yokukhulumisana.
Imikhandlu ehlangeneko ingenza iimbawo
ku-Registrar of Labour Relations emNyangweni
wezabaSebenzi ukutlolisa umkhandlu
wokukhulumisana. Omunye nomunye umkhandlu
wokukhulumisana ungaqunta ukuhlangana nomunye
umkhandlu wokukhulumisana.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo ku-Registrar of Labour Relations
ukutlolisa umkhandlu ohlangeneko
wokukhulumisana.
Letha okulandelako ku-Registrar of Labour
Relations:

Amakhophi amabili wesiBawo sokuTloliswa
komKhandlu wokuKhulumisana (Form LRA3.11)
Ikhophi yesiqunto sokuhlangana, esithethwe
ngomunye nomunye umkhandlu wokukhulumisana
Isitifikhethi esibuya komunye nomunye umkhandlu
esibeka bona isiqunto sikhambisene
nemithethosisekelo yemikhandlu efaneleko
Namathisela isitifikhethi sokujanyelwa
(esinikelwe umkhandlu kungakapheli iinyanga
ezili-12 ngaphambi kwesibawo)
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Labour Relations Act, 1995 (Act 66 of 1995),
Section 34 (2) (UmThetho weTjhebiswano
lezabaSebenzi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha pheze amalanga ama-60 ukusebenzana
nesibawo sakho
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for Registration of Amalgamated
Bargaining Council, Form LRA3.11 (Isibawo
sokuTlolisa umKhandlu oHlangeneko
wokuKhulumisana)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Laboria House, 215 Schoeman
Street, Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X117, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :23 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaUmtjhadoWes.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa umtjhado wesintu



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesitifikhethi somtjhado umtjhado
ngaphand
Isibawo sokutjhada ngaphasi komthetho wesintu
Isibawo sokutlolisa umtjhado wesintu
Ukubonana negqwetha lomndeni
Isibawo sokuvunywa komtjhado wesintu
Ukutjhada ngaphasi komthetho wesintu


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Amatjhebiswano > Umtjhado





Isibawo sokutlolisa umtjhado wesintu

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umtjhado wesintu ungatloliswa ngokuya komThetho
wokuVunywa kwemiTjhado yesiNtu ka-1998.
Akukaqakatheki ukobana watjhada nini. Ebujameni
lapho omunye wabathetheneko ahlongakele khona,
oseleko usengatlolisa umtjhado. Ukutloliswa
kufanele kwenziwe kwelinye nelinye i-ofisi
leeNdaba zeKhaya. Abofakazi ababili kufanele
babe khona.
Qinisekisa ubujamo bakho bezomtjhado
ku-inthanethi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amforomo wesibawo BI-1699 no BI-130.
Abathinteka emtjhadweni kanye nabofakazi
kufanele baveze iincwadi zokuzazisa
ezisebenzako.
Letha ubufakazi bemikhulumiswano yomtjhado
(nakukghonekako).
Isiphathiswa esitlolisako, sizakuzalisa iforomo
lesibawo BI-1699 nayikuthi siyaneliswa bona
umtjhado wesintu ukhona.
Ebujameni lapho umlingani ongubaba emtjhadweni
wesintu afisa ukwenza omunye umtjhado wesintu,
kufanele aye eKhotho ePhakamileko ayokufumana
umlayo ozakulawula irherho lomtjhado wakhe
wesintu.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Recognition of Customary Marriages Act, 1998
(Act 120 of 1998) (UmThetho wokuVunywa
kwemiTjhado yesiNtu)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isitifikhethi somtjhado esirhunyeziweko
sikhutjhwa khonokho.
Isitifikhethi somtjhado esingakarhunyezwa
sithatha iimveke ezisithandathu ukufika
kwezibunane.
[Top]
Iindleko
Isitifikhethi somtjhado esirhunyeziweko: R10
Isitifikhethi somtjhado esingakarhunyezwa: R45
[Top]
Amaforomo azaliswako
Marriage register, BI-130 (Irejista yemitjhado)
Application for registration / Enquiry into
existence of customary marriage, BI-1699
(Isibawo sokutloliswa / Sokuphenyisisa
ukubakhona komtjhado wesintu)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutlolisaUmtlamo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa umtlamo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa iphathenti
Isibawo sokuktlolisa itrademark
Isibawo sokutlolisa ilungelo lokutlama
Isibawo sokutlolisa umtlamo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ilungelo lokutlama > Ukutloliswa kokutlama






Isibawo sokutlolisa umtlamo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Okuqakathekileko "umtlamo" utjho isibumbeko
nejamo elibonakala lilihle emehlweni. Eminye
imitlamo ifuneka ngamabanga wemisebenzi yawo
begodu neminye ifuneka ngesibanga sobuhle bayo.
Umtlamo uphathelene ngesibumbeko, ijamo,
ubunjalo, indlela owakheke ngayo, ngendlela
ohlotjiswe ngayo kanye nokwakheka komkhiqizo
namkha into. Isibonelo, umtlamo wedzilamnwana
ubunjwa bubuhle bezinto ezibonakalako.
Kunemihlobo emibili yemitlamo engatloliswa,
kwaphela nangabe ineemfuneko ezirheliswe
ngenzasi:
Umtlamo omuhle
kumele ube mutjha begodu ube ngowokuthoma;
muhle ngokwesibumbeko, wakhekile namkha
uhlotjisiwe; begodu
kumele ukwazi ukukhiqizwa ekambisweni yebubulo.
Umtlamo osebenzako
kumele ubemutjha ungabi ngojayelakileko;
kumele ube nejamo namkha ukwakheka okufunwa
ngilokho owenzelwe khona; begodu kumele
ukwazi ukukhiqizwa ekambisweni yebubulo.
Ukuvikelwa kwemitlamo emihle kukghonakaliswa
iminyaka elitjhumi nemihlanu, kuthi imitlamo
esebenzako kube minyaka elitjhumi.
Nanyana kungakateleli bonyana ufunisise
ngokuthoma komtlamo loyo namkha ukuqinisekisa
bonyana awukho ofana nawo osele utlolisile
ngaphambilini, uyayeleliswa bonyana ufunisise
ngaphambi kokwenza isibawo sokuwutlolisa.
Ifunisiso lingenziwa ema-Ofisini wokuTloliswa
kwemiTlamo ePitori. Ungazenzela wena ngokwakho
namkha ungabawa umsebenzeli, njengogqwetha
wamaphathenti.
Nasele umtlamo wamukelwe bewatloliswa
njengomutjha, uzakunikelwa isitifikhethi
somtlamo.
Imitlamo iyavuselwa njalo ngemva kweminyaka
emithathu.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-Companies and Intellectual Property
Registrtaion Office
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Zalisa iforomo lesibawo somtlamo elitholakala
ema-ofisini womNyango wezokuRhwebelana
namaBubulo.
Letha ikhophi eqinisekisiweko kamazisi.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Designs Act (Act No.195 of 1995) (UmThetho
wemiTlamo)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ngeenyanga ezisithandathu, kwenziwa ukuhlola
okusemthethweni bese kuthi ngenyanga yekhomba
umtlamo utloliswe.
[Phezulu]
Iindleko
R213


[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo anikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
Form D1 Application and Acknowledgement (Iforomo
D1-IsiBawo nokwAmukelwa)
Form D2 Register of Designs (Iforomo
D2-IRejista yemiTlamo)
Form D3 Declaration and Power of Attorney
(Iforomo D3 -UkuJanyelwa eeNdabeni zomThetho)
Form D6 Definitive Statement and Explanatory
Statement (iforomo D6-siTatimende sokuThathwa
kwesiQunto nesiTatimende esiHlathululako)
Form D8 Publication Particulars (iforomo
D8-IMininingwana yokuVezwa)
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block F,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:P.O. Box 429, Pretoria, 0001

Web:www.cipro.co.za/Home









Yabuyekezwa kokugcina :02 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutloliswaKokubuyisel.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa kokubuyiselwa imali yomthelo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuzitlolisa njengothumela ipahla
ngaphan
Isibawo sokuzitlolisa njengoletha ipahla
ngenarhen
Isibawo sokuzitlolisa njengomenzi wepahla
ngaphasi
Isibawo sokutloliswa kokubuyiselwa imali
yomthelo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Imithelo yepahla engena enarheni






Isibawo sokutloliswa kokubuyiselwa imali
yomthelo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi unikela ngelwazi lokobana
uzitlolisela njani ukubuyiselwa imali yomthelo
ne-South African Revenue Service. Lokhu
kubuyiselwa imali yomthelo siphungulelo
emthelweni obhadelwa nawuletha ipahla ngenarheni
lokha nawuletha ipahla ngenarheni.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Umbawi, ingasi omunye wesithathu kufanele
azalise iforomo lesibawo (i-DA 185),
nakungasinjalo isibawo asizukutjhejwa.
Esigabeni somHlobo weKlayenti (A) qalisisa
ibhokisana lokuBuyiselwa umthelo, esigabeni
sokuzitlolisa.
Esigabeni semininingwana yezokuRhwebelana
(umHlobo weKlayenti II), kufanele uveze:

Igama lokwenza ibhizinisi lebhizinisi lakho.
Igama lestrada nenomboro yesitolo esifuna
ukubuyiselwa imali yomthelo.
Igama nenomboro yefluru yomakho okwenziwa kiwo
ibhizinisi.
Isabhabhu lapho ibhizinisi itholakala khona.
Idorobha elikhulu namkha idorobha lapho
ibhizinisi itholakala khona.
Ikhodi yestrada yesabhabhu lapho ibhizinisi
itholakala khona.
Isigaba seGunya lokwenza isiBawo, kufanele
sizaliswe mbawi (oyi-Sole Proprietor, mNqophisi,
ma-Partner,liLunga, yi-Trustee namkha mumuntu
ophethe enye nenye ihlangano) nakenza isibawo
sokutloliswa njengomsebenzisi wokubuyiselwa
imali yomthelo.
Igama lombawi namkha igama lokutloliswa
lehlangano ingasi igama lokwenza ibhizinisi,
kufanele livezwe kileli ziko.
Nakuvela i-asterisk (*), sula lokho okufaneleko.
Esigabeni semininingwana yeSitolo esiBuyiselwa
iMali yomthelo, kufanele uveze:

Ihlathululo yepahla ezakubekwa esitolo
esibuyiselwa imali yomthelo.
Iinhloko zemali ebhadelwako/ama-ayithemu wepahla
elethwa ngenarheni esitlolo esibuyiselwa
umthelo.
Ama-ayithemu aBuyiswako ngaphasi kwetjhejuli
yenomboro 3, 4, 5 no 6.
Ihlathululo yemikhiqizo elethwa ngenarheni
namkha izinto.
Esigabeni sesiFungo, veza okulandelako:

Ama-initjhiyali nesibongo somuntu owenza isibawo
selayisense
Ubujamo bomuntu owenza isibawo, isibonelo,
uMnqophisi, uMphathi, uMnikazi
Umuntu owenza isibawo kufanele atlikitle iforomo
lesibawo
Ilanga okutlikitlwe ngalo isibawo
Indawo lapho isibawo satlikitlelwa khona
Umbawi kufanele alethe iforomo elizalisiweko
e-ofisini eliseduze lomThelo wePahla le-South
African Revenue Services.
Sibawa unamathisele amakhophi aqinisekisiweko
namkha wamambala wokulandelako:

Isitifikhethi sokutloliswa kwebhizinisi
esikhutjhwe mTlolisi wamaKampani namkha
ngu-Master of the Supreme Court ebujameni
be-Trust.
Isiqunto/imvumo namkha elinye igunya kuye
ngokufuneka.
Imvumo yomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo
nayifunekako.
Iindlela nayikuthi wenza isibawo ngaphasi
kwe-ayithemu 607.04.10(02), 607.04.10(03),
607.04.10(09) no 607.04.10(12).
Iincwadi zokuzazisa ebujameni besakhamuzi
seSewula Afrika namkha iphaspoti ebujameni
bomuntu ongasimhlali weSewula Afrika:

Emuntwini.
Ama-Partners, i-Close Corporation ne-Trust -
Woke amaLunga/ ama-Partners/nama-Trustee.
Ikampani - Boke abanqophisi, kufaka umNqophisi
oPhetheko kanye nomNqophisi weeMali.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Customs and Excise Act, 1964 (Act 91 of 1964)
(UmThetho womThelo wePahla)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Itjhata yemiSebenzi ye-SARS Service Charter
inikela ngamazinga womsebenzi azakufezakaliswa
ngokuzeleko ngo-2007.
[Top]
Iindleko
R100
[Top]
Amaforomo azaliswako
Security particulars, DA 185C (Imininingwana
yezokuphepha)
Licensing/Registration of custom and excise
clients, DA185 (Ukunikelwa
kwelayisense/Ukutloliswa kwamaklayenti wepahla
ebuya ngaphandle)
Registration client type - Rebate User,
DA185.4A3
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :20 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutloliswaKokudlaKwe.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo namkha ukudla kwefuyosithandwa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa kwendawo yokubulala
imulwana
Isibawo sokuvuselelwa kokutloliswa kwendawo
yokubu
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi sesiQhema 1
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi seSiqhema 2
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa
Isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo namkha
ukudla
Isibawo sokuvuselelwa namkha sokusulwa
kokutlolisw
Isibawo sokutloliswa kwesihlahla sezelimo
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Iinonisi ukudla
kwefuyo isihlahla sokulima




Isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo namkha
ukudla kwefuyosithandwa

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Koke ukudla kwefuyo okulethwa, okwenziwa,
okukhiqizwa namkha okuthengiswa eSewula Afrika
kufanele kutloliswe nomTlolisi (Registrar: Act
36 of 1947). Umbawi kufanele kube yikampani
namkha mumuntu ongadoselwa namkha yena adosele
omunye ekhotho, isibonelo, John Peter Citizen
T/A Diepsloot Stud.
Ikampani yangaphetjheya ayikavunyelwa
ukuzitlolisa eSewula Afrika. Yikampani kuphela
yeSewula Afrika, isakhamuzi seSewula Afrika
namkha ihlangano yangokomthetho eSewula Afrika
engenza isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo
neenonisi.
Ukudla kwefuyo akufaki iinhlanga, i-chaff, ihoyi
engakagaywa, ifurusibijwa, enye nenye ithoro
namkha okhunye nokhunye ukudla umlimi
akulingiselela ukukusebenzisa.
Bawa imihlahlandlela (guidelines) ngeemfuno
mazombe zokudla kwefuyo emTlolisini
(u-Registrar: Act 36 of 1947).
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo sibunjwa:
Yincwadi ephekelela isibawo ebuya emnikazini
wokutlolisa namkha umjameli okhonjiweko. Incwadi
ephekelela isibawo kufanele ifake:
Igama lomkhiqizo
Inomboro yokutloliswa nayikuthi umkhiqizo sele
utlolisiwe
Ibanga lokulethwa (nanyana sisitjha, isibawo
sokutjhugululwa, isibawo sokutloliswa komkhiqizo
osukela komunye)
Iincwadi zemvumo nayikuthi imvumo ebuya
kumnikazi wokutloliswa iyafuneka (imvumo
yokutloliswa komkhiqizo osukela komunye namkha
imvumo yokusebenzisa igama lomkhiqizo wenye
ikampani eliselebuleni)
Imali ebhadelwako elungileko
Amatjhege athunyelwa ngokuhlukana nesibawo
kufanele aphekelelwe yincwadi ehlathululako.
Amatjhege namaposoda kufanele enziwe abhadele
u:Director-General: Agriculture
Letha amaforomo wesibawo weembawo ezitjha
namatjhuguluko ekutlolisweni kwanjesi, kufaka
indlela yokwenziwa kwetjhuguluko.

Letha ngeduplikheyithi
Zalisa ngokuzeleko, ngaphandle kokukhuluma
ngeembawo ezidlulileko, iinomboro zamakhasi
namkha eminye imikhiqizo.
Ubuncani bakhona ikhophi yinye yamaforomo
wokutlolisa kufanele ibe namatlikitlo wamambala.
Enye ingaba yikhophi.
Amaforomo wesibawo kufanele atlikitlwe mumuntu
okhethwe ngokomthetho begodu lokhu kunyulwa bona
kube mumuntu othintana nomTlolisi nekampani.
Igama nenomboro yokutloliswa komkhiqizo kufanele
isetjenziswe njengombana kutjhiwo esitfikhethini
sokutloliswa. Elinye nelinye itjhuguluko
egameni, nanyana lilincani kangangani,
lizakuthathwa njengetjhuguluko.
Amaforomo weembawo kufanele alathwe e-ofisini
lezokuphatha. Ukunikela iimbawo kubaYelelesi
besiThekniki kuzakuriyadisa ikambiso.
Amalebula wemitlamo:

Letha ngeduphlikheyithi.
Nikela ngesiNgisi nesiBhuru. Akutlhogeki bona
amalebula agadangiswe ngamalimi womabili.
Kufanele afundeke kuhle, ngendlela elungileko.
Ungafaki iinomboro eenyelelisweni.
Yoke imininingwana yelebula kufanele ikhambelane
kuhle naleyo eseforomini lesibawo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Fertilizers, Farm Feeds, Agricultural Remedies
and Stock Remedies Act, 1947 (Act 36 of 1947)
(UmThetho weeNonisi, ukuDla kweFuyo, iinHlahla
zeLimo neenHlahla zeFuyo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungatha inyanga ezine bona ukudla kwefuyo
namkha ukudla kwefuyosithandwa kutloliswe.
[Top]
Iindleko
R2 145
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration of a farm feed
(Isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:20 Beatrix Street, Arcadia,
Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X343, Pretoria 0001

Web:www.nda.agric.za/act36/main.htm









Yabuyekezwa kokugcina :20 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutloliswaKwehlangano.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa kwehlangano engenzi inzuzo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa kwehlangano engenzi inzuzo
Isibawo sokutlolisa ikhaya labadala
Isibawo sokutlolisa ikhaya labantwana
Isibawo sokutlolisa ihlangano engenzi inzuzo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukutloliswa kweenhlangano ezingenzi inzuzo




Isibawo sokutloliswa kwehlangano engenzi inzuzo


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Iinhlangano ezingenzi inzuzo (ama-NPO)
ziinkampani ezitloliswe ukunikela ngemisebenzi
emphakathini namkha ukuphuhlisa iinkareko
zomphakathi. Inengi leenhlangano okungasizo
zomphakathi (ama-NGO), zekolo nezokunikela
ziwela ngaphasi kwalelihlangothi.
Ama-NPO avamise ukusekelwa ngeemali ngeminikelo
ebuya eenhlanganweni zendawo nezangaphandle
begodu kufuneka ngokomthetho bona zitlolise
emNyangweni wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
Ukutloliswa kweenhlangano ezingenzi inzuzo
kuyabuyisela ngombana:
kwenza ngcono isithunzi sekoro ngombana ama-NPO
angaziphendulela embusweni;
kuletha iinhlangano erherhweni elihlelekileko;
kurhelebha ikoro bona ihleleke kuhle; begodu
kurhelebha ukufumana imivuzo efana
nehlohlomezelo lomthelo kanye namathuba
wokusekelwa ngeemali.
Iimfuno zokutloliswa
Enye nenye ihlangano engenzi inzuzo
nengasihlangothi lombuso ingenza isibawo
sokutloliswa. Sitjho :

Iinhlangano okungasizo zombuso (ama-NGO)
Iinhlangano ezitholakala emphakathini (ama-CBO)
Iinhlangano ezisekelwe ekolweni (ama-FBO)
Iinhlangano ezitloliswe njengeeKampani zeSigaba
21 ngaphasi komThetho wamaKampani, umThetho
wenomboro 61 ka-1973
Ama-Trust atloliswe no-Master we-Supreme Court
ngaphasi kwe-Trust Property Control Act 57 of
1988 (umThetho wokuLawulwa kwePahla ye-Trust,
umthetho wenomboro 57 ka-1988).
Enye nenye iHlangano yokuziNikela engenzi
inzuzo.
Ihlangano kufanele ibe nomthethosisekelo namkha
istatimende sokusungulwa.
Ubuncani bamalunga alikhomba begodu ubuncani
bakhona abanqophisi ababili.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo lama-NPO elitholakala
e-ofisini eliseduze lokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle.
Letha iforomo elizalisiweko kanye namakhophi
amabili wemitlolo yokusungulwa kwehlangano
ngokuzeleko, efana nomthethosisekelo namkha
i-deed of trust namkha imemorandamu
nama-articles of association. Imemorandumu
nama-articles wehlangano kufanele abuthelelwe
abe atjhugululwe bona akhambisane nesabelo
sokusungula begodu kufanele aqinisekiswe
yi-notary ewufundeleko umsebenzi womthetho.
Thumela imitlolo ngeposo ku:
The Directorate
Non-profit organisations
Department of Social Development
Private Bag X901
Pretoria, 0001
Ngebanga lokurarana kwekambiso ethintekako,
imisebenzi yamagqwetha iyaphakanyiswa
ekambisweni yokutlolisa.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Companies Act, 1973 (Act 61 of 1973) (umThetho
wamaKampani)
Business Names Act, 1960 (Act 27 of 1960)
(umThetho wamaBizo wamaBhizinisi)
Trust Property Control Act 1988 (Act 57 of 1988)
(umThetho wokuLawulwa kwePahla ye-Trust)
Nonprofit Organisation Act, 1997 (Act 71 of
1997) (umThetho weenHlangano eziNgenzi iNzuzo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha pheze iinyanga ezimbili ukusebenza
yoke ikambiso yokutlolisa.
Nasele isibawo sakho sifunyenwe, umNyango
msinyana uzakuthumela ihlangano incwadi etjhoko
bona sifunyenwe, ngemva kwalokho, isitifikhethi
sokutloliswa sizakukhutjhwa nayikuthi isibawo
sihlangabezana neemfuno zomthetho weenHlangano
eziNgenzi iNzuzo ka-1997.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration by a Non-profit
organisation (Isibawo sokutloliswa kwehlangano
eNgenzi inzuzo)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :27 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutloliswaKwekoloyi(.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa kwekoloyi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

lsibawo semvumo nenomboro yokuthengiswa
kwekoloyi
Isibawo sokuhlukaniswa okukhethekileko mayelana
ne
lsibawo sokubuyisela imali yelayisense
lsibawo sokutloliswa komenzi
Isibawo selayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yeplada enegama lakho
Nivhadzo ya tshanduko ya vhue kana u rengiswa ha
g
Isibawo somtlolo weduplikheyithi welayisense
yekol
Ukuqinisekisa amatjhuguluko wemininingwana
yekoloy
Ukuvuselelwa kwelayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yokutloliswa kwethrafigi
ication
Isaziso sokutjhuguluka kwemininingwana yomnikazi
t
Isibawo sencwadi yesigunyazo mayelana nekoloyi
Isibawo sokutloliswa kwekoloyi
Isibawo sokusula ukutloliswa kwekoloyi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Ukutloliswa kwekoloyi





Isibawo sokutloliswa kwekoloyi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Zoke iinkoloyi ezisebenza eendleleni zomphakathi
zeSewula Afrika kufanele zitloliswe.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuThutha

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo e-ofisini eliseduze
lethrafigi.
Letha imitlolo elandelako:

INcwadi kaMazisi.
Ubufakazi bobunikazi bekoloyi.
Isitifikhethi sokufaneleka ukuba sendleleni
(nayikuthi ikoloyi iyasetjenziswa).
[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(umThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mhlokho.
[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi
njengombana ziquntwa nguSo/Nomkhandlu.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration and licensing of
motor vehicle (Isibawo nesaziso mayelana
nokutloliswa nelayisense yekoloyi litholakala
e-ofisini eliseduze lethrafigi)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :22 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutloliswaKwendawoYo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa kwendawo yokubulala imulwana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa kwendawo yokubulala
imulwana
Isibawo sokuvuselelwa kokutloliswa kwendawo
yokubu
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi sesiQhema 1
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi seSiqhema 2
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa
Isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo namkha
ukudla
Isibawo sokuvuselelwa namkha sokusulwa
kokutlolisw
Isibawo sokutloliswa kwesihlahla sezelimo
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Iinonisi ukudla
kwefuyo isihlahla sokulima





Isibawo sokutloliswa kwendawo yokubulala
imulwana

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Zoke iindawo zokubulala imulwana ezisebenza
eSewula Afrika kufanele zitloliswe nomTlolisi
(Registrar: Act 36 of 1947). Indawo yokubulala
imulwana isetjenziselwa ukubulala imulwana
yamathambo namkha ezinye izinto ezibuya
eenlwaneni.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Khupha iforomo ku-inthanethi bewulizalise
ngokubuyelelwe kathathu. Iforomo godu
lingafunyanwa kumTlolisi. Itlikitlo lamambala
liyafuneka kwelinye nelinye iforomo
elihlukeneko.
Faka imali yokutlolisa. Amatjhege namaposoda
kufanele enziwe abhadele u-Director-General:
Agriculture
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Fertilizers, Farm Feeds, Agricultural Remedies
and Stock Remedies Act, 1947 (Act 36 of 1947)
(UmThetho weeNonisi, ukuDla kweFuyo, iinHlahla
zeLimo neenHlahla zeFuyo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukutloliswa kungathatha iinyanga ezintathu.
[Top]
Iindleko
R2 145
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration of a sterilising
plant (Isibawo sokutloliswa kwendawo yokubulala
imulwana)


[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:20 Beatrix Street, Arcadia,
Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X343, Pretoria 0001

Web:www.nda.agric.za/act36/main.htm









Yabuyekezwa kokugcina :26 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutloliswaKwesenthaY.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa kwesentha yokuhlolelwa amalayisense wokutjhayela



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa kwesentha yokuhlolelwa
amalay
Isibawo sokutloliswa kwestetjhi sokuhlolwa
kweenko
lsibawo sokutloliswa komfundisi wabatjhayeli


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Zokuthutha > Imisebenzi yokuthutha





Isibawo sokutloliswa kwesentha yokuhlolelwa
amalayisense wokutjhayela

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isibawo sokutloliswa kwesentha yokuhlolelwa
amalayisense wokutjhayela kufanele senziwe
emaforomini abekiweko. Njengehlangothi lekambiso
yesibawo, kuzakufuneka bona ufune abajameli
bezokuphatha nabahloli bamalayisense
wokutjhayela.
USo/Nomkhandlu (iLunga lomKhandlu oPhetheko)
wezokuThutha wephrovinsi okwenziwa kiyo isibawo
uzakuthumela isiqhema sokuhlola, ukuzokuhlola
iinkghonakalisi kanye nokuphakamisa ukugreyidwa
okufaneleko kwesentha yokuhlolela amalayisense.
Nayikuthi uSo/Nomkhandlu uyaneliswa ngokuhlola,
angagreyida isentha yokuhlolela amalayisense,
arekhode imininingwana erejisteni yamasentha
wokuhlolela amalayisense wokutjhayela begodu
anikele umbawi isitifikhethi sokutloliswa.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango wezokuThutha
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomNyango wezokuThutha wePhrovinsi.
Letha imitlolo elandelako:

Iincwadi zabomazisi zabaphathi besentha
yokuhlolela amalayisense wokutjhayela (kufaka
abahloli bamalayisense).
Isitifikhethi sokutloliswa kwebhizinisi.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(UmThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha iinyanga ezisithandathu ukutlolisa
isentha yokuhlolela amalayisense.



[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi
njengombana ziquntwa nguSo/Nomkhandlu.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration of driving training
centre (DTC) (Isibawo sokutloliswa kwesentha
yokuhlolela amalayisense wokutjhayela.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :22 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutloliswaKwesihlahla.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa kwesihlahla sezelimo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa kwendawo yokubulala
imulwana
Isibawo sokuvuselelwa kokutloliswa kwendawo
yokubu
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi sesiQhema 1
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi seSiqhema 2
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa
Isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo namkha
ukudla
Isibawo sokuvuselelwa namkha sokusulwa
kokutlolisw
Isibawo sokutloliswa kwesihlahla sezelimo
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Iinonisi ukudla
kwefuyo isihlahla sokulima





Isibawo sokutloliswa kwesihlahla sezelimo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Zoke iinhlahla zezelimo ezilethwa, ezenziwa,
ezikhiqizwa namkha ezithengiswa eSewula Afrika
kufanele zitloliswe nomTlolisi (Registrar: Act
36 of 1947). Isihlahla sezelimo sifaka
iimbulalinunwana, isibulalingogwana,
isibulalifanga, isibulalikhula, izinto ezilawula
ukukhula kweentjalo, ikhemikhali yokususa
amakari, izomisi, iinhlabeli legyumu.
Ikampani yangaphetjheya ayikavunyekwa
ukuzitlolisa eSewula Afrika. Yikampani kuphela
yeSewula Afrika, isakhamuzi seSewula Afrika
namkha ihlangano etloliswe eSewula Afrika
engenza isibawo sokutloliswa kwesihlahla
sezelimo.
UmTlolisi (Registrar: Act 36 of 1947) kufanele
aziswe ngomtlolo ngehloso yokubamba ukulingwa
kwesihlahla okutlhogeka ekutlolisweni
kwesihlahla sezelimo khona azakuhlola ukusebenza
kwaso.
UmTlolisi angafuna ilwazi elinabileko ukuqunta
bonyana isihlahla siyamukelwa na ebujameni
bekareko yomphakathi nokusebenza kuhle.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Khupha iforomo ku-inthanethi bewulizalise
ngokuzeleko. Lapho kutlhogekako, ilwazi
elifunwako lingalethwa ngokuhlukana.
Letha kumtlolisi:

iforomo lesibawo ngokubuyelelwe kathathu
nencwadi ehlathululako.
umtlamo welebula ngokubuyelelwe kathathu.
imali ebekiweko yokuzitlolisa.
ikhophi yinye yemitlolo yokusekela (isibonelo,
idatha yokuzunywa nokwelatjhwa kwetjhefu, idatha
yokusebenza kuhle, idatha yeensalela, izinto
zokuhlathulula.) Qala umtlolo womthethomgomo
wekambiso yokuTloliswa kweenHlahla zokuLima
(Agricultural Remedies Registration Procedure
Policy Document), imiHlahlandlela yokuLinganiswa
kokuZunywa nokweLatjhwa kweTjhefu yabaSebenzeli
bokuLawulwa kweeNunwana zeMayikhrobhayoli
(Guidelines for the Toxicological Evaluation of
Microbial Pest Control Agents), umTlolo weemFuno
zeDatha wokuLinga ukuSebenza kweenSalela
(Residue Trial Data Requirements Document) kanye
nemiHlahlandlela ngokuLingana kweenHlahla
zokuLima (Guidelines on Equivalence of
Agricultural Remedies) nawufuna ilwazi
elinabileko ngeemfuno.
AmaRhemo I no II asetjenziswa njengamarhelo
ukuhlola (Lists I and II kanye noku-indeksa
ukuqinisekisa bona umbawi unikele ngayo yoke
idatha efaneleko.
Nayikuthi isihlahla kufanele silethwe
ngenarheni, letha okulandelako:

Indawo yokungenela
Izinga lokuselwa
Ikambiso yokulinga
Indawo yokulinga
Iinongo ezisebenzako
Elinye nelinye ilwazi umTlolisi angalibawa
Inani elizakulethwa ngenarheni.
Iimbawo ezingakazaliswa ngokuzeleko
zizakubuyiselwa umbawi begodu akunasibopho
sokuliya esizakwamukelwa.
Ukuvuselela kungenziwa ukuthoma ngomhlaka 1
Janabari ukufika ku 31 Matjhi.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Fertilizers, Farm Feeds, Agricultural Remedies
and Stock Remedies Act, 1947 (Act 36 of 1947)
(UmThetho weeNonisi, ukuDla kweFuyo, iinHlahla
zeLimo neenHlahla zeFuyo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukubuyekezwa kwesinongo esisebenzako kungathatha
unyaka. Iimbawo zabasebenzisi abatjha namkha
ukwenziwa kuvamise ukuthatha iinyanga
ezisithandathu.
[Top]
Iindleko
Isibawo esitjha: R2 145
Ukuvuselelwa : R1 050
Ukuvuselela sekudlule isikhathi: R1 820
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration of a pesticide
(Isibawo sokutloliswa kwesibulalinunwana)
List I (Irhemo I)
List II (Irhemo II)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:20 Beatrix Street, Arcadia,
Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X343, Pretoria 0001

Web:www.nda.agric.za/act36/main.htm









Yabuyekezwa kokugcina :27 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutloliswaKwesikh(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo Sokutloliswa KwesiKhungo SangaSese SeFundo NeBandulo ENgeneleleko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokutloliswa KwesiKhungo SangaSese
SeFundo
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isaziso samatjhuguluko esitatimendeni
sokusungula
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Ukuzitlolisa NjengeSikimu SokuSiza KwezamaPhilo
Isibawo sokutjhugulula iclose corporation ibe
yika
Isibawo sokutlolisa ikampani enobunikazi
bezabelo
Isibawo sokutlolisa ikampani yangeqadi
Isibawo sokutlolisa ikampani engaphandle
kwenarha
Isibawo sokubuyiswa kweclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa ikampani yomphakathi
Ukutloliswa KweenHlangano ZokuKhandela ImiLilo
Iin
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Isibawo sokutjhugulula ikampani ibe yiclose
corpor


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukutlolisa ibhizinisi





Isibawo Sokutloliswa KwesiKhungo SangaSese
SeFundo NeBandulo ENgeneleleko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Boke abaphakeli beenKhungo zeFundo neBandulo
eNgeneleleko (amahlelo we-FET anikelana
ngeemfundo zesikhathi esizeleko ezingeni lesi-2-
4 le-National Qualifications Framework (i-NQF),
bafanele bona bazitlolise njengeenkhungo ze-FET
zangasese. Abafaka iimbawo bafanele godu bona
bazitlolise ngokuya kwe-Companies Act, 1973 (Act
61 of 1973), (umThetho weenKampani). Iinkhungo
eziphakela amakhoso amafitjhani, amahlelo
angasiwo we-NQF nanyana iingcenye zeemfundo,
akathinteki bona angayozitlolisa ngokuya
komthetho i-FET Act (Act 98 of 1998) (umThetho
wama- FET).


Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezeFundo.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Tsomula iforomo esizindeni se-web yomNyango
wezeFundo.
Thumela iforomo elizalisiweko kumNyango
wesiTjhaba wezeFundo..
Faka isamba semali ema- R500 yokwenza isibawo
ongeze wabuyiselwa yona ngesikhathi uthumela
isibawo sakho. Imali le ingathunyelwe ngehlobo
letjhege eqinisekiswe yibhanga nanyana
ama-postal order.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Private Further Education and Training Act, 1998
(Act 98 of 1998) Chapter 5. (Isahluko 5
somThetho weenKhungo zangaSese zeFundo neBandulo
eliNgeneleleko)
Regulations for the Registration of Private
Further Education and Training Institutions,
2003 published in Government Gazette, 25642 of
31 October 2003. (imiThetjhwana yokuLawula
iinKhungo zangaSese zeFundo neBandulo
eNgeneleleko)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha iinyanga ezili- 11 ukutlolisa.
[Top]
Iindleko
R500
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration as Private Further
Education and Training Institutions (isibawo
sokutloliswa njengesiKhungo sangaSese seFundo.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 312 5880/5881/5263/5878
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:National Department of
Education: Directorate: Private Further
Education and Training Institutions, 6th Floor,
Sol Plaatjie House, 123 Schoeman Street,
Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X895, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :26 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutloliswaKwesikhungo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo Sokutloliswa Kwesikhungo Sangasese SeFundo EPhakemeko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Serhelebho Leemali Esikimini SesiTjhaba
So
Isibawo Sokuzitlolisa Kwamathomo Esikhungweni
Sefu
Isibawo Sokulinganiswa Kwamazinga Weemfundo
Ezith
Ukuqinisekiswa Kweemfundo Eziphasiweko
Ebuthelelwe
IRherho lesiTjhaba eliZenzakalelako lokuFunyanwa
k
Ukuzitlolisa njengososayensi wemvelo
wesiphrofetjh
Ukuzitlolisa okukhethekileko njengososayensi
wesip
Iimfuno ezingezelelweko zokutloliswa ezikweni
leSa
Ukuzitlolisa njengososayensi wesiphrofetjhinali
we
Ukudluliswa kwesiqunto sokwalelwa ukuzitlolisa
nje
Isibawo Sokutloliswa Kwesikhungo Sangasese
SeFundo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > Iinkhungo zefundo
ephakamileko





Isibawo Sokutloliswa Kwesikhungo Sangasese
SeFundo EPhakemeko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isikhungo sangasese esitlolisiweko sefundo
ephakemeko, ngileso esiphiwe imvumo
yangokomthetho mNyango wezeFundo bona
singafundisa ezingeni eliphezulu lefundo.
"Ifundo ephakemeko yangasese" itjho ifundo
ye-tertiary esezingeni elilinganako (NQF izinga
6-8) nezinye iinkhungo zamayunivesithi
namayunivesithi wetheknoloji karhulumende.
Umqopho wokuzitlolisa kuqinisekisa bona:
iinkhungo zangasese ziphakela ifundo
yekhwalithi;
umphakathi uvikelekile ebanikazini beenkhungo
ababogalajani kanye nabangasebenzi ngeqiniso;
abafundi bathola iimfundo ezikhambisana
ne-National Qualifications Framework (i-NQF);
irherho lezefundo likhambisana neminqopho
yokutjhugulula iSewula Afrika ngokuya
komthethomgomo karhulumende kanye nemithetho;
begodu
iinkhungo zangasese zikhambisana ne- Higher
Education Act, 1997 (Act 101 of 1997) (umThetho
weFundo ePhakemeko).
Amahlelo weenkhungo ezizijameleko afanele bona
atlolisiwe nomNyango wezeFundo, ahlonitjhwe
ngokomthetho (akhredithiwe) yi- Higher Education
Quality Committee (HEQC) begodu atloliswe ku-NQF
ngabe- South African Qualifications Authority
(i-SAQA). Amahlelo afanele bona ahlonitjhwe
ngokomthetho begodu emukelwe ezingeni lesitjhaba
kanye neleentjhabatjhaba zoke.
Isibawo sokutlolisa sifanele bona sithunyelwe
ngokuzeleko eenyangeni, ubuncani bakhona, ezili-
18 ngaphambi kobana isikhungo leso singathoma
ukusebenza. Isibawo sokutjhezela sifanele bona
senziwe kuMtlolisi weenKhungo zeFundo
eziPhakemeko eenyangeni ezili- 12 ngaphambi
kobana ukutjhezela lokho okuhlongozwako
kungathoma ukusebenza. Nangabe isikhungo leso
sifuna bona sitjhugululwe, isibawo sakhona
sifanele bona sithunyelwe ngelanga elibekwe
Mtlolisi (Mnqophisi-mazombe).
UMtlolisi angeze asebenza isibawo
esingakazaliswa ngefanelo.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezeFundo.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Faka isibawo kuMtlolisi weenKhungo zeFundo
ePhakemeko.
Zalisa iforomo elifaneleko.
Thumela iforomo lesibawo kuMtlolisi.
Thumela imitlolo elandelako kanye neforomo
lesibawo:

Iintatimende zeemali ezi-odithiwe nanyana
iintatimende ezi-odithiwe zeemali ezihlongozwako
IQhinga leBhizinisi
Isivumelwano seTjhorensi
Imitlolo yokutloliswa kwekampani
Imibiko ye-odithi eveza ukukhambisana
nezamaphilo nokuphepha emsebenzini
Isitifikethi sokutloliswa kwebhizinisi
Isivumo nanyana ukuzibopha eembaweni
zoku-akhredithwa
Isibopho manqophana nekghono lesikhungo
Isibopho ngokweluswa kanye nokuhlahlubwa
kwesikhungo
Iimvumelwano neenkhungo ezinye, nangabe zikhona
I-prospectus yabafundi, ikhalenda kanye
nencwajana ngelwazi lesikhungo
Amaforomo wokuzitlolisa, iimvumelwano nabafundi
kanye nemithetho nemithetjhwana.
Ababawi abavela kwezinye iinarha bafanele bona
bafake lokhu okulandelako:

Isifungo ngokulingana kweemfundo
Ubufakazi bokuhlonitjhwa enarheni lapho umbawi
avela khona
Ubufakazi boku-akhredithwa enarheni lapho umbawi
avela khona
Isitifikethi soku-akhredithwa esivela ku-HEQC
kanye nokutloliswa ngabe-SAQA
Ubufakazi obutloliweko bona isikhungo angeze
sabandlulula nganofana ngayiphi indlela
Nangabe kunokutjhezelwa okuthileko,
imininingwana yakhona efanele bona itjhugululwe
Isibopho sokulusa nokuhlola, kanye nesibopho
esitlolwe ephepheni langokomthetho lesikhungo,
safakwa ilanga esitlolwe ngalo begodu
satlikitlwa.
Tjheja: Sibawa bona uthintane noMtlolisi nangabe
kunamatjhuguluko ofuna ukuwenza ngesikhathi
sekambiso yokufaka isibawo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Ukuzitlolisa kokuleya: iinyanga ezili- 18
ngaphambi kobana isikhungo sivulwe.
Ukutjhezela: ikambiso yokutlolisa izakuthatha
iinyanga ezili- 12.
Ukutjhugula isikhungo: uMtlolisi uzakubeka
ihlelo lesikhathi.
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Higher Education Act, 1997 (Act 101 of 1997)
(UmThetho weFundo ePhakemeko)
[Top]
Iindleko
R500
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration as a Private Higher
Education Institution (Isibawo sokutlolisa
isiKhungo sangaSese seFundo ePhakemeko)
Application for Amendment, form APX-02 (Isibawo
sokuTjhezela)
Application for Conversion, form APX-03 (isibawo
sokuTjhugulula isiKhungo.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 312 5253/5320
Ifeksi:012 324 6343
I-adresi yendawo:National Department of
Education: Directorate: Private Higher Education
Institutions, Sol Plaatje House, 123 Schoeman
Street, Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X895, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :31 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutloliswaKwesino(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi seSiqhema 2



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa kwendawo yokubulala
imulwana
Isibawo sokuvuselelwa kokutloliswa kwendawo
yokubu
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi sesiQhema 1
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi seSiqhema 2
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa
Isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo namkha
ukudla
Isibawo sokuvuselelwa namkha sokusulwa
kokutlolisw
Isibawo sokutloliswa kwesihlahla sezelimo
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Iinonisi ukudla
kwefuyo isihlahla sokulima





Isibawo sokutloliswa kwesinonisi seSiqhema 2

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Zoke iinonisi ezilethwa ngaphakathi kwenarha,
ezenziwa, ezikhiqizwa namkha ezithengiswa
eSewula Afrika kufanele zitloliswe nomTlolisi:
umThetho 36 ka-1947. Umbawi kufanele kube
yi-juristic person (okungaba mumuntu namkha
ikampani engadoselwa namkha idosele ekhotho)
isibonelo, John Peter Citizen T/A Diepsloot
Stud.
Ikampani yangaphetjheya angeze yenza isibawo
sokuzitlolisa eSewula Afrika. Yikampani
etloliswe kuphela ekhaya, isakhamuzi seSewula
Afrika namkha ihlangano yangokomthetho etloliswe
eSewula Afrika engenza isibawo sokutloliswa
kokudla kwefuyo neenonisi.
Iinonisi zesiQhema 2 ngilezo ezinokuphilako
okukhulu nokuncani njengesinongo esikhulu, godu
zaziwa njengeenonisi ze-oganiki.
Ukutloliswa kunikelwa kuphela nayikuthi
ngesikhathi sokutloliswa:
Ukubunjwa kwesinonisi esithintekako angeze
kwahluka esibumbini esitlolisiweko
Imininingwana namagama elebuleni namkha
esimumathini angeze yatjhugululwa ngaphandle
kwemvumo etloliweko efunyenwe ngaphambilini
yomTlolisi
Ubujamo obubekwe ngesikhathi sokutlolisa
buyalandelwa
Ukutloliswa angeze kwadluliswa
Umgodla namkha isimumathi angeze satjhugululwa
ngaphandle kwemvumo etloliweko yangaphambili
ebuya emTlolisini.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo neenonisi
sibumba:
Incwadi ephekelela isibawo ebuya emnikazini
wokutlolisa namkha umjameli okhethiweko. Incwadi
ephekelela isibawo kufanele ifake:

Igama lomkhiqizo
Inomboro yokutloliswa nayikuthi umkhiqizo sele
utlolisiwe
Ibanga lokulethwa (nanyana kusibawo esitjha,
isibawo sokutjhugululwa namkha isibawo
sokutloliswa okususelwe esinonisini esikhona -
daugther registration)
Iincwadi zokuvuma nayikuthi imvumo ebuya
emnikazini wokutlolisa iyafuneka (imvumo
yokutloliswa okususelwe esinonisini esikhona
namkha imvumo yokusebenzisa igama lomkhiqizo
wenye ikampani elebuleni)
Imali ebhadelwako elungileko
Amatjhege athunyelwa ngokwahlukana nesibawo
kufanele aphekelelwe yincwadi ehlathululako.
Amatjhege namapos oda kufanele enziwe abhadele
u-Director General: Agriculture
(uMnqophisi-Mazombe wezokuLima).
Isitifikhethi sokucozulula namkha ikhasi
ledatha.
Amaforomo weembawo kufanele alethwe nakwenziwa
iimbawo ezitjha kanye nematjhugulukweni
ekutlolisweni okukhona, kufaka ukutjhugululwa
kwesibumbeko.

Amaforomo weembawo kufanele alethwe
ngeduplikheyithi
Amaforomo weembawo kufanele azaliswe
ngokuzeleko, ngaphandle kokuqala iimbawo
ezidlulileko, iinomboro zamakhasi namkha eminye
imikhiqizo.
Ubuncani bakhona yikhophi yinye yamaforomo
weembawo okufanele ibe netlikitlo lambala. Enye
kungaba yikhophi.
Amaforomo weembawo kufanele atlikitlwe mumuntu
okhonjwe ngokomthetho begodu kufanele kube
mumuntu wekampani othintana nomTlolisi.
Igama nenomboro yokutloliswa kufanele
isetjenziswe njengombana kutjhiwo
esitifikhethini sokutlolisa. Elinye nelinye
itjhuguluko egameni, nanyana lingaba lincani
kangangani, lizakuthathwa njengetjhuguluko.
Amaforomo weembawo kufanele asiwe e-ofisini
lezokuphatha. Ukuletha amaforomo kubaYelelisi
bezobuThekniki kuzakubambezela ikambiso.
Amalebula wemitlamo :

Kufanele alethwe ngeduplikheyithi.
Kufanele alethwe ngesiNgisi nesiBhuru.
Akutlhogeki ukobana amalebula agandiselwe
ukusatjalaliswa nomkhiqizo ngawo womabili
amalimi.
Kufanele afundeke kuhle; abe ngendlela
elungileko,
Ungafaki iinomboro kwiinyeleliso.
Yoke imininingwana eselebuleni kufanele
ikhambelane nalokho okuseforomeni lesibawo.
Thumela isibawo sakho nemali ebhadelwako
emTlolisini womThetho wenomboro 36 ka-1947.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Agricultural Remedies, Fertilizer and Stock
Remedies Act, 1947 (Act 36 of 1947) (Iinonisi,
ukuDla kweFuyo, umThetho weenHlahla zeLimo
neFuyo.
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukutloliswa kwesinonisi kungathatha iinyanga
ezintathu ukuya kwezine.
[Top]
Iindleko
R2 145
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for the Registration of a Group 2
Fertilizer (Isibawo sokuTloliswa kwesiNonisi
sesiQhema 2)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:20 Beatrix Street, Arcadia,
Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X343, Pretoria 0001

Web:www.nda.agric.za/act36/main.htm









Yabuyekezwa kokugcina :26 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutloliswaKwesinonisi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi sesiQhema 1



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa kwendawo yokubulala
imulwana
Isibawo sokuvuselelwa kokutloliswa kwendawo
yokubu
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi sesiQhema 1
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi seSiqhema 2
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa
Isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo namkha
ukudla
Isibawo sokuvuselelwa namkha sokusulwa
kokutlolisw
Isibawo sokutloliswa kwesihlahla sezelimo
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Iinonisi ukudla
kwefuyo isihlahla sokulima




Isibawo sokutloliswa kwesinonisi sesiQhema 1

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Zoke iinonisi ezilethwa, ezenziwa, ezikhiqizwa
namkha ezithengiswa eSewula Afrika kufanele
zitloliswe nomTlolisi (Registrar of Act 36 of
1947). Umbawi kufanele kube yikampani namkha
mumuntu ongadoselwa namkha yena adosele omunye
ekhotho, isibonelo, John Peter Citizen T/A
Diepsloot Stud.
Ikampani yangaphetjheya ayikavunyelwa
ukuzitlolisa eSewula Afrika. Yikampani kuphela
yeSewula Afrika, isakhamuzi seSewula Afrika
namkha ihlangano yangokomthetho eSewula Afrika
engenza isibawo sokutloliswa kokudla kweenonisi.
Iinonisi zesiQhema 1 ngilezo ezinenayithrojini,
ifosforasi namkha iphotheziyamu njengesinongo
esikhulu, godu zaziwa ngeenonisi ze-anoganiki.
Ukutloliswa kunikelwa kuphela nayikuthi
ngesikhathi sokutloliswa:
Isibumbeko sesinonisi esithintentako akukafaneli
sihluke esibumbekweni esitlolisiweko
Imininingwana nehlelo lamagama aselebuleni
namkha esimumathini, angeze atjhugululwa
ngaphandle kwemvumo yangaphambi kwesikhathi
ebuya emTlolisini
Ubujamo obubekwe phasi ngesikhathi sokutloliswa
kukhanjiswana nabo
Ukutloliswa angeze kwadluliswa
Ubukhulu besikhwama namkha besimumathi angeze
batjhugululwa ngaphandle kwemvumo
yangaphambilini ebuya emTlolisini.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo neenonisi
sibunjwa:
Yincwadi ephekelela isibawo ebuya emnikazini
wokutloliswa namkha umjameli okhonjiweko.
Incwadi kufanele ifake:

Igama lomkhiqizo
Inomboro yokutloliswa nayikuthi umkhiqizo sele
utlolisiwe
Ibanga lokulethwa (nanyana kusibawo esitjha,
isibawo setjhuguluko, isibawo sokutloliswa
komkhiqizo osukela komunye)
Iincwadi zemvumo ezibuya emnikazini wokutloliswa
ziyafuneka (imvumo yokutloliswa komkhiqizo
osuselwa komunye namkha imvumo yokusebenzisa
igama lomkhiqizo namkha ilebula yenye ihlangano)
Imali elungileko yesibawo
Amatjhege athunyelwa ngokwehlukana nesibawo
kufanele aphekelelwe yincwadi ehlathululako.
Amatjhege namaposoda kufanele enziwe abhadele
u-Director-General: Agriculture.
Ikhasi lendlela yokwenziwa kwesinonisi.
Letha iforomo lesibawo eembaweni ezitjha
nematjhugulukweni ekutlolisweni okukhona, kufaka
ukutjhugululwa kwendlela yokwenziwa.

Letha amaforomo wesibawo ngeduplikheyithi
Zalisa amaforomo ngokuzeleko, ngaphandle
kokukhuluma ngeembawo ezidlulileko, iinomboro
zamakhasi namkha imikhiqizo.
Ubuncani bakhona ikhophi yinye yamaforomo
wesibawo kufanele ibe netlikitlo lamambala.
Elinye kufanele kube yikhophi.
Umuntu okhonjwe ngokomthetho, okwenyulwa bona
kube mumuntu umTlolisi azakuthintana nekampani
ngaye, kufanele atlikitle amaforomo weembawo.
Igama nenomboro yokutloliswa komkhiqizo kufanele
isetjenziswe njengombana kubekwe esitifikhethini
sokutloliswa. Elinye itjhuguluko egameni,
nanyana lilincani kangangani, lizakuthathwa
njengetjhuguluko.
Letha amaforomo weembawo e-ofisini lezokuphatha.
Ukusa amaforomo ebaYelelisini besiThekniki
kuzakuriyadisa ikambiso.
Imitlamo yamalebula:

Letha ngeduplikheyithi.
Letha ngesiNgisi nesiBhuru. Akutlhogeki bona
amalebula agadangiswe ngamalimi womabili.
Kufanele afundeke; abe ngendlela elungileko.
Ungafaki iinomboro zokuyelelisa.
Yoke imininingwana elebuleni kufanele
ikhambisane naleyo eseforomini lesibawo.
Thumela isibawo kanye nemali emTlolisini.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Fertilizers, Farm Feeds, Agricultural Remedies
and Stock Remedies Act, 1947 (Act 36 of 1947)
(UmThetho weeNonisi, ukuDla kweFuyo, iinHlahla
zokuLima neenHlahla zeFuyo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukutloliswa kwesinonisi kungathatha iinyanga
ezintathu ukufika kwezine.
[Top]
Iindleko
R2 145
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for the Registration of a Group 1
Fertilizer (Isibawo sokutloliswa kwesiNonisi
sesiQhema 1)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:20 Beatrix Street, Arcadia,
Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X343, Pretoria 0001

Web:www.nda.agric.za/act36/main.htm









Yabuyekezwa kokugcina :20 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutloliswaKwestetjhi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa kwestetjhi sokuhlolwa kweenkoloyi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa kwesentha yokuhlolelwa
amalay
Isibawo sokutloliswa kwestetjhi sokuhlolwa
kweenko
lsibawo sokutloliswa komfundisi wabatjhayeli


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Zokuthutha > Imisebenzi yokuthutha





Isibawo sokutloliswa kwestetjhi sokuhlolwa
kweenkoloyi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Istetjhi sokuhlolwa kweenkoloyi yisentha ehlola
iinkoloyi beyikhuphe neentifikhethi zokufaneleka
ukuba sendleleni. Kuneentetjhi zangeqadi
nezombuso zokuhlolwa kweenkoloyi. Zoke iintetjhi
zokuhlolwa kweenkoloyi kufanele zitloliswe
bezigreyidwe ngaphambi kobana zikhuphe
iintifikhethi zokufaneleka ukuba sendleleni.
Nakufunyanwa isibawo, umNyango wezokuThutha
wePhrovinsi uzakufunisisa bona sikhambisana
nezinga lokukghona ngokobuthenikhali bona
singatloliswa njengombana kubekwe yi-Khodi
yokuSebenza ye-South African Bureau of Standards
(SABS) (Code of Practice).
Ukukghona ngokobutheniki kutjho iinkghonakalisi
ezisetjenziswa sitetjhi sokuhlola nebandulo
labahloli beenkoloyi.
Iintetjhi ezitlolisiweko zingahlola bezilinge
kuphela iinkoloyi ngokuya kokugreyidwa kwazo.
Ukutlolisa istetjhi sokuhlola iinkoloyi
sangeqadi, thintana ne-ofisi eliseduze
lethrafigi ukufumana ilwazi elizeleko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango wezokuThutha

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo TS1, Isibawo sokutloliswa
kweStetjhi sokuHlola iinKoloyi e-ofisini
eliseduze lethrafigi.
Letha iNcwadi kaMazisi wakho neyomeli wabaphathi
nayikuthi wenza isibawo egameni lestejhi
sokuhlolwa kweenkoloyi.
Kungafuneka bona ulethe eminye imitlolo
njengombana kufuna uSo/Nomkhandlu.
Bhadela imali ebekiweko
[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(umThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha iinyanga ezisithandathu ukusebenzana
nesibawo sakho.



[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi
njengombana ziquntwa nguSo/Nomkhandlu.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration of Testing Station,
TS1 (Isibawo sokutloliswa kweStetjhi sokuHlolwa
kweenKoloyi)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :22 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutloliswaNjengehlang.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa njengehlangano yokuzalaniswa kweenlwana namkha iphiko lokutlolisa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa itshwayo lokufanisa isilwana
Isibawo sokudluliswa kwetshwayo lokufanisa
isilwan
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzisi womtjhini
w
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuvunywa kwekunzi
Isibawo sokuvuselelwa kokuvunywa kwesilwana bona
s
Isibawo selwazi mayelana nobujamo bobulwelwe
eSewu
Ilwazi ngobujamo bamalwelwe weenlwana
Isibawo sokutloliswa njengehlangano
yokuzalaniswa
Isibawo sesirhunyezo sokubikwa kokuqubuka
kobulwel
Ukutlolisa indawo njengesentha yezokulima
ukwenzel
Isibawo sokuthumela ngaphandle iinlwana
amaembriyo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Ukwenziwa ngcono
kweenlwana nefuyo




Isibawo sokutloliswa njengehlangano
yokuzalaniswa kweenlwana namkha iphiko
lokutlolisa

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ihlangano yokuzalaniswa kweenlwana namkha iphiko
lokutloliswa ngomnqopho wokuzalanisa iinlwana
ngokuya komThetho wokwEnziwa Ngcono kweFuyo
ka-1998 (Animal Improvement Act, 1998) kufanele
itloliswe nomTlolisi wokwEnziwa Ngcono
kweenLwana.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Khupha iforomo ku-inthanethi bewulizalise
ngokuzeleko. Iforomo godu lingabawiwa
emTlolisini wokwEnziwa Ngcono kweenLwana.
Letha iimbawo ku:
The Registrar of Animal Improvement
Private Bag X138
Pretoria
0001
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Improvement Act, 1998 (Act 62 of 1998)
(UmThetho wokwEnziwa Ngcono kweenLwana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo singathatha amalanga ama-30 ukobana
sisetjenzwe.
[Top]
Iindleko
R971
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration as a breed society
or registering authority (Isibawo sokutloliswa
njengehlangano yokuzalanisa namkha iphiko
lokutlolisa)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 319 7424/34
Ifeksi:012 319 7570/7425
I-adresi yendawo:Delpen Building, Cnr Annie
Botha Avenue and Union Street, Riviera, Pretoria
I-adresi yeposo:The Registrar of Animal
Improvement, Private Bag X138, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :26 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutloliswaNjengobhade.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo namkha sokutjhugululwa kwemininingwana etlolisiweko yomthelo wengeniso



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
iPAYE
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Iforomo lelwazi mazombe
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
w
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha neSARS


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Umthelo wengeniso wekampani





Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha sokutjhugululwa kwemininingwana
etlolisiweko yomthelo wengeniso

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Omunye nomunye umuntu, okufanele bona azitlolise
njengobhadela umthelo kwa-South African Revenue
Service (SARS), kufanele alethe isibawo
sokuzitlolisa e-ofisini legatja eliseduze
le-SARS kungakapheli amalanga ama-60
wokufaneleka kubhadela umthelo.
Lokha i-adresi yomuntu nayitjhugulukako ngemva
kokutloliswa ne-SARS njengobhadela umthelo,
umuntu kufanele anikele i-SARS imininingwana
emitjha ye-adresi kungakapheli amalanga ama-60
ukuthoma ngelanga letjhuguluko.
IForomo lomThelo weNgeniso elilethwa kwa-SARS
njalo ngonyaka godu linikela ngetjhuguluko
le-adresi, imininingwana yebhanka neyomuntu.
Inengi lezaziso ze-SARS namaforomo anikele
ngetjhuguluko emininingwaneni ye-adresi.
Amatjhuguluko anjalo azakulethwa ebujameni
banjesi erherhweni elifaneleko le-SARS lokha
isaziso namkha iforomo nalilethwa bona
lisetjenzwe.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa loke ilwazi elifunekako njengombana
kubawa iforomo lesibawo nawuzitlolisa
njengobhadela umthelo kwa-SARS.
Qinisekisa bona ilwazi lakho elitjengiswe
ezazisweni namkha emaforomini abuya kwa-SARS
lilungile. Nayikuthi ilwazi elitjengisiweko
alikalungi, tshwaya ilwazi elingakalungi lelo
esazisweni esifaneleko namkha eforomini
ngaphambi kokuliletha kwa-SARS.
Yenza amatjhuguluko emininingwaneni yakho
ngokulandela iindlela ezilandelako:
Thumela iimbawo zamatjhuguluko e-ofisini legatja
eliseduze lakwa-SARS.
Yenza iimbawo zomtato eSentha yeRhelebho lomTato
ye-SARS eseduze.
Thumela ifeksi emaSentha weRhelebho lomTato
we-SARS aseduze namkha e-ofisini legatja
eliseduze le-SARS.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) (UmThetho
womThelo weNgeniso)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe ukusebenza isibawo
sakho.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration as a taxpayer or
changing of registration particulars, IT 77
(Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha ukutjhugulula imininingwana etlolisiweko)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :12 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutloliswaNjengomfund.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo Sokutloliswa Njengomfundisi (utitjhera)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokwemukelwa KuGreyidi R Esikolweni
Esitlo
Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Somphakathi
Esitl
Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Sangasese
Esitlol
Usithola Njani Isitifikethi SakaMatriki
Isibawo Sokukhutjhelwa Godu Isitifikethi
Sakamatri
Isibawo Sokutlolisa Umfundi Bona Azifundele
Ekhaya
Isibawo Sokutloliswa Njengomfundisi utitjhera
Isibawo Sokuzitlolisa ESentha yeFundo YokuLeya
neB


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > Isikolo





Isibawo Sokutloliswa Njengomfundisi (utitjhera)


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umfundisi ofuna ukufundisa eSewula Afrika,
uzakufanele bona azitlolise ne-South African
Council for Educators (i-SACE) (umKhandlu
wabaFundisi beSewula Afrika). Awukwazi
ukungathathwa uqhatjhwe njengomfundisi
esikolweni nangabe awukazitlolisi kilomKhandlu
we-SACE.
Zoke iimfundo eziphaswe mfundisi eenarheni
zangaphandle zizakufanele bona zihlolwe
bezilinganiswe ngabe-South African
Qualifications Authority (SAQA) ngaphambi kobana
ungafaka isibawo sokutloliswa.
Nangabe isibawo sakho siyemukeleka, be-SACE
bazakutlolisa njengomfundisi begodu bakuphe
nesitifikethi sokutlolisa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yo-South African Council for Educators (SACE).
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Faka isibawo kwa-SACE ngokuzalisa i-application
form (iforomo lesibawo) elifaneleko.
Thumela lokhu okulandelako kanye neforomo
lesibawo:

Amakhophi aqinisikesiweko weentifikethi zakho
zomsebenzi wokufundisa kanye/namkha
naweentifikethi zeziqu.
Ikhophi eqinisekisiweko kamazisi wakho
Imali yokutlolisa
Abantu abangasizo izakhamizi zesewula Afrika
bafanele bona babe naleencwadi ezilandelako:

Umbiko wokuhlolwa obuya kwa-SAQA
Imvumo yokusebenza etjhoko bona bavunyelwe
ukufundisa eSewula Afrika
Ubufakazi bokuhlala safuthi eSewula Afrika kanye
nomazisi otjhoko bona umnikazi akasiso
isakhamuzi seSewula Afrika
Ubufakazi bokusebenza nanyana ithemba
lokusebenza esikolweni esithileko seSewula
Afrika
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Council for Educators Act, 2000
(Act 31 of 2000) (UmThetho womKhandlu
wabaFundisi eSewula Afrika)
LegalFrameworkText
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi


Isiqunto ngesibawo sakho sokutloliswa
singathatha iimveke ezine ngaphambi kobana
siphethwe.

[Top]
Iindleko
R60
[Top]
Amaforomo azaliswako
SACE application form (Iforomo le-SACE lokufaka
isibawo)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :31 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokutloliswaNjengomsebe.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa njengomsebenzeli oletha ngenarheni izinto zejinethiki (ifuzo) zeenlwana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa itshwayo lokufanisa isilwana
Isibawo sokudluliswa kwetshwayo lokufanisa
isilwan
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzisi womtjhini
w
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuvunywa kwekunzi
Isibawo sokuvuselelwa kokuvunywa kwesilwana bona
s
Isibawo selwazi mayelana nobujamo bobulwelwe
eSewu
Ilwazi ngobujamo bamalwelwe weenlwana
Isibawo sokutloliswa njengehlangano
yokuzalaniswa
Isibawo sesirhunyezo sokubikwa kokuqubuka
kobulwel
Ukutlolisa indawo njengesentha yezokulima
ukwenzel
Isibawo sokuthumela ngaphandle iinlwana
amaembriyo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Ukwenziwa ngcono
kweenlwana nefuyo




Isibawo sokutloliswa njengomsebenzeli oletha
ngenarheni izinto zejinethiki (ifuzo) zeenlwana


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yomsebenzeli oletha ngenarheni izinto
zejinethiki yeenlwana kufanele itloliswe
nomTlolisi wokwEnziwa Ngcono kweenLwana
ngaphambi kobana alethe ngenarheni iinlwana
namkha izinto zejinethiki ezifana nama-embriyo,
amaqanda namkha isimeni eSewula Afrika.
Umsebenzeli oletha ngenarheni kufanele
akhambisane nokulandelako:
Isikghonakalisi kufanele sibe nazo zoke
iinsetjenziswa ezifunekako zokuphathwa kwezinto
zejinethiki yeenlwana
Ilabhorathri nesikghonakalisi sokugunyaza
sokungeniswa kwepahla ngenarheni kufanele
sikhambisane namazinga abekiweko
Abaqatjhi kufanele bakwazi ukuphatha isimeni.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Khupha iforomo ku-inthanethi bewulizalise
ngokuzeleko ngeduplikheyithi. Iforomo godu
lingabawiwa kumTlolisi wokwEnziwa Ngcono
kweenLwana.
Iimbawo ezingakazaliswa ngokuzeleko
zizakubuyiselwa kumbawi.
Yenza bona isibawo siqinisekiswa ngudorhodera
weenlwana ogunyazwe bona enze njalo yi-South
African Veterinary Authority.
Imali elungileko kufanele iphekelele esinye
nesinye isibawo. Yenza amatjhege namaposoda
abhadele u: Director-General: Agriculture.
Imininingwana yebhanka nginasi:
Standard Bank
Igatja: Arcadia
Inomboro ye-akhawunti: 011219556
Ikhodi yegatja: 000845/010845
Letha iimbawo ku:
The Registrar of Animal Improvement
Private Bag X138
Pretoria
0001
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Improvement Act, 1998 (Act 62 of 1998)
(UmThetho wokwEnziwa Ngcono kweenLwana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo singathatha amalanga ama-30
ukusetjenzwa.
[Top]
Iindleko
R81
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration as an import agent
for animal genetic material (Isibawo
sokutloliswa njengomsebenzeli oletha ngenarheni
izinto zejinethiki zeenlwana)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 319 7424/34
Ifeksi:012 319 7570/7425
I-adresi yendawo:Delpen Building, Cnr Annie
Botha Avenue and Union Street, Riviera, Pretoria
I-adresi yeposo:The Registrar of Animal
Improvement, Private Bag X138, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :27 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuvulaI-akhawuntiYok.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvula i-akhawunti yokubhanka yoMzansi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuvula iakhawunti yokubhanka yoMzansi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Ukubhanka



Isibawo sokuvula i-akhawunti yokubhanka
yoMzansi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
I-akhawunti yoMzansi msebenzi ophethwe
yiPosofisi yeSewula Afrika (i-SAPO) owenzelwe
abantu. Uyindlela ehle yokufumana nokudosa imali
namkha ukubhadela. Ungahlala unesiqiniseko
sokobana imali yakho ihlala iphephile.
Akunamali zomsebenzi ezibhadelwa ngenyanga,
okuse-akhawuntini yakho kuzakuzala inzuzo.
Akunamali ezibekiweko ozibhadelako, ubhadela
kuphela lokho okusebenzisako. Awutlhogi islibhu
somrholo ukuvula i-akhawunti yoMzansi. Omunye
nomunye umuntu angavula i-akhawunti, njengombana
akunandlela yokufaneleka efana nobuncani
bengeniso efunekako. Ungafaka bewukhuphe imali
emagatjeni azi-1300 wePosofisi kanye nakuma-ATM
angaphezulu kwezi-8000 we-Saswitch.
Koke ukudibhozida imali emakhawunthareni
wePosofisi kusimahla.
Tjheja: Abantu abasese bancani abafisa ukuvula
i-akhawunti kufanele baphekelelwe bondli babo
bangokomthetho namkha babelethi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yePosofisi leSewula Afrika.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ukuvula i-akhawunti, utlhoga okulandelako:
Thintana nePosofosi eliseduze eSewula Afrika
bewubawe uthela akunikele iforomo lesibawo.
Zalisa iforomo lesibawo.
Veza incwadi yakho yokuzazisa.
Nikela ngobufakazi be-adresi yakho yokuhlala.
Njengehlangothi lomThetho weeMali wesentha
yobuHloli (Financial Intelligence Centre Act),
boke ababawi kufanele banikele ngobufakazi
be-adresi yokuhlala. Lokhu kungaba ngesikolodo
sakamasipala. Nayikuthi uyarenta, ikhophi
yesivumelwano sokurenta iyafuneka. Nayikuthi
uhlala nababelethi, incwadi yesifungo ebeka
lokhu iyafuneka.
Abantu abasese bancani abafisa ukuvula
ama-akhawunti kuafnele beze nabondli babo
bangokomthetho namkha umbelethi.
Bhadela idibhozidi yokuthoma eyi-R10.
Tjheja: Ungadlulisa imali emagatjeni angaphezulu
kwe-1300 emagatjeni wePosofisi kanye nakuma-ATM
angaphezulu kwe-8000 we-Saswitch.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Postal Services Act, 1998 (Act 124 of 1998)
(UmThetho wemiSebenzi yePoso)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Imizuzu elitjhumi ukuya kwematjhumi amabili kuye
ngokuthi igatja lePosofisi libhizi kangangani.
[Top]
Iindleko
Ubuncani bedibhozidi eyi-R10 iyafuneka.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo weembawo atholakala emaPosofosi inarha
yoke.
[Top]
Imininingwana yokuthintana
Khulumisana noMphathi weGatja lePosofisi namkha
dosela iNomboro yeRhelebho ethi: 0800 53 54 55





Yabuyekezwa kokugcina :19 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuvummaSo.2007-05-18.nr.txt</fn>

ISIBAWO SOKUVUMMA SOMVUMI NGAMUNYE


KUSETJENZISWA YI-OFISI KWAPHELA
INOMBORO YOKUREJISTARA (IKHOWUDI YEMIDANA)
IDEYITHI ESIFIKE NGAYO






Tshaya ngetshayo ? ngebhokisaneni elifaneleko

Kwendabuko / Kwesintu

Ukuthiya / Ukuhlela


Kwekadeni / Iklasiki


Ifundo (Iimfundobandulo / isifundomvumo


Kwanje

Okhunye (nqophisa):



ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA


IKHOWUDI YOKUPOSA






I-ADRESI YEKHAYA


IKHOWUDI YOKUPOSA






IPHROVINSI

INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe? ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili (2) )
Ngeposi


Ngefeksi

Nge-imeyili

Ngefoni

Nge-Sms



ISIGABA 2: ISENDLALELO SEPHROJEKHTHI

2.1 Akhe usihlathululele ngokufitjhazana ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.































2.2 Rhemisa lokho okube yipumelelwakho ekulu kezokuvuma eminyakeni emi-3 edlulileko.































2.3 Bangaki abantu abasephrojekhthinakho le? Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo besitjhaba nehlalo yaso ezakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.

Abaduna
Abasikazi

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa

Abasebenzela Safuthi









Abatorhako









Abasebenza Ngokuzinikela / Amavolontiya









ISIGABA 3: IHLATHULULO YEPHROJEKTHI


3.1 Isihloko / Igama Lephrojekthi Oyenzela Isibawo.


3.2 Hlathulula iminqopho eqalene nephrojekhthi le.








3.3 Sendlalela imininingwana yehlelo ozolilandela ukuphumelelisa iphrojekhthi le


Isikhathi ( nini )




Indawo ( kuphi )





Iminqopho ( ini )





Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla







Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )







Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )





3.4 Itjho amadeyithi olindele ukuthoma nokuqeda ngawo iphrojekhthi le..
Ukuthoma

20__ /__ /__
Ukuqeda
20__ /__ /__
3.5 Umphakathi uzakusizakala njani / ngani ngephrojekhthi le ?







ISIGABA 4: IBHAJETHI YEPHROJEKTHI

4.1 Sibawa usihlukanisele imisebenzi imali yephrojekhthi le ezakusetjenziselwa yona:
I-ayithemu / Ihlelo Lomsebenzi Wokutlola

Inani Lemali


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R
IBHAJETHI EPHELELEKO YEPHROJEKHTHI

R


4.2 Kukhona enye ihlangano la ubawe khona ukusizwa ngemali? Sibawa uveze boke abakusiza ngemali bese uzalisa imininingwana elandelako ngenzasapha
Ezinye Iinhlangano Ezikusiza Ngeemali
Inani Lemali Obawe Ukusizwa Ngayo
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Ukusekelwa Kwebhizinisi Ngemali



Nqophisa:







DAC



ACT



BASA



NDA



Trust / Foundations



Nqophisa:







Abanikeli Beemali Bangaphandle / Abazenda



Nqophisa:







Urhulumende WesiFunda / wePhrovinsi



Nqophisa :







Urhulumende WeNdawo / WeKhaya



Nqophisa:






Ngezinye iindlela
Okhunye (nqophisa)












4.3 Akusilula ukuthi i-NAC ingasiza ngebhajethi epheleleko kilephrojekthi, ngalokho-ke itjho imali obawa bona i-NAC ikusize ngayo
R

4.4 Itjho imisebenzi yephrojekhthi ozayisebenzisela imali evela kwa-NAC nakube uphumelele ukuyithola?










4.5 Itjho amanye amahlandla la i-NAC yakhe yakusiza khona ngemali.
IDEYITHI
INOMBORO YEPHROJEKTHI
IGAMA LEPHROJEKHTI
INANI LEMALI
20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R


4.6 Sibawa imininingwana yokubhanga yephrojekthakho (faka isitatimende sebhanga)
Umnikazi We-akhawundi

Ibizo Lebhanga

Igatja Lebhanga


Ikhowudi Yegatja Lebhanga








Inomboro Ye-akhawundi

















4.7 Ibizo Lakasoma-akhawundi / Lomphathiincwadi Olawula Iimali Zephrojekthi ngamalanga
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI




4.8 Ibizo Lakasoma-akhawundi / Lomhloliincwadi ( nakube ukhona )
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

Inomboro Yomsebenzi Erejistariweko

I-ADRESI YE-IMEYILI


4.9 Ubufakazelo
Sibawa abafakazeli ababili esingakghona ukubathola, umrholi womphakathi kunye nesikghwari esiwufundeleko umsebenzi wobukghwari abanqopheneko nomsebenzakho. Sibawa usithumelele ubufakazelo obutlolwe babe batlikitlelwa obubuya kubafakazeli, ngenzasapha.


4.9.1 Umfakazeli 1: UmRholi womPhakathi
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI





4.9.2 Umfakazeli 2: USobukghwari
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI


4.10 Ilizwi Lokuzibopha
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.

20__ /__ /__
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
IDEYITHI



TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO


ISIGABA 5: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE

Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:

1
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe

2
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo

3
Usiphile isendlalelo ngephrojekhthi le (ikhasi 2 leforomeli )

4
Usifakile isitatimende sebhanga esingakagaywa ( original ) [ singadluli eenyangeni ezi-3 ngobudala ]

5
Amakhophi wamakhotheyitjhini aveza iindleko zephrojekhthi nawo uwafakile

6
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile

7
Isitifikethi esikuhlambulula kezomthelo usifakile

8
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe

9
Iincwadi ezivela kubafakazeli zifakiwe nazo

10
Ubuncani bakhona ufake sinye isibonelo somsebenzakho ( isib. Isithombe, iindatjana ezisikwe emaphephandabeni, njll. ) esiphathelene nephrojekhthi le.


Mina, _____________________________ ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.


TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.




20__ /__ /__
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
IDEYITHI


TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO








1


<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuvunywaKokurhemisaO.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvunywa kokurhemisa okuhlukeneko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukuhlolwa kwamasampula wangokomthetho wembewu
Ukuhlolwa kwembewu ngomnqopho wesinghonghoyilo
nom
Ukukhujthwa kweentifikhethi zeISTA
Isibawo samalungelo womzalanisi weentjalo
Isibawo sokuvunywa kokurhemisa okuhlukeneko
Isibawo sokuvunywa kwemisebenzi yeGMO


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Ukukhiqizwa
kweentjalo




Isibawo sokuvunywa komhlobo wesitjalo
(ukurhenyiswa ngokuhluka)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ngaphambi kobana into yokuzizalela ngokwemvelo
komunye nomunye umhlobo weentjalo ivezwe ngokuya
komThetho wokwEnziwa Ngcono kweenTjalo ka-1976
iThebula 2 yomThetho (Table 2 of the Act),
amagama wemihlobo enjalo kufanele afakwe
erhemeni lemihlobo (variety list).
UmNyango wezokuLima ugcina ebujameni banjesi
irhemo lemihlobo eentjalweni zokulima
eziqakathekileko, imirorho neenthelo. Ukuvezwa
kweentjalo ngeminqopho yalomThetho kanye
nokufakwa kwayo emarhemeni wemihlobo kwenziwa
ngesibawo. Into equntako kuqakatheka komhlobo
wesitjalo emnothweni weSewula Afrika.
Omunye nomuntu namkha isikhungo singenza isibawo
sokuvunywa komhlobo. Umhlobo ufaneleka
kurhenyiswa komhlobo nayikuthi ukhambisana
neemfuno ze- DUS (ukwehluka kweminye imihlobo
efanako, ukufana, okutjho bona zoke iintjalo
ziyafana nokunzinza, okutjho bona nangemva
kokubuyelelwa kanengi kweentjalo zona zisafana
neentjalo zokuthoma) begodu nayikuthi umhlobo
unegama elamukelwako.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Letha okulandelako kumTlolisi wokwEnziwa Ngcono
kweenTjalo (Registrar for Plant Improvement):

Iforomo lesibawo elizalisiweko
Iphephamibuzo lesthekniki (technical
questionnaire)
Imali ebhadelwako ebekiweko neemali zokuhlola
Imbewu namkha into yokuzizalela ngokwemvelo
Isigunyazo esitloliweko esibuya kumnikazi,
nayikuthi awukazalanisi, umhlobo okhethiweko
namkha owenziweko.
Tjengisa ngokucacileko ephephamibuzweni
lesithekniki bona ngimiphi eminye imihlobo
eyaziwa eSewula Afrika, umhlobo omutjha
okufanele umadaniswe nayo, khona kuzakuquntwa
ngokwehluka.
Kunamalanga ebekiweko lapho imitlolo nezinto
zokuzizalela ngokwemvelo kufanele zilethwe
emTlolisini. Kunamalanga abekiweko ngawo
imitlolo nokuzizalela ngokwemvelo kufanele
ilethwe kumTlolisi. Amalanga la, ubunengi
bezinto zokuzizalela ngokwemvelo okufanele
zithunyelwe begodu lapho kukghonekako kufanele
zilethwe emTlolisini, zitholakala ngesibawo
kumTlolisi.
Nayikuthi ukuvikelwa kufuneka ngokuya
kwamalungelo womzalanisi nakho kuyafuneka,
ababawi bayeleliswa ukuletha iimbawo kanye kanye
ukubulunga isikhathi nemali.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Plant Improvement Act, 1976 (Act 53 of 1976)
(UmThetho wokwEnziwa Ngcono kweenTjalo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yerhemo lokuhluka izakwenzeka
ngesikhathi sinye sokutjala.
[Top]
Iindleko
Imali ebhadelwako mayelana nokuvunywa komhlobo
(Application fee in respect of the recognition
of a variety): R700
Imali yokuhlola yokuvunywa komhlobo (Examination
fee for recognition of a variety):

IHlangothi A (Ukuphathwa kwehlabathi nokutjala,
imirorho, iintjalo zamadlelo nesiphila esisudu)
Category A (agronomic, vegetable, pasture crop
and sweet corn): R900
IHlangothi B (Isiphila esimhlophe nesisarulana)
Category B (white and yellow maize): R1 100
IHlangothi C (Iinthelo, imithi ekhula
ngokukhamba nesithrasi) Category C (fruit, vines
and citrus): R1 900
Isibawo sokutjhugululwa namkha ukungezelelwa
kwegama lomhlobo osele ufakiwe erhemeni
lemihlobo (Application for the alteration or
supplementation of the denomination of a variety
already included in the variety list: R1 300
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application form for plant breeders' rights,
APPLF PBR/VL 2004 (Iforomo lesibawo samalungelo
womzalanisi weentjalo)
Technical questionnaire (Iphephamibuzo
lesithekniki)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Mpumalanga
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :30 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuvunywaKomtjhadoWes.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvunywa komtjhado wesintu



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesitifikhethi somtjhado umtjhado
ngaphand
Isibawo sokutjhada ngaphasi komthetho wesintu
Isibawo sokutlolisa umtjhado wesintu
Ukubonana negqwetha lomndeni
Isibawo sokuvunywa komtjhado wesintu
Ukutjhada ngaphasi komthetho wesintu


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Amatjhebiswano > Umtjhado





Isibawo sokuvunywa komtjhado wesintu

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Nakuzakuvunywa umtjhado wesintu njengomtjhado
osebenzako, kufanele kube wenziwe ngaphambi
komhlaka 15 Novemba 2000. Kodwana nayikuthi
wenziwe ukuthoma ngomhlaka 15 Novemba 2000 ukuya
phambili, umtjhado onjalo kufanele ukhambisane
neemfuno ezilandelako:
Umtjhado kufanele kukhulunyiswane ngawo, wenziwe
namkha uthatjelwe ngokuya komthetho wesintu.
Abathetheneko kufanele babe neminyaka
engaphezulu kweli-18 ubudala.
Bobabili abathetheneko kufanele bawuvumele
umtjhado.
Ababelethi bomthetheko osesemncani kufanele
bawuvumele umtjhado. Nayikuthi awunababelethi,
umondli wakho wangokomthetho kufanele awuvumele.
Nayikuthi umbelethi namkha umondli
wangokomthetho akakwazi ukuwuvumela, kungayiwa
kukomitjhinara wezehlalakuhle yabantwana
ukufumana imvumo. Lapho omunye wababelethi ala
khona nemvumo, umondli wangokomthetho namkha
ukomitjhinara wezehlalakuhle yabantwana, lijaji
leKhotho ePhakamileko kuphela elingatjheja
ukunikela imvumo.
Nayikuthi omunye wabathetheneko emtjhadweni
ongafuni isondo, umtjhado wesintu angeze wenziwa
ngesikhathi sokusekelwa komtjhado ongafuni
isondo. Isijamiso esifanako singasebenza
emtjhadweni ongafuni isondo owenziwa ukusuka
ngomhlaka 1 Disemba 1988.
Nanyana kunganaqintelo esibalweni semitjhado
yesintu ubaba angangena kiyo, akunomunye
umtjhado wesintu ongenziwa ngaphandle kwalokha
kungafunyanwa umlayo wekhotho olawula irherho
lepahla yangomuso yomtjhado yalemitjhado.
Qinisekisa ubujamo bakho bomtjhado
ku-inthanethi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI- 32 kwelinye nelinye
i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Yenza isibawo
ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika
nayikuthi ungaphetjheya.
Isitifikhethi somtjhado esingakarhunyezwa namkha
ukwenziwa butjha kwerejista efaneleko namkha
omunye nomunye umtlolo osekelako ofakwa
kurejista etjhiwoko ukhutjhwa nelwazi
lokuqinisekisa elibuya erejisteni yomtjhado.
Isitifikhethi esirhunyeziweko somtjhado
siyanikelwa kuye ngokuthi akunamali ekolodwako
ekukhutjhweni kwesitifikhethi esitjhiwoko
nakutloliswa umtjhado.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Customary Marriages Act, 1998 (Act 120 of 1998)
(UmThetho wemiTjhado yesiNtu)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isitifikhethi somtjhado esirhunyeziweko
sikhutjhwa khonokho.
Isitifikhethi somtjhado esirhunyeziweko
singathatha iimveke ezisithandathu ukuya
kwezibunane.
[Top]
Iindleko
Isitifikhethi somtjhado esirhunyeziweko: R10
Isitifikhethi somtjhado esingakarhunyezwa: R45
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for marriage certificate, BI-130
(Isibawo sesitifikhethi somtjhado)
Application for registration / Enquiry into
existence of customary marriage, BI-1699
(Isibawo sokutloliswa/Sokuphenya ngobukhona
bomtjhado wesintu)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuvunywaKwekunzi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvunywa kwekunzi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa itshwayo lokufanisa isilwana
Isibawo sokudluliswa kwetshwayo lokufanisa
isilwan
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzisi womtjhini
w
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuvunywa kwekunzi
Isibawo sokuvuselelwa kokuvunywa kwesilwana bona
s
Isibawo selwazi mayelana nobujamo bobulwelwe
eSewu
Ilwazi ngobujamo bamalwelwe weenlwana
Isibawo sokutloliswa njengehlangano
yokuzalaniswa
Isibawo sesirhunyezo sokubikwa kokuqubuka
kobulwel
Ukutlolisa indawo njengesentha yezokulima
ukwenzel
Isibawo sokuthumela ngaphandle iinlwana
amaembriyo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Ukwenziwa ngcono
kweenlwana nefuyo





Isibawo sokuvunywa kwekunzi, ifarigi eduna
namkha ipere eduna bona isetjenziselwe
ukubuthelelwa kwesimeni

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isilwana singavunywa njengomnikeli wezinto
zejinethiki nayikuthi udorhodera weenlwana
uqinisekisile bona isilwana esinjalo
siyamukeleka mayelana:
nobujamo mazombe bezamaphilo,
ukungabikhona kwamalwelwe
Ezinye izinto zingabekwa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Khupha iforomo ku-inthanethi bewulizalise
ngamagabhadlhela. Iforomo godu lingabawiwa
emTlolisini wokwEnziwa Ngcono kweenLwana.
Isibawo kufanele senziwe egameni lesentha
etlolisiweko lapho isilwana sizakuhlala khona.
Isibawo kufanele silethwe ehlanganweni
yokuzalanisa efaneleko.
Imitlolo elandelako kufanele iphekelele isibawo:

Isitifikhethi seenzukulwana ezimbili esitjengisa
bona isilwana ngesambala esiqinisekiswe yincwadi
erekhoda bona isilwana ngesamambala (i-Studbook
Association namkha iPhiko lokuTloliswa
(Registering Authority))
DNA/isitifikhethi semihlobo yeengazi.
Amarekhodi wokukghona kwesilwana.
Imali ebhadelwako ebekiweko.
Yenza bona amatjhege namaposoda abhadele u: The
Director-General: Agriculture. Iimali
ezibhadelwako godu zingabhadelwa bunqopha
e-akhawuntini yebhanka elandelako:
Standard Bank
Igatja: Arcadia
Inomboro ye-akhawunti: 011219556,
Ikhodi yegatja: 000845/010845.
Isibawo kufanele siqinisekiswe ngudorhodera
weenlwana wangeqadi besiqinisekiswe ngudorhodera
wangokomthetho.
Letha iimbawo kwa:
The Registrar of Animal Improvement
Private Bag X138
Pretoria
0001
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Improvement Act, 1998 (Act 62 of 1998)
(UmThetho wokwEnziwa Ngcono kweenLwana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nayikuthi umtlolisi uyabhala ukuvuma isibawo,
umbawi uzakwaziswa ngesiqunto namabanga waso.
Nayikuthi umtlolisi uvumela isibawo sokuvunywa
kwesilwana esithileko bona sisetjenziswe
njengesilwana sokunikela, isitifikhethi
sokuvunywa sizakukhutjhwa.
[Top]
Iindleko
95[Top]
Amaforomo azaliswako
Approval of a bull for collection of semen.
(Isibawo sokuvunywa kwekunzi bona isetjenziselwe
ukubuthulelwa kwesimeni)
Approval for a boar for artificial insemination
(Isibawo sokuvunywa kwefarigi eduna bona
isetjenziselwe ukufaka isimeni esilwaneni
esisikazi)
Approval for a stallion for artificial
insemination (Ukuvunywa kwepere eduna bona
isetjenziselwe ukufaka isimeni esilwaneni
esisikazi)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 319 7424/34
Ifeksi:012 319 7570/7425
I-adresi yendawo:Delpen Building, Cnr Annie
Botha Avenue and Union Street, Riviera, Pretoria
I-adresi yeposo:The Registrar of Animal
Improvement, Private Bag X138, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :26 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuvunywaKwemisebenzi.2007-05-18.nr.txt</fn>




Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukuhlolwa kwamasampula wangokomthetho wembewu
Ukuhlolwa kwembewu ngomnqopho wesinghonghoyilo
nom
Ukukhujthwa kweentifikhethi zeISTA
Isibawo samalungelo womzalanisi weentjalo
Isibawo sokuvunywa kokurhemisa okuhlukeneko
Isibawo sokuvunywa kwemisebenzi yeGMO


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Ukukhiqizwa
kweentjalo




Isibawo sokuvunywa kwemisebenzi yoke ekhambelana
nokuphilako okutjhugululwe ngokwamajini (ifuzo)


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
UmNyango wezokuLima uphethe umThetho wokuPhilako
okuTjhugululwe ngokwamaJini ka-1977
(i-Genetically Modified Organisms Act, 1997).
Lokhu kufaka ukukhutjhwa kweemvumo, iingunyaziso
namkha iintifikhethi:
Zokulethwa ngenarheni kokuphilako okutjhugulukwe
ngokwamajini (ama-(GMO) eSewula Afrika.
Ukuthunyelwa ngaphandle kwama-GMO ukusuka
eSewula Afrika,
Ukusetjenziswa okulawulwako kwama-GMO
elabhorathri,
Indlu yokukhulisela namkha i-greenhouse.
Ukufakwa kweentjhabatjhaba kwe-GMO ebhodulukweni
leSewula Afrika lapho ukukhutjhwa kokulinga
kwenziwa khona.
Ukuragela phambili namkha ukukhuliswa
kwemisebenzi ebeyivunyelwe ngaphambilini.
Ukugunyazwa kwepahla (ukugunyazwa
kokusetjenziswa njengokudla.
Ukudla kwefuyo namkha ukusetjenzwa) kwama-GMO.
Ukukhutjhwa kweentjhabatjhaba kokutjala
kokungenisa imali kanye nokusetjenziswa
kwama-GMO.
Ukutloliswa kweenkghonakalisi ezithinteka
emisebenzini yama-GMO.
Ubujamo be-GMO belithwalo.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Qunta ngomhlobo wokuganyaza owufunako bewuzalise
iforomo lesibawo elifaneleko.
Tjheja iimfuno ezilandelako eembaweni
ezithileko:

Ukukhutjhwa mazombe kweembawo kufanele
kwandulelwe kuphethwa kwemisebenzi ngaphakathi
kwebhoduluko leSewula Afrika eenkhathini
ezintathu zokutjala.
Iimbawo zokuragela phambili nomsebenzi
kuzakwamukelwa kuphela nayikuthi umsebenzi lowo
bewuganyaziwe ngaphambilini.
Letha isibawo sekhophi esinenomboro ebekiweko
yamakhophi emTlolisini wama-GMO.
Letha ikhophi engezelelweko yesibawo, enelwazi
elingasi yifihlo lebhizinisi emTlosini wama-GMO.
Bhadela imali ebekiweko (elethwa ebujameni
banjesi unyaka nonyaka)
Letha umbiko wemisebenzi edlulileko eyenziweko
(lapho kufaneleko).
Letha ubufakazi bezaziso zomphakathi (lapho
kufaneleko).
Ababawi kufanele basebenzise imihlahlandlela
elandelako:

Guideline document for work with genetically
modified organisms (umtlolo womhlahlandlela
womsebenzi wokuphilako okutjhugululwe
ngokwamajini).
Guideline document for use by the Advisory
Committee when considering
proposals/applications for activities with
genetically modified organisms (Umtolo
womhlahlandlela osetjenziswa yiKomiti
yokuYelelisa lokha nayitjheja
iinhlongozo/iimbawo zokuphilako okutjhugululwe
ngokwamajini).
Terms of reference for sub-committees - ubungako
bomsebenzi wamakomiti amancani ukurhelebha
iKomiti yokuYelelisa ngokuya kwesiGaba 11(2)
somThetho wokuPhilako okuTjhugululwe
ngokwamaJini ka-1997 (Genetically Modified
Organisms Act, 1997 (Act No. 15 of 1997).
Guideline document for making a public
notification in terms of Regulation 6 of the GMO
Act (Umtlolo womhlahlandlela wokwenza isaziso
somphakathi ngokuya komThetjhwana 6 womThetho
we-GMO).
GMO transit policy (Umthethomgomo wokuthutha
we-GMO).
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Genetically Modified Organisms Act, 1997 (Act
No. 15 of 1997). (UmThetho wokuPhilako
okuTjhugululwe ngokwamaJini)
ImiThetjhwana ekhambisanako
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
UmTlolisi uqunta ngokukhambisana kwesibawo
neenjamiso komThetho wokuPhilako okuTjhugululwe
ngokwamaJini (Genetically Modified Organisms
Act, 1997).
IKomiti yokuYelelisa ilinganisa idatha ethileko
nesibawo beyenze isiphakamiso sezokuphepha
somsebenzi ohlongozwa mKhandlu wesiGungu
(i-Executive Council).
UmTlolisi ufumana umbono womphakathi esikhathini
esivunyelweko.
UmKhandlu wesiGungu uthatha isiqunto ngesibawo,
ngokutjheja isibawo, isiphakamiso seKomiti
yokuYelelisa, okulethwa mphakathi kanye
nemiphumela engenzeka eenkorweni ezifana
nezokulima, zamaphilo, ibhoduluko, zabasebenzi,
zokurhwebelwana nesayensi nokuthuthukiswa
kwetheknoloji.
Nayikuthi isiqunto somKhandlu wesiGungu sihle,
umTlolisi ugunyazwa ukukhupha imvumo.
UmTlolisi ukhupha imvumo efaneleko.
Zoke iimvumo ziphekelelwa bujamo bokulawulwa
kwento eyingozi.
Abahloli ababuya emNyangweni wezokuLima belusa
ukufezakaliswa kobujamo bemvumo.
[Top]
Iindleko
Iimali ezibhadelwako zemisebenzi eyenziwa
ngaphasi komThetho we-GMO zilethwa ebujameni
banjesi unyaka nonyaka. Iimali ezibhadelwako
zaka-2007/08 nginanzi:
Ukuletha ngenarheni/ukuthumela ngaphandle
ama-GMO: R236
Ukusetjenziswa okulawulwako kwama-GMO: R685
Ukukhutjhwa kokulinga: 1 694
Ukukhutjhwa mazombe nokumaketha: Iindleko
zamambala kanye ne-15% yemali yokuphatha (R12
882)
Ukudlulisela phambili isiqunto: R3 600
Ukurhabisa: R1 590
Isitifikhethi sobujamo be-GMO: R105
Ukutloliswa kwesikghonakalisi: R230
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for authorisation to import GMOs
into South Africa that are destined for
contained use (Isibawo sokugunyaza ukulethwa
eSewula Afrika okuhloswe ngakho ukusetjenziswa
ngokulawulwa)
Application for authorisation to import GMOs
into South Africa that are destined for
intentional introduction (trial release) into
the environment (Isibawo sokugunyazwa kokulethwa
eSewula Afrika kwama-GMO okufanele aziswe
ngehloso (ukukhutjhwa ngokulinga) ebhodulukweni)
Application for authorisation to import GMOs
that have general release and/or commodity
clearance status in South Africa (Isibawo
sokugunyaza ukulethwa ngenarheni kwama-GMO
anokhutjhwa mazombe kanye/namkha nobujamo
bokuvunyelwa kwepahla eSewula Afrika)
Application for authorisation to export GMOs
from South Africa that are destined for (i)
contained use or (ii) use as food, feed or
processing (Isibawo sokugunyaza ukuthunyelwa
ngaphandle ama-GMO ukusuka eSewula Afrika
afunelwa (i) ukusetjenziswa okulawulwako namkha
(ii) ukusetjenziswa njengokudla, ukudla kwefuyo
namkha ukusetjenzwa)
Application for authorisation to export GMOs
from South Africa that are destined for
intentional introduction into the environment
(Isibawo sokugunyaza ukuthunyelwa ngaphandle
kwama-GMO ukusuka eSewula Afrika afunelwa
ukwaziswa ngehloso ebhodulukweni)
Application for contained use of GMOs (Isibawo
sokusetjenziswa okulawulwako kwama-GMO)
Application for intentional introduction(conduct
a trial release) of a GMO (Isibawo sokwaziswa
ngehloso (ukwenziwa kokukhutjhwa kokulinga)
kwama-GMO)
Application for an extended permit
(continuation) for activities with GMOs in SA
(Isibawo semvumo engezelelweko (yokuragela
phambili) yemisebenzi yama-GMO eSewula Afrika)
Application for commodity clearance of GMOs
(Isibawo sokuvunyelwa kwepahla kwama-GMO)
Application for general release of GMOs (Isibawo
sokukhutjhwa mazombe kwama-GMO)
Application to register a facility for
activities involving genetic modification
(Isibawo sokutloliswa kwesikghonakalisi
ukwenzela imisebenzi efaka ukutjhugulula
ngokwamajini)
Application for GMO status certificate (Isibawo
sesitifikhethi sobujamo bama-GMO)
Affidavit to be completed in the presence of a
Commissioner of Oaths (Incwadi yesifungo
ezakuzaliswa phambi kwakaKomitjhinara weemFungo)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 319 319 6253
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Harvest House, Room 261, 30
Hamilton Street, Arcadia, Pretoria
I-adresi yeposo:Directorate Genetic Resources,
Private Bag X973, Pretoria 0001
E-mail:MichelleV@nda.agric.za
Web:www.nda.agric.za/docs/geneticresources/geneticresources.htm









Yabuyekezwa kokugcina :29 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuvunywaNokutloliswa.2007-05-18.nr.txt</fn>
Registration of veterinary import and export facilities



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Thumela ngaphandle imikhiqizo yeentjalo
neentjalo
Isibawo semvumo yokuthumela ngaphandle iimfesi
ngo
Thumela ngaphandle iinciliba namaqanda wazo
Isibawo sokuthumela ngaphandle ngokumakethwa
kwepa
Isibawo semvumo yokuthumela ipahla ngaphandle
Ukutlolisa izinto zokuthunyelwa zokwelapha ifuyo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Iimvumo zokuthumela ngaphandle





Isibawo sokuvunywa nokutloliswa kweendawo
zokusebenzela zokuthumela ngaphandle ifuyo
namkha imikhiqizo yefuyo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ifuyo namkha imikhiqizo yefuyo ingathunyelwa
ngaphandle kuphela nayikuthi ibuya eendaweni
ezikhambisana namazinga weentjhabatjhaba namkha
umthetho wenarha ethunyelelwako. Iindawezi
zingaba yindawo yokuhlabela evunyelweko, isentha
yokumithisa, isentha yokubuthelela, iplasi,
iindawo zokudlela, ifemu yokusebenza ukudla,
iindawo zokubeka ukudla, njll.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana noDorhodere kaRhulumende wePhrovinsi
wezokweLatjhwa kweFuyo oseduze ukwenza isibawo
sokuhlolelwa ukuzitlolisela ukuthumela
ngaphandle
UDorhodere wePhrovinsi wezokweLatjhwa kweFuyo
uhlola indawo yokusebenzela.
Umbiko wokuhlolwa uthunyelwa emNyangweni
wezokuLima bona kufunyanwe ukukhambelana
nesiphakamiso se-PSV nesiphakamiso sokugcina
Nayikuthi iyavunywa, indawo yokusebenzela
izakutloliswa begodu isitifikhethi sokuthumela
ngaphandle sizakunikelwa.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Meat Safety Act, 2000 (Act 40 of 2000) (UmThetho
wezokuPhepha kweNyama)
Abattoir Hygiene Act, 1992 (Act 121 of 1992)
(UmThetho wokuHlwengeka kweeNdawo zokuHlabela)
Animal Diseases Act, 1984 (Act 35 of 1984)
(UmThetho wamaLwelwe weenLwana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi sokuqedwa kokutlolisa sihluka ukusuka
kwenye iphrovinsi ukuya kwenye.
[Top]
Iindleko
Lokhu kuyame ephrovinsini.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Procedures to register establishments as
approved to export meat or milk and milk
products (Iinkambiso zokutlolisa iindawo
njengombana kuvunyiwe ukuthumela ngaphandle
inyama namkha ibisi nemikhiqizo yebisi
(Awatholakali esayithini))
Standard for the registration of a farm for
export status (Izinga lokutloliselwa kweplasi
ubujamo bokuthumela ngaphandle (Awatholakali
esayithini))
Registration red meat farms for export status
(Ukutloliselwa kwamaplasi wenyama ebovu ubujamo
bokuthumela ngaphandle (Awatholakali
esayithini))
Registration of ostrich farms for export
(Ukutloliselwa kwamaplasi wenciliba ubujamo
bokuthumela ngaphandle (Awatholakali
esayithini))
Standard for the inspection of wild game farms
for the export of wild game meat (Izinga
lokuhlolelwa kwamaplasi weenlwana zommango
ubujamo bokuthunyelwa ngaphandle kwenyama
yeenlwana zommango (Awatholakali esayithini))
Registration of crocodile farms (Ukutloliswa
kwamaplasi weengwenya (Awatholakali esayithini))
Standard for the registration of hunters for
harvesting wild game intended for export of wild
game meat (Izinga lokutloliswa kwabazumi abazuma
iinlwana zommango okuhloswe ngazo bona
kuthunyelwe ngaphandle inyama yeenlwana zommango
(Awatholakali esayithini))
Registration of dairy farms for export
(Ukutloliswa kwamaplasi webisi bona kuthunyelwe
ngaphandle (Awatholakali esayithini))
Registration of private quarantine station for
birds for import (Ukutloliswa kwesitetjhi
sangeqadi sekwarantini seenyoni ngomnopho
wokuthumela ngaphandle (Awatholakali
esayithini))
Registration of veterinary approved tannery
(Ukutloliswa kwendawo yokutjhugululwa
kwesikhumba sesilwana silungele ukwenza
umkhiqizo evunywe ngudorhodere weenlwana
(Awatholakali esayithini))
Registration of veterinary approved taxidermy
(Ukutloliswa kwethaksidemi evunywe ngudorhodere
weenlwana (Awatholakali esayithini))
Registration of veterinary approved ostrich
hatchery (Ukutloliswa kwendawo yokuphandlesela
yeenciliba evunywe ngudorhodere weenlwana
(Awatholakali esayithini))
Registration of veterinary approved pregnant
mare quarantine farm (Ukutloliswa kweplasi
lekwarantini leempere ezisikazi ezimithi
elivunywe ngudorhodere weenlwana (Awatholakali
esayithini))
Registration of veterinary approved dipping
station (Ukutloliswa kwendawo yokudibha evunywe
ngudorhodere weenlwana (Awatholakali
esayithini))
Registration of veterinary approved quarantine
for wild caught non-human primates (Ukutloliswa
kwekwarantini yeemfene evunywe ngudorhodere
weenlwana (Awatholakali esayithini))
[Top]

Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Room G52, Delpen Building, Cnr
Annie Botha Avenue and Union Street, Riviera,
Pretoria
I-adresi yeposo:The Senior Manager: Animal
Health, Import Export Policy Unit, Private Bag
X138, Pretoria 0001 South Africa
E-mail:InaL@nda.agric.za
Web:www.nda.agric.za/vetweb









Yabuyekezwa kokugcina :17 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuvuselelwaKokutlolis.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvuselelwa kokutloliswa kwendawo yokubulala imulwana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa kwendawo yokubulala
imulwana
Isibawo sokuvuselelwa kokutloliswa kwendawo
yokubu
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi sesiQhema 1
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi seSiqhema 2
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa
Isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo namkha
ukudla
Isibawo sokuvuselelwa namkha sokusulwa
kokutlolisw
Isibawo sokutloliswa kwesihlahla sezelimo
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Iinonisi ukudla
kwefuyo isihlahla sokulima




Isibawo sokuvuselelwa kokutloliswa kwendawo
yokubulala imulwana

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Zoke indawo zokubulala imulwana ezisebenza
eSewula Afrika kufanele zitloliswe nomTlolisi
(Registrar: Act 36 of 1947). Indawo yokubulala
imulwana isetjenziselwa ukubulala imulwana
yamathambo namkha kwezinye izinto ezibuya
eenlwaneni
I-ofisi lomTlolisi lithumela iincwadi
zokuvuselela kanye namaforomo weembawo
kwabatlolisiweko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo ngokubuyelelwe kathathu.
Itlikitlo lamambala liyafuneka kwelinye nelinye
iforomo.
Faka imali yokutlolisa. Amatjhege namaposoda
enze abhadele u-Director-General: Agriculture.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Fertilizers, Farm Feeds, Agricultural Remedies
and Stock Remedies Act, 1947 (Act 36 of 1947)
(UmThetho weeNonisi, ukuDla kweFuyo, iinHlahla
zeLimo neenHlahla zeFuyo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukutlolisa kungathatha iinyanga ezintathu.
[Top]
Iindleko
Ukuvuselela: R600
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration of a sterilizing
plant (Isibawo sokutloliswa kwendawo yokubulala
imulwana)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:20 Beatrix Street, Arcadia,
Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X343, Pretoria 0001

Web:www.nda.agric.za/act36/main.htm









Yabuyekezwa kokugcina :26 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuvuselelwaKokuvunywa.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvuselelwa kokuvunywa kwesilwana bona sisetjenziselwe ukubuthelelwa kwesimeni (okusamanzi okunembewu)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa itshwayo lokufanisa isilwana
Isibawo sokudluliswa kwetshwayo lokufanisa
isilwan
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzisi womtjhini
w
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuvunywa kwekunzi
Isibawo sokuvuselelwa kokuvunywa kwesilwana bona
s
Isibawo selwazi mayelana nobujamo bobulwelwe
eSewu
Ilwazi ngobujamo bamalwelwe weenlwana
Isibawo sokutloliswa njengehlangano
yokuzalaniswa
Isibawo sesirhunyezo sokubikwa kokuqubuka
kobulwel
Ukutlolisa indawo njengesentha yezokulima
ukwenzel
Isibawo sokuthumela ngaphandle iinlwana
amaembriyo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Ukwenziwa ngcono
kweenlwana nefuyo





Isibawo sokuvuselelwa kokuvunywa kwesilwana bona
sisetjenziselwe ukubuthelelwa kwesimeni
(okusamanzi okunembewu)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umuntu onesitifikhethi sokuvunywa kwesilwana
esizakuba mnikeli wesimeni, angenza isibawo
emTlolisini wokwEnziwa Ngcono kweenLwana
(u-Registrar of Animal Improvement)
sokuvuselelwa kokutloliswa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Khupha iforomo ku-inthanethi bewulizalise
ngokusebenzisa amagabhadlhela. Iforomo godu
lingafunyanwa ku-Registrar of Animal
Improvement.
Udorhodera weenlwana kufanele aqinisekise bona
isilwana samukelwe malungana:

Nobujamo mazombe bepilo
Ukungabikhona kwamalwelwe
Ikhwalithi yesimeni yaso
Iimbawo kufanele zifike ku-Registrar
kungakapheli amalanga ama-30 ngaphambi kwelanga
lokuphela. Lapho isibawo sifunyanwa kungakapheli
amalanga ama-90 ngemva kwelanga lokuphela,
iimali ezingezelelweko kufanele zibhadelwe.
Yenza amatjhege namaposoda abhadele u: The
Director-General: Agriculture. Imininingwana
yebhanka nginasi:
Ibhanka: Standard Bank
Igatja: Arcadia
Inomboro ye-akhawunti: 011219556
Ikhodi yegatja: 000845/010845.
Letha iimbawo ku:
The Registrar of Animal Improvement
Private Bag X138
Pretoria
0001
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Improvement Act, 1998 (Act 62 of 1998)
(umThetho wokwEnziwa Ngcono kweenLwana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuvuselela kokutlolisa kunganikelwa
kungakapheli amalanga ama-30.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for renewal of the approval of an
animal for the collection of semen (Isibawo
sokuvuselelwa kokuvunywa kwesilwana bona
sisetjenziselwe ukubuthelwa kwesimeni)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 319 7424/34
Ifeksi:012 319 7570/7425
I-adresi yendawo:Delpen Building, Cnr Annie
Botha Avenue and Union Street, Riviera, Pretoria
I-adresi yeposo:The Registrar of Animal
Improvement, Private Bag X138, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :19 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuvuselelwaKwelay(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvuselelwa kwelayisense yokuba nesigidi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo selayisense yesigidi etja
Isibawo sokuvuselelwa kwelayisense yokuba
nesigidi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukusebenza ngomthetho > Iingidi





Isibawo sokuvuselelwa kwelayisense yokuba
nesigidi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
UmThetho wokuLawulwa kweeNgidi ka-2000 uhlose
ukuqinisekisa bona umuntu unekghono lokuba
nesigidi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yemiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika (i-South
African Police Service (SAPS).
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Kufanele uphumelele kuhle ukuhlolwa okubekiweko
ukutjengisa ilwazi lakho lomThetho emnikelini
webandulo ovunyelweko. Nawufumana isitifikhethi
sebandulo esibuya emnikelini webandulo
ovunyelweko namkha kwa-SASSETA (i-SETA
yezokuPhepha nokuVikeleka) (Safety and Security
SETA), yenza isibawo sesitifikhethi sekghono
kwa-South African Police Service.
Ungenza isibawo kanye kanye isibawo
sokuvuselelwa kwe(ama)layisense ahlukeneko
weengidi akhona. Iinkhathi zokuvuselela
ezilandelako, ngokuya kwamalanga wamabeletho
ziyasebenza:
Ilanga lamabelethoIsikhathi sokuvuselela
1 Janabari ukufika ku 31 Matjhi1 Janabari 2005
ukufika ku 31 Matjhi 2006
1 Apreli ukufika ku 30 Juni1 Janabari 2006
ukufika ku 31 Matjhi 2007
1 Julayi ukufika ku 30 Septemba1 Janabari 2007
ukufika ku 31 Matjhi 2008
1 Oktoba ukufika ku 31 Disemba1 Janabari 2008
ukufika ku 31 Matjhi 2009



Khamba nemitlolo elandelako eSiphathisweni
esiFaneleko seeNgidi (Designated Firearms
Officer (DFO) estetjhini samapholisa esiseduze
nalapho uhlala khona:

Incwadi yokuzazisa yangokomthetho
Ilayisense yamambala yelayisense/amalayisense,
imvumo namkha isigunyaziso sesigidi ofisa
ukusivuselela
Isitifikhethi samambala sebandulo esifunyenwe
emnikelini webandulo ovunyelweko
Isitifikhethi sekghono samambala (nayikuthi sele
sikhona)
Iinthombe ezine zephaspoti ezingakasitheki
zombala, ezingasi zidala ukudlula iinyanga
ezintathu (iinthombe ezimbili zifuneka kiwo woke
amalayisense weengidi ofisa ukuwavuselela kuthi
ezimbili kube ngezesibawo sesitifikhethi
sokukghona ukusebenzisa isigidi).
Zalisa iingaba ezifaneleko zamaforomo SAPS 517
(Isibawo sesitifikhethi sokukghona ukusebenzisa
isigidi) (Application for a competency
certificate) kanye ne-SAPS 517(e) (Isibawo
sokuvuselelwa kwelayisense ngokuya komThetho
odlulileko) (Application for the renewal of a
licence in terms of the previous Act).
Zalisa isingezelelo esibekiweko eforomini
le-SAPS 517(e), elitholakala estetjhini
samapholisa, senye nenye ilayisense yesigidi
ofisa ukuyivuselela. I-Designated Firearms
Officer (DFO) sizakuthatha isethi yegadangiso
lemino ezeleko nawenza isibawo sekghono
lokusebenzisa isigidi.
I-DFO izakunikela isiyeleliso semali ebhadelwako
(SAPS 523(a)) begodu sikulayele e-ofisini
leemali estetjhini samapholisa ukubhadela iimali
ezibekiweko eziyi-R70 yesitifikhethi sokghona
ukusebenzisa isigidi kanye ne-R70 yelayisense
ofisa ukuyivuselela. Ukubhadela kufanele
kwenziwe ngokusebenzisa ikhetjhe namkha itjhege
eqinisekiswe ebhanka. Uzakunikelwa irasidi
yokusetjenziswa kweemali (Z263) njengobufakazi
bokubhadela. Letha i-Z263 ku-DFO bona
kusetjenzwe isibawo sakho siqedwe.
Uzakufumana irasidi yokuvuma ukufumana
etlikitliweko (SAPS 523) njengobufakazi bokobana
isi/imbawo s/zakho s/zokuvuselelwa kwelayisense
yesigidi s/zifunyenwe.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Firearms Control Act, 2000 (Act 60 of 2000)
(UmThetho wokuLawulwa kweeNgidi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
I-DFO izakubamba ukuhlolwa kwakho ukufumana bona
ufanelekile na begodu umumuntu olungileko ongaba
nelayisense yesigidi. I-DFO godu izakwenza
ukuhlolwa komakhiwo wakho ukuqunta ngamagadango
wezokuphepha emakhiweni kanye nesisefo sesigidi
sakho, ukuqinisekisa ukukhambisana namazinga
we-South African Bureau of Standards (SABS).
Nayikuthi ufumene ilayisense yesigidi ngaphambi
komhlaka 1 Julayi 2004 begodu kufanele uvuselele
ilayisense enjalo, akukafanlei bona uthenge
isisefo esitjha. Iimfuno zanjesi ngokuya
kwemiThetjhwana yeeNgidi neenThuthumbi ka-1994
(Arms and Ammunition Regulations, 1994) ithathwa
njengeyamukelekako. Nayikuthi isisefo
asikhambisani neemfuno lezo, kufanele uthenge
isisefo esitjha esikhambelana neemfuno zamazinga
we-SABS.
Ekutjhejweni ngepumelelo kwesibawo/iimbawo
zakho, i-DFO izakuthinta ngokwakho bona
uzokuthatha isitifikhethi sakho sekghono
lokusebezisa isigidi (nayikuthi awukabi ukuba
naso) kanye ne/amalayisense wesi/ngidi.
[Top]
Iindleko
Isitifikhethi sekghono (Competency certificate:
R70)
Enye nenye ilayisense (Each licence: R70)
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a competency certificate, SAPS
517) (Isibawo sesitifikhethi sekghono)
Application for the renewal of a licence in
terms of the previous Act, SAPS 517(e) (Isibawo
sokuvuselelwa kwelayisense ngokuya komThetho
odlulileko)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


SAPS National Firearms Call Centre:

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...



Web:www.saps.gov.za









Yabuyekezwa kokugcina :05 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuvuselelwaKwelayisen.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvuselelwa kwelayisense kamabonwakude



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuvuselelwa kwelayisense kamabonwakude
Isibawo selayisense yakamabonwakude


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imidlalo nokuzithabisa > Ukuzithabisa





Isibawo sokuvuselelwa kwelayisense kamabonwakude


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ilayisense kamabonwakude igunyaza umuntu
ukuthenga umabonwakude kanye nokubukela
umabonwakude. Ilayisense ivuselelwa njalo
ngonyaka.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yamaLayisense kaMabonwakude.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Vuselela ilayisense yakho ePosofisi eseduze.
Letha imitlolo elandelako:

Ilayisense lamabonwakude yanjesi
Ikhophi yesaziso sokuvuselela
Incwadi yokuzazisa yakho
Ubufakazi be-adresi yendawo ne-adresi yeposo
nenomboro yomtato.
Bhadela imali ebekiweko yokuselela.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Broadcasting Act, 1999 (Act 4 of 1999) (UmThetho
wezokuRhatjha)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha ama-awara ambalwa.
[Top]
Iindleko
R225.
R65 ilayisense yesaphulelo.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application form for TV Licence (Iforomo
lesibawo selayisense kamabonwakude)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaJohannesburg
Umtato:011 ...
Ifeksi:011 330 9560/1
I-adresi yendawo:Henly Road, Auckland Park,
Johannesburg
I-adresi yeposo:Private Bag X60, Auckland Park,
2006











Yabuyekezwa kokugcina :10 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuvuselelwaNamkha(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa kokutloliswa kwesihlahla sezelimo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa kwendawo yokubulala
imulwana
Isibawo sokuvuselelwa kokutloliswa kwendawo
yokubu
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi sesiQhema 1
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi seSiqhema 2
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa
Isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo namkha
ukudla
Isibawo sokuvuselelwa namkha sokusulwa
kokutlolisw
Isibawo sokutloliswa kwesihlahla sezelimo
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Iinonisi ukudla
kwefuyo isihlahla sokulima





Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa kwesihlahla sezelimo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Zoke iinhlahla zezelimo ezilethwa, ezenziwa,
ezikhiqizwa namkha ezithengiswa eSewula Afrika
kufanele zitloliswe nomTlolisi (Registrar: Act
36 of 1947).
I-ofisi lomTlolisi ngonyaka lithumela iincwadi
zokuvuselelwa namaforomo weembawo kibo boke
abaphethe ukutloliswa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ukuvuselelwa:

Zalisa iforomo lesibawo (iForomo A)
ngokubuyelelwe kathathu begodu ngamagabhadlhela
kuphela.
Letha isibawo ku-Registrar: Act 36 of 1947.
Ilanga lokugcina lokuvuselelwa mhlaka 30 Juni.
Ukusula:

Zalisa iForomo B ngokubuyelelwe kathathu begodu
ngamagabhadlhela kuphela.
Letha isitifikhethi sokuthoma samabala.
Imininingwana yombawi:

Zalisa iForomo C ngelokuletha ebujameni banjesi
ilwazi lokuthintana, isibonelo, i-adresi,
inomboro yomtato nomuntu ongathintana naye.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Fertilizers, Farm Feeds, Agricultural Remedies
and Stock Remedies Act, 1947 (Act 36 of 1947)
(UmThetho weeNonisi, ukuDla kweFuyo, iinHlahla
zeLimo neenHlahla zeFuyo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuvuselelwa kwenziwa ngokufunyanwa kwemali
yokubhadela.
[Top]
Iindleko
Ukuvuselelwa: R1 050
Ukuvuselela sekudlule isikhathi: R1 820
[Top]
Amaforomo azaliswako
I-ofisi lomTlolisi ngonyaka lithumela iincwadi
zokuvuselelwa namaforomo weembawo kibo boke
abatlolisiweko.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:20 Beatrix Street, Arcadia,
Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X343, Pretoria 0001

Web:www.nda.agric.za/act36/main.htm









Yabuyekezwa kokugcina :25 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuvuselelwaNamkhaSok.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvuselelwa namkha sokusulwa kokutloliswa kokudla kwefuyo namkha ukudla kwefuyosithandwa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa kwendawo yokubulala
imulwana
Isibawo sokuvuselelwa kokutloliswa kwendawo
yokubu
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi sesiQhema 1
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi seSiqhema 2
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa
Isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo namkha
ukudla
Isibawo sokuvuselelwa namkha sokusulwa
kokutlolisw
Isibawo sokutloliswa kwesihlahla sezelimo
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Iinonisi ukudla
kwefuyo isihlahla sokulima




Isibawo sokuvuselelwa namkha sokusulwa
kokutloliswa kokudla kwefuyo namkha ukudla
kwefuyosithandwa

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Koke ukudla kwefuyo okulethwa ngenarheni,
okwenziwa, okukhiqizwa namkha okuthengiswa
eSewula Afrika kufanele kutloliswe nomTlolisi
(Registrar of Act 36 of 1947).
Ukuvuselelwa kokutloliswa kuzakunikelwa
nayikuthi ngesikhathi sokutloliswa namkha
sokuvuselelwa kokutloliswa:
isibumbeko sokudla kwefuyo okuthintekako angeze
sahluka esibumbekweni sokuthoma
esitlolisiweko begodu amagama avunyelwe ilebula
namkha isimumathi angeze atjhugululwa ngaphambi
kwemvumo etloliweko yangaphambi kwesikhathi
ebuya emTlolisini
imibandela ebekwe ngesikhathi sokutloliswa
kukhanjiswana nayo
ukutloliswa okuthintekako angeze kwadluliswa
ubukhulu besikhwama namkha besimumathi angeze
batjhugululwa ngaphambi kwemvumo yangaphambili
yesikhathi ebuya emTlolisini.
I-ofisi lomTlolisi ngonyaka lithumela iincwadi
kubanikazi bokutloliswa namaforomo weembawo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ukuvuselela:

Zalisa iforomo lesibawo iForomo A (Form A)
ngokubuyelelwe kathathu ngamagabhadlhela
kuphela.
Letha isibawo emTlolisini (Registrar of Act 36
of 1947).
Isikhathi sokuvuselelwa mhlaka 1 Julayi ukufika
ku 30 Septemba.
Ukusulwa:
Zalisa iForomo B ngokubuyelelwe kathathu
usebenzise amagabhadlhela kuphela.
Letha isitifikhethi samambala sokutloliswa.
Imininingwana yombawi:

iForomo C kufanele lizaliswe begodu lilethwe
neForomo A.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Fertilizers, Farm Feeds, Agricultural Remedies
and Stock Remedies Act, 1947 (Act 36 of 1947)
(UmThetho weeNonisi, ukuDla kweFuyo, iinHlahla
zeLimo neenHlahla zeFuyo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuvuselelwa kwenziwa nakufunyanwa imali
ebhadelwako.
[Top]
Iindleko
Ukuvuselelwa: R600
Ukuvuselelwa sekudlule isikhathi: R1 050
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for renewal of registration of farm
feed:Form A (Isibawo sokuvuselelwa kokutloliswa
kokudla kwefuyo)
Cancellation:Form B (Ukusulwa)
Details of applicant:Form C (Imininingwana
yombawi)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:20 Beatrix Street, Arcadia,
Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X343, Pretoria 0001

Web:www.nda.agric.za/act36/main.htm









Yabuyekezwa kokugcina :20 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuvuselelwaNamkhaUku.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa kokutloliswa kweenonisi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa kwendawo yokubulala
imulwana
Isibawo sokuvuselelwa kokutloliswa kwendawo
yokubu
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi sesiQhema 1
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi seSiqhema 2
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa
Isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo namkha
ukudla
Isibawo sokuvuselelwa namkha sokusulwa
kokutlolisw
Isibawo sokutloliswa kwesihlahla sezelimo
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Iinonisi ukudla
kwefuyo isihlahla sokulima





Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa
kokutloliswa kweenonisi



Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Zoke iinonisi ezilethwa, ezenziwa, ezikhiqizwa
namkha ezithengiswa eSewula Afrika kufanele
zitloliswe nomTlolisi (Registrar of Act 36 of
1947).
Ukuvuselelwa kokutloliswa kuzakunikelwa kuphela
ngesikhathi sokutloliswa:
Isibumbeko sesinonisi esithintekako akukafaneli
sihluke esibumbekweni esitlolisiweko
Imininingwana nehlelo lamagama aselebuleni
namkha esimumathini, angeze atjhugululwa
ngaphandle kwemvumo yangaphambi kwesikhathi
ebuya emTlolisini
Ubujamo obubekwe phasi ngesikhathi sokutloliswa
kukhanjiswana nabo
Ukutloliswa angeze kwadluliswa
Ubukhulu besikhwama namkha besimumathi angeze
batjhugululwa ngaphandle kwemvumo
yangaphambilini ebuya emTlolisini.
I-ofisi lomTlolisi ngonyaka lithumela iincwadi
zokuvuselela namaforomo kibo boke abanikazi
bokutloliswa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ukuvuselela:

Zalisa iforomo lesibawo (Form A) ngokubuyelelwe
kathathu begodu nangamagabhadlhela kuphela.
Letha isibawo emTlolisini (Registrar of Act 36
of 1947).
Isikhathi sokuvuselela mhlaka 1 Oktoba ukufika
ku 30 Disemba.
Ukusula:

Zalisa iForomo B ngokubuyelelwe kathathu begodu
ngamagabhadlhela kuphela.
Letha isitifikhethi sokutloliswa samambala.
Imininingwana yombawi:

IForomo C kufanele lizaliswe belilethwe neForomo
A.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Fertilizers, Farm Feeds, Agricultural Remedies
and Stock Remedies Act, 1947 (Act 36 of 1947)
(UmThetho weeNonisi, ukuDla kweFuyo, iinHlahla
zokuLima neenHlahla zeFuyo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuvuselelwa kwenziwa nakufunyanwa imali
yokubhadela.
[Top]
Iindleko
R600
[Top]
Amaforomo azaliswako
Ukuvuselela: Form A
Ukusula: Form B
Imininingwana yombawi: Form C
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:20 Beatrix Street, Arcadia,
Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X343, Pretoria 0001

Web:www.nda.agric.za/act36/main.htm









Yabuyekezwa kokugcina :27 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuzibandakanyaEhlelwe.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzibandakanya ehlelweni lokuzuza ngesiphungulelo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo serhelebho leemali lezindlu lomuntu
ngamun
Isibawo sehlelo lokuthuthukiswa butjha
kwehostela
Isibawo serhelebho leemali leenkhungo
Isibawo serhelebho lokuthutha
Isibawo serhelebho leemali elihlanganiswe
nephroje
Isibawo serhelebho leemali eliqinisiweko
Isibawo sokuzibandakanya ehlelweni lokuzuza
ngesip
Isibawo sokufakwa ekambisweni yezindlu zabantu
Isibawo serhelebho leemali lemakhaya
Isibawo sesekelo leemali lekoro yombuso
lokuthuthu


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Indawo yokuhlala > Indlu oyifumana
ngokurhelejwa ngeemali





Isibawo sokuzibandakanya ehlelweni lokuzuza
ngesiphungulelo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
IHlelo lokuZuza ngesiPhungulelo liphuhlisa
ubunikazi bezindlu hlangana kwabaqatjhi bezindlu
ezisekelwa ngeemali nguRhulumende ezirentiswako,
kufaka izindlu ezihlelwe kuhle namasayithi
aneseetjenziswa.
Ngokuya kweHlelo, abaqatjhi bafumana
isiphungulelo esifika ku-R7 500 entengweni
yokuthengiswa kwepahla. Lapho inani
lesiphungulelo lilingana namkha lidlula intengo
yokuthenga namkha isalela yokuboleka, ipahla
idluliswa simahla. Inzuzo ikhambelana nepahla
esekelwa ngeemali nguRhulumende okwahlalwa kiyo
ngaphambi komhlaka 1 Julayi 1983, kanye
nakumayunithi namkha iintanda eziwela ngaphasi
kwekontraga ukufika ngomhlaka 30 Juni 1983,
nayikuthi zinikelwa abantu ngomhlaka 15 Matjhi
1994.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezeziNdlu.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomNyango wezeziNdlu wephrovinsi.
Letha imitlolo elandelako:

ikhophi eqinisekisiweko yencwadi yakho
yokuzazisa (i-ID).
ikhophi eqinisekisiweko yencwadi yokuzazisa
yothethene naye.
Amakhophi aqinisekisiweko weentifikhethi
zamabeletho zalabo abathembele kuwe.
ubufakazi bengeniso nayikuthi uyasebenza (umbawi
kanye/namha nothethene naye).

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Housing Amendment Act, 2001 (Act 4 of 2001)
(UmThetho wamaTjhuguluko wezeziNdlu)
National Housing Code, 2000 (IKhodi yesiTjhaba
yezeziNdlu)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mNyango wezeziNdlu
wePhrovinsi. Isikhathi esibekelwe ukusetjenzwa
kwesibawo siyame ebujameni bomuntu ngamunye.
[Top]
Iindleko
Isibawo sisetjenzwa mNyango wezeziNdlu
wePhrovinsi. Isikhathi esibekelwe ukusetjenzwa
kwesibawo siyame ebujameni bomuntu ngamunye.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.



[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :12 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuzitlolisaEsenthaYe.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo Sokuzitlolisa ESentha yeFundo YokuLeya neBandulo YabaDala (i-ABET Centre)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokwemukelwa KuGreyidi R Esikolweni
Esitlo
Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Somphakathi
Esitl
Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Sangasese
Esitlol
Usithola Njani Isitifikethi SakaMatriki
Isibawo Sokukhutjhelwa Godu Isitifikethi
Sakamatri
Isibawo Sokutlolisa Umfundi Bona Azifundele
Ekhaya
Isibawo Sokutloliswa Njengomfundisi utitjhera
Isibawo Sokuzitlolisa ESentha yeFundo YokuLeya
neB


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > Isikolo





Isibawo Sokuzitlolisa ESentha yeFundo YokuLeya
neBandulo YabaDala (i-ABET Centre)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
IFundo yokuLeya neBandulo yabaDala (i-ABET)
lihlelo lokufunda elidzimelele kumiphumela
elinqophe ukuveza amathulusi wokuleya wokufunda,
ilwazi kanye namakghono, begodu libeke labo
abazibandakanyako nehlelo leemfundo lesitjhaba.
(Ikhutjhwe ku: Cape Gateway)
Nanyana ngubani ongakhange akghone ukuphetha
iimfundo zakhe zesikolo ezilindeleke kiwo woke
umuntu, khulukhulu abantu abadala abafuna ilwazi
ebhodulukweni lokusebenza elitjhugutjhugulukako,
bangafaka iimbawo zokuzitlolisa kenye nenye
isentha ye-ABET. Amasentha we-ABET angenza
iinhlahlubo zokuhlunga umfundi ngamunye,
ngomnqopho wokuthola bona angafakwa kiliphi
izinga lefundo (izinga lokuthoma, lesibili
nanyana lesithathu).

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezeFundo.



[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zifakele wena mathupha isibawo esentheni
ye-ABET.
Letha iincwadi ezilandelako nawufaka isibawo:

Isitifikethi sangokomthetho samabeletho nanyana
umazisi.
Amarekhodi wakho wesikolo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Adult Basic Education and Training Act, 2000
(Act 52 of 2000) (UmThetho weFundo yokuLeya
neBandulo yabaDala)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha iveke yinye ukuya kweyesibili
ukutlolisa.
[Top]
Iindleko
IImali azilingani, kuya ngesentha ngayinye.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo ayatholakala kumaSentha weFundo
yabaDala.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :31 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuzitlolisaKwamathomo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo Sokuzitlolisa Kwamathomo Esikhungweni Sefundo Ephakemeko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Serhelebho Leemali Esikimini SesiTjhaba
So
Isibawo Sokuzitlolisa Kwamathomo Esikhungweni
Sefu
Isibawo Sokulinganiswa Kwamazinga Weemfundo
Ezith
Ukuqinisekiswa Kweemfundo Eziphasiweko
Ebuthelelwe
IRherho lesiTjhaba eliZenzakalelako lokuFunyanwa
k
Ukuzitlolisa njengososayensi wemvelo
wesiphrofetjh
Ukuzitlolisa okukhethekileko njengososayensi
wesip
Iimfuno ezingezelelweko zokutloliswa ezikweni
leSa
Ukuzitlolisa njengososayensi wesiphrofetjhinali
we
Ukudluliswa kwesiqunto sokwalelwa ukuzitlolisa
nje
Isibawo Sokutloliswa Kwesikhungo Sangasese
SeFundo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > Iinkhungo zefundo
ephakamileko




Isibawo Sokuzitlolisa Kwamathomo Esikhungweni
Sefundo Ephakemeko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
IFundo ePhakemeko ibuye ibizwe bona yi-tertiary
education. Itholakala ekorweni karhulumende
kanye neyangasese emayunivesithi kanye
nemayunivesithini wetheknoloji. Amayunivesithi
aphakela ngelwazi elinabileko lezinto kanye
namahlelo wobuphrofetjhinali kanti-ke
amayunivesithi wetheknoloji wona aqalene nokupha
amahlelo akhambisana nemisebenzi ethileko.
Ubuncani beemfuneko ezitlhogekako umuntu
nakazakuthoma ukufunda eyunivesithi, sitifikethi
sakamatriki se-exemption. Eyunivesithi
yetheknoloji, isitifikethi sakamatriki kuphela,
silungile.
Nangabe uneminyaka ema- 23 nangaphezulu, begodu
unesitifikethi sakamatriki ngaphandle
kwe-exemption, ungenza isibawo sokobana,
ngamabanga athileko bona uvunyelwe ukuyokufunda
eyunivesithi, ngesikhathi ufaka isibawo sokwenza
njalo.
Amahlelo athileko eenkhungweni ngokwahlukana
kwazo, azaba neendingo ezithileko
ezikhethekileko zokungena esikhungweni ngasinye.
Abafundi abavela eenarheni zangaphandle bafanele
bona benze iimbawo zokuthola imvumo yokufunda
eKomitjhanini ePhakemeko yeSewula Afrika,
e-Ofisini lobuZenda, iKhonsuleyithi nanyana
e-Trade Mission enarheni yangekhabo.
Iimfundo eziphaswe eenarheni zangaphandle
zifanele bona zihlolwe begodu zilinganiswe
ngabe-South African Qualification Authority
(i-SAQA) mantanzi, ngaphambi kobana umfundi
angaragela phambili neemfundo zakhe ekorweni
leyo. Ukulinganiswa kweemfundo kungathatha
amalanga afikelela kwali- 16.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezeFundo



[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Khetha ikhoso ofuna ukuyenza ngokuya kwamaphuzu
abekiweko wokungena kanye nezinye iimfuno
ezibekiweko kileso sikhungo.
Nangabe uyokufunda esikhungweni sangasese
sefundo ephakemeko, yenza isiqiniseko sokobana
isikhungo leso sitlolisiwe kumNyango wezeFundo.
Qalisisa bona amahlelo wakhona kilawo ofuna
ukuwathatha atlolisiwe nomNyango wezeFundo.
Faka isibawo bunqopha esikhungweni ofuna
ukuyokufunda kiso.
Zalisa iforomo elibekelwe lokufaka isibawo.
Faka iforomo lesibawo kanye neencwadi
ezifunekako, imiphumela yakho yegreyidi 11
nanyana isiTifikethi esiPhakemeko, kanye neemali
ezifunekako.
Nangabe umfundi ovela kezinye iinarha
zangaphandle, bawa lokhu okulandelako:

Imvumo yokufunda
I-visa yomfundi
Ukuhlolwa ngokulinganiswa ngabe-SAQA kweemfundo
zakho ozenze ngaphambili
The Centre for Evaluation of Educational
Qualifications
South African Qualifications Authority
Postnet Suite 248
Private Bag X06
Waterkloof
0145
South Africa
Umtato: 012 431 5000
Ifeksi: 012 346 5814
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Higher Education Act, 1997 (Act 101 of 1997)
(umThetho weFundo ePhakemeko)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha isikhathi esiziinyanga ezisi-5.
[Top]
Iindleko
Ziya ngesikhungo esinye nesinye.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo wokutlolisa atholakala eenkhungweni.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
North West
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuzitlolisaNesikh(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisa nesiKhwama sokuLilisa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuzitlolisa nesiKhwama sokuLilisa
Isibawo sokuzitlolisa njengomqatjhi nesiKhwama
sok
Ukuletha iintatimende zemirholo esiKhwameni
sokuLi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > Abaqatjhi



Isibawo sokuzitlolisa nesiKhwama sokuLilisa


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Boke abaqatjhi, ngaphandle kwabaqatjhi
babasebenzi bangekhaya, kufanele bazitlolise
nesiKhwama sokuLilisa. IsiKhwama sokuLilisa
sizakubhadela abasebenzi abangasakghoniko
ukusebenza ngebanga lokulimala emsebenzini
namkha lobulwelwe.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Abaqatjhi kufanele bazalise iforomo W.AS.2,
lokuzitlolisa nesiKhwama sokuLilisa.
Abaqatjhi kufanele baqinisekise bona bazalisa
yoke imibuzo eseforomini ukubalekela ukuriyada
ekambisweni yesibawo. Nayikuthi isiKhwama
sokuLilisa kufanele senze ukulandelela ngebanga
lelwazi elingakanikelwa, kungathatha isikhathi
eside ukutloliswa.
Lokha nabathumela iforomo, abaqatjhi kufanele
bafake ikhophi yesitifikhethi sokuzitlolisa
esibuya ku-Registrar of Companies nayikuthi
bayikampani namkha yi-closed corporation; namkha
incwadi kamazisi, nayikuthi nguye yedwa umnikazi
webhizinisi.
Abaqatjhi bangathumela iforomo kwa:

PO Box 955
Pretoria
0001
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Compensation for Occupational Injuries and
Diseases Act, 1993 (Act 130 or 1993) (UmThetho
wokuLilisa ngebanga lokuLimala namaLwelwe
wemSebenzini)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele isiKhwama sokuLilisa sifumene isibawo
bazakutlolisa umqatjhi.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Registration of employer with the Compensation
Fund, ID: W.AS.2 (Ukutloliswa komqatjhi
esiKhwameni sokuLilisa)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :15 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuzitlolisaNesikhwama.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisa nesiKhwama seTjhorensi yabaNgasebenziko (i-UIF)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semivuzo yabathembeleko esiKhwameni
seTjho
Isibawo semivuzo yokubeletha esiKhwameni
seTjhoren
Isibawo sokuzitlolisa nesiKhwama seTjhorensi
yaba
Isibawo semivuzo yokungasebenzi esiKhwameni
seTjho
Isibawo semivuzo yokuadoptha esiKhwameni
seTjhoren
Mivuzo yokugula esiKhwameni UIF


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > IsiKhwama seTjhorensi
yabaNgasebenziko





Isibawo sokuzitlolisa nesiKhwama seTjhorensi
yabaNgasebenziko (i-UIF)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Boke abaqatjhi, kufaka abaqatjhi babasebenzi
bangekhaya nebemaplasini, kufanele bazitlolise
bona kanye nabasebenzi babo esiKhwameni
seTjhorensi yabaNgasebenziko (i-UIF). I-UIF
ibhadela abasebenzi namkha imindeni yabo lokha
umsebenzi:
nakangasebenziko
nakangasakwaziko ukusebenza ngebanga lokugula
nakaselifini yokubeletha
nakaselifini yoku-adoptha
nakahlongakalako.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Kuneendlela ezihlukeneko zokuzitlolisa ne-UIF.
Kumsebenzi womqatjhi ukuzalisa abe abuyisele
emva iforomo lokuzitolisa yena nabasebenzi
bakhe.
Ukuzitlolisa ku-inthanethi

Fumana ilwazi elifana neenomboro zakamazisi
nama-adresi wabaqatjhi nabasebenzi ngaphambi
kokuzitlolisa.
Zalisa amaforomo wokuzitlolisa ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
Ukuzitlolisa nge-Email

Fumana i-UI-8 ne-UI-19 (labaqatjhi
bamabhizinisi) namkha i-UI-8D ne-UI-19D
(labaqatjhi babasebenzi bangekhaya).
Abaqatjhi kufanele bazalise amaforomo wabo
nabasebenzi babo. Iforomo lokutloliswa
kwabasebenzi libawa inomboro yereferensi
yomqatjhi. Abaqatjhi abanganayo inomboro
yereferensi kwanjesi kufanele balise isikhalesi
singanalitho. I-UIF izakwenza inomboro
yereferensi beyikuthumelele yona. Godu lisa
ihlangothi elifuna itlikitlo linganalitho.
Abasebenzi bangekhaya:

Thumela amaforomo nge-Email ku-UIF
atdomestics@uif.gov.za.
Abaqatjhi abenza imali:

Thumela amaforomo nge-Email ku-UIF
atwebmaster@uif.gov.za.
Ukuzitlolisa ngokusebenzisa umtato

Fumana ilwazi elifana neenomboro zakamazisi
nama-adresi wabaqatjhi nabasebenzi ngaphambi
kobana udosele i-UIF umtato.
Dosela i-UIF enomborweni ethi (012) 337 1680
bewulandele imilayo yesiphathiswa se-UIF.
Ukuzitlolisa ngefeksi

Dosela inomboro yefeksi ye-UIF ethi 086 712 2000
bewulandele ilizwi. Linda bona ufekselwe
amaforomo.
Abaqatjhi kufanele bazalisele amaforomo ngokwabo
nabasebenzi babo. Iforomo lokutloliswa
kwabasebenzi libawa inomboro yereferensi.
Abaqatjhi abanganayo inomboro yereferensi
kufanele balise isikhalesi singanalitho. I-UIF
izakwenza inomboro yereferensi beyikuthumelele
yona.
Feksela i-UIF amaforomo azalisiweko enomborweni
ethi 086 713 3000.
Ukuzitlolisa ngokusebenzisa iposo

Fumana i-UI-8 ne-UI-19 (wabaqatjhi
bamabhizinisi) namkha i-UI-8D ne-UI-19D
(wabaqatjhi babasebenzi bangekhaya).
Abaqatjhi kufanele bazalise amaforomo wabo
newabasebenzi babo. Iforomo lokutloliswa
kwabasebenzi lifuna inomboro yereferensi.
Abaqatjhi abangakabi ukuba nayo, bangatjhiya
isikhalesi singanalitho. I-UIF izakwenza
inomboro yereferensi beyikuthumelele yona.
Posa amaforomo uwathumele ku-UIF e-adresini ethi
The UIF
Pretoria
0052

Imali yokuposa ibhadelwa nguwe kiyo yoke iposo
oyithumelela i-UIF.


Ukuzitlolisa eSentha yezabaSebenzi

Fumana ilwazi elifana neenomboro zabomazisi
nama-adresi wabasebenzi ngaphambi kobana uye
esentha yezabasebenzi.
Fumana i-UI-8 ne-UI-19 (wabaqatjhi
bamabhizinisi) namkha i-UI-8D ne-UI-19D
(wabaqatjhi babasebenzi bangekhaya) ebasebenzini
besentha yezabasebenzi.
Abaqatjhi kufanele bazalise amaforomo wabo
newabasebenzi babo. Iforomo lokutloliswa
kwabasebenzi lifuna inomboro yereferensi.
Abaqatjhi abangakabi ukuba nayo, bangatjhiya
isikhalesi singanalitho. I-UIF izakwenza
inomboro yereferensi beyikuthumelele yona.
Nikela abasebenzi besentha yezabasebenzi
amaforomo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Unemployment Insurance Contributions Act, 2002
(Act 4 of 2002) (UmThetho wokuPhosela
esiKhwameni seTjhorensi yabaNgasebenziko)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele i-UIF ifumene isibawo izakutlolisa
umqatjhi nabasebenzi bakhe beyithumele incwadi
kumqatjhi enenomboro yakhe yereferensi ye-UIF.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi
[Top]
Amaforomo azaliswako
Form UI-8 - Application for registration as an
employer with the UIF
FormUI8-D Application for registration as
employer of domestic worker.pdf (Isibawo
sokuzitlolisa njengomqatjhi wabaSebenzi
bangeKhaya)
Form UI-19 - Declaration of information of
commercial employees and workers employed in a
private household.pdf

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :22 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuzitlolisaNjengo(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzisi womtjhini wokumerega iinlwana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa itshwayo lokufanisa isilwana
Isibawo sokudluliswa kwetshwayo lokufanisa
isilwan
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzisi womtjhini
w
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuvunywa kwekunzi
Isibawo sokuvuselelwa kokuvunywa kwesilwana bona
s
Isibawo selwazi mayelana nobujamo bobulwelwe
eSewu
Ilwazi ngobujamo bamalwelwe weenlwana
Isibawo sokutloliswa njengehlangano
yokuzalaniswa
Isibawo sesirhunyezo sokubikwa kokuqubuka
kobulwel
Ukutlolisa indawo njengesentha yezokulima
ukwenzel
Isibawo sokuthumela ngaphandle iinlwana
amaembriyo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Ukwenziwa ngcono
kweenlwana nefuyo





Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzisi womtjhini
wokumerega iinlwana

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
IsiGaba 11 somThetho wokuFaniswa kweenLwana
ka-2002 uqalelela ukutloliswa kwabameregi
beenlwana. UmThetho ubeka bona omunye nomunye
umuntu ofuna umerega iinlwana ngaphandle
kwezakhe ngomnqopho wokwenza imali kufanele enze
isibawo asiqalise kumTlolisi wokuFaniswa
kweenLwana (Registrar: Animal Identification)
khona azazitlolisa njengommeregi weenlwana.
Ngaphambi kobana atloliswe, ummeregi weenlwana
kufanele aqede ngepumelelo isifundo
ithiyori nendlela lokumerega ngesimbi etjhisako;
ithiyori nendlela yokumerega ngokuqandisa;
ithiyori nendlela yokugwala (i-tattoo);
ithiyori nendlela yokulawula nokumerega
iinlwana;
umthetho mayelana nokufaniswa kweenlana; kanye
nomthetho mayelana nehlalakuhle yeenlwana.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana ne-ofisi lomTlolisi: ukuFaniswa
kweenlwana ukufumana irhemo leenkhungo lapho
isifundo singanziwa khona.
Ngemva kokuphetha ngepumelelo isifundo,
isikhungo esikufundisako sizakunikela iforomo
lesibawo bona ulizalise.
Isikhungo sazisa umTlolisi bona uphethe isifundo
ngepumelelo begodu ungatloliswa njengomsebenzisi
womtjhini wokumerega iinlwana.
UmTlolisi ukufaka eRejisteni yesiTjhaba
yabaSebenzisi bemiTjhini yokuMerega iinLwana.
Manje ungamerega iinlwana ukwenza imali.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Identification Act, 2002 (Act 6 of 2002)
(UmThetho wokuFaniswa kweenLwana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Uzakutloliswa njengomsebenzisi womtjhini
wokumerega iinlwana nasele uphethe isifundo.
[Top]
Iindleko
Ukutloliswa njengomsebenzisi womtjhini
wokumerega iinlwana: R117
Iindleko zesifundo azikafakwa: Thintana
neenkhungo.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Isikhungo esifundisako sinikela ngamaforomo
lokha nawuqeda isifundo.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Delpen Building, Crn Annie
Botha Avenue and Union Street, Riviera Pretoria
I-adresi yeposo:Registrar: Animal
Identification, Private Bag X138, Pretoria 0001











Yabuyekezwa kokugcina :18 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuzitlolisaNjengobhad.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo kasolanga



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
iPAYE
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Iforomo lelwazi mazombe
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
w
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha neSARS


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Umthelo wengeniso wekampani





Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasolanga

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Obhadela umthelo kasolanga angahlathululwa
ngendlela elandelako:
Ngomunye nomunye umuntu (ngaphandle kwekampani
namkha umuntu obekelwe ngeqadi emthelweni
kasolanga) owenza ingeniso, ngaphandle komrholo.
Ngomunye nomunye umnqophisi wekampani, nayikuthi
umnqophisi wekampani leyo sisakhamuzi seSewula
Afrika - ngaphandle kwalokha uKomitjhana
we-South African Revenue Service (SARS) alaya
ngenye indlela.
Ngelinye nelinye ilunga le-close corporation
nayikuthi ilunga elinjalo limhlali weSewula
Afrika - ngaphandle kobana uKomitjhana alaya
ngenye indlela.
Ngenye nenye ikampani.
Ngomunye nomunye umuntu owaziswa nguKomitjhana
bona umbhadeli-mthelo kasolanga
Lapho ikampani ingakadosi umthelo womsebenzi
emrholweni womnqophisi, umnqophisi akakavunyelwa
ukuthatha ukubhadelwa komthelo okunjalo
nakaqunta ngesikolodo somthelo kasolanga.
Umuntu onesikolodo somthelo kasolanga kufanele
kungakapheli amalanga ama-30 wokukoloda, enze
isibawo ngomtlolo sokuzitlolisa e-ofisini
legatja le-SARS eliseduze. Ukubhalelwa kukwenza
njalo kuzakuba nomphumela wenzuzo nehlawulo
ekubhadeleni kwangemva kwesikhathi nokulethwa
sekudlule isikhathi kwamaforomo.
Abantu abalandelako akufuneki bona babhadele
umthelo kasolanga:
Omunye nomunye umuntu ingeniso yakhe efunyanwa
kuphela ngomrholo.
Omunye nomunye umuntu ingeniso yakhe engadluli
ubunengi bomthelo. Omunye nomunye umuntu
ingeniso yakhe engadluli ubunengi bomthelo
oyi-R40 000 ebantwini abangaphasi kweminyaka
ema-65, kuthi i-R65 000 ebantwini abangaphezu
kweminyaka ema-65.
Omunye nomunye umuntu ngaphandle kwengeniso
efunyanwa emrholweni, ofumana ingeniso yamasiso
engadluli i-R16 500 ebantwini abangapahsi
kweminyaka ema-65 namkha i-R24 500 ebantwini
abaneminyaka engaphezu kwama-65. Inzuzo
yangaphandle nemali efunyanwa ngamasiso ayifakwa
kuphela ukufika ku-R2 500 ekubekweni ngaphandle
kwesibalo.
Omunye nomunye umuntu oneminyaka ema-65 namkha
ngaphezulu ubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
kasolanga nayikuthi:

ingeniso etheliswako yakhe yonyaka weemali
ayidluli i-R80 000 begodu ibunjwa mrholo,
ipentjhini, imali ebhadelwa ngokusisa namkha
ingeniso yerente begodu
akasi mnqophisi wekampani yangeqadi namkha
lilunga le-close corporation begodu
akasenzi ibhizinisi.
ImiHlahlandlela ye-IRP 12 IRP 12 Guidelines
inelwazi elinengi ngesihlokwesi.


Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Letha isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
kasolanga e-ofisini legatja le-SARS eliseduze
ngencwadi. Incwadi kufanele ibeke ilanga othoma
ngalo ukubhadela ukwenzela iminqopho yomThelo
kaSolanga.



[Top]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) - Fourth
Schedule (UmThetho womThelo weNgeniso -
iTjhejuli yesiNe)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe ukusetjenzwa kwesibawo.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Isibawo kufanele silethwe ngencwadi.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :07 May 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuzitlolisaNjengoleth.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisa njengoletha ipahla ngenarheni



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuzitlolisa njengothumela ipahla
ngaphan
Isibawo sokuzitlolisa njengoletha ipahla
ngenarhen
Isibawo sokuzitlolisa njengomenzi wepahla
ngaphasi
Isibawo sokutloliswa kokubuyiselwa imali
yomthelo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Imithelo yepahla engena enarheni






Isibawo sokuzitlolisa njengoletha ipahla
ngenarheni

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi unikela ngelwazi lokobana uzitlolisa
njani njengoletha ipahla ngenarheni kwa-South
African Revenue Service (SARS).
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Iforomo lesibawo kufanele lizaliswe mbawi ingasi
omunye umuntu, nakungasi njalo isibawo
asizukutjhejwa.
Sibawa ufunde umhlahlandlela wesibawo
ukukurhelebha ekambisweni yakho yelayisense.
Esigabeni somHlobo weKlayenti

qala ibhokisana loLetha ngeNarheni ngaphasi
kokutlolisa.
Esigabeni seMininingwana yoLetha ngeNarheni veza

igama lokwenza ibhizinisi lebhizinisi yakho;
igama lestrada nenomboro yebhizinisi;
igama nenomboro yefluru yomakho lapho ibhizinisi
lenziwa khona;
isabhabhu lapho ibhizinisi litholakala khona;
idorobha elikhulu namkha idorobha lapho
ibhizinisi litholakala khona; kanye
nekhodi yestrada yesabhabhu lapho ibhizinisi
litholakala khona
ngubani ozakutlama nokuletha imitlolo kwa- South
African Revenue Service;
nokobana uzakutlama bewulethe imitlolo namkha
umsebenzeli uzakuqatjhwa ukwenza njalo;
Isigaba seGunya lokwenza isiBawo kufanele
sizaliswe mumuntu (nguSomabhizinisi oyi-sole
proprietor, Mnqophisi, ma-Partner,liLunga,
yi-Trustee namkha mumuntu ophethe enye nenye
ihlangano) owenza isibawo sokuzitlolisa
njengoletha ipahla ngenarheni.

Igama lombawi namkha igama lokuzitlolisa
lehlangano, ingasi igama lokwenza ibhizinisi
kufanele livezwe kileli ziko.
Nakuvela i-asterisk (*), sula lokho okufaneleko
Esigabeni sesiFungo, veza okulandelako:

Ama-initjhiyali nesibongo somuntu owenza isibawo
selayisense
Ubujamo bomuntu owenza isibawo, isibonelo,
uMnqophisi, uMphathi, uMnikazi
Umuntu owenza isibawo kufanele atlikitle iforomo
lesibawo
Ilanga okutlikitlwe ngalo isibawo
Indawo lapho kwatlikitlelwa isibawo
Zalisa iforomo lesibawo bewulilethe e-ofisini
eliseduze lomThelo wePahla le-South African
Revenue Service.
Namathisela amakhophi wamambala namkha
aqinisekisiweko wokulandelako:

Isitifikhethi sokutloliswa kwebhizinisi
njengombana sikhutjhwe Mtlolisi wamaKampani
namkha ngu-Master of the Supreme Court ebujameni
be-Trust.
Isiqunto namkha imvumo namkha elinye igunya
elisebenzako.
Imvumo yomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo
nayifunekako
Indlela yokwenza nayikuthi wenza isibawo
ngaphasi kwe-ayithemu yokubuyiselwa imali
oyibhadeleko 607.04.10(02), 607.04.10(03),
607.04.10(09) no 607.04.10(12)
Iincwadi zokuzazisa ebujameni besakhamuzi
seSewula Afrika
Imitlolo yamaphaspoti ebujameni bomuntu ongasi
sisakhamuzi

umuntu
ama-partners aku-close corporation aku-trust -
woke amalunga namkha ama-partners namkha
ama-trustee
ikampani - boke abanqophisi, kufaka uMnqophisi
oPhetheko noMnqophisi weeMali

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Customs and Excise Act, 1964 (Act 91 of 1964)
(UmThetho womThelo wePahla)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
I-SARS yazise amazinga wokusebenza (service
standards) azakufakwa esikhathini esiminyaka
emiblili (2005 ukuya ku-2007). Ihlangano ihlose
ukuphendula ekuthintaneni okumaphesente ama-80
(kwabantu ngokwabo nokwe-elektroniki)
okufunyenwe emalangeni wokusebenza ama-21.

[Top]
Iindleko
R100
[Top]
Amaforomo azaliswako
Licensing/Registration of custom and excise
clients, DA185 (Ukunikelwa
kwelayisense/Ukutloliswa kwamaklayenti wepahla
ebuya ngaphandle)
Registration client type - Importer, DA185.4A1
(Ilayisense yoletha ipahla ngenarheni
(elitholakala kwa-SARS)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :30 April 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuzitlolisaNjengomenz.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisa njengomenzi wepahla ngaphasi kwe-AGOA



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuzitlolisa njengothumela ipahla
ngaphan
Isibawo sokuzitlolisa njengoletha ipahla
ngenarhen
Isibawo sokuzitlolisa njengomenzi wepahla
ngaphasi
Isibawo sokutloliswa kokubuyiselwa imali
yomthelo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Imithelo yepahla engena enarheni





Isibawo sokuzitlolisa njengomenzi wepahla
ngaphasi kwe-AGOA

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi unikela ngelwazi lokobana
ungazitlolisa njani njengomenzi wepahla ngaphasi
komThetho we-Afrika wokuKhula namaThuba
wezomNotho we-Amerika (i-African Growth and
Opportunity Act (AGOA) of the United States of
America) kwa-South African Revenue Service
(SARS). UmThetho unikela ngemivuzo ebonakalako
eenarheni ze-Afrika bona ziragele phambili
nemizamo yazo yokwakha iminotho yazo kanye
nokwakha iimakethe ezivulekileko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Khupha iforomo lesibawo namkha lifumane
e-ofisini eliseduze le-SARS.
Iforomo lesibawo kufanele lizaliswe mbawi ingasi
omunye umuntu, nakungasi njalo isibawo
asizukutjhejwa.
Sibawa ufunde umhlahlandlela wesibawo
ukukurhelebha ekambisweni yakho yelayisense.
Esigabeni somHlobo weKlayenti

qala ibhokisana loMenzi we-AGOA ngaphasi
kokutlolisa.
Esigabeni seMininingwana yoMenzi we-AGOA veza

igama lokwenza ibhizinisi lebhizinisi yakho;
indawo lapho kutholakala ibhizinisi (isibonelo,
iplodo 10);
igama lestrada nenomboro yebhizinisi;
isabhabhu lapho ibhizinisi litholakala khona;
idorobha elikhulu namkha idorobha lapho
ibhizinisi litholakala khona; kanye
nekhodi yestrada yesabhabhu lapho ibhizinisi
litholakala khona.
Isigaba seGunya lokwenza isiBawo kufanele
sizaliswe kuphela ngusomabhizinisi oyi-sole
proprietor, mnqophisi, ma-partner,lilunga,
yi-trustee namkha mumuntu ophethe ibhizinisi
lokha nakenza isibawo sokutloliswa njengomenzi
okhethekileko wepahla we-AGOA.

Igama lombawi namkha igama lokutloliswa kwegama
lehlangano ingasi igama lokwenza ibhizinisi
kufanele livezwe kileli ziko.
Nakuvela i-asterisk (*), sula lokho okufaneleko.
Esigabeni sesiFungo, veza okulandelako:

Ama-initjhiyali nesibongo somuntu owenza isibawo
selayisense
Ubujamo bomuntu owenza isibawo, isibonelo,
uMnqophisi, uMphathi, uMnikazi
Umuntu owenza isibawo kufanele atlikitle iforomo
lesibawo
Ilanga okutlikitlwe ngalo isibawo
Indawo lapho kwatlikitlelwa isibawo
Zalisa iforomo lesibawo bewulilethe e-ofisini
eliseduze lomThelo wePahla le-South African
Revenue Service.
Namathisela amakhophi wamambala namkha
aqinisekisiweko wemitlolo elandelako eforomini
lesibawo:

Isitifikhethi sokutloliswa kwebhizinisi
njengombana sikhutjhwe Mtlolisi wamaKampani
namkha ngu-Master of the Supreme Court ebujameni
be-Trust.
Isiqunto namkha imvumo namkha elinye igunya
elisebenzako.
Imvumo yomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo
nayifunekako
Iindlela yokwenza nayikuthi wenza isibawo
ngaphasi kwe-ayithemu yokubuyiselwa imali
oyibhadeleko 607.04.10(02), 607.04.10(03),
607.04.10(09) no 607.04.10(12)
Iincwadi zokuzazisa ebujameni besakhamuzi
seSewula Afrika
Imitlolo yephaspoti ebujameni

bomuntu ongasi sisakhamuzi
be-close corporation ne-trust - woke amalunga,
abalingani namkha ama-trustee
bekampani - boke abanqophisi, kufaka umnqophisi
ophetheko nomnqophisi weemali

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Customs and Excise Act, 1964 (Act 91 of 1964)
(UmThetho womThelo wePahla)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe ukusebenza isibawo.
[Top]
Iindleko
R100



[Top]
Amaforomo azaliswako
Licensing/Registration of custom and excise
clients, DA185 (Ukunikelwa
kwelayisense/Ukutloliswa kwamaklayenti wepahla
ebuya ngaphandle)
Client Type 4 - Manufacturer Under AGOA,
DA185.4A4 (UmHlobo weKlayenti 4 - uMenzi
Ngaphasi kwe-AGOA)
Security particulars, DA185.C (Imininingwana
yezokuphepha)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :27 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuzitlolisaNjengomkha.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisa njengomkhandlu wokukhulumisana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isaziso esiqaliswe kuNedlac bonyana iyuniyoni
namk
Isibawo sokutlolisa iyuniyoni yabasebenzi
neyabaqa
Isibawo sokuzitlolisa njengomkhandlu
wokukhulumisa
Isibawo sokutlolisa umkhandlu ohlangeneko
wokukhul
Isibawo sokuhloma ikundla yokubonisana yendawo
yok


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iindaba zabasebenzi > Iinyuniyoni
zabasebenzi neenhlangano zabaqatjhi



Isibawo sokuzitlolisa njengomkhandlu
wokukhulumisana

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imikhandlu yokukhulumisana iqalana neemvumelwano
ezifaka woke umuntu, irarulula imibango
yemisebenzini, ihloma amahlelo ahlukeneko begodu
inikela ngombono ngemithethomgomo yezabasebenzi
nemithetho.
Amayuniyoni neenhlangano zabaqatjhi zingenza
iimbawo ukubumba imikhandlu yokukhulumisana.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo ku-Registrar of Labour Relations
emNyangweni wezabaSebenzi ukutlolisa umkhandlu
wokukhulumisana.
Letha okulandelako ku-Registrar of Labour
Relations:

Amakhophi amabili weForomo LRA3.3 lesiBawo
sokuTloliswa komKhandlu wokuKhulumisana
Amakhophi amathathu womthethosisekelo womkhandlu
wokukhulumisana
Amaminiti womhlangano lapho amayuniyoni
neenhlangano zabaqatjhi zivume ukuthoma
umkhandlu wokukhulumisana
Elinye nelinye ilwazi elifaneleko
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Labour Relations Act, 1995 (Act 66 of 1995),
Section 29(1)) (UmThetho weTjhebiswano
lezabaSebenzi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga ama-60 ukusebenzana
nesibawo sakho.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for Registration of Bargaining
Council, Form LRA3.3 (IsiBawo sokuTloliswa
komKhandlu wokuKhulumisana)


[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Laboria House, 215 Schoeman
Street, Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X117, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :22 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuzitlolisaNjengomqat.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisa njengomqatjhi nesiKhwama sokuLilisa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuzitlolisa nesiKhwama sokuLilisa
Isibawo sokuzitlolisa njengomqatjhi nesiKhwama
sok
Ukuletha iintatimende zemirholo esiKhwameni
sokuLi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > Abaqatjhi





Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuzitlolisaNjengomseb.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli we-CIPRO



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokutloliswa KwesiKhungo SangaSese
SeFundo
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isaziso samatjhuguluko esitatimendeni
sokusungula
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Ukuzitlolisa NjengeSikimu SokuSiza KwezamaPhilo
Isibawo sokutjhugulula iclose corporation ibe
yika
Isibawo sokutlolisa ikampani enobunikazi
bezabelo
Isibawo sokutlolisa ikampani yangeqadi
Isibawo sokutlolisa ikampani engaphandle
kwenarha
Isibawo sokubuyiswa kweclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa ikampani yomphakathi
Ukutloliswa KweenHlangano ZokuKhandela ImiLilo
Iin
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Isibawo sokutjhugulula ikampani ibe yiclose
corpor


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukutlolisa ibhizinisi





Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli we-CIPRO


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
AmaKampani kanye nabaSebenzeli be-Ofisi
lokuTloliswa kweLungelo lokuTlama (Intellectual
Property Registration Office) kumumuntu namkha
ibhizinisi elidlala indima phakathi komthengi
kanye nekampani kanye ne-Ofisi lokuTloliswa
kweLungelo lokuTlama (Intellectual Property
Registration Office (CIPRO)). Abasebenzeli
kumele batlolise ne-CIPRO. Kunabasebenzeli
abahlukahlukeneko eSewula Afrika,
njengabogqwetha, amafemu asebenza ngezomthetho,
amabhanka, abahloli beencwadi kanye namanye
amabhizinisi nabantu abazijamele ngabodwa.
Boke abathintekako abafuna ukusebenzisana
nomTlolisi wamaKampani kanye nama-Close
Corporation ngaso soke isikhathi kumele
bazitlolise njengabasebenzeli be-CIPRO. Nasele
utlolisile akutlhogakali bonyana utlolise godu,
kuzakuvuselelwa isibawo sakho begodu angeze
walahlekelwa yikhowudi yomsebenzeli.
Nawuzokutlolisa, uzafanele bonyana ubhadele
idibhozidi ebuyiselekako e-akhawuntini ye-CIPRO.
Emva kobanyana isiqinisekiso sokutlolisa kwakho
sesitholakele, i-akhawunti yakho izabe
isilungele ukusebenza. Iindleko zokuqala
nokugadangisa isitifikhethi sekampani namkha
se-close corporation etlolisiweko kubiza ama-R30
isitifikhethi ngasinye. Lokhu kuzakuba
ku-akhawunti yedibhozidi ezabe ihlanganiswe
nekhowudi yakho njengomsebenzeli, ezakwazi
ukuvezela isikolodo sakho ekupheleni kwenyanga.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-Companies and Intellectual Property
Registration Office
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Thumela ikhophi kamazisi wakho.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Ayikho imithetho esetjenziswako ukulawula
umsebenzi lo.



[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo leso senziwa ngalo lelolanga.



[Top]
Iindleko
Iindleko zokuqala nokugadangisa isitifikhethi
sekampani namkha ibhizinisi yehlanganyela
zibiza-R30 isitifikhethi ngasinye.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala emNyangweni
wezokuRhwebelana namaBubulo.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block F,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:P.O. Box 429, Pretoria, 0001

Web:www.cipro.co.za/Home









Yabuyekezwa kokugcina :31 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuzitlolisaNjengothum.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisa njengozakufumana ilwazi eRherhweni elisekelwe ku-Inthanethi lokuTloliswa kweLwazi (i-Web yokuTloliswa kobuNikazi bePahla)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Kobunikazi bepahla ideeds registry
Isibawo sokuzitlolisa njengozakufumana ilwazi
eRhe


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Indawo yokuhlala > Irhemo lokutloliswa
ngokomthetho kwepahla





Isibawo sokuzitlolisa njengozakufumana ilwazi
eRherhweni elisekelwe ku-Inthanethi lokuTloliswa
kweLwazi (i-Web yokuTloliswa kobuNikazi bePahla)


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Irejista yemitlolo ivulelwe elinye nelinye
ilunga lomphakathi bona lifumane ilwazi.
Abasebenzisi be-DeedsWeb (i-Webh yokuTloliswa
kobuNikazi bePahla) bangafumana ilwazi
elilandelako kuwebhsayithi:
Ilwazi elikhambelana nokutloliswa kwepahla
engatjhidiko efana:

namagama, imininingwana yokuzazisa kanye
nobujamo bezomtjhado babanikazi abatlolisiweko
neenomboro zemilayo yokukhandela yekhotho
enikelwe abantu nepahla
imininingwana yokudluliswa kwepahla, kufaka
amalanga wokutlolisa namanani wokuthenga
imininingwana yama-mortgage bonds, kufaka
namagama wama-mortgagees kanye namanani
wokusikimisa
Amakhophi we-elektroniki (ngendlela ye-.tif)
wemitlolo yobunikazi bepahla arekhodwe
ngemayikhrofilimu kanye nemitlolo
Ukufikelela lezi zinto, kufanele kube uzitlolise
njengozakufumana ilwazi kuWebh yokutloliswa
kobunikazi bepahla) njengombana kunemali
ebhadelwako. (I- Schedule of Fees of Office
(ITjhejuli yeeMali eziBhadelwako ze-Ofisi)
ebekwe mThetho wokuTloliswa kobuNikazi bePahla
ka-1937 (Deeds Registries Act, 1937), itholakala
kuwebhsayithi).
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeNarha.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Tjhinga ku-www.deeds.gov.za. Irhemo
elikhethiweko lamagadango akghonakalako
litholakala ekhasini lewebh.
Khetha i-"Register as a new user" (Ukuzitlolisa
njengomsebenzisi omutjha) ngokugandelela phezu
kokukhetha.

Ikhasi elitjha elineforomo lokuzitlolisa
lizakuvela eskrinini.
Zalisa iforomo lokuzitlolisa khona
ku-inthanethi.
Gandelela i-"Submit your application" (Letha
iforomo lesibawo) nasele wanelisiwe bonyana
uzalise iforomo kuhle.

Uzakunikelwa igama lomsebenzisi. Le kuzakuba
yinomboro yakho ye-akhawunti yeminqopho yoke
yezeemali. Godu uzakunikelwa iphaswed (okutjho
igama elithi "phaswed") okufanele ulitjhugulule
ngokurhaba okukghonekako ngemva kwalokho.
Bhadela imali yokuzitlolisa. Imilayo yamabhanka
nemininingwana ivela kuwebhsayithi.
Nasele ubhadele imali yokuzitlolisa
e-akhawuntini yebhanka yaka-Chief Registrar of
Deeds (umTlolisi omKhulu wePahla), inomboro
yomtato ye-Ofisi lomTlolisi omKhulu (u-Chief
Registrar) ukubazisa bonyana sele ubhadele.
Inomboro yokuthintana inikelwe kuwebhsayithi.

I-Ofisi laka-Chief Registrar lizakuvula
i-akhawunti yakho bona ithome ukusebenza begodu
uzakukghona ukufikelela ilwazi kuwebhsayithi.
Ekupheleni kwenyanga uzakufumana istatimende.
Istatimendesi sizakufikeleleka kuwebhsayithi
ukukghonakalisa bona ubuyekeze imali
oyibhadelela umsebenzi begodu sikukhumbuze
ukubhadela i-akhawunti yakho.
[Top]
Imithetho esetjenziswako

Deeds Registries Act, 1937 (Act 47 of 1937)
(UmThetho wokuTloliswa kobuNikazi bePahla)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele utlolisiwe, ilwazi lizakutholakala
khonokho.

[Top]
Iindleko
Imali yokutlolisa: R240
Imali yezokuphatha ngenyanga: R10
Ukuzuma: ubuncani R1, ubunengi R3 ngokuya
kwesilinganiso esitjhidako esihlanganiswe
nesibalo sokuzuma okwenziwa ngenyanga
Ukuzuma okungabi yipumelelo: R1
Imali yokuthintaniswa butjha nayikuthi
i-akhawunti iyakolodwa begodu ijanyiswa ngemva
kwamalanga ama-30: R80

[Top]
Amaforomo azaliswako
Iforomo lokuzitlolisa litholakala ku-inthanethi
ku-www.deeds.gov.za.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :16 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuzitloliselaI-vat(2.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisela i-VAT



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuzitlolisela iVAT
Isibawo sokusulwa kokuzitlolisela iVAT
Ukuhlola ukuzitlolisela iVAT komuntu namkha
ikampa
Isibawo sokuzitlolisela ukubuyiselwa iimali
zedize


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > IVAT





Isibawo sokuzitlolisela i-VAT

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ufanele kukuzitlolisela i-VAT nayikuthi ingeniso
oyirhole ngokuthengisa ipahla namkha ngokunikela
ngemisebenzi idlula i-R300 000 ngonyaka namkha
ilindelwe bona idlule lemali.
Umuntu angazitlolisa ngokuzithandela nayikuthi
inzuzo yakhe esikhathini seenyanga ezilitjhumi
nambili idlula i-R20 000 namkha ingadlula i-R20
000.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo sokuzitlolisa ngokukatelelwa kanye
nangokuzithandela eforomini i-VAT 101 (Isibawo
sokuzitlolisa), elitholakala kuwebhsayithi
esigabeni ngenzasi namkha e-ofisini lendawo
le-South African Revenue Service (SARS). Iforomo
kufanele lilethwe e-ofisini lendawo le-SARS
kungakapheli amalanga ama-21 ukuthoma ngelanga
lesikolodo.
Imitlolo okufanele ilethwe nesibawo ngile:
Imitlolo eqinisekisa ukwaziwa

Ikhophi eqinisekisiweko yokwaziwa konikela
ngemisebenzi (i-ID) kanye ne-ID yaloyo athethene
naye nayikuthi batjhade ngokuhlanganyela ipahla.
Ebujameni babantu abafana namakampani, ama-close
corporation, ama-trust, i-ID yomjameli wonikela
ngomsebenzi
Ebujameni bebhizinisi langaphandle,
imininingwana yomuntu okhonjwe njengomjameli
eSewula Afrika
Ikhophi yesitifikhethi sokutloliswa esifaneleko
esibuya eMtlolisini wamaKamapani/ Close
Corporations (isibonelo, i-CK 1 , CK 2, CM 1, CM
29)
Ikhophi yesitifikhethi esiqinisekisiweko
somtlolo wokusungulwa kwebhizinisi nayikuthi
uyafuneka (isibonelo, i-trust deed, isivumelwano
se-partnership), namkha incwadi enetshwayo
lekampani ebujameni bomgunyazisi wendawo namkha
womphakathi. Ebujameni besivumelwano somlomo,
kufanele uzalise iforomo VAT 128. Ama-Articles
of Association wekampani awasafuneki.
Eminye imitlolo ejayelekileko (zoke iimbawo)

Istatimende sebhanka sanjesi, itjhege esuliweko
namkha incwadi ebuya ebhanka eqinisekisa
imininingwana yakho yebhanka. Nayikuthi
i-akhawunti yebhanka ayisi segameni lomuntu
namkha lekampani enikela ngemisebenzi, zalisa
iforomo VAT 119i.
Incwadi yokuqatjhwa njengomgcinimali
wangaphandle (i-external bookkeeper,
i-accountant namkha umhlolincwadi i-auditor
nayikuthi iHlangothi 7 le-VAT 101 lizalisiwe.
Ikhophi etjha ye-akhawunti kamasipala namkha
ukurentisa njengobufakazi be-adresi
Iqhinga lebhizinisi, iphenyo lekghonakalo,
iimvumelwano ezitlikitliweko, isivumelwano
se-franchise namkha ibonelophambili namkha
obunye ubufakazi obutjengisa inani lepahla
etheliswako okungenzeka ibe ngaphezulu kwe-R300
000. Lokhu akufuneki nayikuthi sele udlule
i-R300 000. Ebujameni bokuzitlolisa
ngozikuthandela ubufakazi benzuzo yamambala
edlule i-R20 000 kufanele bulethwe.
Ilayisense yokwenza ibhizinisi yebhizinisi lelo,
isibonelo, ilayisense yotjwala namkha yokuthiya.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Value-Added Tax Act, 1991 (Act 89 of 1991)
(UmThetho we Value-Added Tax)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele isibawo sokuzitlolisa senziwe, uMamukeli
weNgeniso (Receiver of Revenue) uzakutjela
inomboro yokutloliswa kwakho. Godu uzakufumana
isitifikhethi sokuzitlolisela i-VAT (VAT 103).
Uzakutjelwa nayikuthi ukuzitlolisa kwakho
kwaliwe.
Vumela ubuncani bakhona amalanga alitjhumi
wokusebenza wokobana i-ofisi lendawo legatja
lisebenze imitlolo yakho. Uzakuposelwa
isitifikhethi e-adresini yeposo oyinikele
esibaweni begodu kufanele usifumane kungakapheli
iimveke ezimbili zokusetjenzwa kwesibawo.
Abasebenzi be-SARS abakavunyelwa ukukutjela
ngomlomo inomboro yakho ye-VAT.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration. (Isibawo
sokuzitlolisa)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :22 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuzitloliselaUkubuyis.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisela ukubuyiselwa iimali zedizela



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuzitlolisela iVAT
Isibawo sokusulwa kokuzitlolisela iVAT
Ukuhlola ukuzitlolisela iVAT komuntu namkha
ikampa
Isibawo sokuzitlolisela ukubuyiselwa iimali
zedize


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > IVAT





Isibawo sokuzitlolisela ukubuyiselwa iimali
zedizela

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Enye nenye ibhizinisi eyenza imisebenzi
eyanelisa ubujamo obuthileko begodu netloliselwe
i-VAT ngaphasi komThetho we-Value-Added Tax
ka-1991- ngokukatelelwa (enengeniso yonyaka
engehla kwe-R300 000) namkha ngokuzithandela
(enengeniso yonyaka ephakathi kwe-R20 000
ne-R300 000) - ingenza isibawo sokubuyiselwa
iimali zedizela ngokuzalisa i-VAT 101D (Isibawo
sokuzitlolisela ukubuyiselwa iimali zedizela).
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana ne-ofisi eliseduze le-South African
Revenue Service (SARS) ukufumana iforomo
lesibawo, khupha ikhophi ku-inthanethi namkha
zitlolise ku-inthanethi .
Abathengisa estradeni abatlolisiweko kufanele
bafake inomboro yabo yokutloliselwa i-VAT.
Ababawi abangakatloliselwa i-VAT kufanele
bazalise iforomo le-VAT101 khona bazakufumana
inomboro yokuzitlolisela i-VAT ngaphambi
kokwenza isibawo sokuzitlolisa eRherhweni
lokuBuyiselwa iiMali zeDizela.
Ilanga lokuziphendulela ngokomthetho angeze laba
ngaphambi komhlaka 4 Julayi 2001. Ilanga
lokuziphendulela ngokomthetho lokutlolisa butjha
kuzakuba lilanga umbawi aziphendulela
ngokomthetho ngalo nakazitlolisela i-VAT.
Ukubuyiselwa iimali zedizela kuzakubhadelwa
e-akhawuntini yebhanka ethileko ngokusebenzisa
ukudlulisa ngokwe-elektroniki. Akunamatjhege
azakukhutjhwa. Imininingwana yebhanka enikelwe
eforomini le-VAT101D izakujamiselela
imininingwana yebhanka ekhona erherhweni le-VAT,
nayikuthi iyehluka.
Yazisa i-SARS nayikuthi imininingwana yebhanka
iyatjhuguluka.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Value-Added Tax Act, 1991 (Act 89 of 1991)
(UmThetho we Value-Added Tax)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe ukuzitlolisa.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration of diesel refund,
VAT 101D (Isibawo sokuzitlolisela ukubuyisela
iimali zedizela)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :16 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuzitloliselaUkuvowud.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisela ukuvowuda



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuzitlolisela ukuvowuda
Ukuhlola bona ingabe igama lakho liyavela
erhemeni


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ubakhamuzi > Ukuvowuda





National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Election House, 260 Walker
Street, Sunnyside, Pretoria


Web:www.elections.org.za









Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokuzitloliselaUmthelo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi (i-PAYE)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
iPAYE
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Iforomo lelwazi mazombe
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
w
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha neSARS


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Umthelo wengeniso wekampani





Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
(i-PAYE)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Abaqatjhi kufanele badose umThelo owuBhadela
ngokuya komRholo (Pay As You Earn (i-PAYE)
namkha umthelo wabasebenzi odoswa emrholweni
womsebenzi womsebenzi loyo ofaneleko njalo
ngenyanga/ngeveke/eemvekeni ezimbili.
Ukudoswa kuquntwa ngokusebenzisa amathebula
akhutjhwe yi-SARS. Umthelo wabasebenzi kufanele
uhlukaniswe phakathi kwe-SITE ne-PAYE.
I-SITE mhlobo womthelo wabasebenzi odoswa
kuphela emrholweni opheleleko ofika ku-R60 000.
I-SITE iquntwa ekupheleni kwesikhathi
sokutheliswa, begodu ungajamela kuphela isiquntu
somthelo wabasebenzi odoswe ngonyaka.
Okusalako emthelweni womsebenzi ngemva
kokuquntwa kwe-SITE kanye nomthelo womsebenzi
emrholweni ongakafakwa emrholweni opheleleko
kujamela i-PAYE.
Nawufuna ilwazi elinabileko vakatjhela
iwebhsayithi ye-South African Revenue Service .
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa isibawo sokuzitlolisa (okuliforomo
EMP101) elitholakala ema-ofisini wendawo wegatja
le-SARS.
Amakampani nama-close corporations kwanjesi
angakatloliselwa umthelo wabasebenzi ne-SARS
kufanele atloliswe ngesikhathi khona
azakubhadela umthelo wabasebenzi ebasebenzini
abafanelekileko.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962)(UmThetho
womThelo weNgeniso)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe ukuzitlolisa.
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
(Amaforomo anikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.)
Application to register for employees' tax,
EMP101 (Isibawo sokuzitlolisela umthelo
wabasebenzi)
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :21 May 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokwamukelwaEkhayaLaba.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle





Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi ngewabantu abadala abafuna
itlhogomelo lama-awara ama-24 ekhaya labadala.
Ngubani okufanele enze isibawo?
Abantu abadala abafuna itjhejo leenkhathi zoke
ekhaya labadala.
Abantu abafumana isabelo sabadala.
Abomma abaneminyaka ema-60 nangaphezulu,
nabobaba abaneminyaka ema-65 nangaphezulu.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya kumNyango
wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo ekhaya labadala
eliseduze nawe.
Letha incwadi yokuzazisa yeSewula Afrika
enebhakhowudi.
Ikambiso yokuhlola izakwenziwa ukufumana bona
uyafaneleka na ukwamukelwa kanye nokurhelejwa
ngeemali.
Tlikitla isivumelwano nekhaya labadala
nawamukelwako.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako

Imitlolo le inikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho
Older persons Act, (Act 13 of 2006)
Aged Persons Amendment Act, 1998 (Act 100 of
1998) (UmThetho wamaTjhuguluko wabaNtu abaDala)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga ama-35 ukusebenzana
nesibawo sakho. Isikhathi esibekiweko siyame
esibalweni sabantu abaserhemeni lokulinda.
Nayikuthi isibawo sakho asiphumeleleli,
dlulisela isiqunto kuNgqongqotjhe namkha
uSo/Nomkhandlu e-ofisini lesitjhaba namkha
lephrovinsi lomNyango wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle.
[Phezulu]
Iindleko
Iindleko zizakuquntwa likhaya labadala.
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Iforomo lokuhlola leminqopho lokufaneleka namkha
i-Form DQ 98 litholakala emakhaya wabadala.
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana

0800 60 10 11


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :13 July 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokwemukelwaEsikhungwen.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo Sokwemukelwa Esikhungweni Sokutjheja Ipilo Yomkhumbulo Ngemvumo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokwemukelwa Esikhungweni Sokutjheja
Ipilo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuphila nokurholophala > Imisebenzi
yezamaphilo





Isibawo Sokwemukelwa Esikhungweni Sokutjheja
Ipilo Yomkhumbulo Ngemvumo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Minengi imiraro yezepilo yomkhumbulo
enamatshwayo ahlukeneko. Eminye mimbi tle
ngendlela egandelela ngayo lowo ogulako, umndeni
nanyana umphakathi. Kuneembangela ezahlukeneko
zamalwelwe womkhumbulo begodu kanengi ziba
yihlanganisela yemiraro yomzimba, umkhumbulo
kanye nezokuhlalisana. Eminye imiraro kuyenzeka
bona ibe ngenamandla khulu kuneminye, kodwana
lokhu kuya ngehlobo lokuhlangahlangana.
Isibonelo, imiraro yezomzimba iba ngiyo ebanga
khulu amalwelwe weskizofreniya (schizophrenia),
kanti-ke ukuphatheka ebhodulukweni kuba ngikho
khulu okubanga umraro wokugandeleleka (stress).
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezamaPhilo
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Nikelana ngemininingwana yakho kanye neyesiguli
nangabe umbawi wenzela omunye umuntu.
Yenza begodu utlikitle isibopho.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Mental Health Care Act, 2002 (Act 17 of 2002)
(UmThetho wezokuTlhogonyelwa kwePilo
yezomKhumbulo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo singenziwa kwaphela mlingani, sinini,
mkhambisani, msebenzisani, mbelethi nanyana
mtjheji walowo ogula ngomkhumbulo oneminyaka
engaphasi kweli- 18.
Nanyana kunjalo, nangabe umlingani, isinini,
umkhambisani, umsebenzisani, umbelethi nanyana
umtjheji wesiguli angafuni ukufaka isibawo,
angakghoni nanyana angekho, umphakeli wamahlelo
wezepilo angasenza isibaweso.
[Top]
Iindleko
Ihlelweli lomsebenzi lenziwa simahla nangabe
ogulako wemukelwa ngokungazithandeli yena, lokhu
kutjho bona, ugula ngendlela yokobana utlhoga
itjhejo lezepilo ngaphandle kwemvumo yakhe.
Imbadelo iyatlhogeka nangabe ogulako uyavuma
begodu ubawa itjhejo lemisebenzi le yena
ngokwakhe. Imali ebhadelwako ibalwe ku- Uniform
Patient Fees Schedule (ITjhejuli yamaNani
aLinganisiweko wabaGulako).CostText
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo weembawo ayatholakala kenye nenye
iKlinigi yeTjhejo lezePilo lokuLeya kanye
nemaklinigini angasiwo karhulumende.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :24 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokwemukelwaEsikolw(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Somphakathi Esitlolisiweko (Esirejistiweko)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokwemukelwa KuGreyidi R Esikolweni
Esitlo
Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Somphakathi
Esitl
Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Sangasese
Esitlol
Usithola Njani Isitifikethi SakaMatriki
Isibawo Sokukhutjhelwa Godu Isitifikethi
Sakamatri
Isibawo Sokutlolisa Umfundi Bona Azifundele
Ekhaya
Isibawo Sokutloliswa Njengomfundisi utitjhera
Isibawo Sokuzitlolisa ESentha yeFundo YokuLeya
neB


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > Isikolo





Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Somphakathi
Esitlolisiweko (Esirejistiweko)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isikolo somphakathi sikhungo sokufunda
sakarhulumende. Iinkolo zomphakathi zitjhejwa
begodu zitloliswa kumNyango wezeFundo.
Ukwemukelwa kuGreyidi R: Iminyaka yokwemukelwa
kuGreyidi R ingephakathi kwemine nesiquntu kanye
nemihlanu nesiquntu, nangabe umntwana lowo
uzakuhlanganisa isithandathu seminyaka (6)
ngelanga nanyana ngaphambi komhla ka- 30 Juni
enyakeni wakhe kuGreyidi 1.
Ukwemukelwa kuGreyidi 1: Iminyaka yokwemukelwa
kuGreyidi 1 ngemihlanu (5) nangabe umntwana lowo
uzakuhlanganisa isithandathu seminyaka (6)
ngelanga nanyana ngaphambi komhla ka- 30 Juni
enyakeni wakhe kuGreyidi 1.
Nangabe ufaka isibawo esikolweni lapho
uzakuthumela khona umntanakho, uzakufanele bona
uveze isitifikethi sangokomthetho sokubelethwa
somntwana kanye nobufakazi bokobana umntwana
lowo ugonyiwe (u-endiwe).
Nangabe awusiso isakhamuzi seSewula Afrika,
uzakutlhoga nemvumo yokufunda kanye nemvumo
yesikhatjhana nanyana yasafuthi yokuhlala
eSewula Afrika.
Akunasikolo esizakubandlulula ngokungakafaneli
umntwana. Ngokunjalo, akukho sikolo somphakathi
esizakulindela bona abentwana batlole
iinhlahlubo zokungavunyelwa bona bafunde
esikolweneso, nanyana sikhandele umntwana bona
eze esikolweni ngombana ababelethi abakabhadeli
nanyana abanamandla wokubhadela imali yesikolo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezeFundo

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Faka isibawo ngaphambi kwelanga elibekiweko
lokuvalwa (phakathi kwaka-Arhostosi kanye
no-Okthoba).
Tlolisa umntwana esikolweni oseduze naso.
Yiza nesitifikethi samabeletho kanye nekarada
lokugonywa komntwana; nanyana ikarada lokuvumela
umntwana bona aye kesinye isikolo kanye neripoti
yokugcina yesikolo abekafunda kiso, ebantwaneni
ebegade bafunda kezinye iinkolo.
Nangabe umntwana akasiso isakhamuzi seSewula
Afrika, phatha godu:

imvumo yokufunda
imvumo yesikhatjhana nanyana yasafuthi yokuhlala
eSewula Afrika ebuya kumNyango weenDaba zeKhaya.
ubufakazi bokobana wenze isibawo semvumo
yokuhlala eSewula Afrika.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Schools Act, 1996 (Act 84 of 1996)
(umThetho weenKolo zezeFundo eSewula Afrika)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha ukusuka evekeni yinye ukuya
kwezisithandathu.
[Top]
Iindleko
Iimali zesikolo azilingani, ziya ngesikolo
ngasinye.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo wokwenza iimbawo ayatholakala
eenkolweni.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :12 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokwemukelwaEsikolweni.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Sangasese Esitlolisiweko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokwemukelwa KuGreyidi R Esikolweni
Esitlo
Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Somphakathi
Esitl
Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Sangasese
Esitlol
Usithola Njani Isitifikethi SakaMatriki
Isibawo Sokukhutjhelwa Godu Isitifikethi
Sakamatri
Isibawo Sokutlolisa Umfundi Bona Azifundele
Ekhaya
Isibawo Sokutloliswa Njengomfundisi utitjhera
Isibawo Sokuzitlolisa ESentha yeFundo YokuLeya
neB


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > Isikolo




Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Sangasese
Esitlolisiweko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isikolo sangasese sikhungo sezefundo
esinomnikazi ozijameleko. Isikolo sangasese
sifanele bona saziwe begodu sitloliswe kumNyango
wezeFundo.
Ukwemukelwa kuGreyidi R: Iminyaka yokwemukelwa
kuGreyidi R ingephakathi kwemine nesiquntu kanye
nemihlanu nesiquntu, nangabe umntwana lowo
uzakuhlanganisa isithandathu seminyaka (6)
ngelanga nanyana ngaphambi komhla ka- 30 Juni
enyakeni wakhe kuGreyidi 1.
Ukwemukelwa kuGreyidi 1: Iminyaka yokwemukelwa
kuGreyidi 1 ngemihlanu (5) nangabe umntwana lowo
uzakuhlanganisa isithandathu seminyaka (6)
ngelanga nanyana ngaphambi komhla ka- 30 Juni
enyakeni wakhe kuGreyidi 1.
Nangabe ufaka isibawo esikolweni lapho
uzakuthumela khona umntanakho, uzakufanele bona
uveze isitifikethi sangokomthetho sokubelethwa
somntwana kanye nobufakazi bokobana umntwana
lowo ugonyiwe (u-endiwe).
Nangabe awusiso isakhamuzi seSewula Afrika,
uzakutlhoga nemvumo yokufunda kanye nemvumo
yesikhatjhana nanyana yasafuthi yokuhlala
eSewula Afrika.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango wezeFundo.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Faka isibawo ngaphambi kwelanga elibekiweko
lokuvalwa (phakathi kwaka-Arhostosi kanye
no-Okthoba).
Tlolisa umntwana esikolweni oseduze naso.
Yiza nesitifikethi samabeletho kanye nekarada
lokugonywa lomntwana; nanyana ikarada lokuvumela
umntwana bona aye kesinye isikolo kanye neripoti
yokugcina yesikolo abekafunda kiso ebantwaneni
ebegade bafunda kezinye iinkolo.
Nangabe umntwana akasiso isakhamuzi seSewula
Afrika, phatha godu:

imvumo yokufunda
imvumo yesikhatjhana nanyana yasafuthi yokuhlala
eSewula Afrika ebuya kumNyango weenDaba zeKhaya.
Ubufakazi bokobana wenze isibawo semvumo
yokuhlala eSewula Afrika.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Schools Act, 1996 (Act 84 of 1996)
(umThetho weenKolo zezeFundo eSewula Afrika)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha ukusuka evekeni yinye ukuya
kwezisithandathu.
[Top]
Iindleko
Iimali zesikolo azilingani, ziya ngesikolo
ngasinye.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo wokwenza iimbawo ayatholakala
eenkolweni.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :05 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokwemukelwaKugreyidiR.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo Sokwemukelwa KuGreyidi R Esikolweni Esitlolisiweko (esirejistiweko) Somphakathi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokwemukelwa KuGreyidi R Esikolweni
Esitlo
Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Somphakathi
Esitl
Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Sangasese
Esitlol
Usithola Njani Isitifikethi SakaMatriki
Isibawo Sokukhutjhelwa Godu Isitifikethi
Sakamatri
Isibawo Sokutlolisa Umfundi Bona Azifundele
Ekhaya
Isibawo Sokutloliswa Njengomfundisi utitjhera
Isibawo Sokuzitlolisa ESentha yeFundo YokuLeya
neB


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > Isikolo





Isibawo Sokwemukelwa KuGreyidi R Esikolweni
Esitlolisiweko (esirejistiweko) Somphakathi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
IGreyidi R mnyaka wokuleya ezingeni lomleyo
lwehlelo lokufundo edzimelele kumiphumela
eenkolweni zephrayimari, zomphakathi. LeGreyidi
ihlelelwe abentwana abaneminyaka emine nesiquntu
ukuya eminyakeni emihlanu nesiquntu. Ababelethi
kanye nabatjheji babentwana bafanele bona
batlolise abentwana esikolweni ngaphambi
kwelanga lokuvalwa, okusikhathi esiphakathi
kwaka-Arhostosi no-Okthoba emnyakeni owandulela
lowo umntwana azakungena ngawo isikolo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezeFundo.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Faka isibawo ngaphambi kwelanga elibekiweko
lokuvalwa (phakathi kwaka-Arhostosi kanye
no-Okthoba).
Tlolisa umntwana esikolweni oseduze naso.
Yiza nesitifikethi samabeletho kanye nekarada
lokugonywa komntwana; nanyana ikarada lokuvumela
umntwana bona aye kesinye isikolo kanye neripoti
yokugcina yesikolo abekafunda kiso, ebantwaneni
ebegade bafunda kezinye iinkolo.
Nangabe umntwana akasiso isakhamuzi seSewula
Afrika, phatha godu:

imvumo yokufunda
imvumo yesikhatjhana nanyana yasafuthi yokuhlala
eSewula Afrika ebuya kumNyango weenDaba zeKhaya.
Ubufakazi bokobana wenze isibawo semvumo
yokuhlala eSewula Afrika.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Schools Act, 1996 (Act 84 of 1996)
(umThetho weenKolo zezeFundo eSewula Afrika)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha ukusuka elangeni linye ukuya
eemvekeni ezisithandathu.
[Top]
Iindleko
Iimali zesikolo azilingani, ziya ngesikolo
ngasinye.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo wokwenza iimbawo ayatholakala
eenkolweni.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :12 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSokwesulaNamkhaUkuphad.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo sokwesula namkha ukuphadlhalaja i-Close Corporation



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutjhugulula isitifikhethi
sokutloliswa
Ukuphatha nokudliwa kwehlangano
Isibawo sokwesula namkha ukuphadlhalaja iClose
Cor


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukungasarageli phambili nebhizinisi >
Ukusula ukutloliswa kwebhizinisi





Isibawo sokwesula namkha ukuphadlhalaja i-Close
Corporation

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Nangabe i-CC ayisasebenzi umsebenzi wayo,
ingabawa umTlolisi wamaKampani bonyana esule
i-CC leyo kudathabhezi. Ngaleyondlela amalunga
we-close corporation kumele atjele umTlolisi
wamaKampani ngokwenzekako.
I-CC ingalisa ukusebenza bese ifuna ukwesulwa,
namkha ingaphadlhalajwa. Ubujamo obunjalo
bungaba budisi sihlangahlangane begodu umTlolisi
wamaKampani kumele anikelwe loke ilwazi
elinjalo.
Ukuphadlhalajwa kutjho bonyana I-CC
ayikwazi ukubhadala iinkolodo zayo
ilisa ukusebenza ( ngonobangela wokutlhoga
iimali); namkha
amalunga afuna ukuhlukaniselana ipahla ye-CC.
I-CC kungenzeka ivalwa ngesibanga sekambiso
yekhotho ( lokho kubawe banikeli beenkolodo)
namkha kungaba kuzifunela kwamalunga (amalunga
we-CC enze isibawo). Nangabe amalunga we-CC enze
isibawo sokuphadlhalajwa ngokuzitahndela
kwekampani, isibambiso (JM12) siyafuneka
sizakufunwa mTlolisi wamaKampani.
Ukwesulwa kwe-CC kutjho bonyana ikhutjhiwe
kudathabhezi begodu iyapheliswa. Ibhizinisi
ingaragela phambili ngenye indlela, isibonelo
njenge-sole proprietor ngemva kobanyana
ukwesulwa kwe-CC sekuphelile.
Isitatimende esitloliweko esizabe silethwa
ngunoma ngubani (njenge-SARS, abanikeli
beenkolodo, umtlolisi namkha ilunga) kumele
sisiwe kumTlolisi wamaKampani.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-Company and Intellectual Property
Registration Office
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana no Companies and Intellectual Property
Registration Office.
Zalisa iforomo lesibawo i-CK6 elitholakala
ema-ofisini womNyango wezokuRhwebelana
namaBubulo.
Nikela amakhophi aqinisekisiweko wabomazisi
bamalunga we-CC.
Nangabe i-CC leyo ivalwe ngokuzithandela
kwamalunga amakhophi amabili we-CK6 kumelwe
alethwe.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Close Corporations Act (Act No. 69 of 1984)
(UmThetho wama-Close Corporation, isiGaba 67)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha ilanga namkha mabili ukuqeda
ukwesula ikampani leyo.
[Top]
Iindleko
R40
[Top]
Amaforomo azaliswako
Letter to de-register the CC (Incwadi yokwesula
i-CC)
Resolution for Voluntary liquidation, CK 6
(Isiqunto sokuphadlhalaja ngokuzithandela)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block F,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:P.O. Box 429, Pretoria, 0001

Web:www.cipro.co.za/Home









Yabuyekezwa kokugcina :19 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSombikoWobul.2007-05-18.nr.txt</fn>

Isibawo SomBiko WoBulungiswa EmSebenzini
UMNYANGO WEZABASEBENZI



Isibawo Sombiko WoBulungiswa EmSebenzini Ikhasi 1 lekhasi 1



UmThetho 55 ka-1998 WoBulungiswa EmSebenzini, ISigaba 21(6)

SIBAWA UFUNDE LOKHU NTANZI





YINI UMNQOPHO WEFOROMELI?

Iforomeli limumethe isakheko sokubawa iforomu labaqhatjhi lomBiko woBulungiswa emSebenzini ( iforomu EEA 2 ) emNyangweni wezabaSebenzi.

NGUBANI EKUFUZE AGCWALISE IFOROMELI?

Mfakisibawo obawa umbiko lo.

IMILAYELO

Gcwalisa lokhu bese uthumela ku-Employment Equity Registry. Faka isitembu somthelo se-R15.00 kunye nemvilobhi efakelwe futhi i-adresi nesitembu sokuposa.

THUMELA KU:

Employment Equity Registry
(Application for Employment Equity Report / Isibawo somBiko woBulungiswa emSebenzini )
The Department of Labour / umNyango wezabaSebenzi
Private Bag x117
Pretoria
0001
e-mail: ee@labour.gov.za







Application for an Employment Equity Report
EEA 11







<fn>DAC-NLS.IsibawoSomlayoWokuvikelwaEntu.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo somlayo wokuvikelwa enturhwini yangekhaya



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokubekelwa ngeqadi komlayo wokuvikelwa
Ukwenza incwadi yesifungo mayelana nokwephulwa
kom
Isibawo senye incwadi yokubopha oziphendulelako
we
Isibawo somlayo wokuvikelwa enturhwini
yangekhaya


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Amatjhebiswano > Inturhu yangekhaya




Isibawo somlayo wokuvikelwa enturhwini
yangekhaya

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Khunyini inturhu yangekhaya?
Ngokuya komThetho weNturhu yangeKhaya (Domestic
Violence Act No 116 of 1998):
mhlobo omunye nomunye wokutlhorisa ofaka
ukutlhorisa ngokommoya, umseme, ngokomzimba
namkha ngakwezomnotho
ukona ipahla
ukulandelela
ukungena endaweni yomuntu ngaphandle kwemvumo
okhunye nokhunye ukutlhorisa namkha ukulawula
lapho ukuziphatha okunjalo kubanga ukulimala
namkha kungaba yingozi epilweni yakho, ukuphepha
namkha ukuphila kuhle.
Nayikuthi lemihlobo yokutlhorisa iyenzeka kuwe
namkha komunye omaziko ungenza isibawo somlayo
wokuvikelwa. Umlayo wokuvikelwa enturhwini
yangekhaya mtlolo okhutjhwa yikhotho okhandela
umtlhorisi:
ekwenzeni isenzo senturhu yangekhaya
ekufuneni irhelebho lomunye umuntu ekwenzeni
isenzo esinjalo
ukungena endaweni yokuhlala eyabelwana
mnghonghoyili kanye noziphendulelako
ukungena ehlangothihini elithileko lendawo
yokuhlala enjalo
ukungena endaweni yokuhlala yomnghonghoyili
ukungena endaweni yokusebenzela yomnghonghoyili
ukukhandela umnghonghoyili ngokujayelekileko
ohlala namkha obekabelana ngendawo yokuhlala
ukungena namkha ukuhlala endaweni yokuhlala
okwabelwana ngayo namkha ihlangothi elithileko
layo
ukwenza esinye nesinye isenzo esibekwe emlayweni
wokuvikelwa.
Ngubani ongenza isibawo somlayo wokuvikelwa?
Ngomunye nomunye otlhoriswako namkha owakhe
watlhoriswa
Mntwana, ongenza isibawo angarhelejwa
Ngomunye nomunye umuntu onekareko epilweni
yomnghonghoyili. Abantu abalandelako bangenza
isibawo ngemvumo etloliweko yomnghonghoyili
ngaphandle kwalokha umnghonghoyili nakamntwana,
amumuntu ogula ngomkhumbulo, ayathile namkha
nayikuthi ikhotho iyaneliswa bona akakghoni
ukunikela ngemvumo etloliweko:

omnikeli werhelebho lezengqondo
isisebenzi sezamaphilo
ipholisa
isisebenzi sezehlalakuhle
utitjhere

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo somlayo wokuvikelwa eKhotho
kaMarhastrada eseduze nalapho uhlala khona
namkha usebenza khona ngesinye nesinye
isikhathi, ngesikhathi nangemva kwesikhathi
sokusebenza kwekhotho begodu nangamalanga
wokuphumula namkha iimpelaveke.
Kokuthoma yenza isibawo somLayo wokuVikelwa
wesiKhatjhana (i-Interim Protection Order)
ngokuzalisa iForomo 6: Interim Protection Order
(UmLayo wokuVikelwa wesiKhatjhana) eKhotho
kaMarhastrada namkha ePhakamileko eseduze.
Nasele wenze isibawo somLayo wokuVikelwa
wesiKhatjhana, zalisa iForomo 2: Application for
Protection Order (Isibawo somLayo wokuVikelwa)
eKhotho kaMarhastrada namkha ePhakamileko
eseduze.
Isibawo kufanele senziwe ngencwadi yesifungo
ebeka:

Amaqiniso isibawo esisekelwe kiwo
Ubunjalo bomlayo obawiwako
Igama lestetjhi samapholisa lapho umnghonghoyili
angahle abike khona ukwephulwa komlayo
wokuvikelwa ofunwako.
Lapho isibawo silethwa ngokwenzela
umnghonghoyili ngomunye umuntu, incwadi
yesifungo kufanele ibeke:

amabanga enza omunye umuntu abe nekareko
ekuphileni kuhle komnghonghoyili
umsebenzi womunye umuntu kanye nesikhundla enza
ngaso isibawo
imvumo etloliweko ebuya kumnghonghoyili,
ngaphandle kwebujameni lapho umnghonghoyili:

amntwana
akhubazeke ngokwengqondo
ayathile
amumuntu ikhotho eyaneliswa bona akakghoni
ukunikela ngemvumo efunekako.
Qinisekisa iforomo nomabhalana wekhotho
bewulilethe.
Umabhalana uzakuthumela isibawo sakho
kumarhastrada ozakubeka ilanga lokobana ubuye
ekhotho khona isibawo sakho sizakutjhejwa.
Umarhastrada godu uzakulungisa isaziso sokwazisa
umtlhorisi ngomlayo wokuvikelwa nokobana eze
nini ekhotho.
Ngemva kokuvela ekhotho, umarhastrada anganikela
ngomlayo wokuvikelwa.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Domestic Violence Act, 1998 (Act 116 of 1998)
(UmThetho weNturhu yangeKhaya) kanye
nemiThethwana nemiLayo yesiTjhaba (National
Instructions) (SAPS) ekhambelanako

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ebujameni oburhabako, lomsebenzi utholakala
ama-awara ama-24 ngelanga.
Umlayo wokuvikelwa ungafunyanwa mhlokho, lokhu
kuyame ekuraraneni komlandu wakho.
Umlayo usebenza bekube kulapho umuntu
otlhoriswako awusula khona.
Nayikuthi umtlhorisi wenza isibawo sokudlulisa
ukukhutjhwa komlayo, umlayo uragela phambili
nokusebenza bekube kulapho iKhotho
yokuDluliselwa kweenQunto iwusula khona.

[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi

[Top]
Amaforomo azaliswako
Form 2: Application for Protection Order
(IsiBawo somLayo wokuVikelwa)
Form 4: Interim Protection Order (IsiBawo
somLayo wokuVikelwa wesiKhatjhana)
Form 6: Protection order (UmLayo wokuVikelwa)
(nayikuthi umlayo wokuvikelwa wesikhatjhana
wakhutjhwa)
Form 7: Protection order (UmLayo wokuVikelwa)
(nayikuthi umlayo wokuvikelwa wesikhatjhana
awukakhutjhwa)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Department of Justice - Gender issues

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 315 1670
Ifeksi:012 315 1960
I-adresi yendawo:Department of Justice and
Constitutional Development, Gender Affairs,
Momentum Building, 329 Pretorius Street (c/o
Pretorius and Prinsloo Streets) Pretoria, 0001
Directorate of Gender
I-adresi yeposo:Private Bag X81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za


Department of Justice - Family, Child and Youth
Law Affairs

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012- 315 1998/1656/1259
Ifeksi:012 -315 1851
I-adresi yendawo:Department of Justice and
Constitutional Affairs, Family, Child and Youth
Law Affairs, Momentum Building, 329 Pretorius
Street (c/o Pretorius and Prinsloo Streets)
Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za









Yabuyekezwa kokugcina :23 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSomnghonghoyiliNamkhaS.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo somnghonghoyili namkha sakangazimbi sokuzibandakanya ekutjhejweni kokutjhatjhululwa ngemibandela kweenlelesi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo somnghonghoyili namkha sakangazimbi
sokuzi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukusebenza ngomthetho > Ukuphathwa
kwamapholisa





Isibawo somnghonghoyili namkha sakangazimbi
sokuzibandakanya ekutjhejweni kokutjhatjhululwa
ngemibandela kweenlelesi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umnghonghoyili namkha ungazimbi wobulelesi,
njengombana kuhlathululwe esiGabeni 299A
somThetho weKambiso yobuLelesi ka-1977 (Criminal
Procedure Act), anganikelwa ithuba lokuzililela
namkha akhambele ukulalelwa kweBhodo
yokuLibalela kiyo okuzakutjhejwa
ukutjhatjhululwa ngokulitjalelwa namkha ukubekwa
kwenye indawo kwesilelesi esithileko ngaphasi
kwetjhejo lokulungiswa kokuziphatha.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLungiswa kokuziPhatha
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Umnghonghoyili namkha ungazimbi, njengombana
kuhlathululwe esiGabeni 299A somThetho weKambiso
yobuLelesi ka-1977, kufanele azise iBhodo
efaneleko yokweLuswa kokuziPhatha nokuLibalela
(i-Correctional Supervision and Parole Board
(CSPB)) ngomtlolo nayikuthi ufuna ukunikelwa
ithuba lokuzililela namkha lokukhambela
ukulalelwa kwe-Bhodo yokuLibalela kwesilelesi
esithileko.
IBhodo izakwazisa umnghonghoyili namkha
ungazimbi ngomtlolo ukobana angazililela nini
begodu kubani, kanye nokuthi umhlangano weBhodo
yokuLibalela uzakuba nini begodu kuphi.
Kumsebenzi womnghonghoyili namkha ungazimbi
ukwazisa uKomitjhinara namkha i-CSPB
ngamatjhuguluko we-adresi.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Criminal Procedure Act, 1977 (Act 51 of 1977)
(UmThetho weKambiso yobuLelesi)
Correctional Services Act, 1998 (Act 111 of
1998) (UmThetho wemiSebenzi yokuLungiswa
kokuziPhatha)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
IBhodo yokuLibalela (i-Parole Board) izakwazisa
umghonghoyili namkha ungazimbi ngomtlolo bona
angeza nini nakubani azozililela, kanye nokobana
iBhodo yokuLibalela izakuhlangana nini begodu
kuphi.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:124 Church Street (Cnr Schubart
Str) Poynton West Block Pretoria 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X136, Pretoria 0001
E-mail:communications@dcs.gov.za










Yabuyekezwa kokugcina :11 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSomnikeli-banduloSokuhl.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo somnikeli-bandulo sokuhloma i-learnership njengomnikeli-bandulo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo somnikelibandulo sokuhloma ilearnership
nj
Isibawo sokuhloma ilearnership nawumqatjhi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iindaba zabasebenzi > SETA Labour





Isibawo somnikeli-bandulo sokuhloma
i-learnership njengomnikeli-bandulo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Abanikeli-bandulo kufanele baqunte bona mhlobo
bani webandulo abangalinikela. Kufanele kube
bavunyelwe siKhungo sokuLawulwa kweFundo
neBandulo (i-Sector Education and Training
Authority) (eyaziwa godu njenge-SETA) ngaphambi
kobana bathome ngebandulo. Abanikeli-bandulo
nabaqatjhi kufanele babambisane ukuthoma
ama-learnership.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Abanikeli-bandulo kufanele baqunte bona ngimaphi
ama-learnership abanganikela ibandulo kiwo.
Abanikeli-bandulo kufanele bavunyelwe yi-SETA.
Abanikeli-bandulo abangakavunyelwa abavunyelwa
ukufezakalisa ama-learnership.
Ukuvunyelwa, umnikeli-bandulo kufanele

athuthukise ikharikhyulamu ye-learnership
ngokuya kwamazinga we-South African
Qualifications Authority (SAQA);
balandele imikghwa efaneleko yefundo, ibandulo
nokuthuthukisa; begodu
nokuzitlolisa njenge-Education and Training
Development Practitioner (ETDP).
Nasele abanikeli-bandulo bakhethe i-learnership,
kufanele bathole abaqatjhi abazakunikela
abafundi ngelemuko lokwenza.
Abanikeli-bandulo nabaqatjhi abazakunikela
ngelemuko lokwenza okuvunyelwene ngalo

ekuthini bangaki abafundi abazakubandulwa;
indlela yokukhetha abafundi; kanye
nokuthi bazabathola njani abafundi.
Abafundi kungaba basebenzi asele baqatjhwe
bomqatjhi namkha abantu abangasebenziko.
Thintana nesentha yezabasebenzi eseduze ukuthola
bona umNyango wezabaSebenzi ungakurhelebha njani
ukufumana abafundi abangasebenziko.
Abaqatjhi, abanikeli-bandulo nabafundi kufanele
batlikitle isivumelwano se-learnership.
Abanikeli-bandulo kufanele bathome ibandulo
ngelanga okuvunyelwene ngalo esivumelwaneni
se-learnership.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Skills Development Act, 1998 (Act 97 of 1998)
(UmThetho wokuThuthukiswa kwamaKghono)
Basic Conditions of Employment Act, 1997 (Act 75
of 1997), Sectoral Determination No 5) (UmThetho
wobuJamo obusiSekelo bokuSebenzela)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga ama-30 ukuhloma
i-learnership.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Yenza isibawo emNyangweni wezabaSebenzi.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :15 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSomrholoWobu.2007-05-18.nr.txt</fn>
LETTERS



REF: 1/005

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

ISIBAWO SOMRHOLO WOBUDALA NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Sithanda ukukwazisa ukuthi isibawo sakho somrholo wobudala siphumelele; wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200...

Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:

UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA NGO: ---------------------------------
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------

Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.

NgokomThetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho. Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe.
Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.

NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili (12), namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.

Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.

NgokweSekhtjheni 10(1) yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela mhlazana uthola incwadi le.

( Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu )

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.




REF:2/005

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

ISIBAWO SOMRHOLO WABAQHWALILEKO NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Sithanda ukukwazisa ukuthi isibawo sakho somrholo wokuqhwala siphumelele; wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200..., njengoba sithole ubufakazi bokuthi sewuqhwalele samfuthi nje.

Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:

UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA NGO: ---------------------------------
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------

Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.

NgokomThetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho. Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe.
Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.

NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili (12), namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.

Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.

NgokweSekhtjheni 10(1) yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela mhlazana uthola incwadi le.

( Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu )

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF: 3/005

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

ISIBAWO SOMRHOLO WABAQHWALILEKO NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Sithanda ukukwazisa ukuthi isibawo sakho somrholo wokuqhwala siphumelele; wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200...
Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:

UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA NGO: ---------------------------------
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------

Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.

NgokomThetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho.
Ngokuqalelela ubujamo bakho okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe namkha ujanyiswe ngelanga elizakutjhiwo mNqophisizombelele.

Butholakele ubufakazi bokuthi ukuqhwala kwakho ngokwesikhatjhana, ngalokho-ke umrholo lo uzakuphela ngomhlaka---ku---ngo-200---. Nakube ubona ukuthi ubujamo bakho bezamaphilo busakuvumela ukuthi ungathola umrholo lo, ungawubawa ngobutjha.

NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili (12), namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.

Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.

NgokweSekhtjheni 10(1) yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela mhlazana uthola incwadi le.

( Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu )

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF: 4/006

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

ISIBAWO SOMRHOLO WOKUKHULISA UMNTWANA ONGASIWAKHO NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Sithanda ukukwazisa ukuthi isibawo sakho somrholo wokukhulisa umntwana ongasiwakho, u--------- siphumelele; wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200...
Ukuthi sikghone ukuragela phambili nokukurholela umrholo lo, kufuze bona usithumelele incwadi ebawa ukuthi singezelele isikhathi sakho sokurholela ukukhulisa umntwana ongasiwakho.

Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:

UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA NGO: ---------------------------------
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------

Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.

NgokomThetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho, kunye nobujamo beemali bomntwana ongasiwakho omkhulisako loyo, kodwa ngaphandle kobujamo beemali babazali abakhulisa umntwana angasiwabo. Ukudlula lapho-ke, umrholwakho uzakuphele ubuyekezwe qho ngemva kweminyaka emibili ukusukela ngelanga ikhotho eyalayela ngalo ukuthi ungarhola namkha ukusukela ngelanga ekwathoma ngalo ukusebenza kwesingezelelo sesikhathi sokurholela ukukhulisa umntwana ongasiwakho.

Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe.
Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.

NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili (12), namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.

Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa
umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.

NgokweSekhtjheni 10(1) yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela mhlazana uthola incwadi le.

( Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu )

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.


REF: 5/005

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

ISIBAWO SOMRHOLO WOKUTLHOGOMELA UMNTWANA NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Sithanda ukukwazisa ukuthi isibawo sakho somrholo wokutlhogomela umntwana siphumelele; wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200...

Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:

UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA NGO: ---------------------------------
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------

Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu,nawufuna eminye imininingwana.

NgokomThetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho, kunye nobujamo beemali bomntwana omtlhogomelako, kodwa ngaphandle kobujamo beemali babazali abakhulisa umntwana angasiwabo.

Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho, nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe.
Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.

NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili (12), namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.

Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa
umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.

NgokweSekhtjheni 10(1) yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela mhlazana uthola incwadi le.

( Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu )

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF: 6/004

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

ISIBAWO SOMRHOLO WESONDLO SOMNTWANA NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Sithanda ukukwazisa ukuthi isibawo sakho somrholo wesondlo somntwana u--- - (ibizo lomntwana nenomboro yakhe yebhugwana/yesitifikedi sokubelethwa ) siphumelele; wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200...

Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:

UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA NGO: ---------------------------------
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------

Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu,nawufuna eminye imininingwana.

NgokomThetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho.
Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe.
Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.

NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili (12), namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.

Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa
umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.

NgokweSekhtjheni 10(1) yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela mhlazana uthola incwadi le.

( Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu )

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF: 7/005

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

ISIBAWO SOMRHOLO WESIZO NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Sithanda ukukwazisa ukuthi isibawo sakho somrholo wesizo siphumelele; wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200...

Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:

UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA NGO: ---------------------------------
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------

Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Imbadalo yomrholo lo izakwenziwa ne----- yakho. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.

NgokomThetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho.

NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili (12), namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.

Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungakwenza
umrholwakho ujanyiswe. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.

NgokweSekhtjheni 10(1) yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela mhlazana uthola incwadi le.

( Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu )

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF: 8/005

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

ISIBAWO SOMRHOLO WABOMAKADABONA BEPI NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Sithanda ukukwazisa ukuthi isibawo sakho somrholo wabomakadabona bepi siphumelele; wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200...

Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:

UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA NGO: ---------------------------------
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------

Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.

NgokomThetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho.
Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe.
Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.

NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili (12), namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.

Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa
umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.

NgokweSekhtjheni 10(1) yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakhe kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela mhlazana uthola incwadi le.

( Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu )

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF: 9/007

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUJANYISWA KOMRHOLO NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Waziswa ukuthi umrholwakho we/wo................. ujanyisiwe, ngokomThetjhwana 23 (4), ukusukela ngomhlaka-.....ku-......ka-200...... ngoba akhange uwuvuselele njengoba kusitjho incwadi esikutlolele yona ngomhlaka-...ku-... ngo-200... .

NgokomThetjhwana 23(6), ungenza ISIBAWO ESITLOLIWEKO sokuvuselelwa komrholwakho kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ngemva kobana umrholwakho ujanyisiwe. Nawungahlala bekuphele isikhathesi ungakawuvuseleli umrholwakho, uzakufelela ngaphandle kobana uthunyelelwe esinye isaziso.

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF: 9/008

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUJANYISWA KOMRHOLO NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Waziswa ukuthi umrholwakho we/wo................. ujanyisiwe, ngokomThetjhwana 23 (4), ukusukela ngomhlaka-.....ku-......ka-200...... ngoba akhange uwuvuselele njengoba kusitjho incwadi esikuthumelele yona.

NgokomThetjhwana 23(6), ungenza ISIBAWO ESITLOLIWEKO sokuvuselelwa komrholwakho kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ngemva kobana umrholwakho ujanyisiwe. Nawungahlala bekuphele isikhathesi ungakawuvuseleli umrholwakho, uzakufelela ngaphandle kobana uthunyelelwe esinye isaziso.

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF: 10/001

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]

Nomzana/Mma othandekako

UKUBUYEKEZWA KOMRHOLO NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Incwadi le imalungana ne-----------------yakho-------------------malungana ne----------------

Waziswa ukuthi sekufike isikhathi sokobana umrholwakho ubuyekezwe ngokomThetjhwana 23.

Sibawa bona ufike e-ofisini ye--------------ngaphambi komhlaka-----ku-.....ka-200------- . Nakube awuphumeleli ukufika ngalelilanga, sibawa uthintane ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu nikhulumisane ngelinye ilanga ongafika ngalo. Nawuhlumbukuvuselela, umrholwakho ungahle ujanyiswe.

Nakube kube namatjhuguluko enzekako malungana nobujamo bakho bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho, sekubalwa nobujamo bomntwana omrholelako, kufuze uveze ubufakazi obutloliweko balokho.

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.


REF: 18/004

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUFELELA KOMRHOLO NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Waziswa ukuthi ukusukela ngomhlaka----- ku----- ngo-200... ufelele umrholwakho we-------ngokomThetjhwana 24 womThetho ophathelene nalokhu.

Umrholo lo ufeleliswe ngilokhu okulandelako:

[(Ngokukhambisana nabonobangela abafaneleko, kunye ngomhlobo womrholo.)]
[(Tjhiya isikhala sokufaka amanodi atloliweko emrholweni owenziwa kanye kwaphela. Amanodi azakuthathwa ekhasini lamanodi.)]

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF: 19/002

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUFELELA KOMRHOLO NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Waziswa ukuthi ukusukela ngomhlaka----- ku----- ngo-200... ufelele umrholwakho we/wo-------ngokomThetjhwana 24 (5) womThetho ophathelene nalokhu, ngoba sekuphele iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho.

UNGATLOLA wenze isibawo sokuvuselelwa komrholwakho kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela ngelanga umrholwakho ofelele ngalo.

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF: 20/003

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUFAKAZELWA KOMRHOLO WENYANGA NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

NgokomThetjhwana 23(2) womThetho ophathelene nezemirholo yembusweni, umrholwakho we/wo..........ubuyekeziwe ukusukela ngomhlaka...ku....ngo-200... . NgokoMthetho lo, ?yoke imali yomrholo wembusweni iyahlolwa ntanzi ukuthi nangambala kuyafuneka inikelwe umuntu oyibawako, nokuthi nangambala kuyafuneka na ukuthi ibe linani lelo.

Ngemva kokubuyekezwa, inani lomrholwakho wenyanga lizakuhlala liyi.... .

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF: 21/002

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKWEHLISWA KOMRHOLO WENYANGA NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

NgokomThetjhwana 23(2) womThetho ophathelene nezemirholo yembusweni, umrholwakho we/wo..........ubuyekeziwe ukusukela ngomhlaka-...ku-....ngo-200... .
NgokomThetho lo, yoke imali yomrholo wembusweni iyahlolwa ntanzi ukuthi nangambala kuyafuneka inikelwe umuntu oyibawako, nokuthi nangambala kuyafuneka na ibe linani lelo.

Ngemva kokubuyekezwa, umrholwakho ngenyanga wehliswe wayokuba yi.... (inani lomrholo ) ukusukela ngom,hlaka-...kuk-...ka-... . Umrholwakho wehliswe ngenca yabonobangela abalandelako :

( Tjhiya indawo yokutlola abonobangela )


Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.


REF: 22/003

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKWEHLISWA KOMRHOLO WENYANGA NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Waziswa ukuthi ngokomThetjhwana 18(1) womThetho ophathelene nezemirholo yembusweni, umrholwakho we/wo..........wehlisiwe wayokuba yi......ngenyanga , ukusukela ngomhlaka...ku....ngo-200..., njengoba sewuhlaliswe endaweni enekontraga nomBuso, yona ezakuthwala woke umsebenzi oqalene nokondliwa nokutlhogonyelwa kwakho.

Nawuphuma endaweni ohlaliswe kiyo le njenganje, ungabawa ukubuyiselwa umrholwakho e-ofisini yezehlalakuhle yangekhenu, ukusukela ngelanga ophume ngalo kiyo indawo le.

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF 23/004

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUVUSELELWA KOMRHOLO WOBUDALA NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Sithanda ukukwazisa ukuthi siphumelele isibawo sakho sokuvuselelwa komrholo wobudala; wona uzakubuyiselwa wona ukusukela ngomhlaka-----ku---- ngo-200...

Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:

UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA NGO: ---------------------------------
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------

Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.

Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe. Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.

NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili (12), namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.

Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela . Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.

NgokweSekhtjheni 10(1) yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela mhlazana uthola incwadi le.

( Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu )

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.


REF 24/004

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUVUSELELWA KOMRHOLO WOKUQHWALA NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Sithanda ukukwazisa ukuthi siphumelele isibawo sakho sokuvuselelwa komrholo wokuqhwala; wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200..., njengoba sekufakazelekile nje ukuthi sewuqhwalele safuthi.

Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:

UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA NGO: ---------------------------------
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------

Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.

Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho, nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe. Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.

NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili (12), namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.

Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.

NgokweSekhtjheni 10(1) yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela mhlazana uthola incwadi le.

( Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu )

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF 25/004

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUVUSELELWA KOMRHOLO WOKUTLHOGOMELA UMNTWANA NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Sithanda ukukwazisa ukuthi siphumelele isibawo sakho sokuvuselelwa komrholo wokutlhogomela u-.......... ( ibizo lomntwana nenonomboro yebhugwanakhe/yesitifikedi sokubelethwa ); wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200... .

Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:

UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA NGO: ---------------------------------
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------

Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso seProvinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.

Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe. Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.

NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili (12), namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.

Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.

NgokweSekhtjheni 10(1) yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela mhlazana uthola incwadi le.

( Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu )

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.


REF 26/004

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUVUSELELWA KOMRHOLO WESONDLO SOMNTWANA NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Sithanda ukukwazisa ukuthi siphumelele isibawo sakho sokuvuselelwa komrholo wesondlo somntwana u------( ibizo nenomboro yakhe yebhugwana/yesitifikedi sokubelethwa ); wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200... .

Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:

UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA NGO: ---------------------------------
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------

Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.

Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe. Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.

NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili (12), namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.

Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.

NgokweSekhtjheni 10(1) yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela mhlazana uthola incwadi le.

( Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu )

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.


REF 27/003

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

(1: 3 yeenyanga ngokulandelana )

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUVUSELELWA KOMRHOLO WEMBUSWENI NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Incwadi le imalungana nesibawo sakho sokuvuselelwa komrholo we/wo -----------------ngokomThetjhwana 24(5).

Ngemva kokuqalisisa isibawo sakho, sibuhlungu ukukwazisa ukuthi akhange siphumelele isibawo sakho, ngenca yokuthi abakaneli abonobangela obatjhoko bokweqisa umrholwakho ungawuthathi bekuphele iinyanga ezintathu ngokulandelana.

Nakube ubona ukuthi ukulungele ukuthola umrholo lo ngokomThetho olawula umrholo wembusweni, ungenza isibawo somrholo ngobutjha.

Ngokwemibandela yomThetho wezokuSizwa komPhakathi ? i-Social Assistance Act, 1992 ( Act No. 59 of 1992 ), ungenza isibawo sokurhola ngobutjha, kanti ngokweSekhtjheni 10(1) yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela mhlazana uthola incwadi le.

( Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu )

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.




REF 28/001

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]

Nomzana/Mma othandekako

UKUBUYEKEZWA KOMRHOLO WEMBUSWENI NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Incwadi le imalungana ne.....

Waziswa ukuthi sekufike isikhathi sokobana umrholwakho ubuyekezwe ngokomThetjhwana 23.

Sibawa bona ufike e-ofisini ye--------------ngaphambi komhlaka-----ku-.....ka-200------- . Nakube awuphumeleli ukufika ngalelilanga, sibawa uthintane ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu nikhulumisane ngelinye ilanga ongafika ngalo. Nawungahlumbukuvuselela, umrholwakho ungahle ujanyiswe.

Nakube kube namatjhuguluko enzekako malungana nobujamo bakho bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho, kufuze uveze ubufakazi obutloliweko balokho.

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF 29/002

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

( 3:umrholo ojanyisiweko )

[ I-adresi ]
[ Indawo yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUVUSELELWA KOMRHOLO WEMBUSWENI OJANYISIWEKO NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Incwadi le imalungana nesibawo sakho sokuvuselelwa komrholo we/wo -----------------ngokomThetjhwana 23(6).

Ngemva kokuqalisisa isibawo sakho, sibuhlungu ukukwazisa ukuthi akhange siphumelele isibawo sakho, ngenca yalaba abonobangela abalandelako:

(Tjhiya indawo yokutlola abonobangela ) ( Abonobangelaba bazakufana nebokwaliwa kwesibawo nebokujanyiswa komrholo ngaphandle kokweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ).

Nakube ubona ukuthi ukulungele ukuthola umrholo lo ngokomThetho olawula umrholo wembusweni, ungenza isibawo somrholo ngobutjha.

NgokweSekhtjheni 10(1) yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela mhlazana uthola incwadi le.

( Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu )

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF 30/003

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]


[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUVUSELELWA KOMRHOLO WEMBUSWENI NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Sithanda ukukwazisa ukuthi siphumelele isibawo sakho sokuvuselelwa komrholo we/wo... ngokomThetjhwana 18(2); wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200... .

Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:

UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA NGO: ---------------------------------
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------

Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu,nawufuna eminye imininingwana.

Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe. Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.

NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili (12), namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.

Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.
NgokweSekhtjheni 10(1) yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela mhlazana uthola incwadi le.

( Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu )

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF: 31/001

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUJANYISWA KOMRHOLO NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Incwadi le ikhuluma nge-----------------yakho-------------------malungana ne---------------- .

Waziswa ukuthi umrholwakho ujanyisiwe, ngokomThetjhwana 23 (4) ngoba akhange ulethe isitifikedi sakho sobuphilo.

NgokomThetjhwana 23(6), ungenza ISIBAWO ESITLOLIWEKO sokuvuselelwa komrholwakho kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ngemva kobana umrholwakho ujanyisiwe. Nawungahlala bekuphele isikhathesi ungakawuvuseleli umrholwakho, uzakufelela, kanti kungafuneka ukuthi wenze isibawo esitjha nakunetlhogakalo yalokho.

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.




REF: 32/003

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKURAGWA KOMRHOLO WOKUKHULULISA UMNTWANA ONGASIWAKHO NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Incwadi le imalungana nesibawo sakho sokuragwa komrholo wokukhulisa umntwana ongasiwakho u....... ( ibizo lomntwana nenomboro yebhugwana/yesitifikedi sakhe sokubelethwa ).
Siphumelele isibawo sakho sokuragwa komrholo lo, ukusukela ngenyanga ka....( inyanga ekuzakuthonywa ukubhadala ngayo), bekube sekupheleni komnyaka wekhalenda, kwaphela nakube umntwana lo ufunda isikhathi esizeleko esekhondari namkha esikolweni esikhethekileko.

Ukuphuma komrholwakho kuzakulawulwa siphakamiso ekufuze senziwe lisotjhaliwekha, umbiko wesotjhaliwekha namkha noba ngimuphi umtlolo ngokweSekhtjheni 33(3) yomThetho wokuTlhogomela abaNtwana ( i-ACT NO. 74 of 1983 ).

Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:

UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA NGO: ---------------------------------
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------

Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu,nawufuna eminye imininingwana.

Ngokomthetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho, nebomntwana omrholelako.

NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili (12), namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.

Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF : 33/002

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKWALIWA KWESIBAWO SOKURAGWA KOMRHOLO WOKUKHULISA UMNTWANA ONGASIWAKHO NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Incwadi le imalungana nesibawo sakho sokuragwa komrholo wokukhulisa umntwana ongasiwakho u.....( ibizo lomntwana nenomboro yakhe yebhugwana/yesitifikedi sokubelethwa ).

Ngemva kokuqalisisa isibawo sakho, sibuhlungu ukukwazisa ukuthi akhange siphumelele isibawo sakho, ngenca yalaba abonobangela abalandelako:

(Tjhiya indawo yokutlola abonobangela ) ( Abonobangelaba bazakufana nebokwaliwa kwesibawo ).

NgokweSekhtjheni 10(1) yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela mhlazana uthola incwadi le.

( Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu )

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF: 34/002

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUTJHUGULULWA KWEMINININGWANA YOMRHOLO WEMBUSWENI NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )


Incwadi le imalungana nesibawo sakho sokutjhugulula imininingwanakho yokurhola.

Sithanda ukukwazisa ukuthi imininingwanakho yokurhola seyitjhugululwe yajama ngalendlela :

INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : (Ihlathulula indawo yokurholela namkha iPoso ozakurholela kiyo)
IMINININGWANA YEBHANGA : (Igatja lebhanga nenomboro ye-akhawundi )
ISIKHATHI SOKURHOLA : (Inyanga yokurhola).

Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe. Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.




REF 35/002

( Tjheja: I-adresi yi-adresi yependulo ephrovinsini ngephrovinsi )

ISITIFIKEDI SOBUPHILO : UMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 ) malungana no.................................( ibizo nenomboro yebhugwana/yesitifikedi sokubelethwa ).

Mina, otlikitle ngenzasapha, ngenza isibopho sokuthi imininingwana etlolwe eforomeneli iliqiniso elipheleleko ngokwazi kwami nangokukholwa kwami. Ngiyalimuka ukuthi ukukhuluma okungasiqiniso kungangibophisa.

Isitatimende esingehlesi sihlathululelwe umdlalifa ozokusizakala ngomrholo wembusweni lo, naye waneliseka ngesikutjhoko. Umdlalifa ubuzwe nasi imibuzo elandelako:

i). Usizwisisa kuhle isibopho esingehlesi? (Iye/Awa)
ii). Kukhona ongavumelani nakho ngokuthatha isifungwesi? ( Iye/Awa )
iii). Isifungwesi usithatha njesibopho esazelweni sakho? ( Iye/Awa)


Umgadangiso wemino kamdlalifa
----- ----------------------------------
| |
| |
|________________________________



_______________________________
IBIZO NGAMAGABHADLHELA


______________________________________________
UMTLIKITLO : UMDLALIFA


______________________
IDEYIDI

Mina otlikitle ngenzasapha, ngenza isibopho sokuthi u?. ( ibizo lomdlalifa nenomboro yakhe yebhugwana/yesitifikedi sokubelethwa ) ngambona aphambi kwami mathupha ngomhlaka.....ku---ngo----200... e...( indawo ).

Imininingwana elandelako le emalungana nokuzazisa kwakhe ngiyifakazele ngokuqala ibhugwanakhe/isitifikedi sokubelethwa:

Inomboro yebhugwana : ____________________________
Isibongo : ____________________________
Amabizo apheleleko : ____________________________

Kufungelwe kwatlikitlelwa ngalelilanga lomhlaka......ku.......ka-200... . UmFungi, njengoba avumile nje ukuthi ukuzwa kuhle okutjhiwo sitatimende asifungelekwesi, akanalitho angavumelani nalo ngokuthatha isifungwesi / ngokuvumelana nesitatimende esifungelwakwesi / ngokufunga kwakhe / ngokufakazela ukuthi okukhulunywa sistatimendesi kuliqiniso nokuthi / isifungwesi sisibopho esazelweni sakhe.


.................................................................................
IBIZO NGAMAGABHADLHELA


................................................................................................. ................................
UMTLIKITLO : UKOMITJHINARI WEEMFUNGO ISITEMBU
SEDEYIDI SE-
OFISI

-------------------------------
| |
| |
--------------------------------


...........................................................
IDEYIDI


Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF : 36/002

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUKHETHWA KOMUNTU OZAKURHOLELA OMUNYE NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Waziswa ukuthi ngokomThetjhwana 17(4) u....( ibizo lomuntu ozakurholelwa nenomboro yakhe yebhugwana ) unikelwe ilungelo lokukurholela e...( indawo yokurholela ) njengoba ubawile, ukusukela ngomhlaka ka....ku.... ka-200... .

Umsebenzi osibopho ka....( ibizo lomuntu ozakurholela ) KUKUKUTHATHELA umrholo akunikele wona uphelele.

Nakufumaniseka ukuthi sewuqunte ukuthi umuntu omkhethileko lo angasakuthatheli umrholo, bikela i-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle ngokuyitlolela incwadi uyitjele lokho.

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.


REF: 37/003

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKWALIWA KWESIBAWO SOKURHOLELWA NGOMUNYE UMUNTU NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Incwadi le imalungana nesibawo sakho sokurholelwa ngu...(ibizo lomuntu ofuna akurholele nenomboro yakhe yebhugwana ).

Ngemva kokuqalisisa isibawo sakho, sibuhlungu ukukwazisa ukuthi isibawo sakho akhange siphumelele. NgokomThetjhwana 17(5), akunamuntu ovunyelwe ukurholela abantu abadlulako kabahlanu. U...(ibizo lomuntu obewufuna akurholele nenomboro yebhugwana yakhe ) selanabantu abahlanu abarholelako, ngaphandle kwakho.

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



REF: 38/001

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUKHETHWA KOMUNTU OZAKULAWULA UMRHOLO WOMUNTU ORHOLAKO NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Waziswa ukuthi ngokweSekhtjheni 8(b) yomThetho olawula zomrholo wembusweni, ukhethelwe ukulawula umrholo ka...( ibizo lakamdlalifa nenomboro yakhe yebhugwana ) ukusukela ngenyanga ka... .

Umrholo lo uzawurholela e...( endaweni yokurholela namkha ePosweni ).

NgokweSekhtjheni 8 yomThetho olawula zomrholo wembusweni, kuzakuba msebenzakho osibopho ukuyokurholela umdlalifa, bewenze neqiniso lokuthi umrholwakhe usetjenziswa ngendlela ezamsiza umdlalifa, ngokwemibandela ebekiweko. Isiphathiswa somNyango wezeHlalakuhle singakubawa ukuthi uveze ubufakazi obutloliweko bokuthi imali kamdlalifa isetjenziswa kuhle; isiphathiswa nasenza isibawo esinjalo sizakutjela kusese nesikhathi. NgokomThetjhwana 23(3), la kunganabufakazi khona ngamatjhuguluko enzekileko ebujamweni beemali nebezamaphilo bakamdlalifa, umNqophisizombelele uzakubawa ukuthi uveze ubufakazi obuvumakalako namkha isitifikedi sobuphilo qho ngomnyaka, esifakazela ukuthi umdlalifa usaphila.

Ukudlula lapho, kuzakufuneka nokuthi ubone ukuthi umdlalifa uyakwazi koke lokhu okukhulunywa yincwadi le, ubone nokuthi ukhambisana nayo ikambiso yokubuyekeza yomNyango wezeHlalakuhle.

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.


REF:39/002

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUJANYISWA KOMRHOLO NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Waziswa ukuthi umrholwakho we/wo...............ujanyisiwe, ngokomThetjhwana 23 (4) ukusukela ngomhlaka-....ku-......ka-200......ngoba akhange uwubuyekeze njengoba kusitjho incwadi esikuthumelele yona yangomhlaka-.... ku-....ka-200..... .

NgokomThetjhwana 23(6), ungenza ISIBAWO ESITLOLIWEKO sokuvuselelwa komrholwakho kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ngemva kobana umrholwakho ujanyisiwe. Nawungahlala bekuphele isikhathesi ungakawuvuseleli umrholwakho, uzakufelela ngaphandle kobana uthunyelelwe esinye isaziso.

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi, namkha nakube kukhona ongavumelani nakho ngaso.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.


REF:39/003

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUJANYISWA KOMRHOLO NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Waziswa ukuthi umrholwakho we/wo...............ujanyisiwe, ngokomThetjhwana 23 (4) ukusukela ngomhlaka-....ku-......ka-200......ngoba akhange uwubuyekeze njengoba kusitjho incwadi esikuthumelele yona.

NgokomThetjhwana 23(6), ungenza ISIBAWO ESITLOLIWEKO sokuvuselelwa komrholwakho kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ngemva kobana umrholwakho ujanyisiwe. Nawungahlala bekuphele isikhathesi ungakawuvuseleli umrholwakho, uzakufelela ngaphandle kobana uthunyelelwe esinye isaziso.

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi, namkha nakube kukhona ongavumelani nakho ngaso.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.


REF : 40/002

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUTJHUGULULWA KOMRHOLO WEMBUSWENI NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Waziswa ukuthi umrholwakho wokuqhwala utjhugululiwe, sewuzakuba mrholo wobudala, ngokomThetjhwana 19(1), njengoba sewufike eminyakeni yobudala efaneleko nje ukuthi ungarhola umrholo wobudala.

Ngokomthetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho.
Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe.
Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.

Eminye imininingwana yakho yomrholo izakuhlala injalo. Ngomuso angeze kusafuneka bona ulethe incwadi emubiko kadorhodera ngepilwakho.

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.

REF : 41/003

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

ISIBAWO SOMRHOLO WEMBUSWENI NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Siphumelele isibawo sakho somrholo we/wo...............,( umhlobo womrholo) ngokuphekelelwa yibhugwana yesikhatjhana. Sithanda ukukwazisa ukuthi ibhugwana yesikhatjhana le izokuphelelwa sikhathi ngomhlaka......ku.....ngo-200...; ngemva kwalokho-ke sekuzakufanela bona ulethe ibhugwana yasafuthi namkha isaziso esilula isikhathi sebhugwanakho yesikhatjhana esibuya emNyangweni wezangeKhaya.

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.

REF:42/002

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUPHELA KOMRHOLO WEMBUSWENI NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Incwadi le imalungana nomrholwakho we/wo................

Waziswa ukuthi ngokomThetjhwana 24 womThetho wezokuSizwa komPhakathi ( i-ACT NO. 59 of 1992 ), umrholwakho we/wo............. uyaphela ngomhlaka-.......ku-......ka-...... .

Umrholo lo uvalelwa lokhu okulandelako:

[(Abonobangela abaphekelela incwadi le, kuye nangokuthi mhlobo bani womrholo ekukhulunywa ngawo )].

NgokweSekhtjheni 10(1) yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho phambili NGOKUTLOLA INCWADI kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela ngelanga elingehla ekutlolwe ngalo incwadi le.

( Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu )

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.


REF: 43/003

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUJANYISWA KOMRHOLO WEMBUSWENI NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Incwadi le imalungana nomrholwakho we/wo................

NgokweSekhtjheni 23 bekufuze ubuyekeze umrholwakho ngaphambi komhlaka-.... ku-....ka-200.... . Lapha-ke sikwazisa ukuthi umrholwakho ujanyisiwe ukusukela ngomhlaka-....ku-.... ka-200.... njengoba ungakhange uwubuyekeze nje.

NgokweSekhtjheni 10(1) yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho phambili NGOKUTLOLA INCWADI kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela ngelanga elingehla ekutlolwe ngalo incwadi le.

( Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu )

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.


REF 44/001

ISIZO LOMPHAKATHI LOMBUSO WEPHROVINSI

ISITLANKANA SOKUTHOLWA KWESIBAWO SOMRHOLO/SOKUBUYEKEZWA KOMRHOLO NGOKOMTHETHO WESIZO LOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992) somntwana u...(ibizo lomntwana nenomboro yakhe yebhugwana/yesitifikedi sokubelethwa )

Ama-initjhiyali nesiBongo : ........................................................
Inomboro Yebhugwana : .........................................................
Ikhowudi Yesifunda : .........................................................
Umhlobo Womrholo : .........................................................
Ideyidi Yesibawo/Yesibuyekezo:.....................................................


.............................................................. ......................................................................
IBIZO NGAMAGABHADLHELA IBIZO NGAMAGABHADLHELA



.......................................................................................... ........................................
UMTLIKITLO : ISIPHATHISWA SOBUFAKAZI UMTLIKITLO :
ISIPHATHISWA ESIHLOLA
UBUFAKAZI


........................................... ...................................................
IDEYIDI IDEYIDI



ISITEMBU SEDEYIDI SE-OFISI
...........................................................................
| |
| |
............................................................................


Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.

REF 45/003

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUKHUTJHULWA KOMRHOLO WEMBUSWENI NGENYANGA NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

NgokomThetjhwana 23(2) womThetho wezomrholo wembusweni, umrholwakho we/wo.... (umhlobo womrholo ) ubuyekeziwe ukusukela ngomhlaka-....ku-....ka-200... .

NgokomThetho?yoke imali yomrholo wembusweni iyahlolwa ntanzi ukuthi nangambala kuyafuneka inikelwe umuntu oyibawako, nokuthi nangambala kuyafuneka na ukuthi ibe linani lelo.

Ngemva kokubuyekezwa, umrholwakho wenyanga ukhutjhuliwe wayokuba yi.... ngenyanga, ukusukela ngomhlaka-...ku-.....ka-200... .

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.

REF : 46/001

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUJANYISWA KOMRHOLO NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Incwadi le ikhuluma nge-----------------yakho-------------------malungana ne---------------- .

Waziswa ukuthi umrholwakho ujanyisiwe, ngokomThetjhwana 23 (4) ngoba akhange ulethe isitifikedi sobuphilo.

NgokomThetjhwana 23(6), ungenza ISIBAWO ESITLOLIWEKO sokuvuselelwa komrholwakho kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ngemva kobana umrholwakho ujanyisiwe. Nawungahlala bekuphele isikhathesi ungakawuvuseleli umrholwakho, uzakufelela. Ungenza isibawo esitjha nakube kufuneka wenze njalo.

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.

REF:47/001

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUJANYISWA KOMRHOLO WEMBUSWENI NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Incwadi le imalungana nomrholwakho we/wo................

Waziswa ukuthi ngokweSekhtjheni, 23 bekufuze ulethe isitifikedi sakho sobuphilo ngaphambi komhlaka-.... ku-....ka-200.... . Lapha-ke sikwazisa ukuthi umrholwakho uzokujanyiswa ukusukela ngomhlaka-....ku-.... ka-200.... njengoba ungakhange ulethe isitifikedi sobuphilo nje.

NgokweSekhtjheni 10(1) yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho phambili NGOKUTLOLA INCWADI kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba (90) ukusukela ngelanga elingehla ekutlolwe ngalo incwadi le.

( Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu )

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.


REF : 48/001

ISIZO LOMPHAKATHI LOMBUSO WEPHROVINSI

ISITLANKANA SOKUTHOLWA KWESIBAWO SOMRHOLO/SOKUBUYEKEZWA KOMRHOLO NGOKOMTHETHO WESIZO LOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992)

Ama-initjhiyali nesiBongo : ........................................................
Inomboro Yebhugwana : .........................................................
Ikhowudi Yesifunda : .........................................................
Umhlobo womrholo : .........................................................
Ideyidi Yesibawo/Yesibuyekezo:.....................................................


...................................................................... -----------------------------------------------
IBIZO NGAMAGABHADLHELA IBIZO NGAMAGABHADLHELA


.......................................................................................... ........................................
UMTLIKITLO : ISIPHATHISWA SOBUFAKAZI UMTLIKITLO :
ISIPHATHISWA ESIHLOLA
UBUFAKAZI


........................................... ...................................................
IDEYIDI IDEYIDI



ISITEMBU SEDEYIDI SE-OFISI
...........................................................................
| |
| |
............................................................................


Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.

REF 52/000

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]
[ Indawo Yokurholela]

Nomzana/Mma othandekako

UKUTHUNYELWA KWESITIFIKEDI SOBUPHILO NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Incwadi le imalungana nomrholwakho we/wo................

Waziswa ukuthi sekufike isikhathi sokobana uthumele isitifikedi sakho sobuphilo, ngokweSekhtjheni 23.

Sibawa bona uzalise iforomu eliphekelela incwadi le, bewulithumele e-adresini etlolwe kilo. Umrholwakho ungahle ujanyiswe nawungahlumbukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo.

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.



<fn>DAC-NLS.IsibawoSomsebenziEmbusweni.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo somsebenzi emBusweni



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo somsebenzi emBusweni


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > Ukusebenza umbuso





Isibawo somsebenzi emBusweni

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Iinkhala eminyangweni yombuso ophakathi
neyamaphrovinsi zizaliswa ngokudosa abasebenzi
abakhona namkha ngokumema iimbawo kilabo
abasebenza umBuso. Iinkhala eenkhundleni
eziphezulu, sitjho zabaphathi abaphezulu,
kufanele zikhangiswe inarha yoke ukwenzela
ukudosa abenzimbawo ababuya ngaphakathi
nangaphandle kwekoro yomBuso.
Iinkhala ngokuya komthetho zikhangiswa
eSekhyuleni yeenKhala zomBuso ebuthelelwa
beyikhutjhwe njalo ngeveke mNyango wokuPhathwa
kwabaSebenzi bomBuso nezokuPhatha (okuyi-DPSA).
Nayikuthi ukudosa kululelwa nebantwini abangasi
basebenzi bomBuso, umnyango ofaneleko wesitjhaba
namkha wephrovinsi uzakukhangisa iinkhala
ezinjalo emidiyeni yokugadangisa.
ISekhyula yeenKhala zomBuso yazisa abasebenzi
bombuso ngeenkhala ezikhona emBusweni. Abantu
abangasi basebenzi bomBuso kodwana abanekareko
eenkhundleni ezikhangisiweko kufanele kokuthoma
bafunisise emnyangweni okhangisako nayikuthi
bavunyelwe ukwenza iimbawo. Imininingwana
yokuthintana yeminyango ekhangisako inikelwa
eSekhyuleni.
Eminye iminyango efana newezokuVikela ingabawa
bona uhlolelwe zokwelapha ngaphambi kokutjheja
isibawo sakho.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuPhathwa kwabaSebenzi bomBuso
nezokuPhatha
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Khupha ku-inthanethi bewuzalise iForomo Z83,
okungelesiBawo sokuqatjhwa emBusweni
ewebhsayithini ye-DPSA (Application for
Employment). Godu ungalifumana komunye nomunye
umnyango wesitjhaba namkha wephrovinsi.
Namathisela i-curriculum vitae (CV) namakhophi
aqinisekisiweko wokufaneleka kwakho.
Letha iforomo emnyangweni lapho isikhala
sikhona.
Ngokuya kwendlela esetjenziswa mnyango
ofaneleko, ungafumana incwadi evuma ukufunyanwa
kwesibawo sakho.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Labour Relations Act, 1995 (Act 66 of 1995)
(UmThetho weTjhebiswano lemSebenzini)
Employment Equity Act, 1998( Act 55 of 1998)
(UmThetho wokuQatjha ngokuLingana)
Public Service Act, 1994 (Act 103 of 1994
(UmThetho wabaSebenzi bomBuso)
Defence Act, 1995 (Act 72 of 1995) (UmThetho
wezokuVikela)
South African Police Act, 1997 (Act 41 of 1997)
(UmThetho wamaPholisa weSewula Afrika)
Employment of Educators Act, 1998 (Act 76 of
1998) (UmThetho wokuQatjhwa kwabaFundisi )
Correctional Services Act, 1998 (Act 111 of 1998
(UmThetho wemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yokudosa nokukhetha ihluka umnyango
nomnyango, begodu iphethwa ngesikhathi esincani
ngokukghonekako.
[Top]
Iindleko

Iforomo lesibawo litholakala simahla.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for Employment in the Public Service
(Form Z83) (IsiBawo sokuQatjhwa emBusweni)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


UmNyango wemiSebenzi kaRhumende nokuPhatha

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 336 1169
Ifeksi:012 336 1812
I-adresi yendawo:Department of Public Service
and Administration, Batho Pele House, 116 Proes
Street, Pretoria
I-adresi yeposo:Department of Public Service and
Administration, Private Bag X916, Pretoria, 0001

Web:www.dpsa.gov.za









Yabuyekezwa kokugcina :09 July 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSomtloloNgeminqophoYok.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo somtlolo ngeminqopho yokukhamba



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sephaspoti yesivakatjhi
Isibawo sephaspoti yesikhatjhana
Isibawo sokujanyiselelwa kwephaspoti
elahlekileko
Isibawo sephaspoti yobujamo oburhabako
Isibawo sephaspoti yomntwana
Isibawo sephaspoti yangokomthetho
Isibawo sephaspoti yemaxi
Isibawo somtlolo ngeminqopho yokukhamba


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuvakatjhela ngaphandle kweSewula Afrika >
Amaphaspoti





Isibawo somtlolo ngeminqopho yokukhamba

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umtlolo wokukhamba unikelwa ababawi abanobujamo
bobakhamuzi bakanomphela kodwana abangakghoniko
ukufumana iphaspoti enarheni ababuya kiyo,
abananarha namkha babaleki. Iimbawo zingenziwa
e-ofisini leeNdaba zeKhaya namkha imitjhini
nayikuthi ungaphetjheya.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-73.
Veza ubufakazi bobakhamuzi bakanomphela.
Uzakuthathwa igadangiso lemino ngeminqopho
yokurekhoda eRejisteni yesiTjhaba (nayikuthi
uneminyaka eli-16 namkha ukudlula lapho).
Letha iinthombe ezimbili zephaspoti.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Passports and Travel Documents
Act, 1994 (Act 4 of 1994) (UmThetho weSewula
Afrika wamaPhaspoti nemiTlolo yokuKhamba)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iveke yinye ukuya
kwezisithandathu.
[Top]
Iindleko
R155
Iindleko ezingezelelweko (Kuya ngawe)

Ukufeksa ukudluliswa kweembawo ezirhabako
zamaphaspoti: R 11
Ukuposelwa kwesethi yegadangiso lemino ngeposo
yokuqakatheka ebuNqophisini: UkuFaniswa
okurhabako kwegadangiso lemino ngeminqopho
yokunikela umbawi iphaspoti: R32
Ukuposwa kwamaphaspoti akhutjhiweko nemitlolo
yokukhamba emalungwini womphakathi ngeposo
etlolisiweko: R 21
Ukuposelwa umbawi iphaspoti ngeposo
yokuqakatheka ngokuya kokuhlela okukhethekileko
phakathi kombawi ne-ofisi: R 32
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a South African passport or
travel document , BI-73 (Isibawo sephaspoti
yeSewula Afrika namkha imitlolo yokukhamba)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :24 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsibawoSomtloloWeduplikheyithi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isibawo somtlolo weduplikheyithi welayisense yekoloyi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

lsibawo semvumo nenomboro yokuthengiswa
kwekoloyi
Isibawo sokuhlukaniswa okukhethekileko mayelana
ne
lsibawo sokubuyisela imali yelayisense
lsibawo sokutloliswa komenzi
Isibawo selayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yeplada enegama lakho
Nivhadzo ya tshanduko ya vhue kana u rengiswa ha
g
Isibawo somtlolo weduplikheyithi welayisense
yekol
Ukuqinisekisa amatjhuguluko wemininingwana
yekoloy
Ukuvuselelwa kwelayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yokutloliswa kwethrafigi
ication
Isaziso sokutjhuguluka kwemininingwana yomnikazi
t
Isibawo sencwadi yesigunyazo mayelana nekoloyi
Isibawo sokutloliswa kwekoloyi
Isibawo sokusula ukutloliswa kwekoloyi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Ukutloliswa kwekoloyi





Isibawo somtlolo weduplikheyithi welayisense
yekoloyi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
I-ofisi lethrafigi lizakukhupha umtlolo
weduplikheyithi wekoloyi ofana nesitifikhethi
sokutloliswa, isitifikhethi sokufaneleka ukuba
sendleleni, idiski yelayisense namkha omunye
nomunye umtlolo namkha ithokheni elahlekileko,
engasabonakaliko, emotjhekileko begodu nayikuthi
iimbalo namkha imininingwana ayisafundeki.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuThutha.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana ne-ofisi eliseduze lethrafigi
Zalisa iforomo lesibawo
Bhadela imali ebekiweko.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(UmThetho wesiTjhaba wezeThrafigi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa ngelanga llinye.



[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka ngokuya kwephrovinsi
njengombana kuquntwa nguSo/Nomkhandlu.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a duplicate certificate in
respect of motor vehicles (CDV) (Isibawo
sesitifikhethi seduplikheyithi mayelana nekoloyi
(i-CDV)), atholakala e-ofisini lethrafigi.



[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :28 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.Isindebele2.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE
Umtlolo we- South African Social Security Agency Omalungana nokuthlogonyelwa kwamakhastama.

Siyanamukela emtlolweni wethu wamaKhastama. - Welcome to our Customer Charter

Sifuna bona amakhastama wethu asiqale ngokwezinga lomsebenzi esiwethule kilomtlolo. Sizokutjheja ngehloniphio sikwenzele nomsebenzi omuhle okhambisana nemigomo ye-BATHO PELE. Siyazibophelela njengencenye yethu yokunikela ngomsebenzi wezinga eliphezulu, sikunikele ilwazi ekungilo patsi, ilwazi kunye nesizo kiyo yoke imisebenzi yethu.

Umnqopho womtlolo lo
Umtlolo lo ukwazisa ngezinga letjhejo ongalindela ukulifumana kwa- South African Social Security Agency (SASSA). I-SASSA isisandla esiluliweko sikaRhulumende sokunikela ngeemali zehlalakuhle ezakhamuzini zeSewula Afrika.

Sizibophelele Uku
â€¢ Ukunikela ngepatho eseqophelweni eliphezulu yesizo lezehlalakuhle, ngeendleko ezifaneleko kunye nokusebenzisa ikambiso ekungephambili.

Yini ongayilindela kithi.
â€¢ Kukhuphula nokuvikela isithunzi sobuntu, Ifihlo, Ihlonipho, Ukuthembeka,Ukuvulekelana kunye noKulinganisana.

Nge-South African Social Security Agency, sizoku
â€¢ Ukunikela ilwazi neseluleko malungana nazo zoke iimali zehlalakuhle ongafaka isibawo sokuzifumana.
â€¢ Ukudlulisela kamanye amahlangothi angakgona ukuhlangabezana neemfuno zakho.
â€¢ Ukusiza ukuzalisa amaforomo wethu, nokufaka isibawo semali yehlalakuhle.
â€¢ Ukuyibamba njengefihlo imininingwana nelwazi osinikela lona.
â€¢ Hlala siphakamisa umthethosisekelo we-Riphabliki yeSewula Afrika, imithetho elawula umsebenzi wembusweni, kunye nomthetho wokuziphatha wabasebenzi bembusweni.
â€¢ Ukukusiza ngelimi olithandako.
â€¢ Ukusebenza ngokubambisana nabantu esibasebenzelako kunye nezinye iinhlangano ezinesandla.
â€¢ Ukusiphalazela ipucuko eragela phambili yokwenziwa kwemisebenzi kobanyana sizokuhlangabezana neemfuno zakho.




Ukuthintana nathi.
Nawuthindana nathi ngokuthi uzizele kithi, ngokusidosela umtato, ngencwadi namkha nge-email nakhu okuzokwenzeka:

. Umsebenzi okusizako osebenzsa ngamakhastama, uzozazisa kuwe bona yena ngubani.
â€¢ Imibuzo yakho yomtato namkha leyo oyibuza ngokuthi uzizele kithi, sizoyiphendula khonokho.
â€¢ Nayikhibe siyabhalelwa ukukuphendula khonokho, sizokunikela amabanga walokho, bese siyalazisa ikhastamu bona lingayilindela nini ipendulo.
â€¢ Sizokunikela i-nomboro elitswayo lokukhulumisana nathi i-reference number kobanyana uzokukgona ukulandelisisa umbuzo wakho.
â€¢ Sizokuvuma ngomtlolo bona sisikhulumisene nawe, kanti sizokusebenza ngombuzo wakho esikhathini esimalanga alikhomba wokusebenza.
â€¢ Nayikhibe asikgoni ukukuphendula ngokuzeleko ngamalanga alikhomba wokusebenza, sizokunikela ibanga lalokho nokuthi ipendulo ungayilindela nini.
â€¢ Sizokulinga ukurarulula nokuphendula umbuzo wakho ngamalanga amatjhumi amabili nanye wokusebenza.
â€¢ Nayikhibe usidosela umtato , sibinge ukuwuphendula msinyana ngendlela ekukgonakala ngayo umtato wakho, ngelimi elisemthethweni olifunako.
â€¢Sizokukhulumisana ngomtlolo nawe ngaso soke isiqunto esithathwako ngemalakho yehlalakuhle.

Ema-Ofisini we-SASSA

Nawufika kelinye lama-ofisi wethu , umsebenzi wethu otjheje amakhastama, uzokutjheja msinyazana nje nawufikako. Woke ama-Ofisi wethu avulwa ngo-08H00 ukufikela ngo-16H30 , ngoMvulo ukufikela ngeLesine kanti ukuthoma ngo-08H00 ukufikela ngo-16H00 ngeLesihlanu.

Ema-ofisini wethu neendaweni zethu zokurholela uzokufumana naku okulandelako:
â€¢ Ifihlo ngobujamo bakho
â€¢ Iindawo ezazisako zokulinda isizo.
â€¢ Izindlu zangasese.
â€¢ Isizo lezokwelapha , kanti nayikhibe usazise kusenesikhathi ngefuneko enjalo

Sizokuza kuwe nayikhibe unokugula awukgoni ukufika ema-ofisini wethu. Ungasidosela umtato, bese senza amalungiselelo wokuthi size la ukhona.

Ukusebenza ngesibawo sakho semali yehlalakuhle
â€¢ Sizositjheja khona mhlanokho isibawo sakho.
â€¢ Kufuze siqinisekise bona ngokomthetho ufanele ukuyifumana imali yehlalakuhle.
â€¢ Sizibekela lethu inembo lokusebenza ngesibawo sakho nokubhadela imalakho ngamalanga amatjhumi amalithoba.
â€¢ Sizokululeka ngelungelo lakho lokuzibilayeza mhlamunye nje isibawo sakho nasirarhiweko, sijanyisiwe namkha sisuliwe.

Ukuthatha Iinqunto

Nasithatha Iinqunto ngesibawo sakho semali yehlalakuhle, bese wena ucabange bona siyatjhapha, namkha uthloge eminye imininingwana yesiquntweso, nakhu ongakwenza:

â€¢ Ukusibawa bona sihlathulule isiquntweso ngokunabileko, kanti sizokusebenzisana nawe esibaweni esinjalo.
â€¢ Ungazibilayeja ngesiqunto sethu ngamalanga amatjhumi amathathi welanga ekukhutjhwe ngalo incwadi yesiqunto.
â€¢ Ungakgona ukufumana ifayili yakho ukufumana nanyana ngiliphi ilwazi olithlogako.

Wakho-ke umsebenzi nginaku - Ukusinikela :
â€¢ I-kheli leposweni nelalapho uhlala khona ekungilo.
â€¢ Amatjhuguluko akhona epilwenakho njengemrholweni, ikheli, ubujamo bepilo nokhunye.
â€¢ Ukuthembeka, iqiniso nelwazi elizeleko nekungilo namkha ihlathululo ngaso soke isikhathi.
â€¢ Ukuphendula okutjhiwo ziincwadi ezivela kithi, ekubalwa hlangana ukubuyekeza namkha elinye nje ilwazi elingafuneka kuwe.

Awukathabi ngomsebenzi wethu?
Nayikhibe awukathabi ngomsebenzi wethu ngebanga lokobana:
â€¢ Sithethe isikhathi eside khulu ukufaka imalakho/namkha akhange uyifumane ngesikhathi imalakho.
â€¢ Akhange ukareke ngendlela umsebenzi wethu aziphathe ngakho.
â€¢ Umsebenzi wethu wenze iphoso esibaweni sakho namkha wakunikela iseluleko ekungasiso.
â€¢ Ngananyana ngiyiphi iphoso yangabomu/namkha ekungasi ngeyangabomu ehlangothini lethu.

Sibikele ngayo sizoyilungisa khonokho, iphoso eyenziwe ngithi. Nayikhibe ufuna ukufaka isililo, sibawa usitlolele bese ubawa ukudluliselwa etafuleni elisebenza ngamakhastamu.


Sizokukhulumisana nawe ngomsebenzi wethu.

Siyakukarekela ukuzwa imibono yakho ngomsebenzi esikwenzela wona . Ilwazi nosinikela lona sizolisebenzisela ukuphucula umsebenzi wethu. Sibawa uthintane nathi malungana nomsebenzi esiwenzako ngananzi iindlela ezitlolwe ngenzasi:




â€¢ Dosela inomboro ye-call center yethu engabhadalelwako i-0800 601 011
â€¢ Zalisa ikarida lombono wekhastamu elitholakala ema-ofisini wethu neendaweni zokurholisa.
â€¢ Vakatjhela i-website ku- www. sassa.gov.za
â€¢ Vakatjhela nanyana ngiyiphi indawo esitholakala kiyo . (esiphandeni, endaweni yekhenu, eendaweni la sisizela khona abantu nalapho sirholisela khona)
â€¢ Thumela isiphakamiso esitloliweko kinanyana ngiliphi i-Ofisi, ema-ofini esinawo.

Imibuzo namkha imibono ngomtlolo lo
Nayikhibe uthloga elinye ilwazi malungana nomtlolo lo, yiza ema-ofisini wethu. Umtlolo lo uyatholakala nange-Braille, i-audiotape ne-CD, nawungabuza..

Umtlolo lo uyokuthoma ukusebenza ngezi-01/04/2007 kanti uzokunande ubuyekezwa qobe mnyaka ukutjheja nemibono yakho.

SASSA CONTACTS -

SASSA HEAD OFFICE

Bandile Maqetuka - Executive Manager Customer Services
E-mail: BandileM@sassa.gov.za
Tel: (012) 400 2447

SASSA HOUSE
501 Prondisa Building
Cnr Beatrix and Pretorius Street
Pretoria
Private Bag X 55662
Arcadia
Pretoria
0083

SASSA HEAD OFFICE
Sonwabo Koliti - Acting General Manager Customer Care
E-mail: SonwaboK@sassa.gov.za
Tel: (012) 400 2157

SASSA HEAD OFFICE CALL CENTRE
Toll free number : 0800 601 011
(From 06h00 - 22h00)
Seipati Mashile - Call Centre Manager
Tel: (012) 400 2166
Cell: 083 692 5814
E-mail: seipatim@sassa.gov.za
Switchboard: (012) 400 2000
Website: www.sassa.gov.za

EASTERN CAPE REGION

1st Floor
Waverly Office Park
3-33 Phillip Frame Road

Private Bag X9001
Chiselhurst, East London
5200

Switchboard: (043) 707 6300


Malungana nayo yoke imibuzo onayo ngephiko lezehlalakuhle , dosela umtato enomborweni yethu yasimahla i-: 0800 601 011 namkha uthintane no-
Bathandwa Mlambo
E-mail: BathandwaM@sassa.gov.za
Tel: (043) 707 6300
Fax: (043) 707 6486
Cell: 082 781 2839


FREE STATE REGION

African Life Building
75 St. Andrews Street
Bloemfontein

Private Bag X 20553
Bloemfontein
9300

Switchboard: (051) 409 0838

Malungana nayo yoke imibuzo ngokuvikelwa kweemali zehlalakuhle , sibawa udosele umtato enomborweni yasimahla i: 0800 601 011 namkha uthintane no-Bulelwa Mshudulu
E-mail: bulelwams@sassa.gov.za
Tel: (051) - 409 0803/9
Fax: (051) - 409 0857
Cell: 083 393 5083





GAUTENG REGION
28 Harrison Street
Johannesburg
2000

Private Bag X 120
Marshalltown
2107
Switchboard: (011) 241 8300

Malungana nayo yoke imibuzo ngokuvikelwa kweemali zehlalakuhle , sibawa udosele umtato enomborweni yasimahla i: 0800 601 011 namkha uthintane no-
Ms Daphne Feris
E-mail: daphnef@sassa.gov.za
Tel: (011) 241 8357
Fax: (011) 241 8301
Cell: 082 468 7364

KWAZULU NATAL REGION

1 Bank Street
Pietermaritzburg
3201

Private Bag X 9146
Pietermaritzburg
3201

Switchboard: (033) 846 3300

Malungana nayo yoke imibuzo ngokuvikelwa kweemali zehlalakuhle , sibawa udosele umtato enomborweni yasimahla i: 0800 601 011 namkha uthintane no
Ms Rhona Ramdin
E-mail: Ramdin@sassa.gov.za
Tel: (033) 846 3304
Fax: (033) 846 9595
Cell: 082 809 6757

LIMPOPO
43 Landros Mare Street
Polokwane
0699
Private Bag X 9677
Polokwane
0700
Switchboard: (015) 291 7400

Malungana nayo yoke imibuzo ngokuvikelwa kweemali zehlalakuhle , sibawa udosele umtato enomborweni yasimahla i: 0800 601 011 namkha uthintane no
no-Sekgaola Maredi
E-mail: Sekgaola@sassa.gov.za
Tel: (015) 291 7413
Fax: (086 517 8696
Cell: 076 276 6546



MPUMALANGA

No. 2 Bester Street
Progress House
Nelspruit

Private Bag X11230
Nelspruit
1200

Switchboard: (013) 753 5400

Malungana nayo yoke imibuzo ngokuvikelwa kweemali zehlalakuhle , sibawa udosele umtato enomborweni yasimahla i: 0800 601 011 namkha uthintane no-
Thandi Motlonye
Tel: (013) 753 5513
Fax: (013) 752 5109
Cell: 082 441 4803

NORTHERN CAPE

Cecil Sussman 2
Kimberly
8300

Private Bag X0611
Kimberley
8300

Switchboard:(053) 802 4900
Malungana nayo yoke imibuzo ngokuvikelwa kweemali zehlalakuhle , sibawa udosele umtato enomborweni yasimahla i: 0800 601 011 namkha uthintane no-
Jeff Kalipa
E-mail: Jeff@sassa.gov.za
Tel: (053) 802 4932
Fax: (053) 802 5525
Cell: 082 343 8921

NORTH WEST

46 First Street
Master Centre
Industrial
Mafikeng

Private Bag X6
Mmabatho

Switchboard: (018) 381 7401

Malungana nayo yoke imibuzo ngokuvikelwa kweemali zehlalakuhle , sibawa udosele umtato enomborweni yasimahla i: 0800 601 011 namkha uthintane
no-Lourens Maralack
E-mail: lourensm@sassa.gov.za
Tel: (018) 381 5860
Fax: (018) 381 3717
Cell: 083 625 9703

WESTERN CAPE

Golden Acre
Adderly Street
Cape Town

Private Bag X9189
Cape Town
8000

Switchboard: (021) 469 0200
Malungana nayo yoke imibuzo ngokuvikelwa kweemali zehlalakuhle , sibawa udosele umtato enomborweni yasimahla i: 0800 601 011 namkha uthintane no
Aneeka Jacobs
E-mail: Aneekaj@sassa.gov..za

Tel: (021) 469 0321
Fax: (021) 469 0260
Cell: 083 489 9230

<fn>DAC-NLS.Isingeniso.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE

ISINGENISO

Unyaka weemali odlulako lo ube ngomatasa khulu eBhodini ekhona gadesi ngombana ibifanele bona iphumelelise amarherho kunye nemithethomigomo begodu ilungisele neBhodo etja ezakuthatha iintambo. Isiqhemesi esiphumako sirhelebhe eBhodini iminyaka emihlanu kusukela ngezi- 24 Apreli 1996 kuya ku- 25 Matjhi 2001. Lombiko uveza ebaleni okwenziwe enyakeni weemali ophelako manqophana nokuthuthukiswa kunye nokuphuhliswa kwamalimi weSewula Afrika kunye nomthethokambiso wamalimi amanengi kilenarha.


AMEZWI KASIHLALO
Lo bekumnyaka obudisana eBhodini ekhona gadesi ngombana bekumnyaka wayo wamaphelelo e-ofisini. IBhodo iye yafaneleka bona inqophise amandlayo khulu ekuqinisekiseni bona amarherho woke, imithethomigomo kunye namanye amahlelo wokusiza iBhodo ekufezakaliseni iminqopho yayo, aba khona.

Ikambiso yokuhloma amakomiti alithoba welimi emaprovinsini, amaBandla weLimi wesiTjhaba (ama-NLB) alitjhumi nantathu kunye namaZiko wesiTjhaba weenHlathululimezwi, sele iphethiwe. Sesilindele bona iBhodo etja ifezakalise ihlelo lokubandula abasebenzi bamaZiko wesiTjhaba weenHlathululimezwi kunye neBhodo yabaNqophisi yalamaziko. Amalunga wamaKomiti wamaLimi wemaProvinsini kunye newamaZiko wesiTjhaba weenHlathululimezwi nawo afanele bona ayeleliswe kuhle bona asebenzise njani begodu asebenze njani ngokulandela imithetho ewalawulako. Iinkhungo ezimbili zokuyelelisa zizakurhelebha iBhodo kunye neemBethamthetho zamaprovinsi ukuthola ilwazi manqophana neendaba zamalimi wemiphakathi eziyijameleko.

IBhodo ekhona gadesi iye yenza isiqiniseko sokobana iinlawulo zeminqopho enabileko ngekoro etjhejwako ziyahlanganiswa ukurhelebha iBhodo ekufezakaliseni umsebenzayo. Imisebenzi eyenziweko enyakeni ofileko weemali, okubalwa hlangana nokhunye, irhubhululo kunye namaprojekthi wezetuthuko, kuzakurhelebha iBhodo ekuhloleni okuragela phambili emaqhingeni wokuthuthukisa kunye nokuphuhlisa amalimi weSewula Afrika.

Ngaphasi kwehlelo lokuhlonitjhwa kwamalimi, iphenyo lesitjhaba ?ngokusetjenziswa kwelimi kunye nokuthintana ngokwamalimi eSewula Afrika?, liye larhelebha iBhodo ekuzwisiseni amajamo welimi ngefanelo kunye nokuhloma iinyeleliso zemithethomigomo, izenzo kunye nokufezakaliswa okufaneleko. Incwajana ngeenyeleliso mazombe ngokuhlelwa kwelimi kunye nokuthuthukiswa komthethomgomo iye yagadangiswa ukurhelebha iinkhungo ezimatasa ngokuveza imithethomigomo yelimi. Lamaphenyo asekelwa ngeemali kilekoro etjhejwako kunye nalawo aragela phambili azakuba lirhelebho esiqhemeni esitjha ngesikhathi kuhlolisiswa amaqhinga weBhodo ekwenzeni ezinye nezinye iimphakamiso kurhulumende kunye neenkhungo zakhe manqophana nomthethomgomo welimi.

Nanyana kungakhenge kukghonakale bona kwakhiwe ihlelo elibambekako lokusebenzisana kuhle nomNyango wezeFundo ngesikhathi sokuba se-ofisini kwethu, sinethemba lokobana iBhodo etja izakwakha itjhebiswano elinjalo. Lokhu kuzakuqinisekisa bona imiphumela yamaphenyo kunye namaprojekthi asekelwa ngeemali angaphasi kwekoro yelimi lezefundo esikhathini seminyaka emihlanu edlulileko abelwana neenkhulu zeminyango yezefundo ezingeni lesitjhaba kunye neleprovinsi.

Amaprojekthi ahlathulula bona ilimi emthethwenimgomo wezefundo lingafezakaliswa njani begodu nokukhandela ukubuyelelwa kwemithombo-rhelebho, angahlonywa (amaprojekthi), kunye nokwakha ukusebenzisana kuhle phakathi kweenkhungwezi.

Manqophana nendaba yokukghonakalisa bona amabizelo wokutjhugulula kunye nokurhumutjha bona abe sezingeni lobukghoni eliphezulu, iBhodo iye yaphumelela ekuvezeni incwadi ezakusetjenziswa ekutloleni umthethomlingwa ozakulawula lamabizelo. Lomthethomlingwa uye wathunyelwa emNyangweni kaNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji bona khewuyokutjhejwa ngelihlo lezomthetho, ukuya phambili. IBhodo etja izakuba sebujameni bokusebenza neenkhungo ezilawulako ezizakuhlonywa ukuqalana nelawulo kunye nokuphakamisa izinga lokuhlonitjhwa kwamabizelawa.

Umsebenzi omkhulu iBhodo esaqalane nawo kukuqinisekisa bona amalimi egade agandelelwe esikhathini sangaphambili, khulu-khulu amalimi wokudabuka e-Afrika alithoba wangokomthetho, ayathuthukiswa. Lokhu kuzakurhelebha lamalimi bona akghone ukusebenza njengamalimi wangokomthetho. Ukuhlonywa kwamaZiko weenHlathuthululimezwi zesiTjhaba, kungenye yeendlela zokuphumelelisa lokho. Ezinye iindlela eziye zenziwa yiBhodo kubala, ukubandulwa kwabatloli babomabonwakude, imirhatjho kunye namavidiyo kilamalimi, kunye nokuphuhliswa kweendlela zokurhabisa ukugadangiswa kwemitlolo yesiNtu. Le ngenye yeendawo lapho amandla afanele ukufakwa khona ekufezakaliseni amaqhinga azakurhelebha ekuthuthukiseni kunye nekuphuhliseni lamalimi, ngokuhlanganyela nabanye abakhozi abaneenrhuluphelo ezifana nalezi.

IBhodo iye yaphenya iinlilo ezimbalwa manqophana nokwephulwa kwamalungelo welimi eziye zalethwa phambi kweBhodo. Gazelimbi-ke, ikambiso le isafanele bona kheyilungisiswe khona izakusebenziseka kuhle njengethulusi lokurhelebha ukufezakaliswa kwekambiso yamalimi amanengi kunye nokukhuthaza iinkhungo bona zihlome imithethemigomo yazo yelimi ezakurhelebha ukuphelisa imitjhapho yesikhathini sangaphambili. Kusifiso seBhodo ukubona abantu abanengi abanzima basebenzisa amalungelo wabo welimi. Ihlelo lamaqhinga wokunikela amaKomiti weLimi emaProvinsini umthwalo wokukghonakalisa amatjhitjhingo wokuyelelisa ilwazi ebakhulumini bemalimini egade agandelelwe esikhathini saphambili, liyahlonywa. Imiphumela yakhona ingamedwa eminyakaneni ezako bona iyakghona ukuphuhlisa leli elikhona (ihlelo lamaqhinga), nakutlhogeka.

IBhodo ibuye yasebenzisana neenkhungo ezahlukeneko ekutholeni imiphumela. Amatjhebiswano aye akhiwa neenkhungo ezifana nomKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari, iHlangano yokuSekela zamaFilimu kunye namaVidiyo yesiTjhaba i- Fondation of National Film and Video, neenhlangano ezingasizo zakarhulumende, afanele bona aqiniswe. Umsebenzi iBhodo enikelwe wona ingeze yaphumelela kiwo isebenza yodwana; ifanele bona isebenzisane nezinye iinhlangano ezinomnqopho ofanako. IBhodo ekhona gadesi beyingathanda ukuba namatjhebiswana amahle khulu neenhlangano ezifana neHlangano yokuRhatjha eSewula Afrika (i-SABC), abagadangisi kunye nezinye iinhlangano ezizijameleko. Kungakho-ke, sikhuthaza isiqhema esitjha lesi bona siragele phambili ukwakha amatjhebiswano ngokusebenzisana neenhlanganwezi. Ukuba nabasebenzi abeneleko, abanekghono emaqhingeni wokuthintana kunye nokubonisana, kuzakurhelebha khulu ekufikeleleni kilomnqopho.

Ekuphetheni, ngithokoza khulu iSekela lakaSihlalo uKs Zubeida Desai, woke amalunga weBhodo, isiKhulu esiLawulako uProf. Cynthia Marivate kunye nabo boke abalingani bakhe, emsebenzini omuhle nokarisako abawenzako kunye nekuzibopheleleni kwabo ekuphuhliseni ikambiso yamalimi amanengi kunye namalimi weSewula Afrika.

Ngifisela iBhodo etja okuhle emsebenzini wayo omutjha begodu angizazi nakuzaza bona izakuragela phambili nomsebenzi omuhle esele uthonyiwe, ngomnqopho wokurhelebha zoke izakhamuzi zekhethu.

Mpiyakhe B Kumalo
Juni 2001


IHLELO LOKUHLONITJHWA KWELIMI
Into ethathelwa phezulu khulu kilekoro yokuhlelwa kokuhlonitjhwa kwelimi kukulawula ukuhlelwa kwelimi kunye nokuthuthukiswa komthethomgomo welimi kunye nokufezakaliswa kwawo ? kunye nokunikela ilwazi kunye neenyeleliso kilokhu. Ngaphezulu kwalokhu, iBhodo inikelwe umsebenzi wokobana: iveze begodu iphe isekelo leemali emarhubhululweni wezelimi iBhodo ewaqala njengafanele ukuthathelwa phezulu.

UKUVEZWA KWETJHITJHINGO LOKWAZISA NGEKAMBISO YAMALIMI AMANENGI NJENGOMTHOMBO-RHELEBHO
IBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika inombono wokuveza ngamandla itjhitjhingo lekambiso yamalimi amanengi njengomthombo-rhelebho begodu yakhe ukuzikhakhazisa kunye nokuhlonitjhwa kwamalimi woke wekhethu. Ikoro yezokuhlelela ukuhlonitjhwa kwamalimi ibe nesandla kilokhu enyakeni ofileko ngokugadangisa iincwajana ezifundeka lula ngakho koke okwenziwa yiBhodo. Iinhloko zemitlolo zibe ngilezi: IBhodo yamaLimi woke weSewula Afrika- Ilwazi Mazombe; Yazi amalungelo wakho welimi; kunye nomThethomgomo weLimi weBhodo, iincwajanezo ziye zatjhugululelwa kiwo woke amalimi ali- 11 wangokomthetho begodu ziyatholakala ema-ofisini wethu kunye naku-website yethu. Ngaphezu kwalokhu, iincwajana ezikhethekileko manqophana nenye nenye ikoro yelimi etjhejwa yiBhodo ziyatholakala.

IPHENYO LESITJHABA NGAMAJAMO WEZOKUHLALISANA NGOKWELIMI
Iphenyo lesitjhaba ngamajamo wezokuhlalisana ngokwelimi eSewula Afrika liye laqedwa ngonyaka ofileko.

IBhodo inomthwalo wokusungula iimfundo kunye nokusekela ngeemali amarhubhululo anqophiswe ekuphuhliseni kunye nekwakheni amajamo wokuthuthukiswa kunye nokusetjenziswa kwamalimi wangokomthetho; ukuthuthukisa amalimi egade agandelelwe esikhathini sangaphambili; ukuphuhlisa ikambiso yamalimi amanengi; ukuphuhlisa ukusetjenziswa kwemithombo-rhelebho yelimi eSewula Afrika. Ngesibanga salomsebenzi onikelwe iBhodo, begodu nangomnqopho wokutjheja okhunye okwenziwa ngiyo, iBhodo iye yabona isidingo sokobana kwenziwe iphenyo lezokuhlalisana ngokokusetjenziswa kwamalimi eSewula Afrika. Iphenyo elikhulu liye lenziwa ngoFeberbari 2000 begodu nombiko wamaphelelo waqedwa ngoJulayi 2000.

Iminqopho yephenyo lesitjhaba kezokuhlalisana ngokwelimi kube:
* Ukuthola amalimi akhethwa babantu beSewula Afrika ekukhulumisaneni kunye nabakwenzako;
* Ukuthola izinga kunye nekhwalithi yokusebenzisa amalimi amabili nanyana amanengi komuntu ngamunye nanyana komphakathi eenqhemeni ezahlukeneko zamalimi, iincenye zomphakathi nokuhlalisana kunye namazinga wezefundo;
* Ukuhlola izehlakalo zokusetjenziswa kwelimi linye kunye namalimi amanengi ekusebenzeni kwamaSewula Afrika kunye nabarhatjhindaba, kwezeemali, kwezamabubulo kunye nakurhulumende; ngomnqopho wokuthola idatha enembako ezakusetjenziswa ukuhlelela amalimi kunye nokuphiwa kwemisebenzi yelimi.

Okuqakathekileko okutholakele kilerhubhululo kubala hlangana nokhunye, lokhu ?
* Inani elinengi labantu (phose 90%) banomuzwa wokobana ilimi lekhaya lifanele bona libe nendawo eqakathekileko erherhweni lezefundo;
* Ukusetjenziswa kwesiZulu, njengelimi lesibili lokuthintana emphakathini lapho abakhulumi bamalimi amanengi bahlala khona, kuya ngokwanda kiwo woke amazinga wezefundo khulu-khulu phakathi kwabantu beminyaka eli- 16 kunye nama- 44;
* Bona umphakathi uthola ihlelo lemisebenzi elimbi ekukhulumisaneni, eentetjhini zamapholisa, khulu-khulu manqophana nokutlolwa kweentatimende. Ngaphezu kwalokho, itlhogeko yelemuko emalimini akhethwako bakhulumi, ithusa khulu eSewula Afrika lapho kwemukelwa izaziso kunye neenkangiso ngeposo, isib, ezibuya kibomasipala.
* Zoke izakhamuzi ezihlala emapulasini zinamathuba angaphasi kwama- 20% wokuthola ilwazi elitlolwe ngamalimi wazo;
* Kobana amahlelo wesibili athandwa khulu zizakhamuzi ngamalimi wazo ziindaba zomrhatjho kunye nezakamabonwakude;
* Ukobana abantu abama- 50% abakhuluma amalimi wesiNtu banamazizo wokobana baba semrarweni ngesikhathi seenkulumiswano zemisebenzi ngesibanga somraro welimi elisetjenziswa lapho;
* IsiNgisi siberega kancani khulu ekukhulumisaneni nomphakathi eProvinsini yeTlhagwini, Mpumalanga, Tlhagwini Tjingalanga, Freyistata, Tlhagwini Kapa kunye nePumalanga Kapa. Ukusetjenziswa kwaso emphakathini kutholakala kwaphela KwaZulu-Natal, Gauteng kunye neTjingalanga Kapa. Ngamanye amagama, isiNgisi sirhelebha khulu ekukhulumisaneni kwabantu abakhuluma amalimi ahlukeneko emaprovinsini amathathu kwaphela. Ngokunjalo nesiZulu sisetjenziswa emiphakathini yamaprovinsi amathathu (KwaZulu-Natal, Gauteng neMpumalanga) kanti-ke isiBhuru sikhulunywa emiphakathini yamaprovinsi amahlanu (Tlhagwini Kapa, Tjingalanga Kapa; Freyistata; Gauteng nePumalanga Kapa). Lokhu kuletha indaba eqakathekile ebahlelini belimi, yokobana eSewula Afrika akunalimi elingathathwa ngokobana ngelikhonyako nelingasebenza lilodwa ukuhlanganisa iintjhaba ezahlukeneko; begodu
* Kunesitjengiso esisebaleni sokobana isiNgisi asisebenzi mazombe njengombana kucatjangwa, begodu babantu abama- 22 % kwabaphendulileko abatjho bona bazwisisa kuhle iinyalo ezibekwe ngesiNgisi kwaphela.

Irhubhululweli liveza imiphumela eqakathekileko ngelimi eenkorweni ezahlukeneko zakarhulumende, kubalwa nekoro yezefundo, umrhatjhi womphakathi, abaphathi bemakhotho, abalawuli bemaprovinsini, zepilo, zokuphepha nokulondeka kunye nezamaposo, kunye nekoro ezijameleko nanyana umphakathi mazombe. Ibuthelelo lokuvunjululiweko okuqakathekile liye lagadangiswa ngawo woke amalimi wangokomthetho begodu liyatholakala ku-website yeBhodo. Amakhophi wombiko omkhulu ozeleko ayatholakala ema-ofisini weBhodo.

UKUTHUTHUKISWA KOMTHETHOMGOMO WELIMI
Iincwadi zemithethomigomo welimi ziye zemukelwa zivela eenkhungweni ezahlukeneko, enyakeni odlulileko. Abatjheji balikoro baye baveza imibono yabo eencwadini zemithethomigomo yeenkhungo ezilandelako:
* Umthethomgomo kunye namaQhinga welimi wesiTjhaba evela ePhikweni lemisebenzi yamaLimi wesiTjhaba (mNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji)
* IKomiti yeLimi yeProvinsi leTjingalanga Kapa
* I-Ofisi yeKomitjhani yemiSebenzi yomPhakathi
* AbaLawuli bamaZinga weemFundo zeeMayini
Kuye kwaba khona ukuyelelisa ngomtato kunye nokuvakatjhelana ubuso nobuso neenkhungo ezakha imithethomigomo yelimi yazo. Phakathi kweenkhungwezo singabala i-AngloGold, i-South African Chartered Accountants, umNyango wemiSebenzi yomPhakathi, iBhanka yeNarha, Johannesburg Unicity, amaKomiti weLimi emaProvinsini, umNyango wezePilo kunye nemiSebenzi yezamaPholisa weSewula Afrika.

Kubuye kwahlaluka ekuthintaneni neenhlangano ezinesandla ekuthuthukisweni kwemithethomigomo yelimi bona umthethomgomo wekambiso yelimi lesiNgisi lodwa ngiwo olandelwako kwamambala eenhlanganweni ezinengi. Lokhu kuyenzeka nanyana iingeniso zeencwadi zemithethomigomo leyo zikhuluma ngokuzibophelela ekambisweni yamalimi amanengi. Iincwadi zemithethomigomo ezilethwe eBhodini bona khezitjhejwe zahluke khulu ngokomlayezo kunye nomoya.
Kungesibangeso-ke, iBhodo itjheja itlhogeko yeenyeleliso mazombe ngokuhlelwa kwelimi kunye nokuthuthukiswa komthethomgomo. Lokhu kubala hlangana nokhunye, ihlelo elizeleko lencwadi yomthethomgomo welimi eyakha gadesi amajamo weBhodo ngokuhlelwa kwelimi kunye nokuthuthukiswa komthethomgomo. Iinyeleliswezi zizakuba ziintjengiso eenqhemeni ezifuna irhelebho lokulenyukiswa kunye nelwazi eBhodini manqophana nokuhlelwa kwelimi kunye nokuthuthukiswa komthethomgomo. Iinyeleliswezi eziye zagadangiswa ngaphasi kwelawulo leBhodo, ziyatholakala e-Ofisini begodu ziyatholakala naku-website.


IRHUBHULULO
Njengombana kutjhiwo ngaphambili, ukuvezwa kunye nokusekelwa ngeemali kwerhubhululo kuyincenye eqakatheke khulu emsebenzini weBhodo. Lapha-ke sirhemise ibuthelelo lamarhubhululo aqediweko kunye nasenziwa gadesi ekorweni etjheja zokuHlelela isiThunzi samaLimi.

Amaprojekthi aqediweko:
Ikambiso yokukhuluma ilimi linye emajameni lapho kukhulunywa amalimi amanengi kunye namajamo wamasiko ehlukeneko: Kunqotjhiswe emaNdiyeni weSewula Afrika. Lenziwa ngu-Prof. V. Prabhakaran (University of Durban-Westville) (Apreli 2000)
Irhubhululweli litjengisa bona umphakathi wamaNdiya uya ngokuya ugandeleleka bona usebenzise ilimi linye. Irhubhululweli liveza amanye wamajamo wezokuhlalisana kunye nawezepolitiki abe nesandla kilobujamo begodu kumanyaniswa amajamo weSewula Afrika kunye namanye amajamo afanako wemaphasini wangaphetjheya. Irhubhululweli libuye liqale nelwazi, itjhejo, ijamo-mkhumbulo, iinkolelo kunye neenkambiso zamaNdiya weSewula Afrika manqophana nekambiso yelimi linye kunye namalimi amanengi emajameni wokuphila wamalimi amanengi, mihlobo eminengi yabantu kunye namasiko ngokunaba kwawo eSewula Afrika. Okutholwe lapha kuqakatheke khulu-khulu emiphakathini ekhuluma ilimi elincani enarheni.

Ilimi kunye nokuziphatha kwamaklayenti. Lenziwa bo- Drs M. Pienaar kunye no S. Slabbert (Sarah Slabbert Associates) (Apreli 2000)
Iprojekthi yerhubhululo yenziwa ngokuhlanganyela nabe- ABSA Direct ngomnqopho wokuqinisekisa bona ilimi linemiphumela yini ekuthintaneni namaklayenti. Imiphumela iye yatjengisa bona akusilo ilimi elisetjenziswako kwaphela kodwana woke amaphuzu welimi anemiphumela ekuziphatheni (ekuthengeni) kweklayenti. Irhubhululweli liveza bona amajamo-mkhumbulo welimi womphakeli werhelebho ayakhambisana nezinga lemisebenzi yeklayenti. Ukuzwisisa ilimi leklayenti kukhambisana kuhle nokuzwisisa iindingo zeklayenti. Amaklayenti wabantu abanzima khulu-khulu, athanda khulu iinkhungo ezitjheja begodu zihlonipha amalimi kunye namasiko wabo. Ukuthintana okungekho ezingeni kuqakathekile emibonweni yamaklayenti ngezinga lemisebenzi yamaklayenti esikhungweni. Ngesibanga sokobana abaphakeli batlhoga amakghono angenangenileko welimi, ukusebenzisa ilimi elizwisiswa yiklayenti (primary language) kuye kwatholakala kuphuhlisa lokhu kusebenzisana, khulu.


Amatjhugululo weenhlokwana zekulumo emafilimini. Lenziwa ngu-Nomz. J. L. Kruger (Potchefstroom University for Christian Higher Education) (Novemba 2000)

Liprojekthi, eyenziwe ngeencenye ezintathu, iye yaveza bona ukwenziwa kwamatjhugululo weenhlokwana zekulumo emafilimini weSewula Afrika yinto ethathelwa phasi khulu. IHlangano yezokuRhatjha eSewula Afrika (SABC) njengomrhatjhi womphakathi, iqaleka kuyihlangano engasebenzisa khulu ukwenziwa kwalamatjhugululo weenhlokwana zekulumo emafilimini ngepumelelo ekufezakaliseni ikambiso yamalimi amanengi kunye namalungelo wamalimi. Lokhu kungarhelebha ekuphunguleni ukungakhambisani ekukhona gadesi ekujanyelweni kwamalimi emahlelweni womathathu walihlangano (SABC). Imiraro ekufezakaliseni ihlelweli kuhle eSewula Afrika, kubalwa hlangana nokhunye, ukutlhayela kwemithetho neenyeleliso, ukutlhayela kwabatloli bamatjhuguluko weenhlokwana zekulumo emafilimini lawa, ababandulwe ngefanelo kunye nokungasetjenziswa ngokweneleko kwetheknoloji. Lemiraro, ayisiyo engararululeki begodu nayingatjhejwa kuhle, ingapheliswa. Liprojekthi ibuye yathathela phezulu iindingo zabantu abazithuli kunye nalabo abezwa budisi, begodu yabuye yathola bona amaprojekthi akhona gadesi kilesiqhema akakaneli ukuhlangabezana neendingo-mantanzi ezikuvulekela ukurhatjhwa emphakathini. Amajamo-mkhumbulo manqophana nokufakwa kwamatjhuguluko weenhlokwana zekulumo emafilimini atholwe emukeleka ncono kunendlela ebekucatjangwa ngayo mazombe. Kwamaphelelo, irhubhululo libuye laveza bona amatjhugululo weenhlokwana zekulumo emafilimini kwandisa ukuzwisiseka kweenthombe ezivezwako, khulu-khulu eentweni ezingasi lula begodu ezitlhoga ukurhunyutjhwa.

Amaprojekthi wagadesi-
Ukuphakanyiswa kwesithunzi sesiNdebele seTlhagwini (Sindebele)
IHlangano yesiTjhaba samaNdebele weTlhagwini (i-NANO) ngaphasi kwelawulo lakaMfundisi L W Mlomo, iyihlangano eminyakeni eminengi ebigade ilwela ukukhutjhulwa kwesithunzi sesiNdebele seTlhagwini. LiHlangano iye yabeka imibono yayo eBhodini ngo- 1999 manqophana nokwemukelwa kwelimeli njengelimi langokomthetho. Enyakeni ka 2000, kuye kwaba khona itjhebiswano lokusebenzisana ne-NANO begodu amaprojekthi ehlukeneko anqophe ekuthuthukisweni kwesiNdebele seTlhagwini begodu sithole ukuhlonitjhwa esifundeni eProvinsini yeTlhagwini, aye enziwa. Ngokusebenzisana no-Prof. Wilkes (UP), i-NANO iye yaveza itlolo-magama kunye nemithetho yokupeleda begodu nendlela yerherho lamatjhada weSindebele seTlhagwini. Lokhu sele kugadangisiwe yiBhodo begodu kumgadangiso wamathomo ukuvela ngelimi lesiNdebele seTlhagwini.

Kwanjesi, iKoro le yeTjhejo ilwela ukuthola ivumo yokobana isiNdebele seTlhagwini sifundiswe eenkolweni zeProvinsi yeTlhagwini. Ukukghonakalisa likambiso, kunomtlolo wokufunda ohlanganiswako gadesi ngeendaba ezithunyelwe matitjhera amunya isiNdebele seTlhagwini.


Ukuthola isithunzi sesiPhuthi, inikelwe: U-Dr NP Lesoetsa kunye no- DR S S Donnelly
Umnqopho werhubhululweli kukuthola amajamo wagadesi wesiPhuthi/sePhuthi ngokwenza irhubhululo lamajamo wezokuhlalisana kunye newelimi, elimeneli. Iphuzu lezokuhlalisana lelimi lizakwenziwa ngomnqopho wokunikela ilwazi ngokurhatjheka, abakhulumi kunye nemahluko (yeengodi, njll) ekhona elimini. Ibuthelelo elifitjhani lizakunikelwa elizakumumatha imahluko kunye nehlolo yehlelo lelimelo- kubalwa hlangana nokhunye, ukumanyaniswa namalimi/ namalimi weengodi abandameleneko. Irhubhululweli lizakunikela ilwazi okuzakwakhelwa kilo amanye amahlelo wemahluko yelimi.

Ukuhlonywa kwamajamo wokuhlonitjhwa kwelimi lesiKhelovedu, linikelwe u-Dr L P Boshego
Umnqopho waliprojekthi kukuthola bona isiKhelovedu yilimi elizijameleko nanyana liyilimi lesigodi leSesotho seTlhagwini. Irhubhululo lenziwa ngokubuza imibuzo abantu abakhuluma ilimeli, ngemibono yabo ngalo. Ukusetjenziswa kunye nabasebenzisi belimeli bazakutjhejwa. Kuzakwenziwa nehlolo yehlelo lelimi ngomnqopho wokuthola okufanako kunye nemahluko yelimeli kunye namanye amalimi abandameleneko. Irhubhululo lizakuveza ilwazi okuzakwakhelwa kilo ngesikhathi kwenziwa ihlelo lelimi manqophana nelimeli.


IMITLOLO EGADANGISIWEKO
Ibuthelelo lamarhubhululo lamaprojekthi esele aphethiwe ? amaPhepha amjeje wangasikahthi weBhodo yamaLimi woke weSewula Afrika afundiweko, sele agadangisiwe. Elinye nelinye lamaPhepha li???????????. Imigadangiso emine ivela esiqhemeni sokuHlelela ukuHlonitjhwa kweLimi. Lokhu kuzakuba:


* yilimi kunye nokuziphatha kwamaklayenti. Lenziwa nguSarah Slabbert kunye noMarne Pienaar;
* matjhugululo weenhlokwana zeenkulumo zamafilimi. Lenziwa nguJan-Louis Kruger no-Helena Kruger;
* kusetjenziswa kunye nokuthintana ngokwelimi eSewula Afrika, iButhelelo lomBiko wePhenyo lesiTjhaba lezamaHlaliswano;
* yikambiso yeLimi linye emajameni wekambiso yamalimi amanengi- kunqophiswe emaNdiyeni weSewula Afrika, lenziwa ngu-Varijakshi Prabhakaran;
* iinyeleliso zokuhlelwa kwelimi kunye nokuthuthukiswa komthethomgomo;
* yiTlolo-magama kunye nemithetho yokupeleda isiNdebele seTlhagwini.


ILIMI KEZEFUNDO
Umraro oqalene nesiqhema esitjhejako lapha kukuthola iindlela ezizakuphuhlisa ngamandla ukuthuthukiswa kwamalimi egade agandelelwe esikhathini sangaphambili, emazingeni woke wezefundo.

Umsebenzi wesiqhemesi bewuzabe ujame kuhle khulu ngokusebenzisana nomNyango wezeFundo. Itjhejo leBhodo belakhelwe phezu komkhumbulo wokobana inikele irhelebho emnyangweni begodu isekele nemaprojekthini wokuhlanganyela, azakuqinisekisa bona amalimi wabafundi beSewula Afrika athathelwa phezulu ekambisweni yokufunda. Ngokufitjhani nje, iBhodo ibifuna ukusekela ngamandla umthethomgomo wokufezakaliswa kwelimi kezefundo, njengombana kwamenyezelwa ngoJulayi 1997.

IBhodo iye yenza imizamo eminengana yokuhlangana naboNgqongqotjhe bobabili bezeFundo, uNgqongqotjhe wamathomo uDr Bengu kunye nophethe gadesi uProf. Asmal kunye neenkhulu eziphakemeko zalomNyango. Ngokulandela isimemo sakaNgqongqotjhe u-Asmal phakathi kwaka- 1999 kilabo abanesabelo bona khebazihlanganise naye, iBhodo iye yenza imizamo eminengana yokuhlangana naye kunye namalunga womnyango wakhe, kubalwa hlangana nabanye, uMnqophisi-Mazombe. Umnqopho bekukuhloma iindlela zokusebenzisana ngokubambisana nomNyango. Gazelimbi, iBhodo ngenye yeenhlangano uNgqongqotjhe kunye noMnqophisi-Mazombe wezeFundo abangakhange babe nesikhathi sokuhlangana nazo.

Amalunga weBhodo wesiqhema selimi kwezokufunda aye akghona nokho ukuhlangana neKomiti yeenKhundla ngezeFundo eBandleni lesiTjhaba ePalamende kabili, kwamathomo ukubonisana ngokufezakaliswa komthethomgomo welimi kwezefundo ngezi 19 Meyi 1998, kwesibili ngezi 20 Feberbari 2001. Ekuhlanganeni kwesibili, amalunga anikelwa isikhathi sama-iri amathathu nesiquntu sokobana ethule imibono yawo. Lokhu kwenzeka ngesiphakamiso seBhodo manqophana nokufezakaliswa komthethomgomo welimi kwezefundo kunye nangemiphumela yamarhubhululo egade asekelwe yiBhodo aqeda ukwenziwa kunye namanye amarhubhululo akhambisana nalokhu. UNgqongqotjhe kunye noMnqophisi-Mazombe bawukhambela lomhlangano.

IBhodo iye yafunisisa beyathola iindawo eziqakathekileko zerhubhululo manqophana nokwandiswa kwamalimi wesiNtu kwezefundo kilenarha. Manqophana nalokhu, ikomiti encani iye yasekela ngeemali amaprojekthi werhubhululo nezetuthuko ali- 11 begodu isebujameni bokusekela ngeemali esinye godu isibalo esingu- 4. Kugadesi, eminye imiphumela kunye neemphakamiso zalamaprojekthi ayaphadlhalajwa ngokunabileko phakathi kwabafundisi kilenarha, abanekareko.

Ukuhloma itjhebiswano ngezebumbeko nemiNyango yezeFundo ezingeni lesiTjhaba kunye neleProvinsi
Kuye kwenziwa imizamo eminengana ngeencwadi zangokomthetho, ukulilisa imitato, imihlangano evulekileko nomNyango wesitjhaba. Ikomiti encani etjheja lokhu isalindele ipendulo emNyangweni. UMsizi-Mnqophisi ube nemihlangano eminengana neenkhulu zomnyango wezeFundo eprovinsini yeGauteng.

Ukuveza ubujamo bephepha manqophana nokubuyekezwa/ukufezakaliswa komthethomgomo welimi kwezefundo
Ibuyekezo elihlongoziweko lomthethomgomo welimi kwezefundo njengombana lavezwa ngoJuni 2000, akhange lisuke ngaphakathi komNyango. Ngamabanga layo, ikomiti encani yatlola iimphakamiso zokufezakaliswa komthethomgomo welimi, ngokukhambisana namatjhejo womNyango wokuthathela phezulu zokufunda kunye nokutlola.

Ukuyelelisa uNgqongqotjhe wezeFundo ngeminqopho emifitjhani, emaphakathi kunye neyesikhathi eside yeqhinga lokufezakaliswa komthethomgomo welimi kwezefundo.
Ukuthola kunye nokusungula iimfundo/amaprojekthi wokuhlola anqophiswe ekurageliseni phambili kunye nekuphuhliseni ukusetjenziswa kwamalimi aqakathekileko ebafundini kiwo woke amazinga wokufunda (efundweni yemakhretjhi ukuya efundweni yezinga langaphezu kwakamatriki).

Nanyana ikomiti encani iye yehluleka ukuthola umhlangano noNgqongqotjhe bunqopha malungana nalokhu, iye yathola ithuba lokuveza imibono yayo eKomitini yeenKhundla yezeFundo emButhanweni wesiTjhaba ngezi- 20 Feberbari 2001. UNgqongqotjhe kunye noMnqophisi-Mazombe baye baba khona emhlanganweni; ngesibangeso-ke ikomiti encani le iye yaphumelela kilomnqopho.

Ukwenza ihlolo ngamalimi wezefundo njengeemfundo kunye namathulusi wokufundisa kiwo woke amazinga
IBhodo iye yasekela barhubhululo lezokuhlalisana ngokwamalimi labakwa-Markdata eliye laveza elinye lelwazi elitlhogekako begodu iBhodo ikghona ukuthola iincwadi zangokomthetho manqophana nemithethomigomo yoke yangaphambili yelimi. Irherhweli lokufunda elinabileko lizakuhlola imahluko engaba khona manqophana nokufezakaliswa komthethomgomo ethuthuselwe isikhathi saka 2001/2 ngamabanga wokutlhayela kweemali zaka 2000/1.
* Ikomiti encani iye yaqalela amaprojekthi kileenkoro ezilandelako:
- Ukutjhugululwa kwamaphepha wokuhlolwa wesayensi yegreyidi 12
- Ukufundiswa kwekhemistri ezingeni eliphakemeko lefundo, ngesiZulu
- Iprojekthi etjheja amalimi amabili eenkolweni (isiXhosa-isiNgisi), Tjingalanga Kapa
- Ukufundiswa ngamalimi amabili- Tlhagwini Provinsi
- Kokufunda okutlolwe ngelimi lekhaya
- Imiphumela yesiNgisi elimini lekhaya
- Itjhejo lelimi kwezefundo emthethwenimigomo weenkolo zePumalanga Kapa
- Incwadi yeendaba etlolwe ngamalimi amanengi yabentwana abancani

Ukuthola ilwazi-magama elitlhogeka emalimi wabantu abanzima kizo zoke iimfundo, lokhu kuzakwenziwa nomNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji kunye nomNyango wezeFundo.

UmNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji uye wenza isibawo sokobana ikomiti encani ilethe ibhajethi yayo kilokhu, bunqopha ku-NLS. Ikomiti encani iye yaphakamisa bona iBhodo ivumelane nalokhu kwaphela nange iBhodo iba nesabelo begodu ibandakanyeke ngamandla kilomsebenzi.


Ukuhlola amasilabhasi akhona ekufundisweni kwamalimi wabantu abanzima ezingeni lelimi lokuthoma, lesibili nelesithathu.
UMsizi-Mnqophisi uye wabuthelela woke amasilabhasi avela kiyo yoke iminyango yezefundo. Kuye kwaba khona ukumanyaniswa kwawo ngomnqopho wokuwahlola begodu neemphakamiso zokuthola ukungathathi hlangothi kiwo woke amalimi kuzakusungulwa msinyazana.


Ukuphadlhalaja imiphumela kunye neemphakamiso zeemfundo ezisekelwe ngeemali kunye namaprojekthi wokuthuthukisa.
Iprojekthi eyodwa ebe nemiphumela eqakathekile kunye neemphakamiso zakhona, iye yaphethwa kilonyaka, begodu gadesi izakugadangiswa yiBhodo (qala itjhejo ngenzasi).


IRHUBHULULO
Imibiko yamaphelelo ngalamaprojekthi alandelako iye yemukelwa kilonyaka:
1. Imibono yabafundi ngokufundiswa kunye nokufunda isiXhosa njengelimi lezinga lokuthoma eenkolweni eziphakemeko zePumalanga kunye neTjingalanga Kapa, elenziwe nguProf. Gary Barkhuizen.
Umnqopho werhubhululweli bekukuthola amabanga wamambala wokuphunguka kokufundwa kwamalimi wabantu abanzima eenkolweni eziphakemeko mazombe begodu nangetjhejo bunqopha lesiXhosa. UProf. Barkhuizen ubuye wanikelwa godu nomsebenzi wokobana atlole ibuthelelo eliphakemeko lombiko wakhe. Lokhu gadesi simatasa ukukhupha kugadangisiwe njengemitlolo yamaPhepha wangasikhathi weBhodo.

2. IsiZulu njengethulusi lokufundisa, lokufunda kunye nokuhlolwa ku-khemistri ezingeni lefundo eliphakemeko, lenziwe nguNomz. Sihle Shembe.
Umnqopho werhubhululweli bekukuthola bona isiZulu singasetjenziswa ekufundiseni kunye nekufundeni ikhemistri, ebafundini bonyaka wokuthoma eYunivesithi ye-Durban Westville. Imiphumela iye yaveza godu bona ukufundiswa ngelimi lekhaya yikambiso eyemukeleka kuhle khulu kwezokufundisa. Nanyana kunjalo, gazelimbi, emehlweni weBhodo, irhubhululweli alikho ezingeni elihle ngesibangeso-ke, iBhodo angeze yakwazi ukugadangisa imibiko yalo.


Amaprojekthi asetjenzwako gadesi
1. Amaphepha wokuhlola wamalimi amabili ekufundisweni nekufundeni kwesayensi eenkolweni eziphakemeko eendaweni zePhalaborwa eProvinsini yeTlhagwini okuzakuhlolwa ngo- 2001. Irhubhululo lesihloko esithi: Ukugadangiswa kwebuthelelo elimalimi-mabili (English/Sepedi) lamaphepha wokuhlolwa wePhysical Science weminyaka edlulileko webanga letjhumi eProvinsini yeTlhagwini kunye neempengu zakhona, eliragwa nguNomz. PT Pare lizakugadangiswa msinyazana nje liyincwadi yemibuzo yokuhlolwa yakwamatriki etjhugululelwe eSepedini/ Sesotho sa Leboa. Amasethi ali- 12 wemibuzo yakwamatriki izakugadangiswa encwajaneni emalimi-mabili ezakulingwa eenkolweni eziphakemeko zeProvinsini yeTlhagwini. Imiphumela yokulingwa lokhu ibifanele bona imedwe ekupheleni konyaka ka 2000. Ngamabanga wemiraro etholwe mrhubhululi, iinkhathi ebezibekiwe ziye zatjhugululwa. Ngesibangeso-ke, imiphumela izakulinganiswa ekupheleni kwalonyaka (2001). Kucatjangwa bona abafundi abathole iphepha lemibuzo ngamalimi womabili bazakuba namathuba ancono wokuzwisisa imibuzo begodu bazakwazi ukuphasa nconywana isifundo sesikolo sesayensi i-Physical science. Nakwenzeka bona lokhu okucatjangwako kuba njalo, kuzabe kutholakele ilwazi eliqakathekileko, iBhodo ezaliphadlhalaja kiyo yoke iminyango yezefundo.
2. Ihlelo leenkolo zamalimi amabili- Iprojekthi yokuPhenya ngenye indlela yokufundisa eSewula Afrika. Le yiprojekthi ethathwako ngomnqopho wokurhelebha ethathelwe emthethwenimgomo welimi wezefundo womnyango wesitjhaba wezefundo (Liep). I-Liep ilandela indlela yokwengeza ekambisweni yamalimi amanengi. Lokhu kutjho bona ilimi lekhaya lomfundi liyahlonitjhwa begodu lihlonitjhwa njengelimi eliqakatheke khulu ekufundeni kunye nekufundisweni, ngesikhathi amanye amalimi engezwa phezu kwalo. Lokhu kwengezwa kungathatha indlela ezinengi, kubalwa hlangana nokhunye ukufunda amanye amalimi njengeemfundo kunye/nanyana ukusetjenziswa kwelimi lesibili lokufunda kunye nokufundiswa. Lomthethomgomo ufuna bona zoke iinkolo, lapho kungakghoneka khona, bona ziphakele ngaphezu kwelimi linye lokufundisa lapho kunesidingo khona. Umsebenzi kileprojekthi uragela phambili kuhle njengombana kuvele emibikweni ekarisako yale projekthi evela ku- PRAESA ilethwe eBhodini. Ukusekelwa kwaleprojekthi ngeemali zeBhodo kuzakuragela phambili kuze kube zi- 31 Matjhi 2002, begodu umbiko wamaphelelo ulindeleke ngo-Okthoba 2002.
3. Ukuthuthukiswa kwehlelo lokungenelela ukufunda nokutlola kugreyidi- 2 ye-Molteno
Kileprojekthi i-Molteno izakuthuthukisa bese igadangisa iinsetjenziswa zokufundisa igreyidi 2 kunye negreyidi 3, okuzakuba yincwadi yokusiza utitjhere kunye nencwadi yomfundi. Iinsetjenziswa zizakulingwa eenkolweni ezithileko ezikhethwe ngokuya kwamalimi ehlukeneko. Iimfundo zegreyidi 2 kunye no- 3 zizakurhelebha iinkolo ekuphuhliseni ukufundiswa ngelimi lekhaya/ nanyana ukusetjenziswa kwamalimi amabili emaphurayimari amanengi weSewula ye-Afrika. Isiqhema sezelimi kwezefundo sihlose ukugadangisa umbiko ohlola ngokwakha wabakwa-Molteno. Lombiko watholakala ulirhelebho elikhulu ebantwini abafuna ukuthuthukiswa kweensetjenziswa zokufunda ezingeni lokuthoma lokufunda. Umbiko wamaphelelo uzakukhutjhwa ngezi- 30 Juni 2002.

4. Itjhitjhingo lokuyelelisa ngelimi kwezefundo ? ngu-Beverley Burkett. Umnqopho onabileko waleprojekthi kukutjhejisa iinkolo ngomthwalo wazo wokuthuthukisa imithethomigomo yelimi, ezaba nekghono lokuqeda iinkambiso zekadeni zokungalingani bese ifaka iinkambiso zagadesi, ezisekela ikambiso yamalimi amanengi begodu ziyenze bona iphile. Umbiko wamaphelelo uzakukhutjhwa ngezi- 31 Disemba 2001.


5. Iphenyo lemiphumela engaba khona elimini lekhaya,
nakufundwa ngesiNgisi ? Iphethwe ngu-Dr Susan Suzman. Irhubhululweli lenzelwe ukuhlola imiphumela, nangabe ikhona, yokufundiswa ngesiNgisi ekghonweni lelimi lekhaya. Umbiko wamaphelelo uzakukhutjhwa ngezi- 31 Disemba 2001.


UMNQOPHO OMKHULU WOKUBONISANA OVELA KILESIQHEMA (IKOMITI ENCANI) NONGQONGQOTJHE KUNYE NOMNQOPHISI-MAZOMBE WEZEFUNDO
1) Isibawo samathomo somhlangano bekukubonisana noNgqongqotjhe kunye nomNyangwakhe ngeendlela iBhodo engarhelebha ngazo ekufezakaliseni komthethomgomo welimi lokufunda. IBhodo iye yatjela uNgqongqotjhe wezeFundo kobana umthwalo wokuthuthukisa imithethomigomo yamalimi kwezefundo, awukwazi ukuba semahlombe weenkolo kunye nobuphathi beenkolo, kodwana usemahlombe womNyango wezeFundo. UmNyango wezeFundo emaphelelweni, uzakufanele bona kube ngiwo oletha imithombo-rhelebho khona iinkolo zizakwazi ukwakhela imibono yazo yelimi phezu kwelwazi elaneleko.
2) IBhodo iye yaveza ukutshwenyeka kwayo ngokunikela ama- 5% ebafundini abakhuluma amalimi wesintu abatlola iinhlahlubo zabo zakamatriki ngelimi labo lesibili, ngombana lokhu akuqaleli ihliziyo yomraro wezefundo. IBhodo iyelelisa ngokuthi abafundi bafanele bona bavunyelwe ukutlola iinhlahlubo ngelimi labo lemakhaya, nanyana nakubhala lapho, iphepha libe ngesiNgisi kunye nelimi lekhaya. Lokhu kuzabe kwenzelwa bona imibuzo izwisiswe kuhle ngaphandle kokuthikamizeseka.
3) IBhodo iye yaveza imibono yayo ngemiphumela emimbi kwezokufunda nokutlola ngokuya kwerhubhululo laka- 1999 le-UNESCO-Unicef-DoE ebafundini begreyidi yesine eSewula Afrika.
4) IBhodo iye yayelelisa uNgqongqotjhe ngemiphumela emanqophana nelimi kwezefundo erhubhululweni lakwa-MarkData elasekelwa ngeemali yiBhodo, elibika ngamalimi enarheni le begodu iBhodo iye yayelelisa uNgqongqtjhe ngemiphumela yerhubhululo laka-Barkhuizen.
5) Isiphakamiso manqophana nokufezakaliswa kwelimi emthethwenimgomo wezefundo siye satlolwa begodu sathunyelwa kuNgqongqotjhe. Isiphakamiswesi siye sethulwa ngomlomo ePalamende eKomitini yeenKhundla kwezeFundo, eyahlangana ngezi- 20 Feberbari 2001.




IIMPHAKAMISO ZOKUNGENZIWA ESIKHATHINI ESIZAKO KUNYE NOKUHLELWA KWESIQHEMA KUNYE NEKOMITI ENCANI EQALENE NELIMI KWEZEFUNDO
Ikomiti encani iye yavezela tjhatjhalazi isidingo samarhubhululo wesikhathi esizako kunye nemizamo ezakwenziwa kileenkoro ezilandelako begodu itjhukumisa bona zenziwe enyakeni weemali wesikhathi saka- 2001/2 kunye no- 2002/3.
* Ukuhlola zoke iindlela zokufezakaliswa komthemgomo welimi kwezefundo wango- 1997, eenkolweni zeSewula Afrika.
* Ukuthola kunye nokubeka amarhubhululo wokulinga kunye namaprojekthi akhelwe ukwengeza kunye nokuphuhlisa ilimi lekhaya kunye nokufunda ngamalimi amabili.
* Ukuzibandakanya eentweni eziphuhlisa ukuthuthukiswa kwezinto zokufunda kiwo woke amazinga emalimi wemakhaya wabafundi beSewula Afrika. Ithintano phakathi kokufunda nokutlola kwabadala kunye nabatjha kunye nokuthuthukisa isiko elihle lokufunda eenkolweni, kufanele bona kuthathelwe phezulu.
* Ukwenza ihlolo lobukghoni bagadesi babafundisi bamalimi wesiNtu ngomnqopho wokwenza iimphakamiso emahlelweni wokufundisa amatitjhera, wokulolwa emsebenzini kunye nokufundiswa ngaphambi kobana umuntu angathoma ukusebenza.
* Ukuhlola ukusetjenziswa kwezamafa kunye namanye amalimi kwezefundo.
* Ukulandelela ukuthuthukiswa kwetheminoloji kizo zoke iimfundo kiwo woke amalimi wangokomthetho, ngokusebenzisana nomNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, umNyango wezeFundo kunye nabanye abanesabelo.
* Ukuhloma ukusebenzisana kwasikhathi soke neminyango yesitjhaba kunye neyamaprovinsi wezefundo.
* Ukuthintana neKomiti yeenKhundla kwezeFundo eBandleni lesiTjhaba ngomnqopho wokuveza imiphumela yamarhubhululo kunye namaprojekthi wokuthuthukisa kunye nokufezakalisa umsebenzi weBhodo wokulemukisa urhulumende.


UKUTHUTHUKISWA KWEZEMITLOLO KUNYE NAMALIMI EGADE AGANDELELWE ESIKHATHINI SANGAPHAMBILI
Umnqopho wesiqhemesi kukusekela ukuthuthukiswa kwemitlolo kunye namalimi egade agandelelwe esikhathini sangaphambili. Iselele iBhodo eqalene nawo gadesi ngewokuphuhlisa kunye nokusekela imizamo yokwenza imisebenzi yobukghoni ekhona kiwo woke amalimi wesintu kunye nokukhuthaza umukghwa wokufunda.


Ukusebenzisana nezinye iinkhungo

Ukusebenzisana ngokusemthethweni nesiqhema sezemitlolo somKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari
Amalunga weBhodo anomthwalo wokuthuthukisa kwezemitlolo kunye namalimi egade agandelelwe aba nemihlangano nesiqhema sezemiTlolo somKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari, ukubonisana ngeendlela zokusebenzisana. Kwavunyelana bona iinkhungo zombilezi zizakusebenzisana, khulu-khulu eendabeni zokuthuthukiswa kwemitlolo yeSewula Afrika.

Ngesibangeso-ke umKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari wamenywa emhlanganweni-bandulo weBhodo egade uqalene nokutlola imidlalo ngamalimi wokudabuka e-Afrika. Lomhlangano-bandulo wawubanjelwe eJohannesburg ngelanga langezi- 23 Feberbari 2001. Ama-ofisi weBhodo azakubuye arhelebhe ekuhleleleni ikhomferensi yomKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari kwezemitlolo ehlongozwako.

Ukusebenzisana ngokomthetho nabeFilimi yesiTjhaba kunye nabaSekeli bamaVidiyo
IBhodo iye yemukela isiphakamiso sabe-Literary for Afrika (LIFA) sokubawa isekelo eprojekthini yokuvuselela amalimi wekadeni wesiNtu ku- TV, emidlalweni kunye nemafilimini. Lokhu kudosele ekuthini iBhodo ihlome amatjhebiswano wangokomthetho wokusebenzisana nabamaFilimu wesiTjhaba kunye nabaSekeli bamaVidiyo (NFVF). Amalunga we-NFVF aba nesandla emhlanganweni-bandulo weBhodo wabatloli owabanjelwa eJohanneburg ngezi- 23 Feberbari 2001. Itjhebiswano le-NFVF lizakurhelebha ekuqinisekiseni bona amalimi wesiNtu akasaleli emuva nakutjhejwa amathuthuko wetheknoloji, khulu-khulu manqophana nethelevitjhini kunye nokukhiqizwa kwamavidiyo.

Ngelanga langezi- 10 Okthoba 2000, umhlangano phakathi kweBhodo, iinkhulu zomNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji kunye ne-NFVF wabanjwa ngomnqopho wokuthola iindawo ezifanako ekungabanjiswana ngazo kunye nekungakhelwa phezu kwazo isikhozi. Kwavunyelana ngokobana ikomiti ehlangeneko yakhiwe ukuqala amalungiselelo kunye nokuthathwa kwamafilimu wemilando eyenziwa ngamalimi wokudabuke e-Afrika, ukubandulwa kwabatloli bemidlalo ngamalimi wesiNtu kunye nokusetjenziswa kwemidlalo etlolwe ngamalimi wesiNtu.

IBhodo yase ihlela umhlangano-bandulo ngezi- 23 Feberbari 2001, ngomnqopho wokukhuthaza ukutlolwa kwemidlalo yemirhatjho kunye neyama- TV kunye nokutlolwa kunye nokukhutjhwa kwemibiko ehlalisa kuhle yama-TV. Ummongo beku- ?Scriptwriting for the African Century: Radio, TV and Video?. Ngesikhathi sokubonisana iinhlokwana ezincani okuye kwakhulunywa ngazo kube ngilezi: itjhebiswano phakathi kobu-Afrika kunye nababutheleli beendaba abatjha, ukutlolwa kwemidlalo kunye neVuselelo yobu-Afrika, ukuthuthukiswa kwemitlolo kunye namalimi egade agandelelwe, ukutlolwa kwemidlalo kunye (naBeGunya lokuThintana abazijameleko beSewula Afrika (ICASA), Ukutlola kunye norhulumende kunye neKoro yezeFundo kunye nabaGunyaziwe ukuBandula. Ithimba leenthunywa belifaka phakathi uMike Dearham we-NFVF, Brent Quinn kunye noJohnny Masilela ababuya eHlanganweni yeSewula Afrika yabaTloli bemiDlalo (i-SSWA) kunye noZinzi Ramatseba obuya emKhandlwini weSewula Afrika wesiTjhaba wobuKghwari. Amalunga wamakomiti wamaprovinsi kunye namalimi wesiKhoe, wabaRwa begade ajamalekile, kunye nezinye iinkhungo ezithola imali eBhodini kunye neenhlangano zabatloli.

Ukusebenzisana ngokomthetho neHlangano yokuRhatjha eSewula Afrika (SABC)
IBhodo ilwela ukuba netjhebiswano langokomthetho neHlangano yokuRhatjha eSewula Afrika (SABC). Lokhu kukuqinisekisa bona umrhatjhi wazi iindingo kunye nezinto ezithinta amalimi egade agandelelwe esikhathini sangaphambili, khulu-khulu ngokuya kokutholakala kwelwazi lamalimi abantu abawazwisisa ncono. IBhodo, ngokusebenzisa amaphiko wayo afana namaZiko wesiTjhaba weenHlathululimezwi kunye namaBandla wesiTjhaba weLimi, izaba semajameni wokuyelelisa iHlangano yokuRhatjha eSewula Afrika (SABC) eentweni zelwazimagama kunye namazinga emukelekako wokusetjenziswa kwamalamalimi.

IBhodo iye yemukela bona umhlangano phakathi kweBhodo yeHlangano yokuRhatjha eSewula Afrika (SABC) kunye neBhodo (PANSALB) uhlelwe. AboNgqongqotjhe bobabili, wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji uDr Ben Ngubane kunye no- Dr Ivy Matsepe-Cassaburi, onguNgqongqotjhe wezokuThintana bafanele bona bamenywe. i-ofisi yeBhodo imatasa ngokulungisela loyo mhlangano osazaba khona.




Ukugadangiswa kwemitlolo yamalimi wesiNtu
Iinyeleliso zomthethomgomo eminqopheni yesikhathi eside yeBodo manqophana nokuthuthukiswa kwezemitlolo, khulu-khulu emalimini egade agandelelwe esikhathini sekadeni ibala hlangana nokhunye:
* Ukuphuhlisa ukuba khona kwemitlolo kiwo woke amalimi wangokomthetho ngokusekela imizamo yokwakha ukuthoalakala kwalemitlolo; kunye
* Nokusekela imizamo ekhuthaza isiko lokufunda.

Lokhu kumthwalo obudisana ngombana inani lemitlolo egadangisiweko emalimini wesiNtu kusukela ngo- 1994 liphunguke khulu. Iqhinga lokwakha isiko lokufunda angeze lasikima ngapahndle kwezinto zokufunda (imitlolo).

Amaguranda emalimi wesiNtu
IBhodo iye yemukela iimbawo zokusekelwa ngeemali emaprojekthini amabili wamaguranda okuyi: iSekunjalo eMpumalanga yesiNdebele kunye nesiSwati; iSeipone eProvinsini yeTlhagwini yeSesotho sa Leboa, Tshivenda kunye neXitsonga. Iinhlanganwezi ziye zabawiwa bona zibuyelele iimbawo zazo begodu iBhodo izakubuye iqale bona ingazirhelebha njani iinhlanganwezi, khulu-khulu manqophana nokuthuthukisa ubukghoni kunye nekutholeni imithombo-rhelebho yalamaprojekthi.

Emizameni yethu yokwakha isiko lokufunda, iBhodo iye yabambana nabakwa-Heinemann Publishers, Metrorail, iPhiko leprovinsi yeGauteng lemisebenzi yamalayibhulari kunye neLwazi emNyangweni wezemiDlalo, ukuziThabisa, ubuKghwari namaSiko ngezi- 8 Septemba 2001, ilanga leentjhabatjhaba lezokufunda nokutlola. Iincwadi ezima- 15 000 ezitlolwe ngamalimi wesiNtu ziye zaphadlhalajwa simahla ebakhwelini beentimela ze-Pretoria-Johannesburg, ngomnqopho wokuphuhlisa isiko lokufunda ebantwini abakhuluma amalimi wesiNtu. Abakhweli beminyaka yoke batjengisa ikareko emitlolweni yangamalimi wabo abawamunyako. Abe-Biblionef nabo banikela ngeencwadi eziyikulungwana namakhulu amahlanu weencwadi zabentwana.

Amamiziyamu wemitlolo, amasentha werhubhululo emalimini wesiNtu kunye nokutjhugululwa kwemitlolo yekadeni
IBhodo iye yasungula irhubhululo lamakghoneko ukurhelebha umNyango kaNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji bona uthathe isiqunto ngokuhlonywa kwamamiziyamu wemitlolo kunye namasentha wamarhubhululo emalimi wesiNtu. Amavakatjho enziwe yiBhodo kunye neenkhulu zomNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, eenkhungweni ezahlukeneko emaprovinsini asetjenziswe njengendlela yokuthola ubunjalo berhubhululo yelimi elingenziwa; kunye nokobana amasentha lawa wokuthuthukisa angasebenza njani.

Iinkhungo ezilandelako ziye zavakatjhelwa yithimba leBhodo kunye nelomNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi netheknoloji:
(i) I-Nasionale Letterkundige Museum en Navorsingsentrum (NALN) eseBloemfontein ngezi- 6 Juni 2000:
(ii) IMiziyamu yesiTjhaba yemiTlolo yesiNgisi (NELM), IsiKhungo sokuFundwa kwesiNgisi (SEA) kunye nesiHlathulilimezwi sesiNgisi seSewula Afrika (DSAE), zoke ezise-Grahamstown phakathi kwezi- 22 kunye nezi- 26 Arhostosi 2000.
(iii) IBulungelo lamaRekhodi i-Mayibuye elise-Robben Island, i-Paarl Afrikaanse Taalmuseum, IBhuriyo ye-Woordeboek vir Afrikaanse Taal, iSentha yesiTjhaba yyezamafa kunye neemFundo zamaSiko (NAHECS) kunye neProjekthi yesiHlathululimezwi sesiXhosa. Phakathi kwangezi- 24 kunye nezi- 27 okthoba 2000.
(iv) AmaKomiti amathathu weLimi wemaProvinsini (PLCs) weBhodo aye athintwa: iPumalanga Kapa, iProvinsi yeTlhagwini, Freyistata kunye neMpumalanga.

AmaKomiti wamaLimi wamaProvinsi (ama-PLC) aye aba nomkhumbulo wokuthi, phakathi kokhunye, ukutjhugululwa kwamalimi wekadeni ukusuka kwelinye ilimi lesiNtu kuyiwe kwelinye kufanele bona kwenziwe. Amatjhuguluko azakufanele bona enziwe godu asuselwa emalimini wesiNtu asiwe esiNgisini. Imitlolo yabentwana eyagadangiswa ekadeni ngamalimi egade agandelelwe ayikafaneli bona ibe matjhuguluko, kodwana ifanele bona ibe mitlolo yamambala etlolwe ngalawo malimi, lokhu okuzakuqinisekisa bona abentwana abazakufunda imitlolo leyo bazakuthola ilwazi kunye nezwisiso yamasiko wemakhabo kunye nerherho lokutjheja izinto. Ama-PLC abuye ahlongoza bona imitlolo eqakathekile ngokomlando ifanele bona itjhugululwe.

Ngeenkathi lezi zokubonisana, kuye kwaba khona umbono wokobana amasentha werhubhululo welimi angabekwa eendaweni ezikude neendawo eziqakathekileko zamadorobha, kodwana amamiziyamu wemitlolo wona afanele bona abe seendaweni ezimaphakathi. Ngomnqopho wokonga imali, umthangalasisekelo okhona gadesi ufanele bona utjhejwe begodu usetjenziswe njengesisekelo ekuthuthukisweni okunye nokunye okutjha. Amayunithi angahlanganiswa nanyana kungenzeka bona ehlukane ngokwenyama, kuphela lokho kungenziwa nangabe yinye yamayunithi inikelwa umsebenzi wokuhlanganisa begodu iphathe koke okuphathelene nokulawulwa kunye nokuphathwa kwesentha yokurhubhulula ngezelimi. IBhodo iye yathumela umbiko ngetjhejweli kuNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji. Lokhu kuzaba yikombandlela kuNgqongqotjhe ngesikhathi athatha isiqunto ngokwakheka kwamasentha wokuthuthukisa amalimi.

Unongorwana wonyaka wokutlola weBhodo
Iindlela zokukghonakalisa unongorwana wonyaka wokutlola zisatjhejwa yiBhodo. Njengesilingelelo, ngesikhathi iBhodo ibambe imihlangano-bandulo ngokutlolelwa kwe-TV, umrhatjho kunye namavidiyo, eyayibanjwe ngezi- 23 Feberbari 2001, umbuthano wamalimi egade agandelelweko wathola unongorwana wamathomo wokutlola weBhodo. Lokhu bekukuhlonipha ukuzinikela kwawo kunye nokulwela amalungelo wamalimi egade agandelelwe esikhathini sangaphambili oku: siSwati, Tshivenda, isiNdebele kunye ne-Xitsonga.

Amaprojekthi
1. Ngezi- 13 Disemba 2000 umrholi weprojekthi uProf. Rosalie Finlayson wethula umbiko ngeprojekthi yakhe yokuhloma iphaliswano lokutlola ngesiZulu kunye siXhosa, ebafundini beenkolo eziphakemeko abahlala eengoga zeGauteng, Pumalanga Kapa kunye neKwaZulu-Natali. Amalunga weprojekthi aye aphumelela ekutholeni iimali ezengezelelweko kwa-Johnic Holdings, abazazisebenzisa ukugadangisa ibuthelelo lemitlolo ematjhumi amabili ekhamba phambili yesiZulu nesiXhosa. Ibuthelelweli kuthenjwa bona lizakwethulwa eBhodini ekupheleni kwaka- 2001.
2. Iprojekthi i-AARLDISA yokutjhugululwa kwemidlalo ka- Zakes Mda isiwe emalimini alithoba wokudabuka e-Afrika isaragela phambili. Umbiko ngepumelelo yeprojekthi usalindelwe (yiBhodo) emalungwini weprojekthi, ekhokhelwa nguNomz. Ronald Madiba.






UKUTJHUGULULA KUNYE NOKURHUMUTJHA
Isiqhema esitjheja zokutjhugulula kunye nokurhumutjha siye sanikelwa umsebenzi wokufezakalisa imibono elandelako:
A. ukuthuthukiswa kweenyeleliso zemisebenzi yokulinganiswa kwamalimi;
B. ukukghonakalisa kokusungulwa kwesikhungo sokulawula ibizelo lokutjhugulula kunye nokurhumutjha;
C. ukukghonakaliswa kokuhlonywa kwemisebenzi yokukghonakalisa ngokunaba kwezamalimi;
D. ukuthuthukiswa kweprojekthi yamalimi wabantu ekusekeleni ukutjhugulula kunye nokurhumutjha;
E. ukuhlelwa kunye nokufezakaliswa kwamaprojekthi aqakathekileko kwezokurhumutjha kunye nokutjhugulula ukuphuhlisa kunye nokuthuthukisa amalimi egade agandelelweko esikhathini sangaphambili.

Esikhathini esitjhejwako, imizamo ebonakalo nenamandla sele yenziwe ukuzalisa umthwalo wesiqhemesi, esirholwa ngepumelelo yiKomiti encani yezokutjhugulula kunye nokurhumutjha (i-TISC). Lokhu okulandelako sitjengiso seragelo-phambili esele lenziwe ekufikeleleni iminqopho yamaqhinga:

A. Ukuthuthukiswa kweenyeleliso zemisebenzi yokulinganiswa kwamalimi
Okhunye okuye kwafunyanwa yiBhodo ngokwephulwa kwamalungelo welimi kube ngekutholwe kwezetjhugululo kunye nokurhumutjha. Okutholiweko kuze kube nguDisemba 2000 kusalungiswa kube ziinyeleliso esazisweni sePhepha lakaRhulumende elizakukhangiswa ngebumbeko lencwajana.

B. ukukghonakalisa kokusungulwa kwesikhungo sokulawula ibizelo lokutjhugulula kunye nokurhumutjha
Kuye kwaba khona ikambiso yokubonisana eyenziwe yiBhodo begodu yaphelelisa ngokobana kutlolwe umThethomlingwa wokuhlonywa komkhandlu wabarhumutjhi kunye nabatjhugululi.

Lomtlolo womthethomlingwa sele uphethiwe begodu usezandleni zomNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji lapho uNgqongqotjhe azakuphasisa khona lomthethomlingwa bona ungendlalwa eKhabinedini.



C. ukukghonakaliswa kokuhlonywa kwemisebenzi yokukghonakalisa ngokunaba kwezamalimi
IBhodo iye yasungula iphenyo eliye laphelelisa ngokuthuthukiswa kweemphakamiso ekuzakuthathwa ngazo amagadango ziimBethamthetho zoke zamaProvinsi kunye nePalamende yesiTjhaba ekuthuthukiseni, ekwemukeleni kunye nekufezakaliseni umthethomgomo welimi ozakufanele bona ufake phakathi:
* ihlelo lamalimi elineminqopho esebeleni, amaqhinga kunye neenkhathi ezibekiweko zokufezakaliswa;
* Umthethomgomo ufanele bona ube neendlela zokukhuthaza kunye nokuthokoza ukusetjenziswa kwamalimi wesiNtu kunye namanye egade agandelelwe afana neLimi lamaTshwayo, basebenzi kunye namalunga wesiBethamthetho kunye nepalamende.

- Umthethomgomo welimi ufanele bona uphelelise ngokuhlonywa kwemisebenzi yamayunithi asebenza kuhle begodu nangefanelo ana/e:
** basebenzi basafuthi nanyana abasebenza isikhatjhana ekorweni yelimi;
** mithombo-rhelebho yokutjhugulula kunye nokurhumutjha ezakusetjenziswa malunga wezindlu zozimbili kunye nomphakathi mazombe.

* IPalamende yesiTjhaba kunye neemBethamthetho zamaProvinsi zifanele bona ziqhatjhe abantu ababandulwe ngefanelo begodu abaneboni emsebenzini wokutjhugulula kunye nokurhumutjha, begodu lapho sele baqhatjhiweko khona, bafanele bona banikelwe amahlelo wokubakhuphula emsebenzinabo begodu babandulwe kuhle ukunikela ihlelo lemisebenzi elisezingeni eliphezulu.

* IPalamende yesiTjhaba ifanele bona igandelelwe begodu ikhuthazwe bona yandise imisebenzi yokurhumutjha emalimini wesiNtu bona ibe sezingeni elilinganako nelesiNgisi nesiBhuru begodu kukhuthazwe ukusetjenziswa kwamalimi wesiNtu. IBhodo izimisele ukurhelebha iimBethamthetho kunye nePalamende yesiTjhaba bona bafezakalise lomnqopho.

- Kuzakufanele bona kube nehlelo lokuhlola bona iimphakamiso ezivezwako ziyenziwa esikhathini seenyanga ezisithandathu, begodu lapho iinkhungo ezithintekako zibhalelwe khona ukulungisa imitjhapho, iBhodo izakufanele bona ithathe amagadango afaneleko wokulungisa.




D. ukuthuthukiswa kweprojekthi yamalimi wabantu ekusekeleni ukutjhugulula kunye nokurhumutjha
Amalunga weBhodo wesiqhemesi aba malunga wekomiti elawulako yezokutjhugulula kunye nokurhumutjha eye yenza isiphakamiso eBhodini ngeprojekthi ezakuthuthukisa itheknoloji yamalimi wabantu.

Ngemva kobana iBhodo yemukele indaba yeprojekthi ezakuthuthukisa itheknoloji yamalimi wabantu (i-HLT), iKomiti elawula ngokubambisana nomNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji yahlonywa. Ngemva kwemihlangano eminengana kunye nokubonisana, umtlolo wamaphelelo wamaqhinga weprojekthi ezakuthuthukisa itheknoloji yamalimi wabantu, yavezwa. Eminye iminqopho yeprojekthi ezakuthuthukisa itheknoloji yamalimi wabantu, ngile:
> Ukutjengisa itlhogeko lokuveza imithethomigomo ethileko manqophana neprojekthi ezakuthuthukisa itheknoloji yamalimi wabantu, njengombana iSewula Afrika iyinarha elandela ikambiso yamalimi amanengi;
> Ukuphakamisa iindlela ezinengana kunye neenkhathi ezizakubekwa zokusungulwa kweprojekthi ezakuthuthukisa itheknoloji yamalimi wabantu, engadosela, phakathi kokhunye, ekuhlonyweni kwebubulo leprojekthi ezakuthuthukisa itheknoloji yamalimi wabantu eSewula Afrika; kunye
> Nokuphakamisa iindlela ezikhona zokusekela ngeemali itjhitjhingo leprojekthi ezakuthuthukisa itheknoloji yamalimi wabantu (incwadi ye-HLT).

Incwadi le iye yethulwa eBhodini emhlanganweni wayo wangezi- 19-20 Okthoba 2000. Kilomhlangano kwabuye kwaphakanyiswa bona lincwadi yethulwe kuNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji ozakuthuthukisa umethethomgomo we-HLT.

Sele kwenziwe isiphakamiso kuNgongqotjhe bona akhethe isiQhema sokuYelelisa esizakutjheja indaba yokuthuthukiswa komthethomgomo we-HLT.


E. ukuhlelwa kunye nokufezakaliswa kwamaprojekthi aqakathekileko kwezokurhumutjha kunye nokutjhugulula ukuphuhlisa kunye nokuthuthukisa amalimi egade agandelelweko esikhathini sangaphambili.
(i) Ukutjhugululwa kwesiHlathululimezwi sesiNama/isiNgisi sisiwa elimini lesi-Nama/isiBhuru ngokuhlanganyela nesi-Khoe kunye nesiKhungo sesiTjhaba samaLimi wabaRwa kunye neYunivesithi yeNamibia
IBhodo iye yavumela bona iprojekthi yokutjhugululwa kwesiHlathululimezwi sesiNama/isiNgisi sisiwa elimini lesi-Nama/isiBhuru ngokuhlanganyela nesi-Khoe kunye nesiKhungo sesiTjhaba samaLimi wabaRwa kunye neYunivesithi yeNamibia, ifezakaliswe. UProf. WHG Hacke weYunivesithi yeNamibia uye wabawiwa bona anikele irhelebho lokwazi elifaneleko. Njengombana irhelo leenhlathululo zamagama besele ligadangiswe ngabakwa-Gamsberg Macmillan Publishers, nabo baye bafakwa begodu sele balethe isiphakamiso sabo manqophana nokutjhugululwa kwerhelo lamagama wesi-Khoekhoegowab-isiNgisi bona lisiwe elimini lesi-Khoekhoegowab-isiBhuru.

Liprojekthi izakufaka phakathi amalunga amabili wesiKhungo sesiTjhaba seLimi lesiKhoe kunye namaLimi wabaRwa, azakubandulwa ekutlolweni kweenhlathululimezwi khona azakuba sebujameni obuhle bokobana arhelebhe emazingeni ahlukeneko wokubonisana.

Iinkulumiswano zokusonga lindaba zisaragela phambili begodu liprojekthi ingathoma esikhathini sonyaka weemali omutjha, njengeprojekthi ethathelwa phezulu khulu.

(ii) Ihlelo lokubandula kwezokutjhugulula kunye nokurhumutjha
IBhodo iye yathatha isiqunto sokubandula abafundi abazakurhelebha ngemisebenzi yezokutjhugulula kunye nokurhumutjha eBhodini kunye nezinye iinkhungo ezibandamelene. Labafundi baye babandulwa esikhungweni sefundo esiphakemeko esinobukghoni bokupha ibandulo elinjalo. IYunivesithi yeFreyistata iye yakhethwa bona ibandule abafundi laba.

Kuye kwaba khona isikhangiso emagurandeni ehlukeneko, esibizela ababawi bona babandulwe. Kuye kwaba khona iimbawo ezima- 460 eziye zemukelwa. Ababawi abama- 42 baye bafakwa erhelweni elifitjhani. Abafundi abali- 19 basanda kuqeda ibandulo labo, elithome ngezi- 5 Feberbari 2001 kwaze kwaba ngezi- 23 Feberbari 2001.

Labafundi bazakungena ekusebenzeni ngaphasi kwe-PANSALB lapho bazakunikela khona imisebenzi yokutjhugulula kunye nokurhumutjha ngaphasi kwelihlo elibukhali labasebenzi belimi abaneboni.

(iii) IBhodo ibuye yasekela ngeemali iProjekthi yemiBuso yaboMasipala yemiSebenzi yokuTjhugulula kunye nokuRhumutjha (LOGTIS) eWelkom, enqophe ukuveza umtlolo ozakurhelebha iinkhulu zakamasipala ezisebenza ukuthintana nomphakathi, ukurhumutjha.

Liprojekthi isemazingeni wayo wamaphelelo lapho umRhubhululi enza khona amatjhugululo amancani emtlolweni wamaphelelo wencwadi yokubandula.

(iv) Enye iprojekthi esekelwe ngeemali yiBhodo kilesiqhema yiProjekthi yokuBandula nokupha ubuKghoni kwezokuRhumutjha ekorweni yezePilo yomPhakathi (CHITEP) engaphasi kwelawulo leProjekthi yesiTjhaba yeLimi.

Liprojekthi ineminqopho emibili emikhulu: ukubandulwa kwabarhumutjhi emphakathini kunye nokubekwa kwalabarhumutjhi emsebenzini obhadelako eembhedlela kunye nemakliniki wedorobha le-Cape Town.


UKUTLOLWA KWEENHLATHULULIMEZWI KUNYE NOKUTHUTHUKISWA KWETHEMINOLOJI
Isigaba 8(8)( c) somThetho oTjhezelweko weBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika ka 1999 (umThetho oyinomboro 10 ka 1999), sithi iBhodo izakuhloma ?amaziko azakusebenza njengeenkampani ezilawulwa siqinisekiso ngokuya kwesigaba 21 somThetho weenKampani ka 1973 (umThetho oyinomboro 61 ka- 1973), begodu izakunikela iimali emazikweni ekufezakaliseni imisebenzi yawo??

Ukuhlonywa kwamaZiko weenHlathululimezwi wesiTjhaba
IZiko lesiHlathululimezwi lesiTjhaba (NLU) selimi ngalinye lamalimi wangokomthetho weSewula Afrika, liye lahlonywa begodu latloliswa ngoMatjhi 2001, njengekampani ehlonywe ngokuya kwesigaba 21. Idatha ngamagama weenkampani ezitlolisiweko, iindawo zokusebenzela, amagama wamalunga webhodo yabanqophisi, kunye namajamo manqophana nokuqhatjha, kuyatholakala eBhodini. Elinye ilwazelo libuthelelwe latlolwa ethebuleni elisemaphethelweni wesigabesi.

Ngesikhathi soke sekambiso yokuhlonywa, isiQhemesi esitjheja likoro yeenHlathululimezwi kunye nokuThuthukiswa kweTheminoloji siye sahlela begodu sabuthelela imitlolo eminengana ephethe iinkombandlela kunye nelwazi ukuqinisekisa bona amaziko araga kuhle. Amajamo wagadesi walikambiso ahlathululwa ngenzasapha.

IBhuriyo ye-?Woordeboek van die Afrikaanse Taal? kunye nesiHlathululimezwi sesiNgisi seSewula Afrika
IBhuriyo yesiHlathululimezwi sesiBhuru, i-?Woordeboek van Afrikaanse Taal? (WAT) kuze kube gadesi ibigade isebenza ngokuya komThetho we- ?Woordeboek van Afrikaanse Taal? ka 1973 (umThetho oyinomboro 50 ka-1973). Namtjhana kunjalo, umThetho wokubulala lomThetho uyalungiswa begodu iBhuriyo ye-WAT sele itloliswe njengekampani elandela isigaba 21. Ngemva kobana lomThetho sele ubulewe, iBhuriyo izakuphelelwa mamandla njengesikhungo sangokomthetho, ngesibangeso-ke, izakuba namajamo afana begodu alingana namanye amaZiko weenHlathululimezwi wesiTjhaba kilenarha.

IZiko lesiHlathulimezwi sesiNgisi seSewula Afrika (i-DSAE) sele sisebenza njengekampani elandela isigaba 21, kusukela ngo- 1991. Kusukela ngo-Apreli 2001, i-DSAE izakuwela ngaphasi kwelawulo leBhodo.

Iimali zokusekela iBhuriyo ye-WAT kunye ne-DSAE zizakuphathwa yiBhodo esikhathini esizako ngomnqopho wokusebenzela ekuphadlhalajisweni kweemali zokusekela ngokulinganako nawo woke amaZiko wamaLimi wesiTjhaba, esikhathini seminyaka elitjhumi.

Ukubandula kunye nokuyeleliswa
Amabhodo wabanqophisi wamaZiko weenHlathululimezwi zesiTjhaba aye emukela iinyeleliso emalungwini wesiqhemesi emihlanganweni-bandulo emibili eye yabanjelwa amaZiko weenHlathululimezwi wesiTjhaba akhona gadesi (30 Okthoba 2000) kunye namaZiko weenHlathululimezwi wesiTjhaba aqeda ukusungulwa (5 Feberbari 2001). Iinhloko eziye zathintwa kilemihlangano-bandulo zibe ngilezi, hlangana nezinye:
* Umsebenzi wabanqophisi (Ikhowudu ka-King yeenKambiso kunye nokuziPhatha eHlanganweni);
* Ukutlolwa kwamahlelo webhizinisi kunye namabhajethi;
* Iinkambiso zokubika;
* Amahlelo wemakhiwo yehlangano kunye namahlathululo womsebenzi;kunye
* Nokukhangisa kunye nokukhetha abazakuqhatjhwa.

Imitlolo yokwakhulunywa nokwenzeka kiyo lemihlangano-bandulo iyatholakala begodu ingabawiwa ema-ofisi weBhodo.

IBhodo godu iye yanikela ikhoso yokubandula: Isingeniso sethiyori yokutlolwa kweenhlathululimezwi kunye nemiphumela yakhona. Abasebenzi bamaziko akhona baye bamenywa bona babe khona emhlanganweni webandulo kusukela ngezi- 27-29 Novemba 2000. Ikhoso le iye yabuyelelwa ekupheleni kwakaMatjhi 2001. Abantu abakhethwe mabhodo wabanqophisi bamaziko amatjha baye bakhambela lomhlangano-bandulo. UProf. R H Gouws (Yunivesithi yeStellenbosch) wabe anikelwe umsebenzi wokukghonakalisa lemihlangano yokubandula.

Abahleli-abakhulu, abaphathi: bemisebenzi yokusekela, amalunga wabasebenza ukulawula basezakwemukela ibandulo kunye neenyeleliso eBhodini, ngemva kobana sele baqhatjhiwe emaZikweni. Imihlangano-bandulo emithathu, ethatha ilanga linye ngamunye, kucatjangwa bona ngiyo ezakwenziwa kilokhu.

IBhodo ibuye yatjheja amaqhinga athileko wokubandula ukurhelebha amaZiko bona abe nabantu ababandulwe ngefanelo. Amanye amaqhinga layo afaka phakathi ukufananiswa kuhle kweemfundo namakghono kunye neenkhundla zamaZiko; ukuqhatjhwa kwabasebenzi besikhatjhana nangabe lokho kuyanconyiswa; ukujamisa kwesikhatjhana ukuqhatjhwa kwabahleli-abakhulu bese kuthi iZiko liphathwe mumuntu okhona lapho omkhulu, kuze kube sikhathi lapho kuqhatjhwa khona; kunye nokunikelwa kwebandulo langokomthetho nanyana ibandulo lemsebenzini ngendlela elingatlhogeka ngayo.


Ukusekelwa kunye nokuphathwa kweemali
IBhodo ihlala iseenkulumiswaneni nomNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji manqophana nokusekelwa ngokweemali kwamaZiko weenHlathululimezwi zesiTjhaba.

Isiqhemesi siye sasungula iqhinga leminyaka elitjhumi leendlela zokuthola ukusekelwa ngeemali ngokulingana phakathi kwamaZiko weenHlathululimezwi zesiTjhaba. Lokhu kuye kwethulwa kuNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji bona akuphasise.

Iimali zedluliselwa emazikweni ngemva kokwemukela ihlelo lebhizinisi kunye nebhajethi. Lokhu kwenziwa ngeencwadi zamaqhinga wokuhlela, ezahlanganiswa emihlanganweni-bandulo eyabanjwa ngo-Arhostosi kunye no-Okthoba 1999. Ngesikhatheso, abajameli bamaziko bathola iinyeleliso manqophana namaqhinga wokuhlela, kutjhejwa khulu-khulu iminqopho yesikhathi esifitjhani, esimaphakathi kunye neside; ukutjhejwa kwebhoduluko; amajamo wamaqhinga wesikhathi esizako; amahlelo wokufezakalisa; njll. Njengombana bekumnyaka wamathomo wokobana amaZiko atlole amahlelo webhizinisi anabileko kunye nokwenza amabhajethi ngokuya kweminqopho enqotjhiweko, iBhodo iye yabandamela ukurhelebha kilokhu.

Abasebenzi
Amaziko amathathu, iBhuriyo ye-WAT, iProjekthi yesiHlathululimezwi sesiXhosa kunye neZiko lesiHlathululimezwi sesiZulu, begade zisebenza njengeenkhungo zangokomthetho ezisekelwa ngeemali zakarhulumende (iBhuriyo ye-WAT) nanyana njengamaprojekthi eenkhungweni eziphakemeko zefundo (amaprojekthi wesiXhosa kunye nesiZulu). Iinjamiso zesikhatjhana ekubulaweni komThetho we-WAT, zibeka isijamiso sokuthuthwa kwabasebenzi beBhuriyo esikhungo sangokomthetho, bayiswe eBhuriyweni ejanyiswe njengekampani ehlonywe ngokwesigaba- 21. Nanyana kunjalo, emajameni weprojekthi yesiXhosa kunye nesiZulu, amajamo wabasebenzi abaqhatjhwe lapha abudisana. Njengombana abasebenzi baqhatjhwe begodu babhadelwa sikhungo sefundo esiphakemeko esisekela iprojekthi (iYunivesithi ye-Fort Hare kunye neyaKwaZulu), abasebenzi bemayunivesithi bafanele bona benze isivumelwano neenkampani ezakhiwe ngokwesigaba- 21 lezo. IBhodo imatasa njenganje ukurhelebha amaZiko ekubonisaneni ngemivuzo yomsebenzi nalamalunga wabasebenzi.

Amaziko aqeda ukuhlonywa gadesi, okubalwa isiNdebele kunye neSesotho sa Leboa, asebujameni bokungaqhatjha abasebenzi. Emajameni amanengi, amaziko anikela iimvumelwano zomsebenzi zasafuthi ebasebenzini bawo. Kilokhu, iBhodo ibuye yanikela iinyeleliso emabhodini wabanqophisi manqophana:
* nehlelo lesakhiwo sehlangano yeZiko lesiHlathululimezwi sesiTjhaba;
* iinjamiso zomsebenzi; kunye
* namagama kunye neemvumelwano zokuqhatjhwa.


Ukuhlelelwa kokutlolwa kweenhlathululimezwi
Isiqhemesi siye senza isivumelwano no-Prof. R H Gouws bona akghonakalise, abuyelele begodu aqalisise amaprojekthi akhona gadesi nalawo ahlongozwako emazikweni akhona; ukurhelebha amaziko aqeda ukuhlonywa ekukhetheni bona ngiziphi iinhlathululimezwi azakuthoma ngazo mantanzi; kunye nokurhelebha ngokuhlelwa kweqhinga lesihlathululimezwi kunye nencwadi yokuyelelisa. Lokhu kuye kwaphetha ngokufezakaliswa kweqhinga lekambiso yesibili yokutlolwa kwesihlathululimezwi emazikweni.

Ukufakelwa kwamaziko amakhompyutha
Kuye kwenziwa ihlahlubo yeendingo manqophana namakhompyutha kunye namahlelo wamakhompyutha emazikweni aqeda ukuhlonywa.

IBhodo iye yaphumelela ukuhloma itjhebiswano nekampani yeSwideni ebizwa- Lexilogik AB yabosolimi abasebenzisa amakhompyutha. Ihlelo labo lokuhlanganyela, i-Onoma, lisetjenziswa gadesi yiBhuriyo ye-WAT. IBhodo kunye neLexilogik AB benze isivumelwano ekupheleni kwakaMatjhi 2001, manqophana nokufakelwa kwamakhompyutha emazikweni amanye. Ihlelo leprojekthi elinabileko liye lenziwa ngesikhathi abakwa-Lexilogik AB bavakatjhele eSewula Afrika ngoMatjhi 2001. Ihlelo le-Onoma sele lifakiwe emazikweni weenHlathululimezwi zesiNdebele kunye neSesotho sa Leboa.

Imisebenzi yokusekela ilwazi
Esikhathini esizako, amaziko azakutlhoga irhelebho eBhodini ngemithethomigomo kunye nemisebenzi yokulandelela emanqophana nokutholakala kwemithombo-rhelebho yelwazi, ezakufanele bona iqalwe ngesikhathi sekambiso yokutlolwa kwesihlathululimezwi. Amaziko atlhoga godu ukuthola iinhlathululimezwi ezifaneleko, ama-ensayiklophediya, imitlolo yokulandelela kunye neminye imithombo-rhelebho yelwazi, ngobuduze. Iintwezi iBhodo iragela phambili nokwenza isiqiniseko sokobana ziyalungiseka.

Ukuthuthukiswa kwetheminoloji
Ngaphasi kwalesiqhema, iBhodo akhange iqalane nendaba yokuthuthukiswa kwetheminoloji ngokwayo, ngombana lokhu kumsebenzi wePhikwana lemiSebenzi yeTheminoloji emNyangweni wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji.


Ukutlolwa kweenhlathululimezwi ngokubambisana
Esikhathini seminyaka emibili edlulileko, iBhodo iye yalandela umthethomgomo wayo wokuphuhlisa ukutlolwa kweenhlathululimezwi ngokubambisana. Amajamo lawa athethwe ngombana kuqakathekile bona abatloli beenhlathululimezwi kunye nezinye iinqhema ezinekareko ekorweni yokutlola iinhlathululimezwi bona zibambane ngobukhulu obungakghoneka. Ukubambisanokho kungavela emazingeni ehlukeneko, kubalwa hlangana ukubambisana ezikweni ngalinye naphakathi kwamaziko woke, nemiphakathi ekhuluma ilimelo, neminyango yelimi eenkhungweni eziphakemeko zefundo, neenkhungo zelimi kunye nezinye iinkhungo, iinhlangano zokutlolwa kweenhlathululimezwi, kunye nekoro yangasese.

Iinhlathululimezwi zisetjenziswa eenkorweni ezahlukeneko, phakathi kwabanye, zisetjenziswa bosomlando, abafundisi, abososayensi bamakhompyutha, abosiyazi kwezeemali, abaphathi bamabhizinisi kunye nabosiyazi kwezobuphathi. Imibono kunye namazizo wabasebenzisi bemikhiqizo yelimi, afanele bona afunwe isikhathi soke. Ngaphezu kwalokhu, iragelo-phambili kwezamakhompyutha kunye netheknoloji yokuthintana kwenza bona kube lula ukuthintana begodu kwakhiwe amatjhebiswani nabanye abatloli beenhlathululimezwi eendaweni ezahlukeneko. Emaphethelweni, ukwabelana ilwazi kunye nokusebenzisana emaprojekthini, kuphuhlisa ukutlolwa kweenhlathululimezwi iphasi loke.










UMBIKO NGAMAJAMO KWEZOKUHLONYWA KWAMAZIKO WESITJHABA WEENHLATHULULIMEZWI (AMA-NLU)


Ama-NLUs akhona
Indawo yokusebenzela
Amalunga wokusungula
Ibhodo yabanqophisi
Itloliswe njengekampani elandela isigaba-21
Abasebenzi
Imibono
Afrikaans
US
?
?
Tlolisiwe 08/11/2000
Kuzakuhlonywa amajamo wesikhatjhana
Ukusulwa komThetho we-WAT ngesijamiso sesikhatjhana esizakumenyezelwa ngo- 2001, bese kuthi ngemva kwalokho ikampani yesigaba 21, ingenisweniswen take over
English
Rhodes University
n/a
n/a
belikhona kusukela ngo-1991
?
Amajamo wekadeni asaragela phambili
IsiNdebele
UP
?
?
Tlolisiwe 03/11/2000
Abasebenzi ababili abasebenza ngekontraga
IBhodo ydo yabaNqophiNqophisi abalawulako ithumele ihlelo lebhizinisi elinye; izakuqhatjha abasebenzi ababili abasebenzi itorho, ngesikhathi esifanathi esifaneleko.course
IsiXhosa
UFH
?
?
Tlolisiwe 19/01/2001
Ibhodo yabanqophisi isazakubonisana ne-UFH manqophana nabasebenzi abakhona
IBhodo yabanqophisi isakhulumisana ne-UFH bona ikghonakalise ukudluliselwa kuhle kwabasebenzi eZikwenie Unit
IsiZulu
UNIZUL
?
?
Tlolisiwe 30/06/2000
Ibhodo yabanqophisi isakhulumisana ne-
UNIZUL
IBhodo yabaNqophisi isabonisana ne-UNIZUL bona ikghonakalise ukudluliselwa kuhle kwabasebenzi eZikweniit
Sesotho sa Leboa
UNIN
?
?
Tlolisiwe 19/09/2000
Kumatasa nokuqhatjha
IBhodo yabaNqophisi izakuqhatjha abasebenzi aba- 3 ngesivumelwano esibekiweko ngesikhathi esifanelekoI



UMBIKO NGAMAJAMO WOKUHLONYWA KWAMAZIKO WESITJHABA WEENHLATHULULIMEZWI (AMA-NLU)

Ama-NLUs amatjha
Indawo yokusebenzela
Amalunga wokusungula
Ibhodo yabanqophisi
Itloliswe njengekampani elandela isigaba-21
Sele kunabasebenzi
Imibono
Sesotho
UOFS
?
?
Tlolisiwe 28/02/2001
(
Isivumelwano phakathi kwe-UOFS kunye neBhodo sele sisezingeni eliphakemekotage
Setswana
UNW
?
?
Tlolisiwe 15/02/2001
(
Isivumelwano ne-UNW sele sizakuphethwainalised
Siswati
PTA Technikon (Nelspruit)
?
?
Tlolisiwe 23/02/2001
Amaposo akhangisiwe
Isivumelwano ne-PTA (Ikhampasi ekulu) sele sizakuphethwafinalised
Tshivenda
UNIVEN
?
?
Tlolisiwe 12/02/2001
? (
Isivumelwano ne-UNIVEN sele sizakuphethwa
Xitsonga
Tivumbeni College of Education
?
?
Tlolisiwe 21/02/2001
Amaposo akhangisiwe
Isivumelwano neTivumbeni CoE sele sizakuphethwanalised












IBHODO YAMALIMI WOKE WESEWULA AFRIKA

Iintatimende zeemali zonyaka ophele ngezi- 31 Matjhi 2001






IBHODO YAMALIMI WOKE WESEWULA AFRIKA
Iintatimende zeemali zonyaka ophele ngezi- 31 Matjhi 2001
Imibiko kunye neentatimende ezitlolwe lapha zethulwa ekulandeleni iimfuno zomThetho weBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika, oyinomboro 59 ka- 1995, njengokutjhezelwa kwawo:
Okumumethweko	Ikhasi
Itjhithi ebhalansiweko	?
Isitatimende semali-ngeniso	?.
Isitatimende samatjhuguluko ekulinganiseni	?.
Isitatimende seemali ezingenako	?..
Amanothi weentatimende zeemali	??..
Ivumo
Iintatimende zemali ezivela emakhasini????ziye zavunywa yiBhodo begodu zatlikitlwa sikhulu seemali egameni layo.
Isikhulu seemali sinomthwalo wokubulunga amarekhodi azeleko begodu nafaneleko weendaba zeemali zesikhungo somthethosisekelo, ukulungisa iintatimende zeemali zonyaka omunye nomunye weemali ngokulandela neenkambiso ezamukelekako zokutlolwa kwamarekhodi begodu sifanele ukuqinisekisa bona isikhungo somthethosisekelo sinerherho begodu sisebenzisa irherho elisebenza kuhle, elifaneleko kunye nelingafihli litho ekuphathweni kunye nekutjhejeni ubungozi beemali kunye namalawulo wangaphakathi.
Prof. C N Marivate
Ilanga
Page 1

IBHODO YAMALIMI WOKE WESEWULA AFRIKA
Amanothi
ITJHITHI EBHALANSIWEKO yangezi- 31 Matjhi 2001

2000 R
2001 R


4 087 909
53440
4 141 349
Ipahla
Ipahla engasi yanje
Ipahla engathutheki
Ipahla ekhona gadesi
Ama-akhawunti emukelekako
Imali eyikhetjhi neyongiwe
IBhanka
Isamba sepahla
Ukulingana neenkolodo
Imali ekhona nebekiwe
Ibulungelo elingasabalaliswa
Iinkolodo zagadesi
Ama-akhawunti abhadelwako kunye neenjamiso
Inani leenlinganiso kunye neenkolodo


303 478 7 074 056

331 447 3 809 902

36672 5304032 1 733 352

29936 51 3779915

7 377 534

4 141 349

6 826 768
550766
7 377 534

Page 2
IBHODO YAMALIMI WOKE WESEWULA AFRIKA
ISITATIMENDE SEMALI-NGENISO sonyaka ophele ngoMatjhi, 2001
note
Imali-ngeniso
Isabelo sombuso
Amakonyana emukelwe
Imli-geniso encani
Iindleko
uhlala	'
iindleko zokulawula
iinkangiso
imbadelo ye-oditha
iindleko zeBhanka
imigidi
imirholo yamalunga webhodo
iimali zamakhonferensi
iimali zokujanyelwa
ipahla ephelako
Kokuthutha kunye neentembu
Ukwehla kwezinga
Amaziko weenhlathululimezwi
Ukuqhatjhwa kweensetjenziswa
i-intjhorensi
ukurhumutjha
iindleko zamalayisensi
ukulahlekelwa epahleni engasafuneki
iincwadizokufunda
Ubulunga kunye nokutlolisa
Amamayikhro-filimu kunye neenthombe
Ugadangisa
Amaprojekthi
Ukurekhoda kunye nokurhatjha
Umthelo wemisebenzi yesifunda
Irente ebhadaliweko
Ukukhenega kunye nokulungisa
Ukubhadela isabelo sakarhulumende
irholo
Kokutlola
Ukubekwa
Iindleko zokudla ekukhambeni
Umtato
Ibandulo
Iindleko zokurhumutjha
Iindleko zokukhamba
Imali eseleko enyakeni
Imali eseleko ekuthomeni konyaka
Imali eseleko ekupheleni konyaka


2001

2000

R

R

13355485

12226231

I 13020000

12205000

334 433

21 231

1 052

-

10616626

8 395 297

362 766

120 500

261 766

124224

521 031

602 220

273 486

22763

21 855

22167

129811

63 292

410677

305133

671 940

1 765 148

249315

135609

9745

11 159

85351

54 293

163 577

101 136

.

684 750

.

11 819

19963

11 645

. 427507

-

120

208

8109

-

6 483

9761

15734

7816

1 393

139

352 558

506 595

2 875 684

1 384311

107362

183976

7498

3874

45 454

54535

19096

4265

.

12590

2357184

1 303 314

21 437

45354

2195

1 773

.

725

117284

59606

84130

28868

53527

163956

932 588

582 763

2 738 859

3 830 934

4 087 909

256 975

6 826 768

4 087 909


Page 3


IBHODO YAMALIMI WOKE WESEWULA AFRIKA
/	ISITATIMENDE SAMATJHUGULUKO WEZOKULINGANISWA
enyakeni ophela ngezi- 31 Matjhi 2001
Imali eseleko
ebulungiweko
R
Ibhalansi ngezi- 01 Apreli 1999	256 975
Imali eseleko enyakeni 3 830 934
Ibhalansi ngezi- 01 Apreli 2000	4 087 909
Imali eseleko enyakeni 2 738 859
Ibhalansi ngezi- 31 Matjhi 2001	6 826 768
Page 4

IBHODO YAMALIMI WOKE WESEWULA AFRIKA
ISITATIMENDE SEMALI ENGENAKO
Enyakeni ophele ngezi-31 Matjhi, 2001
2001	2000
Amanothi R R
Imali engenako eentweni ezenziwako
Imali engeniswe izinto ezenziwako 5. 1 3066702 3965352
amakonyana azuziweko 334 433 21 231
Imali esalako (i-nethi) eentweni ezenziwako 3 401 135 3 986 583
Imali engeniswa mizamo yokusisa
Iindleko zokubulunga ubukghoni bokusebenzay
Ipahla engathutheki ethengiweko	(144230) (218415)
Iimali ezitholakele ngokuthengiswa kwepahla engathutheki	513
Imali esalako esetjenziswe emizameni yokusisa	(143717) (218415)
Isandiso sekhetjhi kunye neenlinganiso zayo	3257418 3768168.
Ikhetjhi kunye neenlinganiso zayo ekuthomeni konyaka 5.2 3779966 11798
Ikhetjhi kunye neenlinganiso zayo ekupheleni konyaka 5.2 7 037 384 3 779 966

Page 5

IBHODO YAMALIMI WOKE WESEWULA AFRIKA
AMANOTHI WEENTATIMENDE ZEEMALI
Ngezi-31 Matjhi, 2001
1. Imileyo yokubalisisa(accounting)
Iintatimende zeemali zilungiswa ngokuya kwehlelo lokukala iindleko lesikhathi esedlulileko. Lokhu okulandelako mithethomigomo emikhulu yokubalisiswa kweemali esetjenziswa yiBhodo, ekhambisana naleyo yonyaka odlulileko.
Leentatimende zikhambisana neenkambiso ezemukelako mazombe zokubalisisa.
1.1 Itjhejo leemali ezingenako
Izabelo zakarhulumende kunye nenye imali engenako itjhejwa njengemali-ngeniso ngendlela eqongelekako.
1.2 Ipahla engathutheki
Ukwehla kwezinga lepahla kubalwa ngokufaka imali ehlelwe ngunqopha ngehloso yokusula iindleko zepahla leyo esikhathini sayo sokuba nomsebenzi ngendlela erhelebhako.
Amazinga wokwehla kwezinga lepahla okusebenza kwenye nenye ikoro yepahla engathutheki ilandela ngalindlela:
Iinkoloyi 25.0 %
Ifenitjhara kunye nokhunye okufakwako 20.0 %
Ipahla ye-ofisi 20.0 %
Ipahla yekhompyutha 33.3 %
amahlelo wekhompyutha 50.0 %
Ipahla ebiza i-R1 000 nanyana ngaphasi isulwa enyakeni etholwe ngawo. Ipahla ethathwe kurhulumende itjengiswa ezingeni laka- 0.

2. Ipahla engathutheki
2001 Isamba senani sseccumulated
2000 Isamba senani
Iindleko lokwehla kwezinga Inani llokuthulokuthutha

Iindleko

lokwehla kwezinga
Inani lokuthutha



R R

R

R

R

R

Ipahla ekhona











iinkoloyi

71 467 28 289

43178

71467

10422

61 045

Ifenitjhari kunye











Nokhunye okufakiweko

146 737 51 894

94843

133513

23675

109838

Ipahla ye-ofisi

8810 2395

6415

4190

1 117

3073

ipahla











yekhompyutha

324917 175287

149630

228 722

77930

150792

Amahlelo wekhompyutha

35 541 26 129

9412

19028

12329

6699



587472 283994

303478

456 920

125473

331 447



Iindleko zokuthutha zingavunyelaniswa ngalindlela:















Inani lokuthutha







Inani lokuthutha



Ekuthomeni konyaka





ukwehla

ekupheleni





Izengezo

Okulahlwako

kwamazinga

konyaka



R

R

R

R

R

Ipahla ekhona











iinkoloyi

61045

-

-

(17 867)

43178

Ifenitjhara nokhunye

109838

13224

-

(28219)

94843

Ipahla ye-ofisi

3073

4620

-

(1 278)

6415

Ipahla yekhompyutha

150792

109873

(8 622)

(102413)

149630

Amahlelo wekhompyutha

6699

16513

-

(13800)

9412



331 447

144230

(8 622)

(163 577)

303 478

Page 6

2000 R
IBHODO YAMALIMI WOKE WESEWULA AFRIKA
AMANOTHI WEENTATIMENDE ZEEMALI
Ngezi- 31 Matjhi, 2001
2001 R

3 Ikhetjhi kunye nokongiwa
idiphozi ebawiwako wiwako
5 303 483
549
51
Ikhetjhi ekhona
I
51
5 304 032


4. ama-akhawunti abhadelako kunye neenjamiso zakhona
ama-akhawunti abhadelekako
iinjamiso zelivu


500216 50550

14400 39040

550 766

53440


5. Amanothi wesitatimende semali engenako

3 830 934
101 136 (21 231)
3910839
2591
51 922
3 965 352
2 738 859
163577 (334 433) 8109 2576 112
(6 736) 497 326 3 066 702
5.1 Imali engeniswa zizinto ezenziwako
Isalela ebekiwe yonyaka
ukuhlelelwa:
kokwehla kwamazinga
amakonyana emukelweko
ukulahlekelwa epahleni engathutheki elahlwako
Iminyakazo emalini yokusebenza ukwanda/ukuncipha e-akhawuntini eyemukelweko
Ukwengezwa e-akhawuntini ebhadelwako
5.2 Ikhetjhi kunye neenlinganiso zekhetjhi

3779915
1 733 352
5 304 032
7 037 384
3 779 966
Ikhetjhi kunye neenlinganiso zayo ibala ikhetjhi ekhona kunye namabhalansi asemabhanka. Amakhetjhi kunye neenlinganiso zayo ezibalwe esitatimendeni semali engenako ibala izamba zetjhithi ebhalansiweko ezilandelako
IBhanka
Ikhetjhi kunye nokongiwa


i















i 36nde01041: eng-nd: pansalb annual report
??

??

??

??




1





43


<fn>DAC-NLS.IsinghonghoyiloNgokubhalelwaKw.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isinghonghoyilo ngokubhalelwa kwamapholisa kurhelebha ungazimbi wenturhu yangekhaya



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isinghonghoyilo ngokungaziphathi kuhle namkha
ukwe
Isinghonghoyilo ngokubhalelwa kwamapholisa
kurhele
Ukwenza isinghonghoyilo ngokubandlululwa


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukusebenza ngomthetho > Iinghonghoyilo




Isinghonghoyilo ngokubhalelwa kwamapholisa
kurhelebha ungazimbi wenturhu yangekhaya

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ungenza isinghonghoyilo ePhikweni eliPhenya
iiNghonghoyilo ngamaPholisa (i-ICD) nayikuthi
ubona bonyana ilunga lemiSebenzi yesiPholisa
seSewula Afrika libhalelwe kukhambisana
neenjamiso zomThetho weNturhu yangeKhaya
ka-1998. Omunye nomunye umuntu onekareko,
abongazimbi benturhu yangekhaya kanye
neenhlangano okungasizo zombuso zingenza
isinghonghoyilo.
Okhunye ukubhalelwa kungafaka ukubhalelwa:
Kubopha umsolwa
Kurhelebha umnghonghoyili ukuvula umlandu
Kufumana indawo yokuphephela elungileko,
irhelebho lezokwelapha
Kuphekela umnghonghoyili ayokuthathaha iimpahla
zakhe kanye nokuthatha esinye nesinye isikhali
esiyingozi kumtlhorisi
Kuyelelisa umnghonghoyili ngangakukhetha,
okufana nokuvula umlandu wobulelesi namkha
wokwenza isibawo somlayo wokuvikelwa nokunikela
umsolwa ngencwadi emdosela ekhotho.
Inturhu yangekhaya yenziwa lokha umuntu
othinteka etjhebiswaneni langekhaya enza
okulandelako:
Atlhorisa ngokomzmba namkha ngokomseme,
isibonelo, abetha namkha akata.
Atlhorisa ngomlomo, ngokommoya namkha
ngokwengqondo, isibonelo, ukuthuka namkha
isikhwele esidluleleko.
Akuhlukumeza, isibonelo, ngokubuyelelweko
akudosela umtato okusilingako.
Akuthumelela iincwadi namkha agade imikhambo
yakho.
Angena endaweni yakho yokuhlala ngaphandle
kwemvumo.
Akuhlukumeza ngakwezomnotho namkha ngeemali,
isibonelo, lokha umyeni namkha umlingani
nakagandelela ekuthatheni zoke iinqunto zemali.
Ukona ipahla yakho, isibonelo, atjhisa izembatho
zakho, aphula ifenitjhara namkha asika amatayere
wekoloyi yakho.
Aphula umLayo wokuVikelwa okhona.
Okhunye nokhunye ukuphathwa ngokutlhorisa
okuthusela ukuphepha kwakho, ipilo namkha
ukuphila kuhle.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yePhiko eliziJameleko eliPhenya iiNghonghoyilo
ngamaPholisa (Independent Complaints
Directorate).
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Isinghonghoyilo singenziwa ngokwakho, ngomtato,
ngencwadi namkha nge-imeyili kwelinye nelinye
i-ofisi le-ICD.
Umnghonghoyili kufanele azalise iforomo
lokutlolisa i-DVA.
Nikela i-ICD ngelwazi elilandelako:

Istatimende sokwenzekileko
Igama nemininingwana yokuthintana kangazimbi
kanye/namkha yomghonghoyili.
Igama nesikhundla somsolwa wepholisa
(amapholisa).
Igama lestetjhi samapholisa.
Inomboro yomlandu yamapholisa nayikhona.
Ilanga, isikhathi nobunjalo bokungakhambisani
ne-DVA.
Imininingwana yabofakazi nayikhona
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Section 18 of the Domestic Violence Act, 1998
(Act 116 of 1998) (IsiGaba 18 somThetho weNturhu
yangeKhaya)
National Instructions regarding Domestic
Violence: 7/1999 (ImiLayo yesiTjhaba yeNturhu
yangeKhaya mayelana neNturhu yangeKhaya
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Klayenti - Khamba: Ukuvunywa kweklayenti
erejisteni yeemvakatjhi
Isikhathi sokulinda ikulumiswano - mizuzu ema-30
Incwadi yokuvuma kumnghonghoyili kungakapheli
amalanga ama-30
Umbiko weragelo phambili - kungakapheli amalanga
ama-30
UmBiko wokuGcina - kungakapheli amalanga ama-90
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Iforomo lokutloliswa le-DVA (DVA registration
form)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :25 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.IsinghonghoyiloNgokungaziphathi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Isinghonghoyilo ngokungaziphathi kuhle namkha ukwephulwa komthetho malunga we-SAPS newe-MPS



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isinghonghoyilo ngokungaziphathi kuhle namkha
ukwe
Isinghonghoyilo ngokubhalelwa kwamapholisa
kurhele
Ukwenza isinghonghoyilo ngokubandlululwa


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukusebenza ngomthetho > Iinghonghoyilo





Isinghonghoyilo ngokungaziphathi kuhle namkha
ukwephulwa komthetho malunga we-SAPS newe-MPS


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe|
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi| Iindleko | Amaforomo azaliswako|
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Yenza isinghonghoyilo kwa-Independent Complaints
Directorate (ICD). Nayikuthi wenza
isinghonghoyilo e-Ofisini lesiTjhaba indaba
izakudluliselwa e-Ofisini elifaneleko
lePhrovinsi (kuye ngendawo okwenzeke kiyo
isehlakalo) bona kuphenywe.
Imihlobo yeenghonghoyilo engenziwa kwa-ICD:
Isinghonghoyilo seHlangothi II: Singhonghoyilo
sokungakhambisani nomthetho kwe-SAPS ngokuya
komThetho weNturhu yangeKhaya, umThetho 116
ka-1998 (Nayikuthi ilunga le-SAPS libhalelwa
kukhambisana neenjamiso zomThetho weNturhu
yangeKhaya.)
Isinghonghoyilo seHlangothi III: Singhonghoyilo
esisola bona ipholisa (amapholisa) enze isenzo
sokwephula umthetho esiphele ngokulimala kumbi
okufuna ukwelatjhwa kwesiguli ngokulaliswa.
Ukungaziphathi kuhle okunjalo namkha ukwephulwa
komthetho kufanele kube kwenzeke lokha umuntu
nakavalelweko. Okulandelako lirhemo
leenghonghoyilo zeHlangothi III:
Ukusetjenziswa kumbi kwamandla okunomphumela
omumbi emphakathini ngokuya kokulimala
okubangiweko: sibalo sabantu abathintekako;
inani lemali ethintekako; namkha isikhathi
sokwenzeka.
Ukutjhisa
Ukulimaza ngehloso yokulimaza kumbi namkha
ukulinga ukubulala
Ukuthumba
Ukukhandela ukusebenza komthetho
Ukwenza ngokukopa namkha ukusebenzisa umtlolo
owaziko bona wenziwe ngokukopa wenani le-R50 000
namkha ngaphezulu
Ukweba
Ukuhlukumeza ngokomseme
Ukukhuluma amala ekhotho
Inturhu yeemphakathini
Ukuthusela
Ukuthumba
Ukona ipahla
Ukuzibandakanya esiqhemeni sezelelesi
Ukuba nepahla eyetjiweko
Ukukata
Ukufumana ipahla eyetjiweko
Ukubamba ikunzi
Ikohlakalo
Ukulalana ngemva
Ukweba
Ukuzwisa ubuhlungu ngokufuna ilwazi
Ukufumana into ngamandla
Ukukhuthaza inturhu, isibopho sobugobotjani
namkha ukulinga ukwenza esinye sezenzo
ezirhenyiswe ngehla
Isinghonghoyilo seHlangothi IV: Singhonghoyilo
esisola bona ilunga lenze isenzo sokwephula
umthetho ngaphandle kwalezo ezirhenyiswe ngehla
namkha ukungaziphathi kuhle okungakhenge kube
nomphumela wokuhlongakala namkha ukulimala kumbi
komunye.
Isinghonghoyilo seHlangothi V: Singhonghoyilo
esenzeka ngaphandle kwegunya namkha
lomthethomgomo we-ICD.
Iinghonghoyilo ezingeze zenziwa kwa-ICD:
Iinghonghoyilo zezehlakalo ezenzeka ngaphambi
kokuhlonywa kwe-ICD. Lokhu kutjho zoke
izehlakalo ezenzeka ngaphambi kokuhlonywa
kwe-ICD. Lokhu kutjho zoke izehlakalo ezenzeka
ngaphambi komhlaka Apreli 1997 kanye nalezo
ezenzeka esikhathini esidlula unyaka ngaphambi
kobana zibikwe kwa-ICD, ngaphandle kobana kube
nobujamo obunye.
Iinghonghoyilo ezenziwa ngabasebenzi bemiSebenzi
yokuLungiswa kokuziPhatha (okuyi-Correctional
Services), iinkhulu zekhotho kanye namalunga
wamaJoni weSewula Afrika.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-Independent Complaints Directorate.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ungenza isinghonhoyilo ngokwakho, ngomtato,
ngencwadi namkha nge-e-mail e-ofisini eliseduze
le-ICD. Iinghonghoyilo zingenziwa ngesikhathi
somsebenzi, phakathi kwaka-8h00 no-16h30.
Zalisa iForomo lokuBika isiNghonghoyilo
(i-Complaint Reporting Form) (Form 1)
bewulifeksele e-ofisini eliseduze le-ICD.
I-ICD ingakubawa ukunikela ngelwazi
elingezelelweko ngaphambi kobana isinghonghoyilo
siphenywe.
Nayikuthi uza ngokwakho, uzakubonana
nesisebenzi esiphethe umlandu namkha umcozululi.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Police Act, 1995 (Act 68 of 1995)
(UmThetho wamaPholisa weSewula Afrika)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukusetjenzwa kweenghonghoyilo:
Ukuvunywa kweklayenti kungathatha imizuzu
emihlanu.
Isikhathi sokulinda sokukhulumisana nesisebenzi
esiphethe umlandu namkha umcozululi kungaba
mizuzu ema-30.
Ukuvuma ngomtlolo ukufumana isinghonghoyilo
kungathatha imizuzu ema-30.
Umbiko weragelo phambili ungathatha amalanga
ama-30.
Umbiko wokugcina ungathatha amalanga ama-90.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Complaint Reporting Form: ICD FORM 1 (CLASS III,
IV) (IForomo lokuBika isiNghonghoyilo)
DVA FORM ( CLASS II)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :23 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.Isino.2007-05-18.nr.txt</fn>


ISINO



ISIBAWO SESIQHEMA / SEHLANGANO / SESIJAMISO


KUSETJENZISWA YI-OFISI KWAPHELA
INOMBORO YOKUREJISTARA (IKHOWUDI YEMIDANA)
IDEYITHI ESIFIKE NGAYO





Tshaya ngetshayo âˆš ngebhokisaneni elifaneleko
Indawo Yokusebenzela / Istjudiyo

Ukubukisa Nokumemezela / Nokwazisa Emphakathini


Indawo Yokuhlala - iphrojekhthi kunye
- namahlelo

Iimfundobandulo

Ukuthwasisa NokuDizayina


Okhunye (nqophisa):




ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA

IBIZO LESIQHEMA / LEHLANGANO / LESIJAMISO


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






I-ADRESI YEKHAYA




IKHOWUDI YOKUPOSA






IPHROVINSI




INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI -


Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe? ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili (2) )

Ngeposi


Ngefeksi

Nge-Imeyili

Ngefoni

Nge-SMS


ISIGABA 2: IJAMO LEZOMTHETHO NEMINININGWANA YEHLANGANO
2.1 Nimhlobobani Wehlangano?

IKhamphani YeSektjheni 21

ISektjheni 18A yomThetho weNgeniso yomThelo


Omunye umhlobo (nqophisa):






Inomboro enirejistare ngayo













2.2 Sasungulwa nini isiqhema senu / Yasungulwa nini ihlangano yenu / Sasungulwa nini isijamiso senu ?

INYANGA


UMNYAKA




2.3 Isendlalelo Sehlangano


2.3.1 Umlando Wehlangano Yenu



























2.3.2 Inembombono Nekghonakaliso Yenembombono Yehlanganwakho











2.4 Rhemisa lokho okube yipumelelwakho ekulu kezobukghwari ehlanganwenakho eminyakeni emi-3 edlulileko.





























2.5 Bangaki abantu abasephrojekhthinakho le? Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo besitjhaba nehlalo yaso ezakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.

Abaduna
Abasikazi

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa

Abasebenzela Safuthi









Abatorhako









Abasebenza Ngokuzinikela/AmaVolontiya











ISIGABA 3: IHLATHULULO YEPHROJEKTHI

3.1 Isihloko / Igama Lephrojekhthi Oyenzela Isibawo.





3.2 Akhe usihlathululele ngokufitjhazana ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.














































3.3 Umphakathi uzakusizakala njani / ngani ngephrojekthakho le?
















3.4 Sendlalela imininingwana yehlelo ozolilandela ukuphumelelisa iphrojekhthi (ungayenza ngetheyibuli )


Isikhathi ( nini )




Indawo ( kuphi )





Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla





Iminqopho ( ini )






Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )







Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )






























ISIGABA 4: IBHAJETHI YEPHROJEKTHI

4.1 Sibawa usihlukanisele imisebenzi imali yephrojekhthi le ezakusetjenziselwa yona:
I-ayithemu / Ihlelo Lomsebenzi Wobukghwari

Inani Lemali


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R
IBHAJETHI EPHELELEKO YEPHROJEKHTHI

R






4.2 Kukhona enye ihlangano la ubawe khona ukusizwa ngemali? Sibawa uveze boke abakusiza ngemali bese uzalisa imininingwana elandelako ngenzasapha.:
Ezinye Iinhlangano Ezizakusiza Ngeemali
Inani Lemali Obawe Ukusizwa Ngayo
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Imali Esalindele Ukudluliswa



Nqophisa:








DAC



ACT



BASA



NDA



Trust / Foundations



Nqophisa:








Abanikeli Beemali Bangaphandle / Abazenda



Nqophisa:








Urhulumende WesiFunda / wePhrovinsi



Nqophisa:








Urhulumende WeNdawo / WeKhaya



Nqophisa:







Ngezinye iindlela
Nqophisa:






IMALI EPHELELEKO EVELA KABANYE ABASEKELI NGEEMALI : R


4.3 Akusilula ukuthi i-NAC ingasiza ngebhajethi epheleleko kilephrojekthi, ngalokho-ke itjho imali obawa bona i-NAC ikusize ngayo.
R

4.4 Itjho imisebenzi yephrojekhthi ozayisebenzisela imali evela kwa-NAC nakube uphumelele ukuyithola?










4.5 Itjho amanye amahlandla la i-NAC yakhe yakusiza khona ngemali.
IDEYITHI
INOMBORO YEPHROJEKTHI
IGAMA LEPHROJEKHTI
INANI LEMALI
20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R


4.6 Sibawa imininingwana yokubhanga yephrojekthakho (faka isitatimende sebhanga)
Umnikazi We-akhawundi

Ibizo Lebhanga

Igatja Lebhanga

Ikhowudi Yegatja Lebhanga








Inomboro Ye-akhawundi


















4.7 Ngubani namkha bobani abanelungelo lokutlikitlela i-akhawundi yebhaga engehla le esiqhemeni senu / ehlanganwenenu / esijamisweni senu?
UMTLIKITLI 1
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Phrof. Mma. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI



UMTLIKITLI 2
ISIKHUNDLA
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA/KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI

UMTLIKITLI 3
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


4.8 Nakube umphathiimali wesiqhema senu/ wehlanganwenu / wesijamiso senu akasuye omunye wabatlikitli aba-3 abatjhiwo ngehla, sibawa bona usiphe imininingwanakhe.
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-I-MEYILI


4.9 Ibizo LakaSoma-akhawundi / LomPhathiincwadi Olawula Iimali Zephrojekthi ngamalanga
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI



4.10 Ibizo lakaSoma-akhawundi / LomHloliincwadi Wesiqhema / Wehlangano / Wesijamiso
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll)
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














INOMBORO YEFONI


INOMBORO YEFEKSI

Inomboro Yomsebenzi Erejistariweko

I-ADRESI YE-I-MEYILI

4.11 Itjho imininingwana yamva nje yama-akhawundi wenu wangomnyaka
UmNyaka WeeMali OPhela

20__ /__ /__




INGENISO EPHELELEKO YEMALI
R

KHUPHA IMALI ESETJENZISIWEKO SEYIPHELELE
R

KULINGANA NEMALI EYEQILEKO / ETLHAYELAKO YOMNYAKA
R

IMALI EBULUNGEKILEKO (EBEKELWE NGEQADI, IKHETJHI NAMKHA AMASISO)
R

4.12 Ubufakazelo
Sibawa abafakazeli ababili esingakghona ukubathola, umrholi womphakathi kunye nesikghwari esiwufundeleko umsebenzi wobukghwari abanqopheneko nomsebenzakho. Sibawa usithumelele ubufakazelo obutlolwe babe batlikitlelwa obubuya kubafakazeli, ngenzasapha.

4.12.1 Umfakazeli 1: UmRholi WomPhakathi
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI


INOMBORO YEFEKSI

I-ADRESI YE-I-MEYILI


Itlikitlwe


Ideyithi
20__ /__ /__



4.12.2 Umfakazeli 2: USobukghwari
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






INOMBORO YEFONI


INOMBORO YEFEKSI


Itlikitlwe


Ideyithi
20__ /__ /__

4.13 Ilizwi Lokuzibopha Lomlungeleli (Isigaba 1)
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.


20__ /__ /__
UMLUNGELELI
IDEYITHI



TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO

4.14 Ilizwi Lokuzibopha Lakasihlalo, Lesekela Lakasihlalo Namkha Lomphathiimali ( HAYI umlungeleli )
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.



20__ /__ /__
USIHLALO / ISEKELA LAKASIHLALO / UMPHATHIIMALI
IDEYITHI



TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO


ISIGABA 5


5.1 Sipha isijamiso sezokuphatha ehlanganweni yenu
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI



INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-I-MEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI



INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll)
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI





5.2 Sipha isijamiso sebhodi yehlanganwenu
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Prof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI


INOMBORO YEFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


ISIGABA 6: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE

Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:

1
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe

2
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo

3
Usiphile isendlalelo ngephrojekhthi le (ikhasi 2 leforomeli )

4
Usifakile isitatimende sebhanga esingakagaywa ( original ) [ singadluli eenyangeni ezi-3 ngobudala ]

5
Amakhophi wamakhotheyitjhini aveza iindleko zephrojekhthi nawo uwafakile

6
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile

7
Isitifikethi esikuhlambulula kezomthelo usifakile

8
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe

9
Iincwadi ezivela kubafakazeli zifakiwe nazo

10
Ubuncani bakhona ufake sinye isibonelo somsebenzakho ( isib. Isithombe, iindatjana ezisikwe emaphephandabeni, njll ) esiphathelene nephrojekhthi le.


Mina, _____________________________ ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.


TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.




20__ /__ /__
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
IDEYITHI


TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO































1


<fn>DAC-NLS.IsisekeloSikarhulume.2007-05-18.nr.txt</fn>


ISISEKELO SIKARHULUMENDE ESIHLANGENEKO SOKUTJHEJA I-HIV KUNYE NE-AIDS

Kubayini kubesisekelo?

Isisekelo lesi sathuthukiswa Mnyango weemFunda naboRhulumende bemaKhaya (The DPLG) kobana kuyeleliswe abomasipala kunye nalabo abazibandakanyileko ekutheni kungenziwani kobana kubonelelwe ukuthuthukiswa nokuzibophelela kukarhulumende wekhaya mayelana ne HIV Ne AIDS. Kunokuhlangana phakathi kokubhebhetheka kwe HIV kunye nobujamo bokungathuthuki, indlala, imali-ngeniso nokungalingani kobulili. Kufaka, amaphilo kunye nomthelela wezehlalakuhle kwezomnotho okumayelana ne HIV ne AIDS, nakho kusiyakukhula ebujameni bendlala nekudinyweni amathuba. I-HiV ne AIDS inomthelela omkhulu ekuphatheni kukarhulumende mayelana nezepolotiki neenhlangano eziphetheko kibomasipala begodu ingaba nomthelela omumbi emisebenzini kaMasipala yokuthuthukisa umphakathi njengokunikela amanzi ahlwengileko, iinsetjenziswa zokuphumela ezihle, igezi, izindlu njll njll ngendlela edzimeleleko.

Isisekelo sihlathulula umsebenzi karhulumende wekhaya mayelana ne HIV ne AIDS godu:
â— Siveza kuhle umthetho-mgomo wehlelo leensetjenziswa eziqakathekileko zikarhulumende wekhaya zokutjheja I -HIV ne AIDS
â— Sihlathulula kobana kungenziwa njani i-HIV ne AIDS zifakwe ehlelweni lokuthuthukisa elihlanganisiweko (IDP)
â— Siveza kuhle indima yomunye nomumye umkhakha, kiyo yoke imikhakha karhulumende, kobana imikhakha ingadlalla indima yokusekelana kutjhejwe i-HIV ne AIDS
â— Siveza kuhle ihlelo lenarha lokusekela abomasipala mayelana nokwazi nokwenza isisekelo sisebenze eendaweni zemakhaya.

Imithetho-lawulo Emhlahlandlela

1. Ukukhambisana Nomthetho: Yenza Isiqiniseko sokobana boke abomasipala bazwisisa bebazalisa iimfuneko zomthetho-sisekelo nomthetho mayelana ne HIV AIDS bebenze amahlelo wombuso nokuthuthukisa kusebenze
2. Ukufumana Iinsetjenziswa ngokuLingana: Thuthukisa ukusabalalisa ngokuzeleko kweensetjenziswa nokwenza kobana kube nezidlu ezaneleko neensetjenziswa zokuphumela, ukufumana ukudla, ivikeleko kunye namanzi negezi, iindlela ezihle kunye neenthuthi
3. Ukulingana: Yenza isiqiniseko sokusabalalisa ngokulingana kweensetjenziswa ngokungabandlululi abantu abaphethwe mulwana we HIV ne AIDS kunye nalabo abanganawo umulwana weHIV ne AIDS.
4. Ukuba Majadu: Fumana indlela ehlukileko emayelana nokubonelela kwagadesi, zakhele amaphuzu aqinileko nendlela elula yokubonelela iindingo zemakhaya.
5. Umngomo: Sekela ngendlela ekhuthazako ngasosoke isikhathi
6. Ukubandulwa nobudosi phambili: Khuthaza bewuthuthukise amakghono afaneleko phakathi kwazo zoke iinhlangano ezizibandakanyileko kobana zenze imisebenzi yazo emayelana neselele ye HIV ne AIDS.
7. Itjhebiswano: khgonakalisa ukuthintana nokukhulumisana kweeenhlangano ezisibandakanyileko, ukukhuthaza itjhebiswano lokuthuthukisa ukuhlela ekuzakwenzeka kiyo yoke imikhakha karhulumende, eenhlanganweni zomphakathi, imikhakha yangeqadi kunye neenhlangano ezithuthukisa isitjhaba.
8. Indlela YamaLungelo WoBuntu: Thuthukisa ukuvikelwa kwamalungelo wobuntu nesithunzi sabantu abanomulwane weHIV.

Ngubani Ekufanele asebenzise Isisekelo?

Isisekelo sithathwa njengomthombo wawo woke amakhansela neemphathiswa ezikhona kibo Masipala, iinhlangano nabantu abazibandakanyileko kiyo yoke imikhakha ebathintana nebasekela urhulumende wekhaya, kufaka hlangana urhulumende wesiFunda norhulumende oPhakathi, ihlangano yaborhulumende bekhaya yeSewula Afrika,(SALGA) SANC iinhlangano zomphakathi kunye neenhlangano ezisekela ngeemali.

Ukuthoma ukusebenza kwesisekelo kufuna indlela yetjhebiswano kobana kwenziwe ukuthuthukiswa, ukuhlela nokukhgoneka kokusebenza. Abalingani kufaka hlangana iminyango karhulumende omkhulu noweemfunda, amabubulo wangeqadi, iinqhema ezinerhuluphelo, NGO's CBO's, FBO's, Abarholi bendabuko, iinhlangano zikarhulumende, iinhlangano zerhubhululo.

Indima edlalwa boMasipala beeNgodi nebemaKhaya
Indima yabomasipala ekutjhejeni ihlelo le I-HIV ne AIDS lisebenze liyahluka kunehlelo lomenzi, lomkhgonakalisi/mlawuli, umkhgonakalisi nomhlanganisi








Isisekelo godu sikhombisa kobana abomasipala bangazuza njani ngokubonakalisa indima engadlalwa ngeminye imikhakha yomnyango mayelana nokutjheja ubulwelwe lobu.

Simema yoke iminyango karhulumrnde, iinhlangano zomphakathi, iinhlangano ezisekela ngeemali, neenhlangano ezingazibandakanya kobana zibambisane ne dplg etjhebiswaneni nobomasipala ekuphunguleni imithelela ye HIV ne AIDS emakhaya

Ilwazi elinabileko

Ukufumana ikhophi Yesisekelo, namkha ilwazi elizekeko, thintana no:
Ms Nombulelo Msikinya
Ekorweni yezokuLingana nokuThuthuka, dplg
Umtato: 012 336 56 22
Email: Nombulelom@dplg.gov.za
dplg Umkhozakho ekusebenzeleni umphakathi



1


<fn>DAC-NLS.IsitlankanaSomrholo.2007-05-18.nr.txt</fn>


ISITLANKANA SOMRHOLO
IBIZO LOMQHATJHI: ?????????????????????????????..
I-ADRESI: ????????????????????????????..??????? ?????????..???????????????????????????????.
IBIZO LOMSEBENZI: ?????????????????????????????..
INOMBORO YEBHUGWANA:?..????????????ISIKHUNDLA SOMSEBENZI/IGREYIDI:????????????..
ISIKHATHI SOMRHOLO: UKUSUKELA:???????????...UKUYOKUFIKA:?..???????????????
UMRHOLO: ?????????????????????????????????..
INDLELA YOKUBHADALA:	( NGE-AWA ( NGELANGA ( NGEVEKE
(Tjengisa ngetshwayo ( ebhlogwaneni elifaneleko) ( NGEFOTINAYITHI ( NGENYANGA



Ama-awa ajayelekileko asetjenziweko
I-owuvathayimu esetjenziweko
AboSonto abasetjenziweko
Amaholideyi asetjenziweko
Imbadalo ngenye indlela
Isikhathi sokulindela ukubizwa ( i-standby )
Iimbononelelo (zitjho ngamagama )

??????????????
??????????????
??????????????

INANI ELIPHELELEKO:
Isilinganiso / Ireyidi

?????.
?????.
?????.
?????.
?????.
?????.
?????.

?????..
?????..
?????..
Inani Lama-awa

??????.
??????.
??????.????????????
??????
??????

??????????????????.
Imali Eyenziweko NgamaRandi

???????
???????
???????
???????
???????
???????
???????

?????????????????????

IMALI EDOSWAKO: I-P.A.Y.E
I-UIF
OKHUNYE (itjho imininingwana epheleleko) ??????????..???.
??????????????
??????????????
INANI ELIPHELELEKO:

???????
???????
????...?????...???

INANI ELIPHELELEKO LEMALI









<fn>DAC-NLS.IthwasisoNgobujamoB.2007-05-18.nr.txt</fn>


( OUT COVER )


ITHWASISO NGOBUJAMO BOMPHAKATHI


( Emblem as on the out cover of the English version )



IKHOLEJI YEZOMTHETHOBULUNGISWA






ABARHOLI BENDABUKO







Kutlole u : AM Kgoele












IHLELO


(1).	ISINGENISO	:	ITHWASISO NGOBUJAMO BOMPHAKATHI

(2).	UMFUZISELO WOKUTHATHA IHLANGOTHI

(3).	IMIKGHWA NEENRHULUPHELO EZIHLUKILEKO :	Indatjana YomLambo
UMgwenya
(4).	AMAKGHONO WOKULALELA :	Umlayezo Wefowuni
Ephukileko
:	Isifundo Esiyifihlo
:	Iinqabo Zokulalela

(5).	IIMFUNDO EZISILINGANISELO






























INGCENYE 1







OKUFUNDWAKO




































ITHWASISO NGELIMUKO LOBUJAMO BOMPHAKATHI


" Ifundiso Ngobujamo Bomphakathi inqophe ukunikela zoke iimphathiswa

zekhotho ilwazi nelimuko lokuzwa imibono yabanye nobujamo babo obuhlukeneko

kobanyana iinqunto zazo zizokuba ngezilungileko nezifaneleko emphakathini

esiphilo kiwo."




































INDLELA YOBUJAMO BOMPHAKATHI

Umfuziselo Otjhugululiweko Wokuthatha Ihlangothi Ebujameni Bezinto BeSewula Afrika :

Ukuthatha ihlangothi ekhotho kuvamise ukuziveza :

Njengabonobangela Abasengqondweni Abangasibo Bangabomu
Kunye
Nabasemphakathini Abangaphandle Kwengqondo,
Bona abangilaba:

â€¢	Ukubopheleleka kombono kokuthileko
â€¢	Ukukhambisana nokujayelekileko
â€¢	Ukutjhiyana ngendima ngezamasiko
â€¢	Ukungatjheji amaphuzu wobujamo bomnotho womphakathi, bemininingwana epheleleko yesitjhaba kunye nebezenzeko ezibonakalako
â€¢	Okutholakeleko ngokuthembeka



[ illustration as on page 5 of the English text ]


Legends :


Stereotyping = ukubopheleleka kombono kokuthileko

Model of Bias = Umfuziselo wokuthatha ihlangothi

Objectivity = Ukungathathi ihlangothi

Conscious = - Limukako/-Bonako

Unconscious = -Ngalimukiko/-Ngaboniko

Ignorance and/inequivalence in Cultural/Religious Practices/Customs = Ukungatjheji kunye/namkha ukutjhiyana ngendima kezamaSiko/kezeKolo

Ignorance of socio-economic realities = Ukungatjhejwa kwamaqiniso wobujamo bezomnotho womphakathi

Credibility Blocks = Iinqabo Zokuthembeka

Evaluation of Evidence = Ukuhlolwa Nokulinganiswa Kobufakazi

Discretionary powers = Amandla Wokuzicabangela ( wokuzibonela )

Reasonable person = Umuntu Onengqondo

Etc. = njll.







Ukubopheleleka Kombono Kokuthileko


â€¢	Soke abantu kukhona imibono esibopheleleke kiyo, ngitjho nanyana singazange sabelethwa sibotjhelelwe emibonweni leyo nje.
â€¢	Ukubopheleleka embonweni othileko kubala nokuthatha itshwayo lomuntu othileko lenziwe unga yonanto abanye besiqhema esithileko ekufuze babe ngiyo namkha ekungakafaneli babe ngiyo.
â€¢	Ukubopheleleka embonweni othileko ngenye indlela 'yokuzihlukanisa ngamakoro womphakathi'.

"Angitjho ukuthi abantu basebenzisa ngabomu ngendlela engakafaneli imibono ababopheleleke kiyo ... Eqinisweni, ukubopheleleka emibonweni ethileko ngezobuzwe nangezomseme kukhona eengqondweni zethu, kubangwa bujamo esiphila kibo emphakathini, kukhuthazwe lisiko elivamileko emphakathini kubuywe godu kukhuthazwe nanga ziimbikiindaba. Kesinye isikhathi imibono yokubopheleleka le inzinze eenjamisweni zethu. Kuvamisile-ke ukuthi imibono enjalo siyamukele njengeqiniso. Nasihlangabezana nomraro, sivele siyisebenzise ngaphandle kokucabanga imibono esibopheleleke kiyo, ngoba kuyazenzakalela lokho, begodu kulula - kulula khulu kunokuhlolisisa umraro bese sifika esiphethweni sawo ngokusebenzisa ihloko, sicabangne, silalele besilinganise izinto."

IJaji u-B McLachlin, we-Western Judicial Education Centre, e-Canada.

Ukukhambisana Nokujayelekileko


â€¢	Ikambisolawulo Yokugandelela Kokuthileko

Ukufana hlangana kwesiqhema esithileko kunye nokwehluka hlangana neenqhema ezithileko kuyadluliselelwa namkha kugandelelwe ngokweqileko.

â€¢	Ukuthatha Ihlangothi Kokufana Kwezinto Esiqhemeni Sangaphandle

Umukghwa wokubona amalungu wesiqhema sangaphandle kwanga ayinto yinye efanako kunamalungu wesiqhema sangekhaya.

â€¢	Ukuthatha Ihlangothi Ngemibono Yamazizo Yesiqhema Sangekhaya/Sangaphandle

Umukghwa wokubona iinqhema zangekhaya njengeenqhema ezinemibono yamazizo eminengi nehlukileko kunesiqhema sangaphandle.

â€¢	Ukuthatha Ihlangothi Ngemiqondo Yokuhluka Kwesiqhema Sangekhaya/ Sangaphandle

Umukghwa wabantu wokuthatha izahlulelo ezihluke khulu emalungwini weenqhema zangaphandle kunemalungwini weenqhema zangekhaya.

Itjhugululwe yalungela ukusetjenziswa kilomtlolo ukusuka emtlolweni wokwethulwa kobujamo bezinto emphakathini ePhikweni lezeRhubhululo ngezomThetho, zobuZwe kunye nezoBulili
Cheryl de la Rey, womNyango weemFundo zeSayikholoji, eYunivesithi ye-Cape Town.



Okutholakeleko Ngokuthembeka


Amarhubhululo wesayensi atjengise "umukghwa oqhelileko wokuthatha ungathi amadoda athembeka ukudlula abantu besifazi."


"Ngekhotho, ukuthembeka kungaba sikhali esikhulu kumbi umuntu angaba naso, nanyana umuntu uvela ekhotho njengecwetha, nanyana uvela njengofakazi, nanyana uvela njengobangisana nomunye ecaleni, nanyana uvela njengommangali namkha ummangalelwa, ngalokho-ke lomhlobo wokuthatha ihlangothi ungaba nomphumela onamandla abhubhisako."

Ngokunjalo, amajaji kungenzeka angalimuki nakancani ukuthi ukuthembeka kungakhisinyezwa kangangani mumukghwa obonakala ungakaqakatheki wokubiza abantu (abathileko ) ngamabizwabo wakwabo, namkha ngokusebenzisa amagama namabizo wokulonga :

Winkler on Crites and Hepperle ( 1987 : 234 ).


Ukungatjheji Amaphuzu Wobujamo Bomnotho Womphakathi, Bemininingwana Epheleleko Yesitjhaba Kunye Nebezenzeko Ezibonakalako

Ukutlhogakala kwelwazi elinembako/iintolwana nokuzicabangela okuthileko bona kujame ngendlela ethileko ngalokhu okulandelako :

â€¢	Umphumela weenqunto ezithileko phezu komnotho.
â€¢	Ubujamo bemphakathini ngokuhlukileko kilokho umthathi weenqunto azibonele khona.
â€¢	Imininingwana epheleleko yesitjhaba nobunjalo beembalobalo zomphakathi ekukhulunywa ngawo.
â€¢	Ukuziphatha kwabantu ebujameni obuthileko ngenca yommoya wengqondo abanawo ngomphakathi.


Umnqopho Wokuthatha Ihlangothi


Ukuthatha ihlangothi kungenzeka nanyana kukisiphi isiqhema, kodwa ngokwelojikhi yomfuziselo wethu, ukuqina kwamandla 'wokuhluka' kwendaba okusetjenzwa ngayo namkha komuntu kilokho okwenzeka mbala epilweni yokuthathwa kweenqunto, kwandisa amathuba wokuthi nanyana ngiyiphi yalamakoro alandelako itharhululeke.

'Ukuhlukaniswa' Kwamandla.

â€¢	UBULILI
â€¢	UBUZWE
â€¢	IMINYAKA YOBUDALA
â€¢	ITJHIGAMELO LOMSEME
â€¢	IKLASI
â€¢	UKUHLANGANA - AMAKORO AYAHLANGANA.




Ziimbadlwana IINQABO Namkha Amakoro Wokwala Amahlelo Wokulimukisa Ngezomphakathi :

1.	Ukuphika
2.	Ukubhalelwa kuvuma iqiniso lokungalingani
3.	Ivalo lokukhisimeza ikululeko yobuhluleli/yeemfundiswa
4.	Ivalo 'leenQhema Ezikhethekileko Zeenrhuluphelo Ezithileko'
5.	Ukuvuma uburhole ( iintlhayelo umuntu anazo )
6.	'Ukufaka amakhotho/amaklasi ummoya wepolitiki
7.	Ukulindela ukuthi iinqhema zalabo abangasibanengi zivumelane ngalizwi linye
8.	Ukudonda ukuhlolisisa iinrhuluphelo zomuntu siqu sakhe
9.	Igandelelo elihlelwe lahlanganiswa.



IINQABO EZIQABELA UKULALELA

Nanti irhelo lemikghwa yokulalela kumbi neemphakamiso zokucitha lemikghwa emimbi.

1.	Ukulalela Okukghephukako : Umukghwa lo usukela ekuthini ubunengi babantu bacabanga ngebelo elibuyelelwe kane ukudlula ibelo lokukhuluma komuntu, ngokuvamisileko. Ngalokho-ke umuntu olaleleko unamakota amathathu weminidi wesikhathi esingezelelweko sokucabanga komunye nomunye umzuzu alalele. Kesinye isikhathi umlaleli usebenzisa isikhathi esingezelelwekwesi ukuzicabangela iindaba zakhe nemitlhagwakhe kunobanyana alalele, ahlanganise abe arhunyeze ikulumo ebekwa sikhulumi.

2.	Ukulalela Maquphe : Abanye abantu amagama abethusa njengebhubezi nalibona umlilo. Nasiwezwako amagama lawo siyadana, besilise nokulalela. Amagama la-ke ayahlukahluka ihlangano ngehlangano. Kabanye abantu, amagama anjengalawa : 'ikhomanisi', 'iliberali' 'ilutjha lanamhlanje' njll. aziimboniso esiziphendula pheze ngokuzenzakalela. Iimbonwesizi nazifikako, siyasikhupha isikhulumi eendlebeni zethu. Siyahlukana naye okhulumako, besibhalelwe nanga kumuzwa bona uthini.

3.	Ukulalela Ngeendlebe Ezivulekileko, Ngengqondo Evalekileko : Kesinye isikhathi sirhaba khulu khulu ukuzitjela bona isihloko ekukhulunywa ngaso namkha isikhulumi ngokwaso siyadondisa, begodu nalokho esikutjhoko akunangqondo. Sivamisile ukurhabela ukutjho bona sesisazi bona isikhulumi sazi kangangani namkha ukuthi sizokuthini - ngaleyindlela-ke besizitjele bona akunasidingo sokulalela, ngoba akunalitho elitjha elizakukhulunywa sikhulumi. Kungcono khulu ukulalela sithole iqiniso lokuthi nangambala ngabe kunjengobanyana sicabanga na.

4.	Ukulalela Ngamehlo : Kesinye isikhathi siqala umuntu okhulumako ngemehlweni unga silalele khulu, ukube kanti iingqondo zethu zikude namkha zizicabangela okhunye ngeqadi. Imikhumbulo yethu izikhambela yodwa izicabangele okuthandwa ngiyo. Ebusweni sibonakala silalele khulu, ukube kanti siyazibhudangela. Ngokwenza njalo-ke akunamuntu esimkhohlisako, kodwa sizikhohlisa thina ngokwethu. Sizabe senze litho likhulu nange ukubhudanga kwemini okunjalo singakutshwilisela elinye ilanga.

5.	Ukulalela Okungaphezu Kwami : Nasilalele imibono etjhube khulu kufuze bona sizikatelele ukuzwa bona sithini isikhulumi ngitjho nanyana ikulumaso izwakala unga itjhube khulu njalo, silinge ngamandlethu woke ukuzwa bona sithini isikhulumi. Kungenzeka ukuthi singagcina siyikarekela ikulumo yesikhulumi, sikarekela naso isikhulumi ngokwaso nasingazihlupha silalelisise bona sifuna ukusitjelani isikhulumi.

6.	Ukulalela Ngokweyiseka Kwengqondo : Ubunengi bethu asithandi ukuzwa imibonwethu esiyikhonzileko iphikiswa, ngokunjalo azakhe sithande nakuphikiswa imizindlwethu, nendlela esihlulela ngayo. Ngalokho-ke isikhulumi nasitjho okuthileko okuphambana nalokho mina engikucabangako, nengikholelwa kikho - bengilisa khonokho ukulalela - - ngaphandle kokulimuka bona sengilisile ukulalela - kesinye isikhathi bengithome ngifune nendlela engizazibuyisela ngayo. Nanyana sifuna ukukwenza lokhu, kungcono khesithome ngokuzwa bona isikhulumi sicabangani, sizwe elinye ihlangothi lendabethu le, kobanyana sizokwazi ukuzwa ngcono, ngaleyindlela besikwazi ukuphendula ngcono.


C. Iminqopho Ekulaleleni

Iminqopho yokulalela ilula:

â€¢	Sifuna abantu bakhulume ngokukhululeka nangesifuba esivulekileko;
â€¢	Sifuna bakhulume ngeendaba nemiraro eqakathekileko kibo;
â€¢	Sifuna basinikele ilwazi elinengi ngokungakghonakalako;
â€¢	Sifuna bayizwisise ngcono nakhudlwana imirarwabo;
â€¢	Sifuna ukulinga ukuthi nabakhulumako nje ukube thina sithola abonobangela nezinto ezenza babe nemiraro, bese-ke silinga ukuthola ukuthi kghani angeze kwaba nelitho elenziwako ngalokho na.


D. EKUFUZE UKWENZE NEKUFUZE UNGAKWENZI NAWULALELEKO

Nasilaleleko kufuze bona silinge ukwenza nakhu okulandelako :

â€¢	Sitjengise ukuba nerhuluphelo;
â€¢	Simuzwisise lo omunye esikhuluma naye;
â€¢	Sizwakalise lokho okusihluphako, sibe sizwakalise nokuziwisisa;
â€¢	Umraro nakube ukhona asiwuveze ubonakale, silalele bona ubangwe yini;
â€¢	Asilekelele isikhulumi sikghone ukuthomanisa umraro nalokho okuwubangileko;
â€¢	Asikhuthaze isikhulumi sibe nekghono, sizifundise nokuzithemba sikwazi ukuzirarululela imirarwaso;
â€¢	Asizifundise ukuthula la kufuneka khona ukuthula. Abantu abaphumelelako bavamisile ukwazi bona kukunini la kufuze bathule khona nemibonwabo.

Nasilaleleko nakhu ESINGAKAFANELI ukukwenza :

â€¢	Singaphikisi;
â€¢	Singangeni umuntu emlonyeni;
â€¢	Singakhuphi isahlulelo msinyana khulu namkha ngaphambi kwesikhathi;
â€¢	Singanikeli iseluleko. Nikela umuntu ezinye iindlela angazithatha, umlekelele akghone ukucabanga ngazo;
â€¢	Singarhabeli esiphethweni;
â€¢	Singawususi umthwalo wokuthatha isiqunto kiloyo olilako;
â€¢	Singavumeli imizwa yesikhulumi iphendule ngokubetha poro phezu keyethu.

Siphila nemiraro eminengi khulu ephathelene nabantu nobujamo bezinto. Isidingo sokulalela kobanyana sizokuzwisisa okukhulunywako siqakatheke besirhabeke khulu.

1.	Sicabanga bona abantu siyabazwisisa ukube kanti asikabalaleli.
2.	Sicabanga bona ubujamo bezinto siyabuzwisisa ukube kanti yingcenyana yinye encazana yobujamo bezinto esiyibonako, begodu kuncani khulu esikwaziko ngabo kinalokho esikucabangako thina.
3.	Sicabanga bona siyayizwisisa imiraro abantu abaqalene nayo, ukube kanti siyengula ngaphezulu nje kwaphela imiraro leyo, eqinisweni kungenzeka ukuthi lokho esikuqalileko sicabanga bona miraro kungahle kube ziintjengiso nje zokuthi kunemiraro, hayi abonobangela.
4.	Kufuze silimuke bona ukulalela kuyisika nesendlalelo selwazi nokuzwisisa.


KUBAYINI UKULALELA NGOKWENZA KUSIZA


1. UMUNTU OMUNYE UBEKA ISILINGANISO SEBELO. Vumela omunye umuntu abe mdosiphambili ekulumeni. Ungatjhotjholozi umuntu kobanyana akhulume msinyana kinalokho yena akukghonako. Lokhu-ke kwakha ukuhloniphana nokuthembana.

2. UMUNTU OMUNYE UKHULULEKE NGOKUPHELELEKO UKUTHI ABE NGUYE NGEMVELO YAKHE. Leli-ke lithuba elingakavami ebantwini abanengi, ngalokho-ke mhlamunye bazakufuna ukulisebenzisa ngokuphumula nangokuziphatha ngeendlela zeqiniso nezibalolako. Nawutjengisa bona uyathembeka, abanye abantu bayatjhaphuluka ukukutjela ngezinto ezibazwisa ubuhlungu, neemfihlo zabo kunye nalokho abakulangazelelako. Umphumela walokhu-ke kukuthi uzabazi ubazisise abantwaba.

3. UMUNTU OMUNYE UPHENYISISA UMRARO. Ukulalela ngokwenza kusizan abantu ukuthi bakghone ukurarulula imirarwabo basuse nalokho okubahluphako. Bakghona ukuqalisisa ubujamo bezinto, babuzizwisise ngcono, babe bakghone nokuhlathulula umrarwabo ngendlela engcono nenembako.

4. UMUNTU OMUNYE UPHENYISISA UMRARO. Nawuveza amazizwabo ube ubalekelele ukuhlathulula amazizo lawo, bayasizakala ukukhupha amazizo lawo kibo. Kanenginengi bazizwa bethuleke umthwalokazi omkhulu, ' ngokukhuluma ngawo nje kwaphela.'


5.	OMUNYE UMUNTU UZIZWA AKGHONA UKUZAZI NGCONO. Nawuziqale esibonibonini ukghona ukubona izinto ezisemzimbenakho ebewungeze ukghone ukuzibona ngaphandle kwaso isiboniboni. Ngokufanako-ke, ukulalela ngokwenza kusebenza njengesiboniboni la umuntu aziqala khona akghone ukubona indlela aziphatha ngayo nommoya aqala ngawo izinto ngokukpheleleko. Lokhu-ke abantu kubazisa ukuthi bakghone ukuzazi ngcono, babe bakateleleke ukuthatha isiqunto sokuthi bazithanda banjengoba banjalo namkha bafuna ukutjhuguluka babe ngenye indlela na.

6.	KUYAKUPHEPHISA. Ukulalela ngokwenza kuyakuvimba ungafunzi abanye abantu imibonwakho ngekani, kukuvimbe godu nokuthi ungenzi izinto ezimbi nezibuhlungu phezu kwabanye abantu namkha usozise abanye abantu.

7.	UKULALELA NGOKWENZA KUNIKELA UBUNGAKO KOKUTHILEKO. Ukulalela ngokwenza kusebenza ngokukhuthala, begodu nalo omunye umuntu uyakwazi lokho. Nawulalele ngokwenza, uveza ubufakazi komunye umuntu bokuthi uyatjheja.


UMFUZISELO WESEWULA AFRIKA WOKUTHATHA IHLANGOTHI

Ukubopheleleka Kombono Kokuthileko

Irhubhululo eliphathelene nokubopheleleka kokuthileko litjengisa kuhle bona soke kukhona esikudobhako sizibophelele ngakho. Ukubopheleleka kokuthileko kutjho nokuhlanganisa itshwayo elithileko lomuntu nalokho okulangazelelwako namkha ( ngokuvamileko ) nemikhambo engalangazelelwako/engafunekiko namkha iindlela zokwahlulela zesiqhema esithileko. Kuyindlela yokuhlukanisa abantu ngamakoro ngamakoro; indlela yamsinyana, edondako namkha erathako yokukhwezelela nokuhlela indlela abantu ababona ngayo izinto. Kulula ukusebenzisa imibono umuntu ayithole angakatjheji emalungana nezinye iinqhema kunokuzihlupha umuntu alinge ukuthola nokucitha imizwa engaphakathi komuntu yezondo neyokunina amaphandle. Kulula ukufuna ubufakazi kwemikghwa yengqondo esele ikhona kunokulinga ukuqalana nomuntu obona ngenye indlela ehlukileko naphezu kwemikghwa ekhona yokubopheleleka kombono kokuthileko. Njengoba iJaji u-B. McLachlin le-Western Education Centre e-Canada lakhe latjho ( 1991):

"Angitjho ukuthi abantu basebenzisa ngabomu ngendlela engakafaneli imibono ababopheleleke kiyo ... Eqinisweni, ukubopheleleka emibonweni ethileko ngezobuzwe nangezomseme kukhona eengqondweni zethu, kubangwa bujamo esiphila kibo emphakathini, kukhuthazwe lisiko elivamileko emphakathini kubuywe godu kukhuthazwe nanga ziimbikiindaba. Kesinye isikhathi imibono yokubopheleleka le inzinze eenjamisweni zethu. Kuvamisile-ke ukuthi imibono enjalo siyamukele njengeqiniso. Nasihlangabezana nomraro, sivele siyisebenzise ngaphandle kokucabanga imibono esibopheleleke kiyo, ngoba kuyazenzakalela lokho, begodu kulula - kulula khulu kunokuhlolisisa umraro bese sifika esiphethweni sawo ngokusebenzisa ihloko, sicabange, silalele besilinganise izinto."

Njengoba isitjhaba seSewula Afrika simihlobo yabantu abahluke kangaka nje, nanjengoba umbuso waphambilini watjhiya ibandlululo lobuzwe nelobulili nje, nanjengoba imihlobo yabantu ehlukahlukeneko yayivinjelwa ukwazana nokuhlala ndawonye nje, kangangobanyana lokho kwagcina ngokuthi imihlobo yabantu ehlukahlukeneko yagcina ngokuthi yesabane, akurari-ke ukuthi namhlanje iingqondo zabantu sezabopheleleka kangaka emibonweni ethileko, zingasafuni ukutjhida kiyo.

Ukukhambisana Nokujayelekileko

Ikambisolawulo yokukhambisana nokujayelekileko iyihlathululo yokusebenzisa ingqondo kuhle ngendlela ejayelekileko yokuziphatha komuntu kunye neyokwelula amahlelo wekambiso aphathelene nokubopheleleka kombono kokuthileko. Ngokwesayikholoji yomphakathi, emrabhini wokubopheleleka kombono kokuthileko kukula kuhlukaniswa khona iinqhema ezingenako neziphumako emphakathini. Kuthi kungabonakala namkha kunikelwe amajamo wesiqhema esithileko, imithetho ethileko ephathelene nengqondo yokuphilisana komphakathi ithome ukusebenza ukulawula ikambiso yokuhlukaniswa kwamakoro womphakathi. Imithetho leyo-ke nginasi elandelako :

â€¢	Ikambisolawulo yokugandelela kokuthileko, la okufanako ngaphakathi kwesiqhema sinye nokuhlukileko hlangana neenqhema ezihlukileko kudluliselelwa khona ( kwenziwe irhwala ), ( njengokuthi nje amakhuwa enyula ukubukela iragbhi, abantu abanzima benyula ukubukela ibholo);
â€¢	Ukuthatha ihlangothi ngokufana kwesiqhema sangaphandle, namkha umukghwa wokubona amalungu weenqhema zangaphandle afana ayinto yinye, ahlukile kunamalungu wesiqhema sangekhaya ( njengokuthi nje amaTjhayina woke ayafana );
â€¢	Ukuthatha ihlangothi ngemibono yamazizo yesiqhema sangekhaya/sangaphandle namkha umukghwa wokubona iinqhema zangekhaya njengeenqhema ezinemibono yamazizo eminengi nehlukileko kunesiqhema sangaphandle ( njengokuthi nje, 'thina' sibabantu abafana nemihlobohlobo yokudla ehlukileko, kodwa nokho amaNdiya woke athanda ikheri;
â€¢	Ukuthatha ihlangothi ngemiqondo yokuhluka kwesiqhema sangekhaya/ sangaphandle
namkha umukghwa wabantu wokuthatha izahlulelo ezihluke khulu emalungwini weenqhema zangaphandle kunemalungwini weenqhema zangekhaya, ( njengokuthi nje abatjhayeli bamateksi babantu abanzima abatjhayela ngokungacabangeli abanye abantu 'iinhloko zabo azithathi', ngokunjalo, abatjhayeli bamakhuwa abaziphatha kuhle 'bahlala banezinto ezinengi ababalabala ngazo ehloko');
â€¢	Umthetho wenani eliphasi/elincani namkha umukghwa wokwenza isiphetho ngesiqhema esithileko ukube kusetjenziswe isampula/isilinganiselo serhereketjhana nje yabantu ( njengokuthi nje inani elincazana labonomakhwitjhi bebela abaqatjhi babo, bese boke abonomakhwitjhi bembathiswa ngangubo yinye kuthiwe ' ubunengi babonomakhwitjhi bamasela').


Ebujameni bezinto obunjengebeSewula Afrika, la ukuhlukaniswa kweenqhema zabantu kwakusenziwa khona ngomthetho wepalamende kwaba nemiphumela emimbi malungana nokutholakala kwemithombo yamandla namalungana namajamo wabantu, wanzinza santo ebethelwe iinkhonkhwani umukghwa wokucabanga ngeenqhema zangekhaya-nezangaphandle. Kukulindela okungenzekiko ukulindela ukuthi thina esakhula ngaphasi kwemithetho ye-apartheid siphumelele ngokupheleleko ukudlula kilomukghwa, ngitjho nanyana abantwabethu bona bangaphumelela nje ukukwenza lokhu. Kodwa-ke iselele kukuthi kufuze bona siye ngokwanda ngokulimuka imikghwa yokuthatha ihlangothi, siye ngokwanda nangokuthola amaqhinga wokulwa nayo.

Nanyana ukuzibophelela ngokulwa nomukghwa wokukhambisana nokujayelekileko kuyiselele kithi soke nje, kumsebenzi osibopho nocwengileko kilabo abaphethe iinkhundla. Nakube isiqunto sakho sizakuthinta ipilo yoke yomuntu ophambi kwakho, kuqakatheke khulu ukulimuka imikghwa yokuthatha amahlangothi, ngokunjalo kuqakatheke khulu nokuzibophelela emikghweni engakhambisani nokuthatha ihlangothi. Ilwazi iindlela umukghwa wokukhambisana nokujayelekileko eliziveza ngazo lilisizo kwamambala kilomzamo.

Ukutjhiyana Ngendima Ngezamasiko Nangezamalimi

...ukungezwani kuvamise khulu khulu ukuvela hlangana komnikazi welimi elithileko nakakhuluma nomuntu ilimelo elingasiso isikhabo: kungenzeka ukuthi amasikwabo ahluke khulu, neendlela zabo zokukhulumisana zingahluka khulu, nemibono ngalokho okufaneleko ebujameni bezinto obuthileko nayo kungenzeka ukuthi ihluke khulu, ngokunjalo godu nekambiso yelimi labo nayo kungenzeka ukuthi yehluke khulu : - Varonis no-Gass ( kudzujulwe ku-Kashula, 1995:84).

Imitlolo yomthetho ehlanganisa amasiko inemiraro eminengi khulu esukela 'eenkhaleni' zalokho okutjhiwo magama ngelinye ilimi, iinkhala ezihlathululwa ngokuthi ' kileli ilimi alikho igama linye elitjho lokhu okutjhiwo ngileligama laleliya ilimi' ( Dagut, kudzujulwe ku-Kashula, 1995:92). Iinkhala ezinje-ke zenzeka emagameni asetjenziswa lilimi lomthetho, nakuragwa amasiko athileko, kunye nemehlukwana emincazana eba khona hlangana kwamahlelo welimi apheze afana emalimini ahlukileko.
Okungezelela umraro-ke lapha mumukghwa wakade, nosaragela phambili nanje, wokusebenza ngelinye ilimi nangelinye isiko lemithetho ethileko ehlelweni lomthetho elithileko. Isibonelo-ke kungaba kukuthi isiphathiswa sezomthetho singafuna igama lesiXhosa elitjho okufanako negama lesiNgisi elithi ' maintenance' namkha elithi 'adoption' ngendlela amagama la aziwa ngayo esiNgisini nemasikweni wesiNgisi newabantu abadabuka emaNgisini. Eqinisweni ekuyona kwaphela indlela engalandelwa ukulinga ukuthomanisa imiqondo kungaba kufunisisa ngomehluko okhona hlangana kwamahlelo womndeni wamaXhosa newabantu abadabuka emaNgisini kunye nemisebenzi ( iimbopho ) abayithweleko emindenini leyo.

Isayensi yamalimi iveza umahluko omnengi wamalimi namasiko ophathelene nendawo nokuhleleka kweendaba zamakhotho; isibonelo: ubuhlobo, amagama wemibala, izinto ezizilelwa ubumbi bazo, ihlonipho, amahlelo wokuhlela izinto, iinkhathi, ubulili, kunye namariyadlhana enziwa mphakathi. Ukuzibophelela ekambisweni engathathi ihlangothi kufuna amagadango amahle wokwenza izinto ezizakwenza bona umuntu ubuncani bakhona akghone ukuthola ilwazi abe azwisise umehluko onjalo. Ukusetjenziwa 'kwezazi' ngekhotho nangaphandle kwekhotho kuzakusiza kilokhu, kodwa ukuthola nokwazi 'omunye umuntu' ngendlela enqophileko neyokuhlanganyela nabantu kusikhali esinamandla nesinikela umuntu ikululeko. Ukuhlanganyela okunjalo kulula ukuthi kungaba yingcenye yokuhlanganyela nokubambisana kwebizelo lethu.

Ukungatjheji

Kuyinto ekhanya khulu ukuthi ukuthatha ihlangothi kufuze bona kusekelwe kungatjheji. Abantu nabasijayelako balahlekelwa mamandla wokuveza izondo yabo phezu kwamaphandle. Lokho okwesabeka ngoba singakwazi kuthoma ukwazeka kancazana, kuthome ukuba ngokuvamileko, isigcino kube ngokujayelekileko - esingakghona ukukhambisana nakho. Nasiya ezingeni lezinto ezisengqondweni kwaphela, ukungatjheji okukukudla kokuthatha ihlangothi akugcini kwaphela ngokutlhogakala kwelimuko lezinto umuntu analo, kodwa kuba nanga kutlhogakala kwelwazi ( nanyana kungaba lilwazi eliyihlanakela ) ngobujamo bezinto "bomunye umuntu'. La kutlhogakala khona ilwazi elinembako begodu ebhodulukweni lezomthetho lona elingafuni indlela eqale ummongo wendaba namkha isirhawu, iinqunto zamakhotho kungenzeka zithuwelelise ukungakalungi okukhambisana neenjamiso namkha okukhambisana namahlelo wekambiso.

Akukavamisi ukuthi kungaba nobulungiswa nakube isiqunto sekhotho asilimuki bona singaba nagalelo bani phezu komnotho womphakathi. Isibonelo, umarhistrada omduna wobujamo bomnotho womphakathi obuphakathi-naphakathi kuzakufuneka bona alinge ukuzibuza abe athole ipendulo ngokuthi ungaba yini umphumela wokuphungulwa kwemali yesondlo etholwa ngumma ophethe umuzi ayedwa owakhe emitlhatlhaneni la kungekho khona iimfanelo umbuso/umasipaladi azenzela imizi eyakhe eendaweni ezihlelekileko. Irhubhululo ngenturhu phezu kwabantu besifazi emphakathini, izinga lokutheleleka kwabantu ngomulwana obanga intumbantonga namkha izinga lokutlhogakala komsebenzi ngezinye iimbonelo zelwazi ekufuze bona licatjangelwe nakuthathwa iinqunto emakhotho. Malungana nokuthatha isiqunto sobungako namkha senani emacaleni womonakalo, singalinganisa ngokuthi kunokutlhogakala kwelwazi ngobungako bokungabhadalwa komsebenzi owenziwa mumuntu wesifazi ekhaya. Kukhona godu nokungatjhejwa komonakalo owenzeka phezu kwabantu bobulili obuthileko ngenca yezenzo ezithileko, njengokungatjhejwa komphumela wokukhahlunyezwa ngezomseme nje. Kukhona nokungatjhejwa ngeemBonakaliso zaboMma abaKhahlunyeziweko, neemBonakaliso zaboMma abaKatiweko, nokuthembeka kobufakazi obuvela kibongazimbi abakhahlunyezwa ngokomseme basese bantwana, ukubuyiselwa ebuntwini kwabantu abakata abantwana. Amajaji angaba nelitho alenzako ukucitha ukuthathwa kwehlangothi ngokuthi ahlale akulungele ukuthola nokulungisa iinkhali zokutlhayela kwelwazi.


Okutholakeleko Ngokuthembeka

Ngokuya kwalokho okwatholwa siqhema esasithunywe ukuphenya ngokuthathwa kwehlangothi eendabeni zemakhotho e-Amerikha, amarhubhululo wesayensi atjengise 'umukghwa oqhelileko wokuthatha ungathi amadoda athembeka ukudlula abantu besifazi.' Lomukghwa ongakavami ukumenyezelwa uvela tjhatjhalazi khulu emthethweni i-Shariah osebenza khulu khulu emibusweni yekolo yamaMozlem, la ubufakazi obunikelwa babantu abaduna bunamandla khona ngokubuyelelwe kabili ngaphezu kobufakazi obethulwa babantu besifazi. U-Wikler ( 1987) uyelela bona : ' Amarhubhululo solo atjengisa bona ubulungu bomuntu eenqhemeni zamajamo ahlukahlukeneko, njengeminyaka yobudala, ubuzwe bakhe namkha ubulili bakhe, ngikho okulawula ukuthi umuntu loyo abanye bazamthemba kangangani.' Linabile irhubhululo esekhe lenziwa elimalungana 'nokuthembeka kobufakazi ngenca yokuhluka kobulili babantu' kamanye amakoro wokusetjenziswa komthetho ekugwebeni. ESewula Afrika ukuthatha ihlangothi osele kunzinze kwadzimelela khulu ngokungathembeki kobufakazi babantu abanzima, khulu khulu abantu abanzima besifazi, kwamukeleka kangangoba kwabe kwafika ezingeni la kuthola khona inothisi ehlelekileko yamakhotho. Ukuthembeka kusekeleke phezu kwamaphuzu amanengi ahlukahlukeneko, ekubalwa hlangana nawo naphathelene nomnotho, ubujamo bokuhlalisana komphakathi namandla wokusebenzisana nabantu, amaphuzu aphathelene nokusebenza kwengqondo yomuntu kunye naphathelene nabantu njengomphakathi, indlela ikulumo namkha ilimi labantu elakheke ngayo, ilimi lokukhuluma ngomzimba, amahlelo athileko aphathelene nesiko lomuntu, njengendlela yokuphendula umuntu nakatjhukwa ngemibuzo ekugwetjweni namkha ubudisi obukhulu umuntu abuthwalako nakufuze bona akhulume ngeendaba zomseme phambi kwamadoda atjhili, namkha ukusetjenziswa kwehlonipho eendabeni zokufa. Kukhona nendaba 'yokusebenzisana' ephathelene nokuthembeka ebudlelwaneni hlangana nabantu la ukuthembeka kusengozini khona. Malungnana nalokhu-ke, u-Wikler ( 1987:234) uveza bona ' amajaji kungenzeka ukuthi akalimuki nakancani bona ukuthembeka kungakhisimezeka kangangani ngomukghwa obonakala unga awutjho litho, wokubiza abantu ( abathileko} ngamabizwabo wakwabo namkha wokubabiza ngamagama wokulonga.'

Iimbonelo ezilandelako nanzi zokuthatha ihlangothi malungana nokuthembeka ezisuselwa ekwaziweni kwabantu njengemihlobo ethileko zidzujulwe emacaleni neencwadini zeSewula Afrika la zanikelwa khona njengeentatimende 'zokusetjenziswa kwengqondo ngendlela ehle nefaneleko.':
â€¢	Abantu abavela ePumalanga eKude abahlathululeki ( Patel v Patel 1946 CPD 46 : ikhotho yayikhuluma ngobudisi obukhethekileko obubangwa 'kungahlathululeki kwabantu bePumalanga eKude');
â€¢	Abantu besifazi emacaleni wokukhahlunyezwa ngokomseme kungenzeka ukuthi batjhotjholozwa mummoya wokulaya, umtlhago obaphetheko kezomseme namkha abanye abonobangela bokudlukumezeka emmoyeni engeze baziwe ngaphambi kwesikhathi ( Hoffman and Zeffertt, 1988:579 );
â€¢	Abantwana bazizwa bebazithathe msinyana khulu iimphakamiso ( Hoffman and Zefertt, 1988: 581)'
â€¢	Ubufakazi babomathengisa ngedini abuthembakali ( R v Weinberg 1961 TPD 653, R v Christo 1917 TPD 420, R v George 1953(1) SA 382 ( A );
â€¢	Abantu abanzima bavamise ukuleya ammala nabanikela ubufakazi bokuthi babengekho nakwenzeka icala la lenzeka khona icala abammangalelwe ngalo ( uMarhistrada ecaleni likaMchunu nabaNye v Rex, 1938): ' Sekukanenginengi ngithola bona abofakazi abababaNtu abaNzima baleya ammala nabanikela ubufakazi bokuthi babengekho la kwenzeka khona icala nakwenzeka icalelo abammangalelwe ngalo, ngalokho-ke ngenca yalokho nangenca yobunjalo bobufakazi bamacala weKhotho yezobeLelesi, angikazimiseli ukubuthathela ehloko ubufakazi bokungabikho kwaloyo ommangalelweko endaweni yokwenzeka kwecala');
â€¢	Abantu abanzima banenturhu ngitjho nala kungananto ebarhugako ( S v Augustine 1980 (1) SA 503 (A): Kleurlinge en Swartmense soms steek sonder enige rede behalwe oensynlike steeklus') ... ngokutjhugululiweko lokho-ke kutjho ukuthi : AmaKhaladi nabaNtu abaNzima kesinye isikhathi bahlaba abanye [ngemikhwa ] isihle kungananto ababahlabela yona ngaphandle kokukarwa kuhlaba umuntu ngomukhwa;
â€¢	Abantu besifazi babantu abanzima bazinikela lula emadodeni afuna ukulala nabo ngekani kunabantu besifazi bamakhuwa ( S v M 1965 (4) SA 577 ( NPD ); R v A 1952 (3) SA 212: ' Manje-ke nina madoda anelimuko ngakilekhotho nizakukhumbula bona kuvamisile ukwenzeka ukuthi ummangali nakamumuNtu oNzima, uthi angabhudungelwa yindoda avele azinikele lula. Ukuthi kwenziwa yini benze njalo, nami angazi.' Kwavunyelwana ngokuthi ikhotho ayikwazi ukulithatha 'iphuzu' elinjalo);
â€¢	Abantu abanzima bakghona ukubona abantu ababaziko ngcono emnyameni kunamakhuwa ( R v Tusini 1953 (4) SA 406 (A): ' Kuyinto eyaziwa khulu ngelimuko leKhotho le ukuthi abaNtu abaNzima bakghona ngcono ukubona abantu ababaziko emnyameni kunamaKhuwa.' Nokho-ke kwavunyelwana ngokuthi akunabufakazi obufakazela ukuthi nangambala abaNtu abaNzima babona ngcono emnyameni kunamaKhuwa, ngalokho-ke ikhotho yavumelana ngokuthi ayikwazi ukulithatha 'iphuzu' elinjalo.





Umnqopho Wokuthatha Ihlangothi


Ukuthatha ihlangothi emakhotho kungenzeka kunanyana kukisiphi isiqhema, kodwa 'ukuhluka' kwendaba namkha komuntu othintekileko lapho elwazini lepilo lomuntu othatha isiqunto kwandisa amathuba wokuthi isiqunto esithathwako singahle sitjhigamele ncanye, sithathe ihlangothi. Indima ekulu 'yokuhlukaniswa' kwamandla ( nokuthatha ihlangothi ) bulili, bubuzwe, minyaka yobudala bomuntu, indlela yokuzithabisa emsemeni eyenyulwa mumuntu, iklasi - kunye nehlanganisela yamakoro la, khulu khulu; isibonelo kungaba mumuntu wesifazi womuntu onzima ohlala endaweni echake khulu.

Ukudlula lapho, kubonakala ungathi likhona 'irherho lokulandelana ehlelweni lokugandelelwa'. Ngokutjho kwaka-Johnson no-Knaap ( 1971 :692 , ' amajaji njengesiqhema, selenze indima ekulu ngcono ekuzitjhaphululeni emikghweni yokutjhigamela ncanye athathe ihlangothi ekuhlukaniseni kwawo abantu ngokuthi omunye ulikhuwa omunye unzima, kunokuzitjhaphulula emikghweni yokutjhigamela ncanye athathe ihlangothi eendabeni eziphathelene nobulili.' Batjheja bona ' kilesisizukulwani samajaji sakhathesi kungaba lula ukucabanga ngokufanisa ingqondo nobujamo bengqondo yendoda yomuntu onzima, nanyana ikiliphi izinga lepilo, kunokucabanga nokufanisa ukuthi umuntu othileko umumuntu wesifazi ( ngitjho nomuntu wesifazi olikhuwa ophila ipilo ephakathinaphakathi)' ( idzujulwe ngu-Wikler, 1987).

U-Wikler ulinganisa unobabngela walokhu: ' Sifunda ukucabanga ngathi njengabantu abaduna namkha abantu besifazi ngaphambi kobana sizicabange besizibone simakhuwa namkha abantu abanzima, begodu nehlelo lokufunda ukuhluba isikhumba sethu sokutjhigamela ncanye sithathe ihlangothi nalo likhamba ngokulandela isendlalelo nekambiso elifakwe kiyo.'

Mhlamunye angeze kwasiza ngalitho ukuhlalela ukucabangna ngokuthi ibandlululo lobuzwe namkha lobulili lande khulu na emphakathini wekhethu ngalokho-ke nemakhotho wekhethu na. Kwanele ukutjho bona kuyafuneka ukuvuma imihlobo yokuthatha ihlangothi ebeyisebenza njengesandla sokuphambene nobulungiswa esinzinziswe sabethelwa emthethweni wekhethu osisekelo ukusukela ngeenkhathi zamaRoma bekube kunamhlanjesi, kunye nokufuna iindlela zokunqoba lokho okuphambene nobulungiswa. Leziindlela zokufundisa abathathi beenqunto zamakhotho bakhathesi nabangomuso ziyisika yokubuyekezwa kwamahlelo ingomuso lomthetho - nelesitjhaba - elisime ngazo.





INGCENYE 2




UMSEBENZI
SIHLOLA IKGHONO LAKHO LOKULALELA

UMNQOPHO

Iforomu lehlolombonweli lizakusiza ukuthola ikghono lakho lokulalela.

UMSEBENZI

1.	Sibawa uphendule imibuzo elandelako le ngokukthembeka ukufikela la ukghona khona, uthome ngokwenza lokho ovame ukuthoma ngakho nawulalela umuntu okhuluma nawe.
2.	Ithi nawuqeda ukuzalisa iforomeli bese uhlola umthombakho.

IKGHONO LOKULALELA

Nawulalele umuntu ukhuluma uqalene naye :

Ngivamisile
3	Kesinye Isikhathi
2	Ngasikhathi
1 Phinde
0
1. umqala emehlweni
2. ulalela lokho okukhulunywa sikhulumi, ulwele ukuthi ungadoswa ngokhunye ngeqadi.
3. ukhuthaza isikhulumi ngokuvuma ngehloko unande wenza "namatjhadana wokulalela"
4. ulindela isikhulumi siqede ukukhuluma lokho esikukhulumako ngaphandle kokusithikazisa namkha ukusingena

5. ubuza imibuzo la ungezwa khona bona kuthiwani.
6. wenza isahlulelo ngalokho isikhulumi esikutjhoko, hayi ngalokho isikhulumi ngokwaso esingikho namkha indlela esiqaleka ngayo.
7. unande ubuyelela amagama aqakathekileko akhulunywe sikhulumi.
8. ulalela ukuthi isikhulumi sithini, ulalele nendlela isikhulumi sisebenzisa ngayo iphimbo laso ukutjho lokho esikutjhoko.



SIHLOLA IKGHONO LAKHO LOKULALELA

INDLELA YOKUSKORA

â€¢	U-ngivamisile mnikele amaphuzu ama-3
â€¢	U-kesinye isikhathi mnikele amaphuzu ama-2
â€¢	U-ngasikhathi mnikele iphuzu eli-1
â€¢	U-phinde mnikele u-0


ITHOTHALI : __________________________


SITJHO UKUTHINI ISKORO SAKHO

24 - 21 yamaphuzu =	Ikghono lakho lokulalela lisezingeni elithuthuke
khulu
15 - 20 yamaphuzu = Iye khona uyalalela, kodwa nokho ungalalela
ngcono ukudlula lokhu.
08 - 14 yamaphuzu =	Awulaleli ngokufana, unande
utjhugulukatjhuguluka, ngalokho-ke kufuze bona
khewulilole ukuya phambili ikghono lakho
lokulalela.
0 - 07 yamaphuzu =	Kufuze bona uqalelele bewutjheje khulu ukulalela
ngokwenza.



ISIKHATHI

5	yemizuzu






ISIKHATHI SOMSEBENZI


Akhe ucabange ngesehlakalo la wakhe waba khona nomuntu ongazange akulalele namkha alinge ukuzwa bona yini okuqakathekileko kuwe. Wazizwa njani ngalokho?

Ngazizwa _________________________________________________________

__________________________________________________________________
__________________________________________________________________

__________________________________________________________________


Akhe ucabange ngesehlakalo owakhe wahlangabezana naso la wawukhuluma khona nomuntu owayekulalele ngokwenza, wabe walinga nokuthola bona yini okuqakathekileko kuwe. Wazizwa njani ?

Ngazizwa _______________________________________________






ICALA ELISIFUNDO ESISILINGANISELO NAMBA 1

Icaleli layiswa ekhotho ngomhlaka 14 kuJuni ngo-2004, lilethwa mmangali othileko, u-Sylvia. Wathoma ngokubeka indabakhe kobanyana wayeze ekhotho ukuzokummangalela umuntu ahlala naye. USihlalo womKhandlu wamaGcwetha wambuza bona umuntu loyo uyindodakwakhe na. Waphendula ngokuthi iye, yindodakwakhe umuntu loyo. Ummangali waragela phambili-ke watjela ikhotho bona ummangalela umuntu loyo ngoba uyabhala ukuphuma endlini abahlalisene naye kiyo. USihlalo wayiqintelisa indaba, watjela ummangali ukuthi ikhotho ayikabukuthoma ukugweba icala, ngalokho-ke imininingwana yalo icala ayikabukufuneka. USihlalo wabuza ukuthi indaba le khekwakhulunyiswana ngayo ekhaya ngabomkhaya mhlamunye nabomakhelwana na. Ummangali waphendula ngokuvuma wathi iye, kheyakhulunywa, wabe wangezelela nangokuthi bomkhaya nabomakhelwana bayitjela indodakwakhe bona iphume iphele endaweni la bakhe khona.

Isikhulu samalungu womKhandlu sayingena-ke naso indaba, sabuza: " Eqinisweni yini umraro le ekhaya kwakho ?" Ummangalil waphendula ngokuthi umraro wathoma lokhuya ummangalelwa nakazitholela isitandi esitjha, wase uthi ufuna ukukhamba. Kodwa ekukhambeni kwakhe ummangalelwa wafuna ukuthatha izakho emtlhatlhaneni ahlala kiwo nomma ongummangali lo. Ngesikhatheso vele wayesele athethe amasenke alikhomba. Lokhu-ke kwabonakala kufaka ikhotho ummoya wokurhawukela umma ozokummangala lo.

Kuthe kusenjalo-ke omunye wamalungu womkhandlu wabuza umbuzo olandelako naku: " Wendile kuye na?" Ummangali waphendula ngokuthi akakendi, kodwa nokho bahlala ndawonye. Kuthe kungezwakala ipendulo enjalo-ke kwezakala ikhotho ivungama, uSihlalo wabe watjho nokutjho ukuthi bona abasebenzi ngeendaba ze-"vat-en-sit" ( abantu abahlaliseneko kwaphela bangakathathani. ) Ngemva kokutjho lokho, uSihlalo wabuza ukuthi manje ngesikabani isitandi abakhe kiso, ummangali waphendula ngokuthi ngesakhe yena ongangommangali. USihlalo wafuna nokwazi ukuthi ngewakabani amasenke ummangalelwa awathetheko. Ummangali waphendula ngokuthi amasenke lawo ngawakhe ummangalelwa. Umbuzo olandelela kilependulo wathi: " Nakube ummangalelwa uthatha amasenke angawakhe, yini-ke okuhluphako lapho?"
Ummangali waphendula ngokuthi ekhotho akakezeli ukuzokummangalela ukuthathwa kwamasenke, kodwa uzele ukuzokummangalela ukuthi ummangalelwa nakathatha amasenkakhe wamthuka nokumthuka. Ikhotho-ke yase iqunta ukuthi ummangalelwa kuzakufuneka bona abizwe naye eze ekhotho azoziphendulela ngecala lakhe lokuthuka. Ukusuka lapho kwatlolwa incwadi edarhfara ummangalelwa bona aye ekhotho.



ICALA ELISIFUNDO ESISILINGANISELO NAMBA 2


Leli-ke icala ngelendoda nomfazi, u-James no-Winnie; lona-ke lasuka lanqopha ebandla lekosini, ngoba lalingaweli ngaphasi kwebandla lenduna. Lenzeka kusekuseni ngomhlaka 17 kuJuni ka-2004 emBuswenisitjhaba waKwaMgombani phambi kwebandla lekosini. Ibandla lekosi-ke amalungwalo kwakumadoda wekosini. Laba abili kwakungibo kwaphela eholweni baqalene namadoda wekosini, ngaphandle-ke kwabarhubhululi ababili.

Induna ekulu yababuza bona bobani abofakazi babo. Ummangali ( umfazi ) waphendula wathi abofakazi ngudadwabo nokghari lendoda. Ukudlula lapho watjho nokutjho kobana udadwabo kwakufuze ngabe selafikile, kodwa naye uyarareka nakambona angakabukubonakala ebandla. Ukghari likammangalelwa yena kwathiwa uyagula, ngalokho-ke kwakungakalindeleki bona abe khona. Induna ekulu yaveza ukuthi kwakuzakuba budisi ukugweba icalelo abofakazi bangekho.

Usihlalo webandla lekosini namanye amaduna amathathu bathoma ukumbondozambondoza bodwa. Kwathi ngemva kwalokho usihlalo wabikela induna ekulu ukuthi icala lingaragela phambili ligwetjwe ngitjho nanyana abofakazi bangekho, wathi kuzakuzwakala nakukhulunywako, nakufumaniseka ukuthi abofakazi bayafuneka ekuthathweni kwesiphetho secaleli, lizakutshwiliswa. Induna ekulu yezwakalisa ukungakhanukeli kwayo ukuthi icala ligwetjwe abofakazi bangekho, kungilaba ababili abammangaleleneko kwaphela, ngoba ' nina nobabili ninodwa angeze nezwana ngalitho, nizase niphikisane nje ngokuthi kwenzekeni.'Sele ikutjhwile lokho induna, yababuza laba ababili ( ummangali nommangalelwa ) ukuthi bayavuma na bona icala labo liragele phambili ngokugwetjwa abofakazi bangekho. Bobabili bavuma bathi lingagwetjwa. Induna ekulu yase ilayela ummangali bona asikime ajame ngeenyawo. Nangambala wasikima wajama, induna yase imtjela bona abikele ibandla isililo sakhe. Wase uyatjho-ke bona ulila ngendodakwakhe, wase uyayendlala indabakhe, wayendlala ngalendlela elandelako:

Ngimumuntu ogulako. Ukugula kwami kuphathelene nabezimu. Ngalokho-ke ngikhe ngayokubona umfundisi la ngelatjhwa khona. Manje-ke sekufanele bona ngihlabe imbuzi ngithethelele ebezimini. Ngalokho-ke ngeveke ephelileko le ngenze umsebenzi wokuhlabela abezimu, ngihlaba yona imbuzi yokuthethethelela le. Ngapheka notjwala-ke bokuraga umsebenzi lo. Ngebhadi-ke ngoSonto, mhlazana welanga lomsebenzi, utjwala bami bebungakalungi. Umsebenzi lo-ke bewenzelwe kwethu, hayi kwami. Indodakwami beyingekho nasiyokukhuluma nabezimu. Ifike muva, ekufikeni kwayo ngase ngiyayitjela-ke bona sesithomile sabe sakhuluma nabezimu, ngiyitjelela bona nayo izokuyokukhuluma nabo la sikhulumele khona. Yathi izakuya ngokukhamba kwesikhathi. Nokho-ke lokho azange kwenzeke, kodwa nami azange kungihluphe kangako lokho. Iditjhaditjhile nathi yase iyakhamba. Ngakusasa ekuseni yabuya seyikhamba nodadwabo. Nabafikako bekunendoda ethileko isela utjwala. Ekufikeni kwayo ( indodakwami ) isilotjhisile, yabuza bona ngubani indoda eselako leya. Mina-ke ngiphendule ngokuthi : " Izolo utjhiye abantu basela la, namhlanje sewubuya ngokubuza bona babobani. Laba phela babantu esibamemileko kilomsebenzi." Indodakwami ithe ukuzwa lokho yasilingeka., yathoma ukunngitjhubatjhuba ngamawatjhinghi yangiyemayemisela emva naphambili. Ngiyisunduzele ngekamerweni likadawethu ngase ngiyabaleka. Ngibaleke ngaya kwami la bengqinqophe khona ukuyokubikela indodanami ekulu ukuthi uyise wenzani. Ngebhadi-ke ngifumene indodana ingekho, ngoba beyisaye entombinayo la ivamise ukulala khona. Nokho-ke ngitjele amanye amadodanami amabili ngomrarwami. Emveni kwalokho-ke ngisale ngalala khona kwami kwabe kwaba ngakusasa nangizayakufuna indodana ekulu. Nangambala ngiyitholile, ngabe ngayibikela nokuthi uyise wenzeni ngayizolo. Indodana-ke yase iphakamisa ukuthi sibuyele emva siyokubona ukuthi uyise ( indodakwami ) unjani, sithole nokuthi ngabe kwenzeni emveni kokubaleka kwami kwethu. Nangambala sabuyela emva. Sithe nasifikako ngethuka ngaba makhaza nangithola ukuthi utjhise izambatho zami zoke ebezisewodrebheni, wathatha notjwala wabuninda imithangala yoke yendlu. Ngikho-ke ngilapha ngizokulila namhlanjesi.

Lapha-ke induna itjele ummangali bona le yindaba abazokusebenza ngayo, yambuzisisa nokuthi ukutjho koke na abekafuna bona ibandla likwazi. Ummangali aphendule ngokuthi iye kuphelele koke. Induna-ke imyelelise ummangali bona angeze asavunyelwa ukukhuluma okhunye ngokukhamba kwesikhathi. Avume ummangali athi uzwile. Induna ilayele ummangalelwa bona asikime ajame ngeenyawo. Imbuze-ke induna ummangalelwa bona usizwile na isililo esibekwe mkakhe ngaye. Avume ummangalelwa athi uzwile. Induna yokuthoma itjelwe bona ayirage icala. Induna yokuthoma ilayele ummangalelwa bona aziphendulele kilokho umkakhe asele akutjhwile. Ipendulo yakhe yona-ke ibe ngalendlela:

Ngiyavuma bona umkami ube nomsebenzi ophathelene nokugula kwakhe la kuhlatjwe khona imbuzi. Umrarwami kukuthi manje selahlala kwabo, la selasithi khona selayinyanga, atjho yena angakapholi nokuphola. Indlela elungileko yokwenza lokhu kukuthi yena ngokwakhe akaphole ntanzi, ngemva kwalokho-ke ngizakuza naye la ekosini ngizokubika bona selayinyanga. Endaweni yokobana alandele ikambiso elungileko, selathoma ukwelapha, begodu welaphela ekhabo, kobanyana imbadalo yobunyanga bakhe izokudliwa ngebebukhweni. Ngiphelela lapho ngengifuna ukukutjho la ebandla ngendaba le.

Induna yokuthoma imngene emlonyeni ithi akukwazi ukuba ngilokho kwaphela afuna ukukutjho ukube kanti ummangali ukhulume ngokutjhiswa kwezambatho zakhe nangezinye izinto.
Nayiziphendulela kilokhu, indoda iragele phambili ithi :
Leyo ingcenye yendaba iqediwe ekhaya ngoba ngibawe bona angicolele umkami. Ngaphezulu kwalokho, ngibuye ngamthembisa nokuthi ngizomthengela zoke izambatho engimtjhisele zona namkha ngizibhadale, begodu nanje ngisakuthembisa lokho. Nasikhuluma ngokubethwa kwakhe mzukwanokho, nguye ( ummangali ) kanye owahle umkhwenyabo ngepama kabili. Uyabona umwahle waqeda wabaleka ( yena umkami ). Ekubalekeni kwakhe ube wabuya ngakusasa.

Kuthe bona kuzwakale lokho, induna yokuthoma yatjele ibandla bona ufakazi ( udadwabo kammangali ) uzakubizwa azokutjela ibandla ngalokho akubonileko mzukwanokho ngaphambi kobana ibandla lingabuza abammangaleleneko imibuzo. Ufakazi ucimele; abhudulwe koke ngaphandle kwebandla angafaniswa ngitjho nangomtlhala. Ibandla-ke livumelane bona lingaragela phambili icala ligwetjwe, isigaba esilandelako lapha kukukuthi ibandla selingathola ithuba lokubuza imibuzo.
Umbuzo wokuthoma uvele kusihlalo webandla, ikulumiswanakhe nommangali ikhambe bunje:

UMBZ. Wena nendodakwakho niyavumelana ukuthi beninomsebenzi la kuhlatjwe khona imbuzi. Akhe ungitjele, niyithethephi imbuzi leyo?
IPND: Mina nendodanami encani siyithengile.
UMBZ: Indodakwakho-ke yona beyikuphi, ngoba phela kuyarara ukuzwa bona indodanakho ingathwala umsebenzi onje uyise akhona?
IPND: Ngamtjela usobantwabami wangiphendula ngokuthi ' kwaGegana akunabezimu.'

Usihlalo webandla alayele ummangali bona ahlale phasi. Emveni kwalokho alayele ummangalelwa bona asikime, ambawe nokobana ahlathululele ibandla bona kubayini umkakhe nendodana kube ngibo abathenga imbuzi yabezimu.Ummangalelwa aphendule ngokuthi uyazi bona imbuzi yathengwa yindodanakhe, kodwa lokho kwenziwa kukuthi yena wayenganamali umkakhe nakambawa bona athenge imbuzi. Njengoba umkakhke nendodana babenayo imali, base babona ukuthi kungcono bayithenge imbuzi. Ummangalelwa akhulume agandelele-ke nokho lapha ukuthi ukuthengwa kwembuzi leyo ngaleyo indlela kuvunyelwe nguye. Usihlalo alayele ummangalelwa bona ahlale phasi, asikimise ummangali. Usihlalo abuze ummangali:

UMBZ: Uyazi na ukuthi nakunokurarana komkhaya kufuze uye kibomakhelwana uyobabikela ?
IPND: Iye ngiyazi.
UMBZ: Manje-ke kwenziwe yini ungayisi indaba le komunye umuntu?
IPND: Ngiye ku-Sinah ngambawa bona angiboleke ithawula ngembathe yona ngoba usobantwabami uzidabulile izambatho zami.
UMBZ: USinah akhange akuphekelele na nawubuyela emva ayokubona abe ezwe bona kwenzanjani ngawe nendodakwakho?
IPND: Woke umuntu seladiniwe nguye, akathomi ukungibetha. Ngitjho nokghariyakhe imbala seladiniwe nguye, ngoba ngihlale ngilila kuye. Ngitjho nabantwabethu sebadiniwe ngilomuntu. Ngitjho nebandleli liyazi bona asithomi ukuza la. Ubaba nanguya laphaya uyazi naye, ngoba sekukanengi ayitjela indodakwami bona ikhawule ukungihlupha. Ngidiniwe manje, begodu eqinisweni okwenze bona ngimlethe lapha namhlanje kukuthi ngizokubawa ibandla bona lisehlukanise, kobanyana ngizoziphilela ngokuthula. Abantwabami ngibakhulisile, ngitjho neenzukulwani nazo sengizikhulisile. Angikwazi ukuvumela indodakwami isolo ingitlhorisa ngalendlela.

Usihlalo aveze ukuthi uzakunikela amanye amalungu webandla ithuba lokobana aragele phambili ngokubuza imibuzo. Induna ekulu iyingene, ibeke bona icabanga bona ikulumo le solo ijika isizunguzungwani, ngoba nakhu ummangali selatjhwile bona ufunani. "Imbiza nasele iphukile angeze wayiwola uyihlanganise godu ibuyele ibe yimbiza." Kubonakala unga amalungu webandla ayavumelana ngalokhu. Ngemva kokuqinisekisa nommangali bona uyicabangisise kuhle indaba le begodu uneqiniso lokuthi ufuna ukuhlukana nendodakwakhe, induna ekulu - ngokufakwa ummoya ngusihlalo - ibuza ummangalelwa bona uzwile na bona uthini ummangali, ambuze nokuthi uthini yena ngalokho okusandukutjhiwo ngummangali. Ummangalelwa azikhulumele naye athi akuhluphi, bangahlukana.
Umphumela walelicala kwaba kukuthi ibandla labuyisela ababangako ecaleneli emva emndenini ekuwona wakhulumisana ngokuthathana kwabo kwekuthomeni kobana bakhulumisane ngendaba le. Ababangako balayelwe bona babuye ebandla nakufumaniseka bona emndenini indaba le ayikhulumeki ngendlela ebanelisako.

===============================================================


<fn>DAC-NLS.ItjhathaYamalungelo.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele


















ITJHATHA YAMALUNGELO WABONGAZIMBI YESEWULA AFRIKA




















ISETHULO NGONGQONGQOTJHE WOMTHETHOBULUNGISWA NOKUTHUTHUKISWA KOMTHETHOSISEKELO
Ngiyazi bonyana ubulelesi benza umonakalo omkhulu emizimbeni, eemalini nemmoyeni yabongazimbi. Nakuzakukhutjhulwa ihlelo lokurhelejwa kwabo boke abongazimbi bobulelesi, ngizimisele ukubeka iindingo zabongazimbi hlanu komsebenzi omkhulu weHlelo lobuLungiswa lokuKhandelwa kobuLelesi nokulinganisa amalungelo wabo nalawo wabasolwa. Lokhu kuzakufikelelwa ngokufezakaliswa kweTjhatha yamaLungelo waboNgazimbi.

LeTjhatha yamaLungelo waboNgazimbi ikhambisana nommoya womThetho womThethosisekelo weSewula Afrika ka-1996 kanye nokuBekwa kweKambiso esiSekelo yeHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko ngo-1985, kezomThethobuLungiswa kiboNgazimbi bobuLelesi nokuPhaliselwa amaNdla (GA/RES/40/34). LeTjhatha ibeka umleyo wokulinganisa amalungelo wakangazimbi nomsolwa, kanye nokuqinisekisa bonyana aboNgazimbi baphathwa ngokucatjangelwa nokuhlonitjhwa kwesithunzi sabo. Iqale ukuqinisekisa bona abongazimbi bathola itjhejo elifaneleko lokulungisa umonakalo obehleleko ngokufikelela iHlelo lobuLungiswa lokuKhandelwa kobuLelesi.

Umthethomgomo wokuqinisekisa ukukhambisana nokufezakaliswa kwaleTjhatha banikeli bemisebenzi uzakwenziwa, ozakuba lirhelo lokusebenza elibopha boke abanikeli bemisebenzi. Indlela yokuphathwa kokukhambisana izakufakwa khona kuzakuqinisekiswa bona kunokuziphendulela lokha izinto nazingakhambi kuhle.

IKomitjhana yomThetho yeSewula Afrika isekambisweni yokwenza umthetho wokuhlonywa kwe-Ofisi lomThetho laboNgazimbi elizakuqalelela ukufezakaliswa kweTjhatha namanye amagadango wokunikela abongazimbi amandla.

Ngikhuthaza woke umuntu ukudlala indima yakhe ukuqinisekisa bona ukufezakaliswa kwaleTjhatha kuba yipumelelo nokuthi ifikelela umnqopho wayo.

Ks Bridget Mabandla: ILunga lePalamende
UNgqongqotjhe wobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo





























ISIQANGULO
UmBuso weSewula Afrika woke nabasebenzeli abathintekako ekambisweni yobulungiswa khulu khulu:

Siqinisekisa
Ukuzinikela kombuso ekufezakaliseni amagadango ahloswe etjhugulukweni elingaquntukiko kwehlelo lobulungiswa ukuvikela nokuphuhlisa amalungelo wabongazimbi ngokukhambisana neembopho zeentjhabatjhaba ngaphasi kwemitlolo yamalungelo wobuntu efana nokuBekwa kweKambiso esiSekelo yeHlangano yeenTjhabatjhaba kezomThethobuLungiswa kiboNgazimbi bobuLelesi nokuPhaliselwa amaNdla (1985) neSingezelelo sokuKhandelwa nokuPheliswa kweNturhu eqaliswe kiboMma nabaNtwana ekuziBopheleleni kwe-SADC kezoBulili neTuthuko ngo-1997;

Ngekolelo
Yokobana ngokuya kokuvikelwa kokulingana kibongazimbi nabasolwa ekambisweni yobulungiswa, kuyingcenye yesibopho sakarhulumende sokuphuhlisa ukuthabelwa ngokulingana kwawo woke amalungelo nekululeko aqinisekiswa emThethwenisisekelo; nokuthi-

Ubulungiswa bamambala bungafunyanwa nayikuthi amalungelo kangazimbi newabasolwa ayatjhejwa, ayavikelwa begodu ayalinganiswa;

Kuqalwe
Umphumela omkhulu wobulelesi kibongazimbi nekghono labo lokwenzela phasi ukuthabela kwabongazimbi iinthelo zentando yenengi ukuqinisekisa ukufikelela ngokulingana ubulungiswa nokuphendula iinkambiso kungatjhejwa umhlobo, ubulili, amasiko, izinga neminye imihlobo yokuhlukana namkha ukuba sebujameni obungasi buhle;


Ngetjhejo
Lokobana iragelo phambili elikhulu elenziwe ukusukela ukuthoma kwentando yenengi esikhathini esiminyaka elitjhumi edlulileko, mayelana nokutjhugulula ihlelo lobulungiswa ukuqinisekisa ukufikelela ngokulingana ubulungiswa nokuphendula iinkambiso kungatjhejwa umhlobo, ubulili, amasiko, izinga neminye imihlobo yokuhlukana namkha ukuba sebujameni obungasi buhle;

Ngetjhejo khulu khulu
Lamagadango ahlukeneko sele afezakalisiwe njengehlangothi lokutjhugululwa kobulungiswa, ngombono wokobana kuqinisekiswe ukuqakatheka kwakangazimbi, kulinganiswe amalungelo wabo nalawo wabasolwa kanye nokwehlisa ukuhlunguphazwa kwesibili emagadangweni ahlukeneko wekambiso yobulungiswa;

Sitshwenyeke khulu
Bonyana iinkhala zisese khona mayelana nendlela yokuqakatheka okufanako kwamalungelo wakangazimbi naukaqalwa lawo wabasolwa nokuthi iinkhala ezinjalo zifaka ukuragela phambili kokuhlunguphaza kwesibili;

Ngakho samukela leTjhatha yaboNgazimbi,
Bona ibe sisekelo sokulinganisa amalungelo wabongazimbi nabasolwa kanye:
* nokubeka kuhle amazinga womsebenzi angalindelwa ngungazimbi abe anikelwe abongazimbi nanyana kukunini lokha nabathintana nehlelo lobulungiswa;
* nokuphelisa ukuhlunguphaza kwesibili ekambisweni yobulungiswa;
* nokuqinisekisa bona abongazimbi bahlala baqakathekile ekambisweni yobulungiswa;
* nokwenza ukuliliswa kwabongazimbi nayikuthi amazinga akuhlangabezwana nawo.


AMALUNGELWAKO NJENGONGAZIMBI WOBULELESI
Ekuthintaneni kwakho nehlelo lobulungiswa amalungelo alandelako ayahlonitjhwa:

1. Ilungelo lokuphathwa ngokulungileko nokuhlonitjhwa kwesithunzi sakho nelungelo lokuphila ipilo ngaphandle kokuthinkanyezwa.
* Unelungelo lokobana utjhejwe msinyazana ngefanelo, nangesihle, uphathwe ngehlonipho khona kuzakugcinwa isithunzi sakho nokuphila ipilo yakho ungathikanyezwa ngiwo woke amalunga womnikeli msebenzi omunye nomunye.
* Amapholisa ngesikhathi sephenyisiso, abatjhutjhisi neemphathiswa zekhotho ngesikhathi sokulungiselela nangesikhathi sekambiso yokuvela ekhotho kanye nabo boke abanikeli bemisebenzi kufanele bathathe amagadango ukuphungula ukuthikanyezwa kwakho njengongazimbi, ngokukhulumisana nawe hlangana nokhunye ngelimi lakho, begodu bakhulumele nawe ngemsitheleni nakukghonekako.
* Lamagadango azakukhandela bona ungazimbi azizwe ahlukunyezwa kwesibili.

2. Ilungelo lokunikela ilwazi
* Unelungelo lokunikela ngelwazi ngesikhathi sephenyo lobulelesi nangesikhathi nawuvela ngekhotho.
* Amapholisa, umtjhutjhisi nesiphathiswa sokulungiswa kokuziphatha bazakuthatha amagadango wokuqinisekisa bonyana okhunye nokhunye ukufaka isandla ofuna ukukwenza ephenyweni, ekutjhutjhisweni, nekulalelweni kokulitjalelwa kuyalalelwa godu kuyatjhejwa lokha nakuquntwa bona kghani kuragelwe phambili nephenyo namkha nokulalelwa kokulitjalelwa yibhodo.
* Lelilungelo litjho ukobana ungazibandakanya (nakutlhogekako nalokha kukghonekako) eenkambisweni zobulungiswa bobulelesi, ngokukhambela ukulalelwa kwebheyili, ukusegwa komlandu, iinkambiso zokukhutjhwa kweengwebo kanye / namkha nokulalelwa kokulitjalelwa.
* Kutjho bona uzakuba nethuba lokwenza istatimende esiragela phambili emapholiseni nawubona bonyana istatimende sakho sokuthoma asikapheleli; godu ungenza istatimende sokutjela ikhotho ngomphumela wobulelesi.
* Ukudlula lapho ungatlola isibawo usiqalise kuSihlalo weBhodo yokuLalelwa kokuLitjalelwa bona uze ekulalelweni kokulitjalelwa nokuletha umbono otlolwe phasi.

3. Ilungelo lokuthola ilwazi
* Unelungelo lokuthola ilwazi nokwaziswa ngamalungelo wakho kanye nayo yoke imisebenzi ekhambelanako etholakala kubanikeli bemisebenzi.
* Kufanele waziswe ngendima yakho emlandwini nesikhathi esifaneleko somlandu. Ungabawa ilwazi mayelana namalanga wekhotho, iimali zabofakazi namahlelo wokuvikelwa kwabofakazi.
* Godu ungabawa ukwaziswa ngobujamo bomlandu, ukobana isaphulimthetho sibotjhiwe namkha njani, sabekwa umlandu, sanikelwa ibheyili, sathweswa umlandu ngokomthetho, sabonwa umlandu begodu lapho kufaneleko, sagwetjwa.
* Unelungelo ingasi kuphela lokwaziswa ngamalungelo wakho, kodwana nelokuwasebenzisa.
* Godu ungathola ilwazi njengehlangothi , ubawe ihlathululo ngenye nenye into ongayizwisisiko ngelimi lakho.
* Ungabawa amabanga wesiqunto esithethweko ngomlandu wakho, sokutjhutjhiswa nokungatjhutjhiswa.
* Godu unelungelo lokuthola imitlolo umthetho okuvumela bona ube nayo.
* Ungabawa ukuthola isaziso ngeenkambiso ongazikhambela. Godu ungabawa umtjhutjhisi azise umqatjhi wakho ngeenkambiso, ezenza ungakghoni ukuya emsebenzini.

4. Ilungelo lokuvikelwa
* Unelungelo lokungathuselwa, lokungahlukunyezwa, lokungasatjiswa, lokungafakwa ngaphasi kwegandelelo lekohlakalo, lokungavalwa ngemali, lokungakhohlakali nelokungatlhloriswa
* Nawungufakazi kufanele ubike ukuthusela okunjalo emapholiseni namkha kumtjhutjhisi omkhulu.
* Amapholisa nawungakhambisana neemfuno ezithileko angenza isibawo sokobana ufakwe ngaphasi kwehlelo lokuvikelwa kwabofakazi.
* Nayikuthi isibawo esinjalo siyaphumelela uzakubekwa ngaphasi kwehlelo lokuvikelwa kwabofakazi.
* Nanyana uzabe uvikelwe, ngokukghonekako, kiyo yoke imihlobo yokugandelelwa bona wenze into ethileko, isibonelo, uzakuvikelwa ekutlhorisweni nekuthuselweni.
* Lokhu kuzakuqinisekisa bonyana ukuphepha kwakho njengofakazi khona kungazukucajelwa ubufakazi bakho namkha kugcine ngokobana uzitsomule ngebanga lokugandelelwa.
* Ilungelo litjho bona kobunye ubujamo ikhotho ingakhandela ukuvezwa kwelinye nelinye ilwazi (kufaka ukwaziwa kwakho) namkha ingayala bona ukukhamba ikhotho kwenzelwe ngemsitheleni (kusetjenziswa ikhamera). Ungabawa bemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha ukukwazisa nayikuthi isaphulamthetho sibalekile namkha sitjhidisiwe.



5. Ilungelo lokurhelejwa
* Unelungelo lokubawa irhelebho nokufikelela (lapho kukghoneka khona) imisebenzi yezehlalakuhle, zepilo nerhelebho lezengqondo kanye nerhelebho lomthetho elikhambelana neendingo zakho.
* Amapholisa azakurhelebha ngokukuhlathululela iinkambiso, akwazise ngamalungelo wakho begodu akudlulisele kubanikeli bemisebenzi abafaneleko.
* Umphathi we-ofisi namkha i-ofisi elikhulu ekhotho uzakwenza kukghonakale ukutholakala kwakatologi.
* Abatjhutjhisi bazakuqinisekisa bona amagadango afaneleko ayathathwa mayelana nemilandu ephathelene nezomseme, inturhu yangekhaya nokondliwa kwabentwana kanye nokobana imilandu ilalelwe emakhotho akhethekileko lapho kukghoneka khulu.
* Boke abanikeli bemisebenzi mayelana nemisebenzi yabo banesibopho sokuthatha amagadango azwakalako wokutjheja abongazimbi abaneendingo ezikhethekileko bebabaphathe ngendlela enezwelo.

6. Ilungelo lokuliliswa
* Unelungelo lokuliliswa ngokulahlekelwa namkha ngomonakalo wepahla owenzeke ngebanga lobulelesi obenziwe kuwe.
* Ngelanga lokukhutjhwa kwesigwebo sommangalelwa ungabawa umtjhutjhisi enze umlayo wokuliliswa ekhotho ngokuya kweSigaba 297 nesama-300 somthetho weKambiso yobuLelesi, umThetho wenomboro 51 ka-1997. ?Ukulilisa? kutjho inani lemali ikhotho yobulelesi eyinikela ungazimbi owonakalelwe namkha olahlekelwe yipahla, okufaka hlangana, imali ngesibanga sesenzo sobulelesi namkha sokuliswa komuntu obonwe umlandu ngokwenza umlandu.
* Umtjhutjhisi uzakwazisa ngomlayo wokukulilisa kodwana umabhalana wekhotho uzakuqalana nokwenza umlayo usebenze, nokuthi ungavulela ummangalelwa umlandu wombango lokha ikhotho yobulelesi nayingakhuphi umlayo wokukulilisa kanye nalapho kungasi lula ukulinganisa ngemali umonakalo ebujameni obufana nomonakalo wezengqondo namkha ubuhlungu nokutlhaga.

7. Ilungelo lokubuyiselwa ipahla yakho
* Unelungelo lokubuyiselwa ipahla omukwe yona ngokungasimthetho. ?Ukubuyiselwa ipahla? kutjho lapho ikhotho, ngemva kokubeka umsolwa umlandu, ilaya isaphulimthetho ukukunikela ipahla okufunyenwe bona siyithethe ngokungasimthetho kuwe khona uzakubuyela ebujameni obewukibo ngaphambi kwesenzo sobulelesi.
* Umtjhutjhisi uzakwazisa bonyana ukubuyiselwa ipahla kufaka ini begodu umabhalana wekhotho uzakurhelebha ekuthini usebenzise ilungelweli.

Sibawa ufunde amaZinga amaNcani wemiSebenzi waboNgazimbi bobuLelesi atholakala emiNyangweni yomBuso, nawufuna ilwazi elinabileko elikhambelana namalungelo ahlukeneko.

IINGHONGHOYILO
Ukukhumbula bonyana unelungelo lokunghonghoyila, ungathintana nomnyango othileko wombuso namkha umnikeli womsebenzi nawuneenghonghoyilo mayelana nomsebenzi owuthola namkha nayikuthi amalungelo wakho awatjhejwa. Nawungakaneliswa ngendlela isinghonghoyilo sakho esitjhejwe ngayo, ungathintana godu neenhlangano ezifana nalezi:
a. i-Ofisi lomVikeli womPhakathi
b. amaGqwetha wamaLungelo wobuNtu
c. iKomitjhana yamaLungelo wobuNtu
d. Iphiko elizijameleko lobuNqophisi eliTjheja iiNghonghoyilo ngamaPholisa
e. iKomitjhana yokuLingana ngokoBulili
f. IBandla lokuTjhutjhiswa kwesiTjhaba
g. ama-Ofisi wamaPholisa wamaDorobha amaKhulu
h. umKhandlu wabaSebenzi bezePilo beSewula Afrika, namkha
i. igqwetha elikhethwa nguwe nozazibhadelela lona.

Nawufuna ilwazi elinabileko ngekambiso yokunghonghoyila, sibawa uziqalele emtlolweni wamaZinga amaNcani wemiSebenzi yaboNgazimbi bobuLelesi. Lomtlolo utholakala kwelinye nelinye i-ofisi lombuso.

NAWUFUNA ILWAZI ELINABILEKO
Nawufuna ilwazi elinabileko mayelana nendaba enye nenye etholakala kilomtlolo, ungathintana nePhiko lobuNqophisi bezoBulili bomNyango wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo eenomborweni ezilandelako:
Umtato: (012) 315 1670
Feksi: (012) 315 1960
Iposo ye-elektroniki: VictimCharter@justice.gov.za

INOMBORO YASIMAHLA: 00000000000000000000
*tjheja bonyana ukusetjenziswa kwenomboro yasimahla kusazakuqinisekiswa.

UKUTHOKOZA UKUFAKA ISANDLA
Itjhatha yamaLungelo waboNgazimbi yeSewula Afrika yenziwa liPhiko lobuNqophisi bezoBulili emNyangweni wobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo ngokubambisana nemiNyango yezeHlalakuhle, wokuLungiswa kokuziPhatha, weFundo newezePilo, kanye neBandla lokuTjhutjhiswa kwesiTjhaba, bemiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika, iKomitjhana yeTjhuguluko lezomThetho eSewula Afrika, iKomitjhana yeSewula Afrika yamaLungelo wobuNtu, i-Ofisi lomVikeli womPhakathi, iPhiko elizijameleko lobuNqophisi obuTjheja iiNghonghoyilo ngamaPholisa, amalunga weKomitjhana yemiSebenzi yaboMarhastrada nobuLungiswa kanye namalunga wesiPholisa seDorhobha eliKhulu leTshwane.

UmNyango wobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo uthabela khulu ukufaka isandla okwenziwe ziinhlangano okungasizo zombuso ezihlukeneko neenkhungo zefundo ephakamileko kilomtlolo.








1
ITjhatha yamaLungelo waboNgazimbi yeSewula Afrika

<fn>DAC-NLS.ItjhathaYokuziphatha.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele

ITJHATHA YOKUZIPHATHA OKUHLE


Siwele umlambo womlando sisuka ehlelweni lokungalingani nelenturhu, sitjhinga emphakathini osekelwe etjhejweni lobuzwe bawo woke umuntu begodu olwela ukulingana. Siqala emva amakhambo namasiko ahlukeneko asilethe ekululekweni nentandweni yenengi, begodu sizibophelela kileyomiqondo namagugu wokuziphatha okuhle asihlanganisa ekuhlukaneni kwethu.

Ngalokhu kuzinikela kwawo woke umuntu, okumphumela wokulwela ikululeko, okuzibophelele ekupholiseni amanceba wakade, ukuqinisa isithunzi sawo woke umuntu, kanye nokufuna bona boke abantu bethu banzinze ekuhlaleni nekufumaneni iinsiza zepilo, sizibophelela ekuvikeleni nekugcineni amagugu atholakala kilomtlolo. Senza lokhu ngokuvuma bona ikusasa lethu liyame ekuvikelweni kwebhoduluko nehlalakuhle yabo boke abaphila ngaphakathi kwemikhawulo yethu, abahlala enarhakazini ye-Afrika begodu sibumba umndeni weentjhabatjhaba.

Ngokuzibophelela emmoyeni wo-Ubuntu, osisekelo sedemokhrasi yethu notholakala emthethwenisisekelo wethu, njengesitjhaba sizibophelela:

EkuHlonipheni isiThunzi somuNtu nekuLinganeni
Umthethosisekelo wethu ubeka bona abantu babelethwa batjhaphulukile begodu banesithunzi esilinganako.

Sizibophelela :
1. Ekuhlonipheni ubuntu bawo woke umuntu, kungaqalwa bona umuntu ubuyaphi ngokokuhlala, umhlobo, ubulili, ubudala, ijamo nobujamo esitjhabeni.
2.	Ekulwiseni ukutlhoriswa kwabomma ngokomzimba nommoya okugcina ngokukata neminye imihlobo yokutlhorisa.
3.	Ekupheliseni ukutlhoriswa kwabentwana okulethwa kungondleki, ukusetjenziswa kwabentwana, ukukhukhuthiswa kweendakamizwa, i-pornography (ukutjengiswa kweenthombe ezisileko) nokuthengisa ngomzimba.
4.	Ekutlhogomeleni abangakaqini nabadinywe amathuba: abatlhagako, abadala, abarholopheleko, nabo boke abangakghoniko ukuzitlhogomela.
5.	Ekuphikiseni omunye nomunye umhlobo wokutlhorisa ngokomzimba, ngokommoya kanye namkha nokutlhorisa ngokwengqondo namkha ukuphathwa kumbi komunye umuntu.
6.	Ekwehluleni ukusetjenziswa kumbi kobujamo, isiko, umhlobo, ubulili, ukwenyula ngokobulili, ubujamo bezamaphilo namkha isiko elirholela ekubandlululeni omunye umuntu.
7.	Ekusebenzeleni ukuphepha nokuvikeleka kwabo boke abantu
ngokomzimba.

EkuPhuhliseni iKululeko, ukuSebenza komThetho neDemokhrasi
Ikululeko yomuntu ngamunye ngaphakathi kokusebenza komthetho isisekelo sobulungiswa, ukulunga, ukwakha isitjhaba nokubusa okuhle.

Sizibophelela :
1.	Ekuvumeleni ikululeko yokukhuluma ngokutjhaphuluka, yokuhlanganyela, yokukhamba, yokuhlala, yokukholwa, yombono nekolo.
2.	Emuzweni wokuziphendulela ekuhlaleni ngokuhlonipha ukusebenza komthetho, ukwethembeka, ukusebenza budisi namazinga amukelekako wokuziphatha kuhle kwesitjhaba.
3.	Ekulweni nayo yoke imihlobo yobulelesi, ikohlakalo nenturhu.
4.	Ekulweleni ukubumbana kwesitjhaba nokungahlukani kweRiphabhligi.

EkuThuthukiseni ukuPhila kuhle ngokweZinto nobuLungiswa kwezomNotho
Amalungelo wezokuhlalisana nomnotho alihlangothi lomthethosisekelo wethu kufanele athathwe njengento engaphezu kwamalungelo asemqondweni kuphela. Umthethomgomo namahlelo kuzakufanela bona anikele abatlhagako ngamathuba wokufikelela isithunzi sobuntu nokuphila kuhle ngokwezinto.


Sizibophelela :
1.??????? Ekupheliseni ukungalingani okukhona kwesikhathi esidlulileko nesanjesi, kanye nokuphuhlisa amathuba wokwabelana ngemithombo yenarha yekhethu kiwo woke umuntu.
2.????????Ekuphikiseni umrhobholo, ukuziqala wena nokuzinothisa
ngokungakafaneli ngazo zoke iinkhathi.
3.????????Ekupheliseni ikohlakalo, nanyana ilethwa kuzuza komuntu, kungathembeki, ukuthanda nokwenyula abanye namkha ezinye iinkhuthazo.
4.?????? Ekukhuliseni ukwenzela izinto emkhanyweni kombuso kanye namabhizinisi ngelwazi elitholakala kusese nesikhathi, elifikelelekako nelinembako eendabeni zoke ezithinta ipilo yomphakathi.?
5.???????? Ekuqinisekiseni bona imikghwa emihle yokuphatha nokuqatjha etjengisa ikghono iba nomphumela wokujanyelwa ngokunaba kwemihlobo kanye nobulili boke.

EkuQiniseni amaGugu womNdeni newomPhakathi
Umndeni nomphakathi sisekelo esiqakathekileko samayunithi wokuhlalisana akhuthaza abe enze amagugu wokuziphatha nemikghwa emphakathini.

Sizibophelela :
1.	Ekuphuhliseni amagugu womndeni, ifihlo, ukuziphendulela, ukuhlonitjhwa kwababelethi nabadala, ukukhuliswa kwabentwana, ukuthlogonyelwa kwabadala kanye nokuthuthukiswa nokugcinwa kwamakhaya.
2.	Ekulwiseni inturhu yangekhaya nokubalekelwa kweembopho zomndeni, nanyana kungaba ngebanga lokusebenzisa kumbi iindaki, ikolelo yezamasiko namkha ukubandlulula ngokobulili.
3.	Ekutjaleni ibhoduluko lomndeni nomphakathi eliphuhlisa isiko lokutlhogomelana, lokwabelana nokubumbana.
4.	Ekusebenziseni imithombo kuhle nangokulingana khona kuzakuzuza yoke imindeni namalunga womphakathi.
5.	Ekuzuzeni kwabanye nathi ngokukhula komuntu nokufumana amakghono.



EkuGcineni ukweThembeka nesiThunzi
UkweThembeka nesiThunzi magugu aqakatheke khulu wedemokhrasi nokubusa okuhle.

Sizibophelela :
1.	Ekusebenzisaneni ngokungazenzisi, tjhatjhalaza nangokuthembeka.
2.	Ekuphuhliseni nekukhuthazeni itjhebiswano elihle, ukuthembana nokuphilisana emphakathini ukweqa ukwehlukana ngokomlando obekuyinto ekulu esikhathini esidlulileko.
3.	Ekusebenziseni irherho lobulungiswa ukuhlawulisa yoke imihlobo yokweba, ukumukwa ngekani, ukufumbathisa, ukungathembeki nokusebenzisela iinrhuluphelo zakho.

EkuQinisekiseni ukuThula ngokweSiko, iKolo noNembeza
Ukwehluka kweSewula Afrika ngokomhlobo nobutjhaba kungakghona ukufakela ummoya nokunothisa irherho lesiko namagugu elingagcina amagugu atholakala kileTjhatha.

Sizibophelela :
1.	Ekuphuhliseni ikululeko kanembeza, ukulibalelana kwezekolo nokwamukelwa kwemiqondo ehlukeneko yeenkolelo ngaphandle kokuthatha ihlangothi namkha ukwenyula.
2.	Ekuphuhliseni ukucabanga okuzijameleko nokuhlabako kanye nesiko leempikiswano zokuzibandakanya.
3.	Ekuphuhliseni ukuhlonitjhwa kwamarherho weenkolelo namagugu
wabanye abantu.
4.	Ekuphuhliseni ilungelo lesakhamuzi esinye nesinye lokuzwakalisa imibono yaso ngaphandle kokwesaba ukuhlatjwa kumbi, ukuthuselwa nokutlhoriswa.
5.	Ekuphikiseni yoke imihlobo yokuba nemibono okungasiyo, kungeyomuntu, yekampani namkha ngokobulunga namkha ukuhlanganyela nehlangano eqalela phasi isithunzi sabanye.
6.	Ekuphuhliseni amathuba wokulingana kibo boke abantu kufaka hlangana abarholopheleko nalabo abaphethwe yi-HIV / Aids kanye neminye imihlobo yobulwelwe.
EkuTjengiseni iHlonipho nokuTshwenyeka ngabo boke abaNtu
Ihlonipho, itlhogomelo nokutshwenyeka ngenye yamagugu asisekelo samagugu atholakala kiwo woke amaSewula Afrika. Siyavuma bonyana angeze kwaba nokuthula namkha ukuvikeleka ngaphandle kwehlonipho netlhogomelo.

Sizibophelela :
1.	Ekuliseni ukusebenzisa ilimi elinehlamba nelitlhorisako ekuthintaneni kwethu nabanye.
2. Ekuphuhliseni ukuthula, ubungani, ukulibalelana nokubumbana kwesitjhaba phakathi kwemiphakathi yamasiko, yekolo neyamalimi.
3. Ekutjengiseni ihlonipho kibo boke abantu neenqhema zomphakathi.

EkuLweleni ubuLungiswa, ukuLunga nokuPhilisana ngokuThula
Ukuphilisana ngokuthula kufuna ubulungiswa, ukulunga nokuhloniphana njengesisekelo sokubuyisana kwesitjhaba. Ukupholisa imibono engasi mihle yangaphambilini nokwehlukana kuyafuneka ukuqinisekisa ukuphuhliswa kwamagugu wedemokhrasi, ubulungiswa emphakathini namalungelo asisekelo wobuntu kibo boke abantu.

Sizibophelela :
1. Ekuphikiseni ukuziphatha okunenturhu nokumbi ngehlonipho
nokuzwisisa.
2. Ekuphikiseni abantu neenqhema ezifuna ukuthikameza ukuthula, ukunzinza nokuvikeleka kwesitjhaba ngemibono engasimihle yangaphambili kanye/namkha nokuziphatha okungasi ngekwedemokhrasi.
3. Ekunikeleni ngemisebenzi yezehlalakuhle neminye ngendlela engathathi ihlangothi, elungileko, enokulingana nenganyuliko kibo boke abantu.
Ngokukhumbula ubunaba nemibono engasimihle ebeyibumba isikhathi sethu esadlulako, siyalivuma itjhebiswano elingakaqini edemokhraisini yethu etjha. Lokhu kufuna ukuqiniswa kwamagugu wokuziphatha amukelekako anjalo angafiswa ukufikelelwa ngiwo woke amaSewula Afrika njengesisekelo sokufikelelana ngommoya owenza isitjhaba sethu sibe khona ? ukwazi bona iSewula Afrika ngeyabo boke abahlala kiyo.




1


<fn>DAC-NLS.ItjhorenseYokutl(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
ITJHORENSE YOKUTLHOGA UMSEBENZI
UMRHOLO OTHOLWA MSEBENZI ASESEMSEBENZINI


Iya:	Isiphathiswa SeemBizo
Lesi sitatimende esimalungana nembadaelo eya kumPhoselimali esiKhwameni seTjhorense yokuTlhoga umSebenzi ibizo lakhe elitjhiwo ngenzasapha, osasebenza kimi, kodwa akakghoni ukusebenza ngenca *yokugula / ngenca yokuthi *useselifini yembeleko / ngenca yokuthi *useselifini yokuthola umntwana azamenza wakhe.

* sula okungakafaneli utjhiye okulungileko.

Ibizo elipheleleko lomphoselimali:

Inomborolayelo Yomqhatjhi Ye-UIF.






/


Ibhugwana Yomphoseli















(A) Ngokwesigaba 19(1), 24(2) kunye nesigaba 27(3) somThetho ongehla lo,

Ngifakaza ngiyaqinisa bona ukusukela (ideyithi epheleleko) / / , umphoselimali lo u-


selifini yamagulo


selifini yembeleko

Selifini yokuthola azamenza wakhe begodu










uthole


uzakuthola

Umrholo olandelako naku


Umrholo opheleleko
(ngaphambi kwelifu)
Ngenyanga / Ngeveke
Iinkhathi la imali engalinganiko yomrholo ayithola khona umsebenzi
Umrholo opheleleko umsebenzi awuthole aselifini
(Ngenyanga/Ngeveke)

Ukusukela

Ukuyokufikela



Ukusukela

Ukuyokufikela



Ukusukela

Ukuyokufikela



Ukusukela

Ukuyokufikela



Ukusukela

Ukuyokufikela



Ukusukela

Ukuyokufikela



(B) Umphoselimali ulindeleke ukubuya emsebenzini ngomhlaka-______ ku-____ ngo-_____.

(C)	Umphoselimali ubuye emsebenzini nngomhlaka-__________ ku-_____ ngo-_______.




IDEYITHI: ____________________	_________________________________________________
UMTLIKITLO WOMQHATJHI NAMKHA WESITHUNYWA ESIGUNYAZIWEKO


ISITEMBU SEBHIZINISI











UI-2.7

<fn>DAC-NLS.ItjhorenseYokutl(2).2007-05-18.nr.txt</fn>
ITJHORENSE YOKUTLHOGA UMSEBENZI

IRiphabhligi YeSewula Afrika
Republic of South Africa
I-adresi Yomakho



Street Address
94 Church Street

UNEMPLOYMENT INSURANCE FUND

Pretoria





I-adresi Ye-web / Web address:
www.uif.gov.za

I-adresi Yokuposa

Imibuzo / Enquiries :
(012) 337-1700
Ifeksi : (012) 337-1942

Postal Address
UIF

Ama-oda Wesikwelede / Debit Orders :
(012) 337-1737
Ifeksi: (012) 337-1931

Pretoria

Imbadalo Eyenziwa Ngebhanga / Electronic Payments :
Ifeksi: (012) 337-1932

0052


UmNyango WezabaSebenzi
Depratment of Labour




Ikhowudi



Code








Inomborolayela ye-UIF
UIF Reference










Ukutjhugululwa Kwe-adresi / Change of Address









UMTHETHO KA-2002 WEMALI EPHOSELELWA ITJHORENSE YOKUTLHOGA UMSEBENZI /
UNEMPLOYMENT INSURANCE CONTRIBUTIONS ACT, 2002

INZUZO IYA KWAPHELA KU- /
RETURN ONLY FOR

KUFUZE IBHADALWE NGAPHAMBI NAMKHA NGOMHLAKA - /
PAYABLE ON OR BEFORE








Ngokwesigaba 9(1) somThetho, lapha ngithumela inani lemali elitjhiwo ngaphasapha kukholomu D emumethe yoke imali ephoselwe ngimi nabasebenzi abasebenza kimi ngesikhathi esitjhiwo ngehla.
In terms of section 9(1) of the Act, I forward herewith the total amount as indicated in column D hereunder, being all the contributions due i.r.o. myself and the contributors employed by me during the above-mentioned period.


Idiphozithi enqophe poro ku- / itransfere enqophe poro ku -

Direct deposit/transfer made to:

Sibawa uqinisekise bona inomboro yakho ye-UIF iyavela nawubhadala ngebhanga namkha nawubhadala ekhawuthareni

Please ensure that your UIF reference number is captured when paying electronically or over the counter.



Inomboro Yegatja Branch Nr.

Ikhowudi Yegatja
Branch Code

Inomboro Ye-akhawundi Account Nr.










Itjho inani lemali ebhadaliweko, indlela ekubhadalwe ngayo neminye imininingwana ekhambisana nalokhu / Indicate amount paid, method of payment and relevant information
AMOUNT PAID /
Transaction Date
Cheque
Please indicate your UIF reference number on the
Mark with ?X? if payment

Electronic Transfer/Payment/Direct Deposit

reverse side of the cheque.
is made by debit order
INANI LEMALI EBHADELWEKO
Ideyithi Yokufakwa Kwemali
Itjhege
Tlola inomboro yakho ye-UIF ngemva kwetjhege.
Tshwaya ngo ?X? nakube ubhadala nge-oda yesikwelede

Imali edluliswe Ngekhomphiyutha/ Imbadalo/ Idiphozithi enqophako



R
c

Y
Y
Y
Y
M
M
D
D

Cheque Number / Inomboro Yetjhege







































A.1
A.2
B
C
D
E
Remuneration on which UIF contributions are payable /
Imbadalo ephoselelwa imali ye-UIF.
Number of contributors
Concerned /
Inani labaphoseli abathintekako
Contributions payable / Imali Ekufuze Iphoselwe

TOTAL:
Columns B + C
INANI ELIPHELELEKO:
Amakholomu B + C

If no contributions are due, state date on which a contributor was last employed and return the form.
Nakube akunamali ekweledwako, itjho ideyithi umphoseli agcina ngayo ukusebenza bese ubuyisa iforomeli.







By employers at the rate of 1% /
Baqhatjhi ngesilinganiso se-1%
By contributors
at the rate of 1%
Baphoseli ngesilinganiso se-1%






































R
c

R
c
R
c
R
c













?
Please don?t use staples, paper clips or pins to attach cheques to the form. / Sibawa ungaqobotjheli amatjhege eforoninelli ngamasteyiplara, ngeenqobotjhelwana zamaphepha namkha ngabosathana.


=>
I certify that all particulars furnished herein are true and correct. Should the Fund experience problems to cash my cheque, a once off debit from my cheque account can be effected. / Ngifakazela bona yoke imininingwana engiyinikele lapha iliqiniso. Nakufumaniseka bona iTjhorense yalesisKkhwama ihlangabezana nobudisi ekutjintjeni itjhege lami, ngiyavuma bona kungadoswa imali leyo kanye e-akhawundini yami yetjhege.

DATE /

SIGNATURE OF EMPLOYER OR DULY AUTHORISED AGENT /

IDEYITHI

UMTLIKITLO WOMQHATJHI NAMKHA WESITHUNYWA ESIGUNYAZIWEKO


IMPORTANT / OKUQAKATHEKILEKO


1.
Employers who are NOT required to pay UIF contributions to SARS with effect from April 2002, must complete the UI-7 form and forward their payments to the Fund as in the past.
2.
If you are receiving an EMP201 from SARS, it means that you are required to submit your UIF contributions to SARS for periods from April 2002 onwards. However, the fact that you have also received this form, indicates that your account with the Fund has not been amended to reflect that you are paying your UIF contributions via SARS. Please advise the Fund of the 10-digit PAYE reference number in respect of your business/businesses, so that the necessary changes can be made to prevent the despatch of the UI-7 to you. Also ensure that the UIF contributions are indicated on the EMP201 and that payments are forwarded to SARS. The Fund will not accept responsibility, or engage in any communication with SARS or employers in the event of penalties and/or interest being raised if payments are submitted to the Fund instead of to SARS.
3.
Please visit the Fund and SARS websites for further information.


1.
Abasebenzi ABANGAKAFANELI ukubhadala imali ye-UIF kwa-SARS ukusukela ngo-Apreli ka-2002, kufuze bagcwalise iforomu i-U1-7 bese bathumela imbadalo yabo esiKhwameni seTjhorense yokuTlhoga umSebenzi njengekuthomeni.
2.
Nakube uphele uthole iforomu lakwa-SARS i-EMP021, kutjho bona ufuze uthumele imininingwana yakho yokuphosela esikhwameni se-UIF kwa-SARS ukusukela ngo-Apreli ka-2002 ukuya phezulu. Nokho-ke njengobanyana unande uthola iforomeli nje, kutjho bona i-akhawundi yakho yesiKhwama seTjhorense yokuTlhoga umSebenzi ayikabukutjhugululwa kobanyana itjengise bona imalakho oyiphosela esiKhwameni se-UIF uyibhadala ngo-SARS. Sibawa wazise isiKhwama se-UIF inomboro yakho ye-PAYE enetjhumi leenomboro emalungana nebhizinisi namkha amabhizinisakho, kobanyana kuzokwenziwa amatjhuguluko afaneleko, ngaleyindlela-ke kukhandeleke ukuthi uthunyelelwe iforomu i-U1-7. Ukudlula lapho, qinisekisa nokobanyana imali ephoselwa ku-UIF iyavezwa eforomeni i-EMP201, ngokunjalo uqinisekise nokuthi imbadalo iyathunyelwa kwa-SARS. IsiKhwama seTjhorense yokuTlhoga umSebenzi angeze sithwale icala namkha sikhulumisane ne-SARS namkha nabaqhatjhi nakufumaniseka bona kufuze uhlawuliswe namkha nakube kunemalinzalo ekufuze ibhadalwe, nakube imbadalo ithunyelwa esiKhwamenesi kunobanyana ithunyelwe kwa-SARS.
3.
Nawufuna eminye imininingwana malungana nalokhu, sibawa uvakatjhele i-webhusayithi yesiKhwama seTjhorense yokuTlhoga umSebenzi namkha uvakatjhele iwebhusayithi yakwa-SARS. '


UI-7



<fn>DAC-NLS.ItjhorenseYokutlhoga.2007-05-18.nr.txt</fn>
ITJHORENSE YOKUTLHOGA UMSEBENZI
ISIBAWO SOKUBHADALA ISIBONELELO SOMUNTU EBHANGA



UKomitjhinari weTjhorense yokuTlhoga umSebenzi / isiPhathiswa seemBizo

Mina, u-________________________________________________________________________________________________,
( Ibizo ngokupheleleko nesibongo ngamagabhadlhela )


Inomboro YeBhugwana
















Lapha ngibawa/ngilayela/ngigunyaza bona isibonelelo sami nisifake e-akhawundini yami yebhanga engenzasi nasi nange isibawo saso siphumelele.

Ngiyalimuka bona ukutransferwa kweenkwelede ezigunyazwa lapha kuzakusetjenzwa ngekhomphiyutha ngehlelo elibizwa ngokuthi yi-ACB Magnetic Tape Service, begodu ngiyalimuka nokuthi akunamininingwana yembadalo ezakunikelwa yibhangami, kodwa imininingwana yenye nenye imbadalo izakuvezwa sitatimende esigadangiswa yibhanga. ( Lokhu-ke nokho angeze kwenzeke la kungasikambiso yebhanga ukunikela amakhastama isitatimende, njengema-akhawundini womhlobo we-Savings namkha we-Transmission.

Leligunya lingavalwa ngimi ngokunikela inothisi etloliweko yamatjhumi amathathu wamalanga.


TJHEJA : Ubufakazi obutloliweko be-akhawundi yebhanga ( isibonelo: Isitatimende sebhanga, isitlankana se-ATM, itjhege elikhanseliweko ) kufuze buphekelele iforomeli.




___________________________________ ________________________________
Umtlikitlo Womfakisibawo Ideyithi

====================================================================================================================================================

Lokhu okulandelako kugcwaliswa KWAPHELA yiBhanga / yi-Building Society

Ibizo lomnikazi we-akhawundi : __________________________________________


Igama leBhanga/le-Building Society : ______________________________________

Ikhowudi Yegatja Inomboro Ye-akhawundi


























Tjengisa ngo ? X?

I-Savings Account


I-Current Account




I-Transmission Account



Okhunye


Hlathulula


Ngifakaza ngiyaqinisa bona imininingwana engehla le injengobanyana ngiyitjho njenganje begodu iphelele ngazo zoke iindlela, ngalokho-ke ngithanda ukufakazela ukuthi uKomitjhinari weTjhorense yokuTlhoga umSebenzi angeze abekwe icala ngenca yembadalo engenzeka ngenca yemininingwana engakalungi namkha engakapheleli enikelwe ngimi.

Iminingwana le inikelwe ngu : ( Ibizo lesiPhathimandla seBhanga )________________________________________________







_____________________________________
Umtlikitlo wesiPhathimandla seBhanga Isitembu seBhanga esisemthethweni









UI-2.5

<fn>DAC-NLS.KhandelaUbukhobotjha.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE

KHANDELA ubukhobotjhani, ubukhohlakali, ubulelesi nokuziphatha kumbi
Lilisela kilenomboro: 0800 200 821

UmNyango uhlome ihlelo lomtato wasimahla wamajamo arhabako, ongaliliselwa sikhathi soke nakubikwa ubukhobotjhani nanyana ukuziphatha kumbi, okungaba khona.

Lomtato wamajamo arhabako womNyango weenDaba zamaNzi kunye nezamaHlathi (DWAF) - 0800 200 821 ? usetjenzwa yikampani ezijameleko yabaphenyi i-KPMG Forensic & Investigative Accounting Group.

Nanyana kwenzeka bona ukhethe ukuveza igama lakho ngesikhathi ubika, ilwazelo kunye nokobana ungubani wena, kuzakuhlala kuyifihlo. Lomtato wamajamo arhabako uzakusebenza qobe kulilanga enyakeni, begodu sikhathi soke. Ukulilisa akubizi litho begodu umuntu angalilisa asebenzisa umtato womphakathi nanyana wekhaya, ngaphandle kokubhadala ilitho.

Ihlelweli lomtato wamajamo arhabako lenzelwe ukuphuhlisa ikambiso yokusebenza ngokuthembeka begodu nokupha abasebenzi indlela yokubika ebuphathini obuphezulu, ukungasebenzi kuhle okungaba khona emNyangweni.

Leli yithuba lakho lokurhelebha ekukhandeleni ubukhobotjhani, ubukhohlakali, ubulelesi kunye nokuziphatha kumbi, okufana nokutlhoriswa ngokobulili, kilomNyango.

Lomtato usebenza ngalindlela:

Igadango 1:
Betha inomboro: 0800 200 821



Igadango 2:
Ungahlala ungavezi igama lakho ngesikhathi ulilisa kodwana yenza isiqiniseko sokobana unikela loke ilwazi kunye nemininingwana (ubani, kuphi, njani kunye nezinga lokubandakanyeka) emuntwini ozakuphendula umtato.

Igadango 3:
Uzakunikelwa inomboro yesitjengiso. Ibulunge njengefihlo njengombana uzayitlhoga nangabe ufuna ukulilisa godu wethula eminye imininingwana nanyana ubufakazi.




i
i 36nde01038: eng-nd: waf: stop fraud
??

??

??

??




1


<fn>DAC-NLS.KhulumaIlimiLakho.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele

Khuluma ilimi lakho. Kulilungelo lakho.

Yini i-TISSA?
UmSebenzi wokuRhumutjha ngomTato weSewula Afrika (i-TISSA) lihlelo elisungulwe mNyango wezobuKghwari namaSiko, lokuphuhlisa ukusetjenziswa kwamalimi wangokomthetho (isiZulu, isiXhosa, isiNdebele, isiSwati, iSesotho, iSetswana, iXitsonga, iTshivenda, isiNgisi nesiBhuru).

Mhlobobani womsebenzi owenziwako?
I-TISSA inikela ngehlelo lokurhumutjha ngomtato elizakukghonakalisa ukuthintana phakathi komphakathi nombuso, ngokusebenzisa amalimi wendabuko khona kuzakufikelelwa imisebenzi yombuso.

Kungani kunikelwa ngalomsebenzi?
Ngokusebenzisa i-TISSA, umbuso uzalisa igunya lomThethosisekelo ngokuthatha amagadango amahle nabonakalako wokuthuthukisa nokuphuhlisa amalimi wendabuko.

Ingabe kghani umphakathi ungabawa imisebenzi yombuso ngelimi lawo?
Iye, ikani ilimi elikhulunywa mumuntu kungelisemthethweni.

Ingabe ilimi lamatshwayo nalo liyabalwa?
Iye, abantu abangezwako eendlebeni bafakiwe emsebenzini we-TISSA. Bazakukghona ukufikelela imisebenzi yombuso, njengabantu abezwako, eendaweni eziseDorobheni leKapa, eJohannesburg, eDurban nePolokwane.

Lisebenza njani ihlelo le-TISSA?
â€¢	Nayikuthi ilunga lomphakathi nesisebenzi sombuso abazwani ngamalimi wabo, isisebenzi sombuso singadosela umtato isentha yerhelebho lemitato yakwa-TISSA.
â€¢	Esentheni, umsebenzi uzakuhlanganisa isisebenzi sombuso nomphakathi ngokusebenzisa umrhumutjhi okhuluma womabili amalimi.
â€¢	Isisebenzi sombuso sizakuba nomtato onezandlana ezimbili zokulalela nokukhuluma, khona sona nelunga lomphakathi bazakulalela umrhumutjhi.
â€¢	Umrhumutjhi uzakurhumutjhela bobabili abantu. Lokhu kuzakuthatha imizuzwana.

Ngizakwazi njani bona umnyango wombuso unikela ngehlelo le-TISSA?
Amatshwayo asema-ofisini azakutjengisa ukufumaneka kwehlelo le-TISSA.

Nayikuthi i-ofisi lombuso alitjengisi itshwayo le-TISSA, ngingawubawa na umsebenzi wokurhumutjha ngomtato?
Awa, umsebenzi lo utholakala kuphela eendaweni ezitjengisa itshwayo le-TISSA. Kodwana, iindawo ezihlukeneko zizakufakwa ehlelweni ngomuso.

Ngingazuza njani nge-TISSA?
â€¢	Izakudlala indima eqakathekileko ekuthuthukisweni kwamalungelo wakho welimi, begodu ngalokho namalungelo wobuntu eSewula Afrika.
â€¢	Godu izakudlala indima eqakathekileko ekuphuhlisweni nekusetjenzisweni kwamalimi wendabuko wangokomthetho kanye nelimi lamatshwayo.
â€¢	Uzakukghona ukufikelela imisebenzi yombuso ngelimi lakho.

Nawufuna ilwazi elinabileko thintana neGolola Consultancy
Umtato: 012 460-6090 Iposo ye-elektroniki: golola@mweb.co.za


<fn>DAC-NLS.KhuyiniIrejistaYoku.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele


KHUYINI IREJISTA YOKUVIKELWA KWABANTWANA?

IRejista yokuVikelwa kwaBantwana lirhemo labantwana abasengozini, abangaphasi kweminyaka eli-18 abatlhoga ukuvikelwa. IRejista igcinwa sisebenzi sezehlalakuhle esisemNyangweni wezokuThuthukiswa kwezokuHlalisana. Ilwazi liyifihlo khulu begodu kungabelwana ngalo nalabo abalihlangothi lesiqhema sokuVikela (isibonelo: utitjhere / unesi / udorhodera / isisebenzi sezehlalakuhle / umnikelitlhogomelo / isiphathiswa samapholisa / umarhastrada, njll).

* Ukugcina irhemo labantwana abasengozini abatlhoga imisebenzi yezehlalakuhle.
* Ukuhlanganisa umntwana nomndeni ngokurhaba okukghonekako nesisebenzi sezehlalakuhle (umnikeli womsebenzi).
* Ukwelusa omunye nomunye umlandu ukuqinisekisa imisebenzi yezinga eliphezulu elinikelwe umntwana nomndeni.

NGUBANI OKUFANELE ABIKE NINI / KUPHI?
Ngokuya komThetho wokuTlhogonyelwa komNtwana (umthetho wenomboro yama- 74 ka-1983) abantu abalandelako banesibopho sokubika ngesolo yokutlhoriswa kwabantwana namkha ukuphathwa kumbi.

Udorhodera wamazinyo, udorhodera wamalwelwe woke, unesi, isisebenzi sezehlalakuhle, utitjhere, omunye nomunye umuntu oqatjhwe namkha ophethe iKhaya labaNtwana namkha iNdawo yokuTlhogomela namkha yokuVikela.




NINI
Msinyana ngemva kokusola bonyana kunokutlhorisa lokha nakuhlolwa, nakuqalwa namkha kutjhejwa umntwana, kufanele kubikwe esisebenzini sezehlalakuhle esiseduze nalapho kuhlala khona umntwana.

KUPHI
E-ofisini lezehlalakuhle eliseduze nalapho umntwana ahlala khona.

Elinye nelinye ilunga lomphakathi / isakhamuzi esitshwenyekileko lingakubona ukutlhoriswa komntwana namkha ukuphathwa kumbi belikubike esisebenzini sezehlalakuhle. Amagama wabantu kufanele aphathwe ngefihlo. Kufanele wazi okulandelako:
* imininingwana yomNtwana.
* imininingwana yababelethi bakhe beengazi / abanikeli betlhogomelo.
* i-adresi yalapho umntwana ahlala khona kwanjesi begodu nayikuthi akahlali nombelethi, i-adresi yababelethi.
* amalanga nemihlobo yezehlakalo
* imininingwana yobujamo obuletha isolo.
* omunye nomunye umlando wezehlakalo ezadlulako.
* imininingwana yezokuthintana yomunye nomunye umuntu ongaqinisekisa ukutlhorisa okutjhiwoko.
* imininingwana yakho esefayilini iqakathekile, nakungenzeka isisebenzi sezehlalakuhle sifuna imininingwana ethileko kuwe,.

IMIHLOBO YOKUTLHORISWA
* Ukutlhorisa ngokomzimba: Kungaba mirhuzuko, amabala, ukwephuka, ukutjha, ukuluma, njll.
* Ukutlhorisa ngokomseme: Kusetjenziswa kumbi komntwana ngakwezomseme.
* Ukutlhoriswa ngokommoya: Kungaba kubhalelwa kuhlangabezana nesidingo sokuthandwa, sokutjheja, sokukhuthazwa namkha sokutlhorisa ngomlomo, sokwaliwa, sokwesabisa ngenturhu namkha imizamo yokuthusela umntwana.
* Ukungatjheji: Kuragela phambili kokubhalewa kuvikela umntwana ekubeni sengozini, emakhazeni, endlaleni, nokungamnikeli itlhogomelo elithileko eliqakathekileko.

KWENZEKANI NGEMVA KOBANA UMBIKO UFAKWE EFAYILINI?
Isisebenzi sezehlalakuhle sizakuvakatjhela umntwana nomndeni ukuqunta bonyana umntwana uyalitlhoga na itlhogomelo nokuvikelwa.

Emilandwini lapho osolwa ngokutlhorisa ahlala ngendlini yinye nomntwana kufanele abawiwe bonyana aphume ayokufuna enye indawo. Nakwenzeka lokhu kungakghoneki, umntwana angayokuhlala nomakhelwana, umngani, isihlobo namkha endaweni yokuphepha kwesikhatjhana.

NAWUBIKA UMLANDU, INGABE ABANTWANA BAHLALE BAKHUTJHWA EMNDENINI?
Akusinjalo, kuphela lokha ipilo yomntwana nayisengozini. Umthethokambiso wokugcina umntwana emndenini uthathelwa phezulu. Imindeni nabantwana abatjhiywa ngaphandle nakuthathwa esinye nesinye isiqunto esibathintako.

INGABE AMALUNGELO WABABELETHI ATHINTWA YIREJISTA YOKUVIKELWA KWABANTWANA.?
Awa, ukurejistara kukodwa akuthinti ukuziphendulela kwangokomthetho kombelethi namkha komnikelitlhogomelo mayelana nomntwana. Kuthinteka kuphela nayikuthi kufanele kuthathwe igadango elisemthethweni (isibonelo, ukususwa komntwana).

IINOMBORO ZOMTATO:
Inomboro yokuTlhogonyelwa kwabaNtwana: 0800 05 55 55
Inomboro eRhabako yamaPholisa: 10111
Inomboro yokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle: 0800 60 10 11
I-webhsayithi: www.socdev.gov.za

Ikhutjhwe:
Department of Social Developemnt
Private Bag X 910
Pretoria
0001

Imininingwana yokuthintana:


UNyaka weenTjhabatjhaba womNdeni



1


<fn>DAC-NLS.KobunikaziBepahla(2007).2007-05-18.nr.txt</fn>
kobunikazi bepahla (i-deeds registry)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Kobunikazi bepahla ideeds registry
Isibawo sokuzitlolisa njengozakufumana ilwazi
eRhe


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Indawo yokuhlala > Irhemo lokutloliswa
ngokomthetho kwepahla




Isibawo selwazi lomtlolo wokutloliswa kobunikazi
bepahla (i-deeds registry)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umtlolo wokutloliswa kobunikazi bepahla uvulelwe
woke amalunga womphakathi ukufikelela ilwazi
mayelana nokulandelako:
Umnikazi otlolisiweko wepahla
Ubujamo obuthinta ipahla enjalo
Imilayo yokukhandela yekhotho neemvumelwano
mayelana nepahla
Inani lokuthengwa kwepahla
Imithetho ye- sectional title scheme (ihlelo
lethayithili yesiquntu senarha)
Ikhophi ye-antenuptial contract (i-ANC)
(Isivumelwano sobunikazi bepahla ngaphambi
komtjhado), ama-deeds of servitude, ama-mortgage
bonds, njll.
Ikhophi yeqhinga lethayithili yesiquntu senarha
namkha imithetho ye-Sectional Title Scheme
(IHlelo lesiQuntu seNarha. (Tjheja: Le akusi
yikhophi eqinisekisiweko; kodwana yikhophi
yokwazisa kuphela)
Ubujamo bokuhlonywa kwamadorobha wabantu
abanzima
Ilwazi mayelana nepahla namkha ubunikazi bepahla
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeNarha
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ngaphambi kobana ilwazi litholakale emtlolweni
wokutloliswa kwepahla kufanele ube nelwazi
elilandelako:

Amagama azeleko kanye / namkha inomboro
yokuzazisa yomnikazi wepahla, namkha ubuncani
bakhona ilanga lakhe lamabeletho. (Ebujameni
besikhungo esingadoselwa namkha sidosele umuntu
ekhotho, igama nenomboro yokutloliswa,
nayikhona, iqakathekile.)
Inomboro ye-erf kanye negama ledorobha labantu
abanzima namkha iplasi kanye nenomboro, ingasi
i-adresi yestrada. (Ebujameni bethayithili
yehlelo lesiquntu senarha, isigaba kanye nehlelo
siyafuneka.)
Ukufumana ikhophi yencwadi yobunikazi bepahla
namkha umtlolo wokutloliswa kobunikazi bepahla,
kufanele:

uye kwelinye nelinye i-ofisi lokutloliswa
kwepahla (i-ofisi lokutloliswa kwepahla angeze
lanikela ilwazi ngebanga lencwadi namkha
ukudoswa komtato)
iya edeskini elinikela ngelwazi lapho
isiphathiswa sizakurhelebha ukuzalisa iforomo
elibekiweko begodu likuhlathulele ikambiso
ubawe otlola ngomtjhini (i-data typist) ukwenza
irhubhululo ngepahla
ubhadele imali ebekiweko e-ofisini losebenza
ngeemali bewuse irasidi esiphathisweni edeksini
elinikela ngelwazi. Uzakunikelwa inomboro
yerasidi ekhophini yethayithili.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Deeds Registries Act, 1937 (Act 47 of 1937)
(UmThetho wokuTloliswa kobuNikazi bePahla)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuzuma kungathatha imizuzu ema-30 ukuya
kwema-60. Kwamanye ama-ofisi amakhulu, amakhophi
wobunikazi bepahla ayaposwa namkha alandwe
ngemva kwesikhathi esithileko.
[Top]
Iindleko
Ikhophi yesivumelwano se-antenuptial namkha
yobunikazi bepahla ngeminqopho yelwazi: R36
Ikhophi yeqhinga lenarha: R4 ekhasini le-A4
ngalinye namkha R3 ekhasini le-A3 ngalinye
Ikhophi yobujamo bokuhlonywa kwamadorobha
wabantu abanzima: R4 ikhasi ngalinye
Ukuzuma imitlo yobunikazi bepahla: R6
Igadangiso lekhompyutha: R6 igadangiso ngalinye.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Isiphathiswa se-ofisi lokutloliswa kobunikazi
bepahla sizakunikela iforomo okufanele
ulizalise.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :12 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.KonjeKubanjaniNasij.2007-05-18.nr.txt</fn>
SFX: EMOTIVE MUSIC IN BACKGROUND


Konje kubanjani nasijamele eqadi sodwa singanabasekeli? Kungabanjani nasingabumbana sivale iinkhala ezikhona hlangana nathi. Umkhumbulo lo ngowenze bona i-Telkom ibe yikampani ekulu nedosa phambili kwezokuthintana eSewula Afrika.


BEGODU lokhu ngokwenze bona umBuso weSewula Afrika umeme woke amaSewula Afrika bona azibandakanye ngokuba nama-share e-Telkom. Thola ilwazi elithabaleleko malungana nalokhu encwajaneni yakho ekululeka ngama-share etholakala simahla eposini nemagatjeni we-Standard Bank athatha ihlandla kilokhu.

Lokhu akutjho bona uthenga ama-share namkha uyazibopha endabeni yama-share. Incwajana ehlathulula kuhle malungana nalokhu ingarejistarwa beyikhitjhwe lokha nawenze isibawo.

I-Telkom Share Offer
Amandla wethu asekwabelaneni




SFX: EMOTIVE MUSIC IN BACKGROUND

ANN: UmBuso weSewula Afrika uhlela ukuthengisa amanye wama-share we-Telkom kanti-ke woke amaSewula Afrika azakuthola ithuba lokuzibandakanya kilokhu.

Ngeentambo zemitato ezibalwela eengidini ezihlanu (five million), i-Telkom izibophelela ekwakheni ingomuso elikhanyako kiwo woke amaSewula Afrika.

Thola ilwazi elithabaleleko malungana nalokhu encwajaneni yakho ekululeka ngama-share, etholakala simahla eposini nemagatjeni we-Standard Bank athatha ihlandla kilokhu.

Lokhu akutjho bona uthenga ama-share namkha uyazibopha endabeni yama-share. Incwajana ehlathulula kuhle malungana nalokhu ingarejistarwa beyikhitjhwe lokha nawenze isibawo.

I-Telkom Share Offer
Amandla wethu asekwabelaneni



SFX: EMOTIVE MUSIC IN BACKGROUND

ANN: UmBuso weSewula Afrika uhlela ukuthengisa amanye wama-share we-Telkom kanti-ke woke amaSewula Afrika azakuthola ithuba lokuzibandakanya kilokhu.

I-Telkom sele inesakhiwo sezetheknoloji esisezingeni leentjhaba ngeentjhaba begodu izimisele ukwakha ingomuso elikhanyako kiwo woke amaSewula Afrika.

Thola ilwazi elithabaleleko malungana nalokhu encwajaneni yakho ekululeka ngama-share etholakala simahla eposini, nemagatjeni we-Standard Bank athatha ihlandla kilokhu.

Lokhu akutjho bona uthenga ama-share namkha uyazibopha endabeni yama-share. Incwajana ehlathulula kuhle malungana nalokhu ingarejistarwa beyikhitjhwe lokha nawenze isibawo.

I-Telkom Share Offer
Amandla wethu asekwabelaneni
<fn>DAC-NLS.Lebowakgomo.2009-11-17.nr.txt</fn>
Abahlali beYunidi R no S yedorojana le-Lebowakgomo, abanye babo egade balindele izindlu zeHlelo loKwakha kabutjha kanye nokuThuthukisa (RDP) ukusuka ngonyaka we-1996 msinyazana bangabona ukulindela kwabo kwesiphephelo isikhathi eside kufika ekugcineni
Iphrojekthi yahlinzekelwa ikhamphani ebizwa nge-COMDEV eyabhalelwa ukwakha izindlu namkha ukunikela izinto zokwakha. Kwafunyanwa kobana ezinye izindlu zakhiwa kancani begodu isiquntu kwaphela sezinto zokwakha sethulwa kwabanye abamukeli.
Ngokungakafakazelwa, umNyango ubhalelwe kukwakha izindlu namkha ukunikela abanghonghoyili izinto zokwakha kobana bakghone ukwakha izindlu zabo.
Abanye abanghonghoyili benza isiqunto sokwakha iimphephelo ngeendleko zabo lokha abanye baqedelele izindlu ezingakaqedwa ngokusebenzisa iintlabagelo zabo.
UmVikeli womPhakathi waphakamisa kobana umNyango kufanele wakhele boke abafumani iimbawo zabo ezaphasiswa ngonyaka we-2006 namkha ngaphambi kwawo izindlu.
UmNyango kufanele uqedelele izindlu ezilahliweko bese unikela boke abafumani abaphasisiweko izinto zokwakha.
Kwaragelwa phambili kwaphakanyiswa bona umNyango usize abanghonghoyili abathome ukwakha izindlu zabo kodwana bangakghoni ukuziqeda begodu ulilise boke abanghonghoyili abakhe izindlu zabo ngaphandle kwesizo lomNyango ngemva kobana baphasiswe njengazuzi.
<fn>DAC-NLS.LsibawoSemvumoNenomboroYokuth.2007-05-18.nr.txt</fn>
lsibawo semvumo nenomboro yokuthengiswa kwekoloyi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

lsibawo semvumo nenomboro yokuthengiswa
kwekoloyi
Isibawo sokuhlukaniswa okukhethekileko mayelana
ne
lsibawo sokubuyisela imali yelayisense
lsibawo sokutloliswa komenzi
Isibawo selayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yeplada enegama lakho
Nivhadzo ya tshanduko ya vhue kana u rengiswa ha
g
Isibawo somtlolo weduplikheyithi welayisense
yekol
Ukuqinisekisa amatjhuguluko wemininingwana
yekoloy
Ukuvuselelwa kwelayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yokutloliswa kwethrafigi
ication
Isaziso sokutjhuguluka kwemininingwana yomnikazi
t
Isibawo sencwadi yesigunyazo mayelana nekoloyi
Isibawo sokutloliswa kwekoloyi
Isibawo sokusula ukutloliswa kwekoloyi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Ukutloliswa kwekoloyi





Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.LsibawoSokubuyiselaImaliYelay.2007-05-18.nr.txt</fn>
lsibawo sokubuyisela imali yelayisense



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

lsibawo semvumo nenomboro yokuthengiswa
kwekoloyi
Isibawo sokuhlukaniswa okukhethekileko mayelana
ne
lsibawo sokubuyisela imali yelayisense
lsibawo sokutloliswa komenzi
Isibawo selayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yeplada enegama lakho
Nivhadzo ya tshanduko ya vhue kana u rengiswa ha
g
Isibawo somtlolo weduplikheyithi welayisense
yekol
Ukuqinisekisa amatjhuguluko wemininingwana
yekoloy
Ukuvuselelwa kwelayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yokutloliswa kwethrafigi
ication
Isaziso sokutjhuguluka kwemininingwana yomnikazi
t
Isibawo sencwadi yesigunyazo mayelana nekoloyi
Isibawo sokutloliswa kwekoloyi
Isibawo sokusula ukutloliswa kwekoloyi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Ukutloliswa kwekoloyi





lsibawo sokubuyisela imali yelayisense

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ungenza isibawo sokubuyisela imali yelayisense
yekoloyi nayikuthi ikoloyi yakho yetjiwe,
ayisisebujameni bokusetjenziswa unomphela,
namkha kusulwe ukutloliswa kwayo.
Isibawo sokubuyisela imali kufanele senziwe
kungakapheli iinyanga ezintathu ukuthoma
ngelanga lesaziso sokwetjiwa, ukungabi
sebujameni bokusetjenziswa unomphela namkha
ukuthoma ngelanga ekwasulwa ngalo ukutloliswa
kwayo.
Tjheja: Imali engaphasi kwe-R30 ayibuyiswa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuThutha.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo RLF, Isibawo sokuBuyisela iMali
yeLayisense yeKoloyi.
Letha imitlolo elandelako:

Incwadi kamazisi
Incwadi yesifungo eqinisekisa bona ikoloyi
yetjiwe, ayisisebujameni bokusetjenziswa
unomphela namkha isitifikhethi sokusulwa
kokutloliswa.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(umThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mhlokho kodwana imali
ebuyiswako ibhadelwa emalangeni ambalwa ngebanga
leenkambiso zokuhlola.

[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
RLF (Application for Refund of Motor Vehicle
Licence Fees) (Xikombelo xa ku vuyiseriwa
layisense ya movha) yi kumeka eka senthara ya
vukamberi bya tilayisense ta mimovha.

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :20 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.LsibawoSokutloliswaKomenzi.2007-05-18.nr.txt</fn>
lsibawo sokutloliswa komenzi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

lsibawo semvumo nenomboro yokuthengiswa
kwekoloyi
Isibawo sokuhlukaniswa okukhethekileko mayelana
ne
lsibawo sokubuyisela imali yelayisense
lsibawo sokutloliswa komenzi
Isibawo selayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yeplada enegama lakho
Nivhadzo ya tshanduko ya vhue kana u rengiswa ha
g
Isibawo somtlolo weduplikheyithi welayisense
yekol
Ukuqinisekisa amatjhuguluko wemininingwana
yekoloy
Ukuvuselelwa kwelayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yokutloliswa kwethrafigi
ication
Isaziso sokutjhuguluka kwemininingwana yomnikazi
t
Isibawo sencwadi yesigunyazo mayelana nekoloyi
Isibawo sokutloliswa kwekoloyi
Isibawo sokusula ukutloliswa kwekoloyi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Ukutloliswa kwekoloyi





Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.LsibawoSokutloliswaKomfundisi.2007-05-18.nr.txt</fn>
lsibawo sokutloliswa komfundisi wabatjhayeli



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa kwesentha yokuhlolelwa
amalay
Isibawo sokutloliswa kwestetjhi sokuhlolwa
kweenko
lsibawo sokutloliswa komfundisi wabatjhayeli


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Zokuthutha > Imisebenzi yokuthutha





lsibawo sokutloliswa komfundisi wabatjhayeli

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
ImiThetjhwana yesiTjhaba yeeNdlela yeThrafigi
ibeka bona omunye nomunye umuntu ofuna ukuba
mfundisi wabatjhayeli kufanele azitlolise
nomNyango wezokuThutha. Nawuzakuba mfundisi
kufanele ubandulwe bewuphumelele ukuhlolwa
okubekiweko. Umuntu ofuna ukuba mfundisi
wabatjhayeli uzakusebenza kuphela ngomhlobo
wekoloyi anelayisense yokuwutjhayela.
Isitifikhethi somfundisi sisebenza unyaka munye.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango wezokuThutha
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo kwenye nenye isentha yokuhlolela
amalayisense nawufuna isitifikhethi somfundisi.
Zalisa iforomo RI, Isibawo sokutloliswa
njengomfundisi wokutjhayela.
Letha isitifikhethi sokwelatjhwa.
Bhadela imali ebekiweko.
Uzakudluliselwa estetjhini samapholisa ukufumana
umbiko wokubotjhwa.
Isentha yokuhlola izakudlulisela isibawo sakho
kuSo/Nomkhandlu bona sivunywe namkha saliwe.
Nasivunyiweko, isentha yokuhlola izakukhupha
imvumo.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(UmThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Imvumo ingaphuma eemvekeni ezisithandathu ukuya
kwezibunane.



[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi
njengombana ziquntwa nguSo/Nomkhandlu.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration as driving
instructor (I-Form RI, IsiBawo sokutloliswa
komfundisi wabatjhayeli)
Medical Certificate (I-Form MC iSitifikhethi
sezokweLatjhwa)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :27 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.MivuzoYokugulaEsikhwameniUif.2007-05-18.nr.txt</fn>
Mivuzo yokugula esiKhwameni UIF



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semivuzo yabathembeleko esiKhwameni
seTjho
Isibawo semivuzo yokubeletha esiKhwameni
seTjhoren
Isibawo sokuzitlolisa nesiKhwama seTjhorensi
yaba
Isibawo semivuzo yokungasebenzi esiKhwameni
seTjho
Isibawo semivuzo yokuadoptha esiKhwameni
seTjhoren
Mivuzo yokugula esiKhwameni UIF


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > IsiKhwama seTjhorensi
yabaNgasebenziko



Isibawo semivuzo yokugula esiKhwameni
seTjhorensi yabaNgasebenziko (i-UIF)


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
IsiKhwama seTjhorensi yabaNgasebenziko (i-UIF)
sizakubhadela imivuzo kubasebenzi abangakwaziko
ukusebenza ngebanga lokugula.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Tjhinga esentha yezabasebenzi eseduze.
Letha imitlolo elandelako:

i-ID namkha iphaspoti
isitifikhethi sezokwelatjhwa esibuya kudorhodera
umbiko ozeleko wezokwelatjhwa; kanye
neforomo elilandelako
Zalisa amaforomo alandelako ongawafumana esentha
yezabasebenzi eseduze.

Form UI-2.2, Application for illness benefits
from the UIF (Isibawo semivuzo yokugula ebuya
ku-UIF)
Form UI-19, Information of employee for the UIF
(Ilwazi lomsebenzi le-UIF)
Form UI-2.8, Application to pay UIF benefits
into banking account (Isibawo sokubhadelwa
kwemivuzo e-akhawuntini yebhanka)
Form UI-2.7, Remuneration received by the
employee whilst still in employment (Umrholo
ofunyanwa msebenzi ngesikhathi asasebenza)
Abasebenzi abagulako kufanele baye esentha
yezabasebenzi eseduze base imitlolo. Nayikuthi
bagula khulu, bangabawa omunye umuntu abasele
yona. Abasebenzi besentha bazabarhelebha
ngekambiso yoke yesibawo begodu bazabanikela
ilwazi elinengi.
Abasebenzi besentha yezabasebenzi bangabawa
abasebenzi abagulako bona baye kwadorhodera
ngezinye iinkhathi. Abasebenzi kufanele benze
lokho ababawiwa bona bakwenze namkha
nakungasinjalo angeze bakwazi ukwenza isibawo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Unemployment Insurance Act, 2001 (Act 63 of
2001) (UmThetho weTjhorensi yabaNgasebenziko)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele i-UIF ifumene isibawo izasisebenza
beyibhadele umsebenzi imivuzo ngenyanga.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for illness benefits from the UIF,
UI-2.2 (Isibawo semivuzo yokugula ku-UIF)
Information of employee for the UIF, UI-19 :
(Ilwazi lomsebenzi le-UIF)
Application to pay UIF benefits into banking
account, UI-2.8) (Isibawo sokubhadelwa kwemivuzo
ye-UIF e-akhawuntini yebhanka)
Remuneration received by the employee whilst
still in employment, UI-2.7 (Umrholo ofunyanwa
msebenzi ngesikhathi asasebenza)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :27 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.Mphephu.2009-11-17.nr.txt</fn>
Umpentjheni weLimpopo weminyaka ema-86 yobudala isondlo sakhe sokuluphala esajanyiswa eminyakeni emithathu edlulileko ngezwa ngobatjho yokwabelana inomboro kamazisi nomunye umuntu we-Free State kwanjesi sele amomotheka yoke indlela yokuya ezikweni lokubhadela, sithokoza ukungena phakathi komVikeli womPhakathi.
Nanyana kunjalo ubujamo bathuthuka ngemva kokungena phakathi kwakaGcwetha Mushwana njengombana isondlo somhlalaphasi kaMma Mphephu sabuyiselwa. Wafumana yoke imali yeminyaka emithathu egade akolodwa yona begodu umVikeli womPhakathi waragela phambili nokuphakamisa ukuthi abhadalwe inzuzo akolodwa yona. UMma Mphephu wafumana namaphaselana wokudla kweenyanga ezintathu lokha i-SASSA nagade isatjheje umrarwakhe.
Iphenyo lifumene kobana ukuziphatha kwe-SASSA gade kungakhambi ngokwehlelo begodu gade kunganasizathu esiliqiniso sokujanyiswa kwesondlo somfumani. Kwatjengiswa nokobana ayikho enye indlela yokondla eyasetjenziswako ukondla umfumani kanye nomndenakhe ngesikhathi isondlo sijanyisiwe.
Ngemva kokufunyenweko uGcwetha Mushwana watlolela isiGungu esiKhulu se-SASSA aphakamisa kobana isondlo somhlalaphasi kaMma Mphephu sibuyiselwe kanye nokobana abhadalwe iinkolodo zeminyaka emithathu nenzuzo.
Uphakamise nokobana i-SASSA inikela abamukeli izondlo zabo ezijanyisiweko amaphaselana wokudla ngesikhathi soke sephenyo kobana bagcineke lokha ihlangano irarulula umraro orholele ekujanyisweni kwesondlo.
<fn>DAC-NLS.NewsInBrief.2009-11-17.nr.txt</fn>
Iindaba ngobufitjhani
I-GEPF kufanele ibuyisele ogade alipholisa imali
Umma ogade alipholisa gade kufanele abuyiselwe imali edoswe esikhwameni sakhe somhlalaphasi njengengcenye yokufunyanwa kwesikolodo somnyango. UmVikeli womPhakathi u-Lawrence Mushwana waphakamisa kobana umnghonghoyili abuyiselwe imalakhe ihlanganise namakonyana, ibalwe ukusuka ngedeyithi yokubhadalwa.
USomlomo uphakamise ukuthathela iSekela lakaNgqongqotjhe amagadango
Lokhu kwaba ngemva kobana uMnu. Gigaba abhalelwe kusebenzisana nephenyo le-OPP ngezwangobatjho yokobana wathumela umkhakhe amathuthumbo athengwe ngemali yombuso kanye nokobana wabhadala amathikithi wesiphaphamtjhini kanye nokuqhatjhelwa kwabantu abambalwa iimodere ezehlakalweni ezimbalwa.
IKomidi yePalamende yomsebenzi omayelana namandla wegezzi kufanele itjheje begodu ibike ukwenziwa ngesikhathi nangepumelelo kweemphakamiso ezenziwe yiHlangano yeliZweloke eLawula Amandla weGezi yeSewula Afrika (NERSA) ngenyanga kaMrhayili 2008 ngokulandela iphenyo lokutlhayela kwegezi.
"Itjhejo kanye neenqunto ezenziwe ephenyweni gade zikukuthi gade kunokuriyada engcenyeni karhulumende kobana athuthukise ikghono le- Eskom lokwenza igezi ngesikhathi esifaneleko nokobana isincancabezo somphakathi sanikelwa manqophana nemiraro eyabangwa kucima kwegezi," kwatjho uGcwetha Mushwana.
Wangezelela wathi i-NERSA njengomtlhogomeli kanye nomjameli osebenzela urhulumende wephahla lamandla wokulawula elinikelwe mThetho, 2006 womThetholawulo weGezi inamandla negunya lokuqinisekisa bona iimphakamiso ezenziwe embikwenayo ziyasetjenziswa begodu nokobana i-Eskom ikhambisana nemibandela yelayisensayo kanye namalungiselelo afaneleko womThetho.
<fn>DAC-NLS.NgokuhlanganyelaNomn.2007-05-18.nr.txt</fn>



















-






Ikombandlela Yokusebenzisa Ihlelo Lomphakathi Lokulawulwa Kwemithombo Yamandla Yemvelo ( i-CBNRM ) ESewula Afrika







Ngokuhlanganyela nomNyango wezeBhoduluko nezamaVakatjho














Amagama Wokuthokoza
UmNyango wezeBhoduluko nezamaVakatjho, i- GTZ kunye ne-DAI bathanda ukuthokoza kwamambala ebantwini abalandelako napa ngesandla sokusiza ababe naso ekuhlanganisweni kwalomtlolo wekombandlela:
Isiqhema se-CBNRM ebesithunywe ukwenza umsebenzi lo;
UmNyango wezaManzi nezamaHlathi kunye nomNyango wezokuLima nezeeNarha;
AboRhulumende beeNdawo naboRhulumende beemFunda kizo zoke iimfunda ngokutjhayela kwabo ihlelweli nangokufaka kwabo isandla sesizo esibonakalako kilo ihlelweli.
Umphakathi weMoruleng [ esiFundeni se-North West], we-Bushbuckridge (esiFundeni seLimpopo], eMtentu [ esiFundeni sePumalanga Koloni] kunye newe-Richtersveld [esiFundeni se-Northern Cape] ngokusizwa kwayo ukwenza ukuthi ikombandlela le ikhambisana neemfuneko zomphakathi.
Sithokoza nabasebenzi kunye nabafundi bomNyango wezeSayensi yeBhoduluko e-Rhodes University ngerhubhululo abalenzileko kunye nemitlamo abasekele ngayo isiqhema ebesithunywe lomsebenzi.
Igadangiswe kokuthoma ePitori ngo-2003.






Okungaphakathi

Isendlalelo nguMma u- Pam Yako, iSekela lomNqophisi Zombelele we/wo:
Biodiversity and Conservation
mNyango wezeBhoduluko nezamaVakatjho. . .	.1

Indaba Yabantu, Yemvelo, Yokuphila Neyethemba Lengomuso.........	.2

Malungana Nekombandlela Le. . .	.5

Isigaba 1 Iyini i-CBNRM?. . .	11

Isigaba 2 Amaphuzu Alikhomba Aphambili Wekambisolawulo Nekombandlela. . .	21

Isigaba 3 Iselele. . .	43

Isigaba 4 Itjhumi Lamaphuzu Wekombandlela Asebenza Emuntwini Woke. . .	45

Isigaba 5 Amaphuzu Alitjhuminanye Wekombandlela Asebenza Emphakathini ...................................................................49

Isigaba 6 Amaphuzu Alitjhuminanye Wekombandlela Asetjenziswa Basebenzisi Be-CBNRM ................................................. . .	53

Isigaba 7 Amaphuzu Alitjhuminantathu Wekombandlela Asebenza Kubenzi Bomthethokambiso........................................................ . .	57

Abantu Ekungathintanwa Nabo. . .	61















Isendlalelo
Kilo loke ilizwe leSewula Afrika - khulu khulu eendaweni zemaphandleni nangaphandle kwamadrobha amakhulu anjengeJwanisbhege, ne-Durban nePolokwane - baziingidi ngeengidi abantu abakha izinto ezimila emmangweni nabazuma iinyamazana zommango, ukube ngakelinye ihlangothi balwela ukuthola iindlela zokubabalela imvelo kobanyana nesizukulwani sangomuso naso sizokusizakala ngobuhle bayo. Nabenza njalo bafaka isandla ehlelweni elibizwa ngokuthi yiKombandlela yomPhakathi yeHlelo lokuLawulwa kwemiThombo yaMandla wemVelo ( i-CBNRM ), ngitjho nanyana bona bangasebenzisi lamagama ezwakala njengamagama amakhulu weemfundiswa.
Indlela abakwenza ngayo lokhu inegalelo eliqakathekileko ekuvikelweni kwemvelo, nekunzinziseni urhulumende, nekuthuthukiseni ipilo yabantu ibe ngcono, nekuphunguleni ubuchaka, kunye nekubabaleleni isilinganiso somahluko okhona hlangana kwemihlobo yeenyamazana nemihlobo yezinto ezimilako. Ephasini zombelele, iingidigidi zabantu sebasazi kwanje bona izintwezi kufuze bona ziphumelele ngoba umhlaba nezinto eziphila kiwo ziqalene nengozi ekulu namhlanje edlula zoke solo kwangesikhathi sokutjhabalala kweenyamazana zekadeni amadayinasosi.
Incwajana le iphethe iinluleko neemphakamjiso, kunye nekombandlela kilabo abaseSewula Afrika - iimphathimandla zombuso, abasebenzi beenhlangano ezingasizombuso kunye nowokewoke - ofuna ukulinga ukuphumelelisa i-CBNRM.
Mma Pam Yako
Umnqophisi ZoMbelele
Umnyango wezeBhoduluko na maVakatjho












1
Indaba Yabantu, Yemvelo, Yokuphila... Neyethemba L	engomuso
Magega neligu leSewula Afrika, wokemalanga, isiqhema sabomma baya elwandle bayokufuna iimbaza emadwaleni. Lokhu-ke bakwenzelela ukondla abantwababo. Emahlathini wendawo uzwa kuqephuka amaqwatjhi njengoba abomma bathezela ukuyokwenza imithanyelo abazayithengisa edrobheni langekhabo. Njengoba basenza lokhu nje, amadodabo aphosela iinthiyo zawo emlanjeni odlula ngekhabo. Amadoda la atjhiya ezinye zeenhlambi ekhaya, bese kuthi zoke ezinye bazomise ngomlilo ngaphambi kobana bayozithengisa khona edrobheni langekhabo la abomkabo bathengisa khona imithanyelo.
Ebangeni elingasikude ukusuka lapho, ukungenangena kancazana ngaphakathi kwelizwe ukusuka elwandle, emibundwini yeentaba ezingemva kwendawo yekhabo, abesanyana beluse iinkomo zabomayise. Ngamanye amalanga bahlangana nesangoma sendawo yangekhabo semba iinkhwende siyokwenza ngayo imithi. Ngamanye amalanga abesanaba bahlangana neenqhenyana zamadoda ahlome ngeengidi ...nangeensarha. Bazokusarha iingodo zemithi eqinileko nekhula buthaka bayoyithengisela ifemu yeengodo engasikude nedrobha langekhabo. Njengoba amadoda la asarha imithi njalo, aqale neenyamazana ezikhambakhamba ehlathinapho. Phela iinyamazanezi zikukudla kwabo njengoba basehlathini njalo. Inyama yazo eseleko bayiphathela abasele ekhaya iyokuba sitjhebo.
Abesana abelusakwaba nababuyela ekhaya badlula indawana etjalwe amahlathi hlanu kwendawo yangekhabo. Imithi yommango endaweni yekhabo le yasarhwa yoke kade kwayokwakhiwa izindlu zemakhabo ngeengodo zakhona, ezinye zenziwa iinkuni zokubasa. Manje-ke sekunehlatjhana elihlanu komuzi wemakhabo, la iimphathimandla zomNyango wezamaHlathi zikhuthaza abantu bona batjale khona imithi godu kobanyana bazokusebenzisa iingodo zaleyo imithi kunobanyana basebenzise amahlathi wemvelo.

IKOMBANDLELA



Ebangeni elimakhilomitha amatjhumi amabili wamakhilomitha ukwenyuka nendlela urhulumende wakhe isiqiwi seenyamazana. Eminyakeni edlulileko kwahlonywa amatende kwakhiwa nedanyana lokududela lapho. Ukwenzelela bona indawo le izokudosa amehlo wabantu abakhamba babukela indawo, kwafakwa indlulamithi, namaduba kunye neenkokoni. Abanye babantu abatjha bomuzi walendawo bathwasiselwa ukuba belusi beenyamazanezi, kobanyana bazozivikela kabanye abantu abatjha abakhokhoba ifensi bayokuthiya iinyamazenezi. Abomma abambadlwana bendawo le bathola imisebenzi yokuba boweyitha nabahlwengisi endaweni la kuhlaliswa khona iimvakatjhi.

Iindawo ezinje uzazithola kiyo yoke inarha yeSewula Afrika, iindawo la abantu bendawo bathembele ehlabathini yalapho, emilanjeni yalapho, emadamini nelwandle nakube baseduze nelwandle - kunye neenyamazaneni zommango neemileni zemvelo ezimila lapho - ukondla imindenabo. Eendaweni ezinengi, khulu khulu la imisebenzi ingasimengi khona, ukusetjenziswa kwemithombo yamandla yemvelo kuqakatheke khulu ekuphiliseni abantu bendawo yalapho kunokukghona ukungena ekorweni yomnotho ehlelekileko la abantu bangathola khona imisebenzi. Kilababantu, imvelo iqakatheke khulu ukudlula iimayini namkha amafemu namkha iindawo zokulima nezokufuya ezikulu, malungana nokurarha ubuchaka.

Kesinye isikhathi izakhamuzi zendawo zivikela izinto ezimila emmangaweni wekhabo kobanyana abantwabazo nabo bazokukghona ukuzisebenzisa ngomuso. Kodwanana ngokukhamba kwesikhathi umtlhago uyabakatelela abantu bona baye ngokwanda ngokusebenzisa imithombabo yamandla yemvelo, ngaleyindlela-ke inciphe namkha kesinye isikhathi igcine itjhabalele imihlobohlobo yezinto ezimilako, yeenhlambi, yeenyamazana nezinye izinto eziphilako.

Inhlangano yeenthunywa zikarhulumende, iinhlangano ezingasizo zombuso kunye nekoro yangeqadi boke sebathoma amahlelo anjengawokutjala amahlathi, wokwakha iinqiwi zeenyamazana, nawokuthiya iinhlambi ngendlela elawuleka kuhle, namanye amahlelo amanengi - ukulinga ukuhlenga amahlathi, neenyamazana kunye neenhlambi nokhunye, ukube ngakelinye ihlangothi bayalimuka bebayavuma nokuvuma ukuthi abantu kufuzile bayisebenzise imithombo le. Kukulapha-ke la ikombandlela le ingena khona.







IKOMBANDLELA


4

Indatjana osandukuyifunda le itjengisa bona iqakatheke kangangani imithombo yamandla yemvelo ebanwtini beSewula Afrika, hayi njengendlela yokuziphilisa kwaphela, kodwanana njengesisekelo sepilo yamasiko neyommoya, ipilo abokhokho bethu abasitjhiyela yona, nathi-ke ekufuze bona siyidlulisele ebantwaneni bethu.
Emakhasini alandelako wencwadi le uzokuthola ilwazi eliqakatheke khulu elimalungana nokuthi imiphakathi, urhulumende, iinhlangano zetuthuko, abanikeli beemali nabanye bangasebenzisana njani ukuqinisekisa bona amagugu wethu alilifa lemvelo abulungeka kuhle kobanyana azokutholwa nanga ziinzukulwani ezizako.
Ungafunda nangokuthi imiphakathi ngokwahlukahlukana kwayo ingayisebenzisa njani imithombo yamandla yemvelo ethembele kiyo ngaphandle kokuyitjhabalalisa. Ukuthi abantu bangayisebenzisa njani imithommbo yamandla yemvelo ngokuhlakanipha kezomnotho, zamasiko nezokuzigedla - ukuphungula ubuchaka nokwakha ipilo engcono. I-CBNRM ikhuluma ngakho khonokhu.




















IKOMBANDLELA


About these guidelines	5
Malungana Nekombandlela Le
UkuLawulwa kwemiThombo yaMandla yemVelo emPhakathini ( i-CBNRM) yinto esele vele isenzeka eSewula Afrika. Imiphakathi yeendawo, iminyango yaborhulumende beendawo, iminyango yaborhulumende beemfunda nekarhulumende welizwe loke, iinhlangano ezingasizombuso kunye neenhlangano ezinesandla etuthukweni, abanikeli ngeemali kunye nekoro yangeqadi boke banesandla ngeendlela ezithileko ekuphumelelisweni kwamahlelo we-CBNRM. Kodwana-ke akusimuntu woke olimukako bona akwenzako kuyi-CBNRM, begodu akusimuntu woke olimukako bona yindima bani ekufuze ayilime ku-CBNRM.
Ngikho khonokho-ke okwenze bona kuvezwe ikombandlela le. Kobanyana boke ababelani emahlelweni we-CBNRM bazokuzwa ngokufana bona liyini ihlelo le-CBNRM, bezwe nangokufana bona yini iimfuneko zoburhiyarhiya bechwephetjhe nokuthi yini imisebenzi yabo ngokwahlukahlukana kwabo nendima ekufuze bayilime. Kwethenjwa bona ngalokhukuzwa okufanako, imiraro yamahlelo we-CBNRM ingalungiseka, ngalendlela kwande ipumelelo.
Iminqopho Yekombandlela

Ikombandlela le inqophe:

Ukunikela boke abantu abathintekako ukuzwisisa okufanako kwe-CBNRM, ngo :

!	kuthi iyini i-CBNRM
!	mnqopho we-CBNRM
!	kuthi yini iinselele ezikulu ze-CBNRM
!	kuthi ngimaphi amaphuzulu aphambili wekambisolawulo ye-CBNRM
!	kuthi ngimaphi amaphuzu amakhulu ekufuze acatjangelwe nakuphunyeleliswa i-CBNRM
! kuthi yini indima nemisebenzi yabo boke ababelani ku-CBNRM.





IKOMBANDLELA


6

Kwenziwa ubudlelwana bokusebenzisana bube ngcono hlangana nabo boke abantu abathintekako:
!	Imiphakathi yendawo neenhlangano zayo
!	Urhulumende wendawo, wesifunda kunye norhulumende welizwe loke
!	Iinhlangano ezingasizombuso kunye nezinye iinhlangano zetuthuko
!	Abakghonakalisi
!	Abanikeli ngeemali
!	Ikoro yangeqadi.
Siza abantu bazi indima nemisebenzi yomuntu woke othintekako kilelihlelo

Ikombandlela enqophe ukukuthola

N	gelwazi elingcono lendima namahlelo wababelani, imiphakathi nabanye abathintekako emahlelweni we-CBNRM bazakukghona ngcono uku:
!	sebenzisa amahlelo we-CBNRM
!	beka ilihlo nokulinganisa amahlelo we-CBNRM kizo zoke iingaba ukulungisa
!	lungelelanisa hlangana nabantu bekusetjenzwe ndawonye ngendlela engcono
!	landela 'isiko lokuziphatha elaziwako'
!	andisa amathuba wokuphumelela kwehlelo le- CBNRM.














IKOMBANDLELA


About these guidelines	7

Ngekabani ikombandlela le?

Ikombandlela le inqophe ukutjengisa indlela nokunikela isekelo komunye nomunye othintekako emahlelweni we-CBNRM, sekubalwa :

!	nemiphakathi
!	neenhlangano ezingasizombuso
!	neemphathimandla zombuso zikarhulumende wendawo, wesifunda kunye newelizwe loke emakorweni alandelako naka:
!	Zokulima
!	Ukulawulwa kwamagugu wamasiko
!	Ukuthuthukiswa komnotho
!	Zefundo
!	Zokuthiywa kweenhlambi
!	Zamahlathi
!	Zamaphilo
!	Zeemayini
!	Zokutlhogonyelwa kwemvelo
!	Zamavakatjho
!	Zokulawulwa kwamanzi.
!	nabanikeli ngeemali
!	nekoro yangeqadi.

Ikombandlela le izakuba lisizo kiwo woke umuntu igama lakhe elibalwako ku-CBNRM, kodwanana khulu khulu labo abasebenza ngabantu boke emphakathini, abakghonakalisi, iimphathimandla ( labo abenza umsebenzi ) kunye nabenzi bomthethokambiso.





IKOMBANDLELA


8
Isetjenziswa Njani Ikombandlela Le
Ikombandlela le ungayisebenzisa kesinye nesinye isigaba sehlelo le-CBNRM. Izakuba lisizo khulu khulu eengabeni zokuthoma zokutlama, kodwanana nalokhuya nasele kufuze ubeke ilihlo ube ulinganise ihlelo lakho. Ikombandlela le izakusiza ukubona imiraro nayenzekako, ikusize nangokuthola iindlela zokurarulula imiraro
l
Kelinye nelinye iphuzu lekombandlela encwadini le, zibuzeni imibuzo ethi : "Sikwenzile na lokhu ehlelweni lethu?" Nakube ipendulo ithi " AWA", zibuzeni bona kghani kufuze nikufake na ehlelweni lenu, nokuthi ningakwenza njani lokho.
Kuneengaba ezilikhomba kilekombandlela:
ISIGABA 1 siphathelene nokuzwisisa i-CBNRM-Ukuthi iyini, ngubani onesandla kiyo, yini ekufuze kwenziwe mumuntu woke osehlelweneli, nokuthi abantu bazakusizakala njani ngayo. Umnqopho walesisigaba kunikela umuntu woke ihlathululo efanako nge-CBNRM.
ISIGABA 2 sinikela amaPhuzu aliKhomba aQakathekileko wokuphumelelisa i - CBNRM. Amaphuzu wekambisolawulo lawa ayisika yehlelo elinetlha le-CBNRM. Kelinye nelinye iphuzu lekambisolawulo kunesede yekombandlela. Omunye nomunye othintekako ehlelweneli kufuze bona awezwisise amaphuzu wekambisolawulo la.

ISIGABA 3 sinikela ezinye zeenselele ezikulu eziqalene namahlelo we-CBNRM.
ISIGABA 4 sinikela iTjhumi lamaPhuzu weKambisolawulo yokuSebenza kiwo woke umuntu. Omunye nomunye othintekako ehlelweni le-CBNRM uzakusizakala mbala ngekombandlela le.
ISIGABA 5 sinikela amaPhuzu aliTjhuminanye weKambisolawulo yokuSebenza emiPhakathini. Ikambisolawulo le iqothele amalungu womPhakathi akhona ehlelweni le-CBNRM. Kodwana-ke nanyana kunjalo ikambisolawulo isezabasiza nabanye abantu.

ISIGABA 6	sinikela amaPhuzu aliTjhuminanye azakuSetjenziswa baSebenzisi.

ISIGABA 7	sinikela amaPhuzu aliTjhuminantathu azakuSetjenziswa babeNzi bomThethokambiso.


About these guidelines	9


Indlela 'yokuphatha elinganiselako'
Ikombandlela le iphakamisa bona kusetjenziswe indlela 'yokuphatha elinganiselako. Lokhu-ke kutjho ukubekwa kweminqopho ezwakala kuhle nawulungiselela amahlelo ozowenza. Ngemva kwalokho-ke kufuze ubeke ilihlo ngokuyelela okukhulu ube uqale nokuthi uyaphumelela nangeminqophako. Nakufumaniseka bona awuphumeleli, wenza amatjhuguluko neenlungiso la kufuneka khona emtlamenakho. Ufundela endleleni, ube wenze ubungcono la bufuneka khona.

Esigabeni sokuhlela wenza isiqiniseko sokobana ubeka iminqopho ezwakala kuhle - ukuthi yini oyifunako. Kufuze uphendulo umbuzo othi:
"Umtlamakho ukuphethe koke okufunekako ehlelweni eliphumelelako na?"
Nawusesigabeni sokusebenzisa, nasele uthomile ukukhambisa ihlelo lakho, ubeka ilihlo ulinganise ngokuyelela bona indimakho ikhamba njani. Nakube ubona kukhona okutlhayelako ehlelweneli, namkha nakube ubona ukuthi kunezinye izinto ongazenza ngcono, kufuze uzibuze umbuzo naku othi:
"Singalitjhugulula njani ihlelo lethu ukwenza Isiqiniseko sokobana liyaphumelela kilokho elikunqophileko?"

Kanti-ke nakube kunomraro ehlelweni, zibuze umbuzo othi:

"Singenza njani ukurarulula umraro lo?"
Ngalendlela-ke utjhugululatjhugulula ihlelo lakho endleleni, wenze Isiqiniseko sokobana lisebenza njengoba bewunqophile.





IKOMBANDLELA



ISIGABA 1
YINI I-CBNRM?
I-CBNRM imalungana nabantu bendawo abahlanganela ukuvikela inarhabo, amanzabo, iinyamazana zangekhabo kunye neentjalo ezimila endaweni yangekhabo, kobanyana bazokwazi ukusebenzisa imithombo yamandla wemvelo le ukukhuphula izinga lepilwabo nelabantwababo, neleenzukulwani zabo. Ilithulusi lokwenza elinye nelinye ilungu lomphakathi elinetjisakalo likghone ukufaka isandla emzameni wokukhuphula ikhwalithi yepilo yabantu - ngokomnotho,ngokwamasiko kunye nangokomoya.
What is CBNRM? 11


Abantu abakhe ndawonye endaweni bayalekelelana ukwelusa iinyamazana zangekhabo nezinto ezimila khona endaweni yangekhabo
Isibonelo

! ngavulela abantu amathuba wokuthola imithombo yamandla
! ngenza ubungcono kezokulima nekusabalalisweni kokudla
! ngavulela abantu imisebenzi
! ngavula amabhizinisi amancani
! ngavula amathuba wefundo nokuthwasiswa
! ngasiza ukwakha iinhlangano zomphakathi
! ngenza ubungcono bezamaphilo emphakathini
! ngalondoloza ibe iqinise amagugu wamasiko nawekolo.

imithi, ihlabathi,
amanzi, iintjalo kunye neenyamazana-
kobanyana bazokusizakala ngalezizinto ngendlela ezakuqinisekisa bona abantwababo bazakukghona ukuyisebenzisa nabo imithombo yamandla le ngomuso

12

Itjho Ukuthini i-CBNRM?
Ngeyomphakathi:
Abantu bendawo (umphakathi) bayahlangana bazokuqunta bona bangayisebenzisa njani ngcono babe bayivikele njani imithombo yamandla yemvelo endaweni yekhabo. Manengi amalungu womphakathi angahlanganyela abe abelane ngobuhle bemithombo yamandla yemvelo esendaweni yangekhabo. Ngokusebenzisa ilwazi lendawo, batlama amahlelo ekuzakweluswa ngawo indawo yangekhabo, amanzi wangekhabo, iintjalo neenyamazana zangekhabo. Bayahlangana babonisane bona ngiziphi iindlela abangazisebenzisa ezizakwenza imithombo yamandla le ibuyisele umphakathi ngcono namhlanje nangomuso. Okuqakathekileko nge-CBNRM kukuthi ivulela amalungu womphakathi amathuba wokuhlanganyela ndawonye ekuthathweni kweenqunto eziqakathekileko. Ibuye godu itjengise bona iinqunto ezithethweko kufuze zisetjenziswe njani, ngokunjalo nokuthi amahlelo atlanyiweko kufuze bona asebenze njani, ibuye godu ifune nesizo lezazi neendlela zokurarulula imiraro la kufuneka khona.
Imithombo Yamandla Yemvelo: Imithombo yamandla yemvelo yinarha, ihlabathi, amanzi, ummoya, iintjalo kunye neenyamazana. Zoke izintwezi zimnotho wemvelo womphakathi. Ipilo yomphakathi isime ngokuvikelwa kwemithombo yamandla yemvelo le nekuyisebenziseni ngokuhlakanipha. Nakube ayivikelwa kuhle, izakuphela nya, isizukulwani sangomuso singasalelwa lilitho.
Ukuphatha: Abantu bendawo basebenzisa ihlangano yomphakathi ekhona ( i-CBO ) namkha bazakhele etja kobanyana izokutlama amaqhinga amatjha wokuvikela imithombo yamandla wemvelo, ibe yenze nokuthi imithombo leyo isetjenziswe ngengqondo. Ihlangano enjalo kufuze isebenze umphakathi nawuzayithemba - iminyangwayo ihlala ivulekele uwokewoke ofuna ukuhlanganyela nayo emisebenzini yayo. Umphakathi ihlangano leyo uyithatha njengesijamiso esisemthethweni esijamele iinrhuluphelo zawo umphakathi, begodu uyithatha nanjengesijamiso ongasebenzisana naso.
Ngehlangano yawo, umphakathi uvumelana ngeminqopho nemithetho efanako ezakulandelwa mumuntu woke. Kulethwa isizo elivela ngaphandle, la kufuneka khona nelivela kurhulumende, nelivela eenhlanganweni zetuthuko ezinjengeenhlangano ezingasizombuso kunye nebanikelini ngeemali. Nakufumaniseka bona kunemiraro ngehlelo lomphakathelo, amalungwalo afunda emitjhapheni wawo bese ayalungisa la kufuze alungise khona, ukwenzelela bona ihlelo lizokuphumelela. Bakha ubudlelwana bokusebenzisana neminye imiphakathi, neminyango karhulumende, neenkampani zangeqadi kunye nabantu ngamunye ngamunye. Baphakamisa ilwazi labo namakghonofundwabo abe ngcono kobanyana bazokwazi ukulawula nokuthuthukisa imithombo yabo yamandla nomphakathi wangekhabo.

IKOMBANDLELA


What is CBNRM?	13
Imihlobohlobo Yamahlelo We-CBNRM:

1. Amahlelo avulela abantu bemaphandleni amathuba ahlukahlukeneko wokuziphilisa, isibonelo: amahlelo wokuthoma iindlela ezingcono zokulima nokubhura ngokufuya, namkha amahlelo wokuvula amabhizinisi amancani kobanyana abantu bangathembeli ekulimeni namkha ekutjaleni amahlathi namkha ekuthiyeni iinhlambi kwaphela.

2. Amahlelo alekelela abantu ukuthi basebenzise imithombabo yamandla yemvelo ngendlela elungileko, njengokuzilinganisela ekusebenziseni kwabo imithombo yamandla yemvelo eyindlala njengeenhlambi namkha iinthelo, kobanyana imithombo le ingazokusetjenziswa ngokweqileko.

3. Amahlelo alekelela abantu bona basizakale ngemithombo yabo yamandla yemvelo ngaphandle kokuyisebenzisa yoke beyiphele, njengamahlelo wokuthuthukisa zamavakatjho ( njengokuthi nje iimvakatjhi ziyakubhadalela ukuyokubona amahlathi wendawo, ngalokho-ke akubi nasidingo sokuthi kugawulwe imithi yendawo kobanyana izokuthengiswa abantu bakghone ukuthola imali ).
4. Amahlelo afaka umphakathi ekusebenzisaneni neBhodi YeenQiwi namkha ezinye iinhlangano eziqalene nomsebenzi wokutlhogonyelwa kwemvelo, la umphakathi unelungelo lokusebenzisa inarha khona, nala ubuyelwa khona ngokusebenzisana neenhlanganwezi. Isibonelo salomhlobo wehlelo sivumelwana umPhakathi wakwaMakuleke owasenza ne-Kruger National Park.

5. Amahlelo aletha amakghonofundwa ebantwini kobanyana bazokukghona ukuzilawulela imithombabo yamandla yemvelo ngcono.

6. Amahlelo avulela abantu amathuba wokusebenzisa inarha nemithombo yamandla
abantu bangayisebenzisela zamasiko, zekolo nezokuzigedla kunye nezokuzingenisela inzuzo
IKOMBANDLELA


14
Yini Iminqopho Ephambili Ye-CBNRM?

Mithathu iminqopho ephambili ye-CBNRM:
1.	Kukhuphula izinga lepilo nekhwalithi yepilo
yabantu bendawo, nokusiza ukuphungula ubuchaka beendawo zemakhaya.
2.	Ukusebenzisa kuhle imithombo yamandla yemvelo kunye nokubabalela amahlelo wokuphilisana kwemvelo. 3.	.Ukuhlomisa abantu bemaphandleni ngamandla wokuzithathela iinqunto ngokusetjenziswa kuhle ngendlela ebuyiselako kwemithombo yamandla yemvelo.
Bobani Abanesandla Ku-CBNRM?
Ubunengi bamahlelo we-CBNRM abala iinhlangano ezihlukahlukeneko nabantu ngamunye ngamunye abasebenza ndawonye. Laba-ke babantu abasibonelo - abantu abanomsebenzi osibopho ehlelweni. Hlangana nabo kubalwa:
Imiphakathi- Imiphakathi ngiyo esibonelo esiqakatheke khulu ukudlula zoke. Kuvamise ukuthi umphakathi ujanyelwe yihlangano esele vele ikhona - isibonelo: iHlangano yomPhakathi (i-CBO) njengeHlangano yezeTuthuko namkha ihlangano esebenzisa imithombo yamandla. Kesinye isikhathi umphakathi uzivulela ihlangano etja ezakuphatha ihlelo lawo le-CBNRM .
Abakghonakalisi- Abakghonakalisi babantu abasiza umphakathi ukuzivulela nokulawula ihlelo, nabasebenzisana ngobuduze khulu nomphakathi bekufike isikhathi la umphakathi ungasafuni sizo labo khona.
Kuvamise ukuthi abakghonakalisi kube ziinhlangano ezingasizombuso (ama-NGO), ababonisi (abantu bamakghono akhethekileko namkha belwazi elilkhethekileko), namkha iimphathimandla zikarhulumende ezisebenza ' ukusiza umphakathi ukghone ukwenza ', ' ukuthuthukisa umphakathi ' namkha ' ukuraga imisebenzi yomphakathi 'Kesinye isikhathi iminyango yemayunivesithi namkha iinhlangano zerhubhululo nazo zingaba bakhgonakalisi.

Abahlanganyeli Bekoro Yangeqadi- La-ke mabhizinisi wangeqadi. Avamise ukuthi abe ngawezamavakatjho namkha asebenze ukudidiyela imithi yesintu. Aletha ibhizinisi lelwazi lechwephetjhe, kunye nemali.

Abomasipaladi Bendawo Nabeenyingi - Lezi-ke ziinhlangano zombuso ezitjhidelene khulu nomphakathi, begodu zivamise ukuthwala umsebenzi wokuphumelelisa imithethokambiso karhulumende ngemithombo yamandla yemvelo ekuthuthukisweni komnotho wendawo kunye nekuphunguleni ubuchaka.

ImiNyango KaRhulumende WeliZwe LoKe NeyaboRhulumende BamaPhrovinsi - Abantu bendawo bavamise ukuya eminyangweni karhulumende welizwe loke namkha yaborhulumende beemfunda ( bamaphrovisi ) bayokubawa isizo lokuvula amahlelo we-CBNRM. Babeka nemithetho ezakwenza Isiqiniseko sokobana imithombo yamandla yemvelo iphathwa kuhle kobana izokuhlala ikhona.

Abanikeli Beemali-Lezi-ke kuvamise ukuthi kube ziinhlangano zamazwe ngamazwe ezifuna ukusiza abantu bemakhaya ukuzelusela imithombo yamandla wemvelo, babe bakghone nokuzivulela amathuba wemisebenzi

Yini Ihlanganyelo?
Ubunengi bamahlelo we-CBNRM asebenza ngehlanganyelo. Ihlanganyelo sivumelwana hlangana kweenhlangano ezahlukehlukeneko nabantu ngamunye abazokusebenzisana ehlelweni elithileko. Ihlanganyelo lineminqopho efanako. Omunye nomunye umsebenzi womhlanganyeli kuvunyelwana ngawo ngaphambi kobana ihlelo lomsebenzi lithome. Boke abahlanganyeli bayavumelana ukulandela imithetho efanako, kanti-ke nakube kunemiraro ehlelwenelo, abahlanganyeli bararulula imiraro leyo ngokuyihlanganyela ndawonye kobanyana ihlelo labo lizokuphumelela.

Amahlelo we-CBNRM angabala nokusebenzisana hlangana:

! Nemiphakathi eyakheleneko eyabelana ngemithombo yamandla yemvelo - amahlathi, amanzi, amadliselo, utjani bokweluka njll.
! Nemiphakathi namabhizinisi wekoro yangeqadi - khulu khulu ekuthuthukisweni kwamabhizinisi wezamavakatjho;
! Neminyango karhulumende ehlukahlukeneko eqalene nemithombo yamandla yemvelo eyahlukehlukeneko - njengenarha namanzi namkha amahlathi nelwandle;
! Nemiphakathi, iinhlangano zetuthuko ezinjengeenhlangano ezingasizo zombuso kunye neminyango karhulumende - Iinhlangano ezingasizombuso kuvamise ukuba babantu abasebenzisana nemiphakathi egameni leminyango karhulumende namkha egameni labanikeli ngeemali.

! Nemiphakathi, amabhizinisi wekoro yangeqadi kunye neminyango karhulumende - la imiphakathi inelungelo lokusebenzisa khona imithombo yamandla yemvelo, urhulumende amnikazi wemithombo yamandla yemvelo leyo, bobabili bahlanganyele namabhizinisi wangeqadi kobanyana kuzokusizakala umphakathi nemithombo yamandla yemvelo.




IKOMBANDLELA


What is CBNRM?	17
Yini I-CBNRM Engakwenzela Umphakathi?
Ukwelusa imithombo yamandla yemvelo msebenzi oqakatheke khulu we-CBNRM - ngoba ngaphandle kwemithombo yamandla yemvelo abantu angeze baphile. Kodwana lokhu yingcenye yinye nje tere yomsebenzi i-CBNRM engawenza. I-CBNRM ingabuye godu ivulele umphakathi amathuba amanengi. Naka amanye wawo:
Amahlelo Wokubulungwa Kwemvelo- Imiphakathi ingaqhatjhisa ingcenye yenarha yawo eyihlanganyeleko eendaweni ezibomakhelwana ezivikelweko - njengeenqiwi zeenyamazana nje.
Umphakathi kunemali ozayithola ngalokhu. Ngaphandle kwalokho, abantu bazakuvulekelwa misebenzi yokusiza ukuqala nokuphatha indawo evikelweko ( imisebenzi enjengabelusi beenyamazana, abakhambisi beemvakatjhi, njll.).
Eminye imiphakathi seyithuthuke khudlwana kuneminye ngokuzivulela yayo indawo yokubulungela imvelo keyawo inarha.
Amahlelo Wezamahlathi - Ukuphathwa kwamahlathi ngokuhlanganyela (i-PFM) yindlela yokuvikela amahlathi ngendlela enikela abantu bendawo ilawulo lokuthi amahlathi wangekhabo asetjenziswa njani. Abantu bendawo bangenza iimbawo zokuthola imvumo yokukha imithombo yamandla ethileko ( iinkhwende zokwelapha, amakari wokwelapha, amaqolo wokwelapha neminye imithi yokwelapha, amapali njll.) emahlathini.
Amahlelo Wezokulima - Iinqhema zabantu zingakha iinhlangano zokusebenzisana. Eenhlanganweni zokusebenzisana amalungu asebenzisana ndawonye kobanyana azokukhula bese athengisa imikhiqizo elinyiweko namkha athengise ifuyo enarheni yangeqadi namkha enarheni yomphakathi. Likhona isizo elithokala kwarhulumende - isibonelo: urhulumende angathwasisela abantu imisebenzi enjengokuvikelwa kokurhurhuleka kwehlabathi, ukwenza ngcono amadliselo kunye nokwenza ngcono izinga lefuyo.
Imiphakathi eyaphumelela ukubuyiselwa iindawo zayo kanengi ifuna isizo leendlela zokuthi ingayisebenzisa njani ngendlela ebuyiselako indawo ebuyiselwe yona. I-CBNRM ingaba ligadango elihle lokuthoma kilokhu, ngokufundisa abantu iindlela ezihle zokulima nokufuya kunye nezinye iindlela zokusebenzisa imithombo yamandla yemvelo ngendlela ebuyiselako. Ingabuye godu isize nabantu ukuthola amakghonofundwa wokuthola iimakethe zokuthengisa ipahlabo neminye imisebenzi abayenzako.




















































18
Amahlelo Wezamavakatjho - Imiphakathi yendawo ingahlanganyela amahlelo wokuhlanganyelwa nabalawuli bezamavakatjho. Imiphakathi ingaqhatjhisela ingcenye yenarhawo ekampanini yangeqadi.
Ikampani enjalo-ke yona izakuqalana nehlangothi lebhizinisi lesivumelwana, bese kuthi umphakathi utjheja imithombo yamandla yemvelo kunye nomsebenzi wokulawulwa kwenarha. Ikhona imali umphakathi oyitholako, ngokunjalo ikhona nemisebenzi evulekela umphakathi lo.
Amahlelo Wamanzi - Imiphakathi ingaba yigcenye yeenHlangano eziLawula iiNdawo eziKhongozela aManzi, yakhe iinHlangano zabaSebenzisi baManzi namkha yakhe iinKundla zeeNdawo eziKhongozela aManzi. Lokhu-ke kufuna isizo leminyango karhulumende, njengomNyango wezaManzi nezamaHlathi ( i-DWAF) kunye naboMasipaladi beenYingi.
Ukwakhiwa Kwamabhizinisi Amancani - I-CBNRM ingasiza ukuvula amabhizinisi amancani ibe iveze neendlela ezitja zokungenisa imali, ngokuqalelela ukusetjenziswa ngokuyelela kwemithombo yamandla wemvelo.
Ukwakhiwa Kweenhlangano Zendawo - Imiphakathi ingathola ilwazi namakghonofundwa wokuvula nokuphatha iinhlangano zawo nokuhlela nokuzilawulela amahlelo. Ngeenhlanganwezi ingenza Isiqiniseko sokobana inesandla selawulo ekuthuthukisweni kwendawo yangekhabo.
Ukwenziwa Ngcono Kwepilo- Amahlelo aphumelelako we- CBNRM angaba nakwenzako ekuthuthukiseni izinga lepilo emphakathini. Iindlela zokulima ezingcono nezokulawulwa kweenyamazana nezeendawo zeenhlambi zingenza bona kube nokudla okunepilo engcono. Amabhizinisi amancani aphethwe kuhle angandisa imali etholwa makhaya ngamakhaya, ngaleyindlela-ke akghone ukuqalana neendleko eziphezulu zezifo ezimbi ezinjenge-HIV/AIDS. Ukulawulwa kuhle kwamahlathi kungasiza ukuveza nokutholakala kweentatha zesintu ezingaletha ubungcono ezifeni, nokutholakala kwegodo lokwakha amabhokisi womngcwabo nokutholakala kweenkuni zokubasa emingcwabeni njengobanyana siya ngokwanda nje isibalo sabantu ababulawa yintumbantonga. Iinhlangano ezivulelwe ukuphatha amahlelo we-CBNRM nazo zingasiza ukuthola isizo lezamaphilo elingatholakala kwarhulumende nakabanye abahlanganyeli. I-CBNRM ayikwazi ukwelapha abantu abagulako, kodwana ingalenza libe ngcono izinga nekhwalithi yepilo yomphakathi, ngalendlela-ke ukghone ukujamelana nobudisi bamagulo.



IKOMBANDLELA

What is CBNRM?
19
Ukunikelwa Kwamathuba Wefundo Nokuthwasisa -
Abantu abakhulu abasehlelweni le-CBNRM bavamise ukufuna ukuthwasiswa kobanyana ikghono labo lokufunda lizokuba ngcono, bakwazi nokufunda ngcono, ngokunjalo nelwazi labo lokubala lizokuthuthukathuthuka. Eenkolweni i-CBNRM ingafakwa ehlelweni lamakghonofundwa wepilo, eemfundweni ze-mathematics, naku-bilogy kunye neemfundweni zesayensi. Abafundi bangenza litho likhulu emahlelweni we-CBNRM ngokubuthelela ilwazi nekulekeleleni ukubeka ilihlo emahlelweni ukuthola bona nangambala bayafika eminqopheni yabo na. Iinkolo zemaphandleni nabotitjhere bakhona baba bahlanganyeli abahle be-CBNRM - bangasiza ngendawo yokubambela imihlangano, nemihlangano yeemfundobandulo, basize nangamafowuni nangamafeksi, babuye basize nangelwazi labo lokufunda nokutlola kunye nele-accounting.
Ukunikelwa Kwabantu Abasikazi Nabantu Abanganalitho Ilizwi-
Ilizwi labantu abasikazi, nelabantu abatjha, nelabantu abanganalitho kunye nelabantu abaqhwalileko kuvamisile ukuthi lingezwakali emphakathini. I-CBNRM inikela amalungu womphakathi "athulileko" ithuba lokukhuluma ezwakalise ilizwi lawo ngalokho okuwatshwenako. Lokhu-ke kungebanga lokobana i-CBNRM ifuna zoke iingaba zomphakathi zibe nelizwi eendabeni zomphakathi. Okhunye kukuthi amahlelo we-CBNRM avamise ukuqothela abantu abanganalitho namalungu womphakathi adinge khulu khulu.
Ukusebenzisana NoRhulumende WeNdawo
Boke abomasipaladi banemiTlamo yeTuthuko eLungelelweko ( ama-IDP ) - amahlelo wokuthuthukisa indawo. Ama-IDP lawa anqophe uku:
! phungula ubuchaka
! thuthukisa indawo kobanyana izokuba namathuba womnotho adzimeleleko kunye nepilo engcono.
! vikela imithombo yamandla yemvelo.
Leminqopho-ke minqopho efanako neye-CBNRM. Ngokusebenzisana ngobuduze nemiKhandlu yeNdawo neyeenYingi, amahlelo we-CBNRM ayingcenye ye-IDP yendawo begodu ayasizakala esekeleni aborhulumende beendawo, nabeemfunda kunye norhulumende welizwe loke abangalinikela.







































IKOMBANDLELA


20

I-CBNRM Ephasini Zombelele
I-CBNRM ayikho eSewula Afrika nje kwaphela. Njengoba kunamahlelo ayipumelelo eSewula Afrika nje, njengesivumelwana somphakathi wakwaMakuleke ne-Kruger National Park, nemazweni esakhelene nawo, nakamanye amazwe ephasini, imiphakathi iyabuthana ukulawula imithombo yayo yemvelo ngendlela ebuyiselako, kobanyana kuzokusizakala umuntu woke. Umnqopho ofanako kikho kokokhu ayisikho ukuphungula ubuchaka nje kwaphela - ngitjho nanyana lokhu kuqakatheke kwamambala nje. Amahlelo ephasini zombelele aphathelene naneenrhuluphelo zabantu zekolo nezamasiko kunye nezehlalakuhle, nepilo ehle enesithunzi. Abantu bayalimuka bona i-CBNRM ingasebenza, begodu ingaveza ubuhle bamambala.
Urhulumende wekhethu utlikitle iimvumelwana zamazwe ngamazwe eziqakathekileko ngokuvikelwa kwemithombo yamandla yemvelo nangokuphungulwa kobuchaka. IimVumelwana zamaZwe ngamaZwe lezi, kunye nemiThetho nemiThethokambiso yeSewula Afrika ngokuvikelwa kwemithombo yamandla yemvelo nangokuphungulwa kobuchaka iyatholakala nge-CD ephethe ikombandlela le, namkha ungazithola emNyangweni wezeBhoduluko nezamaVakatjho.






















IKOMBANDLELA



ISIGABA 2
Amaphuzu Alikhomba Aphambili Wekambisolawulo Nekombandlela
Kilesisigaba siqala amaphuzu alikhomba aphambili wekambisolawulo wokuphumelelisa ihlelo le-CBNRM. Kelinye nelinye iphuzu lekambisolawulo kunekombandlela esiza ukuqinisekisa ukuthi ikambisolawulo iyakheleka ehlelweni lakho:
Iphuzu Lekambisolawulo 1 Kulandelwa imihlobohlobo yeendlela zokuziphilisa, ukuphungula amathuba wengozi nakungenzeka kuvele ihlekelele yemvelo namkha yezomnotho .
Iphuzu Lekambisolawulo 2 Kunzinzwa phezu kwesisekelo somthombo wamandla wemvelo, sibe senziwe ngcono, kobanyana imithombo yamandla yemvelo izokuragela phambili ngokuphilisa abantu namhlanje nangomuso.
Iphuzu Lekambisolawulo 3 Iinhlangano zendawo, sekubalwa norhulumende wendawo kunye neenhlangano zomphakathi, ziyasebenzisana ukulawula imithombo yamandla yemvelo yendawo kobanyana kuzokusizakala abantu bendawo kunye nebhoduluko langekhabo.
Iphuzu Lekambisolawulo 4	Abantu basizakala mbala-kezomnotho, zokuhlalisana, zamasiko nezekolo-ekulawuleni kwabo imithombo yamandla yemvelo ngendlela elungileko.
Iphuzu Lekambisolawulo 5 Kunemithethokambiso nemithetho enamandla, begodu imithetho le isetjenziswa bajameli bomphakathi abasemthethweni neenhlangano ezijamele umphakathi ezisemthethweni la kukghonakala khona.
Iphuzu Lekambisolawulo 6 Kunikelwa isizo langaphandle ukukghonakalisa amahlelo wendawo. Ilwazi nelimuko labantu bendawo kuyahlonitjhwa.
Iphuzu Lekambisolawulo 7 Buzwisiseka kuhle uburholi bendawo kanti godu uburholi bendawo buwasekela ngokupheleleko amahlelo we-CBNRM. IKOMBANDLELA



22 IKOMBANDLELA YEPHUZU LEKAMBISOLAWULO 1
Kulandelwa imihlobohlobo yeendlela zokuziphilisa, ukuphungula amathuba wengozi nakungenzeka kuvele ihlekelele yemvelo namkha yezomnotho

1. Iba nendawo yemihlobohlobo yeendlela zokuziphilisa. Ubunengi bemizi yemaphandleni isebenzisa iindlela zokuziphilisa ezingaphezu keyodwa.
Lokhu-ke kuyivikela eengozini zokuthi nakungenzeka ilahlekelwe ngomunye umthombo wemali, ikwazi ukusala neminye. Abantu akukafanelli bona bathembele emahlelweni we-CBNRM kwaphela njengendlela yokuziphilisa.

2.	Khumbula, akusimuntu woke othathela imithombo yamandla yemvelo phezulu ngokufana. Kabanye abantu, imithombo yamandla yemvelo itjho imali nomthombo wokuziphilisa. Kabanye abantu imithombo yamandla yemvelo iqakatheke kezamasiko namkha kezomlando nje kwaphela. Akusimuntu okuzabona imithombo yamandla yemvelo ngelihlo lakasomvelo yena olwela ukubabalela imvelo. Abantu abahlukahlukeneko banezinto ezihlukahlukeneko abazibekele ukuthi kufuze kwenziwe zona ntanzi ngaphambi kwezinye.

3. Khuthaza abantu
bamakghono ahlukahlukeneko ukuthi bafake isandla.
Sebenzisa imihlobo yelwazi neyamakghonofundwa ehlukahlukeneko eminengi ngokukghonakalako. Iinhlangano zendawo eziku-CBNRM kufuze. Abantu baragela phambili ngokukghona ukuziphilisa ngeendlela ezihlukahlukeneko.
Isibonelo, batjala ukudla, bafuye, bathengise amaqanda, benze imisebenzi yezandla, bathengise izandla zabo, bakhe iinhlahla zesintu ( zokwelapha), bakhe utjani bokufulela, bafune nokudla kwelwandle, benzele iimvakatjhi ezikhamba zibukela indawo imisebenzi ethileko.

Abantu abakaqali amahlelo we-CBNRM kwaphela ukuziphilisa.



zijamele zoke iinqhema emphakathini. Abantu abasikazi kuvamise ukuba ngibo khulu khulu abasebenzisa imithombo yamandla yemvelo, begodu ngibo abanelwazi namakghonofundwa amanengi khulu abangasiza ngawo. Nje-ke yenza Isiqiniseko sokobana kunendawo la kuzakungena khona isizo lelwazi, nelamakghonofundwabo, kunye nelwazi lokwenza izinto.

Seven key principles	23


4. Ilwazi Lesintu Namasiko Ahlukahlukeneko Kuqakathekile. Abantu bekhethu bamasiko ngamasiko, begodu bayehlukahluka ngokwenza izinto. Elinye nelinye isiko linelwazi namakghonofundwa aqakathekileko elingasiza ngawo abanye abantu. Umahluko okhona hlangana namasiko nelwazi labantu mumahluko omuhle, hayi omumbi - umahluko loyo ungangezelela epumelelweni yehlelo.

Ungathomi...

! ukwenza amahlelo aphungula iindlela ezikhona abantu abangaziphilisa ngazo.
! ukuweqisa amehlo umahluko wezamasiko okhona emphakathini. Mhlamunye ungacabanga bona lokhu kuzakwenza umsebenzi wokuphatha ube lula, kodwana eqinisweni kungenza izinto zibe budisi khulu.

























IKOMBANDLELA


24

IKOMBANDLELA YEPHUZU LEKAMBISOLAWULO 2

Kunzinzwa phezu kwesisekelo somthombo wamandla yemvelo , sibe senziwe ngcono, kobanyana imithombo yamandla yemvelo izokuragela phambili ngokuphilisa abantu, namhlanje nangomuso.


1. Yenza Isiqiniseko sokobana imithombo yamandla yemvelo
ingasetjenziselwa ukuzingenisela imali namkha obunye ubuhle. Yenza Isiqiniseko sokobana abantu bayalimuka bona ayini amandla wemali wemithombo yamandla yemvelo, nokuthi bayalimuka bona ukuyisebenzisa kuhle imithombo yamandla yemvelo kungasiza ngani.

2. Tlhogomela Ube Uvikele Imithombo Yamandla Yemvelo.
Phela ingavaleka imithombo yamandla yemvelo le, ne-CBNRM ayisekho. Beka imithetho ezakulawula bona ngubani ovunyelwe ukukha imithombo yamandla yemvelo le, nokuthi ingakhiwa nini, kuphi, kangangani.
Abahlawuliswe labo abaphula imithetho, kanti nehlelo lekambiso nelokuziphatha akube ngelizakusekelwa mumuntu woke.

3. Yakha ihlelo elisebenzisekako lokulawula imithombo yamandla yemvelo. Yakha ihlelo elizwakala kuhle lokuvikela nokusebenzisa imithombo yamandla yemvelo. Kufuze kube lihlelo elisebenzisekako, hayi eliveza iimfiso nje kwaphela. Sebenzisa ilwazi labantu bendawo lemithombo yamandla yemvelo, kunye nelwazi nelimuko lababelani abanjengeenhlangano ezingasizombuso kunye neemphathimandla zembusweni.
























IKOMBANDELELA




Ukuphatha okuhle kutjho ukuthi minengi imithombo yamandla yemvelo engcono. Zinengi iimbaza ezitholakalako, zikulu neendawo la kusikwa khona utjani obuhle, kumila imbewu yeentjalo ehle emahlathini, kanti neenyamazana nazo zandile.


Seven key principles	25
4. Tjheja Ukuthi Imithombo Yamandla Yemvelo Ingasetjenziswa Ngokweqileko.
Soke isikhathi tjheja uyelele bona imithombo yamandla yemvelo isebujameni obuhle, begodu ingasetjenziswa ngokweqileko. Lokhu-ke kubizwa ngokuthi kubeka ilihlo. Abantu abasebenzisa imithombo yamandla, nabanye emphakathini kufuze bahlanganyele ekuthathweni kwesiqunto sokuthi uzakwenziwa njani umsebenzi wokubeka ilihlo lo. Ungalindeli bona abantu bazakulandela imithetho abangakhange banikelwe ithuba lokuphosela imibonwabo ekwenziweni kwayo! Ikambiso yakho yehlelo kufuze bona ifake nerherho lokubekwa kwelihlo phezu kwemithombo yamandla yemvelo, ukwenza iqiniso bona ivikeleka kuhle.

.5. Landela Ikambiso Yokuphatha Evumela Amatjhuguluko. Beka inembo,
tjheja ubeke ilihlo ebujameni bemithombo yamandla yemvelo bese uyacabanga bona uzakuthatha magadango maphi nawubona iintjengiso zemiraro.

6. Buyisela Ingcenye Yemali Ebonakalako Ebuya Emahlelweni Emsebenzini Wokuphatha Imithombo Yamandla Yemvelo neyokondla isisekelo semithombo yamandla.
7. Fundisela Abantu Umsebenzi Wokuphatha Imithombo Yamandla Yemvelo. Fundisa uthwasise abantu abalungileko ( abafaneleko ), kobanyana bazokwazi ukuthatha umsebenzi wokulawulwa kwemithombo yamandla yemvelo.
Ungathomi...
! ukucabanga ukuthi ubuhle obuvela emithonjeni yamandla yemvelo buzakwenza abantu bendawo bayiphathe kuhle nangokuyibabalela imithombo yamandla yemvelo - lokhu kufuze ukwenze bona kuzokwenzeka ngabomu. Ihlelo le- CBNRM litjho khona lokhu-ke!
! ukukholwa bona i-CBNRM itjho 'ukuthambisa' isandla somthetho. Imithetho kufuze ibekwe ibe ilandelwe. Kufuze bahlawuliswe abantu abaphula umthetho.

! ukulindela bona yoke into ibe semtshetsheni ngaphambi kobana uthome ukwenza okhunye - angeze lifike lelolanga! Kiwo woke amahlelo kukhona ubungozana - linga ukuphungula ubungozi obungaba khona ngokuhlela izinto ngokuyelela nangokuba nesandla sokuphatha esihle.


































IKOMBANDLELA


26

IKOMBANDLELA YEPHUZU LEKAMBISOLAWULO 3

Iinhlangano zendawo, sekubalwa norhulumende wendawo kunye neenhlangano zomphakathi, ziyasebenzisana ukulawula imithombo yamandla yemvelo yendawo kobanyana kuzokusizakala abantu bendawo kunye nebhoduluko langekhabo

1. Yakha Iinhlangnano Zendawo.
Ihlelo kufuze lliphathwe siqhema namkha ihlangano yendawo, ephethe umsebenzi wokulawula nokuthatha iinqunto. Le-ke kungaba yihlangano esele vele ikhona namkha kungenzeka kufuneke bona uvule ihlangano etja nakube ayikho elungele lomsebenzi kilezo esele vele zikhona.

2. Yenza Isiqiniseko sokobana woke umuntu uyakwazi ekufuze akwenze ehlanganweni, azi nokuthi ngimiphi imisebenzakhe. Kufuze unande ubamba imihlangano kobanyana woke umuntu azokwazi ukuthi kufuze asebenze njani ehlelweni lenu, azi nokuthi nangambala wenza lokho ekwavunyelwana ngakho. Tlola umthethosisekelo otjho imisebenzi
yamalungu wehlangano yenu.

3. Abajameli kufuze
Bajamele Iinqhema Mbala Emphakathini. Abajameli kufuze babonisane nesiqhema abasijameleko, begodu kufuze nokuthi banande bababuyisela umbiko wakho koke ekufuze bakwazi. Kufuze kubekelwe isikhathi ngeqadi sokubamba lemikhulumiswana yokubonisana nokubuyisa imibikoUkujamela isiqhema kutjho ukuthi uye lapho ngoba uthunywe siqhemeso, awukaziyeli wena ngokwakho.












Ihlangano yokuphatha yendawo isebenza kuhle begodu umsebenzayo iwuthathela phezulu.
Isebenza ngokubambisana namalungu womphakathi kunye nabahlanganyeli bangaphandle, ukwenza isiqiniseko sokobana ihlelo le-CBNRM liletha ubuhle ebantwini, libe livikele nemithombo yamandla yemvelo.



Seven key principles	27

4. Yenza Isiqiniseko sokobana Kunomrholi Nesiqhema Somsebenzi Komunye Nomunye Umsebenzi Omkhulu Ekufuze Wenziwe.
Abarholi kufuze babe ziinkutani-abantu abamandla, abanomfutho, abanesikhathi namakghonofundwa wokusunduza ihlelo lenu lithuthuke. Thola ube usekele iinkutani ezitja, wenze neqiniseko sokobana lezi esele zikhona uyazitjheja. Abantu abathatha umsebenzi woburholi kufuze babe nesikhathi sokwenza umsebenzabo ngefanelo.

5. Tjheja Khulu Khulu Abantu Abatlhaga Khulu Emphakathini. Linga ukuzalisa iindingo kunye nokuvikeleka kwesikhathi eside kwabantu abatlhaga khulu - ngibo abaneendingo khulu. Beka imithetho ezwakala kuhle umuntu woke ozakukghona ukusebenza ngayo. Yenza isiqiniseko sokobana liyezwakala ilizwi labatlhage khulu nabanganalizwi, khulu khulu abantu abasikazi abatlhagako nelutjha elitlhagako.

6. Nqopha Ukunikela Amandla Amanengi Ngokungakghonakalako Nelawulo
Ebantwini Abasebenzisa Imithombo Yamandla Yemvelo.
Ekugcineni, nasele bathole ilwazi elifaneleko namakghonofundwa abawathole ekuthwaseni, abasebenzisi bemithombo yamandla yemvelo kufuze kube ngibo abaphatha ihlelo lenu, ukufika la bakghona khona.

7. Beka Imibandela Ezwakalako Yokusetjenziswa Kwenarha Nemithombo Yamandla.
Ehlelweni lakho lokuphatha nokulawula nemthethwenisisekelo, itjho kuhle kuzwakale bona abantu kufuze benzeni ngaphambi kobana bathole amalungelo wokusebenzisa inarha nemithombo yamandla. Nakufunekako, thola nesizo langaphandle elizakulekelela ukuhlela nokubeka imibandela le.

8. Nikela Abantu Ukuvikeleka Kwesikhathi Eside Namalungelo
Wemithombo Yamandla Nawenarha. Ufuna abantu basebenzise isikhathi sabo namandlabo ekulawulweni kwemithombo yamandla yemvelo. Angeze bakwenze lokhu ngaphandle kobanyana basazi bona kunobuhle besikhathi eside abazabuthola, bona nabemakhabo namkha bemizabo.









































IKOMBANDLELA


28



9. Yenza Iqiniseko sokobana Abantu Bayazi Bona Urhulumende
Wenzani Ku-CBNRM. URhulumende-weNdawo, wesiFunda kunye noweliZwe loKe-boke banemithethokambiso namahlelo athinta i-CBNRM. Abantu kufuze bazi ngamahlelo la ngokunaba kwawo, bazi nangokuthi wabo amahlelo eendaweni zemakhabo wona athinteka njani. Kufuze balimuke ukuthi sabo isandla singena njani ekambisweni ye-CBNRM ngokuphelela kwayo elizweni loke, e-Afrika kunye nephasini loke.

10. Qunta kobana Amakhosi Namakhosana Azakulima	Ndima Bani Kilelihlelo. Umphakathi kufuze kube ngiwo oquntako ukuthi amakhosi namakhosana ayajanyelwa namkha njani na ehlanganweni ye-CBNRM.


11. Beka Amalungelo Nemisebenzi Yendawo Ezwakala Kuhle.
Cabanga, ngendlela elungileko, yedemokhrasi nangendlela evunyelwa mthetho kobana ngubani onamalungnelo kimiphi imithombo yamandla yemvelo nakiziphi iindawo, nokuthi ayini amalungelo lawo, ngokunjalo nokuthi iyini imisebenzi leyo.

12. Sebenzisa Ilwazi Labantu Bendawo, La Kukgonakala Khona.Linga ukuthola umahluko okhona ngekolelo nangelwazi hlangana nabantu. Sebenzisa ilwazi labantu bendawo, nelwazi lendabuko la lizakusiza khona ukuphumelelilsa iminqopho yehlelo. Ngezelela lokhu elwazini nelimukweni
13. Limuka Bona Ukwakha Ihlangano Msebenzi Obuthaka.
Ukwakha ihlangano ephumelelako kungathatha iminyaka eminengi. Ngesikhatheso-ke ihlangano ifuna solo isekelwe. I- CBNRM ivamise ukuba namatjhuguluko amakhulu wepolitiki newamasiko - kuthatha isikhathi-ke nakho lokhu.





IKOMBANDLELA


Seven key principles	29

14. UmKhandlu WeNdawo Kufuze Bona Ujamele Imisebenzi Ye-CBNRM
ube uvule isiqhema somsebenzi se-CBNRM esesizakusebenza nehlangano yendawo emahlelweni we-CBNRM. URhulumende weNdawo uqalene nomsebenzi oqakatheke khulu ekufuze awenze ekuhleleni nekuvuleni amahlelo we-CBNRM. Woke amakoro ahlukahlukeneko emphakathini kufuze bona abe nabantu abawajameleko kilesisiqhema somsebenzi - isibonelo: ababhadali bezenzelwa, amayuniyoni wabasebenzi, iinhlangano zabomma, ilutjha, iinhlangano zekolo, amabhizinisi amancani, abathengisi abasakhasako abantu bemisebenzi yezandla kunye nabantu abangasebenziko.

15. Vula Isiqhema Esizakusekela I-CBNRM Elizweni Loke. Isiqhemesi kufuze bona sithwale umsebenzi wokujamela i-CBNRM emahlelweni welizwe loke aphathelene nemithetho yezebhoduluko kunye nemithethokambiso yakhona, kunye nanokulekelela ngokusiza abasebenzi beemfunda ngeemfunda kunye nalabo abasebenza emmangweni.
16. Faka Namahlelo Wokuthwasisela I-CBNRM
emahlelweni weminyango ngeminyango kunye nawokuthwasisa kiborhulumende beendawo.

Ungathomi ...

! ukuwalinganisela phezulu khulu amandla wokuphatha weenhlangano zendawo.
! ukukuthathela phasi ukuqakatheka kwabarholi bendawo nabajameli bendawo - ngoba phela leli lihlelo lendawo, elidoswa phambili babantu bendawo leyo.
! ukusithathela phasi isidingo esikhulu sesekelo elihlala lifuneka eenhlanganweni ezisathuthukako. Isese yide indlela ekusafuze uyikhambe lapha!


IKOMBANDLELA


30

IPHUZU LEKAMBISOLAWULO 4

Abantu basizakala mbala - kezomnotho, zokuhlalisana, zamasiko nezekolo - ekulawuleni kwabo imithombo yamandla yemvelo ngendlela elungileko.
1. Beka Iminqopho Ezwakala Kuhle Nekghoanakalako. Bawa boke abahlanganyeli bona bazinikele emsebenzinabo. Ukwenza iinthembiso ezikulu ongeze wakghona ukuzigcwalisa kuzakubangela wena imiraro ngokukhamba kwesikhathi. Tjheja bona isizo elivela ngaphandle lilodwa angeze laba siqinisekiso sepumelelo yamahlelo we-CBNRM, begodu angeze laba siqiniseko sokobana ipumelelo yamahlelo we-CBNRM le izakuhlala ikhona. Bawa umphakathi bona uzinikele, usize ngongakghona ukusiza ngakho emahlelweni la, ngitjho nanyana kungaba lisizo lokulinganisa nje kwaphela.

2. Qalana Namaqiniso Njengoba Anjalo Ngobuhle Behlelo Lakho. Nakube uzokuthoma amabhizinisi amancani asekelwe mithombo yamandla yemvelo, yenza Isiqiniseko sokobana amabhizinisi lawo azakuba nethuba elihle lokukphumelela. Ungafuna ngitjho nesizo langaphandle lizokuqala amathuba wepumelelo yebhizinisi ofuna ukuyivula ngaphambi kobana uyivule, nakube kuyafuneka bona wenze njalo
- lokhu-ke kuzakusiza ngokukukhanyisela ngokuthi ibhizinisi ofuna ukuyivula leyo inethuba elingangani lokuphumelela.

3) Lungiselela Imihlobo Ehlukahlukeneko Yobuhle Obuzakuvezwa Lihlelo. Abantu bazakulindela ukubona imiphumela yamsinya ezakuvezwa lihlelo lakho, ngalokho-ke kufuze ulinge ukwenza Isiqiniseko sokobana




















IKOMBANDLELA


Abantu bayathokozwa ngemizamo abayenzako yokwelusa imithombabo yamandla yemvelo. Babambelela esilinganisweni ababekelwe sona sobungako bemithombo yamandla yemvelo abangabusebenzisa, bathola imali ehle ngepahlabo, bazenzela nenye imadlana ngaphezulu ngokudlulisela umsebenzabo nakezinye iindawo. Abogadi bomphakathi bavimbela amaphandle angebi iintjalo neenyamazana zomphakathi.


Seven key principles	31
kuzakuba nemiphumela yobuhle ezakubonakala ngemva kwesikhathi esifitjhani. Khulumisana nabanikeli ' ngeemali zokusikimisa ibhizinisi ' eengabeni zokuthoma zehlelo lakho. Kodwana woke umuntu kufuze bona azi bona angeze babone umphumela weenthukuthuku zabo zibekwa nje. Eminye yemiphumela yesikhathi eside ingabonakqala ngemva kokusebenza nzima kwawo woke umuntu.
4. Yenza Isiqiniseko sokobana Abantu Basizakala Mbala. Kuzabasiza kwamambala abantu bendawo ukuvikela nokulawula imithombabo yamandla - ukusetjenziswa kwendawabo, isikhathi sabo, amandlabo, namatjhuguluko endleleni abenza ngayo izinto. Kufuze balimuke bona ubuhle be-CBNRM ngibo obuzakuthokoza yoke imizamabo yokuphatha kuhle imithombabo yamandla yemvelo.

5. Kufuze Kube Nemakethe La Kuzakuthengiswa Khona Ipahla Yehlelo Le-CBNRM.
Abantu kufuze bona bakwazi ukuthengisa ipahla abayivezako ehlelweni le-CBNRM. Nakube akunamakethe yepahlabo, lizakufadalala ihlelo labo. Ukumaketha yingcenye eqakatheke khulu yokuhlelelwa kwebhizinisi. Isizo langaphandle nelabahlanganyeli kungaba lisizo eliqakatheke khulu lokuthola indlela yokungena eemakethe.

6.Yakha Amakghonofundwa Webhizinisi. Amakghonofundwa 'wamabhizinisi (zokuphatha, zeemali, zokulawula) aqakatheke khulu epumelelweni yehlelo. Yenza Isiqiniseko sokobana unabantu abanamakghonofundwa afaneleko kwekuthomeni kwehlelo lakho ( sebenzisa isizo langaphandle nakube kuyafuneka ) bewuhlelele nokufundisa abantu bendawo amakghonofundwa athileko njengengcenye yehlelo lakho. Lokhukuzakusiza mbala ngomuso.

7.Ubuhle Be-CBNRM Angeze Kuyirarulule Yoke Imiraro emphakathini. I-CBNRM angekhe kuthi zisuka nje ibe seyiphe abatlhagako ukudla, namkha inikele woke umuntu umsebenzi. Nanyana kunjalo, i-CBNRM iyingcenye eqakatheke mbala yokwakha umphakathi onamandla nonekusasa elihle, ngokusekelwa kutjheja kwawo imithombo yawo yemvelo yamandla kunye nokuyisebenzisa ngendlela elungileko. Nakungasinjalo, imithombo yamandla yemvelo yomphakathi wendawo izakusetjenziswa iphele nya, isizukulwani sangomuso singasalelwa lilitho. Ikombandlela
32
8. Abantu Abafaka Isandla Khudlwana, Namkha Abazinikela Khudlwana, Bazakulindela Kobana Nabo Babuyelwe	Ukudlula
Abanye. Nokho-ke ubuhle behlelweli kufuze bona bufike ebantwini abanengi ngokungakghonakalako, khulu khulu abantu abatlhaga khulu. Kungenzeka ukuthi akusikunengi abangakghona ukusiza ngakho ehlelweneli, kodwana nokho ngibo abadinge khulu khulu ukudlula abanye.

9. Yenza Isiqiniseko sokobana Abantu Ababuyelwa Yimali Nje Kwaphela.Abantu bazakukhuthazeka nababona eminye imihlobo yobuhle ifika emphakathini nayo. Hlangana nalemihlobo yenzuzo kubalwa : ukuvikelwa mthetho eengozini ezivela ngaphandle kwenarha yekhabo nemithonjeni yamandla yemvelo yangekhabo; isekelo lechwephetjhe, leemali kunye nelepolitiki ekwakhiweni kweenhlangano zendawo; ifundo nokuthwasiselwa amakghonofundwa wokuphatha mithombo yamandla yenarha; imisebenzi yokukghonakalisa; ukukghona ukubolekwa iimali mabhanga nelinye isizo lokuraga amabhizinisi. Ubuhle kezamasiko nezekolo buqakatheke khulu. Ummoya wepumelelo ngokusebenzisana ndawonye, ummoya wokuqakatheka komuntu ngamunye ovela ekusebenzeni ngokuzinikela, ukuqiniswa kwamagugu, amasiko nelwazi lomphakathi -	boke lobubuhle bakha umphakathi ngokulingana nobuhle bemali, namkha kesinye isikhathi ukudlula ubuhle obulethwa yimali namanye amagugu aphathekako.

Ungathomi...
! ukuthoma amahlelo angenisa imali ngaphandle kobanyana usazi bona ipahla yamahlelo lawo uyoyithengisa njani, kuphi.
!	ukuthembisa ubuhle ongeze wakghona ukubenza.
!	ukwenza umphakathi uthembele ebanikelini ngeemali namkha kurhulumende. Amahlelo kufuze bona athome ukuzibhadalela wona ngokwawo msinyana ngokungakghonakalako.
!	ukufuna ukuthoma ukucabanga ngokuthoma ihlelo le-CBNRM ngaphandle kobanyana iminyango karhulumende ozabe usebenzisana nayo iyisekela ngokupheleleko ikambisolawulo ye-CBNRM.
! ukucabanga bona boke abantu imithombo yamandla yemvelo bayithatha ngendlela efanako nabatlhogomeli bemvelo .
! ukuthoma ihlelo ungakasebenzi waqeda inembo nomnqopho walo wesikhathi eside.



































Kunemithetho kambiso imithetho le isetjenziswa bajamelil bomphakathi abasemthethweni neenhlangano ezijamele umphakathi ezisemthethweni, la kukghonakala khona.

1. Nikela Umphakathi Ithuba Lokuthatha Iinqunto Zemithethokambiso.
Imithethokambiso iyafuneka kizo zoke iinhlangano nakiwo woke amahlelo Phela imithethokambiso ngiyo etjhoko
bonyana ihlangano iyokwenzanjani
Umphakathi kufuze bona uthome zibekwa nje ukuba nelizwi ekubekweni kwemithethokambiso yehlangano neyehlelo.
2. Tjhugulula Imithethokambiso Nakube Kunefuneko Yokwenza Njalo.
Ihlangano nayikhulako, nawe uthoma ukusebenzisa amahlelo wayo, kungenzeka uthole ukuthi eminye imithethokambiso ayisasebenzi. Kungenzeka kufuneke bona utjhugulule umthethokambiso kobanyana uzokwazi ukwenza lokho ofuna bona ukwenze.

3 3. Imitlolo yomthethokambiso kufuze bona itlolwe ngelimi elizwakala lula. Yenza ukuthi imithetho- kambiso l	e ibekeke lula ngendlela ekghonakalako, kobanyana izokuzwiwa mumuntu woke. Imithetho-kambiso le itjhugululele ngakamanye amalimi nakube kunefuneko yokwenza njalo. Yenza isuqiniseko s sokobana amalungu womphakathi ayayifumana imitlo nakayifunako
















































Imithetho nemithetjhwana iyasetjenziswa ibe ilandelwe.

Abantu bayavumelana ngamalungelwabo nangemisebenzi yabo esibopho.
Umphakathi uthatha iinqunto ngokuthi uzayisebenzisa njani imithombo yawo yamandla yemvelo.

Isilinganiso sokuthi umphakathi ungayisebenzisa kangangani imithombo yamandla yemvelo sibekwa ngiwo ngokwawo umphakathi, ngokuboniswa zizazi.







IKOMBANDLELA




























I

34

4. Imithethokambiso Yendawo Isebenzele Phezu Kwemithethokambiso Yelizwe Neyeemfunda. Kunemithethikambiso yelizwe neyeemfunda ethinta i-CBNRM. Ungasebenzisa imithethokambiso le ukwakha yakho imithethokambiso nemithetjhwana yendawo, kodwana nokho uzakwenza amatjhuguluko azokukhambisana neendingo neemfuneko zendawo yangekhenu. Ihlelo lakho nalisolo likhula, ungakhulumisana norhulumende kobana enze imithetho nemithethokambiso emitjha, namkha enze amatjhuguluko kile ekhona, ngokuya kwalokho ozabe sewukubonile ku-CBNRM.

5. Thomanisa Imithethokambiso Yendawo Ne-IDP Yendawo.
Urhulumende wesiyingi norhulumende wendawo banekambiso abahlela ngayo amahlelo - ama-IDP. Ama-IDP aneminqopho efanako neye- CBNRM. Ngebanga lakokhu-ke, kufuze bona usebenzisane ngokubambisana norhulumende wesiyingi norhulumende wendawo. Yenza Isiqiniseko sokobana imithethokambiso yakho neminye imithetho iyakhambisana nemithetho nemitlamo yomKhandlu oPhetheko. Kunengi khulu enizakusizakala ngakho ngokusebenzisana ndawonye.

6. Urhulumende Wendawo Nguye Oyisika.
Ngoba urhulumende wendawo unomsebenzi oqakatheke khulu wokukhwezelela i-CBNRM, urhulumende unesibopho sokuqinisekisa bona urhulumende wendawo ukulungele ukusekela iinhlangano zendawo ngamahlelwazo we-CBNRM. Iimphathimandla zendawo kufuze bona zithwasiselwe ukulekelela ekulungiseleleni iimphakamiso zamahlelo ezenziwe ziinhlangano zomphakathi.

7. Iminyango Karhulumende Kufuze Yenze Isiqiniseko sokobana Imithetho, Imithethokambiso Kunye Neemvumelwana Zendawo Ziyalandelwa. Umsebenzi weemphathimandla zeminyango yembusweni (karhulumende ) kufuze bona ubekwe ilihlo , ukwenzelela ukuqinisekisa bonyana zinikela isizo elifaneleko emahlelweni wendawo.

8. Imithethokambiso Kufuze Ibe Namandla Wokusebenza. Ihlawulo kufuze bona iye ngokuqiniswa nakusolo kuphulwa imithetho. Vumela iimphathimandla zeenkhundla eziphasi zizicabangele ngokubona kwazo nazisebenzisa umthetho. Obunye nobunye ubujamo bezinto behlukile kobunye.

9. Nikela Ihlangano Yomphakathi Amandla Wokuphatha Nasele Ikulungele Lokho. Amandla wokuphatha nokunqophisa imithombo yamandla yemvelo kufuze anikelwe ihlangano yendawo emveni kobana seyijanyisiwe, ijanyiswe ngokwekambiso efaneleko.

IKOMBANDLELA


Seven key principles	35
Lokhu-ke kutjho ukuthi : kufuze kube neemphathimandla ezikhethiweko, ihlangano yendawo ijanyiswe njenge-Trust, i-Communal Property Association namkha ikhamphani eyi-Section 21, ihlangano ibe namandla nekghono lokuphatha elifunekako, umtlamo wokuphatha ekuvunyelwenwe ngawo ngibo boke ababelani. Umphakathi ungahle ufune isizo langaphandle nawuzakukghona ukuvula ihlangano ephumelela mbala.
10. Bekela Ngeqadi Imali Yokuthwasisa Abantu Ehlelweni Le- CBNRM, kobanyana uzokuhlala uthuthukisa amakghonofundwa wabantu bendawo kobana bazokukghona ukuzelusela imithombabo yamandla yemvelo. Abanye abahlanganyeli, sekubalwa nabomasipaladi, nabo kungenzeka kufuneke bona bathwasiswe, kobanyana bazokwazi ukwenza umsebenzi ekufuze bawenze ku-CBNRM. Funisisa ngayo yokeimithombo yesizo leemali engaba khona ( ama-SETA, amahlelo wokufundisa njll)

11. Yenza Isiqiniseko sokobana Iminyango Karhulumende Ngokwahlukahlukana Iyakghona Ukusebenzisana. Omunye nomunye umnyango kufuze ukhethe bona uzakwenza msebenzi bani ku- CBNRM, bese uyathoma uyasebenza-ke. Kufuze iminyango le ivule iinkhundla ezikhethekileko ze-CBNRM kurhulumende welizwe loke, kiborhulumende beemfunda, eenyingini kunye nakiborhulumende beendawo, ibe ikhuphe imali efaneleko nethwasiso elilfaneleko lalokhu. Kufuze bona kuvulwe iinqhema ze-CBNRM ezizakusebenzisana neminyango ngeminyango kurhulumende welizwe loke, nakiborhulumende beemfunda kobanyana kuzokuba nokusebenzisana okungcono hlangana kweminyango le.

12. Funa Isekelo le-CBNRM Ebaphathini Beenkhundla Eziphakemeko
Nebarholini Bepolitiki Kunye Nekorweni Yangeqadi. Ezinye iimphathimandla angeze ziyisekele inembombono neminqopho yomthethokambiso we-CBNRM. La kufumaniseka bona bakhona abatjhitjhirizako ngehlelo le-CBNRM, abaphathi beenkhundla eziphakemeko kufuze bangene. Phela kuqakatheke khulu ukuthi kube nesekelo leenkhulu, ihlelo nalizakuphumelela.
13 Thola IIwazi Elifaneleko Ngaphambi Kobana Utlikitle Iimvumelwano. Ngaphambi kobana ihlangano yomphakathi inikelwe amandla wokuphatha inarha nemithombo yamandla, kufuze kukhanye kuhle ukuthi lihle ihlelokambiso lehlangano leyo.
IKOMBANDLEL

36
Lokhu-ke kutjho ukuthi ihlangano kufuze bona ibe namandla aneleko wokuraga umsebenzayo, nehlelo layo libe lihle ekambisweni yomnotho, begodu kuzakuba neqiniso lokuthi imithombo yamandla yemvelo izakuvikeleka ibe isetjenziswe ngefanelo.
14. Imithethokambiso Kufuze Bona Yenze Isiqiniseko sokobana Umphakathi Uzakusizakala Ngokusezingeni Eliphezulu Ngehlelo Le-CBNRM. Urhulumende kufuze enze Isiqiniseko sokobana ihlelo eliphakanyiswe yihlangano yomphakathi liyindlela ehle kinazo zoke zokungenisa imali nomnotho ngemithombo yamandla yemvelo.
15. Nikela Ikombandlela Ezakulayela Ngokusetjenziswa Kwemikhiqizo Yemithombo Yamandla Yemvelo. Enye yeendlela umphakathi ongazenzela ngazo imali kuqhatjhisela amabhizinisi wangeqadi amalungelo wokusebenzisa imithombo yamandla yemvelo, kunye nelwazi. Urhulumende kufuze asebenzisane ngokubambisana neenjamiso ezikhona ezisiza ngokuthuthukiswa kwamabhizinisi womphakathi.
Ungathomi...
! ukulindela ukuthi iinhlangano zomphakathi zizakulandela woke amagadango ajayelekileko wokuhlelela amabhizinisi nawokuphathwa kwamaphrojekthi. Endaweni yalokho, yenza isiqiniseko sokobana zikhona zoke iimfanelo ezakha ihlelo lokuphathwa kwephrojekthi, begodu wenze neqiniso lokobana uvumela nethuba elihle lokuthuthuka kwehlangano.
! ukulindela bona woke amahlelo azakusebenza ngokufana - ikombandlela kufuze bona ilinganise izinto hlangana kokunikela indawo yokuvumela amatjhuguluko nokwenza isiqiniseko sokobana yanele ikundla yokusebenzisana namkha yokubona izinto ngelihlo elifanako, neyemithetho efanako kunye nelimi elifanako.! ukuthatha amaphrojekthi ngayinye ngayinye njengeenjamiso ezizijamele zodwa la kuphelela khona zoke izinto. Endaweni yalokho, enye nenye iphrojekthi ye-CBNRM iyingcenye yehlelo le-	CBNRM eliragela phambili esiyingini, esifundeni kunye nelizweni loke.






Seven key principles	37

IPHUZU LEKAMBISOLAWULO 6

Kunikelwa Isizo Langaphandle Ukukghonakalisa Amahlelo Wendawo. Ilwazi Nelimuko Labantu Bendawo Kuyahlonitjhwa.

1. Qinisekisa Bona Soke Isikhathi Kuhlala Kunehlelo Lokukghonakalisa Lezinga Eliphezulu.
The community
Ubunengi bamahlelo we-CBNRM afuna umkghonakalisi owufundisiweko umsebenzi wokukghonakalisa kobanyana azokusebenza ngomphakathi, ihlelo lisathoma, nangemva kwesikhathi eside. works closely
Lokhu-ke kungatholakala kenisebenzisana naye onjengehlangano engasiyombuso, umbonisani namkha umnyango karhulumende. Abakghonakalisi kufuze bona bawababalele amasiko wabantu bendawo babe batjengise nokuhlonipha ilwazi labantu bendawo kunye nelimuko labo.

2. Yakha Inembombono Yabantu Bendawo Ngengomuso.
Umkghonakalisi usebenzisana nehlangano yomphakathi ukwakha inembombono efanako yalokho



umphakathi ofuna ukukuzuza.
Kufuze bavumelane ngokuthi bazakusebenzisana njani ukuthi kutholakale inembombono efanako le -bavumelane nangokuthi bazokulandela kambiso bani kilokho.

3.Yenza Isiqiniseko sokobana Kunesikhathi Sokwakha Ukuthembana Hlangana nabo boke abathintekako.

4. Nabantu Abangakwaziko Ukufunda Nokutlola Nabo Kufuze Bona Bakwazi Ukuhlanganyela Nabanye Ehlelweneli. Umkghonakalisi kufuze bona abe nekghono lokufaka abantwaba ehlelweni.










nabantu bendawo nehlangano yendawo engasiyombuso namkha nehlangano yezetuthuko eyazi umphakathi walapho begodu enelimuko lokuphatha nokulawula imithombo yamandla yemvelo esiphandeneso.
Abakghonakalisi babelana ngelwazi nangamakghonofundwa. Bakhuthaza umphakathi bona ufake isandla ngokunikela ngelwazi nelimuko lezinto onalo.

























































IKOMBANDLELA


38


Angasebenzisa amahlelo anjenge- Participatory Learning and
Action, kunye ne-Participatory Rural
Appraisal.

5. Sebenzisa Iinsizakufundisa Ezinengi Ngokungakghonakalako. Imimebhe, amavidiyo, iinthombe namavakatjho wokuya ngaphandle aqakatheke emuntwini woke, hayi ebantwini abangakafundi nje kwaphela.

6. Utjheje Uwuyelele Umehluko Okhona Emalimini Nemasikweni Wabantu. Omunye nomunye kufuze atjhaphuluke nakufuze akhulume isikhabo; lokhu-ke kanenginengi kuzakufuna umtoligi.

7. Akunamuntu Ekufuze Azibone Namkha Azizwe Aqakatheke Kancani Kunabanye.
Tjheja uyelele, ungenzi abantu bacabange bona bangaphezu kwabanye namkha bangaphasi kwabanye. Umkghonakalisi ofundiswe kuhle uzakwazi bona ubenza njani boke abantu bazizwe balingana, baqakatheke ngokulingana.

8. Abakghonakalisi kufuze bakhe ubudlelwana hlangana kweenqhema zabantu nabantu ngamunye ngamunye. Abakghonakalisi baphathe umsebenzi oqakatheke ukudlula abantu abathwasisako nje kwaphela. Bangasiza neenqhema ngokwahlukahlukana kunye nabantu ngamunye ngamunye bakwazi ukuzwana, babe bakghone ukusebenzisana.


9. Nikela Abantu Bendawo Ithuba Lokuba Bakghonakalisi. Umkghonakalisi kufuze adlulisele ikghonofundwa lakhe lokukghonakalisa ebantwini bendawo.






































IKOMBANDLELA


Umsebenzi womkghonakalisi uqakatheke khulu, begodu umkghonakalisi kufuze bona ahlale nehlelo alikghonakalisako isikhathi eside ngokungakghonakalako. Nokho-ke kufuze kufike isikhathi la umkghonakalisi abuyela khona emva ngebanga lokobana umphakathi sewuyakghona ukuzilawulela iindaba zawo ngaphandle kwesizo langaphandle - lokho-ke wona mnqopho wesiphetho.


Seven key principles	39

Isibonelo, abantu bendawo kufuze bakwazi ukubiza imihlangano, bakwazi nokuba bosihlalo bemihlangano yamakomidi amancani kunye neenqhema ezithunywe ukwenza imisebenzi ethileko.

10. Yabelana Ngelwazi Lelilimuko Nabanye Abakghonakalisi Abasebenza Kezinye Iindawo. Abakghonakalisi kufuze babelane ngelwazi labo lelilumuko emahlelweni we-CBNRM kezinye iindawo - ubunengi bemiraro abahlangabezana nayo miraro evamise kiwo woke amahlelo.

11. Hlala Ulungele Ukuhlala Isikhathi Eside - Kodwana Nanyana Kunjalo Kufuze Wazi Nasele Sifikile Isikhathi Sokobana Sewungakhamba. Umkghonakalisi kufuze ahlale ehlelweni lakhe isikhathi eside ngokungakghonakalako. Kuqakatheke khulu ukuba nehlelo elihle lokukghonakalisa , khulu khulu lokhuya iinthelo zehlelo nasele kufuze zabiwe zidliwe - phela ngalesosikhathi kukula imiraro ivamise ukuvela khona. Umhlobo wekghonakaliso nawo uyatjhuguluka ngokukhamba kwesikhathi, abantu bendawo nabathoma ukufunda amakghonofundwa afuneka ehlelweni elinje nalokhuya nabathoma ukuzithemba ngekghono labo lokulawulela lelihlelo ngokwabo. Beka imibandela ezwakala kuhle yokuphela kwehlelo lokukghonakalisa - umnqopho lapha kudlulisela ezandleni zomphakathi, hayi ukukghonakalisa bekube phakade!!

Ungathomi...
! ukuphakamisa amathemba wabantu ngezinto ezingekho, ezingeze zakghonakala. Abantu nabezwa bona kunamathuba wokuthwasiswa / wokufundiselwa okuthileko, into yokuthoma abayicabangako kukobana emveni kokuthwasiswa / kokufundiswa kwabo bazokuthola imisebenzi. Yenza Isiqiniseko sokobana abantu bazi kuhle ukuthi yini koke abangakulindela mbala ehlelweneli..
! ukucabanga bona abantu bomphakathi boke bacabanga into yinye ngendlela efanako babe benze izinto ngendlela efanako.
Abantu bomphakathi banekolelo ehlukileko, banamathemba angafaniko, ngokunjalo neemfuneko zabo ziyahluka. Ukudlula lapho, umphakathi uhlala utjhuguluka ngeenkhathi zoke.! ukutransfera abakghonakalisi abanamakghonofundwa wokukghonakalisa nakuthoma ukubonakala imiphumela yemisebenzabo. Umkghonakalisi onamakghonofundwa mlise ahlale emsebenzinakhe isikhathi eside ngokufunekako, kodwana nokho angahlali isikhathi eside ngokweqileko.
! ukunyefisa amandla wabarholi bendawo ngokuba mkghonakalisi onamandla khulu. Kungcono wakhe amandla woburholi bendawo ngokudlulisela amakghonofundwakho ebantwini bendawo, ngokutjheja nokuyelela.
































IKOMBANDLELA


40
IPHUZU LEKAMBISOLAWULO 7
Buzwisiseka Kuhle Uburholi Bendawo Kanti Godu Uburholi Bendawo Buwasekela Ngokupheleleko Amahlelo We-CBNRM.


1. Tjheja Uyelele Isiqhema Esidala Nesitjha Sabakhethekileko.
Amandla nakadluliselwa esiqhemeni sabantu esitjha - njengamakhansela wendawo namkha iimphathimandla ze-CBO ehlelweni le-CBNRM - kuhlala kunengozi yokuthi sekuzakuvumbuka isiqhema esitjha sabakhethekileko. Isiqhema sabantweso singahle sisebenzise amandlaso amatjha ukuzitholela okufunwa ngiso ngobusona. Amandla neminqopho yamakhosi namakhosana kufuze bona yaziwe kuhle ngaphambi kobana kungasetjenzwa ngawo.

2. Sebenzisa Imithethosisekelo Ukukhandela Ukuhluthulwa Kwamandla Wokuphatha. Yenza Isiqiniseko sokobana amalungelo nemisebenzi esibopho ivezwe yezwakala emithethwenisisekelo yeenhlangano zokuphatha ngokwahlukahlukana kwazo.

3. Thola abarholi Abahlukileko Emisebenzini Ehlukileko. Lokhu kusabalalisa umsebenzi woburholi, kunzinzise amandla wokuphatha.

4. Yenza Isiqiniseko sokobana Abajameli Bomphakathi Ngebamambala, Hayi Abazikhethileko. Umthethosisekelo
Webandla eliphetheko kufuze bona ukhulume uphikelele ngokuthi abajamelli babonisane neenqhema abazijameleko.




















IKOMBANDLELA
































Abantu ilizwi labo elithathelwa phezulu emphakathini, abarholi bendabuko ( amakhosi namakhosana ) kunye nabantu abakhulu emphakathini, babantu, hlangana nabanye, abazinikelele ukwenza Isiqiniseko sokobana woke umuntu usizakala ngendlela elinganako nabanye



Abajameli kufuze banikelwe isikhathi sokwenza njalo.

5. Yenza Isiqiniseko sokobana Zoke Iinqhema Zijanyelwe. Iinhlangano zendawo kufuze bona zijamele zoke iinqhema ngeenqhema zabantu bendawo.
even key principles 41

Abarholi bendawo



Kufuze benze yoke imizamo ukuqinisekisa bona abantu abangaba namandla ukudlula abanye emphakathini akugcini kubusa bona ehlelweneli.

6. Sebenza Ngeenrhuluphelo Eziphambanako.
Yenza Isiqiniseko sokobana woke umuntu uyazazi iimfuneko neendingo zomphakathi. Iminqopho yesiqhema sinye akukafaneli bona iqakatheke ukudlula yesinye.
7. Nikela Abantu Bendawo Amalungelo Womthetho Anamandla Phezu Kwemithombo Yamandla Yemvelo kobanyana bazokwazi ukusebenzisa umthetho ukuvikela imithombabo yamandla yemvelo emaphandleni.
8. Yenza Isiqiniseko sokobana Ikambiso YamamabhizinisiYamambala Ilandelwa Kuhle.
Abosomabhizinisi abangathembekiko
bayingozi ekulu ekuphathweni kwemithombo yamandla yemvelo. Abantwaba bavamise ukuba namandla, kanengi bayeqisa namehlo nemithetho nemibandela yendawo ekufuze bayihloniphe, begodu kanengi bangawona namahlelo womphakathi. Ikambiso elungileko nefaneleko kezamabhizinisi, njengamathenda nje, kufuze bona ihlale ilandelwa soke isikhathi, kobanyana koke okwenziwako emabhizinisini lawo kuzoragwa ngendlela elungileko nesemthethweni .


Kufuze kwaziwe kuhle ukuthi bobani abantu abanamandla nabanelizwi elithathelwa phezulu.
























IKOMBANDLELA

42

9. Yazi Abarholi Bendawo Ube Ubasebenzise Ngokupheleleko.
Nawuzakwazi bona bobani abanamandla emphakathini, wazi nepolitiki yomphakathi walapho, funda umlando womphakathi walapho. Ngalendlela-ke ungakghona ukubasebenzisa ngokupheleleko abarholi bendawo.


Ungathomi...

! ukucabanga bona umphakathi wemaphandleni awuzicabangeli khulu njengemiphakathi yakezinye iindawo, begodu ungacabangi bona umphakathi wemaphandleni uzwana ngcono kunomphakathi wakezinye iindawo.
! ukucabanga bona kunesiqhema sabarholi sinye kwaphela -
Uburholi buza ngeendlela ezinengi ezihlukahlukeneko - linga ukuzwisisa bona kusebenza njani lokhu endaweni yangekhenu, bese usebenzisana nalo ihlelwelo ngokunabileko ngendlela ongakghona ngayo.
! ukuthatha ihlangothi tjhatjhalazi la kunombango wamandla wokubusa / wokuphatha khona. Ipolitiki yendawo ingatjhuguluka nanyana kukunini, kungakalindeleki, ngalokho-ke abakhozi bakho namhlanje bangaba manabakho kusasa okusakokhu.
! ukugugwa yitjisakalo namajadu wekuthomeni wokubumbana komphakathi -	lokhu kungenzeka kutjhuguluke ngokukhamba kwesikhathi. Thatha isikhathi sakho ihlelo uliqale isikhathi eside.














IKOMBANDLELA


Challenges	43
ISIGABA 3
ISELELE
Amahlelo we-CBNRM ahlala aneenselele ngaso soke isikhathi. Enye yayo ivamise khulu kiwo woke amahlelo we-CBNRM. Ngaphambi kobana uthome ihlelo lakho, akhe ucabange ngenye yeselele ongahle uhlangabezane:

! Elinye Nelinye Ihlelo Le-CBNRM Lihlukile. Ukuthi wakhe wasebenza ehlelweni le-CBNRM phambilini akutjho ukuthi nanamhlanje ungenza izinto ezifana nalezo okhe wazenza ehlelwenelo. Lungela ukufundiswa bujamo bezinto, ulungele nokwenza amatjhuguluko la afunekako.

! Ikombandlela Encwadini Le Seyikombandlela Nje Kwaphela.
Njengobana elinye nelinye ihlelo lihlukile kelinye nje, kuzakufuneka ulungele ukutjhugulula imibandela yekombandlela kobanyana izokukhambisana nephrojekhthakho. Zimisele ukulingelela nokwenza amatjhuguluko
lakufuneka khona. Kodwana yenza Isiqiniseko sokobana uhlathulula kuzwakale kuhle ukuthi kubayini wenza lokho okwenzako. Linga ngawo woke amandla kobaba ungadidi abantu iinhloko.

! Lindela Ukuphikisana Okungaba Khona.
Amahlelo wehlanganyelo namahlelo we-CBNRM kesinye isikhathi athanda ukufana nevukelombuso, ngalokho-ke ungarareki nakuba nokurarana okuphekelela amahlelo la. Kodwana-ke linga ukuphengula imiraro engahle ivele ngokuhlala ubeke ilihlo elihle, bese ulinga ukuyivimbela ukuthi ingenzeki imiraro leyo. Kodwana-ke nanyana kunjalo, ungaphatheki kumbi nakufumaniseka bona iyenzeka imiraro nanyana ulingile ukuyikhandela. Lokho kuyinto ejayelekileko. Izinto ezenzeka kungakalindeleki zibe zisethuse ziiyingcenye yalobubujamo bezinto esicoca ngabo.
! Tjheja Ubudlelwana Bamandla Endaweni. I-CBNRM imalungana nokuphatha boke abantu ngokulingana nangokufana. Abanye abantu abanamandla kungenzeka bangakuthandi lokhu. Kungenzeka kubange irarano. Kesinye isikhathi lokhu angeze wakubalekela, kodwana linga ukukubalekela la kukghonakala khona.
IKOMBANDLELA


44

! Kungenzeka Kube Nezinto Ezidanisako Kunye Nemiraro Eba Khona ngezinye iinkhathi ehlelweneli. Ngeenkhathi ezinjalo-ke umsebenzi omkhulu oqalene nawo kulinga ukwenza woke umuntu ahlale anomoya omuhle, begodu umuntu asebenzele ukurarulula umraro.
! Tjheja 'amandla wokuphikisa'. Izinto nazingakhambi kuhle ngenye ingcenye yehlelo, yoke imizamo ehlelweni ingahle I	iqaliswe emrarweni loyo. Lokhu-ke kungatjho ukuthi iingcenye zehlelo eziphumelelako azisatjhejwa. Linga ukuthi iingcenye zehlelo ezikhamba kuhle zihlale zikhamba kuhle njalo, wena nawusalwela ukulungisa umraro okhona.
! Kuyimvelo Yabantu 'ukubambelela ekambisweni yakade',	ngalokho-ke kuvamisile ukuthi abantu bangayithandi imibono emitjha
namkha iindlela ezitja zokwenza izinto. Ungarareki-ke nakufumaniseka bona imibono emitjha ithatha isikhathi ukwamukeleka, namkha nakube lapho khunye vele igcina ingakamukelwa. Koke lokhu-ke kufuze bona ukuqalelele nawuhlelela ihlelo lakhweli - thola amaqhinga ozawasebenzisa ebantwini abatjhitjhirizako nakufuze kwenziwe amatjhuguluko.
!	Hlala ukulindele Ukusolwa, Ngitjho Nanyana Kesinye Isikhathi Uzakusolwa Ngokungakafaneli Nje.
Abantu bamahlelo we-CBNRM kuvamisile ukuthi bakhulunywe kumbi, basolwe nangokungakafaneli; futhi lokhu kuvamise ukwenziwa babantu abangaphandle kwehlelo le-CBNRM. Ukusolwa okunjalo-ke kungazwisa ubuhlungu kumbi. Ungathatha isikhathi eside solo ulwana naleziinsolo ezinje. Vuma ukuthi lokhu kuzakwenzeka, kodwana ungavumeli iinsolo ezinjalo ukuthi zone umsebenzi omuhle wena nabanye eniwenzako. Iye khona kuliqiniso ukuthi kesinye isikhathi iinsolo osolwa ngazo kuzabe kuziinsolo zeqiniso nezakhako!!! Nakunjalo, lalela, ufunde ngalokho osolwa ngakho, uzimisele nokuvuma ukuthi uphosisile.






IKOMBANDLELA

45
ISIGABA 4

ITJHUMI LAMAPHUZU WEKAMBISOLAWULO YOKUSEBENZA KIWO WOKE UMUNTU
Lelitjhumi lamaphuzu wekambisolawulo yokusebenza lizakuba lisizo mbala kiwo woke umuntu othintekako ehlelweni le-CBNRM - amalungu womphakathi, iimphathimandla zikarhulumende wendawo, abakghonakalisi beenhlangano ezingasizombuso, nabenzi bomthetho bembusweni. La ngamanye wamaphuzu aqakatheke khulu iphrojekthi yeCBNRM nayizakuphumelela.

1. Nqopha Ukwabelana Ngelawulo Nangomsebenzi. I-CBNRM iphathelene nokufaka abantu bomphakathi abanengi ngokungakghonakalako emsebenzini wokwelusa imithombo yamandla yemvelo.
Khumbula bona i-CBNRM ngeyomphakathi, ayisiyo yomuntu munye namkha yekomidi. Lokhu-ke kutjho ukuthi umphakathi kufuzile bona unikelwe ithuba lokuba nelizwi ekuthathweni kweenqunto. Godu kutjho nokuthi nokudlulisela umsebenzi namandla wokuphatha ebantwini abasebenza ngalo ihlelweli. Ukunikela abantu imisebenzi neembopho kungatjho ukuthi izinto azikhambi ngendlela zihlelwe ngayo soke isikhathi - khulu khulu abantwabo nabanganawo amakghonofundwa. Ngalokhu-ke ukuthwasiswa kuqakathekile, ngokunjalo nokukhuthazwa nakho kuqakatheke kangako.

Ukuphatha iphrojekthi yomphakathi, enabantu abanengi, kesinye isikhathi kungabadosisa nzima abantu abajayele ukuba seenkhundleni zokuphatha ngentandwabo. Zimisele ukufunda iindlela ezitja zokuphatha abantu. Nokho-ke ukhumbule bona ukungena kilelihlelo yinto umuntu azinikela kiyo ngokuzithandela kwakhe - akunamuntu ekufuze bona agandelelwe ukuthi angene ehlelweni nakube akafuni. Khuthaza abantu bona babe nelitho abalitjhoko elingasiza ehlelweneli ngokuzithandela kwabo - kodwana ungalingi ukubakatelela bona babe nabakutjhoko.
IKOMBANDLELA


46
2. Beka Ilihlo Ube Ulinganise Soke Isikhathi. Kufuze wazi ngeenkhathi zoke ukuthi iphrojekthi yakho ye-CBNRM isebenza kuhle na. Ukwenza lokhu, iphrojekthakho kufuze bona ibe neminqopho ezwakala kuhle - umtlamo otjho kuhle ukuthi yini ofuna ukuyenza nokuthi ufuna ukukwenza njani lokho. Kufuze godu ibe nanehlelo ozalisebenzisa ukuhlola soke isikhathi ukuthi usakhamba endleleni efaneleko na. Nakube kunemiraro ephrojekthini, kufuze wazi msinyana ngayo, kobanyana uzokwazi ukuthatha amagadango wokuyirarulula. Ukubeka ilihlo nokulinganisa amathulusi wokulinganisa indima esele yenziwe, nesaseleko, nawokuthola imiraro engaba khona ephrojekthini. Lawa-ke makghonofundwa abantu abasephrojekthini ekufuze bazi ngawo. Mhlamunye kungaba lisizo ukuthola umsebenzisani wakho wehlangano engasiyombuso kobanyana azokusiza malungana nalokhu.

3. Yazisa Abantu Soke Isikhathi, Ukulalele Nalokho Abakutjhoko. Ngeenkhathi zoke kufuze bona abantu uhlale ubazisa ngephrojekhthakho, ulalele nemibonwabo.
Zinengi iindlela zokwenza lokhu - imihlangano enande ibanjwa, imibiko ebuyako, imihlangano yeemfundobandulo, amaphepha wezaziso, amaphowusta, ngitjho nalokhuya nawunande ucocacoca nabantu nawuhlangana nabo eentolo zangekhenu. Okuqakathekileko kukuthi wenze bona woke umuntu uhlala asazi, uvumele nabantu ukuthi bafake isandla basize ngalokho abangasiza ngakho.

4. Zimisele Ukufunda Iindlela Ezitja Zokwenza Izinto.
Ukuphatha iphrojekthi yomphakathi endaweni yemaphandleni akufani nokuphatha ikhamphani ekulu edrobheni elikhulu namkha umnyango karhulumende. Izinto zingahle zisebenze ngenye indlela ehlukileko lapha! Umphakathi umnikazi wephrojekthi le, begodu iinqunto ezinengi zenziwa ngiwo. Zimisele ukuhlangabezana nezehlakalo ezingakalindeleki ekungenzeka ukuthi ungabi namandla angako wokuzilawula. Kuzakufuneka ube namakghonofundwa ahlukileko ukukhuthaza umphakathi ukuthi usebenzisane, ngalokho-ke zimisele ukufunda kunye nokulinga iindlela ezitja.
IKOMBANDLEL


Guidelines for everybody	47

5. Hlala Usebenza Njengomuntu Ofundiswe Kuhle Nozinikeleko Soke Isikhathi.
Amaphrojekthi womphakathi kufuze akwazi ukwenza izinto ngeendlela ezitja namkha ngeendlela ezihlukileko. Kodwana soke isikhathi kufuze abantu bahlale bazihlonipha, bahloniphe nomsebenzi, basebenze nangokuzinikela. Lokhu-ke kubala nezinto ezinjengokubeka imithetho ibe ilandelwe, nokuvumelana nekambiso yokuziphatha elayela bona abantu kufuze baziphathe njani emihlanganweni, nokuthi kufuze basebenze njani, nokuthi kufuze kwenzekeni nakube abenzi izinto ngokwefanelo. Abantu kufuze soke isikhathi benze lokho abathi bazakwenza. Kutjho godu nokuthi imihlangano kufuze iragwe ngendlela efaneleko, kube namarekhodi abekwako, kuthunyelwe nemibiko la kufuze ithunyelwe khona nayifunekako.

6. Ungavumeli Abantu Basebenzise Iphrojekthi Yenu Ukuzizuzela Izinto Ezingezabo, Eziqalene Nabo Kwaphela.

Akusinto elula ukuhlanganisa abantu abangafaniko kobana bazokusebenza ndawonye ngomnqopho munye! Abantu bangaziphatha ngendlela etjengisa ukuzicabangela bona babodwa, khulu khulu la kunemali khona namkha la kunobunye ubuhle obutholakalako khona! ( njengokuhlanganyela imihlangano yeemfundobandulo, ukukhamba, njll. ) Linga ukwenza Isiqiniseko sokobana abantu ngamunye ngamunye namkha iinqhema azisizakali ngephrojekthi ukuzalisa zazo iimfuneko eziqalene nazo kwaphela - phela iphrojekthi le yenzelelwe ukusiza umphakathi.

7. Bekezela, Kodwana Funa Ukuthi Abantu Basebenze Ngokuzinikela Nangokukhuthala.

Ukwenza umphakathi usebenzisane ngokuzwana kungaba lihlelo elithatha isikhathi. Abanikeli ngeemali neenthunywa zikarhulumende kufuze balimuke bona ukuvula ihlangano yomphakathi nokwenza amaphrojekthi asebenze lihlelo elibuthaka nelinzima. Kungahle kuthathe iminyaka eminengi. Omunye nomunye kufuze ahlale asebenza ngokuzinikela, asekele koke la kufuneka khona. Ungarhiriki nakuba budisi! Ngakelinye ihlangothi, Ungathomi ukubekezelela ukuziphatha okungakalungi okungahle kuphambukise iphrojekthako namkha kuyiriyadise ngento engekho. Ungafuna ukuthi abantu baziphathe ngendlela yehlonipho nenokuzinikela nakube wena ngokwakho uba sibonelo.


IKOMBANDLELA


48

8. Hlonipha Ikolelo Nemikghwa Yabantu Bendawo.

Hlonipha umlando wabantu, nekolo yabo kunye nemikghwa namasikwabo. Abantu bendawo baneendlela zabo zokwenza izinto, ye-ke iindlela zabezo ziqakatheke njengezinye iindlela zokwenza izinto. Linga ukujayela nokuzwisisa iindlela zokwenza izinto zabantu bendawo yalapho. Hlonipha abarholi bendawo yalapho. Nakube kufuneka wenze amatjhuguluko, yenza Isiqiniseko sokobana uyabathatha abantu ukhambe nabo, ungabatjhiyi ngemva - Ungathomi ukulinga ukukatelela iindlela zakho phezu kwabo!

9. Yakha Ukuthembana Hlangana Nabantu Bewusebenze Ngamandla Ukwenza Ukuthi Ukuthembanokho Kuhlale Kukhona.

10. Yakha Abarholi Bendawo Neenkutani Ze-CBNRM. Hlukanisela abantu umsebenzi bese utjhiya nendawo yabarholi bendawo abasakhulako kobanyana nabo bazokuthola ithuba lokuziveza.




























IKOMBANDLELA


Guidelines for communities	49
ISIGABA 5
AMAPHUZU ALITJHUMINANYE WEKAMBISOLAWULO YOKUSEBENZA EMIPHAKATHINI


Ikambisolawulo le iqothele amalungu womPhakathi akhona ehlelweni le-CBNRM. Kodwana-ke nanyana kunjalo ikambisolawulo isezabasiza nabanye abantu.Imiphatkathi ziinqhema zabantu abahlala ndawonye, nabahlanganyele indawo yomphakathi kunye nemithombo yamandla yemvelo ukuziphilisa. Laba-ke babantu abazakuvula ihlangano ye-CBNRM babe bakhe nephrojekthi ye-CBNRM ukuvikela imithombo yamandla yemvelo nokwenza ipilo yabantu ibe ngcono. Ikombandlela le ngeyakho.

1. Yelusa Imithombo Yamandla Yemvelo. Ngaphandle kwehlabathi, amanzi, imithi, iintjalo kunye neenyamazana, angeze kube ne-CBNRM. Nawuzakukghona ukuvikela imithombo yamandla yemvelo le, kufuze ube nehlelo ozakusebenza ngalo elizakuvunyelwa mumuntu woke. Ihlelweli kufuze litjho bona imithombo yamandla ingasetjenziswa njani. Ihlelweli kufuze litjho nokuthi ipilo yabantu ingenziwa njani ibe ngcono.

2. Sebenzisana Nabantu Abanengi Ngokungakghonakalako. Zoke iinqhema ezinekareko emphakathini kufuze bona zibe nesandla ephrojekthini ye-CBNRM - khulu khulu lababantu abavamise ukweqiswa amehlo, njengabantu abasikazi, ilutjha kunye nabantu abatlhoge khulu. Tjheja ukuthi kungabi neenqhema ezinamandla namkha abantu ngamunye ngamunye abanamandla abazakusizakala ngephrojekthi le ukuzalisa zabo iimfuneko eziqalene nabo kwaphela.


IIKOMBANDLELA


50

3. Sebenzisa Ihlangano Enamandla Nezakujamela Abantu Ngeqiniso Ukujamela Abantu Bendawo. Umphakathi kufuze uvule ihlangano ezakulawula iphrojekthi ye-CBNRM. Nakube seyivele ikhona ihlangano yendawo enamandla engenza lokhu - njenge-Development Trust - ningasebenzisa yona. Nakungasinjalo, kuzakufuneka bona uvulele i-CBNRM enye ihlangano. Ihlangano le kufuze bona ibe nabantu abavela eenqhemeni zomphakathi ezahlukehlukeneko.
Abantu behlangano le kufuze bona bathembeke, begodu babe babantu abakhutheleko. Kufuze badose iphrojekthi le kuzokusizakala umphakathi woke. La kukghonakala khona, faka namaKhansela kaRhulumende weNdawo kunye neemphathimandla ephrojekthini le - umsebenzabo uqakatheke khulu.

4. Kufuze Wazi Kuhle Bona Iphrojekthi Le Izawenzelani Umphakathi. Yenza Isiqiniseko sokobana boke abantu bayavumelana ngokuthi izokwenzani iphrojekthi le. Beka iminqopho ezwakala kuhle, ezwiwa nevunywa mumuntu woke.
Yenza Isiqiniseko sokobana iminqopho oyibekako minqopho ekghonakalako - Ungathomi ukulinga ukwenza izinto ezingakghonakaliko. Yenza Isiqiniseko sokobana boke abahlanganyeli abavela ngaphandle - njengorhulumende nje, iinhlangano ezingasizombuso kunye nabahlanganyeli bamabhizinisi wangeqadi - bayizwisisa kuhle iminqophako.

5. Ilimuke Kuhle Yoke Imihlobo Ehlukahlukeneko Yobuhle Behlelo Lakho.
Obunye ubuhle behlelweli buzakufika msinyana. Kodwana-ke nokho obunye bungathatha iminyaka ukuphumelela. Ubunengi babantu bazakukarwa bubuhle obufika msinyazana - khulu khulu ubuhle obuyimali. Kodwana-ke kuqakathekile ukuthi woke umuntu ahlathululelwe kuhle ukuthi ubuhle bangemva kwesikhathi bungaba yini. Hlangana nabo-ke kubalwa:
! indawo engcono yokuhlala - ihlabathi, amanzi, iintjalo kunye neenyamazana zizakuvikeleka kobanyana zizokuhlala zilisizo kini nesizukulwaneni sangomuso.
!	ifundo nokuthwasiselwa amakghonofundwa kwamalungu womphakathi
!	ukusebenzisana nokuzwana okungcono emphakathini kunye nanabahlanganyeli bangaphandle
!	iindlela ezingcono zokusebenzisa inarha
!	ezinye iindlela zokuziphilisa I
















KOMBANDLELA
























!I Isizo elandisiweko elivela ngaphandle - sekubalwa nelivela kurhulumende, kubanikeliimali kunye neenhlangano ezingasizombuso
!	ubunikazi obuqinisekisiweko nokusetjenziswa kwamalungelo wenarha nawemithombo yamandla yemvelo
!	ukuvikeleka kwenarha eengozini zangaphandle
!	ukukghona ukubolekwa iimali mabhanga nezinye iinhlangano ezibolekisa ngeemali
!	ukuqiniswa kwamagugu wamasiko, wemikghwa yokuphila nawekolelo.
Ukuthola boke lobubuhle akusinto eyenzeka lula - kutjho ukuthi ihlangano nomphakathi kufuze basebenze nzima nangokukhuthala.

6. I-CBNRM Angeze Yayirarulula Yoke Imiraro
Emphakathini. Bunengi ubuhle i-CBNRM engabulethela umphakathi, kodwana angeze yakghona ukurarulula yoke imiraro ekhona. Isibonelo, i-CBNRM angeze yakghona ukunikela woke umuntu umsebenzi. Omunye nomunye kufuze bona akuzwisise lokhu - ngoba nakungasinjalo abantu bazakudana ngobunengi. I-CBNRM ingenye nje yeendlela zokusiza ukurarulula imiraro. Abantu kufuze bona baragele phambili ngokwenza umsebenzabo njengemhleni. I-owuvathayimu kunye namaphrojekthi we-CBNRM kuzakuvula amanye nje wamathuba amatjha, hlangana namanye.

7. Abanye Abantu Bazakufaka Isandla Ukudlula Abanye Kufuze Bathokozwe Ngefanelo.

Amanye wamalungu womphakathi azakusebenza ukudlula amanye ephrojekthini le, ngalokho-ke kufuze bona athokozwe ngefanelo ngomsebenzi awenzileko. Okhunye kukuthi njengoba i-CBNRM izakuletha amatjhuguluko endleleni abantu abenza ngayo izinto, abanye abantgu bangahle balahlekelwe ngeminye yemithombo yemali ebebaziphilisa ngayo. Isibonelo kukuthi kungenzeka ukuthi abantu bangasakghoni ukuthiya iinhlambi ezinengi njengaphambilini elwandle, namkha angeze basakghona ukutheza iinkuni ezinengi njengokuthanda kwabo emahlathini. Abantwaba-ke kufuze bona kube nento abaliliswa ngayo - mhlamunye ngokuthola umsebenzi khona ephrojekthini le. Yenza Isiqiniseko sokobana woke umuntu uyakuzwisisa lokhu kwekuthomeni - ngoba nakungasinjalo ngokukhamba kwesikhathi kungahle kubange irarano.
IKOMBANDLELA


52

8. Lindela Irarano. Koke la kunabantu khona kuphele kube nokurarana, khulu khulu nakube kunemali namkha obunye ubuhle obutholakalako, namkha nakube kunemithetho ebekiweko elawula ukuthi abantu bangasebenzisa imithombo yamandla engangani. Hlala ukulungele lokhu, bewulinge nokukulungisa kungakabi kumbi khulu. Yenza ukuthi abantu bahlala banelwazi, begodu uzilalele iinlilo nemirarwabo. Sebenza ngabantu ngendlela elungileko.

9. Yenza Isiqiniseko sokobana Omunye Nomunye Uyazazi Iimbopho Zakhe Nemisebenzakhe. Yenza ukuthi uhlala ubamba imihlangano ukwenzelela bona omunye nomunye uyazi bona kufuze enzeni. Emthethwenisisekelo wehlanganwakho akuvele kuhle kuzwakale bona yini umsebenzi neembopho zomunye nomunye umuntu.

10. Yazisa Woke Umuntu. Kufuze kube nokuthintana okuhle hlangana naye woke umuntu othintekako ngazo zoke iinkhathi, ngaphakathi komphakathi ngokwawo kunye nahlangana nabahlanganyeli bangaphandle. Lokhu-ke kungenziwa emihlanganweni enande ibanjwa, nemihlanganweni ebuyisa umbiko, nemihlanganweni yeemfundobandulo, emaphetjhaneni wemibiko anande athunyelelwa amalungu, kunye nezazisweni zomphakathi - ngitjho nalokhuya nawunande ukhuluma nabantu nawuhlangana nabo. Tjela abantu bona kwenzekani ube ulalele nemibonwabo. Lokhu-ke kuzakusiza ukurarulula imiraro ngaphambi kobana iragele phambili
11. Yazisa Abantu Bona Bayingcenye Yomphakathi ngalokhu - umhlanganyelakho oyihlangano engasiyombuso uzakunikela eminye imininingwana ngalokhu. Abantu kufuze godu bazi nangemithetho nemithethokambiso yeSewula Afrika ethinta i-	CBNRM, bazi godu neemvumelwano urhulumende weSewula Afrika azitlikitle namazwe ngamazwe. Iimvumelwanezi zithi amaSewula Afrika azakusebenzela ukuvikela imithombo yamandla yemvelo yelizwe leSewula Afrika, abe asebenzele nokwenza ngcono ipilo yabantu abasebenzisa imithombo yamandla le.
IKOMBANDLELA


ISIGABA 6
AMAPHUZU ALITJHUMINANYE WEKOMBANDLELA
ASETJENZISWA BASEBENZISI BE-CBNRM

Abasebenzisi babantu abasebenza ngamaphrojekthi we-CBNRM wokemalanga begodu abanamakghonofundwa wokusiza ngokujanyiswa kwamaphrojekthi we-CBNRM.
Lapha-ke kubalwa nabantu abasebenza eenhlanganweni ezingasizombuso, iinhlangano zabanikeli beemali, abarhubhululi kunye neemphathimandla zeminyango karhulumende eziphathelene ne-CBNRM. Umsebenzabo kulekelela umphakathi ukujamisa nokukhambisa amaphrojekthi we-CBNRM - ukukghonakalisa. Ikombandlela le yenzelelwe wena.

1. Iindlela Ezinengi Zokuziphilisa. Umphakathi uneendlela ezinengi zokuziphilisa ngenarha ohlala kiyo nangemithombo yamandla yemvelo esendaweni leyo. Lokhu-ke kuqakatheke khulu - kutjho ukuthi ngeenkhathi zobunzima angeze bathembele kwaphela eendledlaneni ezimbadlwana zokuzalisa iindingo zabo. Kufuze wenze Isiqiniseko sokobana abantu baragela phambili ngokuba nemihlobohlobo yeendlela zokuziphilisa ezibambelelako. Iphrojekthi ye-CBNRM kufuze bona ivulele abantu amathuba amatjha.

2. Ilawule Ngokuyelela Imithombo Yamandla Yemvelo. 'Isendlalelo semithombo yamandla yemvelo' - inarha, amanzi, iintjalo kunye neenyamazana - kuyisika yephrojekthi ye-CBNRM. Isendlalelwesi nasingagirika, angeze kusaba ne-CBNRM. Ngaphambi kobana iphrojekthi ye-	CBNRM ingathoma, kufuze ube nemininingwana yelwazi ethembekileko ngesendlalelo semithombo yamandla yemvelo nangokuthi isetjenziswa njani imithombo yamandla ( kusetjenziswa ini, kusetjenziselwani, kusetjenziswa ngubani, kusetjenziswa kangangani nokuthi kusetjenziswa kanengi kangangani). Kufuze wazi namandla namkha ikghono lamandla wokuveza (wokukhiqiza ) wokuphilisana kwemvelo - ukuthi ingangani imithombo yamandla yemvelo engasetjenziswa ngaphambi kobana lingonakala ihlelo lokuphilisana kwemvelo.



IKOMBANDLELA


54
Tlama ihlelo lokuphatha nokulawula, ukhumbule nokuthi umtlamo loyo kufuze usime ngabantu bendawo, kanti-ke kufuze bona babe nesandla nelizwi ehlelwenelo kwekuthomeni. Thoma ngomtlamo olula, otlanywe khona endaweni, nemithetho nomthethosisekelo, bese-ke wakhela phezu kwakho koke lokhu. Funa imibono yezazi, kodwana yenza Isiqiniseko sokobana umtlamakho uyazizalisa iimfuneko zendawo. Lungiselela ukubuyisela enye imali evela emaphrojekthini we-CBNRM emsebenzini wokusingatha amandla wemithombo yamandla yemvelo. Ekubonakele esikhathini esidlulileko kukuthi itjhumi lamaphesente ukuya ematjhumini amabili wamaphesente wemali eyenziweko ivamisile ukwanela ukwenza lokhu. Inani elilingene poro lihlukahluka ngomthombo wamandla omunye nomunye nangephrojekthi enye nenye.

3. limuka Bona Enye Nenye Iprojekthi Ye-CBNRM Ihlukile.

Angeze wenza okwenze kenye iphrojekthi ye-CBNRM kenye iphrojekthi soke isikhathi. Limuka ubujamo bezinto bendawo bese wenza ukuthi indlelakho yokukghonakalisa ikhambisana nabo. Abantu bendawo baneendlela zabo zokwenza izinto - zihloniphe ube uzifundise nokusebenzisana nazo iindlelezo. Beka imithetho yendawo nekambiso yokwenza izinto, kunye neendlela zokuziphatha abantu abavumelana nazo. Ngakelinye ihlangothi, tjheja imithethokambiso namaqhinga asebenza elizweni loke neemfundeni ngeemfunda bese ukusebenzisa ngendlela ezakusiza. Akunamtlamo munye obekelwe ukunqophisa i-CBNRM. Sebenzisa okufunde eenkhathini ezidlulileko, uhlale ubeke ilihlo.

4. Yakha Ihlangano Yendawo. Abanikazi behlelo le-CBNRM mphakathi ngokwawo. Ihlangano ye-CBNRM yomphakathi kufuze bona kube ngiyo eyenza umsebenzi wamaphepha we- ofisini newokuthatha iinqunto. Nakukghonakalako, sebenzisa ihlangano esele vele ikhona. Kodwana nakube ayikho ihlangano yendawo enamandla nelungileko ongathathela kiyo, kuzakufuneka bona kuvulwe ihlangano etja ye-CBNRM. omunye wemisebenzakho ephambili kunikela amandla wokwakha - ukusiza ihlangano yendawo ngesekelo lamambala nomsebenzi wokuthwasisa kobanyana izokwenza umsebenzayo ngefanelo. Isekelo lakho kufuze liragele phambili isikhathi ihlangano yendawo beyiqine ngokwaneleko ukuphatha nokulawula iphrojekthi ye-CBNRM ngepumelelo.

IKOMBANDLELA


Guidelines for practitioners	55
5. Yenza Isiqiniseko sokobana I-CBNRM Iletha Ubuhle Bamambala, Namhlanje Nangomuso Ebanntwini Bendawo.
Ubuhle be-CBNRM ebantwini bendawo kufuze bona ubuncani bakhona bulingane neendleko zokuthwala ihlelo le- CBNRM. Abantu bendawo bahlala bamajadu, kanti nenarha abanayo yincani. Angeze bavume ukukhambisa inarhabo nokusebenzisa isikhathi sabo ku-	CBNRM ngaphandle kobanyana kube nobuhle obubonakalako obuzakuza kibo.
Yenza Isiqiniseko sokobana nanyana ngimaphi amaphrojekthi we-	CBNRM anomtlamo wamambala wekambiso azayilandela kunye nethuba elihle lokuphumelela. Lokhu-ke kubala nokuqinisekisa bona kunemakethe yepahla evezwako namkha imisebenzi eyenziwa maphrojekthi we-CBNRM. Umtlamo loyo kufuze bona ubale nendlela yokuhlola nokuqalisisa ikhwalithi - phela ipahla eyenziwe budlabha nabutjhophori angeze ithengiseke!!!
6. Sebenzisa Abakghonakalisi Abafundisiweko Nabanye Abasekeli Nabaluleki Ongahlala ubathemba.
Umnqopho kukuthi abantu bendawo baziphathele iphrojekthi ye-CBNRM ngaphandle kwesizo lokukghonakalisa elivela ngaphandle, nangaphandle kwesekelo langaphandle, kodwana lokhu kungathatha isikhathi eside. Laphokhunye, umsebenzi owenziwa zizazi ( njengokumaketha nje ), kungenzeka kufuneke bona nawo wenziwe mhlanganyeli wangaphandle. Lokhu-ke kwenzeka emabhizinisini amanengi. Koke la kukghonakala khona, faka abantu bendawo abanamakghonofundwa , kanti-ke la kunganabantu bendawo abanamakghonofundwa afunekako, lungiselela ukudlulisela amakghonofundwa lawo ebantwini bendawo msinyana ngokungakghonakalako.
7. Yenza Isiqiniseko sokobana Babantu Abalungileko Nabafaneleko Abaku-CBNRM.
Faka abantu abanamakghonofundwa, netjisakalo kunye nekghono lokusebenzisana kuhle nabanye abantu. Kufuze bona kube "nekutani" namkha umrholi komunye nomunye umsebenzi omkhulu ephrojekthini. Lokhu-ke kufuze bona kwenzeke ehlanganweni yomphakathi nakubahlanganyeli bangaphandle abanjengeminyango yembusweni neenhlangano ezingasizombuso. La kukghonakala khona, yakha abarholi bendawo - nikela abantu abanganalimuko imisebenzi nethwasiso kunye nesekelo elifunekako. IKOMBANDLELA


56

8. Lindela Irarano Nombango Weenkhundla, bese Ukulungiselela Kusese Nesikhathi Lokhu. Omunye nomunye umphakathi unombangwawo weenkhundla.
Kufuze uyilimuke ipolitiki yeenkhundla endaweni yangekhenu kobanyana uzokwazi ukusebenza ngerarano elingaba khona.
Ungalindela irarano nanyana kukunini ehlelweni le-CBNRM, kodwana khulu khulu lokhuya nalithoma ukuveza iinthelo. Ekuhleleni kwakho, lindela ukurarana okungahle kube khona bese wenza amalungiselelo wendlela ozakurarulula ngayo iraranwelo, kodwana kufuze kube yindlela ezakuvunyelwa mumuntu woke.

9. Yakha Isikhozi Nabahlanganyeli Bangaphandle Bese Wenza Ongakwenza Ukwenza Isiqiniseko sokobana Isikhozeso Sihlala Sikhona. Sebenzisana nezinye iinhlangano embusweni nekorweni yangeqadi, uzenzele nendawo. Yenza Isiqiniseko sokobana nazo ziyasizakala ngokusebenzisana nawe, kodwana limuka bona lokhu kungayibanga imiraro emitjha. Nakube abahlanganyeli bangaphandle bakhona emaphuzwini ayisika wephrojekthi, njengokukha imithombo yamandla yemvelo, sebenzisana ngokubambisana nabo ukulawula nokubeka ilihlo emisebenzinabo ube utjengise umphakathi nokuthi kusetjenzwa njani nabahlanganyelaba.

10 . Bhajetha Ngokuqalisisa Ubujamo Bezinto Njengoba Bunjalo.
Amaphrojekthi we-CBNRM asebenza ngekambiso yokuphatha ngokuhlanganyela. Ihlelo lokuphatha ngokuhlanganyela lidla iindleko ezinengi, lithatha nesikhathi eside kunehlelo lokuphatha elijayelekileko. Lokhu-ke kungebanga lokobanakufuneka enye imali nesinye isikhathi ukuphumelelisa ihlelo lokuhlanganyela. Kodwana lelihlelo ngilo elinepumelelo engcono ngemva kwesikhathi, khulu khulu emaphrojekthini womphakathi. Kufuze wenze Isiqiniseko sokobana uzabela imali leziindleko ezingezelelweko.
11. Vula Isifuba, Uthembeke: Sebenzisa isikhathi esinengi emikhulumiswaneni, kanti-ke la kunokungavumelani khona, linga ukuthola ukurarulula ngendlela ethembekileko ezakusebenzela umuntu woke. Kodwana ungazilaliseli amehlo iinqhema ezilinga ukutjhotjholozela zazo iinrhuluphelo kwaphela. Yenza Isiqiniseko sokobana nakuhlelelwa imisebenzi ngomuso imibono yomuntu woke iyatjhejwa.

IKOMBANDLELA


Guidelines for policy makers	57
ISIGABA 7
AMAPHUZU ALITJHUMINANTATHU AZAKUSETJENZISWA BABENZI BOMTHETHOKAMBISO

Abenzi bomthethokambiso babantu bakarhulumende abenza imithetho nemithethokambiso ephathelene ne-CBNRM. Ikombandlela le yenzelwe wena.

1. Nikela Umphakathi Ithuba Lokuba Nelizwi Nombono Begodu Uvulekele Ukwamukela iindlela ezitja.
Thoma ukufaka umphakathi eendabeni ze-CBNRM lisathoma ihlelo lokubeka imithethokambiso. Lokhu kungobanyana vele abantwaba phela ngibo abasebenzisi nabavikeli bemithombo yamandla yemvelo. La kukghonakala khona, faka nelwazi lendabuko lendawo leyo emithethweni nemithethwenikambiso eniyakhako. Zimisele ukwenza amatjhuguluko emithethwenikambiso nakube uthola iintjengiso ezivela ebantwini ngokwabo zokuthi kufuneka amatjhuguluko.

2. Amaphepha Womthethokambiso Kufuze Abe Lula Futhi Atholakale Lula. Yenza Isiqiniseko sokobana imithethokambiso itlolwe ngelimi elilula nelizwakalako. omunye nomunye osephrojekthini i-CBNRM kufuze akwazi ukuthola amakhophi womthethokambiso we-CBNRM. La kukghonakala khona, imitlolo yomthethokambiso leyo itjhugulule ibe ngamalimi wendawo yalapho.







IKOMBANDLELA


58

3. Imithethokambiso Yelizwe Loke Neyeemfunda Ngeemfunda Kufuze Ibe
Sisendlalelo Semithetho Yendawo. Kuqakatheke khulu ukuthi amaphrojekthi we-CBNRM athintane nama-IDP wendawo naweenyingi, ngoba i-IDP iletha ndawonye yoke imizamo yetuthuko yendawo. I-IDP iqalelela nemithetho yelizwe neyeemfunda, nemithethokambiso kunye namahlelo. Ngebanga lakokhu-ke, umasipaladi wendawo kufuze asebenzisane nehlelo le-CBNRM. Ngokwefanelo umKhandlu weNdawo kufuze ubeke ikomidi ye-	CBNRM namkha isiqhema somsebenzi esizakusebenzisana nehlangano ye-CBNRM endaweni yalapho. Ngemva kwalokhu-ke, tjhiyela abantu bendawo ithuba lokobana bazenzele yabo imithetho, ngokusebenzisa ilwazi lendawo namasiko nemikghwa yabantu bendawo le.

4. Sebenzela Ukuthi Ekugcineni Amandla Wokuphatha Uwanikele
Abasebenzisi Bemithombo Yamandla Ngokwabo. Nasele lisebenza belinamakghonofundwa nethwasiso efunekako ihlelo lendawo le-CBNRM, amandla wokuphatha nokulawula imithombo yamandla kufuze bona adluliselwe kilo ihlelweli ngokwalo. Nikela abantu ihlelo levikeleko lesikhathi eside namalungelo wemithombo yamandla nawenarha. Abantu kufuze bazi bona amalungelwabo wenarha nawemithombo yamandla avikelekile ngaphambi kobana bangasebenzisa isikhathi sabo nemalabo ekuphatheni imithombo yamandla.

5. Faka Woke Umuntu Ozakuthintwa Yi-CBNRM.
Woke umuntu othintwa kuphathwa kwemithombo yamandla yendawo kufuze bona abe nelizwi ephrojekthini ye-CBNRM. Hlangana nabantwaba-ke kubalwa nabarholi bendabuko la banamandla khona.

6. Omunye Nomunye Umnyango Kufuze Wenze Iqiniso Lokobana Imithetho, imithethokambiso Kunye Neemvumelwano Zendawo Kuyahlonitjhwa. Iminyango yombuso kufuze ibeke ilihlo emahlelweni we-CBNRM ukwenza Isiqiniseko sokobana imithetho nemithethokambiso iyalandelwa. Kufuze ibeke nelihlo phezu komsebenzi weemphathimandla zeminyango yembusweni ukuqinisekisa bona zenza umsebenzazo ngefanelo.
IKOMBANDLELA


Guidelines for policy makers	59

7. Imithethokambiso Kufuze Bona Ibe Namandla. Abantu nabephula imithetho kufuze bahlawuliswe ngehlawulo efaneleko. Ihlawulo kufuze bona iye ngokuqina emacaleni abuyelelako. Iimphathimandla ezihlangana nabantu kufuze bona zivunyelwe ukusebenzisa imibonwazo nazisebenzisa umthetho. Kufuze zilimuke bona obunye nobunye ubujamo bezinto behlukile kobunye.

8. Beka Imibandela Ezwakala Kuhle Yokudlulisa Amandla Wokuphatha. Umphakathi kufuze wazi bona kufuze wenzeni nawuzakunikelwa amandla wokuphatha imithombo yamandla yemvelo. Imibandela le hlangana nayo kubalwa nalokhu : kube nebandla labaphathi elikhethiweko, kuvulwe Iisijamiso somthetho esinjenge-Trust, i-Communal Property Association namkha iKhamphani eyi-Section 21, ubufakazi bokuthi labo abanikelwa amandla banawo amakghonofundwa afunekako nekghono lokuphatha, kanti godu kufuze bona kube nehlelo lokubeka ilihlo. Isizo langaphandle liyafuneka, kobanyana umphakathi uzokwazi ukuzalisa imibandela ebekiweko le.

9. Yakha Amandla Wekghono.
Thola ube uzisebenzise ngokupheleleko iindlela ezikhona zokusekela amahlelo wokuthwasisa ngeemali, kobanyana ithwasiso efunekako emakghonofundweni afunekako izokunikelwa abasebenzisi bemithombo yamandla bendawo yalapho, bazokwazi ukuzelusela yona. Ekuhleleni kwakho yenza iqiniso lokobana iimali zikhutjhelwa amahlelo wokuthwasisa afaneleko. Ukuthwasiswa kungenzeka kufuneke neemphathisweni zikamasipaladi wendawo kobanyana zizokukghona ukusekela ihlelo le-CBNRM ngendlela efaneleko.

10. Giriza Iinqabo Ezihlangana Neminyango. Omunye nomunye umnyango wembusweni namkha isijamiso kufuze sazi kuhle bona yini umsebenzi waso ku- CBNRM. Ukulungelela imisebenzi ye-CBNRM eminyangweni ngeminyango, kufuze bona kuvulwe iinkundla zemivango yababelani abavela kibo boke ababelani abaphambili. Kungaba ziinkundla zesikhatjhana namkha amakomidi - ajanyiselwe amaphrojekthi athileko namkha amahlelo athileko, ekuzakuthi nakaphetha umsebenzawo bese ayavalwa.

IKOMBANDLELA


60
11. Thola Imininingwana Yelwazi Elilungileko Ngaphambi Kokutlikitla Iimvumelwano. Ngaphambi kokutlikitla iimvumelwano namaphrojekthi we-CBNRM, iminyango yembusweni kufuze yenze iqiniso lokobana amaphrojekthi layo asebujamweni obuhle beemali, nokuthi kuzakuba nobuhle bamambala bokubabalelwa kwemithombo yamandla yemvelo. Kufuze godu wenze nesiqiniseko sokuthi iphrojekthi leyo nangambala mhlobo we-CBNRM.

12. Yenza Kube Lula Ukuthi Umphakathi Ubuyelwe Yimali Ku-CBNRM. Urhulumende angathatha amagadango wokwenzela umphakathi ubulula bokuthola imali ngamahlelo we-CBNRM. Isibonelo, ipahla elilifa elithengisekako ingadludliselwa emphakathini; umphakathi unganikelwa imvumo yokukhupha amaphemithi namkha wokuqhatjhisela iinqhema zangaphandle ( njengamabhizinisi wangeqadi nje ) kobanyana zisebenzise imithombo yamandla ngemibandela ethileko. Kufuze nokho-ke uqale imibandela yomthetho yeemvumelwano ezinjengalezi, uqale nokuthi zizakubambelela kangangani hlangana komphakathi nekoro yangeqadi.

13. Qinisekisa Ubuhle Obungasimali. Ubuhle obungasimali buqakathekile nemahlelweni we-CBNRM. Hlangana nabo kubalwa nalokhu :

!	Ukuvikelwa kwenarha ngomthetho eengozini ezivela ngaphandle
!	Isekelo lechwephetjhe emisebenzini yokuphatha yabantu bendawo
!	Imisebenzi yokukghonakalisa
!	Ukutholakala kweemali zokubolekwa mabhanga nezinye iinhlangano zeemali, nelinye isizo leemali
!	Ukuqiniswa kwamagugu wamasiko nawekolo.



IKOMBANDLELA


Contacts	61
Abantu Ekungathintanwa Nabo
Isiqhema Sekombandlela
UmNyango WezeBhoduluko NezamaVakatjho / Department of Environmental and Tourism Affairs
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(012) 310 3911
Fhatuwani Tshivhase (012) 310 3390

GTZ	T: (012) 342 3174
F: (012) 342 3178

Development Alternatives Inc. (DAI)
Limpopo Transfrontier Natural	T: (013) 752 4497
Resource Management:	F: (013) 752 4367

Rhodes University: UmNyango WezeSayensi YeBhoduluko/Department of Environmental Science
Christo Fabricius	(046) 603 8592/8614

Resource Africa
Kule Chitepo	T: (011) 782 9212
F: (011) 782 9211

South African National Parks (SANPARKS)
Busi Gcabashe	T: (012) 426 5189
F: (012) 426 5589
ImiNyango YeliZwe LoKe / National Departments
UmNyango WezeManzi NezamaHlathi / Department of Water Affairs and Forestry
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(012) 336 7500/326 or 8264
Ms Lorraine Fich	(012) 336 8224
Vusi Skosana	(012) 336 7511
Simon Moganetse	(012) 336 7486

UmNyango WezeeNarha / Department of Land Affairs
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(012) 312 8911
Vernon Baloyi	(012) 312 9852

UmNyango WezokuLima / Department of Agriculture
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(012) 319 6000/7219
Keith Taylor	(012) 319 7687

UmNyango WezaboRhulumende BeemFunda NabeeNdawo / Department of Provincial and Local Government
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(012) 334 0600
Josiah Lodi	(012) 321 3988

UmNyango WezeNjiwa NezaMandla / Department of Minerals and Energy
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(012) 322 7312
Ms Elize Swart	(012) 317 9288

IKOMBANDLELA


62

Iminyango Yeembusweni Eemfundeni
Free State
Inomboro Yeswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(051) 403 3719
Joseph Mofokeng	(058) 713 3487

Gauteng
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(011) 355 1900
Mary-Jean Gabriel	(011) 355 1367

Limpopo:
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(015) 298 7086
Andries Manoko	(015) 295 9300

Mpumalanga
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(013) 7666 020
Aaron Madonsela	(013) 7666 117

Northern Cape
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(053) 838 9102
Albert Mabunda	(053) 867 4802

Eastern Cape
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(040) 609 3235
Sizwe Sokupa	(040) 609 4703

North West:
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(018) 389 5146
Khosana Seobi	(018) 389 5724

KwaZulu Natal
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(033) 355 9112
Sphule Nowele	(033) 355 9689

Western Cape
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke:	(021) 483 4093
Veronica Mukhasa	(021) 483 5012












IKOMBANDLELA


Contacts	63

Iinhlangano ezinengi ezingasizombuso, ama-NGO nama-CBO, zaba khona emihlanganweni yeemfundobandulo zokubonisana, nazo zafaka imibono ngekombandlela le. Ezinye zazo zirhemiswe ngenzasapha. Malungana nemininingwana yabanye ababe nelizwi lapha kungathintanwa ne-World Conservation Union (i-IUCN.)

World Conservation Union (IUCN)
Ridwana Jooma	T: (012) 342 8304/5
F: (012) 342 8289

Ama-NGO nama-CBO
Umphakathi we-Moruleng
Ms Grace Masuku	073 22 37545
U-Ms Lebo Diale angathintwa emNyangweni womBuso e-North West

Umphakathi we-Bushbuckridge
Kungathintanwa ne-Resource Africa.

Umphakathi weMtentu
I-NGO PondoCrop kungathintanwa nayo:
Justin Bend:	082 328 1768

Umphakathi we-Richtersveld
Floors Strauss	083 457 1976
Namkha kungathintanwa ne-GTZ
























IKOMBANDLELA


64

Eminye Imithombo Ekungathintanwa Nayo

Sebenzisa lelikhasi ukungezelela eminye imithombo ekungathintanwa nayo:













































IKOMBANDLELA

<fn>DAC-NLS.NgokuyaKomthethosise.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE

Ngokuya komThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1996 (umThetho wenomboro 108 ka-1996), woke umuntu unelungelo lokuthola izabelo zemali yehlalakuhle nayikuthi abakghoni ukuzondla.

Isabelo semali sokudludliselwa kwemali kaRhulumende ebantwini abangakghoniko ukuzondla. Lemali ibhadelwa abantu abatlhagako bona bakghone ukuzithengela izinto eziziindingo zokuleya kanye nokuthola iindingo-mbala zokuphila. Izabelo zinikelwa ukusekela umnqopho womNyango okukunikela amandla kilabo abatlhagako begodu nokuqinisekisa ipilo engcono kilabo abatlhogako.

Nawenza isibawo sokurhelejwa komphakathi, ubujamo bombawi kwezeemali nebomlinganakhe namkha abathintekako buyahlolisiswa ukuqinisekisa bonyana umuntu onjalo uyavumeleka bona athole isabelo sombuso na. Lokhu kubizwa ngokuthi yi?hlahlubo yamajamo kwezokuphila?. Ikambiso yokuthola isabelo akukafaneli ithathe amalanga adlula kwamabili ukusukela ekulethweni kwesibawo.

Kunemihlobo emithathu yezabelo zabantwana:
A. Isabelo sokukhuliswa komntwana
B. Isabelo sokondla umntwana
C. Isabelo esiyame etlhogomelweni

TJHEJA: Izabelo zibhadelwa kubazuzi njalo ngenyanga.

A. ISABELO SOKUKHULISWA KOMNTWANA

Ihlathululo:

Isabelo sokukhuliswa komntwana sibhadelwa kubazali abakhulisa umntwana mayelana nomntwana obekwe ngaphasi kwetlhogomelo labo ngokuya komThetho wokuTlhogonyelwa komNtwana ka-1983 (umThetho wenomboro 74 ka-1983).

Iimfuneko:
- Umbawi/umntwana kufanele abe sisakhamuzi seSewula Afrika ngesikhathi sokwenziwa kwesibawo.
- Incwadi kamazisi enebhakhowudi eneenomboro ezili-13 yombawi kufanele ivezwe.
- Umlayo wekhotho otjengisa ubujamo betlhogomelo lokukhulisa kufanele uvezwe.
- Umntwana okhuliswako kufanele ahlangabezane neemfuno ze?hlahlubo yamajamo kwezokuphila?, okuzi-R 12 720 ngonyaka.

USENZA KUPHI ISIBAWO SESABELO
- Faka isibawo e-Ofisini lezeHlalakuhle eliseduze nalapho umbawi ahlala khona.
- Nayikuthi abenzi mbawo badala khulu namkha bagula khulu bonyana bangakhamba batjhinge e-ofisini ukuyokwenza isibawo, ilunga lomndeni namkha umngani angabenzela isibawo.
- Iforomo lesibawo lizakuzaliswa kukhona isiphathiswa esibuya emNyangweni.
- Nasele iforomo lesibawo lizalisiwe, umbawi uzakunikela irasidi.
- Irasidi kufanele ibekwe ? ngombana isitjengiso sokufaka isibawo.
- Akunamali okufanele ibhadelwe nakwenziwa isibawo.
- Nayikuthi isibawo asivunywa li-Ofisi lezeHlalakuhle, umbawi kufanele aziswe ngomtlolo ukobana kungebanga lani isibawo singakavunywa.
- Umbawi unelungelo lokudlulisela phambili isiqunto sokwaliwa kwesibawo kuNgqongqotjhe wezeHlalakuhle ePhrovinsini yakhe, ahlathulule bonyana kungebanga lani angavumelani nesiqunto. Ukudlulisela isiqunto phambili kufanele kwenziwe kungakapheli amalanga ama-90 wokwaziswa ngomphumela wesibawo.


ILANGA LOKUNIKELWA KWESABELO
Nayikuthi isabelo sivunyiwe, umbawi uzakubhadelwa ukusuka ngelanga isibawo esalethwa ngalo.

NAYIKUTHI ISIBAWO SESABELO ASIKAVUNYWA
Umbawi kufanele aziswe ngomtlolo ngamabanga wokwaliwa kwesibawo sesabelo, begodu namkha aziswe nangelungelo lakhe lokudlulisela phambili isiquntwesi, emalangeni ama-90 ngemva kokwaziswa lokho.

IINDLELA ZOKUBHADELWA
Isabelo singabhadelwa ngeendlela ezilandelako:
- singabhadelwa ngemali esandleni
- singabhadelwa ngokufaka imali ebhanka
- singabhadelwa ngokufaka imali eBhankeni yokuBulunga yePosini
- singabhadelwa ehlanganweni

TJHEJA: Nayikuthi umbawi akakghoni ukuzokuthatha isabelo sakhe, umjameli wangokomthetho uzakukhonjwa bona azosithathela umbawi ngesikhathi esijayelekileko.

UKUJANYISWA KWEZABELO
Okulandelako kungaba nomphumela wokujanyiswa kwesabelo:
- amatjhuguluko ebujameni
- umphumela wokubuyekeza
- ukubhalelwa kubambisana lokha nakubuyekezwa isabelo

UKUBUYISWA KWEZABELO
Isibawo sokubuyiswa kwesabelo somrholo kufanele silethwe kungakapheli amalanga ama-90 wokujanyiswa.

AMABANGA AMAKHULU WOKUPHELA KWESABELO
- Ukufa
- Ukwamukelwa ehlanganweni karhulumende
- Isabelo akhange silandwe bekwaba ziinyanga ezintathu zilandelana
- Isikhathi sesabelo sokurholophala sesikhatjhana siphelile
- Umbawi akakho eRiphabhligini isikhathi esiziinyanga ezisithandathu namkha ukudlula lapho.

UKUBUYEKEZA
Umbawi kufanele aveze enye nenye ingeniso ngesikahthi sokwenza isibawo. Lokhu kuzakuba sisekelo umNayngo ozakuqunta ngaso bonyana isabelo siyabuyekezwa na. Umbawi uzakwaziswa kungakafiki iinyanga ezintathu zelanga lokubuyekeza namkha ilanga lapho isitifikethi sepilo sizakuphuma ngalo.

B. ISABELO SOKONDLIWA KOMNTWANA
Isabelwesi sikhuliselwa ebantwaneni abangaphasi kweminyaka eli-11, abangaphasi kwetlhogomelo lomnikeli wetlhogomelo lokuthoma, begodu sizakudluliselwa ngeragelo phambili ukudlala iminyaka emithathu ukufaka abantwana abangaphasi kweminyaka eli-14, okutjho bona:

2004/2005 ? abangaphasi kweminyaka eli-11
2005/2006 ? abangaphasi kweminyaka eli-14

Ihlathululo:
Isabelo sokondliwa komntwana sibhadelwa umnikeli wetlhogomelo lokuthoma mayelana nomntwana ongaphasi kweminyaka eli-11. Umnikeli wetlhogomelo mumuntu onokuziphendulela kokuthoma kweendingo zomntwana, begodu ongahlobana namkha angahlobani nomntwana.

Iimfuneko:
- Umbawi nomlingani kufanele bahlangabezane neemfuneko ze?hlahlubo yamajamo kwezokuphila?, okuzi-R 9 600 ngonyaka eendaweni zemadorobheni kanye nezili-R 13 200 eendaweni zemakhaya.
- Umntwana nomnikeli wetlhogomelo lokuthoma kufanele babe zizakhamuzi zeSewula Afrika begodu bahlale eSewula Afrika.
- Umbawi kufanele abe mnikeli wetlhogomelo lokuthoma emntwaneni othintekako.
- Umntwana kufanele abe ngaphasi kweminyaka eli-11 ubudala.
- Incwadi kamazisi enebhakhowudi eneenomboro ezili-13 yomnikeli wetlhogomelo lokuthoma kanye nesitifikethi somntwana samabeletho esineenomboro ezili-13 kufanele zilethwe.
- Umnikeli wetlhogomelo angeze enza isibawo sabantwana abangaphezu kwabasithandathu okungasi ngebakhe.

Umntwana angeze athola isabelo nayikuthi ?
- umnikeli wetlhogomelo lokuthoma akusi sisakhamuzi seSewula Afrika;
- umnikeli wetlhogomelo lokuthoma uthola umrholo wokutlhogomela umntwana othintekako;
- umntwana ungaphasi kweminyaka eli-11 ubudala;
- umnikeli wetlhogomelo lokuthoma sele anikelwe isabelo somntwana;
- umbawi akusi mnikeli wetlhogomelo lokuthoma;
- ihlangano ithola umrholo ukutlhogomela umntwana.

C. IZABELO EZIYAME ETLHOGOMELWENI
Ihlathululo:

Isabelwesi sibhadelwa abazali, abazali abakhulisa umntwana, abatlhogomeli bomntwana oneminyaka ephakathi kwamunye ukuya eminyakeni eli-18, ofuna itlhogomelo lesikhathi soke ngesibanga sokurholophala ngokwengqondo namkha ngokomzimba.

Iimfuneko:
- umbawi kufanele abe sisakhamuzi seSewula Afrika, ngaphandle kwabazali abakhulisako.
- Umbawi nomntwana kufanele bahlale eSewula Afrika
- Umntwana kufanele abe nonyaka munye ukuya eminyakeni eli-18 ubudala.
- Umbiko wokuhlolwa kwezokwelapha oqinisekisa ukurholophala kufanele ulethwe.
- Umbawi, umlingani nomntwana kufanele bahlangabezane neemfuneko ze?hlahlubo yamajamo kwezokuphila?, okuzi-R 48 000 ngonyaka kumzali begodu kube zi-R17 760 emntwaneni.
- Umntwana othembele etlhogomelweni angeze athlogonyelwa unomphela ehlanganweni karhulumende.
- Umazisi onebhakhowudi eneenomboro ezili-13 wombawi kanye nesitifikethi samabeletho somntwana esinebhakhowudi eneenomboro ezili-13 kufanele zilethwe.
i
i Td42Nde04/0002/T:Eng-Nde:Child Grants
??

??

??

??




1


<fn>DAC-NLS.NivhadzoYaTshandukoYaVhueKa.2007-05-18.nr.txt</fn>
N?ivhadzo ya tshanduko ya vhu?e kana u rengiswa ha goloi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

lsibawo semvumo nenomboro yokuthengiswa
kwekoloyi
Isibawo sokuhlukaniswa okukhethekileko mayelana
ne
lsibawo sokubuyisela imali yelayisense
lsibawo sokutloliswa komenzi
Isibawo selayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yeplada enegama lakho
Nivhadzo ya tshanduko ya vhue kana u rengiswa ha
g
Isibawo somtlolo weduplikheyithi welayisense
yekol
Ukuqinisekisa amatjhuguluko wemininingwana
yekoloy
Ukuvuselelwa kwelayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yokutloliswa kwethrafigi
ication
Isaziso sokutjhuguluka kwemininingwana yomnikazi
t
Isibawo sencwadi yesigunyazo mayelana nekoloyi
Isibawo sokutloliswa kwekoloyi
Isibawo sokusula ukutloliswa kwekoloyi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Ukutloliswa kwekoloyi





lsibawo sokutloliswa komenzi, oletha ngaphakathi
namkha umakhi weenkoloyi



Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Omunye nomunye umuntu owenza, owakha,
otjhugulula namkha oletha ngaphakathi iinkoloyi
ngeminqopho yebhizinisi namkha othengisako
kufanele azitlolise nomNyango wezokuThutha.
Bona kufunyanwe isibawo, umnyango wephrovinsi
uzakuthumela isiqhema sokuhlola bona siyokuhlola
umbawi bona uyakhambisana nemithetho ebekiweko
na.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuThutha

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomNyango wezokuThutha wephrovinsi.
Letha imitlolo elandelako:

Ikhophi eqinisekisiweko yencwadi kamazisi.
Ikhophi eqinisekisiweko yesitifikhethi
sebhizinisi.
Incwadi yephroksi nayikuthi ujamele ikampani.
iNomboro yeKhowudi yeKhastama ebuya kwa-South
African Revenue Services (nayikuthi ungoletha
ngaphakathi).
Isitifikhethi sokuvunyelwa ukuba sendleleni
esibuya emiSebenzini yesiPholisa yeSewula
Afrika.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(umThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mhlokho begodu isitifikhethi
sokutloliswa sikhutjhwa ngelanga elilandelako.



[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi
njengombana ziquntwa nguSo/Nomkhandlu



[Top]
Amaforomo azaliswako
Notification of change of ownership or sale of a
motor vehicle (Isaziso sokutjhuguluka kobunikazi
namkha sokuthengiswa kwekoloyi), atholakala
e-ofisini eliseduze lethrafigi.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :21 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.Nsc11.2007-05-18.nr.txt</fn>
ANNEXURE B2

8



m


__________________________________________________________

ISITIFIKETI SEBANGA ELIPHEZULU SENARHA: GREYIDI 12
NATIONAL SENIOR CERTIFICATE: NSC GRADE 12


ITJHIDI ELIMUMETHE IPHOTHFOLIYO: ILIMI LEKHAYA (HL)
(Namathisela ngaphakathi kwekhava yangaphambili yephothfoliyo)


INOMBORO YOKUHLAHLUBA: ___________________________ILIMI: __________

IBIZO ELIZELEKO LOMFUNDI: _______________________________________________

ISIKOLO: _____________________________________ISIGODI: _________________


INOMBORO YOMSEBENZI.
IHLOBO LOMSEBENZI
UBUNENGI BAMAPHUZU
AMAPHUZU WAMAMBALA WOMFUNDI
AMAPHUZU ALINGANISIWEKO
ITHEMU 1
1
Ukutlola: i-eseyi
50


2
Imitlolo: i-seyi / ukufunda ngelwazi
40


3
Ngokukhuluma
10


4
Ngokukhuluma
10


5
Ukuhlola 1
40



INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 1
150 (100)




INOMBORO YOMSEBENZI.
IHLOBO LOMSEBENZI
UBUNENGI BAMAPHUZU
AMAPHUZU WAMAMBALA WOMFUNDI
AMAPHUZU ALINGANISIWEKO
ITHEMU 2
6
Umtlolo:
I-eseyi/ukufunda ngelwazi
50


7
ngokwesivumelwano(1 eside + 1 esifitjhani)
30 + 20 =50


8
Ukuphendula umtlolo Ngokukhuluma
20


9
Ukuhlola 2
30


10
Ngokukhuluma
10


11
Iinhlahlubo zaphakathi konyaka
250



INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 2
410 (100)




TASK NO.
IHLOBO LOMSEBENZI
UBUNENGI BAMAPHUZU
AMAPHUZU WAMAMBALA WOMFUNDI
AMAPHUZU ALINGANISIWEKO
ITHEMU 3
12
Ukutlola: I-eseyi
50


13
Ukuhlola 3
40


14
Amalungiselelo weenhlahlubo
250



INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 3
340 (100)




Umtlokitlo kaTitjhere: __________________________________ Ilanga: ____________


Umtlokitlo womLinganisi: __________________________________ Ilanga: ____________
<fn>DAC-NLS.Nsc2.2007-05-18.nr.txt</fn>
ANNEXURE B2

8



m


__________________________________________________________

ISITIFIKETI SEBANGA ELIPHEZULU SENARHA: GREYIDI 12
NATIONAL SENIOR CERTIFICATE: NSC GRADE 12
ITJHIDI ELIMUMETHE IPHOTHFOLIYO: ILIMI LOKUTHOMA ELINGEZELELWEKO (FAL)
(Namathisela ngaphakathi kwekhava yangaphambili yephothfoliyo)

INOMBORO YOKUHLAHLUBA: ____________________________ILIMI:__________

IBIZO ELIZELEKO LOMFUNDI: ____________________________

ISIKOLO: __________________________ISIGODI: ______________


INOMBORO YOMSEBENZI.
IHLOBO LOMSEBENZI
UBUNENGI BAMAPHUZU
AMAPHUZU WAMAMBALA WOMFUNDI
AMAPHUZU ALINGANISIWEKO
ITHEMU 1
1
Ukutlola: I-eseyi
50


2
Umtlolo: I-eseyi / Ukufunda ngelwazi
35


3
Ngokukhuluma
10


4
Ngokukhuluma
10


5
Ukuhlola 1
35


6
Ukutlola: Umtlolo omfitjhazana
20



INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 1
160 (100)




INOMBORO YOMSEBENZI.
IHLOBO LOMSEBENZI
UBUNENGI BAMAPHUZU
AMAPHUZU WAMAMBALA WOMFUNDI
AMAPHUZU ALINGANISIWEKO
ITHEMU 2
7
Ukuhlola 2
40


8
Ukutlola: I-eseyi
50


9
Ngukukhuluma
10


10
Umtlolo: I-eseyi / Ukufunda ngelwazi
50


11
Ukuphendula umtlolo ngokukhuluma
10


12
Iinhlahlubo zaphakathi konyaka
250



INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 2
420 (100)




INOMBORO YOMSEBENZI.
IHLOBO LOMSEBENZI
UBUNENGI BAMAPHUZU
AMAPHUZU WAMAMBALA WOMFUNDI
AMAPHUZU ALINGANISIWEKO

13
Ngokwesivumelwano: (1 eside + 1esifitjhani)
30 + 20 = 50


14
Ukuhlola 3
30


15
Amalungiselelo weenhlahlubo
250



INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 3
330 (100)



Umtlikitlo kaTitjhere: __________________________________ Ilanga: ____________


Umtlikitlo womLinganisi: __________________________________ Ilanga: ____________
<fn>DAC-NLS.Nsc3.2007-05-18.nr.txt</fn>
ANNEXURE B2

8



m


__________________________________________________________

ISITIFIKETI SEBANGA ELIPHEZULU SENARHA: GREYIDI 12
NATIONAL SENIOR CERTIFICATE: NSC GRADE 12
ITJHIDI ELIMUMETHE IPHOTHFOLIYO: ILIMI LESIBILI ELINGEZELELWEKO (SAL)
(Namathisela ngaphakathi kwekhava yangaphambili yephothfoliyo)

INOMBORO YOKUHLAHLUBA: ____________________ILIMI: _________________

IBIZO ELIZELEKO LOMFUNDI: _____________________

ISIKOLO: _____________________________________ISIGODI: ____________________


INOMBORO YOMSEBENZI
IHLOBO LOMSEBENZI
UBUNENGI BAMAPHUZU
AMAPHUZU WAMAMBALA WOMFUNDI
AMAPHUZU ALINGANISIWEKO
ITHEMU 1
1
Ngokukhuluma
25


2
ukutlola: isivumelwano somtlolo eside
20


3
Ngokukhuluma
25


4
Umtlolo: ukufunda ngelwazi
20


5
UKUHLOLA 1
50



INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 1
140 (100)




INOMBORO YOMSEBENZI
IHLOBO LOMSEBENZI
UBUNENGI BAMAPHUZU
AMAPHUZU WAMAMBALA WOMFUNDI
AMAPHUZU ALINGANISIWEKO
ITHEMU 2
6
Ngokukhuluma
25


7
Ukutlola: i-eseyi (dembako / (hlathululekako)
40


8
Ngokukhuluma
25


9
Amalungiselelo weenhlahlubo
200



INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 2
290 (100)




INOMBORO YOMSEBENZI
IHLOBO LOMSEBENZI
UBUNENGI BAMAPHUZU
AMAPHUZU WAMAMBALA WOMFUNDI
AMAPHUZU ALINGANISIWEKO
ITHEMU 3
10
Ukutlola:umtlolo omfitjhazana
20


11
Ukuhlola 3
50


12
Amalungiselelo weenhlahlubo
200



INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 3
270 (100)




Umtlikitlo kaTitjhere: __________________________________ Ilanga: ____________


Umtlikitlo womLinganisi: __________________________________ Ilanga: ____________
<fn>DAC-NLS.NursingBill-zulu.2007-05-18.nr.txt</fn>



IRHIPHABLIKHI YASENINGIZIMU AFRIKA



UMTHETHOSIVIVINYO WOBUHLENGIKAZI







(Njengoba wethulwe eNdlini kaZwelonke njengoMthethosivivinyo wesigaba 76:Incazelo efingqiwe ngaloMthethosivivinyo ikhishwe ePhephabhukwini loMbuso elinguNombolo 27904 lomhlaka 12 kuNcwaba ( August) 2005)





(UNgqongqoshe wezeMpilo)


























[B26 ? 2005]














UMTHETHOSIVIVINYO


Ukulawula umsebenzi wobuhlengikazi; nokuhlinzekela okuhambisana nakho


Makumiswe yiPhalamende leRiphablikhi yaseNingizimu Afrika, ngokulandelayo:-


UKUHLELWA KWEZIGABA

Izigaba


Isahluko 1

UMKHANDLU WEZOBUHLENGIKAZI WASENINGIZIMU AFRIKA


1. Izincazelo
2. UMkhandlu wezoBuhlengikazi waseNingizimu Afrika
3. Izinjongo zoMkhandlu
4. Umsebenzi woMkhandlu
5. Ukubunjwa nokuHlakazwa koMkhandlu
6. Ukungafaneli ukuba Ilunga
7. Ukushiya isikhundla
8. Ukwemukwa ubulunga
9. Ukwephucwa ubulunga
10. Usihlalo noSekela likaSihlalo woMkhandlu
11. Izibopho zoMkhandlu
12. Imihlangano yoMkhandlu
13. Isibalo samaLunga nenqubo yoMhlangano
14. Ikomiti eliphethe loMkhandlu
15. Amanye amakomiti
16. Inkokhelo yamalunga oMkhandlu nekomiti
17. UNgqongqoshe angalungisa Amaphutha
18. Ukuqashwa kukaNobhala nabaSebenzi
19. Izibopho zikaNobhala
20. Izibopho zokubika zikaNobhala
21. Ukuxhaswa kweziNdleko
22. Ukugcinwa kwemali yoMkhandlu eBhange
23. Imali eyabelwe uMkhandlu
24. Okuqukethwe umbiko wonyaka namabhuku aphelezelayo
25. Izindleko ebezingalindelwe nezingenakungwemeka
26. Izindleko ezingagunyaziwe, ezingafanele, ezingenambuyiselo neziyinhithakalo
27. Ukuphathwa nokutshalwa kwemali
28. Ukuchithwa kwempahlwa
29. Ukuphatha ngemfanelo (corporate governance)




ISAHLUKO 2
IMFUNDO NOKUQEQESHA, UCWANINGO, UKUBHALISA NENQUBO YOKUSEBENZA

30. uMsebenzi nenqubo yomsebenzi wobuhlengikazi
31. Ukubhalisa kuqala ngaphambi kokusebenza
32. Ukubhaliswa kwabafundi
33. Ukubhaliswa okwesikhashana
34. Ukubhaliswa kwezinye iziqu ezengeziwe
35. Ukugcinwa nokukhishwa kweLejista
36. Irejista ingubufakazi
37. Ilisidi ingubufakazi
38. Iziqu eziqunyiwe ukuze ubhalise
39. Imibandela ephathelene nokuqhuba izifundo ngomsebenzi
40. Ukusebenza emphakathini
41. Ukulawulwa kocwaningo
42. Ukufunda noqeqesho
43. Ukusetshenzisa kwezikhundla ezithile
44. Ukusulwa nokuBhaliswa futhi kwegama kulejista
45. Undaba lwezitifiketi ezimbili zokubhaliswa, isitifiketi sezinga, okucashunwe kulejista noma esitifiketini




ISAHLUKO 3
AMANDLA OMKHANDLU MAYELANA NOKUZIPHATHA KOMSEBENZI

46. Uphenyo olwenziwa uMkhandlu ngezinsolo zokungaziphathi kahle
47. Inqubo yophenyo olwenziwa nguMkhandlu
48. Ukuqhukekiselwa phambili kokukhishwa noma ukuphanyekwa kokuqala ukusebenza kwenhlawulo
49. Ukumiswa noma ukusulwa kulejista mayelana nodaba lokuziphatha
50. Ukwamukelwa nguMkhandlu kokuziPhatha komuntu obhaliswe ngaphansi kwezimo ezithile
51. Ukungafaneli ukusebenza ngenxa yokukhubazeka
52. Uphenyo ngezindaba eziphathele nokufundisa abafundelayo



ISAHLUKO 4
AMACALA ABANTU ABANGABHALISIWE


53. Isigwebo sokusebenza njengomhlengikazi, umbelethisi, usitafu, umsizi-mhlengikazi noma umsizi-mbelethisi ungabhalisile
54. Isigwebo sokuthumela imininingwane engesilo iqiniso ukuze ubhaliswe nokufakwa kwemininingwane engesilo iqiniso kulejista noma ukuzenza omunye umuntu.
55. Izigwebo


ISAHLUKO 5
OKUJWAYELEKILE NOKWENGEZIWE


56. Amalungiselelo akhethekile mayelana nabahlengikazi abathile
57. Ukudluliswa kokuphikisana nesinqumo soMkhandlu
58. Imithethonkambiso
59. Imithethonqubo
60. Ukwesulwa kwemithetho
61. Amalungiselelo esikhashana
62. Igama ngokufingqiwe nokuqala ukusebenza


Isahluko 1


UMkhandlu wabuHlengikazi wase Ningizimu Afrika

Izincazelo

1. KuloMthetho ngaphandle uma ingqikithi iqonde okunye?
?isikhungo sokufundisa ubuhlengikazi ezigunyaziwe? kushiwo isikhungo sokufundisa ubuhlengikazi esigunyazwe uMkhandlu ngaphansi kwaloMthetho;
?umbelethisi oyindoda? kushiwo umuntu wesilisa obhaliswe njengombelethisi ngaphansi kwesigaba 31;
?umsizi wombelethisi? kushiwo umuntu obhaliswe kanjalo ngaphansi kwesigaba 31;
?umsizi mhlengikazi? kushiwo umuntu obhaliswe kanjalo ngaphansi kwesigaba 31;
?Umqulu wokuziphatha? kushiwo umqulu wokuziphatha, ukwenza ngendlela eyiyo kanye noma enye inqubo yokuziphatha emiswe ngaphansi kwaloMthetho.
? uMkhandlu? kushiwo uMkhandlu wobuhlengikazi waseNingizimu Afrika okukhulunywa ngawo esigabeni 2;
?isizinda solwazi (database)? kushiwo indlela edidiyelwe yemininingwane yabantu ababhaliswe ngaphansi kwaloMthetho, izikhungo zokufundisa ubuhlengikazi, nezithunywa zobuhlengikazi ezigcinwe uMkhandlu ukuze uhlangabezane nezidingo zokunquba nokukhipha ulwazi ngakwaloMthetho;
?uMqondisi-jikelele? kushiwo lowo oyinhloko yoMnyango wezeMpilo kuzwelonke;
?izindleko ezingenambuyiselo nezyincithakalo? kunencazelo efanayo naleyo enikwe esigabeni 1 soMthetho wokuPhathwa kweMali yombuso ka 1999 (uMthetho ongunombolo 1 ka 1999)
?umsebenzisi wezempilo? kunencazelo efanayo naleyo enikwe esigabeni 1 soMthetho wezempilo kaZwelonke ka 2003, (uMthetho onguNombolo 61 ka 2003)
?iziko lezempilo? kushiwo kunencazelo efanayo naleyo enikwe esigabeni 1 soMthetho wezempilo kaZwelonke ka 2003, (uMthetho onguNombolo 61 ka 2003);
?usizo lwezempilo? kunencazelo efanayo naleyo enikwe esigabeni 1 soMthetho wezempilo kaZwelonke ka 2003, (uMthetho onguNombolo 61 ka 2003);
?izindleko ezingalungile?kushiwo izindleko, ngale kwalezo ezingagunyaziwe ?
(a) ezidalwe ngokwephula noma lezo ezingahlangabezani nezidingo zomthetho; noma
(b) ezingaphandle komsebenzi woMkhandlu okukhulunywa ngawo kuloMthetho;
?umbelethisi osafunda? kushiwo umuntu obhaliswe ngokwesigaba 32;
?umhlengikazi osafunda? kushiwo umuntu obhaliswe ngokwesigaba 32;
?umbelethisi? kushiwo umuntu wesifazane obhaliswe ngokwesigaba 31
?ukubelethisa? kushiwo umsebenzi wokunakekela owenziwa ngabantu abaqeqeshiwe nababhaliswe ngokwaloMthetho, abasiza balekelele isiguli ikakhulukazi umama nomntwana, ukuze bagcinwe bephile kahle ngesikhathi sokukhulelwa, ngesikhathi sokuhelwa nangesikhathi sokuzalwa komntwana;
?uNgqongqoshe? kushiwo uNgqongqoshe wezeMpilo;
?umnyango kuzwelonke? kushiwo uMnyango wezeMpilo kuZwelonke;
?umhlengikazi? kushiwo umuntu obhaliswe emkhakheni ongaphansi kwesigaba 31 (1) ukuze asebenze ubuhlengikazi noma ukubelethisa;
?ubuhlengikazi? kushiwo umsebenzi wokunakekela oqhutshwa ngumuntu obhaliswe ngokwesigaba 3, osiza anakekele futhi elaphe abasebenzisi bezempilo ukuze baphile noma bagcineke bephilile uma kwenzeka banakekela umsebenzisi wezempilo ukuze ahlale ngentokomalo nangenhlonipho kuze kufike isikhathi sokufa kwakhe;
?izithunywa zobuhlengikazi? kushiwo noma imuphi umuntu ngale kwamaziko ezempilo okungumsebenzi wazo ukunikezela ngabahlengikazi, ababelethisi, abahlengikazi abangositafu, abasizi babahlengikazi noma abasizi bababelethisi ezikhungweni zezempilo noma kubasebenzisi bezempilo ngenhloso yokuba banikeze usizo lobuhlengikazi;
?izikhungo zokufundisa ubuhlengikazi? kushiwo noma isiphi isikhungo sokufundisa ubuhlengikazi esigunyazwe uMkhandlu ngaphansi kwaloMthetho;
?usizo lobuhlengikazi? kushiwo noma iluphi usizo ngaphakathi kwenqubo yokusebenza njengomhlengikazi;
?umsebenzi? kushiwo umuntu obhaliswe ngokwesigaba 31 (1) saloMthetho;
?okunqunyiwe? kushiwo okunqunywe ngokomthethonkambiso;
?umhlengikazi ongungcweti? kushiwo umuntu obhaliswe kanjalo ngokwesigaba 31;
?ilejista? kushiwo ilejista equkethe amagama neminye imininingwane yabo bonke abantu ababhaliswe ngokwesigaba 31, 32 noma 33 kanye nezinye iziqu ezengeziwe ezibhaliswa ngokwesigaba 34;
?uNobhala? kushiwo umuntu oqashwe ngokwesigaba 18;
?umthethonkambiso? kushiwo noma imuphi umthethonkambiso owenziwe ngokwesigaba 58;
? umthethonqubo? kushiwo noma imuphi umthethonqubo owenziwe ngokwesigaba 59;

?indima yokusebenza? kushiwo indima yokusebenza yomsebenzi ehambisana nezinga okukhulunywa ngalo esigabeni 30 mayelana nomsebenzi;
?umhlengikazi ongustafu?kushiwo noma imuphi umuntu obhaliswe ngokwesigaba 31;
?loMthetho? kumbandakanywa nemithethonkambiso;
?izindleko ezingagunyaziwe? kushiwo izindleko ezingahambisani nesabelo sezimali somkhandlu noma ezenzeke ngaphandle kohlelo lwezimali noma ezingaphandle kwemigomo yokuphatha yoMkhandlu okukhulunywa ngayo esigabeni 29 (2);
?Ukungaziphathi kahle emsebenzini?kushiwo isenzo esingafanele, esilihlazo esingenanhlonipho noma ngokobungweti bomsebenzi isenzo ezingafanele, esilihlazo esingenanhlonipho.

UMkhandlu wobuhlengikazi waseNingizimu Afrika

2. (1) UMkhandlu wobuHlengikazi waseNingizimu Afrika osungulwe ngokwesigaba 2 soMthetho wobuHlengikazi ka 1978 (uMthetho onguNombolo 50 ka 1978) usaqhubeka ukusebenza njengomuntu owakhiwe ngokomthetho, nakuba loMthetho (ka 1978) ususulwe yiloMthetho
(2) Ihhovisi eliyikoMkhulu loMkhandlu lisePitoli

Izinjongo zoMkhandlu

3. Izinjongo zoMkhandlu ngu ?
(a) kusebenzela nokuvikela umphakathi ngezindaba eziphathelene nosizo lwezempilo jikelele ikakhulukazi usizo lobuhlengikazi;
(b) kwenza umsebenzi wawo ngokubeka phambili umphakathi nangokuhambisana nenqubomgomo yezempilo kazwelonke njengoba imiswe nguNgqongqoshe;
(c) kukhuthaza ukunikezwa kosizo lwezempilo kubahlali baseRiphablikhi oluhambisana nezinkambiso nobugugu yomhlaba wonke;kanye
(d) kusungula, ukukhuthaza amazinga okuphatha nezinga lokufundisa nokuqeqeshwa ngobuhlengikazi ngokwaloMthetho neminye imithetho esebenzayo;
(e) kusebenza ngobuchwepheshe nokugcina iqophelo eliphezulu lokunquba umsebenzi kwabasebenzi ngokwalomthetho neminye imithetho esebenzayo;
(f) kukhuthaza nokugcina ukuxhumana nokuxoxisana nabo bonke abathintekayo mayelana namaqophelo aphezulu obuhlengikazi, ikakhulukazi amaqophelo okufundiswa nokuqeqeshwa kwabahlengikazi nokuziphatha ngobuchwepheshe nokusebenza kulelizwe noma ngaphandle kweRiphablikhi;
(g) kwaluleka uNgqongqoshe ngokuchibiyelwa noma ukufaneliswa kwaloMthetho mayelana nezindaba zobuhlengikazi;
(h) kuvuleleka nokubika emphakathini mayelana nokufezwa kwezinjongo zawo ekwenzeni umsebenzi wawo;
(i) kuphakamisa nokugcina izinga eliphezulu lobuchwepheshe nokuziphatha kwabuhlengikazi; kanye
(j) nokukhuthaza izinjongo ezihleliwe zoMkhandlu.




Umsebenzi woMkhandlu

4. (1) (a)	kuzo zonke izinqumo ozithathayo ukhumbule izinqubomgomo zezempilo kuzwelonke ezimiswe nguNgqongqoshe nokusebenzisa lezo zinqubomgomo mayelana nobuhlengikazi;
(b)	uma ugunyaziwe yiloMthetho, ukungena, nokuthatha noma ukubuyisela kulejista igama lomuntu;
(c) ukuhlola nokuqasha abahloli nabongameli nokukhipha ama-diploma nezitifiketi ngalokho kuhlolwa;
(d) ukuhlola nokuphenya izikhungo ezifundisa ubukhengikazi, inqubo yokufundisa ngobuhlengikazi namaziko ezempilo, ukuze kuqinisekiswe ukulandlewa kwaloMthetho, nomthethonqubo namazinga amiswe uMkhandlu ngokwaloMthetho;
(e) ukubikela isigungu esimiswe ngokomthetho esifanele ngokungalandelwa okutholakele ngemuva kokuhlolwa noma ukuphenywa okukhulunywa ngakho kusigatshana (d);
(f) ukuqinisekisa ukuthi abantu ababhaliswe ngokwaloMthetho baphatha kahle abasebenzisi bezempilo ngendlela ehlonipha amalungelo abo ngokoMthethosisekelo, esithunzi, ukuhlonishwa komzimba nengqondo ngokulingana, nokuthi umuntu ohlulekayo ukwenza lokhu uthathelwa izinyathelo zokuqondisa izigwegwe;
(g) ukwenza uphenyo ngezikhalo ngabantu ababhalisiwe ngokwaloMthetho nokuthathela labo bantu izinyathelo zokuqondiswa izigwegwe ngokulandela okushiwo yiloMthetho ukuze kuvikelwe umphakathi;
(h) ukukhipha ephephabhukwini lombuso iGazethi yonke imininingwane yokungaziphathi kahle namagama nemfundo yabantu abathathelwe izinyathelo zokuqondiswa izigwegwe ngokwaloMthetho zingakapheli izinsuku ezingama-30 luqediwe undaba;
(i) ukuqinisekisa ukuthi ilegista yabantu ababhaliswe ngokwaloMthetho ivulelwa umphakathi ezindaweni ezinqunyiwe;
(j) ukwenza uphenyo nokuthathela izinyathelo izikhungo ezifundisa ngobuhlengikazi ezingagunyaziwe;
(k) ukuhoxisa nokumisa okwesikhashana ukugunyazwa kwesikhungo esifundisa ngobuhlengikazi noma uhlelo lokufundisa ngobuhlengikazi noma ngabe ukufundisa nokuqeqesha kwalapho kungahambisani nezidingo ezinqunyiwe nokwazisa iziphathimandla ezikhipha amalayisensi ngalokhu;
(l) ukumisa-
(i) indima yokusebenza kwabahlengikazi;
(ii) imibandela abangasebenza phansi kwayo abahlengikazi abangongoti;
(iii) izenzo noma ukwehluleka ukwenza, umkhandlu ongathethela umuntu obhalisiwe izinyathelo ngokwaloMthetho; kanye
(iv) izidingo zabahlengikazi ukuze bahlale bekwazi ukwenza umsebenzi ngendlela enqunyiwe;

(m) ukumisa amalayisensi nemali yokubhalisa ekhokhwa ngaphansi kwaloMthetho;
(n) ukuqapha ukuhlolwa ngabezemfundo noqeqesho, kumbandakanywa nokwamukela kwezifundo ezeziwe ngaphambilini, ukubhalisa abazohlola nabazongamela nokukhishwa kwama-diploma nezitifiketi ngokuhambisana nezidingo zaloMthetho neminye imithetho;
(o) ukuthathwa njengomqaphi wamaqophelo emfundo noqeqesho ngokwesigaba 5 soMthetho weZiphathimandla zamaQophelo eNingizimu Afrika ka 1995 (uMthetho onguNombolo 58 ka 1995), wazo zonke iziqu zobuhlengikazi;
(p) ukuthumela kuNgqongqoshe-
(i) uhlelo lweminyaka emihlanu zingakapheli izinyanga eziyisithupha kusukela uMkhandlu uqalile ukusebenza kumbandakanya nemininingwane yokuthi uMkhandlu uhlela ukuzifeza kanjani izinjongo zawo ngaphansi kwaloMthetho;
(ii) Ukubika njalo ezinyangeni eziyisithupha ngezinga lobuhlengikazi nokunye okubalulekile emphakathini, umbiko obhalwe yiwona uMkhandlu ngokuqhuba umsebenzi wawo ngaphansi kwaloMthetho; kanye
(iii) nombiko wonyaka ezinyangeni eziyisithupha kusukela ekupheleni konyakamali;
(q) ukuqinisekisa ukuthi kwenziwa usabelo sezimali ngokwesigaba 23 no 24 nokuthi uMkhandlu awugudluki kuleso sabelo; kanye
(r) ukwenza eminye imisebenzi enganqunywa.

(2) UMkhandlu unga-
(a) khipha okuthile kulejista;
(b) thola, uqashe, noma uchithe impahla, utsheleke imali nokubambisa ngempahla yomkhandlu, wamukele umnikelo noma wenze umnikelo noma uphathe i-trust;
(c) umangale noma uphikise isimangalo ngegama lawo;
(d) uqashe ongoti noma abaluleki abangadingeka ukuze basize uMkhandlu ekwenzeni umsebenzi wawo ngokwaloMthetho;
(e) udlulisele komunye umuntu noma inhlangano umsebenzi wawo okukhulunywa ngawo kulesi sigaba, iqobo nje uma uMkhandlu ungezukuphucwa lowo msebenzi owedlulisiwe;
(f) gunyaza izikhungo zokufundisa ngobuhlengikazi nezinhlelo zokufundisa ngobuhlengikazi nokuqapha konke ukuhlolwa okwenziwa ngabafundisi nabaqeqeshi ngokusho kwaloMthetho neminye imithetho;
(g) hlola amazinga ngokuhambisana nemibandela enqunyiwe;
(h) kwenza uphenyo ngezikhalo ngamaziko ezempilo mayelana nosizo lwawo lobuhlengikazi;
(i) ngokuhambisana nemibandela enqunyiwe nokukhokhwa kwemali enqunyiwe, ukhiphe ilayisensi kumhlengikazi ongungcweti ukuba azisebenzele ngasese;
(j) bhekisisa noma iluphi undaba oluthinta abahlengikazi, wenze iziphakamiso kuNgqongqoshe noma uMqondisi-Jikelele , noma wona uMkhandlu uthathe izinyathelo mayelana nalokhu ongakubona kufanele;
(k) yalele izikhungo zokufundisa ngobuhlengikazi ezigunyaziwe ukuba zithumele umbiko wonyaka ngabahlengikazi abasafunda neminye imininingwane engadinga yiwona uMkhandlu;
(l) yalela abaqashi ukuba bathumele umbiko wonyaka ngabahlengikazi ababaqashile neminye imininingwane edingwa uMkhandlu ukuze ukwazi ukwenza umsebenzi wawo nokufeza izinjongo zawo;
(m) ngokubonisana noNgqongqoshe wezeziMali, usungule, uphathe impesheni noma isikhwana sokulondolozela abasebenzi boMkhandlu;
(n) wenze iziphakamiso kuNqgongqoshe ngemithethonkambiso mayelana noma iluphi undaba olunganqunywa ngaphansi kwaloMthetho; futhi
(o) jikelele, wenze zonke izinto ongabona zifanele noma zibalulekile ukuze ufeze izinjongo zaloMthetho.

Ukubunjwa nokuhlakazwa koMkhandlu

5. (1)
(a) UMkhandlu uyakuba namalunga angeqile kwangama-25, ayi-12 kulawo kufanele kube ngabhaliswe ngaphansi kwesigaba 31 (9)(1) (a), aqokwe nguNgqongqoshe ngokubheka ulwazi lawo kwezokufundisa abahlengikazi, ubuhlengikazi, ezempilo emphakathini, usizo lwezempilo lokuqala, ezempilo emsebenzini nezempilo ngokwengqondo.
(b) Kulawo malunga amalunga angama-25-
(i) umuntu oyedwa kufanele abe isikhulu eMnyangweni kaZwelonke;
(ii) umuntu oyedwa kufanele abe nolwazi olukhethekile ngomthetho;
(iii) umuntu oyedwa kufanele abe nolwazi olukhethekile ngezezimali;
(iv) umuntu oyedwa kufanele abe nolwazi olukhethekile ngezamakhemisi;
(v) umuntu oyedwa kufanele abe nolwazi olukhethekile ngezemfundo;
(vi) umuntu oyedwa kufanele abe nolwazi olukhethekile ngezabathengi;
(vii) abantu abahlanu kufanele kube ngabamele imiphakathi;
(viii) umuntu oyedwa kufanele abe ngobhalisiwe ngokwesigaba 31 (1) ( c );
(ix) umuntu oyedwa kufanele abe ngobhalisiwe ngokwesigaba 31 (1) (d);
2.(a) Amalunga kufanele aqokwe nguNgqongqoshe ngemuva kokuba amagama aphakanyiswe yilabo bantu abathintekayo, nangemuva kokukhipha isaziso ephephabhukwini lombuso simema ukuba kuphakanyiswe amagama amalunga amasha.
(b) Uma kwenzeka uNgqongqoshe engatholi magama noma kuphakanyiswe amagama angenele esikhathini esinqunyelwe isimemo sokuphakanyiswa kwamagama, uNgqongqoshe angaqoka isamba esidingekayo samalunga afanele ukuqokwa njengamalunga ngokwesigatshana (1).
(3) Ilunga liyophatha leso sokhundla isikhathi esingqile eminyakeni emihlanu kusukela ngosuku eliqokwe ngalo.
(4) Amagama amalunga oMkhandlu, usuku aqale ngalo esikhundleni nesikhathi aqokwe ukuba asihlale esikhundleni kufanele kukhishwe nguNgqongqoshe ngesaziso ephephabhukwini loMbuso ngokushesha ngemuva kokuba beqokiwe.
(5) UNgqongqoshe angaphinda aqoke umuntu osephelelwe isikhathi sakhe, aqokelwe esinye isikhathi esingeqile eminyakeni emihlanu.
(6) Lelo nalelo lunga kufanele uma lingena esikhundleni lisayide isethembiso sokuthi lizolandela okushiwo yiloMthetho kanye noMqulu wokuziphatha
(7) (a) UNgqongqoshe angachitha uMkhandlu uma uhluleka ukulandela noma ikuphi okushiwo yiloMthetho.
(b) Yonke imisebenzi yoMkhandlu iyakuba semahlombe kaNgqongqoshe kuze kuqokwe uMkhandlu omusha.
(8)(a) UNqgongqoshe angacela imifanekiso yamarekhodi omkhandlu noma yingasiphi isikhath , okumbandakanya amaminithi nazitatimende zezimali, ukuze abone ukugcinwa noma ukulandelwa koMthetho nomqulu wokuziphatha
(b) UNobhala kufanele anikeze uNgqongqoshe wonke amarekhodi zingakapheli izinsuku eziyi-15 kusukela ngosuku efake ngalo isicelo uNgqongqoshe,
(9) UNgqongqoshe angaqoka umuntu oyedwa noma abaningi ukuba aphenye uMkhandlu nokuba enze umbiko ngemuva kwalolo phenyo uma kukhona ukusola ukuthi uMkhandlu uyehluleka ukulandela okushiwo yiloMthetho nomqulu wokuziphatha.

Ukungafaneli ukuba yiLunga

6. Umuntu angeke aqokwa njengelunga loMkhandlu uma ?
(a) ake wawa ngokwezimali noma wahluleka ukukhokha izikweletu futhi engakaqondiswa noma labo abakweletayo bengakakwamukeli ukwabelana okwenziwe ngakwesigaba 119 soMthetho waBahluleka ukukhokha izikweletu ka-1936, (uMthetho onguNombolo 36 ka 1936)
(b) engavumelekile ukuba aqube umsebenzi awufundele ngaphansi kwaloMthetho;
(c) engesiso isakhamuzi saseNingizimu Afrika noma umhlali waseRiphablikhi;
(d) esetholakale njengomuntu ogula ngengqondo noma esebenzisa usizo lwabagula ngengqondo njengoba kuchaziwe esigabeni 1 soMthetho wokuNakekelwa kwabagula ngeNgqondo ka 2002 (uMthetho onguNombolo 17 ka 2002);
(e) osusiwe esikhundleni sokwethembeka ngenxa yokungaziphathi kahle;
(f) elahlwe yicala-
(i) wagwetshwa ukumbandla ejele ngale kokunikwa ithuba lokukhokha inhlawulo; noma
(ii)	lokweba, ukukhwabanisa, ukwenza izincwadi-mbumbulu, ukuqamba amanga ufungile, icala ngaphansi koMthetho wokuVinjelwa nokuQedwa kweZenzo zeNkohlakalo ka 2004 (uMthetho onguNombolo 12 ka 2004), noma iliphi elinye icala lokungathembeki;
(g) eseke waba yilunga loMkhandlu ngaphambilini isikhathi eseqile eminyakeni eyishumi sesihlanganisiwe;
(h) esusiwe ekubeni yilunga loMkhandlu noma ubulunga bakhe bupheliswe noma buqanyulwe uNgqongqoshe ngokwaloMthetho; noma
(i) ezinyangeni eziyi-12 esikhathini sokuqokwa kwakhe e-
(i) belilunga loMkhandlu kaMasipala , isishayamthetho sesifundazwe noma iPhalamende likazwelonke; noma
(ii) besesikhundleni , noma engumsebenzi wanoma iyiphi inhlangano noma umgwamanda wezepolitiki.

Ukushiya isikhundla

7. Ilunga kufanele lishiye esikhundleni uma-
(a) lingasakulungele ukuba yilunga ngokwesigaba 6 ;
(b) liphuthe emihlanganweni yoMkhandlu emibili ilandelana lingazange licele ukuphutha eMkhandlwini;
(c) lithumele kuNgqongqoshe incwadi ebhaliwe esho ukuthi uyashiya esikhundleni futhi uNgqongqoshe ekwamukela ukushiya kwakhe;
(d) likhubazeka ngendlela yokuthi engasakwazi ukunquba umsebenzi wakhe njengelunga loMkhandlu; noma
(e) lingasenazo iziqu esidingekayo zokuba aqokwa njenlunga loMkhandlu.

Ukuqedwa kobulunga

8. UNgqongqoshe angaphelisa ubulunga belunga loMkhandlu uma-
(a) ilunga lahluleka ukwenza umsebenzi noma izibopho zelunga ngokwaloMthatho noma umqulu wokuziphatha;
(b) ilunga livimbela noma lithiya uMkhandlu ekwenzeni umsebenzi wawo ngokwaloMthetho noma umqulu wokuziphatha
(c) ilunga lehluleka ukwenekela uMkhandlu uma kukhona ukuqubuzana ngokwezizunzo phakathi kwalo noMkhandlu;
(d) ilunga lenza okuthile ngendlela enganika uMkhandlu igama elibi;
(e) ilunga lisebenzisa ngendlela okungeyiyo noma lichitha imali nezinto zoMkhandlu;
(f) ilunga livumela noma lingena ezindlekweni ezingagunyaziwe noma ezingafanele noma ezingenambuyiselo noma eziyincithakalo; noma
(g) ukupheliswa kobulunga lobo kuzoba izunzo noma kuzosiza umphakathi.

Ukugcwaliswa kweziKhala

9. Noma isiphi isikhundla esivelayo eMkhandlwini sivezwa yilokho okushiwo esigabeni 7 noma isigaba 8 noma isikhundla esivezwe ngukufa kwelunga kufanele sigcwaliswe nguNgqongqoshe ngokwesigaba 5 (2), futhi ilunga eliqokiwe kufanele liqedele leso sikhathi ebesingakapheli lelo lunga elishiyile ebelikhethelwe sona.

USihlalo woMkhandlu noSekela likaSihlalo

10. (1) (a) UNgqongqoshe kufanele aqoke elinye lamalunga oMkhandlu njengoSihlalo woMkhandlu.
(b) UNgqongqoshe angahoxisa ukuqokwa kwelunga njengosihlalo uma lokho kuzosiza umphakathi noma uma ilunga lingakwazi noma lehluleka ukunquba umsebenzi walo njengosihlalo izinyanga ezingaphezulu kwezintathu.
(2) Usihlalo nesekela likasihlalo kufanele baphathe isikhundla leso isikhathi esilingana naleso abaqokelwe sona njengamalunga omkhandlu ngaphandle uma usihlalo noma isekela lakhe esulwa noma engaseyilo ilunga loMkhandlu ngaphambi kokuphela kwesikhathi sokuba sesikhundleni sobulunga noma esuswa esukhundleni nguNgqongqoshe ngokwesigaba 8.
(3) Uma engekho uSihlalo noma ngezizathu ezithile engakwazi ukuqhuba umsebenzi njengosihlalo, isekela likasihlalo, ngokuhambisana nokushiwo kusigatshana (1), unegunya lokwenza yonke imisebenzi futhi asebenzise amandla kasihlalo.
(4) Uma usihlalo nesekela lakhe bengekho emhlanganweni , amalunga akhona emhlanganweni angakhetha elinye ilunga ukuba lengamele umhlangano lenze wonke umsebenzi kasihlalo futhi lisebenzise amandla kasihlalo kuze kube usihlalo noma isekela lakhe liqhuba umsebenzi walo.
(5) Uma isikhundla sikasihlalo singenamuntu, uNgqongqoshe kufanele aqoke njengosihlalo, ngokubona kwakhe, noma imuphi umuntu kulawo malunga oMkhandlu asele, noma ngomunye umuntu ngokwesigaba 5 (1) no (2), futhi lowo muntu oqokiwe kufanele aphathe isikhundla isikhathi esisale kulowo muntu amlandelayo.
(6) Uma isikhundla sesekela likasihlalo singenamuntu, amalunga kufanele emhlanganweni wawo wokuqala ngemuva kokuvela kwesikhala leso noma ngokushesha ngemuva kokuvela kwesikhathi akhethe omunye wawo njengesekela likasihlalo kanti lelo lunga elikhethiwe liyokuba kuleso sikhundla isikhathi esisale kulowo owayeqokelwe leso sikhundla.
(7) Usihlalo noma isekela likasihlalo bangashiya izikhundla zabo ngale kokuyeka ukuba ngamalunga oMkhandlu, kanti uma beshiya kanjalo, uNgqongqoshe kufanele aqoke usihlalo kumalunga oMkhandlu ngokwesigstana (1)

Izibopho zikasihlalo

11. Usihlalo woMkhandlu kufanele-
(a) aqinisekise ukuthi wonke amalunga oMkhandlu basayida umqulu wokuziphatha nokuthi bayawulandela;
(b) abize umhlangano wekomiti eliphethe;
(c) axhumane futhi aluleke uNgqongqoshe ngezindaba eziphathelene noMkhandlu;
(d) jikelele, aqinisekise ukuthi uMkhandlu wenza umsebenzi wawo futhi ufeza izinjongo zawo ngokwaloMthetho nokuthi ulandela noma ikuphi okushiwo yiloMthetho; futhi
(e) aqinisekise ukuthi imali eyabelwe uMkhandlu yenziwe ngendlela enqunyiwe nokuthi uMkhandlu uwugudluki kuleso sabelo.

Imihlangano yoMkhandlu

12. (1) UNobhala kufanele ngemuva kokubonisana nosihlalo abize umhlangano woMkhandlu oyoba sendaweni nangesikhathi nosuku olumiswe uMkhandlu futhi kufanele enze uhla lokuzoxoxwa ngakho alungise nemibhalo ezosetshenziswa kulowo mhlangano.
(2) Umkhandlu kufanele ubambe imihlangano engekho ngaphansi kwemine ngonyaka ngenhloso yokuqhuba umsebenzi wawo, kodwa uMkhandlu ungabamba eminye imihlangano ngaphezu kwalena ngokubona kwawo.
(3)	Umhlangano okhethekile noma oyisipesheli woMkhandlu-
(a) Ungabizwa usihlalo noma ingasiphi isikhathi; noma
(b) kufanele ubizwe ngusihlalo ubanjwe endaweni nangesikhathi nosuku oluyomiswa nguyena usihlalo ezinsukwini ezingama-30 kusukela osukwini uNgqongqoshe axhuse ngalo ukuba ubanjwe noma ngemuva kwesicelo esibhaliwe esisayidwe okungenani ngamalunga amathathu.
(4) Isicelo esibhaliwe okukhulunywa ngaso kusigatshana (3) (b), kufanele sibeke kucace inhloso yokubizwa komhlangano.

Isibalo esanele samalunga nenqubo emhlanganweni

13. (1) Isibalo samalunga emhlanganweni yisigamu samalunga esephelele wonke nelunga elilodwa ngaphezulu.
(2) Kuyo yonke imihlangano yoMkhandlu lelo nalelo lunga elikhona kufanele livote kanye kulolo ndaba oluphambi koMkhandlu
(3) Noma isiphi isinqumo esithathwe uMkhandlu kufanele sibe ngesithathwe yiningi labavoti emhlanganweni woMkhandlu kukhona isibalo esanele samalunga, uma kwenzeka amavoti elingana ondabeni, ilunga elengamele yilona eliyoba nevoti elingumqamulajuqu ngaphezu kwevoti lakhe.
(4) Ngokwenhloso yaloMthetho, iningi lamavoti emhlanganweni woMkhandlu noma umhlangano wanoma iliphi ikomiti liyakuba yisigamu yamalunga akhona nelunga elilodwa ngaphezulu.
(5) Ngamalunga kuphela anelungelo lokuvota nganoma iluphi undaba lapho uMkhandlu kudingeka uthathe isinqumo.
(6) Isinqumo esithathwe nguMkhandlu noma ikuphi okwenziwe ngokugunyazwa umkhandlu ngeke kuthathwe njengokungasebenzi ngesizathu sokuthi-
(a) kunesikhala esingagcwalisiwe eMkhandlwini noma
(b) umuntu obekungafanele ahlale njengelunga emhlanganweni, uhlale njengelunga ngesikhathi kuthathwa isinqumo, uma ngabe isenzo besingagunyazwanga yiningi lamalunga akhona emhlanganweni ngaleso sikhathi navumelekile ukuhlala njengamalunga oMkhandlu.

Ikomiti eliPhethe loMkhandlu

14. (1) Kuzakuba nekomiti eliphethe loMkhandlu elizokwakhiwa?
(a) usihlalo;
(b) isekela likasihlalo;
(c) amalunga amathathu aqokwe ngokwesigaba 5 (1) (a);
(d) umuntu oyedwa oqokwe ngokwesigaba 5 (1) (b)(i);
(e) umuntu oqokwe ngokwesigaba 5 (1) (b) (ii); kanye
(f) nomuntu oqokwe ngokwesigaba 5 (b) (vii).
(2) Ilunga lekomiti eliphethe okukhulunywa ngalo kusigatshana (1) ? no (f) kufanele likhethwe amalunga oMkhandlu .
(3) Uma kwenzeka ukuthi amavoti awalingani mayelana nondaba lapho ikomiti eliphethe kufanele lithathe isinqumo , usihlalo uyakuba nevoti elingumqamulajuqu ngaphezu kwevoti lakhe.
(4) Isikhathi sokuphatha isikhundla samalunga ekomiti eliphethe kuyakuba izinyanga eziyi-18.
(5)Ikomiti eliphethe lingasebenzisa amandla ngale kwamandla okukhulunywa ngawo esihlukweni 3 futhi lingenza noma imuphi umsebenzi woMkhandlu esikhathini esiphakathi kwemihlangano yomkhandlu kodwa alinawo amandla okuchitha noma ukuchibiyela isinqumo somkhandlu,ngaphandle uma uMkhandlu uyala nokunye, nangokuhambisana neziyalo zoMkhandlu.
(6) Noma isiphi isenzo esenziwe noma isinqumo esithathwe ikomiti eliphethe isibopho ngaphandle uma sichithwe noma sichitshiyelwe uMkhandlu emhlanganweni wawo olandelayo.

Amanye amakomiti

15. (1) UMkhandlu ungasungula amanye amakomiti, okumbandakanya ikomiti lokuqondiswa kwezigwegwe, ikomiti lokuziphatha ngobuchwepheshe nekomiti lezemfundo, uma ubona kufanele ukuze lenze uphenyo futhi lenzele uMkhandlu umbiko nganoma iluphi undaba olusendimeni yomsebenzi wawo.
(2) Lelo nalelo komiti eliqokwe ngokwesigatshana (1) liyakuba namalunga amaningi akhethwe uMkhandlu ngokubona kwawo, ngaphandle kwekomiti lokwedluliswa kwezokuqondiswa izigwegwe okukhulunywa ngaso kusigatshana (4), kumbandakanywa nelunga elilodwa lomkhandlu, okufanele libe ngusihlalo walelo komiti.
(3) (a) UMkhandlu , ngokuhambisana nokushiwo kusigatshana (4), ungadlulisela ekomitini elisingulwe ngokwesigaba (1) noma kunoma imuphi umuntu amandla awo ongabona efanele.
(b) UMkhandlu ngeze wephucwa lawo mandla adlulisiwe futhi ungachibiyela noma uchithe isinqumo saleyo komiti esithathwe kusetshenziswa lawo mandla adlulisiwe.
(4) Ngale kwalokho okushiwo isigatshana (1), umkhandlu ungasungula ikomiti langaleso sikhathi noma lisikhashana lokudluliswa kondaba lokuqondiswa kwezigwegwe eliyakuba-
(a) nosihlalo, oyakuba ijaji eselidla umhlalaphansi, noma umantshi omkhulu naye osedla umhlalaphansi noma ummeli osesebenze iminyaka okungenani elishumi; kanye
(b) nabantu ababhalisiwe abangekho ngaphezu kwababili abaneziqu zobuchwepheshe ezifanayo nezalowo muntu othathelwa izinyathelo zokuqondiswa izigwegwe
(5) Ikomiti lokwedlulisa undaba lokuqondiswa izigwegwe okukhulunywa ngalo kusigatshana (4) linamandla okuguqula, ukuqinisekisa noma ukuchitha isinqumo sekomiti elisingulwe ngokwesigatshana (1) noma ukuphindisela emuva undaba ekomitini neziyalo elingabona zifanele.
(6) Isinqumo sekomiti lokuqondiswa izigwegwe,ngaphandle uma lwedlulisiwe, siyisibopho esisebenzayo kusukela ngosuku olumiswe ikomiti kodwa uma kwedluliswe isikhalo ngenhlawulo yokusulwa noma ukumiswa kokusebenza, leyo nhlawulo iyasebenza kuze kube usuku okuphethwa ngalo ukwedluliswa kondaba.
(7)Uma undaba lubhekwe ikomiti lokwedluliswa kondaba, isinqumo salo siyasebenza kusukela ngosuku okumiswe ikomiti lokwedluliswa kondaba ngaphandle uma lwedluliselwe eMkhandlwini.

Inkokhelo noma ukuholelwa kwamalunga oMkhandlu namakomiti

16. (1) Amalunga oMkhandlu namalunga amakomiti oMkhandlu kufanele aholelwe iholo noma inkokhelo emiswe nguNgqongqoshe ngokubonisana noNgqongqoshe weziMali.
(2) Noma imuphi umuntu ongekho ngaphansi kwemithetho elawula abasebenzi bombuso kuyofanele aholelwe iholo kumbandakanya nezimfanelo zokuhamba nokudla angene kuzo uma esebenzisa amandla , noma enza umsebenzi noma efeza izibopho abelwe zona noma azithweswe nguMqondisi-Jikelele, ezimiswe uNgqongqoshe ngokubonisana neNgqongqoshe weziMali.

UNgqongqoshe angaLungisa Amaphutha

17. Uma kukhona noma yini eyenziwe ngaphansi kwaloMthetho okumayelana nokuqokwa kwanoma iliphi ilunga noma okungenziwanga ngesikhathi noma ngendlela yaloMthetho, uNgqongqoshe angayala ukuba kuthathwe izinyathelo ezidingekayo ukulungisa lokho okungenziwanga noma iphutha noma alungise noma yini eyenziwe ngendlela engalungile ukuze kufezwe injongo yaloMthetho.

Ukuqokwa kukaNobhala nabasebenzi

18. (1) UNgqongqoshe kufanele, ngemuva kokubonisana noMkhandlu, aqoke uNobhala woMkhandlu ukuba enze umsebenzi ngaphansi kwaloMthetho kanti futhi uNgqongqoshe ngemuva kokubonisana noMkhandlu angaxhosha uNobhala.
(2) Ukuqokwa kukaNobhala kuyogcika ekusayidweni kwesivumelwano phakathi koMkhandlu naye uNobhala, okuyofanele samukelwe nguNgqongqoshe.
(3)Isikhathi sokuphatha isikhundla sikaNobhala kuyakuba iminyaka emihlanu, kodwa uNgqongqoshe ngemuva kokubonisana nomkhandlu , angabuye asibukeze asandise isikhathi ngokubona kwakhe.
(4) Unobhala angaqoka abanye abantu, ngokuhambisana nezinqubomgomo nemihlahlandelala yoMkhandlu angabona kufanele ukuze kwenziwe umsebenzi obalulwe kuloMthetho, uNobhala angaxhosha futhi labo bantu.
(5) Abasebenzi kufanele babe namalunga nabaphathi abakhulu ngokumisa abaphathi boMkhandlu ngemuva kokubonisana noNgqongqoshe.

Izibopho zikaNobhala

19 (1) UNobhala kufanele-
(a) asebenzise amandla futhi enze umsebenzi owabelwe uNobhala ngokwaloMthetho;
(b) agcine amalejista alabo ababhalisele ukusebenza futhi kufanele ngokuyalwa uMkhandlu afake kulejista igama nekheli lendawo yokuhlala, neziqu, usuku lokuqala ukubhalisa neminye imininingwane, okumbandakanya, uma kudingeka, imininingwane ngomkhakha walowo obhalisela ukusebenza, umbelethisi osafunda, umhlengikazi osafunda, ngokunquma koMkhandlu, yawo wonke umuntu ofake isicelo sokubhalisa ngokwaloMthetho samukelwa.
(c) Alungise ilejista ngokufaka imininingwane emisha kahle ngokusho kwaloMthetho noma asuse kuleyo lejista amagama abo bonke abasebenzayo asebesusuwe ngokwaloMthethi futhi kufanele ngokuhamba kwesikhathi alungise ukushintsho lwamakheli noma iziqu zalabo bantu ababhalisiwe.
(d) Abe ngumabhalane woMkhandlu futhi agcine amarekhodi emihlangano;
(e) Ahlahle indlela noma aluleke uMkhandlu nezikhulu ngokulandelwa koMthetho;
(f) Anze izinto ngokwethembeka nenhlonipho nangendlela ezoba nezunzo kumkhandlu uma ephethe izindaba zemali;
(g) Adalulele uMkhandlu wonke amaqiniso nolwazi olungasiza ukuthathwa kwesinqumo noma isenzo soMkhandlu noma usihlalo; kanye
(h) Ukuvimbela ukuthikamezeka kwezezimali noma ukuphathwa koMkhandlu.
(2) Unobhala ngeze-
(a) enza ngendlela engahambisani nezibopho abelwe zona ngokwalomthetho; noma
(b) asebenzise isikhundla sakhe noma amagunya noma oulwazi oluyimfihlo aluthole njengoNobhala ukuze azuze yena ngokwakhe noma kuzuze omunye umuntu.

Isibopho sikaNobhala sokuBika ngezimali

20. (1) UNobhala kufanele, ngendlela nangesikhathi esinqunyiwe abike eMkhandlwini ngazo zonke izimali ezitholakele nezindleko ongene kuzo uMkhandlu okumbandakanya, kungesikho lokhu kodwa-

(a) zonke izimali eziqoqiwe nezitholakele;
(b) imiholo yesonto neyenyanga;
(c) umnikelo wempesheni nomxhaso wezokwelashwa, uma kukhona;
(d) ezokuthutha, imoto, indawo yokuhlala, ezokudla nezinye;
(e) nezunzo ngezindlu nezimfanelo;
(f) ukukhokhelwa kokusebenza ngaphezu kwesikhathi;
(g) izimalimboleko, nokweboleka emholweni; kanye
(h) noma iluphi uhlobo lwezunzo noma izimfanelo zabasebenzi.
(2) UNobhala kufanele-
(a) asize uMkhandlu ekwenzeni umsebenzi ophathelene nokwabiwa kwezimali anikwe wona ngokwaloMthetho; futhi
(b) anike usihlalo usizo lokuphatha , izinsiza kanye nolwazi oludingekile ukuze aqhube lowo msebenzi.
(3) UNobhala nguyena onomthwalo wokusebenzisa imali eyabelwe uMkhandlu, okumbandakanya ukuthatha zonke izinyathelo ezifanele ukuze aqinisekise ukuthi-
(a) ukusetshenziswa kwemali kuyancishishwa uma kudingekile uma kulindeleke ukuthi isabelo singancishiswa kulokho obekubaliwe; nokuthi
(b) ukusebenza nezindleko kuhlala kuqashiwe.

(4) Uma kudingekile, uNobhala kufanele alungise isabelo asithumele kusihlalo ukuze asibhekisise bese esithula eMkhandlwini.
(5) UNobhala kufanele kuthi zingakapheli izinsuku eziyi-14 ngemuva kokwamukelwa kwesabelo sonyaka athumele kusihlalo -
(a) uhlelo olusewuhlaka lokulethwa kosizo nokusetshenziswa kwesabelo salowo nyaka owabelwe ; kanye
(b) nesivumelwano sokusebenza esiwuhlaka njengoba kudingekile kuNobhala nezimenenja ezinkulu.
(6) UNobhala kufanele abhaleumbiko abikele uMkhandlu-
(a) noma iluphi undaba olungakaphothulwa-
i. ukungeneli kwesabelo
ii. ukusebenzisa imali engaphezulu kwasabelo;
iii. noma isiphi isinyathelo esithathiwe ukulungisa ukunganeli kwemali yesabelo noma ukusebenzisa imali ngaphezulu kwesabelo
(7)	UNobhala kufanele kuthi zingakapheli izinsuku eziyi-10 ngemuva kokuphela kwenyanga athumele kusihlalo isitatimende ngendlela enqunyiwe ngesimo sesabelo.
(8) UNobhala kufanele azise uMqondisi-Jikelele , ngokubhaliwe
(a) ngokwehluleka koMkhandlu ukwamukela noma ukusebenzisa inqubomgomo ephathelene nesabelo, noma ngenye inqubomgomo eyamukelwe nguMkhandlu noma umsebenzi anikwe wona ngokoMthetho noma umthwalo anikwe wona ngaphansi kwaloMthatheo noma ngeminye imithetho; noma
(9) UNobhala kufanele athumele eMkhandlwni nakuMqondisi-Jikelele ulwazi, imibhalo nencazelo, izincomo kanye bezizathu.
(10) Uma uNobhala ehluleka ukuhambisana nanoma imuphi umthwalo ngokwaloMthetho kufanele ngokushesha abike ngalokho kwehluleka kwakhe nezizathu eMkhandlwini nakuMqondisi-jikelele.
(11) Noma isiphi isinyathelo esithathwa uMkhandlu noma ilunga loMkhandlu ngoNobhala ngenxa yokuthi uNobhala wehlulekile ukulandela lokho okushiwo yiloMthetho kuyisenzo esingalungile ngokwezemisebenzi ngokwenhloso yoMthetho wezaBasebenzi ka 1995, (uMthetho ongunombolo 66 ka 1995).
(12) UNobhala angadlulisela komunye wamalunga ezisebenzi noma isikhulu soMkhandlu-
(a) amandla noma isibopho esithweswe uNobhala ngokwaloMthetho; noma
(b) amandla noma isibopho esidingekayo ukusiza uNobhala ukuba alandele isibopho esidinga ukuba uNobhala athathe izinyathelo ukuqinisekisa ukufezwa kwezinhloso zokuthile okushiwo kuloMthetho.
(13) uNobhala ngeze adlulisa amandla noma izibopho anikwe zona ngokwaloMthetho kunoba yiliphi ilunga loMkhandlu.
(14) Ukwedluliswa kwamandla okukhulunywa ngakho kusigatshana (12)-
(a) kufanele kubhalwe phansi;
(b) kuhambisane nezithiyo nemibandela engamiswa uNobhala ezimweni ezithile;
(c) kungaba umuntu othile noma isikhundla esithile eMkhandlwini;
(d) kungaba, lapho kwedluliselwe khona amaandla kumenenja enkulu, kungagunyaza imenenja ukuba naye awedlulise lawo mandla noma isibopho adlulisele esikhulwini esithile noma isikhundla esisendimeni yalowo msebenzi owenziwa yileyo menenja;
(e) akwephuci uNobhala amandla mayelana nokusetshenzisa kwamandla edlulisiwe noma edluliswe futhi okwesibili ngokwaloMthetho.
(15) Unobhala angaqinisekisa, ashitshe noma achithe noma isiphi isinqumo esithathwe ngokusetshenziswa kwamandla adlulisiwe noma adlulisiwe futhi okwesibili ngokwaloMthetho, kodwa lokho kuguqulwa noma ukushitshwa kwesinqumo ngeke kwaphuca umuntu ilungelo elitholakale ngenxa yaleso sinqumo.



Ukuxhaswa kwezindleko

21. Isabelo sonyaka singasekelwa kuphela phezu-
(a) kwemali elindelekile ezoqoqwa; kanye
(b) nezimali ezitholakala kwezisale onyakeni odlule noma ebezabelwe okunye.

Ukugcinwa kwemali eBhange

22. (1) UMkhandlu kufanele uvule futhi ugcine okungenani I-akhawunti eyodwa ebhange ngegama lawo uMkhandlu.
(2) Yonke imali etholwa uMkhandlu kufanele ngokushesha ikhokhwe kule- akhawunti yasebhange ngokuhambisana naloMthetho nezinye izidingo ezingaqunywa
(3) Imali ingakhishwa ebhange ngendlela enqunyiwe kuphela.
(4) UNobhala kufanele athumele igama lebhange lapho kuvulwe khona I-akhawunti, nehlobo lwaleyo akhawunti nenombolo yayo, kuMncwaningi-mabhuku-Jikelele kanye nakuMqondisi-Jikelele zingakhapheli izinsuku ezingama-60 kusukela ivuliwe leyo akhawunti.
(5) UNobhala kufanele-
(a) aphathe leyo-akhawunti yebhange futhi kufanele abikele uMkhandlu uma eceliwe, kodwa uNgqongqoshe ungayala uNobhala noMkhandlu ukuba babikele yena mayelana noma yini ephathelele naleyo akhawunti yebhange; futhi
(b) aqinisekise ukulandelwa kwezigatshana (2) no (3) ekuphathweni kwaleyo akhawunti
(6) UNobhala angadlulisa izibopho zakhe okukhulunywa ngazo kusigatshana (5) kumenenja noma umphathi ophethe ezezimali noma Isikhulu esengamele ezimali kuphela.

Isabelo sezimali soMkhandlu

23. (1) Ngaphandle uma kushiwo okunye kuloMthetho, uMkhandlu ungangena ezindlekweni kuphela uma_
(a) ngokuhambisana nesabelo esamukelwe; futhi
(b) ngokungeqi ezithiyweni noma ukungadlulisi kusamba esabelwe izinhlelo ezahlukene esabelweni esamukelwe.

(2) UMkhandlu kufanele kuthi kulowo nalowo nyakamali wamukele isabelo sonyaka soMkhandlu ngaphambi kokuqala konyakamali ngokuthatha isinqumo soMkhandlu
(3) Ukuze uMkhandlu ukwazi ukulandela lokho okushiwo isigatshana (2), usihlalo kufanele aneke noma ethule isabelo sonyaka emhlanganweni woMkhandlu okunganani kusasele izinsuku ezingama ?90 ngaphambi kokuqala konyaka wesabelo leso.
(4) Usihlalo kungumthwalo wakhe ukulungisa isabelo futhi kufanele aqinisekise ukuthi uhlaka lwesabelo luyaxhumana nohlelo lomkhandlu nokuthi isabelo siyamukelwa njengoba kunqunyiwe.
(5) UNobhala kufanele athumele isabelo esamukelwe kuMqondisi-Jikelele zingakapheli izinsuku ezingama 30 ngemuva kokwamukelwa nguMkhandlu.




Okuqukethwe Isabelo sonyaka nemibhalo ephelezelayo

24. (1) Isabelo sonyaka soMkhandlu kufanele sibe isheduli ngendlela enqunyiwe-
(a) sibeke imali okulindeleke ingene kulowo nyaka wesabelo nokuthi izobe iqhamuka kuphi;
(b) Izindleko okuzongenwa kuzo kulowo nyaka ngezinhlelo ezahlukene zoMkhandlu;
(c) Sibeke ngokusobala imali ezotholakala nomthombo wayo ngamunye kanye nezindleko ezilindelekile ngezinhlelo zeminyaka emibili elandela lowo nyaka owabelwayo;
(d) Ibeke-
(i)	isilinganiso semali ezotholakala nezindleko zezinhlelo zalowo nyaka ; futhi
(ii)	nemali engenile nezindleko ngezinhlelo ezahlukene zonyaka mali olandelwa yilowo owenzelwa isabelo; kanye
(e) kufanele sihambisane nesitatimende esiqulethe eminye imininingwane edingekayo okumbandakanya-
(i)	isilinganiso semali ezotholakala nezindleko ngezinhlelo ezahlukene phakathi kwemali ekhona nezindlelo zamanje;
(ii) iziphakamiso zezimali nokunganeli kwemali okulindelekile kuleso sikhathi okusebenza kuso;
(iii) noma yini ekhombisa inhloso yokweboleka nezinye izinhlobo zezikweletu ezingehlisa isikweletu soMkhandlu ngalowo nyaka ophethwe;

(2) Isabelo sonyaka soMkhandlu kufanele sehlukaniswe kabiliimali egciniwe nemali ezosetshenziswa ngokuhambisana nenqubo yomhlaba nangendlela okunqunywe ngayo.
(3) Uma isabelo sonyaka senekwa, kufanele siphelezelwe yil mibhalo elandelayo kokunye-
(a) Isinqumo esisewuHlaka-
(i)	esamukela leso sabelo soMkhandlu
(ii) esinquma imali ezokhokhwa engadingeka kulowo nyaka noma njengoba inqunyiwe; kanye
(iii) nokwamukela kwanoma iluphi olunye undaba olunqunyiwe;
(b) okuzokwenziwa nokubonakalayo kulezo zimali ezikhona kulolo nalolo hlelo, kukhumbuleka izinhlelo zoMkhandlu;
(c) Ukuthi imaliekhona uesabelo eyahlukaniswe ngenyanga;
(d) Ukuchibiyelwa okuhlongozwayo kwezinqubomgomo zoMkhandlu eziphathele nezimali
(e) Imininingwane ngokutshalwa kwezimali zoMkhandlu;
(f) Izindleko ezizophuma kuleso sabelo kuMkhandlu kulowo nyaka wezimali zamaholo, izizunzo nezimfanelo za-
(i)	malunga oMkhandlu;
(ii)	zikaNobhala;
(iii)	isekela likaNobhala, uma likhona kanye;
(iv)	abaphathi abakhulu, okumbandakanya isikhulu esiyinhloko nabanye abantu abaqokwe uNobhala kanye
(g) neminye imibhalo enqunyiwe.



Izindleko ezingalindelekile nezingenakugwemeka


25. (1) Ezimweni eziphuthumayo noma kwezinye nje izimo ezingajwayelekile uSihlalo angagunyaza ezindleko ezingalindelekile noma ezingenakugwemeka ebezingahlinzekwanga esabelweni esamukelwe.
(2) Noma iziphi izindleko-
(a) kufanele zihambisane nohlaka olunqunyiwe;
(b) azikwazi ukuba ngaphezulu kwamaphesenti anqunyiwe esabelo sonyaka esamukelwe;
(c) kufanele usihlalo abikele uMkhandlu ngazo emhlanganweni ozayo; futhi
(d) kufanele zikhokhelwe ngemali yesabelo elungiselwe leso simo.
(3) Uma imali elungiselwe leso simo ingedluliswa zingakapheli izinsuku ezingama-60 ngemuva kokungena kulezo zindleko, izindleko lezo ziba ngezingagunyaziwe.



Izindleko ezingagunyaziwe, ezingafanele noma ezingenazithelo neziyincithakalo

26. (1) Ngale kokunciphisa ukubophezeleka ngokomthetho owaziwayo neminye imithetho ebhaliwe-
(a) ilunga loMkhandlu liyobophezeleka ukukhokha izindleko ezingagunyaziwe uma lelo lunga belazi noma beiyaliwe uNobhala ukuthi lokho okuzokwenzeka kungenzeka kuholele ezindlekweni ezingagunyaziwe lona layala uMkhandlu ukuba uqhubeke ungene kulezo ndleko;
(b) UNobhala unesibopho sokukhokha izindleko ezingagunyaziwe angene kuzo eqondile noma ngokunganakekeli, kuhanjiswana nesigatshana (3);
(c) Noma iliphi ilunga noma isikhulu somkhandlu ogunyaze izindleko ezingenazithelo futhi eziyincithakalo eqondile noma ngokunganakekeli liyakuba nesibopho sokukhokha lezo ndleko;
(d) Noma iliphi ilunga noma isikhulu soMkhandlu ogunyaza izindleko ezingafanele noma noma eziiyncithakalo noma ngokunganakeleli unesibopho sokukhokha lezo ndleko.
(2) UMkhandlu kufanele uqoqe izindleko ezingagunyaziwe, ezingalungile noma ezingenazithelo noma ezichithayo kulowo muntu enesibopho sokuzikhokha, ngaphandle uma-
(a) kuyizindleko ezingagunyaziwe ,
(i)	zigunyazwa uma selukungiswa isabelo; noma
(ii) ziqinisekiswa uMkhandlu, ngemuva kuphenyo olwenziwe yikomiti loMkhandlu njengenakubuyiseleka nokufanele isulwe emabhukwini nguMkhandlu; futhi
(b) kuyizindleko ezingafanele nezingenazithelo noma eziyincithakalo, ngemuva kophenyo yikomiti loMkhandlu, eqinisekiswe yikomiti loMkhandlu njengezingenakubuyiseleka zisulwe emabhukwin inguMkhandlu.
(3) Uma uNobhala enolwazi lokuthi uMkhandlu, usihlalo noma ikomiti eliphethe, uthathe isinqumo okuzothi uma sisebenza sibe nomphumela wezindleko ezingagunyaziwe, ezingalungile, ezingenazithelo neziyincithakalo, uNobhala angeke abobephezeleka ngezindleko ezingagunyaziwe, ezingalungile, noma ezingenazithelo noma ezyincithakalo, iqobo nje uma uNobhala ezise uMkhandlu, usihlalo noma ikomiti eliphethe ukuthi lezi zindleko ngezingagunyaziwe, ezingalungile noma ezingenazithelo nezyincithakalo.
(4) UNobhala kufanele ngokushesha azise usihlalo, uMqondisi jikelele noma uMcubunguli-mabhuku Jikelele ngokubhaliwe-
(a) ngezindleko ezingagunyaziwe, ezingalungile ezingenazithelo neziyincithakalo
(b) noma kukhona yini umuntu ongathweswa icala uma kwenziwa uphenyo ngalezo zindleko ezigangunyaziwe, ezingalungile noma ezingenazithele eziyincithakalo; kanye
(c) nezinyathelo ezithathiwe-
(i)	ukubuyisa noma ukulungisa lezo zindleko; kanye
(ii) nokuvimbela ukungena ezindlekweni ezifana nalezi futhi.
(5)	Kuyovulwa icala lubugebengu noma kuthathwe izinyathelo zokuqondiswa izigwengwe kulowo muntu omangalelwe icala lokungena ezindlekweni ezingagunyaziwe, ezingaqondile noma ezingenazithelo neziyincithakalo ngale kokuthi zesuliwe noma ezesulwanga ngokwesigatshana (2).
(6) UNobhala kufanele abikele amaphoyiswa ngawo wonke amacala asolwayo-
(a) izindleko ezingaqondile ezingavulelwa icala lobugebengu; kanye
(b) nokweba nokukhwabanisa okwenzekayo eMkhandlwini.
(7) UMkhandlu kufanele uthathe zonke izinyathelo ukuqinisekisa ukuthi wonke amacala okukhulunywa ngawo kusigatshana (6) ayabikea emaphoyiseni, uma-
(a) lowo obekwe icala kunguNobhala; noma
(b) uNobhala ehluleka ukuhambisana nalesi sigatshana

Ukuphathwa kwemali esezandleni nokutshalwa

27. UMkhandlu kufanele ubhale umhlahlandlela wenqubomgomo okufanele uMkhandlu ulandele noma usebenze phansi kwawo uma uphethe izimali ezisezandleni nezitshaliwe, futhi utshale izimali ezingakadingeki ngaleso sikhathi.

Ukuchithwa kweMpahla enkulu
28. (1) UMkhandlu ungadlulisa ubunini bempahla enkulu uma ithengisiwe noma ngezinye izindlela noma ukuchithwa unomphela kwempahla enkulu ngemuva kokuba uMkhandlu usuthathe isinqumo sokuyichitha -
(a) uma kunezizathu ezizwakalayo zokuthi leyo mpahla ayisadingeki ekuqhubeni umsebenzi womkhandlu ; nokuthi
(b)	kuzotholakala imali efanele leyo mpahla.
(2) Ukudluliswa kobunini noma ukuchithwa kwempahla okukhulunywa ngakho kusigatshana (1) kufanele kube ngokufanele, okulinganayo okuvulelekile nokunokuqophisana okuhambisana nemihlahlandlela wenqubomgomo yoMkhandlu okukhulunywa ngawo esigabeni 27.



Ukuphatha koMkhandlu ngendlela

29. (i)UNobhala nguyena oyisikhulu sezimali soMkhandlu
(2) UNobhala kufanele-
(a) agcine amarekhodi aphelele nalungile azo zonke izimali ezingenile nezindleko okungenwe kuzona kanye nayo yonke impahla, izikweletu nezinto ezeziwe ngemali nguMkhandlu futhi
(b) aqinisekise ukuthi uMkhandlu ugcina futhi une-
(i)	zindlela ezisebenzayo nezinekhono nokuvulelela zokuphathwa kwemali nobucayi nezokulawula ngaphakathi.
(ii) indlela elungile, enokulingana, evulelekile, enokuqophisana neyongayo yokutholakala kwempahla nosizo;
(iii) indlela yokuhlola zonke izinhlelo ezimbandakanya ukusetshenziswa kwemali ngaphambi kokuthathwa kwesinqumo ngalolo hlelo.
(c)	athathe izinyathelo ezisebenzayo nezifanele uku-
(i)	qoqa zonke izimali okufanele zikhokhelwe uMkhandlu;
(ii) vimbela izindleko ezingagunyaziwe, ezingaqondile nezingenazithelo nezichitha imali nokulahleka kwemali okudalwa izenzo zobugebengu; kanye
(iii) nokuphatha imali ekhona yokusebenza ngempumelelo nangekhono
(d	bhekisisa konke okuphathelene nezimali, okumbandakanya ubunini bemali,nokuhambisana nemali uma kunokuhlongozwayo ngezinqubomgomo ezithinta umthwalo kaNobhala uma kufanele azise uMkhandlu ngalokho okuhlongozwayo;
(e) nguyena onomthwalo wokuphatha kumbandakanywa nokuqapha nokulondoloza impahla nokuphatha izikweletu zoMkhandlu;
(f) feza zonke izivumelwano nokukhokha zonke izimali okufanele zikhokhwe umkhandlu zingakapheli izinsuku ezingama ?30 kusukela ngosuku obekufanele zikhokhwe ngalo, noma singakapheli isikhathi okuvunyelwene ngaso nalowo okweletwayo;
(g) qinisekisa ukuthi izindleko zoMkhandlu zihambisana nesabelo nezinqumo zoMkhandlu;
(h) gcina amarekhodi aqondile ngezimali zomkhandlu ngokuhambisana nemigomo namaqophelo anqunyiwe;
(i) thumela isitatimende sezimali zoMkhandlu kubacwaningimabhuku abazimele ukuba ziyocutshungulwa zingakapheli izinyanga ezimbili kusukela ekupheleni konyaka;
(j) thumela zingakapheli izinyanga ezine ngemuva kokuphela konyaka wezimali woMkhandlu-
(i)	umbiko wonyaka ngayo yonke imisebenzi yoMkhandlu kulowo nyaka wezimali;
(ii) izitatimende zezimali zalowo nyakamali ngemuva kokuba lezo zitatimende sezicutshunguliwe; nokuthi
(iii)	umbiko wabacwaningimabhuku abazimele ngalezo zitatimende.
(3)	UMkhandlu kufanele uqinisekise ukuthi kuyahlangatshezwana nezidingo zesigatshana (2) futhi ziyaphumeleliswa ngendlela.
(4)	Noma imuphi umuntu othikameza uNobhala noma uMkhandlu ekufezeni izidingo zesigatshana (2) no (3) uyakuba necala kanti uma elahlwa yicala uyakukhokha inhlawulo noma ahlale ejele isikhathi esingeqile eminyakeni emibili noma kokubili inhlawulo nokubhadla ejele.


ISAHLUKO 2
IMFUNDO, UQEQESHO, UCWANINGO, UKUBHALISA NENQUBO


Indima yomsebenzi nenqubo yobuhlengikazi

30. (1) Umhlengikazi ongungoti ngumuntu owufundele umsebenzi onekhono lokunquba umsebenzi ngokuzimela ngokugcwele ngendlela nangeqophelo elinqunyiwe okwaziyo futhi ukuthwala umthwalo nokubika kulowo msebenzi.
(2) Umbelethisi ngumuntu okufundele lokhu nonekhono lokubelethisa ngokuzimela ngokugcwele ngendlela nangeqophelo elinqunyiwe okwaziyo futhi ukuthwala umthwalo nokubika kulowo msebenzi.
(3) Umhlengikazi ongusitafu ngumuntu ofundele ukuqhuba umsebenzi oyisisekelo sobuhlengikazi ngendlela nangeqophelo elinqunyiwe.
(4) Umsizi womhlengikazi noma umsizi wombelethisi ngumuntu ofundele ukunikeza usizo lokuqala lokunakekela kobuhlengikazo ngendlela nangeqophelo elinqunyiwe.
(5)UNgqongqoshe anganquma indima yomsebenzi wobuhlengikazi abangongoti nenqubo yeminye imikhakha yobuhlengikazi okukhulunywa ngayo esigabeni 31 (2).






Ukubhalisa ngaphambi kokuqala ukusebenza

31. (1) Ngale kokugudluka kulokho okushiwo esigabeni 37, akekho umuntu onganquba umsebenzi noma asebenze ngaphandle uma esebhalisele ukusebenza okungenani okukodwa kwalemikhakha elandelayo:
(a) uMhlengikazi ongungoti;
(b) umbelethisi wesifazane noma umbelethisi oyindoda;
(c) umhlengikazi ongustafu;
(d) umsizi mhlengikazi;
(e) umsizi mbelethisi.

(2) UNgqongqoshe angakhipha isaziso ePhephabhukwini loMbuso iGazethi akhe eminye imikhakha yabantu abangabhalisela ukusebenza njengabahlengikazi uma ebona kufanele ukuze kuzisakale umphakathi.
(3) Umqashi angeze aqasha noma agcine emsebenzini wakhe umuntu owenza umsebenzi ophathelene nomsebenzi wobuhlengikazi, ngaphandle komuntu onezifundo ezifanele zobuhlengikazi nobhalisile ngaphansi kwezigatshana (1) no (2).
(4) Akekho umuntu ungasebenzisa noma iliphi igama kulawo abalwe kusigatshana (1) noma (2) ngaphandle uma ebhalise kanjalo ngokwalesi sigaba.
(5) Umsebenzi ofisa ukubhalisa ngokwesigatshana (1) kufanele afake isicelo ngendlela enqunywe nguNobhala athumele leso sicelo -
(a) nobufakazi bukamazisi noma bokuthi uyisakhamuzi;
(b) isitifiketi sokuziphatha kahle nokuziphatha;
(c) ubufakazi bezifundo zakhe;
(d) imali yokubhalisa enqunyiwe;
(e) nezinye izincwadi noma imibhalo nolwazi oluphathelene nesicelo sakhe olufunwa nguNobhala ngokuthunywa uMkhandlu.
(6) Uma uNobhala anelisiwe ukuthi ulwazi nezincwadi ezithunyelwe ezisekela isicelo sokubhaliswa ziyahlangabezana nezidingo zaloMthetho futhi esethole nemali enqunyiwe yokubhalisa, uNobhala angakhipha isitifiketi sokubhaliswa esigunyaza lowo ofake isicelo, ngokuhambisana nalokho okushiwo kusigatshana (1), ukuba asebenze noma anqube umsebenzi wokusebenza njengongoti njengoba kushiwo kusigatshana (1) ngaphakathi eRiphablikhi.
(7) Uma uNobhala enganelisiwe ukuthi ulwazi kanye nezincwadi ezithunyelwe ezesekela isicelo sokubhaliswa ziyahlangabezana nezidingo zaloMthetho, kufanele enqabe ukukhipha isitifiketi sokubhaliswa kulowo ofake isicelo futhi kufanele abhalele azise lowo ofake isicelo ngezizathu ezenze athathe leso sinqumo, kodwa uma kudingekile kufanele athumele leso sicelo eMkhandlwini ukuze uthathe isinqumo
(8) UNobhala angabhalisa umuntu ngokwesigatshana (1) kuphela uma anelisekile ukuthi lowo muntu ofake isicelo sokubhaliswa ufunde ngokufanele noma uMkhandlu nawo wanelisekile.
(9) Noma ikuphi ukubhaliswa okunobufakazi ukuthi kwenzeke ngephutha noma ngolwazi olungesilo eqiniso noma ngendlela engagunyaziwe ngokwaloMthetho kungesulwa noma kususwe igama kulejista futhi-
(a) kubhalwe isizathu sokusulwa kwalelo gama kulejista;
(b) umuntu okusulwe igama lakhe kufanele abhalelwe aziswe nguNobhala; futhi
(c) noma isiphi isitifiketi sokubhaliswe esikhishwe kulezi zimo siyothathwa njengesisuliwe kusukela ngosuku okukhishwe ngalo isaziso.
(10) UNobhala kufanele asule kulejista igama lomuntu osebenza ubuhlengikazi noma akhombise ngomaka kulefista igama lomuntu osuliwe noma omisiwe ukuba asebenze bese ebhelela lowo muntu amazise.
(11) Umuntu ophula lokho okushiwo izigatshana (1), (3) no (4) uyakubekwa icala kanti uma elahlwa icala uyakuhlawuliswa noma aphonswe ejele isikhathii esinqile ezinyangeni eziyi-12 noma okukubili inhlawulo nokubhadla ejele.
(12) Umuntu oseqede uhlelo olwenza akwanzi ukubhalisela omunye umkhakha kufanele afake isicelo sokuba kulungiswe ukubhaliswe kwakhe kuhambisane nezifundo zakhe.
(13) Umuntu oqede uhlelo oluholela ekutheni abhalise emkhakheni ophezulu, kufanele kuthi ngemuva kokufaka isicelo nokuhlolisiswa uMkhandlu kuguqulwe ukubhaliswa kwakhe kulejista.
(14) Umsebenzi kufanele abhalele azise uNobhala ngokushintsha kwemininingwane yakhe zingakapheli izinsuku ezingama-30 kusukela lwenzekile lolo shintsho.




Ukubhaliswa kwabafundi

32. (1) Noma imuphi umuntu osafunda noma oqeqeshelwa ubuhlengikazi kufanele afake isicelo eMkhandlwini sokubhaliswa njengomhlengikazi osafunda.
(2) UMkhandlu kufanele ubhalise njengomhlengikazi osafunda noma imuphi umuntu osehlangabezene nemibandela enqunyiwe nosenikeze imininingwane efanele yohlelo loqeqesho esikhungeni sokufundela ubuhlengikazi esigunyaziwe.
(3) Umuntu ophethe isikhungo sokufundela ubuhlengikazi esigunyaziwe kufanele kuthi esikhathini esiyizinsuku ezingama-30 azise futhi athumele eMkhandlwini imininingwane enqunywe uMkhandlu mayelana nabahlengikazi abasafunda asebeqale , asebeqede, nabadluliselwe noma abashiye uhlelo lokufundela ubuhlengikazi nokufundiselwa ubuhlengikazi.
(4) Umuntu ohluleka ukunikeza uMkhandlu imininingwane edingekayo yokubhalisa, esikhathini esiyizinsuku ezingama-90, abahlengikazi abasafunda okukhulunywa ngabo kusigatshana (3) noma owephula lokho okushiwo yisigatshana (5) uyakuba necala uma elahlwa yicala uyokhokha inhlawulo noma aphonswe ejele isikhathi esingeqile ezinyangeni eziyi-12 noma kokubili inhlawulo nokubhadla ejele.
(5) Amaziko ezempilo kufanele avumele ukutholakala kwezinto zokuqeqeshwa kunoma ubani obhaliswe njengomhlengikazi osafunda ngaphansi kwaloMthetho.
(6) UNobhala kufanele asuse kulejista igama lomhlengikazi osafunda, noma enze uphawu elegisteni egameni lanoma imuphi umuntu , omisiwe ukunquba izifundo zakhe futhi abhalele azise lowo mhlengikazi osafunda noma umuntu ngalokho.

Ukubhaliswa okuFinyeziwe

33.	(1) UMkhandlu ungabhalisa ngokufinyeziwe umuntu onezifundo okungezona lezo okukhulunywa ngazo esigabeni 38 ukuba asebenze njengomhlengikazi uma -
(a) enezifundo ezingahlangabeni namaqophelo emfundo noqeqesho;
(b) engahambisanga nokushiwo isigaba 31;
(c) enalo lonke ulwazi lomsebenzi, amakhono nobuciko; noma
(d) ekulelizwe laseRiphablikhi okwesikhashana esincane ukuzosebenza, ezocwaninga noma ezofunda.
(2) Umuntu obhaliswe ngaphansi kwesigatshana (1) njengomhlengikazi uvumeleke ukusebenza-
(a) leso sikhathi esimiswe uMkhandlu, esingeqile eminyakeni imibili; futhi
(b) ngaphansi kwemibandela emiswe uMkhandlu.

(3) Umuntu obhaliswe ngokwalesi sigaba osebenza ngendlela eyaphula lokho okushiwe kusigatshana (2) uyakuba necala kanti uma elahlwa icala uyakuhlawuliswa noma aphonswe ejele isikhathi esingeqile eminyakeni emibili noma kokubili inhlawulo nokubhadla ejele.

Ukubhalisa ezinye iziqu ezengeziwe

34.	(1) Ngokuhambisana nalokho okushiwo yisigatshana (2) nokukhokhwa kwemali enqunyiwe, uMkhandlu ungabhalisa iziqu ezengeziwe zomuntu obhaliswe ngokwesigaba 31 nofake isicelo esibhaliwe sokubhaliswa, uma ehambisana nemibandela enqunyiwe nokunikezela ngemininingwane enqunyiwe.
(2) Yiziqu ezinqunyiwe kuphela ezingabhaliswa ngokwalesi sigaba.

Ukugcinwa nokuvulela umphakathi kwelejista

35. Ilejista kufanele igcinwe ehhovisini likaNobhala, futhi uMkhandlu ungayala ukuba kweziwe imifanekiso yelejista noma uhlu olwengeziwe olukhombisa okwengeziwe, okusuliwe, isichibiyelo noma ukubukezwa okwenziwe kusukela kukhonjiswe imifanekiso welejista ephelele, kwenziwe, kubhalwe noma kusakazwe noma kukhonjiswe kumakhompuyutha ngesikhathi ezingamiswa yiwona uMkhandlu ngokubona kwawo.

Ilejista njengobufakazi

36. (1) Umfanekiso welejista ogcinwa ukukhishwa noma uhlu oluyisengezelelo olubhalwe lwasakazwa ngokwesigaba 35 ingubufakazi balokho okubhalwe uma kuqhulwa icala, futhi ukungabi bikho kwegama lomuntu kulowo mfanekiso kungubufakazi, ngaphandle uma kukhona ubufakazi obuqanda ikhanda obuphikisana nalokhu, ukuthi lowo muntu akabhalisiwe ngokwaloMthetho kodwa uma noma imuphi umuntu ogama lakhe -
(a) aliveli kulowo mfanekiso, noma ogama lakhe lengeziwe kulejista ngemuva kosuku lokugcina lokukhishwa kwalowo mfanekiso, umfanekiso oqinisekisiwe ngesandla sikaNobhala wokufakwa kwegama lalowo muntu kulejista kungubufakazi bokuthi lowo muntu ubhalisiwe ngokusho kwaloMthetho; noma
(b) lisisiwe kulejista,kusukela ngosuku lokugcina lokukhishwa kwaleyo legista futhi elingabuyiselwanga kulejista, isitifiketi esisayidwe ngesandla sikaNobhala sokuthi igama lalowo muntu lisuliwe kulejista siyoba ubufakazi bokuthi lowo muntu akabhalisile ngokwaloMthetho.
(2) Isitifiketi sokubhaliswa siwubufakazi bokubhaliswa isikhathi esiwunyaka kusukela ngosuku okubhalwe ngalo ngemuva kwalokho kuyokuba isitifiketi sokusebenza sonyaka esiyokhishwa ngemuva kokukhokhwa kwemali enqunyiwe yonyaka nokuthunyelwa kwemininingwane engadingwa uMkhandlu ukuze ugcine amanani aliqiniso ngabantu abasebenza kwezobuhlengikazi kuwubufakazi bokubhaliswa ngaphandle uma kunobufakazi obunqada ikhanda obuphikisana nalokhu.

Amarisidi awubufakazi

37. Amarisidi akhishwe ngegama loMkhandlu mayelana nezimali ezikhokhelwa ukubhalisa, ayakuba ubufakazi emacaleni ngokomthetho ukuthi lowo muntu ubhaliswe ngokwalo Mthetho, kodwa uma lapho noma imuphi umuntu ogama lakhe_
(a) livela kulejista nowehlulekayo ukuveza futhi owehlulekayo ukuveza irisidi,irisidi ngesandla sikaNobhala ingubufakazi bokuthi lowo muntu obhalisiwe ngokwaloMthetho; noma
(b) lisuliwe kulejista kusukela ngosuku okukhishwe ngalo irisidi futhi ingazange libuye libhalwe kulejista, isitifiketi esikhishe ngesandla sikaNobhala sokuthi lelo gama lesusiwe kulejista ngubufakazi bokuthi lowo muntu akabhalisiwe ngokwaloMthetho.

Iziqu ezinqunyiwe ukuze ubhalise

38, UNgqongqoshe, ngezincomo ezenziwe uMkhandlu anganquma iziqu ezitholakale ngokuhlolwa okwenziwe isikhungo sokufundisa ubuhlengikazi esigunyaziwe esiseRiphablikhi, okuyothi uma enazo zodwa noma nezinye iziqu zivumele lowo muntu onazo ukuba abhalise ngokwaloMthetho uma ngemuva kokuthola lezi ziqu okukhulunywa ngazo ehambisane nemibandela noma izidingo ezinganqunywa.

Imibandlela emayelana nokuthuthuka ngokomsebenzi

39. UMkhandlu unganquma -
(a) imibandela ephathelene nokuqhubeka nokuthuthuka ngokomsebenzi okufanele kwenziwe ngabanquba lomsebenzi ukuze bagcine ukubhaliswa;
(b) uhlobo nobungako bokuqhubeka nokuthuthuka ngomsebenzi okufanele kwenziwe yilabo abanquba umsebenzi; kanye
(c) nenqubo yokwamukelwa nguMkhandlu kwezenzo noma izinhlelo zokuqhubeka ukuthuthuka ngokomsebenzi nezikhungo ezigunyazwe ukuba zinikeze lezo zinhlelo.

Ukusiza uMphakathi

40. (1) Umuntu oyisakhamuzi saseNingizimu Afrika ofisa ukubhalisa okokuqala ukuba enze umsebenzi kulemikhakha enqunyiwe kufanele enze umsebenzi wokusiza umphakathi okhokhelwayo isikhathi esingunyaka owodwa ezikweni likahulumeni elinika usizo lwezempilo.
(2) Umuntu okukhulunywa ngaye kusigatshana (1) kufanele abhalise emkhakheni wokusiza umphakathi.
(3) UNgqongqoshe, ngemuva kokubonisana noMkhandlu, anganquma imithethonkambiso ephathelene nokwenza lowo msebenzi okukhulunywa ngawo kusigatshana (1), okumbandakanya, kungesikho kuphela-
(a)	indawo lapho kuzonikwa khona lomsebenzi;
(b)	mibandela yokusebenza ephathelene nomuntu owenza lomsebenzi; kanye
(c )	nemikhakha yokubhaliswa okungadingeki kuyo ukwenziwa kwalomsebenzi.

Ukulawulwa kocwaningo

41. UMkhandlu kufanele uqinisekise ukuthi indlela yokuziphatha enqunyiwe ephathelene nocwaningo oluphathelene nomsebenzi wobuhlengikazi iyalandelwa futhi ungathatha izinyathelo zokuqondisa izigwewge ezifanele kumuntu owephula leyo nkambiso noma imuphi umthetho.


Imfundo noqeqesho

42. (1) Noma isiphi isikhungo esifisa ukunquba izinhlelo zokufundisa noma ukuqeqesha ukuze zilungisele abantu ukuba banqube umsebenzi komunye umkhakha waleyo okukhulunywa ngayo esigabeni 31 kufanele kuqala-
(a) sibhale sifake isicelo kuMkhandlu sokuba sigunyazwe futhi sithumele ulwazi mayelana-
b. nezinhlelo zokufundisa noma ukuqeqesha ezizonikezwa
(ii)sizohlangabezana kanjani namaqophelo amisiwe kwezokufunda nokuqeqesha;
(b) sinike uMkhandlu olunye ulwazi olwengeziwe oludingwa uMkhandu ngenhloso yokugunyaza noma ukwamukela izinhlelo zemfundo noqeqesho; kanye
(c) nokukhokha imali enqunyiswe.
(2)UMkhandlu ungenqaba noma isiphi isicelo esenziwe ngokwesigatshana (1) noma unike igunya lesikhashana noma imibandela.
(3) Ngokuhambisana nesigatshana (1) no (2) uMkhandlu ungakhipha isitifiketi esinika igunya noma sokugunyazwa sesikhungo sokufundisa ngobuhlengikazi kanye nalolo nalolo hlelo lokufundisa ngobuhlengikazi olunikwa yileso sikhungo zokufundisa ngobuhlengikazi.
(4) Umuntu owephula lokho okushiwo kulesi sigaba uyakubekwa icala kanti uma elahlwa yicala uyokhokhiswa inhlawulo noma ukuphonswa ejele isikhathi esingeqile eminyakeni emibili noma kokubili inhlawulo nokubhadla ejele.

Ukusetshenziswa kwamagama athile

43.(1) Umuntu obhaliswe kowodwa walemikhakha okukhulunywa ngayo esigabeni 31 angasebenzisa lamagama ?Umhlengikazi ongungoti obhalisiwe?, ?Umbelethisi obhalisiwe?, Umbelethisi wendoda obhalisiwe: ?uMhlengikazi ongusitafu obhalisiwe? , Umsizi woMbelethisi obhalisiwe:, Umsizi wabahlengikazi obhalisiwe ?, okuhambisana naye noma ngokufingqiwe ?RPN?, ?RM?, ?RA? , ?RSN?, ?RAM?, ?RAN? ngokulandelana.
(2) Umuntu osohlelweni lokufunda esikhungwni esigunyaziwe sokufundisa nokuqeqeshela ubuhlengikazi angasebenzisa leligama ? Umhlengikazi osafunda?, Umbelethisi osafunda?, Umbelethisi oyindoda osafunda?, noma ngokufingqiwe kanje ?LN?, ?LM?, noma LA? ngokulandelana.
(3) Umuntu obhaliswe ngokwesigaba 40 (2) angasebenzisa igama Umsebenzi osizol umphakathi?

Ukusulwa noma Ukubuyiselwa kwegama kulejista

44. (1) UMkhandlu ungayala uNobhala ukuba asuse kulejista igama lomuntu onquba umsebenzi -
(a) osefile;
(b) ongasesona isakhamuzi noma umhlali waseRiphablikhi noma oselugulathele unomphela izwe laseRiphablikhi;
(c) obengekho eRiphablikhi isikhathi esingaphezu kweminyaka emithathu ilandelana;
(d) ohlulekile ukukhokha imali enqunyiwe;
(e) ohlulekile ukwazisa uNobhala ngokushintsha kwekheli lakhe lokuhala noma leposi noma ikheli lomsebenzi ezinyangeni eziyisithupha ngemuva kokushintsha;
(f) ocele ukuba kususwe igama lakhe kulejista, lapho eyocelwa khona ukuba athumele kuNobhala incwadisifungo noma umbhalo ofungelwe okhombisa ukuthi akhukho zinyathelo zokuqondisa izigwegwe athathelwe zona ezingakaphothulwa noma icala lobugebengu elingakaphothulwa noma angase amangalelwe ngalo;
(g) otholakale enecala lokungaziphathi kahle ngokwaloMthetho;
(h) ogamalakhe lisuswe kulejista, kumarekhodi noma uhla lwesikhungo esigunyaziwe noma isikhungo apho athola khona iziqu zakhe abhaliswa ngazo;
(i) ohlulekile ukunikeza uNobhala imininingwane engadingwa nguNobhala ngokwaloMthetho esikhathini esinqunywe nguMkhandlu;
(j) okubhaliswa kwakhe kunobufakazi obanele phambi koMkhandlu ukuthi kwenziwa ngephutha noma ngolwazi olungesilo iqiniso noma kwafihlwa olunye ulwazi olubalulekile noma ngendlela engagunyaziwe yiloMthetho;
(k) otholakale engaphilile ngokwenqgondo ngemuva kophenyo oluyokwenziwa ngaphansi kwesigaba 51.
(2) UNobhala kufanele anikeze lowo muntu okuzosulwa igama lakhe isaziso ngokusulwa kwegama lakhe ngokwendima (b) noma (k) yesigatshana (1) ngencwadi eposwe ngeposi elibhalisiwe eqondiswe kulowo muntu ekhelini lalowo muntu elivela kulejista.
(3)Kusukela ngosuku okunikwe ngalo isaziso ngokwesigatshana (2)-
(a) noma isiphi isitifiketi sokubhaliswa esikhishwe ngokwaloMthetho kulowo muntu sithathwa njengesesuliwe; futhi
(b) umuntu ogama lakhe lisuliwe kulejista kufanele ayeke ukusebenza noma ukunquba umsebenzi futhi akavumelekile ukwenza izenzo ezenziwa umuntu obhalisiwe.
(4) UNobhala kufanele abuyisele igama lomuntu ogama lakhe kade lisuliwe kulejista ngokwaloMthetho uma lowo muntu-
(a) efaka isicelo ngefomu elinqunyiwe kuNobhala sokuba kubuyiselwe igama lakhe;
(b) ekhokha imali enqunyiwe
(c) ehambisana nazo zonke izidingo ezingamiswa uMkhandlu; futhi
(d) ekulungele ukubhaliswa.

Ukukhishwa kwesinye isitifiketi, isitifiketi sesikhundla, okucashunwe kulejista

45. (1) UNobhala angakhipha esinye isitifiketi sokubhaliswa uma lowo onquba umsebenzi efaka isicelo-
(a) enikeza uNobhala ubufakazi obanelisa ngokuthi ungubani ;
(b) ezikeza umbhalosifungo lapho eqinisekisa khona ukuthi isitifiketi sokubhaliswa silahlekile noma sonakele; futhi
(c) ekhokha imali emiswe nguMkhandlu.
(2) UNobhala ngemuva kokukhokhwa kwemali enqunyiwe angakhipha isitifiketi sesikhundla kumuntu obhalisiwe esiqukethe-
(a) imininingwane ephathelene nokubhaliswa kwalowo muntu kanye;
(b) nesitatimende esikhombisa ukuthi-
(i) Lowo muntu akavimbelekile ukuba anqube umsebenzi wakhe ; futhi
(ii) akukho zinyathelo zokuqondiswa izigwegwe athathelwe zona ngokwaloMthetho ezingakaphothulwa
(3) UNobhala angakhipha okucashunwe kulejista okuqinisekisiwe noma isitifiketi okukhulunywa ngaso kusigatshana (2) ngesandla sakhe kunoma imuphi umuntu ngemuva kokukhokha imali enqunyiwe.
(4) Isitifiketi singakhishwa ngaphansi kwemibandela engakhishwa uMkhandlu futhi leyo mibandela iyovezwa kusona isitifiketi.

ISAHLUKO 3

AMANDLA OMKHANDLU MAYELANA NOKUZIPHATHA NGOKOMSEBENZI

Uphenyo oluyokwenziwa uMkhandlu ngezenzo zokungaziphathi kahle ngokoMsebenzi

46. (1) UMkhandlu ungenza uphenyo uma kunesikhalo noma izinsolo sokungaziphathi kahle komuntu onquba umsebenzi noma umqondisi, imenenja noma umnini wesikhungo esibhaliswe ngokwaloMthetho, noma yisigungu esivumelekile ukuba sinqube umsebenzi ngokwaloMthetho, ungathola lowo muntu enecala lokwenza lokho, angakhokhiswa inhlawulo okukhulunywa ngayo esigabeni 47, kodwa uma kunezikhalo, icala noma izinsolo okungase kuholele ecaleni lobugebengu enkantolo, uMkhandlu ungahlehlisa uphenyo kuze kuphothulwe noma kuphele icala lobugebengu.
(2) Uma kungekho isikhalazo, icala noma izinsolo, uMkhandlu ungaqalisa uphenyo uma kufika kuwo izinsolo zokungaziphathi kahle.
(3) Uma uMkhandlu unokungabaza ngokwenziwa kophenyo mayelana nesikhalo, icala noma izinsolo, ungabonisana noma ufune olunye ulwazi kubantu, okumbandakanya nalowo muntu okunezikhalo, icala noma izinsolo ngaye ukuze ubheke ukuthi uphenyo ludingekile yini.


Inqubo yophenyo loMkhandlu

47. (1) Umuntu obhaliswe ngokwaloMthetho, otholakala enecala lokungazi phathi kahle emsebenzini ngemuva kophenyo olwenziwe uMkhandlu angabhekana neyodwa noma ngaphezulu kulezi zinhlawulo ezilandelayo:
(a)	isexwayiso noma ukukhuzwa noma kokubili;
(b)	ukumiswa okwesikhashana ekuqhubeni umsebenzi, uma kungumhlengikazi osafunda kululwe isikhathi sakhe sokufunda noma ukumiswa ekuqhubeni izifundo noma uqeqesho isikhathi esithile;
( c )	ukususwa kwegama lakhe kulejista;
(d)	inhlawulo eqhunyiwe;kanye
(e)	nokukhokha izindleko zophenyo.
(2) UMkhandlu kufanele uqoke umphenyi ukuze enze uphenyo egameni loMkhandlu ngokwalesi sahluko.
(3) Ikomiti lokuphenya olwanduleyo eliqokwe uMkhandlu linga-
(a)	phenya zonke izindaba eziphathelene nokungaziphathi kahle;
(b)	ngobufakazi obukhona linqume ukuthi undaba lolo lungadluliswe kuphenywe ngokuziphatha kahle emsebenzini; kanye
(c )	ondabeni olungenzima lingaphakamisa ukukhokhwa kwenhlawulo enqunyiwe esikhundleni sophenyo olugcwele ngokuziphatha;
(4) UNobhala angabe esekhipha isamaniso ngefomu elinqunyiwe kulowo omangalelwe eligxivizwe yikomiti lophenyo olwandulelayo lapho ummangalelwa engavuma ukuthi unecala lokungaziphathi kahle nokuthi uyavuma ukukhokha inhlawulo enqunywe kumasamaniso, ngale kokuba avele phambi kophenyo njengoba kushiwo esigabeni 46.
(5) Uma amasamaniso okukhulunywa ngawo kusigatshana (4) ekhishilwe ummangalelwa engavelanga phambi kophenyo engavuma ukuthi unecala lokungaziphathi kahle ngokomsebenzi ngokukhokha imali enqunyiwe eMkhandlwini ngaphambi noma ngosuku olunqunywe kumasamaniso.
(6) (a) Inhlawulo emiswe ngokwalesi sigaba , ngaphandle kokuvuma icala ivulekile izinsuku eziyi-14 kusukela ngosuku lwesaziso.
(b) Ukukhishwa kwenhlawulo ngokwalesi sigaba kufana nesinqumo senkantolo ecaleni lombango enkantolo kamantshi yalapho uphenyo lwenziwe khona ngaphansi kwesigaba 46 noma esifundankantolo lapho ummangalelwa ehlala khona.
(7) Inhlawulo okukhulunywa ngayo kusigatshana (1) enqunywe yikomiti lokuziphatha noma uphenyo lokwandulela okukhulunywa ngalo kusigatshana (3) ngale kokukhuzwa, ngeke kusebenze ngaphambi kokuba kuqinisekiswe uMkhandlu, kodwa inhlawulo okukhulunywa ngayo kusigatshana (1) enqunywe yikomiti lokuziphatha noma isiphi isinqumo esikhishwe yikomiti ngaphansi kwesigaba (10 ) kufanele lelo komiti likhiphe leso sinqume uma lokhu kuzoba nenzuzo emphakathini, siyoqala ukusebenza ngokushesha, futhi kufanele kuphele izinyanga eziyisithupha ngaphandle uma siqiniswe nguMkhandlu isikhathi singakapheli.
(8) (a) Ngesikhathi kwenziwa uphenyo ngaphansi kwalesi sigaba, ummangalelwa kufanele anikwe ithuba lokuvuma noma ukuphika icala nokuba kulalwe ukuthi ulivika kanjani icala.
(b) Noma yimuphi umuntu oyingxenye yophenyo ngokuziphatha emsebenzini unelungelo lokuzikhethela umuntu ozommela, kodwa lowo muntu ongummeli kufanele alandele izinqumo ezimisiwe eziphathelene nophenyo.
( c)	Ngale kokuthi uliphikile noma ulivumile icala lowo obekwe icala, uMkhandlu noma ikomiti lokuziphatha eMsebenzini angadinga ummangali noma ummangalelwa ukuba athule ubufakazi.
(9) Noma iyiphi inhlawulo ekhishwe ngaphansi kwesigaba (1) kufanele ibhawe phansi isayidwe ngusihlalo woMkhandlu futhi kufanele iqhutshwe ngendlela enqunyiwe.
(10) (a) UMkhandlu noma Ikomiti lokuziphatha ngokoMsebenzi linga-
(i)	thatha ubufakazi kunoma yimuphi ufakazi obizwe nguNobhala ;
(ii)	thathisa noma imuphi ufakazi isifungo ; futhi
(iii)	cubungula noma iyiphi incwadi, irekhodi, umbhalo noma yini acelwe ukuba ayiveze ufakazi.
(b)	Incwadi ebiza ufakazi ukuba avele phambi koMkhandlu noma phambi kwekomiti lokuziphatha umsebenzi njengofakazi noma ukuletha incwadi, irekhodi noma umbhalo noma yintoni kufanele kwenziwe ngefomu elinqunyiwe futhi kufanele ithunyelwe ngeposi ibhaliswe noma ngendlela efanayo nencwadi ebiza umuntu ukuba avele phambi kwenkantolo kamantshi.
( c)	Umuntu okhishelwe incwadi yokkwethula ubufakazi ekhishwe ngaphansi kwalesi sigaba-
(i)	enqaba, noma ngale kwesizathu esifanele, ehluleka ukufika; noma ukwethula ubufakazi ophenyweni ngesikhathi nasendaweni enqunywe kuleyo ncwadi;
(ii)	enqaba ukuthatha isifungo uma eyalwa usihlalo ukuba enze njalo;
(iii)	ethula ubufakazi obedukisa uMkhandlu noma ikomiti lokuziphatha
emsebenzini;
(iv)	edukisa uMkhandlu noma ikomiti eqondile noma;
(v)	enqaba ukuphendula imibuzo engazifaki ecaleni noma ngolwazi lwakhe lonke ,
unecala uma elahlwa yicala uyakukhokha inhlawulo enqunyiwe.

(d)	Umuntu obizwe ukuba avele ophenyweni unamalungelo afanayo nawofakazi obizwe ukuba avele phambi kwenkantolo kaMantshi.
(11)	USihlalo wekomiti lokuziphatha emsebenzini angaqoka abasizi ukuba baluleke uMkhandlu noma ikomiti ezindabeni eziphathelene nomthetho, inqubo, ubufakazi uma enquba uphenyo.

Ukuhlehliswa kokukhishwa kwesigwebo noma ukumiswa kokuqala ukusebenza kwenhlawulo

48. (1) Uma umuntu etholakale enecala lokungaziphathi kahle emsebenzini ikomiti lokuziphatha emsebenzini linga-
(a)	hlehlisa ukukhishwa kwesigwebo okwesikhathi esithile futhi limise nemibandela ; noma
(b)	khipha noma isiphi isigwebo esimiswe esigabeni 47 (1) (b) kodwa anganquma ukuba ukusebenza kwesigwebo kumiswe okwesikhathi esithile futhi limise nemibandela.
(2) Uma, ekupheleni kwesikhathi obekuhlehliswe ngaso ukukhishwa kwesigwebo ngokwesigatshana (1) (a), uMkhandlu wanelisekile ukuthi umuntu obhaliswe ulandele yonke imibandela ekhishwe nesigwebo, uMkhandlu kufanele wazise lowo muntu obhalisiwe ukuthi isigwebo okukhulunywa ngaso esigabeni 47 ngeke esikhishelwe sona.
(3) Uma ukusebenza kwesigwebo noma ingxenye yaso imisiwe ngokwesigatshana (1) (b) futhi uMkhandlu wanelisekile ukuthi lomuntu okukhulunywa ngaye uselandele yonke imibandela kuso sonke leso sikhathi esimisiwe, uMkhandlu kufanele wazise lowo muntu ukuthi isigwebo ekukhulunywa ngaso esigabeni 47 ngeke sisasebenza.
(4) Uma ukusebenza kwesigwebo noma ingxenye yaso imisiwe ngokwesigatshana (1) (b) futhi lowo muntu onquba umsebenzi okukhulunywa ngaye ehluleka ukuhambisana nowodwa noma eminingi imibandela yokumiswa, uMkhandlu kufanele uqale ukusebenzisa isigwebo noma ingxenye yaso ngaphandle uma lowo onquba umsebenzi anelisa uMkhandlu ukuthi ukwehluleka ukuhambisana nemibandela emisiwe bekungaphezu kwamandla akhe.

Ukumiswa noma ukusulwa kulejista okuphathelene nokuziphatha emsebenzini

49. (1) Onquba umsebenzi omisiwe noma ogama lakhe lisusiwe kulejista ngokwesigaba 47 akavumelekile ukuba anqube umsebenzi nesitifiketi sakhe siyohoxiswa kuze kuphele isikhathi noma kuze kube igama lakhe liyabuyiselwa kulejista.
(2) Igama lomuntu osuswe kulejista ngokwesigaba 47 (1)( c) noma ogama lakhe libuyiselwe kulejista ngokwesigatshana (3) (b) kufanele likhishwe ephephabhukwini loMbuso iGazethi.
(3) UMkhandlu ungamisa imibandela-
(a) uqede ukumiswa okukhulunywa ngakho kusigatshana (1) singakapheli isikhathi esinqunyiwe; noma
(b) ubuyisele kulejista igama ebelisuliwe, kodwa lokho kubuyiselwa kungenziwa kuphela emuva kwezinyanga eziyi-12 ngemuva kokwesulwa.


Ukumukelwa nguMkhandlu kokuziphatha komuntu obhalisiwe ngaphansi kwezimo ezithile

50. (1) Uma-
(a) umsebenzi obhalisiwe elahlwe icala inkantolo yomthetho;futhi
(b) uMkhandlu ucabanga ukuthi lelo cala liyalingana noma liyefana nokungaziphathi kahle okukhulunywa ngakho esigabeni 46,
Lowo msebenzi uMkhandlu uyakuphatha undaba lwakhe ngokwalesi sahluko uma elahlwa yicala uyakugwetshwa isigwebo esisodwa noma ngaphezulu okukhulunywa ngaso esigabeni 47 kodwa ngaphambi kokukhishwa kwaleso sigwebo, lowo msebenzi kufanele anikwe ithuba lokuzikhalela phambi komkhandlu ngalokho akwenzile ukuze axengiselwe isigwebo.
(2) Noma ingasiphi isikhathi kusaqhubeka undaba phambi kwenkantolo yomthetho, uma kuvela phambi kwenkantolo ukuthi kucace bha ukuthi kunesenzo sokungaziphathi kahle emsebenzini ohlangathini lwalowo muntu obhalisiwe ngaphansi kwaloMthetho, inkantolo kufanele iqiniseke ukuthi imifanekiso yaleyo nqubo yecala noma ingxenye yayo ebalulekile ithunyelwa eMkhandlwini.

Ukungakulungeli ukunquba umsebenzi ngenxa yokukhubazeka


51. (1) Uma kuvela eMkhandlwini ukuthi lowo muntu obhalisiwe ngokwaloMthetho kungenzeka angakwazi ukusebenza ngenxa yokuthi angakhubazeka noma ukhubazekile ngokwengqondo noma ngenye indlela , ngendlela yokuthi ?
(a)	kungalimaza umphakathi ukumvumela ukuthi aqhubeke nokusebenza;
(b)	akasakwazi ukuqhuba umsebenzi ngekhono elamukelekile nangokuphepha; noma
( c)	uma kungumhlengikazi osafunda, ongasakwazi ukuqhubeka nehlelo lwezifundo,

uMkhandlu kufanele uqoke ikomiti elizokwenza uphenyo ngendlela enqunyiwe.
(2) Uma uMkhandlu ngemuva kokwenza uphenyo uthola ukuthi umuntu obhalisiwe ngokwalo Mthetho akasakwazi ukuqhuba umsebenzi ngenxa yokukhubazeka njengoba kushiwo esigabeni (1), uMkhandlu unga-
(a)	vumela ukuba lowo muntu ukuba aqhubeke ukusebenza noma uma bekungumfundi aqhubeke nezifundo zakhe ngaphansi kwemibandela ethile uMkhandlu ongabona ifanele; noma
(b)	umise lowo muntu isikhathi esithile noma uyekise lowo muntu ukusebenza, uma bekungumfundi ukuba aqhubeke ukufunda noma aqhubeke nohlelo lwezifundo.
(3) Uma umuntu okukhulunywa ngaye kusigatshana (2) efaka isicelo sokubuyiselwa, uMkhandlu kufanele ucubungule ukuthi lowo muntu angakwazi ukuqhubeka nomsebenzi ungahoxisa noma welule isikhathi sokumiswa .
(4) Isigaba 49 kufanele sisetshenziswe kulowo msebenzi umisiwe ngokwesigatshana (2), kungashitshwa uma kudingekile.
(5)	Umsebenzi obhaliswe ngokwaloMthetho owephula noma ohluleka ukulandela lokho okushiwo kusigatshana (2) (a) no (b) uyakubekwa icala.
(6) Ikomiti okukhulunywa ngayo kusigatshana (1) lingaqoka umuntu onolwazi olufanele ukuba abe umsizi aluleke ikomiti.
(7) Ngokwenhloso yalesi sigaba, ?ukukhubazeka? kusho isimo esenza umsebenzi angakwazi ukuqhubeka nomsebenzi wobuhlengikazi ngekhono nangokuphepha.


Ukuphenya undaba oluphathelene nokufundisa abahlengikazi

52. (1) Nakuba kukhona okunye okuphikisalokhu kuloMthetho, noma imuphi umuntu ogunyazwe uMkhandlu ngokubhaliwe, phambi kwephoyisa, angangena esikhungweni sokufundisa noma endaweni lapho kuqeqeshwa khona abahlengikazi athathe noma imiphi imibhalo noma izinto ezithintekayo ekufundiseni noma ekuqeqesheni ngenhloso ?
(a)	yokuhlola noma ukugunyaza leso sikhungo noma indawo ngezinga losizo lobuhlengikazi mayelana nokuziphatha ngokomsebenzi emsebenzini; noma
(b)	ukuphenya noma iluphi undaba oluphathelene nokufunda nokuqeqesha abafundi ukuba bathole iziqu zokunquba umsebenzi wobuhlengikazi ngobuchwepheshwe ngokwaloMthetho.
(2) Noma imuphi umuntu ovimbela noma othikameza umuntu ogunyaziwe okukhulunywa ngaye kulesisigatshana uyakubekwa icala .










ISAHLUKO 4
AMACALA NGABANTU ABABHALISIWE

Izigwebo zokusebenza njengomhlengikazi, umbelethisi, umhlengikazi ongustafu, umsizi-mhlengikazi, umsizi-mbelethisi ongungoti engabhalisile

53. (1) umuntu obhaliswe ngaphansi kwaloMthetho okhuluma okungesilo iqiniso ngokuthi uyawazi umsebenzi noma ubhalisiwe njengomhlengikazi noma anqube umsebenzi emkhakheni angawubhalisiwe uyakubekwa icala.
(2) Isigatshana (1) asisebenzi uma-
(a)	umhlengikazi osafunda obhaliswe ngokwesigaba 32, esebenza umsebenzi wakhe ngaphansi kwezifundo noma koqeqesho;
(b)	Umhlengikazi osafunda osebhale izivivinyo zakhe zokugcina noma osesethubeni lokubhala izivivinyo zakhe zokugcina zokuthola iziqu okuyothi uma ezithola, abe nelungelo lokubhalisa kuze kube isikhathi labo aziswa ngemiphumela yakhe yalezi zivivinyo.
( c)	umsebenzi onika usizo ezimweni eziphuthumayo; noma
(d)	noma imuphi umkhakha wabantu abangamiswa uMkhandlu.


Izigwebo zokukhuluma noma ukuthumela imininingwane engesilo iqiniso ukuze ubhaliswe noma ukubhaliswa ngephutha noma ukuzenza omunye umuntu


54. (1) Umuntu uyakubekwa icala uma e-

(a)	nolwazi noma imininingwane engeselona iqiniso, ethola noma ezama ukubhalisa noma ukubhaliswa komunye noma isitifiketi noma isinqumo okukhulunywa ngaso kulesi sigaba;
(b)	enza kubhalwe ngokungagunyaziwe, kushitshwe noma kususwe kulejista noma umfanekiso oqinisiwe noma okucashunwe esitifiketini esikhishwe ngaphansi kwaloMthetho;
( c) owonakalisa ngabomu , noma enze kungafundeki okubhalwe kulejista noma ngale kwemvume yomini wesitifiketi esikhishwe ngaphansi kwaloMthetho .
(d)	oshiya ngabomu noma imiphi imininingwane noma anike ulwazi olungamanga mayelana nokuthi akukho zinyathelo zokuqondiswa izigwegwe noma athathelwa zona;
(e)	enza isitifiketi mbumbulu , azi ukuthi ngumbhalombumbulu , noma ekhipha noma imuphi umbhalo mbumbulu okufanele ukhishwe ngaphansi kwaloMthetho.
(f)	enzeza omunye umuntu obhaliswe ngaphansi kwaloMthetho.
(2) Umuntu otholakale enecala okukhulunywa ngalo kusigatshana (1) uyakugwetshwa inhlawulo noma ukuboshwa noma kokubili inhlawulo nokuphoswa ejele.


Izigwebo


55. (1) Umuntu obhalise ngaphansi kwaloMthetho ethatha, esebenzisa noma esakaza , igama noma incazelo noma uphawu elikhombisa noma elithathwa njengeliholela umuntu ukuthi acabange ukuthi uneziqu zokunquba lomsebenzi ezibhaliswe kodwa ezingekho kulejista uyakubekwa icala uma elahlwa yicala uyakuhlawuliswa imali noma aboshwe isikhathi esingedluli iminyaka emibili noma kokubili inhlawulo nokuboshwa.
(2) Umuntu owephula noma owehluleka ukugcina lokho okushiwo yiloMthetho uyakubekwa icala, ngaphandle uma inhlawulo emisiwe, uma elahlwa yicala angagwetshwa akhokhiswe inhlawulo noma aboshwe isikhathi esingedluli iminyaka emithathu noma kokubili inhlawulo nokuboshwa.


ISAHLUKO 5



Amalungiselelo akhethekile aphathelene nabahlengikazi abathile

56. (1) Ngale kwalokhu okushiwo yiloMthethi neminye imithetho, uMkhandlu ungabhalisa umuntu obhaliswe ngaphansi kwesigaba 31 (1) (a) , (b), (c) ukuba ahlole, asho isifo, anqume imithi yokwelapha, agcine futhi enikeze imithi yokwelapha izifo ezithile nemibandela, uma lowo muntu-
(a)	enikeza ubufakazi ngokuphothulwa kweziqu noqeqesho; futhi
(b)	ekhokha imali yokubhaliswa enqunyiwe
(2)	UMkhandlu kufanele ukhiphe isitifiketi sokubhaliswa somuntu oyanelisayo imibandela yesigatshana (1)
(3) Isitifiketi sokubhalisa okukhulunywa ngas okusigatshana (2) sisebenza iminyaka emithathu .
(4) UMkhandlu ungasivuselela isitifiketi okukhulunywa ngaso kusigatshana (2) ngaphansi kwemibandela engamiswa uMkhandlu.
(5) Umuntu obhaliswe ngokwesigatshana (1) anga-
(a)	thola, asebenzise, noma akhiphe imithi ngaphansi kwalokho okushiwo esigabeni 22A soMthetho weMithi yokwelapha nokuhambisana nayo ka 1965 ( uMthetho nguNombolo 101 ka 1965; futhi
(b)	akhiphe imithi ngokuhambisana nesigaba 22C soMthetho weMithi yokwelapha nokuhambisa nayo ka 1965, uMthetho wamakhemisi ka 1947, (uMthetho onguNombolo 53 ka 1974, kanye no Mthetho woMsebenzi wezeMpilo ka1974 (noMthetho onguNombolo 56 ka 1974, nomhlengikazi osebenza-
(a)	eMnyangweni kaZwelonke;
(b)	eMnyangweni wezeMpilo wesiFundazwe ;
(c)	kumasipala
(d)	inhlangano enikeza usizo lwezempilo eqokwe nguMqondisi-Jikelele ngemuva kokubonisana noMkhandlu wezamakhemisi waseNingizimu Afrika okukhulunywa ngawo esigabeni 2 soMthetho wamaKhemisi ka 1974,
Nogunyazwe nguMqondisi-Jikelele, yiNhloko yoMnyango wesiFundazwe wezeMpilo ngemuva kokubonisana, isikhulu sezempilo salowo Masipala noma osebenza ngezempilo ophethe leyo nhlangano, ekwenzeni lowo msebenzi anga
(i) hlola imizimba yanoma imuphi umuntu;
(II)	bona ukuthi yisiphi isifo esiphethe noma imuphi umuntu;
(iii)	ukugcina imithi enqunyiwe nokukhishwa kwayo, ukuphatha nokunquma imibandela yokukhishwa; noma
(iv)	ukukhuthaza ukuhlelwa kwemindeni,
Noma isiphi isenzo esenziwe uMqondisi-jikelele, inhloko yoMnyango wesifundazwe, umsebenzi wezempilo, noma osebenza ngezempilo ngemuva kokubonisana noMkhandlu anganquma ukuthi usizo lomsebenzi wezempilo noma usokhemisi luyadingeka yini.
(7) Umhlengikazi onguchwepheshe noma umhlengikazi ongusitafu ufanele ukugcina isitolo semithi noma ikhemisi.
(8) Ngokwenhloso yesigatshana (7) ?isitolo? kusho indawo lapho kukhishwa khona imithi namakhambi ebhalwe ohlwini emphakathini kwenziwe ngokukhishwa umuntu ogunyaziwe okuba ngaphansi kwendima yokusebenza ethintekayo ukuba akhiphe imithi.

Ukwedlulisa isinqumo soMkhandlu

57. (1) Umuntu onesikhalo ngesinqumo soMkhandlu angadlulisa leso sikhalo sakhe ngesi nqumo ngendlela enqunyiwe kwikomiti okukhulunywa ngalo kusigatshana (2) eliqokwe nguNgqongqoshe singakapheli isikhathi esinqunyiwe.
(2) Ikomiti lokwedlulisa kwezikhalo okukhulunywa ngalo kusigatshana (1) liyokwakhiwa-
(a)	ijaji noma imantshi esithathe umhlalaphansi noma ummeli wesenkantolo ePhakeme yaseNingizimi Afrika osesebenze lomsebenzi okungenani isikhathi esiyiminyaka emihlanu, okufanele abe ngusihlalo walelikomiti; kanye
(b)	nomhlengikazi .
(3) Ukudluliswa kwesikhalo okukhulunywa ngakho kusigatshana (1) kufanele kulalelwe ngosuku, endaweni nangesikhathi esimiswe yikomiti lokwedluliswa kwezikhalo.
(4) Ikomiti lokwedluliswa kwezikhalo kufanele liqiniseke ukuthi lowo odlulise isikhalo kanye noMkhandlu bazisiwe ngosuku, indawo kanye nesikhathi okukhulunywa ngaso kusigatshana (3) okungenani zingakapheli izinsuku eziyi-14 ngaphambi kokulalelwa kwesikhalo.
(5) Ikomiti lokwedlulisa isikhalo ngenhloso yesikhalo esedluliselwe kulo linga-
(a)	biza noma imuphi umuntu elicabanga ukuthi angaba nolwazi olubalulekile mayelana nalolo ndaba olwedlulisiwe, noma elikholwa ukuthi unombhalo noma uphethe umbhalo othintekayo kulolo ndaba olwedlulisiwe ukuba avele phambi kwalo ngesikhathi nasendaweni eyoshiwo kulelo samaniso, ukuze azophonswa imibuzo noma alethe imibhalo nokuthi agcine ukuze kuhlolwe umbhalo awulethele; futhi
(b) fungisa futhi lamukele isifungo kumuntu obizwe njengofakazi kulokho kwedluliswa kwecala.
(6) Usihlalo wekomiti lokwedluliswa kwesikhalo kufanele amise inqubo ezolandelwa ngesikhathi kulalelwe lokho kudluliswa kwesikhalo bese azisa lowo odlulise isikhalo ngaleyo nqubo emisiwe.
(7) Ikomiti lokwedluliswa kwesikhalo ngemuva kokulalela isikhalo linga-
(a)	vumelana, lichithe, noma liguqule isinqumo somkhandlu; futhi
(b)	yalela uMkhandlu ukuba ulandele leso sinqumo sekomiti lokwedluliswa kwesikhalo kulolo ndaba.
(8) (a) Isinqumo sekomiti lokwedluliswa kwezikhalo kufanele sibhalwe phansi, bese kuthi umfanekiso walowo mbhalo unikezwe lowo odlulise isikhalo kanye noMkhandlu.
(b)	Isinqumo sekomiti lokwedluliswa kwezikhalo okukhulunywa ngalo esigabeni (a) kufanele kwazise ngaso lowo odlulise isikhalo kanye noMkhandlu zingakapheli izinsuku eziyi-14 kusukela ngosuku okuthathwe ngalo leso sinqumo.
(9) Amalunga ekomiti lokwedluliswa kwezikhalo angesizo izisebenzi zoMbuso ngokugcwele angakhokhelwa amaholo noma izimfanelo ezingamiswa uNgqongqoshe ngokuvumelana noNgqongqoshe wezeziMali.

Imithethonkambiso

58.(1) Ngemuva kokubonisana noMkhandlu uNgqongqoshe angenza imithethonkambiso mayelana no-
(a)	kuqokwa kwamalunga oMkhandlu ngokwesigaba 5 (1) kanye nokudingekayo ukuze iziphakamiso noma amagama abantu aphakanyisiwe ukuze bazoqokelwa uMkhandlu abe ngamukelekile ukuze aqokwe noma akhethwe njengamalunga omkhandlu;
(b)	ukugcinwa kwelejiista, ulwazi okufanele lubhalwe kulejista kanye nendlela okungenziwa ngayo uquguko kule legista kanye nama-diploma noma zitifiketi ezingakhishwa ngokwaloMthetho;
( c) imibandela ngokucashunwa kokuthile kule lejista;
(d)	imininingwane okufanele inikwe umkhandlu ezogcinwa kulejista;
(e)	ukubhaliswa kwezinye iziqu ezengeziwe;
(f)	iziqu nemibandela okufanele kuhanjiswane nayo ukuze umuntu akwazi ukubhaliswa ngaphansi kwesigaba 31;
(g)	ukugunyazwa kwezikhungo zokufundisa ubuhlengikazi;
(i)	ukuqaliswa nokuqhutshwa kophenyo oluphathelene nokuziphatha emsebenzini;
(j)	imibandela okungaqhutshwa phansi kwayo ibhizimisi yobuhlengikazi;
(k)	izimo okungasuswa phansi kwazo igama noma kubuyiselwe igama lomuntu kulejista;
(l)	indlela yokwedluliswa nenqubo eyolandela ekulelweni kwesikhalo esedlulisiwe ngokwesigaba 57 nokunye okuhambisana nalokhu;
(m)	uqeqesho okupholekile ukuba lwenziwe noma izifundo zokuvuselele okufanele kwenziwe ngabantu ababhalisiwe ngokwaloMthetho, ukunikezwa nokwenganyelwa kwalolo qeqesho noma izifundo, isikhathi okuyonikezwa ngazo lolo qeqesho noma izifundo kanye nezijeziso ezinganikezwa uma umuntu ehluleka ukuya kulolo qeqesho noma ukwenza lezo zifundo;
(n)	ukusebenzela imiphakathi;
(o)	ukuziphatha uma wenza ucwaningo;
(p)	imibandela yokubhaliswa kwesikhashana ngokwesigaba 33;
(q)	indima yokusebenza kwabanquba umsebenzi;
(r)	imali nezinhlawulo ezikhokhwayo ngaphansi kwaloMthetho; kanye
(s)	jikelele, noma ikuphi okudingekayo ngaphansi kwaloMthetho, noma okungenziwa uNgqongqoshe akubona kudingekile noma kubalulekile ukuba kunqunywe ukuze kufeze lokho okuphokophelwe ngaloMthetho.
(2)	UNgqongqoshe angenza imithethonkambiso mayelana-
(a)	inqubo ukuze kusebenze kahle uMkhandlu lapho uMkhandlu ungawufezi noma ungawenzi kahle noma ngokwanelisayo umsebenzi wawo ngokubona kukaNgqongqoshe;
(b)	izinyathelo zokuqondiswa izigwegwe ezingathathelwa ilunga , usihlalo noma isekela likasihlalo nokwehluleka ukwenza umsebenzi wakhe njengoba kudingekile ngaphansi kwalomthetho, kumbandakanya nokumiswa emsebenzini kwelunga, usihlalo noma isekela likasihlalo kusenziwa uphenyo ngokuziphatha kwalelo lunga njengomsebenzi onguchwepheshe, usihlalo noma isekela likasihlalo, noma ukuphenywa okuthinta ubugebengu kulowo muntu;
( c)	izinyathelo zesikhashana zokuphatha nokusebenza koMkhandlu uma kwenzeka uNgqongqoshe echitha noma exosha amalunga omkhandlu ayishumi noma angaphezulu ngasikhathisinye ngokwesigaba 8 noma uNgqongqoshe echitha uMkhandlu wonke ngokwesigaba 5 (7);
(d) uphenyo olungenziwa ekusebenzeni koMkhandlu mayelana nokuqhutshwa kwemihlangano yoMkhandlu nemihlangano yekomiti eliphethe loMkhandlu, ukugcinwa kwamarekhodi emihlangano nezinqumo zoMkhandlu, indlela uMkhandlu owenza ngayo umsebenzi wawo ngokwaloMthetho noma iluphi undaba olungaphothuliwe ngokubona kukaNgqongqoshe;
(e)	imibiko, amalejista, amarekhodi, imibhalo namafomu angagcwaliswa agcinwe uMkhandlu noma angathunyelwa nguMkhandlu kuNgqongqoshe noma uMqondisi-Jikelele.
(3) Umthethonkambiso omiswe ngaphansi kwaloMthetho unganquma inhlawulo ngokwephulwa noma ukwehluleka ukugcina okushiwo yiloMthetho.
(4)	Isaziso esikhishwe noma umthethonkambiso noma yisinqumo esenziwe ngokwaloMthetho ingachitshiyelwa noma ichithwe yileso siphathimandla esisikhiphile noma esisenzile.
(5) UNgqongqoshe kufanele kuthi kusasele izinyanga ngaphambi kokuba kwenziwe imithethoknkambiso ngokwesigatshana (1) akhiphe isaziso ephephabhukwini loMbuso iGazethi kanye nesaziso-
(a) ememezela ngenhloso yakhe yokwenza leyo mithethonkambiso; futhi
(b)	emema abantu abathintekayo ukuba benze iziphakamiso mayelana nalokho.
(6)	Isigatshana (5) asisebenzi ?
(a)	ngemuva kwalokho okushiwo kusigasthana (5) kunoma imithethonkambiso esefeziwe, esichitshiyelwe nguNgqongqoshe ngemuva kweziphakamiso azitholile ngemuva kwesaziso esikhishwe ngokwesigatshana (5);
(b)	noma iyiphi imithethonkambiso uMkhandlu oluleke uNgqongqoshe ukuthi kufanele yenziwe ngokushesha ukuze kuzuze umphakathi .

Imithethonqubo

59. (1) UMkhandlu ungeza imithethonqubo mayelana-
(a)	nemibandela ephathelene nokuqhubeka nokuzithuthukisa ngolwazi lomsebenzi okufanele kwenziwe ngabasebenzi ukuze bahlale bebhalisiwe ;
(b)	ubunjalo nobungako bokuqhubeka nokuthuthuka ngolwazi lomsebenzi okufanele kwenziwe ngabasebenzi;
( c)	Inqubo yokwamukelwa kwemisebenzi noma izifundo zokuqhubeka nokuzithuthukisa ngolwazi lomsebenzi nguMkhandlu nokwamukela kwalabo abanikeza lezo zifundo; kanye
(d)	noma yini enye okufanele imenyezelwe njengemithethonqubo ngokwaloMthetho.
(2) UMkhandlu kufanele kusasele izinyanga ezintathu ngaphambi kokuba kwenziwe noma imuphi umthethonqubo ngaphansi kwaloMthetho-
(a)	ukhiphe leyo mithethonqubo ephephabhukwini loMbuso iGazethi kanye nesaziso umemezela inhloso yoMkhandlu yokwenza leyo mithethonqubo; futhi
(b)	umeme abantu abathintekayo ukuba babeke imibono yabo noma benze iziphakamiso ngaleyo mithethonqubo.


Ukwesulwa kwemithetho

60. (1)	Imithetho ebhalwe engxenyeni yokuqala neyesibili yeSheduli iyasulwa kangangoba kukhonjisiwe engxenyeni yesithathu yeSheduli.
(2) Ukwesulwa kwemithetho akuwaphazamisi amalungiselelo esikhashana aqukethwe esigabeni 61.


Amalungiselelo esikhashana

61. (1) Noma isiphi isimemezelo, isaziso , umthethonkambiso, ukugunyazwa noma izinqumo esikhishiwe noma esenziwe, noma ikuphi ukubhaliswa noma ukufakwa ohlwini, noma ikuphi ukususwa elejisteni noma uhlu noma ukuqashwa noma yini nje eyenziwe ngokusho kanoma imuphi umthetho osusuliwe ngokwesigaba 60 (1), kuthathwa njengokukhishwe noma okwenziwe ngaphansi kwezigaba ezihambisanayo zaloMthetho ngaphandle uma kuphikisana nokushiwo yiloMthetho.
(2) Amalunga oMkhandlu ohlanganiswe noma abunjwe ngaphanbi nje nokuqala ukusebenza kwaloMthetho kufanele aqhubeke nokuba ngamalunga oMkhandlu futhi uMkhandlu uyothathwa njengobunjwe ngokulungile ngokwaloMthetho kuze kube usuku olumiswe nguNgqongqoshe lakhishwa ephephabhukwini lombuso iGazethi .
(3) Uma noma iliphi ilunga okukhulunywa ngalo kusigatshana (2) lishiya isikhundla, uMkhandlu kufanele usale unalawo malunga asele kuze kuike lolo suku okukhulunywa ngalo kuleso sigatshana.en
(4) Ngale kwalokho okushiwo yisigatshana (1) nangokuhambisana nokushiwo kusigatshana (5), uMkhandlu unamandla okuqalisa futhi uphothule isinyathelo zokuqondisa izigwegwe ngokusho kwemithethonkambiso eyenziwe ngaphansi kwemithetho esisuliwe, kunoma imuphi umuntu okusolwa ukuthi ngapphambi nje komhlangano wokuqala woMkhandlu ngemuva kokuqala ukusebenza kwalomthetho wenze isenzo esingathathwa njengesingafanele nesiphoxayo ngokusho kwemithetho esisuliwe noma imithethonkambiso eyenziwe ngaphansi kwalleyo mithetho.
(5) UMkhandlu ungeze wathathela noma imuphi umuntu izinyathelo okukhulunywa ngazo kusigatshana (4) ngaphandle uma okusolwa ukuthi ukwenzile noma ukwephulile ngokwemithetho esuliwe noma imithethonkambiso eyenziwe ngokwaleyo mithetho kuncishe kufane ncimishi nokwephula okushiwo esigabeni esihambisana naso esikuloMthetho noma imithethinkambiso eyenziwe ngaphansi kwaloMthetho.

Igama ngokufingqiwe nokuqala ukusebenza

62. LoMthetho uzakubizwa ngoMthetho woBuhlengikazi ka 2005 futhi uyoqala ukusebenza ngosuku oluyomiswa nguNgqongqoshe ngesimemezelo ephephabhukwini lombuso iGazethi.


ISHEDULI


(Isigaba 60)

Inombolo yoMthetho
Igama ngokufingqiwe
Wesulwa kangakanani
Ongunombolo 50 ka 1978
UMthetho ngoBuhlengikazi
Wonke
Ongunombolo 71 ka 1981
UMthetho oChibiyela uMthetho ngoBuhlengikazi
Wonke
Ongunombolo 70 ka 1982
UMthetho oChibiyela uMthetho ngoBuhlengikazi
Wonke
OnguNombolo 97 ka 1986
UMthetho wokweDluliswa kaMandla neZibopho zikaMongameli
Isigaba 46

Ongunombolo 56 ka 1987
UMthetho oChibiyela uMthetho ngoBuhlengikazi
Wonke
Ongunombolo 21 ka 1992
UMthetho oChibiyela uMthetho ngoBuhlengikazi
Wonke
Ongunombolo 145 ka 1993
UMthetho oChibiyela uMthetho ngoBuhlengikazi
Wonke
Ongunombolo 5 ka 1995
UMthetho oChibiyela uMthetho ngoBuhlengikazi
Wonke
Ongunombolo 88 ka 1996
UMthetho wokuqedwa kweziThiyo zaMandla eziNkantolo
Isigaba 78
Ongunombolo 19 ka 1997
UMthetho oChibiyela uMthetho ngoBuhlengikazi
Wonke
Ongunombolo 45 ka 1997
UMthetho wokwelulwa kweSikhathi sokuba sesiKhundleni kwamaLunga eMikhandlu ethile
Isigaba 6










UMBIKO NGOKUPHOKOPHELWE NGALOMTHETHOSIVIVINYO WOBUHLENGIKAZI KA-2005


1. ISANDULELO

UMkhandlu woBuhlengikazi ngomunye weMikhandlu emiswe ngokoMthetho engaphansi koMnyango wezeMpilo nokumanje nje ulawulwa uMthetho wobuHlengingazi ka 1978 (uMthetho onguNombolo 50 ka 1978) (lapha uzobizwa ?ngoMthetho?). LoMthetho njengamanje ulawula umsebenzi wobuhlengikazi nokufunda nokuqeqeshwa kwabahlengikazi.
UNgqongqoshe wezeMpilo wasungula ithimba elizobhekana phakathi kokunye nokuguqulwa kwemikhandlu emiswe ngokomthetho engaphansi kwakhe ukuze kube nokuvikeleka okwanele komphakathi. Umthetho njengamanje usekelwe phezu komgomo othi imikhandlu ikhona ukuze ivikele umsebenzi hayi ukuvikela umphakathi.
Ngakho-ke inhloso ephambili yaloMthethosivivinyo ngukuguqula UmkhandluwoBuhlengikazi ukuze kwandiswe ukuvikelela komphakatho nokuthuthukisa ukubika kwamalunga oMkhandlu kuNobhala. UMthethosivivinyo kuhloswe ngawo ukuba uxhume noma uqhubeke kulokho okushiwo uMthetho wezeMpilo kuzwelonke (uMthetho onguNombolo 61 ka 2003) neminye imithetho ethintekayo.
LoMthethosivivinyo ubuye futhi uzame ukukhuthaza okushiwo ngumthethosisekelo ngokutholakala kosizo lwezempilo nelungelo lokunakekelwa kwezempilo ngokuthi usizo luzonikezwa ngomoya wokuvikela ilungelo lekuhlonishwa kwesithunzi salabo abasebenzisa ezempilo.
Futhi, loMthethosivivinyo ufuna ukwenza izichibiyelo kweminye imithetho ukuze kulungiswe imithetho esilele emuva noma imithetho engahambisani nemithetho yamanje.
Kube nezingxoxo eziningi nabathintekayo ukuze kuboniswane ngenqubomgomo ezolandelwa kuloMthethosivivinyo. LoMnyango usebenzele phezu kwalezo zingxoxo ekubhaleni loMthethosivivinyo.

2. OKUPHOKOPHELWE NGALOMTHETHOSIVIVINYO


UMthethosivivinyo uhlose-
(a)	ukusiza nokuvikela umphakathi ngezindaba eziphathelene nesizo lwezempilo olunikezwa ngabahlengikazi;
(b)	ukuqinisekisa ukuthi uMkhandlu usebenzisa amandla nezibopho zayo ubeke umphakathi phambili nangokuhambisana nenqubomgomo wezempilo kazwelonke;
(c )	ukukhuthaza ukunikezwa kosizo lwezempilo olwamukelekile kubantu;
(d)	ukulawula umsebenzi wobuhlengikazi nokuthi abahlengikazi baziphatha kanjani emsebenzini;
(e) ukukhuthaza ukusebenza nomsebenzi woMkhandlu noNobhala;
(f)	ukukhuthaza ukuxhumana ngamazinga ezempilo namazinga emfundo nokuqeqesha ngobuhlengikazi ;
(g)	ukuqinisekisa ukuthi uMkhandlu weluleka uNgqongqoshe ngezindaba ezithinta umsebenzi; kanye
(h)	nokubhalisa abahlengikazi nokugcina ilejista.

3. UKUTHINTEKA KOMTHETHOSISEKELO

Akukho

4. EMINYE IMINYANGO/IMIGWAMANDA/NABANTU OKUNGXOXISWANE NABO

_	UMkhandlu wezoBuhlengikazi okhona njengamanje;
_	Izinyunyana zabaHlengikazi;
_ Iminyango yeziFundazwe yezeMpilo;
_	Ezinye izikhungo ezithintekayo njengeZiphathimandla zeziQu eNingizimu Afrika.

5. UKUTHINTEKA KWEZIMALI ZOMBUSO

Akukho ngoba uMkhandlu uzoqhubeka ukuqoqa imali yawo ngezimali ezinqunywe ngaphansi kwaloMthethosivivinyo.

6.	INQUBO YEPHALAMENDE

6.1 Abaluleki bezoMthetho boMbuso noMnyango wezeMpilo babona ukuthi loMthethosivivinyo kufanele ulandele inqubo esungulwe ngokwesigaba 76 soMthethosisekelo okungu ?Sizo lezeMpilo?.
6.2 Abaluleki bezoMthetho boMbuso babona ukuthi akudingekile ukuba kwedluliselwe loMthethosivivinyo eNdlini yabaHoli beNdabuko kaZwelonke ngokwesigaba 18 (1) (a) soMthetho Wabaholi beNdabuko noMhlahlandlela wokuBusa ka 2003 (uMthetho onguNombolo 41 of 2003) ngoba awusho lutho oluthinta imithetho yendabuko noma imikhuba noma amasiko emiphakathi yendabuko.



41


<fn>DAC-NLS.Okumumethweko(2005).2007-05-18.nr.txt</fn>
Lungiswe: Arhostosi 2005



OKUMUMETHWEKO

A.	IMITJHADO YESINTU NGOKOMTHETHO WOKWAMUKELWA KWEMITJHADO YESINTU 120 KA 1998	1

B.	UKWABIWA KWAMAFA ATJHIYIWEKO WABANTU ABANZIMA..................21

C.	UKWAMUKELWA KWEMITJHADI YESI-ISLAMU NGOKOMTHETHOMLINGWA OWAMUKELA IMITJHADO YESI-ISLAMU .................................................31

IINHLOMELELO




ISETHULO

Umtlolo lo azange ubuthelelwe ngehloso yokobana ube mtlolo opheleleko nekuthathwa kiwo amagunya, kodwana umhlahlandlela kwaphela kubasebenzisi malungana nemitjhado nokwabiwa kwamafa

Ngebanga lemithetho yebandlululo imitjhado ethize yamaSewula Afrika wendabuko azange yemukelwe nofana ipheliswe ngaphasi kobujamo obuthize. Umthetho omutjha okukhulunywa ngawo kilomtlolo ulethe amatjhuguluko arhabileko emikhubeni eyenziwako, njengombana kuzakuvela..

Ngokufanako indlela ebekuphathwa ngakhona ipahla yabantu abaNzima abahlongakala bangakabi amafa wabo, beyingekho kumthethosisekelo nakancani nje-ke umthetho ohlonywe milandu wakatelela umNyango wezobuLungiswa kobana utjhugulule ikambiso yawo yomthetho ukuze ikhambisane nomThethosisekelo.

Kungenzeka bonyana ikambiso etja yomthetho okukhulunywa ngayo kilomtlolo nayo ayikhambisani nemikhuba yabantu bendabuko beSewula Afrika, kodwana lokhu akisiyo ihloso yekulumiswano le. Wena uzazibonisele ngalokho!


ALLEN WEST
CHIEF: DEEDS TRAINING
JUSTICE COLLEGE
PRETORIA




IMITLOLO ESETJENZISIWEKO


IMITJHADO YESINTU

IMILANDU

Ex parte Minister of Native Affairs: In re Molefe v Molefe
1946 AD 315

Ex parte Minister of Native Affairs: In re Yako v Beyi
1948 AD 338

Bopape v Moloto
2001 1 SA 383 T

Nkambula v Linda
1951 1 SA 377 A

Malaza v Mndaweni
1975 BAC (C) 45

Mabuza v Mbatha
2003 1 ALL SA 706 (C)

Thembisile v Thembisile
2002 2 SA 209 T

Kwitshane v Magalela
1999 4 SA 610 TK

UmThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu
Act 120 of 1998

Chief Registrar's Circular 15 of 2000
The Practitioner's Guide to Conveyancing and Notarial Practice 7th Edition - West
Isahluko 40

IMITJHADO YESIMUSLIMU

Imilandu

Seedats Executor v The Master
1970 AD 302

Ismail v Ismail
1983 (1) SA 1006 (AD)

Rylands v Edros
1997 (2) SA 690 (C)

Amod v MMF
1999 (4) SA 1319 (SCA)

Daniels v Campbel NO and Others
2004 (5) SA 331 CC


Articles

Goldblatt: Amod v MMF
(2000) 16 SAJHR 138

Bonthuys : The SA Bill of Rights and the Development of Family Law
(2202) 119 SALJ 748

Cachalia - Citizenship, Muslim Family Law and a future South
African Constitution - A preliminary enquiry
(1993) 56 THRHR 392

UKWABIWA

Imilandu

Mthembu v Letsela
1997 (2) SA 936 T

Mthembu v Letsela
1998 (2) SA 675 T

Moseneke and Others v The Master and Another
2001 (2) SA 18 CC

Zondi v President of The Republic of South Africa and Others
2000 (2) SA 149

Bhe and Others v The Magistrate, Khayelitsha and Others
2005 (1) SA 580 CC

IMITHETHO

UmThetho wokuPhathwa kwabaNzima
mThetho 38 ka 1927 (isigaba 23)

UmThetho wokuPhathwa kwamaFa
mThetho 66 ka 1965

UmThetho wokwAbiwa kwamaFa aTjhiyiweko
mThetho 81 ka 1987

Isimemezelo R 200 ka 1987



A.	UMTHETHO WOKWAMUKELWA KWEMITJHADO YESINTU 120 KA 1998



1.	ISINGENISO

Ngaphambi kokungena ekulumiswaneni engeneleleko yomThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu (eyaziwa bona "Mthetho"), kuqakathekile ukubonelela ngehlangothi elifitjhani lobujamo kezomthetho okumalungana nemitjhado yesikhuwa kanye "nemitjhado yesintu" okwenziwe ngaphambi kwaka 15 Novemba 2000, (okulisuku umThetho owathoma ukusebenza ngalo).

2.	IMITJHADO YESIKHUWA NGOKOMTHETHO WOKUPHATHWA KWABANZIMA 38 KA 1927

2.1	Ubujamo ukusuka ngo 1929 ukuya ku 1 Disemba 1988

Ukuya ngokwesigaba esisuliweko 22(6) somThetho wokuPhathwa kwabaNzima, imitjhado yesikhuwa yabantu abanzima beyenziwe yaba ngeyokungahlanganyeli ipahla ingafaki inzuzo nokuloba begodu inikela indoda amandla womtjhado (qala ku- Ex parte Minister of Native Affairs: In re Molefe v Molefe 1946 AD 315 no- Bopape v Moloto 2000 1 SA 383 T). Ukuze bangenise isihlomelelo sokufaka ukuhlanganyelwa kwepahla, inzuzo nokuloba lapha kungazange kwenziwe khona isivumelwano sangaphambi komtjhado besitloliswe, abantu abanzima bebakatelelekile kobana benze isifungo malungana nalokhu phambi komtjhadisi esikhathini esingangenyanga ngaphambi kobana benze umnyanya womtjhado.
Kodwana ukuhlanganyela ipahla okunjalo, njll. bekukghoneka kwaphela nakube indoda beyingakathathi abanye abafazi "ngomtjhado wesintu" ngaphandle komfazi loyo efuna ukumtjhada isikhuwa.

Ngomhlaka 1 kuNovemba 1984, umThetho wePahla yemTjhadweni 88 ka 1984 wajanyiswa okwathi -inter alia waphelisa amandla womtjhado indoda ebegade inawo phezu komfazi emtjhadweni wesikhuwa, nofana ngokomthetho wesintu. Umphumela walokhu kwaba kukuthi ukusuka ngomhlaka 1 kuNovemba 1984, amandla womtjahdo indoda ebegade inawo phezu komfazayo ngokomtjhado owajanyiswa ngokwesigaba esisuliweko 22(6) asulwa ukusukela emuva.

2.2	Umphumela womtjhado wesikhuwa phezu kokuthathana kwesintu okukhona nje

Njengombana abalingani "abathethene isintu" bebangathathwa njengabatjhadene ngokomthetho, umlingani gade akghona ukuthi ngesinye nesinye isikhathi khibe umtjhado lowo usesekhona azitjhadele omunye umlingani ngokomtjhado wesikhuwa. Umphumela walokho bekuba kukuthi umtjhado wesikhuwa lowo uginya "wesintu". (qala ku-Nkambula v Linda 1951 1 SA 377 (A) no-Malaza v Mndaweni 1975 BAC (C) 45. Umfazi othethwe isintu bekuthiwa "mlingani olahliweko". Umfazi othethwe isintu loyo naye gade akghona ukungena emtjhadweni wesikhuwa nenye indoda ngokufanako ukuthathana kwesintu kwabo bekufelela. Ukuthi "ukuthathanokho" kuvuselelwa mThetho wokwAmukelwa komTjhado wesiNtu 120 ka 1998 (isigaba 2) mbuzo okumele amakhotho enze iqunto ngawo.

Isigaba 22(7) somThetho wokuPhathwa kwabaNzima, 38 ka 1927, kodwana, ubonelela ngeendlela zokuvikela umndeni olahliweko lokha indoda nayihlongakalako. Malungana neenhloso zokwaba ilifa, ijamo lomhlolokazi nabantwana bomtjhado wesikhuwa gade lithathwa bona lilingana nelomhlolokazi nabantwana bomtjhado wesintu. Okutjho bona ukubekwa phambili kwejamo lomfazi nabantwana bomtjhado wesikhuwa bekuphelelwa mamandla bese babekwa ezingeni elilinganako nelomfazi(abafazi) olahliweko nabantwabakhe.

2.3	Ubujamo ukusuka ngomhlaka 2 Disemba 1988

Ukuya ngokomThetho wokuTjhugululwa komThetho wemiTjhado nePahla yemTjadweni, umThetho 3 ka 1988, othome ukusebenza ngomhlaka 2 Disemba 1988, umThetho wokuPhathwa kwabaNzima ka 1927 watjhugululwa.

UmThetho wokuTjhugulula waletha amatjhuguluko alandelako:

2.3.1	Ukusulwa kwesigaba 22(6)

Umphumela walokhu kwaba kukuthi yoke imitjhado eSewula Afrika yabekwa esilinganisweni esifanako begodu umThetho wePahla yemTjhadweni 88 ka 1984 nawo wasetjenziswa emitjhadweni yabanzima ebekhona ngemva kwangomhla ka 2 Disemba 1988. Nje-ke imitjhado eyenziwe ngemva kwangomhlaka 2 Disemba 1988 yaba ngehlanganyela ipahla ngaphandle kwanange kwenziwa isivumelwano sangaphambi komtjhado besatloliswa esikhathini esiziinyanga ezintathu (3) e-ofisini lokutloliswa kwepahla.

2.3.2	Isiqabo emtjhadweni

Elinye itjhuguluko eliqakathekileko kwaba kukobana "ukuthathana kwesintu" azange kufeleliswe mtjhado wesikhuwa. Isigaba 22(1) uqabela indoda etjhade isintu kobana ingene emtjhadweni wesikhuwa nomunye umfazi khibe umtjhado wesintu lowow usesekhona (qala ku-Thembisile v Thembisile 2002 2 SA 209 T no Kwitshane v Magalela 1999 4 SA 610 (TK)).

Ngetjhudu elimbi azange kwenziwe isibonelelo sokobana kwenziwani nakube umtjhado wesikhuwa lowo wenzeke ngemva kowesintu. NoKodwana kuyaqiniswa bonyana umtjhado wesikhuwa lowo awuyelwa.

2.4	Ubujamo ukusuka ngomhlaka 15 Novemba 2000

Isigaba 3(2) somThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu 120 ka 1998, uqabela umlingani osemtjhadweni wesintu kobana angene emtjhadweni wesikhuwa ukuya ngokomThetho wemiTjhado 25 ka 1961. Isibonelelo esinjalo kukhulunywa ngaso endimeni 2.3.2 supra, kodwana godu azange kube nesibonelelo sokobana kwenziwani nakube imibandela yomThetho yephuliwe.

2.5	Imitjhado ekabili eTranskei

UmThetho wango 1978 wemiTjhado eTranskei, 21 ka 1978 beyivumela indoda esemtjhadweni wesikhuwa kobana ingene emitjhadweni eminye yesintu, ngaphandle kwanange umtjhado wesikhuwa bewungahlanganyeli ipahla. Ngokufanako, indoda esemtjhadweni wesintu ingangena emtjhadweni wesikhuwa nomfazi wesithathu, kwaphela nange umtjhado wesikhuwa lowo awusingohlanganyela ipahla.

3.	UKWAMUKELWA KOMTHETHO WEMITJHADO YESINTU 120 KA 1998

UmThetho uthome ukusebenza ngomhlaka 15 Novemba 2000 bewaletha igadango eliqinileko lokwamukela yoke imitjhado yesintu esemthethweni. UmThetho usebenza ukuthoma emuva begodu kuzakusetjenzwa ngawo isigaba ngesigaba.

3.1	Ukusebenza komThetho

UmThetho usebenza kiyo yoke imitjhado yesintu eyenziwe ngokomthetho wemitjhado yesintu, okutjho imikhuba nokusetjenziswa kwayo ngokwesiko phakathi kwama-Afrika eSewula Afrika begodu obumba ingcenye yesiko labantwabo.

Ngalokho kuyakhanya bonyana umThetho lo awukwazi ukubona eminye imibala ngombana usebenza kwaphela ebantwini bendabuko eSewula Afrika, kwaphela nakube umtjhado ugidingwe namkha wagidingwa ngokwemikhuba nokusetjenziswa kwamasiko wabantu bendabuko be-Afrika.

3.2	Ukwamukelwa kemiTjhado yesiNtu

Isigaba 2 somThetho sihlukanisa hlangana kwemihlobo emibili yemitjhado yesintu eyamukelekako, okutjho:

3.2.1	Imitjhado yobuTsobe neyesiThembu eyenziwe ngaphambi kwangomhlaka 15 Novemba 2000

Imitjhado eyenziwe ngaphambi kwangomhlaka 15 Novemba 2000 yamukelwa kwaphela nakube iyaziwa ngokomthetho wesintu begodu nakube beyikhona nakuthoma ukusebenza komThetho. Iindingo okumele zaneliswe mitjhado le ngilezo ezibekwe mthetho wesintu ngokungakahleleki osebenza ngaphandle kwaKwaZulu-Natal nalezo zomthetho wesintu ohlelekileko osebenza KwaZulu-Natal.

3.2.2	Imitjhado yobuTsobe neyesiThembu eyenziwe ngemva kwangomhlaka 15 Novemba 2000

Imitjhado eyenziwe ngemva kwangomhlaka 15 Novemba 2000 kumele ikhambisane neendingo zomThetho. Iindingo ezihlinzekwa emThethweni naziphikisanako begodu zibhalelwa kukhambisana zizakwenza imitjhado ibe lilize.

3.3	Iindingo zomtjhado owamukelekako owenziwe ngemva kwangomhlaka 15 Novemba 2000


Isigaba 3 somThetho sihlinzeka bonyana iindingo ezilandelako kumele zaneliswe malungana nomtjhado wesintu wobutsobe:

-	Bobabili okumele babe balingani kufanele babe ngaphezu kweminyaka eli- 18 nofana bathathwe bona bamondarha.
-	Bobabili okumele babe balingani kumele bavumelane kobana batjhada ngokomthetho wesintu.
-	Akekho omunye wabalinganabo okumele abe yingcenye yanofana ngimuphi omunye umtjhado wesintu.
-	Umtjhado kumele kukhulunyiswanwe ngawo bekwenziwe nofana ugidingwe ngokukhambisana nomthetho wesintu.

Ukuze uktjhado wesintu osithembu wamukeleke, phezu kweendingo ezifunekako ezitjhwiwe ngaphezulu, kumele kwenziwe isivumelwano njengombana sihlinzekwe kusigaba 7(6) (ikulumiswano epheleleko ngalokhu isendimeni 5.2.2).

3.4	Ukutloliswa kwemiTjhado yesiNtu

Isigaba 4 somThetho sibeka isibopho phezu kwabalingani kobana batlolise umtjhadwabo, kodwana ukuhluleka ukutlolisa umtjhado lowo akuthinti ubuqiniso bawo.

Ukutloliswa kwenziwa sikhulu esitlolisako (emNyangweni wezangeKhaya), kwaphela nakube ilwazi elifunekako eliquntiweko liyalethwa bekubhadelwe. Omunye nomunye umuntu, ingasi kwaphela abalingani, angenza isibawo sokutlolisa umtjhado, kwaphela nakube angaveza ikareko elaneleko malungana nalokho.

Iindingo malungana nokutloliswa komtjhado nemitlolo okumele izaliswe nobufakazi obumele bilethwe e-ofisini lokutlolisa kusemthetjhwaneni yomThetho begodu angeze kwakhulunywa ngokungeneleleko emtlolweni lo.

3.4.1	Isibawo esiqaliswe eKhotho

Isigaba 4(7) somThetho sihlinzeka bonyana ikhotho ingathintwa ngesibawo malungana nokutloliswa komtjhado wesintu. Isigatjanesi singasetjenziswa kwaphela nakube kunombango malungana nobuqiniso bomtjhado kodwana ingasi lokha isikhulu sokutlolisa nasinganasiqiniseko sokusetjenziswa kwemikhuba nokwenziwa kwayo.

4.	UKULINGANA NGEJAMO NANGAMANDLA KWABALINGANI

Ngaphambi kokujanyiswa komThetho, umfazi osemtjhadweni wesintu gade athathwa bonyana uhlala angasimondarha bese indoda ithathwa njengomphathi wamafa. Isigaba 6 gadesi sesihlinzeka abalingani bobabili ngamandla alinganako, ngokukhambisana nomthetho wepahla yemtjhadweni olawula umtjhado.

5.	UKUQAKATHEKA KOKUPHATHWA KWEPAHLA YEMITJHADO YESINTU

5.1	ImiTjhado yesiNtu eyAmukelekako eyenziwe ngaphambi kwangomhlaka 15 Novemba 2000

Ukuqakatheka kokuphathwa kwepahla yemitjhado enjalo kuhlala kungaphasi kwelawulo lomthetho wesintu, ngokukhambisana nemibandela ekusigaba 6, ekukhulunywe ngayo supra. Ukuphathwa kwepahlokho kuthathwa khulu bonyana ngokungaphandle kokuhlanganyela ipahla ngaphandle kokubuthelela.

Isigaba 7(4) somThetho, nanyana kunjalo, sihlinzeka bonyana abalingani abatjhade ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho ngokuhlanganyela bangenza isibawo ekhotho kobana batjhugulule ilawulo lepahlabo yemtjhadweni, kwaphela nakube kuneenzathu ezizwakalako zokwenza lokho, abakolodwako banikelwa isikhathi esaneleko begodu akunamuntu ozakuzindlekelwa ngetjhuguluko elinjalo. Ikhotho izakugunyaza abalingani ukungena esivumelwaneni bese umtjhado ngemva kwalapho ulawulwa sivumelwaneso.

5.2	Imitjhado eyAmukelekako eyenziwe ngemva kwangomhlaka 15 Novemba 2000

5.2.1	ImiTjhado yesiNtu yobuTsobe

Nakube akunamlingani oyingcenye yanofana ngimuphi omunye umtjhado wesintu okhona, umtjhado uzakuba ngohlanganyela ipahla ngaphandle kwanange abalingani bangena esiVumelwaneni sangaPhambi komtjhado bese batlolisa isivumelwaneso e-ofisini lokutloliswa kwamafa. Ehlangothini lamva nje, ukuqkatheka kokuphathwa kwamafa kuzakulawulwa sivumelwano.

5.2.2	Imitjhado yesiNtu yesiThembu

Indoda efuna ukuthatha godu kumele yenze isibawo ekhotho malungana nomyalo:

-	wokulawula ikusasa lokuphathwa kwepahlakhe yomtjhado kuye emfazini azomthatha lowo;
-	wokuphelisa ihlelo lepahla yomtjhado emtjhadweni okhona gadesi; kanye
-	nokuhlukanisa ipahla bese kuqinisekiswe bona ihlukaniswa ngokulinganako.

Ikhotho izosala isibawo esinjalo nakube ifunyana bonyana omunye wabalingani akakavikeleki kuhle ukuya ngokwesivumelwano.

Ukuya ngombono wabaLuleki bomThetho bamva nje ofunyenwe mNyango wezangeKhaya, ukwenziwa kwesivumelwano akuphikiswa begodu ukubeba lokho kungabanga bonyana umtjhado lowo ungayelwa.

6.	UKUPHELISWA KWEMITJHADO YESINTU

Isigaba 8 godu silethe itjhuguluko ebujameni obudlulileko lapha umtjhado wesintu bewungapheliswa khona ngaphandle kokulayelwa yikhotho.

Yoke imitjhado eyamukelekako yesintu, nanyana ngotlolisiweko nofana awa, kumele ipheliswe yikhotho, (iKhotho ePhakemeko, iKhotho yomNdeni nofana iKhotho yokuTlhalana ukuya ngokomThetho 9 ka 1929).Imibandela yomThetho wokuTlhalana 24 ka 1987 isebenza emtjhadweni wesintu begodu umtjhado onjalo ungapheliswa kwaphela ngeenzathu zokungasalungiseki kokuphuka kwawo.

Ukubuyiselwa kwe"lobolo" yinto okusakhulunyiswana ngayo gadesi nje begodu umgodli walo kumele ahlanganyele ekambisweni nakube "ilobolo" kumele libuyiselwe.

7.	UKUTJHUGULULWA KWEHLELO LOMTJHADO

Isigaba 10 sivumela abalingani abasemtjhadweni wesintu wobutsobe kobana batjhade ngokomThetho wemiTjhado 25 ka 1961.

UmThetho, nanyana kunjalo, awuvumeli umlingani osemtjhadweni wesikhuwa kobana angene emtjhadweni wesintu nomlinganakhe lowo (qala isigaba 10(4)).

UmThetho udzujuliwe begodu ufundeka ngalendlela:






"UKWAMUKELWA KOMTHETHO WEMITJHADO YESINTU 120 KA 1998

"IHLOSO

Kubonelela malungana nokwamukelwa kwemitjhado yesintu; ukutjho iimfuneko zomtjhado wesintu ovumelekileko; ukulawula ukutloliswa kwemitjhado yesintu; ukubonelela abalingani abasemtjhadweni wesintu ngejamo namandla alinganako; ukulawula ukuphathwa kwamafa emtjhadweni wesintu kanye namandla wabalingani emitjhadweni enjalo; ukulawula ukupheliswa kwemitjhado yesintu; ukubonelela malungana nokwenziwa kwemithetjhwana; ukusula imibandela ethize yemithethi ethize; kanye nokubonelela malungana neendaba eziphathelene nalokho.

1.	Iinhlathululo

EmThethweni lo, ngaphandle kwanange ingqikithi itjho okuhlukileko -

'ikhotho' kutjho iKhotho ePhakemeko yeSewula Afrika, ikhotho yomndeni eyahlonywa ngaphasi kwanofana ngimuphi umthetho nofana iKhotho yokuTlhalana ehlonywe ngokwesigaba 10 somThetho wokuTjhugululwa kokuPhathwa, 1929 (umThetho 9 ka 1929);

'umthetho wesintu' kutjho imikhuba nokusetjenziswa okwenziwa ngokwesiko ebantwini beSewula Afrika abadabuka e-Afrika nebumba ingcenye yesiko labantwabo;

'umtjhado wesintu' kutjho umtjhado owenziwa ukuya ngokomthetho wesintu;

'ilobolo' kutjho ipahla eyimali nofana engasiyimali ebizwa bonyana lilobolo, bogadi, bohali, xuma, lumalo, thaka, ubukhazi, magadi, emabheka nofana kubizwa nganofana ngiliphi elinye ibizo ekhutjhwa mkhwenyana nofana ngusomkhwenyana linikelwe usomntazana ngokuhlonipha umtjhado wesintu;

'uNgqongqotjhe' kutjho uNgqongqotjhe womNyango wezangeKhaya;

'qintelweko' kutjho okuqintelwe ngokomthetjhwana ngaphasi kwesigaba 11;

'isikhulu esitlolisako' kutjho nanyana ngimuphi umuntu okhethwe kobana abe sikhulu sokutlolisa malungana neenhloso zomThetho lo nguNgqongqotjhe nofana sikhulu esije siphethe ngegunya elitloliweko lakaNgqongqotjhe;

'umThetho lo' kufaka hlangana imithetjhwana; kanye

'nomrholi wendabuko' kutjho nanyana ngimuphi umuntu ngokomthetho wesintu nofana omunye nomunye umthetho ophethe isikhundla ekubuseni kwesintu.

2.	Ukwamukelwa kwemitjhado yesintu

(1)	Umtjhado omtjhado owamukelekako ngokomthetho wesintu begodu nogade sele ukhona nakuthoma ukusebenza komThetho lo, uthathwa njengomtjhado malungana nazo zoke iinhloso.

(2)	Umtjhado wesintu owenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, okutjho bona ngeemfuneko zomThetho lo, uthathwa njengomtjhado malungana nazo zoke iinhloso..

(3)	Nakube umuntu umlingani emtjhadweni wesintu ongaphezu kowodwa, yoke imitjhado yesintu eyamukelekako eyenziwe ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, ithathwa njengemitjhado malungana nazo zoke iinhloso.

(4)	Nakube umuntu umlingani emtjhadweni wesintu ongaphezu kowodwa, yoke imitjhado enjalo eyenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, ekhambisana nemibandela yomThetho lo, ithathwa njengemitjhado malungana nazo zoke iinhloso.

3.	Iimfuneko malungana nobuqiniso bemitjhado yesintu

(1)	Ukuze umtjhado wesintu owenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo ube nobuqiniso

(a)	abazokuba balingani

(i)	kumele bobabili babe ngaphezu kweminyaka eli-18; begodu

(ii)	kumele bavumelane kobana bayatjhadana ngaphasi komthetho wesintu; begodu

(b)	kukhuluntiswane ngomtjhado bekungenwe kiwo nofana ugidingwe ngokomthetho wesintu.

(2)	Ngaphandle kwanjengombana kuhlinzekwe kusigaba 10 (1), akunamlingani emtjhadweni wesintu ozakuvumeleka bonyana angene emtjhadweni ngaphasi komThetho wemiTjhado, 1961 (umThetho 25 ka 1961), khibe umtjhadwakhe wesintu usesekhona.

(3)	(a)	Nakube nofana ngimuphi wabalingani okukhulunywa ngabo akasimondarha, bobabili ababelethi bakhe, nofana nakube akanababelethi, umtlhogomelakhe wangokomthetho kumele kube nguye ogunyaza umtjhado lowo.

(b)	Nakube imvumo yababelethi nofana abatlhogomeli bangokomthetho abatholakali, kusetjenziswa isigaba 25 somThetho wemiTjhado, 1961.

(4)	(a)	Ngaphandle kwesigatjana (1) (a) (i), uNgqongqotjhe nofana esinye nesinye isikhulu sombuso esigunyazwe ngokutloliweko nguNgqongqotjhe, singanikela imvumo etloliweko umuntu ongaphasi kweminyaka eli-18 kobana angene emtjhadweni wesintu nakube uNgqongqotjhe nofana isikhulu esitjhwiweko babona bonyana umtjhado lowo ufanele ube khona begodu uqakathekile kilabo abatjhadako.

(b)	Imvumo leyo ayibatjhaphululi abatjhadako kusibopho sokukhambisana nazo zoke ezinye iimfuneko eziqintelwe mthetho..

(c)	Nakube umuntu ongaphasi kweminyaka eli-18 ungene emtjhadweni wesintu ngaphandle kwemvumo etloliweko kaNgqongqotjhe nofana isikhulu esifaneleko, uNgqongqotjhe nofana isikhulu, angathi nakube ubona bonyana umtjhado lowo ufanelekile begodu uqakathekile kilabo abatjhadako, bgodu nalube umtjhado lowo gade ukhambisana nomThetho ngeendlela zoke, amemezele ngokutloliweko bonyana umtjhado lowo kumtjhado wesintu owamukelekako.

(5)	Ngokukhambisana nesigatjana (4), isigaba 24A somThetho wemiTjhado, 1961, sisebenza emtjhadweni wesintu womuntu ongasimondarha ongene emtjhadweni ngaphandle kwemvumo yombelethi, umtlhogomeli, ukomitjhinara wezehlalakuhle yabantwana nofana ijaji, nofana kungayiphi indlela.


(6)	Ukuqabelwa komtjhado wesintu phakathi kwabantu ngebanga lobudlelwano babo ngokweengazi nofana ngokuzenzakalela kujanyiswa mthetho wesintu.

4.	Ukutloliswa kwemitjhado yesintu

(1)	Abalingani bontjhado wesintu banesibopho sokuqinisekisa bonyana umtjhadwabo uyatloliswa.

(2)	Nanyana ngimuphi umlingani angenza isibawo esikhulwini sokutlolisa ngeforomo eliqintelweko malungana nokutloliswa komtjhadwakhe wesintu begodu kumele anikele isikhulu sokutlolisa ilwazi elingezelelako elingadingwa sikhulu sokutlolisa ukuze azanelise kobana umtjhado lowo ukhona.

(3)	Umtjhado wesintu

(a)	okungenwe kiwo ngaphambi kokuthoma komThetho lo, nongakatloliswa ukuya nganofana ngimuphi umthetho omunye, kumele utloliswe esikhathini esiziinyanga ezili-12 ngemva kokuthoma lokho nofana esikhathini eside njengombana uNgqongqotjhe angaqunta ngeenkathi ezithize ngesaziso kuGazethe; nofana

(b)	okungenwe kiwo ngemva kokuthoma komThetho lo, kumele utloliswe esikhathini esiziinyanga ezintathu ngemva komtjhado lowo nofana esikhathini eside njengombana uNgqongqotjhe angaqunta ngeenkathi ezithize ngesaziso kuGazethe.

(4)	(a)	Isikhulu esitlolisako kumele, nakube sanelisekile bonyana abalingani benze umtjhado wesintu owamukelekako, sitlolise umtjhado ngokurikhoda isifaniso sabalingani, isuku lomtjhado, ilobolo okuvunyelwene ngalo kanye nanofana ngiyiphi eminye imininingwana equntiweko.

(b)	Isikhulu esitlolisako kumele sinikele abalingani isitifikeyiti sokutloliswa, esinemininingwana equntiweko.

(5)	(a)	Nakube nofana ngasiphi isizathu umtjhado wesintu awutloliswa, nanyana ngubani owanelisa isikhulu sokutlolisa bonyana yena nofana umlinganakhe unekareko elaneleko endabeni, angenza isibawo esikhulwini esitlolisako ngendlela equntiweko ukubuza ngokuba khona komtjhado lowo.

(b)	Nakube isikhulu esitlolisako sanelisekile bonyana umtjhado wesintu owamukelekako ukhona nofana ukhe waba khona phakathi kwabalingani, kumele sitlolise umtjhado besikhuphe nesitifikeyiti sokutlolisa njengombana kuzalisiwe kusigatjana (4).

(6)	Nakube isikhulu esitlolisako asikaneliseki bonyana abalingani bangene emtjhadweni wesintu owamukelekako, kumele sale ukutlolisa umtjhado.

(7)	Ikhotho ingathi ngesibawo esenziwe ekhotho leyo begodu nangokuphenyisisa okuhlonywe yikhotho, ilayele bonyana-

(a)	kutloliswe umtjhado wesintu; nofana

(b)	kusulwe nofana kulungiswe nofana ngikuphi ukutloliswa komtjhado wesintu okwenziwe sikhulu esitlolisako.

(8)	Isitifikeyiti somtjhado wesintu esikhutjhwe ngaphasi kwesigabes nofana omunye nomunye umthetho obonelela ngokutloliswa kwemitjhado yesintu ubumba prima facie ubufakazi bobukhona komtjhado wesintu kanye nemininingwana esesitifikeyitineso.

(9)	Ukuhluleka ukutlolisa umtjhado wesintu akuthinti ubuqiniso bomtjhado lowo.

5.	Ukuquntwa kweminyaka yongasimondarha

(1)	Isikhulu esitlolisako singathi, malungana nomuntu okuthiwa akasimondarha, samukele isitifikeyiti samabeletho, ipasa, isitatimende esifungelweko sombelethi nofana isihlobo songasimondarha, nofana ubufakazi obunjalo isikhulu esitlolisako esingabubona bufanelekile ukuba bufakazi beminyaka yomuntu loyo.

(2)	Nakube iminyaka yomuntu okuthiwa akasimondarha ayinabuqiniso nofana kunepikiswano ngayo, begodu iminyaka yomuntu loyo ikhambisana neenhloso zomThetho lo, isikhulu esitlolisako singaletha indaba leyo ngendlela equntiweko ekhotho kamarhistrata ehlonywe ngokomThetho weKhotho kaMarhistrata, 1944 (umThetho 32 ka 1944), okumele siqunte iminyaka yomuntu besikhuphe isitifikeyiti esimalungana nalokho, esibufakazi beminyaka yobudala yomuntu loyo.

6.	Ijamo elilinganako namandla wabalingani

Umfazi emtjhadweni wesintu, ngebanga lokulingana nomyenakhe nangokukhambisana nehlelo lepahla yomtjhado elilawula umtjhado, unejamo elizeleko namandla, kufaka namandla wokuzuza ipahla nokuzitjhabalalisa, ukungena eemvumelwaneni kanye nokuphikisa ngokomthetho namandla angahle abe nawo emtjhadweni wesintu.

7.	Ukuqakatheka kokuphathwa kwepahla yemitjhado yesintu kanye namandla wabalingani wokwenza iimvumelwano

8.	(1) Ukuphathwa kwepahla yemitjhado yesintu okwenziwe ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo kuragela phambili ngokulawulwa mthetho wesintu.

(2)	Umtjhado wesintu okungenwe kiwo ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, lapha umlingani angasiyingcenye khona yanofana ngimuphi omunye umtjhado wesintu, umtjhado wokuhlanganyela ipahla newokuzuza nokuloba phakathi kwabalingani, ngaphandle kwanange ukuphathwa okunjalo abalingani azange bakufake esivumelwaneni sabo sangaphambi komtjhado esilawula ihlelo lokuphathwa kwepahla yomtjhado wabo.

(3)	Isahluko III neengaba 18, 19, 20 no 24 zesaHluko IV somThetho wePahla yomTjhado, 1984 (umThetho 88 ka 1984), sisebenza malungana nanofana ngimuphi umtjhado wesintu lapha kuhlanganyelwa khona ipahla njengombana kutjhiwo kusigatjana (2).

(4)	(a)	Abalingani emtjhadweni wesintu obe khona ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo bangenza ndawonye isibawo ekhotho semvumo yokutjhugulula ihlelo lokulawulwa kwepahla elisebenza emtjhadwenabo nofana emitjhadwenabo begodu ikhotho nakube iyaneliseka bonyana

(i)	kuneenzathu ezizwakalako zetjhuguluko elihlongozwako;

(ii)	kunikelwe isaziso esitloliweko esaneleko setjhuguluko elihlongozwako kibo boke abakolodwa balingani malungana nenani elingaphezu kwama-R500 nofana inani ellingahle liquntwe nguNgqongqotjhe wesobuLungiswa ngesaziso kuGazethe; begodu

(iii)	akunamuntu omunye ozakukhubazeka netjhugulukwelo,

ingalayela bonyana ihlelo lokulawula ipahla elisetjenziswa emtjhadweni lowo nofana emitjhadweni leyo angeze lisasetjenziswa begodu igunyaze abalingani bomtjhado nofana bemitjhado leyo kobana benze isivumelwano esitloliweko lapha ihlelo elizako lokulawula ipahla yomtjhado nofana imitjhadwabo lizakulawulwa khona ngemibandela equntwe yikhotho.

(b)	Nakuyindoda emlingani emtjhadweni wesintu ongaphezu kowodwa, boke abantu abanekareko elaneleko endabeni, khulukhulu umlingani nofana abalingani baloyo owenza isibawo, kumele bahlanganyele ekambisweni.

(5)	Isigaba 21 somThetho wePahla yomTjhado, 1984 (umThetho 88 ka 1984) sisetjenziswa emtjhadweni wesintu owenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo lapha indoda inganabalingani abangaphezu koyedwa.

(6)	Indoda esemtjhadweni wesintu efuna ukungena komunye umtjhado wesintu nomunye umfazi ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, kumele yenze isibawo ekhotho ukuvuma isvumelwano esitloliweko esizokulawula ihlelo langomuso lokulawula ipahla yomtjhadwayo.

(7)	Lokha nayamukela isibawo ngokwesigatjana 6

(a)	ikhotho kumele

(i)	nakube mtjhado ohlanganyele ipahla nofana okhambisana nehlelo lokubuthelela

(aa)	iphelise ihlelo lokuphathwa kwepahla yomtjhado elisebenza emtjhadweni; begodu

(bb)	yenze ukwahlukaniswa kwepahla yomtjhado;

(ii)	iqinisekise ukwabiwa kwepahla okulinganako, begodu

(iii)	iyelele boke ubujamo bemindeni engahle ithinteke nakube isibaweso siyaphumeleliswa;
(b)	ikhotho inga

(i)	vumela amatjhuguluko amanye kumibandela yesivumelwano;

(ii)	nikela umlayo ngokukhambisana nanofana ngimuphi umbandela engawubona ufanelekile; nofana

(iii)	yale isibawo nakube emkhumbulwenayo ikareko lanofana ngisiphi seenqhema ezibandakanyekako alizokuqinisekiswa ngokwaneleko ngesivumelwano esihlongoziweko.

(8)	Boke abantu abanekareko elaneleko endabeni, khulukhulu umlingani nofana abalingani bowenza isibawo kanye nomlingani afuna ukumthatha, kumele babekhona ekambisweni esungulwe ngokwesigatjana (6).

(9)	Nakube ikhotho ikhupha isibawo esicatjangwa kusigatjana (4) no (6), umtlolisi nofana umabhalana wekhotho, njengombana kungaba njalo, kumele anikele omunye nomunye umlingani umlayo wekotho kanye nekhophi eqinisekisiweko yesivumelwano esinjalo bese wenza bonyana umlayo onjalo kanye nekhophi eqinisekisiweko yesivumelwaneso kuthunyelwa kumtlolisi wamafa ngamunye wendawo lapha kunekhotho leyo.

9.	Ukupheliswa kwemitjhado yesintu

10. (1)	Umtjhado wesintu ungapheliswa kwaphela yikhotho ngemvumo yokutlhalana phezu kweenzathu zokuphuka komtjhado okungeke kusalungiseka.

(2)	Ikhotho ingakhupha imvumo yokutlhalana ngeenzathu zokuphuka komtjhado okungeke kusalungiseka nakube yanelisekile bonyana ubudlelwano bomtjhado phakathi kwabalingani abatjhadileko bufikelele ebujamweni obungasalungisekiko kangangobana akunathemba lokobana kungabe kusaba nobudlelwano obujayelekileko emtjhadweni phakathi kwabo.

(3)	UmThetho wokuLamula keZinye Iindaba zokuTlhalana, 1987 (umThetho 24 ka 1987) nesigaba 6 somThetho wokuTlhalana, 1979 (umThetho 70 ka 1979), kusebenza ekuphelisweni komtjhado wesintu.

(4)	Ikhotho enikela imvumo yokupheliswa komtjhado wesintu

(a)	inamandla atjhwiwe kusigaba 7, 8, 9 no 10 zomThetho wokuTlhalana, 1979, nesigaba 24 (1) somThetho wePahla yomTjhado, 1984 (umThetho 88 ka 1984);

(b)	kumele, nakube yindoda emlingani emtjhadweni wesintu ongaphezu kowodwa, itjheje woke amaphuzu kufaka nofana ngiyiphi ikontraga, isivumelwano nofana umlayo owenziwe ngokwesigaba 7 (4), (5), (6) nofana (7) begodu kumele umlayo ofanako ebona bonyana ulungile,

(c) ingalayela nanyana ngubani ngokubona kwekhotho onekareko elaneleko endabeni kobana abe khona ekambisweni;

(d)	ingenza umlayo malungana nokulawula nofana ukutlhogonyelwa kwanofana ngimuphi umntwana ongasimondarha womtjhado lowo; begodu

(e)	ingathi lokha nayenza umlayo malungana nokukhokhwa kwesondlo, iyelele nanyana ngimuphi umbandela nofana ukuhlela okwenziwe ngokuya ngomthetho wesintu.

(5)	Akunanto esigabenesi okumele ithathwe bona ikhawula indima, okwamukelwa emthethweni wesintu, kwanofana ngimuphi umuntu kufaka nomrholi wendabuko, ekulamuleni, ukuya ngomthetho wesintu, kwanofana ngikuphi ukuphikisana nofana indaba evele ngaphambi kobana ikhotho iphelise umtjhado wesintu.

9.	Iminyaka yobunengi

Ngaphandle kwemiyalo yomthetho wesintu, iminyaka yobunengi yanofana ngimuphi umuntu iquntwa ngokukhambisana nomThetho wemiNyaka yobuNengi, 1972 (umThetho ka 1972).



10.	Ukutjhugululwa kwehlelo lomtjhado

(1)	Indoda nomfazi abasemtjhadweni wesintu banelungelo lokwenza isivumelwano somtjhado ngaphasi komThetho wemiTjhado, 1961 (umThetho ka 1961), nakube phakathi kwabo akekho omlingani emtjhadweni wesintu okhona nomunyw umuntu.

(2)	Lokha umtjhado nawenziwako njengombana kutjhiwo kusigatjana (1) umtjhado lowo ungohlanganyela ipahla begodu lapha kuhlanganyelwa khona okuzuziweko nokulobiweko ngaphandle kwanange imiphumela leyo ingakakafakwa esivumelwaneni sangaphambi komtjhado esilawula ihlelo lokuphathwa kwepahla yomtjhado emtjhadwenabo.

(3)	Isahluko III neengaba 18, 19, 20 no 24 zesaHluko IV somThetho wePahla yomTjhado, 1984 (umThetho 88 ka 1984), zisebenza malungana nanofana ngimuphi umtjhado ongohlanganyela ipahla njengombana kutjhiwo kusigatjana (2).

(4)	Ngaphandle kwesigatjana (1), akunamlingani osemtjhadweni owenziwe ngaphasi komThetho wemiTjhado, 1961, ozakuthi asesemtjhadweni njalo, abe nelungelo lokungena komunye umtjhado.

11.	Imithetjhwana

(1)	UNgqongqotjhe wezoBulungiswa, ngokubambisana noNgqongqotjhe, bangenza imithetjhwana

(a)	ephathelene

(i)	neemfuneko okumele zilandelwe kanye nelwazi okumele lilethwe kusikhulu sokutlolisa malungana nokutloliswa komtjhado wesintu;

(ii)	nendlela okumele isikhulu sokutlolisa sizanelise ngayo ngobuqiniso nobukhona bomtjhado wesintu;

(iii)	nendlela nanyana ngubani kufaka nomrholi wendabuko okumele angahlanganyela ngayo ekuqinisekiseni kobukhona nofana kobuqiniso banofana ngimuphi umtjhado wesintu;

(iv)	nejamo nemuamatho leentifikeyiti, izaziso, iintatimende ezifungelweko kanye neememezelo okudingeka malungana neenhloso zomThetho lo;

(v)	nokubulungwa, ukuqinisekisa, ukwenziwa, ukulungiswa kanye nokulahlwa kwanofana ngimuphi umtlolo omayelana nokutloliswa kwemitjhado yesintu nofana omunye nomunye umtlolo oqintelwe ngokwemithetjhwana;

(vi)	nenye nenye indaba edingekako nofana evunyelweko bonyana iquntelwe ngokomThetho lo; begodu

(vii)	nenye nenye indaba edingekako nofana eqakathekileko ekuboneleleni ukutloliswa okunepumelelo kwemitjhado yesintu nofana ukuphathwa okunepumelelo komThetho lo; begodu

(b)	nokuquntela iimali ezikhokhwa malungana nokutloliswa komtjhado wesintu kanye nokukhutjhwa kanofana ngisiphi isitifikeyiti esiphathelene nalokho.

(2)	Nanya ngimuphi umthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigatjana (1) kumele, ngaphambi kobana ugadangiswe kuGazethe, ulethwe ePhalamende.

(3)	Nanyana ngimuphi umthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigatjana (1) ongahle ube nomphumela oziindleko zomBuso nofana imithetjhwana eyenziwe ngaphasi kwesigatjana (1) (b) kumele kwenziwe ngokuthintana noNgqongqotjhe weeMali.

(4)	Nanyana ngimuphi umthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigatjana (1) ungahlinzeka bonyana omunye nomunye umuntu owephula umbandela wawo nofana obhalelwa kukhambisana nawo uzakuba nomlandu bese kuthi nagwetjwako aqalane nehlawulo nofana ukubotjhwa isikhathi esingeqi umnyaka owodwa.




12.	Ukutjhugululwa kwemithetho

(1)	Isigaba 17 somThetho wokuTloliswa kwePahla, 1937 (umThetho 47 ka 1937), ngalokhu siyatjhugululwa ngokujanyiselelwa ngendima (b) yesigatjana (2) yendima elandelako:

'(b)	lapha umtjhado otjhiwoko ulawulwa khona mthetho osebenza kuRiphabhuliki nofana enye nenye ingcenye yawo, etjhoko bona umtjhado bewenziwe waba ngohlanganyela nofana ongahlanganyeli ipahla nofana ihlelo lepahla yomtjhado lilawulwa mthetho wesintu ngokomThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu, 1998;

(2)	Isigaba 45b ngesomThetho wokuTloliswa kwePahla, 1937, ngalokhu siyatjhugululwa

(a)	ngokujanyiselelwa ngendima (b) yesigatjana (1)sendima elandelako:

'(b)	sibumba nofana sibumbe ipahla elifeni elihlanganyelweko, begodu ikhotho yenze umlayo, nofana beyanikela igunya, ngaphasi kwesigaba 20 nofana 21 (1) somThetho wePahla yomTjhado, 1984 (umThetho 88 ka 1984), nofana ngaphasi kwesigaba 7 somThetho wokwAmukelwa komTjhado wesiNtu, 1998, njengombana kungaba njalo, lapha ipahla, ukuqatjha nofana ibhondi inikelwa khona omunye wabalingani'; begodu

(b)	ngokujanyiselelwa ngendima (b) yesigatjana (1A) yesigaba esilandelako:

'(b)	sibumba nofana sibumbe ipahla yelifa elihalnganyelweko begodu ikhotho ikhuphe umlayo beyagunyaza ngaphasi kwesigaba 20 nofana 21 (1) somThetho wePahla yomTjhado 88 ka 1984), nofana ngaphasi kwesigaba 7 somThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu, 1998, njengombana kungaba njalo, lapha ipahla, ukuqatjha nofana ibhondi inikelwa khona bobabili abalingani njengesabelo esingakahlukaniswa.'.




13.	Ukwesulwa kwemithetho

Imithetho etjhwiwe kuTjheduli ngalokhu yesuliwe ukufikela kukholomu yesithathu yeTjheduli.

14.	Isihloko esifitjhani nokuthoma ukusebenza

UmThetho lo kuthiwa mThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu, 1998, begodu uthoma ukusebenza ngesuku elibekwe nguMongameli ngesimemezelo kuGazethe, okutjho, umhlaka 15 Novemba 2000.

ITjheduli
UKWESULWA KWEMITHETHO

(Isigaba 12)


iNo. neminyaka yomThetho	Isihloko esifitjhani	Ubungako bokwesulwa

mThetho 38 ka 1927 mThetho wokuPhathwa
kwabaNzima, 1927	Iingaba 11 (3) (b),
22 (1) ukuya ku (5) no 22 bis

mThetho 21 ka 1978	mThetho wemiTjhado
yeTranskei, 1978 Iingaba 3, 29, 37, 38
(Transkei) no 39

mThetho16 ka 1985	mThetho waKwaZulu
kuKhowudi yomThetho
waKwaZulu, 1985 Iingaba 22 no 27 (3)




Isimemezelo R151
saka 1987 Ikhowudi yeNatala
yomThetho waKwaZulu	Isigaba 27 (3)







B.	UKWABIWA KWAMAFA WABANTU ABANZIMA


1.	ISINGENISO

Isewula Afrika esikhathini esidlulileko beyamukela ongenani amahlelo amabili ahlukileko wamafa: umthetho ovamileko (kanye nemithetho eyitjhugululako) nemithetho yesintu. Imiyalo eminengi yesintu ebeyisetjenziswa phambilini beyingatjhayisani kwaphela nomgomo wokuphatha ngokulinganako, kodwana bebe ingakhambisani nomThethosisekelo.

Ikulumiswano emalungana nokurarana hlangana nesiko nokulingana (qala isigaba 9 no 30 somThethosisekelo) yatjhuba, khulukhulu eminyakeni embalwa edlulileko.

Isibonelo esiqinileko serarano yavela emlandwini wokuthoma wakaMthembu (Mthembu v Letsela 1997 (2) SA 9 36 T kanye nomlandu wesibili kaMthembu (Mthembu v Letsela 1998 (2) SA 675 T) owagcina ubuyekezwa. Njengombana lokhu kumlando, ngalokhu sizokulisa njengombana kunjalo namhlanjesi.

2.	UBUJAMO NGAPHAMBI KWANGOMHLAKA 5 DISEMBA 2002

Isigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima, 38 ka 1927 sibonelele ngokobana nakube umuntu onzima uhlongakele atjhiye ilifa lingakabiwa, ilifelo kumele liphathwe Mphathi weKhotho eKulu (isigaba 23(9)).

Nanyana kunjalo, nakube umuntu onzima uhlongakele wangatjhiya incwadi yamafa esemthethweni, ilifa elitjhiyiweko lizakuphathwa nguMarhistrata ophethe lapha kuhlala khona umuntu onzima loyo (isigaba 23(7)). Umthetjhwana R200 wangomhlaka 6 Febherbari 1987, ohlonywe ngaphasi kwesigaba 23(10) somThetho wokuPhathwa kwabaNzima, gade usetjenziselwa ukusiza ekuphathweni kwamafa atjhiyiweko wabantu abanzima.

2.1	Umphumela womLandu womThethosisekelo waka Moseneke and Others v The Master and Another 2001 2 SA 18 CC

Umphumela wesiqunto seMoseneke kwaba kukuthi ilifa elitjhiyiweko lonzima lingabikwa kuMhathi kobana liphathwe ngokomthetho ovamileko nofana e-Ofisini kaMarhistrata kobana liphathwe ngumarhistrata ngokomthetho wesintu. Lokhu gade kulilungelo lomuntu obika ilifa. Nakube ilifa liphethwe ngumarhistrata, ikambiso engakahleleki ye R200 ka 1987 njengombana itjhwiwe ngehla beyilandelwa. Nakube ilifa libikwe kuMphathi, umthetho ovamileko bewusetjenziswa ekuphatheni iLifa.

Isenzo esingaphezulu besivunyelwe kwaphela isikhathi esiminyaka emibili ukusuka mhlana kuthathwa iqunto ekuthomeni emlandwini kaMoseneke. UmNyango wesobuLungiswa wafanela bonyana usungule umthetho olawula ukuphathwa kwawo woke amafa eRiphabhuliki yeSewula Afrika. Kodwana azange kube khona umthetho olawulako. Umtehto okhona we"bandlululo" wase watjhugululwa nje.

3.	UBUJAMO UKUSUKA NGOMHLAKA 6 DISEMBA 2002 UKUYA KU 15 OKTOBA 2004

3.1	Ukwabiwa kwamaFa

Njengombana kwenziwa ukuya ngokwequnto kuMoseneke, Imihlinzeko yesigaba 23(2) yomThetho wokuPhathwa kwabaNzima, beyivunyelwe kwaphela bona ilandelwe iminyaka emibili. Isikathi seminyaka emibili siphele ngomhlaka 5 Disemba 2002. Ukusuka ngomhlaka 6 Disemba, uMphathi weKhotho eKulu yagunyazwa kobana isebenze ngawo woke amafa alawulwa mthetho ovamileko. Nakube umuntu uhlongakele begodu inani lelifa lakhe lingaphasi kwe-R125 000,00, Ilifa elinjalo bekusetjenzwa ngalo eeNdawni zokuSiza ema-Ofisini kaMarhistrata malungana begodu ngaphasi kokulayelwa Mphathi (iintatimendezi azikakhethelwa amafa wabanzima kwaphela).

Woke amafa atjhiyiweko angaphezu kwe-R125 000,00 kusamele abikwe kubaPhathi beKhotho eKulu malungana nokuphathwa.

3.2	Ukwabiwa kwamafa

3.2.1	Isibopho somPhathi

Ukusuka ngomhlaka 6 Disemba 2002 ukufika ngomhlaka 15 Oktoba 2004 isibopho sokulusa ukuphathwa kwamafa alandelako kwathathwa ezandleni zakaMarhistrata begodu bekasetjenzwa kwaphela mPhathi ngokomthetho ovamileko, okutjho umThetho wokuPhathwa kwamaFa, 66 ka 1965, okutjho:-

â€¢	Ilifa lomuntu onzima, othe nasaphilako, wenza isibawo sokurhoqisa ekusebenziseni umyalo womThetho wakwaZulu.

â€¢	Ilifa lomuntu onzima ongasimhlali weSewula Afrika (iphandle).

â€¢	Ilifa lomuntu onzima, obagade amlingani emtjhadweni wesikhuwa ngelanga lakhe lokuhlongakala.

â€¢	Umufi, obegade ngelanga lakhe lokuhlongakala, amhlolokazi, umhlolo nofana otlhalileko emtjhadweni wesikhuwa begodu angakatjhiyi umlingani emtjhadweni wesintu owenziwe ngemva kokupheliswa komtjhado.

â€¢	Lokha uNgqongqotjhe wezoBulungiswa nanqophisa bonyana ilifa kumele liphathwe ngokomthetho ovamileko.

Ngaphambi kobana umPhathi angaphatha ilifa elitjhwiwe ngaphezulu, ubufakazi obutloliweko bumele bulethwe kobanyana ilifa ngelinye lalawo atjhwiweko.

3.2.2	Isibopho sakaMarhistrata

Lapha umuntu onzima ahlongakele khona angakabi ilifa lakhe uMarhistrata ophethe lapha kuhlala kugcine kuhlala khona umufi usesenegunya lokuphatha ilifa la:

â€¢	nofana ngimuphi umuntu ogade amlingani emtjhadweni wesintu

â€¢	nofana ngimuphi umuntu ongakatjhadi

Amafa angaphezulu begade asabiwa ngaphasi komthetho wesintu njengombana kuhlinzekwa ngaphasi komThetho wokuPhathwa kwabaNzima begodu nemithetjhwana ehlonywe ngaphasi kwawo.

4.	UBUJAMO UKUSUKA NGOMHLAKA 15 OKTOBA 2004

Yoke into okukhulunywe ngayo eendimeni 1 kuya ku 3 ngehla gade sele zitjhugululwe ngomlandu ka- Bhe and Others v The Magistrate, Khayelitsha and Others 2005 (1) SA 580 CC.

Umlandu otjhwiweko usibawo sokuqinisekisa umlayo ongasebenziko ngokomthethosisekelo owenziwe yiKhotho eKulu yeKapa. IKhotho yafunyana bona isigaba 23(10)(a), (c) no (e) somThetho wokuPhathwa kwabaNzima kanye nomthetjhwana 2(e) wemiThetjhwana emalungana nokuPhathwa nokwAbiwa kweliFa lomuFi oNzima asikho emthethweni begodu asisebenzi. Isigaba 1(4)(b) somThetho wokwAbiwa kwePahla naso samemezelwa bona asikho kumthethosisekelo njengombana sikhupha ekusetjenzisweni kwesigaba 1 somThetho lowo nanyana ngiliphi ilifa nofana ingcenye yalo malungana nesigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima.

ULanga DCJ, natlolela inengi leKhotho, uthi, nakuthathwa ngokomlando nokusebenza kwaso, isigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima kumthetho wakade ogade uqinisa umthetho wesintu "osebenzako" bewabanga ukwephulwa okukhulu kwamalungelo wabantu abanzima be-Afrika. Isigaba sibangele ihlelo elikabili lokwabiwa kwamafa wama-Afrika anzima, ngaphandle kokutjheja iintjisakalo nemibandela. Isigaba 23 nemithetjhwanaso sisebenza ngokubandlulula begodu sephula amalungelo wokulingana kusigaba 9(3) kanye nesithunzi kusigaba 10 somThethosisekelo wethu, ngalokho kumele sisuswe. Umphumela womlayo lo kukobana akusimithetho esisekelo kwaphela elawula ilifa elihlinzekwe kusigaba esingakhambisani nomThethosisekelo, kodwana godu nekambiso lapha amafa wabantu abanzima aphathwa ngokuhlukileko kunamafa wamakhuwa nayo ayikhambisani nomThethosisekelo.

ULanga DCJ godu utjheja umthetho wesintu wesi-Afrika wokubusa kwabesilisa, ngendlela osetjenziswe ngayo malungana nokuzuzwa kwepahla. Uthi ubandlulula abafazi nabantwana bangaphandle komtjhado ngokungakafaneli. Ngalokho uwuthatha bona awukhambisani nomThethosisekelo begpdu awusebenzi.

Uthi njengombana kuyinto edingekako bonyana amakhotho asungule imithetho emitjha yemithetho yesintu yama-Afrika ukuveza ukuphila komthetho wesintu nokwenza umthetho wesintu ukhambisane nomthethosisekelo, akunantatha endabeni le, ngombana umthetho wokubusa kwabesilisa usisekelo somthetho wesintu begodu awujamiseleleki ngendlela yokuqala isehlakalo ngasinye ngasinye. Nanyana kunjalo, uthi umlayo wesikhatjhana wokulawula ukwabiwa kwamafa wabanzima uqakathekile kufikela lapha isibethamthetho sizakghona khona ukunikela intatha yanini nanini. Ngaleyondlela, iKhotho ilaya bonyana ilifa ebekuzakuthi phambilini labiwe ukuya ngemithetho kumThetho wokuPhathwa kwabaNzima kanye nomthetho wesintu wokulawula kwabafazi gadesi kumele abiwe ukuya ngokwemithetho ehlinzekwe kumThetho wokwAbiwa kwamaFa. Isibonelelo esikhethekileko senziwe emlayweni omalungana nokuthathana isithembu.

Umlayo weKhotho le malungana nemithetho ekuzuzeni ilifa wenziwe ngokuqaliswa emuva ngomhlaka 27 Apreli 1994, kodwana awuzukusebenza eendluliselwaneni ezizalisiweko zobunikazi, ngaphandle kwalapha indlalifa ibe nesaziso sokutjhijila ukusebenza kwangokomthetho kwemihlinzeko yomthetho kanye nomthetho wesintu wokulawula kwabesilisa.

Malungana nokuphathwa kwamafa, iKhotho iyala bonyana ngokuzako amafa wamakamufi phambilini abegade azokuphathwa bomarhistrata ngokomThetho wokuPhathwa kwabaNzima, gadesi kumele aphathwe Mphathi wekhotho eKulu ngokomThetho wokuPhathwa kwamaFa, 66 ka 1965. Nanyana kunjalo umyalo wekhotho malungana nokuphathwa kwamafa awuthomi ukusebenza emuva, yeke amafa aphethwe bomarhistrata ngokwesigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima uzakuragela phambili ngokuphathwa bomarhistrataba. Ukusuka ngelanga lesigwebeli, amafa amatjha azokuphathwa Mphathi wekhotho ePhakemeko ngokomThetho wokuPhathwa kwamaFa.

Ebuthelelweni kugcinwe ngokuthi:

?	Isigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima 38 ka 1927 usulwa ukusuka ngomhlaka 27 Apreli 1994.

?	Abomarhstrata angeke basaba negunya lokuphatha amafa atjhiyiweko wabanzima.

?	Woke amafa, kungasaqalwa ubutjhaba, umbala nofana ikolelo azokuphathwa Mphathi weKhotho ePhakemeko ngokomThetho wokuPhathwa kwamaFa, 66 ka 1965.

?	Umyalo wekhotho malungana nokuphathwa kwamafa awenziwa ngokuqaliswa emuva, yeke amafa gadesi nje aphethwe bomarhistrata ngokwesigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima, uzakuragela phambili ngokupahathwa bomarhistratabo. Nanyana kunjalo, umthetho wesintu wokwabiwa kwamafa awuzukulandelwa begodu umarhistrata kuzakufanela bonyana asebenzise imibandela yomThetho wokwAbiwa kwamaFa 81 ka 1987.

?	Nanyana imihlinzeko yesigaba 23 yesuliwe ngokususela emuva, angeze yasetjenziswa eendluliselwaneni zobunikazi ezizalisiweko ngaphandle kwalokha umdlalifa anesaziso sokutjhijila ukusebenza ngokomthetho kwemihlinzeko yomthetho kanye nomthetho wesintu wokulawula kwamadoda. Ukobana itjhijilo lizokuphumeleliswa bunjani, kumsebenzi wamakhotho ukuqunta begodu sekuzakubonakala khona.

?	Emitjhadweni yesithembu, omunye nomunye umlingani uzokuba nelungelo lokufumana ama-R125 000 nofana isabelo somntwana.

5.	UMPHUMELA WOMLANDU KA BHE EKUSEBENZENI KWE-OFISI LOBUNIKAZI

Ngokufitjhani umlandu ka-Bhe uzakuba nemiphumela elandelako ekudluliselweni kwamafa:

?	Woke amafa aphethwe begodu asetjenzwa ngaphambi kwangomhlaka 15 Oktoba 2004, anganqophisa kumthetjhwana 4(2) ukugunyaza kwakaMarhistrata, ngaphandle kwanange ukusebenza ngokomthetho kuyatjhijilwa. Kwaphela nakube imitjhado enjalo yaphathwa nguMarhistrata ngokwesiMemezelo R200 saka 1987.

?	Woke amafa lapha umufi ahlongakala khona ngemva kwangomhlaka 15 Oktoba 2004, nofana nakube ilifa belisekambisweni yokuphathwa, kodwana kungakafikeleli isukwelo, kumele liphathwe ngokomThetho wokwAbiwa kwamaFa, 81 ka 1987. I-causa yokudluliselwa kwelifa kumele uqalise kusigaba esifaneleko 1(1)(a) ukuya ku 1(1)(e) somThetho otjhwiweko.

?	Ukuthi abatlolisi bamafa bazofumana njani bonyana ilifa besele libuthiwe nofana belisendleleni yokubuthwa, kumbuzo onganapendulo. Nanyana kunjalo kuyavunywa bonyana abaTlolisi bamele bayame ekuthembekeni kwakamarhistrata malungana nalokhu begodu balandele umthetjhwana 4(2) wokugunyaza.

6.	UMTHETHO OMUTJHA OLINDELWEKO

IKhomitjhini yomThetho yeSewula Afrika njenganje iphenya beyitlame umthetho omutjha ozokuphatha woke amafa ngaphandle kokubandlulula ngokobutjhaba, ubulili nofana isiko.

Tjheja bonyana umthetho ohlongozwako loyo usiphakamiso nje kwaphela, awukabukuvunywa yiPhalamende.

Umthetho ohlongozwako ufundeka bunjesi:


"UMTHETHOMLINGWA OTLANYIWEKO MALUNGANA NOKUTJHUGULULWA KOMTHETHO WESINTU WAMAFA"

Iinhlathululo

1.	KilomThetho, ngaphandle kwanange okumumethweko kutjho ngokuhlukileko.

'umthetho wesintu' kutjho imithetho nemikhuba eyenziwa ngokwesiko babantu abama-Afrika eSewula Afrika okubumba ingcenye yesiko labantwaba, kungakhethi bonyana imithetho leyo ihleliwe nofana njani;

'Ungqongqotjhe' kutjho uNgqongqotjhe wezoBulungiswa;

'ipahla yomuntu' kutjho iinhlangulo zakamufi okuzizambatho, izinto azizebenzisela yena nofana kokuziphotjhonga, ifenitjhara nenye ipahla yomkhaya, iintlabagelo ezilula zokulima nezokuzuma, iincwadi, iimodera nofana iinthuthi, igameli alifaki imali nofana isibambiso semali nofana ipahla ebeyisetjenziswa ngumufi malungana neenhloso zebhisimisi;

'umrholi wendabuko' kutjho nanyana ngimuphi umuntu, ngokomthetho wesintu nofana omunye nomunye umthetho, onesikhundla sokubusa .




Ukwabiwa kwelifa

2.	(1)	Ngokungaphikisani nanofana ngimuphi umthetho, ilifa lomuntu kumele nahlongakalako labiwe ukuya ngencwadi yamafa yomunut lowo, nofana ngencwadi esemthethweni yamafa, kungaba ngokupheleleko nofana ingcenye, ukuya ngokomthetho wokwabiwa kwamafa oqintelwe mThetho wokwAbiwa kwamaFa, 1987 (umThetho No 81 ka 1987).

(2)	UmThetho wokuwAbiwa kwamaFa, 1987 (umThetho No 81 ka 1987), usebenza namatjhuguluko adingwa bunjalo bepahla yamafa womuntu okwathi, ngaphambi kobana umThetho lo uthome ukusebenza, afakwa emtjhadweni wesintu osemthethweni ogade usesekhona lokha umuntu loyo nahlongakalako.

(3)	(a)	Ngaphandle kokujamelana nanofana ngimuphi umthetho, begodu nangokuya ngendima (b) engenzasi, umlingani uzuza ikumba kamufi kanye nepahlakhe.

(b)	Nakube umufi gade aneenkumba ezingaphezu kweyodwa, umlingani oseleko angazuzi yinye kwaphela yazo, kwaphela nakube umlingani loyo unikelwa igunya lokukhetha bona ufuna yipihi.

(4)	UmThetho lo usebenza eendabeni eziphathelene nokwabiwa e-ofisini lomrholi wendabuko.

Ukutjhugululwa komThetho wokwAbiwa kwamaFa (81 ka 1987)

3.	Isigaba 1 somThetho wokwAbiwa kwamaFa (umThetho No 81 ka 1987) ngalokhu uyatjhugululwa

(a)	ngokujanyiselelwa ngendima (a) yesigatjana (1)sendima elandelako:

"(a)	utjhiye

u [a] mlingani oyedwa, kodwana akunasizukulwana, umlingani onjalo uzuza ilifa elitjhiyiweko;

(ii)	abalingani abangaphezu koyedwa, kodwana azange abe nesizukulwana, abalingani abanjalo bazakuzuza ilifa elitjhiyiweko ngokulinganako;"

(b)	ngokujamiselela indima (c) yesigatjana (1) ngamagama alandela indinyana (i)yamagama alandelako:

"utjhiye [umlingani kanye nesizukulwana] -

(c)	ngokujamiselela indinyana (i) yendima (c) yesigatjana (1) yendinyana elandelako:

"isizukulwana kanye -

(aa)	nomlingani oyedwa, umlingani onjalo uzakuzuza isabelo somntwana selifa elitjhiyiweko nofana ubunengi belifa elitjhiyiweko obungadluli ngokwenani imali equntwe nguNgqongqotjhe ngeGazethe nofana ngikuphi okukhulu kunokhunye, nofana,

(bb)	abalingani abangaphezu koyedwa, abalingani abanjalo bazakuzuza isabelo sabantwana elifeni elitjhiyiweko nofana ubunengi belifa elitjhiyiwekwelo ngokulinganako kungadluli inani eliquntwe ngokwendinyana (aa), nofana ngikuphi okukhulu kunokhunye" begodu

(cc)	ngokujamiselela indima (b) yesigatjana (4) sendima elandelako:

"(b) 'ilifa elitjhiyiweko' kufaka nanyana ngiyiphi ingcenye yanofana ngiliphi ilifa elingabiwako ngokuba yincwadi yamafa [nofana lapha isigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima, 1927 (umThetho No 38ka 1927), ungasebenzi khona];" begodu

(dd)	ngokujamiselela isigatjana (6) seengatjana ezilandelako:

"(6) nakube isizukulwana sakamufi, kungafakwa isizukulwana esingasimondarha nofana esigula ngokwengqondo, okuthi sona, kanye nomlingani oseleko kamufi, babe nelungelo lokuzuza elifeni elitjhiyiweko nalahla ilungelo lakhe lokwamukela inzuzo enjalo, inzuzo leyo izakuba ngeyomlingani oseleko ombelethi wesizukulwaneso."

Itjhuguluko lomThetho woKondliwa kwabaLingani abaSeleko (27 ka 1990)

4.	Isigaba 1 somThetho wokuKondliwa kwabaLingani abaSeleko, 1990 (27 ka 1990), utjhugululwa ngokwengeza ngamagama alandelako ehlathululweni 'oseleko' - kanye nanofana ngimuphi umntwana nofana omunye umuntu ohlobene nomufi ogade kuhlekuhle ondliwa ngumufi ngaphambi kokuhlongakala kwakamufi".



Ukwesulwa kwemithetho

5. (a) ImiYalo yomThetho waKwaZulu KwaZulu/Natal, umThetho 16 ka 1985 kanye nesiMemezelo R151 saka 1987, ziyasulwa ngombana azikhambisani nomThetho lo kanye nomThetho wokwAbiwa kwamaFa, 1987 (umThetho No 81 ka 1987).

(b)	Isigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima, 1927 (umThetho No 38 ka 1927), uyasulwa.

(c)	Nanyana ngimiphi imithetho yesintu ekatelela umdlalifa kobana ondle abantwana bakamufi nokukhokhela iinkolodo zakamufi uyasulwa.

Isihloko esifitjhani nokuthoma ukusebenza

6.	UmThetho lo ubizwa bona mThetho wokuTjhugululwa komThetho wesiNtu wokwAbiwa kwamaFa, 2000, begodu uzokuthoma ukusebenza ngesuku eliquntwe nguMongameli ngesimemezelo kuGazethe."





C.	UKWAMUKELWA KWEMITJHADO YESI-SLAMU NGOKOMTHETHOMLINGWA OWAMUKELA IMITJHADO YESI-ISLAMU

1.	ISINGENISO

Ukusukela endulo, umthetho ovamileko azange wamukele imitjhado eyenziwe ngokomthetho wesi-Islamu. Abalingani bemitjhado enjalo gade bathathwa, emehlweni womthetho, njengabangakatjhadi (qala ku- Ismail v Ismail 1983 (1) SA 1006 AD).

Nanyana kunjalo, mva nje amakhotho wekhethu atjhugulule indlela acabanga ngayo. Emlandwini ka- Amod v Multilateral Motor Vehicle Accidents Fund 1994 (4) SA 1319 (SCA), iKhotho eKulu yokuZibilayeza yamukela umtjhado wamaMuslim ongowobutsobe malungana nokusekela kwaphela. Ngokunjalo, emlandwini ongakabikwa waka-Daniels v Campbell NO 2004 (5) SA 331 CC, iKhotho yomThethosisekelo yamukela umtjhadu wamaMusli ongowesithembu malungana nokwabiwa ilifa elitjhiyiweko kanye nokondla, kwaphela.

Ngokunikelwa umThethosisekelo weRiphabhuliki yeSewula Afrika, owamukela amasiko woke wamaSewula Afrika nokusetjenziswa kwawo, isibethamthetho kumele sihlinzeke ngomthetho omalungana nokwamukelwa kwemitjhado esemthethweni yama-Muslim, nokuhlinzeka ngemiphumela yemitjhado enjalo.

Kudluliswe umThethomlingwa malungana nokwamukelwa kwemitjhado yesi-Islamu.

Kilomtlolo akukanqotjhwa bonyana kukhulunyiswane ngomThethomlingwa ngokuphelela kwawo, kodwana kuzokuqalwa lezongaba zomThethomlingwa ezifaneleko malungana nogqwetha kanye nephrofetjhini yezomthetho.

2.	IINHLATHULULO

Ziinhlathululo ezikhambisana nomtlolo kwaphela ezizokuqalwa.

2.1	Ikhotho

?	IKhotho Phakemeko yeSewula Afrika

?	IKhotho yomNdeni

?	IKhotho yezokuTlhalana ehlonywe ngaphasi kwesigaba 10 somThetho 9 ka 1929.

Ihalthululo le iqakathekile malungana neenhloso zokutlhalana, ukutjhugululwa kokulawulwa kwepahla yemtjhadweni kanye nomyalo wekhotho omalungana nemitjhado yesithembu.

2.2	Umtjhado wesiKhuwa oKhona

Lo mtjhado wamaMuslim godu otloliswe bewenziwa bewatloliswa ngokomThetho wemiTjhado ka 1961, ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho. Ngamanye amazwi, umtjhado owenziwe ngkomThetho wesi-Islamu kanye nomThetho oVamileko.
(Qala isiHlomelelo A malungana nomebhe).

2.3 IsiKhulu esiTjhadisako

Nanyana ngubani umuntu okhethwe njalo nguNgqongqotjhe.

3.	UKWENZIWA KOMTHETH

3.1	Imitjhado eyenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho

Abalingani abangena emtjhadweni wesiMuslimu ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho, kumele ikhethe ukubophelelwa mibandela yomThetho (qala isigaba 2(1)).

Ngokwesigaba 6(1)(b) somThetho, lapha abalingani bkhethe ukubopheleleka kumibandela yomThetho, umtjhado wesiMuslimu onjalo kumele utloliswe ekuphethweni komtjhado, nofana esikhathini eside njengombana kuhinzekiwe.

Nanyana kunjalo, ukubhalelwa kutlolisa akuthinti ubuqiniso bomtjhado lowo (qala isigaba 6(10) infra).


3.2	Imitjhado eyenziwe ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho

Yoke imitjhado eyenziwe ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho, izakulawulwa mibandela yomThetho ngaphandle kwanange abalingani esikhathini esiziinyanga ezilitjhumi nambili nofana esikhathini eside esisezakuqintwa, bakhetha bona umtjhado wabo ungabotjhwa mibandela yomThetho (isigaba 2(2)).

3.3	Imiphumela yemitjhado engalawulwa mThetho

Lapha abalingani bakhetha khona ukungabotjhelelwa mibandela yomThetho, umthetho obugade usebenza ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, uzakusetjenziswa (isigaba 2(3)). Lokhu kuzokuba nomphumela wokobana imitjhado enjalo ayamukelwa begodu ubujamo bomthetho ovamileko njengombana kutjhiwo esingenisweni uyasetjenziswa.

3.4	Imiphumela yomTjhado wesiKhuwa eKhona

Imibandela yomThetho izakusetjenziswa kinofana ngimuphi umtjhado wesiMuslimu owenziwe ngokomthetho wesi-Islamu bewenziwa bewatloliswa ngokomThetho wemiTjhado ka 1961 (isigaba 2(4)), nakube abalingani bakhetha ukulandela imibandela yomThetho eyembatha umtjhado lowo. UmThetho, nokho, awuthinti ipahla yomtjhado okhona, begodu ngokweenzathu ezazekako isigaba 5, 6, 7 no 10 zomThetho angeze zasetjenziswa kilomtjhado.

UmThetho awusebenzi emitjhadweni yesikhuwa nofana emitjhadweni yesintu, elawulwa mThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado eVamileko, 120 ka 1998.

Qala isiHlomelelo B malungana noMebhe.

4.	UKWAMUKELWA KWEMITJHADO YESIMUSLIMU

Mitjhado yesiMuslimu kwaphela ekusebenza kiyo umThetho begodu nekhambisana nazo zoke iindingo zomThetho, ezakuthathwa bona mitjhado enobuqiniso (section 2(5)).

5.	UKULINGANA

Abalingani emtjhadweni wesiMuslimu banegunya elipheleleko lokwenza iimvumelwano, ukuzijamel emlandwini, njll.

6.	IIMFUNEKO ZOBUQINISO BEMITJHADO YESIMUSLIMU

?	Bobabili abalingani kumele bavumelane
?	Isikhulu esitjhadisako kumele siqinisekise bona ukuvumelana kube khona
?	Abofakazi kumele babekhona nakutjhadwako
?	Bobabili abalingani kumele kube baneminyaka eli-18
?	Kumele kukhanjiswane neengaba 6 no 7 zomThetho (isigaba 5(1))

7.	UKWALELWA KOKUTJHADA GODU

Akunamlingani emtjhadweni wamaMuslimu onelungelo lokungena emtjhadweni omunye godu ngaPhasi komThetho wemiTjhado nofana omunye nomunye umthetho, ngesikhathi umtjhadwakhe usesekhona (isigaba 5(2)). Nanyana ngimuphi umtjhado okungenwe kiwo awuzukuyelwa (section 5(3)). Nokuphendulela kuyasebenza. Abalingani emtjhadweni wesiMuslimu, lapha imibandela yomThetho isebenza khona, nabo abakavunyelwa ukungena emtjhadweni wesikhuwa.

8.	UKUTLOLISWA KWEMITJHADO YESIMUSLIMU

8.1	Umtjhado okungenwe kiwo ngaphambi kokuthoma kokusebenza komThetho

Umtjhado onjalo kumele utloliswe esikahthini esiminyaka emibili ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho nofana isikhathi eside njengombana kungavunyelwa (isigaba 6(1)(a)). Nanyana isigaba singaphikiswa, ukuhluleka ukutlolisa umtjhado akuthinti ubuqiniso bomtjhado.

8.2	Imitjhado eyenziwe ngemva kokuThoma ukusebenza komThetho

Lapha abalingani bakhethe khona ukubotjhwa mThetho, umtjhado kumele utloliswe nakuphela umnyanya womtjhado nofana esikhathini eside esivunyelweko 6(1)(b)). Qala ikulumiswano ngehla, ukuhluleka ukutlolisa umtjhado.

9.	ISIQINISEKO SOMTJHADO

Ukuya ngokwesigaba 6(3)(d), isikhulu esitjhadisako kumele sinikele abalingani isitifikeyiti sokutlolisa, okuzakuba prima facie bufakazi bokukhona komtjhado wesiMuslimu.

Isikhulu esitjhadisako singala ukutlolisa umtjhado bese ikhotho ingathi nayamukela isibawo, itlolise umtjhado lowo (isigaba 6(5) no 6(6)).

Ukuhluleka ukutlolisa umtjhado wesiMuslimu akuthinti ubuqiniso bomtjhado (isigaba 6(10)).

10.	IMIPHUMELA YEPAHLA EMITJHADWENI YESIMUSLIMU

10.1	Umtjhado okungenwe kiwo ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho

Umtjhado onjalo ngongahlanganyeli ipahla, ongafaki ihlelo lokubuthelela, ngaphandle kwanage abalingani batlolisa isivumelwano sangaphambi komtjhado e-ofisini lokutlolisa amafa esikhathini esiziinyanga ezili-12 ukusuka ngelanga lokuthoma ukusebenza komThetho (isigaba 8(1)(a)).

10.2	Umtjhado okungenwe kiwo ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho

Imitjhado enjalo izakuba ngengahlanganyeli ipahla, ingafaki ihlelo lokubuthelela ipahla, ngaphandle kwanage abalingani batlolisa isivumelwano sangaphambi komtjhado esikhathini esiziinyanga ezintathu ukusuka ngelanga lokwenziwa kwawo (isigaba 8(1)(b)).

11.	ITJHUGULUKO LEHLELO LEPAHLA YOMTJHADO

Abalingani emtjhadweni wesiMuslimu, lapha kusebenza khona umThetho, bangathi ngokuhlanganyela benze isibawo sokutjhugulula ihlelo labo lepahla yomtjhado (isigaba 8(3)). Itjhuguluko elinjalo alikabekelwa isikhathi.

12.	IIMFUNEKO MALUNGANA NOMUNYE UMTJHADO WESITHEMBU WESIMUSLIMU

Indoda esemtjhadweni wesiMuslimu, lapha kusebenza khona umThetho lo, efuna ukungena komunye godu umtjhado, kumele yenze isisbawo eKhotho malungana:

?	Ukuvunywa komtjhado; kanye
?	Nokuvunywa kwesivumelwano esilawula ikusasa lehlelo lepahla yomtjhado lemitjhado (isigaba 8(6)).

Lapha ikhotho inikela khona isibawo, kumele ikhophi eqinisekisiweko yesivumelwano irikhodwe kumtlolisi wamafa (isigaba 8(9)).

13.	UKUTLOLISWA KWEMITJHADO ESITHEMBU

Akunasikhulu esitjhadisako okumele sitlolise umtjhado wesithembu ngaphandle kwanange sinikelwe ikhophi yomyalo wekhotho (isigaba 8(10)).


14.	UKUPHELISWA KWEMITJHADO YESIMUSLIMU

Isigaba 9 sihlinzeka malungana nokupheliswa kwemitjhado yesiMuslimu yikhotho yomthetho ngokuvunyelwa mthetho wesi-Islamu (qala isiHlomelelo C malungana nekambiso omele ilandelwe nakupheliswako).

Lokha umlingani osemtjhadweni wesikhuwa okhona aphikelela igadango lokutlhala ngokomThetho wokuTlhala, iKhotho ayizokuphelisa umtjhado wesikhuwa kufikela lapha ikhotho yaneliseka khona bonyana umtjhado wesiMuslimu sele uphelisiwe (isigaba 10).

15.	UKWAMUKELWA KWEMITJHADO ETJHILI YESIMUSLIMU

Yikhotho yomthetho kwaphela engamukela umtjhado onjalo lokha nakunerarano hlangana nabalingani nofana isikhulu esitjhadisako.

16.	UKUPHELISA IRARANO

Isigaba 13, 14 no 15 somThetho sihlinzeka malungana nekambiso okumele ilandelwe lokha nakunerarano mayelana nokupheliswa kwemitjhado (qala isiHlomelelo D malungana netlhatlha lekambiso okumele lilandelwe).

UmThethomlingwa ohlongozwako ufundeka bunjesi:

"MTETHO WEMITJHADO YESIMUSLIMU .. KA 20..

Ukwenza umhlinzeko malungana nokwamukelwa kwemitjhado yesiNtu; ukunqophisa iimfuneko malungana nomtjhado okhona wesiMuslimu; ukulawula ukutloliswa kwemitjhado yesiMuslimu; ukwamukela ijamo namandla wabalingani emitjhadweni yesiMuslimu; ukulawula ihlelo lepahla yomtjhado wemitjhado yesiMuslimu; ukulawula ukupheliswa kwemitjhado yesiMuslimu kanye nemiphumela yakhona; ukuhlinzeka malungana nokwenza imithetjhwana; kanye nokuhlinzeka iindaba eziphathelene nalokho.

Iinhlathululo kanye nerhumutjho lomThetho

1.	KilomThetho, ngaphandle kwanange okungaphakathi kutjho okuhlukileko
(i)	"ikhotho" kutjho iKhotho ePhakemeko yeSewula Afrika, nofana ikhotho yomkhaya ehlonywe ngaphasi kwanofana ngimuphi umthetho, begodu kufaka ikhotho yokutlhalana ehlonywe ngaphasi kwesigaba 10 somThetho wokuTjhugululwa kokuPhathwa, 1929 (umThetho 9 ka 1929), begodu ohlelwe njengombana ubekiwe kusigaba 15;
(ii)	"isabelo somhlolokazi esitshwilisiweko" kutjho isabelo somhlolokazi nofana ingcenye yaso esibhadelwa ngesikhathi esizako okuvunyelenwe ngaso kodwana nanyana nini esiphelako besibhadelwe lokha nakupheliswa umtjhado ngokutlhalana nofana ngokufa;
(iii)	"irarano" kutjho irarano nofana izwabatjho yerarano eliphathelene nokurhunyutjhwa nofana ukwenziwa kwanofana ngimuphi umbandela womThetho lo nofana omunye nomunye umthetho osebenzako;
(iv)	"UmThetho wokuTlhala" kutjho umThetho wokuTlhala, 1979 (umThetho 70 ka 1979);
(v)	"ilobolo lomhlolokazi" (mahr) kutjho imali, ipahla nofana enye nenye into enenani, kufaka neenzuzo okumele zikhokhwe yindoda emfazini njenge-ex lege mphumela womtjhado ngokwawo ukuze kwakhiwe umndeni kubekwe neensekelo zezwelo nobudlelwano;
(vi)	"umtjhado wesikhuwa okhona" kutjho umtjhado okhona owenziwe ngokomthetho wesi-Islamu godu notloliswe bewenziwa ngokomThetho wemiTjhado ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho;
(vii)	"ukuphumelelisa umtjhado" njengombana kutjhiwo kusigaba 6(9) kutjho ukwenza indlela yomnyanya womtjhado (nikah);
(viii)	"Umkhulumeli womNdeni" kutjho nanyana ngimuphi umKhulumeli womNdeni okhethwe ngaphasi kwesigaba 2(1) somThetho wokuLamula Kezinye zeeNdaba zokuTlhalana, 1987 (umThetho 24 ka 1987);
(ix)	"iFaskh" kutjho umlayo wokuphelisa umtjhado okhutjhwa yikhotho, lokha indoda nofana umfazi nabenza isibawo phezu kwanofana ngisiphi isizathu nofana isisekelo esivunyelwe mthetho wesi-Islamu, kufaka, lokha nakumfazi, sinye nofana ngaphezulu kweenzathu ezilandelako, okutjho lapha
(a)	indoda nayilahlekileko, nofana ingaziwa bona ikuphi, isikhathi eside (Mafqud al Khabar);
(b)	indoda nayihluleka ukondla umkayo ('Adam al-Infaq');
(c)	indoda nayigwetjwe isikhathi seminyaka emithathu nofana ngaphezulu, nakube umfazi unelungelo lokwenza isibawo somyalo wokuphelisa esikhathini sonyaka ukusuka ngelanga lokugwetjwa;
(d)	indoda igula ngokwengqondo, nofana isebujamweni bokutsirimezeka okuragela phambili njengombana kutjho isigaba 5 somThetho wokuTlhala, okumhlinzeko ozakusebenza namatjhuguluko adingwa bujamo (Junun);
(e)	indoda inobulwelwe bokubhalelwa emabhayini nofana ubulwelwe obudlangileko obenza abonyana ukuhlalisana kungasabekeseleleka ('Ayb');
(f)	indoda ephatha umfazi wayo ngesihluku nganofana ngiyiphi indlela, okwenza ukuhlalisana kungasabekezeleleki (Dharar);
(g)	indoda ehluleke, ngaphandle kweenzathu ezizwakalako, ukwenza iimbopho zayo zomtjhado isikhathi esingabekezelelekiko (Dharar);
(h)	indoda imlingani emtjhadweni wesiMuslimu ongaphezu kowodwa, begodu iyahluleka ukuphatha umfazi wayo kuhle ukuya ngokwemiyalo ye Qur'an ne Sunnah (Dharar);
(i)	indoda ilimaza umfazi wayo, njengombana kwamukelwa mthetho wesi-Islamu (Dharar); nofana
(j)	ukungadosisani phakathi kwabalingani kunyaze iinjamiso zomtjhado, kufaka namagugu asisekelo wethando omunye komunye, ukuzwelana, ukuzwana kanye nokuzwisisa, ngomphumela wokobana ukupheliswa kuba sisombululo ebujamwenobo (Shiqaq);
(x)	"'I-Iddah'" kutjho isikhathi sokulinda esibekiweko, esivela ekuphelisweni komtjhado yi-Talaq, Faskh nofana ukuhlongakala okusikhathi angakavunyelwa ukutjhada. I- 'Iddah yomfazi otlhaliweko
(a)	osesikhathini kuba mizombe emithathu yokuba sesikhathinikho;
(b)	ongasisesikhathini nganofana ngimaphi amabanga, kuba ziinyanga ezintathu;
(c)	okhulelweko, kukhamba kufikela kuba sikhathi sokubeletha. I-'Iddah yomhlolokazi -
(a)	nakube akakakhulelwa, imalanga ali-130;
(b)	nakube ukhulelwe, ifikelela esikhathini sokubeletha kwakhe
.
(xi)	"I- Talaq engatjhugulukiko" (Talaq Ba-in) kutjhiwo -
(a)	ku-Talaq yokuthoma neyesibili etjhugulukako etjhiwo yindoda eba ngengatjhugulukiko ekupheleni kwe- 'Iddah';
(b)	ku-Talaq menyezelwa bona ayitjhuguluki ngesikathi sokumenyezelwa kwayo, begodu
(c)	ekumenyezelweni kwe- Talaq yesithathu;
(xii)	"'I-Khula'" kutjho ukupheliswa kwefindo lomtjhado nakumfazi ngokwesivumelwano sokudluliselwa kwepahla nofana okhunye okuvunyiweko phakathi kwabalingani ukuya ngokomthetho wesi-Islamu;
(xiii)	"umThetho wemiTjhado" kutjho umThetho wemiTjhado, 1961 (umThetho 25 ka 1961);
(xiv)	"isikhulu esitjhadisako" kutjho nanyana ngimuphi umuntu omuMuslimu onelwazi lomthetho wesi-Islamu okhethwe njengomtjhadisi malungana neenhloso zomThetho lo nguNgqongqotjhe nofana isikhulu esisebenza ngaphasi kwegunya elitloliweko lakaNgqongqotjhe;
(xv)	"uNgqongqotjhe" kutjho uNgqongqotjhe weeNdaba zangeKhaya;
(xvi)	"umuMuslimu" kutjho umuntu okholelwa ebunyeni baka-Allah nokholelwa esiThunyweni esiCwengileko uMuhammade njengomphorofidi wamaswaphelo nonekolo kiyo yoke imithetho yesi-Islamu;
(xvii)	"umTjhado wesiMuslimu" kutjho umtjhado phakathi kwendoda nomfazi owenziwe ngokomthetho wesi-Islamu kwaphela;
(xviii)	"qintelweko" kutjho okuqintelwe ngomthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigaba 18;
(xix)	"ilobolo elirhabekileko" kutjho ilobolo nofana ingcenye yalo elikhokhwa lokha nakwenziwa umtjhado nofana msinyazana ngemva kwalapho lokha umfazi nafune njalo;
(xx)	"I- Talaq etjhugulukako" kutjho I-Talaq Raj'l engaphelisi umtjhado ngaphambi kokuphelela kwe-'Iddah', neyenza bonyana abalingani babuyisane ngaphambi kokuphela kwe- "Iddah' kwaphela;
(xxi)	"'I-Tafwid al- Talaq'" kutjho indoda nayisebenzisa ilungelo layo le- Talaq emfazini nofana komunye nomunye umuntu, kungaba sesikhathini sokuphela komtjhado nofana lokha umtjhado nawusesekhona, ukuze umfazi nofana umuntu okhethiweko loyo angaphelisa umtjhado ngokumemezela I-Talaq kwaphela ukuya ngemibandela yegunyelo;
(xxii)	"' I-Talaq'" kutjho ukupheliswa komtjhado wesiMuslimu, ngesikhathi nofana ngemva kwesikhathi, yindoda, nofana umfazayo nofana mjameli, ogunyazwe ngokufanelekileko ngiyo nofana mfazi bona kwenzeke njalo ngokusebenzisa igama-Talaq nofana elifana nalo namkha elisuselwa kilo kinofana ngiliphi ilimi, bese kufaka zoke iimfuneko ze-Talaq ezikhambisana ne-Tafwid al- Talaq; kanye
(xxiii)	"'nomThetho lo'" kufaka imithetjhwana.

Ukusetjenziswa komThetho lo

2.	(1)	Imibandela yomThetho lo izakusebenza emitjhadweni yesiMuslimu owenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo lapha abalingani bakhethe ngendlela etjhwiweko ukuzibophelela kumibandela yomThetho lo.

(2)	Imibandela yomThetho lo izakusebenza emtjhadweni wesiMuslimu owenziwe ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo. Kwaphela nange abalingani bazakuba nelungelo esikhathini esiziinyanga ezi-12 nofana ngaphezulu ngendlela kungaquntwa ngakhona, bobabili bakhethe ngendlela equntiweko ukungabotjhwa mibandela yomThetho lo, lapha imibandela yomThetho lo izakusetjenziswa emtjhadweni onjalo.

(3)	Umthetho osebenza emtjhadweni wesiMuslimu lapha abalingani bakhethe khona ukungabotjhwa mibandela yomTheho lo, uzakuba mthetho njengombana kwakunjalo ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo.

(4)	Imibandela yomThetho lo

(a)	isebenza emtjhadweni okhona njengombana abalingani bakhona bakhethe ngendlela equntiweko ukwenza bona imibandela yomThetho lo, isetjenziswe, kungafakwa iingaba 5, 6, 7 no 10: Kwaphela nange amalungelo wepahla avela emtjhadweni wokuhlanganyela ipahla nofana umtjhado ukuya ngehlelo lokubuthelela, nofana ngokwesivumelwano sangaphambi komtjhado, azakuhlala ungakathinteki;
(b)	awusebenzi emtjhadweni wesikhuwa owenziwe ngaphasi komThetho wemiTjhado ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, begodu
(c)	awusebenzi emtjhadweni wesintu otloliswe ngaphasi komThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtut, 1998 (umThetho 120 ka 1998).

(5)	Umtjhado wesiMuslimu lapha kusebenza khona umThetho lobegodu lapha zoke iimfuneko zomThetho lo zizalisiwe, kuzakuthi ngokwazo zoke iinhloso wamukelwe njengomtjhado osemthethweni.

Ijamo namandla alinganako wabalingani

3.	Umfazi nendoda emtjhadweni wesiMuslimu bayalingana ngokwesithunzi somuntu begodu bobabili, ngokwesisekelo sokulingana, banejamo elizeleko, amandla nokuzijamela ngokwezimali, kufaka hlangana amandla wobunikazi nokuzuza ipahla nokuyilahla, ukwenza iimvumelwano kanye nokuzijamela ngokomthetho.

Umbango

4.	(1)	Nanyana ngimuphi umbango ovuka emtjhadweni wesiMuslimu owenziwako kodwana wapheliswa ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, kuzakusetjenzwa ngawo ngokwemibandela yomThetho lo: Kwaphela nange abalingani bangathi ngesivumelwano ngendlela equntelweko bakhethe bonyana umbango wabo usetjenzwe ngaphandle kwemibandela yomThetho lo.

(2)	(a)	Lokha umbango nawuvuka phakathi kwendoda esemtjhadweni wesithembu, namunye nofana abanye babafazi bakyo, okumbango osezandleni zekhotho ephetheko, begodu kungaqalwa bona umbango uphathelene nomtjhado olawulwa mibandela yomThetho lo nofana njani, boke abalingani abathethwe yindoda leyo kumele banikelwe isaziso sombango lowo.
(b)	Nakwenziwa umyalo okhambelana nemibandela yendima (a), ikhotho kumele iyelele amalungelo wabo boke abalingani abathintekileko.

Iimfuneko zokuba semthethweni kwemitjhado yesiMuslimu

5.	(1)	Ukuze umtjhado wesiMuslimu owenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho ube ngosebenzako -

(a)	abalingani kumele bobabili bavume bona bayatjhadana;

(b)	umtjhadisi kumele aqinisekise kumjameli nakube ukhona bonyana abazokuba balingani bavumelene ngalokho;

(c)	abofakazi kumele babe khona njengombana kusitjho umthetho wesi-Islamu nakutjhadwako;

(d)	abazoba balingani bamele kube baneminyaka eli-18; begodu

(e)	kumele bakhambisane nemibandela yesigabesi nesigaba 6 no 7.

(2)	Akunamlingani emtjhadweni wesiMuslimu lapha umThetho lo usebenz akhona angangena emtjhadweni ngaphasi komThetho wemiTjhado nofana omunye nomunye umtjhado lokha umtjhado wesiMuslimu lowo nawusesekhona.

(3)	Nakube umtjhado wenziwe ngokwephula imibandela yesigatjana (2), umtjhado onjalo uzakuthathwa njengongekho.

(4)	Nakube omunye wabalinganabo akasimondarha, bobabili ababelethi bakhe nofana nakube akanababelethi, umtlhogomelakhe kumele anikele imvumo yomtjhado.

(5)	Nakube imvumo yombelethi nofana yomtlhogomeli njengombana kutjhwiwe kusigatjana (4) ayitholakali, imibandela yesigaba 25 somThetho wemiTjhado izakusebenza.

(6)	Ngaphandle kweemfuneko zesigatjana (1)(d), uNgqongqotjhe nofana omunye nomunye umuntu omuMuslimu nofana ihlangano yamaMuslimu egunyazwe nguye ngokutloliweko, anganikela imvumo etloliweko omunye nomunye umuntu ongaphasi kweminyaka efunekako kobana angene emtjhadweni wesiMuslimu nakube uNgqongqotjhe nofana umuntu loyo nofana ihlangano uthatha umtjhado lowo bona uyadingeka begodu ububhadekelo kilabo abafuna ukutjhada.

(7)	Imvumo enikelwe ngokwesigatjana (6) ayizokutjhaphulula abalingani bomtjhado ohlongozwako esibophweni sokukhambisana nanofana ngiziphi iimfuneko eziquntelwe mthetho.

(8)	Nakube umuntu ongaphasi kweminyaka equntelweko ungene emtjhadweni wesiMuslimu ngaphandle kwemvumo etloliweko kuNgqongqotjhe nofana nofana ihlangano egunyazwe nguye, uNgqongqotjhe nofana ihlangano enjalo nakube u nofana ithatha bonyana umtjhado udingekile begodu ubhadekela abalingani, begodu nakube umtjhado bewukhamba ngokomThetho lo ngeendlela zoke, angamemesela umtjado ngokutloliweko bonyana ngazo zoke iinhloso kumtjhado osebenzako wesiMuslimu.

(9)	Ngokukhambisana nemibandela yesigatjana (6) no (7), isigatjana 24A somThetho kaMarhistrata sisebenza emtjhadweni wesiMuslimu womuntu ongasimondarha ongene kiwo ngaphandle kwemvumo yombelethi, umondli, ukhomitjhinara wezehlalakuhle yabantwana nofana umgwebi, njengombana kungaba njalo.

(10)	Ukwalelwa komtjhado wesiMuslimu phakathi kwabantu ngebanga lobuhlobo babo beengazi nofana ukukarana nofana esinye nesinye isizathu, kuquntwa mthetho wesi-Islamu.


Ukutloliswa kwemitjhado yesiMuslimu

6.	(1)	Umtjhado wesiMuslimu -

(a)	owenziwe ngaphambi kokuthoma komThetho lo, ngaphandle kwanange abalingani bakhethe ukungabotjhwa mibandela yomThetho lo njengombana kucatjangwa kusigaba 2(2), kumele utloliswe ngendlela efaneleko esikhathini seminyaka emibili ngemva kokuthoma ukusebenza lokho nofana esikhathini eside njengombana uNgqongqotjhe anganquma ngeenkhathi zoke ngesaziso kuGazethe; nofana

(b)	owenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, lapha abalingani bakhethe khona ukubotjhwa mibandela yomThetho lonjengombana kutjhiwo kusigaba 2(1), kumele utloliswe njengoba bekuquntiwe nakwenziwako nofana esikhathini esingaphezu kwalokho njengombana uNgqongqotjhe angaqunta ngeenkhathi ezithize ngesaziso kuGazethe.

(2)	Akunamtjhadisi ozakutlolisa nofana ngimuphi umtjhado ngaphandle kwanange

(a)	omunye nomunye wabalingani okukhulunywa ngabo aveze kumtjhadisi ipasa lakhe elikhutjhwe ngaphasi kemibandela yomThetho wokuZazisa, 1986 (umThetho No. 71 ka 1986); nofana

(b)	nakungekho umtlolo wokuzazisa, abalingani okukhulunywa ngabo abanikele umtjhadisi isitatimende esifungelweko; nofana

(c)	omunye wabalinganabo akhuphe umtlolwakhe wokuzazisa otjhwiwe endimeni (a) anikele umtjhadisi neminye imininingwana nayo ayinikele umtjhadisi nesitatimende esifungelweko njengombana kusitjho indima (b).

(3)	Umtjhadisi kumele

(a)	azise abalingani bonyana banelungelo lokwenza isivumelwano abasithandako esilawula ukuphathwa kwepahlabo yomtjhado, nofana benze isivumelwano esijayelekileko bebalethe iimbonelo zeemvumelwanezo mjengombana kuquntiwe, ukuze abalinganabo bathathe iinqunto ezifaneleko;

(b)	aqinisekisa bonyana abalingani bazwisisa ikambiso yokutlolisa;

(c)	nakube wanelisekile bonyana abalingani benza umtjhado wesiMuslimu owamukelekako, atlolise umazisi wabalingani, ilanga lomtjhado, ilobolo okuvunyelenwe ngalo, nanyana likhokhwa khonokho nofana litshwiliswa loke nofana ingcenye yalo, neminye imininingwana equntelweko, begodu atlolise umtjhado ukuya ngokomThetho lo nemithetjhwana njengombana kuquntelwe;

(d)	anikele abalingani isitifikeyiti sokutloliswa, esinemininingwana equntelweko; begodu

(e)	ngemva kwalokho adlulisele amarikhodo afaneleko kumjameli wesifunda nofana wesiphande abakhethwe ngaleyondlela ngaphasi kwesigaba 21(1) somThetho wokaMazisi, 1986.

(4)	Umtjhado wesiMuslimu uzakwenziwa ukuya ngendlela equntelwe kumthetho wesi-Islamu, kufaka ne- zawwajtuka ne-ankahtuka ("NgiyakutjhadaI (uku) ...").

(5)	Nakube umtjhadisi akakaneliseki bonyana abalingani bangene emtjhadweni wesiMuslimu owamukelekako, kumele abale ukutlolisa umtjhado.

(6)	Ikhotho ingathi, bona ifunyane isibawo esihlanganyelweko sabalingani esenziwe ekhothwapho, iyale bona

(a)	kutloliswe umtjhado wesiMuslimu; nofana

(b)	kusulwe nofana kulungiswe nofana ngikuphi ukutloliswa komtjhado wesiMuslimu okwenziwe mtjhadisi.

(7)	Isitifikeyiti sokutlolisa umtjhado wesiMuslimu esikhutjhwe ngaphasi kwesigabesi nofana omunye nomunye umthetho ohlonzeka malungana nokutloliswa kwemitjhado yesiMuslimu kubumba prima facie ubufakazi bokuba khona komtjhado wesiMuslimu begodu nemininingwana emumethwe esitifikeyitini.

(8)	Nanyana ngimuphi umtjhadisi othi asazi atlolise umtjhado ophikisana nemibandela yomThetho lo, uzakuba nomlandu wokuphula umthetho bese kuthi nagwetjwako aqalane nehlawulo engeqi I- R5 000.

(9)	(a)	Nanyana ngimuphi umuntu ophumelelisa umtjhado wesiMuslimu, kungakhathaleki bona umuntu onjalo umtjhadisi, kumele azise abazokuba balingani bonyana bangakhetha bonyana babotjhwa nofana ababotjhwa mibandela yomThetho lo.

(b)	Nakube abalingani bakhetha ukubotjhwa mibandela yomThetho lo njengombana kusitjhiwo esigabeni 2(1), umuntu ophumelelisa umtjhado otjhwiwe endimeni (a) kumele anqophise abalinganabo kumtjhadisi malungana neenhloso zokutlolisa umtjhado wesiMuslimu owenziweko awengameleko loyo.

(c)	Umuntu ophumelelisa umtjhado otjhwiwe endimeni (a) obhalelwa kukhambisana nemibandela yendima (b), unomlandu wokuhpula umthetho begodu nagwetjwako uzakuqalana nehlawulo engeqi I- R5 000.


Ubufakazi beminyaka yabafuna ukutjhada

7.	Nakube abalingani bavela ngaphambi komtjhadisi malungana nenhloso zokwenza umtjhado wesiMuslimu bese umtjhadisi loyo asole bonyana omunye wabo oseminyakeni emqabela bonyana angene emtjhadweni wesiMuslimu ngaphandle kokufumana imvumo yomunye umuntu, umtjhadisi angala ukutlolisa umtjhado phakathi kwabo ngaphandle kwanange anikelwa imvumo enjalo ngokutloliweko, nofana ngobufakazi obanelisako obukhombisa bonyana umlingani loyo unelungelo lokungena emtjhadweni ngaphandle kwemvumo.

Ubujamo bepahla emitjhadweni yesiMuslimu kanye namandla wabalingani ukwenza isivumelwano

8.	(1)	Umtjhado wesiMuslimu okungenwe kiwo ngaphambi nofana ngemva kokuthoma ukusebenz akomThetho lo, uzakuthathwa bonyana mtjhado ongahlanganyeli ipahla ngokungafaki ihlelo lokubuthelela, ngaphandle kwanange ihlelo elilawula ipahla yomtjhado lilawulwa ngokuzwana phakathi kwabalingani, ngesivumelwano sangaphambi komtjhado esizakutloliswa kumTlolisi wamaFa -

(a)	nakumtjhado okungenwe kiwo ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, begodu nakube ngesikhath sokwenziwa kwawo bekunesivumelwano esitloliweko sokuphathwa kwepahla yomtjhado ophakathi kwabalingani, esikhathini esizzinyanga ezilitjhumi nambili ukusukela ngelanga lokuthoma ukusebenz akomThetho lo, bgodu

(b)	nakumtjhado okungenwe kiwo ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, esikhathini seenyanga ezintathui ukusuka ngelanga lokuthoma ukusebenza kwesivumelwano nofana esikhathini esiluliweko njengombana ikhotho inganikela imvumo enjalo ngesibawo.

(2)	Ngokungajamelani nanofana ngimiphi imibandela emumethwe kinofana ngimuphi uthetho omunye, isivumelwano sangaphambi komtjhado esitjhwiwe kusigatjana (1)akudingi bonyana siqiniswe nge mumuntu womthetho.

(3)	Abalingani emtjhadweni wesiMuslimu owenziwe ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, bangahlanganyela ekwenzeni isibawo ekhotho sokutjhugulula ihlelo labo lepahla yomtjhado, elisebenza emtjhadwenabo nofana emitjhadwenabo begodu ikhotho ingathi, nakube yanelisekile bona

(a)	kuneenzathu ezizwakalako zetjhuguluko elihlongozwako
(b)	isaziso esitloliweko nesanelisako setjhuguluko elihlongozwako sinikelwe boke abakolodwa balingani malungana nenani elingaphezu ama-R500 nofana inani elinjalo elingaquntwa nguNgqongqotjhe wezoBulungiswa ngesaziso kuGazethe; begodu

(c)	akunamuntu omunye ozakonakaliswa litjhuguluko elihlongozwako,

iyale bona ihlelo lepahla yomtjhado elisetjenziswa emtjhadweninofana emitjhadweni enjalo angeze lisasebenza bese igunyaze abalingani bomtjhado nofana bemitjhado leyo benze isivumelwano esitloliweko lapha ikusasa lehlelo lepahla yomtjhado wabo nofana yabo lizakulawulwa ngemibandela equntelwe yikhotho.

(4)	Nakuyindoda emlingani emtjhadweni ongaphezu kowodwa wesiMuslimu, boke abantu abanekareko elaneleko endabeni, khulukhulu umlingani nofana abalingani bendoda abakhona, kumele bahlanganiswe ekambisweni.

(5)	Nakube indoda imlingani emtjhadweni wesikhuwa okhona, godu emtjhadweni wesiMuslimu, boke abalingani bayo abakhona kumele bahlanganiswe eenkambisweni.

(6)	Indoda esemtjhadweni wesiMuslimu, lapha umThetho lo usebenza akhona, efuna ukungena komunye umtjhado wesiMuslimu nomunye umfazi ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, kumele yenze isibawo ekhotho ibawe imvumo ngokwesigatjana (7), bese ivume isivumelwano esitloliweko esizokulawula ihlelo lakusasa lepahla yemitjhadwakhe.

(7)	Lokha nayitjheja isibawo ngokwesigatjana (6), ikhotho

(a)	kumele inikele imvumo nakube yanelisekile bonyana indoda ikghona ukuphatha ngokulingana abalingani bayo njengombana kuquntelwe yi- Qur'an eCwengileko;

(b)	nakumtjhado okhona ohlanganyela ipahla nofana onehlelo lokubuthelela nofana esinye nje isivumelwano, inga

(i)	phelisa ihlelo lepahla yomtjhado elisebenza emtjhadweni lowo; godu

(ii)	layela bona kuhlukaniswe msinyana ilifa elihlanganyelwekwelo ngokulinganako, nofana ngeendlela ezinye ezingavunywa yikhotho,

(iii)	layela bona kuhlukaniswe msinyana ukubuthelelwa okutjhiwoko ukuya ngemibandela yesahluko 1 somThetho wePahla yomTjhado, 1984 (umThetho 88 ka 1984), nofana ngeendlela ezinye ezingavunywa yikhotho;
(c)	yenze umyalo onjalo malungana nelifa elizakuba khona labalinganabo njengombana kuvunyelwene ngokuzwana, nofana, ukufelelisa nofana ngisiphi isivumelwano, umtjhado uzakuthathwa bonyana awuhlanganyeli ipahla, ngaphandle kwanange ikhotho ngeenzathu ezikatelelako iqunte ngenye indlela.

(8)	Boke abantu abanekareko elaneleko endabeni, khulukhulu abalingani abakhona bowenza isibawo kanye nabazokuba balingani, kumele bahlanganyele eenkambisweni ezenziwe ngokwesigatjana (6).

(9)	Nakube ikhotho inikela isibawo esitjhiwo kusigatjana (3)no (6), umtlolisis nofana umabhalana wekhotho, njengombana kungaba njalo, kumele anikele umlingani ngamunye umyalo wekhotho kufaka nekhophi eqinisekisiweko yesivumelwano esinjalo beyenze bona umyalo lowo nekhophi eqinisekisiweko yesivumelwaneso ithunyelwe komunye nomunye umtlolisi wamafa wendawo lapha kunekhotho leyo khona malungana neenhloso zokutloliswa.

(10)	Akunamtjhadisi ozakutlolisa umtjhado wesiMuslimu wesibili nofana olandela lowo, ngaphandle kwanange indoda inikela umtjhadisi umyalo wekhotho onikela imvumo edingekako ngokwesigatjana (7).

(11)	Indoda engena emtjhadweni omunye wesiMuslimu, khibe sele itjhadile, ngaphandle kwemvumo yekhotho, ngokuphikisana nesigatjana (6) izakuba nomlandu beyiqalane nehlawulo engeqi R20 000.

(12)	Nanyana ngimuphi umuntu oqabela omunye ngabomu ekusebenziseni nofana ngiliphi ilungelo anikelwe lona ngaphasi komThetho lo, uzakuba nomlandu abe aqalane nehlawulo nofana ukubotjhwa isikhathi esingeqi umnyaka.

Ukupheliswa kwemitjhado yesiMuslimu

9.	(1)	Imibandela yesigaba 2 yomThetho wokuTlhala izakusetjenziswa, ngamatjhuguluko adingekako ebujamweni, malungana nendawo ephethwe yikhotho ngeenhloso zomThetho lo.

(2)	Ngaphandle kokujamelana nemibandela yesigaba 3(a) somThetho wokuTlhala nofana enye nenye into ejamelene nalokho ekunanyana ngimuphi umthetho nofana umthetho ovamileko, umtjhado wesiMuslimu ungapheliswa yikhotho nganofana ngiziphi iinzathu ezivunyelwa mthetho wesi-Islamu. Imibandela yesigabesi nayo izakusetjenziswa namatjhuguluko adingwa bujamo, emtjhadweni wesikhuwa okhona njengombana iinqhema ziqunte ukukhetha ukwenza bona imibandela yomThetho lo isebenze epahleni yomtjhadwabo.

(3)	Nakuyi-Talaq lokhu okulandelako kuzakusebenza:

(a)	Indoda izakukateleleka ukubanga bona I-Talaq engatjhugulukiko itloliswe msinyanat kodwana nanyana ngayiphi indlela, kungabi ngemva kwamalanga ama- 30 days ngemva kwesaziswesi, kumtjhadisi ema-ofisini kamarhistrata eduze nalapha kuhlala umfazi wayo, phambi komfazayo nofana umjamelakhe osemthethweni kanye nabofakazi ababili.

(b)	Nakube ubukhona bomfazi nofana abofakazi bakhe ngeenzathu ezithize abukaphephi, umtjhadisi uzakutlolisa I-Talaq engatjhugulukiko kwaphela nakube indoda leyo yanelisa umtjhadisi bonyana isaziso esifaneleko sanikelwa umfazi loyo ngendlela equntelweko yitjherifi nofana msebenzi ojamele itjherifi.

(c)	Imibndela yendima (a) no (b) izakusetjenziswa, namatjhuguluko adingwa bujamo, lapha indoda ithume khona inikele khona umfazi ilungelo lokumemezela I-Talaq, begodu umfazi umemezele I-Talaq engatjhugulukiko (Tafwid al- Talaq).

(d)	Nanyana ngiyiphi indoda ethi yazi kodwana yehluleke ngabomu ukutlolisa I-Talaq engatjhugulukiko ngokwesigatjana uzakuba nomlandu abe aqalane nehlawulo engeqi I-R5 000.

(e)	Nakube umlingani uphikisa ukusebenza kwe-Talaq engatjhugulukiko, ukuya ngomThetho wesi-Islamu, umtjhadisi akazukutlolisa lokho kufikela lapha kurarululwa khona umbango ngomlamulisis ngokesigaba 14 nofana yikhotho nofana ngolandelelako kobana kube nentatha etloliweko phakathi kwabalingani.

(f)	Umlingani uzakuthi emalangeni ali-14 ukusuka ngelanga lokutloliswa kwe-Talaq engatjhugulukiko, athathe amagadango womthetho ekhotho efaneleko malungana nomyalo oqinisa ukupheliswa komtjhado ngendlela ye- Talaq. Igadango elithethwekwelo lizakukhambisana neenkambiso eziquntelwe ngeenkhathi zoke mithetho esebenzako yekhotho. Ikhophi yesitifikeyiti sokutloliswa kwe-Talaq engatjhugulukiko izakunanyathiselwa kumasamanisi asungula igadangwelo. Lokhu akuqabeli umlingani bona angafuni isizo lesikhatjhana elilandelako

(i)	isibawo pendente lite malungana nokujanyiswa nofana ilungelo lobunikazi lesikahtjhana, nofana ukubona, umntwana ongasimondarha emtjhadweni nofana ukukhokha isondlo;

(ii)	isibawo seminikelo yeendleko zegadango elinjalo nofana ukusungula igadango elinjalo, nofana ukwenza isibawo esinjalo, nge-forma pauperis, nofana malungana nemisebenzi ejanyiselelweko yekambiso, nofana I-edictal citation yomlingani, egadangweni elinjalo nofana wesibawo esinjalo; nofana

(iii)	isibawo sesondlo ngesikhathi se-Iddah.

(g)	I-Talaq engatjhugulukiko ithatha umphumela onjalo ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, ayizokudingeka kobana itloliswe ngokwemibandela yomThetho lo..

(4)	Ikhotho kumele inikele umyalo wokutlhala ngokwe-Faskh phezu kwanofana ngisiphi isizathu esithathwa bona sifanele malungana nokupheliswa kwemitjhado engaphasi komthetho wesi-Islamu, kufaka iinzathu ezitjhwiwe ehalthululweni ye-Faskh esigabeni 1. Umfazi uzakusungula igadango malungana nomyalo wokutlhala ngendlela ye-Faskh ekhotho efaneleko, bese ikambiso esebenza lapho izakuba yikambiso equntelwe ngeenkhathi ezithize mithetho yekhotho, kufaka nokusizakala okufaneleko, pendente lite, okutjhiwe kusigatjana (3)(f). Ukunikelwa kwe-Faskh yikhotho, kufaka ne-Faskh enikelwe lokha indoda nayenza isibawo, izakuba namandla wokuphelisa umtjhado.

(5)	Abalingani abenze I-Khula'ngokwabo nangokuhlanganyela bazakuvela phambi komtjhadisi bese benze bona khonokho kutloliswe ebukhoneni babofakazi abafaneleko ababili. Umtjhadisi uzakutlolisa I-Khula' njenge-Talaq engatjhugulukiko, lapha imibandela yesigatjana (3)(f)izakusebenza khona namatjhuguluko anjalo njengombana kungadingwa bujamo.

(6)	UmThetho wokuLamula keZinye iiNdaba zokuTlhalana, 1987 (umThetho 24 ka 1987) neengaba 6(1)no (2) zomThetho wokuTlhala ophathelene nokutlhogomela ihlalakuhle yomntwana ongasimondarha emtjhadweni lowo, usetjenziswa ekupheliseni umtjhado wesiMuslimu ngaphasi komThetho lo.

(7)	Ikhotho enikela nofana eqinisa umyalo wokuphelisa umtjhado wesiMuslimu

(a)	inamandla atjhwiwe eengaebni 7(1), 7(7) no 7(8) zomThetho wokuTlhalana 24(1) womThetho wePahlayomTjhado,, 1984 (umThetho 88 ka 1984);

(b)	kumele, nakube ibona kufanele, ngaphandle kwanofana ngisiphi isivumelwano phakathi kwabalingani abazokutjhada malungana nokuhlukaniswa kwepahlabo, iyale bonyana ipahla leyo ihlikaniselwe abalinganabo ngokulinganako, lapha

(i)	ihlangano isize khona nofana inikele umsebenzi, ekwenzeni nofana ekuphetheni umgidingo womndeni nofana imigidingo ngesikhathi umtjhado usesekhona; nofana

(ii)	abalingani bafake isandla lokha umtjhadwabo nawusesekhona ekondleni nofana ekwandiseni ilifa lomunye komunye, nofana omunye wabo, kufikela lapha kungasakghoneki khona ukuhlukanisa khona bona leli lilifa lamuphi umlingani.

(c)	kumele, nayindoda emlingani emtjhadweni wesiMuslimu ongaphezu kowodwa, kutjhejwe woke amaphuzu kufaka ukulandelana kwemitjhado, zoke iimvumelwano, iimbopho nofana umyalo okwenziwe ngokwesigaba 8(3)no (7).

(d)	inayala bonyana nanyana ngubani emqondweni wekhotho onekareko elaneleko endabeni ahlanganiswe eenkambisweni;

(e)	ingenza umyalo malungana nelungelo lobunikazi nofana ukuba mumondli nofana ithuba lokubona umntwana ongasimondarha womtjhado ngokuqalisisa imibandela yesigaba 11;

(f)	kumele kuthi nayenza umyalo wokukhokha isondlo, kufaka nesondlo esidlulileko, itjheje woke amaphuzu afaneleko; godu

(g)	yenze umyalo malungana nesipho sokubuyisana (mut'ah al Talaq) kumibandela ehlathululiweko evunyelwa mthetho wesiMuslimu.

(8)	Lokha nakupheliswa umtjhado ngokufa, umlingani oseleko uzakuba nelungelo lokufaka isibizo elifeni lakamufi malungana nelobolo elingakakhokhwa, nofana nakungasinjalo kube malungana nanofana yini ephathekako eyamukelwa mhetho wesi-Islamu.

Iminyaka yobunengi

10.	Malungana neenhloso zomThetho lo, iminyaka yobunengi yomuntu iquntwa ngokomThetho wemiNyaka yobuNengi, 1972 (umThetho 57 ka 1972).

Ilungelo lobunikazi kanye nokubona umntwana ongasimondarha

11.	(1)	Nakwenziwa umyalo malungana nelungelo lobunikazi bomntwana, nofana ukubona umntwana ingasimondarha, nofana ukwenza iqunto ngokutlhogonyelwa, ikhotho, ngokuhlonipha umthetho wesi-Islamu kanye nombiko neentuso zomJameli womNdeni, izakutjheja ihlalakuhle nekareko elingcono lomntwana.

(2)	Ngokukhambisana nesigatjana (1), umbelethi onganalungelo lobunikazi uzakuba nelungelo lokubona umntwana.

(3)	Nakhibe bobabili ababelethi abakho, nofana, bangaphumeleli, nganofana ngimaphi amabanga, kodwana ngokukhambisana nesigatjana (1), ikhotho, ngokuhlonipha umthetho wesi-Islamu, nayinikela ilungelo lobunikazi (al-hadanah) nofana ukutlogonyelwa (al-walayah) komntwana ongasimondarha, inikele ubunikazi nofana ukutlhogomela umuntu loyo njengombana ikhotho izakubona kufanelekile, kibo boke ubujamo.

(4)	Umyalo omalungana noubnikazi bomntwana, ukutlhogomela nofana ukubona umntwana umntwana, owenziwe ngokomThetho lo, ungathi ngesinye nesinye isikhathi ubuyekezwe nofana wehluke, nofana nakumalungana nokubona umntwana, ujanyiswe yikhotho nakube ikhotho ifunyana kunesizathu esaneleko salokho: Kwaphela nakube iphenyo liyenziwa mJameli womNdeni malungana nehalakuhle yomntwana ongasimondarha, ngaphambi kokwenziwa umyalo offaneleko malungana nokwehluka, ukwesula nofana ukujamisa, nanyana ngayiphi idlela.

Isondlo

12.	(1)	Imibandela yomThetho weSondlo, 1998 (umThetho 99 ka 1988) izakusebenza, namatjhuguluko adingwa bujamo malungana nomsebenzi wanofana ngubani ukondla nofana ngubani omunye. Ngaphandle kokunyaza imibandela yomThetho lowo, imibandela yesigatjana (2) ukuya ku(4) izakusebenza.

(2)	Ngaphandle kokujamelana nemibandela yesigaba 15 somThetho weSondlo, 1998, nofana, umthetho ovamileko, ikhotho yokondla izakuthi, nayikhupha umyalo wokondla, nofana nayiqunta inani elikhokhwa njengesondlo, itjheje bona

(a)	indoda inesibopho sokondla umkayo lokha umtjhado wesiMuslimu nawusesekhona ukuya ngendlela akghona ngayo kanye neendingo zakhe ezizwakalako;

(b)	ubaba unesibopho sokondla abantwana bakhe kufikela bakghona khona ukuzondla;

(c)	nakube kupheliswa umtjhado wesiMuslimu ngokutlhalana

(i)	indoda inesibopho sokondla umfazi ngesikhathi esikatelelekileko se- 'Iddah;

(ii)	lapha umfazi anobunikazi babantwana ngokwesigaba 11, indoda ikatelelekile ukukhokhela umfazi, kufaka nokumbonelela ngendawo yokuhlala nakube umfazi akanayo indawo, malungana nesikhathi sobunikazeso kwaphela;

(iii)	umfazi uzakuba nelungelo ngeqadi lokunxephezelwa (ujrah al-hadanah) malungana nokumunyisa kwesikhathi seminyaka emibili ebalwe ukusuka ngelanga lokubelethwa komntwana;

(iv)	isibopho sendoda sokondla umntwana obelethwe emtjhadweni onjalo sifaka isibonelelo sokudla, izambatho, indawo eseqadi yokuhlala, ukwelatjhwa kanye nefundo.
(3)	Nanyana ngiliphi inani lesondlo eliquntwe njalo lizakuba linani elingabonwa yikhotho lifanelekile ngamabanga woke.

(4)	Umyalo wesondlo owenziwe ngokomThetho lo ungathi ngesinye nesinye isikhathi usulwe nofana uhluke nofana ujanyiswe yikhotho nakube ikhotho ifunyana iinzathu ezaneleko zalokho.

(5)	Isondlo esingakakhokhelwa nesele sidlulwe sikhathi sokukhokhelwa umfazi asikwazi ukwesulwa ngokuquintelwa, ngaphandle kokujamelana nemibandela yomThetho wokuQuntela , 1969 (umThetho 68 ka 1969) nofana nanyana ngimuphi umthetho.

UKULAMULA OKUKATELELEKILEKO

13.	(1)	Nakunombango ovuka lokha umtjhado wesiMuslimu nawusesekhona nofana ovuke emtjhadweni onjalo, nofana ngubani oyingcenye yomtjhado lowo, uzakuqalisa umbango lowo, nofana kungasiphi isikhathi, nanyana kungaphambi nofana kungemuva kokuthathwa kwamagadango womthetho atjhiwe kusigaba 9(2)(f) kodwana ngaphambi kokulalelwa kwawo yikhotho, umKhandlu wokuLamula, okhethwe njengoquntelako.

(2)	UmKhandlu wokuLamula uzakulinga ukurarulula umbango ngokulamula emalangeni ama- 30 ukusuka ngelanga olethwe ngalo. Umlingani namunye angajanyelwa mjameli amthandako ekulamuleni okunjalo.

(3)	UmKhandlu wokuLamula, nakuraruluka umbango, uzakuletha isivumelwano sokulamula ekhotho emalangeni alikhomba ukusuka ngelanga lesirarululo begodu ikhotho leyo, nakube yanelisekile kobana abantwana abangasimondarha bavikelekile, iqinisekise isivumelwano sokulamula.

(4)	Nakube umKhandlu wokuLamula uqinisekisile bonyana umbango uhlala ungakararululeki nofana nakube umbango uhlala ungakararululeki ngemva kokuphela kwamalanga ama-30 ukusuka elangeni olethwe ngalo, umbango lowo ungahlulelwa ekhotho yikhotho ngokwesigaba 15.

UKULAMULA (Tahkim)

14.	(1)	Ngaphandle kokujamelana nanofana yini emumethwe kumThetho wokuLamula, 1965 (umThetho 42 ka 1965), nofana nanyana ngimuphi omunye umthetho, abalingani emtjhadweni wesiMuslimu bangavumelana ukuletha umbango ovuke ngesikhathi umtjhadwabo usesekhona nofana emtjhadweni onjalo kumlamuli kobana urarululwe ngokulamulwa.

(2)	Ngokuya ngesigatjana (4), imibandela yomThetho, 1965, izakusebenza ekulamuleni okwenziwe ngokwesigabesi.

(3)	Umlamuli uzakuqinisekisa bonyana

(a)	isililo sabalingani emtjhadweni wesiMuslimu sokobana kurarululwe umbango ekundleni yokulamula siyamukelwa; begodu

(b)	Nanyana ngibaphi abanye abantu abangaba nekareko kumphumela wokulamula bayaziswa ngokulamulokho.

(4)	Akunanikelo lokulamula elithinta ihlala kuhle yomntwana ongasimondarha nofana ijamo lanofana ngubani elizakwenziwa ngaphandle kwanange kuqiniswa yiKhotho ePhakemeko ngesibawo ekhotho leyo begodu nakusaziso kibo boke abantu abanekareko emphumeleni wokulamula.

(5)	Nakutjhejwa isibawo malungana sokuqiniswa kwenikelo lokulamula, ikhotho kumele yaneliseke bonyana inikelo lizakubhadekela boke abantwana abangasimondarha begodu ukufika lapha ikhotho inga

(a)	qinisekisa inikelo;
(b)	memezela loke nofana ingcenye yenikelo bona alisasebenzi;
(c)	jamiselele inikelo ngelinye inikelo ikhotho elibona lilungile;
(d)	lungisa inikelo ngendlela efaneleko; nofana
(e)	hlalisa kuhle indaba yokuLamula ngeendlela ezifaneleko.

(6)	Akunalitho kusigatjana (5) elizakuthathwa kwanga likhawula amandla welawulo lekhotho ngaphasi kwanofana ngimuphi umthetho ukubuyekeza inikelo lokulamula njengombana likhuluma ngombango wepahla ongathinti amalungelo nofana ikareko lomntwana ongasimondarha.

Amakhotho nabahlolisisi

15.	(1)	Nakube nanyana ngimuphi umbango ulethwa ekhotho kobana uzokubangwa, imibandela elandelako izakusebenza -

(a)	Umongameli wamajaji nofana ophetheko ekhotho enegunya, uzakukhetha ijaji leMuslimu ekhothwapho kobana lilalele umbango lowo, nakube akunajaji leMuslimu, uNgqongqotjhe wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo uzakukhetha umjameli ofaneleko weMuslimu nofana igqwetha okungenani oneminyaka eli-10 asebenza njengesikhulu esiphetheko;

(b)	ikhotho izakusizwa bahlolisisi ababili bamaMuslimu abanelwazi elikhethekileko lomthetho wesi-Islamu;

(c)	abahlolisisi bazakukhetha nguNgqongqotjhe ngesimemezelo kuGazethe baphathe I-ofisi iminyaka emihlanu ukusuka ngelanga lesimemezelo esifaneleko: Kwaphela nange ukukhethwa kwabahlolisisi abanjalo ngesinye nesinye isikhathi kungapheliswa nguNgqongqotjhe nganofana ngisiphi isizathu esizwakalako;

(d)	nanyana ngubani omuntu okhethwe njalo uzakuba negunya lokukhetha isikhathi esitjhwiweko njengombana uNgqongqotjhe angabona kufanele.

(2)	Abahlolisisi abakhethwe ngokwesigaba bazakusebenza ngesikhundla sokululeka. Nakube ijaji eliphetheko lingalandeli iseluleko somhlolisisi onjalo uzakutjho imibonwakhe ngokutloliweko, okuzakuthi nakube kukuzibilayeza, kulethwe kumTlolisi weKhotho eKulu yokuziBilayeza njengengcenye yerikhodo malungana nokutjhejisiswa yikhotho leyo.

(3)	Nanyana ngiliphi iqunto lizakuyama ekuzibilayezeni eKhotho eKulu yokuziBilayeza ukuya ngokwemiThetho esebenzako yeKhotho, ngaphandle kwanange ozibilayezako angakakatelelwa kobana alethe isibambiso malungana neendleko zokuzibilayeza.

(4)	Nakube kunokuzibilayeza eKhotho eKulu yokuziBilayeza, iqunto elinjalo lizakulethwa eenhlanganweni ezimbili zesiMuslimu, ezigunyazwe njengombana kuquntiwe, malungana nokutshwaya okutloliweko emibuzweni yomthetho ezokunikelwa umTlolisi weKhotho eKulu yokuziBilayeza esikhathini esimalanga amatjhumi asithandathu ukusuka ngelanga isaziso sokuzibilayeza sethulwe ngalo.

(5)	IKhotho eKulu yokuziBilayeza, nayiqunta ukuzibilayeza okutjhwiwe kusigatjana (4), izakutjheja ukutshwaya okutloliweko okutjhwiwe kusigatjaneso.

(6)	Ungqongqotjhe wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo, ngokuthintana neBhodo eSiza ngezomThetho ehlonywe ngokwesigaba 2 somThetho wokuSiza ngomThetho, 1969 (umThetho 22 ka 1969), uzakwenza isibonelelo esifaneleko malungana nokunikelwa kwesizo lezomthetho emntwini odududu.

Ukupheliswa komtjhado wesikhuwa okhona

16.	(1)	Nakumlingani osemtjhadweni wesikhuwa okhona athome igadango lokutlhala ngokomThetho wokuTlhala ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, ikhotho ayizokuphelisa umtjhado wesikhuwa ngokunikela incwadi yokutlhala kufikela lapha ikhotho yaneliseka khona bonyana umtjhado okhambisanako wesiMuslimu uphelisiwe.

(2)	Nakuyindoda yala, nganofana ngisiphi isizathu, ukumemezela I- Talaq enhatjhugulukiko, umfazi womtjhado wesiMuslimu lowo uzakuba nelungelo lokwenza isibawo sencwadi ye-Faskh ngokomThetho lo malungana nehloso leyo kwaphela, lapha imibandela yomThetho lo izakusetjenziswa khona, namatjhuguluko adingwa bujamo..

(3)	Indaba ingathi, ngemibandela etjhwiwe kusigatjana (2), ithunyelwe emuva ekhotho kobana kuyoquntwa ubunikazi bepahla nofana enye ipahla yomtjhado ngokomThetho wokuTlhala kanye nomthetho okhambisanako womtjhado.

(4)	Lapha, ngokungezelela emtjhadweni wesikhuwa okhona, indoda seyingene komunye godu umtjhado nofana imitjhado yesiMuslimu etloliswe ngaphasi komThetho lo, umlingani nofana abalingani abakhona bendoda leyo kumele bahlanganiswe egadangweni lokutlhala elitjhwiwe kusigatjana (1).

(5)	Imibandela yesigatjana (1)izakusebenza, namatjhuguluko anjalo njengombana kungadingwa bujamo, kubalingani emtjhadweni wesikhuwa abakhethe ukwamukela imibandela yomThetho lo njengombana kutjhiwo kusigaba 2.

Amagadango angaphikiswako

17.	(1)	Lokha iinkambiso nazenziwe ngaphasi komThetho lo malungana nokuqinisekiswa nofana ukunikelwa incwadi yokuphelisa umtjhado wesiMuslimu nofana okhunye ukuphunyuzwa, bese iinkambiswezo aziohikiswa, nofana lokha abalingani nabenze isivumelwano sentatha, indaba izakulalelwa lijaji lesiMuslimu ngaphandle kwabahlolisisi.

(2)	Umyalo wokuphelisa umtjhado wesiMuslimu ayizonikelwa nofana iqinisekiswe ngaphasi komThetho lo ngaphandle kwanange ijaji eliphetheko lanelisekile bonyana abantwana ababelethwe emtjhadweni lowo bavikelekile.




Imithetjhwana

18.	(1)	UNgqonqotjhe wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo, ngemva kokubonisana noNgqongqotjhe, angenza imithetjhwana -

(a)	ephathelene

(i)	neemfuneko okumele ziphethwe kanye nelwazi okumele linikelwe umtjhadisi malungana nokutloliswa nokupheliswa komtjhado wesiMuslimu;

(ii)	indlela umtjhadisi okumele azanelise ngayo ngokuba khona nofana ngobuqiniso bomtjhado wesiMuslimu;

(iii)	indlela nanyana ngubani angahle ahlanganyele ekuqinisekiseni kokubakhona nofana ekutloliseni kanofana ngimuphi umtjhado wesiMuslimu;

(iv)	ijamo nokumumethwe sitifikeyiti, isaziso, neentatimende ezifungelweko ezidingeka malungana neenhloso zomThetho lo;

(v)	ubulungeka, iintifikeyiti,ukwenziwa, ukulungiswa, ukuvezwa butjha nokulahlwa kwanofana ngimuphi umtlolo ophathelene nokutloliswa kwemitjhado yesiMuslimu nofana kwanofana ngimuphi umtlolo oqintelwe ngokwemithetjhwana;

(vi)	nanyana ngiyiphi indaba edingekako nofana evunyelwe bonyana iquntelwe ngokomThetho lo,

(vii)	ukukhethwa, ukutloliswa, imithetho yokuziphsthskanye nokuhlongakala nokungabi namandla kwabahlolisisi kufaka nokukhokhelwa kweembonelelo zabahlolisisi

(viii)	nanyana ngiyiphi enye indaba edingekako nofana eqakathekileko ukuhlinzeka malungana nokutloliswa okunepumelelo kwemitjhado yesiMuslimu nofana ukuphathwa ngkghono komThetho lo; begodu

(b)	ukuqunta imali ebhadelwa malungana nokutloliswa komtjhado wesiMuslimu nokunikelwa kwanofana ngisiphi isitifikeyiti malungana nalokho.

(2)	Nofana ngimuphi umthetjhwana owenziwa ngaphasi kwesigatjana (1) ongahle ube nomphumela weendleko malungana nomBuso kumele wenziwe ngokuthintana noNgqongqotjhe wezeeMali.

(3)	Nanyana ngimuphi umthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigatjana (1) unhahlinzeka bonyana nanyana ngubani owephula imibandelo leyo nofana ohluleka kukhambisana nalokhu uzakuba nomlandu bese nagwetjwako aqalane nehlawulo nofana ukubotjhwa isikhathi esingeqi umnyaka owodwa.

Iindleko egadangweni lokutlhala

19.	Ikhotho ayizokubotjhelelwa bona yenze umyalo weendleko malungana nolingani ophumeleleko egadangweni lokutlhala, kodwana ikhotho, ngokutjhejisisa iindlela zokwenza zabalingani nokuziphatha kwabo okufaneleko,ingenza umyalo onjalo ngendlela ebona kufanele ngayo, begodu ikhotho ingayala bonyana iindleko zeenkambiso zihlaniselwe abalingani.

20.	Nakube umbango ophathelene nokobana umtjhado wesiMuslimu ogidingwe enarheni etjhili umele nofana awakameli ukwamukelwa njengomtjhado osemthethweni wesiMuslimu ngaphasi komThetho lo, umbango onjalo uzakuquntwa yikhotho ngokuqalisisa woke amaphuzu afaneleko, kufaka nemigomo yerarano lemithetho.

Ukutjhugululwa kwemithetho

21.	Imithetho etjhwiwe kuTjheduli ngalokhu iyatjhugululwa ngendlela ihlelwe ngakhona kukholomu yesithathu yeTjheduli.

22.	UmThetho lokuthiwa mThetho wemiTjhado yesiMuslimu, 20.., begodu uthoma ukusebenza ngelanga elibekwe nguMongameli ngesimemezelo kuGazethe."




ISIHLOMELELO A




























ISIHLOMELELO B




























ISIHLOMELELO C




























ISIHLOMELELO D

























<fn>DAC-NLS.Okumumethweko.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele






OKUMUMETHWEKO

IKHASI
1.	Isingeniso -----------------------------------------------------	1 -2
2.	Umnqopho ---------------------------------------------------- 2
3.	Ibanga -----------------------------------------------------	2 - 3
4.	Imithethokambiso ehlahlako -------------------------------------------------	4
5.	Ubujamo bangokomthetho ----------------------------------------------------	4 - 5
6.	Lapho usebenza khona	-----------------------------------------------------	5
7.	Amaklayenti, imitlolo neendleko ----------------------------------------------	5 - 7
8.	Ukulethwa kwemisebenzi	-----------------------------------------------------	7 ? 8
9.	Ubujamo bokwamukelwa	komsebenzi -------------------------------------	8 - 9
10.	Ikambiso yokwemukelwa kwemitlolo ----------------------------------------	10 - 11
11.	Ukugcinwa kwamarekhodi	-----------------------------------------------------	11
12.	Ukukhutjhelwa ngaphandle kwemitlolo -----------------------------------	11-15
13.	Iimfuneko zabasebenza ngelimi bangeqadi --------------------------------15-17
14.	Ukulawulwa kwekhwalithi -----------------------------------------------------17-18
15.	Ukusetjenzwa kokubhadela -----------------------------------------------------18-19
16.	Ukutjhugululwa ------------------------------------------------------	19
17.	Ihlathululomagama -----------------------------------------------------	20-21



1.	ISINGENISO

ImiHlahlandlela yomThethomgomo: UkuTjhugulula nokuHlela inikela ngerherho lokuphathwa kwemitlolo elethwe emiSebenzini yesiTjhaba yamaLimi (i-NLS) namayunithi welimi (ama-LU) bona itjhugululwe, ihlelwe beyihlolwe ngamalimi ali-11 wangokomthetho kanye nangamalimi akhethiweko atjhili. I-NLS/ama-LU inikela ngalomsebenzi ukukghonakalisa bonyana iminyango yombuso ikhambisane neenhloso ezibekiweko zomLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi (i-NLPF), okukukobana -

* kuphuhliswe ukusetjenziswa ngokulingana kwamalimi ali-11 wangokomthetho;
* kukghonakaliswe ukufikeleleka ngokulingana kwemisebenzi yombuso, ilwazi nokwazi;
* kuqinisekiswe ukubekwa ebujameni obulungileko kwamalimi wangokomthetho nokungewendabuko abekagandelelwe ngaphambilini;
* kuphuhliswe ukuphathwa kuhle kwelimi khona kuzakuphathwa kuhle imisebenzi karhulumende ukuhlangabezana nokulindelwe maklayenti neendingo zawo.

Ukufezakaliswa kancani kancani kwe-NLPF kutjho bona isidingo semisebenzi yokutjhugulula ususa emalimini wangokomthetho use kamanye wangokomthetho kuzakuragela phambili nokwanda. Ngakho-ke, imihlahlandlela yokutjhugulula iqakathekile ukuphatha ikambiso yokutjhugulula kanye nokuqalelela iinkareko zamaklayenti nabatjhugululi.

Ukuhlangana kwephasi ngakwezomnotho kulethe ukwanda ekufunweni kokutjhugulula ukusuka nokuya emalimimi atjhili. Ukunikela ngamatjhugululo anjalo kuzakukhuphula ukuthintana phakathi kwe-RSA neenarha zangaphandle kanye nokuphuhlisa itjhebiswano leentjhabatjhaba. Ihlelo lokuphathwa kuhle kwemitlolo kufanele libe khona ukuqinisekisa ukulethwa ngesikhathi kwamatjhugululo asezingeni eliphezulu.

2.	UMNQOPHO

Umnqopho omkhulu wokubekwa kwalemihlahlandlela yomthethomgomo kukhuphula ukulethwa kwemisebenzi ukufikelela izinga eliphezulu neliragela phambili elanelisa okulindelwe maklayenti, sikhathi sinye kukhutjhulwa nesithombe sokusebenza kuhle nejamo labasebenza ngamalimi boke.

LomThethomgomo uhlose ukunikela ngemihlahlandlela ephathelene:
* nokutjhugulula kwangaphakathi, ukuhlela nokuhlola imitlolo; kanye
* nokukhutjhwa kwemitlolo bonyana iyokutjhugululwa, ihlelwe beyihlolwe.


3.	IBANGA

Umsebenzi welimi wenziwa ekorweni yombuso neyangeqadi kodwana ngendlela engalawulwa mthetho. Akunahlelo lokwelusa izinga lemisebenzi elethiweko. Godu akunandlela yokulinganisa ikghono labasebenza ngelimi ? abasembusweni namkha abazisebenzela ngeqadi. Ukungezelela, akunandlela efanako necacileko esetjenziswako ukukhetha abatjhugululi. Ngalokho-ke kunemiraro esele ifunyenwe. Lokhu kufaka izinga eliphasi lemisebenzi yokutjhugulula, ukutlhogeka namkha amakghono angakaneli, isikhala phakathi kwesidingo, ukufunwa nomthangalasisekelo, kanye nezinga eliphasi labasebenza ngelimi.

Lemihlahlandlela yomthethomgomo izakuba lihlangothi lendlela namazinga wokuleya aphathelene nebandulo, ukuvunyelwa kokufaneleko kanye nokutloliswa kwabasebenza ngelimi ukukhambisa ngokomthetho ibizelo. Lemihlahlandlela eyethulwa lapha ihlobene khulu nemisebenzi yokutjhugulula, ukuhlela nokuhlola enikelwa yi-NLS, kodwana engasetjenziswa mayunithi welimi ukwenza umleyo wokusebenza olawulwa mthetho.


4.	IMITHETHOKAMBISO EHLAHLAKO

Lomthethokambiso usekelwe eenkambisweni ezilandelako:

* ukufunda ilimi nekghono lokukhuluma kuyehluka ekghonweni lokutjhugulula.
* abatjhugululi kufanele babe ngabasebenza mazombe kokuthoma, kodwana godu babe ngabaqale ikoro ethileko yelwazi.
* abatjhugululi kufanele bakwazi ukusebenza eenkorweni zelwazi ezahlukeneko.
* izinga eliphezulu lokutjhugulula liqakathekile nayikuthi iminyango yombuso izakuthintana kuhle nabantu ebasebenzelako.
* ikambiso yokukhetha abatjhugululi abasebenza ngeqadi kanye nebuthelelo lekhompyutha labazakusetjenziswa, kuzakuya ngokuvunyelwa yiKomiti yamaThendara yomNyango (DTC).


5.	UBUJAMO BANGOKOMTHETHO

LomThethomgomo ubuswa begodu uya ngamatjhuguluko:

* weSahluko 9 semiThetjhwana yomGcinimali wesiTjhaba esikhutjhwe ngokuya komThetho wokuPhathwa kweeMali zomPhakathi ka-1999, (umThetho wenomboro 1 ka-1999), ophathelene neendaba zamazombe zokugcinwa kweemali;
* weSahluko 217 somThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika njengombana sitholakala emLeyweni womThethomgomo wokuThenga ngokuBinga ka-2000 (umThetho wenomboro 5 ka-2000); kanye
* neRhelo lokuziPhatha labaSebenzi bomBuso eliphathelene nokuziphatha kwabasebenzi bombuso.


6.	LAPHO USEBENZA KHONA

LomThethomgomo usebenza:
* kibo boke abasebenza ngelimi abaqatjhwe mBuso okufaka hlangana labo basebenzi abasemNyangweni wezobuKghwari namaSiko (DAC);
* boke abasebenza ngelimi bangeqadi abanesivumelwano nomBuso;
* woke amaklayenti abawa isizo lokutjhugulula, ukuhlela nokuhlola eminyangweni yombuso.


7.	AMAKLAYENTI, IMITLOLO NEENDLEKO

Umbuso, ngokusebenzisa i-NLS/ama-LU, unikela ngomsebenzi emaklayentini akhethekileko, begodu asebenza namahlangothi ahlukeneko wemitlolo. Ihlangothi lomtlolo elibekwe ku-7.2 lihlathulula bonyana mbuso namkha iklayenti elizakubhadela iindleko zomsebenzi.

7.1	AMAKLAYENTI

Umsebenzi omkhulu we-NLS nama-LU kukghonakalisa ukuthintana phakathi komBuso nomphakathi, begodu naphakathi kwe-RSA neenarha zangaphandle. Ngakho-ke, amaklayenti, ngokuphathelene nokutjhugulula, ukuhlela nokuhlola imitlolo, okufaka:
* IPalamande;
* ImiNyango yombuso yesitjhaba;
* Iinkhungo zomphakathi;
* Iinhlangano ezisungulwe ngokuya komthetho wePalamende;
* Iminyango yemibuso yamaphrovinsi, khulu khulu mayelana namalimi atjhili;
* Abazenda kanye
* Ne-Ofisi lakaMongameli

7.2	IMITLOLO EYAMUKELWA BONA ITJHUGULULWE, IHLELWE BEYIHLOLWE

Imitlolo izakutjhugululwa isuswe beyisiwe emalimini woke wangokomthetho. Imitlolo engamalimi atjhili izakutjhugululelwa esiNgisini, begodu imitlolo engesiNgisi itjhugululelwe emalimini atjhili njengombana kuzabe kufuneka.

Mitlolo kuphela eyenzelwe iminqopho yangokomthetho, engasiyo yeminqopho yomuntu ngamunye, ezakwamukelwa bonyana itjhugululwe, ihlelwe beyihlolwe yi-NLS nama-LU, okufaka hlangana:
* ImiThetho yePalamende;
* ImiThethomlingwa/imiTlamo yemiThethomlingwa (imitlamo yemithetho ehlongozwako);
* Imithetho emincani (esuselwa emiThethweni yePalamende, efana nemithetjhwana kanye nezAziso zomBuso, begodu ezivezwa eGazedini);
* AmaPhepha wokuBingwe nguRhulumende (abeka umthethomgomo wombuso, isibonelo, eendabeni zamafa);
* Imitlolo ephethe imininingwana (ekhambisana nemiThethomlingwa, imitlolo yokuzwisisana phakathi kwe-RSA nezinye iinarha, namkha hlangana kweminyango yombuso nabalingani bombuso);
* Imibiko (imibiko yonyaka, imibiko yeBhodo yeeMali ezibekiweko nokuRhwebelana, imibiko yamakhonferensi);
* Iincwajana (imilayo namkha iincwadi eziphathekako ezitlanywe mbuso wesitjhaba ezinqotjhiswe ukusetjenziswa mphakathi mazombe);
* Iimvumelwano (iimvumelwano zokusebenzisana, iimvumelwano zokurhwebelana zeentjhabatjhaba).

7.3	IINDLEKO

Iindleko zokutjhugulula, ukuhlela nokuhlola imihlobo yemitlolo etlolwe ku-7.2 zizakuthwalwa yi-NLS/ma-LU. I-NLS/ama-LU angavuma ukukghonakalisa ukutjhugulula, ukuhlela nokuhlola imitlolo ngaphandle kwale kodwana iindleko zizakubhadelwa yiklayenti.

8.	UKULETHWA KWEMISEBENZI

8.1	Ukulethwa kwemisebenzi yokutjhugulula nokuhlela kuzakukhanjelaniswa nemithethokambiso yeBatho Pele. Ukuqinisekisa ukusetjenziswa kuhle kwemithethokambiso le, umBuso uzakubamba ukubonisana unyaka nonyaka nabalingani boke namaklayenti.

8.2	UmKhandlu wabaSebenza ngeLimi uzakulawula ibandulo labasebenza ngelimi kanye nokulawula ukuvunyelwa nokutloliswa. Nanyana kunjalo, ibandulo godu lizakwenziwa ngaphakathi begodu nangeemfundo ezenzelwe ubujamo obuthileko ezinikelwa ziinkhungo zefundo ephakamileko ukuphuhlisa amakghono wabatjhugululi nabahleli.

8.3	Ekuphathweni kwemitlolo ephathelene nezinto zamazombe, iinkhathi ezilandelako zokulethwa zingasetjenziswa njengomhlahlandlela:
* Ukutjhugulula (kufaka ukuqala iimphoso emtlolweni emsebenzini wakho)
I-avareji yamagama ayi-1 500 ukuya e-1 750 wamagama (amakhasi ama-5 - 5,5 wamagama ama-300 ngalinye) ngelanga;
* Ukuhlola
I-avareji yamagama azi-3 000 ukuya kwezi-3 300 zamagama (amakhasi ali-10-11 wamagama ama-300 ngalinye) ngelanga.


* Ukuhlela
I-avareji yamagama azi-3 000 ukuya kwezi-3 300 (amakhasi ali-10-11 wamagama ama-300 linye) ngelanga.
Leziinkhathi zokuletha zizakusebenza ebujameni obuhle khulu, okutjho lokha izinto ezingabanga ihlangahlangano zizincani. Izinto ezinomthelela esikhathini sokuletha bunjalo umtlolo, lizinga lobutheknikhali, ikhwalithi yomtlolo wokuthoma, ukutholakala kweenhlathululimagama namarhelo wamathemu kanye nesikhathi esifunekako ukwenza irhubhululo. Isikhathi esiqedwa kwenziwa ukulawula ikhwalithi kanye/namkha emihlanganweni ephathelene nokutjhugululwa/ukuhlelwa komtlolo othintekako nakho kuzakuthikameza isikhathi sokulethwa komsebenzi.


9.	UBUJAMO BOKWAMUKELWA KOMSEBENZI

Ubujamo bokwamukelwa kweembawo ezibuya kumaklayenti ngilobu obulandelako:
9.1	I-NLS nama-LU azakwamukela iimbawo zokutjhugululwa, ukuhlelwa nokuhlolwa kwemitlolo yangokomthetho kuphela. Akunambawo zomuntu ngamunye ezizakutjhejwa.

9.2	Iimbawo zemisebenzi kuzakuthintwana ngazo neHloko yemiSebenzi yokuSekela namkha ihloko yeyunithi yelimi ethintekako namkha abajameli abafaneleko. Amaklayenti angeze adlulisela bunqopha imitlolo kabasebenza ngelimi namkha kilabo abatjhugulula bangeqadi.

9.3	Nakukhutjhelwa umsebenzi ngaphandle, ilanga ofuneka ngalo kufanele kukhulunyiswane ngalo phakathi kweklayenti, i-NLS/i-LU begodu osebenza ngelimi wangeqadi kufanele aziswe ngaso isikhathi emitlolweni.

9.4	Iimbawo zokutjhugulula, ukuhlela nokuhlola kufanele zigunyazwe kuphela ziinkhulu ezikhethiweko eminyangweni ethintekako yesitjhaba namkha yephrovinsi kanye neenhlangano zamaklayenti ezifana neenhlangano zomphakathi nezihlonywe ngokuya komthetho wepalamende.

9.5	Iimbawo kufanele zenziwe ngeforomo langokomthetho lombuso okuliforomo lesibawo (Z152), okufanele lizaliswe ngokuzeleko, namkha ngencwadi enetshwayo leklayenti.

9.6	Zoke iimbawo kufanele zilethwe ngendlela yokutlola ngomtjhini, sibinga nge-elektroniki (ngeposo yelektroniki namkha idiski). Umtlolo kufanele ube ngendlela yokutlola ye-MS Word khona uzakuvulekela i-NLS/ama-LU namaklayenti wabo.

9.7	Imitlolo efana nemiThethomlingwa, imiThetho yePalamende nemithetjhwana etjhugululiweko kufanele iphekelelwe mitlolo yamambala namatjhuguluko woke womThethomlingwa onjalo, imiThetho yePalamende nemithetjhwana.

9.8	Yoke imithetho nemithetho emincani kufanele igunyazwe baYelelisi bakaRhulumende kwezomthetho ngaphambi kobana itjhugululwe beyihlelwe.

9.9	Mtlolo wokugcina kuphela njengombana kuhloswe bona uvezwe nokurhatjha ozakulethwa bonyana utjhugululwe.

9.10	Nayikuthi obunye balobu bujamo akuhlangabezwana nabo, imitlolo izakubuyiselwa eklayentini.



10.	IKAMBISO YOKWEMUKELWA KWEMITLOLO

10.1.	IHloko yemiSebenzi yokuSekela namkha iHloko ye-LU namkha bajameli babo abafaneleko, bazakumukela imitlolo engenako begodu bazakuqinisekisa bonyana iforomo leembawo elifaneleko lizalisiwe ngokuzeleko begodu nangokunembako.

10.2	Indlela yokutlolisa iimbawo kufanele ilandelwe njalo ngokusebenzisa amakhowudi okuvunyelwene ngawo. Isibonelo, umtlolo unganikelwa ireferensi ethi-Nde 03/0001/B. U"Nde" utjengisa bona isiNdebele lilimi okufanele kutjhugululelwe kilo, u"03" utjengisa unyaka weemali, u"0001" utjengisa inomboro yomtlolo, kanti u"B" utjengisa umhlobo womtlolo, kilobu bujamo mThethomlingwa (Bill).

10.3	Ngokubonisana neehloko zemisebenzi yokutjhugulula, iHloko yemiSebenzi yokuSekela namkha ihloko ye-LU ikhulumisana neklayenti ngelanga lokugcina lokufuneka komtlolo. Iinhloko zizakubonisana nabatjhugululi abathintekako ngaphambi kobana beze nelanga okuzakufuneka ngalo umtlolo. Ilanga lokubuyiswa komtlolo lizakuquntwa ngosebenza ngelimi ngeqadi kanye neHloko yemiSebenzi yokuSekela namkha iHloko ye-LU kodwana kufanele kuvumele ukuhlola kwangaphakathi nelanga lokufuneka elibekwe yiklayenti.

10.4	IHloko yemiSebenzi yokuSekela (NLS) namkha iHloko ye-LU isabalalisa imitlolo iyise eenhlokweni zokutjhugulula, okungibo abazakuba nesibopho sokuyidlulisela kubatjhugululi abathintekako. Akunamsebenzi ozakunikelwa abatjhugululi bunqopha.

10.5	Iinhloko zokutjhugulula zinokuziphendulela ekuqinisekiseni bonyana abatjhugululi bagcina ikhwalithi begodu baletha umsebenzi ngesikhathi.

10.6	Lapho kunganakghono ngaphakathi lokuhlangabezana nelanga lokufuneka komsebenzi, ihloko ethintekako yokutjhugulula izakwenza isibawo eHlokweni yemiSebenzi yokuSekela namkha eHlokweni ye-LU bonyana umtlolo ukhutjhelwe ngaphandle. Zoke iimbawo zokukhutjhwa kwemitlolo zizakugunyazwa mPhathi weHlelo.


11.	UKUGCINWA KWAMAREKHODI

Amarekhodi wayo yoke imitlolo emukelweko beyasetjenzwa kufanele izaliswe ngokufaneleko ngaso soke isikhathi. IHloko yemiSebenzi yokuSekela namkha iHloko ye-LU izakuba nomsebenzi kilokhu okulandelako:

11.1	Ukgcinwa kwamabuthelelo wekhompyutha -
* Wemitlolo efunyenwe bona izokuhlelwa ngamalimi wangokomthetho kanye nokutjhugulula ukusuka namkha use emalimi wangokomthetho;
* Imitlolo efunyenwe bona izokuhlolwa beyitjhugulelwe emalimini atjhili; kanye
* Nabatjhugululi abasebenza ngeqadi abavunyelweko.

12.	UKUKHUTJHELWA NGAPHANDLE KWEMITLOLO

Imitlolo izakukhutjhelwa ngaphandle isiwe kubatjhugululi bangeqadi abavunyelweko lokha umsebenzi umnengi khulu begodu kungakghoneki bona wenziwe yi-NLS / nama-LU namkha nayikuthi lilimi elingekho ku-NL S / ama-LU. Iinhloko zokutjhugulula kufanele zilethe amabanga azwakalako kumPhathi wePhrojekthi khona bona agunyaze umsebenzi ngaphambi kokuwukhuphela ngaphandle.

12.1	IKAMBISO YOKUKHUPHELA NGAPHANDLE

Nasele isiqunto sithethwe sokobana imitlolo ikhutjhwe, ikambiso ehlathululwe ngenzasi kufanele ilandelwe.

12.1.1	Imitlolo izakutjhwa ngokusebenzisa i-ofisi leHloko yemiSebenzi yokuSekela (NLS) namkha leHloko ye-LU ngemva kwegunya elinikelwe mPhathi weHlelo.

12.1.2	UmPhathi weHlelo uzakukhomba isikhulu esinekghono ukugunyaza ukukhutjhwa kweembawo ezirhabekileko, isibonelo, se-ofisi lakaMongameli namkha iimbawo ezenzelwa ikareko yesitjhaba ezifana nesivumelwano seentjhabatjhaba, lokha yena nakangothalakaliko.

12.1.3	Ngokukhambisana neenjamiso zomThetho wokuHlelwa kwe-Odithi ka-1992 (umThetho wenomboro 122 ka-1992), iinkhulu zombuso angeze zatjhugulula/zahlela/zahlola nanyana ngimiphi imitlolo ekhutjhelwe ngaphandle ngomnqopho wokuthola umvuzo.

12.1.4	Ngomunye nomunye unyaka weemali, abaphathi be-NLS/be-LU bazakuhlela ukukhangisa bona kumenywe abasebenza ngelimi bangeqadi bonyana benzele umbuso umsebenzi wokutjhugulula nokuhlela. Ngasikhathi sinye abasebenza ngelimi bangeqadi esele bavunyelwe bazakuqinisekisa bonyana basese nekareko ekwenzeni lomsebenzi. Nasele kuvunyiwe, umsebenzi welimi wangeqadi uzakusebenzela umbuso bekube sikhathi lapho alisa khona, namkha umsebenzi wakhe upheliswa khona mBuso ngesibanga sokuletha umsebenzi ongasingewekhwalithi ebekwe emihlahlandleni yomthethomgomo.

12.1.5	Ihlelo eliqinileko lokukhetha nokuhlunga lizakusetjenziswa ukuqunta bonyana ngibaphi abasebenza ngelimi ngeqadi abenze umsebenzi omuhle khulu begodu ne?Sitifikethi sokuSebenza Kuhle khulu? sizakukhutjhwa ukuhlonipha ipumelelo yabo.

12.1.6	Abaphathi be-NLS/bama-LU kufanele baqinisekise bonyana boke abasebenza ngelimi bangeqadi bakhambisana neemfuno zomGcinimali wesiTjhaba mayelana nokuphathwa kwemitlolo begodu boke kufanele babe nemvumo yezokuvikeleka.

12.1.7	Ngemva kokutjheja isiphakamiso sehloko yezokutjhugulula, yiHloko yemiSebenzi yokuSekela neHloko ye-LU kuphela abazakukhetha umsebenzi welimi wangeqadi ozakuthunyelelwa umsebenzi.

12.1.8	Umsebenzi uzakunikelwa ngokudlhegana kubatjhugulululi abasebenza ngeqadi begodu itjhejuli izakugcinwa ukudlheganisa ukutjhugulula hlangana nabatjhugulula bangeqadi, ngokuqala ukutholakala kwabo kanye nelwazi lamabizelo athileko nokuba ngusolwazi emsebenzini othileko. Boke abasebenza ngeqadi kanye namabanga wokwehluka kufanele alethwe abe avunywe ngaphambi kwalokho.

12.1.9	Akunasiqiniseko esizakunikelwa osebenza ngelimi ngeqadi / umsebenzeli ngesinye nesinye isikhulu somnyango bona umsebenzi uzakuthunyelwa kiloyo msebenzi wangeqadi/abasebenzeli. Isiqinisekiso esinjalo sizakuthathwa njengokungaziphathi kuhle begodu sizakuthathwa njengokungaziphathi kuhle ngehlangothini lesikhulu esithintekako begodu sizakusetjenzwa ngokuya kwekambiso yombuso yezokukhalima.

12.1.10	Umsebenzi uzakukhutjhwa bona uyokwenziwa ngaphandle usiwe kuphela kilabo abasebenza ngelimi ngeqadi abavunyelwe ngokomthetho. Lapho angekho ovunyelwe ngokomthetho namkha angatholakali ukwenza umsebenzi othileko, isiphakamiso esitlolwe phasi kufanele sitholakale kumPhathi weHlelo ngaphambi kokukhuphela umuntu namkha ikampani engakatloliswa ngokomthetho erhelweni labasebenzeli bombuso. Nanyana kunjalo, iinkambiso ezijayelekileko zokukhupha umsebenzi zizakulandelwa.

12.1.11	UmBuso unelungelo lokuphelisa imisebenzi yabasebenza ngelimi bangeqadi kanye nokususa amagama wabo ebuthelelweni lekhompyutha nayikuthi umsebenzabo awusi sezingeni elibekwe endimeni 14.1. Ubujamo Mazombe neenKambiso zeBhodo yamaThendara kaRhulumende (i-ST36) kanye neeNqophisi eziya eminyangweni mayelana nokuThenga (i-ST37) buzakusebenza.

12.1.12	Abasebenza ngeqadi bazakubhadelwa ngendlela elandelako:
* Ukutjhugulula: isibalo samagama womtlolo wesiNgisi, kungaqalwa bonyana kumtlolo welimi osuselwa kilo namkha osiwa kilo, ngemali ebekiweko yokuthendarela ukutjhugulula (i-R/100 emagameni), kodwana ingabi ngaphasi kwe-R40/100 lamagama;
* Ukuhlela: isibalo samagama womtlolo okususelwa kiwo ngemali ebekiweko yokuthendara yokuhlela, kodwana ingabi ngaphasi kwe- R20,00/100 lamagama;
* Ukuhlola: isibalo samagama semitlolo yomibili ngemali ebekiweko yokuthendarela ukuhlola, kodwana ingabi ngaphasi kwe-R30,00/100 lamagama.

12.1.13 Indima ye-17.1 yaka-ST36 ibeka bonyana amanani wefemu namkha okungasi ngewefemu angathendarelwa, ngesikhathi indima ye-17.2 ibeka ukutjhugululwa kwamanani ngokusebenzisa ifomula. Kubingwa bona iimali ezibekwa mafemu zithendarelwe.

12.1.14 Nasele kutholakele imvumo ebuya kumPhathi weHlelo, iforomo Log1 elitlikitliweko (qala endimeni 12.1.16 nawufuna ilwazi elinganikelwa) lithunyelwa ePhikweni lokuPhatha zokuThenga nokuSabalalisa iPahla kaRhulumende (okuyi-SCAM) ukuthoma nokudlulisela phambili i-oda yangokomthetho kosebenza ngelimi ngeqadi.

12.1.15 IHloko yemiSebenzi yokuSekela namkha iHloko ye-LU ithumela umtlolo kanye nencwadi yomlayo kosebenza ngelimi wangeqadi.

12.1.16	Incwadi yomlayo nesibawo sokuvumela kufanele zifake okulandelako:
* igama ne-adresi yosebenza ngelimi wangeqadi;
* ilanga;
* ithayithili nenomboro yokutloliswa komtlolo;
* ilimi okuzakususelwa kilo nelimi okuzasiwa kilo umtlolo;
* ihlobo lomsebenzi okufanele wenziwe, sitjho, ukutjhugulula, ukuhlela, kanye namkha nokuhlola;
* isibalo samagama (nayikuthi isibalo samagama akhenge sinikelwe yiklayenti, umtlolo kufanele uhlolwe ngomtjhini ukuthola isibalo samagama)
* imali ebekiweko yokubhadela;
* ilanga lokubuyiswa komtlolo.


13. IIMFUNEKO ZABASEBENZA NGELIMI BANGEQADI

Abasebenza ngelimi bangeqadi nabasebenzeli abathola umsebenzi ku-NLS/kuma-LU kufanele bakhambisane nobujamo obulandelako:

13.1	Abantu abasebenza njengabasebenza ngelimi ngeqadi akukafaneli badlulisele phambili umsebenzi abawuthole ku-NLS/ku-LU.

13.2	Abasebenzeli namakoroporasi abunjwa babantu abangadluliko komunye kufanele baveze imininingwana yokutjhugulula kwabo bebalethe i-CV yomunye nomunye umuntu enesivumelwano nabo.

13.3	I-NLS/i-LU ithatha isibopho sokungasebenzi bunqopha nabatjhugululi okukhulunywe ngabo endimeni 13.2, kodwana bazakusebenza kuphela nomsebenzeli namkha ikoroporasi ebunjwa babantu abangeqiko etjhumini ebaqatjhileko.

13.4	Umsebenzi oqediweko kufanele ukhambisane nobujamo obubekwe yi-NLS namkha i-LU (isibonelo, ikhophi yephepha namkha ye-elektroniki, i-MS Word, ubukhulu bamaledere, nesikhala samalayini, njll) njengombana kubekiwe encwadini yomlayo. Akunanliyi zokuphepha ezizakwenziwa emtlolweni oqediweko, njengombana lomtlolo uba yipahla yomnyango othintekako.

13.5	Umsebenzi womsebenzi kanye nemitlolo yokuthoma (nasiya ekutjhugululeni, ekuhleleni nekuhloleni) kufanele ibuyiselwe ku-NLS/LU kanye ne-invoyisi etjengisa isibalo samagama atjhugululilweko, ahleliweko namkha ahloliweko njengombana kubekiwe encwadini yomlayo. I-oda yangokomthetho kufanele ibe phezu kwe-invoyisi.

13.6	Umsebenzi obuyiswe ngemva kwelanga elibekiweko uzakunikelwa ihlawulo yephesente li-1/14 (amaphesente wetjhumi nane) wenani lomsebenzi olethiweko, izakubalwa ngelanga elinye nelinye ngemva kwelanga elibekelwe umsebenzi, ngaphandle kwalokha ilanga elibekiweko lingezelelwe ngokuvumelana kwabathintekako phakathi kweHloko yemiSebenzi yokuSekela namkha iHloko ye-LU, iklayenti kanye nomtjhugululi othintekako. Ilanga elibekiweko lizakudlula ngelanga linye (okuma-awara ama-24), imemo ebawa ukuvumela ukwandisa izakuthunyelwa ku-SCAM.

13.7	Abasebenza ngelimi ngeqadi kufanele balethe isitifikethi semvumo ekhethekileko esibuya emiSebenzini yeNgeniso yeSewula Afrika (okuyi-SARS) begodu banikele ngeenomboro zokutloliselwa kwabo umthelo eziseforomini lesibawo sethendara.

13.8	Njengokuyelela engozini yokulahleka komsebenzi, abasebenza ngelimi bangeqadi kufanele bagcine amakhophi womsebenzi obuyisewe e-NLS/e-LU isikhathi esingaba mnyaka munye ngemva kokuqeda umsebenzi. Ngemva kokuphela kwesikhathesi, umsebenzi ungasulwa namkha ulahlwe.

13.9	Ikghono lokutlama lomsebenzi otjhugululiweko, wahlelwa namkha wahlolwa obuyiselwe ku-NLS/LU msebenzi welimi wangeqadi lizakudluliselwa emnyangweni wombuso ofaneleko begodu lizakuhlala liyipahla yawo.

14.	UKULAWULWA KWEKHWALITHI

14.1	Ngeminqopho yokulawulwa kwekhwalithi, abasebenza ngelimi bomnyango kufanele ngaso soke isikhathi baqinisekise ikhwalithi yomsebenzi ngokuya kwendlela elandelako:
* ukuphelela
* itheminoloji evunyelweko
* ukulunga kwetheminoloji
* ukufana kwetheminoloji esetjenzisiweko
* ukukhambisana netlolomagama esemthethweni
* ukutjengisa ngokuliqiniso kokutjhiwoko emtlolweni wokuthoma

14.2	Ukuhlola ngokuthatha lapha nalapha, isibonelo, ukuhlola lapha nalapha amakhasi womtlolo, kuzakwenziwa ukuqinisekisa ikhwalithi. Nayikuthi ikhwalithi ayihlangabezani nobujamo obubekiweko, umtjhugululi wangaphakathi namkha umuntu oneemfanelo ezaneleko onesivumelwano ne-NLS sokwenza lomsebenzi uzakuhlola itjhugululo begodu i-NLS ingafezakalisa indima 12.1.12.

14.3	Nayikuthi ilimi alisetjenzwa ngaphakathi, i-NLS/i-LU uzakukhuphela ngaphandle ukuqinisekiswa kwekhwalithi yomsebenzi loyo unikelwe umuntu oneemfanelo ezilungileko begodu nonelemuko ngokuya kwekambiso yokuthenga efaneleko, okunguye ozakuqinisekisa ikhwalithi ngokuhlola lapha nalapha. Ukuze kufikelelwe lomnqopho amakhasi azakuthathwa lapha nalapha, isibonelo, itjhumi lamakhasi emtlolweni onamakhasi ali-100 kufanele ahlolwe.

14.4	Ngaphambi kokubhadela, umtjhugululi ofaneleko wangaphakathi kufanele aqinisekise ikhwalithi yomsebenzi otholiweko ubuya ebatjhugululini bangeqadi, ngokutlikitla iforomo lesifungo sokuqinisekisa ukubhadelwa.

14.5	Iforomo lombiko obuyako lizakufakwa kenye itjhugululo, nanyana umtlolo utjhugululwe ngaphakathi namkha mtjhugululi wangeqadi, ekubuyeleni kwawo eHlokweni yemiSebenzi yokuSekela namkha iHloko ye-LU, ozakubika emPhathini weHlelo kanye eenyangeni ezintathu.


15	UKUSETJENZWA KOKUBHADELA

Ikambiso yokusetjenzwa kokubhadela abasebenza ngelimi ngeqadi ingendlela elandelako:

15.1	Umsebenzi oqediweko kanye neforomo lesiqinisekiso sokubhadela elitlikitlwe mtjhugululi wangaphakathi kanye ne-invoyisi zinikelwa iHloko yemiSebenzi yokuSekela ezakuhlola ukulunga kwama-invoyisi. I-oda yangokomthetho kufanele ibe phezu kwe-invoyisi.

15.2	Kusibopho seenhloko zokutjhugulula ukukhandela ukusetjenziswa kweemali ngokunganamvuzo nangokumotjha, nokungakavunyelwa namkha ngokungakajayeleki.

15.3	Akunakubhadelwa okuzakusetjenzwa ngaphandle kwetlikitlo leHloko yemiSebenzi yokuSekela namkha leHloko ye-LU kanye nalelo lomPhathi weHlelo.

15.4	Iforomo lokuqinisekiswa kokubhadela kanye ne-invoyisi kufanele lidluliselwe ku-SCAM khona kuzakubhadelwa.

15.5	Eminye imibuzo ebuya kwabasebenza ngelimi bangeqadi ingaqaliswa kuHloko yemiSebenzi yokuSekela namkha kuHloko ye-LU.


16.	UKUTJHUGULULWA

UmThethomgomo uzakutjhugululwa yi-NLS nakufunekako, begodu boke abadlala indima bazakwaziswa ngamatjhuguluko anjalo.



IHLATHULULOMAGAMA

Ngokuya komnqopho walomtlolo -

"ukuhlola" kutjho ukumadanisa umtlolo welimi okususelwa kilo nomtlolo otjhugululiweko welimi okusiwa kilo, kanye nokulungisa umtlolo welimi okusiwa kilo;
"UmThethosisekelo" kutjho umThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika, umThetho wenomboro 108 ka-1996;
?ihlangano ehlonywe ngomthetho? kutjho ihlangano ehlonywe ngokuya komThethosisekelo;
?ukuhlela" kutjho ukulungisa okudluleleko kokumumethweko, ubunjalo nehlelo lomtlolo;
"osebenza ngelimi ngeqadi" kutjho umuntu namkha umsebenzeli onesivumelwano ne-NLS/i-LU sokutjhugulula, ukuhlela, nokuhlola imitlolo yembusweni;
?LU? kutjho iYunithi yeLimi;
"NLS" kutjho imiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi;
?imitlolo yangokomthetho? kutjho imitlolo ezokusetjenziswa ukuhlangabezana neminqopho yembusweni ephikisana neminqopho yomuntu;
"umthethomgomo" kutjho imiHlahlandlela yomThethomgomo wokuTjhugulula nokuHlela ye-NLS;
"umPhathi weHlelo" kutjho isikhulu sombuso esisezingeni lomNqophisi esiphethe ihlelo elithileko, isibonelo, ubuNqophisi.
?ihlangano yomphakathi? kutjho ibhizinisi lombuso wesitjhaba namkha ibhodo, ikomitjhini, ikampani, ikoporasi, isikhwama namkha ihlangano (ngaphandle kwehlangano yebhizinisi yesitjhaba) ehlonywe ngokuya komthetho wenarha begodu nesekelwe ngokuzeleko mBuso godu neziphendulela ePalamende;
?ilimi osusa kilo? kutjho ilimi umtlolo wokuthoma otlolwe ngalo;
?ilimi osa kilo? kutjho ilimi lelo okufanele utjhugululele kilo umtlolo;
"ukutjhugulula" kutjho ukutjhugululwa komtlolo ususwa elimini osuselwa kilo usiwe elimini okusiwa kilo;
?umtjhugululi? kutjho nanyana ngimuphi umuntu otjhugulula imitlolo ayisusa elimini esuswa kilo ayise elimini esiwa kilo, begodu kufaka umhleli namkha umhloli, ngaphandle kwalokha ubujamo buveza ngenye indlela.




1





21


<fn>DAC-NLS.Okungaphakathi.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele















OKUNGAPHAKATHI

ISETHULO NGO- DR NOMSO MGIJIMA OMNQOPHISI OMKHULU WEMISEBENZI YESITJHABA YAMALIMI
IRHEMO LEENRHUNYEZO

1.	ISENDLALELO NOBUJAMO Error! Bookmark not defined.4
2.	UKUHLATHULULWA KWERHUBHULULO NOKUTHUTHUKISWA KWELIMI Error! Bookmark not defined.6
3.	IINHLOSO ZAMA-LRDC	6
4.	ISAKHIWO SAMA-LRDC	7
5.	UKUTHINTANA NOKUSEBENZISANA 10
6.	INDLELA YOKUSEBENZA 10
6.1	UKUQINISWA KWELIMI 11
6.2	UKUSEKELA IRHUBHULULO ELIKHAMBELANA NELIMI	12
6.3	UKUPHUHLISWA KOKUFUNDWA NOKUTLOLWA KWAMALIMI WABANTU ABANZIMA 14
6.4	AMAMUZIYAMU WAMAGUGU WESITJHABA NELIMI 16
6.4.1	Ukutlolwa kweendaba, iintolwani, iinkutani, izitjho, njll.	16
6.4.2	Ukufaka isandla komlando ococwako emlandweni 17
6.5	UKUFIKELELA UMPHAKATHI	18
6.5.1	Ibandulo lelitheresi 18
6.5.2	Iimfundo zokusungula zelimi 19
6.5.3	Ukuphuhliswa kokufundwa kwamalimi wabantu abanzima	20
7.	AMAGADANGO WOKUFEZAKALISA	20
7.1	IGADANGO LOKUTHOMA (2004)	21
7.2	IGADANGO LESIBILI (2005)	21
7.3	IGADANGO LESITHATHU (2006 NOKUDLULA LAPHO)	22
8.	IBHAJETHI	23
9.	AMAGAMA WOKUPHETHA 24



ISETHULO NGO-DR NOMSO MGIJIMA OMNQOPHISI OMKHULU WEMISEBENZI YESITJHABA YAMALIMI

ISewula Afrika iqalene nokuziphendulela kokufumana iintatha eendabeni ezifana nokuthuthukiswa kwabantu bayo ngakwezomnotho, ukuqedwa kokuthlogeka kwemisebenzi kanye nomtlhago. Ngakho-ke kuqakathekile bonyana ilimi lidlale indima ekulu ekuqalaneni naleziinselela. Ukudlula lapho, ilimi linendima ekulu elingayidlala efundweni, ekuqinisekiseni ukufikelelwa kwemisebenzi eqakathekileko nelwazi, ekuzithuthukiseni nekuvezeni ikghono lesiko.

UmNyango wezobuKghwari namaSiko ubona ukuhlonywa kwamaSentha wokuRhubhulula nokuThuthukisa amaLimi (ama-LRDC) njengokunendima eqakathekileko ekuqalaneni naleziindaba. Ngokwenza njalo, indlela yethu bekukulinga nokubeka itjhejo elikhulu emalimini egade adinywe amathuba ngaphambilini, ngokwenza njalo anikelwe indima eqakathekileko ekufezakalisweni komthethomgomo wekambiso yamalimi amanengi.

Umqondo wama-LRDC godu uyatjheja bona imiphakathi yelimi itholakala kiwo woke amaphrovinsi. Ngebangeli, azakusekwa lapho abantu abakhuluma amalimi lawo batholakala khona. Ukutholakala kwama-LRDC emaphrovinsini, hlanu kwabagcini bamalimi wendabuko, nakho kuliqhinga elihle njengombana sihlose bona kube nesebenziswano nokubambisana emaphrojekthini aqakathekileko welimi enziwa ukuragelisa phambili ikambiso yamalimi amanengi enarheni yethu.

Siyavuma, kodwana, bonyana kufanele sivume bona umqondo wama-LRDC usesemutjha enarheni yekhethu. Sizakuthembela khulu esekelweni labalingani bethu abafana neminyango yombuso wesitjhaba, amaphrovinsi alithoba kanye neBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika.



???????.??..
DR NOMSO MGIJIMA



IRHEMO LEENRHUNYEZO

AU iHlangano yokuBumbana kwe-Afrika
DAC umNyango wezobuKghwari namaSiko
DACST	umNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji
HLT iTheknoloji yamaLimi wabaNtu
Ama-LRDC	amaSentha wokuRhubhulula nokuThuthukisa iLimi
NLPF umLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi
NLS imiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi
NEPAD	iSebenziswano eTja yokuThuthukiswa kwe-Afrika
PanSALB	iBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika
SADC umPhakathi weTuthuko ye-Afrika eseSewula
UNESCO	iHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko yezeFundo, iSayensi
namaSiko

1.	ISENDLALELO NOBUJAMO

Ukusuka ngo-1997 umNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji (i-DACST), ube nemikhulumiswano eminengi nokubonisana nabadlala indima ngokutlhogeka khulu kokuhlonywa kwamaSentha wokuRhubhulula nokuThuthukisa iLimi (ama-LRDC). Ukubonisana emaphrovinsini nokuhlolwa kwamakghono akhona nemithombo kwenziwa ukulinganisa isidingo nokukghonakala komsebenzi onjalo. Ngakho-ke, iqhinga lokufezakaliswa likhambisana nemiphumela neemphakamiso ezafunyanwako.

Ngebanga lemiphumela yerhubhululo, kuphethwe ngokubona ukuhlonywa kwama-LRDC kuyinto eqakatheke khulu okufanele irhatjiswe ukunikela amandla ukufezakaliswa komLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi (i-NLPF). Eminye yeminqopho eqakathekileko yamaSentha weLimi kuzakuba kuqinisekisa ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko njengamalimi wezebhizinisi, wezombanganarha, werhubhululo nombuso iSewula Afrika yoke.

I-DAC inombono wokobana ukusisa kuma-LRDC akuzukukhuphula, kuphela ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko emazingeni ahlukeneko wombuso, nakwezombanganarha, njll., kodwana kuzakusungula ukuthoma kwebubulo lelimi eSewula Afrika elizakuba nemivuzo emihle nedzimeleleko yezomnotho.

Kulindelwe bona ukusisa pheze okuzi-R2 600 000 ngonyaka wokuthoma, R2 900 000 ngonyaka wesibili, kanye ne-R3 100 000 ngonyaka wesithathu eSentheni ngayinye kuzakwenziwa. Esikhathini esiminyaka emithathu kuzakusiswa kiwo wolithoba ama-LRDC iingidi pheze ezima- R55.

Lokhu kusisa okukhulu emalimini wendabuko kufanele khulu khulu umuntu nakaqala umlando wokungathuthukiswa kwawo kanye nokurarhelwa kwawo ngeqadi okuragela phambili, nokuzinikela kombuso wanjesi ekambisweni yamalimi amanengi. UmThethosisekelo uthi: ?Ukuvuma ukusetjenziswa ebesele kuphela ngokomlando nobujamo bamalimi wendabuko wabantu bethu, urhulumende kufanele athathe amagadango abonakalako namahle ukukhuphula ubujamo nokusetjenziswa kwamalimi la? (umThetho wenomboro 108 ka-1996, ikhasi lesi-4). Ukuhlonywa kwama-LRDC ngelinye lamagadango abonakalako namahle anjalo.

Imivuzo engasi ngeyabunqopha yokuhlonywa kwama-LRDC kuzakuba kusungulwa kwamathuba wemisebenzi amatjha ama-135 adzimeleleko esikhathini esiminyaka emithathu, ngalokho kuqedwe ukutlhogeka kwemisebenzi nomtlhago emiphakathini etlhoga khulu ukungenelela okunjalo kombuso. Imimoya emimbi eqaliswe emalimini wendabuko izakutjhugululwa ngebanga lombono wombuso wokobana kunetuthuko ehle kilamalimi.

Ngokuqala ubuhle bezomlando obutholakala esiNgisini nesiBhurwini, akukho ukuvikelwa okufanele kulethwe ukuqalisa amandla nemithombo engakandi emalimini alithoba wendabuko okungewomthetho. Lapho kufaneleko, amanye amalimi wendabuko neweentjhabatjhaba azakufakwa emsebenzini wokuthuthukisa. Lokhu kuzakutjheja iminqopho emibili yokuphuhlisa ikambiso yamalimi amanengi esebenzako ngakelinye ihlangothi kanye nokuqinisa itjhebiswano leentjhabatjhaba nokusebenzisana ngakelinye ihlangothi.

Umnqopho omkhulu wamaSentha la kuzakuba kutjhugulula imibono eyakheleko ngamalimi wendabuko ? imibono eqinisa imikghwa kanye nemibono yokungalingani (ngebanga lokutlhogeka namkha legugu elingakaqini lezomnotho elikhambisana namalimi la). Ngokwenza amaphrojekthi welimi anemivuzo yamsinya ebonakalako emphakathini woke, ama-LRDC azakukghona ukufaka isandla bunqopha ekufikeleleni iinhloso zamazombe zetjhuguluko okukukwakha isitjhaba nokwakha umnotho kizo zoke izakhamizi.



2.	UKUHLATHULA AMASENTHA WOKURHUBHULULA NOKUTHUTHUKISA ILIMI

AmaSentha la azakubumba umgogodlha womthangalasisekelo weenhlangano ezifunekako ekufezakalisweni ngepumelelo komLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi nemithetho ekhambelanako, khulu khulu ezingeni lephrovinsi. Ngokubambisana khulu ne-PanSALB neminyango yobukghwari namasiko emaphrovinsini, i-NLS izakuqinisekisa bona kunokukhambisana nokukhanjelaniswa kwemisebenzi yoke ekuhloswe ngayo ukusekela nokufaka isandla ekufezakalisweni komthethomgomo wekambiso yamalimi amanengi enarheni yoke. Kuqalwe bona boke abadlala indima bazakwamukela ukuziphendulela ngokuhlanganyela ihlelo elimahlelo manengi lerhubhululo netuthuko elizakufuna ukuthola ikambiso yamalimi amanengi ekulu ngendlela engabizi khulu nangesikhathi esincani ngokungakghonekako. Ngokutholakala eenkhungweni zefundo ephakamileko, amaSentha azakuzuza ekghonweni nelemukweni esele likhona esikhungweni ngasinye. Godu azakubumba umlandelande oqakatheke khulu weenhlangano ezizijameleko ezabelana ngeminqopho neenhloso ezifanako ezikhanjelaniswa nokubekwe phambili njengombana kutholakala ku-NLPF.


3.	IINHLOSO ZAMA-LRDC

Ngokuqala iimbopho zomthetho kanye neenhloso zomthethomgomo ezivezwe ku-NLPF, iminqopho yamaSentha weLimi ku:

* thuthukisa kuhle amalimi wangokomthetho wendabuko ukuqinisekisa ukusetjenziswa kwawo emphakathini emazikweni aqakathekileko afana nelomthetho, lezomnotho, lesayensi, lezombanganarha, nelefundo, njll;

* khuthaza kanye nokusekela irhubhululo elikhambelana nelimi elifaneleko neliyipendulo yeendingo zabasebenzisi belimi nalabo abathatha iinqunto, kanye nokugcina ibuthelelo lekhompyutha elifikelelekako;

* kuhlukanisa imisebenzi, ukuphuhlisa ukubambisana nokuqinisa ukukhambelana emayunithini woke nemakomitini athinteka emsebenzini wokuthuthukiswa kwelimi ukubalekela ukwenziwa kanengi komzamo nokusetjenziswa kumbi kwemithombo;

* kghonakalisa nokukhulisa iinsungulo eziphuhlisa ukutlola kuhle ngamalimi wendabuko ngokuqinisa iinhlangano zabatloli ezihlukeneko, ukukghonakalisa amasemina neemfundo-bandulo zabatloli, njll;

* kwenza iindlela neensetjenziswa ezingaqalana kuhle neendaba eziphathelene nokuvikelwa kwekghono lokutlama nokuvikelwa kwalo;

* yelelisa ngamahlelo azakudosa abafundi abanengi bona bafunde amalimi wabantu abaNzima ngokuveza ngokucacileko amathuba wemisebenzi, kufaka hlangana amathuba ?nokufaka isandla webandulo lokwenza?, lapho kufaneleko; kanye

* nokufaka isandla ekuthuthukisweni kwamanye amakghono welimi kwamanye amalimi weentjhabatjhaba ukukghonakalisa amaSewula Afrika ukuzibandakanya ngokubonakalako eenhlanganweni zeemfunda nezeentjhabatjhaba ezifana ne-SADC, i-AU, i-NEPAD, i-UNESCO, njll, ngombono wesebenziswano lamaphasi amabili namanengi kanye neemvumelwano ezenziweko.


4.	ISAKHIWO SAMA-LRDC

Kuyacaca eenhlosweni ezingehla bona umsebenzi wama-LRDC mkhulu, ufuna ukutlama ngetlhogomelo nokwendlala imithombo yomthangalasisekelo evumela ukukhula nokunaba ngokukhamba kwesikhathi. Ngokukhambisana neenjamiso ezenziwe emThethwenisisekelo ngokuya kwamalimi wendabuko wangokomthetho, amaSentha wokuRhubhululwa nokuThuthukiswa kweLimi alithoba azakuhlonywa. Lokhu kutjho bona isentha yinye izakuqalana nokuthuthukiswa kwelinye nelinye ilimi lendabuko. Enye nenye isentha yelimi izakuba namayunithi amancani azakuba nekghono elizakulingana neenhloso neminqopho yayo. AmaSentha azakutholakala eenkhungweni zefundo ephakamileko ebezidunywe amathuba ngaphambilini ngokomlando (ama-HDI) ngokwehlukana lapho kufaneleko. Kubonelwa phambili bonyana umbuso uzakusebenzisana neenkhungo lapho ama-LRDC azakutholakala khona.

Okuqakathekileko ekwakhiweni kwamahlelo wezakhiwo zama-LRD mbono wokobana ukubuyekezwa kwemisebenzi kubalekelwe ngayo yoke imizamo. Imisebenzi izakusekela kuphela leyo esele yenziwe lapha khunye. Ukubonisana okuzeleko ngemisebenzi kutholakala esigabeni 6 ngenzasi.

Emagadangweni wokusungula, iindingo zomthangalasisekelo zeSentha zizakuba ngezilingeneko. Ngokuya kwehlelo labasebenzi, isijamiso esenziwe ngenzasi sithathwa njengomthangalasisekelo osisekelo noqakatheke khulu nakuzakuthonywa ukusebenza.

* 1 umNqophisi;
* 1 uMabhalana;
* AbaKhambelanisi kwenye nenye iyunithi encani;
* Abasebenza isikhathi esithileko; kanye
* Nesekelo le-Ofisi/lezokuphatha.

Ukungezelela lapho, indawo yokusebenzela neensetjenziswa zizakutlhogeka.

Ngokuya komfanekiso, lokhu kuzakuba ngendlela elandelako:











(Translations on page 24)

UmNqophisi uzaziphendulela ngokuphathwa kwangamalanga nokusebenza kweSentha. UmNqophisi uzakubika eKomitini yokuPhathwa kweSentha ebunjwa yi-Academic Registrar, iHloko yomNyango namkha yeSikolo samaLimi wabaNtu abaNzima; isiPhathiswa esiKhulu seeMali (seHlangano), ilunga le-Senate/lomKhandlu, munye umfundisi omkhulu/nophrofesa munye weSikolo samaLimi wabaNtu abaNzima/iPhiko lobuKghwari/lezabaNtu kanye neHloko yeYunithi yeLimi yePhrovinsi. IKomiti yokuPhathwa kweSentha izakubika eKomitini yesiTjhaba yokuYelelisa. LeKomiti izakuba nabajameli ababuya emNyangweni wezobuKghwari namaSiko (i-DAC), i-PanSALB, i-SABC, nomNyango wezokuThintana, neminyango yombuso wesitjhaba neyamaphrovinsi (amayunithi welimi). I-DAC izakuba ngusihlalo emihlanganweni yeKomiti begodu izakuba ngumabhalana eKomitini yesiTjhaba yokuYelelisa (i-NACO).




5.	UKUTHINTANA NOKUSEBENZISANA

UmThethomgomo ubeka bona amayunithi welimi azakuhlonywa kiyo yoke iminyango yesitjhaba kanye nakwenye nenye yamaphrovinsi alithoba, kwenyulwa iminyango eqalene nezobukghwari namasiko emaphrovinsini. Ukungezelela, eembethamthethweni zamaphrovinsi kunamaHansadi anikela ngemisebenzi yelimi. Ngokusebenzisa i-PanSALB, ezinye izakhiwo ezifana namaKomiti weLimi wamaPhrovinsi (ama-PLC), amaYunithi wesiTjhaba weenHlathululimagama (ama-NLU) nemiButhano yesiTjhaba yamaLimi (ama-NLB) ahlonyiwe. Ekusebenzeni koke kwayo, iSentha izakuqinisekisa ukusebenzisana ngobuduze nazo zoke lezi zakhiwo nalezo ezikhambelanako.

Ukuzibandakanya kweHloko yeYunithi yeLimi yePhrovinsi eKomitini yokuPhathwa kweSentha kuqakathekile ukuqinisekisa bonyana aboSomkhandlu bamaphrovinsi bayaziswa ngokusebenza kweSentha neenrhuluphelo zamaphrovinsi nokubekwe phambili kuvela kuhle emisebenzini yeSentha. AbaNqophisi bamaSentha bazakubika ngemva kwesikhathi esithileko eForamini yesiTjhaba yeLimi ? okuyihlangano ejamele abadlala indima nebunjwa ngiyo yoke iminyango yesitjhaba neyamaphrovinsi kufaka ne-PanSALB. Lehlangano iyelelisa i-Technical Committee ne-MINMEC ngazo zoke iindaba zomthethomgomo welimi nokufezakaliswa.


6.	INDLELA YOKUSEBENZA

AmaSentha azakuba yinto eqakatheke khulu ekurhubhululweni nekuthuthukisweni kwelimi ngokunikela ngependulo eendingweni zemiphakathi ehlukeneko yelimi, kuthi ngasikhathi sinye anikele iminyango yombuso ngeensetjenziswa ezifaneleko zokukghonakalisa ukufezakaliswa ngepumelelo komthethomgomo. Ukusuka emqondweni wokuthi iminyango yombuso inokuziphendulela ngokufezakaliswa komthethomgomo, kuba yinto eqakathekileko ukuvuma bona amayunithi welimi asembusweni angeze aba nekghono, amakghono nelwazi lokuthuthukisa imikhiqizo ngeensetjenziswa ezifunekako ekulethweni kwemisebenzi ngamalimi wangokomthetho ali-11. Iphasi loke, indima yamayunivesithi khulu khulu kuvunyiwe ekusekeleni ukuthuthukiswa kweensetjenziswa zokukghonakaliswa kwelimi ezifunwa mbuso ngokufezakaliswa komthethomgomo. Indlela yokusebenza ngakho-ke izakutjheja ukuqiniswa kwelimi; amagugu wesitjhaba, amabulungelo wamarekhodi namamuziyamu, amahlelo wokufikelela umphakathi, irhubhululo nokwakhiwa kwamakghono. Enye nenye yalezizinto kukhulunywa ngayo ngokuzeleko ngenzasi:

6.1	UKUPHUHLISWA KWELIMI

Njengawo woke amabizelo, ibizelo lelimi lifuna abasebenzi ababandulwe kuhle nabanamakghono ahlukeneko, ilwazi nelemuko. Okukhulu lapha kubandulwa eenkhungweni zefundo ephakamileko kwabasebenzi belimi emazikweni ahlukeneko, isibonelo, itheminoloji, ukutjhugulula, ukurhumutjha, ukuhlela netheknoloji yamalimi. Nakuzakhutjhwa umsebenzi osezingeni eliphezulu kilamaziko emalimini abegade adinywe amathuba ngaphambilini, kuqakathekile ukwandisa isizinda selwazeli nekghono phakathi kwabasebenza ngelimi abakhona kwanjesi khona kuzakuba nekghono elaneleko lokuqalana namaziko welwazi lawo abebavalelwe kiwo ngokutlhogeka kwelemuko namkha ngebanga lomlando wangaphambi kwentando yenengi.

Ngokusetjenziswa kwamalimi wendabuko ukukhuphula ukulethwa kwemisebenzi eqakathekileko embusweni, kunokufunwa okwandako kwemisebenzi yokutjhugulula, ukurhumutjha nokuthuthukiswa kwetheminoloji. Kuzakuba msebenzi wama-LRDC ukufuna ilwazi elinjalo, ukwakha ithungelelwano lezazi ezinjalo nokukghonakalisa amahlelo wokusebenza ubandulwa ebasebenzi belimi nokufaka isandla emahlelweni ajayelekileko weyunivesithi ukwenza iimfundo ezifaneleko nezikhambelana nebubulo lelimi. Ihloso kumadanisa ilemuko, amakghono nelwazi neemfuno zomsebenzi ebasebenzini belimi.

Ukungezelela ekwakhiweni kwamakghono ukuqinisekisa ikhwalithi yemisebenzi yelimi, amaSentha godu adlala indima eqakatheke khulu endimeni ?yokusetjenziswa kwelimi ekuthuthukisweni kwengqondo?. Lokhu kuzakuba yiphrojekthi yesikhathi eside ebandakanya irhubhululo ekusetjenzisweni kwamalimi wendabuko efundweni ephakamileko. Indlela izakwandiswa isuke ezingeni lefundo ye-primary liye kweye-secondary belifike ezingeni lefundo ephakamileko, begodu irhubhululo lizakuba nomphumela wokuthuthukiswa kwemithombo yokufunda nokufundisa eqale khulu ukukhiqizwa ?kweenhlathululimagama eziqalene neziko elithileko?. Ukuthuthukiswa kwetheminoloji okusekelwe eendaweni zekharikhyulamu eziqakathekileko kuzakuba phambili. Lapho iinkhungo zefundo ephakamileko zineemFundo zeZiko leeNdaba nokuThintana, kuzakulindelwa bona iSentha yabelane ngemithombo, kuqalwe ngokuya kokukhiqizwa kwezinto zokuphrinta, ukukhiqizwa kwamavidiyo, nezokuzithabisa ngefundo, njll. Iindleko zeSentha kilokhu zizakwehliswa ngombana ukukhiqizwa kwezinto kungaba lihlangothi lamaphrojekthi lefundo bandulo yabafundi asele babadala.


6.2	UKUSEKELA IRHUBHULULO ELIKHAMBELANA NELIMI
AmaSentha la ahlonywe eenkhungweni zefundo ephakamileko, azakuthintana neminyango yelimi eenkhungweni atholakala kizo mayelana neensungulo zerhubhululo lelimi iminyango ezibandakanya kizo kanye nalezo ezimisele ukuyenza ngokubambisana neSentha.

Ihloso ekulu yemisebenzi yerhubhululo yama-LRDC, izakuba lirhubhululo ngemiraro ebonakalako ekusetjenzisweni kwelimi, okutjho, amaphrojekthi amafitjhani azakukhambelana begodu abe yipendulo eendingweni zelimi elithileko eliqaliweko. Amahlelo werhubhululo abanzi naragela phambili azakulinganisa umphumela esikhathini esithileko esibekiweko, nanyana ngemva komsebenzi wamahlelo namkha ukubuyekezwa komthethomgomo nakho kuzakwenziwa lapho kutlhogeka khona.

Amaphrojekthi werhubhululo azakukhambelana neendingo zekoro yomphakathi neyangeqadi. Isibonelo, irhubhululo lingenziwa ukubeka okuqakathekileko ekuthuthukisweni kwetheminoloji. Amanye wamalimi abekadinywe amathuba ngaphambilini angaba nesidingo esirhabako setheminoloji esifundweni esifana nezelimo, lapho amalimi amakhulu afana nesiZulu azabe sele anayo itheminoloji.

Irhubhululo elingenzelwa ikoro yangeqadi lingafaka amaphenyo ukuqunta bona ifemu yangeqadi ingathuthukisa bunjani imikhiqizo yayo. Isibonelo, i-LRDC ingenza iphenyo ukuqunta amazinga welitheresi, kanye neziko leendaba elifikelelwa yimakethe enqotjhiweko. Nayikuthi kunezinga eliphezulu lokungakwazi ukufunda nokutlola, iklayenti ingayeleliswa bona ikhangise emirhatjhweni, ukudlula lapho emirhatjhweni ethileko.

Umsebenzi oqakatheke khulu wama-LRDC kuzakuba kuhloma amabuthelelo wekhompyutha werhubhululo. Enye nenye iSentha izakubuthelela ilwazi esele likhona nelikhambelanana nayo, elifana neembalobalo zabantu, amaphenyo wokusabalala kwelimi inarha yoke, njll. Lamabuthelelo azakusetjenziswa ukunikela ngependulo eembaweni zaburhaba zelwazi elibuya kumaklayenti, kanye nokuthuthukisa imikhiqizo yerhubhululo engasetjenziswa miphakathi yelimi esetjenzelwa yiSentha, amanye amaSentha kanye nabanye abadlala indima.

Omunye wemithombo yelwazi oqakatheke khulu yi-All Media Products Survey (okuyi-AMPS) ekhutjhwa njalo yi-South African Advertising Research Foundation (SAARF). Ama-AMPS anikela ngelwazi ngayo yoke imihlobo yokukhangisa, kufaka umrhatjho, ithelevitjhini neziko leendaba le-elektroniki, iziko leendaba eligadangisako kanye nokukhangisa ngaphandle okufana nama-billboard. Nanyana kuqalwe imikhiqizo yokungenisa imali, ilwazi lingasetjenziselwa eminye iminqopho ehlukeneko. Isibonelo, ilwazi elibuya kuma-AMPS lingadlulliselwa kumaYunithi wamaPhrovinsi weLimi (ama-PLU) ukutjengisa ubungako bokusetjenziswa kwelimi elithileko ezikweni leendaba, begodu ilwazeli lingarhelebha ama-PLU ukwelusa ukufezakaliswa komthethomgomo welimi wephrovinsi kanye nobungako bokuvunywa komthethomgomo welimi yikoro yangeqadi.

Amabuthelelo wekhompyutha azakugcinwa ngerhubhululo lelimi elenziwa zizakhiwo ezihlukeneko zokufezakaliswa kwelimi ephrovinsini, khona azakubuye asetjenziselwe ukuqala ilwazi kanye nanjengomhlahlandlela werhubhululo eliragela phambili. Ngaphandle kwerhubhululo elikhambelana nelimi, amabuthelelo wekhompyutha azakubuthelelwa godu ngamasiko wendabuko ahlukeneko weSewula Afrika. Njengombana ama-LRDC azakubandakanywa khulu erhubhululweni, godu azakugcina ibuthelelo leensetjenziswa zerhubhululo ezifana namaphephambuzo wephenyo, amatjhejuli wokutjheja, namaphepha wokwenza ukuhlunga, njll.

6.3	UKUPHUHLISWA KOKUFUNDWA NOKUTLOLWA KWAMALIMI WABANTU ABANZIMA

Isiko lokufunda eSewula Afrika alisi lihle. Ubujamo buyathusa lokha umuntu nakabuqala ngelihlo lamalimi wendabuko. Amabanga amanengi aveziwe ukuhlathulula lomraro. Asuka emabulungelweni weencwadi angasi sebujameni obuhle, ukutlhogeka kweencwadi eenkolweni, ukungafikeleleki/ukungatholakali kwamasentha wamabulungelo weencwadi, amazinga aphezulu wokungakwazi ukutlola nokufunda, kanye neencwadi ezinganikeli ikareko, ukuya ekutlhogekeni kwemivuzo yabatloli, kanye nekareko ephelako nommoya ongasimnandi emalimini wabantu abaNzima.

Ngomnqopho omkhulu wamaSentha weLimi okukutjhugulula imimoya emimbi nesele yakhele emalimini wendabuko, ubujamobu angeze bavunyelwa bona buragele phambili. Eqinisweni ukungenelela kwamambala kufanele kwenziwe ngokusebenzisa indlela emahlangothi manengi. Ukubhalelwa kukwenza njalo kuzakukhandela bekuthikameze ukufezakaliswa komThethomgomo wesiTjhaba weLimi. Elinye lamagadango wokuthoma azakuthathwa maSentha kuhloma isebenziswano neenhlangano zabatloli kanye nezinye iinhlangano okungasi ngezombuso ezizibandakanya neenhlangano zabatloli namkha nabatloli ngokwabo. Umnqopho kuzakuba kuzwisisa ikghono elikhona nokuqinisa lapho kufaneleko. Iimfundo bandulo namasemina zabatloli zingaqakatheka ukufikelela lomnqopho.

Ngokusebenzisa amajima wokwazisa ngelimi, amabizelo wokubuthelela iindaba godu kufanele akhuthazwe. AmaSentha azakusebenza ngobuduze neenhlangano lapho iimfundo zokubuthelela iindaba zitholakala khona, ukuqinisekisa bonyana abafundi abanengi abaneemfanelo emalimini wabaNzima babandulelwa ukutlola nokubika ngamalimi wendabuko. Isibonelo, ngokuya kweziko lokugadangisa iindaba, emalimini alithoba wabaNzima, isiZulu ngiso sodwa esinamaphephandaba azeleko ? elikhutjhwa ngamalanga Iso Lezwe ne-Ilanga lase Natala elikhutjhwa kabili ngeveke. IsiXhosa sinephetjhana elincani emaphephandabeni wangamalanga wesiNgisi avezwa ePumalanga Kapa. Iphetjhana lesiXhosa livela kanye kuphela ngeveke ku-Daily Dispatch naku-Herald. Ngaleziimbonelo kuyacaca bonyana inengi labantu beSewula Afrika abangakwaziko ukufunda namkha ukuzwisisa isiNgisi abanikelwa ilwazi eliqakathekileko ngombana akunamaphephandaba atlolwa abe akhutjhwe ngamalimi wabo.

Mayelana nokutlola, isibalo esikhulu sabatloli siqalene nokukhiqizwa kweencwadi ezifundwa eenkolweni. Kunetlhogeko ekulu yokukhuthaza ukutlola ngawo woke amalimi kutlolelwa abafundi abahlukeneko. Njengomvuzo iziko leendaba (i-SABC namaphephandaba) lingazibandakanya ekutlameni nekuhleleni amaphaliswano, kulindelewe bona lokhu kungakhuthaza abatloli ukuragela phambili. Ukuthumba iincwadi/izipho/iinkondlo, njll, kungavezwa emahlelweni wethelevitjhini, eendatjaneni zemirhatjho, neendabeni zamaphephandaba, njll. Imisebenzi enjalo izakubuthelela iimali ezinengi ezizakunikelwa amaSentha kodwana izakuba mthombo oqakatheke khulu wokungenisela abatloli nabasebenza kezobukghwari imali.

Iziko leendaba lokugadangisa lingakhuthazwa bonyana likhuphe amanye wamaphephandaba/izahluko zamaphephandaba ngamalimi adlula kwelinye ukuqinisekisa ukufikeleleka kwemitlolo. Izaziso zombuso kufanele zenziwe ngawo woke amalimi wangokomthetho akhethwe maphrovinsi lawo. Lokhu kungadala amathuba wemisebenzi ambalwa kubatjhugululi nabahleli belimi abafunde amalimi wabantu abaNzima. Lokhu godu kungatjengisa ukuzimisela ngekambiso yamalimi amanengi ngehlangothini lombuso, khulu khulu ezingeni lephrovinsi nombuso wendawo, ngokuqinisekisa bona ilwazi lifikelelwa ngizo zoke izakhamuzi zenarha. AmaKomiti wePhrovinsi weLimi angadlala indima ekulu ekuqinisekiseni bonyana kunokusebenzisana kilesisisungulo. Kuthenjwa bonyana lomzamo uzakuletha ihlangothi elibonakalako nelisebenzako emizameni yombuso yokuthuthukisa, ngokusebenzisa ilitheresi ekulu, ubujamo bezokuhlalisana nomnotho bemiphakathi yamaphrovinsi ebeyidinywe amathuba ngaphambilini.

6.4	AMAMUZIYAMU WAMAGUGU WESITJHABA

6.4.1	Ukutlolwa kweendaba, iintolwani, iinkutani nezitjho, njll

Woke amaSentha azakutlhoga ukuba neyunithi ezinikele ekutloleni iindaba, iintolwani, iinkutani, nezitjho zabantu abaNzima, njll. Abasebenza ngaphandle isikhathi esithileko ukubuthelela ilwazi/ abarhubhululi bangafunwa bonyana bazume abantu abadala emphakathini ababagcini belwazi elinjalo, nokurekhoda amagama wabo khona azakufundwa abe abulungwe. Lomsebenzi kufanele wenziwe ngaphandle kokumotjha isikhathi, ngombana isaga sithi, ?nakuhlongakala umuntu omdala, ibulungelo lelwazi liyatjha?. Enarheni yekhethu le, kuyadanisa bonyana pheze eminyakeni elitjhumi yentando yenengi akukabi ukuba nemuziyamu yinye yamalimi wabantu abaNzima. Lokhu kutjengisa ubungako bomonakalo wokuthunjwa nebandlululo. Koke lokhu ? iindaba zabantu abanzima, iintolwani, iinkutani, izitjho, njll, bekuzizinto eziqakathekileko ekudluliseni isiko lethu, amagugu, isiko nemikghwa ukusuka esizukulwaneni esinye ukuya kwesinye. Ukukhandela bonyana abantu bendabuko balahlekelwe kuzazi kwabo unomphela, amagadango kufanele athathwe ngokurhaba ukufumana lelilwazi emiphakathi yethu ehlukeneko yamalimi.

6.4.2	Ukufaka isandla komlando ococwako emlandweni

Godu, abasebenza ngaphandle kuzakufunwa bona bazume labo bantu abadala emiphakathini abathathwa njengabagcini bomlando ococwako. Umlando onjalo kufanele ufundwe bewuhlathululwe ngaphandle kokwehliselwa ebujameni obuphasi, ngombana kungococwako. Ngakelinye ihlangothi elinye, umlando wanamhlanjesi ococwako kufanele uthuthukiswe bewufakwe esikweni khona uzakuqinisa isiko lethu. Umbuzo wetuthuko etja emlandweni ococwako, ngiloyo ongatjhejwa ezingeni lefundo maSentha, angathi esikhathini eside alandele ituthuko enjalo njengombana isenzeka inarha yoke.

Okuqakatheke khulu, amaSentha azakwengamela indaba zobunikazi bokutlama ? khulu khulu imitlolo yamasiko. Ukutlolwa kweentolwani sele kulibhizinisi, kodwana ngetjhudu elimbi libhizinisi esele lingenisa imali ehle kilabo abangasibo abakhuluma amalimi wendabuko. Lokhu kungombana akusi linengi labakhuluma amalimi wendabuko wabantu abaNzima ebebakwazi ukutlola, begodu nanyana bekungaba njalo, abasebujameni obuhle ekukhupheni imitlolo ngilabo abangakhulumi amalimi la. Umphumela kwaba kukobana iindaba ezicocwako zarekhodwa zithathwa ebantwini abakhuluma amalimi wendabuko abebangakwazi ukutlola nekungakhenge kuvunywe bona zithethwe kibo namkha baliliswe. Ubunikazi bokutlama iintolwani esele ziveziwe bunikelwe labo abangakhulumi amalimi wendabuko. Ngakho-ke kuqakathekile bona amaSentha enze irhubhululo ngalelihlangothi lelwazi lendabuko yethu begodu enze amalungelo wobunikazi bokutlama namalungelo wobunikazi bokuhlakanipha ukuvikela lemithombo ekusetjenzisweni kumbi. Ilungelo lobutlami lingahlala kuligunya langokomthetho ngokusebenzisa amaSentha weLimi. UmThetho wokuVikela ikghono lokuTlama, umThetho wenomboro 98 ka-1978, uzakwenziwa godu ukuvikela imisebenzi yokutlola, yombhino nobukghwari kanye namatjhada arekhodiweko acocwako.

6.5	UKUFIKELELA UMPHAKATHI

Enye yeenhloso zamaSentha kuphuhlisa nokukhuthaza ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko. Ihlelo eladlulako leSewuka Afrika kezomnotho nakezombanganarha, elisuka ngesikhathi inarha ibuswa lidlanzana lamakhuwa kwaba nomthelela ekukhutjhelweni ngaphandle kwamalimi wabantu abaNzima bona asetjenziswe emihlanganweni yomphakathi neenkulumiswaneni. Ngokuya komLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi, umbuso uphakamise iindlela ezihlukeneko zokuthuthukisa ubujamo nokusetjenziswa kwamalimi wendabuko. Lokhu kungaba yinto ephikisana nalomzamo nayikuthi akusi ngeqakathekileko eensungulweni zokuthuthukiswa kwelimi.

6.5.1	Ibandulo lelitheresi

Isidingo nokuqakatheka kwebandulo lelitheresi eSewula Afrika kuyaziwa bona singangani. AmaSentha azakusungula amahlelo wokufikelela khona kuzalethwa ilitheresi emphakathini. Ibandulo lingahlukaniswa ngamagadango amathathu,
(i) Ibandulo elisisekelo,
(ii) elilingeneko, kanye
(iii) nebandulo lelitheresi elingeneleleko.

Isebenziswano nekoro engasiyo yombuso (i-NGO) kanye neYunithi yeBandulo neFundo esiSekelo yabaDala yomNyango wezeFundo (ABET) lizakutlhogeka. AmaSentha azakukhamba phambili ekwenzeni ukuhlola umphumela neemfundo zokulandelela ezitjhinga ekuzwisiseni ukuqakatheka kwamahlelo anjalo webandulo ekukhuphuleni ubujamo bokuphila babantu beSewula Afrika.

6.5.2	Iimfundo zokusungula zelimi

Njengombana amaSentha weLimi azakutholakala eenkhungweni zefundo ephakamileko, azakukghona ukukhulumisana neenkhungo ezinengi atholakala kizo godu afake isandla ekunikeleni ngeemfundo zelimi ezisisekelo kilabo abangakhulumi amalimi wabantu abaNzima. Kufanele kukhunjulwe bona ukusetjenziswa kwamalimi wabantu abaNzima kufanele kukhuthazwe ingasi kuphela hlangana nemiphakathi yabantu abaNzima kodwana nemiphakathini yeYuropa-Tjingalanga, ye-Asia neminye imiphakathi yamalimi yeSewula Afrika.

Isisungulwesi sizakurhabisa ukuthuthukiswa nokusetjenziswa kwamalimi wendabuko eSewula Afrika begodu lapho kufaneleko, nangaphetjheya. Isibonelo, i-US inokubambisana namanye wamayunivesithi eSewula Afrika khona kuzakuphuhliswa ukufundwa nerhubhululo lesiZulu. Abafundi baqeda isikhathi esinengi kileziinkhungo bebazwisisa namasiko ngokunjalo. Amahlelo anjalo wokurweyila angaqiniswa abe akhuliswe ngendlela ehlelwe kuhle.

Ebujameni bokuhlangana kwephasi ngakwezomnotho, iSewula Afrika iba mdlali ndima omkhulu ngokurhabako. Ngakho-ke kuqakathekile bona amaSewula Afrika amanengi ngokukghonekako afunde ?amalimi atjhili/weentjhatjhaba?, angenzeli ukurhumutjha ekhaya kuphela kodwana nokunikela ngamathuba wemisebenzi abonakalako ngaphetjheya, ebuzendeni bethu bangaphetjheya, emibusweni esisebenzisana nayo, njll. UmNyango weeNdaba zangaPhandle ngiwo kuphela obandula iimphathiswa ngamalimi weentjhabatjhaba, kodwana kunetlhogeko ekulu yamakghono anjalo welimi, isibonelo, imiNyango yeeNdaba zeKhaya; zeRhwebo namaBubulo, i-SANDF, weeNdaba zokuVatjha. Amahlelo amanengi wefundo ephakamileko kufanele afikeleleke kiwo woke amaSewula Afrika begodu amaSentha kufanele angabuthelela imithombo nelwazi ukwenza bona lokhu kuyafikelelwa.


6.5.3	Ukuphuhlisa ukufundwa kwamalimi wabantu abanzima

Iinkhungo zefundo ephakamileko zibika ukwehla kwesibalo sabafundi abathatha amalimi wabantu abaNzima njengesifundo sikhulu. Ukulwisana nalomukghwa, ama-LRDC angadlala indima ekukhuthazeni abafundi bona bafunde amalimi wabantu abaNzima ngehloso yokungena emabizelweni afana nokufundiswa kwelimi (ukusuka ezingeni le-primary ukuya ezingeni lefundo ephakamileko), ukutjhugulula nokurhumutjha, iimfundo zokuthintana (ezifaka zokukhangisa nokubika iindaba), kanye nobukghwari bokwenza nezokuzithabisa (isibonelo, abatloli bemidlalo yesteji, yomrhatjho nethelevitjhini). Ngombana iinkhungo zefundo ephakamileko sele zizibandakanya ekufundiseni leziimfundo begodu ama-LRDC awanakghono lokufundisa leziimfundo ngokwawo, angabambisana neenkhungo zefundo ephakamileko ngokunikela abafundi abafuna ukufunda kilamaziko iimali (izabelo namkha imifundalize). Irhelebho leemali elinjalo lingamadaniswa namathuba wemisebenzi webandulo elisekelwe elemukweni (ukufunda usebenza) elikghonisa abafundi bathole ilemuko lokusebenza elifaneleko ezikweni abalikhethileko kuma-LRDC neenkhungweni zefundo ephakamileko, namkha, ngokungenelela kwama-LRDC, emaphrojekthini asemphakathini nekorweni yangeqadi. Iimfundo ezikhambelana nelimi godu zingarholela ekuthuthukisweni kwezinto zokufunda nokufundisa emalimini wabantu abaNzima ukuqinisa ukufundisa amabizelo ahlukeneko. Lezizinto godu zingakhiqizwa ngesikhathi seemfundo.

7.	AMAGADANGO WOKUFEZAKALISA

Ikambiso yokuhloma amaSentha wokuRhubhululwa nokuThuthukiswa kweLimi izakwenzeka ngamagadango amathathu:
7.1	IGADANGO LOKUTHOMA (2004)

Phakathi kokhunye okubekwe phambili kuzakuba kubekwa komthangalasisekelo nokufumana imithombo efaneleko yabantu neensetjenziswa, okufaka, umthangalasisekelo wezokuthintana nebuthelelo lekhompyutha. Umlandelande weemfundo zokulingelela uzakuhlonywa ezikweni lamaFa, ukuQiniswa kwelimi nokuFikelelwa komPhakathi. AmaSentha azakuhlahlwa kubonisana ezingeni lephrovinsi ukubeka okuphambili, iindingo neenrhuluphelo zabo boke abadlala indima, khulu khulu umbuso wendawo. Umnqopho wesifundo sokulingelela kuzakuba:
* Kutlama imileyo efaneleko yerhubhululo kizo zoke iindawo okuqalwe kizo (iindlela ezingakangeneleli nezingeneleleko).
* Kukwenza umsebenzi wangaphandle, kucozulula nokuhlathulula idatha.
* Kuthuthukisa amaphrojekthi asebenzako, ahlathululwe kuhle abekelwe iinkhathi ezinemininingwana yoke/okungenziwa neendleko.
* Kuhlongoza amaphrojekthi emNyangweni wezobuKghwari namaSiko okufanele abekwe phambili, avunywe anikelwe neemali.
* Kurhabisa umsebenzi wokuthuthukiswa kwetheminoloji osele uthonyiwe.



7.2	IGADANGO LESIBILI (2005)

Isikhathi siqakathekile mayelana nendima yamaSentha. Ngo-2005 umsebenzi uzakurhaba:

* Ukukhulisa umthangalasisekelo wama-LRDC ngokuya kweemfuno zamaphrojekthi avunywe yi-DAC ne-PanSALB.
* Ukufuna isekelo leemali neemali kubanikeli khona kuzakukhuliswa amaphrojekthi afike kwezinye iindawo zamaphrovinsi.
* Ukuthuthukisa ibuthelelo lekhompyutha elikhulu emsebenzini wokuqinisa/wokuthuthukisa. Ibuthelelweli lizakwenziwa litholakale kwabanye abasebenzisani abafana neminyango yombuso, abarholi bomphakathi, iinhlangano okungasizo zombuso (ama-NGO), nezinye iinhlangano. Kubonelwa phambili bonyana ibuthelelo elinjalo lizakuqakatheka khulu erhubhululweni eliragela phambili, ekucatjangweni kwamaphrojekthi amatjha nekunikelweni kwedatha enembako okuzakuthi ngayo kwenziwe umthethomgomo onamaqiniso ezingeni lendawo, begodu nakancani nezingeni lesitjhaba.

7.3	IGADANGO LESITHATHU (2006 NOKUDLULA LAPHO)

Ngomthangalasisekelo oqinisiweko nekghono eliqinisiweko, imisebenzi izakwenziwa ngokurhaba nobuhle obukhulu. Lokhu kutjho:

* Ukukhulisa imisebenzi namaphrojekthi atjhinge eendaweni zemakhaya. Lokhu kuzakufaka ukuthuthukiswa kwamasentha amancani lapho amaphrojekthi wendawo enye nenye angasungulwa khona abe agcinwe.
* Nakuzakuphathwa bekugcinwe amasentha amancani la, amaSentha amakhulu kuzakufanela bona aqiniswe/akhuliswe. Ubunjalo nobukhulu bokukhuliswa okunjalo, kodwana, buzakubonakala ngokukhamba kwesikhathi, bekwenziwe ngokuya kwemiphumela yerhubhululo, izinga lepumelelo yephrojekthi kanye nokuvunywa kwangaphambili komNyango wezobuKghwari namaSiko nabalingani bawo emaphrovinsini.





8.	IBHAJETHI

Isilinganiso seendleko zeSentha ngayinye esisekelwe kubasebenzi, umthangalasisekelo neendleko zephrojekthi:

I-ayithemu
Unyaka woku-1
Unyaka wesi-2
Ukwanda ngamaphesente ali-10 enyakeni wokuthoma
Unyaka wesi-3
Ukwanda ngamaphesente ali-10 enyakeni wesibili




Abasebenzi
1,752,000.00
1,927,200.00
2,119,920.00
UmNqophisi
402,000.00
442,200.00
486,420.00
UmaBhalana/umaBhalana wezokuPhatha
50,000.00
55,000.00
60,500.00
AbaKhambelanisi x5 @ R150?000
750,000.00
825,000.00
907,500.00
AbaRhubhululi x 5 @ R70 000
350,000.00
385,000.00
423,500.00
AbaSebenza ngaPhandle (umrholo we-awara)
200,000.00
220,000.00
242,000.00
Umthangalasisekelo
307,000.00
337,700.00
371,470.00
Ama-ofisi
100,000.00
110,000.00
121,000.00
Amakhompyutha
100,000.00
110,000.00
121,000.00
Amaphrinta
6,000.00
6,600.00
7,260.00
Umtjhini wefeksi
3,000.00
3,300.00
3,630.00
Ifenitjhara yange-ofisini
26,000.00
28,600.00
31,460.00
Iindleko zokusebenza
10,000.00
11,000.00
12,100.00
Umtjhini wokufothokhopha
24,000.00
26,400.00
29,040.00
Izinto zokutlola nokutlolela
8,000.00
8,800.00
9,680.00
Iinsetjenziswa zokurekhoda
30,000.00
33,000.00
36,300.00
Amaphrojekthi
500,000.00
550,000.00
605,000.00
Ukuqiniswa kwelimi nokuthuthukiswa kwetheminoloji
100,000.00
110,000.00
121,000.00
IRhubhululo neButhelelo lekhompyutha
100,000.00
110,000.00
121,000.00
UkuTlola nokuKhupha imitlolo
100,000.00
110,000.00
121,000.00
AmaMuziyamu wamaFa neLimi
100,000.00
110,000.00
121,000.00
Ukufikelela umphakathi
100,000.00
110,000.00
121,000.00


?
?
INANI
2,559,000.00
2,814,900.00
3,096,390.00

9.	AMAGAMA WOKUPHETHA

Ukuhlonywa kwama-LRDC kuzakuqakatheka khulu ekuragelisweni kweenhloso zomthethosisekelo mayelana nokufikelela umnqopho wokulinganiswa kwamalimi eSewula Afrika. Ngokuzinikela ekutjhugululeni ubujamo bezokuhlalisana bamalimi wemiphakathi yamalimi ebeyingana malungelo ngaphambilini ngendlela ezawalinganisa nesiNgisi nesiBhuru namkha namanye wamalimi amakhulu wephasi, ama-LRDC njengombana acatjangwe ngehla azakuba mthombo omkhulu wokunikela amandla.


Translation of the Structure on page 9
Centre Management Committee ? iKomiti yokuPhatha iSentha
Secretary & Admin ? uNobhala nokuPhatha
Langauge enhancement & Terminology development ? ukuPhuhliswa kweLimi nokuThuthukiswa kweTheminoloji
Research & Databases ? iRhubhululo namaButhelelo weKhompyutha
Writing & Publishing ? ukuTlola nokuGadangisa
Herutage and Language Museums ? amaMuziyamu wamaGugu wesiTjhaba neLimi
Community outreach ? Amahlelo wokufikelela umphakathi



10


<fn>DAC-NLS.OkutjhiwoSiquntoSec.2007-05-18.nr.txt</fn>
OKUTJHIWO SIQUNTO SECALA LIKA-BHE


1. ISINGENISO

Isiqunto seKhotho yezomThethosisekelo ecaleni namba 49/03 laka-Bhe nabaNye babangisana noMarhistrada uKhayelitsha nabaNye esakhutjhwa ngomhlaka 15 ku-Oktoba ka-2004 sayenza yaphambana nomthethosisekelo isektjheni 23 yomThetho 38 ka-1927 yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, kunye nomThetholawulo R200 wemithetholawulo eyamenyezelwa esAzisweni somBuso 10601 sangomhlaka 6 kuFebruwari ka-1987. Ukukhambisana nommoya wesiqunto sikaBhe, umNyango wezomThethobulungiswa nezokuThuthukiswa komThethosisekelo kufuze bona wakhe bewusebenzise ihlelo elibumbeneko lokulawulwa kwamafa wabangasekho elisebenzela woke amaSewula Afrika ngekhwalithi efanako, ngaphandle kokuhlukanisa ngobuzwe, ngobulili bomuntu, ngobudala bomuntu namkha ngesikhathi sokubelethwa komuntu.

Isiquntwesi safuna amatjhuguluko naka alandelako:

* IsiKhulu seKhotho ePhakemeko kufuze bona sithathe amandla wokulawula woke amafa wabangasekho.
* Woke amafa kufuze bona alawulwe ngomThetho 66 ka-1965 wokuLawulwa kwamaFa, njengokutjhugululwa kwawo.
* Woke amafa enziwa ngaphandle kwencwadi yokwaba amafa kufuze bona alawulwe ngomThetho 81 ka-1987 wokwAbiwa kwamaFa ngaphandle kweNcwadi yokwAba amaFa, njengokutjhugululwa kwawo.
* UmThetho wokwAbiwa kwamaFa ngaphandle kweNcwadi yokwAbiwa kwamaFa ukhitjelelwa siqunto sakaBhe ukuqalelela la ongasekho wayethethe namkha ende ngesintu.
* AboMarhistrada balahlekelwa mamandlabo wokulawula amafa wabangasekho. Nokho-ke nanyana kunjalo, kuzakufuneka bona baqedelele iindaba ezibikwe kibo ngaphambi namkha ngomhlaka 15 ku-Oktoba ka-2004. Nokho-ke leziindaba zokwabiwa kwamafa kufuze bona baziqedelele ngomThetho wokwAbiwa kwamaFa ngaphandle kweNcwadi yokwAbiwa kwamaFa.


2. Isendlalelo: Umlando Wamva nje Wokulawulwa Kwamafa WabaNtu AbaNzima Ngaphandle Kweencwadi Zokwaba Amafa

Umlando wamva nje wokulawulwa kwamafa wabaNtu abaNzima ngaphandle kweencwadi zokwaba amafa uhlukaniswe ngeenkhathi ezintathu:

* Ngaphambi kwesiqunto seKhotho yezomThethosisekelo ecaleni lakaMoseneke nabaNye babangisana nesiKhulu nomuNye ? 2001 (2) SA 18 CC ( ? isiqunto sakaMoseneke?);
* Isikhathi hlangana kwesiquntweso nesiqunto seKhotho yezomThethosisekelo eCaleni Namba CCT 49/03 langomhlaka 15 ku-Oktoba 2004 likaBhe nabaNye babangisana noMarhistrata weKhayelitjha nabaNye ( ?isiQunto sikaBhe? ) ne
* Sikhathi ngemva kwesiqunto sikaBhe.

Esikhathini sokuthoma ngaphambi komhlaka 6 Disemba 2002, ideyithi isiqunto sikaMoseneke esathoma ngayo ukusebenza, isibopho sokubeka ilihlo ekulawulweni kwamafa wongasekho, sahlukaniswa ngokobuzwe. IsiKhulu seKhotho ePhakemeko ngiso esasibeke ilihlo ekulawulweni kwamafa wamaKhuwa, wamaKhaladi, wamaNdiya kunye namafa wangaPhandle kweNcwadi yokwAbiwa kwamaFa wabaNtu abaNzima. Igunya namandla wesiKhulu seKhotho ayehlathululwa ( nanje asahlathululwa ) emThethweni 66 ka-1965 wokuLawulwa kwamaFa, njengokutjhugululwa kwawo.

UMarhistrada ongasekho owayehlala ngaphasi kwesiphande sakhe selawulo, kwafanela bona abeke ilihlo ekulawulweni kwelifa lomuNtu oNzima owabhubha anganayo incwadi yokwabiwa kwamafa. UMarhistrada amandla la wawathatha kusektjheni 23 yomThetho 38 ka-1927 wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, nemithethwenilawulo eyamenyezelwa njengesAziso somBuso R200 eGazedeni yomBuso 10601 kaFebrubari ka-1987.

Ilifa lomuNtu oNzima nakabhubhako lalingabiwa ngaphasi komThetho 81 ka-1987 wokwAbiwa kwePahla. Lokhu-ke kwakhe kwenzeka amahlandla amabili. Ehlandleni lokuthoma kukula ongasekho aveza khona asaphila bonyana wenyula ukuphila ngaphasi komThetho wesiNtu. NgokwesAziso somBuso R200, lokhu kwavezwa ngeendlela ezimbili: la ongasekho azibawela khona isitifikedi sokumtjhaphulula emThethweni wesiZulu ngaphasi kwesektjheni 31 yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima kunye nala enyula khona ukuthatha namkha ukwenda ngomthetho wesikhuwa, hayi wesintu. Kwesibili, ilifa longasekho lalingabiwa ngomThetho wokwAbiwa kwePahla ngaPhandle kweNcwadi yamaFa la uNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa wayebona khona ukuthi kwakuzakuba yinto engakalungi ebujamweni bezinto obuthileko ukwaba ilifa ngomthetho wesintu. Omunye nomunye owayefuna ukuhlukaniselwa bona yini okungamsebenzela ngcono lapha kwakufuze bona ayokubonana noNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa akwazi ukubahlukanisela bona bangenza njani.

Esikhathini sesibili, hlangana komhlaka 6 kuDisemba ka-2002 nomhlaka 15 ku-Oktoba ka-2004, isiKhulu seKhotho ePhakemeko sasinamandla wokubeka ilihlo phezu kwawo woke amafa ayelawulwa ngomthetho wesikhuwa, bese kuthi uMarhistrata abe namandla wokulawula amafa abiwe ngomthetho wesintu.

IsiKhulu seKhotho sasisebenzisa amandlaso ngaphasi komThetho wokuLawulwa kwamaFa, kanti-ke aboMarhistrada bona babesebenzisa amandlabo ngaphasi komThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima kunye nemithetholawulo eyayikhutjhwa ngomthetho loyo.

Esikhathini sesithathu, ngemva komhlaka 15 kuOktoba ka-2004, isiKhulu seKhotho ePhakemeko sizakubeka ilihlo ukulawulwa kwawo woke amafa ngokomThetho wokuLawulwa kwamaFa. Woke amafa anganancwadi zokwabiwa kwamafa azakulawulwa ngomThetho wokwAbiwa kwamaFa anganaNcwadi yokwAbiwa, ngamatjhuguluko afaneleko azakuqalelela imitjhado yesintu.

Kuqakathekile ukutjheja bona amatjhuguluko alethwa siqunto sikaBhe abalelwe emva athoma ukusebenza ukusukela ngomhlaka 27 ku-Apreli ka-1994 malungana namafa angakabukuqedelelwa.

Ukuphumelela kwehlelo elitjheli kuzakuqinisekisa bona woke amaSewula Afrika aphathwa ngokulingana, begodu nesithunzi somunye nomunye umuntu sihlonitjhwe.


3. Ubujamo Bakhathesi Bezomthetho

3.1 Iindaba La Ongasekho Abhubha Khona Ngaphambi Komhlaka 27 Ku-Apreli Ngo-1994

Amafa wabantu ababhubha ngaphambi komhlaka 27 ku-Apreli ngo-1994, ayengakabikwa phambilini, kufuze bona adluliselwe esiKhulwini seKhotho.

3.2 Iindaba La Ongasekho Abhubha Khona Ngemva Komhlaka 27 ku-Apreli Ngo-1994

IsiKhulu seKhotho, ( ama-Ofisi wesiKhulu seKhotho neenDawo zokuSebenzela isiKhulu seKhotho ) kufuze bona sibeke ilihlo kiwo woke amafa womuntu ongasekho la ongasekho abhubha khona ngemva komhlaka 27 ku-Apreli ngo-1994. Amafa anjalo azakulawulwa abe abekwe ilihlo ngokomThetho wokuLawulwa kwamaFa.

Nakube ongasekho wabhubha ngaphandle kokutjhiya incwadi yokwaba amafa, amafakhe kufuze bona abiwe ngokomThetho wokwAbiwa kwamaFa ngaPhandle kweNcwadi yokwAbiwa kwamAfa.

3.2 Iindaba Ezingakaqedelelwa Zilawulwa NguMarhistrada

Iindabezi zitjhiywa ezandleni zakaMarhistrada kobanyana aziqedelele ngokulandela ikomba yesiqunto sakaBhe.


4. Amandla Wesikhundla Sama-Ofisi WesiKhulu SeKhotho Neendawo Esisebenzela Kizo

I-Ofisi yesiKhulu seKhotho inamandla phezu kwalokhu okulandelako:

* La ongasekho atjhiye khona iwili ( incwadi yelifa ).
* La ubungako belifa lomuntu ( namkha isilinganiso esihle sobungako belifa ) budlula khona i-R50 000.
* La ilifa lisemtjhonweni khona ( iinkwelede zidlula amafa ).
* La omunye namkha abanye beendlalifa basese bancani khona, begodu abanganamuntu ojamele ukubalekelela ngokusemthethweni.
* Omunye namkha abanye beendlalifa basese bancani khona, begodu nelifa liyimali namkha ingcenye yalo iyimali engaphezulu kwe-R20 000.

Nakufumaniseka bona kwenzeka lobubujamo obungehla, indaba yelifelo kufuze bona idluliselwe e-Ofisini yesiKhulu seKhotho iiNdawo zaso zokuSebenzela eziwela ngaphasi kwelawulo laso.

INdawo yokuSebenzela izakukhetha umuntu kilobubujamo bezinto obulandelako :

* Nakube ongasekho azange atjhiye iwili ( wabhubha ngaphandle kokutjhiya incwadi yokwaba ilifa ); begodu
* Ubungako belifa ( namkha isilinganiso esihle selifelo ) abudluli i-R50 000; begodu
* Ilifa lisebujameni obuhle ( amafa adlula iinkwelede ); begodu
* Zoke iindlalifa sezibabantu abakhulu namkha omunye namkha abanye beendlalifa basese bancani begodu banomuntu ojamele ukubalekelela ngokusemthethweni, nelifa eliyimali liyi-R20 000 namkha ngaphasi kwalokho.


5. Ukuhlukaniswa Kwemisebenzi Ye-Ofisi LesiKhulu SeKhotho NeeNdawo Esisebenzela Kizo

INdawo yokuSebenzela isiKhulu seKhotho iba namandla wokulawula ilifa longasekho, ukusukela mhlazana umnikazilifa abhubhako, ukube yena umnikazilifa uhlala endaweni elawulwa li-Ofisi likaMarhistrada la iNdawo yokuSebenzela isiKhulu seKhotho ikhona.

5.1 La Indawo YokuSebenzela IsiKhulu SeKhotho Inamandla Wokusebenza Khona Begodu Nakube Umraro Ufikele Ezandleni ZesiKhulu SeKhotho

Kilobubujamo bezinto isiKhulu seKhotho sithwele naku umsebenzi osibopho:

* Ukukhupha isitifikedi sokukhetha nakube isibawo siphelele begodu singaqedelelwa ngaphandle kweminye imibandela.
* IsiKhulu seKhotho eKulu kufuze bona sazise umfakisibawo nakufumaniseka ukuthi isibawo akukghonakali bona siqedelelwe ngenca yokuthi kufuze kuzaliswe eminye imibandela, begodu kuneNdawo yokuSebenzela isiKhulu seKhotho eduze komfakisibawo kune-Ofisi lesiKhulu seKhotho. Ukuthi i-Ofisi yesiKhulu seKhotho ingaragela phambili ngokusetjenziswa namkha njani na, sekusemahlombe womfakisibawo osele azisiwe.
* Nakukhethwa umJameli wesiKhulu seKhotho ngaphasi kwesektjheni 18(3), isiKhulu seKhotho kufuze bona sazise iNdawo yokuSebenzela ngaso isikhatheso.

La ongasekho atjhiya khona iwili, kodwa isiKhulu seKhotho sayala iwili leyo, kuphakanyiswa bona isiKhulu seKhotho sikhuphe isitifikedi sokukhethwa, hayi ukuthi indaba leyo siyibuyisele eNdaweni yokuSebenzela.

5.2 La IsiKhulu SeKhotho Sinamandla Khona, Kodwa Ukube Umraro Ufikele Endaweni YokuSebenzela

IiNdawo zokuSebenzela akukafaneli nakancani zeqe imikhawulo yazo ezibekelwe yona. INdawo yokuSebenzela nayithola umraro ongaphandle komkhawulo wawo wamandla wokukhetha umuntu, kufuze bona kwenziwe nakhu okulandelako:

* Umraro awudluliselwe e-Ofisini yesiKhulu seKhotho msinyana.
* Umuntu obike umraro naye akabikelwe ngokudluliswa kwawo. Esazisweneso faka nemininingwana ye-Ofisi lesiKhulu seKhotho.


6. Ubufakazi Bomtjhado Wesintu

Umuntu nakathi batjho wathatha umkakhe isintu namkha nakasithi wenda isintu, kufuneka kuvezwe ubufakazi obusitifikedi. [ Qala usektjheni 4(5)(b) womThetho 120 ka-1998 oVuma imiTjhado yesiNtu njengokutjhugululwa kwawo]. Nakube akukghonakali ukuthi kuvezwe isitifikedi esibufakazi, loyo esifunwa kuye kufuze bona alayelwe bona aye ekhotho efaneleko [ qala usektjheni 4(7) womThetho 120 ka-1998 wokuVunywa kwemiTjhado yesiNtu, njengokutjhugululwa kwawo.].

Nakube umlingani osaphilako womtjhado wesintu uyabhalelwa kuveza ubufakazi bokubhaliswa komtjhadwabo isintu nomlingani wakhe ongasekho ngenca yokuthi umtjhadwabo ungakabukubhaliswa, kufuneka bona umtjhadwabo loyo ayowubhalisa emNyangweni wezangeKhaya, ngokomThetho 120 ka-1998 wokuVunywa kwemiTjhado yesiNtu.

Nasi imininingwana efunekako ukubhalisa umtjhado wesintu:

(a). Isivumelwana samalobolo esinedeyithi yokulobola, nenani leenkomo zamalobolo kunye nanyana ngimiphi eminye imininingwana ekwavunyelwana ngayo yase itlikitlelwa ngizo zoke iinqhema ezifaneleko.
(b). Nakube isivumelwana sokulobolelana senzelwa endaweni yemakhaya, kufuneka nemvumo etloliweko yeKosi yendawo la kwalotjolelwana khona.
( c ). Isitifikedi sokufa namkha ikhophi yaso yomlingani ongasekho, ekubikwa ilifa lakhe.
(d). Umjameli ngamunye wekhabo likamkhwenyana nowekhabo likamakoti kufuze bona baphekelele umlingani oseleko ema-Ofisini wezangeKhaya wangekhabo. Boke abantwaba kufuze baveze iimbhugwana ( ama-ID ) zabo nakubhaliswako.
(e). Kubhadalwa i-R10.00 nakwenziwa isibawo sokubhalisa umtjhado wesintu.


7. Ubudlelwana Hlangana Komtjhado Wesikhuwa Newesintu Kunye Namandla Imitjhado Le Enawo Phezu Kwamafa.

Ikambiso yokuhlanganisa isintu nesikhuwa yinto eqhelileko lapha eSewula Afrika,
ngalokho-ke kuvamisile ukuthi isiga sinye senziwe ngeendlela ezinengi ezihlukahluka ngoburhiyarhiya bazo. Laphokhunye kuyenzeka abatjhadako benze umtjhado wesintu, kuthi khona mhlanokho, namkha emalanganeni ngemva kwalokho, baphinde godu bayokutjhada kwaKomitjhinari. Namariyadlhana enziwako angahle abuyiselwe emva umtjhado wesikhuwa nawulandelwa ngewesintu. Ukukhambisana kwemitjhado emibili, wesintu newesikhuwa ngasikhathi sinye ebantwini abatjhada ngaphambi komThetho 120 ka-1998 wokuVunywa komTjhado wesiNtu, kwabanga imiraro kezomthetho, ngoba umtjhado wesintu wawungakakavunywa mthetho, ngalokho-ke kwakubusa umtjhado wesikhuwa.

Izinto-ke zirarana khulu la umuntu ( kuvamise ukuba yindoda ) afuna khona ukuthatha umfazi wesithathu. Singalinganisa ngokuthi umuntu omduna osuke ekhabo kude wayokusebenza kenye indawo eemayini angathatha umfazi munye ngesintu emakhaya ( ekhabo la asuka khona ), athathe omunye edrobheni ngomtjhado wesikhuwa. Indoda, ngokucabanga ngamalungelo wayo wokuthatha isithembu, kungenzeka ukuthi yenze lokho ngokungalimuki ngeenrarejo zomthetho engahlangabezana nazo ngenca yesenzo sayo sokuthatha isithembu; ngakelinye ihlangothi, enye indoda ewulimukako umthetho ingahle isithathe ngabomu isithembu, ithembele ekuthini izabafihlela iqiniso abomkayo.

Ngoba umThetho oVuma umTjhado wesiNtu awubalelwa emva, imitjhado eyaba khona ngaphambi komthetho lo isabuswa mithetho eyayisebenza ngaphambi kobana umThetho lo uthome ukusebenza ngomhlaka 15 kuNovemba ngo-2000. Imithetho le-ke ingahlukaniswa iingaba ezine :

7.1 Umtjhado Wesikhuwa Oza Muva Wendoda Ethatha Umfazi Wesibili Sele Ithethe Isintu : Ubujamo Bezinto Ngaphambi Komhlaka 2 kuDisemba 1988 ? Iindawo Ezingaphandle Kwe-Transkei.


Mitjhado yesikhuwa kwaphela eyayithathwa njengemitjhado yamambala, ngalokho-ke indoda nayithethe isintu, nayithatha omunye umfazi ngesikhuwa, loyo umtjhado wesikhuwa wawubulala umtjhado wayo waphambilini wesintu, kusale wesikhuwa. Lokho-ke kwakumbangela ubudisi obukhulu umfazi womtjhado wesintu ?olahliweko? womtjhado nabantwabakhe.

Isektjheni 22(27) yomThetho 38 ka-1927 wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima nokho wawunendinyana owawuvikela ngayo umfazi nabantwana abalahliweko indoda nayibhubhako. Ekwabiweni kwelifa, umhlolokazi nabantwabakhe ?abemukwe amalungelo? womtjhado wesintu, babebuya godu balingane nomfazi nabantwana bomtjhado wesikhuwa. Lokho-ke kutjho ukuthi umfazi womtjhado wesikhuwa nabantwabakhe babelahlekelwa malungelwabo wokudla ilifa bodwa nakubhubha unomzana wekhaya, ngaleyindlela-ke bagcine balingana patsi nomfazi nabantwana bomtjhado wesikhuwa.

Nakube i-Ofisi lesiKhulu seKhotho namkha iNdawo yokuSebenzela ihlangabezana nobujamo bezinto obunjengalobu obungehla ngemva kwesiqunto sikaBhe, kufuze kutjhejwe bona umfazi olahliweko womtjhado wesintu kunye nomfazi womtjhado wesikhuwa, bobabili bazakuthathwa ukuthi bamakhosikazi wendoda engasekho nakwabiwa ilifa.


7.2 Umtjhado Wesikhuwa Oza Muva Wendoda Ethatha Umfazi Wesibili Sele Ithethe Isintu : Ubujamo Bezinto Ngemva Komhlaka 2 kuDisemba 1988 Ukuyokufika Kumhlaka 15 kuNovemba 2000 ? Iindawo Ezingaphandle Kwe-Transkei


Ngo-1988 umThetho 3 oTjhugululiweko ka-1988 wezemiTjhado nePahla, owathoma ukusebenza ngomhlaka 2 kuDisemba ngo 1988 wawusithi nanyana abathethene ngesintu bangaphinda godu bathathane isikhuwa, kodwa angeze kwakghonakala ukuthi omunye wabo ayokuthathana nomunye umuntu wesithathu ukube usese khona loyo umtjhado wesintu obahlanganisileko. Nakungenzeka ukuthi omunye walabo abathethene isintu afune ukuyokungena emtjhadweni wesikhuwa angakatlhalani naloyo athethene naye isintu, umtjhado wesikhuwa loyo angeze usebenze. Lokhu-ke kwafakazelwa ecaleni likaThembisile nomuNye babangisana noThembisile nomuNye lika-2002(2)SA 209 (T).

IsiKhulu seKhotho namkha iNdawo yokuSebenzela nayihlangabezana nalobubujamo bezinto obunjengalobu obungehla, kuzakufanela bona aqale bona ngiwuphi umtjhado owawusebenza nakubhubha loyo obhubhileko. Nakube obhubhileko watjhada isintu ( umtjhado wokuthoma ) nomfazi A, wase utjhada umtjhado wesikhuwa nomfazi B ngaphandle kokutlhalana nomfazi A ayemthethe isintu, umtjhado wesikhuwa uba lilize lakolize, ngalokho-ke umtjhado wesintu kujama wona kwaphela. Nakube umtjhado wesintu wahlukaniswa ngaphambi komtjhado wesikhuwa, umtjhado wesikhuwa ngiwo kwaphela ozakusebenza.

7.3 Imitjhado Emibili Ekhamba Ngasikhathi Sinye ETranskei

UmThetho 21 ka-1978 wezemiTjhado eTranskei wawuvumela indoda enomfazi emthethe ngesikhuwa bona ingabathatha abanye abafazi isintu, kodwa kwaphela nakube umtjhado wesikhuwa ekiwo awusiwo wehlanganyelapahla. Ngokunjalo-ke, indoda ethethe umfazi isintu, nayo yayivunyelwe ukuthi ingamthatha omunye umfazi ngesikhuwa, kodwa kwaphela nakube umtjhado wesikhuwa loyo uba ngongahlanganyeli ipahla.

Ye-ke, isiKhulu seKhotho namkha iNdawo yokuSebenzela nayihlangabezana nemihlobo yemitjhado emibili esebenza ngasikhathi sinye ngokomThetho wemiThetho weTranskei, abantu abakiyo yomibili imihlobo yemitjhado le bazakuthathwa ukuthi bakulungele ukudla ilifa lomlingani wabo ongasekho ngaphandle kwencwadi yelifa.

7.4 Ubujamo Bezinto Ngemva Komhlaka 15 KuNovemba 2000


UmThetho 120 ka-1998 oVuma umTjhado wesiNtu wathoma ukusebenza ngomhlaka 15 kuNovemba ngo-2002, wabulala isektjheni 22(1) ukuyokufika ku-(5) yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, wabulala nombandela womThetho wezemiTjhado weTranskei owawuvumela imihlobo yemibili yemitjhado eba khona ngasikhathi sinye.

Isektjheni 2(1) yomThetho oVuma umTjhado wesiNtu ulawula bona ngimuphi umtjhado wesintu ovumelekileko owawukhona nakuthoma ukusebenza umThetho womTjhado wesiNtu lo, uthathwa njengomtjhado ovumakeleko ngazo zoke iindlela.

Usektjheni 10(1) uthi indoda nomfazi abatjhade isintu banelungelo lokuphinda godu batjhade isikhuwa nakube kibo bobabili akakho otjhade isintu nomunye ngeqadi.

Usektjheni 10(4) uthi nanyana usektjheni (1) omncani atjho lokhu akutjhoko, kodwa akunamuntu otjhade isikhuwa ovunyelwe ukutjhada omunye umtjhado godu, nanyana kungaba mtjhado wesikhuwa nanyana kungaba ngewesintu.

UmThetho lo-ke ufakazela ukuthi abantu abatjhade isintu angeze bakghona ukuphinda batjhade isikhuwa nakube omunye wabo kukhona lapho atjhade khona isintu engcenye. Sekunjalo-ke nebantwini abatjhade ngesikhuwa, nabo angeze bakghona ukutjhada isintu ukube ngahlanganye basatjhade isikhuwa.

Margaret Meyer
Masters? Training: Justice College
28 April 2005


IMITLOLO ESETJENZISIWEKO:

1. Justice College: Policy and Procedure Manual: Administration of intestate deceased estates at service points;
2. TW Bennet: Customary Law in South Africa 2000, amakhasi 236 ukuya ku-242.
3. Justice College: Masters? Training Note no.: The administration of intestate Black estates by the Master of the High Court.


1


1


<fn>DAC-NLS.PPMessage.2009-11-17.nr.txt</fn>
Umlayezo obuya kumVikeli womPhakathi
Sele kuliqiniso elaziwako lokobana inarhethu njengezinye iinarha ezinengi isebujamweni obumbi bomnotho. Kwanjesi ubujamo obumbi bomnotho buligama esele liyifetjheni begodu elisetjenziswa khulu ziimbikiindaba begodu ngendlela yinye namkha ngenye siyathinteka ngesenzekwesi.
Njengombana siragela phambili nokuzwa ubuhlungu bobujamo obubudisobu bomnotho obufuna kobana sivikeleke ngokweemali, i-ofisami iragela phambili nokusebenza ngeenghonghoyilo zezondlo zomhlalaphasi ezijanyisiweko. Abamukeli bezondlwezi zizakhamuzi ezidala eziphakathi kweenqhema ezibuthakathaka enarhenethu begodu kanengi ezihlala emtlhagweni.
Iimphakamiso ezibuya e-ofisanami gade zikobana umNyango kufanele wakhe bewuqede izindlu zabo boke abamukeli iimbawo zabo eziphasiswe ngesikhathi. Ukungezelela, amanani weenhlinzekelo ezisasebenzisekako kufanele zisetjenziselwe ukusiza abanghonghoyili njengombana intengo yezinto zokwakha ingezelelekile eminyakeni edlulileko.
Ngesiqiniseko ukubika ubulelesi kuzokuba nomphumela wemiphakathi ephephileko ngesizathu leso i-ofisami yaphenya isinghonghoyilo somuntu obika ubulelesi esiphikisana neZiko lomSebenzi wesiPholisa seSewula Afrika (SAPS) ngokubhalelwa kuhlonipha isithembiso salo sokubhadala umtlomelo we-R75 000 ngemva kokunikela ilwazi elarholela ekubotjhweni kanye nokufunyanwa umlandu emlandwini wokudlelezela. Ngemva kwephenyo ngaphakamisa bona i-SAPS ibhadale umghonghoyili umtlomelo ozeleko njengombana kwathenjiswa begodu nokobana esikhathini esizako i-SAPS ihloniphe ukubhadalwa kwemitlomelo lapho kwenziwe khona iinthembiso.
Sibawa uze ngaphambili neenghonghoyilo zakho, i-ofisami itholakala eendaweni ezihlukahlukeneko zenarha begodu sinenomboro yomrhala engabhadalelwako, 0800 11 20 40 ongayisebenzisela ukwenza iinghonghoyilo. Silindele ukuba nobudlelwano bokusebenza kanye nawe ukuqinisa intandoyenengi yomthethosisekelwethu.
Bekube sikhathi esizako
<fn>DAC-NLS.Promotion&ProtectingLinguisticRights.2010-10-13.nr.txt</fn>
UKUTHUTHUKISA NOKUVIKELA AMALUNGELO WELIMI LEMIPHAKATHI YESEWULA ARIKA:
EZINYE IINDLELA KANYE NEENTJHIJILO
AMAGAMA WOKUTHOKOZA
Manqophana nokuthuthukiswa kanye nokuvikelwa kwamalungelo welimi, iKomitjhini yokuThuthukisa kanye nokuVikela amaLungelo wamaSiko , weZekolo kanye namaLimi wemiPhakathi,ukusuka gadesi iKomitjhini yamaLungelo ye-CRL ngenye yamaziko amanengi wombuso aphathelene neendaba zelimi. Ezinye iinhlangano zifaka phakathi umNyango wezobuKghwari namaSiko kanye nezinye iinhlangano eziyingcenye yazo. Zona zimSebenzi weLizweloke weLimi; iPan South African Language Board (PanSALB) enesibopho samaKomidi weemFunda weLimi (PLC's); iinHlangano zeLimi zeLizweloke ezili-11 (NLB's) kanye namaziko wesiHlathululimezwi ali-11 (NLU's).
Manqophana namalungelo welimi, iKomitjhini yamaLungelo ye-CRL ibona indimayo njengale yokuthuthukisa nokuvikela amalungelo wemiphakathi wokusebenzisa ilimi layo namkha amalimi wayo - ilungelo lokusebenzisa ilimi. Ilungelo lokusebenzisa ilimi kungelibuthelelako, elitjho amalungelo wemiphakathi.
Kwesinye isandla i-PanSALB inesibopho sokutlama nokuthuthukisa amalimi manqophana nokuzuzwa kwelungelo lelimi. Ilungelo lelimi litjho ilungelo lamalimi ngalinye kobana abe khona kanye nokulingana kwethuba lokobana athuthuke. Ngalokho i-PanSALB itjheja ituthuko yobuthekniki bamalimi kanye nokuthuthukiswa okulandelako. Iimbopho zeKomitjhini yamaLungelo ye-CRL kanye ne-PanSALB zifinyelela ebujameni obuthileko manqophana nelungelo lelimi lapho umphakathi utlhoga khona isekelo lokuphakamisa ukuzuzwa kwelungelweli elibuthelelako.
Incwajana le inqophe ukutjengisa umehluko hlangana nelungelo lokusebenzisa ilimi kanye nelungelo lelimi ngokusebenzisa ilandelwano lamarhubhululo anzinze eenghonghoyilweni ezithunyelwe eKomitjhinini yamaLungelo ye-CRL. Amarhubhululo lawa asebenza ukuyelelisa ngamandla wamalimi kanye nemigomo yamalimi emiphakthini yeSewula Afrika.
Isigaba sokuthoma sencwajana sinikela umbiko wetiyori yeenkulumopikiswano zeenkolweni eziphakemeko phakathi kwabosolimi abafunde iingcenye zokuhlalisana namasiko ezithinta ukuthintana ngamalimi kanye nabahleli bamalimi ngelimi zombelele kanye nelimi emgomeni wefundo.
Isigaba sesibili sihlaziya iinghonghoyilo ezithileko ezenziwe neKomitjhini yamaLungelo ye-CRL manqophana namalungelo welimi kanye nelimi emgomeni wefundo.Sihlathulula nendlela iKomitjhini yamaLungelo yaphatha ngayo iinghonghoyilwezi. Yeke sitjheja indlela amalunga ngalinye womphakathi kanye nemiphakathi ethileko zirhumutjha ilungelo lazo lokusebenzisa ilimi begodu zithintwe lilimi elikhona emgomeni wefundo. Ezinye zeentjhijilo eziqalene nokuphumelelisa ilimi emgomeni wefundo zitjengisiwe.
Ngombiko lo orhunyeziweko wephenyo layo ngemilandu ethunyelwe kithi ephathele namalungelo welimi, iKomitjhini yamaLungelo ye-CRL ifuna ukuzalisekisa umsebenzayo ophathelene namalungelo welimi ngokubikaela abantu bayo abanekareko ngaphakathi kwayo yoke imikhakha yomphakathi. IKomitjhini yamaLungelo ye-CRL iyamukela bona kuneendaba ezinengi eziphathelene nelimiezisatlhoga ukuphikiswana ngazo eSewula Afrika. Phakathi kwazo kuletjulwa kwamalimi athileko njengamalimi 'wendabuko', wabanzima namkha we-Afrika kanye nobujamo besiBhuru ngeengaba ezinjalo.
Umnqopho werhubhululweli ngomunye weminengi ethathelwe phambili yiKomitjhini yamaLungelo ye-CRL njengeenhloko zerhubhululo manqophana nokukghonakalisa ukuzwisisa okungcono kombono wamasiko, zekolo nezamalimi.
Iinhloko zifaka phakathi:
Ihlathululo nokuqakatheka kwezenzo zamasiko nezekolo ezisetjenziswa
miphakathi ehlukahlukeneko ekambisweni yamasiko ephathelene nemigidingo yamasiko.
Indima yenarha ekutjengiseni amasiko wendabuko.
Ukuhlolwa kobutjhuba kobujamo bezinto hlangana nezenzo zamasiko kanye nomThethomlingwa wamaLungelo manqophana nemigidingo yesigaba sokukhula komzimba womuntu neyemitjhado.
Isitjhijilo sokuphumelelisa iLimi emGomeni weFundo kanye namandlalo emiphakathini ekhuluma ilimi elifanako.
Ibuyekezo leragelo phambili manqophana nokuzuzwa kokulingana phakathi kweenkolo ngesikhathi sebandlululo eSewula Afrika.
[1] Samukela ukuzibandakanya kwakho eendabeni ezethulwe encwajaneni le [2] begodu silindele ukuzwa iimpendulo zakho. [3]
USihlalo (IKomitjhini yamaLungelo ye-CRL)
Iimphakamiso zomGomo
Ngokunikelwa indlela yenarha yokulungisa nokuthuthukisa yeendaba zokuvikela amafa anciphako begodu ngokutjheja umsebenzi wesitjhaba wokungezelela ukusetjenziswa kweentlabagelo zabantu zeliminengi lenarha, ikambisolawulo yokuvikela amalungelo wokusebenzisa ilimi kanye namalungelo welimi kufanele ilandelwe kuhle ukukhandela ukulahleka kwananyana ngiliphi ilimi, kungatjhejwa inani labantu abakhuluma ilimelo. Isenzo esinjalo sizokukhandela ukulahleka komnikelo ongafani neminye amalimi ngalinye akwenzako emafeni angabonakaliko wobuntu ngelwazi lawo lobudlelwano bendawo bezinto eziphilako nebhoduluko ezihlala kilo kanye nesede yamagugu, imibono nemifanekiso manqophana nemvelo yobukhona kanye nendima yobuntu kiyo. Irhubhululo elenziwe yiKomitjhini yamaLungelo ye-CRL linemiphumela yomgomo ebalingisini abahlukeneko emphakathini. Isisekelo sayo yoke imigomo kufanele sitjengise woke amagugu wokulungisa nokubuyisana njengombana kukhulunywe ngaso emThethwenisisekelo.
Ilimi kufanele lizwisiswe njengeliqakathekileko emqondweni womphakathi wobunjalo kanye nesiko lawo. Ngalokho koke ukwenziwa komgomo welimi kufanele kubandakanye abalingisi bendawo namkha kulandele indlela ethoma phasi ukuya phezulu yokwenza umgomo ngebanga lemvelwawo yokweluleka ngokwentandoyenengi begodu nokobana uziimpilo zokuhlalisana kwabantu ezithintwa bunqopha mhlobo womgomo welimi ekufikwe kiwo.
UmNyango wezeFundo kufanele uvakatjhele godu ihlelo layo lokusekela ngeemali kobana kunikelwe amanani aneleko wabafundisi beenkolo eziphakathi kobana balungiselele ukuzuzwa okuzeleko kwelungelo lokusebenzisa ilimi phakathi kobujamo befundo. Izenzo ezihle ezifana nokutlanywa kwekghonakalo "lakatitjhere ongahlali ndawonye" kobana afundise ngelimi lokubelethwa begodu ukufunda kufanele kutjengiswe emaforamini afana 'neForamu yaboHlokokulu beLizweloke.' Lokhu kungakhandela 'ukufumana godu' emalungiselelweni wokuzuzwa kwamalungelo welimi lemiphakathi.
Ilemuko lethu nokuhlolwa kwemvelo yeenghonghoyilo ezifunyenwe ebantwini abahlukahlukeneko abanekareko ngendaba yelimi eenkolweni, liphakamisa bona ama-SGB anomukghwa wokuthatha ihlangothi ngokukhetha abakwenzako. Ngokutjheja bona iinhlangano ezilawula iinkolo zinamandla wokuthatha isiqunto ngomgomo welimi wesikolo kanye nokufuna isekelo leemali elifaneleko emNyangweni wezeFundo kobana ziphumelelise umgomo onjalo. IKomitjhini yamaLungelo ye-CRL kufanele izibandakanye neenhlangano ezilawula iinkolo ukuthuthukisa ukuzwisiswa okunengi kwamalungelo welimi kanye nokuhlonitjhwa kwamalungelo welimi wabafundi. Indlela kufanele inzinze emalungelweni kobana kutjhidiswe umnqopho ekarekweni lemahluko ehlangana kweenkolo ezihlukeneko kanye nesigaba manqophana nomnqophana nobulungiswa bokuhlalisana kanye nokulingana.
Ekuzameni ukuzuza ukuzibophelela kwelizweloke kobana kulungiswe amafa anciphako, ukwenziwa komgomo welimi kufanele kukghonakalise ikulu-pendulwano kanye nokuzwisisa phakathi kwemiphakathi manqophana namalungelwawo wokusebenzisa ilimi kanye namalungelo welimi. Ngaphandle kokuthuthukisa ukuzwisisa bona alikho ilimi lesigodi lelimi elithileko elingakalungi kwelinye, ukuhlelwa kwelimi nokuthuthukisa kufanele zamukele amalimi weengodi njengengcenye yehlelo lokuphumelelisa. Njengengcenye yehlelo lokuphumelelisa, abakhulumi balimi wesigodi ahlukeneko kufanele balemukiswe bebakhuthazwe kobana bazikhakhazise ngokwazi bona ukuhlukahlukana kwabo okuthileko kwenza umnikelo onothileko manqophana nendlela ejayelekileko yelimi labo. Isibonelo, lokhu kutjho bona yoke imihlobohlobo yeSesotho sa Leboa, njengeKhelovedu neminye, kufanele ingeniswe ngaphasi kwasambreni esibanzi sendlela eyamukelweko ejayelekileko yelimi, Sesotho sa Leboa. Kusibopho seKomitjhini yamaLungelo ye-CRL kanye ne-PanSALB sokubonisana neKomidi yokuBuyekeza yomThethosisekelo kanye nokuphakamisa iingcoco ngendaba le
Abantu abakhuthalele ukwenza izinto zenzeke elimini phakathi kwemiphakathi ethileko kutlhogeka bona balemukiswe ngetlhogeko lokufuna isizo leenhlangano ezihlukahlukeneko ezihlonywe yi-PanSALB kubalwa neehlangano zelimi zelizweloke, amakomidi welimi wesifunda kanye namaZiko wesiHlathululimezwi kobana atlame imithetho yokutlola nokupeledwa kwelimi labo elithileko.
Imiphumela yefundo 'yelimi lokubelethwa' itlhoga ukuhlolwa kabanzi ngokunikelwa kokuba khona kwamaphimbo amabili namkha amanengi ebujameni bagadesi bemadorobheni.
Ngaphakathi kwamaziko wefundo, ilimi kufanele lizwisiswe njengafaneleko ekusebenzeni kwesikolo. Nanyana kunjalo, kufanele lithathwe njengesisombululo sayo yoke imiraro yefundo. Ezinye izinto ezingezako ezingathinta ukusebenza kwabafundi kufanele zihlathululwe bezitjhejwe.
IKomitjhini ye-CRL kufanele iphenye ubujamo bagadesi bomdlalo manqophana nomThetho weSewula Afrika njengombana ukuphunyeleliswa kwemigomo yelimi kuyakhandeleka begodu kuyariyada nakungekho. Amalungelo welimi angafakwa emThethwenisisekelo kodwana nangabe umthetho awudluliswa njengendlela yomThetho; amalungelo welimi asemThethwenisisekelo angahlala amgomo ongafaki boke abantu begodu anikele ituthuko nevikeleko, ngesizathweso, awasebenzi.
njengabatlhogomeli bamalimi namasiko wemiphakathabo, amaZiko weLimi wokuRhubhulula kufanele akhuthazwe bona atlole iindatjana ngamakghonwabo wemsebenzini nangokwakhe ngamalimabo. Lokhu kuzokuqinisekisa bona iinzukulwani ezisesezincani zifunda amalimi lawa bese bazi ngomlando wabo, amasiko, amalimi, izenzo nemigidingo yezekolo.
<fn>DAC-NLS.PubHousingConsumerEdBook.2010-10-13.nr.txt</fn>
Imojula yokuthoma: Umthetho nomgomo wezeziNdlu
Urhulumende wathembisa boke abantu izindlu ngesikhathi somzabalazo - kubayini lokhu kungenzeki?
Urhulumende ufumene ukutlhayela okukhulu kwezindlu. Akunamali eyaneleko kanye neentlabagelo ezikhona ezizokunikelwa boke abantu abatlhoga izindlu khonokho.
Ukwethulwa kwezindlu kuphambili ku-ajenda yelizweloke. Umnqopho karhulumende kutlama ibuthelelo eliragela phambili lemakhiwo kobana abantu babe neyabo ipahla. Urhulumende uthatha isibopho esipheleleko sokunikela woke woke izindlu.
Ukusuka ngesikhathi athatha amandla ngonyaka we-1994, umbuso wakhe ibuthelelo lezindlu zesigidi se- 1,4 elinikela abantu abadlulako kwabaziingidi ezi-5 ngamakhaya avikelekileko. Eminyakeni ebu-8 edlulileko iphesentheji labaninizindlu liphakeme ukusuka ema-66 ukuya ema-77 kibo boke abahlali bemakhaya ngaphandle kwephuzu lokobana inani lezindlu nalo lingezeleleke ngesigidi se- 1,5 ukusuka ngaleso sikhathi.
UmThethosisekelo uthi woke- woke kufanele abe nendlu ekungeyakhe. Ingabe ngizokunikelwa indlu ekungeyami?
Eqinisweni umThethosisekelo uthi "Woke-woke unelungelo lokufumana izindlu ezaneleko". Izindlu ezaneleko azitjho ukuba nendlu. Kunerherho lamahlelo karhulumende wokwethula iindingo zezindlu enarheni le. Lokhu kungafaka phakathi ukuvikeleka kwelungelo langokomthetho lokuhlala emakhiweni namkha enarheni ethileko (ubumnini), kodwana kunamanye amathuba wokukhetha afana nokuqhatjhisa. Ukungezelela, iindingo ezaneleko zezindlu ezizokusekela umthangalasisekelo, izenzelwa, iinkghonakalisi kanye nokuba nemali yokuthenga.
UmThetho wezeziNdlu ukhuluma 'ngeemphephelo ezaneleko'. Kutjho ukuthini lokhu?
Iimphephelo ezaneleko zilinganiswa ngezinto ezithileko eziqakathekileko, kubalwa:
Ukuvikeleka ngokomthetho kwelungelo lokuhlala emakhiweni namkha enarheni ethileko - ubumnini
Izenzelwa ezifana namanzi, ukugcinwa kweendawo zihlanzekile ngokunikela amanzi ahlanzekileko neswiritjhi, igezi kanye nokususwa kweenzibi
Ilungelo lokusebenzisa iinkghonakalisi ezifana neenkolo kanye nomthangalasisekelo ofana neendlela
Ukuba nemali yokuthenga, ukufumaneka kanye nendawo
Ngenza isibawo sendlu eminyakeni emine edlulileko. Ngatjelwa bona izokuthatha iinyanga ezimbalwa kodwana akunalitho elenzekileko begodu angazi bona kwenzakalani ngesibawo sami.
Yoke iminyango karhulumende izibophelele kuBatho Pele, ihlelo elasungulelwa ukwenza ngcono ukwethulwa kwemisebenzi. UmNyango weeNdawo zokuhlala abantu nawo ukhambisana nekambisolawulo yeBatho Pele. Lokhu kuqinisekisa bona umNyango uhlela amazinga wokwethula bese ukhambisana nawo.
Imojula yesibili: Amahlelo wagadesi wezeziNdlu
Ngiyifumana njani indlu karhulumende?
Kokuthoma kufanele wenze isibawo kobana ibizo lakho lifakwe erhelweni lokulindela. Lokhu ungakwenza ezikweni lezezindlu le-ofisi yesiphathimandla sendawo esigodini sakho. Ungahlola neziko lokusekela amakhastamu kobana ingabe ibizo lakho liserhelweni namkha uye ema-ofisini wesiphathimandla esigodini sakho. Bazakukghona ukuhlola ezikweni ledatha bese bayakutjela kobana ingabe userhelweni.
Khuyini ukuhlinzekelwa kwezezindlu?
Ukuhlinzekelwa kwezezindlu kwakarhulumende kumnikelo karhulumende kibomdlalifa abafaneleko ngeminqopho yezezindlu. Umnikelo awubhadelwa abomdlalifa ngekhetjhi. Umnikelo ubhadelwa kumthengi wendlu namkha ebuthelelweni elitjha lezindlu, umnikelo usetjenziselwa ukwakha indlu ekhambisana nobuncani bemikghwa yobutheknikhi kanye namazinga wobutheknikhi bese idluliselwa kumdlalifa ofaneleko.
Ingabe ngikulungele ukuhlinzekelwa ngokwezindlu?
Ukulungela kufanele:
Ulungele isivumelwano: Umenzisibawo kufanele alungele isivumelwano ngokomthetho (isib. ngaphezu kweminyaka eli- 18 yobudala)
Umuntu oba nendlu kokuthoma
Ngakafumani isizo lakarhulumende lezezindlu ngaphambilini
Ungenza isibawo ema-ofisini weemphathimandla zendawo esigodini sakho ezikweni lezezindlu namkha ezikweni lendawo lokusekela amakhastamu lakarhulumende.
Nangabe mina nomlinganani sinomrholo ohlangeneko odlulako ema- R7 000 ingabe ngisakulungele ukuhlinzekelwa?
Lokha umrholwenu ohlanganisiweko ungaphezulu kwe- R7 000 ngeze wakulungela - nanyana kunjalo, nangabe nenza isibawo ngamunye begodu ningaphasi kwe- R7 000 niyakulungela.
Ingabe ngikulungele ukuhlinzekelwa kwezezindlu?
Umenzisibawo kufanele khibe utjhadile namkha ahlale ndawonye nomunye umuntu. Umuntu ongakendi nabathembeli ngokwemali abafakazelweko - njengabantwana namkha amanye amalunga womndeni - nabo bangenza isibawo.
Umenzisibawo kufanele alungele ngokomthetho isivumelwano - ngaphezu kweminyaka eli- 18 yobudala namkha otjhadileko namkha ohlukeneko begodu abe mumuntu ophile kuhle ngokwengqondo.
Umrholo opheleleko kamenzisibawo akukafaneli udlule ama- R3 500. Ubufakazi obaneleko bomrholo kufanele buthunyelwe.
Umenzisibawo namkha nanyana ngubani ekhaya akukafaneli kobana khibe wafunyana iinrhubhelo zezezindlu kurhulumende ngaphambilini ngaphandle kokulandelako:
Abantu abakhubazekileko
Umenzisibawo akukafaneli abe nendlu namkha ikhibe ukhese waba nendlu ngaphambilini ngaphandle kokulandelako:
Abantu abakhubazekileko
Abantu abanesitandi esinganalitho esafunyanwa ngeHlelo lokuBuyiselwa kweNarha
Abantu abafumene indawo yokuhlala kokuthoma ngaphandle kwesizo lakarhulumende kanye nendlu/ukuhlala endaweni, nangabe bakhona, abakhambisani nemikghwa namazinga manqophana neenHlangano zeenDawo zokuhlala zasafuthi. Indawo kufanele ibe nomnikazi begodu itloliswe ngebizo lomenzisibawo bekalungele nokuhlinzekelwa kokuhlanganisa.
Abomdlalifa abakhubazekileko bangafumana iingezelelo ezikhethekileko (eziza ngendlela yokuhlinzekelwa) eeendlini zabo kobana bakghone ukuzihlalela ngokwabo eendaweni ezijayelekileko zokuhlala. Iingezelelwezi zenzelwe ukwanelisa imihlobohlobo yeendingo ezikhethekileko zezezindlu. Iingezelelo ezinjalo ezikhethekileko zifaka hlangana ama-aphroni wekhonkhridi kanye namarempu kobana akghonakalise ubungeno ezindlini, iintlabagelo ezikhethekileko ngeendlini zokuhlambela, amapuleyidi asetjenziswa esiporweni sangaphasi somnyango wokuvikela umnyango kobana ungamotjheki, amabhele womnyango abonakalako kanye namalungiselelo akhethekileko wobungeno beendlwaneni zokuphumela.
Ngisenza njani isibawo sokuhlinzekelwa kwezezindlu?
Kufanele uzalise kuhle iforomu lesibawo okufanele lithunyelwe emnyangweni namkha kwamasipala ofaneleko wesifunda.
La kutlhogeka khona, imitlolo elandelako kufanele iphekelele iforomu lesibawo:
Ikhophi eqinisekisiweko:
ikhasi lemVumo yokuHlala yasafuthi enebhakhowudu emumethe isithombe sikamenzisibawo kanye naleso somlinganakhe
isitifikedi somtjhado (nakufaneleko)
isitifikedi sokuhlongakala somlingani (nakufunekako)
isivumelwano sokwehlukana (nakufunekako)
iintifikedi zamabeletho zabo boke abathembeli (nakufunekako)
Isivumelwano sokuthenga
Isivumelwano sokwakha kanye neplani eqinisekisiweko yokwakha
Ukuthengiswa kwenarha kanye nesiVumelwano sokusekela sokwAkhiwa kweNdlu manqophana ne- ePHP (nakufunekako)
Ubufakazi bokukhubazeka (nakufunekako)
Isibawo sokutjhatjhululwa ekukhupheni imali (nakufunekako)
Liyini iHlelo leliZweloke lokuHlinzekelwa kwezezindlu?
Ihlelo leliZweloke lokuHlinzekelwa kwezezindlu (NHSP) linqophe ukupha amandla ukuthuthukiswa kweendawo zemakhaya kanye nezedorobheni. Umgomo welizweloke wezezindlu uhlathulula bona koke ukuhlinzekelwa okunikelweko kwezezindlu kufanele kuhlangatjezwe ngomnikelo womamukeli - kungaba ngendlela yeemali namkha umsebenzi - ukukhuthaza isiko lokuzibophelela kanye nokubulungela indlu imali. Ihlelo lokuhlinzekelwa kwezezindlu linikela labo abafaneleko nabarhola ama- R3 500 namkha ngaphasi amandla wokukhetha amane ahlukeneko.
Ukuhlinzekelwa okuhlanganiswe nesikolodo
Ukuhlinzekela kokuhlanganisa
Ingabe urhulumende uyatshwenyeka ngabantu abahlala emadorobheni?
Umphakathi weSewula Afrika odlulako kosiquntu uhlala eendaweni zedorobheni. Ihlelo lokuThuthukisa kabutjha lomnyango weendawo zokuHlala abantu elasungulwa ngonyaka we- 1999, linqophe ukwenza ngcono ikhwalithi yebhoduluko ledorobheni belethule ukungalingani kanye nenani lezinto ezingakenziwa ekufanele zenziwe ezifunyenwe kurhulumende womthethokambiso owawuhlukanisa abantu bemihlobo nemibala engafaniko. Lokhu kufaka hlangana amahlelo aragela phambili wokuthuthukisa wonyaka nonyaka athatha yoke imikhakha karhulumende emithathu.
Ziyini izindlu zikarhulumende?
Izindlu zikarhulumende zikukwakhiwa, ubunikazi kanye nokuphathwa kwezindlu zekhwalithi ezifumaneka ngcono ezitloliswe maZiko weZindlu ngeminqopho yeendawo zokuhlala ebantwini abafumana iSizo lomBuso leziNdlu.
Uyini umnqopho weziNdlu zikaRhulumende?
Umnqopho wamano weHlelo lezeziNdlu zikaRhulumende kukghonakalisa ukwethulwa kwezindlu zekhwalithi ezifumaneka ngcono ngokubambisana nomkhakha ozijameleko ngokudlula eHlelweni lokuHlinzekelwa kwezeziNdlu lamaZiko. Lokhu kumanqophana nokwakhiwa kwamabuthelelo wezindlu zabantu abathileko abanqotjhiweko. Ngokunjalo, iHlelo leziNdlu zikaRhulumende lithuthukisa ukuhlanganiswa kwamadorobho, ukuthuthukiswa komphakathi nomnotho kanye nokuvuselelwa komthangalasisekelo nebhoduluko ledorobheni.
Khuyini ukuHlinzekelwa kwezeziNdlu kwamaZiko?
UkuHlinzekelwa kwezezinDlu kwamaZiko kuyindlela yesekelo leemali elinqotjhiswe ekusizeni abantu abakulungeleko ngokwendlela ebekiweko yokufumana ilungelo lokuhlala endaweni ngehlelo eliphethweko lezezindlu ngesekelo nangokuqinisekiswa maZiko wezeziNdlu.
Iyini ikambiso eyenziwe ngcono yezezindlu zabantu (PHP)?
I-PHP lihlelo lezezindlu elinqotjhiswe ekusekeleni amakhaya afisa ukwenza ngcono ukuhlinzekelwa kwawo ngokwakha namkha ukuphatha imakhiwo yezindlu zawo. Abomdlalifa kufanele bahlale eendaweni ezilungisiweko begodu babenobufakazi bobunikazi nangabe bafisa ukuzuza ku-PHP.
Iyini indawo elungisiweko?
Indawo elungiswe ngokupheleleko inikela umndeni nomphakathi:
Amanzi wokusela
Ukuhlanzeka (izindlu zokuphumela kanye nokulahlwa kweswiritjhi)
Ukumunywa kwamanzi wezulu
Indlela
Iyini iHlangano yokusekela?
Ihlangano yokusekela yihlangano yangokomthetho:
Eyamukela beyiphathe ukuhlinzekelwa
Enikela imindeni ezakhela amakhayayo isekelo lobutheknikhi, lezeemali kanye nelokuphatha
Ngubani olungele ukuhlinzekela kwe- PHP?
Abantu:
Abazizakhamuzi zeSewula Afrika namkha abanemvumo yasafuthi yokuhlala
Abatjhadileko namkha abahlala nomlingani wesikhathi eside
Abangakatjhadi, abangaphezu kweminyaka ema- 21 begodu babe nabathembeli
Abarhola i- R1 500 qobe yinyanga namkha ngaphasi
Abangakhange babe nepahla ngaphambilini begodu kwagadesi babanikazi bendawo elungisiweko
Abanelwazi ngalokho isivumelwano esikutjhoko kanye neembopho ezikhambisana naso
Uyini umtlolo omumethe ubufakazi bobunikazi?
Umtlolo omumethe ubufakazi bobunikazi mtlolo wangokomthetho oveza imininingwana yomnikazi wepahla, ihlathululo yepahla kanye nemibandela ekhambisana nepahla. Umtlolo omumethe ubufakazi bobunikazi udlulisa ilungelo lokuba kanye nobunikazi bepahla.
Uyini umtlolo omumethe ubufakazi bokuthengisa?
Umtlolo omumethe ubufakazi bokuthengisa sivumelwano sangokomthetho esibophako lapho umthengi enza isithembiso sokuthenga indlu emthengisini oyithengisako. Umtlolo otloliweko omumethe ubufakazi bokuthengisa kufanele utjengise yoke imibandela yesivumelwano, njengentengo, inomboro yesitandi/isiphande sendlu, ubukhulu bendlu, ilanga lokuhlala, njll.
Ingabe umtlolo omumethe ubufakazi bokuthengisa uyafana nomtlolo omumethe ubufakazi bobunikazi?
Awa. Umtlolo omumethe ubufakazi bokuthengisa sivumelwano hlangana nomthengi kanye nomthengisi. Ngakwesinye isandla umtlolo omumethe ubufakazi bobunikazi mtlolo wangokomthetho ohlathulula umnikazi wepahla, ihlathululo yepahla kanye nemibandela ekhambisana nepahla. Ubufakazi bobunikazi begodu kufanele bugcinwe endaweni ephephileko namkha bubekwe nebhanga kobana bugcineke buphephile.
Lokho okwenzekako nangabe awubhadeli irente.
Lokho umnikazi anesibopho sakho (isibonelo, ukugcina ngendlela ehle).
Ukubhadelwa kwezenzelwa ezifana negezi.
I- NHBRC yihlangano yombuso ehlonywe ngokomThetho wezeziNdlu wamaGadango wokuVikela abasebenzisi-pahla, umThetho wama- 95 wonyaka we- 1998.
Liyini iBubulo leeMali zeziNdlu leliZweloke (NHFC)?
I- NHFC yahlonywa mNyango wezeziNdlu ngonyaka we- 1996 ukuqinisekisa bona woke umSewula Afrika womthombo womrholo wanjalonjalo uyakghona ukufumana imali yokufumana nokwenza ngcono umzakhe.
I-NHFC yenza bona abantu abafuna izindlu bakghone ukufumana imali yokuthenga, yokwakha, yokuqhatjha namkha yokwenza ngcono imizabo. Ayisizi amakhamphani wokwakha ngemali yokwakha.
Awa. Iimbawo zokuhlinzekelwa kwezezindlu kufanele zenziwe bunqopha kurhulumende ema-ofisini karhulumende wezizindlu wendawo kanye nesifunda.
Ngingayifumana njani imali?
Ukufunyanwa kwemali ngenye yeendaba ezikhandelako kwezezindlu. I- NHFC yahlonywa ngonyaka we- 1996 kobana inikele amabhanga ilungelo lokufumana imali yezindlu ezihlangene nokuhlinzekelwa kanye nomrholo ongaphasana. Bekube nje i- NHFC inikele ibhiliyoni yama- R1,5 kobana kusekelwe amaziko ngeemali zezindlu.
Nangabe indlu ithengiwe namkha yakhiwe ngeemali zombuso, yeke kunemikhawulo ngokuthengiswa kwendlu. Imikhawulo le ikukhandela ekuthengiseni indlwakho esikhathini esithileko.
Urhulumende unamalungiselelo akhethekileko wabantu abaphila nge-HIV & AIDS. Ukuba nekhaya elazisako kunganikela ibhoduluko elinepilo, ngokunjalo kwenza iimpilo zibe zide. Akekho okufanele alelwe ukufumana indlu ngebanga lokobana une- HIV.
I- NHBRC yihlangano yombuso ehlonywe ngokomThetho wezeziNdlu wamaGadango wokuVikela abasebenzisi-pahla, umThetho wama- 95 wonyaka we- 1998.
Khuyini engingakwenza nangabe ngifumana bona umfulelo uvuza eenyangeni ezisithandathu ngemva kobana ngihlale khona?
Umakhi wendlu uzakuba nesibopho sokukulungisa lokho. Kuzakutlhogeka bona wenze isinghonghoyilo sakho ngokutlola bese usisa kumakhi wendlu namkha ezikweni elikuhlinzekele indlu.
Ngifumene ukuhlinzekelwa kwendlwami eminyakeni embalwa edlulileko. Kwanjesi itlhoga ukupendwa godu. Ngubani onesibopho salokhu?
Ingabe kutlhogeka bona ngigcine isicimalilo ngendlinami?
Umlilo uyingozi embi khulu kunanyana ngiliphi ikhaya, khulukhulu endaweni yangephunyaneni. Nangabe usebenzisa amakhandlela nepharafeni, kunobungozi obukhulu. Landela amagadango alandelwako ukukhandela ingozi esezako ngokungatjhiyi ikhandlela namkha umlilo ungakatjhejwa. Lungisa nemitjhapho yegezi khonokho. Kuphakanyiswa bona woke amakhaya kufanele abe nesicimamlilo njengegadango lokukhandela.
<fn>DAC-NLS.RecordSheetFalGr12.2007-05-18.nr.txt</fn>




IBIZO LESIKOLO:
ISIGODI:
IBIZO LOMFUNDISI:
IKLASI:
UNYAKA:






ITHEMU 1


ITHEMU 2

ITHEMU 3

INOMBORO YOMSEBENZI
1
2
3
4
5
6







I-ESEYI: Edembako/Hlathululako njll
IMITLOLO: Inoveli/IDrama/Ikondlo
UKUKHULUMA:
Funda / Lalela / Khuluma
UKUKHULUMA:
Funda / Lalela / Khuluma
UKUHLOLA 1:
IMITLOLO YESIVUMELWANO: Imitjho emifitjhani
INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 1
7
8
9
10
11
12
UKUHLOLA 2 :
I-ESEYI: Edembako/Hlathululako njll
UKUKHULUMA:
Funda / Lalela / Khuluma
IMITLOLO: Inoveli/IDrama/Ikondlo
UKUKHULUMA: Response to IMITLOLO3
IINHLAHLUBO ZAPHAKATHI KONYAKA
IPHEPHA 1
IPHEPHA 2







IPHEPHA 3







INANI
INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 2
13
14
15
I-ESEYI: Edembako/Hlathululako njll
UKUHLOLA 3:

AMALUNGISELELO WEENHLAHLUBO
IPHEPHA 1
IPHEPHA 2







IPHEPHA 3







INANI











INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 3
ILANGA LOKUHLOLA

































ACTUAL MARK AMAMAKHI SEKAPHELELE
50
35
10
10
35
20
150

40
50
10
50
20
80
70




100







50
30
50
30
80
70




100







250

350
AMAPHUZU ATJHUGULULELWE KU
XX
XXXXXX
XXXXXX
XXXXXX
XXXX
XXXXXX
100
XX
XXXXXX
XXXXXX
XXXXX
XXXXXX
XX
XX
XX
XXXX
100
XXXXXX
XXXX
XXXX
XX
XX
XXXXXX
100
AMABIZO WABAFUNDI





























































































































<fn>DAC-NLS.RecordSheetHlGr12.2007-05-18.nr.txt</fn>




IBIZO LESIKOLO:

ISIGODI:
IBIZO LOMFUNDISI:
IKLASI:
UNYAKA:






ITHEMU 1


ITHEMU 2

ITHEMU 3

INOMBORO YOMSEBENZI
1
2
3
4
5







I-ESEYI: Edembako/Hlathululako
IMITLOLO: INoveli/IDrama/Ikondlo
UKUKHULUMA:
Funda / Lalela / Khuluma
UKUKHULUMA:
Funda / Lalela / Khuluma
UKUHLOLA 1:
INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 1
6
7
8
9
10
11

IMITLOLO: INoveli/IDrama/Ikondlo
IMITLOLO YESIVUMELWANO (1 Emide = emifitjhani)
UKUKHULUMA : ukuphendula IMITLOLO

UKUHLOLA 2:
UKUKHULUMA:
Funda / Lalela / Khuluma
EXAM
MID-YEAR
IPHEPHA 1
IPHEPHA 2







IPHEPHA 3







INANI











INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 2
12
13
14
I-ESEYI: Edembako/Hlathululako
UKUHLOLA 3:

AMALUNGISELELO WEENHLAHLUBO
IPHEPHA 1
IPHEPHA 2







IPHEPHA 3







INANI












INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 3
ILANGA LOKUHLOLA


































AMAPHUZU WAMAMBALA
50
40
10
10
40
150

50
50
20
30
20
70
80




100







250

410
50
40
70
80




100







250

350
AMAPHUZU ATJHUGULULELWE KU
XXX
XXXXXX
XXXXXX
XXXXXX
XXXXXX
100
XXXXXX
XXXXXX
XXXXXX
XXXXXX
XXXXXX
XX
XX
XX
XX
100
XXXXXX
XXXX
XX
XX
XX
XXXXXX
100
AMABIZO WABAFUNDI
































































































<fn>DAC-NLS.RecordSheetSalGr12.2007-05-18.nr.txt</fn>




NAME OF SCHOOL : IBIZO LESIKOLO

ISIGODI:
NAME OF EDUCATOR: IBIZO LOMFUNDI
IKLASI:
UNYAKA:








ITHEMU 1



ITHEMU 2


ITHEMU 3

INOMBORO YOMSEBENZI
1
2
3
4
5







UKUKHULUMA:
Funda / Lalela / Khuluma
UKUTLOLA Imitjho emide
UKUKHULUMA:
Funda / Lalela / Khuluma
IMITLOLO: Inoveli/Drama/IKondlo
UKUHLOLA 1:
INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 1
6
7
8
9

UKUKHULUMA :
Funda / Lalela / Khuluma
I-ESEYI: Edembako/Hlathululako
UKUKHULUMA :
Funda / Lalela / Khuluma
IINHLAHLUBO ZAPHAKATHI KONYAKA
IPHEPHA 1
IPHEPHA 2







INANI











INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 2
10
11
12
UKUTLOLA Imitjho emifitjhani
UKUHLOLA 2:

AMALUNGI
SELELO WEENHLAHLUBO
IPHEPHA 1
IPHEPHA 2







INANI












INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 3
ILANGA LOKUHLOLA






























AMAPHUZU WAMAMBALA
25
20
25
20
50
140

25
40
25
120
80




200






200

290
20
50
120
80





200




200


270
AMAPHUZU ATJHUGULULELWE KU
XX
XXXXXX
XXXXXX
XXXXXX
XXXXXX
100
XXXXXX
XXXXXX
XXXXXX
XXXXXX
XXXXXX
XXXXXX
100
XXXXXX
XXXXXX
XX
XX
XXXXXX

100
AMABIZO WABAFUNDI
















































































<fn>DAC-NLS.SalGr12.2007-05-18.nr.txt</fn>
SAL GREYIDI 12

ITHEMU 1


ITHEMU 2

ITHEMU 3

INOMBORO YOMSEBENZI
1
2
3
4
5







UKUKHULUMA:
Funda / Lalela / Khuluma
UKUTLOLA: Imitlolo emide
UKUKHULUMA:
Funda / Lalela / Khuluma
UMTLOLO: INoveli/Drama/IKondlo
UKUHLOLA 1:
INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 1
6
7
8
9

UKUKHULUMA:
Funda / Lalela / Khuluma
I-ESEYI: Edembako/Hlathululako
UKUKHULUMA:
Funda / Lalela / Khuluma
IINHLAHLUBO ZAPHAKA
THI KONYAKA
IPHEPHA 1
IPHEPHA 2





INANI











INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 2
10
11
12
UKUTLOLA: Imitlolo emifitjhani
UKUHLOLA 2:

AMALUNGISE
LELO WEENHLAHLU
BO
IPHEPHA 1
IPHEPHA 2







INANI











INANI ELIPHELELEKO LETHEMU 3
AMAPHUZU WAMAMBALA
25
20
25
20
50
140

25
40
25
120
80
200

290
20
50
120
80




200

270
AMAPHUZU ATHUGULULELWE
XXXX
XXXXXX
XXXXXX
XXXXXX
XXXXXX
100
XXXXXXXX
XXXXXX
XXXX
XXXX
XX
XXXXXX
100
XXXXXX
XXXXXX
XXXX
XXXX
XXXXXX
100
AMABIZO WABAFUNDI



































































































































































































































































<fn>DAC-NLS.SocFosterCareProgramme.2007-05-18.nr.txt</fn>




IJIMA LOKUYELELLISA ENARHENI ZOMBELELE
IHLELO LOKUKHULISA ABENTWANA ABANGATJHEJWAKO
UmThetho-sisekelo uyatjho kobana omunye nomunye umntwana unelungelo lokuba nomndeni namkha ukufumana itjhejo elifaneleko. Abentwana abanganatjhejo elifaneleko basengozini yokuthloriswa, bahlale eentradeni namkha bakhahlunyezwe ngokusetjenziswa, namkha bakhukhuthiswe bayokuthengiswa. Ubulwelwe be AIDS ne HIV buragela phambii ekunyazeni iragelo phambili esele lenziwe enarheni yekhethu lokunakelela nokuvikela abentwana kunye nemindenabo. URhulumnde kufuze abe sebujameni bokunikela ngamalungelo weentandana kunye nabentwana ababuthakathaka, umphakathi kumele nawo ubandakanywe kobana abantu kunye nemindeni efuna Ukuthlogomela abentwana ekungasibi babo inikelwe ithuba lokwenza lokho.

Khuyini Ithogomelo lokukhulisa abentwana abangatjhejwako?
Ithlogomelo labentwana abangatjhejwako kubizwa ngomndeni oqakathekileko kunye nesizo lomntwana lezehlalakuhle kunye nomndeni ongahlali woke isikhatjhana namkha isikhathi eside. Kulisizo labentwana abangakhgoni ukuhlala nabazali babo ngebanga lokuthloriswa, lokungatjhejwa, lokuhlongakala kwabazali kunye nokungakhgoni kwesikhatjhana kwabazali ukuthlogomela abentwana. Lapho ke Umntwana ubekwa ezandleni zomuntu ongasimzali namkha umthogomeli womntwana. Umnqopho wethlogomelo lokutjheja abentwana abangatjhejwako kuvikela nokunakelela umntwana lokhu kwenziwa ngokobana kunikelwe ngekhaya elisebujameni obuphephileko kunye nelisebujameni obuhle bezamaphilo ngokukhambisana nesekelo elifaneleko elihlangabezana neemfuno zabentwana. Ukukhgonakalisa ubudlelwana phakathi komntwana, emndeninakhe kunye nakamanye amalunga womndeni kuyakhuthazwa kobana kukhuliswe ivikeleko lokuzwana komndeni ngomnqopho wokubuyisana kwabantu abathintekako nakwenzeka kubuyiswe umntwana emndeninakhe.

Abentwana abangabekwa ekhaya lokutlhogomela abentwana abangakatjhejwa
Kubonakele kobana abentwana bayalidinga ithlogomelo ngokuya kweKhotho yaBentwana elawulwa mThetho wokuNakelela umNtwana umThetho 74 ka 1983, njengobana sewutjhugululiwe. Loku kungafaka hlangana:
Umntwana olahliweko namkha ongakatjhejwa
Umntwana othloriswe ngokomzimba, ngokomseme, kunye nangokomkhumbulo namkha ongakaphathwa kuhle bazali bakhe namkha mthlogemelakhe
Umntwana oyintandana onganamzali namkha umthlogomeli loyo othlogonyela ngugogwakhe namkha ubamkhulwakhe nakha ezinye iinini
Umntwana onomzali namkha umthogomeli ongafunekiko; umntwana okhombisa ukuziphatha okungalawulekiko nakakhalinywa mzali wakhe namkha umthogomelakhe. Umntwana ohlala esitradeni.

Ngubani ongaba mzali ongasuye wamambala womntwana ongakatjhejwa?
Omunye nomunye umuntu ongasimzali wamambala womntwana angaba mzali ongasuye wamambala womntwana ongakatjhejwa?
Umuntu ongasimzali wamambala womntwana ingaba:
Mumuntu ophile tjha onikelwe igunya lokuttjeja umntwana
Ongakhgona ukubonelela ukuphepha nehlalakuhle yomntwana
Onerhuluphelo, nozibopheleleko ekuthlogomeleni kunye nekufezeni iimbophelelo zethlogomelo lelo
Ohlungwe ngusohlalakuhle ngendlela ekhethiweko yokobona uyafaneleka kobana athlogomele umntwana ongasuye wakhe

Oneminyaka engaphezu kweli-18.

UkuSekelwa nguRhulumende ngeeMali
Abazali ekungasibamambala bomntwana bangenza isibawo sokusizwa ngeemali ngurhulumende ngokukhambisana nokusebenza komThetho wokuSizwa kwezeHlalakuhle umThetho 59 ka 1992 kobana kondliwe umntwana. Abazali bamambala kumsebenzabo wokobana banikele ekuthlogomeleni umntwana ngokuya komlayo wokunikela obekwe yiKhotho yaBentwana.

Ikambiso yokuhlalisa umntwana ekhaya lokuthlogomela abentwana abangakatjhejwa
Boke abentwana abadinga ithlogomelo kumele balethwe eenhlanganweni zehlalakuhle namkha ema-ofisini wezehlalakuhle. Usohlakuhle kumele aphenyisise kuhle kobana mbalambala umntwana uyalidinga ithlogomelo nesekelo kunye nevikeleko. Isinghonghoyilo ekhotho yabentwana sivulwa ngusohlalakuhle ngokuya kwesidingo somntwana. Usohlalakuhle, umntwana kunye nabazali ekungasibamambala bomntwana bazakuvela ngaphambikwe Komitjhanara yezeHlakuhle yaBentwana kobana athathe isiqunto ngokunikelwa indawo komntwana ebazalini engungasibo bamambala. UKhomitjhinara ukhupha umlayo okhambisana nomthetho wokuthlogonyelwa kwabentwana. Emva kobana lomlayo sewukhutjhiwe, usohlalakuhle urhelebha umndeni ongasiwo wamambala kobana bafake isibawo sokusizwa ngesondlo sabentwana abangaphasi kwethlogomelo labazali ekungasibo bamambala. Usohlalakuhle uragela phambili ngomsebenzakhe wokutjheja ihlakuhle emndenini ongasiwo wamambala womntwana kunye nomntwana. Itjhejo godu linganikelwa abazali bamambala bomntwana nangabe basaphila bebafuna ukubuyiselwa umntwanabo.

Iimphakamiso zomthetho
Kubonakele kobana umntwana kufuze atlhogonyelwe bekavikelwe ngokuya komThetho wokuThlogomela umNtwana isikhathi esithile. Abazali eyingasibo bamambala bontwana bazaba bazali besikhatjhana kobana batjheje umntwana. Abazali ekungasibo bamambala bontwana abanalungelo lokubabathogomeli, umzekelo, ukutlikitla ukuvuma ukutjhada komntwana. UMntwana ongakatjhejwa uhlala angaphasi kwelawulo lokuthlogomela abentwana iminyaka yakhe beyifikikelele e-18 emva kwalapho uyakhutjhwa ehlelweni lokuthlogonyelwa ngeenzathu ezithile. Umlayo wekhotho wenziwa iminyaka emibili nawuphelelwa sikhathi uyavuselelwa. Nakukhgonakala uyelulwa nguKhomitjhinara njalo ngemva kweminyaka emibili.

Iincwadi ezizintlabagelo ezifunekako
Leziincwadi ezizintlabagelo ziqakathekile nakwenziwa ikambiso yokuhlalisa umntwana ekhaya lokuthlogomela umntwana ongakatjhejwa:

Isitifiketi samabeletho somntwana; nangabe umntwana akasisisakhamuzi se-Sewula Afrika, umazizisi osemthethweni wenarha abelethelwe kiyo kungavunyelwa
Irapoti yesikolweni yomntwana- nangabe uyafunda
Umazisi onebhakhowudi womzali ohlongozwako ongasuye wamambala engeweSewula Afrika
Nangabe umntwana yintandana, iintifiketi zokuhlongakala zababelethi bakhe
Kesinye isikhathi , ama-afidavithi ayafuneka.










IMINININGWNA ENABILEKO YEEMFUNDA
UMNYANGO WEZOKUTHUTHUKISWA KOMPHAKATHI

ISIFUNDA SAKWA KWAZULU -NATAL
Hloko yomNyango
UmNyango WezeHlalakuhle kunye Nokuthuthukiswa KomPhakathi
Private Bag X27
Ulundi
3838
Umtato: (035) 874 3249
Ifeksi: (035) 874 3710

ISIFUNDA S- THLWAGWINI KAPA
Hloko yomNyango
UmNyango WezeHlalakuhle NokuThuthukiswa komPhakathi

Private Bag X5042
Kimberley
8300
Umtato: (053) 874 9177
Ifeksi: (053) 871 2441

ISIFUNDA LIMPOPO
Hloko yomNyango
UMnyango WezamaPhilo kunye NokuThuthukiswa koMphakathi
Private Bag X9302
Polokwane
0700
Umtato: (015) 293 6000
Ifeksi: (015) 293 6211/6220

ISIFUNDA SETHLAGWINI- TJHINGALANGA
Hloko yomNyango
UMnyango WezokuThuthukiswa koMphakathi, amaSiko kunye NemiDlalo
Private Bag X6
Mmabatho
2735
Umtato: (018) 387 0100
Ifeksi: (018) 384 5967

ISIFUNDA SEGAUTENG
Hloko yomNyango
UmNyango WezoThuthukiswa KomPhakathi
Private Bag X35
Johannesburg
2000
Umtato: (011) 355 7600
Ifeksi: (011) 492 1094

ISIFUNDA SEPUMALNGA-KAPA
Hloko yomNyango
UmNyango WokuThlogonyelwa komPhakathi NoKulwa NeNdlala
Private Bag X9112
Cape Town
8000
Umtato: (021) 483 5045
Ifeksi: (021) 483 4783

ISIFUNDA SEFREYISTATA
Hloko yomNyango
UMnyango WezokuThuthukiswa KomPhakathi
Private Bag X20616
Bloemfontein
9300
Umtato: (051) 409 0555
Ifeksi: (051) 407 0753

ISIFUNDA SEMpumalanga
Hloko yomNyango
Umnyango wezamaPhilo NokuThlogonyelwa KomPhakathi
Private Bag x11285
Nelspruit
1200
Umtato: 013 766 3031
Ifeksi: 013 766 3463








ISIFUNDA SEPUMALANGA-KAPA
Hloko yomNyango
UMnyango WezokuThuthukiswa KomPhakathi
Private Bag X0039
Bisho
5605
Umtato: 040 608 5810
Ifeksi: 040 639 1033


IMINININGWANA YOKUTHINTANA YOMNYANGO OMKHULU WEZOKUTHUTHUKISWA KOMPHAKATHI

UMnqophisi-Zombelele
UMnyango WezokuThuthukiswa KomPhakathi
Private Bag X901
Pretoria
0001
Umtato: (012) 312 7500
Ifeksi: (012) 312 7837/ (012) 312 7703
Namkha
Umtato: (012) 312 7386
Ifeksi: (012)323 3733

. e t y. To g e t h e r

<fn>DAC-NLS.SokulethwaKweposoEtjha(2007).2007-05-18.nr.txt</fn>
Sokulethwa kweposo etjha



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Sokulethwa kweposo etjha
AmaTheminali wokwAzisa womPhakathi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Indawo yokuhlala > Imisebenzi yezeposo





Isibawo sokulethwa kweposo etjha

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umnqopho walomsebenzi kunikela izakhamuzi
ngethuba lokwenza iimbawo zomsebenzi wokulethwa
kweposo etjha (amabhokisi weposo namabhokisi
wangeqadi) asebenza ukuthoma ngohlaka 1 Janabari
ukufika ngomhlaka 31 of Disemba wonyaka omunye
nomunye begodu ubhadelwa ngaphambi kwakaDisemba.
Iforomo lesibawo somsebenzi wokulethwa kweposo
etjha kufanele lisetjenziswe kizo zoke iimbawo
ezitjha emisebenzini elandelako:
Amabhokisi weposo (ama-adresi wokuthoma
newesibili weposo)
Amabhokisi wangeqadi
Amaforomo weembawo afunyanwa ngeposo namkha
ngokwe-elektroniki angeze almukelwa
Basebenzisi abatlolisiweko kuphela namkha
abarenti bendawo yokuhlala abatlolisiweko
eendaweni lapho umsebenzi wokulethwa kweposo
ngestrada ungeze ukghoneke, isibonelo, amaplasi,
iinarha eziqatjhiselwa zelimo, iindawo zemakhaya
nezisathuthukako zifanelwa libhokisi leposo
linye lasimahla hlanu kwendawo yokuthathwa
kweposo namkha iposofisi ngokuya kwemikhawulo
yeposofisi kanye nobufakazi bobunikazi namkha
umsebenzi kufanele bulethwe.
Iposofisi lifanelwa kuqinisekisa ilwazi
elisesibaweni.
Obunye ubujamo oburagela phambili butholakala
kwenye nenye iPosofisi namkha kuwebhsayithi
yePosofisi.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-posofisi.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nePosofisi eseduze eSewula Afrika
begodu ubawe iforomo lesibawo kuthela.
Zalisa iforomo lesibawo.
Iforomo lesibawo godu litholakala kuwebhsayithi
ye-Posofisi ngokugandelela ku-P O Box Online
Service.
Amaforomo kufanele aphekelelwe yikhophi yencwadi
yokuzazisa yakho namkha obunye nobunye ubufakazi
bokuzazisa obufana nephaspoti, ilayisense
yokutjhayela begodu bulethwe kuthela eposofisi
eliseduze.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Postal Services Act, 1998 (Act 124 of 1998)
(UmThetho wemiSebenzi yePoso)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Imizuzu elitjhumi ukuya kwelitjhumi nahlanu,
kuye ngokuthi igatja lePosofisi libhizi
kangangani.
[Top]
Iindleko
R225 (iBhokisi lePoso) kanye nedibhodizidi
yeskhiya eyi-R30.
Ibhokisi langeqadi leposo (emakampanini afumana
iposo enengi) libiza R270.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo wesibawo atholakala kiwo woke
ama-Posofisi inarha yoke.
[Top]
Imininingwana yokuthintana
Khuluma noMphathi weGatja lePosofisi namkha
dosela umtato inomboro ethi 0860...










Yabuyekezwa kokugcina :19 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.ThathaItjhijiloLoku.2007-05-18.nr.txt</fn>
Thatha itjhijilo loku-5-NGELANGA





















Goma ukudla oku-5 kweenthelo nemirorho malanga woke!



























Indaba Yamavithamini

Atholakala Adingeka malungana


Amavithamini A (Beta-Caretene)
iinkhwende iphopho ukukhula okujayelekileko
umgade umengu ukubona kuhle
isikwatjhi amabhilikosi anikela ithwethwesi lamathimila
isipinatjhi iimperegisi isikhumba esiphilileko
ibrokholo ukukhula kwamathambo
womzimba namazinyo


Amavithamini C

ibrokholi ipenapula ukwakheka kweenyama
zomzimba
amazambana isithirasi ukwelapheka kwamanceba
ipepere ehlaza amagwaba ukujamelana ngcono nezifo
imihlobo yekhabitjhi iphopho ingezelela ukumunyeka
kwe-ayoni
ibhulomkolo isitrobheri
itamati ilitjhi
isithelo sekiwi

Amavithamini E

i-asparagasi i-avokhado ukwakheka kwamaseli
abomvu weengazi nemisipha
ibrokholo umengu
amaphisi
isipinatjhi ukuvikeleka kwethwethwesi
lamaseli ekulinyazweni
zizinto ezizikhambelako
isikhwende esimhlophe
ilikhi
itamati

Amavithamini B1
amaphisi amaworontji ukugayeka kwamakhabohayidreti,
amazambana idribe amaprotheni namafutha
isipinatjhi igwaba kusekela ikanukisakudla
ithanga ejayelekileko nokusebenza
ibrokholi kwerherho lemizwa
itamati

Amavithamini B2

isipinatjhi amazambana isikhumba esiphilileko
i-asparagasi ukusetjenziswa kwezakhamzimba
ibrokholi ukutjhatjhululwa kwamandla
iletjisi isekela ukubona okujayelekileko


Amavithamini B3

iimbhontjisi ezihlaza igwaba ukuqoviwa kwedlhukhowusu
amaphisi umengu emzimbeni
amazambana ukwenziwa kwamandla sisenzeko
itamati samakhemikhali kumaseli

Amavithamini B6

imihlobo yekhabitjhi ibhanana ukwenzeka kwamaseli abomvu weengazi
ilikhi i-avokhado ukusebenza kwerherho lemizwa
ummongo umengu ukusiza ukwenza amaprotheni emzimbeni
amaphisi ikhabe kudingeka malungana nokwakheka
amazambana kobuchopho

isidlavuzi sefoliki

i-asparagasi ikhabe ukwenzeka kwamaseli
ibrokholi inektharisi ukusebenza kwesisu
isipinatjhi amaworontji ukuvikela ukutlhayela kweengazi
imihlobo yekhabitjhi amapiyera
ikhorogethe i-avokhado
iimbhontjisi ezihlaza
amalikisi


Indaba Yefayibha
(Kumele ugome ifayibha ephakathi kwamagremu ama-30 nama-40 ngelanga)

Ifomyula yamanzi omele uwasele:
* Ubudisi bakho bulinganiselwa ukuyela e-10
* Kuhlukaniswa nge-10
* Kuhlanganiswa nga-2

(Lokhu kuba sibalo samarhalasi wamanzi okumele uwasele ngelanga)
Isibonelo: 87kg = 10 amarhalasi wamanzi

Okuncibilikako:

* Kuqakatheke malungana nokumunya iglukhowusi
* Kunciphisa izinga lamafutha
* Ifayibha encibilikako iriyadisa ukubohla kwesisu, ngalokho kungezelela ukuzizwa usuthi-okuyinto ehle kabazitima ukugoma

isibonelo: amabhanana, amahabhula, iinthelo zesithirasi, amakariya, ubulembu belwandle, iimbhontjisi ezomisiweko, amaphisi, amalentisi

Okungancibilikiko Emanzini

* Kuqakathekile ekuvikeleni nekwelapheni ukuqunjelwa

isibonelo: Amasemula wekoroyi, amazambana (angakahlutjwa), iinkhwende, imiqaphazelo, iinthoro, amalegiyumu, iintanga zamadribe/amapiyera/amahabhula



Ukube amatjhuguluko enziwa babantu epilwenabo bekungaba ngewokugoma okungenani ukudla okuhlanu kweenthelo nemirorho ilanga elinye nelinye, izinga lekankere belingehla ngama-20%

Ukudla okunefayibha enengi namafutha amancani kunciphisa izehlakalo:


zokuqurhelwa ubulwelwe be-aphendiksi amaphayili







Zilungiswa njani iinthelo nemirorho kobana zilungele IPILO EHLE

* Ungaliseleli imirorho emitjha eqobelweko ihlale ngemanzini isikhathi eside ngombana amavithamini azokuphuma.
* Nawupheke imirorho namkha iinthelo, ungalingi ufake ikukusoda ngombana lokho kubulala amavithamini aqakathekileko.
* Ungapheki imirorho ivuthwe ngokweqileko, ipheke ngepani esibekelweko kufikela beyithambe.
* Sebenzisa amanzi amancani khulu ngokwesidingo
* Sika imirorho eneenkhwende ilingane ngokufanako ukuze iphekeke kuhle namsinyana. Imirorho eminengi eneenkhwende seyidinga kwaphela ukukerefiwa kancani ngaphambi kobana igonywe namkha iphekwe. Nakube ukukelwa kuqakathekile, sebenzisa isirhedlana esibukhali ngombana ngaleyondlela kusuka kwaphela amakelo amatsikani.
* Kungcono ukubhaga imirorho neenthelo zingakakelwa (isib. amazambana, ithanga, i-eyiya, itamati, amahabhula nomgade). Amanzi anomukghwa wokumunya amavithamini.
* Nakukghonekako, pheka ngesitimu nofana ngemakhroweyivu imirorho neenthelo ngombana ngaleyondlela kuqinisekisa ukuba khona kwezakhamzimba.
* Ngezelela imirorho (kufaka namakari weenkhwende netheniphu), ekudleni okumnandi.
* Balekela ukukela nokusikelela butjhilweni ngombana izakhamzimba ngobunengi ziseduze namakelo.
* Kela itamati nasele ivuthiwe, lokho kukubalekela ukonakalisa
* Nasele imirorho ivuthiwe, iphakele msinyana ukubalekela ukuyigcina ifuthumele namkha ukuyifuthumeza godu
* Sebenzisa amanzi ebekuphekwe ngawo imirorho ukwenza imihluzi eyahlukahlukeneko ngombana anezakhamzimba.
* Lungisa isaladi erhalisako nemibalabala (ngokungeza isaladakho ngeenthelo ezimibalabala kanye nemirorho).

Rubarubela isi-5

* Bewazi bonyana ukugoma iinthelo ezihlanu nemirorho ngelanga ngenye yeenqunto eziqakatheke khulu ongazenza ukubulunga ipilwakho.

Itjhijilo lokuthatha oku-5 NGELANGA- lilula
Goma okungenani-
yinye ikoro YOKUBOMVU (Lycopene) okutjho itjheri (isithelo), itamati, istrobheri, igwaba, ikhabe
yinye ikoro YOKUTJHELI (Beta-carotene) okutjho, iinkhwende, umgade, iphopho, umengu
yinye ikoro YOKUHLAZA KOTJANI okutjho, imihlobo yekhabitjhi yamakari ahlaza (lutein), amaphisi, iinhlumaya, i-avokhado

nezinye ezimbili ozithandako ngelanga.


HLALA UKHUMBULA NJALO UKUSEBENZA KWEROBODO

Okuphathelene ne-5

IHlangano yePhasi yeZamaphilo iphakamisa bonyana sigome ukudla oku-5 nofana ngaphezulu kweenthelo nemirorho ngelanga. Oku-5-ngalanga lihlahlo nje kwaphela, akunakuthi kumele kube kunengi kangangani.

Kuneenzathu ezinengi ezihle zokukhetha iinthelo nemirorho:

* ZIYATHENGEKA (linganisa kg/kg)
* zinekhalori namafutha APHASI
* zinamavithamini, amaminerali nefayibha EPHEZULU
* ZIKULUNGELE (ziyitjhorense yezamaphilwakho) ZIHLALA zikhona

Yini umudlo?
Umudlo munye ulingana na:
* 1 isithelo esimaphakathi 1 ikomitji yemirorho enamakari ahlaza
* ? ikomitji yesithelo ? ikomitji yesithelo esitjha namkha
esisikelelweko-esiyikhiyubhu umhluzi womrorho
* ? ikomitji yemirorho ephekiweko ? yamakwapa

Iinzathu ezi-5
zokugoma khulu iinthelo nemirorho

* Zilungiseka bezigomeke LULA
* KUNENGI KHULU ongakhetha kikho
* Zikugoma kwendabuko OKUMSINYANA
* ZINAMBITHEKA kamnandi khulu
* Zilungele IPILWAKHO


Ukubona Ithuba

Woke umuntu uyaphumelela nakube urubarubela isihlanu.
Iinthelo nemirorho zisibaseli esinamandla osidingako eenkhathini zobudisi.

Imisebenzi eqintelweko, umsebenzi wesikolo, ama-awara amade emsebenzini, akunanto engakuhlula lokha nawufika emdeni wokuqeda ibanga le-5-A-Day elinye nelinye ilanga.

Nanzi ezinye zeendlela ezimsinyana nezilula zokufikelela koku

5-NGELANGA

ekuseni Sela irhalasi lejuzi etja.
Sikelela isithelo esitjha
namkha uqobelele amakwapa emdokweni
Goqoza isithelo esitjha namkha esiqobelelweko eyogathini yamafutha
amancani.
Goma icezwana lesithelo.


Ngamadina

* fumana isaladi nakha isobho enemirorho.
* faka ilethisi, imihlobo yekhabitjhi, itamati nofana ihabhula elisikelelweko embedlezwaneni lakho.
* faka amasaladi nesipinatjhi nemirorho ehlaza.
* faka izambana elibhagiweko elinekoroyi ephekiweko, itamati eqobelelweko ne-eyiya nofana amakhowe.
* faka iinkhwende nofana iingojwana zeseleri ekudleni kwakho kwamadina.




Isiphungandlala

* lumaluma amadiribe, amaphisi namkha amakwapa wamadiribe.
* thatha amakwapa afana namabilikosi, amakwapipreyimu nofana amafeyi.
* beka imirorho esikelelweko ngesitja ngefrijini ukuze unonde ugoma nanyana ngasiphi isikhathi.

Ukugoma kwantambama

* linga ukuhlala ucabanga ngemirorho njengengcenye ekulu yokugoma kwakho bese ufaka inyama ekhambisanako nofana ifesi
* ngezelela ngemirorho ekugomeni kwakho, njengokufaka ibrokholi esobhenakho nofana ikhaseroli.
* yenza amakebaba ngemirorho eminengi.
* goqoza-khanzinga imirorho (ngenyama encani nofana ngaphandle kwenyama)
* sebenzisa iinthelo ukukghabisa ukugoma kwakho.
* yenza amasaladi ngokusebenzisa iinthelo nemirorho.

Umehliso

* Qobelela iinthelo uziphakele neyogathi neliju kancani
* Yenza isaladi yeenthelo eganukejako
* Sikelela iphopho nofana ipenapula phezu kwe-ayisikrimu enganamlaza.
* Faka iinthelo eziqobelelweko nofana ibheri phezu kwemafini, amakhekhe namkha amabhiskiti.


Khumbula

Ama-enzayimu aseenthelweni ezihlaza nemirorhweni asiza ekugayekeni, ngalokho umzimbakho uzokuba namandla amanengi, okutjho bona, kumele UGOME KHULU IINTHELO NEMIRORHO UKUZE UBE NAMANDLA AMANENGI!

Nawufuna imininingwana eminye tlolela ku: 5-a-Day for better health TRUST
P.O Box 86482, City Deep, 2049.
Umrhala: (011) 6136251/2
Ifeksi: (011) 6136494








<fn>DAC-NLS.TholaIncwadiKamazis.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE


Thola Incwadi kamazisakho eneBhakhowudi khona uzakuvowuta



IJIMA LENCWADI KAMAZISI

INGABE UMTHETHOMLINGWA UTHWELENI?
UmThethomlingwa wamaKhetho ka-1998 owabeka umleyo womthetho wamakhetho ka-1998 uphasiswe yiPalamende. Wasekelwa yi-ANC, Inkatha Freedom Party, PAC, ACDP ne-Freedom Front. Ngaso soke isikhathi sepikiswano ngalomThethomlingwa, iinhlanganwezi zagandelela ukuqakatheka kwekhetho elisemthethweni kanye nomphumela ongasoze waphikiswa. Kodwana, zoke iinhlangano zagandelela isidingo sokuqinisekisa bona labo abafanele ukuvowuta baneencwadi zokuzazisa ezinebhakhowudi.

IZINTO
UmThethomlingwa ufaka hlangana nokhunye, iindaba eziqakathekileko ezifana nokobana ikhetho kufanele libanjwe nini, bobani okufanele bavowute, bobani abangaba boonkhethani neemfuneko kanye namavowuti akhethekileko enziwa ngabanye abantu.

Ezinye iinjamiso zomThethomlingwa zibekwe ngenzasi.
â€¢	UMongameli uzakubiza ikhetho ngaphambi kokuphela kwesikhathi sombuso.
â€¢	Woke amaSewula Afrika angaphezu kweminyaka eli-18 nokudlula lapho angaphakathi kwenarha azakuvunyelwa ukuvowuta. Lokhu akufaki abantu abangakaphili kuhle ngokwengqondo, abagula ngengqondo namkha abavalelwe ngokuya komThetho wePilo yeNgqondo. Labo bantu abagwetjwe ngemilandu ebudisi nabo angeze bavunyelwe ukuvowuta.
â€¢	Amavowuti akhethekileko anendlela yawo eyenziweko. Lamavowuti akhethekileko anqotjhiswe ebantwini ngamabanga aziwako, abangakghoniko ukuvowuta. Abasebenzi babazenda nemindeni yabo ababekwe ngaphetjheya bazakuvunyelwa ukuvowuta. Elinye ihlangothi lamavowuti akhethekileko ngelabasebenzi bekhetho okufaka hlangana amabutho wezokuvikelwa kwakarhulumende, amapholisa namabutho wamajoni. Ukuhlela okukhethekileko kokuvowuta kuzakusebenza kwabarholopheleko, abagulako namkha abangakaqini ngokomzimba, abalupheleko nabomma abasidisi nabo abangakghoniko ukufika eentetjhini zokuvowuta ngebanga lokungakghoni komzimba.

INDLELAKAMBISO
UmThethomlingwa wenza isijamiso sokutloliswa kwabavowuti kanye nokubuthelelwa kwerherho labavowuti. Ukutloliswa kwalabo abazokuvowuta kuzakuhlala kuragela phambili. Nasele umuntu azitlolisile njengomvowuti, imininingwanakhe izakuqinisekiswa encwadini yokutloliswa kwesitjhaba njengombana yenziwa mNyango weeNdaba zeKhaya.

Ngemva kokuqinisekiswa kwemininingwana, igama lakhe lizakufakwa erherhweni labavowuti. Boke amagamabo aserherhweni labavowuti bazakukghona ukuvowuta ngelanga lekhetho elizakubekwa nguMongameli.

IIMFUNO
1.	Nabazakuvowuta, abantu kufanele babe nomazisi onebhakhowudi. Le ngiyo kwaphela incwadi eyamukelekako ngokuya komThethomlingwa wamaKhetho ka-1998.
2.	Abantu abanganamazisi onebhakhowudi, kufanele benze isibawo sakamazisi onebhakhowudi begodu kufanele benze isibawo sesitifikethi sesikhatjhana sokuzazisa, ngaso sona leso sikhathi.
3.	Isitifikethi sesikhatjhana sokuzazisa sisebenza isikhathi esiziinyanga ezili-12, godu singasetjenziselwa ukutlolisa umvowuti ngesikhathi umNyango weeNdaba zeKhaya usasebenzana nencwadi kamazisi.
4.	Isitifikethesi sesikhatjhana sinemininingwana yombawi: inomboro yokuzazisa kanye nesithombe sombawi.
5.	Isitifikethesi sesikhatjhana sizakukhutjhwa kungakapheli ama-awara ama-24, ngaphandle kwebujameni lapho kunganamakhompyutha khona. Ebujameni obunjalo, sizakukhutjhwa ngemva kokubuya kwamayunithi abomakhambangendlwana endaweni lapho isibawo senzelwa khona.
?	Kwamanye amaphrovinsi kuhlonywe amaForamu weeNdaba zeKhaya ukusiza umNyango ngomsebenzi wawo. Amaforamu la kufanele asizwe.
?	Ilwazi leenqhema zekhetho / iinqhema zokuzinikela / iinqhema zemisebenzi ukurhelebha ejimeni lencwadi kamazisi. AmaLunga wePalamende abawiwa bona aqinisekise bonyana ukusebenza ngokuzinikela kunikelwa umNyango weeNdaba zeKhaya. Ebujameni obunje boke abasebenza ngokuzinikela bafanele bazitlolise nomNyango weeNdaba zeKhaya godu kufanele baqinisekise bona baziphatha kuhle. Bazakubandulwa mNyango weeNdaba zeKhaya begodu bazakunikela ngomsebenzi ngendlela engathathi hlangothi, engayamani nezombanganarha nengakalindeli umrholo. Kuzakufuneka bona barhelebhe ekuzalisweni kwamaforomo, ekuthathweni kwamagadangiso wemino yabenziimbawo nokuqinisekisa bona kuhlangabezwana nazo zoke iimfuneko, isibonelo, ukunikelwa kweentifikethi zamabeletho, njll.
?	AmaLunga wePalamende ayabawiwa bona athintane nomjameli womNyango endaweni yangekhabo begodu nakukghonekako benze iqhinga lokobana bangarhelebha bunjani, nokuzibandakanya ngokuzinikela emahlelweni wemirhatjho wokukhulumisana endaweni yangekhabo lapho banganikela ngelwazi mayelana nejima lencwadi kamazisi.


IZINTO EZIQAKATHEKILEKO OKUFANELE ZIKHUNJULWE
1.	Ukusetjenzwa kweencwadi zokuzazisa kuthatha isikhathi esiziimveke ezibunane.
2.	Lapho isitifikethi samabeletho singatholakaliko, thintana nesikhulu sesifunda ukuqinisekisa bona ngiyiphi enye indlela engasetjenziswa. Kodwana, umNyango unemithetho eqinileko ekuqinisekiseni ukukhiqizwa komtlolo wamambala wokuhlolwa khona kuzakukhandelwa ukukhohlakala.
3.	Nayikuthi isibawo sakamazisi siyenziwa nesesitifikethi sokuzazisa sesikhatjhana, ziinthombe ezintathu okufanele zilethwe.
â€¢	zimbili zakamazisi
â€¢	sinye seSitifikethi sokuZazisa sesiKhatjhana
4.	UNgqongqothe weeNdaba zeKhaya uzakwazisa iforomo lokutlolisa lesikhatjhana lokutloliswa kwabavowuti begodu lisengakatholakali.
5.	UmNyango weNdaba zeKhaya unamakhamera emayunithini abomakhambangendlwana akghonakalisa ukuthathwa kweenthombe simahla.
6.	Imibuzo inganqotjhiswa ku: iPhiko lezokuThintana, ngeTjhejo leHloko yezokuThintana enomborweni ethi: (012) 314 8014/5 namkha kufeksi ethi: (012) 316 7032
7.	Iinghonghoyilo ngemisebenzi yomNyango weeNdaba zeKhaya zingethulwa enomborweni yasimahla ethi: 0800 601 190.
8.	ABATHOMA UKWENZA IIMBAWO KODWANA AMABELETHO WABO ANGAKATLOLISWA

Umbawi amabelethwakhe angakhange atloliswe kufanele -
â€¢	azalise iforomo le-BI 9
â€¢	alethe iinthombe ezimbili ezifanako
â€¢	azalise iforomo i-BI 24 njengesibawo sokutlolisa ngemuva kwamabeletho;
â€¢	alethe isiqinisekiso samabeletho ngomhlobo-
-	wesitifikethi sekliniki namkha isibhedlela lapho abelethelwa khona; namkha
-	isitifikethi sesikolo esiqinisekisa ukungena kwakhe kokuthoma esikolweni
-	imvumo yendlu enegama lombawi
-	iintifikethi ezibuya kumqatjhi wangaphambili
-	nanyana ngimuphi umtlolo osiqinisekiso sokubelethelwa eSewula Afrika namkha ukuba sisakhamuzi
6.	Ngelanga lokuvowuta ngumazisi onebhakhowudi kuphela ozakwamukelwa. Kodwana, ebantwini abalahlekelwa bomazisi ngaphambi kwekhetho, isitifikethi sesikhatjhana sokuzazisa sizakukhutjhwa ema-awareni ama-24.

AMAHLELO WOMNYANGO
Ngaphandle kokwaziswa mazombe kwejima lencwadi kamazisi, amahlelo enziwe kiwo woke amaphrovinsi ukuqinisekisa bona abafanele ukuvowuta benza iimbawo zencwadi kamazisi onebhakhowudi.

Ama-iri wokusebenza angezelelwe, ngokuya kweendingo zephrovinsi ngayinye. UmNyango ungavula ama-ofisi ukusuka ngo-07h00 ukufikela ngo-18h00 phakathi kweveke godu nokusuka ngo-08h00 ukuya ku-12h00 ngemiGqibelo. Isiqunto silele khulu esibaweni somphakathi.

Abasebenzi abangezelelweko nabo sele baqatjhiwe ukuqalana nesidingo esandako seencwadi zakamazisi.

Ebujameni lapho kunganama-ofisi weeNdaba zeKhaya, amayunithi abomakhambangendlwana angezelelweko afakiwe.

Amayunithi abomakhambangendlwana ayatholakala emaphrovinsini alandelako:
?	Pumalanga Kapa
?	Tjingalanga Kapa
?	Tlhagwini Kapa
?	Tlhagwini-Tjingalanga
?	Freyistata
?	KwaZulu-Natal
?	Gauteng
?	Limpopo
?	Mpumalanga

Nawufuna ilwazi elinabileko, ukubawa imisebenzi namkha ukunikela ngemisebenzi, abanqophisi beemfunda bomnyango bangathintwa.

Imininingwana yabanqophisi beemfunda ingendlela elandelako:

?	Pumalanga Kapa Nom. L Myataza (043) 643 4699
?	Tjingalanga Kapa Mm M.B. Mgxashe (021) 462 4970
?	Tlhagwini Kapa Nom Y Simons (053) 839 5404
?	Tlhagwini-Tjingalanga (Mjaphethe) Nom M Madimakwane (018)
384 5443
?	Pumalanga Gauteng Nom H Steyn (012) 324 1860
Tjingalanga Gauteng Mm L S Makola (011) 476 2382
?	Freyistata Nom R Ndema (051) 430 3664/6
?	KwaZulu-Natal Nom W E Delport (031) 564 6411
?	Mpumalanga Nom R S Zitha (013) 753 8164
?	Limpopo Nom M V Mabunda (015) 295 5220

UMSEBENZI OSELEKO
7.	Abantu abanengi benze iimbawo zeencwadi zabomazisi kodwana azikathathwa ema-ofisini womNyango weeNdaba zeKhaya. Abomazisaba kufanele bathathwe ngokurhabekako. AmaLunga wePalamende ayabawiwa bona arhelebhe ekusatjalalisweni kwabo.
8.	Abantu labo abangakathomi ukwenza iimbawo zabomazisi abanebhakhowudi kufanele bazenze msinya iimbawo zabo.

Umuntu ongaphasi kweminyaka eli-16 kufanele aphekelelwe lilunga lomndeni, ubuncani bakhona, elimdlula ngeminyaka elitjhumi elizakumenzela isibawo sokutlolisa ngemva kwesikhathi samabeletho. Lomuntu ngaphezu kwemitlolo yokusekela, uzakubawiwa bona enze isifungo (iforomo B1 288) ukuqinisekisa imininingwana yamabeletho.

Abantu abangaphezu kwemiyaka ema-21 bangenza iimbawo ngokwabo zokutloliswa kwamabeletho okudlulelwe sikhathi.

Ebujameni lapho imitlolo esekelako ingatholakaliko umbawi uzakuhlonywa imibuzo sikhulu somNyango khona kuzakuqinisekiswa ubutjhaba bakhe nelanga lamabeletho ngaphandle kokuzaza.


<fn>DAC-NLS.ThumelaNgaphandleIincilibaNam.2007-05-18.nr.txt</fn>
Thumela ngaphandle iinciliba namaqanda wazo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Thumela ngaphandle imikhiqizo yeentjalo
neentjalo
Isibawo semvumo yokuthumela ngaphandle iimfesi
ngo
Thumela ngaphandle iinciliba namaqanda wazo
Isibawo sokuthumela ngaphandle ngokumakethwa
kwepa
Isibawo semvumo yokuthumela ipahla ngaphandle
Ukutlolisa izinto zokuthunyelwa zokwelapha ifuyo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Iimvumo zokuthumela ngaphandle





Isibawo sokuthumela ngaphandle iinciliba
namaqanda wazo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imvumo yokuthumela ngaphandle ebuya ku-Registrar
of Animal Improvement ifuneka ngaphambi kobana
ungathumela iinciliba namaqanda wazo ukusuka
eSewula Afrika. Umbawi kufanele kube mumuntu
namkha ikampani engadosela umuntu ekhotho namkha
nayo idoselwe ekhotho, isibonelo, John Peter
Citizen, namkha John Peter Citizen T/A Diepsloot
Stud, namkha Diepsloot Stud CC, we-Diepsloot
Stud (Pty) Ltd, namkha Diepsloot Ltd.
Nayikuthi umbawi akatlikitli isibawo ngokwakhe,
incwadi egunyaza umtlikitli wesivumelwano ofana
nomsebenzeli ukutlikitla isibawo ukwenzela
umbawi kufanele iphekelele isibawo.
Iimbawo kufanele zilethwe ku-Registrar amalanga
ama-30 ngaphambi kokuthumela ngaphandle.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Khupha iforomo ku-inthanethi bewulizalise
ngokuzeleko. Iforomo godu lingabawiwa
kwa-Registrar of Animal Improvement.
Iimbawo ezingakazaliswa ngokuzeleko
zizakubuyiselwa kumbawi.
Namathisela isiqinisekiso esibuya kudorhodera
wefuyo osiphathiswa bona isiqinisekiso
sezamaphilo esifunwa yinarha ethunyelelwako
kukhanjisenwe naso.
Imali ebhadelwako elungileko kufanele iphekelele
isibawo esinye nesinye. Yenza amatjhege
namaposoda abhadele u: Director-General:
Agriculture.
Imininingwana yebhanka:
Ibhanka: Standard Bank
Igatja: Arcadia
Inomboro ye-akhawunti: 011219556
Ikhodi yegatja: 000845/010845
Letha iimbawo ku:
The Registrar of Animal Improvement
Private Bag X138
Pretoria
0001
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Improvement Act, 1998 (Act 62 of 1998)
(UmThetho wokwEnziwa Ngcono kweenLwana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha amalanga ama-30
ukusetjenzwa.
[Top]
Iindleko
R229
[Top]
Amaforomo azaliswako
Apply for exportation of ostriches or eggs (pdf)
(Isibawo sokuthunyelwa ngaphandle kweenciliba
namaqanda wazo)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 319 7424/34
Ifeksi:012 319 7570/7425
I-adresi yendawo:Delpen Building, Cnr Annie
Botha Avenue and Union Street, Riviera, Pretoria
I-adresi yeposo:The Registrar of Animal
Improvement, Private Bag X138, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :06 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UbulelesiBokwetjiwaKweemaliBe.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ubulelesi bokwetjiwa kweemali be-419 nebe-lotto



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

ISentha ye10111 namaPholisa weMmoyeni
Ukubika ubulelesi ngokungazivezi
Ukubika umuntu olahlekileko
Ukubika ubulelesi ngokungazivezi
Ukubika ukutlhoriswa kwabantu abadala
Iinghonghoyilo ngokuhlongakala ekuvalelweni
maphol
Ubulelesi bokwetjiwa kweemali be419 nebelotto
Ihlelo lokuKhandelwa kobuLelesi iCrime Stop
08600


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukusebenza ngomthetho > Ukubika ubulelesi
kwaSouth African Police Service





Ubulelesi bokwetjiwa kweemali be-419 nebe-lotto


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lokho okubizwa ngoBulelesi be-Nigeria beeNcwadi
bulelesi bokubhadelelwa kweemali phambili.
Ubulelesi lobu godu baziwa ngo "Bulelesi be-419"
begodu benziwa silelesi, esivamise ukuba lilunga
lesiqhema sezelelesi. (Kufanele utjheje, kodwana
bona nanyana ubulelesi lobu busuka e-Nigeria,
iinqhema zeenlelesi zakwezinye iinarha nazo sele
zibungenele).
Ubulelesi buthonywa silelesi esithinta ikampani
eqaliweko, ngokusebenzisa ifeksi, iposo namkha
i-e-mail. Kwenziwa isihlongozo sebhizinisi,
okuvamise ukobana senziwe siqhema seenlelesi
esizenza iimphathiswa eziphezulu zombuso.
Iinlelesi zithi ziphethe imali enengi ebhajedwe
yeqa, okuvamise ukuba madola we-Amerika.
Isihlongozo sifaka ukudluliswa kwemali
ebhajedelwe yeqa ifakwe e-akhawuntini yebhanka
engaphandle kwenarha lapho ubulelesi busuka
khona. Umuntu ofumana ukuthintana uthenjiswa
amaphesente aphakathi kwama-20 ukufika kwama-35
wemali ezakudluliswa njengenzuzo yokusetjenziswa
kwe-akhawunti yebhanka yakhe.
Imali ithathwa kungazimbi ngeendlela ezimbalwa:
Ungazimbi ubawiwa bona afake imali e-akhawuntini
yebhanka ethileko ukurhelebha iindleko
zokuphetha umsebenzi.
Nasele imali ebekiweko ibhadelwe, "kuba
nerarano" elenza kufuneke bona kubhadelwe enye
imali.
Umhlangano uyahlelwa kwezinye iinarha kuthi
nasele ungazimbi afikile enarheni leyo,
athathelwe iphaspoti abe avalelwe abe abhadele
imali eyaneleko.
Imininingwana yebhanka esephepheni elinetshwayo
langokomthetho ingasetjenziswa ukudlulisa imali
ukusuka e-akhawuntini kangazimbi ibe ifakwe
e-akhawuntini elawulwa zizelelesi.
Ubulelesi be-lotto buthonywa babantu
ngokusebenzisa i-e-mail. Isilelesi sizenza
isiphathiswa esibuya eKampanini ye-Lotto
besitjele umuntu bonyana uthumbe i-lotto nanyana
angakhenge athenge ithikithi. Sitjho iinomboro
ezithumbileko ezisetjenziswe ekuthintaneni
nanyana iKampani ye-Lotto isilelesi esithi
sisebenza kiyo ingabakhona begodu neenomboro
kungezithumbileko (njengombana zikhutjhwe
yikampani), lokhu bulelesi. Iindlela ezifanako
ziyasetjenziswa nebulelesini be-419 ukuthatha
iimali kungazimbi.
Ilwazi lokungezelela elikhambelana nalobu
bulelesi litholakala ewebhsayithini yemiSebenzi
yesiPholisa yeSewula Afrika lapho imininingwana
ephathelene nokusebenza kobulelesi, iintjengisi
zobulelesi, isibalo seendlela imali efunyanwa
ngazo kungazimbi kanye namagadango wokuyelelisa
abekiwe.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yemiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Izakhamuzi zeSewula Afrika nabahlali:
o Nayikuthi ufumana incwadi yobulelesi,
dlulisela imitlolo yoke, ilwazi nokuthintana
ku-Interpol.
o Beka bona "Awukalahlekelwa yimali" namkha
"Ulahlekelwe yimali" emitlolweni.
o Nikela ngemininingwana yokuthintana nenomboro
yomtato, namkha yabantu abathintekako.
o Kizo zoke iindaba mayelana nobulelesi lobu,
i-Interpol izakukhulumisana ne-Commercial Crime
Unit (iPhiko loBulelesi beeMali) lemiSebenzi
yesiPholisa seSewula Afrika.
Izakhamuzi zangaphandle nabahlali:
o Feksela ikhophi yokuthintana ye-"419"
efunyenweko ku-Supharintende we-Commercial Crime
Unit yemiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika
namkha iKhomitjhini/uBuzenda/Consulate-General
weSewula Afrika ezakudluliselwa esipholiseni
seSewula Afrika.
o Nikela ngemininingwana yebhanka
(nayifunekako).
o Beka bona "Awukalahlekelwa yimali" namkha
"Ulahlekelwe yimali".
o Nayikuthi kunesakhamuzi seSewula Afrika
ekusebenzeni kwe-"419", beka ngokucacileko
imininingwana efaneleko.
o Nikela ngemininingwana yokuthintana kanye
neenomboro zomtato namkha zabantu abathintekako.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
IGazede yomBuso yeNomboro 22459 yaka 13 Julayi
2001 kanye nesAziso Mazombe seNomboro 1643
selanga elifanako.


[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
ImiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika iqunta
ngesikhathi sokukhutjhwa kwemibiko yeragelo
phambili. Imibiko ivamise ukukhutjhwa njalo
eemvekeni ezimbili kuye ngobujamo bomlandu.
Imibiko yeragelo phambili ayizukunikelwa abantu
lapho bangalahlekelwa yimali khona. Kodwana
kuqakathekile bonyana isipholisa seSewula Afrika
sinikelwe amakhophi weencwadi zobulelesi
be-"419" bona zifakwe kudathabhesi yawo.
IimPhathiswa zokuJanyelwa kweNarha ngaPhetjheya
zeSewula Afrika (ama-South African Consular
Officers) ngaphetjheya zizakudlulisela imitlolo
lapho kube nelahleko yemali ku-SAPS kungakapheli
ama-awara ama-48 ngemva kokufumana imitlolo.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.


[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo weembawo azaliswako kodwana
kuqakathekile ukutjengisa emtlolweni nayikuthi
kube nelahleko.


[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 309 3003/4
I-adresi yendawo:Interpol, Forum Building, Cnr
Bosman and Struben Streets, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X301, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :19 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.Uku-akhredithwaNjengesikhungoE.2007-05-18.nr.txt</fn>
Uku-akhredithwa (ukuhlonitjhwa ngokomthetho) NjengesiKhungo Esiqinisiweko IKhwalithi SeFundo NeBandulo (i-ETQA)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukuakhredithwa ukuhlonitjhwa ngokomthetho
Njengesi
Isibawo KuSAQA Sokuakhredithiwa Njengomphakeli
Wem


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > IsiKhungo sokuLawula
iFundo neBandulo ISETA




Uku-akhredithwa (ukuhlonitjhwa ngokomthetho)
NjengesiKhungo Esiqinisiweko IKhwalithi SeFundo
NeBandulo (i-ETQA)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
IPhiko lokuQinisekisa iKhwalithi kanye neTuthuko
linomsebenzi wokuthuthukisa kanye nokuphathwa
kwemithetho-migomo emanqophana nokuhlonitjhwa
ngokomthetho kwabaphakeli kanye nabahloli
beenkhungo zokuqinisekisa ikhwalithi yefundo
nebandulo (ama-ETQA). Lirhelebha neenkhungo
zokuqinisekisa ikhwalithi yefundo nebandulo
ezifake iimbawo bona nazo zifikelele lapho nazo
zihlonitjhwa khona ngokomthetho. Libuye lisize
ama- ETQA ngokuwahlonipha ngokomthetho bona
akghone ukwenza umsebenzi wokuqinisekisa
ikhwalithi kanye nokupha ilungelo lokuhlonipha
abaphakeli bona bakghone ukwenza imisebenzi
yokuhlahluba ngokwamazinga kanye
nama-qualification (iimfundo) atloliswe
ku-National Qualification Authority (i-NQF).
Ibuye godu itjheje ikhwalithi yama-odithi
wama-ETQA kiyo yoke imisebenzi yokuqinisekisa
ikhwalithi eyenziwako.
IPhiko libuye lingeze ukuhlonitjhwa ngokomthetho
kwama-ETQA khona azakwazi ukuhlola ikhwalithi
yama-qualification (yeemfundo) atlanywe
kabutjha, awela ngaphasi kwekoro etjhejwa ngilo
khulu.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yo-South African Qualifications Authority.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Letha incwadi yeminqopho yakho ePhikweni
lokuQinisekisa iKhwalithi kanye neTuthuko.
Khambela umhlangano obizwa liPhiko khona
kuzakuboniswana ngamaphuzu wokutjhejisa atlolwe
kilomtlolo i-"Criteria and Guidelines for
ETQAs", etholakala esizindeni se-web yakwa-South
African Qualification Authority (SAQA).
Lungisa umtlolo ozawethula, ngokuya
komhlahlandlela i- "Criteria and Guidelines for
ETQAs."
Ngemuva kokwemukela umtlolo wesethulo, bePhiko
lokuQiniseka iKhwalithi kanye neTuthuko
bazakukhambela indawo yakho ukuqinisekisa
ngemininingwana oyitlolileko. IPhikweli
lizakutlola umbiko ngehlahlubo yalokho
okutlolileko. Umbiko lo uzakuthunyelwa
emazingeni aphezulu wokuthatha iinqunto wePhiko
lokuQinisekisa iKhwalithi kanye neTuthuko,
begodu kunesikhathi samalanga ama- 30 wokobana
imiphakathi nayo ingaveza yayo imibono.
Ngemva kwesikhathi sokungavezwa kwemibono
yomphakathi, umbiko wamaphelelo uyenziwa begodu
uthunyelwe ku-SAQA, lapho isiqunto samaphelelo
senziwa khona kanti-ke isikhungo esifake isibawo
sizakwaziswa ngesiphetho leso.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Qualifications Authority Act, 1995
(Act 58 of 1995) (umThetho wezokuLawulwa
kwamaZinga wokuFunda weSewula Afrika)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha isikhathi esingaba ziinyanga
ezisithandathu ukuhlonitjhwa ngokomthetho
(uku-akhredithiwa)
[Top]
Iindleko
Irhelebho leli ngelasimahla.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Imihlahlandlela ngokulungisa okuzakufuneka
nawufaka isibawo, iyatholakala kilomtlolo obizwa
bona ma- "Criteria and Guidelines for ETQAs."
("Amatshwayo atjhejwako nemihlahlandlela
yama-ETQA.")
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 4315000
Ifeksi:012 431 5039
I-adresi yendawo:South African Qualifications
Authority, Quality Assurance and Development,
Hatfield Forum West, 1067 Arcardia Street,
Hatfield, Pretoria
I-adresi yeposo:Postnet Suite 248, Private Bag
X06, Waterkloof, 0145











Yabuyekezwa kokugcina :10 April 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkubekwaKwemikha(1).2007-05-18.nr.txt</fn>

UKUBEKWA KWEMIKHAWULO YEKORO 11: IKORO YAMATEKSI, ESEWULA AFRIKA


Indinyana 30

FUNDA LOKHU NTANZI

(

YINI UMNQOPHO WEFOROMELI ?

Iforomeli libufakazi bokuthi umsebenzi othileko usebenza emqhatjhini othileko.

LIGCWALISWA NGUBANI IFOROMELI?

Mqhatjhi.

LIYAPHI IFOROMELI NALIQEDA UKUGCWALISWA?

Kumsebenzi.

IMILAYELO

Iforomeli lingakhutjhwa umsebenzi nakaphelelwa msebenzi.

TJHEJA

Ngokwendinyana 30 (g), isizathu sokukhutjhwa emsebenzini kufuze sikhutjhwe kwaphela nakube umsebenzi okhutjhwako uyasifuna / uyasibawa

Iforomeli limfuziselo nje kwaphela, hayi ukuthi limlayelo.
Ukugcwalisa umtlolo ngenye indlela ehlukileko kunale nakho kusalungile, ikani nje nakuphelele yoke imininingwana efunekako.


ISITIFIKEDI SOMSEBENZI

Mina, ?????????????????????????????.????
(ibizo nesikhundla somuntu)

We-/wakwa-

???????????????????????????????????.
(ibizo elipheleleko lomqhatjhi)

I-adresi:	????????????????????????????.

????????????????????????????..

Emsebenzini we-/ woku- ?????????????? ??? (umhlobo webizelo / we-ambarha)

Ngifakaza ngiyaqinisa bona

????????????????????????????????????
(ibizo ellipheleleko lomsebenzi)

????????????????????????????????????
(Inomboro yeBhugwana)

Bengisebenza / ngangisebenza ???????????????????

Ukusukela: ????????? ukuyokufikela ?????????????

Njenge- / njengo-

????????????????????????????????????
(umhlobo womsebenzi)

????????????????????????????????????.

Elinye ilwazi ?????????????????????????.


Ekuphumeni kwakhe emsebenzini umsebenzi lo wayerhola: R?????..

??????????????????????.. (inani lomrholo ngamagama)

? nge-awa ? ngelanga ? ngeveke ? ngefotinayithi ? ngenyanga ? ngomnyaka


???????????????? ??????????
Umtlikitlo Womqhatjhi Ideyithi

<fn>DAC-NLS.UkubekwaKwemikha(2).2007-05-18.nr.txt</fn>

UKUBEKWA KWEMIKHAWULO YEKORO 11: IKORO YAMATEKSI, ESEWULA AFRIKA


Indinyana 30

FUNDA LOKHU NTANZI

(

YINI UMNQOPHO WEFOROMELI ?

Iforomeli libufakazi bokuthi umsebenzi othileko usebenza emqhatjhini othileko.

LIGCWALISWA NGUBANI IFOROMELI?

Mqhatjhi.

LIYAPHI IFOROMELI NALIQEDA UKUGCWALISWA?

Kumsebenzi.

IMILAYELO

Iforomeli lingakhutjhwa umsebenzi nakaphelelwa msebenzi.

TJHEJA

Ngokwendinyana 30 (g), isizathu sokukhutjhwa emsebenzini kufuze sikhutjhwe kwaphela nakube umsebenzi okhutjhwako uyasifuna / uyasibawa

Iforomeli limfuziselo nje kwaphela, hayi ukuthi limlayelo.
Ukugcwalisa umtlolo ngenye indlela ehlukileko kunale nakho kusalungile, ikani nje nakuphelele yoke imininingwana efunekako.


ISITIFIKEDI SOMSEBENZI

Mina, ....................................................................................................
(ibizo nesikhundla somuntu)

We-/wakwa-

..........................................................................................................
(ibizo elipheleleko lomqhatjhi)

I-adresi:	.....................................................................................

......................................................................................

Emsebenzini we-/ woku- .......................................... ......... (umhlobo webizelo / we-ambarha)

Ngifakaza ngiyaqinisa bona

............................................................................................................
(ibizo ellipheleleko lomsebenzi)

............................................................................................................
(Inomboro yeBhugwana)

Bengisebenza / ngangisebenza .........................................................

Ukusukela: ........................... ukuyokufikela .......................................

Njenge- / njengo-

............................................................................................................
(umhlobo womsebenzi)

.............................................................................................................

Elinye ilwazi ............................................................................


Ekuphumeni kwakhe emsebenzini umsebenzi lo wayerhola: R.................

.................................................................... (inani lomrholo ngamagama)

) nge-awa n ngelanga n ngeveke n ngefotinayithi o ngenyanga n ngomnyaka


................................................ ..............................
Umtlikitlo Womqhatjhi Ideyithi

<fn>DAC-NLS.UkubekwaKwemikha(3).2007-05-18.nr.txt</fn>

UKUBEKWA KWEMIKHAWULO YEKORO 7: IKORO YABASEBENZI BEMAKHWITJHINI, ESEWULA AFRIKA

Indinyana

FUNDA LOKHU NTANZI

(

YINI UMNQOPHO WEFOROMELI?

Iforomeli libufakazi bokusebenza emqhatjhini.

LIGWALISWA NGUBANI IFOROMELI?

Mqhatjhi.

LIYAPHI IFOROMELI NALIQEDA UKUGCWALISWA?

Liya kumsebenzi.

IMILAYELO

Iforomeli lingakhutjhwa umsebenzi nakalisa / nakalisiswa umsebenzi.

TJHEJA

Ngokwemibandela yesigaba 28(g), isizathu sokulisa umsebenzi singanikelwa umsebenzi kwaphela nakasibawako.
Iforomeli lisilinganiso nje kwaphela, hayi ukuthi liliforomu elilayelweko.. Ukugcwalisa umtlolo ngeforomu elitlanywe ngenye indlela kusalungile nakho , ngoba indabakulu lapha kugcwalisa imibandela yomthetho.

BCEA 5
ISITIFIKEDI SOMSEBENZI

Mina, u- ??????????????????????????????
(ibizo nesikhundla somuntu)

we/wa

???????????????????????????????
(ibizo elipheleleko lomqhatjhi)

i-adresi:	?????????????????????????
?????????????????????????
?????????????????????????

ngifakaza ngiyaqinisa bona

???????????????????????????????
(ibizo elipheleleko lomsebenzi)

???????????????????????????????
(Inomboro yebhugwana / kamazisi)

bengisebenza

ukusukela ???????????.?.. ukuyokufika ?????...???????..

njenge

???????????????????????????????
(umhlobo womsebenzi)

???????????????????????????????

Eminye imininingwana????????????????????..


Ekugcineni kwakhe ukusebenza, umsebenzi lo bekarhola :	R???

??????????..????????????. (inani lemali ngamagama)

? nge-awa ? ngelanga ? ngeveke ? ngefotinayithi ? ngenyanga ?ngomnyaka

???????????????. ??????????
Umtlikitlo womqhatjhi Ideyithi




<fn>DAC-NLS.UkubekwaKwemikhawulo.2007-05-18.nr.txt</fn>
UKUBEKWA KWEMIKHAWULO YEKORO 10:ABANTWANA ABAKHANGISAKO NABENZA IMISEBENZI YOBUKGHWARI NAMASIKO.
Indinyana: 2
FUNDA LOKHU NTANZI
(
YINI UMNQOPHO WEFOROMELI?
Iforomeli lingelokwenza isibawo semvumo yokusebenzisa abantwana abangaphasi kweminyaka eli 15 ekukhangiseni, nekwenzeni imisebenzi yobukghwari namasiko.

LIGCWALISWA NGUBANI IFOROMELI?

Mqhatjhi.

LIYAPHI IFOROMELI NALIQEDA UKUGCWALISWA?

Lithunyelwa ku : Executive Manager: Employment Standards, Private Bag X117, PRETORIA, 0001

IMILAYELO

* Ingcenye C kufuze igcwaliselwe omunye nomunye umntwana umqhatjhi afuna ukumsebenzisa.

Isibawo sakho asiphekelelwe ngilokhu okulandelako:

* Ubufakazi bemvumo yomzali / yomkhulisi womntwana.
* Ubufakazi beminyaka yobudala yomntwana ngamunye.
* Umtlolo otjengisa isikhathi nerherho lomsebenzi elilandelwako la umntwana afuneka khona.

TJHEJA

Isiphathiswa somNyango wezabaSebenzi singahle senze ihlolo, ukufakazela imininingwana yesibawo oyithumeleko namkha sibawe eminye imininingwana ephathelene naso isibawo sakho.

Nakufumaniseka bona utlhayelelwa yindawo yokutlola okhunye eforomeni, ungangezelela ngelinye iphepha.
SD 10.1
UMNYANGO WEZABASEBENZI
ISIBAWO SEMVUMO

TJHEJA : KUFUZE ZIGCWALISWE ZOKE IINKHALA EZIFANELEKO

A. IMINININGWANA YOMQHATJHI
MPLOYER PARTICULARS
(GCWALISA ISIGABA 2 EBAQHATJHINI ABAKHAMBA NGAMUNYE NGAMUNYE, NAMKHA UGCWALISE ISIGABA 3 NAKUBE UGCWALISELA IHLANGANO )

1. IBIZO ELIPHELELEKO LOMQHATJHI NAMKHA LEBIZO IKHAMPHANI ERHWEBA NGALO

?????????????????????????????
2. SIBAWA UGCWALISE LOKHU OKULANDELAKO NAKUBE ISIBAWO NGESOMUNTU MUNYE

UMUNTU MUNYE
2.1. USISAKHAMUZI SESEWULA AFRIKA NA??
? IYE ? AWA
2.2. UMHLOBO KAMAZISI OWUSEBENZISAKO
? IBHUGWANA/I-ID ? IPASPOTI ? IMVUMO YOMSEBENZI
INOMBORO:??????????????????????
(Ubuncani bakhona sibawa kunye kwalokhu okulandelako )

INOMBORO YE-UIF:???????????????...

INOMBORO YAKWA-SARS:???????????????

INOMBORO IKHAMPHANI EREJISTARE NGAYO:???????????

INOMBORO EKUREJISTARWE NGAYO KUKOMITJHINARI WEENLILISO :?????????????

3. SIBAWA UGCWALISE LOKHU OKULANDELAKO NAKUBE UBAWELA IHLANGANO (Ubuncani bakhona sibawa kunye kwalokhu okulandelako)

INOMBORO YE-UIF:???????????????...

INOMBORO YAKWA-SARS: ................................................

INOMBORO IKHAMPHANI EREJISTARE NGAYO: ??????

INOMBORO EKUREJISTARWE NGAYO KUKOMITJHINARI WEENLILISO:.....................................??????????????

4. UMHLOBO WEBHIZINISI
? Ukukhangisa ? Zobukghwari ? Zamasiko
? Zokurhatjha ? Zokumodela ? Okhunye
(Nangabe ngokhunye, kutjho namkha ukuhlathulule)??????????????????????




5. WENYULA UKWAZISWA NGAYIPHI INDLELA?
? NGEPOSI ? NGEFEKSI
6. I-ADRESI YOKUPOSA
?..????????????????????????????
??..???????????????????????????
??..???????????????????????????
IKHOWUDI YOKUPOSA ????..
INOMBORO YEFOWUNI. (??) ????????. INOMBMORO YEFEKSI. (?..) ??????.
I-IMEYILI: ..?..???????????????????????
IPHROVINSI: ? I-Eastern Cape ? I-Free State ? I-Gauteng
? I-KwaZulu-Natal ? ILimpopo ? IMpumalanga
? I-Northern Cape ? I-North-West ? I-Western Cape
7. UMHLOBO WEBHIZINISI ERAGWAKO
??..???????????????????????????
8. UMUNTU EKUNGATHINTANWA NAYE / ABANTU EKUNGATHINTANWA NABO
?..???????????????????????????..
9. I-ADRESI YENDAWO ( YESTRADI )
??????????????????????????????????????.
??????????????????????????????????????.
IDOROBHA:????????????????.?IKHOWUDI YOKUPOSA:?????
IPHROVINSI: ? I-Eastern Cape ? I-Free State ? I-Gauteng
? I-KwaZulu-Natal ? ILimpopo ? IMpumalanga
? I-Northern Cape ? I-North-West ? I-Western Cape

B.	IMINININGWANA YESIBAWO

1.	IINZATHU EZIKHULUMELA UKUSEKELA BONA KUNGANI ISIBAWESI KUFANELE SINIKELWE IMVUMO :
????????????????????????????????????????

????????????????????????????????????????

??.??????????????????????????????????????

????????????????????????????????????????.

?..???????????????????????????????????????

?..?..?????????????????????????????????????

????????????????????????????????????????

????????????????????????????????????????

????????????????????????????????????????

????????????????????????????????????????.

2. ABANTWANA BAZAKUNGENELA AMAHLELO ALANDELAKO NAKA:
? Ukudlala Esiteyiji ? Ukukhangnisa	? Ukurhatjha	? Ukugida nokudansa
? Ukumodela	? Ukuvuma ? Okhunye

( Nangabe ngokhunye, kutjho ukuhlathulule )???????????????????????????????

3. ISIKHATHI IMVUMO LE EFUNELWA SONA: Ukusukela:??????. Ukuyokufika: ???????
4. INANI LABANTWANA ABAKHONA KILEMINYAKA YOBUDALA ELANDELAKO:
-Neminyaka eli 10 kodwa ngaphasi keli 15: ???????
-neminyaka emi 5 kodwa ngaphasi keli 10: ???????
-neminyaka engaphasi kemi 5: ???????
INANI ELIPHELELEKO LABANTWANA ABASEMAHLELWENI:	???????.
5. UMTLIKITLO: ??????????????????..?????????????.

IBIZO: ??????????????????..????????????????

ISIKHUNDLA : ??????????????..??????????????????

IDEYITHI: ??????????????????????????????????...




C.	IMINININGWANA YELWAZI EFUNEKAKO KOMUNYE NOMUNYE UMNTWANA :
(Kufuze kugcwaliselwe omunye nomunye umntwana ozokuqhatjhwa. Kungenziwa amakhophi bese aphekelela isibawo.)

1. Ibizo elipheleleko lomntwana njengoba litlolwe esiTifikedini sokuBelethwa/ePaspotini/ emVumeni yomSebenzi:
Isibongo ???...?????????????????.?????????????
Amabizo????????????????????????????????
2. Umntwana lo usisakhamuzi seSewula Afrika na? ? IYE ? AWA
3. Umhlobo kamazisi owusebenzisako: ? Isitifikedi Sokubelethwa	? Imvumo Yomsebenzi ? Ipaspoti
4. Isitifikedi Sokubelethwa /IPaspoti/Inomboro yemVumo yomntwana: ??????????????.
5. Ideyithi Yokubelethwa: ?????????????????	Ubudala bomntwana: ???????
6. Ubulili bomntwana: ? Duna ? Sikazi
7. Tjengisa bona umntwana lo uzakusebenza / uzakuhlanganyela kangaki ehlelweni namkha emahlelweni la ngelanga linye nangeveke.:

mVulo
Lesib ili
Lesithathu
Lesine
Lesihlanu
mGqibelo
Sonto
Amalanga weveke: (merega ngetshwayo ( )







Inani lama-awa womsebenzi ngelanga







Inani lama-awa umuntu akhona ngbawo emsebenzini ngelanga








Inani lama-awa ngeveke: ??????..
Inani lama-awa umuntu akhona ngawo emsebenzini:	??????..
8. Umntwana lo njenganje uyafunda na? ? Iye ? Awa
(a) Umsebenzi lo / ukungena kwakhe ehlelweneli kuyakuliya na ukuya kwakhe eemfundweni zakhe? ? Iye ? Awa
(b) Nakube uzakuliyeka, uzakurarululwa njani loyo umraro?:
????..??????????????..???????????????????
???????????????...??????????????????????.

?????????..?????????????????...???????????

???????.???????????????????????????????

????????.??????????????????????????????.
9. Ubufakazi bemvumo (buphekelela isibawo esitloliweko ) Iye ? Awa ?
10. Ubufcakazi beminyaka yobudala ( buphekelela isibawo esitloliweko)	? Iye ? Awa



<fn>DAC-NLS.UkubhadelaImaliYesondlo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukubhadela imali yesondlo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo semali yesondlo
Ukubhadela imali yesondlo
Ukutjhugulula imali yesondlo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuba mbelethi > Isondlo





Ukubhadela imali yesondlo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isondlo sibopho sokunikela omunye umuntu izinto
aphila ngazo, isibonelo, umntwana osesemncani,
ngendawo yokuphephela, ukudla, izembatho, ifundo
netlhogomelo lezokwelapha; ukunikela ngerhelebho
elitlhogekako ukunikela ngalezi zinto
eziqakathekileko. Lomsebenzi usekelwe
etjhebiswaneni leengazi, uku-adoptha namkha
eqinisweni lokuthi abalingani batjhadile.
Isiphathiswa sesondlo sizakutlhoga iindingo
zabantwana besikurhelebhe ukubalisisa ukobana
sisondlo esingangani ozasibhadela. Omunye
nomunye umbelethi kufanele afake isandla ngokuya
kwesiquntu somrholo wakhe.
Ngubani okufanele abhadele isondlo?
Umntwana kufanele asekelwe abe ondliwe
babelethi bakhe bemvelo namkha aba-adopthako,
kungaqalwa ukobana batjhadile, bahlala bobabili,
bahlukene namkha bahlukanisile
ngugogo nobamkhulwakhe, kungaqalwa ukobana
ababelethi bomntwana bebatjhadile namkha njani.
Kodwana lokhu kungahluka ngokuya kobujamo.
Isibopho sokusekela umntwana sitholakala
ebujameni obulandelako begodu nangeendlela
ezilandelako:
Ebujameni bomntwana obelethelwe ngaphandle
komtjhado, bobabili ababelethi banesibopho
sokunikela isekelo.
Ebujameni bomntwana obelethelwe ngaphandle
komtjhado, bobabili ababelethi banesibopho
sokunikela isekelo
Ebujameni bomntwana ababelethi bakhe
abahlongakeleko, ilifa kufanele linikele
ngesekelo, kungaqalwa bonyana ababelethi
bebatjhadile namkha njani.
Ebujameni obuthileko ugogo nobamkhulu namkha
abantwana bakwabo banesipopho sokunikela
isekelo.
Isibopho sokusekela ilunga lomndeni asipheleli
ekusekeleni umntwana. Omunye nomunye umuntu,
kungaqalwa iminyaka, angabawa isekelo namkha
isondlo kwelinye ilunga lomndeni nayikuthi:
Ilunga lomndeni elifuna isekelo alikghoni
ukuzisekela.
Ilunga lomndeni okufunwa kilo isondlo
lingakghona ukubhadela imali efunwako.
Sebenzisa iindlela ezilandelako ukubhadela
isondlo
Umlayo wesaziso sokudoswa kwemali (i-Garnishee
order): lapho ikampani oyisebenzako idosa imali
bunqopha emrholweni wakho.
Ukubhadela ngekhetjhe: ungaya ekhotho ubhadele
imali ekhawunthareni.
Ukubhadela bunqopha e-akhawuntini yebhanka:
ungadibhozida imali e-akhawuntini yebhanka
yomuntu okufanele ayifumane.
Bobabili obhadelako nomamukeli wesondlo kufanele
ngaso soke isikhathi bazise ikhotho nayikuthi
imininingwana yabo yebhanka iyatjhuguluka,
ngombana ebujameni obunjalo umlayo wekhotho
omutjha ungakhutjhwa.
Nayikuthi imali yesondlo ayibhadelwa ngelanga
elithileko, igadango lizakuthathelwa kuphela
umuntu okufanele abhadele nayikuthi umamukeli
unghonghoyila esiphathisweni sesondlo begodu
wenza istatimende ngaphasi kwesifungo. Yazisa
isiphathiswa sesondlo e-ofisini eliseduze
lekhotho kamarhastrada ngokurhaba okukghonekako
nayikuthi isondlo asikabhadelwa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Umlayo wekhotho uzakubeka indlela yokubhadela
oyikhethileko.
Amagadango weendlela ezihlukeneko angendlela
elandelako:

Nayikuthi ubhadela ngomlayo wesaziso sokudoswa
kwemali

ikampani oyisebenzako izakudosa imali bunqopha
emrholweni wakho
Nayikuthi ubhadela ngekhetjhe,

tjhinga ekhotho bewubhadele imali
ekhawunthareni.
Nayikuthi ubhadela bunqopha e-akhawuntini
yebhanka,

dibhozida imali bunqopha e-akhawuntini yebhanka
yomamukeli, utjho inomboro yereferensi
oyinikelwe yikhotho; begodu
feksela ubufakazi bokubhadela (islibhu
sokudibhozida namkha irasidi) ekhotho.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Maintenance Act, 1998 (Act No. 99 of 1998)
(UmThetho weSondlo) nemiThetjhwana ekhambelanako

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Uzakuphathwa ngokulingana nangobuntu,
ngesithunzi nehlonipho, begodu ngokurhaba
nobuhle obukghonekako.
Nayikuthi kuyatlhogeka, unganghonghoyila

emPhenyini weSondlo
esiPhathisweni seSondlo
kuMphathi weKhotho
eHlokweni yesiFunda eSentha yokuSebenza kuHle
Khulu
ePhrojekthini yeSondlo yomNyango wezoBulungiswa
nokuThuthukiswa komThethosisekelo
ebuNqophisini beeNdaba zobuLili emNyangweni
wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Form B: Substitution or Discharge of existing
Maintenance Order (UkuJanyiselelwa namkha
ukuKhutjhwa komLayo oKhona weSondlo)
Form E: Maintenance Order in terms of section 16
of the Maintenance Act, 1998 (UmLayo weSondlo
ngokuya ngokuya kwesiGaba 16 somThetho weSondlo)
Form F: Notice to make Maintenance Payments on
behalf of person against whom Maintenance Order
was made (IsAziso sokuBhadelwa kweMali yeSondlo
ukwenzela umuntu onikelwe umLayo weSondlo)
Form G: Consent and Maintenance Order in terms
of section 17 read with Section 16 of the
Maintenance Act, 1998 (ImVumo nomLayo weSondlo
ngokuya kwesigaba 17 esifundwa nesiGaba 16
somThetho weSondlo)
Form H: Order by Default and Notice in terms of
Section 18 read with Section 16 of the
Maintenance Act, 1998 (UmLayo ngokuNgaphikiswa
kanye nesAziso ngokuya kwesiGaba 18 esifundwa
nesiGaba 16 somThetho weSondlo)
Form I: Application for Variation/Setting Aside
of an Order by Default in terms of Section 19
(4) of the Maintenance Act, 1998) (Isibawo
sokuTjhugululwa kaNcani/UkuBekelwa ngeQadi
komLayo ngokuNgaphikiswa ngokuya kwesiGaba 19
(4) somThetho weSondlo)
Form J: Notice in terms of Section 19 of the
Maintenance Act, 1998 (IsAziso ngokuya kwesiGaba
19 somThetho weSondlo)
Form K: Application for Enforcement of
Maintenance or other Order in terms of Section
26 of the Maintenance Act, 1998 (Isibawo
sokuSetjenziswa komLayo weSondlo namkha omunye
umLayo ngokuya kwesiGaba 26 somThetho weSondlo)
Form L: Warrant of execution against Property in
terms of Section 27 of the Maintenance Act
(IsiGunyaziso sokwEnza mayelana nePahla ngokuya
kwesiGaba 27 somThetho weSondlo)
Form M: Application for Setting Aside of a
warrant of Execution in terms of section 27(3)
of the Maintenance Act, 1998 (Isibawo
sokuBekelwa ngeQadi kwesiGunyaziso ngokuya
kwesiGaba 27(3) somThetho weSondlo)
Form N: Application for Suspension, Amendment or
Rescission of an Order for the attachment of
Emoluments in terms of Section 28(2) of the
Maintenance Act, 1998 (Isibawo sokuJanyiswa,
ukuTjhugululwa namkha ukuBuyiselwa emVa
kweenLingiso ngokuya kwesiGaba 28(2) somThetho
weSondlo)
Form O: Notices to and by Employer in terms of
Section 29 of the Maintenance Act, 1998 (IzAziso
eziya ku nezenziwe mQatjhi ngokuya kwesiGaba 29
somThetho weSondlo)
Form P: Application for Suspension, Amendment or
Rescission of an Order for the attachment of
Debts in terms of Section 30(2) of the
Maintenance Act, 1998 (Isibawo sokuJanyiswa,
ukuTjhugululwa namkha ukuBuyiselwa emVa komLayo
wokuThunjwa kwePahla ngokuya kwesiGaba 30(2)
somThetho weSondlo)
Form Q: Complaint of Failure to Comply with a
Maintenance Order for purposes of Section 31(1)
of the Maintenance Act, 1998 (IsiNghonghoyilo
sokuBhalelwa kuKhambisana nomLayo weSondlo
ngeminqopho yesiGaba 31(1) somThetho weSondlo)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Department of Justice: Gender Issues

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 315 1670
Ifeksi:Fax: 012 315 1960
I-adresi yendawo:Momentum Building, 329
Pretorius Street (c/o Pretorius and Prinsloo
Streets) Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za


Maintenance Project Manager for children's
maintenance and other maintenance issues

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012- 315 1656/1856/1854/ 1855
Ifeksi:012 315 1851
I-adresi yendawo:Momentum Building, 329
Pretorius Street (c/o Pretorius and Prinsloo
Streets) Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za









Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape


















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkubhadelwaKomtheloKasolanga(.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukubhadelwa komthelo kasolanga



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
iPAYE
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Iforomo lelwazi mazombe
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
w
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha neSARS


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Umthelo wengeniso wekampani





Ukubhadelwa komthelo kasolanga - inzalo,
ihlawulo nomthelo ongezelelweko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
UmThetho womThelo weNgeniso ka-1962, ubeka
inzalo elandelako, ihlawulo nomthelo
ongezelelweko mayelana nomthelo kasolanga.
IsiGaba 89bis - Inzalo
Inzalo ezingeni elibekiweko (kwanjesi yi-11%
ngonyaka), ibhadelwa ekubhadeleni kwamuva
mayelana neenkhathi zokuthoma, zesibili
nezesithathu.
Indima 27 - Ihlawulo
Ihlawulo ye-10% izakubekwa ekubhadeleni esele
kudlulelwe sikhathi mayelana neenkhathi
zokuthoma nezesibili.
Indima 20 - UmThelo oNgezelelweko
Umthelo ongezelelweko we-20% ungabekwa
ekuhloleni ekulinganisweni kancani kwengeniso
mayelana nesikhathi sesibili.
Umthelo ongezelelweko uzakubekwa emehlukweni
ophakathi komthelo ojayelekileko nejngombana
uvezelwa iminqopho yomthelo kanye nokuncani
kokulandelako:

umthelo ojayelekileko emalini esisekelo, namkha
umthelo ojayelekileko ku-90% wengeniso yamambala
etheliswako.
Indima 20A - UmThelo oNgezelelweko
Lomthelo ongezelelweko ungabekwa ekuhloleni
kokubhalelwa kuletha ngesikhathi isilinganiso
sengeniso.
Umthelo ongezelelweko ulingana ne-20% nenani
lomthelo ojayelekileko obhadelwako odlula ngalo
umthelo kasolanga kanye nomthelo wabasebenzi
obhadelwa ngonyaka womthelo onjalo.
89quat - inzalo
Inzalo ngokuya kwesiGaba 89quat ibekwa
ekubhadelweni kancani komthelo namkha ibhadelwa
ekubhedelweni khulu komthelo ukuthoma 'ngelanga
lokusebenza'. (Qala ngenzasi ukufumana ihlawulo
ye'langa lokusebenza'.)
89quat(2) - inzalo
Inzalo ngokuya kwesiGaba 89quat(2) ibhadelwa
ngobhadela umthelo nayikuthi umthelo
ojayelekileko udlula 'inani lekhredithi'
(okutjho, ukubhadelwa kancani komthelo)
nayikuthi -
ebujameni bomuntu namkha i-trust, ingeniso
etheliswako yonyaka wokuhlola idlula i-R50 000,
namkha
ebujameni nekampani, ingeniso etheliswako
yonyaka idlula i-R20 000.
Lenzalo ibekwa ezingeni elibekiweko (kwanjesi
eliyi-11% ngonyaka), begodu nelibalisiswa
ukuthoma ngelanga elilandela 'ilanga
lokusebenza' ukufika ngelanga ngaphambi kwelanga
lokuthoma lokufuneka esazisweni esifaneleko
sokuhlola.
Inzalo ekubhadeleni kancani ebhadelwa ngobhadela
umthelo ayidoselwa umthelo.


Isibonelo - 89quat(2) inzalo
Nayikuthi ilanga lokufuneka lokuthoma esazisweni
sokuhlola mhlaka 1 Disemba 2006, inzalo
ekubhadeleni kancani terest enyakeni wokuhlola
ka-2006 (Feberbari ukuya ekupheleni konyaka)
izakubalisiswa ukuthoma ngomhlaka 1 Oktoba 2006
ukuya kuNovemba 2006.
89quat(4) - inzalo
Inzalo ibhadelwa umbhadeli womthelo kasolanga
nayikuthi 'inani lekhredithi' idlula umthelo
ojayelekileko obhadelwa kilowo nyaka wokuhlola
begodu

enanini elidlula i-R10 000; namkha
ebujameni bomuntu namkha i-trust, ingeniso
etheliswako yonyaka wokuhlola idlula i-R50 000,
namkha
ebujameni bekampani, ingeniso etheliswako
yonyaka indlula i-R20 000.
Lenzalo ibhadelwa obhadela umthelo ngezinga
elibekiweko (kwanjesi eliyi-6,5% p.a.) enanini
ngalo 'inani lekhredithi' elidlula umthelo
ojayelekileko begodu nelibalisiswa ukuthoma
ngelanga elilandela 'ilanga lokusebenza' ukufika
elangeni lokubuyiselwa imali.
Inzalo ebhadelwa obhdela umthelo yi-South
African Revenue Service (SARS) ekubhadeleni
okudluleleko iyatheliswa begodu kufanele ivezwe
eforomini lomthelo wengeniso lonyaka elifunyanwa
ngawo.
'Ilanga lokusebenza'
kulapho unyaka wokuhlola uphela ngomhlaka 28
namkha 29 Feberbari, iinyanga ezilikhomba ngemva
kwalapho,
ekupheleni konyaka weemali okuvunyelweko
okuphela ngelanga elinye ngephandle komhlaka 28
namkha 29 Feberbari, iinyanga ezisithandathu
ngemva kwalapho.
'Inani lekhredithi' mayelana nobhadela umthelo
kasolanga sisamba
sakho koke ukubhadelwa komthelo kasolanga
(esikhathini sokuthoma, sesibili nesesithathu)
okwenziweko;
umthelo wabasebenzi obhadelweko; kanye
namakhredithi womthelo wangaphandle avunyelweko
wonyaka lowo wokuhlola
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Uzakufumana isaziso esibuya kwa- nayikuthi
utlhoga ukubhadela inzalo, ihlawulo nomthelo
ongezelelweko mayelana nomthelo kasolanga.
Funda imiHlahlandlela ye-IRP 12 IRP 12
Guidelines nayikuthi ufuna ilwazi elinabileko.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) (UmThetho
womThelo weNgeniso IsiGaba 89bis, 89quat
neendima 20, 20A no 27 zeTjhejuli yesiNe)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
I-SARS izakwazisa nayikuthi utlhoga ukubhadela
inzalo, ihlawulo nomthelo ongezelelweko mayelana
nomthelo kasolanga.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.


[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :04 May 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkubhadelwaKwesikolodo(2007).2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukubhadelwa kwesikolodo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukubhadelwa kwesikolodo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukusebenza ngomthetho > Ukuthathela
amagadango womthetho





Ukubhadelwa kwesikolodo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Nayikuthi umuntu ukukoloda imali, ungamdosela
ekhotho (umthathele amagadango wombango)
ukufumana imali akukoloda yona. Lokhu kutjho
bona ungenza bona okukolodako avele ekhotho
ukulinga ukumenza bona abuyise imali yakho.
Ikhotho yenza ikambiso yokubuyiswa kwemali ibe
burhaba namsinyana.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Nayikuthi umuntu ukukoloda imali efika ku-R7 000

Nayikuthi umuntu ukukoloda imali wena siquntu
sakho (ngamanye amagama awukajameli ikampani
namkha i-close corporation), ungaya ekhotho
yemibango emincani (i-small claims court)
uthathele okukolodako amagadango womthetho.
Awutlhogi igqwetha - umabhalana wekhotho
uzakurhelebha ukuzalisa amaforomo weembawo.
Umbhalana wekhotho yemibango emincani namkha
utjherifu uzakuthumelela umuntu omthathela
amagadango womthetho incwadi.
Nayikuthi indaba ayirarululwa, ikhotho yemibango
emincani izakubeka ilanga lokulalela, elivamise
ukuba ngemva kwesikhathi somsebenzi, lapho wena
noziphendulelako nizakuvela phambi
kwakaKomitjhinara wemiBango emiNcani
(Commissioner for Small Claims).
Ekulaleleni kufanele wena noziphendulelako
ninikelwe ithuba lokubeka indaba kuKomitjhinara.
Anganihloma ngemibuzo begodu anikele ngomlayo
ngemva kokulalelwa.
Angeze wadlulisela phambili isiqunto, ngaphandle
kwalokha kuba nokungakhambi kuhle - isibonelo,
nayikuthi uKomitjhinara bekazi omunye
othintekako kodwana akhenge abawe ukulisa
ukulalela umlandu, okungabeka oziphendulelako
ebujameni obuhle kunomunye.
Ukudlulisela phambili, thintana negqwetha bona
indaba ibuyekezwe yikhotho ephakamileko.
Nayikuthi umuntu ukukoloda imali ephakathi
kwe-R7 000 ne-R100 000

Thathela okukolodako amagadango womthetho
eKhotho kaMarhastrada.
Thintana negqwetha ukufumana irhelebho
lezomthetho. Nayikuthi awukghoni ukubhadela
igqwetha, thintana neBhodo yeRhelebho
lezomThetho, iSentha yezoBulungiswa eseduze
namkha kwenye nenye iKliniki yeRhelebho
lezomThetho.
Nayikuthi umuntu ukukoloda imali engaphezulu
kwe-R100 000
Thathela okukolodako amagadango womthetho
eKhotho ePhakamileko.
Thintana negqwetha nawufuna irhelebho
lezomthetho.
Nayikuthi uthathelwa amagadango womthetho
ekhotho
Thintana negqwetha, ikhotho kamarhastrada
eseduze namkha iKliniki yeRhelebho lezomThetho
kungakapheli amalanga ama-5 ngemva kokufumana
amasamoni (isaziso somthetho, esivamise
ukulethwa ngutjherifu wekhotho, esikulaya bona
ubhadele isikolodo), khona uzazivikela
(nayikuthi ucabanga bona imali efunwa kuwe
ayikalungi) namkha uhlele ukubhadela isikolodo.
Nakungasi njalo, thintana nomuntu okuthathele
amagadango womthetho ukulinga ukurarulula umraro
ngaphandle kokuya ekhotho. Kodwana ungafumana
igqwetha ukukurhelebha kunokobana uzijamele.
Ungaya komunye umuntu ozisebenzela ngeqadi
(ozambhadela) namkha fumana irhelebho eKliniki
yeRhelebho lezomThetho eseduze.
Kufanele uthathe igadango ngamasamoni ngombana
nawungenzi njalo, incwadi yokuphethwa kwawo
izakukhutjhwa mayelana nepahla yakho, okutjho
bona ikhotho ingathatha ipahla yakho,
iyithengise beyinikele imali umuntu omkolodako.
Nayikuthi utjherifu ukunikela amasamoni namkha
incwadi yokuphethwa kwawo

Bawa ikarada lokubonana elitlikitlwe yiBhodo
yeSewula Afrika yaboTjherifu.
Lokha utjherifu namkha isekela lakhe
nalikunikela umtlolo, kufanele ahlathulule bona
umtlolo uyini nokuthi kufanele wenzeni.
Unganghonghoyila ngotjherifu eBhodini yeSewula
Afrika yaboTjherifu namkha emNyangweni
wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.
Nayikuthi umbutheleli weenkolodo uthintana nawe
Bawa ukubona ubufakazi bokutloliswa kwakhe
njengombutheleli weenkolodo.
Lokha umbutheleli weenkolodo akunikela umtlolo,
kufanele ahlathulule bona uyini nokobana
kufanele wenzeni. Kufanele ngaso soke isikhathi
akuphathe ngesithunzi nehlonipho. Nakungasi
njalo unganghonghoyila emKhandlwini
wabaButheleli beenKolodo nemNyangweni
wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Small Claims Courts Act, 1984 (Act 61 of1984)
(UmThetho wamaKhotho wemiBango emiNcani)
Magistrates' Courts Act, 1944 (Act 32 of 1944)
(UmThetho wamaKhotho waboMarhastrada)
Supreme Court Act, 1959 (Act 59 of 1959)
(UmThetho we-Supreme Court)
Sheriffs Act, 1986 (Act 90 of 1986) (UmThetho
waboTjherifu)
Debt Collectors Act, 1998 (Act 114 of1998)
(UmThetho wabaButheleli beenKolodo)
Promotion of Equality and Prevention of
Discrimination Act, 2000 (Act 4 of 2000)
(UmThetho wokuPhuhliswa kokuLingana
nokuKhandelwa kweBandlululo)
Constitution of the Republic of South Africa,
1996 (UmThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula
Afrika ka-1996)
Regulations related to the various Acts
(ImiThetjhwana ekhambelana nemiThetho
ehlukeneko)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kufanele uphathwe ngehlonipho, ngokulingana
nabanye nangesithunzi.
Nayikuthi uphathwa ngokungatjengisi ihlonipho
namkha ngendlela enebandlululo, nghonghoyila
ekhotho yezokulingana eseduze. Woke amakhotho
aphakamileko namaKhotho waboMarhastrada asebenza
njengamakhotho wezokulingana.

[Top]
Iindleko
Nayikuthi ukhomba igqwetha ukuthathela umuntu
amadagango womthetho namkha ukuzivikela ngombana
omunye umuntu athathele wena amagadango
womthetho kuzakufanela bona ubhadele igqwetha
ngomsebenzi walo.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala ekhotho yemibango emincani
eseduze, eKhotho kaMarhastrada, eKhotho
ePhakamileko, e-ofisini leBhodo yeRhelebho
lezomThetho namkha edeksini lokwazisa kwenye
nenye ikhotho etjhiwoko.
Iforomo lesinghonghoyilo (Complaint Form)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Business Unit: Court Services

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:Tel: 012 315 1649/1418/1016/1111
Ifeksi:012 315 1851/1888
I-adresi yendawo:Momentum Building, Pretorius
Street
I-adresi yeposo:Private Bag X81, 0001

Web:www.doj.gov.za









Yabuyekezwa kokugcina :11 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkubhaliswaKomfunims.2007-05-18.nr.txt</fn>
UKUBHALISWA KOMFUNIMSEBENZI

IMINININGWANA EPHATHELENE NOMUNTU

Isibongo





Amabizo





Inomboro Yebhugwana

















I-adresi











Inomboro Yefowuni





Ideyithi Yokubelethwa





Umhlobo

MuNtu oNzima
Khuwa
Khaladi
Ndiya



Isikhabo Somuntu ( Ilimi )





Amanye Amalimi





Ubulili

Sikazi
Duna



Kunobuqhwala Onabo?

Iye
Awa



Nakube bukhona, buhlathulule





Usisakhamuzi seSewula Afrika?

Iye
Awa



Nakube awusiso, ungowaliphi ilizwe ?





Unayo ilayisense yokutjhayela?

02
08
10
11
Ayikho hlangana nalawa


IFUNDO

Uphase Liphi Ibanga Lefundo Elingeliphezulu Kinawo Woke Onawo?
Iimfundo
Isimbuli















Iimfundo Ozithole Ngemva KwakaMetriki
Iziko Lefundo /umthombo wesifundo
Iimfundo
Wazithola Ngamuphi umnyaka ?













ILIMUKO LOMSEBENZI

Umqhatjhi
Isikhundla
Usebenze Isikhathi Esingangani ?



Isizathu Sokuphuma/Sokulisa Umsebenzi




Umqhatjhi
Isikhundla
Usebenze Isikhathi Esingangani ?



Isizathu Sokuphuma / Sokulisa Umsebenzi:




Umqhatjhi
Isikhundla
Usebenze Isikhathi Esingangani?



Isizathu Sokuphuma/ Sokulisa Emsebenzini:



Lapha ngifakaza ngiyaqinisa bona imininingwana engehla le iliqiniso elipheleleko.



___________________________________________
Umtlikitlo Womfakisibawo


___________________________________________
Ideyithi




TJENGISA IRHULUPHELWAKHO

Nanti irherho lawo woke amakoro wefundo kunye nemisebenzi ongayenza ekufundeni. Akhe wenze unga ukghona ukuyenza yoke imisebenzi ekhona le, bese unikela enye nenye ikoro yefundo amaphuzu atjengisa ukuthi uyithanda namkha uyikarekela kangangani imisebenzi eyenziwa ekorweni yefundo leyo. Kanenginengi izinto ozikhupha ngazo isizungu zitjengisa nerhuluphelwakho. Nakube uthanda munye kwaphela umsebenzi obekwe njengesibonelo ekorweni yefundo, thalela umsebenzi loyo bese unikela ikoro yokufunda leyo amaphuzu atjengisa bona uyithanda namkha uyikarekela kangangani. Ukunikelwa kwamaphuzu kufuze bona kwenziwe ngalendlela elandelako: 1 ? ngiyithanda/ngiyikarekela kancani khulu, 2- angiyithandi/angiyikarekeli, 3 ? ngiyithanda/ ngiyikarekela ngokulingeneko, 4 ? ngiyayithanda / ngiyayikarekela, 5 ? ngiyithanda / ngiyikarekela ukudlula zoke.









Ikoro Yokufunda
Ngiyikarekela / ngiyithanda kancani khulu 1
Angiyithandi/ angiyikarekeli
2
Ngiyithanda / ngiyikarekela ngokulingeneko
3
Ngiyayithanda / ngiyayikarekela

4
Ngiyithanda / ngiyikarekela ukudlula zoke
5
1. Zokulima Nezokutlhogonyelwa Kwemvelo
Zisipha ukudla ngokulima. Ziqalelela iingadi, amahlathi kunye nemvelo. Ukulima nokufuya, ukusebenza eenqiwini zemvelo, eengadini nemahlathini kunye nokutlhogonyelwa kwemvelo.











2. Amasiko Nobugwali/Nobukghwari
Ukwenziwa kwezinto ezihle namkha ukuthabisa abantu ngokubavumela nangokubagidela, nangokhunye okufana nalokhu. Ukubumba nokuphothela, ukudlala imidlalo, ukuthatha iinthombe nokuthatha iinthombe ezidlaliswako zibukelwe, ithelevitjhini, ividiyo, ukudlala imidlalo yesiteyiji namkha ukwenza imisebenzi yokuhlobisa kunye nokugwala.











3. Zamabhizinisi, zokurhweba nezokuphatha
Ukukhwezelela, ukuhlela kunye nokwenza iqiniso lokobana ikhamphani umsebenzi wekhamphani ukhamba kuhle. Ukwenziwa kweentatimende zeemali zekhamphani, ukulawulwa kwekhamphani, ukulawulwa kwabasebenzi, ukuthengelwa kwekhamphani ipahla, ukumakethwa kwepahla yekhamphani, ukuphathwa kwemisebenzi ye-ofisini kunye nokuphathwa kobudlelwana bekhamphani nomphakathi.











4. Iimfundo Zokuthintana Nelimi
Ukusetjenziswa kwelimi ukusiza abantu kobana bathole ilwazi ngokukhuluma nangokutlola. UmTjhugululi, umBikiindaba wephephabhugu namkha wephephandaba, usolimi, umtloli weendaba namkha wemitlolo.











5. Ifundo, Ukuthwasisa Netuthuko
Ukufundisa nokuthwasisa abantu. Umfundisi weenkolweni, wefundo ephakemeko njengemaYunivesthi, emaTheknikhoni neKholeji weChwephetjhe nokufundiswa kwabantwana abancani ( ihlelo lokuthoma lokukhuliswa komntwana ).











6. Ukukhiqiza, Ubunjiniyera Kunye Nethekhinoloji
Imitjhini yokugwala, amabhlorho, iindlela, aboflayi, imitjhini yegezi neye-inthanethi, ukwenziwa nokuhlanganiswa kwemitjhini kobanyana izokusebenza kuhle kunye nomsebenzi weemayini.











7. Iimfundo Ngabantu Nangezomphakathi

Ukufundwa kwemikghwa yabantu kobanyana uzokukghona ukubasiza.
Ukusebenza nabantu nokubathuthukisa ( ukufundiswa ngokusebenza kwengqondo yomuntu nangamakghonofundwa wobuphilo ), iimfundo zekolo ( amakholwa nabafundisi ), umlando, iimfundo ngomhlaba nangokuthi kungani abantu bahlala emadrobheni ( ijiyografi ), ukufunda ngokuphilisana nangobudlelwana babantu ( isazi seemfundo zabantu nokuziphatha kwabo ), iimfundo ngabantu bekadeni neenyamazana zekadeni ( isifundo sepilo yekadeni ).












8. Umthetho, Zepi ( zobujoni ) Nezokuphepha

Ukuqalelelwa kokuphepha nokuvikeleka kwabantu nobulungiswa elizweni. Amapholisa, amagcwetha nabatjhutjhisi, zamajele, ukufundela nokuthwasiselwa zobujoni ( amajoni wehlabathini, welwandle kunye newemmoyeni.)












9. Zamaphilo Nezomphakathi

Ukusiza abantu ngokuqalelela ipilwabo yemzimbeni, yengqondweni nemmoyeni.
Ukuvikelwa kwezifo, ukukhuthazelwa kwepilo ehle, ukuqalelelwa kwabantu abagulako, ukuhlengwa kweengulani, ukusebenza ema-embulenseni, umsebenzi wezokwelapha kunye newokuqalelelwa kwehlalakuhle yomphakathi.












9. I-Mathemathiksi, ISayensi, IKhomphiyutha Kunye NeSayensi YokuPhila

Ukusebenza ngeenomboro ukurarulula imiraro, ukusebenza ngamakhomphiyutha ukubulunga imininingwana yelwazi elithileko kunye nokusebenza ngezinto eziphilako. Iimfundo zekhomphiyutha, usombalo, ibhayoloji (isifundo seentjalo neenyamazana / neenlwana).











11. Izenzelwa

Ukusiza abanye abantu njengokubasiza emaretsjurente nemahotela nakezinye iindawo zokuphumula, ukusebenza njengompheki, umkhambisi weemvakatjhi, umlimukisi ngezamakhambo, umelusi weenqiwi, ukuthutha abantu, njengomtjhayeli weteksi nomtjhayeli webhesi, ukuqalelela ukuqaleka komuntu njengokulungisa iinhluthu zabantu, ukuqalelela abantu abadala, ukusebenza emakhwitjhini, ukusebenza ehotela, ukusebenza kezokuthengisa ( njengokuba mthengisi ).













12. Ukutlama Nokwakha

Ukutlama nokuthala imakho, ukwakha izindlu, ukwakha iindlela namabhlorho kunye nokufakela igezi emakhiweni.












Isirhunyezo Seenrhuluphelo






Tlola amakoro wokufunda amathathu la unamaphuzu aphezulu khulu khona.

1. ????????????????????????????????????????????????????????????????????????

2. ????????????????????????????????????????????????????????????????????????

3. ????????????????????????????????????????????????????????????????????????




<fn>DAC-NLS.UkubikaIlifaLomuntuOhlongakel.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukubika ilifa lomuntu ohlongakeleko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukubika ilifa lomuntu ohlongakeleko
Isibawo sokutlolisa itrust


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukusebenza ngomthetho > Ilifa lohlongakeleko






Ukubika ilifa lomuntu ohlongakeleko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ilifa lomuntu ohlongakeleko liba khona lokha
umuntu nakahlongakalako begodu atjhiya ipahla
kanye/namkha umtlolo oyiwili namkha othathwa
njengewili. Ilifa kufanele liphathwe
belisatjalaliswe ngokuya kwewili yohlongakeleko
namkha nayikuthi ohlongakeleko akakatjhiyi
iwili, ngokuya kweenjamiso zomthetho. UmThetho
wokuPhathwa kwamaFa ka-1965, ubeka ikambiso
ezakulandelwa ukuphatha ilifa lohlongakeleko.
Ilifa lohlongakeleko kufanele libikwe ku-Master
kungakapheli amalanga ali-14 welanga
lokuhlongakala. Ukuhlongakala kungabikwa
ngomunye nomunye umuntu olawula namkha ophethe
umtlolo womuntu ohlongakeleko oyiwili namkha
othathwa njengewili.
Kufanele kubikwe nini ukuhlongakala ku-Master?
Nayikuthi umuntu ohlongakeleko uhlongakalele
eSewula Afrika begodu utjhiye ipahla
kanye/namkha omunye nomunye umtlolo oyiwili
namkha othathwa njengewili
Nayikuthi ohlongakeleko wahlongakalela
ngaphandle kweSewula Afrika, kodwana watjhiya
ipahla eSewula Afrika kanye/namkha nomtlolo
oyiwili namkha othathwa njengewili
Libikwa kuphi ilifa lomuntu ohlongakeleko?
Nanyana woke ama-ofisi kamarhastrada aziindawo
zokusebenzela zaka-Master lapho amafa
wabahlongakeleko abikwa khona, anamandla
wangokomthetho aqintelweko begodu azakudlulisela
woke amafa anamawili kanye namafa adlula i-R50
000 ngenani e-ofisini lephrovinsi laka-Master.
Nawufisa ukubika ilifa elinjalo, kuhle wenze
njalo bunqopha e-ofisini laka-Master.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Nayikuthi inani lelifa lingaphasi kwe-R50 000,
bika ilifa e-ofisini lakamarhastrada. Nayikuthi
lidlula i-R50 000, bika bunqopha e-ofisini
laka-Master.

Nayikuthi ohlongakeleko bekahlala eSewula Afrika
ngesikhathi sokuhlongakala, bika ilifa ku-Master
onamandla wangokomthetho wendawo lapho
ohlongakeleko bekahlala khona ngesikhathi
sokuhlongakala.
Nayikuthi ohlongakeleko bekangahlali eSewula
Afrika ngesikhathi sokuhlongakala, bika ilifa
komunye nomunye (kodwana kungapheleli koyedwa)
u-Master.
Bika ilifa ngokuzalisa iForomo J294: Death
notice (Isaziso sokuhlongakala) kanye neminye
imitlolo esekelako erhenyiswe ngenzasi.
Ungafumana iforomo lesaziso sokuhlongakala
neminye imitlolo yokubika kwelinye nelinye
i-ofisi laka-Master wekhotho ephakamileko namkha
kwelinye nelinye i-ofisi lakamarhastrada.
Inani lelifa kanye nomhlobo wesikhundla
esifunekako uzakuqunta ngemitlolo ozayizalisa
bewuyilethe.
Nayikuthi inani lelifa lingaphasi kwe-R125 000,
zalisa imitlolo elandelako:

Isaziso sokuhlongakala (Form J294: Death notice)
Incwadi yesifungo: Imininingwana yesihlobo -
elizakuzaliswa nayikuthi ohlongakeleko akhenge
atjhiye iwili esebenzako (Form J192: Affidavit:
particulars of next of kin next of kin)
Iforomo lerhemo (Form J243: Inventory form)
Ukukhonjwa bona usebenze njengophetha iimfuno
zewili (iForomo lokukhomba) Nomination to act as
executor (Nomination form) - elizakuzaliswa
ziindlalifa ekukhonjweni komjameli ka-Master

nayikuthi lilifa elinganawili; namkha
nayikuthi iwili ayikhombi othileko njengomphethi
weemfuno othileko; namkha
nayikuthi okhonjwe njengomphethi weemfuno
uhlongakele namkha wale ukukhonjwa
Isibopho nokwamukelwa kwemilayo ka-Master (Form
J155: Undertaking and acceptance of Master's
directions)
Namathisela imitlolo elandelako emaforomini
azalisiweko arhenyiswe ngehla:

isitifikhethi samambala sokuhlongakala namkha
ikhophi eqinisekisiweko yaso
isitifikhethi samambala somtjhado namkha ikhophi
eqinisekiweko yaso - nayifunekako
woke amawili nama-codicils (okutjho, ihlangothi
lokungezelela lewili elitjhugulula iwili
yokuthoma namkha elisula ihlangothi layo) namkha
imitlolo ehlose lokho - nayikhona
irhemo labanikeli beenkolodo bohlongakeleko -
nalifunekako
isifungo esiqinisekisa bona ilifa sele libikiwe
komunye u-Master namkha kwenye indawo
yokusebenzela ka-Master.
Nayikuthi ilifa lingaphasi kwe-R125 000,
u-Master angasebenza ngaphandle kwencwadi
yokuphethwa kweemfiso zewili esikhundleni
salokho akhuphe iincwadi zesigunyazo ngokuya
kwesiGaba 18(3) somThetho wokuPhathwa kwamaFa
ka-1956.
Nayikuthi inani lelifa lidlula i-R125 000,
zalisa imitlolo elandelako:
Isaziso sokuhlongakala (Form J294: Death notice)
Incwadi yesifungo: Imininingwana yesihlobo -
elizakuzaliswa nayikuthi ohlongakeleko akhenge
atjhiye iwili esebenzako (Form J192: Affidavit:
particulars of next of kin). Isifungwesi,
esenziwa sihlobo somuntu onzima ohlongakelelo,
obekanganawili, kufanele sibeke bona ilifa
alikabikwa ku-Master namkha endaweni
yokusebenzela (nayikhona).
Iforomo lerhemo Form J243: Inventory form
UkuKhethwa njengozakuPhetha iimFuno
zeWili/Iforomo lokukhethwa (Nomination to act as
executor/Nomination form) - elizakuzaliswa
ziindlalifa ukukhomba umjameli ka-Master

nayikuthi lilifa elinganawili; namkha
nayikuthi iwili ayikhombi othileko
njengomphethi; namkha
nayikuthi okhonjwe njengomphethi uhlongakele
namkha wale ukukhonjwa
Ukwamukelwa kwe-trust njengozakuPhetha iimFuno
zeWili (Form J109: Acceptance of trust as
executor) elizakuzaliswa ngeduphlikheyithi
ngomunye umu/abantu o/abakhonjwe njengabaphethi
beemfuno
Isibopho ne-Bond of Security (Form J262:
Undertaking and bond of security) elizakuzaliswa
ngaphandle kwalokha umphethi weemfiso zewili

abekelwe ngeqadi ekunikeleni ngesiqinisekiso
ewilini, namkha
mbelethi, ngothethweko/ngothetheko namkha
mntwana wohlongakeleko
Letha amaforomo azalisiweko arhenyiswe ngenzasi
kanye nemitlolo elandelako:
Isitifikhethi samambala namkha ikhophi yaso
eqinisekiweko
Isitifikhethi samambala somtjhado namkha ikhophi
yaso eqinisekisiweko - nayifunekako
woke amawili nama-codicils (okutjho, ihlangothi
lokungezelela lewili elitjhugulula iwili
yokuthoma namkha elisula ihlangothi layo) namkha
imitlolo ehlose lokho - nayikhona
Nayikuthi ilifa lidlula i-R125 000, iincwadi
zokuphethwa kweemfiso zewili kufanele
zikhutjhwe, begodu ikambiso ezeleko ebekwe
mThetho wokuPhathwa kwamaFa ka-1965 kufanele
ilandelwe.
Iindawo zokusebenzela (ama-ofisi kamarhastrada)
ezinegunya langokomthetho kuphela nayikuthi
ohlongakeleko akakatjhiyi iwili esebenzako
begodu inani loke lelifa lingaphasi kwe-R50 000.
Incwadi yegunya enikela umjameli okhonjiweko
ukuphatha ilifa ngaphandle kokulandela ikambiso
ebekwe emThethweni wokuPhathwa kwamaFa ka-1965.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Administration of Estates Act, 1965 (Act 66 of
1965) (UmThetho wokuPhathwa kwamaFa)
Administration of Estates Amendment Act, 2002
(Act 47 of 2002) (UmThetho wamaTjhuguluko
wokuPhathwa) nemiThetjhwana ekhambelanako
Intestate Succession Act, 1987 (Act 81 of 1980)
(UmThetho wokwAmukela iliFa ngombana
kuNganawili)
Law of Succession Amendment Act, 1992 (Act 43 of
1992) (UmThetho wamaTjhuguluko wokwAmukela iliFa
ngombana kuNganawili) nemiThetjhwana
ekhambelanako

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi esibekelwe ukwenza umsebenzi siyame
ekuraraneni kwendaba.

[Top]
Iindleko
Thintana ne-ofisi laka-Master nawufuna
imininingwana.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo alandelako angatholakala kuwebhsayithi
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.
Death Notice (J294) (Isaziso sokuhlongakala)
I nventory (J243) (Irhemo)
Affidavit - J192 (Incwadi yesifungo)
Nomination to Act as Executor (UkuKhethwa
njengozakuPhetha iimFuno zeWili)
Undertaking and acceptance of Master's
directions - J155 (Isibopho nokwamukelwa
kwemilayo ka-Master)
Acceptance of trust as Executor - J190
(Ukwamukelwa kwe-trust njengezakuPhetha iimFuno
zeWili)
Undertaking and Bond of Security - J262
(Isibopho ne-Bond of Security)

Securityship (by natural person) (Isiqinisekiso
(somuntu wamambala))
Securityship (by insurance
company/bank/financial institution)
(Isiqinisekiso (sekampani yetjhorensi/ibhanka,
isikhungo sezeemali))
Notice to creditors in Deceased Estates - J193
(Isaziso kubanikeli sikolodo emaFeni
wabaHlongakeleko)
Liquidation and distribution accounts in
deceased estates lying for inspection - J187
(Ukuphadlhalajwa nokusatjalaliswa
kwama-akhawunti emafeni wabahlongakeleko bona
ahlolwe)
Application for Endorsement in terms of section
42 (2) of the Administration of Estates Act
(Isibawo sokuqinisekiswa ngokuya kwesigaba 42
(2) somThetho wokuPhathwa kwamaFa)
Application for Endorsement in terms of section
80 of the Administration of Estates Act (Isibawo
sokuqinisekiswa ngokuya kwesigaba 80 somThetho
wokuPhathwa kwamaFa)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Master's office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 339 7700/7807
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:3rd Floor, South Tower,
Momentum Centre, 329 Pretorius Street (c/o
Pretorius and Prinsloo Streets), Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za/master/m_main.htm


General Manager: Inland

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:3rd Floor, South Tower,
Momentum Centre, 329 Pretorius Street (c/o
Pretorius and Prinsloo Streets), Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag x 81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za/master/contacts_list.htm


General Manager: Coastal

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:3rd Floor, South Tower,
Momentum Centre, 329 Pretorius Street (c/o
Pretorius and Prinsloo Streets), Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag x 81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za/master/contacts_list.htm


General Manager: Strategy, Research and Policy

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:3rd Floor, South Tower,
Momentum Centre, 329 Pretorius Street (c/o
Pretorius and Prinsloo Streets), Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag x 81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za/master/contacts_list.htm


Senior Manager: Finance and Guardian's Fund

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:3rd Floor, South Tower,
Momentum Centre, 329 Pretorius Street (c/o
Pretorius and Prinsloo Streets), Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag x 81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za/master/contacts_list.htm









Yabuyekezwa kokugcina :24 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkubikaUbulelesiNgokungazivezi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukubika ubulelesi ngokungazivezi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

ISentha ye10111 namaPholisa weMmoyeni
Ukubika ubulelesi ngokungazivezi
Ukubika umuntu olahlekileko
Ukubika ubulelesi ngokungazivezi
Ukubika ukutlhoriswa kwabantu abadala
Iinghonghoyilo ngokuhlongakala ekuvalelweni
maphol
Ubulelesi bokwetjiwa kweemali be419 nebelotto
Ihlelo lokuKhandelwa kobuLelesi iCrime Stop
08600


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukusebenza ngomthetho > Ukubika ubulelesi
kwaSouth African Police Service





Ukubika ubulelesi ngokungazivezi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi utholakala ama-awara ama-24 komunye
nomunye umuntu ofuna ukubika ubulelesi ngomtato
ngokunikela ngelwazi elingarhelebha amapholisa
ukukhandela namkha ukuphenya ngobulelesi lobo.
Odosa umtato angafihla igama lakhe.
Khumbula bona inomboro ethi-08600 10111
ngeyokubika ubulelesi.


Inomboro yokubika ngokurhaba ubulelesi
nginasi-10111.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yemiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika (i-South
African Police Service(SAPS).
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Dosela i-08600 10111 nawufuna iPhiko
lokuPheliswa kobuLelesi (i-Crime Stop) ama-awara
amatjhumi nane namalanga alikhomba ngeveke.
Umngeneleli welwazi lokupheliswa kobulelesi
uzakuphendula umtato wakho abe atlole phasi
ilwazi elikhona. Ungakhetha ukuhlala ungaziwa.
Umngeneleli uzakunikela inomboro yefihlo
ozayisebenzisa njengereferensi.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Police Service Act, 1995 (Act 68
of 1995) (UmThetho wemiSebenzi yesiPholisa)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Uzakurhelejwa khonokho.
[Top]
Iindleko
Imitato izakubhadeliswa ngamazinga wokudosa
umtato wendawo kanye nangamazinga wokudosa
wabomaliledinini amukelekako nawudosa
ngomaliledinini.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
[Top]
Imininingwana yokuthintana
Police Stations:

Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape






Yabuyekezwa kokugcina :22 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkubikaUkutlhoriswaKwabantuAb.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukubika ukutlhoriswa kwabantu abadala



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

ISentha ye10111 namaPholisa weMmoyeni
Ukubika ubulelesi ngokungazivezi
Ukubika umuntu olahlekileko
Ukubika ubulelesi ngokungazivezi
Ukubika ukutlhoriswa kwabantu abadala
Iinghonghoyilo ngokuhlongakala ekuvalelweni
maphol
Ubulelesi bokwetjiwa kweemali be419 nebelotto
Ihlelo lokuKhandelwa kobuLelesi iCrime Stop
08600


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukusebenza ngomthetho > Ukubika ubulelesi
kwaSouth African Police Service




Ukubika ukutlhoriswa kwabantu abadala

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi uhlathulula bona ungalithatha njani
igadango bewuthome ikambiso yokusindisa
ngokujamisa namkha ukukhandela ukutlhoriswa
kwabantu abadala. Kunemihlobo ehlukeneko abantu
abadala ababa bongazimbi ngayo. Yona nginasi:
Kutlhoriswa ngokomzimba: Esinye nesinye isenzo
esiba nomphumela wokulimala namkha ukuhlongakala
komuntu omdala ngokomzimba. Isibonelo, ukubetha
ngapama, ukubetha, ukutjhova, ukubamba kumbi,
ukusika nokusebenzisa ikhemikhali namkha
ukukhandela ngokomzimba, ukuseza isihlahla khulu
namkha isenzo esibanga ukulimala, ukutshwenyeka
ngokomzimba, ukuseza isihlahla esilalisako
namkha ukuhlongakala.
Ukutlhorisa ngokomseme: Esinye nesinye isenzo
esiba nomphumela wokuphathwa kumbi komuntu
omdala, ngeminqopho yokuzanelisa ngokomseme
namkha ukuvusa imizwa ngaphandle kokwazi kwabo,
ukuzwisisa nokuvuma.
Ukutlhoriswa ngokomkhumbulo, imizwa nomlomo:
Indlela yokwehlisa namkha yokuphatha ngendlela
eyehlisa isithunzi (ngomlomo namkha
ngokungasimlomo) emntwini omdala, okuba
nomphumela wokungasebenzi kuhle kwengqondo
namkha kwemizwa. Isibonelo, ukulahlwa, ukususwa
kabanye namkha ukugandelelwa, ukudinywa ithando
nokuvuswa komkhumbulo, ukuthuka namkha
ukwehlisa, ukubeka umlandu nokulindelweko.
Ukutlhorisela namkha ukusebenzisela zeemali
namkha zomnotho: Ukusebenzisa ngokungasimthetho
izabelo zabadala, ipahla, okumagugu kibo namkha
imali ngaphandle kwemvumo yabo namkha ukuzwisisa
kwabo ngokuzeleko imphumela yalokho namkha
ngaphasi kokukatelelwa.
Ukungatjheji: Ukunganikeli namkha ukubamba
itlhogomelo neendingo ezisisekelo ezifuneka
ekuphileni kuhle ngokomkhumbulo nomzimba.
Isibonelo, ukutlhoga ukudla, ukufuthumela,
indawo yokuphephela, izembatho, iinhlahla,
isekelo emmonyeni, ukuvuselelwa nokungazitjheji.
Ukwephula amalungelo wobuntu (ukutlhoriswa
kwerherho): Ukwalela amalungelo asisekelo afana
nokuhlonitjhwa kwesithunzi, ukuziphilela ipilo
yangeqadi, ukuzicabangela ngokuthanda,
ukukholwa, umbono, ukukhuluma, ukuzwakalisa
nokukhamba kwabantu abadala. Isibonelo, ubuloyi
(khulu khulu abomma abadala nabanamatshwayo
wobudala kuthathwe bona bayaloya), okungaba
nomphumela wokobana banyazwe, babandlululwe,
balinyazwe ngokomzimba nokuhlongakala.
Elinye nelinye ilunga lomphakathi, umuntu
ofundileko namkha ongakafundi - ngokwakhe namkha
ngenye indlela obona ukungatjhejwa,
ukusetjenziswa kumbi, ukuphathwa kumbi namkha
ukutlhoriswa namkha onebanga elihle lokusola
bona into enjalo iyenzeka namkha yenzekile
kufanele abike ukutlhoriswa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Bika ukutlhoriswa namkha ukusolwa kokutlhoriswa
esiSebenzini sezeHlalakuhle e-ofisini
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle namkha
estetjhini esiseduze samapholisa.
Kokhunye, bika ukutlhoriswa ngokungazivezi
enomborweni yomtato ye-HEAL (Halt Elder Abuse
line).

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Constitution of the Republic of South Africa,
1996 (Act 108 of 1996) (UmThethosisekelo
weRiphabhligi yeSewula Afrika)
Aged Persons Act, 1967 (Act 81 of 1967)
(UmThetho wabaNtu abaDala)
Aged Persons Amendment Act, 1998 (Act 100 of
1998) (UmThetho wamaTjhugluko wabaNtu abaDala)
Domestic Violence Act, 1998 (Act 10 of 1998)
(UmThetho weNturhu yangeKhaya)
AU Policy Framework on Ageing (UmLeyo
womThethomgomo we-AU wobuDala)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungakapheli ama-awara ama-48 ngemva kokubika,
isisebenzi sezehlalakuhle sizakuphenya
isehlakalo besitlole umbiko.
Nayikuthi umuntu owazisako sisebenzi
sezehlalakuhle ebesingaqalana nendaba, kufanele
siragele phambili nokuphenya besinikele ngombiko
ozeleko otloliweko e-ofisini lokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle kungakapheli iimveke ezine.
Nayikuthi umuntu owazisako akusisebenzi
sezehlalakuhle, kumsebenzi wesiSebenzi
esiPhezulu sezeHlalakuhle se-ofisi
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle ukudlulisa
indaba ngokufaneleko besilindele umbiko
kungakapheli iimveke ezine.
Nayikuthi ukutlhorisa kufaka iKhaya labaDala,
isikghonakalisi, ihlangano okungasiyo yombuso
namkha ihlangano etholakala emphakathini,
isisebenzi sezehlalakuhle e-ofisini elingasi
phakathi kufanele siqalane nendaba.
Nayikuthi umuntu otlhoriswako akafuni ukususwa
lapho, kufanele atlikitle incwadi yesifungo
etjengisa bona umphumela wokungasuswa kwakhe
uhlathululelwe wona.
Nayikuthi okungaphezulu akusebenzi, funisisa
isifiso somuntu. UNgqongqotjhe namkha
uSo/Nomkhandlu kufanele angenelele.

[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala e-ofisini eliseduze
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :12 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkubikaUkutlhoriswaNamkhaUkup.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukubika ukutlhoriswa namkha ukuphathwa kumbi kwabantwana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Imisebenzi yokuvikelwa kwabantwana
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Ukubika ukutlhoriswa namkha ukuphathwa kumbi
kwaba


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuba mbelethi > Ukutlhoriswa kwabantwana





Ukubika ukutlhoriswa namkha ukuphathwa kumbi
kwabantwana

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi ngewokubika ukutlhoriswa namkha
ukuphathwa kumbi komntwana. Umntwana uthathwa
njengomntwana abe afike eminyakeni eli-18
ubudala begodu ngalokho uvikelwe mThetho
wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana ka-1983, abe afike
kileyo minyaka. Amahlangothi wokutlhoriswa
afaka:
Ukutlhorisa ngokomzimba: imikghubuko, amabala,
ukwephuka, ukutjha, ukulunywa, njll.
Ukutlhoriswa ngokomseme: Ukusetjenziselwa
zomseme komntwana.
Ukutlhoriswa emmoyeni: Lokhu kungaba mhlobo
wokubhalelwa kuhlangabezana nesidingo somntwana
sokuthandwa, ukutjhejwa namkha ukuvuselelwa,
namkha ukuthukwa njalo, ukulahlwa, ukuthusela
ngenturhu namkha ukulinga ukuthusa umntwana.
Ukungatjheji: Ukuragela phambili nokubhalelwa
kuvikela umntwana engozini, emakhazeni, indlala;
ukungenzi imisebenzi emikhulu yokutlhogomela,
njll.
Ngokuya kweSigaba 42 somThetho wokuTlhogonyelwa
kwabaNtwana ka-1983, abafundele umsebenzi
abalandelako bayakateleleka bona babike
ukutlhoriswa kwabantwana namkha ukuphathwa
kumbi:
Udorhodera wamazinyo
Udorhodera
Unese
Isisebenzi sezehlalakuhle
Utijhere
Omunye nomunye umuntu oqatjhwe ekhaya labantwana
namkha ophethe ikhaya labantwana namkha indawo
yokuphephela.
Elinye nelinye ilunga lomphakathi
elijayelekileko elisola bona umntwana
uyatlhoriswa namkha uphathwa kumbi kufanele
libike isolo yalo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya kumNyango
wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Bika kwesinye nesinye isisebenzi sezehlalakuhle
bewunikele ngemininingwana elandelako:

Imininingwana yokwaziwa yomntwana
Imininingwana yababelethi beengazi namkha
abanikeli tlhogomelo
I-adresi lapho umntwana ahlala khona kwanjesi,
nayikuthi ukude nababelethi, i-adresi
yababelethi
Amalanga nemihlobo yezehlakalo
Omunye nomunye umlando wezehlakalo ezidlulileko
Eminye neminye imininingwana yokuthintana
yabanye abantu abangaqinisekisa ukutlhoriswa
lokho
Isisebenzi sezehlalakuhle kufanele senze
okulandelako:

Sihlale sitjhejile, sithungathe namkha sibone
ukutlhoriswa kanye namkha nokulahlwa.
Sihlolisise imilandu khona sizakuqunta bonyana
kudluliselwa kokuthoma emaphikweni afaneleko.
Sirhelebhe umntwana ongungazimbi ngekambiso
yokuveza.
Siphekelele umntwana ayokwenza istatimende
emaPholiseni weSewula Afrika (i-SAPS) (lapho
kutlhogekako).
Silinganise ukuphepha komntwana besihlele
ukubekwa endaweni yokuphepha (nakutlhogekako).
Sehlise ukuthukwa besinikele ngerhelebho
lezengqondo kungazimbi nemalungeni womndeni
begodu nakutlhogekako sidlulisele indaba
emaphikweni afaneleko.
Sibike erejisteni ephakathi yokuthloriswa
kwabantwana (emNyangweni wesiTjhaba
wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle) ukutlolisa
umlandu msinyana ngemva kokuqinisekiswa
kokutlhoriswa.
Sikhambelanise imisebenzi besidlulisele kwabanye
abadlalindima abalihlangothi lesiqhema
somSebenzi wokuVikelwa kwabaNtwana (i-CPS).
Siphenyisise ubujamo bezokuhlalisana bomunye
nomunye umlandu.
Sihlele umhlangano wabathinteka emlandwini khona
kuzakwenziwa iqhinga lokwenza.
Silandelele ukudluliswa okwenziwe emalungwini
wesiqhema se-CPS.
Silungiselele umntwana ongungazimbi iinkambiso
zekhotho yobulelesi kanye namkha zekhotho
yabantwana.
Sisebenze njengomngeneleli ebujameni lapho
isisebenzi sezehlalakuhle singathinteki bunqopha
ephenyweni elithileko (nakufunekako).
Silungise umbiko wephenyo wekhotho wokugcina
womntwana (i-CCI) kufaka ubufakazi bezazi.
Sidlulise, sirhumutjhe besihlathulule umphumela
wekambiso yekhotho emntwaneni neenhlobeni.
Senze namkha sihlele itlhogomelo lamuva
nemisebenzi yokuhlanganiswa butjha komndeni.
Sinikele ngokwelusa okuragela phambili
nemisebenzi yokuhlola njalo emntwaneni
ongungazimbi.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Child Care Act, 1983 (Act 74 of 1983) (UmThetho
wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana)


[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ngokuya kokurarana kwephenyo, iphenyo
lingathatha iinyanga ezisithandathu ukuliphetha.


[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.


[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
I-Form 25 - Notification of suspicious
ill-treatment of or deliberate injury to
children (Isazizo sesolo yokuphathwa kumbi
namkha ukulinyazwa ngehloso kwabantwana).
Iforomo kufanele lizaliswe kuphela basebenzi
abawufundeleko umsebenzi nabasebenzi
bezehlalakuhle.



[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :24 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkubikaUkwetjiwaKwesabeloSehl.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle





Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle kulokha abantu
bafuna izabelo abangakafaneli ukuzifumana.
Ukwetjiwa kubeka umthwalo omkhulu erherhweni
lokuqinisekiswa kwezehlalakuhle, kumuke abazuzi
bangokomthetho ithuba lokufumana irhelebho
lezehlalakuhle. Abanye abantu kungenzeka
basifumana ngokungazi namkha ngombana abakghoni
ukuhlukanisa phakathi kobulwelwe besikhathi
eside nokurholophala kwamambala.
Ukwetjiwa okukhambelana nezabelo kufaka abantu
abafumana isabelo ngombana basithi baphethwe
malwelwe athatha isikhathi eside namkha bujamo
be-HIV. Ukwetjiwa okukhambelana nezabelo
zabadala kubunjwa ngabafumana izabelozo abeza
nabomazisi bamala bebazitlolisele umhlalaphasi
endaweni edlula yinye. Iinqhema zeenlelesi
ezifaka abodorhodera neemphathiswa zombuso
zirhelebha abantu ukuletha ilwazi lamala.
UmNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
uzakuthatha imali kilabo abayifumene
ngokungasimthetho nayikuthi uyaneliseka bona
bebangazi bona kufanele bayifumane, uthome
iinkambiso zomthetho namkha ufune imali
ngendlela oyibona ifanele. Nayikuthi umuntu
uhlongakele, imali izakubuyiswa ngokuthathwa
elifeni lakhe.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yazisa i-Ofisi eliseduze lemiSebenzi
yezeHlalakuhle elihlanu kwakho namkha dosela
inomboro yasimahla yesitjhaba yokubika ukwetjiwa
kwezabelo ethi:0800 60 10 11
Godu ungathumela ilwazi e-adresini ye-email
ethi:fraud@socdev.gov.za namkha efeksini ethi:
0800 61 10 11
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Social Assistance Act, 1992 (Act 59 of 1992)
(UmThetho weRhelebho lezeHlalakuhle)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo okufanele uwazaliswe.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:0800 60 10 11
Ifeksi:0800 61 10 11


E-mail:fraud@socdev.gov.za










Yabuyekezwa kokugcina :12 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkubikaUmuntuOlahlekileko.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukubika umuntu olahlekileko



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

ISentha ye10111 namaPholisa weMmoyeni
Ukubika ubulelesi ngokungazivezi
Ukubika umuntu olahlekileko
Ukubika ubulelesi ngokungazivezi
Ukubika ukutlhoriswa kwabantu abadala
Iinghonghoyilo ngokuhlongakala ekuvalelweni
maphol
Ubulelesi bokwetjiwa kweemali be419 nebelotto
Ihlelo lokuKhandelwa kobuLelesi iCrime Stop
08600


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukusebenza ngomthetho > Ukubika ubulelesi
kwaSouth African Police Service





Ukubika umuntu olahlekileko

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi wenzelwa umphakathi bona ubike lokha
nakunomuntu olahlekileko begodu kusolwa bona
umuntu olahlekileko lo angahle angasabuya.
Akunasikhathi sokulinda ngaphambi kobana umuntu
abike bona umuntu ulahlekile. Njengombana
isikhathi siqakathekile, kufanele kubikwe
khonokho.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yemiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika (i-South
African Police Service (SAPS).

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Nawubika ngokurhaba umuntu olahlekileko
kwa-South African Police Service (SAPS), nawo
amapholisa azakukghona ukukurhelebha ukumzuma.
Tjhinga estetjhini samapholisa esiseduze ukubika
umuntu olahlekileko.
Khamba nesithombe sakhe samuva nje kanye nelwazi
elisisekelo lomuntu olahlekileko kanye nobujamo
bambala bokunyamalala kwakhe.
Ukurhelebha amapholisa lokha nawubika umuntu
olahlekileko, yenza isiqiniseko sokobana wazi
iindlela nemikhambo yalabo obathandako nomndeni
begodu yazi abangani babantwana bakho. Yenza
isiqiniseko sokobana ukhumbula izembatho
abazimbetheko. Lokhu kuqakathekile nasiya
ephenyweni.
Lokha umuntu olahlekileko nakazibuyela ekhaya,
thintana namapholisa msinyana begodu ubabikele.
Lokhu kuqakathekile khona bazakulisa ukuzuma
kanye nokusula ilwazi emarekhodini wamapholisa.
Inomboro ongayidosela nawunelwazi elinye nelinye
mayelana nokulahleka komuntu ngile- 08600 10111.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Police Service Act, 1995 (Act 68
of 1995) (UmThetho wemiSebenzi yesiPholisa)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Uzakurhelejwa khonokho.

[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Ipholisa lizakurhelebha ukuzalisa iforomo
[Top]
Imininingwana yokuthintana




Yabuyekezwa kokugcina :16 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkubikwaKwabantuBam.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukubikwa Kwabantu Bamakoro Akhethiweko
EmThethweni WoBulungiswa EmSebenzini

UMNYANGO WEZABASEBENZI
(Kuyifumba)

Ukuzibika Komsebenzi

UmThetho 55 ka-1998 WoBulungiswa EmSebenzini,
umThetholawulo 2(2)

SIBAWA UFUNDE LOKHU NTANZI





YINI UMNQOPHO WEFOROMELI?

Iforomeli lingasetjenziselwa ukuthola imininingwana yelwazi ebasebenzini, ngokuzithandela kwabo kwaphela, kuzokusizwa ngayo abaqhatjhi ukwenza icozululo elimalungana nobunjalo babasebenzi; kunye nokuqinisekisa bona ngibaphi abasebenzi kilaba abakhona njenganje abavela eenqhemeni ezikhonjiweko ngokomThetho 55 ka-1998 woBulungiswa emSebenzini.

NGUBANI EKUFUZE AGCWALISE IFOROMELI ?

Basebenzi.

IMILAYELO

Okumumethwe liforomeli kuyifumba, begodu kuzakuhlala kunjalo, ngalokho-ke kuzakusetjenziswa baqhatjhi kwaphela ukuqinisekisa bona bakhambisana nomThetho.

? Abantu abanobuqhwala obuthileko? emThethweni lo bahlathululwa njengabantu abanokugula komzimba namkha kwengqondo kwesikhathi eside namkha okwenza kube nzima ukuthi bangakghona ukusebenza.








Declaration of designated group for the Employment Equity Act
EEA 1




10



<fn>DAC-NLS.UkubonanaNegqwethaLomndeni.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukubonana negqwetha lomndeni



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesitifikhethi somtjhado umtjhado
ngaphand
Isibawo sokutjhada ngaphasi komthetho wesintu
Isibawo sokutlolisa umtjhado wesintu
Ukubonana negqwetha lomndeni
Isibawo sokuvunywa komtjhado wesintu
Ukutjhada ngaphasi komthetho wesintu


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Amatjhebiswano > Umtjhado





Ukubonana negqwetha lomndeni

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
IGqwetha lomNdeni siPhathiswa seKhotho
esiqatjhwe mNyango wezoBulungiswa begodu
nesisebenza njengomyelelisi weKhotho, kanye
nomngeneleli phakathi komndeni ophenywako
neKhotho.
Igqwetha lirhelebha abathinteka embangweni
ukufikelela isivumelwano eendabeni ezibangwako,
sitjho, ubunikazi babantwana, ukufikelela nokuba
mumondli. Nayikuthi abathintekako abakghoni
ukufikelela isivumelwano, igqwethwa lomndeni
lilinganisa ubujamo babathintekako ngokutjheja
ikareko ehle yomntwana begodu lenza isiphakamiso
ekhotho mayelana nobunikazi babantwana,
ukufikelela namkha ukuba mumondli.
Ungabonana nini neGqwetha lomNdeni?
Ungavakatjhela igqwetha lomndeni nayikuthi
usajamele isahlukaniso eKhotho, begodu
unabantwana abasese bancani namkha abathembele
kuwe ubunikazi babo, ubondli namkha ukufikelela
okubangwako. Obunye ubujamo ngaphasi kwabo
igqwetha lomndeni kungabonanwa nalo bufaka:
esinye nesinye isibawo sokutjhugululwa
kobunikazi babantwana, ubondli namkha umlayo
wokufikelelwa
isibawo sokuhlathululwa kombango wobunikazi
babantwana, kokufikelela namkha ubondli obuvela
ngebanga lokupheliswa komtjhado wesintu
isibawo sakababa ongakatjhadi sobunikazi
babantwana, ukufikelela namkha ubondli
emntwaneni wakhe omncani namkha enye indaba
ebandakanya umntwana omncani namkha abantwana
abathembele kuwe, lapho iKhotho ilaye bona
igqwetha lomndeni lingenelele.
Iindaba ezudluliselwe eGqwetheni lezemiNdeni
ngokuya komThetho weTjhuguluko lesiBili
lomThetho (i-Judicial Second Amendment Act
(umThetho 55 ka-2003).
Amaphuzu aqakathekileko ngeGqwetha lezomNdeni
IGqwetha lomNdeni angeze lathinteka kwenye nenye
indaba ephethwe yikhotho yezemiNdeni.
IGqwetha lomNdeni angeze ladoselwa ekhotho
ukunikela ngobufakazi ukwenzela omunye umuntu
nanyana isiphakamiso sivuna yena.
Isiphakamiso seGqwetha lomNdeni sihlose
ukurhelebha iKhotho ekuthatheni isiqunto
ngendaba nokufikelela emlayweni othileko.
Isiphakamiso ngokwaso asisetjenziswa ngaphandle
kwalokha nasifakwe emLayweni weKhotho.
IGqwetha lomNdeni lisikhungo esingathathi
hlangothi begodu angeze sasebenza njengomjameli
wezomthetho womnghonghoyili endabeni.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana neKhotho yezemiNdeni namkha
uMarhastrada oseduze ukubawa isikhathi
sokubonana nokwenza isibawo.
Bona ufumane isibawo, igqwetha lomndeni
lizakuthoma iphenyo lapho lizakukhulumisana nawe
nabathintekako ukuqunta ngobujamo bakho
njengomuntu kanye nesendlalelo sakho sendaba.
Igqwetha manje lizakukhulumisana nabantwana
ukubanikela ithuba lokulalelwa begodu likhandele
ukobana bavele eKhotho.

[Top]
Imithetho esetjenziswako

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi esibekelwe ukutjhejula ukukhulumisana
nobude bokubuza buzakuya ngokurarana kwendaba.
Igqwetha lirhelejwa Mnikeli weRhelebho
lezeNgqondo womNdeni ovamise ukuba sisebenzi
sezehlalakuhle esibanduliweko.

[Top]
Iindleko
Imisebenzi yegqwetha lomndeni inikelwa simahla.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Thintana nama-ofisi weGqwetha lezemiNdeni
nawufuna imininingwana enabileko.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape


















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkubuyekezwaKomrholo.2007-05-18.nr.txt</fn>

REF: 10/002

[ Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi ]

[ I-adresi ]

Nomzana/Mma othandekako

UKUBUYEKEZWA KOMRHOLO NGOKOMTHETHO WOKUSIZWA KOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992 )

Incwadi le imalungana ne-----------------yakho-------------------malungana ne----------------

Waziswa ukuthi sekufike isikhathi sokobana umrholwakho ubuyekezwe ngokomThetjhwana 23.

Sibawa bona ufike e-ofisini ye--------------ngaphambi komhlaka-----ku-.....ka-200------- . Nakube awuphumeleli ukufika ngalelilanga, sibawa uthintane ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu nikhulumisane ngelinye ilanga ongafika ngalo. Nawuhlumbukuvuselela, umrholwakho ungahle ujanyiswe.

Nakube kube namatjhuguluko enzekako malungana nobujamo bakho bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho, sekubalwa nobujamo bomntwana omrholelako, kufuze uveze ubufakazi obutloliweko balokho.

Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.

Ngimi othembekako,



ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO

Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
<fn>DAC-NLS.UkubuyiswaKwezabeloZehlalakuhl.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle





Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Nayikuthi ufumana isabelo namkha imali
ongakafaneli ukuyifumana, kuzakuba msebenzakho
ukuyibuyisela embusweni, ngaphandle kwalokha
umNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
nabewungazi bona ufanele ukuyifumana. Ebujameni
bokugcina, isabelo sehlalakuhle sizakuphela
namkha sisulwe njengombana sizakuthathwa
njengokweba.
Lomsebenzi urhelebha abantu abebafumana izabelo
zehlalakuhle abangakafaneli ukuzifumana.
Amabanga amakhulu wokuphela kwezabelo:
Kuhlongakala. Nayikuthi isabelo sibhadelwa
umuntu ohlongakeleko, imali izakuthathwa elifeni
lakhe.
Ukwamukelwa esikhungweni sakarhulumende.
Ukubhalelwa kuthatha isabelo iinyanga ezintathu
ngokulandelana.
Ukungabi seSewula Afrika isikhathi esidlula
iinyanga ezisithandathu.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Nayikuthi ufumana bona ufumana isabelo
ongafaneli ukusifumana, yazisa i-ofisi le-Social
Security eliseduze nawe.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Social Assistance Act, 1992 (Act 59 of 1992)
(UmThetho weRhelebho lezeHlalakuhle)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
UmNyango uzakusula imali oyikolodako nayikuthi
uyaneliswa bona bonyana bewungazi bona
awukafaneli kufumana lemali.
UMnqophisi Mazombe womNyango ngokuqunta kwakhe
angathatha imali ngokwenza iinkambiso zomthetho
emuntwini ofumana ngokungasimthetho isabelo.
UMnqophisi Mazombe womNyango angavuma bona
ukubhadelwa kuragele phambili isikhathi
esithileko ngokuya kobujamo obuthileko obubekwe
mumuntu ofuna ukubuyisa isabelo. Isibawo
kufanele senziwe kungakapheli amalanga ama-90
ngemva kokujanyiswa kwesabelo sehlalakuhle.
Nayikuthi umuntu ufuna ukubuyekeza isabelo
esiphelileko, kufanele aveze ingeniso ayithola
ngesikhathi nakenza butjha isibawo. Lokhu
kuzakubumba isisekelo umNyango ozasisebenzisa
ukuqunta bona usibuyekeze namkha njani. Umbawi
uzakwaziswa ngomphumela wesibawo iinyanga
ezintathu ngaphambi kwelanga lokubuyekezwa
namkha ilanga lokukhutjhwa kwesitifikhethi.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala e-ofisini lokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :27 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkudluliselaUmbangoKu-ccma.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukudlulisela umbango ku-CCMA



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukufumana ukufikelela ilwazi
Ukudlulisela umbango kuCCMA


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > Amalungelo womsebenzi





Ukudlulisela umbango ku-CCMA bona kufunywanwe
ukuthobelana namkha ukuthobelana-nokungenelela
(okwaziwa nge-con-arb)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukulalelwa kokuthobelana yikambiso lapho
ukomitjhinara (namkha ilunga lesiqhema,
emkhandlwini wokukhulumisana namkha ku-ejensi)
ahlangana nabathinteka embangweni ukufuma
iindlela zokurarulula umbango ngesivumelwano.
Ukuthobelana-ukungenelela (okwaziwa nge-con-arb)
yikambiso erarulula imikghwa engasimihle
yemsebenzini kanye nokuqothwa okungakalungi
ngokusebenzisa ukuthobelana namkha ukungenelela.
Lekambiso ivumela bona ukuthobelana
nokungenelela kwenzeke njengekambiso eragela
phambili khona mhlokho, nakufunekako.
Ukuthobelana kurarulula imiraro msinyana
nangobuhle. Ikambiso yokuthobelana ayikararani,
ayidli imali enengi begodu ayivumeli ukujanyelwa
bogqwetha. Isiqunto sokulungisa siyame
kwabathintekako.
Emhlanganweni wokuthobelana umqatjhi angavela
ngokwakhe namkha angajanyelwa mnqophisi namkha
ngenye ihlangano yabasebenzi namkha yabaqatjhi.
Umsebenzi angajanyelwa siphathiswa namkha
siphathiswa seyuniyoni yabasebenzi etlolisiweko.
Nayikuthi umbawi ubhalelwa kukubakhona
ekulalelweni kokuthobelana ngesikhathi
esibekiweko, indaba izakurarhwa. Nakungenzeka
umsebenzi afise ukuragela phambili nayo,
kuzakufanela enze isibawo sokubuyiselwa emva
kokurarhwa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yo-Commission for Conciliation, Mediation and
Arbitration (CCMA)
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo LRA 7.11 bewulilethe
ku-Commission for Conciliation, Mediation and
Arbitration (CCMA) ephrovinsini lapho umbango
uvele khona.
Nikela ikhophi yeforomo komunye othintekako.
Veza ubufakazi bokobana ikhophi yeforomo
inikelwe omunye othintekako ngokunamathisela
okulandelako esibaweni sakho:

ikhophi yeslibhu esitlolisiweko esibuya
ePosofisi.
ikhophi yerasidi etlikitliweko nayikuthi iforomo
lalethwa ngesandla.
istatimende esitlikitlwe mumuntu olethe ikhophi
yeforomo.
ikhophi yeslibhu sokusiqinisekisa ifeksi namkha
obunye ubufakazi obanelisako.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Labour Relations Act, 1995 (Act 66 of 1995),
Section 133 and 191(1). (UmThetho weTjhebiswano
lezabaSebenzi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga ama-30
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Referring a dispute to the CCMA for
conciliation, Form LRA7.11. (Ukudlulisela
umbango ku-CCMA ukufumana ukuthobela)
[Top]
Imininingwana yokuthintana




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkudluliselaUmbangoKuccma.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukudlulisela umbango kuCCMA



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukudlulisela umbango kuCCMA
Isibawo sokubawa iCCMA ukuvikela isivumelwano
semi
Isibawo ekomitini yemisebenzi eqakathekileko
sokuq
Isibawo ekomitini yemisebenzi eqakathekileko
bona
Isibawo sesitifikhethi sokuvunyelwa kweejensi
yang


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iindaba zabasebenzi > Itjhebiswano
lezabasebenzi




Ukudlulisela umbango ku-CCMA bona kufunywanwe
ukuthobelana namkha ukuthobelana-nokungenelela
(okwaziwa nge-con-arb)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukulalelwa kokuthobelana yikambiso lapho
ukomitjhinara (namkha ilunga lesiqhema,
emkhandlwini wokukhulumisana namkha ku-ejensi)
ahlangana nabathinteka embangweni ukufuma
iindlela zokurarulula umbango ngesivumelwano.
Ukuthobelana-ukungenelela (okwaziwa nge-con-arb)
yikambiso erarulula imikghwa engasimihle
yemsebenzini kanye nokuqothwa okungakalungi
ngokusebenzisa ukuthobelana namkha ukungenelela.
Lekambiso ivumela bona ukuthobelana
nokungenelela kwenzeke njengekambiso eragela
phambili khona mhlokho, nakufunekako.
Ukuthobelana kurarulula imiraro msinyana
nangobuhle. Ikambiso yokuthobelana ayikararani,
ayidli imali enengi begodu ayivumeli ukujanyelwa
bogqwetha. Isiqunto sokulungisa siyame
kwabathintekako.
Emhlanganweni wokuthobelana umqatjhi angavela
ngokwakhe namkha angajanyelwa mnqophisi namkha
ngenye ihlangano yabasebenzi namkha yabaqatjhi.
Umsebenzi angajanyelwa siphathiswa namkha
siphathiswa seyuniyoni yabasebenzi etlolisiweko.
Nayikuthi umbawi ubhalelwa kukubakhona
ekulalelweni kokuthobelana ngesikhathi
esibekiweko, indaba izakurarhwa. Nakungenzeka
umsebenzi afise ukuragela phambili nayo,
kuzakufanela enze isibawo sokubuyiselwa emva
kokurarhwa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yo-Commission for Conciliation, Mediation and
Arbitration (CCMA)
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo LRA 7.11 bewulilethe
ku-Commission for Conciliation, Mediation and
Arbitration (CCMA) ephrovinsini lapho umbango
uvele khona.
Nikela ikhophi yeforomo komunye othintekako.
Veza ubufakazi bokobana ikhophi yeforomo
inikelwe omunye othintekako ngokunamathisela
okulandelako esibaweni sakho:

ikhophi yeslibhu esitlolisiweko esibuya
ePosofisi.
ikhophi yerasidi etlikitliweko nayikuthi iforomo
lalethwa ngesandla.
istatimende esitlikitlwe mumuntu olethe ikhophi
yeforomo.
ikhophi yeslibhu sokusiqinisekisa ifeksi namkha
obunye ubufakazi obanelisako.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Labour Relations Act, 1995 (Act 66 of 1995),
Section 133 and 191(1). (UmThetho weTjhebiswano
lezabaSebenzi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga ama-30
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Referring a dispute to the CCMA for
conciliation, Form LRA7.11. (Ukudlulisela
umbango ku-CCMA ukufumana ukuthobela)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :10 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkudluliswaKwesiquntoSokwalelw.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukudluliswa kwesiqunto sokwalelwa ukuzitlolisa njengososayensi wezemvelo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Serhelebho Leemali Esikimini SesiTjhaba
So
Isibawo Sokuzitlolisa Kwamathomo Esikhungweni
Sefu
Isibawo Sokulinganiswa Kwamazinga Weemfundo
Ezith
Ukuqinisekiswa Kweemfundo Eziphasiweko
Ebuthelelwe
IRherho lesiTjhaba eliZenzakalelako lokuFunyanwa
k
Ukuzitlolisa njengososayensi wemvelo
wesiphrofetjh
Ukuzitlolisa okukhethekileko njengososayensi
wesip
Iimfuno ezingezelelweko zokutloliswa ezikweni
leSa
Ukuzitlolisa njengososayensi wesiphrofetjhinali
we
Ukudluliswa kwesiqunto sokwalelwa ukuzitlolisa
nje
Isibawo Sokutloliswa Kwesikhungo Sangasese
SeFundo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > Iinkhungo zefundo
ephakamileko





Ukudluliswa kwesiqunto sokwalelwa ukuzitlolisa
njengososayensi wezemvelo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ungenza ukudluliselwa phambili kwesiqunto
ekomitini ye-South African Council for Natural
Scientific Professions (SACNSP) (okumKhandlu
weSewula Afrika wamaPhrofetjhini weSayensi
yezeMvelo) nayikuthi isibawo sakho sokuzitlolisa
njengososayensi wezemvelo asikaphumeleli namkha
sisulwe mKhandlu. Ukudluliselwa phambili
kwesiqunto kufanele kwenziwe kungakapheli
amalanga ama-30 begodu kuzakuya ngokubhadelwa
kweemali ezibekiweko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Council for Natural Scientific
Professions.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomKhandlu kungakapheli amalanga ama-30
ukuthoma ngelanga lokufumana ukwalelwa begodu
uzakuyeleliswa bona wenzeni.
Godu ungaletha incwadi yokudlulisa isiqunto
emKhandlwini kungakapheli amalanga ama-30.
Incwadi kufanele iphekelelwe yimali ebhadelwako
ebekiweko ezakuquntwa mKhandlu.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Academy of Science of South Africa Act, 2001
(Act 67 of 2001) (UmThetho we-Akhademi yeSayensi
yeSewula Afrika)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
UmKhandlu ubuncani bakhona kungakapheli amalanga
ama-60 ngemva kokufumana isibawo sokudluliswa
kwesiqunto, uzakuqunta bewukunikele amabanga
wesiqunto sawo.
Nayikuthi ukudluliswa kwesiqunto kuphikisana
nokwalelwa yikomiti yokuvuselelwa komuntu
otlolisiweko, ukuzitlolisa kwakho kungenzeka
kungasulwa bekuthathwe isiqunto ngokudluliswa.
[Top]
Iindleko
Imali ebhadelwako iquntwa mKhandlu.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for Professional Registration
(Isibawo sokuziTlolisa kwesiPhrofetjhinali)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 841 1075/50
Ifeksi:012 841 1057
I-adresi yendawo:Council for Geoscience, Suite
B313, 280 Pretoria Road, Silverton, 0127
I-adresi yeposo:Private Bag X540, Silverton,
0127
E-mail:sarnap@geoscience.org.za
Web:www.sacnasp.org.za









Yabuyekezwa kokugcina :11 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkufumanaIsiyelelisoSezomtheth.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukufumana isiyeleliso sezomthetho



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukufumana isiyeleliso sezomthetho


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukusebenza ngomthetho > Ukujanyelwa
kwezomthetho





Ukufumana isiyeleliso sezomthetho

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ungafumana isiyeleliso ngomunye nomunye
umsebenzi onikelwa mNyango wezoBulungiswa
nokuThuthukiswa komThethosisekelo kwenye
yamakhotho alandelako:
Amakhotho wezemindeni
Amakhotho wesondlo
Amakhotho wezahlukaniso
Amakhotho wenturhu yangekhaya
Amakhotho wabantwana
Amakhotho wobulungiswa bezabantwana
Amakhotho wobulelesi bezomseme
Amakhotho wezokulingana
Amakhotho womphakathi
Amakhotho aphatha ezinye iindaba, ezifana
nokurarululwa kwemiraro
NAMKHA ungadlulisela indaba okukhulunywa ngayo
ekhotho ethileko:
Iindaba zemindeni
Iindaba zesondlo
Izahlukaniso
Njalonjalo njengombana kungehla
Ezinye iindaba ezifana nokurarululwa kwemiraro
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Amagadango alandelwako azakuhluka ngokuya
kweemfuno ezithileko zehlangano ofuna
isiyeleliso kiyo.
Ungabawa igqwetha nawufuna isiyeleliso
somthetho. Nayikuthi angeze ukghone ukubhadela
igqwetha, ungathintana neBhodo neRhelebho
lezomThetho, iSentha yezoBulungiswa eseduze
namkha iKlinki yeRhelebho lezomThetho
eyunivesithi.
Godu ungathintana nekhotho yezemindeni eseduze,
ikhotho yesondlo, namkha ideske lokwazisa
ekhotho kamarhastrada nawufuna isiyeleliso.
Nayikuthi awaneliswa siyeleliso sabo,
unganghonghoyila namkha ubawe isiyeleliso
kuMphathi weKhotho wekhotho kamarhastrada
ethileko namkha eKhotho ePhakamileko.
Nayikuthi nalapho awaneliswa, ungathintana
ne-Ofisi eliseduze le-Ofisi lesiFunda namkha
iSentha yokuSebenza kuHle Khulu (i-Centre of
Service Excellence) yomNyango wezoBulungiswa
nokuThuthukiswa komThethosisekelo. Ngemva
kwalapho ungathintana noMphathi wePhrojekthi
ofaneleko e-Ofisini lesiTjhaba lomNyango
wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.
Nayikuthi ufuna isiyeleliso mayelana nomntwana
osemrarweni nomthetho nofuna ukujanyelwa
kwezomthetho namkha imisebenzi yezehlalakuhle,
ungathintana ne-One Stop Child Justice Centre,
iBhodo yeRhelebho lezomThetho, umtjhutjhisi
womphakathi, isiPhathiswa sokuGada iimBotjhwa
namkha isisebenzi sezehlalakuhle esiseduze.
Nayikuthi ufuna isiyeleliso sezomthetho endabeni
yangeqadi, kufanele uthintane negqwetha.
Nayikuthi unesinghonghoyilo ngegqwetha,
ungathintana ne-South African Law Society.
Nayikuthi angeze wakghona ukubhadela igqwetha
kodwana ufuna isiyeleliso endabeni yobulelesi,
yomndeni, yombango, ungathintana neBhodo
yeRhelebho lezomThetho eseduze, iSentha
yezoBulungiswa eseduze, iKliniki yeRhelebho
lezomThetho eyunivesithi eseduze namkha iKliniki
yomPhakathi yeRhelebho lezomThetho.
Godu ungathintana neenkhungo zesaHluko 9
ezizinikele ekusekeleni intando yenengi
yomthethosisekelo, ezifana nomVikeli
womPhakathi, iKomitjhini yezokuLingana
ngokobuLili neKomitjhini yamaLungelo wobuNtu.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
The Constitution of the Republic of South
Africa, 1996 and related amendments
(UmThethosisekelo weRiphabhligi yeSewuila Afriak
ka-1996 namatjhuguluko akhambelanako).

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Uzakuphathwa ngokulingana nabanye, ngesithunzi
nehlonipho begodu uzakunikelwa isiyeleliso
osifunako ngesikhathi esifaneleko.

[Top]
Iindleko
Isiyeleliso esibuya emnyangweni wombuso
ofaneleko, ikhotho namkha i-ejensi sitholakala
simahla, kodwana igqwetha elizisebenza ngeqadi
lizakubhadelisa.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo afaneleko atholakala emakhotho
nema-ejensi anikela ngesiyeleliso.

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Gauteng
Western Cape




Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape


















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkufumanaUkufikelelaIlwazi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukufumana ukufikelela ilwazi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukufumana ukufikelela ilwazi
Ukudlulisela umbango kuCCMA


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > Amalungelo womsebenzi






Ukufumana ukufikelela ilwazi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umnqopho wokuPhuhlisa ukuFikelela iLwazi
kuqinisekisa bona abantu basebenzisa ilungelo
labo lomthethosisekelo lokufikelela elinye
nelinye ilwazi eliphethwe ngurhulumende, kanye
nelwazi eliphethwe ngomunye nomunye umuntu,
elifuneka ekusebenziseni namkha ekuvikeleni
elinye nelinye ilungelo. Ibanga lokusetjenziswa
kwelungelo lokufikelela ilwazi kuphuhlisa isiko
lokwenzelwa kwezinto emkhanyweni kanye
nokuziphendulela eenhlanganweni zomphakathi
nezangeqadi, kanye nokuphuhlisa umphakathi lapho
abantu beSewula Afrika banokufikelela ilwazi
okusebenzako ukubakghonakalisa ukusebenzisa
ngokuzeleko nokuvikela amalungelo woke wabo.
Ungafumana ukufikelela liphi ilwazi eliphethwe
mNyango wezobuLungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo namkha ngenye nenye ihlangano
yomphakathi?
Ungafumana ukufikelela yoke imitlolo namarekhodi
aphethwe mNyango, iimphathiswa zawo namkha
ihlangano yomphakathi. Akukanandaba bona ilwazi
lithome ukubakhona nini. Ilwazi lifaka:

Amarekhodi wabantu aphethwe mNyango namkha
ihlangano yomphakathi.
Ilwazi lowesithathu othintekako namkha
amarekhodi: onemvumo kuphela ebuya kowesithathu
othintekako, khulukhulu nayikuthi imitlolo
iphethe ilwazi eliyifihlo namkha
okungelangeqadi.
Ilwazi ukufikelelwa kilo okuqintelwe mThetho
wokuPhuhliswa kokuFikelelwa kweLwazi.
Ukufikelela ilwazi kuqintelwe ngaphasi kobujamo
obuthileko, isibonelo

lokha irekhodi nalibawiwa bona lisetjenziselwe
ubulelesi namkha eenkambisweni zemibango ekhotho
lokha ikambiso yobulelesi namkha yombango sele
ithonyiwe, lapho ilwazi lingeze lasetjenziswa
yikhotho yomthetho, khulukhulu nayikuthi ikhotho
icabanga bona kuzakuba nomphumela omumbi
ekambisweni yobulungiswa.
Amarekhodi wekhabhinethi namakomiti wayo
Amarekhodi akhambelana nomsebenzi wezomthetho
wekhotho
Ilwazi elifunyenwe yikundla ekhethekileko
ehlonywe ngokuya komthetho
Ilwazi eliphethwe siphathiswa sezomthetho
sekundla enjalo namkha ikhotho
Ilwazi eliphethwe mumuntu olilunga lepalamende
namkha lesibethamthetho sephrovinsi
Kodwana, umThetho wokuPhuhliswa kokuFikelelwa
kweLwazi ungaphezu kwananyana ngimuphi umthetho
ongakukhandela ekufikeleleni ilwazi.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Bawa iSekela lesiPhathiswa sokwAzisa (Deputy
Information Officer) lomnyango wombuso ofaneleko
likurhelebhe ukufikelela ilwazi namkha imitlolo
oyifunako.
Zalisa bewulethe iForomo A: Request for access
to record of public body (Isibawo sokufikelela
irekhodi lehlangano yomphakathi). Ungalifumana
e-ofisini lomnyango namkha ulithole
ku-inthanethi ngenzasi.
Nayikuthi ilwazi olifunako alitholakali simahla,
uzakubhadela imali yesibawo (eziintempe
zokungenisa imali (revenue stamps). Godu
ungabhadela imali yokufikelela nokuzuma (qala
itjhejuli yeemali ngenzasi).

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Promotion of Access to Information Act, 2000
(Act 2 of 2000) (UmThetho wokuPhuhliswa
kokuFikelelwa kweLwazi), nemiThetjhwana
ekhambelanako.

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
ISekela lesiPhathiswa sokwAzisa (Deputy
Information Officer) kufanele likuphendule
kungakapheli amalanga ama-30 wokufumana isibawo.
Nayikuthi isiPhathiswa sokwAzisa sikwalela
nemvumo yokufikelela ilwazi olibawileko,
dlulisela phambili isiqunto kuNgqongqotjhe
womNyango wezobuLungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.
Nayikuthi nalapho awaneliswa mphumela, dlulisela
phambili isiqunto ekhotho yezomthetho. ISekela
lesiPhathiswa sokwAzisa lizakurhelebha
ngekambiso.
Nayikuthi ilwazi olibawako alikaphathwa mnyango
womBuso, kodwana yihlangano yomphakathi, iSekela
lesiPhathiswa sokwAzisa lizakudlulisela isibawo
sakho esiPhathisweni sokwAzisa sehlangano
efaneleko kungakapheli amalanga ali-14.
Ihlangano yomphakathi efaneleko kufanele
iphendule isibawo sakho esikhathini
esizwakalako. Uzakwaziswa nakungenzeka lokhu.
[Top]
Iindleko
Thintana neYunithi yokuFikelela iLwazi (Access
to Information Unit) yomNyango wezobuLungiswa
nokuThuthukiswa komThethosisekelo enomborweni
ethi 012 315 1715 ukufumana bona ingabe iimali
ezibhadelwako zitjhugulukile na.
Iimali ezibhadelwako emarekhodini wehlangano
yomphakathi, njengombana zibekwe miThetjhwana
yomThetho yanjesi.
Iimali zokukhiqiza butjha zingendlela
elandelako:

Kwenye nenye ifothokhophi yekhasi le-A4 namkha
isiquntu salo - R 0,60
Kwenye nenye ikhophi egadangisiweko yekhasi
le-A4 namkha isiquntu sayo, esekhompyutheni
namkha ngokwe-elektroniki namkha ngendlela
efundwa mtjhini - R 0,40
Ekhophini engendlela efundwa yikhompyutha:
ngestifi - R5
nge-compact disc - R40
Ekutlolweni kwemibono yeentjengiso ekhasini
le-A4 namkha isiquntu salo - R22
Ekhophini yeentjengiso ezibonwako - R 60
Ekutlolweni kwerekhodi elilalelwako, ngenye
nenye i-A4 namkha isiquntu salo - R12
Ekhophini yerekhodi elilalelwako - R 17
Imali yesibawo ibhadelwa ngomunye nomunye umbawi
ngaphandle komuntu ozibawela yena - R 35
Iimali zokufikelela ezibhadelwa mbawi
ongakabekelwa ngeqadi ekubhadeleni zingendlela
elandelako:

Kwenye nenye ifothokhophi yekhasi le-A4 namkha
isiquntu salo - R 0,60
Kwenye nenye ikhophi egadangisiweko yekhasi
le-A4 namkha isiquntu salo, esekhompyutheni
namkha ngokwe-elektroniki namkha ngendlela
efundwa mtjhini
ngestifi - R5
nge-compact disc R40
Ekutlolweni kwemibono yeentjengiso ekhasini
le-A4 namkha isiquntu salo - R22
Ekhophini yeentjengiso ezibonwako - R 60
Ekutlolweni kwerekhodi elilalelwako, ngelinye
nelinye ikhasi le-A4 namkha isiquntu salo - 12
Ekhophini yerekhodi elilalelwako - R 17
Imali ebhadelwa ekuzunyweni kwerekhodi yi-R15
nge-awara namkha isiquntu se-awara
Imali yamambala yokuposa ibhadelwa lokha ikhophi
yerekhodi iposelwa umbawi. Okulandelako
kuyasebenza kilokhu:

Ubhadela kuphela idibhozidi ngemva kwama-awara
asithandathu
Idibhozidi ebhadelwa mbawi ilingana nakunye
kwesithathu semali yokufikelela
Iimali ezibhadelelwa amarekhodi zingendlela
elandelako ehlanganweni yangeqadi
Iimali zokukhiqizwa butjha zingendlela
elandelako:

Kwenye nenye ifothokhophi yekhasi le-A4 namkha
isiquntu salo - R 1.10
Kwenye nenye ikhophi egadangisiweko yekhasi
le-A4 namkha isiquntu salo, esekhompyutheni
namkha ngokwe-elektroniki namkha ngendlela
efundwa mtjhini - R 0.75
Ekhophini engendlela efundwa yikhompyutha:
ngestifi - R7.50
nge-compact disc - R70
Ekutlolweni kwemibono yeentjengiso ekhasini
le-A4 namkha isiquntu salo - R40
Ekhophini yeentjengiso ezibonwako - R 60
Ekutlolweni kwerekhodi elilalelwako, ngelinye
nelinye ikhasi le-A4 namkha isiquntu salo - R20
Ekhophini yerekhodi elilalelwako - R 30
Imali yesibawo ibhadelwa ngomunye nomunye umbawi
ngaphandle komuntu ozibawela yena - R 50
Iimali zokufikelela ezibhadelwa mbawi
ongakabekelwa ngeqadi ekubhadeleni zingendlela
elandelako:

Kwenye nenye ifothokhophi yekhasi le-A4 namkha
isiquntu salo - R 1.10
Kwenye nenye ikhophi egadangisiweko yekhasi
le-A4 namkha isiquntu salo, esekhompyutheni
namkha ngokwe-elektroniki namkha ngendlela
efundwa mtjhini - R 0.75
Ekhophini engendlela efundwa yikhompyutha:
ngestifi - R7.50
nge-compact disc - R70
Ekutlolweni kwemibono yeentjengiso ekhasini
le-A4 namkha isiquntu salo - R40
Ekhophini yeentjengiso ezibonwako - R60
Ekutlolweni kwerekhodi elilalelwako, ngelinye
nelinye ikhasi le-A4 namkha isiquntu salo - R20
Ekhophini yerekhodi elilalelwako - R 30
Imali ebhadelwa ekuzunyweni kwerekhodi yi-R30
nge-awara namkha isiquntu se-awara
Imali yamambala yokuposa ibhadelwa lokha ikhophi
yerekhodi iposelwa umbawi.
Okulandelako kuyasebenza kilokhu:
Ubhadela kuphela idibhozidi ngemva kokuphela
kwama-awara asithandathu
Idibhozidi ebhadelwa mbawi ilingana nakunye
kwesithathu emalini yokufikelela
Iimali zokudlulisela phambili iinqunto
Imali yokudlulisela phambili isiqunto ebhadelwa
lokha umbawi nakenza ukudluliswa kwesiqunto
kwakangaphakathi ukuphikisa ukwaliwa kwesibawo
sakhe sokufikelela yi-R50.
Umthelo we-Value-added (i-VAT) ungabhadeliswa
nayikuthi iinhlangano zomphakathi nezangeqadi
zitloliswa ngokuya komThetho womThelo
we-Value-Added ka-1991 (umThetho 89 ka-1991).
[Top]
Amaforomo azaliswako
Form A: Regulation 6: Request for access to
record of public body (UmThetjhwana 6: Isibawo
sokufikelela irekhodi lehlangano yomphakathi)
Form B: Regulation 8: Notice of internal appeal
(UmThetjhwana 8: Isaziso sokudluliselwa phambili
kwesiqunto kwangaphakathi)
Form C: Regulation 10: Request for access to
record of private body (UmThetjhwana 10: Isibawo
sokufikelela irekhodi lehlangano yomphakathi)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 315 1020
Ifeksi:012 357 8004
I-adresi yendawo:Public Education and
Communication: Access to information, Momentum
Centre , 329 Pretorius Street (c/o Pretorius and
Prinsloo Streets), Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag x 81, Pretoria, 0001











South African Human Rights Commission

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaJohannesburg
Umtato:011 484 8300




























Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkufunzaIsanaElinom.2007-05-18.nr.txt</fn>
UKUFUNZA ISANA ELINOMPHARU ENDEBENI/ERHWALABHENI

ITLOLWE NGU GEORGIA HAITAS JAMMINE
Isazi seKulumo - iLimi
Umtloli we ?Michael has a cleft lip and palate?
Uyilethelwa mNyango wezamaPhilo

NGO CHRISTOPHER

UChristopher, osencwadini ngaphandle, wabelethwa anompharu omasikizi okabili endebeni nerhwalabheni. Indebakhe yalungiswa lokha naneenyanga ezi-5 ubudala begodu koke kukhambe kuhle khulu. Irhwalabha lakhe lizakulungiswa ngemva komnyaka.

Prof. L. Chait

NG0MTLOLI

UGeorgia Haitas-Jammine usisazi sekulumo-nelimi, esathoma ukusebenza solo kwangomyaka ka-1976, anekareko elikhethekileko emkhakheni wokuPharuka kweNdebe neRhwalabha. Utlole incwadi yabantwana ethi "Michael has a Cleft Lip and Palate"(Umichael unomPharu eNdebeni neRhwalabheni). Godu uyilektjhara kilomkhakha, emNyangweni wamaLwelwe wokuKhuluma newoKuzwa eYinivesity yeWitwatersrand.

? ?IKOMBA ??

INDLELA ISANA ELIJAYELEKILEKO LIGOMA NGAKHONA???2
UKUMUNYISA IBELE KULUNGANISWA NOKUMUNYISA IBHODLHOLO ????3
IMIRARO EKUHLANGABEZWANA NAYO EKUMUNYISENI ISANA ELIPHARUKE IRHWALABHA ?4
KUBAYINI UBUDE BESIKHATHI SOKUFUNZWA KWESANA BUQAKATHEKILE 5
UKUMUNYISA IBELE ISANA ELIPHARUKE IRHWALABHA ???5
UKUMUNYISA IBHODLHOLO ISANA ELIPHARUKE IRHWALABHA ???7
ISELULEKO ESIVAMILEKO SOKUMUNYISA IBHODLHOLO ????10
EZINYE IINDLELA ZOKUFUNZA EZINGABANDAKANYI UKUMUNYA ?10
UKUFUNZA NGEKOMITJI ???????11
UKUFUNZA NGESIRINJI NOFANA NGEDROPHA ?????11
UKUFUNZA NGEKHEZO ??????12
ITJHUBHU LEEMPUMULO NAMATHUMBU ??????12
UKUHLANZEKA KOMLOMO ???????12
OKUMAYELANA NOKHUNYE UKUFUNDA ??????13
OKUMAYELANA NESINYE ISELULEKO NESIZO ????13

Ukufunza isana
elinendebe/irhwalabha epharukileko

NGO GEORGIA HAITAS JAMMINE
Isazi keseKulumo -neLimi
Umtloli we ?Michael has a cleft lip and palate?

? ?ISINGENISO ??

Amasana abelethwe anerhwalabha epharukileko kanengi anemiraro yokufunzwa ngombana umgudu womlomo (umlomo) awukahlukani nomgudu weempumulo(iimpumulo). Ngalokho-ke isana alikghoni ukudosa ngemlonyeni, ngikho liba nomraro wokumunya ibele namkha ibhodlholo.

Ubukhulu kanye nomhlobo wompharu okuba yinto ehlukako isana ngesana, ngibo obuqunta indlela isanelo elingafunzwa ngayo. Nakube isana linompharu endebeni kwaphela, umraro nakube uba khona uba mncani khulu nalifunzwako. Kukuba khona kwerhalabha elihlangeneko okuqakathekileko okwenza isana likghone ukumunya.

? ?INDLELA ISANA ELIJAYELEKILEKO LIFUNZWA NGAYO?

Indlela yokufunza ibandakanya ukusengelwa ekonweni (kungaba libhodlholo nofana amabele), isana libumba irorwana lebisi (ibholwana yebisi), bese irorwana yebisi leyo igedeka ukusuka ngaphambili iye ngemuva lomlomo lapha iginywa khona iye ngendeni. Ngokujayelekileko isana likghona ukuphefumula ngeempumulo khibe lifunzeka ngomlomo.

Lokha nakufakwa ikono ngemlonyeni, iindebe zenza itshidzo magegana nayo bese ilimu liyaphakama kobana ligandelele phezu kwerhwalabha eliqinileko. Ilimu lizabese liya emuva, linikele bona kube nesibanga esaneleko phakathi kweendebe nelimu/nerhwalabha ngaphandle kokungenisa ummoya ngemgudwini. Ngaleyondlela kuba nesikhala bese umkghado usengeleka ngemlonyeni. ?

Isikhala sivikela ikono bonyana ingaphumi emlonyeni begodu sivikela isana bona lisekele ukubamba kwalo ikono. Iinhlafunyo, ilimu, imihlathi neensini kugandelela umkghado kobana uphume ebeleni.

Indlela yokufunza iyafana kungakhethi bona ufunza ngani (ibele nofana ibhodlholo). Nanyana kunjalo indlela yokumunya umkghado ebeleni iyehluka kunokudosa ibisi ebhodlholweni. Idemu yebhodlholo ayidingi umsebenzi omnengi esaneni ukusebenzisa iinhlafunyo, imisipha yobuso, ilimu, iinsini nemihlatjhana.

? ?UKUMUNYISA IBELE KULINGANISWA NOKUMUNYISA IBHODLHOLO?

Ukutleleza kwebisi:
Ngokuvamileko, ukutleleza kwebisi ebhodlholweni kumsinyana kunebeleni , nanyana lokhu kuthintwa zizinto ezinengi eziphathekako, sib. umhlobo webhodlholo nekono, kanye nobukhulu bekono. ?Ukutleleza kwebisi nakufunzwako kuthintwa likghono lakamma lokwehlisa (ukukhupha ibisi) ngakelinye ihlangothi-ke umma wehlisa khulu nakube esana nalo limunye khulu.

Ukumunyisa ibele kunemiphumela emihle :
a) Umkghado yinto evela emzimbeni, begodu ayithikamezi amathitjhu womzimba njengombana kwenza eminye imihlobo yokudla kwabantwana. Amathwethwesi wepumulo yesana elinompharu asepepeneneni, umkghado awuwathikamezi.
b)Ukumunyisa ibele akubangeli izinga elifanako lokugandeleleka maphakathi nendlebe njengombana kwenza ibhodlholo (kuba bubuhle ngombana amasana anerhwalabha elipharukileko abamsinyana ekuphathweni yimaphakathi yendlebe). Ukumunya msinyana kubanga ukulinganiseka kwegandelelo maphakathi nendlebe okuyinto enciphisa amathuba wokuphathwa yimaphakathi yendlebe.
c) Umkghado uneembulala mlwana. ?Unakho kokubili ilakthoferini ne-imiyunoglobhini okusiza ukuvikela ithelelwano. ?Amasana anompharu amunyiswa ibele anesibalo esiphasi khulu esibikwako sokuthelelwa mlwana.

Ngaphandle kokuqala bona isana limunyiswa ibele namkha ibhodlholo, ikani nje kumele liphiwe ukudla okwaneleko. ?Ukumunya kunobubhadekelo ngombana kukhuthaza ukusetjenziswa kwemisipha yobuso edingeka malungana nokukhuluma okujayelekileko (ukuthuthukiswa komdumo). ?Ukudlula lapho, iindlela zokufunza umntwana osanda kubelethwa ziqakathekile. Umntwana ojayelekileko uthatha pheze imizuzu ema-20 ukuya kema-30 ukuqeda ukudla kwakhe, lokho kumnikela isikhathi esaneleko sokukhula kanye nokudla.

? ?IMIRARO EKUHLANGABEZWANA NAYO EKUMUNYISENI ISANA ELIPHARUKE IRHWALABHA ? ?

Imiraro kanengi ehlangabezwa masana apharuke irhwalabha ifaka hlangana:
? Ukumunya okubogabogako
? Ukukghanywa
? Ukutjokoza ngeempumulo (ukubuya kwebisi ngeempumulo)
? Ukufunzwa isikhathi eside
? Ukungabi nomzimba
? Ukuphefumula ngokwedluleleko

Esaneni elipharuke irhwalabha ukufunzwa okujayelekileko kuphazanyiswa kungakghoni ukumunye kuhle nobudisi okuhlangabezanwa nakho nakulingwa ukugandelela ikono. Amasana apharuke indebe kwaphela kanengi akabi nobudisi bokufunzwa. Ukupharuka indebe nokho kuhazamisa ekwenzeni itshidzo magegana nekono. Lokhu kujanyiselela kukulokha isana nalisebenzisa itlobo yelimu nomqoqo wesini (ingcenye ekhukhumeleko yesini ebamba amazinyo) ukwenza ukuvaleka magegana nekono. ?Ukungabikho kwetshidzo/isivalo leso kungabanga bona ibisi livuze magegana nompharu. ?Nakubanjwa umpharu womntwana ngaphezulu namunyiswako noma ngakiliphi ibele kungasiza bonyana ibisi lingavuzi. ?

Nokho, isana elinerhwalabha epharukileko alikwazi ukwenza itshidzo emuva emlonyeni ngombana umlomo nepumulo akukahlukani. Lokhu kumraro ngombana itshidzo eza muva edingeka nakumunywako ayenzeki. ?Ukuze kwenzeke itshidzo yamuva, kumele kube negandelelo ngemlonyeni elibanga bona kumunyeke. Isana elipharuke irhwalabha ?nalilinga ukwakha indlela yokumunya sekufana nomuntu ovuthela ibhaloni epontjileko. ?Kanti-ke godu ngaphandle kokumunyokhu, isana alikwazi ukufumana ibisi ekonweni. Nangaphandle kokungakghoni ukwakha igandelelo elifunekako, nakube ikono ifakwa ngemlonyeni wesana, imisipha yokumunya izokwenza bona isana liphakamise ilimi lalo ukuze ligandelele ikono kobana iphume umkghado. ?Ukungabikho kwerhwalabha eqinileko kutjho bona ikono izokusunduzeleka bunqopha ngaphakathi kompharu. Lokhu kubangela imiraro emibili. Kokuthoma, ikono igandeleleka kancani khulu phezu kwerhwalabha bese nakube kuyenzeka , uba mncani khulu umkghado ophumako kanti kwesibili, nakube ikono ingene ngempharwini bese kuphuma umkghado, uzodlulela ngeempumulweni kunobana uye ngemlonyeni bese ungena ngemgudwini wepumulo. Ukudlulela komkghado ngeempumulweni kubanga bonyana unganeli umkghado oginywako bese kwenza bonyana ukumunyisa kuthathe isikhathi eside khulu.

? ?KUBAYINI UBUDE BESIKHATHI SOKUFUNZWA KWESANA BUQAKATHEKILE ?

Ukufunda ukumunya kuyadinisa esaneni elinompharu, lingagcina sele lilele bese lingasamunya loke ibisi lalo. Nakube isana aliseli ibisi elaneleko njalo nalifunzwako, angeze laba nobudisi obufunekako begodu lingagcina limteketekana. Lokhu kubangwa kukobana lokha isana nakuthathwa isikhathi phambi kobana lifunzwe lisebenzisa amandla amanengi kunangendlela lifanele lidle ngakhona. ?

Ngemva kokufunzwa kuvamisile kinofana ngiliphi isana kobana lilale. ?Ngesikhathi sokulala lesi, kanengi ukugayeka kokudla kuyehla bese kuvumela kobana isana lithele umzimba. ?Ngalokho-ke isana elinompharu liba nesikhathi eside sokungalali ngombana lithatha isikhathi eside nalidlako, le-ke ngenye imbambezela eyenza bona lingatheli umzimba ngokwaneleko. Ngalokho kuqakathekile bona ukudla kungadluli isikhathi sokudla esamukelekako (okungaba mizuzu ephakathi kwama-20 ukuya-30). ?

Nakube isikahthi sokudla sibonakala siluleka, ababelethi nabo bazithola babopheke isikhathi eside. Isikhathi esinengi esithathwa ekudleni, nokungabi nepumelelo, ngalokho kubanga bona ababelethi bahlanganelwe ziinhloko.

? ?UKUMUNYISA IBELE ISANA ELIPHARUKE IRHWALABHA?

Umhlobo wompharu uba nomphumela ekuphumeleleni ukumunyisa ibele. ?Ukumunyisa ibele isana elinompharu munye kungenzeka lula nakube ikono ifakwa ngehlangothini lomlomo elingakalimazeki. Isana kumele nalo liphathwe ngendlela ezakwenza bonyana ihlangothi elinompharu lihlala liqaliswe phezulu. Lokhu kuvikela bona ibisi lingachitheki emlonyeni okwenzeka nakube umpharu uqale phasi.

Ukunciphisa ukungakghoni kuhle ukubamba nokumunya, umma angafaka ikono ngemlonyeni wesana abe aqede ukulimunyisa. ?Isisithakono nedemu zingasetjenziswa nazo.

Abomma kumele bakhuthazwe ukulinga ukufunza abantwana babaphethe ngeendlela ezahlukileko ukuze bakghone ukwazi bona ngikuphi okubasebenzela ngcono, isib. ukuphatha isana ngokulijamisa lilinganisane nekono. ?Lokhu kunciphisa ukutjokoza bese umkghado ungene ngeempumulweni ngombana kulitleleze lemvelo lomzimba, alithikamezi ithwethwesi lamathimila.

Ukufunzwa okufaneleko akukameli ukuthatha imizuzu engaphezu kwema-30 begodu kumele kusungulwe iinkhathi zokumunyisa msinyana ngendlela okungakghoneka ngayo ngemva kokubeletha. Umntwana angafunzwa kanenginengi kunesana elinganampharu, pheze njalo ngama-awara amathathu.

I-obtjhureyitha nayo inobubhadekelo. ?Lokhu sisetjenziswa esilungisa iinhlafunyo namazinyo, nofana ipleyiti esetjenziselwa ukuvala umpharu erhwalabheni eliqinileko. ?Lokhu kwenza bonyana ukufunza kube nomphumela omuhle emahlangothini amanengi. ?Abomma godu bangalinga ukubamba ibele ngemino bese bagandelela ngothubhakghuru ukuze umkghado utleleze. Ukubeka ihloko yomuno phezu kwendebe enompharu kusiza ukwenza ukutshidzeka okungcono ukuze kuncanceke.

Nokho kunobumbi obuthize ekumunyiseni isana elinerhwalabha epharukileko:
a) Isana lingahlulwa kubamba nokumunya, bese okukhambisana nalokhu kube kuhlulwa kugandelela ibele ngemlonyeni.
b) Umphumela walokhu kungaba kukuthi umma ugcina ahlangene ihloko kanti nesana liphele ihliziyo lilokhu litlhaga nokumunya.
c) Izinga lokutleleza komkghado liba sidondi, bese kubange bona umntwana angadli kuhle. Ngalokho isana lingatheli umzimba.
d) Nakumunyiswako kuba nzima ukutjho bona lingangani ibisi elimunyiweko belaginywa. Ukusebenzisa indlela yokusengela umkghado ngebhodlholweni iyawurarulula umraro lo. Qinisekisa bonyana umntwana uthambisa ileyiri lakhe ngendlela efaneleko. Lokhu kuqinisekisa bonyana akomeleli.
e) Abomma bangaphathwa kukomelela kwamabele nakube amasana akamunyi umkghado ngokwaneleko.

Ukusengela umkghado nokumunyisa ngebhodlholo elithambileko kwenza isana bona lizuze ekuseleni umkghado, kodwana ngaphandle kwemiraro yokumunyisa.
Inakube ukumunyisa kuyaphumelela, kuyanelisa, nokho, nakube akusebenzi, umma usenganikelwa ithuba lokusengela bese amunyise ngeneye yeendlela ezitjhwiweko. Nanyana kufanele bona umma ahlale akhuthazwa ukulinga ukumunyisa, kanengi azakhe kuphumeleleke.

? ?UKUMUNYISA IBHODLHOLO ISANA ELIPHARUKE IRHWALABHA?

Ukufunza ngebhodlholo kungcono kunangekhezo nofana ngetjhubhu lokudla ngombana kunikela umntwana ilwazi lokumunya, okuyinto eqakathekileko malungana nokuqina kwehlafunyo nokwazi ukukhuluma. Njengombana ukumunyisa kanengi kuba budisi khulu, ukufunza ngebhodlholo kuba ngokho okunyulwako. Nakukghonekako, kumele kusengelwe umkghado nebhodlholweni bese kumunyiswe umntwana.

Isana kumele liphathwe sakujanyiswa. ?Le-ke yindlela ejayeleke khulu nevumela bonyana namandla wedoselophasi atlelezisele ibisi enzasi. Godu kusiza ukuvikela ibisi bona lingazali ngematjhubhuni weYustatjhiya nemaphakathini weendlebe.

Kungcono nakube idemu iba ngeyeletheksi ethambileko kunobana ibe yisilikhoni. ?Idemu ingabiliswa kanenginengi ukwenzela bona ithambe.. ?Idemu ebanzi begodu espara efana ne- 'Nuk" nezinye ezibumbeke njengayo zinobubhadekelo esaneni elinompharu, begdu ithandwa khulu bosolwazi beenhlafunyo neensini (orthodontists). Omunye umhlobo wedemu enobubhadekelo yi- Pigeon latex, enetjhuba elinguncantathu. Nebhodlholo eligandelelwako nalo liyasiza kunalelo eliqinileko, ngombana ngalo ukghona ukusiza ukufaka ibisi emlonyeni wesana ngokuligandelela.

Idemu ye-Pigeon Latex, ne-Nuk
Idemu enetjhuba elikhulu kunelijayelekileko nofana elenziwe sasiphambano ingasiza ukutlelezisa ibisi. Lokhu kungombana ukumunya kubudisi, yeke isana lidinwa masinyana. Nokho-ke itjhuba akukameli libe likhulukhulu kangangobana ibisi selirhutjhuke lokha ibhodlholo naliqaliswa phasi ngombana lokho kuzakwenza isana lirhitjhwe. Kungcono ibisi nalithonta kancani. Nawenza itjhuba elikhuludlwana sebenzisa inalidi etjhisako. Nawusika idemu sasiphambano, ihlanakele bese usika isiphambano esingaba ma-5mm ukuvundla usebenzise utjhefana ohlazekileko. Nawuqedako uhlanulule idemu leyo-ke.

Ukumunya kunzima esaneni elinompharu ngalokho isana lidinwa msinyana. Ukwenza bona ukufunzwa kube lula, kungasetjenziswa idemu enetjhuba elikhulu kunelijayelekileko nofana enetjhuba elisikwe sasiphambano ngombana isiza bona ibisi litleleze lula.

Kungasetjenziswa nanyana ngiyiphi idemu ekhambisana nebhodlholo elisebenzisekako! ?Ukubona bona ukuhlanganiswa kwedemu nebhodlholo kuyasebenza isana kufuze likghone ukumunya kuhle, lithele nomzimba nawe uzizwe utjhaphulukile ngendlela limunya ngakhona. Nakube isana liyakghona ngedemu nebhodlholo elijayelekileko, khona-ke lisebenzise njalo nje. Nanyana ngikuphi okunyulako, kumele kube yinto etholakalako nethengekako. Nokho-ke kunendemu ezinengi ezenzelwe amasana anompharu. Lezo ezitholakele zinobuhadekelo ngeilezi:

I-Mead-Johnson Cleft Lip/Palate Nurser inamatshwayo alandelako:
? Ibhodlholo lenziwe ngeplastiki ethambileko negandelelekako, begodu linesibumbeko 'esiparaleleko' nofana esibuncande. Lokhu kwenza bona umfunzi akghone ukugandelela ibhodlholo ngokwaneleko ukusiza isana lidose ibisi elaneleko.
? Idemu yidanyana begodu imatsikazana kunejayelekileko, begodu isikwe sasiphambano ekugcineni. ?Ukusika sasiphambano akwenzi bona ibisi liphume nakube isana alilumalumi idemu nofana liyimunye. Ibisi liphuma kwaphela lokha isana nalilinga ukudla. ?Kwenzeka ukulinganela hlangana kokumunya kwesana nokugandelela komfunzi.
? Pheze nofana ngiyiphi idemu ingafakwa ebhodlholweni I-Mead-Johnson, nanyana ngasikhathi kuba nokuvuza kuya ngeendemu ezahlukileko, lokhu nokho akusiyinto etshwenya khulu, sekufuneka ibhibhi kwaphela.
? Amabhodlholo wakwa-Mead-Johnson ayatholakala eSewula Afrika, nanyana kungasi sekhemisi oyijayeleko.** (Qala ikhasi 13)
? Ibhodlholo lakwa-Mead-Johnson lingasetjenziswa ngepumelelo emasaneni ane-Pierre Robin Sequence.
? Nanyana amabhodlholo wakwa-Mead-Johnson kuthiwa ?asetjenziswa kanye alahlwe? angahlanzwe bese kubulawa umlwana abuye asetjenziswe kanengingengi godu. Kungcono ungawafaki kumayikhroweyivi nofana emtjhinini ohlanza izitja.

I-Haberman Feeder inamatshwayo alandelako:
? Idemu ede nethanbileko, ngokwayo emumatha itlelezi elima-29 ml.
? Ilinyana elisemlonyeni wedemu elingabekwa ngendlela yokobana lilawule ukutleleza kwebisi kobana lingaphumi, litleleze kancani, nokutleleza khulu.
? Idemu ethambileko ingagandelelwa kancani bese iyaliswa kobana ibhadekele imizamo yesana yokumunya.
? I-Haberman Feeder nayo sekhe yasetjenziswa ngepumelelo emasaneni ane-Pierre Robin Sequence.
? Umhlobo lo webhodlholo uyadura. Nawo uyatholakala eSewula Afrika nanyana ungatholakali emakhemisi ajayelekileko kodwana kubathengisi bemikhiqizo yakwa-Medela* (Qala ikhasi 13). Lokhu kuza kuhlangene, kuba libhodlholo, isivalo, idiski, ilinyana kanye nedemu.
? I-Haberman Feeder ayikalungeli abantwana abanobudisi bokuginya, okutjho labo abanobudisi bokukhambisa ibisi ukusuka emlonyeni ukwehlela emphinjeni.

? ISELULEKO ESIVAMILEKO SOKUMUNYISA IBHODLHOLO ?

Idemu kumele ifakwe ngemlonyeni wesana ukuze ihlale ngaphasi kwethambo lerhwalabha nofana phezu kwepleyiti lokufunza. ?Lokhu kwenza bona isana likghone ukugandelela ilimu lalo, nedemu, phezu kwethambo bese ngokwenza njalo lidose ibisi. Nakube idemu iphethwe yanqotjhiswa ngemlonyeni wesana, izokugandelelelwa ngempharwini bese ibisi litlelezela ngepumulweni lingayi ngemlonyeni. ?

Njengombana isana lingaginya ummoya omnengi nalimunyako, kumele linonde libhodliswa, okutjho bona njalo nje emizuzwini embalwa. Nakube isana liyarhitjhwa, kumele kukhawulwe ukulifunza, libekwe phezu kwedolo lakho bese ulihlikihla ngetende yesandla sakho phakathi kwamahlombe. Wesule ibisi epumulwenalo. Nakube liragela phambili ngokurhitjhwa, kumele isana lifunzwe kancani kunekuthomeni, ibisi lingabethi ingemuva lomphimbo. Idemu enetjhuba elifana nalelo, ekhuphela ibisi ngemlonyeni ngasikhathi sinye, ingasetjenziswa ukuvikela ukurhitjhwa.

Kungaba yindlela esidondi, yeke kuqakathekile kobana ababelethi babekezele bazigedle, baziphe isikhathi esaneleko sokufunza. Kanengi ukufunza akukafaneli ukuba side ngaphezu kwemizuzu ema-30 ukuya e-45 njalo ema-awareni ama-3 ukuya ka-4. Isana kumele njalo nje liphathwe ngethando, lidlaliswe begodu likhulunyiswe. Lesi sikhathi esiqakatheke khulu sokusungula ubudlelwana obutjhideleneko phakathi kwakamma nesana.

? ?EZINYE IINDLELA ZOKUFUNZA EZINGABANDAKANYI UKUMUNYA?

Ukuqakatheka kokumunya kugandelelwe, kodwana nakube ukumunyisa ibele nofana ibhodlholo akuphumeleli namkha udorhodera owanze i-ophareyitjhini empharwini athande bonyana kujame kancani ukufunza ngokusebenzisa iindlela ezimbilezi, kungasetjenziswa ezinye iindlela. Lokhu kufaka ukufunza ngekomitji, isirinji, ithunjana nofana ikhezwana.

? ?UKUFUNZA NGEKOMITJI ?

Ukufunza ngekomitji ngenye yeendlela ezilungileko zokujamiselela, ngombana iphephile, inepilo, ilula begodu itjhiphile, godu ingasetjenziswa ukufunza umkghado osengelweko. Sebenzisa ikomitjana efana ne-40ml Baby Cup Feeder etholakala kubabi bemikhiqizo yakwa-Medela*. Hlanza ikomitji bewubulale imilwana bese uyibuyisa phakathi ngebisi. Beka isana phezu kwamathangakho, usekele ihlokwalo. Ungadinga bonyana uphuthele izandla zalo ukuze lingathinti ikomitji. Sondeza ikomitji eendebeni zalo zomlomo, kuthi nalivula umlomo, utjhigamise ikomitjhi leyo. Yeke lizokurhamula ibisi ekomitjini. Ungatheli ibisi ngemlonyenalo. Linikele isikhathi sokuphumula njalo ngemva kokurhamula. Lizaziselela ngesikhathi salo belilawule umthamo webisi eliwuthathako. Nasele lisuthi, lizokuvala umlomalo lingasafuna ukusela. Tjheja bonyana lisele umthamo ongangani ngelanga ingasi ekupheleni kokufunza okunye nokunye

? ?UKUFUNZA NGESIRINJI NOFANA NGEDROPHA?

Isirinji nofana idropha ingafunyanwa ekhemisi begodu ingasetjenziselwa ukuthontisela buthaka ibisi ngemhlathini womntwana kunobana liye emphinjeni. Ukusiza ngokufunza ngesirinji, kungananyathiselwa umuno weplastiki wokufunza wakwa-Medela* esirinjini. Ofunzako uzakufaka iminwakhe ngeqadi komuno wokufunza weplastiki bese uvumela isana limunye emunweni bese kancani kancani kugandelelwa isikhondo sesirinji. Indlela le ingasetjenziswa ukuseza imithi. Umuno weplastiki wokufunza ngesirinji wakwaMedela.

? ?UKUFUNZA NGEKHEZO??

Ukufunza ngekhezo kubuthaka khulu, kodwana kungasetjenziswa njengejamiselela lokha ezinye iindlela nazihlulekilkeo.

? ?ITJHUBHU LEEMPUMULO NAMATHUMBU*

Indlela le isetjenziswa njengemizamo yamaphelelo nakufunzwa umntwana onompharu. ?Kufakwa itjhubhu ngepumulweni yomntwana, bese linqotjhiswa kundinyana, ngalokho lidlula kuqhoqhoqho, ngaleyondlela ibisi lithelwa lehle ngetjhubhelo. Kuyindlela esidondi ngombana umntwana akubi nemizamo ayenzako, nokho kuyindlela ethembeke khulu yokwenza bona umntwana adle abe athele umzimba. Kutuswa khulu bonyana akhuthazwe ukumunya idemu, isib, I-NUK Orthodontic dummy, khulukhulu nakufunzwako. Lokhu kuzokusiza imisipha yokumunya, okuqakatheke malungana nokukhula kwehlafunyo nokukhuluma. ?Godu lokhu kufundisa umntwana ukuthi athi nasamunyako, isisu sakhe sigcwale! Phezu kwalokho, isana kufanele liphathwe ngendlela ejayelekileko yokuphathwa nalifunzwako. Ngokujayelekileko ukufunza ngetjhubhu leempumulo nangethumbu kufanele kuliswe msinyana ngendlela okungakghoneka ngayo.

? ?UKUHLANZEKA KOMLOMO??

Nanyana kusetjenziswa yiphi indlela yokufunza, kuqakathekile ukugcina zoke iindawo magegana nompharu zihlanzekile. Ngemva kokufunzwa kwesana, linikele amanzana abilisiweko apholiswa ngebhodlholo ukuze kusuke ukudla okusalele empharwini. Uboya obuthambisiweko nabo bungasetjenziswa ukuhlanza umpharu. Nakube ukudla kusele kwaba kunengi, kuzokuhlangana neendende emlonyeni namathimila epumulweni bese kwenza ikhokho elomeleleko okungabanga ubulwelwe endawaneni leyo. Ilizwi lokugcina lokukhuthaza: Lokha isana nalithela umzimba, lizokhula begodu liqine, bese ekugcineni likghona ukusebenzisa nanyana ngiyiphi idemu nebhodlholo, nofana lisebenzise ikomitji. Akukaqakatheki ukuriyadisa ukulumula isana elinompharu kobana lithome ukugoma ukudla, kumele liphathwe njengamanye amasana ngendlela kungakghoneka ngayo.

? Imikhiqizo yakwa-Medela iyatholakala kezinye iintolo ezikhethekileko zabantwana, emakhemisi ekhethiweko nemitholapilo ekhethekileko. Nakungasinjalo inga-odwa ngokusebenzisa abAbi bemikhiqizo yakwa-Medela: uJane Pitt ??at +27 11-788-9102/72. Imikhiqizo ingaposwa ngobusuku bunye enarheni yoke.
?? Ukufumana imininingwana eminye yokufumaneka kwe-Mead-Johnson Cleft Lip/Palate
Nursers, thintana ne-Melrose Park Pharmacy at +27 11-887-8156/7.

? MAYELANA NOKUFUNDA NOKUFUNDA UKUYA PHAMBILI??

Arvedson, J.C. and Brodsky L.(2002) Pediatric Swallowing and Feeding: Assessment and Management (2nd Ed.) Singular Thomson Learning, Canada.

Miller, C.K. and Kummer, A.W.(2001) "Feeding Problems of Infants with Cleft Lip/Palate or Craniofacial Anomalies" in Kummer, A.W. Cleft Palate & Craniofacial Anomalies Singular Thompson Learning, Canada.

Sidoti, E.J. and Shprintzen, R.J. "Pediatric Care and Feeding of the Newborn with a Cleft" in Shprintzen, R.J. and Bardach, J. (1995) Cleft Palate Speech Management: A Multidisciplinary Approach Mosby, St. Louis.

? ?MAYELANA NEZINYE IZELULEKO NESIZO?.

? Itliniki nofana isibhedlela sangekhenu
? Isibhedlela sendawo yangekhenu
? I-inthanethi @ http//:www.cleftline.org or http//:www.widesmiles.com
? Ipope-O-Tshegel

Ngokuthokoza okukhulu abalungani bami uProf. Brenda Louw no Prof. Gerald Gavron ngesizo nangokusekela kwabo okukhulu, khulukhulu uNorman Pearce kanye ne- Netcare Marketing Team ngokuhlanganisa lokhu.
<fn>DAC-NLS.UkugidaNokuthiywaKw.2007-05-18.nr.txt</fn>







UKUGIDA NOKUTHIYWA KWEGIDO
ISIBAWO SOMGIDI NGAMUNYE


KUSETJENZISWA YI-OFISI KWAPHELA
INOMBORO YOKUREJISTARA (IKHOWUDI YEMIDANA)
IDEYITHI ESIFIKE NGAYO







Tshaya ngetshayo ? ngebhokisaneni elifaneleko
Iimfundobandulo

Ukuthiywa Kwegido


Ukugidela Ababukeli

Irhubhululo Nemitlolo


Ifestivali Yokugida


Okhunye (nqophisa):


ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA


IKHOWUDI YOKUPOSA






I-ADRESI YEKHAYA


IKHOWUDI YOKUPOSA






IPHROVINSI

INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI


Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe? ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili (2) )
Ngeposi


Ngefeksi

Nge-imeyili

Ngefoni

Nge-Sms



ISIGABA 2: ISENDLALELO SEPHROJEKHTHI

2.1 Akhe usihlathululele ngokufitjhazana ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.


















































2.2 Rhemisa lokho okube yipumelelwakho ekulu kezokugida / keobukghwari eminyakeni emi-3 edlulileko.








































2.3 Bangaki abantu abasephrojekhthinakho le? Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo besitjhaba nehlalo yaso ezakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.

Abaduna
Abasikazi

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa

Abasebenzela Safuthi









Abatorhako









Abasebenza Ngokuzinikela / Amavolontiya









ISIGABA 3: IHLATHULULO YEPHROJEKTHI


3.1 Isihloko / Igama Lephrojekthi Oyenzela Isibawo.


3.2 Hlathulula iminqopho eqalene nephrojekhthi le.








3.3 Sendlalela imininingwana yehlelo ozolilandela ukuphumelelisa iphrojekhthi le


Isikhathi ( nini )




Indawo ( kuphi )





Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla





Iminqopho ( ini )






Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )







Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )





3.4 4 Itjho amadeyithi olindele ukuthoma nokuqeda ngawo iphrojekhthi le..
Ukuthoma

20__ /__ /__
Ukuqeda
20__ /__ /__
3.5 Umphakathi uzakusizakala njani / ngani ngephrojekhthi le ?







ISIGABA 4: IBHAJETHI YEPHROJEKTHI

4.1 Sibawa usihlukanisele imisebenzi imali yephrojekhthi le ezakusetjenziselwa yona:
I-ayithemu / Ihlelo Lomsebenzi Wokutlola

Inani Lemali


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R


R
IBHAJETHI EPHELELEKO YEPHROJEKHTHI

R





4.2 Kukhona enye ihlangano la ubawe khona ukusizwa ngemali? Sibawa uveze boke abakusiza ngemali bese uzalisa imininingwana elandelako ngenzasapha.
Ezinye Iinhlangano Ezikusiza Ngeemali
Inani Lemali Obawe Ukusizwa Ngayo
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Ukusekelwa Kwebhizinisi Ngemali



Nqophisa :







DAC



ACT



BASA



NDA



Trust / Foundations



Nqophisa :







Abanikeli Beemali Bangaphandle / Abazenda



Nqophisa :







Urhulumende WesiFunda / wePhrovinsi



Nqophisa :







Urhulumende WeNdawo / WeKhaya



Nqophisa:






Ngezinye iindlela
Okhunye (nqophisa)



















4.3 Akusilula ukuthi i-NAC ingasiza ngebhajethi epheleleko kilephrojekthi, ngalokho-ke itjho imali obawa bona i-NAC ikusize ngayo
R

4.4 Itjho imisebenzi yephrojekhthi ozayisebenzisela imali evela kwa-NAC nakube uphumelele ukuyithola?










4.5 Itjho amanye amahlandla la i-NAC yakhe yakusiza khona ngemali.
IDEYITHI
INOMBORO YEPHROJEKTHI
IGAMA LEPHROJEKHTI
INANI LEMALI
20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R

20__ /__ /__


R


4.6 Sibawa imininingwana yokubhanga yephrojekthakho (faka isitatimende sebhanga)
Umnikazi We-akhawundi

Ibizo Lebhanga

Igatja Lebhanga


Ikhowudi Yegatja Lebhanga








Inomboro Ye-akhawundi

















4.7 7 Ibizo Lakasoma-akhawundi / Lomphathiincwadi Olawula Iimali Zephrojekthi ngamalanga
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA














INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI




4.8 Ibizo Lakasoma-akhawundi / Lomhloliincwadi ( nakube ukhona )
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

Inomboro Yomsebenzi Erejistariweko

I-ADRESI YE-IMEYILI


4.9 Ubufakazelo
Sibawa abafakazeli ababili esingakghona ukubathola, umrholi womphakathi kunye nesikghwari esiwufundeleko umsebenzi wobukghwari abanqopheneko nomsebenzakho. Sibawa usithumelele ubufakazelo obutlolwe babe batlikitlelwa obubuya kubafakazeli, ngenzasapha.


4.9.1 Umfakazeli 1: UmRholi womPhakathi
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI





4.9.2 Umfakazeli 2: USobukghwari
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




UMSEBENZI


INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI














I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI


4.10 Ilizwi Lokuzibopha
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.

20__ /__ /__
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
IDEYITHI



TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO


ISIGABA 5: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE

Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:

1
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe

2
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo

3
Usiphile isendlalelo ngephrojekhthi le (ikhasi 2 leforomeli )

4
Usifakile isitatimende sebhanga esingakagaywa ( original ) [ singadluli eenyangeni ezi-3 ngobudala ]

5
Amakhophi wamakhotheyitjhini aveza iindleko zephrojekhthi nawo uwafakile

6
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile

7
Isitifikethi esikuhlambulula kezomthelo usifakile

8
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe

9
Iincwadi ezivela kubafakazeli zifakiwe nazo

10
Ubuncani bakhona ufake sinye isibonelo somsebenzakho ( isib. Isithombe, iindatjana ezisikwe emaphephandabeni, njll. ) esiphathelene nephrojekhthi le.


Mina, _____________________________ ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.


TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.




20__ /__ /__
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
IDEYITHI


TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO















1


<fn>DAC-NLS.UkugonywaKwabentwana(2007).2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukugonywa (uku-endwa) Kwabentwana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukutloliswa kwamabeletho sekudlule isikhathi
Isibawo sokutlolisa amabeletho
Ukugonywa ukuendwa Kwabentwana


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukubeletha > Ukutlhogonyelwa komntwana





Ukugonywa (uku-endwa) Kwabentwana

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukugonywa (ukusowudwa nanyana uku-endwa)
kuqinisa irherho lomntwana lokuzivikela khona
azakwazi ukulwa nemilwani ebanga amalwelwe afana
nepholiyo, ummungu, i-hepatitis B, idifitheriya
ubulwelwe besifuba (TB) kanye ne-meningitis.
Ngubani ofanele bona agonywe?
Amasana amatjha tjha kanye nabentwana beminyaka
efikelela kwemi- 5.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezamaPhilo
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Vakatjhela iklinigi yangekhenu nanyana
udorhodera wezepilo.
Nawufikako eklinigi, zalisa iforomo nanyana
ikarada nangabe uvakatjhela kwamathomo.
Iimvakatjhi ezikhe zeza zifanele bona ziphathe
amakarada wazo.
Yazisa unesi ngeminyaka yomntwanakho kanye
nomlando womntwana wokugonywa.
Unesi uzakuthatha ubudisi bomntwana, ubude kanye
nomzombelezo wobude behloko yomntwana ukuthola
bona umntwanakho ukhula ngendlela elindelekile
nejayelekileko.
Umntwanakho uzakugonywa ngokuya komnyakakhe.
Uzakwaziswa bona ufanele umtjheje njani umntwana
nakwenzeka abe nemirarwana engavezwa yi-endo
leyo (kesinye isikhathi umntwana uba nefiva
evela ekugonywenokho, kuba kuhle bona wazise
unesi nangabe umzimba womntwanakho awuzwani
(allergic) namaqanda).
Uzakunikelwa-ke ilanga elinye lokobana umlethe
azokugonywa godu okulandelako.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Nanyana kungenamthetho osetjenziswako,
ababelethi balindeleke bona baqiniseke bona
abentwana babo bayagonywa. Imininingwana ezeleko
yezokugonywa ingabawiwa ngesikhathi ufaka
isibawo sokutloliswa komntwana esikolweni
nanyana ezabelweni zemirholo yabentwana
kurhulumende.
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Umntwana ugonywa msinyazana khonokho.
[Top]
Iindleko
Ihlelo lemisebenzi lisimahla emaklinigi kanye
neembhedlela zakarhulumende. Iinkhungo zezepilo
ezizijameleko zingabeka ubuncani bemali ethileko
ezakubhadelwa.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Isibhedlela sizakunikela ikarada ngemva kobana
kokubelethwa komntwanakho. Ikarada eline- "Road
to Health Chart" (Itjhadi leNdlela yePilo)
elitjengisa bona umntwana uzakufanele bona
ayiswe nini bona ayokugonywa godu okulandelako.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :30 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuhlahlubwaOkukatelekile.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuhlahlubwa Okukatelekile



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukuhlahlubwa Okukatelekile


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > Ukuphepha emsebenzini






Ukuhlahlubwa Okukatelekile, Ukufakwa Esibhedlela
Nanyana Ukwelatjhwa Kwabantu Abanamalwelwe
Athathelwanako

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Nanyana ngubani, ngokombono kadorhodera
wezamaphilo, ophethwe nanyana ongaphathwa
bulwelwe obuthathelwanako ufanele bona aphiwe
isizo elikatelekileko lokuyokuhlahlubwa,
ukufakwa esibhedlela nanyana ukulatjhwa endaweni
ezakunyulwa sikhulu sezamaphilo leso.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezamaPhilo
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Udorhoderakho ukuthumela bona uyokulatjhwa,
ukungeniswa esibhedlela nanyana ukuhlahlubwa
okungeneleleko.
Isikhulu sezamaphilo siyakuhlahluba begodu
sikupha ihlelo ozalilandela ngokwesidingo, khona
uzakuphola.
Uzakwemukelwa esibhedlela nanyana endaweni lapho
ubekwa khona wedwa ngokuya kwesikhulu
sezamaphilo khona uzakutjhejwa bodorhodera
begodu welatjhwe.
Uzakukhutjhwa esibhedlela (esikhungweni, sikhulu
sezamaphilo nangabe sele utholakele bona uphole
tswe ebulwelweni lobu obuthathelwanako.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Health Act, 2003 (Act 61 of 2003)
(UmThetho wezePilo yesiTjhaba)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Umuntu uzakuhlala esibhedlela (esikhungweni) aze
aphole ebulwelweni obuthathelwanakobu,
obungafaka umphakathi woke engozini.
[Top]
Iindleko
Ihlelo lemisebenzi ngelasimahla.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako kodwana uzakutlhoga
incwadi kadorhodera ekuthumelako esibhedlela.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :10 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuhlalaIsikhatjhana.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuhlala isikhatjhana



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukuhlala isikhatjhana
Ukuhlala unomphela
Ukuqatjha
Ukufunda
Amabhizinisi
Imindeni nabathethe imihlalaphasi
Imisebenzi yababaleki


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuhlala eSewula Afrika > Ukuhlala
isikhatjhana



Ukuhlala isikhatjhana
Isibawo sevisaIsibawo semvumo yokuvumelwana
kweenarha ezimbiliIsibawo semvumo yabasebenzi
beenkepeniIsibawo semvumo yehlelo lokurweyila
ngebanga lezekIsibawo semvumo yomuntu ofuna
iasayilamuIsibawo semvumo yokwelatjhwaIsibawo
semvumo yokusebenza





















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuhlalaUphilileEpi.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele


UKUHLALA UPHILILE EPILWENI


IPILO YAKHO ISEZANDLENI ZAKHO


UKUDLA KUHLE

INcwadi Yesi-2

































Isingeniso

Kunamalwelwe amanengi esiwathola ngefuzo kubabelelethi bethu nabogogo nabobamkhulu. Akunanto ekulu esingayenza ukukhandela lamalwelwe.

Kodwana, kunamanye amalwelwe esiwathola ngebanga lendlela esiphila ngayo.

Nasi:
* ngadli ukudla okulungileko
* ngatlhogomeli imizimba yethu

singathola lamalwelwe.

Lamalwelwe abizwa ngamalwelwe wemikghwa yokuphila.

Lencwajana inikela ngelwazi ngezinye zezinto ongazenza ukukhandela lamalwelwe.

Khumbula, mzimba wakho. Ipilo yakho isezandleni zakho. Ngakho-ke zitlhogomele.

Lencwajana yesihloko ekhuluma ngokuhlala umajadu khona uzakuhlala uphilile ngeyokuthoma emilandelandeni yeencwajana.
Ezinye iincwadi kilomlandelande ngilezi:
* Ukugcina amazinyo wakho nomlomo kunepilo
* Ngikhetha ukungasebenzisi igwayi
* Ukuhlala umajadu khona uzakuhlala uphilile
* Ukusela utjwala kuhle
* Ukuziphatha kuhle ngokomseme
* Ukuzitlhogomela
* Ukudla kuhle
4. a) Ngena Dudu usele itiye ? udle nekhekhe elimnandi elithengwe ngudadwethu edorobheni lapho asebenza khona.
b) Ngifuna icezu elincani lekhekhe, ngiyathokoza!
5. a) Lezi ziinthombe zomndeni ? begodu lowo ngudadwethu ? uthanda khulu izinto ezinetjhukela
b) Godu kuyabonakala, Rachel ? uqaleka anone khulu ? ukudla okunejthukela enengi nalokho okusefiweko kuvame ukubanga ukunona khulu
6. a) Iye Rachel ? ukunona khulu kungarholela ekubulwelweni obumbi.
b) Kodwana ngokwazi kwethu okufanele sikudle kungasirhelebha ukubalekela lengozi nokwehlisa ukunona khulu ngokukhetha umhlobo olungileko wenani lokudla ongakudla
7. a) lezi ziinthombe zomntanami zebholo ? umlandeli omkhulu weBafana Bafana!
b) Begodu unomehluko ? abantwaba abamajadu bafuna ukudla okuhlukileko kunalokho kwakadadwenu osebenza e-ofisini.


Lokhu kudla kunezakhamzimba ezinengi zokuvikela, amavithamini namaminerali.


Khumbula ukuhlanza iinthelo nemirorho ngaphambi kokuzidla.


Lokhu kudla kunikela amandla amanengi. Okhunye ukudla kilelihlangothi mantongomani nama-lentjisi.






Ngiyiphi idayethi enepilo?
Idayethi yakho kukudla kwangamalanga. Ukuthola izakhamzimba namandla owatlhogako, kufanele udle imihlobo ehlukeneko yokudla malanga woke. Nawufuna idayethi enepilo ngezelela ngokudla okunezakhamzimba kanye nokuvikela umzimba ekudleni kwakho kwangamalanga ngesinye nesinye isikhathi esihlukileko.

Uzakutlhoga godu ukudla kabili namkha kathathu ngelanga. Okhunye kwalokhu kudla kufanele kube sekuseni.

Abantwana khulu khulu batlhoga ukudla into ngaphambi kobana baye esikolweni. Khumbula, abantwana bavamise ukutlhoga ukudla okunengana phakathi nesikhathi sokudla ngombana amathumbabo mancani begodu angeze badla ukudla okunengi ngesikhathi sinye.

Ukudla kwekhaya kulungele idayethi enepilo. Eqinisweni ukudla kwesintu kwabokhokho bethu (nokhunye abantu abasakulandelako) yidayethi enepilo khulu.

Ukudla okulungileko okudla ngamalanga okufana nesiphila, irayisi, amabele, uburotho, amazambana kubizwa ngokudla kwangamalanga. Lokhu kudla kusinikela amandla kanye nezakhamzimba neemvikelamzimba. Lokhu kudla kuyasuthisa. Ngombana akukasefwa kunefayibha engasilekiko eyenza indeni isebenze kuhle nelungileko.

Ngetjhudu elimbi abanye abantu bayakhohlwa bonyana ukudla kwabo kwangamalanga kuqakatheke kangangani. Lababantu bavame ukulisa ukudla, ukudla kwabo kwangamalanga nasele bakghona ukuthenga ukudla okubiza imali enengi. Ngebanga lalokhu, idayethi yabo kwesinye isikhathi iba ngenganapilo.


Iimpayisi neenongo
Abantu bafaka iimpayisi neenongo (ezifana nekheri, itswayi lokununga, ibilibili, netjhukela) ekudleni ukwenza bona kunambitheke kamnandi. Inengi leempayisi neenongo azinazakhamzimba. Nanyana umzimbakho utlhoga itswayi, utlhoga elincani ngamalanga, ihafu yesigobho setswayi ngelanga. Linga ukubalekela ukudla okunetswayi okufana namaphayi namatjhipsi.

Iimbuyisamathe
Iimbuyisamathe kukudla okudliwa phakathi nesikhathi sokudla. Ukudla iimbuyisamathe kwenza umzimbakho usebenze kuhle ilanga loke. Abantwana batlhoga ukudla iimbuyisamathe phakathi neekhathi zokudla. Ukudla iimbuyisamathe kuqakathekile kodwana kufanele udle ezilungileko. Abantu abanengi bathabela iimbuyisamathe ezifana namatjhipsi, amaswidi, amatjhokoledi, iinselo ezimakhaza, amakhekhe, amabhiskidi, itiye nekofi. Ngetjhudu elimbi lemihlobo yeembuyismathe ayinapilo. Godu Ibiza khulu. Ngesikhathi sokuzilibazisa,
* nikela abantwana bakho ukudla okufana ne-peanut butter nesametjisi lejemu, iinthelo nokhunye kokusela okufana namanzi, ijusi namkha ibisi.
* khuthaza abantwana ukuthenga iinthelo kuphela kubathengisi bestaradeni.
* kufanele ukhumbule bona isibuyisamathe akukafaneli sidliwe esikhundleni sokudla okunepilo.









Ngiliphi inani elilungileko lokudla okunamandla okufanele ukudle?
Asiqale inani lokudla okufanele ukudle. Ukuthi udla kangangani, (khulu khulu ukudla okunamandla amanengi), kuzakuyama phezu kweendingo zakho. Abantu abahlukeneko batlhoga inani elihlukeneko lamandla.

* Umntwana udla inani elilungileko lokudla okunamandla lokha nakakhula ngokujwayekileko. Khuluma nonese wekliniki ukuthola nayikuthi ukhula ngezinga elifaneleko.
* Umuntu osele amdala udla inani lokudla okunamandla lokha nakahlala anobudisi obulingileko bomzimba. Khuluma nonese wekliniki ukukurhelebha ukwenza ubudisi ubulungileko bomzimbakho.

Lokha umuntu nakadla ukudla okunengi okunikela amandla ukudlula okufaneleko ukudla okungakasetjenziswa kuzakubekwa emzimbeni njengamafutha. Umuntu uzakunona. Umuntu onone khulu mumuntu onamafutha amanengi emzimbeni. Umuntu odla ukudla okunikela amandla okuncani kunokufaneleko uzakwehlisa umzimba ngombana umzimba usebenzisa bewuqede amafutha ongawathola ukwenza amandla.

Kufanele ube nedayethi begodu kufanele udle ukudla okwaneleko ukuhlangabezana neendingo.










Idayethi enganapilo ikwenza ungabinapilo

Iimbonelo zedayethi enganapilo ngilezi:
* Ukungadli imihlobo ehlukeneko yokudla ngamalanga
* Ukweqisa ukudla namkha ukudla kanye ngelanga
* Ukudla ukudla okunengi ukudlula umzimba ofuna ngayo
* Ukudla ukudla okusefiweko esikhundleni sokudla okutjha kwemvelo

Abantu abanone khulu
Kunabantu abanengi abanone khulu kilamalanga kunangesikhathi esidlulileko ngombana abantu batjhugulula indlela yabo yokudla nokuphila. Isibonelo:
* Abantu abadla ukudla okunamafutha okufana namatjhipsi esikhundleni sephuthu ngesikhathi sokudla kwemini. (emakantinini wamanye amakampani abasebenzi bayakhetha phakathi kokudla kwamakhuwa nokuthenga ukudla kwesintu okufana nomratha, istampa, amadumde, njll).
* Abantu abavamise ukukhandzinga ukudla ngamafutha esikhundleni sokubilisa ngombana ukukhandzinga kumsinyana begodu kubulula.
* Abantu abavamise ukuthenga ukudla okunamafutha amanengi okufana nekukhu ekhandzingiweko, ipaloni namaphayi wenyama.
* Abantu abantu abadla ukudla kokuzilibazisa okunamandla amanengi okufana netjhokoledi namatjhipsi kanengi
* Abanye abantu basela khulu iinselo ezinotjwala nebhiya khulu
* Abantu abangasikinyi umzimba khulu kunangendlela abebajwayele ngayo
* Abanye abadla ukudla okunengi ngesinye nesinye isikahthi sokudla namkha iinlibazisi ezinengi phakathi kweenkhathi zokudla.

Kungani kunganapilo ukunona khulu?
Abantu abanona khulu banamfutha amanengi emzimbeni. Kunekghonakalo yokobana babe nemiraro yepilo kunabantu abangakanoni khulu. Imiraro eyandileko yepilo abantu abanone khulu abahlangabezana nayo ngile:

* Amalwelwe wehliziyo
* Istrowuku
* Igandelelo eliphezulu leengazi (i-hypertension)
* Ubulwelwe betjhukela
* Amatje wenyongo
* Imiraro yomgogodlha namalunga avuvukeleko
* Imiraro yokusila

Lemiraro yezepilo ingabanga bona abantu barholophale namkha bahlongakale lokha nabasesebatjha. Njengombana ubona, akusi kuhle ukunona khulu.

IINYELELISO ZOKWEHLISA UKUNONA
Indlela engcono yokwehlisa ukunona kusikinya umzimba nokudla idayethi enepilo.
* Yidla ukudla okunefayibha engasileko eyenza indeni isebenze kuhle okufana noburotho, i-oats, iimbhontjisi, iinthelo nemirorho. Lokhu kuzakurhelebha ukuqeda indlala.
* Yidla ukudlana okuncani kathathu ngelanga. Thoma loke ilanga ngesidlo sekuseni. Nawubhalelwa kukudla ngesikhathi esithileko uzakulamba begodu uzakufuna ukudla khulu ngemva kwesikhathi.
* Abantu abancani ngemizimba behlisa ukunona nayikuthi badla kancani
* Yidla buthaka begodu uhlafunyisise kuhle
* Yidla ukudla okuncani ngesikhathi sinye begodu ulise nawusuthiko
* Nawusela amanzi amanengi phakathi nesikhathi sokudla uzazizwa ungakalambi khulu
* Ukusela utjwala kwenza unone. Ungabuseli.
* Sikinya umzimba khudlwana!

Lokhu ngokhunye kokudla okunikela amandla khulu okufanele ukusele / ukudle kancani. Khona ngilokhu:
* Itjhukela: itjhukela enengi ekofini netiyeni, emratheni, emaswidini, eenselweni ezipholileko, i-ice cream, ijemu, elujwini, emakhekheni nama-pudding kufanele uyibalekele.
* Ukudla okusiliweko: yidla ukudla okumbalwa okusiliweko kilokho okudla ngamalanga okufana noburotho obumhlophe, irayisi emhlophe, iflowuru emhlophe, iinyama ezisetjenziweko nezingemabhlegeni ezifana nepaloni. Lokhu kudla kunamandla amanengi begodu kunezakhamzimba ezimbalwa nefayibha yendeni.
* Amafutha: amafutha anamandla amanengi begodu kufanele adliwe kancani. Isibonelo lokhukudla yibhodera, i-lard, itjhizi ezele ikhrimu, i-oli, inyama enamafutha, amatjhipsi wamazambana, amasoseji. Sebenzisa amancani amafutha wemirorho nawunawo, nawuphekako ukudla begodu ungakhandzingi ukudla. Sika amafutha enyameni bewukhuphe isikhumba sekukhu ngaphambi kukupheka (inengi lamafutha lingaphasi kwesikhuma). Sebenzisa ibisi elinamafutha kunalelo elinekhrimu.
* Iinselo zotjwala nebhiya: Hlala kue notjwala nawungakghona. Nawubhalelwako, ziqintele ukusela kwakho utjwala nebhiya.













Ungasirhelebha na Dudu?

Dudu wami
Nginomraro ngobudisi bami. Nginone khulu begodu udorhodera ungitjele bona ngehlise ubudisi.

Umngani ungiyelelise bona ukusela amanzi afuthumeleko anejusi yelamune ngamalanga ekuseni, kuzakurhelebha ngehlise ubudisi. Ngiyakwenza lokhu kodwana umehluko awukho.

Henry

Henry wami
Indlela yinye yokwehlisa ubudisi kukudla kancani, khulu khulu ukudla okunikela amandla, ukusikinya umzimba nokubalekela ukudla okunikela amandla khulu njengetjhukela, ukudla okusiliweko, utjwala, ama-oli namafutha.
Khumbula ibanga elenza bona ugcine sele unone kangaka kukobana udla khulu ukudlual indlela okufanele ngayo, khulu khulu ukudla okunamandla khulu. Irhalasi lamanzi anejusi yelamune, kuphela, angeze kwakurhelebha. Eqinisweni akunapilisi namkha injektjhini, okutjhatjhwako namkha ikarisomraro engaqeda amafutha emzimbeni.

Henry, into engcono kukobana udle idayethi enepilo. Balekela ukudla okunikela amandla khulu, yidla iinthelo ezinengi nemirorho, ungadli phakathi kwesikahthi sokudla begodu sikinya umzimba. Ungakwehlisa ubudisi ngalendlela.






Dudu


Ungasirhelebha Dudu?

Dudu wami

Ngaya kudorhodera ngelinye ilanga. Wathi nginegandeleo elikhulu leengazi. Wangitjela bona igandelelo lami leengazi lizakwehla nangingehlisa ubudisi.

Ngidle kuphi ukudla okungehlisa igandelelo leengazi zami?

Otshwenyekileko


Wena otshwenyekileko

Igandelelo eliphezulu leengazi njengobulwelwe behliziyo nobulwelwe betjhukela obubangwa mimikghwa yepilo, zivamise ukubangwa:
* Kukuba nomzimba onone khulu ngesibanga sokudla ukudla okunikela amandla khulu ukudlual ukufuna komzimbakho
* Ukudla idayethi enganapilo
* Ukungasikinyi umzimba

Kuzakufanela bona udle kancani, khulu khulu ukudla okunikela amandla. Qinisekisa bona udla idayethi enepilo. Ngamanye amagama kufanele udle ukudla okunikela izakhamzimba okufana neembhontjisi nefesi nalokho okunothe ngemvikelimzima okufana nemirorho neethelo. Yidla ukudla okuncani.

Balekela ukudla okunikela amandla khulu okufana netjhukela, okusiliweko, amafutha ne-oli-, ibhiya notjwala.
Lokha nawudlako khumbula:
* ukususa isikhumba sekukhu
* ukusika amafutha enyameni ebomvu
* ukudla ifesi enengi nenyama encani
* yenza isiqiniseko sokobana usebenzisa itswayi elicani ekudleni ngombana itswayi elinengi alikakulungeli. Kuqakathekile godu ukusikinya umzimba ngakho thola iindlela zokusikinya umzimba. Khamba elangeni elinye lesibili isikhathi esingasiquntu se-awara.

Dudu





















Imisebenzi yabantu abatjha
1. Zombeleza ukudla okusithandathu okunikela amandla kilesisithombe



2. Ngikuphi:
ukudla okunezakhamzimba (ama-phrotheyini)?
ukudla okuneemvikelamzimba (ama-vithamini namaminerali)?



3. Zombeleza ukudla okunefayibha eyenze indeni isebenze kuhle.



4. Ukuhlola idayethi
* Qala bona lomma udlani. Khuyini okungakalungi ngedayethi yakhe?
* Gwala isithombe sokudla okunepilo lomma angakudla okungamrhelebha ukwehlisa ubudisi?
* Hlanganani nabangani. Tlamani izidlo ezinepilo. Yabelanani imiqondo.










ILWAZI ELINGEZELELWEKO NGEDAYETHI ENEPILO

IIMVANDE ZOKUDLA

Iinthelo nemirorho lihlangothi eliqakathekileko ledayethi, ngakho kungani singatjali yethu? Umbhejana womgodi namkha isivande esilinagna nomnyango silula khulu ukusenza. Landela lamagadango kilelikhasi begodu linga ukutjala kwakho ukudla. Nawunemiraro bawa isikolo sangekhenu skurhelebhe.

1. Buthelela isila efana namakelo wemirorho, amakelo, imirhorhotjhi, iimbhali ezifileko nekhula, utjani behlathini, amakari kanye nezinye iinsalela zeentjalo, amaqephe wamaqanda, amathambo nomanyoro wesibayeni.

Ungasebenzisi iinsalela zenyama, iplastiki, amarhalasi namkha umlotha
walahle.

2. Merega umbhede olingana nomnyango. Ungawulinganisa ngespete, umbhede kufanele ube bubanzi obulingana nespete sinye, kanye neempete ezimbili ubude.

3. Yemba umbhede utjhinge kangangamasenthimitha amatjhumi amane nahlanu (ukutjhinga okufika edolweni). Bekela ngeqadi ihlabathi enzima yangaphezulu ihlukane neyangaphasi.

4. Zalisa hafu umbhede ngesila oyibutheleleko. Kufanele yoke ibe ziintokana ezincani ngapahmbi kokuyisebenzisa.

5. Thambisa isila. Isila ethambileko iphuka ibe kukudla kwehlabathi msinyana kunesila eyomileko.
6. Yembesa isila emanzi msinya ngehlabathi yangaphasi emasenthimitha ali-15 kulandele ihlabathi yangaphezulu. Ihlabathi engehla kufanele ibe feyini ingabi namatje namkha amagade. Umgodi nasele uzalisiwe kufanele ube masenthimitha ali-15 ukuphakama ukusuka phasi.

7. Manje ungatjala iintanga zakho esivandeni ngamarhemo embhedeni.

8. Tjala iintanga ngokuyelela. Kufanele zingatjhidelani khulu. Zivale ngehlabathi encvani eyomileko bewugandelele ihlabathi phasi.

9. Kokugcina yembesa umbhede ngelarha elimasenthimitha ali-15 wotjani obomileko namkha iinhlanga.

10. Thelelela isivande sakho ngamalanga amalanga alitjhumi wokuthoma.

11. Tsomula iintjalo nasele zimasenthimitha ali-10 ubukhulu.

12. Yenza isiqiniseko bona kunotjani obomileko obaneleko, amakari omileko namkha iinhlanga ezembese ihlabathi yangehla.

Yembesa butjha kanye ngenyanga.

13. Ukutjala imirorho kusebenzisa ukudla okusehlabathini ngemgodini ngakho uzakungezelela ivundela esivandeni sakho ngaphambi kokbana utjale imbewu yakho etja ehlabathini leyo.






1


<fn>DAC-NLS.UkuhlanganisaUtjwalaObulethwe.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuhlanganisa utjwala obulethwe ngobunengi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesitifikhethi sokulethwa ngenarheni
kotjw
Isitifikhethi sokususa utjwala obulethiweko
oIsitifikhethi sokuthumela ngaphandle utjwala
Ukuhlanganisa utjwala obulethwe ngobunengi
Ukubekelwa ngeqadi ekulethweni kotjwala
Isibawo semvumo yokuthengisa utjwala obulethwe
nge


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Iimvumo zotjwala





Isibawo sokuvanga utjwala obulethwe ngenarheni
ngobunengi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Isitifikhethi lesi sizakufuneka lokha umkhiqizo
wotjwala nawulethwa ngenarheni begodu owuletha
ngenarheni afuna
ukuvanga umkhiqizo wangaphetjheya nomkhiqizo
weSewula Afrika namkha nomunye wangaphetjheya,
namkha
athundubaza umkhiqizo omnengi ngamanzi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Beka ilanga lokubonana ama-awara ama-48
ngaphambi kokuthoma kokuhlola.
Vula umthwalo endaweni yokungenisa ngenarheni
ngaphasi kwelihlo lomhloli womNyango wezokuLima.
Zalisa isibalo semvumo yokuvanga, bewulilethe
emHlolini
Godu nikela ngokulandelako:

isampula ye-750 ml umhloli azayikhupha
emthwalweni
iintifikhethi zalapho kubuya khona ipahla,
ubudala, isibumbeko nomhlobo wesitjalo
esikhiqizwe yihlangano yenarha lapho kubuya
ipahla
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Liquor Products Act, 1989 (Act 60 of 1989)
(UmThetho wemiKhiqizo yoTjwala)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Umhloli uzakwazisa oletha ngenarheni bona
angaragela phambili nokuvanga umkhiqizo olethwa
ngenarheni nomunye umkhiqizo.
Umhloli uzakuza abe akhuphe isampula yomkhiqizo
ovangiweko abe ayilethe elabhorathri lapho
izakuhlolwa khona.
Nayikuthi okumumethweko komkhiqizo ovangiweko
kukhambisana neemfuno, oletha ngenarheni
uzakufaka ngebhodlelweni abe alebule umkhiqizo
wokugcina.
Ebujameni bomkhiqizo othundubazwe ngamanzi,
oletha ngenarheni kufanele azise umhloli lokha
nakalungele ukuletha umkhiqizo wokugcina.
[Top]
Iindleko
Yi-R420 isibawo ngasinye kanye nemali
yokucozulula ngokuya kweemali ezibhadelwako
zokucozululwa mazombe kotjwala.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for blending of liquor (Isibawo
sokuvanga utjwala)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Regional offices

iPhrovinsi:Western Cape
IdorobhaStellenbosch
Umtato:021 ...
Ifeksi:021 ...
I-adresi yendawo:Plant Quarantine Station,
Polkadraai Road, Stellenbosch 7600
I-adresi yeposo:SAAFQIS - Stellenbosch, Private
Bag X5015, Stellenbosch 7599
E-mail:jeswaynen@nda.agric.za
Web:www.nda.agric.za/docs/plantquality/Liquor%20products.htm









Yabuyekezwa kokugcina :30 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuhlelaUkubhadelaEsalelek(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
iPAYE
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Iforomo lelwazi mazombe
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
w
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha neSARS


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Umthelo wengeniso wekampani





Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwa-SARS

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imithelo ivamise ifuneka ngelanga elibekwe
ngokuya kwesaziso sokuhlola namkha esinye
nesinye isazizo sokubhadelwa esikhutjhwe
yi-South African Revenue Service (SARS).
Nayikuthi imali ayibhadelwa ngelanga
elibekiweko, uzakufaneleka kubhadela inzuzo
nehlawulo.
Nakungenzeka ungakghoni ukubhadela imali
ebekiweko ngelanga elitjhiwoko, ungabawa
ukuhlela ukubhadela ngemva kwesikhathi imali
leyo.
Ukuhlela ukubhadela ngemva kwesikhathi mayelana
nemali esaleleko ye-akhawunti yakho kungabekelwa
isikhathi seenyanga ezintathu, kuye ngamabanga
wesibawo.
I-SARS izakutjheja isibawo beyithathe isiqunto
sokugcina ngohlelwa kokubhadela sele kudlule
isikhathi. Tjheja bona i-SARS ingasala isibawo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Letha iimbawo zokubhadela ngemva kwesikhathi
kwa-SARS ngendlela elandelako:

Iimbawo zokuhlela ukubhadela ngemva kwesikhathi
zingalethwa ngesandla e-ofisini eliseduze
legatja le-SARS.
Iimbawo zomtato zingenziwa emaSentha weRhelebho
lomTato we-SARS (ama-Call Centre).
Iimbawo zefeksi zingathunyelwa eSentha
yeRhelebho lomTato efaneleko namkha e-ofisini
legatja le-SARS eliseduze.
Tlikitla isivumelwano sokubhadela ngemva
kwesikhathi ngaphambi kobana ukuhlela kufakwe
erekhodini lakho lomthelo.
Nawungabhalelwa kuthobela ubujamo bokubhadela
umthelo osaleleko njengombana kubekwe
esivumelwaneni esitlikitliwe ne-SARS,
isivumelwano sizakupheliswa begodu iinkambiso
ezijayelekileko zokubuthelela imali ekolodwa
nguwe zizakuthoma.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) (UmThetho
womThelo weNgeniso - iTjhejuli yesiNe)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :19 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuhlelaUkubhadelaEsalelekoKw.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwa-SARS



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
imali ebhadelwa abasebenzi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > Ukutheliswa





Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwa-SARS

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Imithelo ivamise ifuneka ngelanga elibekwe
ngokuya kwesaziso sokuhlola namkha esinye
nesinye isazizo sokubhadelwa esikhutjhwe
yi-South African Revenue Service (SARS).
Nayikuthi imali ayibhadelwa ngelanga
elibekiweko, uzakufaneleka kubhadela inzuzo
nehlawulo.
Nakungenzeka ungakghoni ukubhadela imali
ebekiweko ngelanga elitjhiwoko, ungabawa
ukuhlela ukubhadela ngemva kwesikhathi imali
leyo.
Ukuhlela ukubhadela ngemva kwesikhathi mayelana
nemali esaleleko ye-akhawunti yakho kungabekelwa
isikhathi seenyanga ezintathu, kuye ngamabanga
wesibawo.
I-SARS izakutjheja isibawo beyithathe isiqunto
sokugcina ngohlelwa kokubhadela sele kudlule
isikhathi. Tjheja bona i-SARS ingasala isibawo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Letha iimbawo zokubhadela ngemva kwesikhathi
kwa-SARS ngendlela elandelako:

Iimbawo zokuhlela ukubhadela ngemva kwesikhathi
zingalethwa ngesandla e-ofisini eliseduze
legatja le-SARS.
Iimbawo zomtato zingenziwa emaSentha weRhelebho
lomTato we-SARS (ama-Call Centre).
Iimbawo zefeksi zingathunyelwa eSentha
yeRhelebho lomTato efaneleko namkha e-ofisini
legatja le-SARS eliseduze.
Tlikitla isivumelwano sokubhadela ngemva
kwesikhathi ngaphambi kobana ukuhlela kufakwe
erekhodini lakho lomthelo.
Nawungabhalelwa kuthobela ubujamo bokubhadela
umthelo osaleleko njengombana kubekwe
esivumelwaneni esitlikitliwe ne-SARS,
isivumelwano sizakupheliswa begodu iinkambiso
ezijayelekileko zokubuthelela imali ekolodwa
nguwe zizakuthoma.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) (UmThetho
womThelo weNgeniso - iTjhejuli yesiNe)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuhlolaUkuzitloliselaI-vatKo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuhlola ukuzitlolisela i-VAT komuntu namkha ikampani enikela ngomsebenzi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuzitlolisela iVAT
Isibawo sokusulwa kokuzitlolisela iVAT
Ukuhlola ukuzitlolisela iVAT komuntu namkha
ikampa
Isibawo sokuzitlolisela ukubuyiselwa iimali
zedize


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > IVAT




Ukuhlola ukuzitlolisela i-VAT komuntu namkha
ikampani enikela ngomsebenzi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umsebenzi wokuzuma libhathini lokuhlola bona
umuntu namkha ikampani enikela ngomsebenzi
izitlolisele i-VAT na, elitholakala
kuwebhsayithi elingasetjenziswa mabhiznisi,
malunga womphakathi , ziimvakatjhi neminyango
yombuso.
Lomsebenzi ungasetjenziswa ngokuqinisekisa
bonyana abantu abanikela ngepahla namkha
imisebenzi bazitlolisele i-VAT na kanye
nokukhuthaza ukubikwa kwababalekela umthelo.
Amabhizinisi anenzuzo yonyaka engaphasi kwe-R300
000 akutlhogakali bona azitlolisele i-VAT. Woke
amabhizinisi abhadelisa i-VAT kufanele
atloliselwe begodu abhadele i-VAT kwa-South
African Revenue Service (SARS).
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Ibhathini yokuhlola bona umuntu namkha ikampani
enikela ngomsebenzi izitlolisele i-VAT
itholakala kuwebhsayithi ye -SARS website.
Ungakhetha ukuhlola umuntu namkha ikampani bona
izitlolisele i-VAT ngokusebenzisa:
Igama lokwenza ibhizinisi lomuntu namkha
ikampani enikela ngomsebenzi
Inomboro ye-VAT
Igama kufanele lifane ngokunembako
nelokuzitlolisa kwekampani namkha umuntu onikela
ngomsebenzi.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Value-Added Tax Act, 1991 (Act 89 of 1991 )
(UmThetho we Value-Added Tax)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Awekho.
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana



Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :18 July 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuhlolwaKwamasampulaWangokomt.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuhlolwa kwamasampula wangokomthetho wembewu



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukuhlolwa kwamasampula wangokomthetho wembewu
Ukuhlolwa kwembewu ngomnqopho wesinghonghoyilo
nom
Ukukhujthwa kweentifikhethi zeISTA
Isibawo samalungelo womzalanisi weentjalo
Isibawo sokuvunywa kokurhemisa okuhlukeneko
Isibawo sokuvunywa kwemisebenzi yeGMO


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Ukukhiqizwa
kweentjalo





Ukuhlolwa kwamasampula wangokomthetho wembewu


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
UmNyango wezokuLima uhlola amasampula
wangokomthetho weembewu ukuqinisekisa ihlanzeko,
ukumila nokuphila isikhathi eside kwembewu.
Mihlobo yembewu kuphela eyaziswa ngokuya
komThetho wokwEnziwa Ngcono kweenTjalo ka-1976
(Plant Improvement Act, 1976), esampulwa
ngokomthetho beyihlolwe ukuqinisekisa ikhwalithi
yayo. Amasampula wangokomthetho ayahlolwa
ukulinga ukuqinisekisa kuphela imbewu
ekhambisana neenjamiso zomThetho wokwEnziwa
Ngcono kweenTjalo ka-1976, begodu nokuthi
elebulwa kuhle nangeqiniso, iyathengiswa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Abahloli bama-ofisi weemfunda womNyango
wezokuLima badosa amasampula ngaphandle
kokuhlela ukusuka elawulweni lokurhwebelana
[i-TC] kanye nembewu elethwa ngenarheni [i-IS]
ebuya ebantwini, okutjho, iinhlangano,
ama-institjhuti, amakampani, amakoporasi
nabalimi, abathengisa imbewu.
Yoke imbewu etholakalako, okuyimbewu
yokuthengiswa neqinisekisiweko, iyatjhejwa.
Imbewu ezakusampulwa ikhethwa ngendlela
elandelako:

Ngokukhetha ngaphandle kokuhlelwa
Embewini esolisako
Emihlobeni yeentjalo enemiraro.
Amasampula ahlolelwa ukukhambisana neenjamiso
zomThetho wokwEnziwa Ngcono kweenTjalo okufana
nehlanzeko, ukumila nokuphila isikhathi eside
kwembewu.
Abahloli bayaziswa ngemiphumela.
Lokha imiphumela itjengisa bona imbewu
ayikhambisani nomThetho, ingabuyiselwa emva
ingasathengiswa namkha ilebulwe butjha.
Njengombana lomsebenzi wokuhlola imbewu wenziwa
ngokuya komthetho wesitjhaba, akunamali
yomsebenzi ezakubhadeliswa. Kodwana, nayikuthi
umuntu okubuya kuye isampula ubawa umphumela
wokuhlola eforomini lomBiko wokuCozuluwla
kweMbewu, imali yokuhlolwa kwembewu evunywe
mgcinimali kufanele ibhadelwe. I-invoyisi
izakukhutjhwa. Imininingwana yebhanka nginasi:
Ibhanka : Standard Bank
Igama legatja : Arcadia
Ikhodi yegatja : 01-08-45
Inomboro ye-akhawunti: 011244887
Igama le-akhawunti : NDA: Seed Testing Services
Khumbula ukufaka inomboro ye-invoyisi khona
izakukhanjelaniswa ne-invoyisi ekhutjhiweko.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Plant Improvement Act, 1976 (Act 53 of 1976)
(UmThetho wokwEnziwa Ngcono kweenTjalo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
IStetjhi sokuHlolwa ngokomThetho kweMbewu
sisebenzisa irherho lokubeka phambili lokuhlola.
Njengombana imihlobo eminengi yeentjalo
inobujamo obuhlukeneko bokuhlola, isikhathi
sokuhlola singehluka ukusuka emalangeni ambalwa
ukuya eemvekeni ezimbalwa. Buza
esikghonakalisini ngokwaso (qala imininingwana
yokuthintana).
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Official Seed Testing Station,
Directorate: Plant Production Systems, Plant
Genetic Resources Centre, KwaMhalanga Road,
I-adresi yeposo:Private Bag X250, Pretoria 0001
E-mail:pgrc@nda.agric.za
Web:www.nda.agric.za/docs/geneticresources/seed_testing_services.htm









Yabuyekezwa kokugcina :19 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuhlolwaKwembewuNgomnqophoWe.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuhlolwa kwembewu ngomnqopho wesinghonghoyilo nombango



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukuhlolwa kwamasampula wangokomthetho wembewu
Ukuhlolwa kwembewu ngomnqopho wesinghonghoyilo
nom
Ukukhujthwa kweentifikhethi zeISTA
Isibawo samalungelo womzalanisi weentjalo
Isibawo sokuvunywa kokurhemisa okuhlukeneko
Isibawo sokuvunywa kwemisebenzi yeGMO


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Ukukhiqizwa
kweentjalo





Ukuhlolwa kwembewu ngomnqopho wesinghonghoyilo
nombango

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
IStetjhi sangokomThetho sokuHlolwa kweMbewu
(i-Official Seed Testing Station (OSTS))
siphenya imibango neenghonghoyilo ngeenjamiso
ezikhambelana nembewu ngokuya komThetho
wokwEnziwa Ngcono kweenTjalo ka-1976 (Plant
Improvement Act, 1976 (Act 53 of 1976).
Ungabika ezinye iinghonghoyilo namkha imibango
ngokuhlolwa kwembewu ezikhambelana nekhwalithi
yembewu, kodwana kufanele kokuthoma uthintane
ne-OSTS (qala imininingwana yokuthintana)
ukufunisisa nayikuthi ilemuko emhlobeni
wokuhlola kanye/namkha emhlobeni wembewu
liyatholakala. Lomsebenzi unikelwa nanyana
ngubani, ihlangano, i-institjhuti, ikampani
namkha umlimi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Nayikuthi ufuna ukwenza isinghonghoyilo namkha
umbango mayelana nekhwalithi yembewu, thumela
incwadi namasampula wembewu begodu ubeke
ngokucacileko loke ilwazi elikhambelana
nesinghonghoyilo namkha umbango. Faka
imininingwana yokuhlola okwenziwe ngesinye
isikghonakalisi sokuhlolwa kwembewu.
Ungadosa isampula ngokwakho, kodwana kwenyulwa
ukudoswa ngokomthetho okwenziwe mhloli e-ofisini
lesifunda lobuNqophisi be-SAAFQIS (i-Directorate
SAAFQIS).
Letha amasampula azokuhlolwa.
Nayikuthi isinghonghoyilo sifanelekile, sitjho,
ikhwalithi ayikhambisani neenjamiso zomThetho
wokwEnziwa Ngcono kweenTjalo ka-1976 (Plant
Improvement Act, 1976 (Act 53 of 1976))
akunandleko ezizakubhadelwa. Nayikuthi
isinghonghoyilo asikafaneleki, imali yokuhlola
evunywe liPhiko lokuGcinwa kweeMali zomBuso
(i-Treasury) kufanele ibhadelwe begodu
i-invoyisi izakukhutjhwa.
Ukubhadela kungenziwa ngokwe-elektroniki namkha
ekhawunthareni, kodwana kuqakathekile bona
inomboro ye-invoyisi itjhiwo khona
kuzakukhanjelaniswa ukubhadela ne-invoyisi
ekhutjhiweko. Imininingwana yebhanka ingendlela
elandelako:
Igama lebhanka : Standard Bank of South Africa
Igama legatja : Arcadia
Ikhodi yegatja : 010845
Inomboro ye-akhawunti: 011244887
Igama le-akhawunti : NDA: Seed Testing Services.
Nasele kubhadelwe i-invoyisi imiphumela yephenyo
elingakafaneli ingatholakala.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Plant Improvement Act, 1976 (Act 53 of 1976)
(UmThetho wokwEnziwa Ngcono kweenTjalo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
I-OSTS ibeka phambili ukuhlolwa kwamasampula
wembewu ukurarulula iinghonghoyilo nemibango.
Ubukhulu bombango namkha isinghonghoyilo,
okutjho isibalo samasampula, imihlobo yeentjalo
nemihlobo yokuhlolwa ezakwenziwa, buzakuthinta
isikhathi esizakuthathwa liphenyo elizakwenziwa.
Akunalwazi lomsebenzi elijayelekileko
elizakunikelwa. Buza esikghonakalisini (qala
imininingwana yokuthintana).
[Top]
Iindleko
Lomsebenzi usimahla nayikuthi isinghonghoyilo
sifanelekile. Kodwana nayikuthi asikafaneleki,
imali ebhadelwako yokuhlola evunyiweko
izakubhadelwa kobunye nobunye ubujamo:
Ukuhlola, ukusampula nokuvala: R200 nge-awara
Ukucozululwa kwehlanzeko (akubalwa utjani): R75
ngakunye
Ukucozululwa kwehlanzeko etjanini (kungafaki
lapho kufuneka indlela yokuhluba imbewu ekhasini
namkha yokuvuthela): R175 ngakunye
Ukucozululwa kwehlanzeko etjanini okufuna
ukuhlutjwa kwembewu ekhasini: R280 ngakunye
Ukucozululwa kwehlanzeko etjanini okufuna
indlela engafaniko yokuvuthela: R235 ngakunye
Ukuhlolwa kokumila: R390 ngakunye
Ukuhlolwa kwe-Tetrazolium: R465 ngakunye
[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Official Seed Testing Station,
Directorate: Plant Production Systems, Plant
Genetic Resources Centre, KwaMhalanga Road,
I-adresi yeposo:Private Bag X250, Pretoria 0001
E-mail:pgrc@nda.agric.za
Web:www.nda.agric.za/docs/geneticresources/seed_testing_services.htm









Yabuyekezwa kokugcina :13 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuhlonyiswaOkunabil.2007-05-18.nr.txt</fn>







i-AgriBEE

UkuHlonyiswa OkuNabileko KwabaNzima NgokoMnotho

UmTlolomalungelo WokuTjhugululwa KomTlamo WeZelimo






IKomiti Elawulako ye-AgriBEE

2005-11-02











OKUMUMETHWEKO



1. ISINGENISO?????????????????????????2
2. UBUBANZI BOKUSETJENZISWA???????????????..3
3. IINHLATHULULO???????????????????????3
4. IMINQOPHO?????????????????????????6
5. IINKOMBA ZOKUHLONYISWA?????????????????7
5.1 UBUNIKAZI?????????????????????????..7
5.1.2 UBUNIKAZI BENARHA YOKULIMA??????????????8
5.2 UKULAWULWA KOKUPHATHA???????????????...10
5.3 UKUQATJHWA NGOKULINGANISA??????????????10
5.4 UKUTHUTHUKISWA KWAMAKGHONO????????????.10
5.5 UKUZUZA OKUNYULWAKO?????????????????.12
5.6 UKUTHUTHUKISWA KWERHWEBO?????????????..13
5.7 ISISISO ELIHLANGANYELWEKO LOMPHAKATHI???????.14
6. IINDABA EZINGEZELELAKO EZIPHAKANYISWE YIKOMITI ELAWULAKO????????????????????????15
6.1. UKWENZIWA???????????????????????..15
6.2. UKUTJHEJA, UKUHLOLISISA NOKUBIKA??????????...15
6.3. IMIPHUMELA YOMGOMO NAMAHLELO???????????..15
7. IRHELOMAGAMA??????????????????????.17
8. IFUTNOWUDU NGENARHA YOKULIMA.




















1. ISINGENISO

Umtlolo lo ujamele iimphakamiso zeKomiti Elawulako ezenziwe kuNgqongqotjhe malungana netlhatlha lomsebenzi wokuHlonyiswa kwabaNzima ngokoMnotho keZelimo(AgriBEE) elajanyiswa ngoJulayi/Velabahlinze 2004. Iimphakamiso ezihlongoziweko zidzimelele ekambisweni nemiphumeleni yokubonisana ebe ngemva kokujanyiswa kwetlhatlha lomsebenzi le-AgriBEE. Umtlolo usebenza njengomhlahlandlela womtlamo malungana nokuthuthukiswa emkhakheni. Umtlomalungelo lo uzokugadangiswa njengomThetho wokuSebenzisana Kuhle emKhakheni weZelimo.

Ikambiso yokubonisana malungana nokujanyiswa kwetlhatlha lomsebenzi le-AgriBEE beyiragwa malunga alitjhumi nesithandathu avela emkhakheni ngokupheleleko akhethwe ngokwawo. Ikomiti yabamba imihlangano elikhomba ukuvumelana ngendlela okuzakubanjwa ngayo ikambiso yokubonisana, ukutjheja ituthuko, ukutjheja zoke iinkulumo zokutshwaya ezitloliweko ezimatjhumi amahlanu ezifunyenweko, ukuvumelana ezingeni eliphezulu leemphakamiso kanye nokusebenza ngombiko opheleleko oya kuNgqongqotjhe. Ikomiti isebenze ukuya ngokweeNqunto zomSebenzi ezilandelako (TOR):

* Ukuqinisekisa ukubonisana okuhlukahlukeneko kwabalimindima emkhakheni wezelimo malungana nephuzu okuqalwe kilo eliphakanyisiweko kanye nokunqotjhiweko okuphakanyisiweko kanye neenkhathi eziquntelweko malungana ne-AgriBEE. Lapha kulindelwe bonyana iKomiti Elawulako ye-AgriBEE izakulunganisa abomma, ilutjha, imisebenzi kanye nemiphakathi yemakhaya ekubonisaneni kwayo.

* Ukurhola, ukukghonakalisa, kanye nokuphatha ikulumiswano ngeendlela eziqakathekileko zokwenza-okufaka ukusetjenziswa kwendlela yekarata lamaphuzu elilinganeleko; isihlanganiso phakathi kweHlelo lomKhakha weZelimothe kanye namanye amahlelo kaRhulumende angasetjenziswa ukuzuza iminqopho yetlhatlha lomsebenzi le-AgriBEE.

* Ukufumana iinkhala ezingaba khona eTlhatlheni lomtlamo we-AgriBEE nokuqinisekisa ukubonisana okwaneleko nokubika ngalokhu.

* Ukutjheja nokwenza iimphakamiso ngokubika okunepumelelo, ukutjheja kanye neendlela zokuhlolisisa malungana nomTlolomalungelo we- AgriBEE okhambisana nomThetho wokuHlonyiswa kwabaNzima ngokomNotho okuNabileko nokutjheja umlungelunge womKhakha weZelimo eSewula Afrika.

* Ukulungisa imibiko yesikhatjhana eya kuNgqongqotjhe nyanga zoke kanye nombiko ngomsebenzayo nalokho ekufumeneko ekugcineni kwesikhathi somsebenzi esibekiweko. Umbiko opheleleko godu uzakwethulwa emHlanganweni womKhakha.



Ikambiso yokubonisana inqophe ukulima okuhlelekileko (okukhulu nokuncani) kanye namabhisimisi akhambisanako. Iimfundobandulo zabanjwa malungana nabalimindima bemikhakha yoke abafana nabasebenzi, ilutjha, abafazi kanye neenqhema zabalimazekileko abanekareko efanako kezelimo. Ukuhlonywa kanye nokubonisana eemFundeni nakhona kwenzelwa inengi labantu abangaphandle kokulima okuhlelekileko





2. UBUBANZI BOKUSETJENZISWA

2.1. I-AgriBEE isebenza kiwo woke umlandelande womkhakha wezelimo eSewula Afrika, kufaka yoke imisebenzi yezomnotho ephathelene neembonelelo zalokho okungeniswa ngezelimo, imisebenzi eyenzelwako, ukulima, ukusetjenzwa, ukuphadlhalaliswa, imininingwana ngomsebenzi kanye nemisebenzi ekhambisanako engezelela ubungako kumikhiqizo yezelimo.

2.2. Ama-SMME ahlanganyela ku-AgriBEE ngokukhambisana nomThetho wama-BBBEE 53 ka 2003, umThetho wamaBhisimisi amaNcani weliZweloke 102 ka 1996 kanye nemiThetho yokuSebenzisana Okuhle.

2.3. Amadlhuledlhule hlangana kwemiTlolomalungelo nemiTlolomalungelo yemiKhakha ararululwa ukuya ngokomThetho wokuSebenzisana Okuhle.

2.4. Ukusebenza eenarheni kanye nezinye iindaba ezinqopheneko namkha ezikhambisanako kurarululwa ukuya ngokomThetho wamuva wokuSebenzisana Okuhle (usazokugadangiswa).

3. IINHLATHULULO
Amagama alandelako azakusetjenziswa kileliTlhatlha lomsebenzi ngokwehloso yokutlhadlhuleka kanye nokubalekela ukuba mqondombili:

3.1. UmThetho kutjhiwo umThetho wokuHlonyiswa kwabaNzima ngokoMnotho Okunabileko 53 ka 2003.

3.2. Zelimo kutjho yoke imisebenzi yezomnotho ephathelene nokukhiqizwa nokusetjenzwa kwezelimo ukusuka kilokho okuvela ekulimeni, imisebenzi yokulima, ukungezwa kobungako ukufikela kumthengi nofana kumsebenzisi womkhiqizo lowo.

3.3. I-AgriBEE mtlolomalungelo wokutjhugulula umkhakha njengombana kuhlathululwe kumThetho wokuHlonyiswa Okunabileko kwabaNzima ngokoMnotho 53 ka 2003.

3.4. IBubulo leZelimo(Agri-Industry) kutjho ihlanganisela yeBhisimisi eliNzinzisiweko lokuLima kanye neBhisimisi eliNzinzisiweko lemisebenzi yeZelimo.

3.5. UkuHlonyiswa okuNabileko kwabaNzima ngokoMnotho (njengombana kuhlathululwe kumThetho) kutjho ukuhlonyiswa kwabantu abanzima ngokomnotho kufaka abafazi, abasebenzi, ilutjha, abantu abakhubazekileko kanye nabahlala eendaweni zemakhaya ngokwamaqhinga wehlalo nomnotho ahlukahlukeneko kodwana ahlanganisiweko afaka phakathi kodwana angakaqintelwa eku:-

(a) ngezeleleni isibalo sabantu abanzima abaphatha, babe banikazi bebalawule amabhisimisi nepahla ekhiqizako;
(b) kghonakaliseni bona imiphakathi, abasebenzi, iinhlangano kanye namanye amabhisimisi ahlangeneko abe banikazi abe aphathe amabhisimisi nepahla ekhiqizako;
(c) thuthukiseni abantu kanye namakghono;
(d) ekuzuzeni ijameleko elilinganako kiyo yoke imikhakha yemisebenzi namazinga wabasebenzi;
(e) ekutjhejweni okunyulekako; kanye
(f) ekusisiseni kumabhisimisi wabantu abanzima nofana aphethwe babantu abanzima;

3.6. I-CASP itjho iHlelo eliPheleleko lokuSekelwa kweZelimo

3.7. Ibhisimisi kutjho umuntu(abantu) owenza ibhisimisi, irhwebo nofana iphrofetjhini ngaphakathi kweRiphabhliki yeSewula Afrika. Ngaphandle kwanange okumumethweko kutjho okhunye, iBhisimisi kutjho, ngaphandle kokuqintelwa, iBhisimisi eliLinganisiweko kanye neBhisimisi eliHlanganelweko;

3.8. IBhisimisi eliNzinzisiweko lokuLima kutjho abantu ngabanye, iinqhema, iinhlangano namkha amakhampani azibandakanye kumikhiqizo yamazinga aphasi yezelimo begodu ngobunengi okungewamakhuwa namkha aphethwe abe alawulwa makhuwa.

3.9. IBhisimisi eliNzinzisiweko lomsebenzi weZelimo kutjho abantu ngabanye, iinqhema, iinhlangano namkha amakhampani azibandakanye kumikhiqizo yamazinga aphezulu yezelimo begodu ngobunengi okungewamakhuwa namkha aphethwe abe alawulwa makhuwa.

3.10. URhulumende kutjho kuRiphabhliki, urhulumende wakheke ngokwelizweloke, iimfunda kanye neendawo okumikhakha karhulumende eyahlukahlukeneko, esizanako begodu nenetjhebiswano.
3.11. Okuzuziweko Okunyulwako kutjho imikhakha yokunyulwako okusetjenziswa ekwabiweni kweemvumelwano, ukunikela umlandelande wentengiselwano yezomnotho, namkha ipahla yokuzuziweko kanye nemisebenzi ehlose ukufaka phakathi ukwenza iimvumelwano nabantu ebegade badlelezelwa esikhathini esidlulileko.
3.12. Okuzuziweko kutjho zoke iindleko zokufumana ipahla/nemisebenzi kufaka neendleko ezikulu, kodwana akufaki iindleko ezingakaquntwa balawuli. (Qala ihlathululo)

3.13. Iindleko Ezingakhethiseliko kutjho iindleko lapha ikhampani inganakuzikhethela khona ukuqunta bona umkhiqizo namkha umsebenzi ungafunyanwa kuphi, isibonelo njengalapha kunokurhweba ngawedwa khona ngemvelo (isib. amanzi negezi) , lapha ukuthinteka kwebubulo kube khona nomphumela wokurhweba ngawedwa (Amabele), ipahla engeniswako, namkha lapha umthulipahla atheliswa khona ngokomgomo wephasi loke ngamabanga athize (kodwana ngokunqophileko ingasi ngamabanga werhwebo), namkha ikokhelo amabubulo akhokhelana yona malungana nemisebenzi eyenziwe ngamanye amalungu wesiqhema.

3.14. Umkhakha: Umphakathi olimako ngaphakathi kobungako bomlungelunge woke womsebenzi wezelimo kanye noRhulumende.

3.15. Ihlelo Lomkhakha: Ihlelo Lamaqhinga leZelimo eSewula Afrika elihlelwe ngokuhlanganyela nguRhulumende weRiphabhliki yeSewula Afrika, i-Agri SA (kufaka iTjhemba ye-Agribusiness) kanye ne-NAFU, elitlikitlwe ngomhlaka 27 Novemba 2001.

3.16. I-SOE: IBhisimisi lakarhulumende kutjho iBhisimisi lomPhakathi eliZweniloke elihlathululwa ngokuthi-
(a)	libhisimisi lakarhulumende welizweloke, namkha
(b)	yibhodo, ikhomitjhini, ikhampani, ihlangano, isikhwama namkha elinye ibubulo (ngaphandle kwebhisimisi lakarhulumende welizweloke) eli
(i)	hlonywe ngokomthetho welizweloke;
(ii)	sekelwa ngeemali ngokuzeleko nofana khulukhulu kungaba Sikhwama seRevenyu yeliZweloke, namkha mthelo, ihlawulo enye nje imali ekhokhwako ngokomthetho welizweloke; begodu
(iii)	ziphendulela ePhalamende;

3.17. Abalimindima ligama elisetjenziswa njengegama elibanzi nakuhlathululwa abahlanganyeli kumlandelande woke wobungako bezelimo kanye nabazuzi abakhona nabaqakathekileko be-AgriBEE kufaka norhulumende.

3.18. Ilutjha babantu abaphakathi kweminyaka eli-14 ukuya kema-35 njengombana kuhlathululwe kumThetho weKhomitjhini yeLutjha eliZweniloke 19 ka 1996.

Iinhlathululo kumThetho we-BBBEE (53 ka 2003) nomYalo wokuSebenzisana okuHle njengombana ugadangiswe mNyango wezeRhwebo namaBubulo kuzaku
wamukelwa lokha nakudingeka itlhadlhulo malungana neenhlathululo. Qala kusaHluko 8 IRHELOMAGAMA.





4. IMINQOPHO

4.1. Iminqopho yomThetho wokuHlonyiswa okuNabileko kwabaNZima ngokoMnotho Wama- 53 ka 2003 kukghonakalisa ukuhlonyiswa ngokunzinza ekunabeni kwabanzima ngokomnotho ngoku-

4.1.1. Khuthaza amatjhuguluko kezomnotho ukuze abantu abanzima bakghone ukuhlanganyela kezomnotho;
4.1.2. zuza itjhuguluko elibonakalako ekuhlanganisweni ngokobutjhaba kumazinga wobunikazi newokuphatha kanye nemisebenzini yamakghono kumabhisimisi akhona namatjha;
4.1.3. ngezelela amathuba wemiphakathi, abasebenzi, iinhlangano kanye namanye amabhisimisi ahlanganyelweko wokuba banikazi nokuphatha amabhisimisi akhona kanye namatjha nokwengeza amathuba wawo kumisebenzi yezomnotho, umthangalasisekelo kanye nokubandulelwa amakghono.
4.1.4. ngezelela amathuba wabafazi abanzima wokuba banikazi nokuphatha amabhisimisi akhona namatjha, nokwengeza amathuba wabo kumisebenzi yezomnotho, umthangalasisekelo kanye nokubandulelwa amakghono;
4.1.5. khuthaza amahlelo wokusisisa arhorhela ekuthini abantu abanzima bahlanganyele ngokubanzi nokuzwisiseka kezomnotho ukuze bazuze ukuthuthukiswa okudzimeleleko kanye nepumelelo evamileko.
4.1.6. nikela imiphakathi yemakhaya neyendawo amandla ngokuyinikela amathuba kumisebenzi yezomnotho, inarha, umthangalasisekelo, ubunikazi kanye namakghono, begodu
4.1.7. nokukhuthaza amathuba kezeemali malungana nokuhlonyiswa kwabanzima kezomnotho.

4.2. Iminqopho ye-AgriBEE kukghonakalisa ukuhlonyiswa okunabileko kwabanzima kezomnotho emkhakheni wezelimo ngokwenza amahlelo afaka amaSewula Afrika aNzima kiwo woke amazinga wemisebenzi yezelimo namabhisimisi emlandelandeni wobungako bezelimo ngoku:

4.2.1. Khuthaza bona abantu abaNzima bafikelele bebahlanganyele ngokufanako emlandelandeni woke wobungako bezelimo;
4.2.2. Ukususa ubutjhaba kubunikazi benarha namabhisimisi, ilawulo, imisebenzi yamakghono nokuphathwa kwamabhisimisi akhona namatjha wezelimo;
4.2.3. Ukuthukulula ngokuzeleko amakghono namandla wabantu abaNzima emkhakheni;
4.2.4. Ukukghonakalisa amatjhuguluko wesakhiwo emarherhweni wokusekela kanye nokuthuthukisa amahlelo ukusiza amaSewula Afrika aNzima ukuba banikazi, ukusungula, ukuhlanganyela nekukhambiseni amabhisimisi wezelimo;
4.2.5. Ukukhuphula ngokwehlalo nekubuyiseni isithunzi samaSewula Afrika aNzima ngaphakathi komkhakha;
4.2.6. Ukungezelela amathuba wemiphakathi, abasebenzi, iinhlangano namanye amabhisimisi ahlanganyelweko ukuba banikazi nokuphatha amabhisimisi akhona namatjha wezelimo, ukungezelela amathuba wawo kumisebenzi yezomnotho, umthangalasisekelo kanye nokubandulelwa amakghono;
4.2.7. Ukungezelela amathuba wabafazi abaNzima, abantu abakhubazekileko nelutjha ukuba banikazi nokuphatha amabhisimisi akhona namatjha wezelimo, ukungezelela amathuba wabo kumisebenzi yezomnotho, umthangalasisekelo kanye nokubandulelwa amakghono;
4.2.8. Ukuthuthukisa imiphakathi yemakhaya neyendawo kobana ibe namathuba kumisebenzi yezomnotho wezelimo, inarha, umthangalasisekelo wezelimo, ubunikazi kanye namakghono.

5. IINKOMBA ZOKUHLONYISWA

Iinkomba lezi zitholakala kiwo woke amabhisimisi emkhakheni wezelimo ngaphandle kwama-SMME wezelimo awela ngaphasi komkhakha ohlukileko njengombana ahlinzekwe mYalo wokuSebenzisana okuHle kwama-SMME.

Iinkomba zokuhlonyiswa zihleleke ukuya ngamalunga aqakathekileko alikhomba wokuHlonyiswa okuNabileko kwabaNzimo kezoMnotho, njengombana kutjhiwo kumYalo wokuSebenzisana okuHle:

* Ubunikazi
* Ukulawulwa kokuphathwa
* Ukuqatjha ngokufanako
* Ukuthuthukiswa kwamakghono
* Imisebenzi enyulwako
* Ukuthuthukiswa kwamabhisimisi
* Ukusisisa okuHlanganyelweko komPhakathi

5.1. UBUNIKAZI
5.1.1. Ubunikazi Obuvamileko
Ngokukhambisana neHlelo lamaQhinga amalungana neZelimo eSewula Afrika, umbono wengcenye le kungezelela ukufikelela ngokufanako ekuhlanganyeleni kumathuba wezelimo ngaphakathi komlandelande wobungako; ukususa ubutjhaba kubunikazi benarha namabhisimisi; nokutjhaphulula ikghono elizeleko lokurhweba emkhakheni.

5.1.1.1. Ngokomlando, ihlathululo yobunikazi kezelimo beyisoloko yaziwa bonyana yeyame kubunikazi benarha. Itlhatlha lomsebenzi le-AgriBEE liveza umahluko phakathi kwenarha kanye nobunikazi bomsebenzi.

5.1.1.2. I-AgriBEE isisekelo sokukhula ngokwesikhathi eside nokuphalisana komkhakha wezelimo. Imisebenzi kanye neenkambiso ze-AriBEE kumele ngalokho zidosele ekwenziweni kwamabhisimisi akghonekako nadzimeleleko emkhakheni wezelimo.

5.1.1.3. Abalimindima abasemkhakheni bazakusebenzela ukuthuthukiswa nokwenziwa kwemifuziselo yobunikazi obahlukahlukeneko bamabhisimisi ukusekela i-AgriBEE.

5.1.1.4. Boke abalimindima bomkhakha kumele balinge ukuzuza ukusekeleka ngeemali okwaneleko ukuze baqinisekise ukwakhiwa kwamabhisimisi akghonakalako nadzimeleleko.

IBubulo Lezelimo lizibophelela e: -

5.1.1.5. Kuphumeleliseni ukuhlanganyela kwabaNzima kumabhisimisi akhona namatjha ngokwenza ikareko elifanako. Lokhu kufaka amahlelo ahlanganyelwa ngokulinganako kanye nezinye iindlela zemisebenzi ehlanganyelwe nemisebenzi yeplasi kanye namanye amarhwebo wabaNzima.

5.1.1.6. Ekwabeni inzuzo namaphuzu wokutjheja (ubunikazi, ukuthengiswa kwepahla, ubungako obulinganisiweko bokuseleko kanye namalungelo wokuvowuda) kuzakusetjenziswa ukuphumelelisa ubunikazi babaNzima emkhakheni wezelimo.

5.1.1.7. Ekuthengiseleni abosorhwebo abaNzima amabhisimisi wezelimo ngentengo eyamukelekako. Intengo eyamukelekako izokwenza bona kwenziwe amabhisimisi adzimeleleko kanye/namkha amathuba wamabhisimisi malungana nabosorhwebo abaNzima nekudluliselweni kwamakghono akhethekileko kanye/namkha amandla wokusebenza kubarhwebi abaNzima.



URhulumende uzibophelela eku:-

5.1.1.8. Ekwenzeni yoke imithetho nezinye iindlela ezikhona ukukghonakalisa ubunikazi.
5.1.2. UBUNIKAZI BENARHA YOKULIMA

5.1.2.1. Kuqakathekile ukusebenza ngepumelelo ngmatjhuguluko wenarha ukuqinisekisa ukunzinza kweendawo zemakhaya kanye nokuqinisekisa imakethe. Ikambiso yokuhlomisa ngokomnotho kezokulima eSewula Afrika ithoma ngamathuba enziwe ngcono wokuzuza inarha kanye nokuqinisekisa amalungelo wobunikazi ebantwini neendaweni lapha lokhu kungekho khona.

5.1.2.2. Umnqopho obekwe ngurhulumende malungana nokwAbiwa Butjha kweNarha kuma-30% wenarha yokurhweba ngokulima (ebekuthiwa ngaphambilini ?Maplasi werhwebo wamaKhuwa?) ngo-2014, lokhu godu kumnqopho we-RDP boke abalimindima abavumelene ngawo ukusuka ngo 1994.

5.1.2.3. Ukusetjenziswa okunepumelelo nokudzimeleleko kwenarha yokulima kumele kuqinisekiswe ukuya ngemigomo nemiThetho yezelimo efaneleko. Kumele kwenziwe amarhubhululo ukuze kube neenzathu eziqinileko zesayensi malungana nokuthuthukiswa kwenarha (godu ungaqala umThetho wokuPhathwa okuDzimeleleko kweenSetjenziswa).


Amabhsimisi wokuLima aNzinzisweko azibophelela eku: -

5.1.2.4. Thengiseleni abosorhwebo abaNzima inarha yezelimo ngentengo ekhambisana nemakethe ngokuzinikela (Ubunikazi).

5.1.2.5. Phezu kokuthengiswa kwenarha yokulima, ibubulo elinzinzisiweko lizibophelela ekuqatjhiseleni abosorhwebo abaNzima inarha yokulima ngentengo evunyiweko. Intengo evunyiweko izakwenza bonyana kwenziwe nebhisimisi elinzinzileko kanye/namkha amathuba wamabhisimisi kubarhwebi abaNzima nekudluliseleni amakghono akhethekileko kanye/namkha namandla wokusebenza kibosorhwebo abaNzima (Ukuthuthukiswa kweBhisimisi).

5.1.2.6. Phezu kokuthengiswa nekuqatjhiweni kwenarha yokulima, ibubulo elidzimeleleko lizibophelela ekunikeleni inarha yokulima kubasebenzi bamaplasi (Isisiso eliHlanganyelweko lomPhakathi).

URhulumende uzibophelela eku: -

5.1.2.7. Fakeni isandla ngamahlelwakhe akhona ukungezelela ukufikelela nokuzuza kwamaSewula Afrika aNzima inarha yokulima;

5.1.2.8. Zuzeni ngaphambi kwesikhathi inarha yokulima efaneleko efika emakethe malungana nokwabiwa kwenarha;

5.1.2.9. Sebenziseni inarha yokulima ebuyiselwa embusweni ngehlelo lokuthathelwa kwabalimi abakolodako kobana yabiwe butjha ngokuqatjhiswa isikhathi eside (isib. ukuqatjha iminyaka ema-99 ) hlangana nokhunye;

5.1.2.10. Khuthazeni ukuphathwa okunzinzileko nokusetjenziswa kweensetjenziswa.

5.2. UKUPHATHWA KWELAWULO

IBubulo lezelimo lizibophelela eku: -

5.2.1. Khuthazeni bona abantu abaNzima bahlanganyele eenkhundleni zebhodo;

5.2.2. Khuthazeni bona abantu abaNzima bahlanganyele eenkhundleni eziphezulu zokuphatha;

5.2.3. Khuthazeni bona abafazi abaNzima bahlanganyele eenkhundleni zebhodo neenkhundleni eziphezulu zokuphatha.

5.2.4. Khuthazeni bona abantu abaNzima bahlanganyele njengamaLunga aziJameleko angekho kuBhodo ekulu ukuze bazuze amaphuzu webhonasi.

5.3. UKUQATJHA NGOKULINGANISA

Iminqopho yokuqatjha ngokulinganisa kanye nokuthuthukiswa kwamakghono kumele kuzuzwe ngokomThetho wokuQatjha ngokuLinganisa kanye newokuThuthukiswa kwamaKghono.

Ibubulo lezokulima lizibophelela eku:-

5.3.1. Thatheni igadango lokuqayjha abantu abaNzima eenkhundleni zokuphatha emazingeni aphezulu, aphakathi naphasi;

5.3.2. Thatheni igadango lokuqatjha abafazi abaNzima eenkhundleni zokuphatha emazingeni aphezulu, aphakathi naphasi;
5.3.3. Thatheni amagadango wokuqatjha abakhubazekileko abanamakghono afaneleko kanye nelitjhu ukuzuza amaphuzu webhonasi;

5.4. UKUTHUTHUKISWA KWAMAKGHONO
Amatjhuguluko amanengi ephasini loke adinga bonyana iinsetjenziswa ezinengi kumele zitjhidiselwe ekunabiseni ekufunyaneni abantu abanengi ngokuthembela ebantwini, ukuqatjha ngokulinganisa, ukuthuthukiswa kwamakghono kanye nokutjhugululwa kweenjamiso. Ukukghonakala kezomnotho kezelimo kudinga amandla wokukhiqiza adzimeleleko kanye nezinga eliphezulu lokurhweba, ukuzibophelela kwesikhathi eside, iinsetjenziswa namakghono. Iinqhema ezikhethiweko ezifana nelutjha, abafazi kanye nabakhubazekileko zizakunqotjhwa kileliphiko.

URhulumende uzibophelela:-

5.4.1. Ukubonelela ngefundo yokuthoma kanye nebandulo. Lokhu kufaka ukubandulelwa ukwazi ukutlola. Umbuso ngokuhlanganyela nemikhandlu ephetheko yamaziko wefundo kanye neenjamiso ezifana nalezo, kumele uqinisekise bonyana woke amaziko wefundo yokuthoma, yesibili nephezulu anikela ifundo esezingeni eliphezulu;

5.4.2. Ukubandulela ukulima esikolweni nemakholiji wezelimo kumele kunqophe ekubeni sidingo esimalungana nehlelo lokuhlonyiswa kwabaNzima ngokomnotho kezelimo. Irherho elinqophileko nelihlelekileko lokubandulwa kezelimo elizokuhlomisa abalimi bangomuso malungana neendlela zokulima kumele lifumane itjhejo elinqophileko;

5.4.3. Ukukhuthaza ukulima njengebizelo bese ngo 2005 kwenziwe ihlolisiso lokudingeka okukhulu kwabantu emkhakheni wezelimo.

5.4.4. Ukurhola nokuthintanisa ihlelo elinqotjhiweko ngokukhambisana neenkhulu zezefundo, iinhlangano zabalimi nemikhakha yangasese yezelimo ukuhlolisisa ihlelo elikhona lefindo nebandulo ukuze kuthuthukiswe amakghono wesithekniki, irhwebo nokuphatha kwabantu abaNzima abasathomako emkhakheni ngo 2006;

5.4.5. Ukuqinisekisa kokufakwa kwesibalo esibonakalako sabantu abaNzima emkhakheni babe yikaba ekubeni balingani bamaqhinga kuminqoopho kaRhulumende yokurhweba ngaphetjheya, ukusiza ngobuthekniki, ivakatjho lokuyokufunda okuthize kanye namathuba wokubandulwa.

5.4.6. Kumele kukhuthazwe ukufunda nokutlola ngokusebenzisa amahlelo weFundo yabaDala( ABET).

5.4.7. Ukusungula umkhakha- okulihlelo lokuqatjha nokurhola abantu abatjha abanephrofetjhini, elinqophe iimfundiswa zabantu abaNzima ezingasebenziko nezingakaqatjhwa ngokuzeleko kiyo yoke imikhakha, ukuthoma ngo 2005. Amahlelo wobukhokheli azakuhlonitjhwa yi-SETA enqopheneko namkha iimphathimandla ezinye ezivumileko ukwenza njalo.

I-AgriSETA izibophelela eku:-

5.4.8. Sunguleni amahlelo wokubandula abasebenzi bamaplasi neberhwebo ngamakghono afaneleko wobuthekniki nokuphatha.

IBubulo lezelimo lizibophelela eku:-

5.4.9. Fumaneni iinkhala eendingweni zokubandulwa kwabasebenzi ukuze kusetjenziswane begodu nokukhambisana namaziko wokufundisa newefundo ukuze abasebenzi bakhona bafumane ibandulo lamakghono nelomsebenzi,

5.4.10. Nikeleni iinsetjenziswa ukubonelela ngebandulo lelemuko, ukufunda uhlala lapho kanye neensetjenziswa zokubandula malungana nabarhwebi abaqalellweko bamabhisimisi, abaphathi bamaplasi nabasebenzi bamaplasi;

5.4.11. Ekuqinisekiseni ukusetjenziswa okupheleleko kweensetjenziswa ezihlinzekwe mThelo wamaKghono weKoro efaneleko yeemPhathimandla zomKhakha weFundo neBandulo (i-AgriSETA, i-Wholesale ne-Retail SETA, kanye ne-FoodBev);

5.4.12. Ekusekeleni abazuzi bokwabiwa butjha kwenarha nabarhwebi abaNzima ukwakha ibhisimsi elidzimeleleko ngokudlulisela amakghono akhethekileko emahlelweni avumekelekileko wobukhokheli.

5.5. UKUZUZA OKUNYULWAKO

Ipumelelo yokuzibophelela kwe-AgriBEE kubangwa budlelwano obufunyanwako nobubophelelekileko emlandelandeni wobungako ukuya ngokomThetho we-BBBEE.

IBubulo lezelimo lizibophelela :-

5.5.1. Ukuthatha igadango lokufumana nokwenza amaqhinga nemigomo yokuzuza ukufumana iminqopho ye-AgriBEE;

5.5.2. Ukubika ngomnyaka ngeen zoke ze-BBBEE ezisetjenzisiweko;

5.5.3. Ukuthatha igadango lokubonelela abantu abaNzima kanye nama-SMME ngethuba lokuba bathulipahla abanyulwako kufaka ukwethula imisebenzi nepahla;

URhulumende uzibophelela eku: -

5.5.4. Hlaliseni kuhle iindlela zakhe zokuzuza ne-AgriBEE lokha nazuza ipahla nemisebenzi emkhakheni wezelimo;

5.5.5. Ukubonelela abantu abaNzima nama-SMME ngamathuba wokuba bethuli abanyulwako kufaka ukwethula imisebenzi nepahla;

5.5.6. Ukufumana, ukuhlela ngokweendingo kanye nokunqopha abarhwebi abaNzima kanye namakhampani nakunikelwa amathenda namakontraga emkhakheni wombuso.

5.5.7. URhulumende usebenzisa zoke iindlela zomthetho kanye nezinye anazo ukwenza bonyana kufunyanwe iminqopho ye- BBBEE.

5.6. UKUTHUTHUKISWA KWABARHWEBI

Imisebenzi yokweseka efana nokufumana iimali, umthangalasisekelo kanye namarherho welwazi, isisekelo esiqakathekileko semisebenzi yokuhlonyiswa okudzimeleleko.

IBubulo lezelimo lizibophelela :-

5.6.1. Ukuqinisa nokurhabisa ukuthuthukiswa kwamandla wokusebenza neweemali wabarhwebi abanzima;

5.6.2. Ukunikela ukukhokhela, ukufumana amazizo, isikolodo, umthangalasisekelo, iimakethe, itheknoloji kanye nemisebenzi engeziweko;

5.6.3. Ukuletha iminikelo ebalekako ekuthuthukisweni kwebhisimisi, okwenziwa njengephesenti lenzuzo emaphakathi ngaphambi kokukhutjhwa komthelo, amakonyana kanye nezabelo njengendlela yokulinganisa;

5.6.4. Ukuqatjhisela abarhwebi abaNzima inarha yokulima ngentnego evunyiweko.

URhulumende uzibophelela:-

5.6.5. Ukuqinisekisa ukwenziwa kwebhoduluko elikghonakalisako ukusekela zelimo;

5.6.6. Ukuragela phambili nokwenza iHlelo eliPheleleko lokuSekelwa kweZelimo [kanye namanye amahlelo karhulumende];

5.6.7. Ukusebenzisa i-MAFISA kanye nezinye iinsetjenziswa zakarhulumende zokusekela ngeemali ukuphumelelisa ukuthuthukiswa kwebhisimisi;

5.6.8. Ukuhloma iSebenziswano eliVulekileko langaSese ukwenza ngcono ukwethulwa kwemisebenzi.

5.7. ISISISO ELIHLANGANYELWEKO LOMPHAKATHI (CSI)

Amabhisimisi wokuLima aNzinzisiweko azibophelela:-

5.7.1. Ukufaka isandla ekuthuthukisweni komphakathi kanye nemisebenzi enqophileko yamabubulo ngokwesibonelo, kodwana ingasi kwaphela:
5.7.1.1. Ukwakha iinkumba eziqinileko, kufaka nokufumana amanzi ahlanzekileko, ihlwengiso negezi.
5.7.1.2. Iinsetjenziswa zokuzithabulula kanye neendleko zokwenza koke lokhu.

5.7.1.3. Ukutjhejwa kwezepilo nemisebenzi ekhambisana naleyo.

5.7.1.4. Ukuhlangabeza iindingo zokuthuthwa kwabasebenzi nabondliwa ngibo, okufana nokuthuthwa ukuya ematliniki neembhedlela, ukuthuthwa kwemikhiqizo yabasebenzi ukuya emakethe, njall.

5.7.1.5. Ukwenza amahlelo womhlalaphasi kanye newemingcwabo.

5.7.1.6. Ukubeka ithemba nokusekela iinkolo zemaplasini.

5.7.2. Ukuzibandakanya ekufakeni isandla ngokuhlanganyela ekuthuthukisweni komphakathi nemisebenzini enqophileko yamabubulo.

5.7.3. Ukunikela abasebenzi bamaplasi inarha yokulima.

Abarhwebi bamaBhisimis aDzimeleleko wezeLimo bazibophelela:-

5.7.4. Ukufaka isandla ekuthuthukisweni komphakathi kanye nemisebenzi enqophileko yamabubulo ngokwesibonelo, kodwana ingasi kwaphela:

5.7.4.1. iinkghonakazo zefundo yomphakathi; amahlelo wezefundo anqophe ukukhuthaza ibubulo lezelimo kanye nemifundaze nesikolatjhibhu ukukhuthaza abafundi ukufundela isayensi yezelimo.
5.7.4.2. amahlelo wokubandula umphakathi anqophe ekuthuthukisweni kwamakghono malungana nabangasebenziko nabaku-ABET.
5.7.4.3. amahlelo wokuthuthukisa ilutjha kanye nezinye iinqhema ezikhethiweko.
5.7.4.4. amahlelo kumaphrojekthi wokutlhogomela, amahlelo wokuhlwengisa umphakathi kanye nokutlhogonyelwa kwebhoduluko lemvelo.
5.7.4.5. amahlelo wokuvulwa kwamathuba womsebenzi kezelimo nemikhakheni ekhambisana nezelimo engaphandle kwebhisimisi.
5.7.4.6. amahlelo wokuthuthukiswa ukuze kuthuthukiswe italente elitjha kezobukghwari namasiko.
5.7.4.7. amatliniki womphakathi namahlelo wezepilo womphakathi.
5.7.4.8. amahlelo wokuthuthukiswa kwezemidlalo.

6. IINDABA EZINGEZELELAKO EZIPHAKANYISWE YIKOMITI ELAWULAKO

6.1. UKWENZIWA

6.1.1. Nasele kuvunyelenwe ngemihlahlandlela ye-AgriBEE kanye namakarata wamaphuzu womkhakha, kuzakudingeka isikhathi sokuzilungiselela ukukghonakalisa ukwenzeka kiwo woke amazinga (kumazinga wesiFunda, Umkhakha omncani kanye newendawo) nokuqedelela kanye nokuphetha iinqophiso malungana neendingo zabo boke abalimindima.

6.1.2. Ukwenziwa kumele kuqedwe eminyakeni emibili ukuthoma ngo 2007 njengomnyaka wokuthoma wokukhambisana lokha zoke iinkomba sele zilinganiseke ngokuzeleko. Kuphakanyiswe u-2007 ngombana ukhambisana nomnyaka olandelako wokubalwa kwezelimo. Kuzakuvumela bonyana kufakwe iindlela ebegade zingakafakwa kudatha yelizweloke. Ngalokho umnyaka we-2005 kumele uthathwe njengomnyaka wokutshwaya okhombisa bona umkhakha ukuphi ngokwesika yamakarata wamaphuzu.

6.1.3. Isikhathi sekarata lamaphuzu wemnyaka elitjhumi malungana ne-AgriBEE ngalokho sithoma ngo 2007 ukuya ku 2017. Iminyaka emibili ukusuka gadesi ukuya ku 2007 kumele ithathwe njengesikhathi semibono emitjha.

6.1.4. UmNyango usungule ihlelo lokwenza elipheleleko elizokuhlanganisa iqhinga elikhulu lokuthintana elinqophe ukusebenza eendaweni zemakhaya.

6.2. UKUTJHEJA, UKUHLOLISISA NOKUBIKA

Emtlolweni wetlhathla lomsebenzi, ukutjhejwa kwe-BEE enabileko kanye nemiyalo yokusebenzisana okuhle kuquntwa kumThetho wokuThuthukiswa okuNabileko kwabaNzima kezoMnotho ka 2003. IKomoiti eLawulako iphakamisa bonyana:

6.2.1. Enye nenye ihlangano ngaphakathi komkhakha izibophelela ukuveza ngokuzeleko nokubika ?embikwenayo womnyaka?, iragele phambili ekufumaneni ukuzibophelela. Umbiko wokuthoma onjalo womnyaka uzokuba ngewomnyaka weemali ka 2005.

6.2.2. Imikhakha enqophileko yokubika izakufaka woke amalungu alikhomba wekarata lamaphuzu.

6.2.3. Amaziko wokutjheja nokuhlolisisa kumele akhiwe ukunqopha eenlinganisweni, ukufana kweenlinganiso kanye neenkhathi eziquntiweko ezifaneleko. Nakunganadatha esisekelo ethembekako, kumele kuvunyelwane ngeenkomba zesilinganiso. Kumele kubekwe ikambiso yokuthintanisa iinlinganiso ze-AgriBEE measurements neenkhathi zokubala ukuze kufunyanwe iinlinganiso ezidingekako eembalweni zelizweloke. UmKhandlu nephiko le-DoA ye-AgiBEE zizakwenza itjhejo.

6.2.4. Umkhandlu womTlolomalungelo we-AgriBEE
o Imigomo esisekelo ?
* Kuzakuhlonywa umkhandlu njengehlangano ezijameleko enegunya lokuyelela ukusetjenzwa komtlolomalungelo.
* UmKhandlu uzakurarulula iindaba zemigomo begodu ngokunqophileko,
* ubambe iimbuyekezo bewuthathe iinqunto, godu;
* nakube kunetjhuguluko eliphathekako kumibandela nofana ebhodulukweni lapha kumele kustjenziswe khona umtlolomalungelo, uzakuqala bonyana ingabe amaqhinga wokwenza kanye neminqopho kusakhambisana na, nakube akukhambisani, kumele zisetjenzwe njani.
o Kuzakuba nokulingana phakathi kwabajameli behlangano yebubulo kanye nabo boke abanye abakumKhandlu. UmKhandlu kumele utjengise ngokufaneleko ikareko lazo zoke iinhlangano ezijanyelweko.
o Iinqunto zomKhandlu zizokuthathwa ngendlela yokuzwana. Nakube phezu kwanofana ngiyiphi indaba, umKhandlu uzifumana ungakghoni ukufumana isivumelwano, kuzokuba nendlela yokuphelisa ipikiswano emKhandlwini kungaba ngendlela okuvunyelanwa ngayo ngaphakathi komKhandlu, nofana ngokobana kuyiwe kubalamuli nofana kubalamulisi.

6.2.5. Okunqotjhiweko kumele kubuyekezwe njalo eminyakeni emithathu bese kwenziwa amagadango wokulungisa ngomnyaka olandelako wokubala. Ukubuyekeza kanye neendlela zokulungisa kumele kuragele phambili njalo esikhathini esiminyaka emi-3, 2010, 2013, 2016 ngokukhambisana nesikhathi sokubala ngemva kweminyaka eli-10 ye-AgriBEE.

6.2.6. Ukuhlolisisa okupheleleko kumele kwenziwe eminyakeni emihlanu ngemva kwalapho ngo 2012 bese okhunye kuba ngo 2017.

6.3. IMIPHUMELA YOMGOMO NAMAHLELO

6.3.1. Ngokuqalisa kuzenzeko zeminotho emibli ngaphakathi komkhakha, iindlela ezihlanganisiweko kumele zihlukaniswe kabili ngokweenqhema zepahla/amabubulo kanye nam NGO/CBO.

6.3.2. Amaqhinga wepahla yerhwebo/amabubulo kanye namaqhinga wokwenza ahlanganyelweko athonyiwe begodu ayahlolwa. Iragelo phambili libe sidondi khulukhulu ngebanga lezehlakalo ezihlangahlangeneko nezingafaniko esiqhemeni ngasinye. Kumele kube nendlela ethathwako ukuqinisa ikambiso esele ithonyiwe.

7. IHLELOMAGAMA

(lihlelwe ?kumTlamo wemiYalo yokuSebenzisana okuHle?)

?AmaZinga wokuLinganisa Amukelekako? kutjho ukulinganiswa kwepahla, iKareko lezoMnotho, iBhisimisi namkha esinye nesinye isisetjenziswa namkha ilungelo elifaneleko lokulinganisa ngaphasi kwesiTatimendesi esithethwe ukuya ngeendlela ezijayelekileko zokulinganisa ezijamele indlela okwenziwa ngayo emakethe ngokukhambisana nemvelo kanye nezinga lokuthuthuka kwepahla leyo, iKareko lokuLinganisa namkha iBhisimisi elilinganiswako;
?umThetho? kutjho umThetho wokuHlonyiswa okuNabileko kwabaNzima ngokoMnotho 53 ka 2003;
?UmThetho wabaNtu abaLupheleko? kutjho umThetho wabaNtu abaLupheleko 81 ka 1967, njengombana utjhugululiwe;
?IRhwebo eliHlanganisiweko? kutjho nanyana ngiliphi iRhwebo ngaphandle kweRhwebo eliLinganisiweko esele lenze isivumelwano seNtengo eYamukelekileko;
?IZinga lokwAmukeleka kwe-BEE? kutjho iphesenti lamazinga wokwamukeleka kwe-BEE;
?Ijamo le-BEE? kutjho iminqopho yokuhambisana;
?I-BEE? kutjho ukuhlonyiswa kwabanzima ngokomnotho;
?abantu abanzima abalupheleko? kutjho abantu abanzima godu abalupheleko njengombana kuhlathululwe kumThetho wabaNtu abaLupheleko;
?iinqhema ezikhethiweko zabanzima? kutjho abasebenzi abanzima, abantu abanzima abangakaqatjhwa, ilutjha elinzima, abantu abalupheleko abanzima, abantu abanzima abakhubazekileko kanye nabantu abanzima abahlala eendaweni zemakhaya;
?abantu abanzima abakhubazekileko? kutjho abantu abanzima godu abathintekako kizo zoke iindingo zehalthululo ?labantu abakhubazekileko? okutjhiwo endimeni 5.1 yo?myalo wokusebenzisana okuhle ekuqatjhweni kwabantu abakhubazekileko? (njengombana kutjhugululwe nakha kujanyiselelwa iinkhathi ngeenkhathi) okhitjhwe ngokwesigaba 54(1)(a) somThetho wokuQatjha ngokuLinganisa;
?abanzima abasangenako? kutjho umHlanganyeli onzima (okufaka ngaphandle kokuqintela, abantu abanzima ababaHlanganyeli kumaHlelo aNabileko wobuNikazi) ophethe ngokwesibalo esipheleleko sama-5% samaLungelo aPheleleko wokuVowuda kanye neKareko kezoMnotho eRhwebeni eliLinganisiweko ongakathi ngaphambi kokufumana kwakhe iKareko lokuLinganisa eRhwebeni eliLinganisiweko, wenza isivumelwano sentengo enjengaleyo yanofana ngiliphi elinye irhwebo, ngokupheleleko elinobungako bama-R20,000,000.00 okulinganiswe ukuya ngokweZinga eliVunyiweko;
?abantu abanzima? njengombana kusetjenziswe kilesisiTatimende, kunehlathululo efanako njengombana kuhlathululwe emThethweni lo, ngaphandle kwanange kuqintelwe emuntwini ojayelekileko osisakhamuzi seRiphabhliki yeSewula Afrika ngokubelethwa namkha ngobuzukulwana kanye nabafumene ubakhamuzi ngokwemvelo ngaphambi kwelanga lokuthoma komThethosisekelo wesiKhatjhana;
?abantu abanzima abangakaqatjhwa? kutjho abantu abanzima abangakaqatjhwa, abangangeni isikolo nofana abakatelelwa mthetho kobana bangene isikolo begodu abangakalindeli ukwamukelwa esikolweni;
?umfazi onzima? kutjho abantu abanzima ababafazi;
?abasebenzi abanzima? kutjho abantu abanzima begodu abaqatjhwe njengombana kuhlathululwe kumThetho wokuQatjha ngokuLinganisa;
?ilutjha elinzima? kutjho abantu abanzima godu abalilutjha njnegombana kuhlathululwe kumThetho weKhomitjhini yeLutjha;
?IHlelo lobuNikazi eliNabileko? kutjho umuntu osisazo somthetho, ithrasti namkha ihlangano yabantu abahlanganiswe mthetho wesintu ehlonywe ngomnqopho wokukghanakalisa ukuhlanganyela kwabantu abajayelekileko abathize ngeenzuzo ezisuka kubunikazi ngokwehlelwelo namkha abaphathi beKareko lokuLinganisa eRhwebeni. Iinhlathululo ezilandelako nezingezelelako zeHlelo lobuNikazi zinikelwa ngokukhambisana nehlathululo le:
(a)	?AmaHlelo wokwAba? kutjho amaHlelo aNabileko wobuNikazi lapha ukunaba kwabantu abajayelekileko (njengomphakathi namkha isiqhema esinabileko sabantu abajayelekileko kufaka, ngaphandle kokuqintela, abafazi abanzima kanye neenqhema zbznzima ezikhethiweko) kuhloswe bona kufumane izabelo eHlelweni ezikhokhwa maKonyana wezoMnotho azuzwa lihlelo namkha abaphathi behlelo; begodu
(b)	?IHlelo leNzuzo? kutjho iHlelo eliNabileko lobuNikazi lapha ukunaba kwabantu abajayelekileko abangaphezu kwama-50 (njengomphakathi namkha isiqhema esinabileko sabantu abajayelekileko kufaka, ngaphandle kokuqintela, abafazi abanzima kanye neenqhema ezikhethiweko zabanzima) kuhloswe ukuzuza kumaKonyana wezoMnotho afunyanwa lihlelo namkha abapathi ngaphandle kwalokho abakuzuzako okukhokhwa emaKonyaneni wezoMnotho;
?UmThetho wamaBhisimisi aValekileko? kutjho umThetho wamaBhisimisi aValekileko 69 ka 1984, njengombana utjhugululiwe;
?ImiYalo? kutjho yoke imiYalo yokuSebenzisana okuHle ekhutjhwe ngokwesigaba 9 somThetho, kufaka ngaphandle kokuqintelwa, isiTatimendesi;
?UmThetho wamaKhampani? kutjho umThetho wamaKhampani 61 ka 1973, njengombana utjhugululiwe;
?umThethisisekelo? kutjho umThethosisekelo weRiphabhliki yeSewula Afrika 108 ka 1996, njengombana utjhugululiwe;
?Amalungu? kutjho amalungu we-BEE anobungako nobunjalo obulinganisekako atjhiwe kusiTatimendesi;
?UmThetho wokuQatjha ngokuLinganisa? kutjho umThetho wokuQatjha ngokuLinganisa 55 ka 1998, njengombana utjhugululiwe;
?Irhwebo? kutjho umuntu owenza ibhisimisi, irhwebo nofana iphrofetjhini ngaphakathi kweRiphabhliki yeSewula Afrika. Ngaphandle kwanange okumumethweko kutjho okuhlukileko, Irhwebo lifaka, ngaphandle kokuqintelwa, iRhwebo eliLinganisiweko kanye neRhwebo eliHlanganyelweko;
?Inzalo yezAbelo? ligama linye elitjho ilingelo lomHlanganyeli lokufumana iNzalo kezoMnotho nokusebenzisa ilungelo lokuVowuda eRhwebeni nakube, imibandela yendima 9 ? 13 ihlinzeka elinye ihlathululo lomhlobo weNzalo yezAbelo ngaphandle kwalokha ikhampani nayinesabelo semali, imibandela leyo kumele ifundwe ngokuhlanganiswa nehlathululo le malungana nerhwebelo. Okutjhiyiweko ngokunqophileko kuhlathululo yeNzalo yezAbelo sisetjenziswa esenziwa njengendlela yokukghonakalisa ukukhokhelwa mHlanganyeli namkha liRhwebo lesikolodo.
?Inzalo yezAbelo engakaFakwa? kutjho nanyana ngiyiphi iNzalo yezAbelo ephethwe:
(a)	liphiko lombuso;
(b)	isikhwama seembonelelo, isikhwama sepentjhini namkha isikhwama somhlalaphasi, njengombana kuhlathululwe kuTjheduli 2 yomThetho womThelo weNgeniso; namkha
(c) ikhampani eqintelwe siqinisekiso esingasi liHlelo eliNabileko lobuNikazi;

?ILungelo lokuVowuda eliSebenzisekako? kutjho iLungelo lokuVowuda lomHlanganyeli elisebenziseka ngokuzeleko ngaphandle kokuqintelwa kwanofana ngiliphi ihlobo elungelwenelo. Ukubalekela ukuzaza, nakube abaHlanganyeli abanzima abaneLungelo lokuVowuda eRhwebeni eliLinganisiweko namkha eRhwebeni layo eliHlanganisiweko:
(a)	abakavunyelwa ukusebenzisa iLungelo labo lokuVowuda ngebanga lemibandela ethize namkha ubujamo obuphathelene nesivumelwano lapha ukufunyana komHlanganyeli iNzuzo yesAbelo ekhambisana namaLungelo wokuVowuda kukhokhelwe namkha imibandela yanofana ngisiphi isivumelwano esenziwe hlangana nomHlanganyeli eRhwebeni eliLinganisiweko, bese umHlanganyeli lowo ukuya kwesilinganiso ngaphasi kwesiTatimendesi uzakuthathwa bonyana uneLungelo lokuVowuda eliSebenzisekako;
(b)	abakavunyelwa ekukhetheni abanqophisi (namkha abaphathi ababanikazi abanjalo) eRhwebeni lapha anamaLungelo wokuVowuda khona ngokwesibalo, ngokwesilinganiso samaLungelwakhe wokuVowuda, yeke umHlanganyeli lowo ngokweenhloso zokulinganisa ngaphasi kwesiTatimendesi uzakuthathwa bona akanamaLungelo aSebenzisekako wokuVowuda.
?UmThetho womThelo weNgeniso ? kutjho umThetho womThelo weNgeniso 58 ka 1962, njengombana utjhugululiwe;
?IHlangano yeBubulo? kutjho ihlangano elibubulo leBhisimisi yokuHlolisisa emkhakha wangasese ekhuthaza ukuthuthukiswa nokutjhejwa kwemisebenzi yokuqinisekisa esezingeni eliphezulu nethembekileko ye-BEE ngokuragela phambili ngebandulo nefundo yephrofetjhini, ukutusa iindlela eziphambili zokwenza ibhisimisi, ukukhuthazwa ukuziphatha kwamabubulo, ukwenziwa kokusetjenzwa kweenghonghoyilo ebubulweni ngokunaba kwalo kanye neendlela zokuziphatha buphrofetjhini, ukuragela phambili ngokuzibandakanya kokudzimelele ebubulweni ngokunabileko malungana nokwenziwa nekuthuthukisweni okuragela phambili kwamaZinga wokuHlolisisa kanye nokukhulumisana okunepumelelo norhulumende nokwamukelwa nguNgqongqotjhe. Malungana nokugegedwa kokuzaza, ukuze iHlangano yamaBubulo yamukelwe nguNgqongqotjhe, kumele ivumele abantu abajamele uNgqongqotjhe kanye neHlangano eGunyazako (accreditation body) bona bahlanganyele njengombana uNgqongqotjhe angaqunta njalo;
?UmThethosisekelo wesiKhatjhana? kutjho umThethosisekelo weRiphabhliki yeSewula Afrika 200 ka 1993;
?IBhisimisi eliLinganisiweko? kutjho iBhisimisi elikhambisana nokulinganiswa ngaphasi kwesiTatimendesi begodu ngokunqophileko okungafaka ibhisimsi eliHlanganisiweko;
?UmThetho weKhomitjhini yeLutjha yeLizweloke? kutjho umThetho weKhomitjhini yeLutjha yeLizweloke 19 ka 1996, njengombana utjhugululiwe;
?Ubungako bezAbelo eziSeleko? kutjho ubungako beensetjenziswa obuyamaniswa yiNzalo yezAbelo zabaHlanganyeli abanzima eRhwebeni eliLinganisiweko (kufaka, ngaphandle kokuqintelwa, ubungako beNzalo yezAbelo efunyenwe kusukela ngelanga kutholwe ngalo iintsetjenziswa) ngemva kokukhupha ubungako bamalungelo namkha iimbizo zomhlanganyeli wesithathu ezingahle zibe khona phezu komhlanganyeli onzima ngebanga lokuthengiselana okunjalo (kufaka, ngaphandle kokuqintelwa, ubungako keNzuzo yezomNotho efunyenwe ukusuka ngelanga okuzuzwe ngalo iinsetjenziswa) ezilinganiswa njengephesenti lobungako obupheleleko beRhwebo eliLinganisiweko, zoke iinlinganiso ezithethwe ukuya ngamaZinga wokuLinganisa Amukelekako;
?UkuZaliseka kobuNikazi? kutjho, ngokukhambisana kwanofana ngiyiphi iNzuzo yezoMnotho ephethwe mHlanganyeli omumuntu onzima, ukutjhatjhululwa ngokupheleleko komHlanganyeli lowo kinofana namkha kiwo woke amalungelo womhlanganyeli wesithathu wangokomthetho namkha wangokomnotho ahlelelwe ukubekwa nginofana ngimuphi umuntu ngaphandle komHlanganyeli lowo namkha ukugodla, ukuphambukisa namkha ukwalela ukuzithabisa komHlanganyeli wenzuzo zeNzuzo yomNotho, nanyana kungokuvamileko namkha ngokunqophileko namkha isikhathi esiquntiweko namkha bekube kulapha kwenzeka khona izehlakalo ezithize kwapheka nakube amalungelo womhlanganyeli wesithathu onjalo bekenziwe njengendlela yokubekisa ukukhokhelwa kwemalimboleko yaloyo obolekileko namkha amalungiselela wokukhokhelwa afana nalokho/alingana nalokho anikelwe umHlanganyeli malungana neenhloso zokufumana iNzuzo yesAbelo eyamaniswa namalungelo womhlanganyeli wesithathu lawo

?Isibizo somHlanganyeli? ngokomqondo wesiTatimendesi, kutjho nanyana ngisiphi isibizo malungana nokukhokhelwa okufunyanwa mHlanganyeli mayelana neRhwebo eliLinganisiweko ngitjho nanyana isibizweso sifunyanwa ngerhwebo linye nofana angaphezu kwalokho;
?UmHlanganyeli? kutjho umuntu ojayelekileko one?Nzuzo yesAbelo? eRhwebeni;
?IRhwebo eliNcani eliVunyiweko? kutjho irhwebo elivunywe malungana nokulinganiswa ngaphasi kwekarata lamaphuzu wokuvunywa kwamarhwebo amancani, ngokhwehlathululo etjhwiwe kukhowudu 000, isitatimende 001, begodu kungaba lirhwebo elimaphakathi, elincani namkha elincani khulu njengombana kuhlathululwe kumThetho wamaBhisimisi amaNcani weliZweloke 102 ka 1996, njengombana utjhugululiwe;
?Intengo eVunyiweko? kutjho ukuthengiswa namkha/ipahla ukusuka eRhwebeni eliLinganisiweko ukuya eRhwebeni eluHlanganyelweko. Intengo eVunyiweko ayifakwa ngaphasi kweNgcenye yokuThuthukiswa kweRhwebo yeKarata lamaPhuzu eliHlanganyelweko. Phezu kwalokho, ukuze ukuthengiselanokho kuthathwe bonyana ngokweNtengo eVunyiweko, kumele kukhambisane neendingo ezilandelako:
(a)	Intengo eVunyiweko kumele msinyazana yenze bona kube namabhisimisi adzimeleleko namkha/begodu amathuba wamabhisimisi ebantwini abanzima begodu nekudluliselweni kwamakghono akhethekileko begodu/namkha amandla wokusebenza ebantwini abanzima; begodu
(b)	tiRhwebo eliHlanganyelweko elivela eNtengweni eVunyiweko kumele kube liRhwebo elipheleleko ngokwalo begodu, ngokunjalo, okungenani:
(i)	lingabi nokuqintelwa okungazwakaliko okuphezu kwalo mayelana nokubonakalisa amatlayenti walo godu/namkha amakhasimendalo; begodu
(ii)	libe namatlayenti/amakhasimende nabathulipahla ngaphandle kwerhwebo elenziwe kanye neNtengo eVunyiweko,
(iii)	lingabi neemvumelwano ezisebenzako zokunikelwa komsebenzi nerhwebo elithomako ebelingazange lifakwe ngendlela ehle neyamukelekako;
?UkuPhumeleliswa komNqopho? kutjho umnqopho wokuZaliseka kobuNikazi kanye nobuNgako besAbelo obuSeleko njengombana kutjhiwe ekarateni lamaphuzu wobunikazi endimeni 7;
?UmTlolo wamaQhinga? kutjho umtlolo ogadangiswe mNyango wezeRhwebo namaBubulo kuRhulumende weSewula Afrika ngoMatjhi 2003 wesihloko esithi, ?Ukutjhugululwa komNotho weSewula Afrika-iQhinga lokuHlonyiswa okuNabileko kwabaNzima kezomNotho? njengombana utjhugululiwe namkha ujanyiselelwe ngokwesigaba 11 somThetho;
?Ukufakwa kwesAndla okuKhulu ku-BEE? malungana nehloso yesiTatimendesi, kufakwa kwesAndla ku-BEE eZingeni lokuThoma ukuya eZingeni leSine njengombana kuhlathululwe kuKhowudu 000, isiTatimende 000;
?UmNqopho? kutjho imiNqopho eyamaniswa namaqhinga ahlukahlukeneko kubunikazi bekarata lamaphuzu endimeni 7;
?UmNqopho? kutjho iminqopho eyamaniswa namaLungu ahlukahlukeneko eKarateni lamaphuzu eliHlanganiselako;
?IsiKhathi seTjhuguluko? kutjho isikhathi esiphakathi kwelanga lokuthoma kwesiTatimendesi kanye nelanga elizokufakwa kugazethe nguNgqongqotjhe njengombana kutjhiwo endimeni 26;
?UmThetho wokuLawulwa kwePahla yeThrasti? kutjho umThetho wokuLawulwa kwePahla yeThrasti 57 ka 1998, njengombana utjhugululiwe;
?IHlangano yokuHlolisisa? kutjho iHlangano yokuHlolisisa ye-BEE egunyazwe ngefanelo ngokwesiTatimendesi;
?IsiTifikeyiti sokuHlolisisa? kutjho isitifikeyiti se-BEE esikhutjhwa yiHlangano yokuHlolisisa ngokukhambisana namaKhowudu;
?AmaZinga wokuHlolisisa? kutjho amazinga aphasi afunekako kuHlangano yokuHlolisisa ukuze agunyazwe abe agazethwe ngungqongqotjhe ngokwesigaba 14 somThetho.
?AmaLungelo womThetho? malungana nelunga leBhodo kutjho izinga lokulawulwa elisetjenziswa mumuntu lowo ngeenqunto zeBhodo. AmaLungelo wokuVowuda asezandleni zabantu abanzima abasebenza eBhodini abalwa njengephesenti lokobana amavowudu anjalo enza isibalo lapha woke amalunga weBhodo anelungelo khona lokuba nomhlangano weBhodo;
?AmaLungelo wokuVowuda? kutjho amavowudu umhlanganyelilifa anelungelo lokuwasebenzisa emhlanganweni ovamileko wabahlanganyelilifa bekampani enemali eyahlukaniselanwako nganofana ngasiphi isimo serhwebo, ngaphandle kwanange:
(a)	imibandela yesigaba 9-0 abonelela elinye ihlathululo malungana nomhlobo wamaLungela wokuVowuda ngaphandle kwekhampani enemali eyahlukaniselanwako, leyo mibandela kumele ifundwe ngokukhambisana nehlathululo le malungana neRhwebo elinjalo;
(b)	lapha umuntu onegunya uzifumana aphakathi kweRhwebo nabaHlanganyeli balo, ukufumana iLungelo lokuVowuda kuquntwa kukwenziwa kwemigomo ebekwe endimeni 8(2) ne 8(5); begodu
(c)	AmaLungelo wokuVowuda enziwa mumuntu ojayelekileko esikhundleni somHlanganyeli owenza lokho ngesikhundla sakhe sobulunga bethrasti namkha ngokwegunya elinqophileko namkha umjameli, uzakuthathwa bona kwenziwa baHlanganyeli,

IKARATA LAMAPHUZU elisiLinganiso esiKhulu somTlamo we- AgriBEE1

i-Elemente ye-BEE
Iimbone
lelo
Ikomba
Isibomba yesibonelelo
Umnqopho nokutshwaya
Ubunikazi
20%
AmaLungelo wokuVowuda aSebenzisekako wabantu abanzima
3%
25%









Umnqopho wama-25% utholakala elungeni ngalinye lebubulo elinzinzileko , nokho, umnqopho wama 30% kumnqopho welizweloke wakaRhulumense


AmaLungelo wokuVowuda aSebenzisekako wabafazi abanzima
2%
10%



Ikareko lezoMnotho lapha abantu abanzimabanelungelo khona
4%
25%



Ikareko lezoMnotho lapha abafazi abanzima banelungelo khona
2%
10%



Ikareko lezoMnotho eRhwebeni lapha iinqhema zabanzima zinelungelo khona
1%
3%



UkuZaliseka kbuNikazi
1%
Akunamibandela



Inzuzo yeSalela yoMnotho
7%
20% yokuNqophiweko
(umNyaka 1-2)
50% oyokuNqophiweko
(umNyaka 3-5)
75%yokuNqophiweko
(umNyaka 6-8)
ama 100% wokuNqophiweko (umNyaka 9-10)




Ubunikazi ngamaHlelo aNabileko weBEE namkha wokuTjha okuNgenako (iBhonasi)
3%
iBhonasi elevelini ngayinye yamaphesente amahlanu.



Ukufaka isandla ekuzuzeni ama 30% wokudluliselwa kwenarha
5%
Ukukhokhelwa kweBhonasi kuphesenti ngalinye lenarha edluliselwe ngehla kwama 25% (ubukhulu obu-5)

Ukulawulwa kokuPhathwa
10%
Amalungelo asebenzisekako wokuVowuda wabantu abanzima
3%
50%








Amalunga weBhodo ababantu abanzima
1%
50%



Ijameleko labanqophisi abanzima abazijameleko (Ibhonasi)
1%
40%









Amalunga weBhodo abafazi abanzima
1%
25%



Ijameleko labanzima abaseenkhundleni eziphezulu
2%
40%



Ijameleko labafazi abanzima abaseemkhundleni eziphezulu
1%
20%



ijameleko labanye abanzima abaphezulu
1%
40%



Ijameleko labafazi abanzima njengezinye iinkhulu
1%
20%

Ukuqatjhwa ngokuLinganisa (EE)
10%
Isibalo esiLinganisiweko sokuQatjhwa ngokuLinganisa kiwo woke amazinga wemisebenzi
12%
50%
COGP: amaphuzu webhonasi azokunikelwa malungana nokuqatjhwa kwabantu abanzima abakhubazekileko


Ijameleko elilinganisiweko labafazi abanzima kiwo woke amazinga wemisebenzi
8%
50%

Ukuthuthukiswa kwamaKghono2
20%
Ukusisa ekuYhuthukisweni kwamaKghono (kufaka umthelo wokuthuthukisa amakghono), njengephesenti lokukhokhela.
ama-50% azokusetjenziselwa kumahlelo wokufunda ukutlola nokubala kufikela lapha kufikelelwa khona ezingeni lama- 80%.
10%
3%
Isigabesi sifaka amahlelo wobukhohkeli wabasebenzi bamaplasi namarhwebo wabanzima wezelimo.


Abantu abaqatjhwe ngokusekelwa ngeemali efundwenabo nabafunda basebenza (njengephesenti lenani labasebenzi
10%
3%



Ukusekela abazuzi bokubuyekezwa kwenarha kanye nabarhwebi abaNzima ukwakha amabhisimisi adzimeleleko ngokudlulisela amakghono akhethekileko kumahlelo wobukhokheli obuvunyiweko
5%
Amahlelo wobukhokheli avunyiweko njengombana wgunyazwa yi- SETA

Ukuzuzwa kobuPhrofetjhini3
20%
Umnikeli wezinga 1, njengombana kuqinisekiswe ziinhlangano zokuqinisekisa ze-BEE ezihlonywe ngaphasi kwesiTatimende 020 (Ukwamukelwa kwe R1.35 malungana ne- R1 ngayinye eseyjenzisiweko).
20%
50%



Umnikeli wezinga le-2, njengombana kuqinisekiswe ziinhlangano zokuqinisekisa ze-BEE ezihlonywe ngaphasi kwesiTatimende 020 (Ukwamukelwa kwe- R1.25 malungana ne- R1ngayinye esetjenzisiweko).





Umnikeli wezinga le-3 njengombana kuqinisekiswe ziinhlangano zokuqinisekisa ze-BEE ezihlonywe ngaphasi kwesiTatimende 020 (Ukwamukelwa kwe- R1.10 malungana ne- R1 ngayinye esetjenzisiweko).





Umnikeli wezinga 4 , njengombana kuqinisekiswe ziinhlangano zokuqinisekisa ze-BEE ezihlonywe ngaphasi kwesiTatimende 020 (Ukwamukelwa kwe- R1.00 malungana nenyenenye i- R1 esetjenzisiweko).





Umnikeli wezinga 4 , njengombana kuqinisekiswe ziinhlangano zokuqinisekisa ze-BEE ezihlonywe ngaphasi kwesiTatimende 020 (Ukwamukelwa kwe- R0.80 malungana nenyenenye i- R1 esetjenzisiweko).





Umnikeli wezinga 6 , njengombana kuqinisekiswe ziinhlangano zokuqinisekisa ze-BEE ezihlonywe ngaphasi kwesiTatimende 020 (Ukwamukelwa kwe- R0.60 malungana nenyenenye i- R1 esetjenzisiweko).





Umnikeli wezinga 7 , njengombana kuqinisekiswe ziinhlangano zokuqinisekisa ze-BEE ezihlonywe ngaphasi kwesiTatimende 020 (Ukwamukelwa kwe- R0.40 malungana nenyenenye i- R1 esetjenzisiweko).





Umnikeli wezinga 8 , njengombana kuqinisekiswe ziinhlangano zokuqinisekisa ze-BEE ezihlonywe ngaphasi kwesiTatimende 020 (Ukwamukelwa kwe- R0.10 malungana nenyenenye i- R1 esetjenzisiweko).



Ukuthuthukiswa kweRhwebo
10%
Umnikelo obalekako nokhulako ekuthuthukisweni kwerhwebo eminyakeni edlulileko emihlanu ngaphezu kwenzunzo emaphakathi ngaphambi kokudoswa komthelo, inzuzo kanye nezabelo eminyakeni emihlanu edlulileko namkha ama- 20% wenarha namkha ipahla eyimali eqatjhiselwe abantu abanzima
10%
i-1% Umnyaka 1 no 2
ama-2% Umnyaka 3 no 4
ama-3% Umnyaka 5 no 6
ama-4% Umnyaka 7 no 8
ama-5% Umnyaka 9 no 10



Ukuqatjhwa kwenarha namkha ipahla eyimali isikhathi eside
3%
Ukuqatjha isikhathi eside kuneminyaka emi-5

I-Elemente Eyisalela
10%
Umnikelo obalekako nokhulako ekuthuthukisweni kwehlalo eminyakeni edlulileko emihlanu ngaphezu kwenzunzo emaphakathi ngaphambi kokudoswa komthelo, inzuzo kanye nezabelo eminyakeni emihlanu edlulileko namkha ama-10% wenarha enikelwe abasebenzi bemaplasini
10%
i-1% Umnyaka 1 no 2
ama-2% Umnyaka 3 no 4
ama-3% Umnyaka 5 no 6
ama-4% Umnyaka 7 no 8
ama-5% Umnyaka 9 no 10



1 Tjheja: Isiqhema esitlamako sihlolisise ngokutjheja imiYalo yokuSebenzisana Okuhle (COGP) okumiyalo ephathelene neembonelelo zekarata lamaphuzu neminqopho; imibono evela kubatshwayi emphakathini; neTlhatlha lomsebenzi le-AgriBEE begodu siphakamisa bonyana indlela yeKarata lamaphuzu le-COGP lisetjenziswe ngokuphelela kwalo ngokuhlathulula kancani namkha iinkomba ezingezelelako ukuze kuqalanwe nokunqopheneko.
2 COGP: Iminikelo elandelako izakuqalwa malungana namaphuzu webhonasi kanye nokutjhejwa okuthuthukileko:
1. Ubukhokheli, ifundobandulosimahla kanye nefundosimahla
2. Ukuthuthukiswa kwamakghono asisekelo naqakathekileko
3. I-ABET
4. Ukugcinwa kwabafundi
5. Ukuthuthukiswa kwamakghono ayivelakancani ukuya ngokwamaQhinga weliZweloke wokuThuthukiswa kwamaKghono
6. Ukuthuthukiswa kwamakghono eendaweni zemakhaya

3 COGP: Imikhakha elandelako kumele itjhejwe:
1. Izinga lokwamukelwa kwmaRhwebo aVunyiweko amaNcani (ukuwamukelwa ngokweKarata lamaphuzu lamaRhwebo aVunyiweko amaNcani)
2. AmaRhwebo amaNcani angakaFakwa (ukwamukelwa ngokweKarata lamaphuzu wamaRhwebo aVunyiweko amaNcani)
3. AmaRhwebo amaNcani angakaFakwa (ukwamukelwa ngokuzenzakalela)
4. Ukwamukelwa okuthuthukileko malungana nokwenziwa komthamo womsebenzi wangekhaya
5. Ukuhlanganiswa nokuthuthukiswa kwerhwebo

??

??

??

??

20


8


<fn>DAC-NLS.UkuhlukaniswaKwe(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele
* Umlandelande Wezokumaketha Wabalimi Abancani?
Ikambiso YokuFandeswa KweFuyo
UmNyango WezeLimo
IRiphabhligi YeSewula Afrika
IGADANGO loku-1: Ukuzilungiselela
* Qunta bona ngiyiphi ifuyo ozayithengisa nokuthi kungebanga lani.
* Izinto okufanele uzitjheje:
- Ikhwalithi nokuhlukanisa
Amatshwayo wokuhlukanisa aquntwa ngokuya kobudala, ukunona, ukuqaleka komzimba, ukulimala nobulili.
Umsebenzeli wezokumaketha angakurhelebha ekuhlukaniseni ifuyo.
- Ubunengi
Abalimi bangenza amakoporasi namkha iinqhema zemikhiqizo yezelimo ukwandisa isibalo sefuyo ezakuthuthwa, ngokwenza njalo kwehliswe iindleko zokuthutha.
- Ubudisi
Kuzakufanela bona uthole ubudisi befuyo ngaphambi kokufandesa.
IGADANGO lesi-2: Hlela ifandesi
* Thinta umsebenzeli wezokumaketha ufunisise ngentengo nemikghwa elandelwako emakethe.
* Nikela ngelwazi elifaneleko ngekhwalithi nokuhlukaniswa, ubujamo bokumunyisa, ubudisi kanye, nokungokuqakatheke khulu, intengo ebekelwe ifuyo yakho.
* Yenza amalungiselelo nabefandesi bona ulethe ifuywakho ngelanga elithileko enizakuvumelana ngalo.
* Yenza isiqiniseko sokobana yoke ifuyo yakho inamatshwayo wangokomthetho womnikazi.
* Hlela ukuthuthwa kwefuywakho
* Thola isitifikethi sokuthutha ifuyo esibuya eYunithini yendawo eQalene nokweTjiwa kweFuyo. Ngaphandle kwalemitlolo ungahlawuliswa namkha uthathelwe ifuywakho.
IGADANGO lesi-3: Endaweni Yokufandesela
Zalisa iforomo lakho lokuVunywa kokweMukelwa kweFuyo ngegama lakho, i-adresi, inomboro kamazisi nemininingwana yamatshwayo wefuywakho.
* Tjheja bona ifuyo yakho isese ngeyakho begodu nguwe onokuziphendulela mayelana nayo.
* Ifandesi iyaphela nawuthi ?ithengisiwe?
IGADANGO lesi-4: Ngemva Kwefandesi
* Qedelela ukuthengiswa.
Yenza istatimende sokuphasiswa begodu uqinisekise bonyana yoke imininingwana iliqiniso.
* Yamukela imali yokubhadelwa.
Ngekhetjhe namkha ngetjhege. Yenza isiqiniseko sokobana yoke imininingwana esetjhegeni ilungile. Into ephephileko kukobana imali yakho ifakwe e-akhawuntini yebhanka.
* Umthengi utlhoga imvumo etholakala eYunithini eQalane nokweTjiwa kweFuyo ukuthutha ifuyo.
* Kumnqondo omuhle ukukhamba iimfandesi ngaphambi kobana uthumele ifuyo yakho kokuthoma. Namkha khamba nomuntu owakhe wakwenza lokhu ngaphambilini.
????????????.
Figure captions:
1. Thola ubudisi befuyo okungibo ngaphambi kwefandesi.
2. Indawo yemerego lokufanisa langokomthetho. Itshwayo lenziwa ngemva kwendlebe yangesidleni namkha yangesinceleni. Ukutlola kwenziwa emlenzeni wangemva namkha ehlombe.
3. Itshwayo
4. Isitembu
5. ITHENGISIWE!
1
<fn>DAC-NLS.UkuhlukaniswaKwe(2).2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele
* Umlandelande Wezokumaketha Wabalimi Abancani?
Ukufandeswa Kwefuyo
UMNYANGO WEZELIMO
IRIPHABHLIGI YESEWULA AFRIKA
Iimfandesi Zefuyo
* Iimfandesi zefuyo ziyindlela eqakathekileko yokumakethwa kwefuyo.
* Iimfandesi zefuyo ziletha abathengi nabathengisi ndawonye ngesikhathi esithileko begodu eendaweni ezithileko.
* Abasebenzeli bezokumaketha bahlela iimfandesi zeFuyo ngokurhola ngekhomitjhini.
* Ifuyo ithengiswa iphila.
Intengo Yefuyo
Intengo yefuyo ivamise ukuba phezulu ngo-Oktoba ukuya kuDisemba begodu yehle khulu ngoJanabari ukuya kuMatjhi.
Ilwazi Lokuthintana, Amalanga Nendawo
Iinkampani zokufandesa zinikela ngekhalenda enelwazi elifana namalanga neendawo. Amakhalenda atholakala eenhogwaneni zokufandesa ifuyo.
Imithombo Yelwazi Lokumaketha
* Iimphathiswa zokukhulisa
* Abasebenzeli bezokumaketha
* Amaphephandaba
* Amamagazini
* Inthanethi
* Njll.
Iinyeleliso Ezirhelebhako Zokuthuthwa Kwefuyo
* Sebenzisa ikoloyi efaneleko nawuthuthako.
* Ukusebenzisa iingodo ngemaqadi kuzakukhandela iinlwana bona zeqayeqe beziphume begodu kuzakuvumela ummoya omutjha bona ungene.
* Balekela ukuminyana
* Ikoloyi ayihlale isebujameni obuhle ehlangothini lezamaphilo wefuyo
* Yiba nesitifikethi sokususa uthuthe ifuyo ngekoloyi. Isitifikethi singatholakala esitetjhini esiseduze samapholisa.
* Ukwehlisa iindleko zokuthutha, sebenzisana nabanye abalimi befuyo ukumaketha ifuyo yakho.
?????????..
Figure captions:
1. Ukunikela
Ukufuna
Nayikuthi ukunikela kudlula ukufuna, intengo iyehla. Nayikuthi ukunikela kungaphasi kokufuna, intengo iyanda.
2. Ilwazi mayelana namalanga neendawo zokufandeswa kwefuyo litholakala ekhalendeni ngeenhogweni zokufandesa.
?????????..
Nawufuna Ilwazi Elinabileko Thinta:
UmNyango WezeLimo
IPhiko: ZokuMaketha
Umtato: 012 319 6515 / 6450 (Billy Morokolo)
Umtato: 012 319 6354 (Lulama Ntshephe)
Iposo ye-elektroniki: Lulama@nda.agric.za
Imitlolo
Infopak: Condition Scoring (Department: Agriculture)
SAMIC pamphlet: Classification of red meat
Ukutloliswa Kwamatshwayo Wokuzazisa Wangokomthetho
UmTlolisi WeenTembu
Delpen Building, c/o Annie Botha Avenue and Union Street, Rivera, Pretoria.
Private Bag X 138, Pretoria 0001
Umtato: 012 319 7433 / 7431
Abakghonakalisi Bezokuhlanganisa Ukumaketha
AGRILINK 11 Project / EM & I
Indawo: Pumalanga Kapa, KwaZulu-Natal, Phrovinsi yeTlhagwini-Tjingalanga, Limpopo
Umtato / maliledinini: 011 802 0015 (Andrew Makenete)
I-NAMC
(National Agricultural Marketing Council)
Umtato / maliledinini: 012 341 1115
Ifeksi: 012 341 1811 / 1911
I-NERPO
(National Emergent Red Meat Producers Organisation)
Indawo: Inarha yoke
Umtato / maliledinini: 012 348 1933 namkha 361 9127 (Oupa Mathebula)
I-SAMIC
(South African Meat Industry Company)
Indawo: Inarha yoke
Umtato / maliledinini: 012 325 4545 namkha 082252 1293 (Manie Booysens)
Abasebenzeli Bokufandesa / Iinhlangano Eziqakathekeileko
Andre Kock & Son
Indawo: Phrovinsi yeTlhagwini-Tjingalanga, Mpumalanga, Tlhagwini Kapa, Freyistata
Umtato / maliledinini: 082 333 0910 (Andre Kock)
I-Clive Garden Auctioneers
Indawo: Inarha yoke neeNarheni Zabomakhelwana
Umtato / maliledinini: 082 892 8430
Eliot Brothers
Indawo: Pumalanga Kapa kuphela
Elite Auctioning Company
Indawo: Phrovinsi yeTjhingalanga Kapa
Umtato / maliledinini: 082 333 7567 (Jan Schabort)
Epla Marketing (Pty) Ltd
Indawo: Pumalanga Kapa, Freyistata, Tlhagwini neTjingalanga Kapa
Umtato / maliledinini: 046 622 4724 (Paul Hobson)
I-Karoo-Ochse
Indawo: Inarha nePhasi loke
Umtato / maliledinini: 082 574 4220 (Johan)
I-R& M KZN
Indawo yokusebenza: KwaZulu Natal
I-SAMIC
(South African Meat Industry Company)
Indawo: Inarha yoke
Umtato / maliledinini: 012 361 4545 (Mannie Booysens)
I-Sheard Auctioneers
Indawo: KwaZulu-Natal nePumalanga Kapa
Umtato / maliledinini: 045 843 1722 (Chris)
I-Stock Owners
Indawo: KwaZulu-Natal nePumalanga Kapa
Umtato / maliledinini: 033 330 7470 (Joffs Coni)
I-Vleissentraal
Indawo: Inarha yoke
Umtato / maliledinini: 012 348 5111 (Pieter)
I-SAFLA-MB
(South African Federation of Livestock Auctioneers and Meat Brokers)
Indawo: Inarha yoke
Umtato / maliledinini: 012 348 5111
??????????.
Ikhutjhwe mNyango wezeLimo begodu itholakala e-Resource Center, Directorate Agricultural Information Services, Private Bag X 144, Pretoria 0001
Lomtlolo uyatholakala godu esizindeni se-web esithi: www.nda.agric.za/publications
1
<fn>DAC-NLS.UkuhlukaniswaKwefuyo.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele
* Umlandelande Wezokumaketha Wabalimi Abancani?
Ukuhlukaniswa Kwefuyo
UMNYANGO WEZELIMO
IRIPHABHLIGI YESEWULA AFRIKA
Ukukhetha Ifuyo Ezakufandeswa
Nawuhlose ukufandesa ifuyo yakho zibuze umbuzo olandelako: ?kungani ngifuna ukuthengisa ifuyo yami ngalesisikhathi??
Ibanga lokuthengisa ifuyo kungaba kukuthi:
* ifuyo iyilungele imakethe begodu inoniswe ngokufaneleko bona ingahlatjwa.
* ikhule ngokufaneleko bona ingathengwa ngobunengi ngilabo abathengela ukuhlaba.
* ifuyo leyo ayisasizi khulu khulu endimeni yefuyo esikazi yokwandisa ihlobo elithileko lefuyo, esele iyidala khulu begodu ingasazali.
* akusanakudla kwefuyo okwaneleko eplasini.
Khetha ifuyo yokuzalisa ngokujamiselela begodu thengisa eseleko ngaphambi kobana ikhule khulu namkha ikudle imali enengi ukuyigcina.
Izinto Eziqalwa Ekuhlukanisweni
Izinto eziqalwa ekuhlukanisweni ziquntwa ngokuya kobudala, ukunona, nokuqaleka komzimba wayo, ukulimala nobulili. Ungalindela kuphela intengo ehle ngefuyo nayiphile kuhle, nayiphakathi kwamagreyidi A no-B, ingakondi khulu namkha inone khulu begodu iphakuliwe. Ifuyo yegreyidi AB ingenisa imali ephasi kanti igreyidi C ingenisa imali ephasi khulu.
Ukuqaleka Komzimba Wefuyo Nobujamo Bokunikela Amaphuzu
Ukuqaleka komzimba wefuyo yindlela umzimba oqaleka ngayo begodu uhlathulula itjhebiswano yenyama nethambo. Ubujamo bokunikela amaphuzu benziwa ngokulinganisa ukunona kwefuyo.
Ukunona
Ukunona kwenyama yekomo, yemvu neyembuzi kuhlukaniswa ngamakhodi asuka ku-0 aye ku-6.
Ubudala Nokugreyida
Igreyidi itholwa ngokuqala amazinyo.
Ukulimala
Ukulimala komzimba okwenzeka, isibonelo, ngesikhathi sokuthuthwa kuhlukaniswa bunje:
* Kancani (ihlandla 1)
* Okulingeneko (ihlandla 2)
* Okukhulu (ihlandla 3)
Ubulili
Ubulili befuyo buqakatheke kuphela nasiya emzimbeni wekunzi neweramu eenqhemeni zeminyaka ye-AB, B no-C.
?????????.
Figure captions
A.
1. Ubujamo bokunikela ikomo amaphuzu.
2. Yizwa inani lamafutha ngaphasi kwesikhumba endaweni ephakathi
kwenyonga nebhambo lokugcina.
3. Khodi 1: Sipara khulu ngemvapha
4. Khodi 2: Sipara ngemvapha
5. Khodi 3: Lingeneko ngemvapha
6. Khodi 4: Rono ngemvapha
7. Khodi 5: Rono khulu ngemvapha
B.
1. Ukugreyida: Ukulinganisa ubudala bekomo ngokuqala amazinyo.
2. Greyidi A : Ngaphasi kweminyaka emibili ubudala (amatserwana kuphela).
3. Greyidi AB : Ukusuka eminyakeni emi-2 ukuya kwemi-2 ? ubudala (Ukusuka
kweli-1 ukuya kwama-2 amazinyo wokuluma)
4. Greyidi B : Ukusuka eminyakeni emi-2 ? ukuya eminyakeni yobudala emi-3
(ebizwa ngezinyo lesi-4 begodu enamazinyo wokuluma wasafuthi ama-3 ukuya
kwasi-6)
5. Greyidi C : Iminyaka emi-4 ubudala (ebizwa ngomlomo ozeleko namazinyo
wokuluma asi-6 wasafuthi)
C.
1. Greyidi C : Iminyaka emine ubudala (ebizwa ngomlomo ozeleko namazinyo
wokuluma asi-6 wasafuthi)
2. Greyidi A: Ngaphasi konyaka munye ubudala (amatserwana)
3. Greyidi AB: Ukusuka enyakeni munye ukuya ku-1 ? iminyaka yobudala
(namazinyo wokuluma ukuthoma kweli-1 ukuya kwama-2)
4. Greyidi B: Iminyaka emi-2 ubudala (ebizwa ngezinyo lesi-4)
5. Greyidi B: Iminyaka emi-2 ? ubudala (ebizwa ngezinyo lesi-6)
6. Greyidi C: Iminyaka emi-2 ? ubudala (ebizwa ngomlomo ozeleko)
7. Greyidi C: Amazinyo aphelileko naphukileko wesilwana esidala
1
<fn>DAC-NLS.UkukhandelwaNokulawulwaKwamalw.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukukhandelwa Nokulawulwa Kwamalwelwe Athathelwanako



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukukhandelwa Nokulawulwa Kwamalwelwe
Athathelwana


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Zamaphilo nokuphepha endaweni yokusebenzela >
Ukuphepha nokuvikeleka





Ukukhandelwa Nokulawulwa Kwamalwelwe
Athathelwanako

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Nangabe abaphathi bayasola bona indawo ethileko
kungenzeka bona ihlaselwe bulwelwe obuthileko
obuthathelwanako, bangalawula ukungena kwabantu
endaweni ehlaselweko leyo. Indawo leyo
izakutjhejwa isikhathi esithileko ukuqala
imbangela kanye nesisusa sobulwelwe lobo.
Lokhu kwenzelwa ukukhandela ukurhatjheka
kwamalwelwe asuka emuntwini munye aye komunye,
lokhu okungabanga ukugula okumbi tle,
ukurholophala kanye nokufa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezamaPhilo.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Nangabe ubulwelwe obuthathelwanako sele
bungenile endaweni ethileko, begodu nabaphathi
banelisekile bona ukurhatjheka kobulwelwe lobo
kungabanga ingozi ekulu epilweni yomphakathi,
banga:

vala iinkhungo zokufunda, iindawo zokuzithabisa
nanyana indawo zokwemukela umphakathi,
zokuziledlha nanyana ukuzithabisa ezisendaweni
leyo ehlaselwe bulwelwe lobo nanyana ingcenye
yesikhungo leso nanyana indawo.
lawula nanyana bakhandele ukuya kwanyana ngubani
aye esikhungweni esinjalo sokufunda.
lawula, bakhandele ukubizwa nokukhanjelwa
kwemihlangano endaweni yokwemukela abantu
nanyana endaweni ethileko yomphakathi
esesifundeni leso.
beka abantu abatshwayelekile endaweni
evalelekile khona bangazukurhatjha ubulwelobu
begodu bungazokuya phambili.
Isiqunto sabaphathi siyatlolwa begodu
sikhambisana nazo zoke iinjamiso ezitlolwe
lapho.
Udorhodera uzakubawa irhelo labantu ababe
sebujameni bokungatshwayeleka ngobulwelobo
begodu uzakubahlahluba.
Uzakukhandela abantu nanyana iinqhema bona zibe
sendaweni leyo ehlaselwe bulwelwe esikhathini
esingeqi ama-iri ali- 12 ngomnqopho wokubuza
kanye nokuhlahluba abantu labo.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Health Act, 2003 (Act 61 of
2003).(UmThetho wezePilo yesiTjhaba)
Notice No. R. 2438 of 30 October 1987 (Isaziso)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nanyana ngubani ovalelwe yedwa akakafaneli bona
aphume lapho nanyana atjhiye indawo leyo
ngaphambi kokuphela kwesikhathi abekelwe sona
sokobana abe lapho, ngaphandle kwemvumo
ezakutholakala mantanzi, ngaphambi kokuphumokho
ezakuvela. kuMnqophisi-mazombe nanyana Isikhulu
sezamaphilo.

[Top]
Iindleko
Ihlelo lemisebenzi ngelasimahla.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo azakuzaliswa ngesikhathi ufika
esikhungweni.

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :16 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkukhombaUmuntuOzakufumanaIsa.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela umzuzi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle





Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Umuntu owenza isibawo namkha ofumana isabelo
angakhomba omunye bona amthathele isabelo.
Lomuntu ubizwa ngomjameli (okuyi-procurator).
Umuntu ukhonjwa mzuzi ongakghoniko ukuyokuthatha
isabelo sakhe ngebanga lokurholophala namkha
ubudala. Umphathi sabelo obuya emNyangweni
wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle naye angakhomba
umjameli nayikuthi umzuzi usebenzisa kumbi
isabelo.
Umuntu okhonjiweko kufanele abe neminyaka
engaphezulu kweli-18.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Khomba umuntu ofuna akuthathele isabelo.
Ukukhomba kungenziwa ngokuzalisa iforomo
lokujamela eendabeni zeemali (okuyi-power of
attorney) (okumtlolo womthetho onikela igunya
komunye bona ajamele omunye).
Nayikuthi awukghoni ukuzalisa i-power of
attorney, umphathi sabelo uzakukhomba omdala
bona kube nguye okuthathela isabelo.UmNyango
ungahlela ukukuvatjhela ekhaya.
Umuntu omkhombileko kufanele avakatjhele i-ofisi
eliseduze naye lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
Kufanele eze nencwadi kamazisi yakhe kanye
neyomzuzi.
Isiphathiswa sizakurhelebha ukuzalisa iforomo
lesibawo.
Letha iforomo kanye nencwadi kamazisi
eneenomboro ezili-13 emNyangweni.
Fumana irasidi.
Gcina irasidi njengobufakazi besibawo sakho.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Social Assistance Act, 1992 (Act 59 of 1992)
(UmThetho weRhelebho lezeHlalakuhle)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha pheze amalanga ama-30 ukusebenzana
nesibawo sakho.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Umthelo wemitlolo awubhadelwa mayelana ne-power
of attorney enikelwa mbawi namkha mzuzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala e-ofisini eliseduze
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :20 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkulethaIintatimendeZemirholo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuletha iintatimende zemirholo esiKhwameni sokuLilisa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuzitlolisa nesiKhwama sokuLilisa
Isibawo sokuzitlolisa njengomqatjhi nesiKhwama
sok
Ukuletha iintatimende zemirholo esiKhwameni
sokuLi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Iphasi lomsebenzi > Abaqatjhi



Ukuletha iintatimende zemirholo esiKhwameni
sokuLilisa

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ingeniso yesiKhwama sokuLilisa ibunjwa
kulinganiswa konyaka nonyaka okubhadelwa
baqatjhi abatlolisiweko ngephesenti namkha
yikomba engatjhugulukiko yemirholo yonyaka
yabasebenzi babo.

UmThetho wokuLilisa kodwana wenza isijamiso
sokulinganiswa okulingeneko ukuqinisekisa
bonyana ukulinganiswa akubi ngaphasi kweendleko
zokuphatha.
Ekupheleni kwakaJanabari unyaka nonyaka,
isiKhwama sokuLilisa sithumela iintatimende
zemirholo kibo boke abaqatjhi abatlolisiweko.
Amaforomo la kufanele azaliswe abe abuyiswe
kungakadluli umhlaka 31 Matjhi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezabaSebenzi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nesiKhwama sokuLilisa nayikuthi
uwafumene amaforomo phakathi kwakaFeberbari.
Zalisa iforomo lestatimende semirholo.
Buyisela iforomo ku-Compensation Fund nge:

Poso
PO. Box 955
Pretoria
0001
Feksi: 012 3199111
E-mail:Info@wcompt.gov.za

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Compensation for Occupational Injuries and
Diseases Act, 1993 (Act 130 of 1993). (UmThetho
wokuLiliswa ngebanga lokuLimala nobuLwelwe)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Abaqatjhi banikelwa iinyanga ezintathu ukuletha
iintatimende zemirholo esiKhwameni sokuLilisa.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Return of Earnings, Form WAS8 (UkuBuyiswa
kwemiRholo)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkulethwaNgenarheniNamkhaUkut.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa ngaphandle kweensalela zokuhlongakala



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
ezokusetjenzis
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi
esebe
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana
e
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
i
Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja ehlaza
na
Ukuletha iintjalo nemikhiqizo yeentjalo
Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa
ngenarhen
Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula
wokuhl
Ukuletha amakhiti wokuzuma nokulungisa intatha
Ukulethwa kwamaendo weenlwana
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi
nam


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Imvumo zokuletha ngaphakathi



Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandle kweensalela zokuhlongakala
(Ezingathuthi amalwelwe)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
UmNyango weeNdaba zangaPhandle, ngokusebenzisa
amamitjhini angaphetjheya, unikela ngerhelebo
esihlobeni nakungenzeka kube nokuhlongakala
komuntu ngaphetjheya.
Umhlobo werhelebho elinikelwako lingendlela
elandelako:
Ukufumana imvumo emNyangweni wezamaPhilo
yokuletha ngenarheni iinsalela zokuhlongakala;
Ukuthintanisa amalunga womndeni nabangcwabi
abaziwako; kanye
Nokufumana ikomba yeendleko ezizakwenzeka,
nayikuthi ziyabawiwa.
Imvumo yokulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandle kweensalela izakunikelwa ebujameni
bokobana
umzimba uvikelwa ekonakaleni; begodu
umzimba uvalelwa ngesimumathini esingangenisi
ummoya bewubekwe ngebhokisini elingasikinyekiko
nelingakhanyeliko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zangaPhandle.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amaforomo weembawo wemvumo yokuletha
ngenarheni atholakala emagunyeni wezamaphilo
amukelako.
Imitlolo elandelako izakubawiwa ngaphambi
kokukhutjhwa kwemvumo yokuletha ngenarheni
namkha yokuthumela ngaphandle:

Incwadi ephekelela isibawo ebuya eBuzendeni
namkha ku-High Commission namkha kumngcwabi,
begodu kufanele ifake:

Igama lohlongakeleko
Ilanga lamabeletho
Inarha ahlongakalele kiyo
Unobangela wokuhlongakala
Isitifikhethi sokuhlongakala
Indawo yokubulungela
Iinomboro zomtato nefeksi namakhodi afaneleko
ISitifikhethi sokuVikela uKonakala (kufanele
sibeke nayikuthi umuntu angeze avikelwa
ekonakaleni ngebanga lamabanga wekolo)
Incwadi kadorhodera wamalwelwe namkha udorhodera
ohlole isidumbu ebeka bona umuntu
bekangakaphathwa bulwelwe obuthathelwanako
ngesikhathi sokuhlongakala.
Nayikuthi imitlolo ayisi ngesiNgisi,
isitifikhethi sokutjhugulula kufanele
sithunyelwe neminye imitlolo.
Letha imitlolo emNyangweni wezamaPhilo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
ImiThetjhwana yenomboro R2438 yaka-30 Oktoba
1987, indima 9 & 10
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Imvumo izakukhutjhwa ngelanga.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Ukuthintana ngokweemali kokulethwa ngenarheni
kweensalela angeze kwenziwa ngokusebenzisa
imiNyango yeeNdaba zangaPhandle neweeNdaba
zeKhaya. Imali kufanele idluliselwe bunqopha
kumngcwabi ngokusebenzisa ibhanka eyenza inzuzo
eSewula Afrika.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo weembawo atholakala emNyangweni
wezamaPhilo.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 312 0104/0430/0412 or 084 890
9116/082 960 6196
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:National Department of Health
I-adresi yeposo:Private Bag X901, 0001



iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Department of Foreign Affairs:
Consular Section, Eikendal and Groot Constantia
Buildings, Tulbagh Park, 1234 Church Street
(Entrance on Duncan Street), Colbyn, Pretoria
I-adresi yeposo:Consular and Agency Services
Department of Foreign Affairs, Private Bag X152,
Pretoria, 0001
E-mail:consular@foreign.gov.za
Web:www.dfa.gov.za/consular/index.html









Yabuyekezwa kokugcina :07 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkulethwaNgokwe-elektroniki.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukulethwa ngokwe-elektroniki (okuyi-e-Filing) kwamaforomo nokubhadela



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo
namkha
Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo
kasola
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
iPAYE
Ukulethwa ngokweelektroniki okuyieFiling
kwamaforo
Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni
kwa
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Iforomo lokubhadelwa kwesibili komthelo
kasolanga
Iforomo lokubhadelwa komthelo kasolanga
ukubhadel
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa
Iforomo lelwazi mazombe
Ukubhadelwa komthelo kasolanga
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwaSARS
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo
w
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
iphesente
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa
komthelo
Isibawo sokuthintana ngekhompyutha neSARS


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Umthelo > Umthelo wengeniso wekampani





Ukulethwa ngokwe-elektroniki (okuyi-e-Filing)
kwamaforomo nokubhadela

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukulethwa kweforomo ngokwe-elektroniki ngenye
yeensungulo ezibumba iHlelo iSIYAKHA
elitholakala kwa-South African Revenue Service
(SARS). Umnqopho omkhulu we-e-Filing
kukghonakalisa ukulethwa ngokwe-elektroniki
kwamaforomo womthelo kanye nokubhadela
kwababhadeli bomthelo nabasebenzi bomthelo.
Kwanjesi, amaforomo alandelako ayatholakala:
Pay-As-You-Earn (EMP201 return) - (LomThelo
owuBhadela ngokuya komRholo)
Skills Development Levy (included on the EMP201
return) -(LomThelo wokuThuthukiswa kwamaKghono)
Unemployment Insurance Fund (included on the
EMP201 return) -(LesiKhwama seTjhorensi
yabaNgasebenziko)
Value Added Tax (VAT201)
Provisional Tax (IRP6) (UmThelo kaSolanga)
Request for Tax Directive - (Isibawo sekomba
yangokomthetho yomthelo)
Request for Extensions - (Isibawo
sokungezelelwa)
Secondary Tax (IT56)
Additional Payments
Request for Tax Clearance Certificate
Transfer Duty
Stamp Duty
Reportable Arrangements
Tax Practitioner Registration
VAT Vendor Search
Personal Income Tax (IT12 S & SS)
Advanced Tax Ruling (ATR)
Ababhadela umthelo banikelwa ithuba lokufumana,
ukuzalisa, ukuletha amaforomo wokubhadela
umthelo ngokusebenzisa indlela yokubhadela
ethenjiweko nephephileko ama-awara ama-24
ngelanga.
Abhabhadela umthelo, amafemu we-accounting
nabasebenzi bomthelo abafisa ukufayila amaforomo
wabo womthelo, namkha abafayilela amaklayenti
wabo amaforomo womthelo bayakghona ukuzitlolisa
erherhweni ngokusebenzisa i-inthanethi.
Akunahlelo lekhompyutha elikhethekileko
elifunekako - kufuneka nje ukuthintana nge-webh
kanye nerherho lokusebenza kweWindos
ejayelekileko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Revenue Service.
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Ababhadela umthelo abafisa ukufayila nokubhadela
ngokwe-elektroniki kufanele bazitlolise
nomsebenzi wokufayila ngokwe-elektroniki
wakwa-SARS.
Vakatjhela i-www.efiling.gov.za
Khetha ibhathini yokuzitlolisa ngesinceleni
sesandla bewukhethe umhlobo wokuzitlolisa
osebenza kuwe.
Nasele ikambiso yokuzitlolisa iphelile,
uzakufumana ikhodi yokufikelela kwangeqadi
nephaswed yokufikelela imisebenzi ekhona.
Ikhodi yokufikelela kwangeqadi nephaswed
izakukhutjhwa kuphela nasele wena namkha
umjameli wakho aqinisekisiwe ngokuya
kwamagadango wokulawula afaneleko afuna
itlikitlo le-elektroniki.
Imininingwana yakho efaneleko izakuqinisekiswa
ngokusebenzisa leyo efumaneka kumasta dathabhesi
ye-SARS begodu uzakuthoma ukusebenza
njenge-e-filer (ofayila ngokwe-elektroniki)
yemikhiqizo efaneleko.
Lokha nakukhutjhwa amaforomo, i-SARS izakukhupha
amaforomo we-elektroniki esikghonakalisini
somsebenzi we-e-filing. Manje ungalizalisa
bewulithumele ngokwe-elektroniki. I-SARS
ayisanikeli amaforomo wephepha kuma-e-Filers.
Umsebenzi we-e-filing uzakunikela isikhumbuzo,
ngokusebenzisa i-SMS namkha i-e-mail, ukwazise
ngeforomo elizakuzaliswa namkha lilethwe.
Kufanele usebenzise ikhodi yakho yokufikelela
yangeqadi nephaswed ukufikelela iforomo.
Ukusetjenziswa okususelwe kuwebh kuzakutjengisa
ilwazi leforomo njengalokha naliseforomini
eligadangisiweko elijayelekileko. Manje
uzakuzalisa iforomo kuWebhsayithi.
Nasele uzalise iforomo, ilwazi elifakwe
eforomini liqinisekiswa ngokuzeleko. Koke
ukubalisisa kwenziwa lirherho khona
kuzakukhutjhwa ithuba lokudluliswa kwelwazi
elingasiqiniso.
Ungakhetha ukubhadela lokha nawuletha iforomo
begodu ungabhadela ngesinye nesinye isikhathi
ngaphambi kwelanga lokugcina.
Nanyana ikambiso izwakala irarene, nasiya
ekwenzeni kulula begodu kuyarhaba. Isekelo
lifumaneka eduze ngomtato eSentheni yeRhelebho
lomTato enabasebenzi abaneleko kanye neDeskeni
leSekelo elizakuhlahla ngekambiso.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Income Tax Act, 1962 (Act 58 of 1962) (UmThetho
womThelo weNgeniso)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Ilwazi linikelwa ku-inthanethi.
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :08 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkulinganaKithiSoke.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukulingana kithi soke!
Kulilungelo lethu
UKuThuthukisa ukuLingana
Nokuvimbela iBandlululo elingakaFaneli
Umthetho 4 ka 2000
Ihlathululo 1: Bantu beSewula Afrika, niyazi bonyana umthetho-sisekelo usiphatha ngokulingana? Iye, nanyana sihlukahlukene nje, umthetho-sisekelo uqinisekisa
ilungelo lokulingana kiwo woke umuntu
Ilungelo lokulingana livezwa eNdimeni
9-yoMthetho-sisekelo wethu. Ilungelweli liyavuma
bonyana sihlukahlukene godu ngalokho asikafaneli
sidinywe amathuba ngebanga lokwahlukana kwethu.
Lokhu kutjho bonyana omunye nomunye unelungelo
lokuphathwa ngehlonipho nesithunzi ngurhulumende
nofana ngomunye nomunye umuntu.
Umthetho woKuthuthukisa uKulingana nokuVikela
iBandlululo ngokungaKafaneli waphasiswa ngo
2000 ukwenza isiqiniseko sokobana ukulingana
kuyenzeka. Godu unqophise ekuvimbeleni ibadlululo
elingakafaneli elenzeka ngendlela yinye nofana
ezinengi, kufaka hlangana ubulili, ubuhlanga
nokukhubazeka.
Ihlathululo 2: Entandweni yenengi, soke sinomsebenzi
esiwenzako godu kusibopho sokabana sihloniphe
amalungelo wabanye. Asisebenzeni soke sithuthuthukise
ukulingana silwe nebandlululo elingakafaneli.
UkuThuthukisa ukuLingana
nokuVimbela iBandlululo
elingaKafaneli
uMthetho ka, 2000
Ihlathululo 3: Khuyini umnqopho
woMthetho?
UMthetho ukhona
kobana u:
? Uthuthukise ukulingana;
? Vikele isithunzi sobuntu;
? Vimbele ibandlululo elingakafaneli nokusetjenziswa
kwekulumo engathandwako nokutlhorisa; godu
? Thuthukise isiko lentando yenengi
Ihlathululo 4: Liyini iBandlululo elingaKafaneli
IBandlululo kusisenzo esihlukanisa
abantu nofa iinqhema ekukhambeni
ufumane kobana abanye baragabaya
phambili abanye basalela ngemva.
Kesinye isikhathi ibandlululo lilungile.
Ibadlululo elingakafaneli kumthetho
owamukelweko odima abanye amathuba
nofana inzuzo, umzekelo ukungaqatjhi
umuntu ophopheleko njengomtjhayeli.
IBandlululo elingakafaneli kelinye ihlangothi
alikemukeleki: umzekelo, ngokabana ungaqatjhi
umuntu ngombana anengogwana ebanga
umntumbantonga (HIV/AIDS).
Ihlathululo 5: Khuyini ikulumo engathandwako
nokuthlorisa?
Ikulumo engathandwako ngenye yendlela
zokuthintana enqophise ekulimazeni
nofana ebanga inzondo.
Ukutlhorisa kuragela phambili kokuziphatha
okungafunekiko ekwenza umuntu azizwe
anyazeka nofana ukuthusela ngokobulili,
ngokokuthi utjhada nobani nofana
ngokobulunga.
Ihlathululo 6: Ngingabikaphi nangabe
ngidlumbana kobana ngibandlululiwe?
Omunye nomunye umuntu ozizwa kwangathi
ubandlululiwe angabonana neKomitjhini
yamaLungelo woBuntu yeSewula Afrika,
Ikhomitjhini yokuLingana koBulili nofana
enye nenye iKhotho yezokuLingana ngekhabo.
Ihlathululo 7: Khuyini aMakhotho wezokuLingana?
Makhotho asipetjheli enzelwe ukusiza abantu
ababandlululwe ngokungakafaneli.
Woke amaKhotho amaKhulu namakhotho
amanengi waboMarhastrada asebenza
njengamaKhotho wezukuLingana.
AmaKhotho wezokuLingana ahlukile kunamanye
amakhotho ngombana:
? Asimahla awabhadelwa.
? Asebenza ngesinghonghoyilo sakho msinyana
begodu asemthethweni.
? Ungajanyelwa nofana ngubani, nanyana
umuntu loyo angasilo igqwetha.
? Amakhotho wezokulingana anabomabhalana
abazakusiza ngesinghonghoyilo sakho kunye
nekambiso elandelwako.
Ingakusiza njani I-SAHRC?
Ikhomitjhini yaMalungelo woBuntu yeSewula Afrika
(SAHRC) iyihlangano yenarha ezijameleko kobana
ithuthukise, ivikele godu itjheje amalungelo wobuntu
eSewula Afrika.
Nangabe ufuna ukwazi ngokunabileko
ngelungelo lakho lokulingana, thintana
nekhomitjhini yaMalungelo woBuntu
yeSewula Afrika.
Nangabe uzizwa ungungazimbi webandlululo
elingakafaneli, thintana nekoro yezomthetho
ye SAHRC, ngiyo ezakusetjhisisa isinghonghoyilo
sakho.
uMtato: (011) 484 8300
Ilwazi elinabileko, Vakatjhela iwebhsayithi
yakwa SAHRC: www.sahrc.org.za
nofana thumela I-imeyili yakho
ku info@sahrc.org.za nofana
thintana nenye nenye
I-ofisi yakwa SAHRC:
I-Ofisi Lomzimkhulu
29 Princess of Wales Terrace, corner of York and St
Andrews Streets, Parktown, JOHANNESBURG
? (011) 484 8300 ? Fax: (011) 484 7149
Epumalanga Kapa
Suite 22, 7th Floor, Allied Building
Govan Mbeki Avenue, PORT ELIZABETH
? (041) 582 2611/4094 ? Fax: (041) 582 2204
eFreyistata
1st Floor, NBS Building, 2 Elizabeth Street,
BLOEMFONTEIN
? (051) 447 1130 ? Fax: (051) 447 1128
KwaZulu-Natala
First Floor, 136 Victoria Embankment, DURBAN
? (031) 304 7323/4/5 ? Fax: (031) 304 7323
Limpopo
1st Floor, Office 102, Library Garden Square, Corner of
Schoeman and Grobler Streets, POLOKWANE
? (015) 291 3500 ? Fax: (015) 291 3505
Mpumalanga
4th Floor Carltex Building, 32 Bell Street, Nelspruit
PO Box 6574, NELSPRUIT
? (013) 752 5870/8292/5890
Fax: (013) 752 6890
Thlagwini Kapa
45 Mark and Scott Road,
Ancorley Building, UPINGTON
? (054) 332 3993/4 ? Fax: (054) 332 7750
Tjhingalanga Kapa
7th Floor, ABSA Building,
132 Adderley Street, CAPE TOWN
? (021) 426 2277 ? Fax: (021) 426 2875
Yazi ilungelo lakho. Yamukela iimbopho zakho
<fn>DAC-NLS.UkunikelaUbujamoBangokomthetho.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukunikela ubujamo bangokomthetho/ukuqinisekiswa kwemitlolo yangokomthetho



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokunikela ngesaziso sokuhlongakala
ImiSebenzi namaEjensi wokuJanyelwa kweNarha
eSewul
Ukuqinisekisa iinTifikhethi zomSebenzisi amaEUC
Ukuqinisekiswa kwelayisense yokutjhayela
nawungaph
Ukunikela ubujamo bangokomthethoukuqinisekiswa
kwe
Imisebenzi eyenzelwa amabanjwa weSewula Afrika
abo
Isibawo sesitifikhethi samapholisa sokuvunyelwa
kw


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuvakatjhela ngaphandle kweSewula Afrika >
Imisebenzi eyenzelwa amaphandle





Ukunikela ubujamo bangokomthetho/ukuqinisekiswa
kwemitlolo yangokomthetho

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukunikela ubujamo bangokomthetho namkha
ukuqinisekisa imitlolo kutjho bona imitlolo
yangokomthetho inanyanthiselwa, ifakwa
isiqinisekiso semitlolo begodu itlikitlwa
nge-Apostille Certificate (lapho iinarha
zimalunga wesiVumelwano se-Hague saka-Oktoba
1961) namkha ngeSitifikhethi sokuqinisekisa
lapho iinarha zingasi malunga wesiVumelwano
se-Hague.
IPhiko lokuNikelwa kobuJamo bangokomThetho
(i-Legalisation Section) lomNyango weeNdaba
zangaPhandle linikela ngemisebenzi elandelako:
Ukuqinisekiswa kwemitlolo yangokomthetho
yomphakathi eyenziwe ngaphakathi kweSewula
Afrika bona isetjenziswe ngaphandle
kweRiphabhligi yeSewula Afrika ngokusebenzisa
i-Apostille Certificate namkha iSitifikhethi
sokuQinisekisa.
Ukunikela amaklayenti ngemihlahlandlela
ukufumana imitlikitlo elungileko/imitlolo
nayikuthi imitlolo elethiweko ayikalungi namkha
ayikazaliswa ngokuzeleko.
Ukunikela amaklayenti ngelwazi kanye nokuphathwa
kwemibuzo yemitato/yeposo mayelana nokunikelwa
kobujamo bangokomthetho kwemitlolo.
Abajameli beSewula Afrika ngaphetjheya
bangaqinisekisa imitlolo yangokomthetho kuphela
nayikuthi yaqinisekiswa namkha yanikelwa ubujamo
bangokomthetho mGunyazi wezangaPhandle namkha
yi-Legalisation Section yomNyango weeNdaba
zangaPhandle. AbaJameli bangaPhandle
abakagunyazwa ukukhupha i-Apostille Certificate,
kungaqalwa inarha ethintekako. Bangakhupha
kuphela iinTifikhethi zokuQinisekisa.
Okuqakathekileko:
Bawa umjameli ofaneleko wangaphandle ukukutjela
bona ngiliphi itlikitlo abafisa ukuliqinisekisa.
Isibonelo, obunye ubuzenda bungafuna bona
umNyango wezeFundo utlikitle amakhophi
wokufaneleka kwezefundo kuthi abanye bangafuna
bona amakhophi enziwe abe ngewangokomthetho
yi-notary (elinye nelinye igqwetha elitloliswe
njenge-notary) begodu atlikitlwe ngu-Registrar
of the High Court ngaphambi kobana enziwe
wangokomthetho.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zangaPhandle
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Qunta bona ngimuphi umtlolo ofuna ukwenziwa ube
ngewangokomthetho.
I-Legalisation Section ingakhupha isiqinisekiso
esifaneleko namkha i-Apostille Certificate
ngokuya kwemithetho elandelako:

Umtlolo akukafaneli ube nobudala bonyaka munye.
Iklayenti kufanele itjele iPhiko enarheni
umtlolo ozakusetjenziswa kiyo ukuvumela iPhiko
ukuqunta nayikuthi i-Apostille namkha
isitifikhethi sokuqinisekisa siyafuneka.
Ngaphambi kobana iPhiko lingakhupha
isitifikhethi sokusiqinisekisa/se-Apostille,
umtlolo kufanele uqinisekiswe

nguMarhastrada, nguMarhastrada wokuNgezelela
namkha umRhelebhi kaMarhastrada,
ngu-Registrar namkha umRhelebhi ka-Registrar
we-Supreme Court yeSewula Afrika namkha
mgunyazi ofaneleko njengombana kubekwe ngenzasi.
Okuqakathekileko:
Ngaphambi kobana imitlolo ilethwe ePhikweni
lokuNikelwa kobuJamo bangokomThetho bona
iqinisekiswe, itlkitlo lakaKomitjhinara
weemFungo, i-Notary Public, u-Justice of the
Peace namkha omunye nomunye umsebenzi wekhotho
ongasi-Registrar kufanele liqinisekiswe
nguMarhastrada, nguMarhastrada wokuNgezelela
namkha mRhelebhi kaMarhastrada namkha
ngu-Registrar namkha ngu-Assistant Registrar
welinye nelinye iphiko le-Supreme Court yeSewula
Afrika ngaphasi kwendawo elawulwa
nguKomitjhinara weemFungo namkha ngu-Justice of
the Peace lapho basebenzisa umsebenzi wabo
namkha lapho i-Notary Public isebenza khona.
Imitlolo elandelako kufanele iqinisekiswe
yiKhotho njengombana kubekwe ngehla, kuye
ngokuthi yatlikitlwa mgunyazi ofaneleko
njengombana kurhenyiswe ngenzasi:

Intifikhethi ezirhunyeziweko namkha ezizeleko
zamabeletho, zomtjhado kanye/namkha
zokuhlongakala kanye neencwadi eziqinisekisa
ubujamo bobakhamuzi bomuntu, ezitlikitlwe
bezastentjwa sisebenzi seeNdaba zeKhaya.
Amaphepha woku-adoptha atlikitlwe abe astentjwa
ngu-Registrar woku-Adoptha emNyangweni
wezoBulungiswa.
Imitlolo yokuthumela ngaphandle etlikitlwe
beyastentjwa yi-Chamber of Commerce efaneleko.
Iintifikhethi zeemfundo ezitlikitlwe
bezastentjwa sisebenzi esigunyaziweko somNyango
wezeFundo.
IinTifikhethi zokuVunyelwa zamaPholisa
(Clearance Certificates) ezitlikitlwe
bezastentjwa yi-Sentha yamaRekhodi wobuLelesi
yamaPholisa weSewula Afrika (Criminal Record
Centre) (IsiTifikhethi sokuVunyelwa samaPholisa
sisebenza kuphela iinyanga ezintathu).
Incwadi yokuNgakhandeli (incwadi yobujamo
bezomtjhado) etlikitlwe beyastentjwa sisebenzi
esigunyaziweko seeNdaba zeKhaya.
Ukutloliswa kwekampani okutlikitlwe
bekwastentjwa mTlolisi wama-Close Corporations
(Registrar for Close Corporations).
Iintifikhethi zokwelatjhwa ezistentjwe
bezatlikitlwa ziimphathiswa ezigunyaziweko
ze-Health Professions Council.
Imitlolo ekhambelana nokuthuthwa kwefuyo, kufaka
iimfuyosithandwa, kufanele istentjwe
beyitlikitlwe nguDorhodera weFuyowakaRhulumende
ovunyelweko.
Ukuqinisekisa amakhophi wemitlolo (isibonelo,
iphaspoti, i-ID, isivumelwano semsebenzini),
enziwe aba ngewangokomthetho yi-Notary Public
(elinye nelinye igqwetha elitloliswe
njenge-notary) abe aqinisekiswa ngu-Registrar of
the High Court namkha nguMarhastrada ngaphambi
kokulethwa emNyangweni weeNdaba zangaPhandle.
I-Legalisation Section angeze yaqinisekisa
amakhophi wemitlolo, nanyana kumakhophi
wamambala aqinisekisiweko.
Amakhophi wemilayo yezahlukaniso atlikitlwe abe
astentjwa ngu-Registrar of the High
Court/Divorce Court. (Amakhophi kufanele
atholakale eKhotho lapho isahlukaniso sanikelwa
khona. U-Registrar we-High Court leyo kufanele
aqinisekise itlikitlo lakamabhalana oqinisekise
ikhophi.)
Letha imitlolo ePhikweni lokuNikelwa kobuJamo
bangokomThetho ngokusebenzisa enye
yaleziindlela:

Ngokwakho. Imitlolo elethwe nguwe ingathathwa
kuphela nakunobufakazi bokulethwa.
Ngokuthuthwa. Ngesihle uyayeleliswa bona
imisebenzi yekampani yokuthutha iyasetjenziswa.
Iklayenti kufanele lihlele ukubhadela umthuthi
ukobana imitlolo ibuyiselwe kuye. Emitlolweni
ethunyelwa ngokusebenzisa iposo (etlolisiweko,
erhabako namkha ngenye indlela), faka
i-envilobhu ene-adresi yakho enestempe
sangokomthetho yobukhulu be-A4 ukuvumela iPhiko
ukubuyisela imitlolo kuwe nasele kuqediwe.
Umthuthi uzakunikelwa islibhu sokuthatha.
Islibhu lesi sifuneka nakuzokuthathwa imitlolo.
Ngeposo etlolisiweko/erhabako. Imitlolo elethwe
ngeposo izakubuyiswa kuphela kumthumeli
nayikuthi i-envilobhu ebhadelelwe safuthi,
ene-adresi yakho neyobukhulu be-A4 ifakiwe.
Akunakhetjhe ezakwamukelwa. Imitlolo ethunyelwa
ebuNgqophisi ngeposo kufanele iphekelelwe
yincwadi ephekelela umtlolo, ebeka isibalo
semitlolo okufanele inikelwe ubujamo
bangokomthetho, inarha efunelwa ubujamo
bangokomthetho kanye nemininingwana yokuthintana
ezeleko yomthumeli.
Ngokusebenzisa i-ofisi lomjameli weSewula Afrika
ngaphetjheya (i-High Commission, ubuZenda namkha
i-Consulate).
[Top]
Imithetho esetjenziswako
The Hague Convention of 5 October
1961(IsiVumelwano se-Hague)
Rule 63 of The Rules of the Supreme Court of
South Africa, as amended by Government Notice
R.500 dated 12/3/1982 and R.801 dated 23/4/1982.
(UmThetho 63 wemiThetho ye-Supreme Court
yeSewula Afrika, njengombana utjhugululwe
sisAziso somBuso seNomboro R.500 sangomhlaka
12/3/1982 kanye neseNomboro R.801 sangomhlaka
23/4/1982)
Rules of the Supreme Court of South Africa as
published in Government Notice R.277 dated
3/3/1967 (ImiThetho ye-Supreme Court yeSewula
Afrika njengombana ivezwe esAzisweni somBuso
R.277 sangomhlaka 3/3/1967)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Umsebenzi (I-Ofisi eliKhulu)Isikhathi
Ama-awara wokuvulela umphakathi (Mvulo -
Lesihlanu, kungafaki amalanga wokuphumula)08:30
- 12:30
Isaziso sokuvalwa kwe-Legalisation Section
ngamalanga angakatjhiwo ngehlaAmalanga ali-7
Ukusebenza imitlolo lapho ubunengi bemitlolo
emibili ilethiweImizuzu ema-30
Ukusebenza imitlolo lapho imitlolo ephakathi
kwemithathu nemihlanu ilethiweI-awara li-1
Ukusebenza imitlolo lapho imitlolo ephakathi
kwesithandathu namkha edlula lapho
ilethiweAma-wara ama-24
Ukusebenza imitlolo efunyenwe ngemva
kwaka-12:00Ama-awara ama-24
Ukuyelelisa iklayenti ngokungenziwa komsebenzi
kungakapheli isikhathi esinikelweko ngebanga
lokungabikhona emsebenzini kwabasebenzi namkha
ukubhalelwa ngokwesithenikiKhonokho
Ukuqinisekiswa kwetlikitlo: Thintana nomtlikitli
womtlolo itlikitlo lakhe okufuneka
liqinisekiswe. (Tjheja: Siyancancabeza ngombana
ukukunikela isibopho sokobana kuzakuthatha
umtlikitli isikhathi esingangani ukudlulisela
umhlobo wetlikitlo lakhe e-Legalisation
Section.)Ama-wara ama-24
Ukuphendula imibuzo yemitatoAma-awara ama-24
Ukuphendula ukuthintana ngemitlolo (iposo,
e-mail, feksi)Ama-awara ama-24
Ukugcina imitlolo engakalandwa ngaphambi
kokuyimotjhaIinyanga ezisi-6



[Top]
Iindleko
Akunamali ezibhadeliswa ukusebenza imitlolo,
kodwana lomsebenzi uzakutjhugululwa ngesaziso
sangaphambi kokwenza (itjhejuli yamaphakathi
kwaka-2007).
[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako. Kodwana kuqakathekile
ukuhlala uveza inarha ohlose ukusebenzisa kiyo
umtlolo.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Educational qualifications

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Department of Education, Room
258, Van der Stel Building, 179 Pretorius
Street, Pretoria.
I-adresi yeposo:Private Bag X184 , Pretoria,
0001



iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...

I-adresi yendawo:Department of Education, Room
542, Sol Plaatje House, 123 Schoeman Street,
Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X895 , Pretoria,
0001



iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Department of Education, Room
542, Sol Plaatje House, 123 Schoeman Street,
Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X895 , Pretoria,
0001




Citizenship status letter

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Department of Home Affairs, 173
Pretorius Street, Pretoria
I-adresi yeposo:Private Bag X605, Pretoria, 0001




Police Clearance Certificates

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Criminal Record Centre, South
African Police Service, 1st Floor, Sanlam Plaza
West, CRC Client Service Centre, 271 Schoeman
Street, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:The South African Criminal
Record Centre, Police Clearance Certificates,
Private Bag X308, Pretoria, 0001




Medical Certificates

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Health Professions Council at
553 Vermeulen Street, Arcadia, Pretoria
I-adresi yeposo:P.O. Box 205, Pretoria, 0001




Full or unabridged birth, marriage, and death
certificates

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 810 7371/7553/7593
I-adresi yendawo:Department of Home Affairs, 270
Maggs Street, Watloo, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X114, Pretoria, 0001




Letter of No Impediment (Marital Status)

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 810 7371/7553/7593
I-adresi yendawo:Department of Home Affairs -
Population (Marriages Section), 270 Maggs
Street, Watloo, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X114, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :26 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuphathaNokudliwaKwehlangano.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuphatha nokudliwa kwehlangano



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutjhugulula isitifikhethi
sokutloliswa
Ukuphatha nokudliwa kwehlangano
Isibawo sokwesula namkha ukuphadlhalaja iClose
Cor


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukungasarageli phambili nebhizinisi >
Ukusula ukutloliswa kwebhizinisi





Isibawo sokulawula, ukuvalwa nokwesulwa
kwehlangano yebumbano, ikhampani namkha
ikhampani yehlanganyela

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Nangabe ihlangano yebumbano, ikhampani, namkha
ikhampani yehlanganyela ayisakwazi ukubhadala
iinkolodo namkha ifezakalise iimbopho zayo
(ngenca yokutjhona, ukungalawuleki kuhle namkha
kungaba ngimuphi unobangela), umNqophisi-Mazombe
wezeRhwebo namaBubulo kungenzeka ayilawule
namkha ayivale leyo bhizimisi.
Ihlangano yebumbano namkha ihlangano
yesikhatjhana, namkha elinye nelinye ilunga
lehlangano namkha nanyana ngubani onekareko
angenza isibawo ekhotho kobana ihlangano
yebumbano namkha ihlangano yesikhatjhana
ilawulwe ngumNqophisi-Mazombe namkha ivalwe.
Ikhotho ezokulalela isibawo leso makube liphiko
lekhotho ekulu (Supreme Court) namkha iKhotho
kaMarhastrada enamandla wokulawula ubulungiswa
endaweni lapho ihlangano yebumbano leyo
isebenzela khona. Ikhotho ingathatha leso
siqunto nakube kuyindlela elungileko.
Nangabe ikhotho ibeka umNqophisi-Mazombe bonyana
alawule ihlangano yebumbano leyo namkha
ihlangano yesikhatjhana leyo, uzakuba negunya
lokuphatha iindaba zehlangano yebumbano namkha
ihlangano yesikhatjhana ngokuya ngemibandela
yemiThetho yemaKhampani, 1973.
Nangabe ihlangano yebumbano namkha ihlangano
yesikhatjhana yenza isibawo ngokutlolela
umNqophisi-Mazombe, angayesula ihlangano
yebumbano namkha ihlangano yesikhatjhana nangabe
uyaneliseka nge:
Isiqunto sokobanyana isulwe sathathwa
emhlanganweni ogade ukhanjelwe linani elikhulu
lamalunga wehlangano yebumbano namkha ihlangano
yesikhatjhana;
Isiqunto samukelwe linengi lamalunga agade
akhona emhlanganweni, begodu
Zoke iindaba ebekumele zikhulunywe ngaphambi
kokwesulwa, kufaka hlangana indlela ipahla kunye
neenkwelede zehlangano yebumbano namkha
ihlangano yesikhatjhana zizakusetjenzwa ngayo.
Nangabe ikhotho ithatha isiqunto sokuvala
ihlangano yebumbano namkha ihlangano yebumbano
yesikhatjhana, izakuqunta bonyana ipahla
yahlangano leyo izakuhlukaniswa ngokulinganako
nangokuthembeka. Ikhotho izakuyelela zoke
iimphakamiso ezizakwenziwa mNqophisi-Mazombe
manqophana nokwabiwa kwepahla.
Nangabe umNqophisi-Mazombe namkha ihlangano
yebumbano namkha ihlangano yesikhatjhana, elinye
nelinye ilunga lehlangano namkha omunye nomunye
umuntu onekareko wenza isibawo sokobanyana
ihlangano leyo ilawulwe mNqophisi-Mazombe namkha
ivalwe, uNqgongqotjhe uzakunikela ikambiso
okumele ihlangano leyo ilawulwe ngayo
ngumNqophisi-Mazombe namkha ivalwe.
UNgqongqotjhe uzakunikela umNqophisi-Mazombe
amandla kunye nomsebenzi, isiPhathiswa
sokuTlolisa, ihlangano, amalunga kunye
neenhlanganao ezinekareko kilesi simo.
Endabeni yekhampani namkha ikhampani
yehlanganyela I-CC, enye nenye ihlangano
enekareko, umnqophisi namkha umhloli weencwadi
zekhampani, I- South African Revenue Service
(SARS) namkha umTlolisi wamaKhampani angenza
isibawo sokwesula kwekhampani namkha I-CC.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
Companies and Intellectual Property Registration
Office.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ukusulwa kwekhampani, ihlangano yebumbano kunye
ne-CC
Thintana nomNyango wezeRhwebo namaBubulo.
Ikhampani etlolisiweko, ihlangano yebumbano
namkha I-CC kumele itlole incwadi yokwesulwa.

Tlola isizathu sokusula ikhampani namkha I-CC.
Nakukghonakalako, tlola inomboro yomthelo
yekhampani namkha I-CC
Boke abanqophisi kunye namalunga wekhampani
namkha I-CC kumele batlikitle incwadi leyo
nangabe bayisula ngokuthanda kwabo njengombana
babanqophisi namkha amalunga.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Companies Act, 1973 (Act 61 of 1973) (UmThetho
wamaKhampani)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukwesulwa kuthatha iinyanga ezisithandathu.
[Top]
Iindleko
Umsebenzi lo ungowasimahla.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Akakho amaforomo okumele azaliswe .
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block F,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:P.O. Box 429, Pretoria, 0001

Web:www.cipro.co.za/Home









Yabuyekezwa kokugcina :22 June 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuphathwaKwelwazi.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE
UKUPHATHWA KWELWAZI
UMNYANGO WEZOKUTHINTANA
IMIBUZO EBUZWA NJALO NJE: UKUPHATHWA KWELWAZI
Khuyini ukuPhathwa kwelwazi?
Ukuphathwa kwelwazi yikambiso ethinta imikhakha yoke yokukghonakalisa iinhlangano bona ziphuhlise indlela yokwakha, ukwemukela, ukuqinisekisa, ukubeka kunye nokusebenzisa ilwazi ngomnqopho wokufezakalisa iinrhuluphelo zazo ngendlela erhabako begodu neletha imiphumela emihle1.
Ngiliphi irhelebho eliqakathekile elitholakala ekuphathweni kwelwazi?
Iinhlangano zithola imiphumela msinyazana begodu nangefanelo, ngendlela ephuhlisa
* Ukukhiqiza
* Ukusebenza ngefanelo
* Ukusungula
* Ukuphalisana nezinye iinhlangano
Imiphumela erhelebha ababandakanyekako, ibala hlangana nokhunye:
* Amabhizinisi akhuphula izinga lokwenza inzuzo;
* Urhulumende aphakamisa izinga lokwenza imisebenzi;
* Isayensi ikhuphula izinga lokusungula; kunye
* Abasebenzi belwazi bakhuphula ukuzithuthukisa komuntu ngamunye kunye nokuba nomfutho wokusebenza.
Lokhu kuphuhlisa umnotho, kuphungula ukutlhaga, begodu kukhuphula izinga lokutholakala kwemisebenzi.
Ingabe ukuphathwa kwelwazi yipengu etlanywe marhabarhaba?
Ukuphathwa kwelwazi kuzakuragela phambili begodu akusiyo into etlanywe marhabarhaba. Ephasini mazombe, ukuphathwa kwelwazi kuyasungulwa begodu kuyemukelwa, kanti-ke gadesi, ayisekho enye indlela (ngaphandle kwakho). Ukuphathwa kwelwazi yindlela ezakulandelwa ngitjho nesikhathini esisezako.
Ingabe ukuphathwa kwelwazi kuthintana njani nesiKhathi sokwAzisa?
Ikhompyutha yomuntu ngayedwana, i-Inthanethi kunye netuthuko erhabako yetheknoloji eyenzeka gadesi inarha yoke, khulu khulu e-Amerika, idosela kilokhu okubizwa kanengi njengesiKhathi sokwAzisa. Isikhathesi sele sithathwa njengeseyamela esiKhathini seLwazi. Njengombana umphakathi unyakaza usuka esiKhathini samaBubulo usiya esiKhathinesi esibizwa bona ngeseLwazi, ezingeni eliphakemeko, ukuPhathwa kweLwazi sele kuthuthuke kwaba sezingeni eliphakemeko, ukulawula lamatjhuguluko.
Ingabe ukuPhathwa kweLwazi yinto etja?
Imithethokambiso yokuPhathwa kweLwazi ayisimitjha, njengombana kuvezwa yilwazi elathuthukiswa babantu bekadeni (isibonelo: ukusetjenziswa komlilo, isimbi kunye nethusi) okudluliswa esizukulwaneni esinye kusiwe kwesinye begodu kube ngokwaziwako. Ukuphathwa kwelwazi ngerherho njengomthomborhelebho kuwela ekorweni etja nesavukako, nanyana inemiphumela erhabako etheknolojini yokwazisa kunye neyokuthintana, kunye nokuthakaselwa okukhulako kokuqakatheka kwelwazi njengomthomborhelebho ekuhleleni.
Yini ilwazi?
ILWAZI mthomborhelebho oqakathekile begodu nohlonitjhwa ngendlela efanako nenikelwa imithomborhelebho yesintu efana nenarha, ukusebenza nanyana imali. Ukuphatha isidingo, iphadlhalajo kunye nokukhamba kwelwazi sele kuba yinto yokuhlela eqakathekileko eenhlanganweni, begodu ingazuzwa ngokusebenzisa ukuPhathwa kweLwazi.
Ingabe ukuPhathwa kweLwazi kuhlukile kuneTheknoloji yemiBiko
Nanyana iTheknoloji yemiBiko ikghonakalisa ukuPhathwa kweLwazi, iTheknoloji yemiBiko iyincenye kwezinye ezingaphezu kwama- 60 ezimumethwe kuPhathwa kweLwazi, kubalwa hlangana nokhunye, ukuphathwa kwabasebenzi, i-Anthropholoji neSayikholoji. UkuPhathwa kweLwazi kuphathelene nabantu kunye namasiko njengombana kunjalo neTheknolojini yemiBiko.
Ingabe ukuphathwa kwelwazi yitheknoloji nanyana ngokwenziwako?
Ukuphathwa kwetheknoloji akusiyo nje itheknoloji nanyana okwenziwako nje, kodwana kuyikambiso kunye nesethi yamatheknoloji esekela ukwabelana ngelwazi lokuhlela leenhlangano khona zizakwazi ukusungula okutjha.
Ingabe ukuphathwa kwelwazi kukhambelana njani nabantu?
Zokuphathwa kwelwazi kwakhelwe phezu kwabasebenzi bezelwazi, okungibo abanesabelo esikhulu ehlanganweni ngombana banikelwe umsebenzi ngekghono labo lelwazi begodu barhelebha ukwenzela amakhastama umsebenzi ehlanganweni.
* Zokuphathwa kwelwazi zimanqophana nabantu abazihlelako bona bazaziphatha njani, nakumanyaniswa nerherho lokuphathwa ngendlovu ayiphikiswa.
* Ukutjhugulula indlela egade zenziwa ngayo esikhathini sangaphambili, okutlhoga bona kube nehlelomkhumbulo elitjha nanyana isiko elitjha lokusebenza elakhelwe phezu kokuzithemba.
* Ukwabelana kokwaziswa kuzakurhelebha abasebenzi ehlanganweni bona bakghone ukusebenzisa ilwazi elikhona kunokobana kwenziwe into evele ikhona, ngokwenza njalo, kuphuhliswe ilwazi.
* Lokhu kuzakukhulisa ukusetjenziswa kuhle kwesikhathi, isib, ukukhiqiza kunye nokusungula, okukukhiqiza ilwazi elitjha.
Ingabe ukuphathwa kwelwazi kutjhebisana njani nehlelo lehlangano?
Elinye iphuzu elimmongo ehlelweni lokuphathwa kwelwazi, kukuqakatheka kokusebenzisa ngokuhlanganyela iqhinga lokuphathwa kwelwazi kunye namaqhinga webhizinisi weenhlangano, azakukghonakalisa iinhlangano bona zithuthukise ukuphumelela kwazo, ngesibangeso-ke zihlale zikhona.
Yini umahluko phakathi kwedatha, umbiko kunye nelwazi?
Idatha kutjhiwo izinto ezibonakalako nanyana amaphuzu asusiweko ebujameni obuthileko, ngesibangeso-ke akarhelebhi bunqopha ekunikeleni umlayezo othileko. Umbiko kutjhiwo idatha esele ibekwe emajameni anikela umkhumbulo othileko, kanengi ngejamo lomlayezo. Ilwazi ngilokho esifikelele lapho sikukholwa khona begodu sikuhlonipha ngesibanga sokuhleleka kwebuthelelo lemilayezo ngeboni, ukuthintana nanyana ukuthatha isiqunto. Ilwazi lingathathwa njengento engabulungwa begodu isetjenziswe kanti-ke godu njengekambiso yokwazi kunye nokwenza ngasikhathi sinye ? lokhu okukusebenzisa ubukghoni2.
Khuyini ukuqinisa ngeLwazi?
Ukuqinisa ngelwazi irhelo lemithetho ekholelwa bona ingeqinisileko, mumuntu ubuncani bakhona oyedwa, ngejamo lomlayezo onesaziso somunye umuntu bona azwisise begodu athathe igadango. Ezinye iinlinganiso zokuhlola zifanele bona zisetjenziswe ukuhlola ubuqiniso belwazi ngaphambi kobana kungemukelwa njengelwazi.
Ingabe izinga lelwazi lingalinganiswa?
Iye, ngokuya kwekghono lalo lokurhelebha ihlangano nanyana umuntu ngamunye bona afezakalise iminqopho yakhe kuhle.
Ingabe kukhona indlela yokuthintana kwezokuphathwa kwelwazi nanyana i-website?
Indlela yokuthintana kwezokuPhathwa kwelwazi sele ihlonyiwe ukunikela ihlelo lokusebenzisana nomNyango wezokuThintana. Lokhu kuzakusebenza njengomthombo wokuPhathwa kweLwazi, kunikele ilwazi ngokuPhathwa kweLwazi begodu kurhelebhe ekuthini wena ube nendlela yokuveza yakho imibono ngokuPhathwa kweLwazi eSewula Afrika.
I-URL ye-Inthanethi: http://www.km-debate.co.za
2000-10-30
i
1 EknowledgeCenter, Arizona, U.S.A., c 2000, (iinhlathululo ezinengi ezinikelwe lapha)
2 College of Business Administration, Northeastern University, Boston, MA; Sloan Management Review; Management Codified Knowledge; Michael H. Zack; c. September, 1998.
i 36nde01057:eng-nd:knowledge management
??
??
??
??
1
<fn>DAC-NLS.UkuqalanaNokungenaEnarheniNgo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuqalana nokungena enarheni ngokungasimthetho



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukuqalana nokungena enarheni ngokungasimthetho


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Indawo yokuhlala > Ukungena
ngokungasimthetho enarheni




Ukuqalana nokungena enarheni ngokungasimthetho


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Kokubili inarha elawulwa ngurhulumende (ewela
ngaphasi kwemiNyango yeeNdaba zeeNarha kanye
namkha wemiSebenzi yomPhakathi namkha umbuso
wephrovinsi namkha umasipala) kanye neyabantu
bangeqadi ingangenwa ngokungasimthetho.
Umbuso unesibopho sangokomthetho sokuqinisekisa
- lapho kufunekako begodu nangaphakathi
kwemithombo etholakalako - bonyana zoke
izakhamuzi zithabela amalungelo asisekelo wazo
wokufikelela inarha kanye/namkha izindlu. Lapho
ubujamo obukhethekileko obufana nokungena
ngokungasimthetho kwenzeka khulu, umbuso
unomsebenzi ofanako wokurhelebha abanikazi
bepahla bangeqadi ukuvikela inarha yabo.
Lapho abangena enarheni ngokungasimthetho
amalungelo wabo asisekelo angasi sengozini
kufanele bakhutjhwe enarheni, abasemagunyeni
bombuso abaqalene nenarha yakarhulumende
abathintekako namkha umnikazi wenarha wangeqadi
kufanele, ngaphandle kokumotjha isikhathi, aye
ekhotho ayokufna umlayo wokubaqotha enarheni
ngokuya komThetho wokuKhandelwa kokuQotha
eNarheni ngokuNgasimthetho kanye nokuHlala
eNarheni ngokuNgasimthetho ka-1998 (i-Prevention
of Illegal Eviction From and Unlawful Occupation
of Land Act, 1998 (Act 19 of 1998). LomThetho
kwanjesi usetjenziswa mNyango wezeziNdlu.
Abantu (kufaka abangena enarheni
ngokungasimthetho) abangakghoni ukufikelela
inarha yokulima bangaya emNyangweni weeNdaba
zeNarha ukufumana irhelebho lokufumana inarha
efaneleko yokulinywa. Abantu abafuna izindlu
bangatjhinga kumasipala wendawo namkha
nakukghonekako ephrovinsini namkha emNyangweni
wezezeNdlu nabafuna irhelebho.
UmNyango weeNdaba zeNarha
uzakuya ekhotho khona uzakufumana umlayo
wokuqotha abangene ngokungasimthetho enarheni
yakarhulumende engaphasi kwelawulo lawo ikani
amalungelo wabangene enarheni ngokungasimthetho
asisekelo kungeze kwaphikiswana ngawo
uzakurhelebha abangene enarheni
ngokungasimthetho enarheni karhulumende namkha
yengeqadi abafuna nabangananarha yokulima
ukufumana ukufikelela inarha yokulima efaneleko
uzakurhelebha abasemagunyeni bembusweni
ukufumana inarha efaneleko ezakunikelwa abangena
enarheni ngokungasimthetho abatlhoga izindlu
lapho kufunekako begodu nalapho kunobujamo
obukhethekileko, uzakurhelebha abanikazi benarha
yokulima inarha yabo engenwe ngokungasimthetho
ukufudusela abangene enarheni ngokungasimthetho
abafuna inarha enarheni efaneleko
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeNarha.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Lapho inarha yangeqadi ingenwe ngokungasimthetho
begodu lapho kunobujamo obukhethekileko,
umnikazi wenarha angaya ekhotho ngaphandle
kokuriyada ayokufuna umlayo wokuqotha enarheni
ngokuya komThetho wokuKhandelwa kokuQotha
eNarheni ngokuNgasimthetho kanye nokuHlala
eNarheni ngokuNgasimthetho ka-1998 (Prevention
of Illegal Eviction From and Unlawful Occupation
of Land Act, 1998).
Lapho inarha yangeqadi ingenwe ngokungasimthetho
begodu kunobujamo obukhethekileko, umnikazi
wenarha angaya kwelinye nelinye i-ofisi
lomNyango weeNdaba zeNarha ukuyokufuna irhelebho
nayikuthi unobangelo wokungena enarheni
ngokungasimthetho kufuna inarha yokulima.
Lapho inarha yangeqadi ingenwe ngokungasimthetho
begodu kunobujamo obukhethekileko, umnikazi
wenarha angaya kumasipala wendawo namkha
nakutlhogekako emNyangweni wezeziNdlu ukufna
irhelebho nayikuthi unobangela kufuna izindlu.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
State Land Disposal Act, 1961 (Act 48 of 1961)
(UmThetho wokuThengiswa kweNarha kaRhulumende)
Provision of Land and Assistance Act, 1993 (Act
126 of 1993) (UmThetho wokuNikelwa kweNarha
neRhelebho)
Prevention of Illegal Eviction From and Unlawful
Occupation of Land Act, 1998 (Act 19 of 1998)
(UmThetho wokuKhandelwa kokuQotha eNarheni
ngokuNgasimthetho kanye nokuHlala eNarheni
ngokuNgasimthetho)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ekuthomeni, kuzakuthatha i-Directorate: Public
Land Support Services pheze amalanga ali-14
ukuzuma nokufanisa enye inarha. Kodwana,
ngebanga lokubonisana kwabadlalindima nokuvuma
kwakangqongqotjhe, ikambiso ingathatha phakathi
kweenyanga ezintathu ukuya
kwezisithandathuntathu ukuphela.
[Top]
Iindleko
Iindleko ezithinteka ekufunyanweni kwenarha
efaneleko ziya ngobujamo. Izinto ezifana
nobukhulu bomphakathi ofunelwa inarha kanye
nentengo yenarha endaweni ethileko ziyatjhejwa.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :20 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuqinisekisaAmatjhugulukoWemi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuqinisekisa amatjhuguluko wemininingwana yekoloyi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

lsibawo semvumo nenomboro yokuthengiswa
kwekoloyi
Isibawo sokuhlukaniswa okukhethekileko mayelana
ne
lsibawo sokubuyisela imali yelayisense
lsibawo sokutloliswa komenzi
Isibawo selayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yeplada enegama lakho
Nivhadzo ya tshanduko ya vhue kana u rengiswa ha
g
Isibawo somtlolo weduplikheyithi welayisense
yekol
Ukuqinisekisa amatjhuguluko wemininingwana
yekoloy
Ukuvuselelwa kwelayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yokutloliswa kwethrafigi
ication
Isaziso sokutjhuguluka kwemininingwana yomnikazi
t
Isibawo sencwadi yesigunyazo mayelana nekoloyi
Isibawo sokutloliswa kwekoloyi
Isibawo sokusula ukutloliswa kwekoloyi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Ukutloliswa kwekoloyi





Ukuqinisekisa amatjhuguluko wemininingwana
yekoloyi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lomsebenzi uqaliswe kubanikazi beenkoloyi
okutjhuguluke imininingwana yeenkoloyi zabo.
Lamatjhuguluko angafaka injini namkha inomboro
yokufaniswa kwekoloyi (i-VIN). Kufanele wazise
umNyango wezokuThutha nayikuthi amatjhuguluko
anjalo enziwe.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango wezokuThutha

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Vakatjhela i-ofisi eliseduze lethrafigi.
Letha imitlolo elandelako:

ISitifikhethi samaPholisa weSewula Afrika
sokuVunyela ukuBa seNdleleni kwekoloyi namkha
incwadi yesifungo
Isitifikhethi sokutloliswa kwekoloyi.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
The National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of
1996) (UmThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mhlokho.



[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo okufanele azaliswe. I-ofisi
lethrafigi lizakutlolisa amatjhuguluko amatjha
wekoloyi eRherhweni lesiTjhaba leLwazi
(okuyi-National Traffic Information System
(i-NATIS)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :27 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuqinisekisaIintifikhethiZoms.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuqinisekisa iinTifikhethi zomSebenzisi (ama-EUC)



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokunikela ngesaziso sokuhlongakala
ImiSebenzi namaEjensi wokuJanyelwa kweNarha
eSewul
Ukuqinisekisa iinTifikhethi zomSebenzisi amaEUC
Ukuqinisekiswa kwelayisense yokutjhayela
nawungaph
Ukunikela ubujamo bangokomthethoukuqinisekiswa
kwe
Imisebenzi eyenzelwa amabanjwa weSewula Afrika
abo
Isibawo sesitifikhethi samapholisa sokuvunyelwa
kw


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuvakatjhela ngaphandle kweSewula Afrika >
Imisebenzi eyenzelwa amaphandle





Ukuqinisekisa iinTifikhethi zomSebenzisi
(ama-EUC)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
ISitifikhethi somSebenzisi sibopho esitloliweko
soletha ipahla ngenarheni namkha othenga
iinkhali, iinthuthumbi namkha iinsetjenziswa
zamajoni enarheni yangaphandle kunenye into
ethengwe eSewula Afrika begodu nethunyelwa
kileyo narha yiSewula Afrika bona isetjenziswe
ngiyo kuphela. Oletha ipahla ngenarheni kufanele
aqinisekise into leyo engeze yadluliswa namkha
ithunyelwe butjha ngaphandle komunye umuntu,
uRhulumende ngobujamo bokuthoma ekibo,
ngaphandle kwemvumo etloliweko yeSewula Afrika.
Ukuqinisekiswa kweSitifikhethi somSebenzisi
kutjho ukuqinisekisa bona umtlolo usemthethweni
- ngombana itlikitlo, ithayitihli nesikhundla
somtlikitli, begodu nalapho kufaneleko, ukwaziwa
nestempe esikhona, koke kuqinisekiwe.
Ngazo zoke iinkhathi kumsebenzi womthengisi
eSewula Afrika ukufumana i-EUC kumthengi wenarha
yangaphandle. I-EUC enjalo kufanele ibe mtlolo
oqinisekiswe bewaphenywa.
Iimfuno ezilandelako ngezokuqinisekisa i-EUC:
I-EUC kufanele ibe mtlolo wamambala. (Sibawa
utjheje bona akunamakhophi we-EUC azakwamukelwa
namkha asetjenziswe eembaweni zokuthumela
ngaphandle.)
I-EUC kufanele ikhambelane ne-oda elandelako
yento efaka ukuthengiswa okuthileko kufaka
esinye nesinye isingezelelo eku-odweni kwento.
Kufanele ngazo zoke iinkhathi ifake
imininingwana elandelako:
o Umgunyazi oyikhuphako
o Indawo nelanga lokukhutjhwa
o Inomboro yereferensi
o Itlikitlo negama kanye nethayithili
nesikhundla somtlikitli lowo
o Istempe sangokomthetho sombuso namkha itshwayo
lokuqinisekisa umtlolo
Ku-EUC, umthengi wangaphandle namkha oletha
ngenarheni kufanele aveze bona enye nenye into
ethengiweko angeze yadluliswa namkha ithengiswe
butjha ngaphandle kwemvumo yangaphambilini ebuya
emgunyazini ofaneleko weSewula Afrika, begodu
angeze yasetjenziswa ekuthuthukiseni namkha
ekusetjenzisweni kwento engabulala ngobunengi
isitjhaba.
Nawufuna ilwazi elinabileko, funda
imiHlahlandlela yeBubulo eKhambelana neKambiso
yokuQinisekiswa kweenTifikhethi zangaPhandle
zabaSebenzisi zePahla eThunyelwe ngaPhandle
ibuya eSewula Afrika.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zangaPhandle
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Kokuthoma qinisekisa itlikitlo neminingwana
ye-EUC nomGunyazi kaRhulumende enarheni
yangaphandle.
Nasele i-EUC iqinisekiswe mGunyazi kaRhulumende
wenarha yangaphandle, ilethe emitjhini yeSewula
Afrika enarheni yangaphandle namkha emitjhini
yenarha yangaphandle eSewula Afrika bona
kuqinisekiswe itlikitlo elifaneleko kanye
neengezelelo ezifaneleko (lapho kufaneleko).
Letha iSitifikhethi somsebenzisi kwa-Chief
Directorate Peace and Security, Sub-Directorate
Disarmament emNyangweni weeNdaba zangaPhandle
bona ufumane incwadi yokuvunywa ezakulethwa
kwa-Legalisation Section lokha nawenza isibawo
seSitifikhethi somSebenzisi bona siqinisekiswe.
Ukuqinisekiswa kokugcina komtlolo we-EUC
kwenziwa yi- Legalisation Section yomNyango
weeNdaba zangaPhandle ePitori, eSewula Afrika.
Ebujameni lapho iinarha zingasiwo amalunga
wesiVumelwano se-Hague somhlaka 5 Oktoba 1961,
landela iinkambiso ezingenzasi:
Indlela yoku-1: Ebujameni lapho iSewula Afrika
ijanyelwe enarheni yangaphandle yoletha ipahla
ngenarheni:
o Thintana neMitjhini yeSewula Afrika evunyelwe
enarheni yangaphandle yomthengi namkha yoletha
ngenarheni.
o Qinisekisa i-EUC esele iqinisekisiwe.
o ImiSebenzi ne-Ejensi yokuJanyelwa kweNarha
ngaPhandle yomNyango weeNdaba zangaPhandle
ePitori izakuqinisekisa ukuqinisekisa
kweMitjhini yeSewula Afrika kwe-EUC.
Indlela yesi-2: UbuZenda/iKomitjhini ePhezulu
eSewula Afrika yomuntu wangaphandle oletha
ngenarheni namkha umthengi wangaphandle kufanele
kuyiwe kiyo ukuqinisekisa i-EUC, ngemva kwalapho
i-EUC izakuqinisekiswa miSebenzi ne-Ejensi
yokuJanyelwa kweNarha ngaPhandle yomNyango
weeNdaba zangaPhandle ePitori.
Tjheja: Umthumeli ngaphandle weSewula Afrika
kufanele atjheje. Indlela yesi-2 akusi yindlela
eyenyulwako ebujameni lapho iSewula Afrika
ijanyelwe enarheni yangaphandle ethunyelelwako.
Indlela yoku-1 ngiyo okufanele isetjenziswe
Indlela yesi-3: Ebujameni lapho iSewula Afrika
inganakujanyelwa mumuntu enarheni yothengako
namkha oletha ngenarheni, begodu inarha
yomthengi wangaphandle namkha yoletha
ngaphakathi ayikajanyelwa eSewula Afrika,
thintana nobuZenda/iKomitjhini ePhezulu yenarha
yangaphandle eSewula Afrika obuvunyelweko
enarheni leyo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Regulation of Foreign Military Assistance Act,
1998 (Act 15 of 1998). (UmThetho wokuLawulwa
kokuRhelejwa kwamaJoni wangaPhandle)
The Hague Convention of 5 October 1961.
(IsiVumelwano se-Hague)
Armaments Development and Production Act, 1968
(Act 57 of 1968). (UmThetho wokwEnziwa
nokuKhiqizwa kweenKhali)
Regulation of Foreign Military Assistance Act,
1998 (Act 15 of 1998). (UmThetho wokuLawulwa
kokuRhelejwa kwamaJoni wangaPhandle)
Arms and Ammunition Act, 1969 (Act 75 of 1969).
(UmThetho weenKhali neenThuthumbi)
Teargas Act, 1964 (Act 16 of 1964). (UmThetho
weRhasi eLilisa iiNyembezi)
Non-proliferation of Weapons of Mass Destruction
Act, 1993 (Act 87 of 1993). (UmThetho
wokuNgakhiqizwa ngokuRhaba kweenKhali eziBalala
ngoBunengi)
Nuclear Energy Act, 1999 (Act 46 of 1999).
(UmThetho wamaNdla we-Nuclear)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nawuletha iSitifikhethi somSebenzisi
kwa-Legalisation Section, kuye ngokuthi yoke
imitlolo ilungile, umtlolo uzakuqinisekiswa
kungakapheli imizuzu ema-30.
I-Legalisation Section ivulelwe umphakathi
ukuthoma ngo-08:30 ukufika ngo-12:30 (NgoMvulo -
Lesihlanu).
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Awukalindeleki bona uzalise amaforomo.



[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 351 1582/08

I-adresi yendawo:Chief Directorate Peace and
Security, First Floor, Post Park North Building,
Tulbagh Park, 1234 Church Street, Pretoria




iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 351 1231/2
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Directorate Consular and Agency
Services, Ground Floor, Eikendal Building,
Tulbagh park, 1234 Church Street, Pretoria












Yabuyekezwa kokugcina :16 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuqinisekiswaKweemfundoEzipha.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuqinisekiswa Kweemfundo Eziphasiweko Ebuthelelweni Ledatha Yamarekhodi WabaFundi Wesitjhaba



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Serhelebho Leemali Esikimini SesiTjhaba
So
Isibawo Sokuzitlolisa Kwamathomo Esikhungweni
Sefu
Isibawo Sokulinganiswa Kwamazinga Weemfundo
Ezith
Ukuqinisekiswa Kweemfundo Eziphasiweko
Ebuthelelwe
IRherho lesiTjhaba eliZenzakalelako lokuFunyanwa
k
Ukuzitlolisa njengososayensi wemvelo
wesiphrofetjh
Ukuzitlolisa okukhethekileko njengososayensi
wesip
Iimfuno ezingezelelweko zokutloliswa ezikweni
leSa
Ukuzitlolisa njengososayensi wesiphrofetjhinali
we
Ukudluliswa kwesiqunto sokwalelwa ukuzitlolisa
nje
Isibawo Sokutloliswa Kwesikhungo Sangasese
SeFundo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > Iinkhungo zefundo
ephakamileko




Ukuqinisekiswa Kweemfundo Eziphasiweko
Ebuthelelweni Ledatha Yamarekhodi WabaFundi
Wesitjhaba

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
IPhiko lobuNqophisi: IButhelelo leDatha
yabaFundi lesiTjhaba eSewula Afrika (i-NLRD)
engaphasi kwe-South African Qualifications
Authority (SAQA), inomthwalo wokuphathwa
ngokwe-elektroniki kwelwazi lwe-National
Qualifications Framework (NQF), efaka phakathi
ukubuthelelwa ngokuphaswe mfundi begodu ilwazelo
lifakwe ebuthelelweni ledatha.
Abafundi bayakghona ukuqinisekisa lokho
abakuphasile bona ngokwabo kilelibuthelelo,
begodu nabaqhatjhi bakghona ukuqinisekisa
iimfundo zalabo abafuna umsebenzi. Ngesikhathi
abafundi baqinisekisa iimfundo zabo, bathola
amarekhodi azeleko ngakho koke iPhikweli le-NLRD
elinakho ngabo. Nangabe ezinye iinqhema zifuna
ukuqinisekisa ngeemfundo zomfundi, zifanele bona
zitjho bunqopha ngesibawo sazo (khuyini
okuphasiwe, isikhungo sefundo kanye nelanga).
Ipendulo ye-SAQA manqophana nelwazelo kuzakuba
yi- "found" nanyana "not found" (tholakele
nanyana alitholakali) kilelo lwazi kuphela.
Ilwazi elikhona gadesi
Okuphaswe emayunivesithi ukusukela ngonyaka ka-
1986 ukuya ku- 2002 ngokuzeleko; ilwazi
eliyingcenye kusukela ngo-1965 ukuya ku-1985;
kanye nelwazana elincani laphakathi kwaka- 1900
ukuya ku- 1965.
Okuphaswe emaTekhnikoni kusukela ngonyaka ka-
1999 ukuya ku- 2002.
Iintifikethi eziKulu (zakamatriki) kusukela
ngonyaka ka-1992 ukuya ku- 2003.
Amarekhodi wokuphasiweko athunyelwe
ngabeenkhungo ze-Education and Training Quality
Assurance (iinKhungo zokuQinisekisa iKhwalithi
yeFundo neBandulo zabalawuli beKoro yezeFundo
nebandulo (amaSETA).
(Kuze kube gadesi - yi-Manufacturing,
Engineering and Related Services SETA (MERSETA);
yi- Mining Qualifications Authority (MQA); yi-
Safety and Security SETA (SASSETA); yi- Private
Security, Legal, Correctional Services kanye ne-
Justice SETA (POSLECSETA).)
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yo-South African Qualifications Authority.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Nawufuna ukuziqinisekisela iimfundo eziphasiweko
(isib: umuntu oziqinisekisela ngokwakhe ngaye),
thumela ngeposo ye-elektroniki (e-mail)
imininingwana elandelako emuntwini igama lakhe
elivezwe njengewokuthintanisa ngenzasapha:

Igama elizeleko
Ilanga lamabeletho
Inomboro kamazisi
Ukuqinisekisa iimfundo zomunye umuntu (isib.
Umbawi womsebenzi)

Igama elizeleko
Inomboro kamazisi
Iimfundo eziphasiweko
Isikhungo lapho iimfundo zatholakala khona
(isib. Eyunivesithi nanyana eTekhnikoni)
Ilanga iimfundo ezaphaswa ngalo
Nawuqinisekisa iimfundo zabantu abanengi, qala
esigatjaneni esithi, "Amaforomo azaliswako."
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Qualifications Authority Act, 1995
(Act 58 of 1995) (umThetho wezokulawulwa
kwamaZinga wokuFunda weSewula Afrika)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kuzakuthatha ilanga linye bona isibawo sakho
njengomuntu oyedwa, bona siqinisekiswe, iveke
yinye ukuqinisekisa iimbawo ezinengi.
[Top]
Iindleko
Umuntu ngamunye: R40 ngerekhodi ngalinye
elibawiweko (ukufika kumarekhodi ali- 124)
Ngobunengi: Nangabe ubawa amarekhosi azi- 5000
nanyana ngaphezulu kwalokhu, iindleko zizaba
liranda (R1) ngerekhodi (kusetjenziswa ihlobo
elithileko lokuhlela idatha
[Top]
Amaforomo azaliswako
Nawufuna ukuqinisekisa ngababawi abanengi,
sebenzisa ihlelo ledatha elibekiweko kanye
namakhowudi wedatha. Thola umleyo wedatha kanye
nerhelo lamakhowudi ku-NLRD.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 4315000
Ifeksi:012 431 5039
I-adresi yendawo:South African Qualifications
Authority, Quality Assurance and Development,
Hatfield Forum West, 1067 Arcardia Street,
Hatfield, Pretoria
I-adresi yeposo:Postnet Suite 248, Private Bag
X06, Waterkloof, 0145
E-mail:cradebe@saqa.co.za, yshapiro@saqa.co.za










Yabuyekezwa kokugcina :22 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuqinisekiswaKwelayisenseYoku.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuqinisekiswa kwelayisense yokutjhayela nawungaphetjheya



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokunikela ngesaziso sokuhlongakala
ImiSebenzi namaEjensi wokuJanyelwa kweNarha
eSewul
Ukuqinisekisa iinTifikhethi zomSebenzisi amaEUC
Ukuqinisekiswa kwelayisense yokutjhayela
nawungaph
Ukunikela ubujamo bangokomthethoukuqinisekiswa
kwe
Imisebenzi eyenzelwa amabanjwa weSewula Afrika
abo
Isibawo sesitifikhethi samapholisa sokuvunyelwa
kw


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuvakatjhela ngaphandle kweSewula Afrika >
Imisebenzi eyenzelwa amaphandle





Ukuqinisekiswa kwelayisense yokutjhayela
nawungaphetjheya

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukuqinisekiswa:
Kungaba budisi ukurenta ikoloyi lokha
nawungaphetjheya begodu nawungaphumelela, imali
yetjhorensi ingaba phezulu khulu. Lokhu
kungebanga lokobana ilayisense yokutjhayela
yeSewula Afrika yomHlobo weKarada itjengisa
kuphela ilanga eyakhutjhwa ngalo kodwana ingasi
lokha umnikazi afaneleka kokuthoma
njengomtjhayeli. Ngalokho uyeleliswa ukwenza
isibawo segadangiso kanye neNcwadi
yesiQinisekiso yelayisense yakho yokutjhayela
emNyangweni wezokuThutha ngaphambi
kokuvakatjhela ngaphetjheya nayikuthi uhlose
ukurenta ikoloyi. Ezinye iinarha kungenzeka
zingayamukeli ilayisense yokutjhayela yeSewula
Afrika njengelayisense esebenzako begodu kungaba
kuhle ukwenza isibawo selayisense yokutjhayela
yeentjhabatjhaba kwa-Automobile Association
ngaphambi kokuphuma eSewula Afrika.
UmNyango wezokuThutha, nawufumana isibawo,
ungakhupha igadangiso lelayisense yokutjhayela
yeSewula Afrika okukhulunywa ngayo bewunikele
ngeNcwadi yesiQinisekiso mayelana nokubakhona
kwelayisense.
Ukuvuselelwa:
Kwanjesi akukghonakali ukwenza isibawo
selayisense somHlobo weKarada ungaphetjheya,
njengombana ukukhutjhwa kwayo kuyame ekuhlolweni
amehlo. Kodwana nayikuthi umSewula Afrika
onelayisense yokutjhayela anganikela ngobufakazi
(iphaspoti) bokobana bekangaphetjheya
ngesikhathi sokutjhugululwa, ihlawulo
engezelelweko izakubekwa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuThutha.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Bawa umNyango wezokuThutha (ngomtlolo)
igadangiso neNcwadi yesiQinisekiso selayisense
yokutjhayela yakho.
Isibawo sakho kufanele sifake amagama wakho
azeleko, inomboro kamazisi nemininingwana
yokuthintana (kufaka inomboro yefeksi)
ukukghonakalisa umnyango ukufumana irekhodi
kudathabhesi.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(UmThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Tjheja: Njengomsebenzi womNyango osebenza
ukuqinisekisa amalayisense, umNyango
wezokuThutha uzakuqunta ngamazinga wokusebenza.
[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi
njengombana ziquntwa nguSo/Nomkhandlu.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 309 3722/3759
Ifeksi:012 309 3134/3103/3524
I-adresi yendawo:Department of Transport -
National Office
I-adresi yeposo:Private Bag X64, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :26 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkurhululwaKombungu(2007).2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukurhululwa Kombungu



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ihlahlubo Yokobana Usidisi
Ukutlhogonyelwa Kwepilo Yabomma
Ukurhululwa Kombungu
Ukurhululwa Kombungu
Ukutlhogonyelwa Kwangemva Kokubeletha


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukubeletha > Dealing with Pregnancy





Ukurhululwa Kombungu

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukurhululwa kombungu kupheliswa kokuba sidisi
okungafuneki. Kuneendlela ezinengi zokurhulula
umbungu begodu ungakwazi ukucocisana
nodorhoderakho ngazo.
Ngubani ongarhulula umbungu?
Nanyana ngimuphi umma osidisi ongathandi
ukuragela phambili nokuba sidisi
ngokuzithandela, nanyana ngamabanga aziwa nguye.
Kwenyulwa bona umma lowo ufanele bona abe
nesikhathi esingaphasi kweemveke ezili- 12
zokuba sidisi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezamaPhilo.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Vakatjhela iklinigi yangekhenu nanyana
udorhodera wakho osebenza ngokusemthethweni,
uyokubonisana naye ngekambiso yokurhulula
umbungu.
Ungabawiwa bona uzalise amaforomo nawuya
eklinigi lapho uzakuveza khona amajamo wezepilo
wakho kanye nesikhathi sakho sokuba sidisi.
Uzakuyeleliswa ngaphambi kobana uthathe
igadangweli begodu uzakuyeleliswa godu nangemuva
kokuthatha igadango lokurhulula umbungu.
Udorhodera uzakuhlahluba ukuthola isikhathi
sakho sokuba sidisi.
Udorhodera uzakuyelelisa begodu akubekele
ngendlela ephephileko ongarhulula ngayo umbungu.
Uzakuphiwa ilanga ozakuza ngalo esibhedlela
lapho ukurhululwa kombungu kuzakwenziwa ngalo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Choice on Termination of Pregnancy Act, 1996
(Act 92 of 1996) (UmThetho wokuziKhethela
ngokuRhululwa komBungu)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukurhululwa kombungu kwenziwa ngelanga lelo
ofika ngalo begodu uzakudedelwa bona uye ekhaya
msinyazana ngemva kobana urhelejiwe, ngaphandle
kobana kube nemiraro engaba khona yezepilo.
[Top]
Iindleko
Kunobuncani beendleko obubekwako eenkhungweni
zomphakathi zezepilo. Iinkhungo ezizijameleko
zezepilo zinamanani angalinganiko weendleko
abekiweko abhadelwako..
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo ayatholakala eklinigi nanyana
esibhedlela.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :10 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkutjhadaNgaphasiKomthethoWes.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukutjhada ngaphasi komthetho wesintu



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesitifikhethi somtjhado umtjhado
ngaphand
Isibawo sokutjhada ngaphasi komthetho wesintu
Isibawo sokutlolisa umtjhado wesintu
Ukubonana negqwetha lomndeni
Isibawo sokuvunywa komtjhado wesintu
Ukutjhada ngaphasi komthetho wesintu


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Amatjhebiswano > Umtjhado





Ukutjhada ngaphasi komthetho wesintu

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
UmThetho wemiTjhado yesiNtu waba mthetho
ngomhlaka 15 Novemba 2000. Nayikuthi
bewungaphasi komtjhado wanjesi osebenzako
ngaphasi komthetho wesintu ngaphambi kwelanga
leli, umtjhado wakho uyavunywa ngaphasi
kwalomthetho omutjha. Lokha umyeni sele
anokosikazi odlula munye, yoke imitjhado
iyavunywa ngaphasi kwalomthetho omutjha.
LomThetho godu uvuma imitjhado yesintu eyenziwe
ngaphambi kwalelilanga begodu ubeka imithetho
abantu abatjhada ngaphasi komthetho wesintu
okufanele bayilandele khona imitjhado yabo
izakuvunywa.
Umtjhado wesintu uyavunywa nayikuthi abantu
abatjhada ngaphasi komthetho wesintu
bakhambisene neemfuno ezilandelako:
Bobabili abathinteka emtjhadweni kufanele babe
neminyaka engaphezulu kweli-18
Bobabili abathintekako kufanele bavume ukutjhada
ngaphasi komthetho wesintu
Umtjhado kufanele kukhulunyiswane ngawo,
uthatjelwe bewenziwe ngokuya komthetho wesintu
Amalobolo awasi yinto etlhogekako ekusebenzeni
komtjhado wesintu
Tjheja bona imitjhado le ihlala ivunywa ngaphasi
komthetho wesintu.
Ngifanele kutlolisa umtjhado wami nini?
Nayikuthi wawutjhade ngaphasi komthetho wesintu
ngaphambi komhlaka 15 Novemba 2000, umtjhado
wakho kufanele utloliswe nomNyango weeNdaba
zeKhaya. Nayikuthi wawutjhade ngemva
kokuphasiswa komthetho, kufanele utlolise
umtjhado wakho kungakapheli iinyanga ezintathu
ngemva komtjhado.
ImiTjhado yesiNtu nokutjhada ngokuHlanganyela
iPahla
Yoke imitjhado yesintu eyenziwa ngemva kokuthoma
ukusebenza komThetho iba ngeyokuhlanganyela
ipahla. Lokhu kutjho bona umyeni nokosikazi
banesabelo esilinganako epahleni, imali begodu
lokhu kutjho bona babelana ngazo zoke iinkolodo.
Nayikuthi abathintekako bangathanda bona
umtjhado wabo ube ngewokungahlanganyeli ipahla
kuzakufanela bona benze isivumelwano sangaphambi
komtjhado mayelana nokwabiwa kwepahla
(i-ante-nuptial contract). Nabafuna
ukusitjhugulula ngemva kobana sele batjhadile
kuzakufanela bona benze isibawo eKhotho
ePhakamileko.
Ngaphasi komThetho wemiTjhado yesiNtu ukosikazi
unelungelo nobujamo obulingana nebakababa
ukuqunta bona kwenzekani epahleni. Ukosikazi
othethwe isintu unekghono lokwenza iimvumelwano
ngaphandle kwerhelebho lakababa.
Kwenzekani nayikuthi umyeni wami ufuna ukutjhada
omunye ukosikazi?
Umyeni kufanele enze isivumelwano
esitloliweko/ikontraga ezakubeka bona ngikuphi
okufanele kwenzeke epahleni begodu umyeni
uzakwenza isibawo ekhotho sokuvunywa
kwesivumelwano esitloliweko. Ikhotho kufanele
iqinisekise bona yoke ipahla yabo boke
abokosikazi iyavikelwa.
Kwenzekani nayikuthi sifuna ukwenza umtjhado
ongafuni isonto ngemva komtjhado wesintu?
Nayikuthi umyeni wakho akanabanye abokosikazi,
ungatjhada ngaphasi komthetho womtjhado ongafuni
isonto kanye nomthetho wesintu. Kodwana,
akunamunye phakathi kwenu ozakukghona ukwenza
imitjhado yesintu nomunye umuntu ngesikhathi
nitjhade ngaphasi komthetho womtjhado ongafuni
isonto.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Wena namkha umyenakho angazitlolisa e-ofisini
eliseduze lomNyango weeNdaba zeKhaya.
Kuyeleliswa bona bobabili abathintekako baye
bobabili ukutlolisa umtjhado wabo khona
bazakurhabisa ukutloliswa. Kodwana, nayikuthi
omunye othethene naye uyabhala, ungatlolisa
ngokwakho bewulethe ubufakazi obufaneleko.
Letha incwadi kamazisi (i-ID) begodu zalisa
iForomo A: Application for registration/enquiry
into existence of customary marriage (Isibawo
sokutloliswa/ukubuza ngomtjhado wesintu okhona)
elifuna bona ubeke ilwazi elialndelako:

Iinomboro zabomazisi (i-ID), amagama namalanga
wamabeletho womyeni nokosikazi
Igama lababelethi bomyeini nokosikazi kanye
negama lomrholi wendabuko
Imininingwana yesivumelwano samalobolo/magadi,
kanye
Nabantu ababofakazi emtjhadweni (munye ufakazi
kufanele ajamele umyeni kuthi omunye ajamele
ukosikazi)
Incwadi ebuya emrholini wendabuko namkha
isifungo
Iforomo kufanele liqinisekiswe belitlikitlwe
phambi:

kwesiphathiswa sokutlolisa, namkha
umuntu okhonjiweko, okhonjwe ngokunjalo
Mnqophisi-Mazombe ukwenza imisebenzi ngokuya
kwemithetjhwana.
Isibawo kufanele senziwe esiphathisweni
sokutlolisa namkha umuntu okhonjiweko okufanele
akunikele irasidi lokuvuma ukufumana isibawo
eForomini B: Acknowledgement of receipt of
application for registration of customary
marriage (Ukuvuma ukufunyanwa kwesibawo
sokutloliswa komtjhado wesintu)
Isiphathiswa sokutlolisa namkha umuntu
okhonjiweko uzakudlulisela phambili isibawo
e-ofisini eliseduze lesifunda namkha lesiyingi
lomNyango bona sifakwe erejisteni yokutloliswa
kwesitjhaba.
Uzakunikelwa isitifikhethi sokutloliswa namkha
iForomo C: Customary marriage certificate
(Isitifikhethi somtjhado wesintu).
Gcina isitifikhethi endaweni ephephileko
ngombana siqakathekile.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
The Recognition of Customary Marriages Act, 1998
(Act 120 of 1998) (UmThetho wokuVunywa
kwemiTjhado yesiNtu) nemithetjhwana
ekhambelanako.
Judicial Matters Second Amendment Act, 2001 (Act
44 of 2001) (Utjhugululwe mThetho wesiBili
weTjhuguluko leeNdaba zomThetho)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isitifikhethi esirhunyeziweko sikhutjhwa
khonokho
Isitifikhethi esingakarhunyezwa sithatha iimveke
ezisithandathu ukufika kwezibunane
Isiphathiswa sokutlolisa sizakwazisa nayikuthi
sala ukutlolisa umtjhado wesintu njengombana
kutjhiwo, sibeke amabanga wokwala.

[Top]
Iindleko
Iimali ezilandelako zibhadelwa emNyangweni
weeNdaba zeKhaya:

Iduplikheyithi yesitifikhethi somtjhado wesintu:
R6
Ukuzuma nokwenziwa butjha kwesitifikhethi
somtjhado namkha eminye imitlolo esekelako
mayelana nokutloliswa (Kuye ngokuthi nayifuneka
ukufeza iminqopho yangokomthetho sikhungo
somBuso inikelwa simahla: R40
Ukunikela ngesidzubhulo esibuya erejisteni
yesitifikhethi somtjhado wesintu: R40
Imali ebhadelwako eyi-R10 ibhadelwa
ngabathetheneko emuntwini okhonjiweko mayelana
nesibawo sokutloliswa komtjhado wesintu esenziwe
emuntwini okhonjiweko.
Nawunemibuzo ngeendleko ezithintekako, sibawa
uthintane nama-ofisi weeNdaba zeKhaya (qala
imininingwana engenzasi).

[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala emNyangweni weeNdaba
zeKhaya
Application for registration/enquiry into
existence of customary marriage (Isibawo
sokutloliswa/ukubuza ngobukhona bomtjhado
wesintu)
Acknowledgement of receipt of application for
registration of customary marriage (Ukuvuma
ukufunyanwa kwesibawo sokutloliswa komtjhado
wesintu)
Customary marriage certificate (Isitifikhethi
somtjhado wesintu)
Application for the consent of a commissioner of
child welfare (Isibawo semvumo kakomitjhinara
wezehlalakuhle yabantwana)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Department of Justice: Gender Issues

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 315 1670
Ifeksi:012 315 1960
I-adresi yendawo:Gender Issues, Momentum Centre
, 329 Pretorius Street (c/o Pretorius and
Prinsloo Streets), Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X81, Pretoria, 0001

























Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkutjhugululaImaliYesondlo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukutjhugulula imali yesondlo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukutjhugulula imali yesondlo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukusebenza ngomthetho > Isondlo




Ukutjhugulula imali yesondlo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ihlathululo
Ungabawa ukutjhugululwa kwemali yesondlo
ebhadelwako nayikuthi ayisaneli namkha
awusakghoni ukuyibhadela.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Nayikuthi umumuntu ofumana imali yesondlo:

Yenza isibawo ekhotho kamarhastrada esesiyingini
lapho umuntu obhadela isondlo ahlala khona.
Zalisa iforomo lesibawo elifaneleko bewulilethe,
kanye nestatimende sengeniso nokusetjenziswa
kweemali, esiphathisweni sesondlo.
Nayikuthi umumuntu obhadela imali yesondlo
kodwana awusayikghoni:

Yenza isibawo sokutjhugululwa komlayo e-ofisini
lekhotho kamarhastrada esiyingini lapho ofumana
isondlo ahlala khona.
Zalisa iforomo elifaneleko bewulilethe
esiphathisweni sesondlo.
Letha istatimende esizeleko sengenziso
nokusetjenziswa kweemali, kanye nestatimende
esihlathulula amabanga wesibawo, esiphathisweni
sesondlo kungaqalwa bonyana umumamukeli namkha
umbhadeli wemali yesondlo na. Ikambiso efana
nalokha nawufuna isondlo iyathonywa begodu
izakulandelwa.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Maintenance Act, 1998 (Act 99 of 1998) (UmThetho
weSondlo), nemiThetjhwana ekhambelanako

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Uzakuphathwa ngokulingana nabanye, ngobuntu
nangesithunzi nehlonipho.
Isibawo sakho sizakutjhejwa ngokurhaba
okukghonekako begodu nakuhle.
Yenza isinghonghoyilo ongaba naso ebantwini
abalandelako:

kumPhenyi weZondlo
esiPhathisweni seSondlo
emPhathini weKhotho;
eHlokweni yesiFunda: yobuLungiswa
nokuThuthukiswa komThethosisekelo (Regional
Head: Justice and Constitutional Development)
namkha neSentha yokuSebenza kuHle (Centre of
Service Excellence);
ePhrojekthini yeSondlo yomNyango wesiTjhaba
wobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo;
namkha nobuNqophisi beeNdaba zoBulili.
[Top]
Iindleko
Kuzakuba neendleko ezincani namkha angeze
zabakhona, ngaphandle kwalokha utjherifu abawa
ukubhadelelwa phambili ukukghonakalisa bona
akhuphe umlayo wokuphetha iimfiso zesondlo.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Form A: Application for Maintenance Order
(Isibawo somLayo weSondlo)
Form B: Substitution or Discharge of existing
Maintenance Order (UkuJanyiselelwa namkha
ukuKhutjhwa komLayo oKhona weSondlo)
Form C1: Subpoena in terms of Section (9)(2) of
the Maintenance Act, 1998 (Act No. 99 of 1998)
(UkuDoselwa eKhotho ngokuya kwesiGaba (9)(2)
somThetho weSondlo)
Form C2: Subpoena in terms of Section (9)(2) of
the Maintenance Act, 1998 (Act No. 99 of 1998)
(UkuDoselwa eKhotho ngokuya kwesiGaba (9)(2)
somThetho weSondlo)
Form D: Notification to admit Statements by
Witnesses (IsAziso sokuVunywa kweenTatimende
zaboFakazi)
Form E: Maintenance Order in terms of section 16
of the Maintenance Act, 1998 (UmLayo weSondlo
ngokuya kwesiGaba 16 somThetho weSondlo)
Form F: Notice to make Maintenance Payments on
behalf of person against whom Maintenance Order
was made (IsAziso sokuBhadelwa kweMali yeSondlo
ukwenzela umuntu onikelwe umLayo weSondlo)
Form G: Consent and Maintenance Order in terms
of section 17 read with Section 16 of the
Maintenance Act, 1998 (ImVumo nomLayo weSondlo
ngokuya kwesigaba 17 ofundwa nesiGaba 16
somThetho weSondlo)
Form H: Order by Default and Notice in terms of
Section 18 read with Section 16 of the
Maintenance Act, 1998 (UmLayo ngokuNgaphikiswa
kanye nesAziso ngokuya kwesiGaba 18 esifundwa
nesiGaba 16 somThetho weSondlo)
Form I: Application for Variation/Setting Aside
of an Order by Default in terms of Section 19
(4) of the Maintenance Act, 1998) (Isibawo
sokuTjhugululwa kaNcani/UkuBekelwa ngeQadi
komLayo ngokuNgaphikiswa ngokuya kwesiGaba 19
(4) somThetho weSondlo)
Form J: Notice in terms of Section 19 of the
Maintenance Act, 1998 (IsAziso ngokuya kwesiGaba
19 somThetho weSondlo)
Form K: Application for Enforcement of
Maintenance or other Order in terms of Section
26 of the Maintenance Act, 1998 (Isibawo
sokuSetjenziswa kweSondlo namkha omunye umLayo
ngokuya kwesiGaba 26 somThetho weSondlo)
Form L: Warrant of execution against Property in
terms of Section 27 of the Maintenance Act
(IsiGunyaziso sokwEnza mayelana nePahla ngokuya
kwesiGaba 27 somThetho weSondlo)
Form M: Application for Setting Aside of a
warrant of Execution in terms of section 27(3)
of the Maintenance Act, 1998 (Isibawo
sokuBekelwa ngeQadi kwesiGunyaziso ngokuya
kwesiGaba 27(3) somThetho weSondlo)
Form N: Application for Suspension, Amendment or
Rescission of an Order for the attachment of
Emoluments in terms of Section 28(2) of the
Maintenance Act, 1998 (Isibawo sokuJanyiswa,
ukuTjhugululwa namkha ukuBuyiselwa emVa
kweenLingiso ngokuya kwesiGaba 28(2) somThetho
weSondlo)
Form O: Notices to and by Employer in terms of
Section 29 of the Maintenance Act, 1998 (IzAziso
eziya ku nezenziwe mQatjhi ngokuya kwesiGaba 29
somThetho weSondlo)
Form P: Application for Suspension, Amendment or
Rescission of an Order for the attachment of
Debts in terms of Section 30(2) of the
Maintenance Act, 1998 (Isibawo sokuJanyiswa,
ukuTjhugululwa namkha ukuBuyiselwa emVa komLayo
wokuThunjwa kwePahla ngokuya kwesiGaba 30(2)
somThetho weSondlo)
Form Q: Complaint of Failure to Comply with a
Maintenance Order for purposes of Section 31(1)
of the Maintenance Act, 1998 (IsiNghonghoyilo
sokuBhalelwa kuKhambisana nomLayo weSondlo
ngeminqopho yesiGaba 31(1) somThetho weSondlo)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Department of Justice: Gender Issues

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:Fax: 012 315 1960
I-adresi yendawo:Momentum Building, 329
Pretorius Street (c/o Pretorius and Prinsloo
Streets) Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za


Maintenance Project Manager for children's
maintenance and other maintenance issues

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012- 315 1656/1856/1854/ 1855
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Momentum Building, 329
Pretorius Street (c/o Pretorius and Prinsloo
Streets) Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za









Yabuyekezwa kokugcina :20 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkutlhogonyelwaKwangemvaKokube.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukutlhogonyelwa Kwangemva Kokubeletha



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ihlahlubo Yokobana Usidisi
Ukutlhogonyelwa Kwepilo Yabomma
Ukurhululwa Kombungu
Ukurhululwa Kombungu
Ukutlhogonyelwa Kwangemva Kokubeletha


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukubeletha > Dealing with Pregnancy >
Ukutlhogonyelwa Kwangemva Kokubeletha





Ukutlhogonyelwa Kwangemva Kokubeletha

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukutlhogonyelwa kwangemva kokubeletha lisekelo
olithola kumbelethisi ngemva kokubelethwa
komntwanakho. Ababelethisi bangakutlhogomela
wena kanye nesana lakho baze baneliseke bona
(wena nesana) nisebujameni bepilo obuhle.
Ukutlhogonyelwa kwangemva kokubeletha
kuhlanganisa ukuhlahlubwa kathathu: ihlahlubo
yangemva kokubeletha, ukuhlahlubwa kwesana kanye
nokuhlahlubwa kwesana ngudorhodera wabentwana.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezamaPhilo.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ukuhlahlubwa kwangemva kokubeletha
Umbelethisi uzaku:
hlola izinga lakho lokutjhisa, ukubetha
kwehliziyo kanye nomfutho weengazi, ubuncani
bakhona kanye ngelanga ngesikhathi
usesibhedlela.
bonisana nawe ngokupha isana ukudla begodu
akuphe nesizo elifaneleko lapho kutlhogeka
khona.
qinisekisa bona isibeletho sakho siyabuya.
hlola bona awubanjwa ngamanye amalwelwe.
qinisekisa bona irherho lomzimbakho mazombe
lisebenza kuhle...
bonisana nawe ngokuzithabulula umzimba kwangemva
kokubeletha kanye nokudla, begodu angabuye
akuhlelele bona uyokubonana nodorhodera wokusiza
ukuthabulula amathambo kilabo ababelethako bona
bazokuyelelisa.
Ukuhlahlubwa kwesana
Umbelethisi uzaku:
qala isikhumba sesana kanye nombala ukufunisisa
bona akunamatshwayo wejondisi esaneni.
Amasana kanengi athoma ukutjengisa amatshwayo
wejondisi emalangeni ama- 3 ukuya kwama- 4.
hlahluba isana bona alinamalwelwe athileko.
hlola ikaba yesana ukuqala bona iyaphola na.
Ukuhlahlubwa kwesana ngudorhodera wabentwana
Udorhodera wabentwana uzakuhlahluba amatshwayo
aqakatheke nabanokala khulu esaneni.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Health Act, 2003 (Act 61 of 2003)
(UmThetho wezePilo yesiTjhaba)
Constitution of the Republic of South Africa,
1996 (UmThethosisekelo weSewula Afrika, ka-
1996)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Uzakwemukelwa esibhedlela ama-iri asi- 6 ukuya
kwama- 48 nangabe ukubelethwa komntwana
kungokujayelekileko, phakathi kwamalanga ama- 3
ukuya kwama- 4 nangabe ubeletha ngokusikwa.
(Lokhu kuhluka ukuya ngomuntu nomuntu).
[Top]
Iindleko
Iimbhedlela zomphakathi zibeka ubuncani
obuthileko bemali ezakubhadelwa, kanti-ke
iimbhedlela ezizijameleko zizibekela iimali
ezahlukeneko zokubhadelwa.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo ayatholakala eembhedlela ngesikhathi
wemukelwa begodu kuzakuvulwa nefayili yakho.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :16 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkutlhogonyelwaKwepiloYabomma.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukutlhogonyelwa Kwepilo Yabomma



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ihlahlubo Yokobana Usidisi
Ukutlhogonyelwa Kwepilo Yabomma
Ukurhululwa Kombungu
Ukurhululwa Kombungu
Ukutlhogonyelwa Kwangemva Kokubeletha


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukubeletha > Dealing with Pregnancy





Ukutlhogonyelwa Kwepilo Yabomma

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukutlhogonyelwa ngaphambi/nangemva kokubeletha
Ngesikhathi usidisi, vakatjhela iklinigi
yangekhenu nanyana udorhodera obandulwe
ngefanelo bona ahlole bona isana
elingakabelethwa likhula ngendlela ejayelekileko
na. Kwenyulwa bona uthome ukuhlahlubwa lokhu
ngesikhathi uneemveke ezili- 12 usidisi, kodwana
lokhu kuzakuhluka ngokuya kumma omunye nomunye.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezamaPhilo
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Faka isibawo sokuzokubabona eklinigi yangekhenu
nanyana ukubona umbelethisi, begodu ngelanga
ozakuya ngalo, umbelethisi uzaku:
buza ngomlando wepilo yakho
thatha umfutho wakho weengazi
linganisa ubudisi bakho khona azakuthola i-body
mass index yakho.
hlahluba umhlambuluko wakho ukuthola bona izinga
lamaphrotheyini lingangani, lokho okungaba
sitjengiso se-pre-eclampsia (ubujamo
obukhambisana nokuba sidisi)
thatha amasampula weengazi zakho begodu
angahlela bona kwenziwe i-dating scan ukuthola
isikhathi sakho sokuba sidisi (gestation
period).
zwa isibeletho sakho ukuthola bona ngabe isana
lakho likhula ngendlela efaneleko na.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Health Act, 2003 (Act 61 of 2003)
(UmThetho wezePilo yesiTjhaba)
UmThethosisekelo weSewula Afrika, ka-1996
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuhlahlubwa kuzakuhluka ngokuya kwenye iklinigi
ukuya kwenye, kodwana kwenyulwa bona ngemva
kokuzitlolisa kokuthoma, abomma abasidisi
kokuthoma abazakubeletha ngokujayelekileko
bafanele bona bahlahlubwe kali- 10 ngaphezu
kunabanye, ngaphambi kokubeletha.
Ukuhlahlubwa ngaphambi kokubeletha kufanele bona
kwenziwe eemvekeni zoli- 16, 18-20, 25, 28, 31,
34, 36, 38, 40 kanye neyama- 41 (kuthathwa bona
lapha kusemajameni lapho kungenamiraro khona)..
Abomma asekhe baba nabentwana, begodu ukuba
sidisi kwabo akukahlangahlangani, bafanele bona
bahlolwe kalikhomba esikhathini seemveke ezili-
16, 18-20, 28, 34, 36, 38 kanye nama- 41.
Nangabe awukathabi ngesikhathi eside esiphakathi
nokuvakatjha lokhu, khuluma nombelethisi wakho.
[Top]
Iindleko
Lelihlelo lomsebenzi litholakala simahla
eklinigi yangekhenu. Iimbhedlela zomphakathi
zibeka ubuncani bemali ethileko ebhadelwako.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala eklinigi begodu
uzakwakhelwa ifayili khona uzayisebenzisa
nawubuya godu esikhathini esizako.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :10 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkutlolisaIndawoNjengesenthaY.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukutlolisa indawo njengesentha yezokulima ukwenzela ukubuthelelwa kwezinto zejinethiki



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa itshwayo lokufanisa isilwana
Isibawo sokudluliswa kwetshwayo lokufanisa
isilwan
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzisi womtjhini
w
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuvunywa kwekunzi
Isibawo sokuvuselelwa kokuvunywa kwesilwana bona
s
Isibawo selwazi mayelana nobujamo bobulwelwe
eSewu
Ilwazi ngobujamo bamalwelwe weenlwana
Isibawo sokutloliswa njengehlangano
yokuzalaniswa
Isibawo sesirhunyezo sokubikwa kokuqubuka
kobulwel
Ukutlolisa indawo njengesentha yezokulima
ukwenzel
Isibawo sokuthumela ngaphandle iinlwana
amaembriyo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Ukwenziwa ngcono
kweenlwana nefuyo




Ukutlolisa indawo njengesentha yezokulima
ukwenzela ukubuthelelwa kwezinto zejinethiki

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Indawo lapho kubuthelelwa khona izinto
zejinethiki, zilinganiswe, zisetjenzwe, zipakwe,
zilebulwe, namkha zibekwe, ingatloliswa
njengesentha nayikuthi:
iinghonakalisi ezitjhiwoko ziyatholakala
endaweni leyo
ukusebenza kwesithekniki eendaweni ezinjalo,
okutjho, ukutlhogonyelwa kweenlwana ezigcinwe
lapho, begodu ukubuthelelwa, ukulinganiswa,
ukusetjenzwa, ukupakwa, ukulebulwa nokubekwa
kwezinto zejinethiki, kulawula begodu kuphathwa
mumuntu okhambisana neemfuno ezibekiweko.
indawo ikhambisana nezinye iimfuno ezingabekwa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuLima.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Khupha iforomo ku-inthanethi bewulizalise
ngokubuyelelwe kathathu. Iforomo godu
lingabawiwa emTlolisini wokwEnziwa Ngcono
kweenLwana (Registrar of Animal Improvement).
Iimbawo ezingakazaliswa ngokuzeleko
zizakubuyiselwa kumbawi begodu angeze kwamukelwa
isibopho mayelana nokurarana okungaba khona.
Namathisela imitlolo elandelako eforomini:

Amakhophi amabili weendawo ezithintekako kanye
namaplani anemininingwana yoke.
Imali ebekiweko yesibawo njengetjhege elibhadela
u: Director General: Agriculture
Imali yesibawo godu ingabhadelwa e-akhawuntini
yebhanka elandelako:
Standard Bank
Igatja: Arcadia
inomboro ye-akhawunti: 011219556
Ikhodi yegatja: 000845/010845
Letha iimbawo ku:
The Registrar of Animal Improvement
Private Bag X138
Pretoria
0001
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Animal Improvement Act, 1998 (Act 62 of 1998)
(UmThetho wokwEnziwa Ngcono kweenLwana)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi, njengombana
kobunye ubujamo uthoma ngokuvunywa kweemplani
ngaphambi kokwakhiwa.
[Top]
Iindleko
R3 600
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for registration of premises as a
centre (pdf) (Isibawo sokutloliswa kwendawo
njengesentha)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 319 7424/34
Ifeksi:012 319 7570/7425
I-adresi yendawo:Delpen Building, Cnr Annie
Botha Avenue and Union Street, Riviera, Pretoria
I-adresi yeposo:The Registrar of Animal
Improvement, Private Bag X138, Pretoria, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :26 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkutloliselaUkusebenzisaAmanzi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukutlolisela Ukusebenzisa Amanzi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa isikebhe sokuthiya iimfesi
Isibawo selayisense yesikepe sokuthiya
sangaphandl
Isibawo selayisense yesikebhe sekhaya sokuthiya
Isibawo semvumo yokusebenzisa indawo
yokusetjenzwa
Isibawo semvumo yokuthiya ngomnqopho wokwenza
imal
Isibawo Sesitifikethi Sokwamukeleka Kokuthuthwa
Ka
Faka Isibawo Sesitifikethi Sokwamukelwa
Ekuphathen
Isibawo selungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba
Isibawo semvumo yokumayina
Isibawo selungelo lokumayina
Ukutlolisela Ukusebenzisa Amanzi
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
yokurhatjha yomdumo onamandla amancani
Isibawo seLayisense yomSebenzi wokuRhatjha
wokuNge
Isibawo selayisense yomsebenzi womphakathi
wokurha


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Isibawo semvumo
namkha ilayisense




Ukutlolisela Ukusebenzisa Amanzi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Boke abasebenzisi bamanzi, abangatholi amanzi
avela kumphakeli-misebenzi, kurhulumende
wendawo, ibhodo yezamanzi, ibhodo yezokusezela,
ihlelo lakarhulumende lezamanzi nanyana
umphakeli omunye nomunye ophakela ngobunengi,
bazakufanele bona bazitlolisele ukusebenzisa
amanzi kwabo kumNyango weenDaba zamaNzi
nezamaHlathi (i-DWAF). Laba basebenzisi bamanzi
bafanele khibe basebenzisa amanzi ngaleminqopho:
ukusezela/ ukuthelelela
iminqopho yezokumayina
ukusebenzisela zamabubulo
indawo yokupha ifuyo ukudla
okunye nokunye ukusetjenziswa okuvezwe ku-
General Authorisation (Iingunyazo Mazombe)
ngokuya kwesiGaba sama- 39 se-National Water Act
of 1998 (umThetho wesiTjhaba wezamaNzi).

Eminye imisebenzi yezamanzi efanele bona
itloliswe, ibala hlangana nokhunye lokhu:
Ukulahlwa kweensila nanyana amanzi aneensila.
Ukutjhugululwa kwetjhuba elilandelwa milambo
nemilanjana nanyana ukutjhugululwa
kwengaphakathi nanyana amavali namkha amatshwayo
wokukhamba kwamanzi
Ukubulungwa - Omunye nomunye umuntu obulunga
amanzi bona enze okuthileko ngawo (okungaba
kusezela, ukuwasebenzisa ngendlini,
ukuwasebenzisa ebubulweni, kwezokumayina, ipilo
yezamanzi, ukufuya iinhlambi, imidlalo
yezamanzi, ukuwathanda nje, ukuwasebenzisa
eentonini, ukwenza indawo ibe yihle, ukudlala
igalfu,njll.) khibe uwathatha phezu kwehlabathi
yenarha la azigijimela khona, awadosa ngaphasi
kwehlabathi nanyana avela esiyalwini atleleza
ngaphezu kwe- 10 000 wamakhyubhikhi-mitha
nanyana lapho indawo yamanzi nayiphakela
ngokwezinga elizeleko yeqa isamba sehekthara
linye enarheni engeyomuntu nanyana okuhlezi kiyo
umuntu nanyana ihlangano engenamvumo.
Amagadango wokuphungula ukutleleza kwemilanjana
ngomnqopho wokutjala imithi (i-afforestation) -
Koke ukutjalwa kwemithi ngeminqopho yebhizinisi,
kubalwa nokutjalwa kwemithi mphakathi ngomnqopho
webhizinisi, okwenzeka ngaphambi kwaka- 1972,
kufanele bona kutloliswe. Abanikazi bamahlathi
abaneemvumo ezakhutjhwa ngokuya kwe-Forestry Act
(umThetho wezamaHlathi), abatlhogi bona
bazitlolise, ngombana sizabathumela iincwadi
zokuzitlolisa ezizalisiweko, khona
bazakutjhugulula, batlikitle begodu bazibuyisele
kumnyango.
Ukusetjenziswa baphathi beendawo kanye nabanye
abaphakela ngobunengi, basebenzisa imithombo
kanye nemisebenzi yabo yokuhlambulula amanzi.
Imisebenzi elawulwako, efana nokusezela/
nokuthelelela ngeensila, ukuphehlwa kwamandla
wegezi ngamanzi, ukuhlela kuhle nge-athmosfiye
nanyana ukuphehla kabutjha ihlabathi eginya
amanzi.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weenDaba zamaNzi nezamaHlathi.
[Top]



Amagadango okufanele alandelwe
Thola indlela yokusebenzisa kuhle amanzi ngoku:
Zalisa amaforomo afaneleko ngokusizwa
siphathiswa sesifunda
Thumela amaforomo e-ofisini langekhenu le-DWAF,
akhambisane nalemitlolo elandelako:
Imininingwana yombawi.

Ipahla leyo lapho amanzi asetjenziswako la,
akhona.
Imininingwana yomnikazi wepahla.
Isifungo sombawi.
Isifungo somnikazi wepahla.
Imininingwana yokuthunyelwa kwe-akhawunti.
Ikhophi eqinisiweko kamazisi.
Ikhophi eqinisiweko yobunikazi bepahla.
Ikhophi eqinisiweko yesivumelwano
sokuqhatjhiselana.
Isifungo sokukhambisana neemfuno zoke
zemisebenzi eyahlukeneko ebawiwako.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Water Act, 1998(Act 36 of 1998)
(UmThetho wesiTjhaba wezamaNzi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yokutlolisa izakuthatha inyanga yinye.
[Top]
Iindleko
R114 (Imali le izakusebenza kwaphela eembaweni
zamalayisensi)
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo weembawo ayatholakala ema-ofisini
weemfunda we-DWAF.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :22 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkutloliswaKoku-adoptha(2007).2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukutloliswa koku-adoptha



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukutloliswa kokuadoptha
Isibawo sokuadoptha umntwana
Isibawo sokuadoptha umntwana okhuliswako
Imvumo nokubuyiselwa emva kwemvumo yokuadoptha
yom
Isaziso sokusulwa isibawo sokubuyiselwa emva
komla


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukuba mbelethi > Ukuadoptha umntwana




Ukutloliswa koku-adoptha

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Uku-adoptha kubekwa komntwana etlhogomelweni
lasafuthi lomuntu okungasimbelethi wakhe
weengazi namkha lomondli. Uku-adoptha kunikela
ngepilo yasafuthi namkha enzinzileko emntwaneni
ebekungenzeka angabi nayo.
Uku-adoptha hlangana kweenarha kulokha umntwana
a-adopthwa mumuntu namkha abantu ababuya kwenye
inarha.
Iinjamiso mayelana nekambiso yoke yoku-adoptha
zisebenza eKhotho yabaNtwana, ama-ejensini
woku-adoptha nebabelethini aba-adopthako.
Iinjamiso mayelana nomsebenzi woku-adoptha
hlangana kweenarha usebenza emaklayentini
wekhaya newangaphandle anemibuzo, ama-ejensini
avunyelwe ngokomthetho neemphathimandleni
zezinye iinarha.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ukutlolisa njani uku-adoptha:
Zalisa iforomo e-ofisini eliseduze
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle namkha eKhotho
yabaNtwana.
Isibawo sakho sizakuhlolwa ukufaneleka kwakho
njengombelethi o-adopthako.
Nayikuthi isibawo sakho siyaphumelela,
uKomitjhinara wezeHlalakuhle uzakukhupha umlayo
woku-adoptha.
Ngemva kobana uKomitjhinara akhuphe umlayo
woku-adoptha, imitlolo ithunyelwa kumTlolisi
woku-Adoptha bona kutloliswe.
UmTlolisi woku-Adoptha khonokho uzakukhupha
ikhophi eqinisekisiweko yoku-Adoptha.
Imibuzo kufanele iqaliswe kumTlolisi
woku-Adoptha, begodu kufanele ifake ilwazi
elilandelako:

Igama loku-adopthwa namkha igama lamabeletho
laloyo o-adopthwako
Inomboro kamazisi namkha ilanga lamabeletho
laloyo o-adopthwako
Amagama wababelethi aba-adopthako namkha amagama
wababelethi beengazi
Imininingwana ezeleko yobuzako
Uku-adoptha hlangana kweenarha:
UmNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
mGunyazi oPhakathi eku-adoptheni okuphakathi
kweenarha begodu imibuzo kufanele iqaliswe kiwo.
ISewula Afrika yenze iimvumelwano neenarha
zangaphandle mayelana noku-adoptha hlangana
kweenarha. Ngokuya kwaleziimvumelwano, iSewula
Afrika yinarha kuphela ethumelako.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Child Care Act, 1983 (Act 74 of 1983) (UmThetho
wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana) nemithetjhwana
yawo
The new Children's Bill (UmThethomlingwa omutjha
wabaNtwana)
The Hague Convention on the Protection of
Children and Co-operation in respect of
Inter-Country adoption (IsiVumelwano se-Hague
sokuVikelwa kwabaNtwana nokuBambisana mayelana
noku-Adoptha Hlangana neeNarha)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yokwenza isibawo ingaba yide, kuye
ngokurarana kwekambiso.
Nawunemibuzo ngalokhu, thintana namakhotho
wabantwana afaneleko namkha iinhlangano
ezirhelebha abatlhagako.

[Top]
Iindleko
Nawunemibuzo ngeendleko, thintana nama-ejensi
woku-adoptha afaneleko, amakhotho wabantwana
nama-ofisi wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala e-ofisini eliseduze nawe
lokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.

[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:National
IdorobhaPretoria
Umtato:012 312 7635
Ifeksi:012 323 3733
I-adresi yendawo:National Department of Social
Development, HSRC Building, 134 Pretorius
Street,
I-adresi yeposo:Private Bag X901, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :15 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkutloliswaKwamabelethoSekudlu.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukutloliswa kwamabeletho sekudlule isikhathi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukutloliswa kwamabeletho sekudlule isikhathi
Isibawo sokutlolisa amabeletho
Ukugonywa ukuendwa Kwabentwana


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukubeletha > Ukutlhogonyelwa komntwana





Ukutloliswa kwamabeletho sekudlule isikhathi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukutloliswa kwamabeletho sekudlule isikhathi
kulokha ukubelethwa komuntu kutloliswa sekuphele
unyaka ngemva kokubelethwa. Ukutloliswa
sekudlule isikhathi kungaziswa enyakeni munye
kodwana kube ngaphasi kweminyaka elitjhumi
nahlanu yobudala namkha ngemva kweminyaka
elitjhumi nahlanu.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weeNdaba zeKhaya.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-24/1 lamabeletho
atloliswe ngemva konyaka munye kodwana ngaphasi
kweminyaka elitjhumi nahlanu.
Zalisa iforomo lesibawo BI-24/15 lamabeletho
atloliswe ngemva kweminyaka elitjhumi nahlanu.
Zalisa incwadi yesifungo BI-288.
Letha imitlolo elandelako:

Ikhophi eqinisekisiweko yencwadi yokuzazisa
yakanina nayikuthi ababelethi abakatjhadi begodu
uyise akavumi ukuba mbelethi. Nakungasinjalo,
nayikuthi uyise weengazi uvuma ukuba mbelethi,
amakhophi aqinisekisweko weencwadi zokuzazisa
zababelethi ayafuneka. Nayikuthi utjhade nonina
weengazi, amakhophi aqinisekisweko weencwadi
zokuzazisa zababelethi kanye nesitifikhethi
somtjhado ayafuneka namkha.
Isitifikhethi esibuya esibhedlela namkha ekhaya
lokubelethisa lapho umntwana abelethelwa khona.
Isitifikhethi kufanele sitlikitlwe mumuntu
ophetheko (uSupharintende namkha uMeyithroni)
begodu kufanele sibe negama langokomthetho
lesikhungo nestempe esinelanga.
Isiqinisekiso semininingwana yomntwana
njengombana itholakala erejisteni yesikolo
namkha esitifikhethini sesikolo okufunda kiso
umntwana esitlikitlwe nguHlokokulu.
Isiqinisekiso kufanele sibe nenomboro
yakahlokokulu ekhasini langokomthetho
elinetshwayo lesikolo elinestempe sangokomthetho
sesikolo esinelanga.
Isitifikhethi sokubhabhadiswa komntwana,
nayikuthi sikhutjhwe kungakapheli iminyaka
emihlanu yokubelethwa.
Nayikuthi ababelethi abatholakali, incwadi
yesifungo yesihlobo esiseduze ubuncani bakhona
esineminyaka elitjhumi ubudala kunomtwana,
nesazi kuhle imininingwana yamabeletho yomntwana
begodu kufanele siqinisekise ukwaziwa komntwana
nobujamo bakhe.
Istatimende esibuya emuntwini onelwazi
ngababelethi bombawi. Lomuntu godu kuzakufanela
aphekelele umbawi e-ofisini leeNdaba zeKhaya
lapho umbawi kanye nalomuntu kuzakukhulunyiswana
nabo ngokwehlukana.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Births and Deaths Registration Amendment Act,
1997 (Act 67 of 1997) (UmThetho wokuTloliswa
kwamaBeletho nokuHlongakala)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iinyanga ezintathu ukuya
kwezisithandathu.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for a birth certificate, bi-154.pdf
(Isibawo sesitifikhethi samabeletho)
Notice of birth, BI-24 (Isaziso samabeletho)
Late registration of birth affidavit, BI-288
(Incwadi yesifungo yokutloliswa kwamabeletho
sekudlule isikhathi)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :20 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkutloliswaKweenhlanganoZokukh.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukutloliswa KweenHlangano ZokuKhandela ImiLilo: Iinhlangano ZokuKhandela ImiLilo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokutloliswa KwesiKhungo SangaSese
SeFundo
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isaziso samatjhuguluko esitatimendeni
sokusungula
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Ukuzitlolisa NjengeSikimu SokuSiza KwezamaPhilo
Isibawo sokutjhugulula iclose corporation ibe
yika
Isibawo sokutlolisa ikampani enobunikazi
bezabelo
Isibawo sokutlolisa ikampani yangeqadi
Isibawo sokutlolisa ikampani engaphandle
kwenarha
Isibawo sokubuyiswa kweclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa ikampani yomphakathi
Ukutloliswa KweenHlangano ZokuKhandela ImiLilo
Iin
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Isibawo sokutjhugulula ikampani ibe yiclose
corpor


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukutlolisa ibhizinisi





Ukutloliswa KweenHlangano ZokuKhandela ImiLilo:
Iinhlangano ZokuKhandela ImiLilo
Irherho lokuPhatha ukuTloliswa (i-FPARMS)

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Zoke iinHlangano zokuKhandela imiLilo zifanele
bona zitloliswe nomNyango weenDaba zamaNzi
nezamaHlathi (i-DWAF).
Ababawi abafuna ukuzitlolisa bangalindeleka bona
bazalise iimfuno ezithileko, ngaphambili nanyana
ngemuva kokuzitlolisa. Lokhu kubala hlangana
nokhunye iinjamiso ezitlolwe esitjhugululweni
somthethosisekelo weHlangano.
Yinye kwaphela iHlangano yokuKhandela imiLilo
engatloliswa endaweni ethileko, ngayinye.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango weenDaba zamaNzi nezamaHlathi.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thola i-Form1: Application for registration of a
fire protection association (Isibawo sokutlolisa
ihlangano yezokukhandelwa kwemililo) kumNyango
weenDaba zamaNzi nezamaHlathi (i-DWAF).
Zalisa iforomo bese ulisa ema-ofisini we- DWAF
wangekhenu.
Isibawo sakho sizakuhlolwa begodu nangabe
siyemukelwa, umnyango uzakwazisa bona uzalise i-
Form 2: Application for the registration of a
fire protection association (Isibawo sokutlolisa
ihlangano yezokukhandelwa kwemililo).
Zalisa begodu use i-Form 2ema-ofisini wangekhenu
womNyango weenDaba zamaNzi nezamaHlathi.
Isibawo sakho sizakutjhejwa godu, nangabe
sitholakala semukeleka, umnyango uzakukukhupha
ukunikele isitifikethi sokutloliswa.
Isibawo sakho sokuzitlolisa sifanele bona
simumathe imininingwana elandelako:

Imininingwana yehlangano leyo efuna ukutloliswa
njengehlangano yezokukhandelwa kwemililo.
Imininingwana yomuntu ofaka isibawo sehlangano
leyo efuna ukutloliswa njengehlangano
yezokukhandelwa kwemililo.
Isifungo sokobana akunamnikazi otjhiywe
ngaphandle ngamabomu, emihlanganweni nanyana
ekubonisaneni okumayelana nokwakhiwa kwehlangano
yokukhandela imililo leyo.
Imininingwana yendawo elawula ihlangano leyo
efuna ukuzitlolisa.
Isifungo sokobana ayikho enye ihlangano
yezokukhandelwa kwemililo ezakuhlonywa nanyana
ekhona endaweni leyo ihlangano le efuna
ukuzitlolisa, ikhona.
Isifungo somuntu ofaka isibawo sokutloliswa
kwehlangano le yezokukhandelwa kwemililo.
Isiphakamiso somjameli ofaneleko karhulumende
wendawo/ kamasipala
Isiphakamiso somjameli wesifunda womnyango
weendaba zamanzi nezamahlathi.
Isifungo sakamnqophisi omkhulu wesifunda
womnyango weendaba zamanzi nezamaHlathi.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Veld and Forest Fires Act, 1998 (Act
101 of 1998)(umThetho wezemiLilo yomMango kanye
namaHlathi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kuzakuthatha amalanga womsebenzi ama- 30
ukutjheja isibawo sakho nokutlolisa ihlangano,
nangabe yoke imininingwana efunekako ifakiwe.
[Top]
Iindleko
Ihlelo lemisebenzeli, uzakwenzelwa lona simahla.
[Top]
Amaforomo azaliswako
I-Form 1: Application for registration of a fire
protection association (MSWord format - 439K)
(Isibawo sokutlolisa ihlangano yezokukhandelwa
kwemililo) (Singehlelo le-MSWord - 439K)
I- Form 2: Application for the registration of a
fire protection association (MSWord format -
536K) (Isibawo sokutlolisa ihlangano
yezokukhandelwa kwemililo) (Singehlelo
le-MSWord - 439 K)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuvikelaAbantwanaAbasolwaNgo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuvikela abantwana abasolwa ngobulelesi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukuvikela abantwana abasolwa ngobulelesi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukusebenza ngomthetho > Ukubotjhwa




Ukuvikela abantwana abasolwa ngobulelesi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
UmNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo urhelebha ukuvikela isithunzi
nokuphila kuhle kwabantwana abasemrarweni
nomthetho. Irherho lezomthetho labantwana
litjheja abantwana abaneminyaka esuka kweli-7
ukufika kweli-18 abasolwa ngobulelesi. Umthetho
uyamukela bona abantwana abafike eminyakeni
eli-7 kodwana abangakabi ukufika kweli-14
abanakghono lokwenza ubulelesi, ngalokho ubeka
isibopho sokutjengisa bona kunjalo kuRhulumende.
Isithunzi somntwana kanye nokuphila kuhle kwakhe
kufanele kuvikelwe ngazo zoke iinkhathi
ngesikhathi sokubotjhwa. Nayikuthi umntwana
wenze ubulelesi obuncani, ipholisa kufanele
lisebenzise ezinye iindlela zokubopha, ezifana
nokutjhaphulela umntwana etlhogomelweni
lababelethi bakhe namkha emuntwini omdala
ofaneleko, namkha ukumnikela isaziso
esitloliweko sokuvela ekhotho ngelanga
elithileko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yeKambiso yesiTjhaba yesiKhatjhana yokuPhathwa
kwabaNtwana abasaLinde ukuVela eKhotho
(i-Interim National Protocol for the Management
of Children Awaiting Trial.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Nayikuthi umntwana ubotjhwe lipholiswa, thintana
nesiphathiswa esigada iimbotjhwa (i-probation
officer) emNyangweni wokuThuthukiswa
kwezeHlalakuhle, isisebenzi sezehlalakuhle,
umtjhutjhisi womphakathi e-ofisini yekhotho
kamarhastrada, iBhodo yeRhelebho lezomThetho
namkha eSentha yeRhelebho loBulungiswa
babaNtwana (i-One Stop Child Justice) msinyana.
Yenza istatimende esifungelweko namkha utjho
ngaphasi kwesifungo okwenzekileko. Ipholisa,
igqwetha, isisebenzi sezehlalakuhle namkha
umtjhutjhisi uzakurhelebha ukwenza isifungo
lesi.
Nayikuthi kufanele, isiphathiswa esiphethe
umlandu sizakulandela amagadango afaneleko
ukuqinisekisa bona umntwana ususiwe erherwheni
elizeleko lobulelesi.
Umntwana angatjhatjhululwa abekwe etlhogomelweni
lababelethi/umbelethi namkha lomnikeli
wetlhogomelo namkha abekwe endaweni yokuphepha
bekube kulapho kuzakubanjwa ukulalela.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
The International Convention on the Rights of
the Child (IsiVumelwano seenTjhabatjhaba
samaLungelo wabaNtwana)
The African Charter on the Rights and Welfare of
the Child (ITjhata ye-Afrika ngamaLungelo
neHlalakuhle yomNtwana)
UmThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika
ka-1996, isiGaba 28(1)(g)
Criminal Procedure Act, 1977 (Act 51 of 1977),
Section 290 (UmThetho weKambiso yobuLelesi,
isiGaba 290)
Criminal Procedure Second Amendment Act, 1997
(Act 85 of 1997) (ITjhuguluko lesiBili lomThetho
weKambiso yobuLelesi)
The Interim National Protocol for the Management
of Children Awaiting Trial (IKambiso yesiTjhaba
yesiKhatjhana yokuPhathwa kwabaNtwana abasaLinde
ukuVela eKhotho)
The Child Justice Bill, 2002 (Bill 49 of 2002)
(UmThethomlingwa woBulungiswa bomNtwana)
ImiThetjhwana ekhambelana nalemiThetho

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Endabeni enye nenye ephathelene nomtwana,
ikareko yomntwana iqakatheke ukudlula enye into.
Ukuvalela umntwana kufanele kwenziwe
njengegadango lokugcina.
Umntwana angavalelwa kuphela isikhathi
esifitjhani. Nayikuthi uvalelwe, unelungelo
lokugcinwa ngokuhlukana nabantu abaneminyaka
eli-18, kanye nelungelo lokuphathwa nokugcinwa
ebujameni obufanele iminyaka yakhe.
Nayikuthi ucabanga bona elinye lamalungelo la
liyephulwa, kufanele uthintane negqwetha lakho
msinyana, isisebenzi serhelebho lezomthetho,
isiphathiswa esigada iimbotjhwa namkha
isiphathiswa sezehlalakuhle namkha umtjhutjhisi
womphakathi.

[Top]
Iindleko
Nayikuthi uqatjha igqwetha, kuzakufanela bona
umbhadele ngemali yakho.
Nayikuthi ubawa irhelebho lezomthetho, ingeniso
yakho izakuqunta bona uzakubhadeliswa namkha
njani.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Ipholisa, igqwetha, isisebenzi sezehlalakuhle
namkha umtjhutjhisi uzakwenza incwadi yesifungo
ngokusebenzisa istatimende sakho.

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Department of Justice Court Services Branch

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 315 1998/012 315 1259
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Department of Justice, Court
Services Branch, Momentum Centre, 329 Pretorius
Street (c/o Pretorius and Prinsloo Streets),
Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za









Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape


















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.Ukuvowuda.2007-05-18.nr.txt</fn>




Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuzitlolisela ukuvowuda
Ukuhlola bona ingabe igama lakho liyavela
erhemeni


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ubakhamuzi > Ukuvowuda





National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 ...
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Election House, 260 Walker
Street, Sunnyside, Pretoria


Web:www.elections.org.za









Yabuyekezwa kokugcina :unavailable
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuvuselelwaKwelayisenseYekolo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuvuselelwa kwelayisense yekoloyi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

lsibawo semvumo nenomboro yokuthengiswa
kwekoloyi
Isibawo sokuhlukaniswa okukhethekileko mayelana
ne
lsibawo sokubuyisela imali yelayisense
lsibawo sokutloliswa komenzi
Isibawo selayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yeplada enegama lakho
Nivhadzo ya tshanduko ya vhue kana u rengiswa ha
g
Isibawo somtlolo weduplikheyithi welayisense
yekol
Ukuqinisekisa amatjhuguluko wemininingwana
yekoloy
Ukuvuselelwa kwelayisense yekoloyi
Isibawo senomboro yokutloliswa kwethrafigi
ication
Isaziso sokutjhuguluka kwemininingwana yomnikazi
t
Isibawo sencwadi yesigunyazo mayelana nekoloyi
Isibawo sokutloliswa kwekoloyi
Isibawo sokusula ukutloliswa kwekoloyi


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Ukutloliswa kwekoloyi





Ukuvuselelwa kwelayisense yekoloyi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Zoke iinkoloyi ezisebenza eendleleni zomphakathi
kufanele kuvuselelwe amalayisense wazo njalo
ngonyaka. Kumsebenzi womnikazi wekoloyi
ukuqinisekisa bona ilayisense yekoloyi
iyavuselelwa. Ukubhalelwa kuvuselela ilayisense
kuzakuba nomphumela wokuhlawuliswa.
Kunesikhathi sokurhawukelwa samalanga ama-21
kubanikazi beenkoloyi abangakavuseleli
amalayisense weenkoloyi zabo aphelileko.
Isikhathi sokulitjalelwa sibalwa ukuthoma
ngelanga lokuphela kwelayisense elisediskini
yelayisense lanjesi. Ukuvuselelwa kwamalayisense
kufanele kwenziwe emagunyeni wokutlolisa lapho
ikoloyi yanikelwa ilayisense khona.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango wezokuThutha
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo MVL1, Application for motor
vehicle licence (Isibawo selayisense yekoloy)i
e-ofisini eliseduze lethrafigi.
Letha incwadi kamazisi nencwadi yesaziso.
Bhadela imali yokuhlolwa kwelayisense ebekwe
esazisweni.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of 1996)
(umThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mhlokho.
[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi
njengombana ziquntwa nguSo/Nomkhandlu.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for motor vehicle licence (MVL1)
(Isibawo selayisense yekoloyi) litholakala
e-ofisini eliseduze lethrafigi.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :11 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuvuselelwaKwelayisenseYokutj.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuvuselelwa kwelayisense yokutjhayela



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo selayisense yabasafundako
Isibawo selayisense yokutjhayela yesikhatjhana
Isibawo semvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali
Isibawo selayisense yokutjhayela
Isibawo sokurweyilwa kwelayisense yokutjhayela
yan
Ukuvuselelwa kwelayisense yokutjhayela
Isibawo sokujanyiselelwa kwelayisense yekoloyi
ela


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Zokuthutha > Amalayisense wokutjhayela




Ukuvuselelwa kwelayisense yokutjhayela

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ilayisense yokutjhayela yakho yekarada isebenza
iminyaka emihlanu ukuthoma ngelanga eyakhutjhwa
ngalo begodu kufanele ivuselelwe ngemva
kwalesisikhathi. Nanyana ilanga lokuphela livela
elayisensini, isaziso sokuvuselelwa
sizakuthunyelwa kuwe ngeposo.
Ungavuselela ilayisense yakho kwesinye nesinye
isikhathi ngaphambi kobana iphele. Ilayisense
etja isebenza iminyaka emihlanu ukuthoma
ngelanga lokuvuselelwa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo
mNyango wezokuThutha
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Ungavuselela ilayisense yakho kwenye nenye
isentha yokuhlolela ukutjhayela enarheni,
kodwana kuzakufanela bona uzokuthatha ikarada
lakho esentha yona leyo.
Zalisa iforomo DL1, Isibawo sokuvuselelwa
kwelayisense yokutjhayela e-ofisini eliseduze
lethrafigi.
Letha imitlolo elandelako:

INcwadi kaMazisi, umazisi wesikhatjhana, ikarada
lelayisense yakade namkha iphaspoti yeSewula
Afrika.
Iinthombe ezimbili zakamazisi ezinzima
nokumhlophe
Imali ebhadelwako
Tjheja: Angeze kufuneke bona wenze ukuhlolelwa
ilayisense yokutjhayela, kodwana uzakuhlolwa
amehlo. Nayikuthi ukubona kwakho kumbi khulu
kunalokha nawunikelwa ilayisense, ubujamo
obutjha kuzakubekwa elayisenseni yakho.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
The National Road Traffic Act, 1996 (Act 93 of
1996) (UmThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ilayisense yakho etja yokutjhayela izabe
ilungile eemvekeni ezisithandathu.



[Top]
Iindleko
Iindleko zihluka iphrovinsi nephrovinsi
njengombana ziquntwa nguSo/Nomkhandlu.



[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for driving licence DL1 (Isibawo
sokuvuselewa kwelayisense yokutjhayela)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :19 July 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuyeleliswaKwangaphambiKokube.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuyeleliswa Kwangaphambi Kokubeletha



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukuyeleliswa Kwangaphambi Kokubeletha


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukubeletha > Irhelebho lezengqondo





Ukuyeleliswa Kwangaphambi Kokubeletha

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukuhlahluba okwenziwa ngaphambi kokubeletha
kupha ababelethi ilwazi abalitlhogako khona
bazakwazi ukuthatha iinqunto ezifaneleko
ezakhelwe phezu kwelwazi lamambala manqophana
nokuba sidisi lokhu. Ihlahlubo yangaphambi
kokubeletha yenziwa ngokuhlahluba amasele
wombungu, iinkhunjana ze-amniyo ukuhlola bona
ingabe kukhona okungenzeka bona akukhambi kuhle
embungwini. Ababelethi bazakwaziswa ngobujamo
bomntwanabo ongakabelethwa khona bazakuthatha
isiqunto ngokuba sidisi lokho, nakwenzeka bona
kube khona okungakhambi kuhle.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezamaPhilo.

[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Vakatjhela udorhoderakho wezamaphilo.
Iinhlahlubo zizakwenziwa ukuhlola iingozi
ezingaba khona esaneni elingakabelethwa.
Uzakunikelwa imiphumela kanye nokuyeleliswa,
nakutlhogeka .
[Top]
Imithetho esetjenziswako
National Health Act [No. 61 of 2003]
Choice on termination of pregnancy act, 1998
(Act 113 of 1998). (UmThetho wokuziKhethela
ngokuRhululwa komBungu)
UmThethosisekelo weSewula Afrika, ka- 1996
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuyelelisa kwenziwa kuthrayimesta (esikhathini
sokuleya khulu) sokuba sidisi, khona kuzakuthi
nakunezinto ezingakhambi kuhle, ababelethi
bazakuba nesikhathi esaneleko sokuthatha
isiqunto sokobana bathanda ukuragela phambili
nokuba sidisi lokho nanyana bakhetha ukurhulula
umbungu lowo.
[Top]
Iindleko
Lomsebenzi utholakala simahla eklinigi
yangekhenu kodwana iimbhedlela zingabeka
ubuncani bemali engabhadelwa .
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo ayatholakala eembhedlela nemaklinigi .
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuzitlolisaNjengesikimuSokusi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuzitlolisa NjengeSikimu SokuSiza KwezamaPhilo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokutloliswa KwesiKhungo SangaSese
SeFundo
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa iclose corporation iCC
Isaziso samatjhuguluko esitatimendeni
sokusungula
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Ukuzitlolisa NjengeSikimu SokuSiza KwezamaPhilo
Isibawo sokutjhugulula iclose corporation ibe
yika
Isibawo sokutlolisa ikampani enobunikazi
bezabelo
Isibawo sokutlolisa ikampani yangeqadi
Isibawo sokutlolisa ikampani engaphandle
kwenarha
Isibawo sokubuyiswa kweclose corporation iCC
Isibawo sokutlolisa ikampani yomphakathi
Ukutloliswa KweenHlangano ZokuKhandela ImiLilo
Iin
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli weCIPRO
Isibawo sokutjhugulula ikampani ibe yiclose
corpor


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuthoma ihlangano namkha ibhizinisi >
Ukutlolisa ibhizinisi




Ukuzitlolisa NjengeSikimu SokuSiza KwezamaPhilo


Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
UMtlolisi weenKimu zokuSiza kwezamaPhilo
uzakutlolisa isikimu sezamaphilo nangabe
uyeneliswa kukobana isibawo sakhona sikhambisana
neenjamiso ze-Medical Schemes Act of 1998
(UmThetho weenKimu zamaPhilo). Isikimu
sizakutloliswa ngokuvumelana nomKhandlu weenKimu
zokuSiza kwezamaPhilo, begodu iinjamiso kanye
nemithetjhwana yakhona efaneleko izakubekwa bona
isebenze.
Akunasikimu sokusiza kwezamaphilo
esizakutloliswa ngaphasi kwalesi sigatjana
ngaphandle kobana umKhandlu weenKimu zokuSiza
kwezamaPhilo uzinelisile ngokuthi:
amalunga webhodi yama-trustees kanye nesikhulu
esiphetheko sesikimu esihlongozwako, kubabantu
abafanele begodu balungele ukungabamba
iinkhundlezi
isikimu sokusiza kwezamaphilo sikhambisana
nanyana sizakukhambisana neenjamiso ze- Medical
Aid Scheme Act, 1998 (umThetho weenKimu zokuSiza
kwezamaPhilo).
isikimu sokusiza kwezamaphilo sijame kuhle
nanyana sizakujama kuhle kwezeemali
isikimu sokusiza kwezamaphilo sinamalunga
aneleko abhadalela nanyana azakubhadalela
isikimesi
isikimu sokusiza kwezamaphilo asikhethululi
nanyana angeze sakhethulula ngokungakalungi,
bunqopha nanyana ngendlela engakanqophi, komunye
nomunye umuntu ngalinye nanyana ngamanye
wamabanga okubalwa hlangana, umbala, ubudala,
ubulili, ubujamo kwezokutjhada, umhlobo nanyana
imvelaphi, ukuzitjheja ngokwezobulili, ukuba
sidisi, uburhole namajamo wezepilo; kanye
nokuzitlolisa kwesikimu sokusiza kwezamaphilo
bona kungaphikisani nekareko yomphakathi.
Nangabe umbawi uyaphumelela, uMtlolisi
uzakukhupha akunikele isitifikethi sokutlolisa
kanye nekhophi yemithetho yesikimu sezamaphilo
etjengisa ilanga imithetho leyo eyatloliswa
ngalo.
Nangabe isibawo asikaphumeleli, uMtlolisi
uzakuhlathulula ngomtlolo, amabanga wokobana
isikimu sokusiza kwezamaphilo leso asikhambisani
njani neenjamiso ze-Medical Aid Scheme of 1998
(umThetho weenKimu zokuSiza kwezamaPhilo).
Umuntu olawula isikimu sokusiza kwezamaphilo
esihlongozwako ufanele bona athumele uMtlolisi
neenqiniseko ezifaneleko zeemali, ukwenza bona
umKhandlu weenKimu zamaPhilo uthembe bona
isikimeso sijame kuhle kwezeemali.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezamaPhilo
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Faka ngomtlolo, isibawo sokutlolisa isikimu
sokusiza kwezamaphilo
Isibawo sifanele bona sitlikitlwe mumuntu ofaka
isibawo sokutloliswa kwesikimu sokusiza
kwezamaphilo.
Isibawo sifanele bona sibe nelwazi elilandelako:

Igama elizeleko isikimu sokusiza kwezamaphilo
esihlongozwako lesi esizakutloliswa ngalo
Ilanga isikimu esizakuthoma ngalo ukusebenza.
Ikheli lokuhlala kanye neleposo le-ofisi
elitlolisiweko lesikimu.
Amakhophi amabili wemithetho yesikimu,
azakufanele bona aqinisekiswe mbawi. (Le
mithetho ezakusebenza ngemva kobana isikimu
sesitlolisiwe.)
Amagama azeleko, ikheli lokuhlala kanye neleposo
kanye nekharikhyulamu vitha yesikhulu
esilawulako kanye nama-trustees wesikimu
sezamaphilo esihlongozwako.
Emajameni lapho isikimu leso kungesabantu
abathileko kwaphela, igama lomqhatjhi nanyana
amagama wabaqhatjhi abazibandakanyako.
Igama nekheli lomuntu ozakulawula isikimu
sezamaphilo leso.
Ikhophi yesivumelwano sokulawula, emajameni
lapho isikimu esihlongozwakwesi sizakulawulwa
mlawuli.
Ikhophi yesinye nesinye isivumelwano sokuphatha
ngokuhlanganyela esiphakathi kwesikimu
sezamaphilo kanye nesinye isiqhema.
Iinqiniseko kanye nesiqiniseko samavotjha
wokudiphozida njengokulandela isiyalelo
sakaMtlolisi.
Isitatimende esiphethe loke ilwazi lemisebenzi
ezokwenziwa, bunqopha nanyana ngendlela
engakanqophi, mlawuli, ibhrokha kanye nehlangano
elawula ngetjhejo egameni lesikimu sezamaphilo
esihlongozwako.
Iqhinga lebhizinisi elizeleko.
Isibawo sifanele bona sikhambisane neemali
ezibekiweko zokutlolisa.
Ubuncani benani lamalunga afanele bona abe khona
ukuze isikimu sitloliswe malunga azi- 6000.
Amalunga afanele bona amukelwe esikhathini
seenyanga ezintathu ngemva kokutloliswa
kwesikimu sokusiza kwezamaphilo.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Medical Scheme Act, No. 131 of 1998 (UmThetho
weenKimu zamaPhilo)
Regulations in terms of the Medical Schemes Act,
1998 (ImiThetjhwana eya ngomThetho weenKimu
zamaPhilo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi siya ngobungako besikhathi esithethwe
ma-ofisi ahlukeneko ekusebenzeni isibawo leso
kanye nesikhathi sokuhlola esithethwe mKhandlu
weenKimu zamaPhilo.
[Top]
Iindleko
R 5 000
[Top]
Amaforomo azaliswako
Registration as a Medical Scheme in terms of the
Medical Schemes Act, 1998 (Act No. 131 of 1998)
[Ukutlolisa njengesiKimu sezamaPhilo
ngokulandela i- Medical Scheme Act, 1998 (Act
No. 131 of 1998) (UmThetho weenKimu zamaPhilo)].
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 431 0500, 0861 123 267 (Share call),
0861 123 (CMS)
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Block E, Hadefields Office
Park, 1267, Pretorius Street, Hatfield, 0028
I-adresi yeposo:Private Bag X34, Hatfield, 0028











Yabuyekezwa kokugcina :27 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuzitlolisaNjengososayensiWem.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuzitlolisa njengososayensi wemvelo wesiphrofetjhinali ezikweni leSayensi yesiForensikhi



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Serhelebho Leemali Esikimini SesiTjhaba
So
Isibawo Sokuzitlolisa Kwamathomo Esikhungweni
Sefu
Isibawo Sokulinganiswa Kwamazinga Weemfundo
Ezith
Ukuqinisekiswa Kweemfundo Eziphasiweko
Ebuthelelwe
IRherho lesiTjhaba eliZenzakalelako lokuFunyanwa
k
Ukuzitlolisa njengososayensi wemvelo
wesiphrofetjh
Ukuzitlolisa okukhethekileko njengososayensi
wesip
Iimfuno ezingezelelweko zokutloliswa ezikweni
leSa
Ukuzitlolisa njengososayensi wesiphrofetjhinali
we
Ukudluliswa kwesiqunto sokwalelwa ukuzitlolisa
nje
Isibawo Sokutloliswa Kwesikhungo Sangasese
SeFundo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > Iinkhungo zefundo
ephakamileko





Ukuzitlolisa njengososayensi wemvelo
wesiphrofetjhinali ezikweni leSayensi
yesiForensikhi

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Abantu abafisa ukusebenza njengabososayensi
bemvelo kufuneka bazitlolise ne-South African
Council for Natural Scientific Professions
(SACNSP). Umkhandlu uhlose ukuthuthukisa
ukusebenza kwamaphrofetjhini wesayensi yezemvelo
eSewula Afrika, ukulawula izinga lokuziphatha
kuhle kwaboSosayensi bemVelo besiPhrofetjhinali,
aboSosayensi bemVelo abaFuna umSebenzi
kanye/namkha naboSosayensi bemVelo
abaQinisekisiweko, ukwelusa izinga lefundo
nebandulo labososayensi bemvelo kanye nokuvuma
ifundo nebandulo eyifuneko ekuzitloliseni
ngokuya komThetho we-Akhademi yeSayensi yeSewula
Afrika (Academy of Science of South Africa Act,
2001.)
Abantu abangakatloliswa abakavunyelwa ukwenza
umsebenzi owenzelwe abantu abazitlolisileko.
Kungebangalani kufanele uzitlolise?
Ukwenza umsebenzi wesiphrofetjhinali
Ukusebenzisa igama langokomthetho nethayithili
ethi 'sosayensi wemvelo (natural scientist)'
namkha ukugadangisa isirhunyezo esibekiweko
ngemva kwegama lakho (isibonelo, Pr.Sci.Nat.)
Ukusebenza ngokubonisana
Ukufumana ubujamo besiphrofetjhinali
nokuzibandakanya emivuzweni enikelwa ziinkhungo
zeemali
Ukuthabela ukusekelwa mkhandlu nesiqinisekiso
esingathathi hlangothi mayelana nekghono lakho
Ukuvikela nokuqinisa umsebenzi
wesiphrofetjhinali
Iimfuneko zokuzitlolisa
Nasiya ekuzitloliseni ezikweni lokusebenza
kuSayensi yesiForensikhi, kufanele uhlangabezane
neemfuneko ezilandelako:
Omunye nomunye umuntu ofuna ukuzitlolisa
njengosoSayensi wesiPhrofetjhinali wemVelo
ezikweni lokusebenza leSayensi yesiForensikhi
kufanele abe nedigri yeminyaka emine ye-B.Sc,
i-B.Sc. Honours namkha i-B.Tech. emasayensini
wemvelo.
Ukufaneleka okunjalo kuzakufaka ubuncani bakhona
isifundo sinye ezikweni lokusebenza esirhenyiswe
kuTjhejuli I yomThetho wamaPhrofetjhini
weSayensi yemVelo ka-2003, kufanele;

sifundwe ngokwandisa ukutjhinga nobubanzi
esikhathini esiminyaka emine; begodu
kufanele sisekelwe ubuncani bakhona eemfundweni
ezisisekelo zezinga I leemfundo zesayensi
yemvelo okuyi-fiziksi, ikhemistri, iimbalo
kanye/namkha nebhayoloji.
Ubuncani bakhona amaphesente ama-50 weemfundo
ehlelweni kufanele athathwe njengeemfundo
zesayensi yemvelo. (Qala godu iimfuno emakhasini
13 ukufika ku-16 weBandulo eliNgezelelweko
le-SARNAP).
Kufanele ukghone ukunikela ngobufakazi bebandulo
leSayensi yesiForensikhi namkha lokuPhenya,
isibonelo, Ukuhlolisisa imitlolo, uPhenyisisa
ngemililo, ukuphenyisisa ngama-Tool Mark,
ukuphenyisisa ngokutjhutjhisa, umthetho
neenkambiso zekhotho, abofakazi abazizazi,
namkha iimfundo ezifitjhani ezivunyelweko.
Kufanele ube nerekhodi elicacileko lomsebenzi
okhambelana nesayensi yesiforensikhi
nerhubhululo. Iindawo okufanele ube nelwazi kizo
eziqakathekileko emsebenzini wesayensi
yesiforensikhi zifaka:

Amahlelo weemfundo zesiforensikhi: Kuqakathekile
bona ibandulo lemsebenzini lakasosayensi
wesiforensikhi lithuthukise ukuzwisisa iindawo
zelwazi eziqakathekileko kuSayensi
yesiForensikhi begodu lifumane amakghono
nelemuko ekusebenziseni imiqondo yesiforensikhi
esisekelo:
Ukwazi ngokunikelwa kobufakazi bokurarululwa
Kwemiraro ngeKhotho
Ukwaziswa emthethweni
Ukuqinisekiswa kwekhwalithi
Imikghwa yokuSebenza yesiPhrofetjhinali
Ukufaniswa kobufakazi ukubuthelelwa
nokusetjenzwa kwamakghono weSayensi
newelabhorathri wokurarulula imiraro
Ukusetjenziswa kwesayensi eenkambisweni
zokusebenza nomthetho
Iindlela zokuphenya zesiForensikhi
Iinkambiso zokuphenywa kwendawo yesehlakalo
sobulelesi
Imiqondo yobufakazi obubonwako
IKhemistri yokucozulula kanye neendlela
ezisetjenziswa ukucozulula iindaki
Ukufundwa kweentjhefu zamakhemikhali,
imayikhroskopi, kanye nokucozululwa kwezinto.
Ibhayoloji yesiForensikhi
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo elitholakala
emKhandlwini
Isibawo kufanele siphekelwe yimali
yokuzitlolisa.
UmKhandlu uzakutlolisa bewukunikele
isitifikhethi sokuzitlolisa nayikuthi uyaneliswa
bona unazo zoke iimfuneko zefundo ezifaneleko
kanye nelemuko njengombana kuzakuqunta umKhandlu
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Academy of Science of South Africa Act, 2001
(Act 67 of 2001) (UmThetho we-Akhademi yeSayensi
yeSewula Afrika)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuzitlolisa kungathatha iimveke ezisithandathu
ukufika kwezibunane kuye ngokulethwa kwemitlolo
efunekako.
Ukuhlungwa komuntu kungenziwa nawe siqhema
sabantu ubuncani bakhona ababili abakhonjwe
yiKomiti yokuYelelisa yesiPhrofetjhinali
ye-SACNASP efaneleko (i-SACNASP Professional
Advisory Committee (PAC).
Ukulinganiswa kweembawo yi-PAC efaneleko,
ukuvunywa yiKomiti yokuTlolisa ye-SACNASP kanye
nokuqinisekiswa mKhandlu ozeleko.
Umphumela wokulinganiswa angeze waziswa bekube
ngemva komhlangano womKhandlu.
UmKhandlu ungala ukutlolisa umbawi:

nayikuthi ngemva kokuthoma ukusebenza
komThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika
ka-1993 (umThetho weNomboro 200 ka-1993), umbawi
ufunyenwe anomlandu, ngaphakathi kweRiphabhligi
namkha lapha khunye, bewagwetjwa ukudosa ejele
isikhathi esidlula iinyanga ezintathu namkha
ihlawulo kunokudosa ejele kilokho
nayikuthi umbawi uthathwa yiKhotho ePhakamileko
njengongakaphili kuhle ngokomkhumbulo namkha
ingqondo namkha uvalelwa ngaphasi komThetho
wokuPhila kuhle ngokweNgqondo (Mental Health
Act, 1973 (umThetho weNomboro 17 ka-1973)
nakusajanyiswe ukuzitlolisa kombawi ngebanga
lokujeziswa okubekwe phezu kwakhe ngaphasi
kwalomThetho
nayikuthi umbawi ususiwe e-ofisini le-trust
ngebanga lokungaziphathi kuhle
nayikuthi umbawi mumuntu otjhonileko
ongakabuyiselwa ebujameni bangaphambilini
ukutjhona kwakhe okwabangwa kungatjheji namkha
kungazi umsebenzi okuwela ngaphasi kwehlangothi
mayelana nalo enza isibawo sokutloliswa.
UmKhandlu uzakwazisa ngomtlolo nayikuthi isibawo
sokutloliswa saliwe
Ungadlulisela phambili isiqunto somkhandlu
kungakapheli amalanga ama-30 (ukukhambelana
nekambiso yokudluliswa kweenqunto).
Kufanele wenze isibawo sokuvuselelwa
kokuzitlolisa emKhandlwini, ubuncani bakhona
iinyanga ezintathu ngaphambi kokuphela
kokuzitlolisa (ukukhambelana nokuvuselelwa
kokuzitlolisa).
[Top]
Iindleko
1 Apreli 2006 bekube ngu 31 Matjhi 2007:

USosayensi wemVelo wesiPhrofetjhinali
(Professional Natural Scientist):R580 ngokuya
kweziko elinye nelinye lokusebenza
USosayensi wemVelo oFuna umSebenzi (Candidate
Natural Scientist)R320 ngokuya kweziko elinye
nelinye lokusebenza
USosayensi wemVelo oQinisekisiweko (Certificated
Natural Scientist):R380 ngokuya kweziko elinye
nelinye lokusebenza
Imali yokutlolisa: Ukwenziwa ngcono ukusuka
ku-"Cand.Sci.Nat" ukuya ku-"Pr.Sci.Nat"R580



Ukubhanka ngokwe-elektroniki nokudibhozida
bunqopha: Sibawa usebenzise ama-initjhiyali
nesibongo ukufanisa ukubhadela kwakho
estatimendeni sakho sebhanka bewufeksele
ubufakazi bokubhadela kanye nekhasi lokuTHOMA
leforomo lesibawo sakho enomborweni ethi 012 841
1057.
Imininingwana yebhanka:
Umzuzi: SA COUNCIL FOR NATURAL SCIENTIFIC
PROFESSIONS namkha i-SACNASP
NEDBANK, Silverton; iKhodi yeGatja: 164445:
iNomboro ye-Akhawunti: 1644292289
(okuyi-current)
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for Professional Registration
(Isibawo sokuTlolisa kwesiPhrofetjhinali)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 841 1075/50
Ifeksi:012 841 1057
I-adresi yendawo:Council for Geoscience, Suite
B313, 280 Pretoria Road, Silverton, 0127
I-adresi yeposo:Private Bag X540, Silverton,
0127
E-mail:sarnap@geoscience.org.za
Web:www.sacnasp.org.za









Yabuyekezwa kokugcina :12 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuzitlolisaNjengososayensiWes.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuzitlolisa njengososayensi wesiphrofetjhinali wemvelo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Serhelebho Leemali Esikimini SesiTjhaba
So
Isibawo Sokuzitlolisa Kwamathomo Esikhungweni
Sefu
Isibawo Sokulinganiswa Kwamazinga Weemfundo
Ezith
Ukuqinisekiswa Kweemfundo Eziphasiweko
Ebuthelelwe
IRherho lesiTjhaba eliZenzakalelako lokuFunyanwa
k
Ukuzitlolisa njengososayensi wemvelo
wesiphrofetjh
Ukuzitlolisa okukhethekileko njengososayensi
wesip
Iimfuno ezingezelelweko zokutloliswa ezikweni
leSa
Ukuzitlolisa njengososayensi wesiphrofetjhinali
we
Ukudluliswa kwesiqunto sokwalelwa ukuzitlolisa
nje
Isibawo Sokutloliswa Kwesikhungo Sangasese
SeFundo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > Iinkhungo zefundo
ephakamileko





Ukuzitlolisa njengososayensi wesiphrofetjhinali
wemvelo

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Abantu abafisa ukusebenza njengabososayensi
bemvelo kufuneka bazitlolise ne-South African
Council for Natural Scientific Professions
(SACNSP). Umkhandlu uhlose ukuthuthukisa
ukusebenza kwamaphrofetjhini wesayensi yezemvelo
eSewula Afrika, ukulawula izinga lokuziphatha
kwaboSosayensi bemVelo besiPhrofetjhinali,
aboSosayensi bemVelo abaFuna umSebenzi
kanye/namkha naboSosayensi bemVelo
abaQinisekisiweko, ukwelusa izinga lefundo
nebandulo labososayensi bemvelo kanye nokuthatha
ifundo nebandulo eyifuneko ekuzitloliseni
ngokuya komThetho we-Akhademi yeSayensi yeSewula
Afrika (Academy of Science of South Africa Act,
2001.)
Abantu abangakatloliswa abakavunyelwa ukwenza
umsebenzi owenzelwe abantu abazitlolisileko.
Kungebangalani kufanele uzitlolise?
Ukwenza umsebenzi wesiphrofetjhinali
Ukusebenzisa igama langokomthetho nethayithili
ethi 'sosayensi wemvelo (natural scientist)'
namkha ukugadangisa isirhunyezo esibekiweko
ngemva kwegama lakho (isibonelo, Pr.Sci.Nat.)
Ukusebenza ngokubonisana
Ukufumana ubujamo besiphrofetjhinali
nokuzibandakanya emivuzweni enikelwa ziinkhungo
zeemali
Ukuthabela ukusekelwa mkhandlu nesiqinisekiso
esingathathi hlangothi mayelana nekghono lakho
Ukuvikela nokuqinisa umsebenzi
wesiphrofetjhinali
Khuyini iimfuneko zokuzitlolisa?
Nasiya ekuzitloliseni njengososayensi wemvelo
wesiphrofetjhinali - idigri namkha idiploma
yeminyaka emi-4 kanye nelemuko leminyaka
emithathu
Nasiya ekuzitloliseni njengososayensi wemvelo
ofuna umsebenzi - idigri namkha idiploma
yeminyaka emi-4 ngaphandle kwelemuko
Nasiya ekuzitloliseni njengososayensi wemvelo
oqinisekisiweko - idigri namkha idiploma
yeminyaka emi-3 nelemuko lonyaka munye
Amahlangothi wokuzitlolisa angendlela
elandelako:
USosayensi wemVelo wesiPhrofetjhinali
(Pr.Sci.Nat.)
USosayensi wemVelo oFuna umSebenzi
(Cand.Sci.Nat.)
USosayensi wemVelo oQinisekisiweko
(Cert.Sci.Nat.)
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Council for Natural Scientific
Professions.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo elitholakala
emKhandlwini
Isibawo kufanele siphekelwe yimali
yokuzitlolisa.
UmKhandlu uzakutlolisa bewukunikele
isitifikhethi sokuzitlolisa nayikuthi uyaneliswa
bona unazo zoke iimfuneko zefundo ezifaneleko
kanye nelemuko njengombana kuzakuqunta umKhandlu
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Academy of Science of South Africa Act, 2001
(Act 67 of 2001) (UmThetho we-Akhademi yeSayensi
yeSewula Afrika)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukutlolisa kungathatha iimveke ezisithandathu
ukufika kwezibunane kuye ngokulethwa kwemitlolo
efunekako.
Ukuhlungwa komuntu kuzakwenziwa siqhema sabantu
ubuncani bakhona ababili abakhonjwe yiKomiti
yokuYelelisa yesiPhrofetjhinali ye-SACNASP
efaneleko (i-SACNASP Professional Advisory
Committee (PAC).
Ukulinganiswa kweembawo yi-PAC efaneleko,
okuvunywe yiKomiti yokuTlolisa ye-SACNASP kanye
nokuqinisekiswa mKhandlu ozeleko.
Umphumela wokulinganiswa angeze waziswa bekube
ngemva komhlangano womKhandlu.
UmKhandlu ungala ukutlolisa umbawi:

nayikuthi ngemva kokuthoma ukusebenza
komThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika
ka-1993 (umThetho weNomboro 200 ka-1993), umbawi
ufunyenwe anomlandu, ngaphakathi kweRiphabhligi
namkha lapha khunye, bewagwetjwa ukudosa ejele
isikhathi esidlula iinyanga ezisithandathu
namkha ihlawulo kunokudosa ejele kilokho
nayikuthi umbawi uthathwa yiKhotho ePhakamileko
njengongakaphili kuhle ngokomkhumbulo namkha
ingqondo namkha ubanjwa ngaphasi komThetho
wokuPhila kuhle ngokweNgqondo (Mental Health
Act, 1973 (umThetho weNomboro 17 ka-1973)
nakusajanyiswe ukuzitlolisa kombawi ngebanga
lokujeziswa okubekwe phezu kwakhe ngaphasi
kwalomThetho
nayikuthi umbawi ususiwe e-ofisini le-trust
ngebanga lokungaziphathi kuhle
nayikuthi umbawi mumuntu otjhonileko
ongakabuyiselwa ebujameni bangaphambilini
ukutjhona kwakhe okwabangwa kungatjheji namkha
kungazi umsebenzi okuwela ngaphasi kwehlangothi
mayelana nalo wenza isibawo sokutloliswa.
UmKhandlu uzakwazisa ngomtlolo nayikuthi isibawo
sakho sokutloliswa saliwe
Ungadlulisela phambili isiqunto somkhandlu
kungakapheli amalanga ama-30.
Kufanele wenze isibawo sokuvuselelwa
kokuzitlolisa emKhandlwini, ubuncani bakhona
iinyanga ezintathu ngaphambi kokuphela
kokuzitlolisa.
[Top]
Iindleko
1 Apreli 2006 bekube ngu 31 Matjhi 2007:

USosayensi wemVelo wesiPhrofetjhinali
(Professional Natural Scientist):R580 ngokuya
kweziko elinye nelinye lokusebenza
USosayensi wemVelo oFuna umSebenzi
(Candidate Natural Scientist)R320 ngokuya
kweziko elinye nelinye lokusebenza
USosayensi wemVelo oQinisekisiweko (Certificated
Natural Scientist):R380 ngokuya kweziko elinye
nelinye lokusebenza
Imali yokutlolisa: Ukwenziwa ngcono ukusuka
ku-"Cand.Sci.Nat" ukuya ku-"Pr.Sci.Nat"R580



Ukubhanka ngokwe-elektroniki nokudibhozida
bunqopha: Sibawa usebenzise ama-initjhiyali
nesibongo ukufanisa ukubhadela kwakho
estatimendeni sakho sebhanka bewufeksele
ubufakazi bokubhadela kanye nekhasi lokuTHOMA
leforomo lesibawo sakho enomborweni ethi 012 841
1057.
Imininingwana yebhanka
Umzuzi: SA COUNCIL FOR NATURAL SCIENTIFIC
PROFESSIONS namkha i-SACNASP
NEDBANK, Silverton; iKhodi yeGatja: 164445:
iNomboro ye-Akhawunti: 1644292289
(okuyi-current)
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for Professional Registration
(Isibawo sokuTlolisa kwesiPhrofetjhinali)
[Top]
Imininingwana yokuthintana




Yabuyekezwa kokugcina :12 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkuzitlolisaOkukhethekilekoNje.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukuzitlolisa okukhethekileko njengososayensi wesiphrofetjhinali wemvelo - i-Grandfather Clause



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Serhelebho Leemali Esikimini SesiTjhaba
So
Isibawo Sokuzitlolisa Kwamathomo Esikhungweni
Sefu
Isibawo Sokulinganiswa Kwamazinga Weemfundo
Ezith
Ukuqinisekiswa Kweemfundo Eziphasiweko
Ebuthelelwe
IRherho lesiTjhaba eliZenzakalelako lokuFunyanwa
k
Ukuzitlolisa njengososayensi wemvelo
wesiphrofetjh
Ukuzitlolisa okukhethekileko njengososayensi
wesip
Iimfuno ezingezelelweko zokutloliswa ezikweni
leSa
Ukuzitlolisa njengososayensi wesiphrofetjhinali
we
Ukudluliswa kwesiqunto sokwalelwa ukuzitlolisa
nje
Isibawo Sokutloliswa Kwesikhungo Sangasese
SeFundo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > Iinkhungo zefundo
ephakamileko





Ukuzitlolisa okukhethekileko njengososayensi
wesiphrofetjhinali wemvelo - i-Grandfather
Clause

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
I-Grandfather Clause yimvumo ebantwini
abangakhenge bafumane ithuba lokufumana
ukufaneleka kweenkhungo eziphakamileko namkha
abanganakho ukufaneleka kwefundo ephezulu
abahlangabezana neemfuno ezibekwe mKhandlu,
kodwana abangaziwa inarha yoke kanye nephasini
loke ngebanga lokufaka isandla kwabo
emphakathini wezesayensi esikhathini esiminyaka
eminengi.
I-grandfather clause ikghonakalisa abantu
abanganafundo yezinga eliphezulu ukuzitlolisa
njengabososayensi bemvelo besiphrofetjhinali.
I-South African Council for Natural Scientific
Professions (SACNCP) iyavuma bona ngamabanga
ahlukeneko, abanye abantu akhenge babe nethuba
lokufumana ifundo ephakamileko. Abantu laba
kodwana kungenzeka kube bafaka isandla khulu
emphakathini wesayensi eminyakeni eminengi
begodu kungenzeka bona basaragela phambili
nokwenza njalo. UmKhandlu uqunte, ebujameni
obuthileko, ukunikela abantu abanjalo ithuba
lokwenza iimbawo zokutloliswa njengaboSosayensi
bemVelo besiPhrofetjhinali. Omunye nomunye
umuntu kodwana onganakufaneleka okuvunyelwe
mKhandlu angenza isibawo.
Ilanga lokuvalwa kweembawo zokuzitlolisa
ngaphasi kwe-Grandfather Clause mhlaka 31
Disemba 2006.
Iimfuneko zeembawo:
umbawi kufanele aziwe inarha yoke ngelemuko
lakhe ezikweni lokusebenza alenzela isibawo
kube afake isandla emphakathini othileko, begodu
abe ubuncani bakhona neminyaka eli-10 ukuya
kweli-15 yelemuko eliragela phambili lezesayensi
yemvelo elikhambelana neemfundo zakhe, msinyana
ngaphambi kokwenza isibawo ezikweni lokusebenza
alezela isibawo.
nayikuthi utjhiye iphrofetjhini yakho
ngesikhathi leso, wabuya ngemva kweminyaka
embalwa, uzakuvunyelwa ukuzitlolisa ngaphasi
kwalomutjhwana.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-South African Council for Natural Scientific
Professions.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo sokuzitlolisa
Letha iforomo elitlikitliweko kanye nemitlolo
elandelako
Ibuthelelo lemitlolo yokufunda, ubufakazi
bebandulo elihlelekileko nelingakahleleki,
amakhophi aqinisekisiweko weentifikhethi wedigri
namkha idiploma, kufaka amarekhodi weemfundo
walokhu kufaneleka, ilemuko elinengi lomsebenzi
ezikweni lokusebenza owenza kilo isibawo, irhemo
lemitlolo ekhutjhiweko kanye nobufakazi
bobulunga beenhlangano zabafundileko.
Iincwadi zeemfungo ezibuya kiborefri ababili
abangafakazela amakghono nelemuko lakho ezikweni
lokusebenza.
Ubuncani bakhona imibiko emithathu ezeleko
ebuthelelweko namkha obeke isandla esikhulu kiyo
namkha nayingeze yalethwa ngebanga lokuba
yifihlo, ukufaka isandla kufanele kuqinisekiswe
kanye
Nencwadi efungelweko ebeka bona msebenzi wakho
begodu namkha necacisa indima yakho emibikweni
oyilethileko.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Academy of Science of South Africa Act, 2001
(Act 67 of 2001) (UmThetho we-Akhademi yeSayensi
yeSewula Afrika)
Natural Scientific Professions Act, 2003 (Act 27
of 2003) (UmThetho wamaPhrofetjhini weSayensi
yemVelo)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukutlolisa kungathatha iimveke ezisithandathu
ukufika kwezibunane kuye ngokulethwa kwemitlolo
efunekako.
Ukuhlungwa komuntu kuzakwenziwa siqhema sabantu
ubuncani bakhona ababili abakhonjwe yiKomiti
yokuYelelisa yesiPhrofetjhinali ye-SACNASP
efaneleko (i-SACNASP Professional Advisory
Committee (PAC).
Ukulinganiswa kweembawo yi-PAC efaneleko,
ukuvunywa yiKomiti yokuTlolisa ye-SACNASP kanye
nokuqinisekiswa mKhandlu ozeleko.
Umphumela wokulinganiswa angeze waziswa bekube
ngemva komhlangano womKhandlu.
UmKhandlu ungala ukutlolisa umbawi:

nayikuthi ngemva kokuthoma ukusebenza
komThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika
ka-1993 (umThetho weNomboro 200 ka-1993), umbawi
ufunyenwe anomlandu, ngaphakathi kweRiphabhligi
namkha lapha khunye, bewagwetjwa ukudosa ejele
isikhathi esidlula iinyanga ezisithandathu
namkha ihlawulo kunokudosa ejele kilokho
nayikuthi umbawi uthathwa yiKhotho ePhakamileko
njengongakaphili kuhle ngokomkhumbulo namkha
ingqondo namkha uvalelwa ngaphasi komThetho
wokuPhila kuhle ngokweNgqondo (Mental Health
Act, 1973 (umThetho weNomboro 17 ka-1973)
nakusajanyiswe ukuzitlolisa kombawi ngebanga
lokujeziswa okubekwe phezu kwakhe ngaphasi
kwalomThetho
nayikuthi umbawi ususiwe e-ofisini le-trust
ngebanga lokungaziphathi kuhle
nayikuthi umbawi mumuntu otjhonileko
ongakabuyiselwa ebujameni bangaphambilini
ukutjhona kwakhe okwabangwa kungatjheji namkha
kungazi umsebenzi okuwela ngaphasi kwehlangothi
mayelana nalo enza isibawo sokutloliswa.
UmKhandlu uzakwazisa ngomtlolo nayikuthi isibawo
sokutloliswa saliwe
Ungadlulisela phambili isiqunto somkhandlu
kungakapheli amalanga ama-30 (ukukhambelana
nekambiso yokudluliswa kweenqunto).
Kufanele wenze isibawo sokuvuselelwa
kokuzitlolisa emKhandlwini, ubuncani bakhona
iinyanga ezintathu ngaphambi kokuphela
kokuzitlolisa (ukukhambelana nokuvuselelwa
kokuzitlolisa).
[Top]
Iindleko
1 Apreli 2006 bekube ngu 31 Matjhi 2007:
Akunamali yonyaka ebhadelwako ngonyaka
wokuthoma.

USosayensi wemVelo wesiPhrofetjhinali
(Professional Natural Scientist):R580 ngokuya
kweziko elinye nelinye lokusebenza
USosayensi wemVelo oFuna umSebenzi (Candidate
Natural Scientist)R320 ngokuya kweziko elinye
nelinye lokusebenza
USosayensi wemVelo oQinisekisiweko (Certificated
Natural Scientist):R380 ngokuya kweziko elinye
nelinye lokusebenza
Imali yokutlolisa: Ukwenziwa ngcono ukusuka
ku-"Cand.Sci.Nat" ukuya ku-"Pr.Sci.Nat"R580



Ukubhanka ngokwe-elektroniki nokudibhozida
bunqopha: Sibawa usebenzise ama-initjhiyali
nesibongo ukufanisa ukubhadela kwakho
estatimendeni sakho sebhanka bewufeksele
ubufakazi bokubhadela kanye nekhasi lokuTHOMA
leforomo lesibawo sakho enomborweni ethi 012 841
1057.
Imininingwana yebhanka
Umzuzi: SA COUNCIL FOR NATURAL SCIENTIFIC
PROFESSIONS namkha i-SACNASP
NEDBANK, Silverton; iKhodi yeGatja: 164445:
iNomboro ye-Akhawunti: 1644292289
(okuyi-current)
[Top]
Amaforomo azaliswako
Application for Professional Registration
(Isibawo sokuTlolisa kwesiPhrofetjhinali)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 841 1075/50
Ifeksi:012 841 1057
I-adresi yendawo:Council for Geoscience, Suite
B313, 280 Pretoria Road, Silverton, 0127
I-adresi yeposo:Private Bag X540, Silverton,
0127
E-mail:sarnap@geoscience.org.za
Web:www.sacnasp.org.za









Yabuyekezwa kokugcina :12 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkwamukelwaKwabongazimbiBentur.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukwamukelwa kwabongazimbi benturhu yangekhaya emakhayeni wokuphephela



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukwamukelwa kwabongazimbi benturhu yangekhaya
emak


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Indawo yokuhlala > Amakhaya wobusithelo





Ukwamukelwa kwabongazimbi benturhu yangekhaya
emakhayeni wokuphephela

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ikhaya lobuphephelo sikghonakalisi sokuhlala
esinikela ngendawo yokuhlala isikhatjhana
esifitjhani kibongazimbi benturhu yangekhaya
ebujameni obuyingozi. Abantu abamukelwe ekhayeni
lokuphephela bangahlala isikhathi esiphakathi
kweemveke ezimbili neenyanga ezisithandathu kuye
ngobujamo.
Khuyini inturhu yangekhaya?
Inturhu yangekhaya yenzeka lokha umuntu
onetjhebiswano langekhaya naye
akutlhorisa ngokomzimba namkha ngokomseme
(isibonelo, akubetha namkha akukata)
akutlhorisa ngomlomo, ngokommoya namkha
ngokwenqondo (isibonelo, ahlala akuthuka njalo
ngomlomo, akuthusela namkha anesikhwele esimbi)
akutlhorisa ngakwezomnotho namkha ngeemalini
(isibonelo, ubaba wakwakho namkha okuthetheko
asala ukuthenga ukudla, ukubhadela iimali
zesikolo, njll, namkha agandelela ukuthatha
iinqunto ngemali)
akuhlukumeza (isibonelo, ngokubuyelelweko
akudosela umtato, akuthumelele iincwadi namkha
uhlala aqale imikhambo yakho)
akuthusela (isibonelo, akuthusela bona
uzakulimaza namkha akubulale nayikuthi umbika
emapholiseni)
amotjha ipahla yakho (isibonelo, atjhisa
izembatho zakho, aphula ifenitjhara, asika
amatayere wekoloyi yakho)
angena kwakho ngaphandle kwemvumo yakho.
aziphatha ngendlela etjengisa ukukuphatha kumbi
namkha elawulako ebanga ukulimala namkha
engabanga ukulimala ekuphepheni, ipilo namkha
ukuphila kuhle kwakho.
Nayikuthi lemihlobo yokutlhorisa yenzakalela
omunye omaziko, ungenza isibawo somlayo
wokuvikelwa namkha wamukelwe ekhaya labongazimbi
benturhu yangekhaya.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.


[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nekhaya lokuphephela emphakathini
wangekhenu namkha inomboro yeRhelebho
yokuPHELISA ukuTlhoriswa kwaboMma 0800 150 150.
Thintana nomKhambelanisi wokuNikelwa amaNdla
waboNgazimbi wePhrovinsi obuya e-ofisini
eliseduze lemiSebenzi yezeHlalakuhle nawutlhoga
irhelebho nelwazi mayelana nemisebenzi ekhona.
Isisebenzi sezehlalakuhle sizakunikela ilwazi
nerhelebho.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
The Domestic Violence Act, 1998 (Act 116 of
1998) (UmThetho weNturhu yangeKhaya)
The Criminal Procedure Act, 1977 (Act 51 of
1977) (UmThetho weKambiso yobuLelesi)
The Child Care Act, 1983 (Act 74 of 1983)
(UmThetho wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana)

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isisebenzi sezehlalakuhle sizakurhelebha
besiqinisekise bona amazinga alandelako
kuhlangabezwana nawo:

Ukuphepha nokuvikeleka
Iindingo zakangazimbi
Ibhoduluko lokuhlala lakangazimbi
Iindingo ezirhabako
Itlhogomelo lezamaphilo
Ibhoduluko letuthuko
Iqhinga letlhogomelo
Iqhinga lomuntu lokuzithuthukisa
Amahlelo wokwelapha
Ifundo nokuzitsomula
Amanye amakhaya wokuphephela angafuna
ukuzibandakanya eqhingeni lokwelapha.

[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo okulindelwe bona uwazalise.

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :27 December 2006
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkwelatjhelwaUkusebenzisaK(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki nokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini kwabatjha abasalinde ukugwetjwa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Abatjha > Ukusetjenziswa kumbi kweendaki
notjwala





Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini
kwabatjha abasalinde ukugwetjwa

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukusebenzisa kumbi iindaki kuhlathululwa
njengokusebenzisa khulu nokuthembela entweni
engabanga bona uthembele kiyo, khulu khulu,
utjwala namkha iindaki.
Amakliniki wokuthoma wokuphila kuhle
ngokwengqondo anikela ngokwelatjhelwa
ukusebenzisa kumbi iindaki netlhogomelo
kwabatjha abaphambana nomthetho.
Abatjha abangaphasi kweminyaka eli-18 ubudala
nabathembele eendakini nabalindele ukugwetjwa
bangenza iimbawo.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.


[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Kufanele udluliselwe ehlelweni lokwelatjhwa
sisebenzi sezehlalakuhle sangaphandle namkha
yikhotho kaMarhastrada.
Isisebenzi sezehlalakuhle kufanele siveze umbiko
namkha isitifikhethi sezokwelapha.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Child Care Act, 1983 (Act 74 of 1983) (UmThetho
wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana)
Child Care Amendment Act, 1996 (Act 96 of 1996)
(UmThetho wamaTjhuguluko wokuTlhogonyelwa
kwabaNtwana)
Probation Services Act, 1991 (Act 116 of 1991)
(UmThetho wemiSebenzi yokuLibalela)
Criminal Procedure Act, 1977 (Act 51 of 1977)
(UmThetho weKambiso yobuLelesi)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ungangena esentheni yokwelatjhelwa iindaki
njengokungenelela.
Godu ungafakwa ehlelweni lokwelatjhwa
elisemphakathini nawufuna ukwelatjhwa
ngeenhlahla nangokwengqondo.
Amahlelo athonywa eenkolweni ukwenza abafundi
bazi ngobumbi bokusebenzisa kumbi iindaki
nangamahlelo akhona wokwelapha.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala emaSentheni wokweLatjhelwa
iinDaki.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :18 March 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkwelatjhelwaUkusebenzisaKumbi.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki nokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sesabelo sabarhali bezepi
Isibawo sesabelo setlhogomelo lokuthembela
Isibawo sesabelo sesondlo somntwana
Isibawo sesabelo sokukhuliswa komntwana
Isibawo sesabelo sabadala
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba
yezeHlalakuhl
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni
bangaphambilini
Isibawo sokobana isabelo sezehlalakuhle
sidibhozid
Isibawo sasabelo sokurholophala unomphela namkha
i
Imisebenzi yomphakathi yetlhogomelo lokungaqini
kw
Imisebenzi yokusekelwa kwemindeni
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla
kw
Isibawo serhelebho lesabelo
Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyis
Isibawo sokwamukelwa ekhaya labadala
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa
Butjha
ImiSebenzi yokuQinisekisa ukubakhona koKudla
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Isibawo esitjha sesabelo esiphelileko
Ukubika ukwetjiwa kwesabelo sehlalakuhle
Ukukhomba umuntu ozakufumana isabelo enzela
umzuzi
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
ImiSebenzi esiSekelo yaSimahla yakaMasipala


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Imivuzo yezehlalakuhle > Imisebenzi
yezehlalakuhle




Ukwelatjhelwa ukusebenzisa kumbi iindaki
nokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukusebenzisa kumbi iindaki kusebenzisa khulu
yinto engabanga bona uthembele kiyo, khulu
khulu, utjwala namkha iindaki. Amahlelo
wokukhandela nokubuyisela ebujameni
bangaphambilini athonywa emiphakathini
neenkolweni ukwenza abafundi bazi ngengozi
yokusebenzisa kumbi iindaki nokobana
bangakukhandela njani lokho.

Ngubani ongabawa ukufakwa kilamahlelo?
Abantu abathembele eendakini eziyingozi begodu
nabatlhoga ukwelatjhwa.
Abantu abahlangabezana namazinga (minimum norms
and standards) amancani weengulana zangaphakathi
emaSentheni wokweLatjhelwa iinDaki.
Imisebenzi godu itholakala komunye nomunye
umuntu ongazuza.
Fa o batla tshedimosetso e nngwe gape, e ya
kwaLefapha laTlhabololo ya Loago.
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nesisebenzi sezehlalakuhle sangaphandle
ngemva kwalapho esizakudlulisela ekwelatjhweni.
Isisebenzi sezehlalakuhle kufanele siveze umbiko
nesitifikhethi sokwelatjhwa.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
Prevention and Treatment of Drug Dependency Act,
1992 (Act 20 of 1992) (UmThetho wokuKhandelwa
nokweLatjhwa kokuThembela eenDakini)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ungangena esentheni yokwelatjhelwa iindaki
njengokungenelela.
Godu ungafakwa ehlelweni lokwelatjhwa
elisemphakathini nawufuna ukwelatjhwa
ngeenhlahla nangokwengqondo.
[Phezulu]
Iindleko
Iindleko zokwelatjhwa ziyame emhlobeni
womsebenzi ofunekako. Nayikuthi kufuneka
umsebenzi wesigulana sangaphandle namkha
sangaphakathi, iindleko zizakuhluka ngokuya
kwesikghonakalisi.
Imisebenzi eenkhungweni zakaRhulumende isimahla
kilabo abangakghoniko ukuphosela ngemali.
[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala eSentheni yokweLatjhelwa
iinDaki eseduze nawe.



[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
National
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :09 July 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkwenzaIncwadiYesifungoMayela.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukwenza incwadi yesifungo mayelana nokwephulwa komlayo wokuvikelwa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokubekelwa ngeqadi komlayo wokuvikelwa
Ukwenza incwadi yesifungo mayelana nokwephulwa
kom
Isibawo senye incwadi yokubopha oziphendulelako
we
Isibawo somlayo wokuvikelwa enturhwini
yangekhaya


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Amatjhebiswano > Inturhu yangekhaya





Ukwenza incwadi yesifungo mayelana nokwephulwa
komlayo wokuvikelwa

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Lokha oziphendulelako (umuntu okhutjhelwa umlayo
wokuvikelwa) nakaphula umlayo wokuvikelwa,
umnghonghoyili (umuntu ofuna ukuvikelwa) angenza
isinghonghoyilo ngomuntu oziphendulelako begodu
enze nencwadi yesifungo (atjho okwenzekileko)
estetjhini esiseduze samapholisa.
Ipholisa uzakuhlola ingozi umnghonghoyili
angahle abe kiyo begodu lingenza okulandelako:
Khonokho lingabopha oziphendulelako ngesolo
yokwephula umlayo wokuvikelwa, nayikuthi
kunamabanga azwakalako wokusola bona
oziphendulelako angalimaza umnghonghoyili.
Khonokho linganikela oziphendulelako isaziso
esitloliweko sokuvela phambi kwekhotho ngesolo
yokwephula umlayo wokuvikela, nayikuthi
akunamabanga aneleko wokubopha oziphendulelako
(ngamanye amagama, angeze alimaza
umnghonghoyili).
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Tjhinga estetjhini esiseduze samapholisa ufike
ukhuphe umlayo wokuvikelwa owenzelwa ukukhandela
oziphendulelako.
Zalisa iForomo 10: Affidavit regarding
contravention of protection order (Incwadi
yesifungo mayelana nokwephulwa komlayo
wokuvikelwa) ukuveza bona oziphendulelako
wephule isikhandelo, ubujamo nesibopho namkha
umlayo osemlayweni wokuvikelwa.
Zalisa iForomo 11: Notice to appear before the
court (Isaziso sokuvela phambi kwekhotho),
esilaya oziphendulelako ukuvela phambi kwekhotho
ngomlandu wesolo yokwephula umthetho. Iforomeli
kufanele

libe negama, i-adresi yokuhlala, umsebenzi
namkha/kanye nobujamo boziphendulelako
libeke ilanga nesikhathi oziphendulelako
okufanele avele ngalo ekhotho ngomlandu wesolo
yokwephula umlayo wokuvikelwa
litlikitlwe lipholisa njengobufakazi bona

linikele oziphendulelako isaziso samambala
sokuvela ekhotho
lihlathulule ukuqakatheka kwesaziso
koziphendulelako.
Ipholisa kufanele khonokho lidlulisele
iduplikheyithi yesaziso samambala kumabhalana
wekhotho. Litjengise iduplikheyithi ekhotho
kuzakuba bufakazi obaneleko (prima facie) bona
umtlolo wamambala unikelwe oziphendulelako.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Domestic Violence Act, 1998 (Act 116 of 1998)
(UmThetho weNturhu yangeKhaya)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Lokha nawenza isinghonghoyilo epholiseni,
lizakuthatha istatimende sakho khonokho
nesizakuba yincwadi yesifungo.
[Top]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Form 10: Affidavit regarding contravention of
protection order (Incwadi yesifungo mayelana
nokwephulwa komlayo wokuvikelwa)
Form 11: Notice to appear before the court
(Isaziso sokuvela phambi kwekhotho)
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Department of Justice - Gender issues

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 315 1670
Ifeksi:012 315 1960
I-adresi yendawo:Department of Justice and
Constitutional Development, Gender Affairs,
Momentum Building, 329 Pretorius Street (c/o
Pretorius and Prinsloo Streets) Pretoria, 0001
Directorate of Gender
I-adresi yeposo:Private Bag X81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za


Department of Justice - Family, Child and Youth
Law Affairs

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012- 315 1998/1656/1259
Ifeksi:012 -315 1851
I-adresi yendawo:Department of Justice and
Constitutional Affairs, Family, Child and Youth
Law Affairs, Momentum Building, 329 Pretorius
Street (c/o Pretorius and Prinsloo Streets)
Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X81, Pretoria, 0001

Web:www.doj.gov.za









Yabuyekezwa kokugcina :29 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UkwenzaIsinghonghoyiloNgokuban.2007-05-18.nr.txt</fn>
Ukwenza isinghonghoyilo ngokubandlululwa



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isinghonghoyilo ngokungaziphathi kuhle namkha
ukwe
Isinghonghoyilo ngokubhalelwa kwamapholisa
kurhele
Ukwenza isinghonghoyilo ngokubandlululwa


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Ukusebenza ngomthetho > Iinghonghoyilo





Ukwenza isinghonghoyilo ngokubandlululwa

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Nawucabanga bona uphethwe ngokungalingani
nabanye namkha ubandlululiwe bunqopha namkha
ingasi bunqopha, thintana neKhotho yezokuLingana
eseduze ukufumana irhelebho.
Imihlobo yokubandlululwa ingafaka:
ngokobutjhaba, ubulili, ngokomseme, ngokukuba
sidisi, ngobujamo bomtjhado, ngokomhlobo namkha
ngemvelaphi ngokubutjhaba, umbala, ukwenyula
ngokobulili, ubudala, ukurholophala, ikolo,
unembeza, isiko, ilimi namabeletho.
Iinkambiso ngaphasi komThetho wezokuLingana
zingathonywa:
ngomunye nomunye umuntu owenzela iinkareko zakhe
ngomunye nomunye umuntu owenzela omunye umuntu
ongeze azenzela
ngomunye nomunye umuntu owenza njengelunga le,
namkha, enzela ikareko yesiqhema namkha umhlobo
wabantu
ngomunye nomunye umuntu owenzela ikareko
yomphakathi
ngomunye umuntu ongasebenziko
ngenye nenye ihlangano eyenzela iinkareko
zamalunga wayo namkha
yiKomitjhini yeSewula Afrika yamaLungelo wobuNtu
kanye neKomitjhini yokuLingana ngokobuLili
UmThetho wezokuLingana awusebenzi endaweni
yokusebenzela (okutjho bona lokhu kuwela
ngaphasi komThetho wokuQatjha ngokuLingana
(i-Employment Equity Act).
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa
komThethosisekelo.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yazisa umabhalana wekhotho yakho yezokulingana
ngehloso yakho yokuthoma iinkambiso ngokuzalisa
iForomo 2: Institution of proceedings (Ukuthoma
iinkambiso).
Umabhalana uzakudlulisela indaba esiphathisweni
esongameleko sekhotho yezokulingana efaneleko.
Ikhotho, eenkambisweni ezinye nezinye ngokubawa
komunye othintekako namkha ngokuthanda kwayo,
begodu nayikuthi isiphathiswa esongameleko
sibona kusekarekweni yobulungiswa, ingakhomba
abantu ababili njengabalinganisi. Abalinganisi
laba bathathwa njengamalunga wekhotho.

[Top]
Imithetho esetjenziswako
Constitution of the Republic of South Africa,
1996, Section 9 (UmThethosisekelo weRiphabhligi
yeSewula Afrika ka-1996, isiGaba 9)
The Promotion of Equality and Prevention of
Unfair Discrimination Act, No. 4 of 2000.
Related Regulations to these Acts. (UmThetho
wokuPhuhliswa kokuLingana nokuKhandelwa
kokuBandlululwa ngokuNgakafaneli). ImiThetjhwana
ekhambelana nalemiThetho.

[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi esibekelwe iinkambiso siyame
ekuraraneni kwesinghonghoyilo. Kodwana, yihloso
yesiBethamthetho bona iindaba lezi ziqedwe
kuhle.
Kufanele uphathwe ngesithunzi, ngokulingana
nangehlonipho begodu unikelwe isiyeleliso
ositlhogako ngesikhathi esizwakalako. Nayikuthi
ufuna ukujanyelwa kwezomthetho, ungathintana
nama-ofisi weKomitjhini yeSewula Afrika
yamaLungelo wobuNtu kanye neKomitjhini
yokuLingana ngokobuLili.
Nayikuthi awaneliswa ngomlayo owenziwe yikhotho
yokulingana, yenza isibawo sokudlulisela
phambili isiqunto eKhotho ePhakamileko namkha
e-Supreme Court of Appeal namkha bunqopha
eKhotho yomThethosisekelo.
Lokha iinqunto eziphikisanako zenziwa
ziimphathiswa ezongameleko mayelana neendaba
eziphathelene namabanga angakavunyelwa
angakarhenyiswa, uNgqongqotjhe angadlulisela
indaba ethileko e-Supreme Court of Appeal namkha
eKhotho yomThethosisekelo. Nayikuthi
isiphathiswa esongameleko eKhotho kaMarhastrada
siqunta ngebanga lokubandlululwa
elingakarhenyiswa emThethweni, isiqunto kufanele
silethwe eKhotho ePhakamileko efaneleko bona
sibuyekezwe, nasele iinkambiso ziqediwe,
ngendlela ebekiweko. Ngemva kokutjhejwa, iKhotho
ePhakamileko kufanele ithathe isiqunto ngendaba
ngendlela ebona ngayo ngaphakathi kokusebenza
komThetho.
[Top]
Iindleko
Iinkambiso emakhotho wokulingana zisimahla.

[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala eKhotho yezokuLingana
eKhotho kaMarhastrada namkha eKhotho
ePhakamileko.
Form 2: Institution of proceedings (Ukuthonywa
kweenkambiso)

[Top]
Imininingwana yokuthintana


Specialised Courts and Promotion of the Rights
of Vulnerable Groups

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:012 315 1111/1683/1675
Ifeksi:012 ...
I-adresi yendawo:Directorate: Specialised Courts
and Promotion of the Rights of Vulnerable Groups
Momentum Building, Pretorius Street, Pretoria,
0001
I-adresi yeposo:Private Bag X81, 0001











Yabuyekezwa kokugcina :11 February 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.UmbikoWobulungiswaE.2007-05-18.nr.txt</fn>
UmBiko woBulungiswa EmSebenzini
UmThetho 55 ka-1998 woBulungiswa eMsebenzini, IsiGaba 21

SIBAWA UFUNDE LOKHU NTANZI
YINI UMNQOPHO WEFOROMELI ?
Iforomeli limumethe isakheko sendlela yokubika ngehlelo lobulungiswa emsebenzini ebaqhatjhini abanabasebenzi abahlangana kwama-50 ne -150 namkha labo abanabasebenzi abangaphasi kwama-50 kodwa abazalisa imibandela yesilinganiso sokuphuma nokungena kwabasebenzi emsebenzini ngokweTjhejuli 4 yomThetho.
Abaqhatjhi abanabasebenzi abangaphasi kwe-150 bangasebenzisa iforomeli ( i-EEA 2A ) namkha i-EEA2 ukubika emNyangweni wezabaSebenzi.
NGUBA EKUFUZE AGCWALISE IFOROMELI ?
Boke abaqhatjhi abakhonjiweko abanabasebenzi abangaphasi kwe-150 nekufuze bathumele umbiko ngokomThetho 55 ka-1998 woBulungiswa emSebenzini. Nanyana ngimuphi umqhatjhi ozigcwalisela umBiko woBulungiswa emSebenzini ngokuzithandela kwakhe.
IMILAYELO
* Thumela umbiko lo kungakafiki umhlaka 1 kuDisemba 2000.
* Sibawa ugcwalise imiNiningwana yomQhatjhi ngokupheleleko ngendlela ongakghona ngayo.
* Gcwalisa zoke iingaba zeforomeli.
* Umtlikitlo wesiKhulu esiPhetheko kufuze ufakwe esigabeni H
THUMELA KU:
Employment Equity Registry
The Department of Labour / UmNyango wezoBulungiswa
Private Bag x117
Pretoria 0001
Ifowuni: 012 3094000
Ifeksi: 012 3202059 / 3220413
I-imeyili: ee@labour.gov.za
Iwebhusayithi: www.labour.gov.za

Sibawa ukhethe i-SETA ( UmKhandlu weFundo nokuThwasisa weKoro eThileko ) ihlangano yakho ewela ngaphasi kwawo
I-SETA
Inomboro
Ibizo
Inomboro
Ibizo
01
FASSET ?IKoro yezeeMali nokuHlolwa kweeNcwadi
14
LGWSETA ? IKoro yaboRhulumende beeNdawo, zaManzi nezeNzelwa eziKhambisana nalezo
02
BANKSETA ? IKoro yezamaBhanga
15
MAPP ? IKoro yeemBikiindaba, zokuKhangisa, zokuGadangisa imiTlolo kunye nezokuPaka.
03
CHETA ? AmaBubulo wamaKhemikhali
16
MQA ?IKoro yomKhandlu wezeeMayini
04
TEXTILES ? IKoro yezambatho, amaNyathelo nePahla yesiKhumba
18
MERSETA ? IKoro yokuKhiqiza, yoBunjiniyera kunye nezeNzelwa eziKhambisana nalezo
05
CETA ? IKoro yezokwAkha
19
POLSECSETA ? IKoro yezamaPholisa, yaboGadi bangeQadi, yeZazimThetho kunye nezamaJele
06
DIDTETA ? IKoro yaboSomaqhinga, bezobuHloli , bezokuVikela kunye nezeRhwebo
20
PAETA ? IKoro yesiGaba sokuThoma kezokuLima
07
ETDP SETA ? IKoro yezeFundo, ukuThwasisa nokuThuthukisa
21
PSETA ? IKoro yabaSebenzi bemBusweni
08
ESETA ? IKoro yezaMandla
22
SETASA ?IKoro yesiGaba sesiBili kezokuLima
09
FOODBEV ? IKoro yamaFemu wokuDla neenSelo
23
SERVICES ? IKoro yezeNzelwa
10
FIETA ? IKoro yezamaHlathi
25
THETA ? IKoro yezamaVakatjho, zamaHotgela neziNye iiNdawo eziKhambisana nalezi
11
HWSETA ? IKoro yezamaPhilo nezeHlalakuhle
26
TETA ? IKoro yezokuThutha
12
ISETT ? IKoro yamaHlelo wezokwAzisa, wama-elekhthronigi neChwephetjhe lokuThintana
27
W&RSETA ? IKoro yezokuThengbisa nezokuThengnisela umPhakathi
13
INSETA ?IKoro yeTjhorense



UmBiko WoBulungiswa EmSebenzini
Isigaba C: Icozululo Lesilinganiso Sobunjalo ? liyaragwa
Employment Equity Report
EEA 2A
3




<fn>DAC-NLS.Umbono.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele
UMBONO
Umbono womNyango weeNdaba zeKhaya kunikela ngomsebenzi osezingeni eliphezulu. Eminyakeni yamuva nje, ukutlama ngokwamaqhinga kuthome ukudlala indima ekulu emizameni yomNyango yokukhuphula ukulethwa komsebenzi kiwo woke amaklayenti inarha yoke. Nasikhumbula bona umuntu eSewula Afrika - isakhamuzi, umhlali, obawa ukuhlaliswa abuya enarheni yangaphandle namkha ovakatjhileko uliklayenti lomNyango weeNdaba zeKhaya, ukulethwa komsebenzi osezingeni eliphezulu yihloso ekulu ngokweqhinga, okunqophisa ukutlama nokusebenza komnyango. UmNyango uzibophelele emahlelweni ahlukeneko azakubumba butjha umthangalasisekelo namarherho webhizinisi anikela ngokulethwa kwemisebenzi.
UMNQOPHO
Umnqopho womNyango kuphuhlisa nokuvikela isithunzi sethu njengesitjhaba. Umnqopho: Kuthola iindlela zokulethwa ngePumelelo kwemiSebenzi. Emizameni yawo yokufikelela lomnqopho, umNyango uthole izinto ezilandelako eziqakathekileko ukuqinisekisa ukukhambisana nokulindelwe badlalindima, amakhastama namalunga wabasebenzi:
â€¢	Ukufundiswa ukutjheja khulu amaklayenti
â€¢	Umsebenzi wezinga elihle
â€¢	Ukukhambisana namagunya
â€¢	Ukufikeleleka kwemisebenzi
â€¢	Imitlolo ethembekileko
â€¢	Ukufundiswa kwabasebenzi abawufundeleko umsebenzi
â€¢ Imisebenzi enganakohlakalo
OKUNGAPHAKATHI
1.	ISETHULO NGONGQONGQOTJHE
2. NGUBANI OFANELWA KUTHOLA ILUNGELO LOKUBA
SISAKHAMUZI SESEWULA AFRIKA?
â€¢	Isakhamuzi seSewula Afrika ngokuBelethwa
â€¢	Isakhamuzi seSewula Afrika ngokuZalana
â€¢	Isakhamuzi seSewula Afrika ngokwAmukelwa kwePhandle
â€¢	Isakhamuzi seSewula Afrika ngokuTloliswa
â€¢	Iimfuneko neenKambiso zokuziTlolisela ukuba sisakhamuzi seSewula Afrika
â€¢	Ukulahlekelwa okuzenzakalelako kokuba sisakhamuzi
â€¢	Ukwalelwa ukuba sisakhamuzi
â€¢	Ukufumana ukuba sisakhamuzi namkha ukuba sisakhamuzi senye inarha
â€¢	Ukuvuselela godu ukuba sisakhamuzi seSewula Afrika
3.	UKUTLOLISWA KWAMABELETHO
4.	ISIBAWO SENCWADI KAMAZISI
5.	ISIBAWO SEPASPOTI
6.	AMATJHUGULUKO APHATHELE NOBUNTU BAKHO
7.	ISIBAWO SESITIFIKHETHI SOMTJHADO
8.	UKUTLOLISWA KOKUHLONGAKALA
9. UMLANDO WENCWADI YOKUZAZISA
10. IMINININGWANA YOKUTHINTANA YOMNYANGO
WEENDABA ZEKHAYA
Isethulo ngoNgqongqotjhe
IsiNgeniso somThethosisekelo sibeka isibopho phezu kombuso sokwenza ngcono izinga lepilo kizo zoke izakhamuzi kanye nekghono lawo woke umuntu.
UmNyango weeNdaba zeKhaya unikela ngemitlolo ekghonakalisa abantu ukuthola izindlu, ifundo, itlhogomelo lezamaphilo, izabelo zehlalakuhle, imihlalaphasi, imisebenzi, imisebenzi yezeemali kanye nokusebenzisa ilungelo eliqakatheke khulu - okukukhetha umbuso abawufunako. Ukungezelela, umNyango weeNdaba zeKhaya uqakathekile ekuvikeleni isithunzi senarha yekhethu ngokuqunta ukobana ngubani ongavakatjhela eSewula Afrika, nokuthi ngubani ongathabela nathi ubuhle nemivuzo yedemokhrasi yethu eseseyincani kanye nomnotho okhulako.
Nayikuthi intando yenengi nomnotho wesimanje manjesi uzakusebenza kuhle, ukuzazi nobujamo babo boke abantu abahlala nabaphila enarheni kufanele burekhodwe ngokunemba begodu bufikeleleke. Imisebenzi emikhulu yomNyango weeNdaba zeKhaya: kurekhoda ukwaziwa nobujamo bezakhamuzi, abahlali neemvakatjhi - kuqakathekile ekuphathweni nekulawulweni kwemisebenzi yezokuhlalisana, zomnotho nezombanganarha. Yenza isisekelo sedemokhrasi netuthuko.
UmNyango weeNdaba zeKhaya godu ulifesdiri abantu bethu neemvakatjhi zethu ababona ngalo umbuso nenarha yethu. Woke amaSewula Afrika kanye neemvakatjhi zangaphandle ezingena enarheni yethu bafuna imisebenzi emNyangweni. Ngokunjalo, imibono yabo ngokulethwa kwemisebenzi mbuso ngokujayelekileko kusekelwe elemukweneli. Ukungezelela ekuphatheni amarekhodi, umNyango unomsebenzi wokulawula abantu abangena nabaphuma eSewula Afrika.
UmThetho omutjha oTjhugululiweko wokuNgena eNarheni (umThetho wenomboro 19 ka-2004) owaphasiswa ngomhlaka 18 Oktoba 2004 watjhugulula khulu ukuphathwa kokungena enarheni yethu. Umsebenzi omkhulu uyenziwa ngesikhathesi ukubandula iimphathiswa zomNyango eziqalene nokungena enarheni ngokuya kweemfuno zalomthetho omutjha kanye nokulungisa imiThetjhwana ebuya kilomThetho. UmNyango godu wenza begodu usebenzisa umThetho wokuHlaliswa kwamaPhandle, (umThetho wenomboro 130 ka-1998), ofaka ukusetjenziswa kweensetjenziswa zeentjhabatjhaba eziphathelene namaphandle. Ngokubanzi, umNyango weeNdaba zeKhaya unikela ngemisebenzi eqakathekileko, okumisebenzi yezakhamizi namaphandle.
Umsebenzi wokungena ngenarheni uphathelene nokulawula ukungena, ukuhlala nokuphuma kwamaphandle eSewula Afrika okulawulwa miThetho yokuNgena enaRheni neyamaPhandle. Ngitjho ephasini loke, ukungena enarheni kuba yinto eqalwe khulu ekuquntweni kwezinto eziqakathekileko enarheni yoke. Ebujameni beSewula Afrika, umsebenzi wokungena enarheni weqa imisebenzi eyenziwa eenkhungweni ezimbalwa ezihlukeneko neminyango.
Lomsebenzi godu ufaka ukwenziwa kwemilayo, ukweluswa kwemisebenzi yokungena enarheni, emaPhrovinsini nema-Ofisini aTjhili, ukwanda kwesibalo seemvumo ezenziwa mNyango, ukungena okuragela phambili enarheni kwabantu bangaphandle eSewula Afrika. Kodwana, ngeminqopho yalencwajana izakukhambelana nemisebenzi eqaliswe ezakhamizini zeSewula Afrika. Enye incwajana ehlukileko ephathelene nemisebenzi yokungena enarheni izakwenziwa. Izakusatjalaliswa nasele imithetjhwana iqediwe pheze ukukhambisana nokuhlonywa kwehlelo lamaphandle eSewula Afrika.
Esikhathini esinengi, bekungacaci ebantwini abanengi bona ngikuphi okulindelwe umuntwini nakazakufikelela imisebenzi yomNyango weeNdaba zeKhaya. Lencwajana ebizwa ngokuthi IiNdaba zeKhaya ziyakuSebenzela (Home Affairs At Your Service), ifuna ukuhlathulula ngendlela elula nezwakalako, ukuqakatheka kokwenza iimbawo zemitlolo yokukghonakalisa emNyangweni weeNdaba zeKhaya, iimfuneko zokwenza isibawo somunye nomunye umsebenzi, iindleko ezibandakenyekako, nokobana kuzakuthatha isikhathi esingangani kanye nelwazi elikhambelana nemisebenzi yomNyango weeNdaba zeKhaya. Ngombana woke umuntu eSewula Afrika: isakhamuzi, umhlali, iphandle namkha isivakatjhi - liklayenti lomNyango weeNdaba zeKhaya, ukulethwa komsebenzi wezinga eliphezulu yihloso eqakathekileko ngokwamaqhinga eyikomba ekutlameni nekuthatheni igadango komnyango. UmNyango uzinikele emahlelweni ahlukeneko azakubumba butjha abe enze ngcono amarherho neenkambiso ezinikela ngokulethwa kwemisebenzi yezinga eliphezulu.
Lencwajana, godu inikela ngeenkomba ekuphenduleni umbuzo obudisi: ngubani osisakhamuzi seSewula Afrika namkha ngubani ofaneleka kukuba sisakhamuzi seSewula Afrika? Ngokuzwakalako, ukuzitjheja okunje kungavusa imizwa engasimihle nasiqala umlando wenarha yethu, lapho sibuya khona, lapho sibuya khona, kanye nokwehluka kwethu, singakghona njani, ngokubumbana nangamunye ukuhlathulula amagugu atholakala emThethwenisisekelo wethu. Ngokunjalo, umNyango weeNdaba zeKhaya uragela phambili begodu uzakuhlala uhlahlwa kuhlonipha isibopho somthethosisekelo esibeka bona iSewula Afrika ngeyabo boke abahlala kiyo, bahlanganiswe kukwehlukana kwabo.
Lencwajana godu iyatholakala ngeTshivenda, i-Xitsonga, isiZulu, iSesotho nesiBhuru. Ngommoya we-Batho Pele, sithemba bona lencwajana izakunikela woke amaSewula Afrika - okumakhastama wethu aqakatheke khulu, ngelwazi elitlhogekako ngomnyango - singebenu, siyanitlhogomela begodu siyanisebenzela.
NN Mapisa-Nqakula
UNgqongqotjhe weeNdaba zeKhaya
UmThethosisekelo weSewula Afrika uqinisekisa ilungelo lokuba sisakhamuzi begodu uthi akunasakhamuzi esizakwalelwa ilungelweli. Ngokuya komThetho wokuba siSakhamuzi seSewula Afrika (umThetho wenomboro 88 ka-1995 kanye nomThetho wenomboro 17 ka-2004 njengombana utjhugululiwe), ubakhamuzi beSewula Afrika bungafunyanwa ngokubelethwa, ngokuzalana, ngokwamukelwa kwephandle, ngokuvuselelwa namkha ngokutloliswa.
2.1 Isakhamuzi seSewula Afrika ngokuBelethwa
UmThetho okukhulunywe ngawo ngehla wathoma ukusebenza ngomhlaka 6 Oktoba 1995. Ubeka bona isakhamuzi seSewula Afrika ngokubelethwa ngomunye nomunye obelethelwe eSewula Afrika embelethini munye omSewula Afrika namkha osisakhamuzi seSewula Afrika unomphela ngesikhathi sokubelethwa komuntu lowo. Iinjamiso ezihlukeneko bezikhona iminyaka yoke le ngaphambi komThetho. Omunye nomunye othintwa ngilokhu ofuna bona kuquntwe ngobakhamuzi bakhe kufanele athintane ne-ofisi eliseduze lomNyango weeNdaba zeKhaya namkha imitjhini yeSewula Afrika nayikuthi ungaphandle kwenarha.
Umntwana obelethelwe eSewula Afrika ongasi sisakhamuzi seSewula Afrika uyafaneleka kukuba sisakhamuzi ngokwamabeletho namkha ofumezwa sisakhamuzi seSewula Afrika ngokukhambisana nomThetho wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana ka-1983 (umThetho wenomboro 74 ka-1983). Tjheja bona ukubelethwa komntwana kutlolisiwe ngokuya komThetho wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala ka-1992.
2.2	Isakhamuzi seSewula Afrika ngokuZalana
Isakhamuzi seSewula Afrika ngokuzalana ngomunye nomunye obelethelwe ngaphandle kweSewula Afrika abelethwa zizakhamuzi zeSewula Afrika. Ukubelethwa kwakhe kufanele kutloliswe ngaphasi komThetho wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala, umThetho wenomboro 51 ka-1992.
2.3	Isakhamuzi seSewula Afrika ngokwAmukelwa kwePhandle
Omunye nomunye onemvumo yokuba sisakhamuzi seSewula Afrika unomphela uyafaneleka kukwenza isibawo sokuba sisakhamuzi seSewula Afrika ngokwamukelwa ngemva kweminyaka emihlanu asisakhamuzi sakanomphela. Omunye nomunye otjhade isakhamuzi seSewula Afrika uyafaneleka kukuba sisakhamuzi seSewula Afrika esamukelweko, iminyaka emibili ngemva kokufumana imvumo yokuba sisakhamuzi sakanomphela ekhutjhwe ngesikhathi atjhada isakhamuzi seSewula Afrika. Umntwana ongaphasi kweminyaka ema-21 onemvumo yokuba sisakhamuzi seSewula Afrika unomphela uyafaneleka kukwamukelwa msinyana ngemva kokukhutjhwa kwemvumo.
2.4	Isakhamuzi seSewula Afrika ngokuTloliswa
Lokhu kusebenza kuphela ezakhamizini zeBhrithani ezangena eSewula Afrika ngaphambi komhlaka 2 Septemba 1949, begodu esele zihlale lapha ubuncani bakhona iminyaka emibili msinyana ngemva kwaka-1949.
2.5	Iimfuneko neenKambiso zokuziTlolisela ukuba sisakhamuzi seSewula Afrika
Nawenza isibawo sokuba sisakhamuzi seSewula Afrika ngokuzalana kufanele ulethe okulandelako:
â€¢	Umtlolo otlolisa ukubelethwa ngokuya komThetho wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala ka-1992. Ebujameni bokufumeza, isivumelwano sokufumeza siyafuneka.
â€¢	Amaforomo BI-24 no BI-529 azaliswa mbawi.
â€¢	Iforomo BI-529 elizaliswa mbelethi weSewula Afrika.
â€¢	Isitifikethi samabeletho esitjhili sombawi.
â€¢	Isitifikethi somtjhado sombawi nesababelethi bakhe (nazikhona)
â€¢	Nayikuthi umbawi wabelethelwa ngaphandle komtjhado ababelethi kufanele batlikitle iforomo lokutloliswa kwamabeletho okuliforomo BI-24.
â€¢	Ubufakazi nayikuthi umbelethi weSewula Afrika wafumana ukuba sisakhamuzi senarha yangaphandle
â€¢	Ubufakazi bokubelethwa kombelethi weSewula Afrika.
Iimbawo zingenziwa ebuZendeni, eMitjhini namkha e-ofisini lekhaya lomNyango weeNdaba zeKhaya.
Ukwenza isibawo sokuba sisakhamuzi seSewula Afrika ngokuba sisakhamuzi esamukelweko kufanele ulethe okulandelako:
â€¢	Amaforomo BI-63 no BI-757 azaliswa mbawi.
â€¢	Ubufakazi bokuba sisakhamuzi sakanomphela.
â€¢	Igadangiso lemino yoke elenziwa ngebakwa-SAP (91) - ukuthola umbiko wamapholisa.
â€¢	Ababelethi abathintekako namkha abatlhogomeli bangokomthetho kufanele batlikitle amaforomo nayikuthi umuntu ofuna ukwamukelwa mntwana ongaphasi kweminyaka eli-16.
â€¢	Iforomo BI-9 elizalisiweko nelikhambisana negadangiso lemino yoke kanye neenthombe ezimbili zakamazisi (ezibubude obuma-45mm x 35 mm ububanzi) kufanele zilethwe nakubantwana abangaphezu kweminyaka eli-15. Lokhu kwenzelwa ukufumana incwadi kamazisi ngemva kokuvunyelwa kokwamukelwa.
2.6	Ukulahlekelwa okuzenzakalelako kokuba sisakhamuzi
Lokhu kwenzeka lokha isakhamuzi seSewula Afrika:
â€¢	sithola ukuba sisakhamuzi senye inarha ngokuzithandela nangokomthetho, ngaphandle komtjhado, namkha
â€¢	sisebenza emajonini wenye inarha elwa neSewula Afrika, lapho nakhona sisisakhamuzi.
Kodwana, lokhu akusebenzi nayikuthi umuntu lowo wenza isibawo kuNgqongqotjhe ukugcina ukuba sisakhamuzi kwakhe seSewula Afrika ngaphambi kokufumana ukuba sisakhamuzi kwenye inarha kanye/namkha nokusebenza ngaphasi kwamabutho ahlomileko wenarha leyo.
Ukufumana bona ingabe kghani umuntu ulahlekelwe kukuba sisakhamuzi seSewula Afrika, iforomo BI-529 kufanele lizaliswe belilethwe kwelinye nelinye i-ofisi lomNyango langaphakathi kwenarha namkha langaphandle.
2.7	Ukwalelwa ukuba sisakhamuzi
Ukuba sisakhamuzi seSewula Afrika ngokwamukelwa kwephandle kungaliwa nayikuthi:
â€¢	isitifikethi sokwamukelwa satholwa ngokungasi semthetwheni namkha wanikela ngelwazi elingasilo iqiniso ngaye.
â€¢	usisakhamuzi senye inarha begodu, kwesinye isikhathi wakhe wagwetjwa iinyanga ezili-12 ukudosa ejele kwenye nenye inarha ngobulelesi obebungaba bulelesi eSewula Afrika.
Kobubili ubujamo akunasibawo esenziwako. Umuntu othintekako uthola incwadi (ebizwa ngokuthi yi-audi alteram). Ngaphakathi kwencwadi leyo kunesigaba lapho anikela amabanga ahlathulula bona kungani kungakafaneli bonyana alelwe ukuba sisakhamuzi. Lokhu kuzakutjhejwa ngaphambi kobana kuthathwe isiqunto sokugcina.
2.8	Ukufumana ukuba sisakhamuzi namkha ukuba sisakhamuzi senye inarha
Omunye nomunye umuntu ofisa ukuba sisakhamuzi senye nenye inarha kufanele afake isibawo kuNgqongqotjhe weeNdaba zeKhaya khona azakugcina ukuba sisakhamuzi seSewula Afrika ngaphambi kokufumana ukuba sisakhamuzi senye inarha.
Iimfuneko ngilezi:
â€¢	Amaforomo i-BI-1664 ne-BI-529 azaliswe kuhle, kanye nemali ebekiweko eyi-R115.00 ebhadelwako.
â€¢	Iimbawo zingalethwa kwelinye nelinye i-ofisi lomNyango ngaphandle namkha ngaphakathi kwenarha.
Ngaphambi kobana umThetho wokuba sisaKhamuzi seSewula Afrika otjhugululiweko (umThetho wenomboro 17 ka-2004) uthome ukusebenza, isakhamuzi seSewula Afrika esisebenzise ipaspoti yenarha enye singalelwa ukuba sisakhamuzi nguNgqongqotjhe weeNdaba zeKhaya. Ifuneko yokubekelwa ngeqadi namkha iincwadi zemvumo ezibuya kuNgqongqotjhe khona umuntu azakusebenzisa ipaspoti ayisekho.
Ngokuya komThetho oTjhugululiweko ophathelene nokuBa sisaKhamuzi seSewula Afrika ka-2004, othome ukusebenza ngomhlaka 15 Septemba 2004, sele kukukwephula umthetho esakhamuzini seSewula Afrika esingaphezu kweminyaka ema-21 ukungena namkha ukuphuma eSewula Afrika ngesikhathi usebenzisa ipaspoti yenye inarha. Ukudlula lapho, kukwephula umthetho manje esakhamuzini esinjalo, ukuthi siseSewula Afrika, sisebenzise ubuzwe baso benarha yangaphandle namkha benarha yaso ukuzibeka ebujameni obuhle namkha ukubalekela umsebenzakhe namkha ukuziphendulela.
2.9	Ukuthoma butjha ukuba sisakhamuzi seSewula Afrika
Esinye isakhamuzi sangaphambilini ngokubelethwa namkha ngokuzalana:
i)	esalahla ubuzwe baso beSewula Afrika, namkha
ii)	khonokho esiphelelwa kukuba sisakhamuzi seSewula Afrika;
singenza isibawo sokubuyiselwa kobuzwe baso beSewula Afrika. Kodwana lomuntu kufanele abuyele unomphela eSewula Afrika.
Iimfuneko zalokhu ngilezi:
â€¢	kuzalisa amaforomo i-BI-715 ne-BI-529,
â€¢	iforomo BI-9 elikhambisana neenthombe ezimbili zakamazisi ezifanako,
â€¢	isiqinisekiso esitloliweko mbawi bona yena sele ahlala eSewula Afrika unomphela,
â€¢	ikhophi yencwadi kamazisi
â€¢	ikhophi yesitifikethi somtjhado nawutjhadileko
â€¢	imali ebekiweko eli-R115.00 ne-R15 oyibhadelela incwadi kamazisi.
UmThetho wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala (umThetho wenomboro 51 ka-1992), ubeka bona ukubelethwa komntwana kufanele kubikwe bekutloliswe kungakapheli amalanga ama-30 wokubelethwa kwakhe. Lokhu kuzakurhelebha umNyango weeNdaba zeKhaya ukugcina amarekhodi wawo asebujameni banjesi begodu kuzakurhelebha ukwenza iNcwadi yokuTloliswa kwesiTjhaba ethembekileko nenembako enarheni. Godu kuzakurhelebha umNyango weeNdaba zeKhaya ukwenza eminye imisebenzi burhaba okufanele uyenzele umntwana nasele amdala (isibonelo, isitifikethi samabeletho, incwadi kamazisi, isitifikethi samabeletho, isitifikethi sokuhlongakala njll). Ukutloliswa kwamabeletho, umuntu kufanele azalise iforomo i-BI-24 (isAziso samaBeletho) begodu kufanele lilethwe e-ofisini lomNyango weeNdaba zeKhaya. Nayikuthi umbawi ungaphetjheya, uzakuletha isibawo e-ofisini eliseduze lobuZenda beSewula Afrika namkha le-Consulate.
Nayikuthi umntwana wabelethelwa ngaphandle kweSewula Afrika begodu omunye wababelethi sisakhamuzi seSewula Afrika ngesikhathi sokubelethwa kwakhe, ukubelethwa kungaziswa ebuZendeni beSewula Afrika namkha ku-Consulate namkha e-ofisini lesifunda lomNyango weeNdaba zeKhaya eSewula Afrika.
Imitlolo efunekako ngile:
i)	liforomo elizalisiweko le-B-24, i-BI-24/1 namkha i-BI-24/15 kanye
ii)	neforomo elizalisiweko le-BI-529 (iPhephamibuzo lezaKhamuzi),
iii)	ikhophi eqinisekisiweko yesitifikethi samabeletho esitjhili somntwana esinemininingwana ezeleko yababelethi bomntwana.
Ebujameni bomntwana oneminyaka eli-15 ukuya phezulu, iforomo i-BI-9 lesibawo sakamazisi kufanele lizaliswe.
3.1	Iimfuno zokutloliswa kwamabeletho
Kuqakathekile bonyana isaziso samabeletho sinikelwe ngomunye wababelethi namkha umtlhogomeli wangokomthetho. Nayikuthi akunambelethi namkha umtlhogomeli ongakghoniko ukukwenza lokhu, umuntu obawiwe babelethi namkha umtlhogomeli angenza isaziso ukwenzela bona. Lomuntu kufanele abe nemvumo etloliweko yabo.
Umntwana obelethelwe ngaphakathi komtjhado angatloliswa ngesibongo sakababa namkha sikanina namkha ngazo zombili sakababa nesikanina nayikuthi ababelethi bayavumelana nalokhu.
Umntwana obelethelwe ngaphandle komtjhado utloliswa ngesibongo sakanina. Umntwana godu angatloliswa ngaphasi kwesibongo sakababa weengazi nayikuthi uyise uyavuma bona unguyise. Bobabili ababelethi kufanele bavumelane ngokutloliswa komntwana ngesibongo sakayise phambi kwesiphathiswa somNyango weeNdaba zeKhaya.
3.2	Iindlela ezihlukeneko zokwaziswa kwamaBeletho
3.2.1	Amabeletho aziswe kungakapheli amalanga ama-30 ngemva kokubelethwa
Nanyana umThetho wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala (umThetho wenomboro 51 ka-1992) ufuna bona ukubelethwa komntwana kufanele kutloliswe kungakapheli amalanga ama-30 ngemva kokubelethwa, ubujamo obukhethekileko bungenza kungakghoneki lokhu. Izaziso zamabeletho ngemva kwamalanga ama-30 zibizwa ngokutloliswa okudlulelwe sikhathi. Iforomo elifuneka lapha liForomo lesAziso samaBeletho (i-BI-24) elitlikitlwa ngomunye wababelethi namkha umtlhogomeli. Amahlangothi amathathu wokutloliswa okudlulelwe sikhathi kuhlukaniswe ngendlela elandelako:
i)	amabeletho aziswe ngemva kwamalanga ama-30 kodwana ngaphambi kokuphela konyaka,
ii)	amabeletho aziswe ngemva konyaka, kodwana ngaphambi kobana afike eminyakeni eli-15 kanye;
iii) namabeletho aziswe ngemva kweminyaka eli-15.
3.2.2	Amabeletho aziswe ngemva kwamalanga ama-30 kodwana ngaphambi kokuphela konyaka munye
Ebujameni obunje, ababelethi namkha umtlhogomeli bazalisa iforomo i-BI- 24. Ababelethi namkha umtlhogomeli kufanele banikele amabanga wokobana kungani ukubelethwa kungakhenge kutloliswe kungakadluli amalanga ama-30 njengombana kufunwa mthetho.
Nayikuthi ababelethi abakatjhadi begodu bafisa ukutlolisa umntwana ngaphasi kwesibongo sakababa, ubaba kufanele avume bona umntwana ngewakhe esikhaleni esinikelwe eforomeni i-BI-24. Ngalokho ubaba kufanele abe khona lokha nakutloliswa amabeletho.
Nayikuthi ababelethi batjhadile, ukubelethwa komntwana kuzakutloliswa ngesibongo sakababa.
Iindleko: simahla
3.2.3	Ukwaziswa kwamabeletho ngemva konyaka kodwana angakafiki eminyakeni eli-15
Ababelethi namkha umtlhogomeli kufanele bazalise iforomo BI-24/1. Kufanele godu banikele ngamabanga wokobana kungani amabeletho angakatloliswa kungakadluli amalanga ama-30 njengokufuna komthetho. Imitlolo esekelako ehlathululwe endimeni 3.3 kufanele ilethwe ngesikhathi leso.
Iindleko: simahla
3.2.4	Ukwaziswa kwamabeletho ngemva kweminyaka eli-15 ubudala
Lokha nakutloliswa amabeletho la, kusetjenziswa iforomo BI-24/15. Liphekelelwa liforomo BI-9 (okuliforomo lencwadi kamazisi) kanye nemitlolo efaneleko ehlathululwe endimeni 3.3. Ababelethi namkha umthlogomeli godu kufuneka banikele amabanga wokobana kungani ukubelethwa kungakhenge kutloliswe kungakadluli amalanga ama-30 njengombana kufunwa mthetho.
Iindleko: simahla
3.3 Imitlolo efuneka lokha nawutlolisa amabeletho ngemva konyaka
Imitlolo elandelako iyafuneka nakutloliswa amabeletho womntwana ongakatloliswa kungakapheli unyaka munye wokubelethwa kwakhe:
â€¢	Iforomo BI-288 - incwadi yesifungo, kanye
â€¢	nekhophi eqinisekisiweko yakamazisi wakanina nayikuthi ababelethi abakatjhadi begodu ubaba akavumi bona umntwana ngewakhe. Ngakelinye ihlangothi, nayikuthi ubaba weengazi uyavuma bona umntwana ngewakhe, amakhophi aqinisekisiweko wabomazisi bababelethi bobabili ayafuneka. Nayikuthi unina utjhade nobaba weengazi, amakhophi wabomazisi babo bobabili kanye nesitifikethi somtjhado kuyafuneka, namkha
â€¢	isitifikethi esikhutjhwe sibhedlela namkha ikhaya lokubelethisa lapho umntwana abelethelwa khona. Isitifikethi kufanele sitlikitlwe mumuntu ophetheko (uSuparintende namkha uMatroni) begodu kufanele sibe negama langokomthetho lesikhungo nestempe esinelanga, namkha
â€¢	ukuqinisekiswa kwemininingwana yomntwana njengombana itholakala erejisteni yesikolo namkha isitifikethi sesikolo sokuthoma umntwana abekafunda kiso esitlikitlwe yiHloko yesikolo. Ukuqinisekiswa kufanele kube nenomboro yeHloko emaledereni angehla wencwadi enestempe sangokomthetho sesikolo nelanga, namkha
â€¢	isitifikethi somntwana sokubhabhadiswa, esikhutjhwe kungakapheli iminyaka emi-5 yokubelethwa, namkha
â€¢	nayikuthi ababelethi abatholakali, incwadi yesifungo yesihlobo esiseduze ubuncani bakhona esidlula umntwana ngeminyaka eli-10, esiyazi kuhle imininingwana yamabeletho womntwana begodu esingaqinisekisa ukumazi nobujamo bakhe, namkha
â€¢	ebujameni babantwana abalahliweko, umbiko wesisebenzi sezehlalakuhle, namkha
â€¢	ikarada lekiliniki namkha umbiko wesikolo namkha omunye umtlolo okhambelanako ongarhelebha ekunikeleni ngokwaziwa komntwana, namkha
â€¢	isitatimende esibuya emuntwini onelwazi lombawi begodu ongafakaza ngababelethi bombawi. Lomuntu godu uzakuphekelela umbawi e-ofisini leeNdaba zeKhaya lapho umbawi nalomuntu bazakuhlonywa imibuzo ngokuhlukana.
3.4	Ukwaziswa kwamabeletho womntwana olahliweko namkha ongasenababelethi
Lokha nawutlolisa umntwana ababelethi bakhe kanye/namkha iinhlobo zakhe ezingatholakaliko, iforomo lesaziso (BI-24) kufanele lizaliswe. Umbiko obuya esisebenzini sezehlalakuhle uyatlhogeka, ngombana imininingwana yababelethi ayitholakali. Ekutlolisweni kwamabeletho, okuthatha ilanga linye ebujameni bamabeletho aziswe kungakapheli amalanga ama-30 abekiweko, isitifikethi esirhunyeziweko sikhutjhwa simahla.
Tjheja, ukutloliswa okudlulelwe sikhathi kungathatha isikhathi eside kuye ngephenyo elifunekako ekutholeni ukwaziwa nobujamo bomntwana. Ukubalekela ukuriyada, amabeletho womntwana kufanele atloliswe kungapheli amalanga ama-30.
Iindleko: simahla
3.5	Ukwenziwa kwesibawo seSitifikethi samaBeletho
Iimbawo zeentifikethi zamabeletho ezirhunyeziweko zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi lesifunda lomNyango lapho zibiza R45.00 ngasinye. Lokhu kuthatha iimveke ezibunane ukuya kwezilitjhumi nambili.
Njengengcenye yokuzibophelela ekukhuphuleni ikhwalithi yepilo yazo zoke izakhamizi, umNyango weeNdaba zeKhaya uhlome iJima lokuTloliswa kwabaNtwana eKhompyutheni. Lokhu kuqinisekisa bona umNyango weeNdaba zeKhaya uyakghona ukutlolisa nokukhupha iintifikethi ezirhunyeziweko zamabeletho eembhedlela ezibandakanyekako msinyana ngemva kokubelethwa komntwana. Lomsebenzi uzakusatjalaliswa usiwe kwezinye iimbhedlela nakukghonekako.
4.1	Kungani kuqakathekile ukwenza isibawo seNcwadi kamAzisi?
Incwadi yokuzazisa mtlolo ofakazela ukwaziwa komuntu. Ngamanye amagama, itjengisa bonyana ungiloyo othi unguye. Kuneenkhathi ezinengi lapho uzakufanela bona usebenzise umazisi wakho. Uzakutlhoga umazisi wakho ukuthola imisebenzi yezezindlu, yezefundo neyezamaphilo, ukwenza isibawo selayisense yokutjhayela ukufikelela amathuba wemisebenzi, ukuzitlolisela iinhlahlubo, ukwenza iimvumelwano zamabhizinisi namkha isebenziswano kwezamabhizinisi namkha ukuzitlolisa esikhwameni seTjhorensi yabaNtu abaNgasebenziko. Iincwadi zokuzazisa godu zisetjenziselwa ukuvowuta emakhethweni wesitjhaba, wephrovinsi newendawo.
4.2	Ngubani ofanelwe kukwenza isibawo seNcwadi kamAzisi?
Iincwadi zokuzazisa zikhutjhwa ngokuya kwesiGaba 25 somThetho wokwAziwa ka-1997. Umthetho ubeka bona nayikuthi usisakhamuzi seSewula Afrika namkha unemvumo yokuhlala unomphela, begodu uneminyaka eli-16 namkha umdala kunalokho, ufanelwa kukwenza isibawo seNcwadi yokuzAzisa.
Omunye nomunye osebenzela umbuso namkha ihlangano ehlonywe ngokomthetho ngaphandle kweSewula Afrika namkha osiwe bona ayokusebenzela umbuso wenye inarha naye ufaneleka kuthola incwadi kamazisi. Lokhu kunabela nemlinganini walowo muntu kanye/namkha nebantwaneni.
4.3	Ilwazi elifuneka lokha nawenza isibawo seNcwadi kamAzisi
Ukufumana incwadi kamazisi:
â€¢	kufanele uzalise i-BI-9 okuliforomo lesibawo
â€¢	ikhophi eqinisekisiweko yesitifikethi samabeletho namkha
â€¢	inomboro yencwadi yereferensi namkha
â€¢	ikhophi yencwadi yokuzazisa namkha incwadi yokuthatha ikhambo yezabelo ze-TBVC (okuyi-Transkei, i-Bophuthatswana, i-Venda ne-Ciskei), kanye
â€¢	neenthombe ezimbili ezifanako zepaspoti, kanye
â€¢	negadangiso lemino elithathelwa ukurekhoda eNcwadini yokuTloliswa kwesiTjhaba eforomini lesibawo i-BI-9. Lokhu kungenziwa kuphela ngokusemthethweni siphathiswa somNyango weeNdaba zeKhaya e-ofisini lesifunda namkha lesiyingi namkha eMitjhini yeSewula Afrika yangaphandle.
â€¢	Nayikuthi utjhadile, isitifikethi somtjhado kufanele silethwe.
â€¢	Nakungenzeka umma enze isibawo seNcwadi kamAzisi begodu athome ukusebenzisa esinye seembongo ebekaziwa ngaso, ubufakazi bomtlolo, isibonelo, isitifikethi samabeletho namkha somtjhado kufanele silethwe ukutjengisa bona kufanele asebenzise isibongo leso.
â€¢	Ebujameni bokukhutjhwa kabutjha, iNcwadi kamAzisi ingakhutjhelwa abantu abalahlekelwe, abetjelwe namkha abamotjhakalelwe ziincwadi zabo zokuzazisa
â€¢	Nayikuthi uhlukanisile, isitifikethi sesehlukaniso siyatlhogeka.
â€¢	Nayikuthi wahlongakalelwa mlingani, isitifikethi sokuhlongakala siyatlhogeka.
Ebujameni besakhamuzi esamukelwa enarheni ngokomthetho namkha lowo osisakhamuzi unomphela, isifikethi sokwamukelwa enarheni namkha sokuba sisakhamuzi sakanomphela namkha sokubekelwa ngeqadi kufanele sifakwe.
â€¢	Ebujameni bokutloliswa kwamabeletho sele kudlule isikhathi qala indima 3.2.4 ngehla.
4.4	Iindleko zokwenza isibawo seNcwadi kamAzisi
Isibawo sokuthoma senziwa simahla. Ababawi kodwana babawiwa bona balethe iinthombe ezimbili ezifanako ezilingana nezakamazisi. Kubhadelwa imali engange-R15 ekukhutjhweni butjha kwencwadi kamazisi.
4.5	Ungasenza kuphi isibawo seNcwadi kamAzisi?
Tjhinga e-Ofisini eliseduze lomNyango weeNdaba zeKhaya. Imininingwana yama-Ofisi weemFunda itholakala ngemva kwencwajana le. Ababawi abatjhili nabo bangenza iimbawo zeencwadi zakamazisi ebuZendeni beSewula Afrika namkha eKomitjhaneni ePhakamileko ngaphetjheya.
4.6	Ukuthathwa kweNcwadi kamAzisi
Ngemva kokukhutjhwa kwencwadi yokuzazisa, idluliselwa e-ofisini leeNdaba zeKhaya lapho umbawi enze khona isibawo. Incwadi kamazisi izakudluliselwa kuphela e-adresini yeposo yombawi nayikuthi umbawi ubawa njalo begodu i-adresi anikela ngayo iyasebenza.
4.7	Ukulungiswa kweemphoso eNcwadini kamAzisi
UmNyango weeNdaba zeKhaya uqalana neembawo ezisigidi sinye ukuya eengidini ezintathu ngonyaka. Isibalo esikhulwesi seembawo nasihlangana nomraro wamaforomo weembawo angakazaliswa kuhle, singarholela bona iiNcwadi zokuzAzisa zibe neemphoso. Kodwana iimphoso ezinjalo encwadini yokuzazisa zilungiswa simahla. Amaforomo BI-9 ne-BI-309, ubufakazi belwazi elitjha neenthombe ezimbili ezifana nezencwadi kamazisi kufanele zilethwe kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya.
5.1	Khuyini iPaspoti?
Ipaspoti mtlolo ofuneka nawuzakuthatha ikhambo eliya kwenye inarha. Izakhamuzi zeSewula Afrika ezihlose ukuthatha ikhambo eliphumela ngaphandle kweSewula Afrika kufanele zenze isibawo sepaspoti kusese nesikhathi, kunemihlobo ehlukeneko yamaPaspoti weSewula Afrika, wona nginaka:
i)	Ipaspoti yabadala,
ii)	Ipaspoti yabantwana,
iii)	Ipaspoti ye-Maxi,
iv)	Ipaspoti yesikhatjhana,
v)	Ipaspoti yobujamo oburhabako kanye
vi) nepaspoti yangokomthetho.
Ipaspoti ejayelekileko inamakhasi ama-32 kuthi i-maxi paspoti ibe nama-64. Yoke imihlobo yamapaspoti ihlathululwa ngokuzeleko muva emtlolweni.
Zoke iimbawo zemihlobo yoke ehlukeneko yamapaspoti kufanele zizaliswe eforomeni lesibawo i-BI-73 begodu kufanele zenziwe e-Ofisini leeNdaba zeKhaya namkha ebuZendeni beSewula Afrika namkha eMitjhini ngaPhetjheya, nayikuthi umbawi ungaphetjheya. Umbawi kufanele anelise isiphathiswa samapaspoti ngokwaziwa kwakhe. Iinthombe zizakuhlolwa ukuqinisekisa bona ngezombawi kwamambala. Ababawi nanyana bangaba neminyaka eli-16 namkha ubudala bazakuthathwa igadangiso lemino khona bazakuqinisekiswa eNcwadini yokuTloliswa kwesiTjhaba.
5.2	Ngubani ofanelwa kuthola iPaspoti?
Zizakhamizi seSewula Afrika kuphela ezifaneleka kufumana ipaspoti yeSewula Afrika. Ebujameni obufana nalapho abanencwadi yereferensi ehlaza neyereferensi edala ezikhutjhwe ngaphambi komhlaka 01 Julayi 1986, ababawi kufanele kokuthoma benze iimbawo zeNcwadi kamAzisi onebhakhowudi. Abenza iimbawo kokuthoma bangafuna kokubili iNcwadi kamAzisi nepaspoti ngasikhathi sinye. Iimbawo zakho kokubili zingenziwa ngasikhathi sinye, nayikuthi umuntu angeze akghona ukulinda bekukhutjhwe iNcwadi kamAzisi.
5.3	Ilwazi elitlhogeka lokha nawenza isibawo sePaspoti
5.3.1	IPaspoti yabaDala (namkha ipaspoti yokuvakatjha)
Lepaspoti inikelwa izakhamizi zeSewula Afrika ezineminyaka eli-16 namkha ngaphezulu. Ukwenza isibawo sepaspoti yabadala yeSewula Afrika, ulindelwe bona uzalise iforomo BI-73 begodu ulethe iinthombe zamuva nje ezilingana nezepaspoti. Nayikuthi igadangiso lemino yakho alikabi ukurekhodwa eNcwadini yokuTloliswa kwesiTjhaba, isethi yoke yegadangiso lemino efakwe eforomini i-BI-9 lizakwenziwa siphathiswa esivunyelweko seeNdaba zeKhaya. Uzakulindelwa godu bona ulethe ikhophi eqinisekisiweko weNcwadi kamAzisi yeSewula Afrika namkha isitifikethi samabeletho.
Isikhathi sokusetjenzwa: Iimveke ezisithandathu
Ababawi bangakhetha ukuzokulanda amapaspoti e-ofisini lapho benza khona iimbawo namkha bangawathola ngeposi. Nayikuthi bakhetha ukuposelwa wona, bazakubhadela imali yeposo etlolisiweko okuyi-R21.
Iindleko: R155
Lepaspoti isebenza iminyaka eli-10.
5.3.2	IPaspoti yabaNtwana
Ipaspoti yabantwana inikelwa izakhamizi zeSewula Afrika ezingaphasi kweminyaka eli-16. Lokha nawenza isibawo sepaspoti, uzalisa iforomo i-BI-73. Isibawo kufanele siphekelelwe sitifikethi samabeletho, imvumo yababelethi nayikuthi batjhadile kanye neenthombe zanjesi ezilingana nezepaspoti. Nayikuthi umntwana ubelethelwe ngaphandle komtjhado, yimvumo yababelethi beengazi kuphela efunekako ukukhupha lepaspoti.
Isikhathi sokusetjenzwa: Iimveke ezisithandathu
Ingazokuthathwa endaweni lapho kwenziwa khona isibawo namkha ingathunyelwa kuwe ngeposo etlolisiweko.
Iindleko: R115
Lepaspoti isebenza iminyaka emi-5.
5.3.3	IPaspoti ye-Maxi
IPaspoti ye-Maxi mtlolo wamakhasi ama-64. Yafezakaliswa ngomhlaka 02 Disemba 2002 ukunikela abavamise ukukhamba ngomtlolo wokukhamba onamakhasi amanengi ukudlula ipaspoti yeemvakatjhi enamakhasi ama-32. Lepaspoti iyafana nePaspoti yeemVakatjhi ngaphandle kokuthi inamkhasi isibalo sawo esibuyelelwe kabili ukunikela ngamakhasi amanengi we-visa. Imali ebhadelwako ibuyelelwe kabili kunaleyo yepaspoti yeemvakatjhi.
Isikhathi sokusetjenzwa: Iimveke ezisithandathu.
Iindleko: R310.
Lepaspoti isebenza iminyaka eli-10.
5.3.4	IPaspoti yesiKhatjhana
Ipaspoti yesikhatjhana inikelwa izakhamizi zeSewula Afrika okufanele zithathe ikhambo ngokurhaba ngebanga elizwakalako begodu angeze zalinda imitlolo elungileko bona ikhutjhwe. Ipaspoti yesikhatjhana ikhutjhwa kuphela ebujameni bokobana isibawo sepaspoti yakanomphela senziwe. Ukwenza isibawo sepaspoti yesikhatjhana, ababawi balindelwe bona bazalise iforomo BI-73.
Isikhathi sokusetjenzwa: Iveke yinye
Iindleko: R75. Imali engezelelweko eyi-R12 ibhadelelwa ukufekswa kwegadangiso lemino nayikuthi kufuneka liqinisekiswe ngokurhabileko.
Lepaspoti isebenza iinyanga ezili-12.
5.3.5	IPaspoti yobuJamo obuRhabako
Ipaspoti yobujamo oburhabako inikelwa:
â€¢	abantu abafisa ukuthatha ikhambo burhaba baye eenarheni ezibomakhelwana ezingafuni i-visa yokungena namkha:
â€¢	ukubuyela burhaba eSewula Afrika.
Ukwenza isibawo sepaposti yobujamo oburhaba zalisa iforomo BI-73. Ukungezelela, incwadi ehlathulula bona kungani ipaspoti yobujamo oburhabako ifuneka, kufanele ilethwe kanye neNcwadi kamAzisi yeSewula Afrika namkha isitifikethi samabeletho. Nayikuthi ipaspoti yokuthoma yetjiwa namkha yalahleka, umbiko wamapholisa uyafuneka khona isibawo sizakusetjenzwa.
Isikhathi sokusetjenzwa: Malanga amahlanu
Lepaspoti isebenza iinyanga ezili-9, kodwana ekhambeni linye kuphela eliya enarheni ethintekako kanye nokubuyela eSewula Afrika
Iindleko: R55
5.3.6	IPaspoti yangokomThetho
Ipaspoti yangokomthetho inikewa iimphathiswa zeenkhungo zombuso okufanele zithathe amakhambo wangomsebenzi. Zoke iimbawo kufanele zizaliswe eforomini lesibawo i-BI-73 begodu kufanele zenziwe nguwe e-ofisini leeNdaba zeKhaya namkha ebuZendeni beSewula Afrika namkha eMitjhini, nayikuthi ungaphetjheya. Isibawo kufanele siphekelwe yincwadi ebuya esikhungweni lapho umbawi asebenza khona enamabanga wokobana kungani umbawi atlhoga ipaspoti yangokomthetho.
Isikhathi sokusetjenzwa: Iveke yinye ukuya kwezisithandathu kuye ngokurhabeka kwekhambo.
Iindleko: Simahla
Lepaspoti isebenza iminyaka emi-5.
5.3.7	Ukujanyiselelwa kwepaspoti elahlekileko/eyetjiweko yeSewula Afrika
Nayikuthi ipaspoti yakho yeSewula Afrika iyalahleka namkha iyetjiwa, iindleko zokuyijamiselela zibuyelelwe kabili kunemali owayibhadela ekuthomeni. Isibawo kufanele siphekelelwe ziinthombe zanjesi ezilingana nezepaspoti.
Iindleko: R310 - yabadala
R620 - I-Maxi
TJHEJA: Imali ibuyelelwe kabili nayilahlekileko
Isikhathi sokusetjenzwa: Iveke yinye ukuya kwezisithandathu kuye ngokurhabeka kwekhambo.
Nawuthatha ikhambo laburhaba kufanele wenze isibawo sepaspoti yaburhaba/yesikhatjhana bewufumane enye ipaspoti.
5.3.8 Amapaspoti azeleko namkha aphelelwe sikhathi
Ipaspoti esele iphelelwe sikhathi ngileyo isikhathi sayo sokusebenza esele siphelile. Nakwenzeka lokhu, angeze usayisebenzisa nanyana ingakazali. Esikhundleni salokho kufanele wenze isibawo senye. Nayikuthi ipaspoti yakho izala ngaphambi kwesikhathi sayo sokuphelelwa kusebenza, yenza isibawo setja.
Iindleko: R155
Lokhu kuya ngomhlobo wepaspoti oyenzela isibawo. Qala ithebula elandelako:
Isirhunyezo seendleko zokwenza isibawo sePaspoti
IPaspoti yabaDala R155.00
IPaspoti yabaNtwana R115.00
UmTlolo wokuKhamba R115.00
IPaspoti yabuRhaba R55.00
IPaspoti yesiKhatjhana R75.00
IPaspoti ye-Maxi R310.00
I-Maxi (elahlekileko) R620.00
Yabadala (elahlekileko) R310.00
Yabantwana(elahlekileko) R230.00
UmTlolo wokuKhamba(nawulahlekileko) R230.00
Ukujamiselela ijamo elitjha lePasipoti
yeyabaVakatjhi eSewula Afrika ephelelwe
maphepha anganalitho R120.00
UmNyango uyazi bona kunamabanga azwakalako wokobana kungani umuntu angafuna ukwenza amatjhuguluko emarekhodini wakhe. Kunemihlobo eminengi yamatjhuguluko izakhamizi zeSewula Afrika ezingawenza emarekhodini wazo. Imihlobo ehlukeneko yamatjhuguluko enzeka erejisteni yamabeletho womuntu arhenyiswe ngenzasi:
TJHEJA: Isakhamuzi seSewula Afrika, esineminyaka eli-18 namkha ngaphezulu sithathwa njengomuntu osele akhulile kiwo woke amatjhuguluko enziwa ngokuya komThetho wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala, ka-1992.
6.1	Amatjhuguluko wokutloliswa kwamabeletho womntwana obelethelwe ngaphandle komtjhado
(ukutloliswa butjha)
IsiGaba 11(1) somThetho wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala sivumela ukutloliswa kokubelethwa komntwana obelethelwe ngaphandle komtjhado bona kutjhugululwe. Lokhu kusebenza nayikuthi ababelethi beengazi bayatjhada ngemva kokutloliswa kwamabeletho womntwana kungathi bebavele batjhadile nakubelethwa umntwana.
Iindleko: Lomsebenzi utholakala simahla.
6.1.1	Ilwazi elifuneka ekutjhugululweni
Ukutloliswa kwamaBeletho godu kunikela ngesijamiso sokutloliswa butjha kwamabeletho nayikuthi ababelethi beengazi bangena emtjhadweni wesintu (umtjhado welobolo) ngemva kobana kutloliswe amabeletho womntwana. Imitlolo efunekako ekutjhugululweni lokhu nginasi: isaziso esitjha samabeletho, incwadi yesifungo ebuya kubabelethi beengazi kanye neentifikethi zomtjhado.
Ebujameni bokuhlongakala komunye wababelethi namkha bobalili ababelethi, ilunga lomndeni lalowo ohlongakeleko kufanele lilethe isitifikethi/iintifikethi zokuhlongokala kanye nencwadi efungelweko.
6.1.2	Ukuvunywa kokubambelethi
UmThetho wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala uvumela ukuvunywa kokuba mbelethi weengazi ngubaba weengazi (ongakatjhadi nomma weengazi) womntwana obelethelwe ngaphandle komtjhado begodu ukubelethwa kwakhe esele kutloliswe ngaphandle kwemininingwana yakababakhe.
Nayikuthi umma uyakuvuma ukuvumokhu, yena nobaba kufanele bazalise iforomo elitja (i-BI-1682). Lapho isibongo somntwana kufanele sitjhugululwe kube ngileso sakababa, elinye iforomo (i-BI 193) kufanele lizaliswe. Nayikuthi umma uyakwala ukuvuma, ubaba angatjhinga eKhotho ePhakamileko khona azakuthola umlayo ophikisana nokufunwa ngumma. Umlayo ophikisako lowo kufanele nawo ufakwe eforomini (i-BI 1682) elizalisiweko.
Iindleko: Imali ebekiweko ebhadelwako ngalomsebenzi yi-R 48..
6.2	Ukukhuliswa kokutloliswa kwamabeletho
Nayikuthi amagama womuntu awakatlolwa woke esitifikethini sakhe, umuntu lowo angabawa bona igama lakhe namkha isibongo sifakwe esitifikethini. Lokhu kubizwa ngokukhuliswa kokutloliswa kwamabeletho. UmThetho uyakuvumela lokhu nayikuthi umuntu loyo watloliswa ngaphambi kokusebenza komThetho. Isibonelo, isiGaba 23 somThetho wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala, umthetho ka-1992 khulu khulu sikhuluma ngamaPhandle weNdiya, ngaphambi kwaka-1966, abekangakavunyelwa ngokomthetho ukuzitlolisa ngebizo kanye nesibongo. Ngebangeli inengi lokutloliswa kwamabeletho wabo kunegama kuphela.
Imitlolo efunekako:
Ababawi balindelwe bona balethe:
i)	iforomo lesibawo (BI-795)
ii)	ikhophi yesitifikethi somtjhado nakufaneleko.
Iindleko: Lomsebenzi utholakala simahla.
6.3	Amatjhuguluko emagameni wokuthoma
Umthetho uvumela umuntu atjhugulule igama lokuthoma atloliswe ngalo. Nakuzakwenzeka lokhu, ababawi kufanele balethe:
i)	iforomo BI-85 lesibawo namkha isibawo esitloliweko, kanye
ii)	nobufakazi bokubhadelwa kwemali efunekako.
Iindleko: R 50 embawini ongaphasi kweminyaka eli-18
I-R80 kumbawi oneminyaka eli-18 namkha ngaphezulu.
6.4	Amatjhuguluko esibongweni somntwana osesemncani
Umntwana ongaphasi kweminyaka eli-18 angatjhugulula isibongo sakhe nayikuthi:
i)	umntwana wabelethelwa ngaphandle komtjhado begodu unina utjhada butjha omunye umuntu ngaphandle koyise weengazi. Ebujameni lobu imitlolo elandelako iyafuneka:
â€¢	Iforomo lesibawo - BI-193
â€¢	imvumo kamma ekutjhugululweni
â€¢	ikhophi yesitifikethi somtjhado
â€¢	ubufakazi bokubhadelwa kwe-R50 efunekako
ii)	unina lomntwana uthoma ukusebenzisa kabutjha isibongo agade anaso ngaphambilini ngombana uyise lomntwana uhlongakele, namkha sele atjhade butjha ngemva kokupheliswa komtjhado wakhe noyise lomntwana. Ebujameni lobu imitlolo elandelako iyafuneka:
â€¢	Iforomo lesibawo - BI-193 elizaliswa ngunina
â€¢	ikhophi yesitifikethi sanjesi somtjhado, nayikuthi nitjhade ngokomthetho
â€¢	ikhophi yesiqunto sesahlukaniso, namkha ikhophi yesitifikethi sokuhlongakala kwakababa weengazi namkha
â€¢	ubufakazi bokubhadelwa kwe-R50 efunekako
iii)	umntwana owabelethelwa ngaphandle komtjhado begodu igama lakhe latloliswa ngaphasi kwebizo lakayise weengazi. Isibongo somntwana singatjhugululwa kube ngileso sakanina. Imitlolo elandelako iyafuneka:
â€¢	Iforomo lesibawo - BI-193
â€¢	ubufakazi bokubhadelwa kwe-R50 efunekako
iv)	Umntwana utlhogonyelwa mtlhogomeli isibongo sakhe singatjhugululwa kube ngileso somtlhogomeli.
Imitlolo elandelako iyafuneka:
â€¢	iforomo lesibawo - i-BI-193
â€¢ ubufakazi bokubhadelwa kwe-R50 efunekako
â€¢ ubufakazi bomtlolo bokutlhogomela namkha isitatimende esiqinisekisa ukutlhogomela
6.5	Ukutjhugulukela kwesinye isibongo (emuntwini oneminyaka eli-18 namkha ngaphezu kwalokho)
UmThetho uvumela omunye umuntu ukuthatha isibongo esihlukileko kileso esivezwe encwadini yokutloliswa kwesitjhaba namkha ngaphasi kwaso afumene ukuba sisakhamuzi sakanomphela eSewula Afrika. Imali ebekiweko ebhadelwako yi-R260. Imitlolo elandelako iyafuneka:
â€¢	iforomo lesibawo (i-BI-196),
â€¢	isifungo ngamabanga azeleko wokobana kungani isibongo
esinye kufanele sithathwe,
â€¢	imvumo kakosikazi eforomini BI-196 nayifunekako,
â€¢	isitifikethi somtjhado nakufaneleko,
â€¢	ikhophi yesitifikethi samabeletho, esinenomboro
yamabeletho, nayikuthi amabeletho atloliswa, namkha
inomboro kamazisi.
â€¢	ubufakazi bokubhadelwa kwe-R260 efunekako.
TJHEJA
Nayikuthi abantwana bangaphasi kweminyaka eli-18 bayafakwa esibaweni, amakhophi weentifikethi zabo zamabeletho namkha iinomboro zokutloliswa kwamabeletho ziyafuneka kanye nemvumo etloliweko kanina.
6.6	Amatjhuguluko ajayelekileko
Ukutjhugululwa kwelanga lamabeletho:
Imitlolo elandelako iyafuneka:
â€¢	iforomo lesibawo (BI-526) namkha isibawo esitloliweko
â€¢	ubufakazi belanga okungilo lamabeletho, isibonelo, incwadi yesibhedlela, isitifikethi sokubelethwa, ikarada lekliniki, incwadi yesikolo sokuthoma afunda kiso, isitifikethi sokubhabhadiswa nayikuthi wabhabhadiswa ngaphambi kokuhlanganisa iminyaka emihlanu ubudala. Nayikuthi akunabufakazi bemitlolo beminyaka yomntwana, isilinganiso kufanele senziwe ngudorhodera namkha mjameli wesifunda namkha wesiyingi ozakutlola isiphakamiso okufanele siphekelele isibawo
â€¢	nobufakazi bokubhadelwa kwe-R48 efunekako.
Ukutjhugululwa kwehlathululo yobulili
Imitlolo elandelako iyafuneka:
â€¢	iforomo lesibawo (BI-526) namkha isibawo esitloliweko,
â€¢	ubufakazi bomtlolo behlathululo elungileko yobulili kanye
â€¢	nobufakazi bokubhadelwa kwe-R48 efunekako.
Ukutjhugululwa kwendawo yokubelethelwa
Imitlolo elandelako iyafuneka:
â€¢	iforomo lesibawo (BI-526) namkha isibawo esitloliweko,
â€¢	ubufakazi bomtlolo bendawo okungiyo yokubelethelwa kanye
â€¢	nobufakazi bokubhadelwa kwe-R48 efunekako.
Ukutjhugululwa kwemininingwana yababelethi esazisweni sokubelethwa
Imitlolo elandelako iyafuneka:
â€¢	iforomo lesibawo (BI-526) namkha isibawo esitloliweko,
â€¢	ubufakazi bomtlolo bemininingwana elungileko yababelethi kanye
â€¢	nobufakazi bokubhadelwa kwe-R48 efunekako.
6.7	Ukutjhugululwa kwehlathululo yobulili
Omunye nomunye otjhugulule ubulili ngokuhlinzwa namkha ngokwelatjhwa okubangela bona ubulili bakhe butjhuguluke angenza isibawo kuMnqophisi-Mazombe womNyango weeNdaba zeKhaya khona kuzakutjhugululwa ihlathululo yobulili bakhe.
Imitlolo elandelako iyafuneka:
â€¢	iforomo lesibawo (BI-526),
â€¢	umbiko obuya esiphathisweni sezokwelapha esenza ukwelapha namkha esahlinza umbawi, namkha udorhodera onelemuko eenkambisweni ezinjalo namkha ekwelapheni
â€¢	umbiko ngesinye isiphathiswa sezokwelapha esahlola umbawi ukuqinisekisa isibumbeko sakhe kanye
â€¢	nobufakazi bokubhadelwa kwe-R48 efunekako.
TJHEJA:
Ngesikhathi kutjhugululwa ubulili bombawi, iNomboro kamAzisi itjhuguluka khonokho. Isibawo sencwadi kamazisi omutjha ngakho kufanele senziwe msinyana ngemva kokuvunywa kokutjhugululwa.
Iindleko: R48.
TJHEJA:
Nayikuthi umuntu othintekako godu utjhugulula igama, imali engezelelweko eyi-R75 kufanele ibhadelwe.
6.8	Ukutloliswa okungasi liqiniso
Nayikuthi ukubelethwa komntwana kutloliswe nababelethi ngaphandle kwebeengazi, iincwadi zeemfungo zababelethi beengazi kanye nezaba"belethi okungasi ngebeqiniso" kufanele zilethwe kanye nebanga lokutloliswa okungasilo iqiniso. Nayikuthi akunasitatimende esitholakalako, umlayo wekhotho uyafuneka. Imali ebekiweko yi-R48.
Imitlolo efunekako kilomnqopho nginasi:
â€¢	iimbawo ezitloliweko zokulungiswa kwemininingwana yababelethi,
â€¢	isaziso esitjha samabeletho (i-BI-24) esinemininingwana yababelethi okungibo
â€¢	iincwadi zeemfungo zabo boke abathintekako namkha umlayo wekhotho
â€¢	ubufakazi bokubhadelwa kwe-R48 efunekako
6.9	Ukwaziswa kokufumeza
Nayikuthi umntwana ufumeziwe, ababelethi abafumezako bangazisa ngokomthetho uMnqophisi-Mazombe weeNdaba zeKhaya ngalokhu. Imitlolo efunekako nginasi:
â€¢	isibawo esitloliweko esenziwe babelethi abafumezako
â€¢	ikhophi eqinisekisiweko yomlayo wokufumeza.
â€¢	ubufakazi bokubhadelwa kwe-R48 efunekako.
Iimbawo zokwenziwa komnyanya womtjhado zingenziwa e-ofisini eliseduze leeNdaba zeKhaya. nawusenza useSewula Afrika kanye neMitjhini yeSewula Afrika namkha e-Consulate nawusenza ungaphetjheya. Iforomo elifunakako nawenza lokhu yi-BI-130. Iimali ezifunekako yi-R45,00 esitifikethini esirhunyeziweko kanye ne-R10,00 esitifikethini esincani.
Ukwenziwa komnyanya nokutloliswa kwemitjhado eyenziwa ngaphandle kwekonzo kulawulwa mThetho wemiTjhado (umThetho wenomboro 25 ka-1961).
7.1	Iimfuneko zokutloliswa komtjhado (Iimfuneko zokungena emtjhadweni osemthethweni nosibopho)
7.1.1Ngubani ongatlolisa umtjhado wakho?
UmThetho ubeka bona umtjhado ungenzelwa umnyanya
i)	siphathiswa esikhethiweko semitjhado esibuya esiqhemeni sekolo namkha ehlanganweni,
namkha
ii)	ziimphathiswa ezikhethiweko ezibuya emNyangweni weeNdaba zeKhaya
7.1.2.	Ungabanjelwa kuphi umtjhado?
Imitjhado ingenziwa kuphela esontweni, emakhiweni osetjenziselwa zekolo kuphela, e-ofisini lomphakathi, namkha emzini. Nayikuthi umuntu okufanele atjhade uyalimala namkha uyagula, umtjhado ungabanjelwa esibhedlela.
7.1.3.	Ngubani okufanele abekhona ngesikhathi somtjhado?
Umtjhado kufanele wenziwe kunabatjhadi, abofakazi ababili kanye nesiphathiswa semitjhado.
7.2	Imitlolo efuneka nakungenwa emtjhadweni
Ngelanga lomtjhado, abatjhadako kufanele balethe imitlolo elandelako emuntwini ophethe umtjhado:
â€¢	IiNcwadi zokuzAzisa ezikhujthwe ngokuya komThetho wokwAziwa ka-1998 namkha nayikuthi abanazo iincwadi zokuzazisa, incwadi yesifungo esizaliswe eforomini BI-31. Amaphandle atjhada amaSewula Afrika alindelwe bona alethe iimpaspoti zawo ezisebenzako kanye neforomo BI-31 (isiFungo somnqopho womtjhado).
â€¢	Nasiya ebantwaneni abasesebancani ngokuya komthetho (ama-minor*) imvumo etloliweko yababelethi bobabili namkha yomthlogomeli wangokomthetho kufanele ilethwe eforomini elibekiweko okuyi-BI-32. Nayikuthi umbelethi imvumo yakhe efunekako akatholakali namkha akakghoni ngokuya komthetho ukunikela imvumo, umntwana angenza isibawo kuKomitjhinara wezeHlalakuhle yabaNtwana ukuthola imvumo efaneleko. Nayikuthi ababelethi bomntwana no/namkha uKomitjhinara uyala nemvumo yomtjhado, umntwana angenza isibawo sokufumana imvumo eJajini leKhotho ePhakamileko endaweni ahlala kiyo. Abesana abangaphasi kweminyaka eli-18 kanye nabantazana abangaphasi kweminyaka eli-15, ukungezelela, batlhoga imvumo yababelethi namkha yomtlhogomeli wangokomthetho, imvumo ebuya kuNgqongqotjhe weeNdaba zeKhaya.
â€¢	Nasiya emThethweni womTjhado, umntwana mumuntu ongaphasi kweminyaka ema-21 ongakhenge atjhade ngaphambilini begodu nomtjhado wakhe owapheliswa ngokuhlongakala namkha ngesahlukaniso.
â€¢	Nayikuthi uhlukanisile, isahlulelo sesahlukaniso kufanele silethwe. Nayikuthi kunebanga elizwakalako lokobana kungani umuntu angeze akhupha isahlulelo namkha wahlukanisela enarheni etjhili begodu angeze akghona ukufumana isahlulelo sesahlukaniso, incwadi yesifungo ebuya emuntwini lowo iyafuneka. Kufanele iveze bona wahlukanisa ngokomthetho begodu ifake igama lekhotho eyanikela ngesahlulelo kanye nelanga ekwakhutjhwa ngalo isahlulelo.
â€¢	Nayikuthi umfelokazi, isitifikethi sokuhlongakala somlingani siyafuneka. Nayikuthi isitifikethi sokuhlongakala asitholakali, umuntu othintekako kufuneka alethe incwadi yesifungo eqinisekisa ukuhlongakala komlingani, eveza igama lohlongakeleko nelanga lokuhlongakala kwakhe.
7.3	Ukutlikitlwa nokutloliswa komtjhado
Ngemva kobana kwenziwe umnyanya womtjhado, abatjhadi, abofakazi nesiphathiswa semitjhado kufanele batlikitle irejista. Isitifikethi esitlolwe ngesandla singakhutjhwa simahla msinyana ngemva komnyanya womtjhado. Isiphathiswa semitjhado sizakusa irejista yomtjhado e-ofisini lesifunda khona izakurekhodwa eNcwadini yokuTloliswa kwesiTjhaba lapho isiphathiswa sihlala khona.
Isikhathi sokusetjenzwa: Isitifikethi esirhunyeziweko somtjhado sikhutjhwa ngelanga lomtjhado, simahla. Isitifikethi esirhunyeziweko sithatha amalanga ama-21 wokusebenza ukusetjenzwa.
Iindleko: Koke ukukhutjhwa nemibuzo ekhambelana nalokhu mayelana neentifikethi zomtjhado iyame ekuzalisweni kweforomo BI-130 okuliforomo lesibawo. Iindleko ezibhadelwako nginanzi:
â€¢	isitifikethi esikhulu (esingakarhunyezwa) sibiza i-R45,00
â€¢	isitifikethi esirhunyeziweko (sekhompyutha) sibiza i-R10,00
Uthi bewusazi?
UmNyango weeNdaba zeKhaya wabawa iKomitjhana yeSewula Afrika yezomThetho ngo-1996 ukwenza iphenyo elizeleko ngamarherho ahlukeneko wemitjhado eSewula Afrika. Ngomphumela walokhu kungenelela, umThetho wokwAmikelwa kwemiTjhado yesiNtu (umThetho wenomboro 120 ka-1998) waphasiswa bewathoma ukusebenza ngomhlaka 15 Novemba 2000.
Uthi bewusazi bonyana umtjhado wesiNtu unobujamo obufanako nalowo wesikhuwa ngokuya komThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu? Umtjhado wesintu utloliswa mumuntu okhethiweko. Lomuntu kungaba yikosana namkha siphathiswa sokutloliswa. Lomuntu okhethiweko kufanele abe nesiqinisekiso esitlolwe phasi sokobana uvunyelwe ukutlolisa umtjhado. Abatjhadi abatjhada ngokwesintu kodwana abebangakawutlolisi umtjhado begodu asele bafuna bona utloliswe kufanele benze isibawo e-ofisini eliseduze leeNdaba zeKhaya. Abatjhadi kufanele baphekelelwe bajameli ababili, okwenyulwa bona kube bajameli bemindeni yomibili. Boke abantu abatjhade ngokwesintu bakhuthazwa bona bavele bazokutlolisa imitjhado yabo nomNyango weeNdaba zeKhaya.
8.1	IsAziso sokuHlongakala
Lokha umuntu nakahlongakalako, umthetho (umThetho wokuBelethwa nokuHlongakala ka-1992) ufuna bona ukuhlongakala komuntu kubikwe emuntwini ovunyelwe ukuthola izaziso ezinjalo:
â€¢	Iimphathiswa ezithileko emNyangweni weeNdaba zeKhaya
â€¢	Amalunga we-SAPS, khulu khulu eendaweni lapho iiNdaba zeKhaya zinganama-ofisi khona
â€¢	Abangcwabi abakhethiweko nabaziwako ngokuya komthetho.
Nayikuthi isakhamuzi seSewula Afrika namkha onobakhamuzi bakanomphela sihlongakalela ngaphandle kweSewula Afrika, ukuhlongakala komuntu lowo kufanele kubikwe eBuzendeni beSewula Afrika obuseduze namkha eMitjhini. Ikhophi eqinisekisiweko yesitifikethi sokuhlongakala esikhutjhwe yinarha etjhili ethintekako kufanele silethwe.
Nayikuthi ohlongakeleko uzakubulungelwa eSewula Afrika, uBuzenda namkha iMitjhini izakurhelebha ngamalungiselelo mayelana nokuthuthwa kwesidumbu silethwe eSewula Afrika.
Isaziso sokuhlongakala senziwa ngokuzaliswa kweforomo BI-1663. Iforomeli lineengaba ezihlukeneko ezizaliswa babantu abahlukeneko abathintekako ekambisweni yokwazisa. Abantu abathintekako: mumuntu obika ukuhlongakala, siphathiswa sezokwelapha esiqinisekisa ukuhlongakala kanye nomuntu ovunyelwe ukuthola isaziso sokuhlongakala njengombana kutjhiwo ngaphambili.
Nayikuthi akunasiphathiswa sezokwelapha esitholakalako, isibonelo, eendaweni ezikude, umrholi wendabuko uzakuzalisa umBiko wokuHlongakala (okuliforomo BI-1680). UmBiko wokuHlongakala ungazaliswa kuphela mumuntu ovunyelwe mNyango ukwenza njalo. Lomuntu uzakusa iforomo BI-1680 esiphathisweni seeNdaba zeKhaya esivunyelwe ukufumana izaziso ezinjalo. Isiphathiswa sizakuzalisa iforomo BI-1663.
8.2	Amagadango wokwazisa nokutloliswa kokuhlongakala
Igadango 1: Isiphathiswa sezokwelapha esihlole isidumbu kufanele sizalise iforomo lesAziso sokuHlongakala/sokuBelethwa buThule (okuyi-BI-1663). Kunesigaba eforomeneli esizaliswa isiphathiswa sezokwelapha bese silifake ngaphakathi kwe-envilobhu. Ubunengi beforomo elizalisiweko bufakwa e-envilobhini evaliweko belinikelwe isihlobo esitjhidelene khulu nomufi namkha umngcwabi oqalene namalungiselelo womngcwabo. I-envilobhu evaliweko ingavulwa kuphela siphathiswa esivunyelweko seeNdaba zeKhaya.
Igadango 2: Isihlobo, manje kufanele sithathe imitlolo siyise kumngcwabi abamkhethileko bona enze amalungiselelo womngcwabo. Nayikuthi umngcwabi uvunyelwe bona afumane izaziso zokuhlongakala, kufanele azalise iingaba ezifaneleko begodu akhuphe umlayo wokubulunga (okuyi-BI-14). Umngcwabi uzakuletha amaforomo azalisiweko e-ofisini eliseduze leeNdaba zeKhaya khona kuzakutloliswa ukuhlongakala. IiNdaba zeKhaya manje zizakukhupha isitifikethi sokuhlongakala zisinikele isihlobo.
Nayikuthi umngcwabi akakavunyelwa ngokuya komthetho ukufumana izaziso zokuhlongakala, kufaneIe alethe imitlolo e-ofisini eliseduze leeNdaba zeKhaya namkha eSitetjhini samaPholisa esiseduze khona umlayo womngcwabo uzakukhutjhwa begodu imitlolo yokutloliswa izakusetjenzwa.
8.3	Isitifikethi sokuhlongakala
Iimbawo zeentifikethi zokuhlongakala kufanele zenziwe e-Ofisini eliseduze leeNdaba zeKhaya nayikuthi wenza isibawo useSewula Afrika. Nayikuthi ungaphetjheya, iimbawo zingenziwa eMitjhini yeSewula Afrika eseduze namkha e-Consulate.
Isitifikethi esirhunyeziweko sokuhlongakala sikhutjhwa simahla nakutloliswa ukuhlongakala mhlokho. Koke ukukhutjhwa okuzakwenzeka ngemva kwalokho kufuna ukuzaliswa kweforomo lesibawo i-BI-132 kanye nokubhadelwa kwe-R10-00. Isitifikethi esizeleko (esingakarhunyezwa) sokuhlongakala naso siyatholakala ngokudla imali engange-R45-00.
8.4	Imilayo yokubulunga
Kuqakathekile ukutjheja bona ngokuya komThetho (wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala ka-1992), akunakubulunga okuzakwenzeka ngaphandle kwalokha nakuvunyelweko. Ukuvunyelwokhu kuza ngomlayo. Iimphathiswa zeeNdaba zeKhaya, amalunga we-SAPS nabangcwabi abakhethiweko bavunyelwe ukuzalisa amarejista wokuhlongakala athintekako kanye nokukhupha imilayo yokubulunga.
8.5	Ukuhlongakala kwamala
Umuntu orekhodwe ngephoso njengohlongakeleko eNcwadini yokuTloliswa kwesiTjhaba kufanele abike lokhu e-ofisini eliseduze leeNdaba zeKhaya khona kuzakuphenywa ngokurhaba bekulungiswe ubujamo bakhe. Isethi yoke yegadangiso lemino neenthombe eforomini BI-9 iyafuneka ukufikelela lomnqopho.
UMLANDO WENCWADI YOKUZAZISA
"Siphumele emzameni wokufaka ithemba eemfubeni zeengidigidi zabantu bethu. Singena esivumelwaneni sokobana sizakwakha umphakathi lapho amaSewula Afrika woke, anzima namhlophe, azakukghona ukukhamba ngokuzethemba, ngaphandle kokusaba eemfubeni zawo, aqinisekisiwe ngelungelo lawo lesithunzi sobuntu elingeze ladluliselwa komunye - isitjhaba esimibala ehlukeneko esinokuthula ngaphakathi kwaso kanye nephasi loke".
Isitatimende salowo owayenguMongameli u-Nelson Mandela ekubekweni kwakhe njengoMongameli weRiphabhligi yeSewula Afrika yentando yenengi, e-Union Buildings, Pretoria 10 Meyi 1994.
Umlando weNcwadi kamAzisi weSewula Afrika unamathele isitjhaba soke. Yayihlathulula bona oyiphetheko wayengubani. Komunye umuntu bekusisetjenziswa sokugandelela, komunye yayikufikelela ebuhleni obunengi.
Ngaphambi kwaka-1972, umbuso wakhupha incwadi kamazisi ohlaza. Lomazisi wayefakwe ngencwadini ehlaza eyayingangena ngesikhwameni ngoFeberbari waloyo nyaka. Ikhasi lakhe lokuthoma lalinemininingwana yomnikazi. Ilwazi elingezelelweko, isibonelo, ilayisense yokutjhayela, isitifikethi somtjhado, njll, bezinanyathiselwe emtlolweni kusetjenziswe iinamathiseli.
Ukusukela ngoMeyi 1980, incwadi kamazisi encani ehlaza yakhutjhwa. Yayenziwe ngekhompyutha begodu inezinto zokuvikela ezingezelelweko ukukhandela bona ingenziwa ngokungasimthetho.
UmThetho wokwAziwa owathoma ukusebenza ngo-1986 wazisa incwadi kamazisi ohlaza njengombana simazi. Ngaphambi kwalokhu, nayikuthi umuntu wayetjhadile, isitifikethi sakhe somtjhado sasifakwa encwadini kamazisi. Lokhu kwaphela ngokufakwa komThetho omutjha. Eminyakeni elandelako, amatjhuguluko amanye eNcwadini kamAzisi enziwa kodwana ayekhambelana nokuvikeleka kwakhe, isibonelo, ukukhandela ukwenziwa ngokungasimthetho.
INcwadi kamAzisi eZabelweni
Lokha izabelo ze-TBVC (okuyi-Transkei, i-Bophuthatswana, i-Venda ne-Ciskei) zenziwa, zakhupha zawo iincwadi zokuzazisa. Leziincwadi zazifana nalezo ezakhutjhwa mbuso weSewula Afrika. Kodwana iinomboro zesiriyeli zazihluka. Ukuphela kwebandlululo kwenza bona izabelo lezi zibe yingcenye yeRiphabhligi yeSewula Afrika. Omunye nomunye obekanencwadi kamazisi ebuya esabelweni se-TBVC wanikelwa incwadi kamazisi weSewula Afrika.
INcwadi kamAzisi Namhlanjesi
Sikhambe indlela ede solo saba yidemokhrasi ngo-1994. INcwadi kamAzisi yayivame ukusihlukanisa kodwana manje isibumbanisa soke njengamaSewula Afrika. Itjengisa ukwehlukana esitjhabeni sethu, isikhumbuza bonyana woke umSewula Afrika mumuntu ohlukileko begodu ikhulisa ukuzazi okukodwa kwesitjhaba.
Nayikuthi unemibono ngomsebenzi owuthola eeNdabeni zeKhaya namkha unemibuzo tjhaphuluka usithinte ngokusebenzisa imininingwana enikelweko.
I-OFISI ELIKHULU
Call Client Services Centre
Private Bag X114
Pretoria
0001
Inomboro yasimahla:	0800 60 11 90
Ifeksi: 012-810 8169
Iposo ye-elektroniki: csc@dha.gov.za
AMA-OFISI WAMAPHROVINSI
IPumalanga Kapa
Private Bag X 7413
King William's Town
5600
Umtato: 043 643 4689/99
Ifeksi: 043 643 4613/5
Iposo ye-elektroniki: sonto.Iusu@dha.gov.za
Umuntu ongamthinta: Sonto Lusu
ITlhagwini Kapa
Private Bag x 6073
Kimberley
8300
Umtato: 053 839 5434
Ifeksi: 053 832 6283
Iposo ye-elektroniki: yusuf.simmons@dha.gov.za
Umuntu ongamthinta: Yusuf Simmons
IKwaZulu Natal
Private Bag X 06
Durban North
4016
Umtato: 031 564 6411
Ifeksi: 031 564 7126
Iposo ye-elektroniki: willem.delport@dha.gov.za
Umuntu ongamthinta: Willem Delport
IMpumalanga
Private Bag X 11264
Nelspruit
1200
Umtato: 013 752 8164
Ifeksi: 013 753 3501
Iposo ye-elektroniki: robert.zitha@dha.gov.za
Umuntu ongamthinta:	Robert Zitha
ITjhingalanga Kapa
Private Bag X 193
Cape Town
8000
Umtato: 021 465 4970
Ifeksi: 021 4617686
Iposo ye-elektroniki: martha.mgxashe@dha.gov.za
Umuntu ongamthinta: Martha Mgxashe
ITlhagwini Tjhingalanga
Private Bag X119
Mmabatho
2735
Umtato: 018 384 5443/8
Ifeksi: 018 384 5449
Iposo ye-elektroniki: kelebogile.sethibelo@dha.gov.za
Umuntu ongamthinta: Kelebogile Sethibelo
I-Gauteng
IPumalanga Gauteng
Private Bag X605
Pretoria
0001
Umtato: 012 326 2450
Ifeksi: 012 323 4783
Iposo ye-elektroniki: senherman@dbs1.pwv.gov.za
Umuntu ongamthinta: Mr Herman Steyn
ITjhingalanga Gauteng
Private Bag X 4728
Johannesburg
2118
Umtato: 011 476 2336/ 2382
Ifeksi: 011 476 2402
Iposo ye-elektroniki: lungile.sithole@dha.gov.za
Umuntu ongamthinta: Ms Lungile Sithole
I-Limpopo
Private Bag X 9517
Polokwane
0700
Umtato: 015 295 5220/1
Ifeksi: 015 291 4455
Iposo ye-elektroniki: victorm@dbs1.pwv.gov.za
Umuntu ongamthinta: Mr Victor Mabunda
IFreyistata
P.O. Box 12262
Brandhof
9324
Umtato: 051 430 3666
Ifeksi: 051 430 0295
Iposo ye-elektroniki: malatji.mbambo@dha.gov.za
Umuntu ongamthinta: Malatji Mbambo
<fn>DAC-NLS.UmhlahlandlelaWeband.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele
Umhlahlandlela webandulo lomsebenzi (i-learnership) labantu abangasebenziko
Umbuso wazise ihlelo elitjha lebandulo elivulelwe boke abantu abangasebenziko elibizwa nge-learnership. Lebhrotjha ihlathulula bona ihlelweli lisebenza njani.
Khuyini i-learnership?
I-learnership lihlelo lokufunda elirholela ekufumaneni ukufaneleka komsebenzi. Ama-learnership afaka ukufunda ungeklasini ekholiji namkha esentheni yokubandulela kanye nendaweni yokusebenzela. Nawuzazibandakanya ehlelweni le-learnership into eqakatheke khulu kukobana kufanele kube nomqatjhi ofisa nokghona ukukunikela ngelemuko lomsebenzi.
Ngubani ongenza isibawo sokungenela i-learnership?
Omunye nomunye angenza isibawo sokungenela i-learnership. Lokhu kutjho bona ama-learnership kufanele afumaneke ebantwini abatjha abaqeda isikolo nemakholoji kanye nebantwini abangasebenziko kanye nalabo esele basebenza. Ama-learnership awakavalelwa isiqhema sobudala esitholeko.
Ekukhetheni abantu abazakungenela i-learnership umbuso uvumile bonyana ubuncani bakhona abafundi abangu-85% kufanele kube ngabanzima, u-54% kube bomma bekuthi u-4% kube babantu abarholopheleko.
Izakubiza malini?
Akunamali ebhadelwako emuntwini ongenela i-learnership. Woke okhethelwe ihlelo le-learnership kufanele abhadelwe imali yomfundi mqatjhi. Ubunjalo bemali liyame emhlobeni we-learnership. UNgqongqotjhe wezabaSebenzi uvumele izinga lemali efanele ibhadelwe kanye nobujamo engabhadelwa kibo begodu umqatjhi angabhadela enengi ukudlula lapho. Imali ebhadelwa umfundi kanye nobujamo kuvunyelwana ngabo ngaphambi kokuthoma kwehlelo.
Ithatha isikhathi esingangani?
Ubude be-learnership buzakuhluka kodwana esikhathini esinengi angeze kwaba ngaphasi konyaka.
Kutjho ukuthini kimi ukungenela i-learnership?
Nayikuthi wamukelwa ku-learnership kuzakufanela bona utlikitle isivumelwano sangokomthetho nomqatjhi. Umuntu namkha ihlangano enikela ngehlangothi lefundo yethiyori yebandulo godu naye kufanele atlikitle isivumelwanesi. Isivumelwano sibeka lokho okulindelwe kuwe kanye nokufanele ukwenze.
Bobani abathinteka ku-learnership begodu khuyini imisebenzi yabo?
* Umfundi ufakwa ku-learnership, utlikitla isivumelwano sangokomthetho nomqatjhi, esibeka amalungelo neembopho zomfundi, begodu ulandela ihlelo lokufunda.
* Umqatjhi unikela ngelemuko lomsebenzi okulihlangothi le-learnership begodu utlikitla isivumelwano sangokomthetho esibeka amalungelo neembopho zomqatjhi, kufaka iimvumelwano zezinga lemali ebhadelwa umfundi oku-learnership.
* Abanikela ngebandulo banikela ngebandulo benzela umqatjhi begodu batlikitla isivumelwano sangokomthetho esifanako esibeka amalungelo neembopho zonikela ngebandulo.
* AbaLawuli beKoro yezeFundo neBandulo (i-SETA) bahlela bebakghonakalisa ukusekelwa ngeemali kwama-learnership ngehlangothini ethileko lezomnotho (isibonelo, zokuthutha namkha zokuvakatjha nokutlhogonyelwa kweemvakatjhi), begodu baqinisekisa bona ibandulo lisezingeni lebubulo (ukuqinisekisa ikhwalithi).
* UmNyango wezabaSebenzi umema bewudlulisele abantu abahlangabezana neemfuno ezincani ku-learnership ethileko kubaqatjhi abafuna abafundi. Umqatjhi uthatha isiqunto sokugcina.
Ufumanani ngemva kwe-learnership?
Nayikuthi i-learnership iphethwe ngepumelelo uzakuthola ukufaneleka (i-qualification) okuvunyelwe inarha yoke. Ukutjengisa bona uthole ukufaneleka uzakunikelwa isitifikethi. Isitifikethesi sizakuhlathulula amakghono owatholileko.
Ngizakuthola umsebenzi na ngemva kokuqeda i-learnership?
Nayikuthi awusebenzi lokha nakuthoma i-learnership, akunasiqinisekiso sokobana uzakuthola umsebenzi ekupheleni. Umqatjhi okunikela ngebandulo akakakateleleki bona akuphe umsebenzi. Kodwana ngokufaneleka nelemuko lomsebenzi uzakuba sebujameni obuhle bokuthola umsebenzi kunangaphambilini. Ungahle ufune ukucabanga ngokufumana okhunye ukufaneleka okunengi namkha ukuthoma ibhizinisi lakho.
Ngisenza bunjani isibawo sokungenela i-learnership nayikuthi angisebenzi?
* Zitlolise emNyangweni wezabaSebenzi njengomuntu ofuna umsebenzi ngokuzalisa iforomo elinanyathiselweko kanye neforomo elitjengisa iinkareko zakho. Manje linikele abasebenzi besentha yezabasebenzi namkha baposele lona.
* Hlala ugcine imininingwana yokuthintana yakho isebujameni banjesi.
* Isentha yezabasebenzi izakuthinta nayikuthi uhlangabezana neemfuno ezamukelekako ze-learnership zomqatjhi othileko.
* Nayikuthi uhlangabezana neemfuno ungabizwa bona ukhambele umhlanganywana omncani kanye nokuhlolwa ngaphambi kokukhetha kokugcina.
IFOROMO LOKUTLOLISWA KWABAFUNA UMSEBENZI
Imininingwana ngawe
Isibongo:

Amagama:

Inomboro kamazisi:

I-Adresi:


Umtato:

Ilanga lamabeletho:

Umhlobo:
AbaNzima

AbamHlophe

AmaKhaladi

AmaNdiya
Ilimi lekhaya:

Amanye amalimi:

Ubulili:
Ubaba

Umma
Ingabe urholophele na?
Iye

Awa
Nayikuthi iye, sibawa utjengise?

Ingabe usisakhamuzi se-SA?
Iye

Awa
Nayikuthi awa, usisakhamuzi sayiphi inarha?

Ingabe unelayisense yokutjhayela?
02
08
10
11
Anginayo
Ukufaneleka ngokwefundo
Ukufaneleka kwesikolo okukhulu onakho
Iimfundo
AmaSimboli












Ukufaneleka okungaphezu kwematriki:
Isikhungo/umnikeli
Ukufaneleka
Unyaka owakuthola ngawo






Ilemuko lomsebenzi
Umqatjhi
Isikhundla
Isikhathi esingangani



Ibanga lokulisa:

Ngiyaqinisekisa lapha bona ilwazi elingehla liliqiniso.
_______________________________________
Itlikitlo lombawi
_______________________________________
Ilanga
VEZA IINKAREKO ZAKHO
Nanti irhemo lamaziko weemfundo ahlukeneko kanye nemisebenzi ongahle ukghone ukuyenza ezikweni lesifundo. Yenza kungathi uyakghona ukwenza yoke imisebenzi, nikela iziko lesifundo ngasinye imaki ngokuya kokuthi uyithanda kangangani namkha uyithabela kangangani imisebenzi ekulelo ziko lesifundo. Esikhathini esinengi izinto ozithabisa ngazo godu zinganikela ngesitjengiso seenkareko zakho. Nayikuthi msebenzi munye kuphela ovezwe njengesibonelo ezikweni lesifundo esithileko, thalela umsebenzi bewunikele imaki lomsebenzi othalelweko. Ukunikela imaki kufanele kwenziwe ngendlela elandelako: 1 ? Thanda kancani, 2 ? Angiwuthandi, 3 ? Thanda okulingeneko, 4 ? Thanda, 5 ? Thanda khulu
Iziko lesifundo
Thanda kancani
1
Angilithandi
2
Thanda okulingeneko
3
Thanda
4
Thanda khulu
5
1. Zelimo nokutlhogonyelwa kwemvelo.
Zinikela ukudla ngokulima. Zitlhogomela iingadi, amahlathi nemvelo. Ukulima ngeentjalo nefuyo, ukusebenza emaphageni, eengadini nemahlathini kanye nokutlhogonyelwa kwemvelo.





2. Amasiko nobukghwari.
Ukwenza izinto ezihle namkha ukuthabisa abantu ngokubadlalela. Ukubumba nokusebenza ngomncamo, ukudansa, ukuvuma, umbhino, zemidlalo nokuthatha iinthombe, umabonwakude, ividiyo, umlingisi ongubaba, ukwenza izinto zokukghabisa, ukwenza izinto zobukghwari zokupenda nemigwalo.





3. Ukuphatha amabhizinisi nezerhwebo. Ukuhlela, ukutlama nokuqinisekisa bona ikampani ikhanjiswa kuhle. Ukwenza iintatimende zeemali zekampani, ukuphatha ikampani, ukuphatha abasebenzi, ukuthenga izinto zekampani, ukumaketha imikhiqizo yekampani, ukuphathwa kwe-ofisi, ukuphatha itjhebiswano lekampani nomphakathi, okuyi-public relations.





4. Iimfundo zokuthintana nezelimi. Ukusebenzisa ilimi ukurhelebha abantu ukufumana ilwazi ngokukhuluma nokutlola. Umtjhugululi, umbikindaba wemagazini yephephandaba, isazi selimi, i-copy writer, ukutlola ama-athikili namkha imitlolo.





5. IFundo, iBandulo nezokuThuthukisa. Ukufundisa nokubandula abantu. Umfundisi wesikolo, iinkhungo zefundo ephakamileko ezifana namaYunivesithi, ama-Theknikhoni namaTheknikhal Kholiji, ukufundisa abentwana abancani (ukuthuthukiswa kwabentwana basesebancani).





6. Zokwenza, zobunjiniyeri netheknoloji. Imitjhini yokugwala, amabhrorho, iindlela, iimphaphamtjhini, imitjhini ye-elektroniki negezi, ukwenza nokuhlanganisa iingcenye ezimbili zomtjhini khona zizakusebenza kuhle, neemayini.





7. Iimfundo ngabantu nezehlalakuhle. Ukufunda imikghwa yabantu khona uzakukghona ukubarhelebha. Ukusebenza nokuthuthukisa abantu (i-Psychology nebandulo lamakghono wokuphila), iimfundo ezihlukeneko zekolo (indoda yesonto nomfundisi), umlando, isifundo sephasi nokobana kungani abantu bahlala emadorobheni (i-geography), ukufunda ngetjhebiswano hlangana nabantu (i-sociologist), isifundo sabantu bakade neenlwana (i-Archaeology).





8. UmThetho, isayensi yamajoni nokuvikeleka (i-military science and security). Ukutjheja ukuphepha nokuvikeleka kwabantu nobulungiswa enarheni. Amapholisa, amagqwetha nabatjhutjhisi, imisebenzi yokulungiswa kokuziphatha, ukulandela ibizelo lemasotjeni (amajoni, amajoni wemanzini, amajoni wemmoyeni).





9. Amasayensi wezamaphilo nemisebenzi yezokuhlalisana. Ukurhelebha abantu ngokutlhogomela ukuphila kwabo emzimbeni nakwezengqondo kanye nokuphila kuhle. Ukukhandela amalwelwe, ukuphuhlisa zamaphilo, ukutlhogomela abantu abagulako, ubunese, abarhelebha ema-ambulensini, amabizelo wezokwelapha, zehlalakuhle.





10. Amasayensi weembalo, i-physical science, amakhompyutha newezepilo.
Ukusebenza ngeembalo ukurarulula imiraro, ukusebenza ngamakhompyutha ukurekhoda ilwazi nokusebenza ngezinto eziphilako. Iimfundo zekhompyutha, osebenza ngeembalo, ibhayoloji (okusifundo seentjalo neenlwana).





11. Imisebenzi. Ukurhelebha abanye abantu njengokubasebenzela eendaweni zokudlela nemahotela nakwezinye iinkghonakalisi zokuzigedla kanye nokusebenza njengokupheka ehotela (i-chef), orhola iimvakatjhi (i-tour guide), umsebenzeli wamakhambo (i-travel agent), i-game ranger, zokuthutha njengomtjhayeli weteksi, umtjhayeli webhesi, ukuzitlhogomela wena njengokulungisa iinhluthu, ukutlhogomela abadala, umsebenzi wangekhaya, ukusebenza ehotela, ukusebenza kwezokuthengisa (i-salesperson).





12. Ukutlama nokwakha izinto.
Ukutlama nokugwala imakhiwo njengaku-architecture, ukwakha izindlu, ukwakha indlela namabhrorho, ukutjhubhela imakhiwo.





Irhunyezo leenkareko
Tlola amaziko amathathu wemfundo onamamaki amanengi kiwo.
1. ?????????????????????????????????.
2. ?????????????????????????????????.
3. ?????????????????????????????????.

Ama-Ofisi wamaPhrovinsi womNyango wezabaSebenzi
Pumalanga Kapa (East London) Umtato: (043) 701 3000
Freyistata (Bloemfontein) Umtato: (051) 505 6200
Tlhagwini Gauteng (Pretoria) Umtato: (012) 309 5000
Sewula Gauteng (Johannesburg) Umtato: (011) 497 3000
KwaZulu-Natal (Durban) Umtato: (031) 336 1500
Limpopo (Polokwane) Umtato: (015) 290 1744
Mpumalanga (Witbank) Umtato: (013) 655 8700
Tlhagwini Tjhingalanga (Mafikeng) Umtato: (018) 387 1800
Tlhagwini Kapa (Kimberley Umtato: (053) 838 1500
Tjhingalanga Kapa (Cape Town) Umtato: (021) 460 5911
AmaSentha wezabaSebenzi womNyango wezabaSebenzi
Pumalanga Kapa
Aliwal North Umtato: (051) 633 2633
Butterworth Umtato: (047) 491 0657
Cradock Umtato: (048) 881 3010
Fort Beaufort Umtato: (046) 645 4686
Graaf-Reinet Umtato: (049) 892 2142
Grahamstown Umtato: (046) 622 2104
King William?s Town Umtato: (043) 642 3401
Lusikisiki Umtato: (039) 253 1996
Maclear Umtato: (045) 932 1424
Mdantsane Umtato: (043) 761 3151
Port Elizabeth Umtato: (041) 506 5000
Queenstown Umtato: (045) 807 5400
Uitenhage Umtato: (041) 992 4627
Umtata Umtato: (047) 532 5674
Freyistata
Bethlehem Umtato: (058) 303 5293
Ficksburg Umtato: (051) 933 2299
Harrismith Umtato: (058) 623 2977
Koffiefontein Umtato: (058) 205 0298
Kroonstad Umtato: (056) 212 4471
Parys Umtato: (056) 811 3043
Phuthaditjhaba Umtato: (058) 713 0373
Sasolburg Umtato: (016) 970 3200
Thaba Nchu Umtato: (051) 873 2004
Welkom Umtato: (057) 391 0200
Zastron Umtato: (051) 673 1471
Tlhagwini Gauteng
Atteridgeville Umtato: (012) 386 5114
Benoni Umtato: (011) 747 9601
Bronkhorstspruit Umtato: (013) 932 0197
Krugersdorp Umtato: (011) 955 4420
Mamelodi Umtato: (012) 805 5090
Nigel Umtato: (011) 814 7095
Pretoria Umtato: (012) 309 5050
Randfontein Umtato: (011) 693 3618
Soshanguve Umtato: (012) 799 7395
Springs Umtato: (011) 362 6636
Sewula Gauteng
Alberton Umtato: (011) 861 6130
Boksburg Umtato: (011) 898 3340
Brakpan Umtato: (011) 744 9000
Carletonville Umtato: (018) 788 3281
Germiston Umtato: (011) 345 6363
Johannesburg Umtato: (011) 497 3163
Kempton Park Umtato: (011) 975 9301
New Canada Umtato: (011) 474 2468
Roodepoort Umtato: (011) 766 2000
Sandton Umtato: (011) 444 7631
Sebokeng Umtato: (016) 988 2626
Vanderbijlpark Umtato: (016) 981 0280
Vereeniging Umtato: (016) 430 0000
KwaZulu-Natal
Durban Umtato: (031) 336 1500
Dundee Umtato: (034) 212 3147
Estcourt Umtato: (036) 352 2161
Kokstad Umtato: (039) 727 2140
Ladysmith Umtato: (036) 637 3461
Newcastle Umtato: (034) 312 6038
Pietermaritzburg Umtato: (033) 342 9361
Pinetown Umtato: (031) 700 2206
Port Shepstone Umtato: (039) 682 2406
Prospecton Umtato: (031) 902 1590
Richmond Umtato: (033) 212 2768
Richards Bay Umtato: (035) 789 3760
Stanger Umtato: (032) 551 4291
Ulundi Umtato: (035) 879 1439
Verulam Umtato: (032) 533 5050
Vryheid Umtato: (034) 980 8992
Limpopo
Ellisras Umtato: (014) 763 2162
Giyani Umtato: (015) 812 9041
Lebowakgomo Umtato: (015) 633 6958
Louis Trichardt Umtato: (015) 516 0207
Nylstroom Umtato: (014) 717 1046
Phalaborwa Umtato: (015) 781 5114
Polokwane Umtato: (015) 290 1744
Potgietersrus Umtato: (015) 491 5973
Seshego Umtato: (015) 223 1681
Tzaneen Umtato: (015) 306 2600
Thohoyandou Umtato: (015) 960 1300
Mpumalanga
Baberton Umtato: (031) 712 3066
Bethal Umtato: (017) 647 2383
Carolina Umtato: (017) 843 1077
Eerstehoek Umtato: (017) 883 2141
Evander Umtato: (017) 632 2295
Groblersdal Umtato: (013) 262 3150
Kwamhlanga Umtato: (013) 947 3173
Lydenburg Umtato: (013) 235 2368
Middelburg Umtato: (013) 283 3600
Mswazi Madonsela Umtato: (017) 819 7632
Nelspruit Umtato: (013) 753 2844
Piet Retief Umtato: (017) 826 1883
Sabie Umtato: (013) 764 2105
Standerton Umtato: (017) 712 1351
Volksrust Umtato: (017) 735 2994
Tlhagwini Kapa
Calvinia Umtato: (027) 341 1523
De Aar Umtato: (053) 631 0952
Kimberley Umtato: (053) 838 1500
Kuruman Umtato: (053) 712 3952
Springbok Umtato: (027) 718 1058
Upington Umtato: (054) 331 1752
Tlhagwini-Tjhingalanga
Brits Umtato: (012) 252 3068
Christiana Umtato: (053) 441 2120
Garankuwa Umtato: (012) 702 4525
Klerksdorp Umtato: (018) 464 8700
Lichtenburg Umtato: (018) 632 4779
Mogwase Umtato: (014) 555 5693
Mafikeng Umtato: (018) 381 1010
Potchefstroom Umtato: (018) 297 5100
Rustenburg Umtato: (014) 592 8214
Taung Umtato: (053) 994 1679
Temba Umtato: (012) 717 7059
Vryburg Umtato: (053) 927 5221
Tlhagwini Kapa
Beaufort West Umtato: (023) 414 3427
Bellville Umtato: (021) 945 3827
Cape Town Umtato: (021) 460 5082
George Umtato: (044) 801 1201
Knysna Umtato: (044) 382 3150
Mossel Bay Umtato: (044) 691 1140
Mitchell?s Plain Umtato: (021) 376 1771
Oudtshoorn Umtato: (044) 272 4370
Paarl Umtato: (021) 872 2020
Somerset West Umtato: (021) 852 2535
Vredenburg Umtato: (022) 715 1627
Worcester Umtato: (023) 347 0152
Word count: 2 137
1
<fn>DAC-NLS.UmkhandluWamabizoWe.2007-05-18.nr.txt</fn>
UMKHANDLU WAMABIZO WEENDAWO WESEWULA AFRIKA

UKUPHAKANYISWA

UmNyango wezobuKhgwari namaSiko umema amalunga womphakathi kobana aphakamise amabizo wabantu abazakusebenza njengamalunga womKhandlu wamaBizo weeNdawo weSewula Afrika . UMkhandlu unamalunga angeqiko ema-25 amalunga ali-12 abajameli beemfunda, be-Ofisi yePoso yeSewula Afrika, beKoro eKulu: beHlolombono neMebhe kunye neBhodo yamaLimi Woke weSewula Afrika.

Umsebenzi we SANGC kuyelelisa uNgqongqotjhe wezobuKhgwari namaSiko mayelana namabizo ekuvunyelwene ngawo kunye nokutlolwa kwamabizo amatjha ahlongoziweko, ukutjhugululwa, ukususwa namkha, ukujamiselela amabizo akhona.

Abazakuphakanyiswa kumele babe nelwazi namkha amakhgono akhethekileko kilemikhakha elandelako
-ZeNdawo, zeHlolombono neMebhu
-Nelwazi lamaLimi asemThethweni naMukelekileko kunye nelwazi lazombelele lamaLimi
-AmaSiko, amaGugu weSitjhaba, kunye nezokuVakatjha

Amalunga we SANGC akazakunikelwa imirholo, kodwana bazakubhadelwa imali yeendleko ebazibhadele ngokwabo ezikhambisana nemisebenzi yoMkhandlu.

Omunye nomunye othanda ukuphakamisa amalunga weSANGC kumele athumele:

(a) Incwadi emumethe amabizo ngokuzeleko, isiphande, umtato neenomboro zefeksi zomuntu ophakanyiswako nembangela yokumphakamisa;
(b) Ikhurikhulamu Vithaye yomuntu ophakanyiswako ehlathulula ukufaneleka kwakhe kobana aphakanyiswe;
(c) Isitatimende esifitjhani esitlikitlwe mumuntu ophakanyiswako, esikhombisa ukuvuma kwakhe kobana aphakanyiswe;
(d) Amabizo amathathu wabantu abazi umuntu ophakanyiswako ekungathintwana nabo .

Azikho Iimphakamiso ezizakutjhejwa nangabe lokhu okungehla akukafakwa.

Iimphakamiso kumele zifikelele kuMnqophisi Zombelele, Department of Arts and Culture, Private Bag x 897,PRETORIA 0001, Namkha feksela kilenomboro (012) 441 3624/ 441 3570 Ngaphambi kwelanga lange 15 ku Juni
<fn>DAC-NLS.UmkhandluWesewulaAf.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE
UmKhandlu WeSewula Afrika WemiBuso YeeNdawo WezokuVumelanisa Emsebenzini
ISETHULO
Ingcenye yokuthoma ibeka isakhiwo kanye neenkambiso ezizakuthathwa ngesikhathi sephrojekthi yokuthoma ukufezakalisa iRherho eliKhethekileko lokuHlola umSebenzi ekorweni yaboMasipala.
Ingcenye yesibili ibeka izakhiwo ezizakuhlonywa ekupheleni kokufezakaliswa, khona kuzakugcinwa ihlelo lisebenza. Ngakelinye ihlangothi lenza abasebenzi bafake iimbawo zokuHlolwa kabutjha emisebenzini kanti ngakelinye ihlangothi inikela ngokwelusa okuragela phambili kanye nokubuyekezwa kwehlelo elihlonyiweko kanye nokuthembeka kwalo.
IPhrojekthi yokuFezakalisa ilandela ukuvuma komKhandlu weSewula Afrika wemiBuso yeeNdawo wezokuVumelanisa emsebenzini (SALGBC) bona kufanele kube neHlelo linye lokuHlolwa komSebenzi ekorweni yemibuso yeendawo. Kumbono wazo zoke iinhlangano bona ubunye obunjalo buqakathekile eenkambisweni ezihlukeneko zekoro ezifana nokuvumelana ngemirholo, ukuzwisisa amazinga wabasebenzi wehlangano ngokumadanisa kanye nomhlobo wehlangano, ukutlanywa kwamakghono kanye nokuhlelwa kwefundo nebandulo.
Lomtlolo ngewekambiso okufanele ufundwe ngokuqala ubujamo beRherho eliKhethekileko lokuHlola umSebenzi, Iincwajana zeBandulo zeRherho eliKhethekileko lokuHlola umSebenzi kanye namaNothi wokuHlola umSebenzi eKorweni yaboMasipala.
Kuhloswe ngawo bona kuhlahlwe ikambiso ukukhandela ukungezwani okungatlhogekiko kanye nemibango bonyana ingakhambisi buthaka ukufezakaliswa. Kumnqopho ukufuna bona kuqedwe umzombe wokufezakalisa kokuthoma ngesikhathi esipheze sibe ziinyanga ezili-18.
Kuqakathekile bona lekambiso ibandakanye woke umuntu ngokukghonekako begodu yamukelwe ngibo boke abasebenzi. Akunamsebenzi ozakuthola imibandela nobujamo bezokuqatjhwa obungasi buhle kunalobo anabo kwanjesi ngesibanga sokuHlolwa komsebenzi. Ngakelinye ihlangothi abasebenzi bangalindeli bona isikhathi sokufezakalisa singanikela ngokwaneliseka kiwo woke umuntu. Kuqakathekile godu ukuzwisisa bonyana iinkulumiswano zokukhambelanisa imirholo nokulinganisa okutjha akusizo kwamambala zokwengezwa kwemirholo yawo woke umsebenzi kodwana ngezokutjhugulula ubujamo obukhona emaHlelweni wokuHlolwa kwemiSebenzi bona ibe liRherho linye.
Igadango lokuthoma kukwenza bonyana iRherho liyafezakaliswa. Ngemva kwalokho woke umuntu uzakuba nethuba lokwenza isibawo sokuHlolwa kabutjha kweenkhundla zabo nange kungenzeka bona babona kwangathi izinga legreyidi yabo alitjengisi kuhle okumumethwe msebenzabo (job description) namkha okumumethwe msebenzabo kutjhugulukile kusukela ekulinganiseni kokuthoma.
OKUMUMETHWEKO
Ikhasi
ISETHULO
2
INGCENYE YOKUTHOMA: IPHROJEKTHI YOKUFEZAKALISA IRHERHO LEMISEBENZI
5
ISAHLUKO A
IZAKHIWO ZOKUFEZAKALISA
5
1
AMAHLANGOTHI WOKUHLOLWA KWEMISEBENZI
5
2
UKUHLONYWA KWAMAHLANGOTHI WOKUHLOLWA KWEMISEBENZI
5
3
AMAKOMITI AMAKHULU WOKUHLOLWA KWEMISEBENZI (Ama-PJEC)
6
3.1
Ukwakhiwa Nesikhathi Sokusebenza
6
3.2
Amandla Nemisebenzi
7
3.3
Amalungelo Neembopho Zamalunga
8
3.4
Imisebenzi Nokuziphendulela Kwabaphathi Bokuhlolwa Kwemisebenzi
10
4.
AMAKOMITI WOKURHELEBHA WOKUHLOLWA KWEMISEBENZI (Ama-SJEC)
10
5.
IKOMITJHANA YESITJHABA YOBUJAMO OBULINGENEKO
11
5.1
Ukuhlonywa Nokwakhiwa
11
5.2
Amandla Nemisebenzi
11
6.
INDIMA NOMSEBENZI WEKOPORASI YOKUSISA EBANTWINI (Ama-HCC)

ISAHLUKO B
UKUNGAVUMELANI NEMIBANGO
13
1.
Ukungavumelani
13
2.
Imibango
13
ISAHLUKO C
IMIHLAHLANDELA YOKUFEZAKALISA ENDAWENI
15
1.
UKUHLATHULULWA KOBUJAMO
15
2.
UKUZIBANDAKANYA OKUJAYELEKILEKO KWETJHEBISWANO LEZABASEBENZI
15
2.1
Ukubuthelelwa Kokumumethwe Misebenzi
15
2.2
Ezinye Iindaba
17
3.
UKUHLELWA OKUSEBENZAKO KWAMA-PJEC
18
3.1
Imithetho Yokuhlangana
18
3.2
Isikhathi Sokusungula
18
3.3
Ukulungiselela Ukutlama Kanye Nokulinganisa
19
3.4
Iinkambiso Ekambisweni Yokulinganisa
20
ISAHLUKO D
IMIPHUMELA, UKWAZISA KANYE NOKUKHANJELANISWA KWEKHEVU YEMIRHOLO
22
1.
IMIPHUMELA
22
2.
IMIKHULUMISWANO YOKUKHAMBELANISA IKHEVU YEMIRHOLO
22
INGCENYE YESIBILI: AMAKOMITJHINA WOKUDLULISA IINQUNTO ZAMAPHROVINSI KANYE NEKOMITJHINA YESITJHABA YOKUHLOLWA KWEMISEBENZI
25
1.
AMAKOMITJHINA WOKUDLULISA IINQUNTO ZAMAPHROVINSI
25
1.1
Ukuhlonywa Nokwakhiwa
25
1.2
Amandla Nemisebenzi
25
2.
IKOMITJHINA YESITJHABA YOKUHLOLWA KWEMISEBENZI
25
2.1
Ukuhlonywa Nokwakhiwa
25
2.2
Amandla Nemisebenzi
26
3.
IINKAMBISO ZOKUDLULISA IINQUNTO NOKUHLOLA BUTJHA
26
3.1
Ukudlulisa Kokufezakaliswa Kweenkhundla Kokuthoma

3.2
Ikambiso Yeembawo Zokuhlola Butjha

3.3
Ikambiso Yeenkhundla Ezitja Namkha Ezitjhugulukileko

IINGEZELELO
30
ISINGEZELELO A
ILWAZI ELISISEKELO ELIQAKATHEKILEKO UKUSEKELA UKUHLOLWA KWEMISEBENZI
30
ISINGEZELELO B
IMIBANDELA OKUQALWA KIYO ? IKOMITJHANA YESITJHABA YOBUJAMO OBULINGENEKO
34

INGCENYE YOKUTHOMA: IPHROJEKTHI YOKUFEZAKALISA IRHERHO LEMISEBENZI
ISAHLUKO A: IZAKHIWO ZOKUFEZAKALISA
1. AMAHLANGOTHI WOKUHLOLWA KWEMISEBENZI
1.1 Amahlangothi wokuHlolwa kwemiSebenzi ziindawo zomthetho okuzakuhlonywa ngaphasi kwazo amaKomiti amaKhulu wokuHlolwa kwemiSebenzi (ama-PJEC) esikhathini sokufezakalisa.
1.2 Woke umKhandlu weDorobha eliKhulu uzakuba nehlangothi lokuHlolwa kwemiSebenzi.
1.3 Amanye amahlangothi wokuHlolwa kwemiSebenzi azakubekwa yiKomiti ePhetheko ye-SALGBC ngeemphakamiso ezenziwe maPhiko wamaPhrovinsi we-SALGBC.
1.4 Iimphakamiso ezinjalo kufanele ubuncani bakhona zifake iNdawo yinye yesiGodi lapho kunabasebenzi abanengi namkha zihlongoze ihlanganisela yeeNdawo yeenGodi lapho kunesibalo esincani sabasebenzi1.
2. UKUHLONYWA KWAMAHLANGOTHI WOKUHLONYWA KWEMISEBENZI
2.1 UNobhala Mazombe uzakuqalisa incwadi ePhikweni leDorobha eliKhulu namkha emiHlanganweni yeDorobha eliKhulu yezabaSebenzi2 ukubawa bona athathe amagadango:
(a) wokubonisana ngamalungiselelo wemiKhandlu mayelana nokukhethwa komPhathi wokuHlolwa kwemiSebenzi3, ukunikelwa kwabasebenzi ukuhloma iYunithi yokuHlolwa kwemiSebenzi kanye neendaba zokuphatha nesekelo lezethekniki ekufezakaliseni;
(b) wokuhlela ukukhonjwa kweenhlangano zamalunga we-PJEC;
(c) wokwenza amalungiselelo wokukhutjhwa ngokuzeleko kwamalunga we-PJEC ukusukela ngelanga lokufezakalisa;
(d) wokubiza umhlangano wokuthoma we-PJEC ukubonisana ngamalungiselelo nokudlulisela phambili ukutlama kokuthonywa kokufezakalisa;
(e) wokusungula ikambiso yokutlolwa kokumumethwe msebenzi njengombana kubekwe enomborweni 2 Sahluko C.
2.2 UNobhala Mazombe we-SALGBC uzakutlolela amaPhiko wamaPhrovinsi abawe bonyana enze iimphakamiso ngokuhlonywa kwamahlangothi wokuHlolwa kwemiSebenzi ngaphasi kwePhiko labo.
2.3 Ngokuvuma kweKomiti ePhetheko ye-SALGBC namkha ukutjhuguluka kweemphakamiso zayo, amaPhiko wamaPhrovinsi azakuthatha amagadango aragela phambili ngokutlhogekako ukuqiniseka bona:
(a) abomasipala abathintekako bakhetha umPhathi wokuHlolwa kwemiSebenzi weemFunda ezivunyiweko zokuHlolwa kwemiSebenzi;
(b) ayabonisana ngemahlelo waboMasipala mayelana nokunikelwa kwabasebenzi ukuhloma iYunithi yokuHlolwa kwemiSebenzi kanye namagadango afanako ngokuya kokufuneka kwawo ukuhloma isekelo lezokuphatha nobuthekniki ekufezakaliseni;
(c) ahlela ukukhonjwa kweenhlangano zamalunga we-PJEC;
(d) enza amalungiselelo wokukhutjhwa ngokuzeleko kwamalunga we-PJEC ukusukela ngelanga lokufezakalisa;
(e) abiza umhlangano wokuthoma we-PJEC ukubonisana ngamalungiselelo nokudlulisela phambili ukutlama kokuthonywa kokufezakalisa;
(f) asungula ikambiso yokutlolwa kokumumethwe msebenzi njengombana kubekwe enomborweni 2 Sahluko C.
3. AMAKOMITI AMAKHULU WOKUHLOLWA KWEMISEBENZI (Ama-PJEC)
3.1. Ukwakhiwa Nesikhathi Sokusebenza
3.1.1. Ama-PJEC azakwakhiwa baqatjhi abalandelako neenhlangano
ezijamele abasebenzi:
(a) Abajameli abane (4) babaQatjhi kufaka hlangana umPhathi
wokuHlolwa kwemiSebenzi okhonjiweko;
(b) Abajameli abane (4) babaSebenzi ababili (2) okungababuya ku-SAMWU kanye nababili (2) ababuya ku-IMATU.
3.1.2. Isazi sizakubakhona esikhathini sokuthoma, ngokuya kwesivumelwano ne-HCC, kuthi ngemva kwalokho nalokha nakufunekako kezobutheknikhali, ukwelusa nokuyelelisa.
3.1.3. Abathintekako bazakukhomba kesinye nesinye isifunda sokuHlolwa komsebenzi abadlegani begodu bangajamiselela umjameli ngesinye nesinye isikhathi ngokuya ngokudlhegana okunjalo namkha umjameli obandulwa ngokuzeleko.
3.1.4. Nayikuthi ngesibanga esinye nesinye umjameli uyazitsomula, namkha uyasuswa eKomitini kusibopho sehlangano ukukhetha omunye ozakuthatha isikhundla ngokuya kwebandulo4 nokuqinisekiswa.
3.1.5. Akuna babekilihlo abazakuvunyelwa ukukhambela imihlangano yekomiti ngaphandle kwalokha nayiphathelene nebandulo.
3.1.6. Abathintekako bazibophelela ukwenza umzamo wokukhomba abajameli abanokuzwisisa kuhle nelemuko ubujamo babasebenzi bombuso wendawo.
3.1.7. Ama-PJEC asebenza isikhathi esizeleko ngesikhathi sokufezakalisa begodu aragela phambili ngemva kwalapho bangene esikhathini sesibili nakufunekako.
3.2. Amandla Nemisebenzi
3.2.1. I-PJEC inesibopho sokulungiselela, ukwelusa, ukutlama kanye nokufezakalisa ikambiso yokuHlolwa kwazo zoke iinkhala nemisebenzi endaweni yomthetho ewela ngaphasi kwayo, ngokuya kwesiqunto semibango ukobanyana umThetho wamaHlelo kaMasipala, iSigaba 57 abaPhathi bafakiwe namkha abakafakwa ekulinganisweni kwemisebenzi, kuye ngemihlahlandlela ebekwe ngaphasi.
3.2.2. Nanyana ngimaphi amatjhuguluko wokufezakalisa namkha amahlelo ahlongozwako kufanele alethwe eKomitini ngaphambi kokuvunywa.
3.2.3. Iqhinga elikhanjiswa kuhle lezokuthintana kufanele lenziwe ukwazisa abasebenzi ngeHlelo lokuHlolwa kwemiSebenzi kanye nokufezakaliswa kwalo.
3.2.4. Umsebenzi ngokuya kwezinga lekambiso kanye neenkambiso zomsebenzi njengombana zibekiwe ngaphasi kweSigaba C.
3.2.5. Ama-PJEC enza zoke iinqunto ngokuvumelana.
3.2.6. Ikhoramu yomunye nomunye umhlangano ibuncani bomjameli obuya kenye nenye ihlangano.
3.2.7. Ukuzalisa imisebenzi yayo i-PJEC izakunikelwa ngokufikelela idatha efaneleko namarekhodi angatlhogakala ukutlama ukufezakalisa kanye nokunikela ngombono mayelana nokulinganisa njengombana kubekwe eSingezelelweni A5.
3.2.8. I-PJEC ingabamba okhunye nokhunye ukuhlola esayitini namkha eenkambisweni zemisebenzi namkha imitjengiso yetheknoloji etlhogekako ukunikela ngombono ukurhelebha ekulinganisweni kwemisebenzi.
3.2.9. I-PJEC, njengombana kubekiwe ku-2.1.7 seSigaba C, ingatjhugulula namkha ivumele okuMumethwe Msebenzi ngomnqopho wokulinganisa.
3.2.10. I-PJEC ingahloma i-SJEC nayibona kufanele ukufikelela ukufezakaliswa kweminqopho yayo kuyame ekuvumeni kweKomitjhana yobuJamo obuLingeneko.
3.2.11. I-PJEC ifuneka iqinisekise namkha itjhugulule beyiqinisekise, ukuHlolwa kwemiphumela ebekwe ngiwo woke ama-SJEC.
3.2.12. I-PJEC izakuhlala inesibopho sokusebenza kokuziphatha kokusebenza kokuHlolwa komsebenzi ngaphandle kokusungulwa kwama-SJEC.
3.1.13. I-PJEC inesibopho sayo yoke imisebenzi ephathelene nokuqinisekisa ukunzinza ekusetjenzisweni kwekambiso ngaso soke isikhathi sokusebenza kwayo begodu ukuziphendulela okunjalo angeze kwadluliselwa ku-SJEC.
3.1.14. I-PJEC inokuziphendulela ekuqinisekeni bonyana ikambiso yoku-oditha yangaphandle yenziwa njalo njengombana kuzabe kubekiwe begodu kufanele ikhambisane neenqunto zeKomtjhana yobuJamo obuLingeneko.
3.1.15. Umbiko wemiPhumela yesiKhatjhana we-PJEC usafuna ukwamukelwa yiKomitjhana yobuJamo obuLingeneko.
3.1.16. Umsebenzi wama-PJEC ngaphasi kwePhiko elifaneleko le-SALGBC mayelana nemibango engavela njengombana kubekiwe ngaphasi
3.1.17. I-PJEC isebenzisa amandla angehla ngokuvumelana begodu nayikuthi kuyabhala ukuvumelana ngokusetjenziswa kwamandla anjalo izakudlulisela indaba le kenye nenye ihlangano, eKomtjhaneni yobuJamo obuLinganako esibangeni sokungavumelani, namkha ku-SALGBC mayelana nombango, njengombana kubekiwe ngaphasi kweSigaba B.
3.1.18. Ama-PJEC angenza iimphakamiso eKomitjhaneni yobuJamo obuLinganako ngenye nenye indaba eyibona ingarhelebha ekufezakalisweni kokuHlolwa komsebenzi namkha ukuhlelwa butjha kokuthiywa kweenkhundla.
3.3. Amalungelo Neembopho Zamalunga
3.3.1. Boke abakhethelwe ubulunga bazakwenza isibopho esitloliweko sokuya ebandulweni njengabalinganisi bemisebenzi.
3.3.2. Amalunga azakubika kuMphathi wokuHlolwa kwemiSebenzi ngokuya kwama-awara ajayelekileko wokusebenza angeze aba ngaphasi kwama-awara abunane wokusebenza.
3.3.3. Woke amalunga azakuvumela ngomtlolo ama-awara wokuthoma nokuqeda ukusebenza avunyelweko.
3.3.4. Amalunga wekomiti azakuhlala anefihlo ngamaphuzu nemiphumela yokugreyidwa ngaphambi kokwaziswa kwangokomthetho begodu ngenye indlela azakubalekela ukuveza ilwazi elitholwe ekambisweni yokuHlolwa kwemisebenzi ngendlela engenzela phasi ukufezakalisa ngepumelelo6.
3.3.5. Amalunga weKomiti athola ukulingana ekwenzeni ukuhlolwa kwemisebenzi, njengamalunga wekomiti enamalunga ahlukehlukeneko, kungaqalwa ubulunga behlangano ejamele abasebenzi namkha ukungabi malunga kwabasebenzi namkha amahlangothi wabasebenzi ahlolwako.
3.3.6. Abajemeli babasebenzi bazakunikelwa ngokutjhatjhululwa kwesikhathi esizeleko emisebenzini yabo ukobana bazibandakanye ngokuzeleko ekambisweni yokuHlolwa kwemiSebenzi.
3.3.7. Ukutjhatjhululwa okunjalo kuzakunikelwa ngaphandle kokuqala amalungelo wesikhathi esizeleko anikelwa ngokuya kwesivumelwano samalungelo wehlangano kodwana azakuphela njengalokha kanye nekupheleni kwesikhathi sokufezakalisa.
3.3.8. Abajameli babaqatjhi kufanele banikelwe ngamalungiselelo alingeneko ukuqinisekisa bonyana bayakghona ukwenza ukuHlolwa kwemiSebenzi ngesikhathi esizeleko.
3.3.9. AboMasipala bazakuqinisekisa bona akunalunga leKomiti elibandlululwako esikhundleni salo namkha ekukhutjhulelweni esikhundleni ngesibanga sokuzibandakanya kwalo.
3.3.10. Amalunga lapho kukghoneka khona azakunikelwa ngeenkghonakalisi zokuphatha nezokuthutha ukwenza imisebenzi yawo ephathelene bunqopha nehlelo lomsebenzi le-PJEC.
3.3.11. Kusibopho samalunga woke we-PJEC:
(a) ukwenza ukulinganisa ngokuya kweHlelo lokuHlolwa kwemiSebenzi, imithetho yayo eyamukelekako, iinhlathululo netheminoloji;
(b) ukufuna lapho kukghoneka khona, ukufikelela isivumelwano ngokuHlolwa ngokuvumelana;
(c) ukukhambelanisa ukuthintana nabasebenzi kanye nokunikela ngesekelo labajanyelwa ukughonakalisa ukufezakaliswa kwekambiso yokuHlolwa kwemisebenzi;
(d) ukugcina ukuba yifihlo mayelana nelwazi elinikelwe ngaphasi kobujamo okuvunyelwene ngabo befihlo7.
3.3.12. Abathintekako banelungelo:
(a) lokubonisana nabajanyelwa babo nganyana ngiyiphi indaba ngaphandle kwamaphuzu nemiphumela yokugreyida ngaphambi kokwazisa kwangokomthetho;
(b) ukubawa ilwazi namkha ukucozulula okuragela phambili namkha ukwenziwa butjha kwelwazi elikhambelana nokuHlolwa kwemiSebenzi;
(c) ukubawa ukuziphatha kwabahloli bamasayithi nokutjengisa emsebenzini;
(d) ukunikelwa ngamabanga atlolwe phasi wokwala ukuveza ilwazi namkha ukwenza ukuhlola esayithini namkha ukutjengisa emsebenzini.
3.3.13. Komunye nomunye umbango ongavela ngokuvezwa kwelwazi, iimbawo zokuhlola esayithini, namkha esinye nesinye isenzo samandla nemisebenzi ye-PJEC abathintekako bangayidlulisela ehlanganweni yabo kodwana bazakukhambisana nobujamo obubekwe ngaphasi kwesahluko B.
3.4. Imisebenzi Nokuziphendulela Kwabaphathi BokuHlolwa
Kwemisebenzi
3.4.1. Mayelana nenye nenye i-PJEC kanye nesiFunda sokuHlolwa kwemiSebenzi umqatjhi uzakuqinisekisa bona umPhathi wokuHlolwa kwemiSebenzi okhethiweko uqalelela ikambiso yoke isikhathi soke sokufezakalisa.
3.4.2. IPhiko le-SALGBC elithintekako lizakwaziswa ngamagama wabantu abanjalo, namkha elinye itjhuguluko elingavela.
3.4.3. Umqatjhi unesibopho sokunikela ngomsebenzi wokuHlolwa kwemisebenzi nesekelo lezokuphatha elifunekako ekufezakaliseni, lapho abasebenzi bazakwaziwa ngeYunithi yokuHlolwa kwemiSebenzi8 nezakusebenza ngaphasi komPhathi wokuHlolwa komSebenzi okhethiweko.
3.4.4. AbaPhathi bokuHlolwa kwemiSebenzi abakhethiweko banokuziphendulela ngokubeka ebujameni obuhle nokwenza amalungiselelo esikhundleni se-PJEC, kanye nezakhiwo ezisekelako njengombana kubekiwe ngaphasi namkha kuvunyelwe yi-PJEC.
3.4.5. UmPhathi wokuHlolwa kwemiSebenzi okhethiweko unokuziphendulela ngokuhlela isekelo lezokuphatha namahlelo okufaka hlangana:
(a) isekelo lezokuphatha nobumabhalana emakomitini;
(b) ukuthola nokulungisa elinye nelinye ilwazi elifunekako ekambisweni yokuHlolwa namkha elizakufunwa yikomiti;
(c) imisebenzi emihle yokutjhugulula lapho kutlhogeka khona;
(d) izaziso zemihlangano kanye nokukhambelanisa ukukhanjelwa kwemihlangano;
(e) ukuhloma nokugcina ebujameni iBhanka yeDatha namahlelo wezokuphatha njengombana kubekiwe;
(f) ukuhlela amaqhinga wezokuthintana namasetjhini welwazi njengombana kuvunyelwe yi-PJEC;
(g) ukuhlela iinkulumiswano zabasebenzi, abakhulu nabaphathi;
(h) ukuhlela ukuhlola emasayithini namkha imisebenzi efanako;
(i) ukudlulisa ukutlanywa kwehlelo lemisebenzi kanye nezinye iimphakamiso ukuragelisa phambili ikambiso yokufezakalisa;
(j) ezinye iindaba ezifaka lezo ezifakwe ngaphasi kweSahluko C.
2.4.6. UmPhathi wokuHlolwa kwemiSebenzi okhethiweko anganikela igunya lesinye isibopho komunye wabasebenzi beYunithi yokuLinganisa.
4. AMAKOMITI WOKURHELEBHA WOKUHLOLWA KWEMISEBENZI
(Ama-SJEC)
4.1. Angahlonywa yi-PJEC lapho ubunengi bomsebenzi ofunekako ukuqeda ukuHlolwa kwemisebenzi ngesikhathi esipheze sibe ziinyanga ezili-18 buvumako.
4.2. Izakwakhiwa sibalo esifanako naleso samalunga we-PJEC begodu abe namalungelo nokuziphendulela kwamalunga.
4.3. Izakuphelela emsebenzini wokuhlola ngokuya kokuqinisekiswa namkha ukutjhugululwa kokutholwe yi-PJEC.
4.4. Izakusebenza ngokuya kweenkambiso ezifanako njenge-PJEC ngokuya kokukokudluliselwa kokungavumelani okhunye nokhunye namkha umbango ku-PJEC bona ithathe isiqunto.
4.5. Yoke imiphumela efikelelwa yi-PJEC izakuqinisekiswa yi-PJEC.
4.6. I-SJEC izakupheliswa ngemva kwesikhathi sokufezakaliswa.
5. IKOMITJHANA YESITJHABA YOBUJAMO OBULINGENEKO
5.1. Ukuhlonywa Nokwakhiwa
5.1.1. Izakuhlonywa ekuthomeni kokufezakaliswa kwekambiso yokuHlolwa kwemiSebenzi.
5.1.2. Izakwakhiwa bajameli abahlanu (5) be-SALGA, abajameli abathathu (3) be-SAMWU kanye nabajameli ababili (2) be-IMATU.
5.1.3. Abajameli abanjalo kufanele babemalunga adlala indima ebonakalako we-PJEC kodwana kube babandulelwe iRherho lemiSebenzi (TASK System) njengesandulela bujamo sobulunga.
5.1.4. Izakufaka pheze abajameli abaphezulu ababili be-Koporasi yokuSisa eBantwini (HCC) ebujameni bokuyelelisa njengombana kuzakutlhogeka.
5.2. Amandla NemiSebenzi
5.2.1. IKomitjhana izakuthatha iinqunto ngokuvumelana.
5.2.2. Amandla nemisebenzi yekomiti (ezakufundwa ngokukhambisana neSingezelelo B) kulinganisa9 imiphumela yokuHlolwa kwemiSebenzi equntwe yi-PJEC ngoku:
(a) funa ukufikelela ukuvumelana ekusetjenzisweni okunzinzileko kweRherho lokuHlolwa kwemiSebenzi ngokuya kwemithetho, iinhlathululo netheminoloji;
(b) thola imibiko yoku-oditha10 neemphakamiso zokulinganisa;
(c ) ngenelela lapho kutlhogeka khona ukulungisa ukusetjenziswa kwehlelo yi-PJEC;
(d) phakamisa ukwenziwa kwamatjhuguluko amatjha, ukwenza ngeemfuno zekhastama nokwenza amatjhuguluko amancani ematjhugulukweni;
(e) hlola imiphumela engabakhona emaqintelweni elimini kanye namkha nezinto eziphathelene nokufunda nokutlola ekusetjenzisweni kwehlelo;
(f) hlola, ngokukhambelana namahlangothi wemisebenzi, iindaba zamanani alinganako ekusebenzeni ngokulingana mayelana nomhlobo, ubulili nokurholophala;
(g) funa ukurarulula ukungavumelani okungavela ngokubonisana.
5.2.3. Izakuba nokuziphendulela kokuthuthukisa iimphakamiso ezilethwe ngaphambi kwe-SALGBC bona kuvunyelwane ngazo mayelana nehlelo elifanako leenkhundla zemisebenzi namkha lamathayitheli wemisebenzi azakusebenza ekorweni yoke.
5.2.4. Ingahloma amakomiti wesikhatjhana ebona atlhogekile ukwenza imisebenzi yayo.
5.2.5. Amakomiti anjalo azakwakhiwa ngabanye nabanye abantu ngaphandle kwalokha nabamalunga we-PJEC namkha weKomitjhana yokuHlola.
5.2.6. IKomitjhana yokuHlola ingadlulisela amandla ekomitini enye nenye ekukhulunywe ngayo ku-5.2.4 namkha eminye yemisebenzi yayo ngaphandle kwalokha ukudlulisa kuqintelwe ukwenza imisebenzi ngobujamo obubekikweko ngokukhambisana neemvumelwano zokulinganisa ezabekwako.
5.2.7. IKomitjhana yokuHlola inokuziphendulela koke ekongamelweni kwesikhathi sokufezakalisa kodwana ibika eKomitini ePhetheko ye-SALGBC ngokuya kwemithetho ebekwe yi-Komiti ePhetheko.
5.2.8. Ngaphandle kweqintelo laka-5.2.7 iKomitjhana yokuHlola:
(a) izakudlulisela enye nenye indaba enemiphumela yezeemali bona ithole
ukuvunyelwa kwangaphambili;
(b) izakwenza iimphakamiso ngokutjhugululwa kwesivumelwanesi namkha
enye nenye indaba ekhambelanako;
(c ) izakunikela ngemibiko yesikhatjhana ngekambiso yokufezakalisa
kanye nezinye iindaba ezikhambelanako;
(d ) izakulungisa umphumela wokugcina we-PJEC ozakwaziswa.
ISAHLUKO B: UKUNGAVUMELANI NEMIBANGO11
1. UKUNGAVUMELANI
1.1 Ukungavumelani kutjho:
1.1.1. Ukubhalelwa kufikelela esivumelwaneni somphumela wokuHlolwa komsebenzi olinganisa igugu elisemuntwini lomsebenzi.
1.1.2. Isolo ngomunye namkha othintekako bonyana omunye:
(a) ubhalelwa kuhlonipha isithunzi sekambiso mayelana neenhlathululo zamahlelo wokulinganisa, imithetho kanye nekucabangisiseni kwangaphakathi;
(b) ubeka ukugandelela okungakafaneli kenye nenye indaba yangaphandle ekambisweni yokulinganisa okufaka hlangana, kodwana kungapheleli emphumeleni wokumumethwe misebenzi okukhona kwanje, amathayithili wemisebenzi namkha magreyidi, iHlelo leSakhiwo lakamasipala, kanye nekghonakalo yeendleko zokulungiswa kwemirholo;
(c) ukurhumutjhwa kumbi kweenjamiso zesivumelwano mayelana nokukhambelana kwaso neenkambiso.
1.2. Ukungezwani okunjalo kuya ngokudluliselwa eKomitjhaneni yokuHlola, namkha, kwe-PJEC endimeni emayelana ne-SJEC.
1.3. Ukubeka okwenziwe yi-PJEC akuzukuphikiswa begodu kusibopho ku-SJEC begodu ukuqunta okwenziwa yiKomitjhana yesiTjhaba yokuHlola akuphikiswa begodu kubopha woke ama-PJEC.
2. IMIBANGO
2.1. Imibango itjho enye nenye indaba evela ngesolo yokobana kube nokwala namkha ukubhalelwa ku:
2.1.1. nikela omunye nomunye umjameli ngeenkghonakalisi ukuzalisa indima yakhe njengelunga lekomiti.
2.1.2. veza ilwazi elaneleko nemitlolo namkha ukunikela ngephenyisiso nokufuna amaqiniso khona kuzakufikelelwa ukuvumelana ngokumumethwe misebenzi.
2.1.3. vumelana ngeqhinga lokufezakalisa kanye nokubambelela emihlahlandleleni neenkambiso ezibekwe ngilesisivumelwano ukufikelela lapho iqalela phasi ukuthoma namkha ukufezakaliswa okuragela phambili kwekambiso.
2.1.4. vuma ukubalekela namkha ukulungisa isolo yokungaziphathi kuhle ngelinye nelinye ilunga.
2.1.5. enye nenye indaba lapho iKomitjhana yokuHlola ingakghoni ukuvumelana ngokubeka.
2.2. Imibango ekukhulunywe ngayo ku-2.1.1 ukuya ku-2.1.4 izakusiwa ePhikweni elifaneleko le-SALGBC elizakulinga ukurarulula indaba kuthi loyo ofake isimangalo akghone ukusidlulisela ekuLamuleni ngokuya kwehlelo lokurarulula imiraro ngekambiso ye-SALGBC.
2.3. Imibango ngokuya kwe-2.1.5 izakudluliselwa kubaLamuli.
2.4. EkuLamuleni okhunye nokhunye ngokuya kwaka-2.3 iKoporasi yokuSisa ebaNtwini izakunikelwa ithuba lokunikela ngobufakazi begodu asoze yabizwa ukuzokunikela ubufakazi ebujameni bomqatjhi namkha iinhlangano zabasebenzi.
2.5. Ngokuya kwekambiso yokusebenza yokulamula okunjalo, ngokuya kwemininingwana yendaba ebanga ukungezwani, izakuquntwa mlamuli ngokuqala:
(a) IRherho eliKhethekileko lokuHlolwa komSebenzi kanye neenqunto ezithathwe ngaphambilini yiKomiti yokuLinganisa;
(b) Iinjamiso zalesisivumelwano;
(c) Imithethokambiso mazombe yomthetho emayelana nemikghwa yemisebenzi engasimihle kanye nokulingana etjhebiswaneni lemsebenzini;
(d) Imithethokambiso mazombe nemibango ngomnqopho kanye nehloso yokuHlolwa komsebenzi.
ISAHLUKO C: IMIHLAHLANDLELA YOKUFEZAKALISA ENDAWENI
1. UKUHLATHULULWA KOBUJAMO
1.1. Ikambiso yokuHlolwa komSebenzi yenzeka ebujameni obuphathelene namahlelo wokuphathwa kwabasebenzi akhambenako kanye nokuhloma iimvumelwano zetjhebiswano lezabasebenzi.
1.2. Umnqopho walesisahluko ku:
(a) kwazisa lapho kunetlhogeko yokuthatha amagadango ngokuya kwekambiso yetjhebiswano elijayelekileko lemsebenzini nemabubulweni ukusekela isenzo sokuHlolwa komsebenzi.
(b) nikela ngemihlahlandlela yokuphatha amahlelo ajayelekileko wokusebenza wama-PJEC nama-SJEC.
1.3. Ngaphandle kwalokha nakuveziweko, isiVumelwano samalungelo weHlangano nomthethosisekelo we-SALGBC siphethe iindaba ezenziwe ngaphasi kwamahlelo ajayelekileko wetjhebiswano lezabasebenzi.
1.4. Iindaba ezenziwa ngeenkambiso zetjhebiswano lezabasebenzi kufanele zithome kuphela ngemva kobana amalunga we-PJEC akhonjiwe.
2. UKUZIBANDAKANYA OKUJAYELEKILEKO KWETJHEBISWANO LEZABASEBENZI
2.1. Ukubuthelelwa Kokumumethwe Misebenzi
2.1.1. Ukusebenza kuhle kwe-PJEC kufuna ukubuthelelwa nokuvumelana kokuMumethwe Misebenzi ngokuya kwezinga elikhambisana neemfuno zeHlelo lokuHlolwa kwemiSebenzi.
2.1.2. Lomsebenzi uwela ngaphasi kwetjhebiswano lezabasebenzi elijayelekileko begodu ufuna ukuzibandakanya kwabaPhathi nabajameli babasebenzi emsebenzini ngamaziko wokudlulisa ilwazi wetjhebiswano lezabasebenzi.
2.1.3. Ukongamela kokubuthelelwa kokumumethwe misebenzi kwenzeka emaPhikweni wamaDorobha amaKhulu newamaPhrovinsi we-SALGBC kanye namaForamu weNdawo wezabaSebenzi ngokuya kweqhinga elenziwe yi-PJEC.
2.1.4. UmPhathi wokuHlolwa komSebenzi okhethiweko kufanele ngethuba lokuthoma azalithola athathe amagadango ukuqinisekisa bonyana:
(a) loke ilwazi elikhambelana namamumatho wemisebenzi liyatholakala belicozululwe njengomtlolo osisekelo ukusekela ukutlolwa kwemumatho lomsebenzi;
(b) abantu abaseYunithini yokuHlolwa kwemiSebenzi babandulwe ukurhelebha abaphathi endaweni yomsebenzi namkha abajameli babasebenzi ukutlola nokubuthelela amamumatho wemisebenzi;
(c) amahlelo webandulo enziwa nabaphathi bomnyango nabaphathi abaphathelene nalokhu ukurhelebha ikambiso;
(d) woke amaForamu weNdawo wezabaSebenzi (LLF) asesiFundeni sokuLinganisa ayaziswa ngekambiso yokutlolwa kwamamumatho wemisebenzi;
(e) iinhlangano ezijamele abasebenzi zifanisa abantu ebajamelini be-LLF abazakunikelwa ibandulo ngokubuthelelwa kwamamumatho wemisebenzi.
2.1.5. Ihlangano ejamele abasebenzi kenye nenye iForamu yeNdawo yabaSebenzi iza:
(a) kufanisa esinye nesinye isibalo kenye nenye iforamu njengomkhambelanisi omkhulu mayelana nomsebenzi wokubuthelewa kwamamumatho wemisebenzi;
(b) kufanisa amagadango aragela phambili webandulo ngesisekelo sesengezo sinye lapho abasebenzi abangaphezu kwama-500 kodwana babengaphasi kwe-1000 ukuya lapho kunabasebenzi abangaphezu kwe-1000 kodwana abangaphasi kwe-3000 begodu ngemva kwalokho bane ngaphandle kwalokha nakuvunyelwene ngenye indlela.
(c) kuqinisekisa bona umkhambelanisi onjalo nabajameli babasebenzi bazibandakanya esikhathini sebandulo lelanga linye mayelana neendaba eziqakathekileko ezisisekelo zerherho lokuHlolwa kwemiSebenzi elenziwa baPhathi bokuHlolwa kwemiSebenzi ngokuzibandakanya kwamalunga we-PJEC.
(d) kwenza elinye ibandulo eliragela phambili labajameli babasebenzi namkha amalunga azibandakanye emayunithini aqale okumumethwe misebenzi njengombana azakubona kutlhogeka ngokuya kwalesisivumelwano samalungelo.
2.1.6. Nakuzakufikelelwa emumethweni lomsebenzi okuvunyelwene ngalo amagadango alandelako azakuthathwa:
(a) umPhathi wokuHlolwa komSebenzi kanye/namkha neYunithi uzakunikela ngamarekhodi akhona kuHloko yomNyango, namkha kumPhathi okhethiweko, kanye nakubakhambelanisi abafanisiweko beenhlangano ezijamele abasebenzi;
(b) ukunikela abadlalindima ngomsebenzi wokutlola wokumumethwe misebenzi ngamakhophi aneleko ahluthululwe eForamini yokuHlolwa komSebenzi khona azakusetjenziswa ngokwahlukana ukuthola ukufaka isandla mayelana namamumatho wemisebenzi. Abajameli abafaniswe endimeni ka-2.1.5. ngehla bazakubonisana namalunga wabo namkha abaphethe iinkhundla ukunikela ngokufaka isandla emumethweni lemisebenzi;
(c) godu bazakuba nokuziphendulela endimeni yeenkhundla zamazombe namkha edlheganako12 ukufanisa abajameli abanjalo okwakhulunyiswana nabo mayelana nemisebenzi njengokufuna kwe-PJEC.
(d) zokuphatha zizakubonisana nesikhulu esiphezulu sesikhundla esinye nesinye, begodu nakufaneleko, abasebenzi ababika esikhulwineso, bonyana bafake isandla eMumathweni lemiSebenzi.
(e) ihlangano ejamele abasebenzi nobuphathi kuzakuboniswana nabo ukufumana ukufikelela ukuvumelana ngeForomo lokuGcina lokuMumethwe mSebenzi.
(f) lapho amaphuzu wombango asele khona, iHloko yomNyango, namkha umjameli okhethiweko uzakubiza umhlangano wabajameli babasebenzi, okuzokukhulunyiswana nabo ngemisebenzi leyo, abaphezulu eenkhundlenezo kanye nalabo ababika eenkhulwinezo ukufikelela isivumelwano. Endaweni lapho isikhundla singanamuntu osiphetheko, ikambiso efanako ngokuya komutjhwana (a), (b), (c), (e), (f), (h) izakusebenza.
(g) nasele kunesivumelwano mayelana nokuMumethwe mSebenzi sizakutlikitlwa ngabasenkhundlenezo, abajameli beenhlangano zabasebenzi, abongamele iinkhundlezo kanye neHloko yomNyango begodu sizakudluliselwa kumPhathi wokuHlolwa komSebenzi.
(h) iimbalo zokufaniswa kweenkhundla zemisebenzi kufanele kuvezwe emamumethweni woke wemisebenzi.
2.1.7. IMumatho lomSebenzi (job description) eliku-2.1.6 (h) ngelokugcina begodu lingatjhugululwa yi-PJEC njengombana kubekiwe ku-3.2.9 eSahlukweni A.
2.1.8. Lapho kunganasivumelwano ekungafikelewa kiso iindawo zokuvumelana nokungavumelani zizakurekhodwa begodu zombili zibizwe ngoMbango kungakapheli amalanga ali-14 ePhikweni elifaneleko le-SALGBC.
2.1.9. Ikomiti lePhiko lokurarululwa kwemiRaro lizakufuna ukubuyisana embangweni onjalo ngokusebebenzisa ukufuna amaqiniso, okufaka hlangana ukungenelela esayithini kanye namkha nokuqala kamanye amamumatho wemisebenzi awela ngapahsi kwelawulo lawo kanye nokuvumelana ngeMuamtho lomSebenzi linye.
2.1.10. Laphoikomiti lemibango lingakghoni ukufikelela ukuvumelana phakathi kwehlangano ejamele abasebenzi neenhlangano ezijamele abaqatjhi indaba izakudluliselwa ebaLamulini.
2.1.11. Ikambiso yokusebenza yobulamuli obunjalo izakubeka imumatho lomSebenzi.
2.1.12. Imumatho okuvunyelwene ngalo namkha imumatho elibekwe balamuli alizukuphikiswa begodu libopha zoke iinhlangano nabaphethe iinkhundla begodu lizakudluliselwa ku-PJEC khona lizakuhlolwa.
2.2. Ezinye Iindaba
2.2.1. Abathintekako bazazibophelela ukujayeza abajanyelwa babongemumatho lalomtlolo.
2.2.2. indima yama-PJEC kukwenza ukuHlolwa kwemiSebenzi begodu lapho kutlhogekako adlulisele iindaba ezifuna amatjhuguluko emahlelweni weenhlangano namkha enye indaba ewela ngapahndle kokuHlolwa komSebenzi kabathintekako lapho kuzakuboniswana kuhle ngayo ejthebiswaneni lezabasebenzi kanye norurarulula imiraro.
3. UKUHLELA OKUSEBENZAKO KWAMA-PJEC
3.1. Imithetho yokuhlangana
3.1.1. Ama-PJEC nama-SJEC azakukhomba usihlalo nesekela lakasihlalo ukwenza imisebenzi ejayelekileko ekhambisana ne-ofisi elinjalo.
3.1.2. Lapho usihlalo abuya kubaqatjhi isekela lakasihlalo uzakubuya eenhlanganweni zabasebenzi begodu nangokunjalo ebujameni obutjhugulukako.
3.1.3. Ikomiti isebenza ngokuya kwemithetho ejayelekileko yekambiso yemihlangano.
3.1.4. Irhemo lezinto ezizokukhulunywa emhlanganweni kufanele lenziwe namkha isikahthi esihlathululwe somhlangano iveke nagyinye.
3.1.5. Iinkambiso zayo yoke imihlangano kufanele zitlolwe phasi kuqalwe kizo iimfuneko zokurekhoda zezokuphatha.
3.2. Isikhathi Sokusungula
3.2.1. Ikambiso yokufezakalisa ithoma ngokukhonjwa komPhathi obekiweko wokuHlolwa komSebenzi, ukufaniswa kwabantu eYunithini yokuHlolwa komSebenzi kanye nokukhonjwa kwe-PJEC, begodu lapho kutlhogekako i-SJEC, amalunga.
3.2.2. UmPhathi obekiweko wokuHlolwa komSebenzi uzakuthatha amagadango afaneleko ukuthola idatha nelwazi kanye nokuhloma iRherho lezokuphatha kanye nokuthoma ikambiso yokutlola imumatho lomsebenzi njengombana kubekiwe ngehla.
3.2.3. Ukwazisa ngokufitjhani nebandulo mayelana nokutlola iMumatho lomSebenzi njengombana kubekiwe ngehla kuzakuhlelwa ngokusebenzisa iyunithi yokuHlolwa komSebenzi kanye nangokuzibandakanya kwe-PJEC namkha amalunga we-SJEC begodu kusekelwe ezintweni zebandulo ezenziwe yi-SALGBC13.
3.2.4. I-SALGBC msinyana ngokukghonakalako izakuhlela ibandulo le-PJEC eHlelweni lokuHlolwa komSebenzi.
3.2.5. IsiFundo seBandulo (samalanga amabili) (2) sizakufaka hlangana izinto eziphathelene nesivumelwano begodu babantu kuphela abazibandakanya ngokuzeleko abazakuthola iintifikethi.
3.2.6. Isikhathi sokulungiselela nokutlama esilandelako kufanele sithathwe njengokukhula kwebandulo ezingeni lokwenza kwamambala begodu boke abathintekako kufanele baqinisekise ukuzibandakanya okuzeleko kwabajameli.
3.3. Ukulungiselela Ukutlama Kanye NokuHlola
3.3.1. Lokhu kufuna bonyana imitlolo, njengombana ibekwe eSingezelelweni C iyathuthukiswa ukukghonakalisa i-PJEC ukuvumelana neqhinga lokwenza;
3.3.2. Ikomiti izakubonisana ngekwazi elinjalo beyithuthukise neqhinga eliphathelene nokufuna indlela ezakuvikela umsebenzi wokuHlolwa komsebenzi ezintweni ezingakuthikameza ezingacabhela esithunzini seRherho lemiSebenzi.
3.3.3. Ikomiti izakutjheja iimphakamiso ezibuya ebuphathini obukhethiweko mayela nokukhetha ?iinkhundla zokwenza isilinganiso? ezahlukeneko kiwo woke amazinga weenkhundla namahlangothi ahlukeneko wemisebenzi emsebenzini okufuze alinganiswe khona amalunga we-PJEC azazijayeza ikambiso.
3.3.4. Itjhejo elinabileko kufanele linikelwe ekukhetheni namkha amahlangothi wemisebenzi abekade abekelwe ngeqadi ngamabanga wobulili, wobutjhaba namkha wokurholophala khona kuzakuHlolwa imibuzo yenani lokulingana nomsebenzi14.
3.3.5. Ukuhlelwa kwekambiso ngesikhathi sokusungula kuzakufanela bonyana kuhlobane nehlelo lokulandelana kwemisebenzi.
3.3.6. Iinkhundla ezilinganiswe ngalesisikhathi kufanele zibuyekekzwe ngokukhthwa ukuthola ukunzinza kwazo emiphumeleni yokulinganisa elandelako nakuya ekupheleni kwesikhathi sokufezakalisa ngaphambi kokuphethwa kombiko wemiPhumela yesiKhatjhana ekukhulunye ngawo ku-1.3 weSahluko D.
3.3.7. AkunakuHlolwa okuzakuragela phambili kungane esigabeni esilandelako ngaphambi koku-oditha kwangaphambi kwesikhathi nokuHlolwa komsebenzi wawo.
3.3.8. UmPhathi wokuHlolwa komSebenzi okhethiweko ngokubambisana naleligadango uzakutlama iqhinga lokufanisa aboMasipala namkha iingaba zakaMasipala lapho ukuHlolwa okuzeleko kuzakulandelaniswa.
3.3.9. IRherho okuzakuHlolwa ngalo iinkhundla liHlolwa ngezahluko namkha izahlukwana kufabele zifune ukubhalansisa isidingo sokulandela indlela ethoma phezulu yehlele phasi namkah ethoma phasi ikhuphukele phezulu ekulandelaneni kwamazinga wemisebenzi ngamabanga wokusetjenziswa kuhle kwezokuhlala nokuthutha ngekhonakalo yokuzindlela kwendle ayinye yikwenza.
3.3.10. I-PJEC izakubonisana beyifune isivumelwano ngaleliqhinga kuthi umPhathi okhethiweko wokuHlolwa komSebenzi uzakuthatha amagadango aragela phambili lapho kuthlogakala khona njengombana kuzabe kufuneka ngerhelebho lamalunag we-PJEC ukuqinisekisa bona amahlelo ayenziwa ukuthoma ngokuHlolwa kwemisebenzi.
3.3.11. Nakungenzeka bonyana kube nokungavumelani namkha imibango evela ekambisweni le lokho kuzakurarululwa ngokuya kweSahluko B esingehla.
3.4. Iinkambiso Ekambisweni Yokulinganisa
3.4.1. Nasele kufikelelwe isivumelwano ngeqhinga lokwenza ukufezakaliswa kokuHlolwa kwemisebenzi kuyathoma.
3.4.2. Ngokuya kobujamo bokusebenza ikomiti kokuthoma:
(a) kufanele iqinisekise bona amamumatjho aneleko wemisebenzi alethiwe kunye nemitlo efaneleko esekelako;
(b) inikelwe iHloko yomNyango namkha abaphathi abaphezulu ephikweni elithintekako nemisebenzi mazombe yalo neendlela zokuhlela umsebenzi.
(c ) khulumisana, lapho kutlhogekako, nophethe isikhundla namkha ?umjameli? abaphethe iinkhundla obengameleko kanye neHloko yomNyango begodu nakungatlhogeka ukubeka amaqiniso, ukwenza amajima wokuhlola emasayithini, kanye nokubawa ilwazi elinabileko namkha iinhlathululo zokuhlelwa komsebenzi kanye netheknoloji esetjenzisiweko.
3.4.3. Okukhulunyiswana nabo bangaletha iimpendulo ezitlolwe phasi.
3.4.4. Kufanele kwenziwe omunye nomunye umzamo ukufiekelela esivumelwaneni ngokuzwakala kuhle kwemumatho lomsebenzi elilethwe ngokukhambelana nelwzi elitholiweko begodu ngakelinye ihlangothi ukurekhoda ngokunemba izinto okungazwana ngazo.
3.4.5. Nakwenzekileko umuntu wabhala ukuqinisekisa imumatho elinjalo, namkha ukuzibandakanya ekulumiswaneni, iKomiti ingabeka imumatho lomsebenzi ngomnqopho weragelo phambili layo.
3.4.6. Omunye nomunye okuzakukhulunyiswana naye obhala ukutlikitla namkha ukuzibandakanya, angaya ehhlanganweni enye nenye ethintekako ukuletha indaba yakhe ekambisweni yokurarululwa kwemiraro kungakapheli amalanga ali-10 wokusebenza kuthi nakabhalelwako imumatho elibekwe yi-PJEC lizakuvela.
3.4.7. Umsebenzi wokunikela amamaki wenzeka ekhomphyutheni lapho ikomiti yenza yoke imizamo ukufikelela ukuvumelana:
(a) ukubeka izinga lamakghono lesikhundla;
(b) ukunikela amamaki ngezinto eziphathelene neHlangahlangano, iLwazi, umThelela neGandelelo;
(c) ukunikela amamaki ngezinto ezincani eziphathelene neHlangahlangano, iLwazi, umThelela neGandelelo;
3.4.8. Nakungenzeka kubhale ukufikelela isivumelwano mayelana no-3.4.7 (a) namkha u-(b) begodu nakungakhenge kuvunyelwane ngenye indlela, ukuhlola kuzakubanjwa ngokulandela uku-oditha kanye nokulinganisa njengokungavumelani.
3.4.9. Ekungavumelanini mayelana nokukhetha okuku-3.4.7 (c ) ekulungisweni kwezinto ikomiti ingaragela phambili ukwenza imiphumela eminengi okungadanelwa kiyo ebonakala ifanele ngaphasi kobujamobo ukuhlola ubungako bokungavumelani.
3.4.10. Ubunjalo netjisakalo erholela ekungavumelaneniko kenye nenye into kanye nemaki lento encani kufanele kurekhodwe.
3.4.11. Nayikuthi kwenziwe umPhumela okungaDanelwa kiwo ongaphezu kwamunye kusekomitini bonyana yenze imizamo eragela phambili ukukhambelanisa ukwehlukana kwayo nokufuna ukuvumelana ngamunye umPhumela wesiKhatjhana15.
3.4.12. Umbiko onjalo kufanele ufake hlangana umbiko okhethekileko ngokhunye nokhunye ukungavumelani oragela phambili.
3.4.13. LemiBiko izaku-odithwa beyidluliselwe eKomitjhaneni yobujamo obuLingeneko lapho izakuvunyelwa khona begodu kurarululwe nokungavumelani okukhona.
ISAHLUKO D: IMIPHUMELA, UKWAZISA KANYE NOKUKHANJELANISWA KWEKHEVU YEMIRHOLO
1. IMIPHUMELA
1.1. ImiPhumela yesiKhatjhana ngileyo ekuvunyelwenen ngayo beyaqinisekiswa yi-PJEC.
1.2. Ngesikhathi sokufezakalisa ikambiso yoku-Oditha noBujamo obulingeneko izabe sele inikele ngesiqinisekiso semiphumela eminengi, kodwana nakungakaqalwa lokhu imiPhumela enjalo ihlala ingeyesikhatjhana bekuqinisekiswe umBiko wemiPhumela yesiKhatjhana yiKomitjhana yobuJamo obuLingeneko.
1.3. UmBiko wemiPhumela yesiKhatjhana othinta soke isiFunda sokuHlolwa komSebenzi uzakuqinisekiswa yi-PJEC bewulethwe eKomitjhaneni yobuJamo obuLingeneko lapho zoke iinkhundla zizakuHlolwa esiFundeni sokuHlolwa kwemiSebenzi.
1.4. IKomitjhana yobuJamo obuLingeneko izakuqinisekisa, namkha itjhugulule umbiko onjalo, ngengombiko wokuGcina wemiBiko yemiPhumela yesiFunda esinye nesinye sokuHlolwa kwemiSebenzi ngemva kwalapho aboMasipala abathintekako bazakwazisa abasebenzi ngamaGreyidi wabo wemiSEBENZI.
1.5. Akunamsebenzi ozakwaziswa ngegreyidi yakhe yesikhatjhana ngaphambi kokuqinisekiswa mBiko wesiKhatjhana wemiPhumela kanye nokubekwa kwekhevu yemirholo.
1.6. Abasebenzi banelungelo lokudlulisela phambili ukuphikisana neGreyidi yabo eyazisiweko eKomitjhaneni yePhrovinsi yokuDlulisela Phambili iinQunto kungakapheli iimveke ezisi-6 zokwaziswa njengombana kubekiwe ngaphasi kwaka-2 ngenzasi.
2. IMIKHULUMISWANO YOKUKHAMBELANISA IKHEVU YEMIRHOLO
2.1. Ukuthoma ekufezakalisweni kokuHlolwa komSebenzi kuzakuba lihlangothi lokwaziswa komPhathi okhethiweko wokuHlolwa komSebenzi ukubuthelela iDatha ngamazinga akhona wemirholo kanye nekhevu yemirholo kanye nokuthuthukisa umbiko ozeleko ngemirholo yoke esifundeneso sokulinganisa.
2.2. IDatha enjalo namkha umbiko kufanele ilethwe ku-SALGBC ezakuqinisekisa bonyana ifakwa eBhankeni yesiTjhaba yeDatha.
2.3. UmPhathi okhethiweko wokuHlolwa komSebenzi kufanele godu aqinisekise ukulethwa ebujameni banjesi kwelwazi elinjalo nakunamatjhuguluko amakhulu begodu kuzakufuneka bonyana anikele ngmbiko wokugcina wokulethwa ebujamnei banjesi kwedatha yemirholo khonokho ngaphambi kokuthoma kweenkulumiswano zokukhanjelaniswa kwekhevu yemirholo.
2.4. I-SALGBC izakuba nokuziphendulela mayelana nokubuthelewa kwemibiko efaneleko yesitjhaba nokucozulula okufaneleko ukusekela ukhanjelaniswa kwemikhulumiswano yekhevu yemirholo njengombana kuzakubekwa yiKomiti ePhetheko.
2.5. I-SALGBC, kungakadluli umhlaka 31 Oktoba 2002, izakuvumela ukucozululwa kwamahlangothi aqakathekileko wamakhevu wemirholo kanye nokukhambelana kwawo emakethe yezabasebenzi.
2.6. IKomiti ePhetheko ye-SALGBC izakubiza umhlangano weKomiti yesiTjhaba wezokuVumelanisa emSebenzini ukukhulumisana ngomleyo nekambiso yokusebenza yokufezakaliswa kwamakhevu wemirholo16.
2.7. Yoke imizamo izakwenziwa ukuqeda imikhulumiswano yomleyo onjalo kungakapheli amalnga ali-15 Disemba 2002 okuzakuthi nakubhalako ukurarululwa kombango kuzakuthoma kungakadluli umhlaka 1 Feberbari 2003.
2.8. Amahlangothi ayavuma bona:
(a) umnqopho wemikhulumiswano enjalo akusi kunikela ngemirholo kuwo woke umuntu namkha ukwengezelelwa kwemirholo kodwana kulungisa imirholo njengento efaneleko ekufezakalisweni kweenkhundla ezisandukuHlolwa mayelana neDatha yeMakethe yezabasebenzi ekhambelanako.
(b) Ukulungiswa kwemirholo ukufikelela ukufezakaliswa akutjho bona boke abasebenzi bazakunikelwa izinga eliphezulu lomrholo.
(c) Umsebenzi kutjhuguluka emahlelweni wanjesi wokuHlolwa kwemisebenzi kuyiwe eRherhweni ELIKHETHEKILEKO begodu nakuyiwa emirholweni engatholakala ngamazinga akhona ngokuya kokulinganisa okunjalo okufunekako ukufikelela isakhiwo esizwakalako semirholo ngemiraro emincani ngesibanga sokubanjwa kobujamo obuphathelene nomuntu ngokwakhe ukuya kebomphathi namkha besivumelwano ukuya kebomphathi.
2.9. Ukufezakaliswa kwamakhevu amatjha ngokuya kwamamsipala omunye nomunye lapho kukghonekako kuzakwenziwa ngokukhambisana esiFundeni esinye nesinye sokuHlolwa komSebenzi ngokukhambisana nomutjhwana 2.17.
2.10. Ukucozululwa kwekhevu yomrholo kamasipala omunye nomunye esiFundeni sokuHlolwa kwemiSebenzi ngokuya kwemibiko yokugcina yedatha yenirholo yanjesi kanye nomleyo obekwe ngokuya kwaka-2.6 izakuvunyelwa ngokubeka:
(a) itjhebiswano lekhevu yokulinganisa eenlinganisweni ezikhona zemirholo kumasipala othintekako.
(b) Itjhebiswano layo neDatha yesiTjhaba neyesiFunda yeMakethe yezabaSebenzi.
2.11. Umbiko namkha imibiko enjalo izakubekwa ngaphambi kwePhiko elifaneleko le-SALGBC begodu iPhiko elinjalo lizakwaziswa ngokufunyenweko.
2.12. Abathintekako bazakubonisana ngemibiko enjalo bebayelelise ngokhunye ukucozulula namkha ibonelo phambili ledatha engafunwa. ngabathintekako.
2.13. Omunye nomunye umbango omayelana neemfuneko zothintekako ophathelene nokucozulula okungezelelweko namkha amabonelo phambili uzakuphathwa njengombango ngokuvezwa kwelwazi elifaneleko elifuneka emikhulumiswaneni yokuthembana.
2.14. IPhiko lizakubonisana ngombiko wekhevu onjalo womrholo kanye nesiphakamiso nokunikela ngombiko weKomiti yokuPhatha ye-SALGBC ngemibono yeenhlangano mayelana nesiphakamiso.
2.15. Okuvela kulemibiko iKomiti yesiTjhaba yokuVumelenanisa emSebenzini izakungena emzobeni wokugcina weenkulumiswano ngomzamo wokufikelela esivumelwaneni ngamakhevu wemirholo ematjha kamasipala azakufakwa (kesinye nesinye isiFunda sokuHlolwa komSebenzi).
2.16. Nasele kufikelelwe esivumelwaneni mayelana nesilinganiso semirholo abasebenzi bazakwaziswa ngegreyidi yabo nezinga lomrholo.
2.17. Amazinga amatjha wokubhadela azakufezakaliswa ukusukela ngelanga elilandelako lokubhadelwa ngemva kwelanga lokwaziswa namkha umhlaka 1 Janabari 2004, kuzakuya ngokuthi ngiliphi ilanga elimsinyana, kuye ngokuthi akunamasipala okuzakufuneka afezakalise ngaphambi kwaka-1 Julayi 2003.
2.18. Iinjamiso zemibango efaneleko ze-SALGBC zizakubusa omunye nomunye umbango, kanye namkha iimbawo zokutjhatjhululwa esibopheni namkha ukuriyadiswa kokufezakaliswa kwamabanga wokungakghoni ukubhadela.
2.19. Ubujamo obulandelako butholakala lokha abasebenzi nabafakwa egreyidini etjha yemiSEBENZI nesilinganiso semirholo:
(a) Abasebenzi bazakufakwa ezingeni lomrholo esilinganisweni esitjha sokubhadela esisebenza egreyidini yemiSEBENZI eseduze khulu nezinga lomrholo eliphezulu kwezinga alnjesi lomrholwabo;
(b) Abasebenzi kwanjesi izinga labo lomrholo lingaphasi kobuncani begreyidi esebenzako yesilinganiso semiSEBENZI ezakubekwa ebuncanini obusebenzako besilinganiso esitjha somSEBENZI womrholo;
(c) Abasebenzi imirhgolo yabo yanjesi engaphezu kwegreyidi yemiSEBENZI emitjha bazakugcina iinlinganiso zabo zemirholo ephezulu zanjesi.
(d) Iindleko zonyaka zokulungisa zizakusebenza emazingeni wemirholo njengombana igcinwe msebenzi;
(e) Umsebenzi ogcine umrholo nesilinganiso somrholwakhe, kanye nowenza ngepumelelo isibawo sokukhutjhulelwa esikhundleni esiphezulu ngobukhulu begreyidi yomSEBENZI ongaphasi komrholo wakhe wanjesi nesilinganiso, uzakuragela phambili nokuthola umrholo wakhe wanjesi nesilinganiso begodu ukulungiswa kweendleko zonyaka zokuphila kuzakusekelwa emrholwenakhe.
INGCENYE YESIBILI: IINKOMITJHINI ZOKUDLULISA IINQUNTO ZAMAPHROVINSI KANYE NEKOMITJHINI YESITJHABA YOKUHLOLWA KWEMISEBENZI
1. IINKOMITJHINI ZOKUDLULISA IINQUNTO ZAMAPHROVINSI
1.1. Ukuhlonywa Nokwakhiwa
1.1.1. Ama-PJEC azakuhlonywa ngaphasi kwe-SALGBC ngokurhaba okukhulu ngemva kobana ikambiso yokufezakalisa nasele iya ekupheleni.
1.1.2. Izakwakhiwa ngokuya kobujamo obufanako nebeKomiti eKulu yokuHlolwa komSebenzi ngokuya komutjho 3.1.1 esahlukweni A.
2. Amandla Nemisebenzi
1.2.1. Umsebenzi we-PJEC kuzakuba:
(a) kulalela ukudluliselwa phambili kweenqunto babantu namkha amahlangothi wabasebenzi, kanye nokwenza isibopho ngeembawo ezinjalo njengombana kubekiwe ku-4 ngenzasi;
(b) kukwenza ukubuyekezwa okubanzi kokuHlolwa komSebenzi ngesmva kwesikhathi esithileko njengombana kuzakubekwa yiKomitjhana yesiTjhaba yokuHlolwa komSebenzi;
(c ) kusungula ukubuyekeza okuthileko komunye nomunye umasipala nayikuthi ngokubona kwayo isibalo sokudlulisela phambili ezibuya kumasipala loyo zifuna ukubuyekeza okunjalo.
1.2.2. IKomitjhana kufanele ilwele ukuthatha inqunto ngokuvumelana kodwana izakuqunta lokho ekufumeneko ngamaphesente ama-50 kubalwa nevowuti yinye ekhona yabajameli babaqatjhi nebehlangano ejamele abasebenzi abavowuta ngokwehlukana.
1.2.3. Elinye nelinye idlanzana elizakurekhodwa.
1.2.4. Ukuqunta okunjalo akunakuphikiswa begodu kubopha umqatjhi nabasebenzi abathintekako begodu asoze kwaba nokukhulumisana ngalokho kenye nenye iforamu.
2. IKOMITJHINI YESITJHABA YOKUHLOLWA KWEMISEBENZI
2.1. Ukuhlonywa Nokwakhiwa
2.1.1. IKomitjhana yesiTjhaba yobuJamo obuLingeneko izakuthiywa butjha yaziwe njengeKomitjhana yesiTjhaba yokuHlola ngesikhathi esifaneleko ngokukhambisana netjhuguluko ekufezakaliseni ukuya esikhathini sokugcina ebujameni.
2.1.2. Izakwakhiwa ngokuya kobujamo obufanako nebeKomitjhana yesiTjhaba yobuJamo obuLingeneko ngokuya komutjhwana 5.1.2 esahlukweni A.
2.2. Amandla Nemisebenzi
2.2.1. IKomitjhana yesiTjhaba yokuLinganisa igcina amandla nemisebenzi yeKomitjhana yesiTjhaba yobuJamo obuLingeneko njengombana ibekiwe ngaphasi kwaka-5.2 eSahlukweni A njengombana itjhugululwe kuhle beyafundwa ebujameni obutjha.
2.2.2. Ukuthatha iinqunto zayo namkha ukufuna ukurarulula omunye nomunye umbango ongavela phakathi kwabathinteka ebujameni obufanako njengombana kusenzeka eKomitjhaneni yesiTjhaba yobuJamo obuLingeneko.
2.2.3. Ukwenza imisebenzi mayelana noku-oditha, ubujamo obulingeneko nokuqinisekisa:
(a) iinkhundla ezitjha namkha ezitjhugulukileko njengombana kubekwe emutjhwaneni 3 ngenzasi;
(b) amaphenyisiso wokudlulisela iinqunto phambili lapho ukudlulisela phambili kuqinisekiswe ngokuya kwaka-4.1.7 ngenzasi.
2.2.4. Asoze yaqala esinye isibawo esiqaliswe kiyo namkha ukudlulisela phambili okutjhiwoko okuphikisana nokufunyenwe yiKomitjhana yamaPhrovinsi yokuDlulisela Iinqunto.
2.2.5. Njalo izakubuyekeza koke okufunyenwe liRherho lemiSEBENZI ekorweni, iphenyisise enye nenye indaba ephathelene nokuHlolwa komSebenzi mazombe, kanye nokwenza iimphakamiso ku-SALGBC ngezinye iindaba ezinjalo.
2.2.6. Ukwelusa ukugcinwa kwehlelo lemiSEBENZI ekorweni, iphenyisise nenye nenye indaba ephathelene nokuHlolwa komSebenzi mazombe, kanye nokwenza iimphakamiso ku-SALGBC ngezinye iindaba ezinjalo.
3. IINKHUNDLA EZITJHA NOKUHLOLWA BUTJHA KWEENKHUNDLA
3.1. Indima Yama-PJEC
3.1.1. Ama-PJEC aragela phambili nokusebenza ngomnqopho wokuHlolwa namkha ukuHlolwa kabutjha kweenkhundla eembaweni ezenziwe:
(a) bomasipala eenkhundleni ezitjha okufanele zenziwe gcono;
(b) abaphathi nabasebenzi lapho kuvokuvuma mahlangothi womabili bona umsebenzi utjhugulukile;
(c) umuntu ngamunye namkha amahlangothi wabasebenzi.
3.2. Indlela Nekambiso Yeembawo
3.2.1. Iinkambiso zokubuthelela amaMumatho wemiSebenzi ukwenzela iinkhundla ezitjha nokuHlolwa kwazo zizakukhambisana nalezo ezibekwe esikhathini sokufezakalisa.
3.2.2. Isibawo sokuHlolwa butjha, nanyana kwenziwe baphathi namkha umsebenzi namkha ihlangothi labasebenzi, singanikelwa ngesinye nesinye kuye ngokuthi isibawo esinjalo sisekelwe ebufakazini bamatjhuguluko ezintweni eziphathelene nomthetho namalungelo nezakanomphela emumathweni lesikhundla, namkha ebufakazini obutjha ebengakabulindeli bonyana umbawi angaba nabo ngesikhathi sokwenza isibawo sokuthoma.
3.2.3. Umsebenzi ofuna amatjhuguluko aphathelene namalungelo nemisebenzi emumathweni lesikhundla kufanele anikele ngobufakazi bokobana itjhuguluko elinjalo limayelana nakhunye namkha okunengana kokulandelako:
(a) ukuziphendulela, imisebenzana, imisebenzi esesikhundleni;
(b) ukujayeleka nokuhlangahlana kwemumatho lomsebenzi;
(c) ukusetjenziswa kwelwazi eliphezulu kanye nokwazi bonyana belifuneka njani ngaphambilini;
(d) izinto ezifanisekako ezandisa amazinga wezomzimba nezengqondo, kanye,
(e) nelwazi elitjengisa bonyana amatjhuguluko eza bunjani ngesibanga sobujamo bamazombe bomsebenzi, namkha ukuhlelwa butjha kwetjhebiswano lomsebenzi.
3.2.4. Ukutjho kobana umphumela odlulileko obekwe yi-PJEC ubhalelwe ukusebenzisa kuhle iRherho lemiSEBENZI kufanele:
(a) utjengise ebujameni obuthileko ukobana kungani kuthathwa bonyana ukwenza ngcono imiphumela bekungakhambisani nokusetjenziswa kuhle kwehlelo lemiSEBENZI.
(b) Lenziwe kungakapheli iimveke ezisi-6 zokwaziswa kweGreyidi ngesikhathi sokufezakaliswa, namkha ukunikela ngobufakazi bonyana kusekelwe elwazini elitjha ebelingatholakali ngaphambilini kumbawi ngesikhathi sokwaziswa kokuthoma;
(c) Lisekelwe sitatimende sesekelo esibuya elungeni linye namkha amanengi we-PJEC.
3.2.5. Isibawo esinye nesinye sizakulethwa ngendlela ebekiweko begodu sifake:
(a) amarekhodi nemitlolo yokuHlolwa okudlulileko kwabasebenzi;
(b) iforomo elitjha lemumatho lomsebenzi elitjengisa amatjhuguluko emsebenzini ngesisekelo sokwenziwa kwesibawo begodu eminye imitlolo njengombana angabona ifanele namkha ikhambisana neemfuno ngaphasi kwaka-3.2.3 kanye namkha no-3.2.4 ngehla;
(c) ukurekhoda ukuvuma kongehla esikhundleni kanye neHloko yomNyango ehlathululweni etjha namkha ngenye indlela ukungavumelani kwabo nazo zoke iinhlathululo namkha ihlangothi elihlathululwe mbawi.
3.2.6. Isibawo sizakudluliselwa kumphathi ophathelene nokuHlolwa komSebenzi kuMasipala ozakukhulumisana nombawi, omunye nomunye umjameli wabasebenzi nayikuthi umbawi lilunga lehlangano ejamele abasebenzi, kanye nabaphathi abafaneleko, ukuqinisekisa bonyana loke ilwazi kanye namkha nokungavumelani kurekhodwa ngokuzeleko ngaphambi kokusiwa kwesibawo ku-PJEC.
3.2.7. I-PJEC nayibona isibawo singanasibawo esiqinileko ngokuya kwamandla nemisebenzi yayo ingabawa bona silethwe butjha ngokukhambisana no-3.2.3 kanye namkha no-3.2.4 namkha sibuyiselwe emva begodu nayikuthi uyabhalelwa ukukhambisana nokubaliweko singararhwa isibawo17.
3.2.8. Ekutholweni kwesibawo esinjalo i-PJEC izakuragela phambili nokuphenyisisa iimbawo njengombana izakubona kutlhogeka ngokuya kwamandla nemisebenzi yayo begodu isebenze ngeembawo njengombana kubekiwe ngaphasi kweSahluko C 3.4 begodu ifune ukubeka nomphumela.
3.2.9. Nakungenzeka bonyana iveze bona akhenge kube netjhuguluko eGreyidini, namkha nayikuthi i-PJEC iyabhalelwa kufikelela umuvumelana ngomPhumela, um(aba)bawi kufanele baziswe bonyana isibawo akhenge siphumelele begodu nokobanyana bangenza ukudlulisela isiqunto phambili.
3.2.10. Lapho imiPhumela emitjha ibeka izakudluliselwa eKomitjhaneni yesiTjhaba yokuHlolwa komSebenzi khona izaku-odithwa, ibekwe
ebujameni obulingeneko kanye nokuvunyelwa ngaphambi kokwaziswa
namkha ukukhangiswa.
3.2.11. Yoke imizamo kufanele yenziwe ukuqinisekisa bona amagadango okukhulunye ngawo ku-3.2.8 naku-3.2.9 ayaqedwa kungakapheli iimveke ezisi-6 lapho woke umbawi azakwaziswa ngomphumela wokugcina.
4. UKUDLULISELA IINQUNTO PHAMBILI
4.1.1. Ukudlulisela iinqunto phambli eKomitjhaneni yamaPhrovinsi yokuDlulisela kufanel ikhambisane nendlela njengombana ibekiwe ku-3.2.3 begodu nenemitlolo ebekwe ku-3.2.4.
4.1.2. Nakutholakala isaziso sokwaliwa kwesibawo ngokuya kwaka-3.2.7, 329 namkha u-3.2.11, umbawi uzakuba neemveke ezisithandathu ukwamukela namkha ukwala umphumela begodu aqunte bonyana uragela phambili nokudlulisela phambili isiqunto.
4.1.3. Umbawi angatjhugulula namkha angezelele ikani nayikuthi lokhu kukhambisana nendlela ebekwe ku-3.2.4 isibawo ngaphambi kokulethwa kwaso eKomitjhaneni yePhrovinsi yokuDlulisela Phambili.
4.1.4. IKomitjhana yePhrovinsi yokuDlulisela Phambili nayithola isibawo esinjalo kokuthoma izakuzanelisa bonyana kunamabanga azwakalako wokudlulisela phambili begodu nayikelele ekuvumelaneni bona akunamabanga akhona wokwala ukudlulisela phambili khonokho.
4.1.5. Lapho iKomitjhana yePhrovinsi yokuDlulisela Phambili yanelisiwe bonyana kube namabanga aneleko wokungabawa ukudlulisela phambili izakulalela ukudlulisela phambili ngendlela ezakukhambelana khulu nokuqalana nokudlulisela phambili begodu izakusebenza ngesibawo ngokuthoma phasi njengombana kubekiwe eSahlukweni C 3.4, ingalalela butjha isibawo esikhathini esinye nesinye sekambiso njengombana kubekiwe ngaphasi kweSahluko C 3.4 namkha ingalalela umlandu ngokulandela ikambiso engalendelwa ekulamuleni, nanyana ngiyiphi efaneleko ukuqinisekisa ukurhatjiswa nokulalela okuhle kokudlulisela phambili. IKomitjhana yokuDlulisela Phambili yePhrovinsi izakwazisa umbawi ngomtlolo ngekambiso ezakulandelwa ekusebenzeni ngokudluisela phambili.
4.1.6. Lapho ukudlulisela phambili kuqinisekisiwe iKomitjhana yePhrovinsi yokuDlulisela Phambili izakuqalisa ekufumeneko eKomitjhaneni yesiTjhaba yokuHlolwa komSebenzi khona kuzaku-odithwa bekuvunyelwe ngapahmbi kokwaziswa.
4.1.7. Lapho ukudlulisela phambili kungakaqinisekiswa iKomitjhana yePhrovinsi yokuDlulisela Phambili izakwazisa umbawi.
4.1.8. Lapho kunokwaliwa okunjalo akunakudlulisela phambili okuzakuvunyelwa esikhathini esingana mnyaka ukusukela ngelanga lokwaliwa.
4.1.9. Ukuqunta kwamaKomiti wamaPhrovinsi wokuDlulisela Phambili akuphikiswa begodu kubopha bobabili (um)abasebenzi nomqatjhi begodu akakho onelungelo lokudlulisela phambili eKomitjhaneni yesiTjhaba yokuHlolwa komSebenzi namkha kuzakuba nelungelo lokusebenzana nombango ngokusebenzisa iinkambiso zemibango zomKhandlu weSewula Afrika wemiBuso yeeNdawo wezokuVumelanisa emSebenzini namkha enye nenye ihlangano yokurarululwa kwemibango yangaphandle efana ne-CCMA.
ISINGEZELELO ?A?
ILWAZI ELISISEKELO ELIQAKATHEKILEKO UKUSEKELA UKUHLOLWA KWEMISEBENZI
KilesiSingezelelo iSahluko A no-B zabeka ubuncani belwazi ekuvunyelwana bonyana kufanele litholakale ekulinganisweni komsebenzi nayikuthi kuzakwenziwa ngepumelelo.
ISahluko C sikhuluma ngeminye imihlobo yelwazi iinhlangano ezijamele abasebenzi namkha abasebenzi abathileko abangafuna livezwe kodwana abaqatjhi, namkha omunye wabasebenzi angalibona liyifihlo begodu okungakafaneli livezwe.
Mayelana nesahluko A no-B amalunga wekomiti yelwazi azakubonelelwa sijamiso esitholakala ku?3.3.4. Lokhu kutjho bona amalunga azakuyeleliswa bonyana asebenzise ukuziquntela ekuphatheni ilwazi elinjalo ngefihlo ebonakalako ukukhandela imibango engakafaneli namkha ukungavumelani kodwana awathintwa yifuneko yefihlo mazombe begodu anelungelo, njengabajameli balabo abathintekako, ukubika ngokuthembeka nangokuzeleko njengombana babona kufanelekile.
A. UKUTLAMA OKUSISUNGULO KANYE NESIKHATHI SOKUZIJAYEZA
Nakuzakutlanywa isikhathesi nokwenziwa kweqhinga ukulandela ukuHlolwa komSebenzi idatha elandelako kufanele ilungiswe begodu yenziwe inikelwe iKomiti.
1. Itjhejuli yehlerlo elihkona lokugreyida, amazinga wayo wokusebenza nethayithili yomsebenzi esekelwe ekuhlomeni okunyelweko.
2. Ukucozulula kwesibalo sabasebenzi samambala kwanjesi abaqatjhwe sephulwa njekucozulula kokuqatjha ngokulingana mayelna nomhlobo, ubulili nokurholophala.
3. Isibalo esibonakalako samamumatho akhona wemisebenzi namkha amatjhejuli womsebenzi asebenza eenkhundleni.
4. Ukucozulula kwamazinga wemisebenzi athathwa njenganemumatho elijayelekileko namkha okudlhegwana ngalo begodu azakufuna kuphela ukulinganisa ngokuthatha kancani begodu iinkhundla ezinjalo namkha iinqhema zizakufuna ukulinganisa okunabileko kwesikhundla ngasinye.
5. Ukucozulula kweendingo zoke zokungena emsebenzini okusebenza kwanjesi eenkhundleni ezinjalo tjheja lapho:
(a) iimfuneko zokufaneleka namkha indlela kusemthethweni;
(b) zimkhiqizo namkha zingaba mkhiqizo weRherho ebeliKhona ngaphambili lokuHlola;
(c) aqakathe njengendaba yomthethomgomo ovunyelwe bujamo obubekiweko,
6. Ilwazi elibeka amahlelo wezokuphatha kuqalwe khulu iRherho leenomboro ezihlukileko zokufanisa njwngombana kubekiwe.
7. Ikhophi yanjesi yeHlelo leSakhiwo, amanye amaHlelo weZakhiwo ezihlongozwako, kanye nehlathululo yezahluko, iminyango namkha amayunithi wemisebenzi kanye nezahlukwana ngokuhlanganyela ngesiphakamiso sokwehlukaniswa kwazo ngokuya kobujamo bamazombe obusetjenziswe emahlelweni18 wemiSEBENZI.
8. Iqhinga elihlongozwako lokwenza elizakulandelwa ekulinganiseni iinkhundla zesithomo ukweqa amabhendi weRherho lemiSEBENZI, okuliqhinga okufanele lifune indlela lakambiso yokwenza lekambiso ngendlela engazukubandlulula umnqopho wayo ngokusuka phezulu liye phasi namkha ngokusuka phasi liye phezulu.
9. Isiphakamiso ngendlela leyo abza eenkhulumiswaneni zemisebenzi abazakukhethwa ngayo ekulinganisweni kokuthoma.
B. ILWAZI LOKUHLOLWA KOMSEBENZI
1. Ngesikhathi sekambiso yokutlolwa kwemumatho lomsebenzi kanye nokuHlolwa kwamambala ukucozulula okungeneleleko komunye nomunye umnyango namkha iyunithi yomsebenzi, namkha isifunda esinacni esifanisiweko kufanele sinikelwe.
2. Itjhejo elifaneleko kufanele linikelwe ekwenzeni bona amamumatho wemisebenzi yoke ekhona ayatholakala kanye namatjhejuli wemisebenzi asebenza eenkhundleni eziHlolwako begodu nasiya eenkhundleni ezijayelekileko ukutjengisa ukusatjalaliswa kwerhemo lokudlhegana komsebenzi kanye namkha nemisebenzana enikelwe ngaphezu kwaleyo yalabo okukhulunyiswana nabo ngesibanga semisebenzi.
3. Eminye imitlolo yokungezelela namkha ilwazi eliphathelene nokuHlolwa komsebenzi njengombana linganikelwa baphathi kanye namkha ngabaphethe iinkhundla.
4. Ilwazi ngetheknoloji namahlelo asebenzako ngemitjhini namkha ngelwazi letheknoloji begodu kufaka hlangana lapho imininingwana eminengi ngeenkambiso zokusebenza kanye namkha amahlelo athileko wamakhompyutha asebenza khona.
5. Ukuhlola kwamambala kwamasayithi kanye namkha ukutjengiswa kokusebenza komtjhini othileko, itheknoloji namkha amafemu wokusebenza imkhiqizo kufanele ahlelwe.
C. Ilwazi Elinabileko
Ngesikhathi sokutlama ilwazi elingehla lizakunikelwa khona kuzakuboniswana ngalo. Kodwana kulilungelo lelinye nelinye ilunga ukubawa ukucozulula okungezelelweko kanye namkha nokwenziwa butjha kwelwazi elinjalo. Iimbawo ezinjalo kufuze zizwakale ngendlela yokuthi zinqotjhiswe ekutholeni ukwazi kabanzi ngeminqopho yokuHlolwa komSebenzi. Nayikuthi azizwakali ubuPhathi bokuHlolwa komSebenzi bungabhala ukwenza umsbenzi ongezelelweko.
Ngesikhathi sokutlolwa kwemumatho lomsebenzi namkha ukuHlolwa ngokwakho kungabonakala njengento ehle ekutholeni imitlolo namkha ubufakazi obumhlobo we?phothfoliyo? yomhlobo womsebenzi owenziwa ngokukhuluniywana naye nophethe isikhundla kwanjesi namkha abaphethe iinkhundla. Ngokufanako ukungezwani mayelana nemumatho lomsebenzi lesikhundla phakathi kosiphetheko nkukhulunyiswana naye ngokusizalisa kanye nobaphetheko kungafaka hlangana ukubangisana kokuthi ngubani owenza umsebenzi othileko. Ebujameni obunjalo iKomiti yokulinganisa ingakghona kuphela ukulungisa indaba ngokuqala umsebenzi ngokwawo. Emalungwini afuna ubufakazi obunjalo bangaqalana neemfuno ezimbili eziyifihlo:
(a) bonyana ubufakazo bemitlolo bunelwazi, okungakafaneli libonwe ngiwo woke umuntu, ilwazi eliyifihlo lokuthintana ngaphakathi.
(b) bonyana ubunjalo bemitlolo obubawiweko bengendlela yokobana buveza ilwazi lomuntu langeqadi eliphethwe mkhandlu ngokuzwisisa bona liyifihlo, namkha lingendlela yokobana nalingavezwa lingabeka ukuphepha komuntu ebujameni obuyingozi.
Kunobujamo obumbadlwana lapho iimbawo ezinjalo zingafaneleka khona, namka ukuphikisana nalokho zingasiqiniso begodu zivela, isibonelo, ngombana othileko owengameleko ufuna ukutahthela phasi imumatho lesikhundla saloyo amongameleko khona azakukhuphula imumatho lomsebenzakhe.
Ukubalekela namkha ukuqintelisa isibalo semibango engavela kilendawo kuqakathekeile bona abaPhathi baqaqise amandla adlulisiweko womPhathi wokuHlolwa komSebenzi. Ebujameni obuhle kufanele bakwazi ukuziquntela ngalokho abakuvuvezako begodu babesebujameni bokuphikisa okhunye ukwala okungasingekweqiniso kokuveza okungavela. Kufanele godu kucace bonyana kunini lapho umPhathi wokuHlolwa komSebenzi akghona ukufikelela imitlolo namkha kufanele athome ngokufuna imvumo. Ukuhloma iindlela ezingaveza bona ilwazi baliveza nakunjani ngokuzeleko, namkha ngaphasi kobujamo obuthileko obuyifihlo kuqakathekile. Isibonelo imvumo inganikelwa amalunga wekomiti ukobana babone bebafunde umtlolo ?nge-ofisini? kodwana bangenzi amanothi namkha bakope umtlolo onjalo. Kizo zoke leziindaba kumthetho mazombe bona imbawo zokuveza kufanele zikhambelane nokuthola ilwazi ngomsebenzi wesikhundla ngomnqopho wokulinganisa.
Kufanele kutjhejwe bonyana ukwala okunjalo kokufikelela elwazini kufanele kuvele kelinye nelinye lamalunga wekomiti kufaka hlangana amakhansela nabaphathi. Ngokujayelekileko kodwana kuzakuvela eembaweni ezenziwe bajameli beenhlangano zabasebenzi namkha abaphethe iinkhundla.
Amalunga nabaphethe iinkhundla banelungelo lokwenza isibawo. UmKhandlu nabaPhathi okudluliselwe kibo amandla banelungelo lokwala ukuveza okuyifihlo namkha okuhlobene nokuthola ilwazi ngomsebenzi wesikhundla ngomnqopho wokulinganisa.
Ngokuya kwe-LRA iinhlangano ejimele abasebenzi, namkha lezo ezenzela amalunga, zinelungelo lokuphikisa ukwala ukuveza ilwazi. Lokha nakunokwala i-LRA ifuna bonyana umqatjhi abeke amabanga wokwala okunjalo ngokutlola.
ISINGEZELELO B
IKOMITJHANA YESITJHABA YOKUBEKA EBUJAMENI OBULINGENEKO
INDLELA YOKUSEBENZA
1. Amandla nemisebenzi weKomitjhana:
2. Kuhlola ukusetjenziswa kuhle kwemiphumela yokuHlolwa kwemisebenzi njengombana kuqunte i-(PJEC).
3. Kungalinganisi butjha imumatho lomsebenzi leenkhundla kodwana ukuhlola ngomnqopho wokuthola imiphumela leyo ebonakala ingakajayeleki ngomukghwa wamazombe mayelana namazinga weenkhundla ezahlukeneko (amahlangothi).
4. Kubeka amabanga wokwehluka godu nokuqinisekisa namkha ukulungisa umphumela.
5. Kuthola imibiko yoku-oditha begodu nokuqinisekisa namkha ukuthatha isenzo sokulungisa.
6. Kulungisa isisekelo sokumadanisa phakathi kwamahlangothi ahlukeneko wabomasipala mayelana nemiphumela yokulinganisa.
7. Kulinganisa ukusebenza kwetheminoloji ekhona neehlathululo begodu nokuhlongoza amatjhuguluko namkha ukulungisa amagama ukuqinisekisa ukusetjenziswa okunzinzileko nokulungileko kwehlelo.
8. Kubeka imihlahlandlela emazingeni wemisebenzi emahlangothini woke weenkhundla kanye namazinga asebubulweni.
9. Ukulungisa imibiko yesikhathi esithileko eqaliswe ku-SALGBC mayelana:
- nemiphumela etholiweko
- nokusetjenzwa kokuHlolwa komsebenzi
- nemiraro okuhlangabezwane nayo nelindelweko kanye neentatha ezilindelweko ezifuna imithethokambiso / iinqunto ezibiya ku-SALGBC
- nokungelela mayelana nokusetjenziswa ngokungasikuhle kwehlelo lokuHlolwa komsebenzi
- nokuphakamisa ngokwenza kuhle, ukwenza ngokuya kweemfuno zabantu namkha ukulungiswa kwehlelo
10. Ukulinganisa imiphumela engatholakala yeenliyi zelimi
kanye / namkha izinto zokwazi ukufunda nokutlola ekusetjenzisweni kwehlelo kanye nokwenza iimphakamiso ukulungisa imiphumela emimbi yalokhu.
11. Kuletha iimphakamiso ngehlelo elifanako lokuthiywa kweenkhundla
12. Angahloma amakomiti wesikhatjhana ukwenza namkha ukurhelebha ekwenziweni kwemisebenzi eminye neminye yeKomitjhana
13. Kukwenza nanyana ngimiphi imisebenzi erheliswe emutjhwaneni 5.2.2 ukuya ku-5.2.8 okungakakhulunywa ngayo kamanye wamaphuzu angehla.
1 Igama ?iNdawo yesiGodi? njengombana isetjenzisiwe emThethweni wezaKhiwo begodu litjho imiKhandlu yeenGodi kanye nemikhandlu yoke yeendawo endaweni eqintiweko.
2 AmaDorobha amaKhulu weNelson Mandela ne-Ekurhuleni anemiHlangano kuphela yeeNdawo yezabaSebenzi kuthi amanye abe namaPhiko wamadorobha amaKhulu.
3 Kufanele kube nomPhathi munye okhethelwe ukwenza woke umsebenzi. Lomuntu ubizwa njengomPhathi okhethiweko we-JE. Abanye abaPhathi abangaba lihlangothi lekambiso bangaba nethayithili yendawo yokusebenza yomphathi wokuHlolwa, kodwana ngomnqopho wesivumelwano akabizwa ngomPhathi we-JE. Bazakuba lihlangothi leYunithi yokuHlolwa kwemiSebenzi begodu bazakubizwa ngabasebenza ngokuHlolwa kwemisebenzi.
4 Tjheja bonyana umqatjhi neenhlangano ezijamele abasebenzi ziinhlangano ezihlathululiweko. Nanyana abadlhegani nabajamiseleli bavunyelwe kodwana akukhuthazwa lokho. Ngokuya kokukghoneka abajameli kufanele bathathwe keminye imisebenzi ukusebenza isikhathi esizeleko ekuLinganisweni kwemiSebenzi.
5 ISingezelelo A sihlose ukubeka ilwazi elisetjhatjhalazini ngokuya kwalo okungakafaneli kube nokuveza namkha ezinye iindaba lapho ukuveza kungabangwa.
6 Ukuba yifihlo kwamaphuzu namagreyidi wesikhatjhana kuyatlhogeka ukubalekela ilwazi okungasilo nokudlulisela iinqunto phambili ngaphambi kwesikhathi. Ikambiso akusi ngileyo ye?gunya lokuvumelanisa?. Ukungabikhona kokwenzela izinto tjhatjhalazi ngakelinye ihlangothi akukhambisani nomphumela omuhle. Abathintekako banesibopho sokuhlala bazisa labo ababajameleko.
7 Imikghwa yamazombe yokuziphatha mayelana nefihlo kukhulunywa ngayo ku-3.3.4. lokhu kwenzelwa lokha nakwenziwa izinto ezikhethekileko.
8 Lokhu akutjho iyuntihi esisakhiwo esindawonye ? ingaba li?thungelelwano? labasebenzi ababuya eminyangweni ehlukeneko namkha abomasipala.
9 Ukuhlola kutjho ukulungisa imiphumela ukufikelela izinga elifanako namkha elijayelekileko.
10 Uku-oditha kusetjenziselwa ukutjho imisebenzi yobuthekniki ekufaniseni bonyana ngokuya kombono woku?oditha? iRherho lisetjenziswa kuhle. Imibiko enjalo ingaba ngelungileko kodwana ingahluka ekulinganisweni kwayo yi-odithi. Namkha ingaba nephoso. Ukuhlola yikambiso yokuvumelana nokulungisa okuzakuqinisekisa iimphakamiso zoku-oditha, namkha kungalungisa ngehlangothini linye namkha ngakelinye.
11 Kuyatlhogeka ukuhlukanisa ?imibango? evela ngokubhalelwa kuvumelana endabeni ephakathi komqatjhi namayuniyoni angaphandle kwekambiso yokuHlolwa kwemisebenzi kanye ?nokungezwani? okuvela ngaphakathi kokusetjenziswa kwehlelo. Ukungezwani kuvela ngokwephulwa kweensekelo zamahlelo begodu kuzakuHlolwa. Isijamiso sokobana lokhu kuzakusiwa ekambisweni yokuvumelanisa nayikuthi iKomitjhana yokuLinganisa asoze ikghone ukurarulula indaba kufanele ithathwe njengento engakandi. Inengi lokungavumelani libangwa kungasetjenziswa kuhle kwemithetho. Kungakho kunemininingwana yokusebenza etjengisa tjhatjhalazi ?ukuqakatheka khulu? kweendaba zekambiso.
12 Imumatho lemsebenzi mazombe lisebenza lapho kunesibalo esinengi seenkhundla zemisebenzi ezingeni lokusebenza lapho kwenziwa umsebenzi ofanako. Iimbonelo kungaba, boso-Ilekthritjhiyeni, abasebenzi mazombe namkha iinkhundla zabomabhalana nezokuphatha. Imisebenzi edlheganako misebenzi lapho ihlangothi namkha okumumethwe msebenzi kungatjhuguluka kodwana uhlala ufana ezingeni lekghono. Iimbonelo ziyafana. Ukuthi isikhundla sithathwa njengesitjhugulukako kungaba yindaba yobujamo beemvumelwano.
13
14 ?Inani lokulingana nomsebenzi? alifani ne?zinga lomsebenzi?. Lingokuqinisekisa bonyana akunazinto ezifihliweko namkha amasiko, isibonelo, aqalela phasi imisebenzi ethileko ngombana ngokujayelekileko izaliswa bomma namkha umhlobo othileko.
15 Amazinga ahlukeneko ?womphumela? ahlathulwe ngenzasi.
16 Tjheja bonyana ?ukwaziswa? kusetjenziswa esikhundleni ?sokuvezwa?.
18
??
??
??
??
1
<fn>DAC-NLS.UmnqophoWesikhwamaS.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele
UMnqopho wesiKhwama sokuLilisa
Umnqopho wesiKhwama sokuLilisa kulilisa abasebenzi ngokurholophala okubangwa kulimala/malwelwe emsebenzini okwenzeka ngesikhathi baqatjhiwe namkha abathembele kibo ngokuhlongakala okubamphumela wokulimala/malwelwe anjalo kanye nokubhadela iindleko zokwelatjhwa ezizwakalako ezitholakale ngalokhu.
Amajamo ongaliliswa kiwo
* Iingozi ezivela ngesikhathi sokuqatjhwa komsebenzi eziba nomphumela wokulimala kwakhe, ubulwelwe namkha ukuhlongakala
* Amalwelwe atholakala emsebenzini ngebanga lokobana umsebenzi uthintana nezinye izinto namkha ubujamo obutholakala ebhodulukweni lokusebenzela
* Ubujamo bokuhlongakala lapho umsebenzi ahlongakala ngebanga lengozi eyenzeka emsebenzini.
Ngubani umsebenzi?
* Umsebenzi uhlathululwa njengo"munye nomunye umuntu ongena esivumelwaneni sokusebenza namkha osebenza ngekontraga yokunikela ngomsebenzi kumqatjhi?
* Ikontraga yokusebenza ingatlolwa namkha ibe ngomlomo, icacisiwe namkha ivezwe ngenye indlela. Umsebenzi kufanele enze umsebenzi ngendlela okuvunyelwe ngayo begodu athole umrholo?
Abasebenzi besikhatjhana* /ama-casual, abaqatjhwe ngomnqopho webhizinisi nabo baqalelelwe
* Abasebenzi bangendlini emakhayeni wangeqadi abakaqalelelwa kwanjesi, nanyana isiKhwama sisendleleni yokubafaka.
Ngubani umqatjhi?
Ihlathululo: "Ngomunye nomunye umuntu, kufaka noRhulumende, oqatjha umsebenzi.?
Iinkambiso zokubika
Zoke iingozi namkha okusolelwa kuziingozi ezifaka iindleko zokwelatjhwa kanye/namkha ukulova emsebenzini amalanga adlula kwamathathu kufanele kubikwe kungakadluli amalanga alikhomba ngendlela ebekiweko. Omunye nomunye umqatjhi ohluleka kubika ingozi uzakubonwa anomlandu wokwephula umthetho. UKomitjhinara godu angabeka ihlawulo engaba linani elizeleko lemali efunwako.
Iingozi
* Umqatjhi kufanele abike ingozi ngokuzalisa umBiko womQatjhi ngeNgozi (iforomo le-W.Cl. 2), kungakadluli amalanga alikhomba wokwenzeka kwengozi
* Umbiko wokuThoma wezokweLapha (i-W.Cl. 4) onehlathululo ezeleko yokwelatjhwa kufanele uzaliswe ngudorhodera/sibhedlela
* Bona kutholwe umBiko womQatjhi weNgozi (i-W.Cl.2) kanye nomBiko wokuThoma wezokweLapha (i-W.Cl.4) imali efunwako iyatjhejwa begodu nayikuthi umlandu wengozi uyamukelwa iposakarada (i-W.Cl.56) lizakuthunyelwa kumqatjhi. Inomboro yesibawo sokufuna imali efunwako izakubonakala ekaradeneli
* Nayikuthi umlandu angeze wamukelwa sikhatheso, ikarada lokwazisa umsebenzi (i-W.Cl.55) lizakutjhejwa mqatjhi, linikele inomboro yesibawo semali esele sifakiwe
* Umqatjhi uzakubhadela imali yokulilisa umsebenzi iinyanga ezintathu ukusuka ngelanga lengozi, lapho umsebenzi angasebenzi khona begodu athola ukwelatjhwa
* Ukuliliswa okubhadelwa mqatjhi kuzakubuyiswa nguKomitjhinara e???
* Iforomo lomBiko wokuGcina wezokweLapha (i-W.Cl.5) liyatlhogeka ukuphetha isibawo sokufuna imali begodu umqatjhi kufanele alithole kudorhodera wezokwelapha/esibhedlela nasele umsebenzi aphile bona angabuyela emsebenzini
* Ebujameni bokulova isikhathi eside, umBiko wezokweLapha weRagelo Phambili (i-W.Cl.5) kufanele utholakale ngenyanga esiphathisweni, bewulethwe
* Lokha umsebenzi nakathoma ukusebenza, umBiko wokuThoma ukuSebenza (i-W.Cl.6) kufanele uzaliswe bewulethwe kuKomitjhinara kanye nomBiko wokuGcina wezokweLapha (i-W.Cl5)
* Ikhophi eqinisekisweko yeNcwadi kamAzisi womsebenzi ikatelelekile
* Imitlolo ezalisiweko kufanele ilethwe esentha yezabasebenzi eseduze namkha e-ofisini lephrovinsi lomNyango wezabaSebenzi.
Amalwelwe wemsebenzini
* Ubulwelwe bemsebenzini bulwelwe obuthola endaweni yokusebenzela ngebanga lokuhlangana komsebenzi nezinye izinto namkha ubujamo obutholakala ebhodulukweni lokusebenzela
* Amalwelwe wemsebenzini arhenyiswe kutjhejuli 3 yomThetho wokuLiliswa ngokuLimala emsebenzini namaLwelwe (i-COIDA)
* Umsebenzi kufanele abike ubulwelwe bemsebenzini kumqatjhi ngokuzalisa iforomo i-W CL 14
* Umqatjhi kufanele abike ubulwelwe bemsebenzini kuKomitjhinara wezokuLilisa ngokuzalisa iforomo lomBiko womQatjhi, okuliforomo i-W CL 1
* Umqatjhi kufanele manje anamathisele ikhophi yeNcwadi kamAzisi womsebenzi
* UmBiko wokuThoma wezokweLapha, okuyi-W CL 22 kufanele ufakwe eforomini lomBiko womQatjhi wokwamukela ukubhadela imali efunwako
* Umqatjhi kufanele alethe umBiko wokuGcina wezokweLapha okuyi?W CL. 26 ukuphetha ngemali efunwako.
Ukuhlongakala
Nayikuthi ingozi emsebenzini igcina ngokuhlongakala komsebenzi, imitlolo elandelako kufanele ilethwe ngaphandle kokumotjha isikhathi:
* ISitifikethi sokuHlongakala namkha ubufakazi bomtlolo obutjengisa unobangela wokuhlongakala
* ISitifikethi somTjhado namkha ubufakazi bonyana umsebenzi naloyo othembele kuye bebahlala boke njengobaba nekosikazi
* INcwadi kamAzisi yakababa ohlongakalelwe ngukosikazi/yomhlolokazi
* IinTifikethi zamaBeletho/zokubhabhadiswa/zokufunga mayelana neminyaka yabentwana
* Iforomo lesibawo sokuFuna ukuLiliswa (i-W.Cl.3)
* Isitatimende ngothembele kuwe, ubaba ohlongakalelwe ngukosikazi/umhlolokazi womsebenzi ohlongakeleko (i-W.Cl.32)
* I-akhawunti ehlathululiweko yokubulunga begodu nayikuthi ibhadelwe, nerasidi.
Imivuzo
Imivuzo kubasebenzi itjhejwa kabutjha unyaka nonyaka
UkuRholophala Safuthi kwesiKhatjhana
* Ukulilisa kubhadelwa umsebenzi olimeleko ngesikhathi sokurholophala kwesikhatjhana kwakanomphela ngendlela yokubhadela ngeenkhathi ezithileko ngezinga le-75% lomrholo wakhe wenyanga ukufika ebunengini obutjhugululwe ngonyaka. Godu kungabalwa ngeveke ngokusebenzisa inani lobunengi le-4 1/3
* Akunakuliliswa okuzakubhadelwa mayelana namalanga amathathu wokuthoma wokurholophala nayikuthi ukurholophala okunjalo kuthatha amalanga amathathu namkha ngaphasi kwalokho
* Lapho ukurholophala kuthatha amalanga amane namkha ngaphezulu, ukulilisa kubhadelelwa isikhathi soke
* Ukubala isikhathi sokulova emsebenzini ilanga lokuthoma lokulova lilanga umsebenzi aqeda ngalo ukusebenza ngebanga lokulimala namkha ubulwelwe bemsebenzini ngaphandle kokuqeda itjhifti yakhe. AboSondarha namaLanga wokuPhumula awela ekuthomeni namkha ekugcineni kwesikhathi sokulova emsebenzini ayafakwa
* Ukulova emsebenzini amalanga alikhomba wekhalenda (okufaka, aboSondarha namaLanga wokuPhumula) athathwa njengeveke yinye. Ukulova amalanga amahlanu kuzakuthathwa njenge-5/7 yeveke.
UkuRholophala uNomphela
* Ukuliliswa kokurholophala unomphela lapho ubukhulu bokurholophala kuyi-30% namkha ngaphasi, kuthatha kancani imali ebhadelwa ngobunengi, kususelwe eenkhathini ezili-15 zomrholo wenyanga womsebenzi ukufika ebunengini obuquntwa ngonyaka. Lapho ukurholophala kungaphasi kwe-30% ubunengi benani bubalwa ngokuya kwakho ukurholophalokho. UmThetho godu unikela ngenani elincani lokulilisa nayikuthi umrholo womsebenzi uneqintelo elithileko elandiswa unyaka nonyaka
* Nayikuthi ubukhulu bokurholophala unomphela yi-31% namkha ngaphezulu, ukuliliswa kwenzeka ngomhlalaphasi wenyanga
* Umuntu wokurholophala unomphela (100%) kubalwa ngendlela efanako nokubhadelwa kwesikhathi esithileko mayelana nokurholophala unomphela isikhatjhana. Nayikuthi ukurholophala komsebenzi kungaphasi kwe-100%, umhlalaphasi ubalwa ngokuya kokulimalokho.
Ukuliliswa lokha umsebenzi nakahlongakalako
* Ubaba ohlongakalelwe ngukosikazi/umhlolokazi kufanele abhadelwe:
* Inani elinengi elilingana kabili nomhlalaphasi wenyanga umsebenzi abengaba nawo nayikuthi bekarholophele ngamaphesente ali-100.
* Umhlalaphasi olingana ne-40% yomhlalaphasi umsebenzi ebekungafanela awuthole nayikuthi bekazabe arholophele nge-100%
* Omunye nomunye ongaphasi kweminyaka eli-18 ubudala ufanelwe kuthola umhlalaphasi wenyanga olingana ne-20% yomhlalaphasi obhadelwa umsebenzi orholophele ngamaphesente ali-100, kuye ngokuthi inani loke lomhlalaphasi elibhadelwa ubaba ohlongakalelwe ngukosikazi mfelwa namkha umhlolokazi nabantwana alidluli inani ebelingabhadelwa nayikuthi umsebenzi bekarholophele nge-100. Ekutjhadeni butjha umhlalaphasi wenyanga kababa ohlongakalelwe ngukosikazi namkha womhlolokazi uragela phambili begodu uphela nakahlongakalako. Umhlalaphasi womntwana uragela phambili abe afike eminyakeni eli-18 ubudala, namkha ahlongakale namkha atjhade ngaphambi kweminyaka eli-18
* Ebujameni lapho umntwana arholophele ngokomzimba namkha ngengqondo, umhlalaphasi wakhe uragela phambili abe afike eminyakeni eli-18 namkha bekufike isikhathi esilindelweko bona umsebenzi ohlongakeleko bekangamtlhogomela. Abentwana ngesikhathi sokuhlongakala komsebenzi, abebaneminyaka eli18 ubudala begodu barholophele ngokomzimba namkha ngokwengqondo, nabo bazakuthola umhlalaphasi ngesikhathi esifanako ebekungalindelwa bona umufi abatlhogomele.
* Umhlalaphasi womntwana ungaragela phambili ngemva kobana afike eminyakeni eli-18 nayikuthi kunobufakazi obutloliweko bokobana umntwana ufunda esekhondari namkha esikhungweni sefundo ephakamileko. Umhlalaphasi uzakuragela phambili isikhathi esilindelwe bona umsebenzi ohlongakeleko bekafaka isandla ekutlhogonyelweni kwakhe
* Iindleko zamambala zokubulunga ezifika ebukhulwini obutjhugululiweko ngonyaka zibhadelwa siKhwama sokuLilisa.
Iindleko zokwelatjhwa
Zoke iindleko ezizwakalako zomsebenzi namkha ezibangelwe umsebenzi zingadoswa esiKhwameni sokuLilisa.
Woke ama-akhawunti mayelana nabaSebenzi abaBekelwe ngeQadi kufanele alethwe kumqatjhi ozakufanela bona awabhadele.
?
Ukuthwalwa komsebenzi olimeleko
Iindleko ezilungileko ezibangwa kuthuthwa komsebenzi olimeleko asiwe esibhedlela, kudorhodera namkha ekhaya, zizakudluliselwa esiKhwameni sokuLilisa.
Word count: 1 465
<fn>DAC-NLS.UmnyangoWeendabaZam.2007-05-18.nr.txt</fn>

IsiNdebele


UMNYANGO WEENDABA ZAMANZI NAMAHLATHI




UmHlahlandlela WomThetho WesiTjhaba WaManzi ka-1998


Umtlamo Orhunyeziweko






Janabari 2004
ISINGENISO
OKUNGAPHAKATHI
Khuyini umnqopho womHlahlandlela	4
Ngubani okufanele afunde lomHlahlandlela?	4
Khuyini okungaphakathi kwalomHlahlandlela?	Error! Bookmark not defined.
ISINGENISO: ISIRHUNYEZO SOMTHETHO WESITJHABA WAMANZI	6
Kungebangalani umThetho wesiTjhaba wamaNzi uqakathekile?	6
Khuyini imithombo yamanzi?	8
Khuyini umehluko phakathi komThetho wesiTjhaba wamaNzi nomThetho wemiSebenzi yamaNzi?	9
Kungebangalani kukhethwe igama elithi umThetho wesiTjhaba wamaNzi ka-1998?	10
Imivuzo yomThetho omutjha wesiTjhaba wamaNzi	10
UMNQOPHO NEMITHETHOKAMBISO YOMTHETHO	11
Khuyini umnqopho womThetho wesiTjhaba wamaNzi?	11
Imithethokambiso yomThetho wesiTjhaba wamaNzi	11
Ngubani oqalene nemithombo yesitjhaba yamanzi?	11
AMAQHINGA WOKUPHATHWA KWAMANZI 12
IQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi	12
Khuyini umnqopho weQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi?	12
AmaQhinga wokuPhathwa kweeNdawo zokuKhongozela Amanzi 13
Ngubani oza neqhinga lokukhongozelwa kwamanzi?	14
UKUVIKELA UMTHOMBO OMAMANZI	14
Ukuthoma indawo yokubulunga amanzi	15
Indawo esisekelo yokubamba amanzi weendingo zabantu	15
Amanzi abekelwe iinyamazana nebhoduluko	16
Ngubani owenza indawo yokubulunga amanzi?	17
UKUSETJENZISWA KWAMANZI 17
Kutjho ukuthini ukusetjenziswa kwamanzi?	17
Ngikuphi okuqakathekileko ekusetjenzisweni kwamanzi? 18
Bobani abasebenzisi bamanzi?	21
Kulawulwa njani ukusetjenziswa kwamanzi?	21
Ukutloliswa kokusetjenziswa kwamaNzi 22
Ukusetjenziswa kwamanzi okungafuni ilayisense	22
Ukusetjenziswa kwamanzi okufuna ilayisense 23
UKUBHADELA AMANZI 23
ABASEBENZELI BEENDAWO ZOKUKHONGOZELA AMANZI (Ama-CMA)	25
Khuyini umnqopho we-CMA?	25
Khuyini imisebenzi ye-CMA?	25
IMIBUTHANO YOKUSETJENZISWA KWAMANZI (Ama-WUA)	26
Khuyini i-WUA?	26
Khuyini umnqopho we-WUA?	27
IKhotho yeeNdaba zamaNzi	27

Umnqopho womHlahlandlela
LomHlahlandlela uphathelene nomThetho wesiTjhaba wamaNzi (umThetho wenomboro 36 ka-1998). Njengomthetho omunye nomunye omutjha, umThetho wesiTjhaba wamaNzi utlolwe ngelimi lomthetho elibudisi begodu okungasi lula ukulizwisisa. LomHlahlandlela uhlathulula lokho umThetho okutjhoko nokunqophileko.

Umthethokambiso oqakathekileko womThetho wesiTjhaba wamaNzi kukobana woke amaSewula Afrika akghone ukuzibandakanya ekuphathweni kwamanzi. Umnqopho walomHlahlandlela kurhelebha abasebenzisi bemithombo yamanzi (efana nemilambo, imilanjana, amanzi angaphasi komhlaba, njll) ukuzwisisa umThetho lo khona bazakuzibandakanya ngokuzeleko eenquntwini eziphathelene neendaba zamanzi ezibathintako.

Ngubani okufanele afunde lomHlahlandlela?

LomHlahlandlela unikela ngelwazi elizakuba lirhelebho:

* kilabo abasebenzisa amanzi ngokujayelekileko;
* komunye nomunye ofuna ukwazi kabanzi ngokuphathwa kwamanzi;
* komunye nomunye ofuna ukuzibandakanya khulu ekuphathweni kwamanzi.

Nawufuna ilwazi elinabileko ngesihloko esithileko kufanele uthintane ne-Ofisi lesiFunda eliseduze lomNyango weeNdaba zamaNzi namaHlathi. Imininingwana yokuthintana itlolwe ngemva komtlolo. Ikhophi yomThetho wesiTjhaba wamaNzi ingatholakala ku-webhsayithi ethi: www.dwaf.gov.za

Khuyini okungaphakathi kwalomHlahlandlela?

LomHlahlandlela awukhulumi ngayo yoke into esemThethweni wesiTjhaba wamaNzi. Unikela ngomhlahlandlela mazombe womThetho kanye nelwazi elithileko ngehlangothi eliqakathekileko lomThetho, elihlose ekurhelebheni abasebenzisi bamanzi ukuzibandakanya eendabeni zemithombo yamanzi. Uhlathulula bona umThetho uqiniseka njani bonyana:
? woke umuntu ufikelela amanzi aneleko;
? umthombo wamanzi uyavikelwa, uyasetjenziswa, uyathuthukiswa, uyabulungwa, uphathwa kuhle begodu uyalawulwa;
? uphathwa kuhle, uyavikelwa, uyathuthukiswa begodu uyalawulwa;
? ukutlama ngefanelo kuyenzeka ukufezakalisa iminqopho yomThetho wesiTjhaba wamaNzi;
? iindleko zokuphatha nokuthuthukisa imithombo yamanzi iyatjhejwa;
? kuhlonywa iinhlangano zokuphathwa kwemithombo yamanzi.


ISINGENISO:	ISIRHUNYEZO SOMTHETHO WESITJHABA WAMANZI


Kungebangalani umThetho wesiTjhaba wamaNzi uqakathekile?

UmThetho wesiTjhaba wamaNzi uqakathekile ngombana uzakuhloma lezo zinto ezisemThethwenisisekelo eziphathelene namanzi.














Amanzi aqakatheke khulu epilweni. Ngaphandle kwamanzi akunamuntu, isitjalo, isilwana namkha into ephilako engakwazi ukuphila. Amanzi athambisa amasimu wabalimi, athambisa iintjalo nefuyo yemiphakathi yemakhaya; anikela ngokuzithabisa, asekela ibhoduluko, asekela amadorobha amancani namakhulu, iimayini, amabubulo nokuphehlwa kwegezi. Abantu bafuna amanzi khona bazakusela, bazakutjala nokupheka, bazakuhlamba kanye nokuphila kuhle.

ISewula Afrika yinarha eyomileko nenezulu elincani. Inengi lemithombo yethu yamanzi lisetjenziswe khulu. Ngamalanga abantu namabhizinisi banomthelela omumbi ebukhulwini bemilambo yethu nemilanjana, amanzi wethu wangaphasi komhlaba kanye neendawo ezimidzwela. Iindawo ezinengi enarheni yethu ziqalene nokutlhayela kwamanzi, lapho sitlhoga khona amanzi ukudlula lamanzi esinawo. Kileziindawo ibhoduluko lingaphasi kwegandelelo elikhulu begodu abanye abantu abanawo amanzi wokusela namkha abatholi isilinganiso sabo esifaneleko samanzi.

UmThetho wesiTjhaba wamaNzi uqakathekile ngombana unikela ngendlela yokuvikela imithombo yamanzi khona ingazukusetjenziswa khulu khona kuzakuba namanzi wokuphila nokuthuthukiswa kwezomnotho namanzi azakusetjenziswa ngomuso. Uqakathekile godu ngombana ubeka bonyana amanzi ngewesitjhaba soke khona kuzakuzuza boke abantu.






























Khuyini imithombo yamanzi?

Imithombo yamanzi zizinto ezifana nemilambo, imilanjana, imidzwela, imilomo yemilambo namanzi angaphasi komhlaba. ?Amanzi wangaphezulu? mamanzi angaphezu kwephasi. ?Amanzi angaphasi komhlaba? mamanzi angaphasi kwehlabathi (isibonelo, amanzi aphuma ngaphasi kwamatje).




































Khuyini umehluko phakathi komThetho wesiTjhaba wamaNzi nomThetho wemiSebenzi yamaNzi?











































Kungebangalani kukhethwe igama elithi umThetho wesiTjhaba wamaNzi ka-1998?

?WesiTjhaba? utjho umThetho wenarha yoke. ?UmThetho? mthetho ophasiswe yiPalamande. UmThetho wesiTjhaba wamaNzi mthetho ophathelene namanzi, nokungeweSewula Afrika yoke. Wavunywa yiPalamende ngo-1998.

Imivuzo yomThetho omutjha wesiTjhaba wamaNzi

Amanzi ngewabo boke abantu
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi ubeka bona amanzi mthombo wemvelo okungewabo boke abantu beSewula Afrika. Uthi amanzi kufanele kwabelwane ngawo ngendlela elungileko nehle. Ubeka bona amanzi asetjenziselwa iindingo zabantu zokuphila (ezifana namanzi wokusela, wokupheka kanye newokuhlamba) namanzi webhoduluko kufanele abekelwe ngeqadi ngaphambi kobana anikelwe eminye imisebenzi.
Ukuzibandakanya
Ngombana amanzi aqakatheke khulu ebantwini, umThetho wesiTjhaba wamaNzi uthi abantu kufanele bazibandakanye ekuphathweni kwemithombo yamanzi. Uphuhlisa ukuphathwa kwemithombo yamanzi eseduze khulu nabantu. Wenza lokhu ngokuhloma iihlangano zesifunda nezendawo ezitjha, ezifana nabaSebenzeli bokuPhathwa kweeNdawo ezikhongozela amanzi. Leziinhlangano ezitjha zizakuba nobujameli obubuya emphakathini begodu zizakurhelebha imiphakathi bonyana izibandakanye eenquntwini eziphathelene namanzi.
Ukusebenzisa ngokudzimeleleko khona kuzakuzuza woke umuntu
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi uqeda imiqondo yakade yebandlululo yokufikelela okubekelwe abathileko. Uphuhlisa ukusetjenziswa kwamanzi okwenzelwa ekuzuzeni kwawo woke umuntu eSewula Afrika, uphuhlisa ituthuko edzimeleleko.

UMNQOPHO NEMITHETHOKAMBISO YOMTHETHO?

Khuyini umnqopho womThetho wesiTjhaba wamaNzi?

Umnqopho womThetho wesiTjhaba wamaNzi kuqinisekisa bona imithombo yesitjhaba yamanzi:
? ivikelwa
? isetjenziswa
? ithuthukiswa
? ibulungwa
? iphathwa begodu
? ilawulwa
ngendlela edzimeleleko nelinganako (nehle) khona kuzakuzuza woke umuntu.

Imithethokambiso yomThetho wesiTjhaba wamaNzi






















Ngubani oqalane nemithombo yesitjhaba yamanzi?

Umbuso wesitjhaba (umNyango weeNdaba zamaNzi namaHlathi) ngokusebenzisa uNgqongqotjhe weeNdaba zamaNzi namaHlathi mtlhogomeli wangokomthetho wenarha wemithombo yesitjhaba yamanzi.



AMAQHINGA WOKUPHATHWA KWAMANZI

IQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi

UNgqongqotjhe weeNdaba zamaNzi namaHlathi uqalene nokuqinisekisa bona iQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi liyahlonywa. Isirhunyezo seqhinga kufanele sivezwe eGazedini kaRhulumende. IQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi libopha zoke iihlangano nabasebenzisi bamanzi. UNgqongqotjhe kufanele ahlale aletha iQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi ebujameni banje ngemva kwemiye neminye iminyaka emihlanu ubuncani bakhona.

Khuyini umnqopho weQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi?

Umnqopho weQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi kuqinisekisa bonyana imithombo yesitjhaba yamanzi iphathwa kuhle khona kuzakuzuza inarha yoke. Godu linikela ngomhlahlandlela wokobana amanzi kufanele asetjenziswe njani eendaweni ezihlathululiweko zokuphathwa kwamanzi.

Uyatjho bona mamanzi angangani okufanele ?abekelwe iindingo zabantu? nebhoduluko. IQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi kufanele godu liqinisekise bona kunamanzi aneleko azakusetjenziswa ngomuso kanye nokusebenzisa okukhethekileko okufana nokuphehla igezi. Libeka amazinga wekhwalithi yamanzi. Godu uyatjho bona iinhlangano zokuphathwa kwemithombo yamanzi (ezifana nabaSebenzeli beeNdawo zokuKhongozela amaNzi) kufanele zihlonywe njani.

AmaQhinga wokuPhathwa kweeNdawo zokuKhongozelwa kwamaNzi

Umbuso wesitjhaba uhlukanise inarha yoke ngeendawo ezili-19 zokukhongozelwa kwamanzi. UmThetho wesiTjhaba wamaNzi uthi iqhinga liyenziwa kenye nenye indawo yokuphatha. IQhinga libizwa ngeQhinga lokuPhathwa kweNdawo yokuKhongozela amaNzi (okuyi-CMS).
















Ngubani owenza iqhinga lokuphathwa kokukhongozelwa kwamanzi?

UmThetho wesiTjhaba wamaNzi uthi ibandla labasebenzeli bokuphathwa kokukhongozelwa kwamanzi (i-CMA) kufanele lihlonywe kenye nenye indawo yokuphatha. I-CMA iqalene nokuthuthukisa iqhinga lokukhongozelwa kwamanzi endaweni yokuphathwa kwamanzi.

Kuzakuthatha isikhatjhana ngaphambi kobana woke woli-19 ama-CMA ahlonywe. Nakungana CMA ehlonywe ngokuya kwendawo yokukhongozela amanzi, umNyango weeNdaba zamaNzi namaHlathi usebenza njenge-CMA.

Khuyini umnqopho weqhinga lokuphathwa kokukhongozelwa kwamanzi?

Umnqopho wokuphathwa kokukhongozelwa kwamanzi kubeka bonyana amanzi azakwabiwa njani (ukuhlukaniswa) phakathi kwabasebenzisi. I-CMA izakuqalana nabasebenzisi abanengi bamanzi, isibonelo, ukusetjenziswa ngumasipala, amabubulo, zelimo, zeemayini, njll. Indlela i-CMA eyaba ngayo amanzi kufanele iphuhlise ukuthuthukiswa kwemiphakathi ebeyidinywe amathuba ngaphambilini. Iqhinga lokuphathwa kokukhongozelwa kwamanzi kufanele liveze bona indawo yokuphathwa kwamanzi izakuphathwa endaweni yokuphathwa kwamanzi nokuthi umphakathi ungazibandakanya ekuphatheni imithombo yamanzi. Kufanele likhambelane neQhinga leNarha lemiThombo yamaNzi.



UKUVIKELA UMTHOMBO OMAMANZI


Umbuso kufanele uqinisekise bona amanzi ayavikelwa, kodwana godu kufanele uqinisekise bona kunamanzi aneleko ukuthuthukisa zokuhlalisana nezomnotho.

Enye yeendlela umbuso owenza ngazo lokhu kubekela amanzi iindingo ezithileko.


Ukwakhiwa kweBulungelo lamaNzi

Ukubulunga amanzi kubekela ?amanzi ngeqadi?:

* ukuhlinzeka iindingo zokuphila zabantu, noku
* qinisekisa bona kunamanzi aneleko emilanjeni nemilanjaneni

Ukubekela ngeqadi yinto eqakatheke khulu ekusetjenzisweni kwamanzi. Ngamanye amagama umthamo wamanzi abekelwa ngeqadi kufanele ubekelwe ngeqadi ngaphambi kokwabiwa kwemithombo yamanzi kwabanye abasebenzisi bamanzi.


Ibulungelo lamanzi linamahlangothi amabili:










Ukubekela iindingo zabantu zokuphila

Kungaba mraro omkhulu (godu kuphikisana nomThethosisekelo) nayikuthi zelimo, zamabubulo, neemayini, njll, zisebenzisa amanzi amanengi kugcine kungasanamanzi aneleko wokuphila afana newokusela, ukupheka nezepilo kanye nokuhlanzeka.

UmThetho wesiTjhaba wamaNzi uqinisekisa boke woke umuntu ufikelela amanzi aneleko ngokubekela ngeqadi umthamo othileko wamanzi ukuhlangabezana neendingo zawo woke umuntu. Lomthamo obekelwa ngeqadi ukutjheja iindingo zokuphila zabantu ubizwa ngokuthi mthamo obekelwe iindingo zokuphila zabantu.



























Ukubekela zebhoduluko

Ukuqinisekisa bonyana kunamanzi aneleko wezinga elamukelekako khona azakusetjenziswa ngomuso, umThetho wesiTjhaba wamaNzi uthi amanzi kufanele abekelwe ngeqadi ukutjheja ibhoduluko. Ukubekela ibhoduluko kuyatlhogeka ukuvikela iindalwa eziphila emanzini zemithombo yamanzi. Kufanele kutlhogonyelwe begodu kungasetjenziselwa eminye iminqopho.






























Who sets the Reserve?



UNgqongqotjhe weeNdaba zamaNzi namaHlathi kufanele ahlome amaBulungelo wamaNzi. UNgqongqotjhe kufanele abeke umthamo wamanzi nezinga lamanzi okufanele lisale emthombeni wamanzi khona lizakusetjenziselwa iindingo zokuphila zabantu neendalwa eziphila ngemanzini.


UKUSETJENZISWA KWAMANZI

Kutjho ukuthini ukusetjenziswa kwamanzi?

Ukusetjenziswa kwamanzi kutjho okulandelako:
* ukuthatha amanzi emthonjeni wamanzi (ukudosa)
* ukubeka amanzi
* imisebenzi eyehlisa ukugeleza komlanjana (isibonelo, amahlathi wokwenza imali)
* ukulahla isila namkha amanzi athutha isila ayise emthonjeni wamanzi
* imisebenzi enomphumela omumbi emithonjeni yamanzi, isibonelo, ukuthelelela inarha ngamanzi anesila, namkha imisebenzi yokuphehla igezi, atjhugulula ukugeleza kwemithombo yamanzi
* ukususa amanzi angaphasi kwehlabathi
* ukusebenzisa amanzi ngomnqopho wokuzithabisa (ukuthaya ngesketjana)

Ukusebenzisa amanzi kutjho ukwenza into enomphumela:
a) emthameni wamanzi asemthonjeni wamanzi
b) ezingeni lamanzi asemthonjeni wamanzi
c) ebhodulukweni elimagega nomthombo wamanzi.

Umasipala owakha idamu ngemlanjeni, namkha opompa amanzi ukusuka emlanjeni, namkha obhora amanzi, namkha olahla isila ngemlanjaneni usebenzisa amanzi. Ngokunjalo nomlimi namkha u-Eskom namkha ibhodo yamanzi namkha omunye nomunye umuntu othatha amanzi bunqopha ukusuka emthonjeni wawo.

Nanyana amanzi angasuswa, idanyana elakhiwa emlanjeni ukubamba nokulawula amanzi ukuthiya iimfesi zomhlobo we-trout, namkha ibhrorho elitjha ukuliya ukugeleza kwamanzi, kusese nomphumela emthonjeni wamanzi. Imisebenzi enjalo ngakho-ke ithathwa njengokusebenzisa amanzi. Ukusebenzisa amanzi ngomnqopho wokuzithabisa, efana nokuthaya ngesketjana, nakho kusebenzisa amanzi.

Ngikuphi okuqakathekileko ekusetjenzisweni kwamanzi?

UkuBulunga amanzi ngikho okuqakatheke kokuthoma. Kodwana kunokhunye ukuqakatheka okufanele kuhlangabezwane nakho ngaphambi kobana amanzi abiwe eendaweni zokulawulwa kwamanzi. Nakuhlangabezwana nalokhu kuqakatheka, isiquntu samanzi kenye nenye indawo yokuphathwa kwamanzi sibekwa ngaphasi kwelawulo labunqopha lakaNgqongqotjhe. Lokhu kuqakatheka kufaka hlangana:
* amanzi esivumelene ukuwabelana neenarha zabomakhelwana ngeemvumelwano zeentjhabatjhaba
* amanzi asetjenziselwa ukuphehla igezi
* amanzi okufanele adluliselwe ebuphathini bamanzi obuthileko ukuya kobunye. Ezinye iindawo zokuphathwa kwamanzi azinamanzi aneleko ngesikhathi ezinye zinesabelo esingaphezulu samanzi. UNgqongqotjhe angagunyaza ukudluliswa kokwabiwa kwamanzi phakathi kweendawo zokuphathwa kwamanzi ezihlukeneko.
* enye into eqakathekileko kubekela ngeqadi amanzi ukuqinisekisa bona kuzakuba namanzi ngomuso.

IQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi kufanele linikele ngetjhejo kikho koke lokhu okuqakathekileko. Umgwalo ongenzasi utjengisa bona ukwabiwa kwamanzi kuqakatheke kangangani eQhingeni lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi.









Bobani abasebenzisi bamanzi?

































Kulawulwa njani ukusetjenziswa kwamanzi?

Ukusetjenziswa kwamanzi kulawula ngokusebenzisa ukulawula ngokomthetho indlela amanzi asetjenziswa ngayo. UmThetho wesiTjhaba wamaNzi ulawula ukusebenzisa ngokutloliswa kokusetjenziswa kwamanzi begodu nangemihlobo ehlukeneko yokugunyaza.




Ukutloliswa kokusetjenziswa kwamanzi

Nakuzakulawula ukusetjenziswa kwamanzi, umNyango weeNdaba zamaNzi namaHlathi kufanele wazi bona ngikuphi ukusetjenziswa kwamanzi okwenzekako nokuthi mamanzi angangani asetjenziswa ukusuka kimiphi imithombo yamanzi. Ukuthola lelilwazi, abasebenzisi bamanzi abakhona kwanjesi kufanele batlolise ukusebenzisa kwabo amanzi nayikuthi bathutha bebabeke amanzi, namkha nayikuthi babanga ukwehla kokugeleza komlambo (emahlathini atjalelwe ukwenza imali). Kwanjesi, ukusetjenziswa kwamanzi akhona kutloliswa e-ofisini eliseduze lomNyango weeNdaba zamaNzi namaHlathi. Abasebenzisi bamanzi abangatlolisi ukusebenzisa kwabo amanzi bazifaka engozini yokulahlekelwa lilungelo labo lanjesi lamanzi.

Ukusetjenziswa kwamanzi okungafuni ilayisense

Awutlhogi ilayisense kilemisebenzi:
* ukuthutha amanzi komunye nomunye umthombo wamanzi uwasebenzise ngekhaya nayikuthi unokufikelela amanzi ngokomthetho
* ukubeka nokusebenzisa amanzi agelezako abuya emafulelweni wendlu
* isivande esincani khona uzakuthengisa imirorho
* ukuseza iinlwana khona uzakufuya
* ukusebenzisa amanzi asehlabathini namkha magega nenarha ngomnqopho wokobana asetjenziselwe ukuzithabisa (isibonelo, ukuthaya ngesiketjana)
* ukusebenzisa amanzi ebujameni oburhabako, isibonelo, adliwa babantu namkha ukucima umlilo

Abasebenzisi laba babizwa ngabasebenzisi beTjhejuli 1. Kwanjesi, abasebenzisi beTjhejuli 1 akutlhogeki bona batloliswe.

Godu awutlhogi ilayisense nayikuthi ukusebenzisa amanzi kuwela ngaphasi kokugunyaza mazombe. Ukugunyaza mazombe yimvumo enikelwa nguNgqongqotjhe engaphezudlwana kokhunye ukugunyaza mazombe okukhulu okuvezwa eGazedini yomBuso. Iimbonelo zokugunyaza mazombe zifaka ukubeka umthamo omncani wamanzi ngedamini, namkha ukudosa umthamo omncani wamanzi kweminye imilambo, namkha emithonjeni engaphasi komhlaba (emigodini yebhoro).

Ukusebenzisa amanzi okufuna ilayisense
Umsebenzisi kufanele enze isibawo selayisense kokhunye nokhunye ukusetjenziswa kwamanzi okutjha okungakatlolwa kuTjhejuli namkha okungakafakwa ngaphasi kokugunyaza mazombe. Amalayisense wamanzi asetjenziselwa ukulawula ukusetjenziswa kwamanzi okudlula amaqintelo avezwe kuTjhejuli 1 begodu navunyelwe ngaphasi kokugunyaza mazombe.

UmNyango weeNdaba zamaNzi namaHlathi namkha umsebenzeli wokuphathwa kokukhongozelwa kwamanzi angakhupha ilayisense yokusetjenziswa kwamanzi. Abasebenzisi bamanzi kufanele:
* bafake isibawo e-Ofisini efaneleko yesiFunda yomNyango weeNdaba zamaNzi namaHlathi nabafuna ilayisense; namkha
* batlolise ukusebenzisa kwabo amanzi e-Ofisini lesiFunda.

Woke amalayisense azakukhutjhwa ngokuya kwemibandela yamalayisense. Lemibandela kuzakukhulunyiswana ngayo nomsebenzisi wamanzi lapho kukghonekako. Eminye imibandela eqakathelekileko yelayisense sikhathi sokusebenza kwayo. Boke abasebenzisi bamanzi kufanele bakhambisane nemibandela ebekwe emibandeleni yokusetjenziswa kwamanzi nakungasinjalo bangalahlekelwa yilayisense yabo.


UKUBHADELA AMANZI


Kuneendleko ekwakheni nekuphatheni umthombo wamanzi khona uzakuvikelwa bewubulungwe khona uzakusetjenziswa ngokunendzuzo. Leziindleko zibuyiswa ngokubhadela kwabasebenzisi bamanzi nababhadela imali yokusebenzisa amanzi.
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi uvumela uNgqongqotjhe weeNdaba zamaNzi namaHlathi, ngemvumo kaNgqongqotjhe wezeeMali, ukwenza iqhinga lokubala ukusetjenziswa kwamanzi.

UNgqongqotjhe sele aveze iqhinga lokubhadelwa kwamanzi eGazedini yomBuso. UmThetho wesiTjhaba wamaNzi umvumela bona atjhugulule ukubhadelwa kwamanzi ngokuya kwesikhathi.

Iqhinga lanjesi lokubekwa kwamanani livumela imihlobo emithathu yeemali ezibhadelwako zamanzi.

Kokuthoma, imali ebhadelelwa ukuphatha umthombo wamanzi yimali yeendleko zokuphathwa kwemithombo yamanzi. Lokhu kuzakufaka iindleko zokutlolisa abasebenzisi, ukukhupha amalayisense, ukwenza ukubekela ngeqadi, ukulinganisa ukugeleza kwemilambo, ukuhlola ikhwalithi yamanzi, ukulawula ukusilaphazeka kwamanzi nokuphathwa kokubulunga.

Boke abasebenzisi abatlolisiweko nabanamalayisense bazakuthunyelwa iincwadi zeenkolodo zemali okufanele zibhadelwe. Imali ebhadelwako ingahluka phakathi kwemihlobo ehlukeneko yabasebenzisi neendawo ezihlukeneko zokuphathwa kwamanzi. Kwanjesi, imali ebhadelwako ingaphasi nasiya emanzini wokuthelelela kunalawo wamabubulo/newangekhaya.

Kwesibili, imali yokwenziwa komthombo wamanzi yimali yeendleko zokwakha nokusebenza kwehlelo lokuphakela, elifana namadamu, amakhanali, amathaneli, njll, asetjenziselwa ukubeka namkha ukuphakela ngamanzi.

Imali ebhadelwako yokwenza imithombo yamanzi ifaka ihlelo lamanzi lokwakha ihlelo lamanzi kanye neendleko zokusebenzisa ihlelo.

Kwesithathu, imali ebhadelwako yokulahla isila yimali yokulahla amanzi anesila namkha yokulahla isila emamanzi ngemlanjeni begodu yimali ebhadelwa msilaphazi webhoduluko?.

ABASEBENZELI BEENDAWO ZOKUKHONGOZELA AMANZI (AMA-CMA)


UmThetho wesiTjhaba wamaNzi unikela ngokuhlonywa kwabasebenzeli beendawo bokuphathwa kokukhongozelwa kwamanzi eendaweni zokuphatha amanzi.


Khuyini umnqopho we-CMA?

Umnqopho wokuhloma i-CMA kubandakanya imiphakathi eseduze ekuphathweni kwemithombo yamanzi. I-CMA iphatha imithombo yamanzi ngaphakathi kwendawo ehlathululiweko ngokuya kweqhinga lokuphathwa kokukhongozelwa kwamanzi.















Abasebenzeli bokuphathwa kokukhongozela kufanele baqinisekise bona boke abadlalindima egade badinywe amathuba ngaphambilini bayabandakanywa eenkambisweni neenquntweni ze-CMA.

Khuyini imisebenzi ye-CMA?

Lokha i-CMA nayihlonywako inemisebenzi elandelako, ebizwa ngokuthi ?misebenzi yokuthoma?:

* kuphenya nokuyelelisa ngokuvikelwa, ukusetjenziswa, ukwenziwa, ukubulungwa, ukuphathwa nokulawulwa kwemithombo yamanzi endaweni yayo yokuphathwa kwamanzi
* kukwenza iqhinga lokuphathwa kokukhongozela endaweni yayo yokuphathwa kwamanzi
* kukhambelanisa imisebenzi yabasebenzisi bamanzi neenhlangano zokuphathwa kwamanzi endaweni yayo yokuphathwa kwamanzi
* kuphuhlisa ukukhambelana phakathi kweqhinga lokuphathwa lokukhongozelwa kwamanzi nokuthuthukiswa kwamaqhinga wemisebenzi yamanzi kibomasipala
* kuphuhlisa ukuzibandakanya komphakathi ekuphathweni kwemithombo yamanzi

UNgqongqotjhe weeNdaba zamaNzi namaHlathi anganikela i-CMA godu imisebenzi engezelelweko efana nokuphathwa mazombe kwemithombo yamanzi endaweni yokuphathwa kwamanzi.


IINHLANGANO ZABASEBENZISI BAMANZI (AMA-WUA)

Khuyini i-WUA?

Ihlangano yokusetjenziswa kwamanzi siqhema sabasebenzisi bamanzi abafuna ukusebenzisana. Abasebenzisi bamanzi ?babambisana? ekwenzeni imisebenzi ekhambelana namanzi ezingeni lendawo khona bazakuzuza boke. Isibonelo, ihlangano yabasebenzisi bamanzi ingahlonywa nayikuthi isiqhema sabalimi sifuna ukwakha ikhanali yinye namkha idamu okuzakuzuza woke umuntu ngalo, namkha isiqhema sabalimi abasakhasako abafuna ukusebenzisana.

Amabhodo wokuthelelela akhona kwanjesi, amabhodo wamanzi wokuthenga izinto zokuthelelela kanye namabhodo wokulawula amanzi atlhogomela amanzi asehlabathini (amabhodo alawula amanzi angaphasi) azakutjhugululwa abe ziinhlangano zabasebenzisi bamanzi. Lokhu kungafaka hlangana amandla wangokomthetho waleziinhlangano bona zifake abanye abasebenzisi namkha eminye imithombo yabasebenzisi bamanzi.

Ihlangano yabasebenzisi bamanzi ingaba yihlangano esebenza ekorweni yinye namkha eenkorweni ezinengi. Ihlangano esebenza ekorweni yinye ibunjwa siqhema sabasebenzisi abafanako, isibonelo, abalimi abasakhasako. Ihlangano esebenza eenkorweni ezinengi ibunjwa siqhema sabasebenzisi abahlukeneko, isibonelo, bamabubulo, bezokulima, beemayini, njll, begodu iqale iinrhuluphelo zabasebenzisi abahlukeneko.

Khuyini umnqopho we-WUA?

Umnqopho we-WUA kukghonakalisa abasebenzisi bamanzi ukusebenzisana nokubuthelela imithombo yabo (yeemali, abasebenzi nelwazi) ukobana isebenze kuhle khulu ukwenza imisebenzi ekhambelana namanzi. Ama-WUA anendima eqakathekileko okufanele ayidlale ekupheliseni indlala nekunikeleni ngokudla okwaneleko.


EZINYE IINJAMISO

AmaKomiti wokuYelelisa

UmThetho unikela uNgqongqotjhe amandla wokuhloma amakomiti wokuyelelisa. Amakomiti la angahlonyelwa iminqopho ehlukeneko abe nemisebenzi ehlukeneko. Lamakomiti ayayelelisa kodwana uNgqongqotjhe angadlulisela amandla athileko kiwo.

Ukuphathwa kwamanzi ngokuya kwamazinga weentjhabatjhaba

UmThetho wesiTjhaba wamaNzi unikela ngokuhlonywa kweenhlangano zokufezakalisa iimvumelwano zeentjhabatjhaba. Leziimvumelwano ziphathelene nokuphathwa nokwenziwa kwemithombo yamanzi ekwabelwana ngayo neenarha ezibomakhelwana.

Izakhiwo zombuso zamanzi

UmThetho wesiTjhaba wamaNzi uvumela umbuso bona wakhe, ube mnikazi namkha bewuthenge amadamu nezinye izakhiwo zamanzi (umthangalasisekelo), nayikuthi lokho kungarhelebha isitjhaba. Umbuso ungabelana ngamanzi abuya emadamini wawo nezakhiweni zawo ngendlela efanako owaba ngayo amanzi abuya emthombeni wamanzi.

Ukuphepha kwamadamu

UmThetho wesiTjhaba wamaNzi uphethe amagadango amanengi ahlukeneko wokuthuthukisa ukuphepha kwamadamu amatjha nalowo asele akhona. Lokhu kwenzelwa bona kube nokuphepha.

Amadamu amakhulu angaba yingozi ekulu ebantwini nebhodulukweni. Amadamu angakatlanywa kuhle namkha aliswe agcina angasi sebujameni obuhle ayingozi okukhulunywa ngayo.

IKhotho yeeNdaba zamaNzi

UmThetho wesiTjhaba wamaNzi unikela ngokuhlonywa kweKhotho yeeNdaba zamaNzi ukulalela ukudluliselwa phambili kweenqunto ezithileko namkha imilayo enikelwa ziimphathimandla ezithintekako namkha iinhlangano zokuphathwa kwamanzi, ezifana nabaSebenzeli bokuPhathwa kokuKhongozelwa kwamaNzi. IKhotho yeeNdaba zamaNzi yihlangano ezijameleko.

Umsebenzisi wamanzi angadlulisela isiqunto eKhotho yeeNdaba zamaNzi ngemihlobo ehlukeneko yeenqunto ezenziwe ziinhlangano eziphethe amanzi, isibonelo, ukubuyisa imali yeendleko, itjhejuli yokwabiwa kwamanzi, iinqunto ngamalayisense; nokhunye.

IKhotho yeeNdaba zamaNzi yahlonywa ngo-Oktoba ka-1998. Ingabamba imihlangano eendaweni lapho kunesinghonghoyilo. Ukusebenza kweKhotho kusekelwa ngeemali ezibuya emNyangweni wokuGcinwa kweeMali zomBuso.


The following portions are for page 20 where the translator could not translate the document.
1. Basic human needs ? iindingo zokuphila zabantu
2. International obligations, inter-catchement water transfers, strategic needs, future use ? iimbopho zeentjhabatjhaba, ukudlulisa amanzi ngokukhongozela okumahlangothi manengi, iindingo zeminqopho, ukusebenzisa kwangomuso
3. All other uses authorised according to the criteria of equitable allocations, beneficial use in the public interest and environmental values ? koke okhunye ukusebenzisa amanzi okwenziwa ngehlelo lokwaba ngokulingana, ukusebenzisa ngokunenzuzo khona kuzakuhlangabezwana neerhuluphelo zomphakathi namazinga webhoduluko


Nde040023AC- Water Act- 18-May-07 1


<fn>DAC-NLS.UmnyangoWezabase(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
Isitatimende Somahluko Womrholo Esiya EKomitjhinini YemiBandela YemSebenzini
UMNYANGO WEZABASEBENZI

Isitatimende Somahluko Womrholo Ikhasi: 1 kama 2

UmThetho 55 ka-1998 WoBulungiswa EmSebenzini
iNdinyana 27

FUNDA LOKHU NTANZI





YINI UMNQOPHO WEFOROMELI?

Iforomeli liphethe isakheko nendlela ekufuze kubikwe ngayo umahluko womrholo eKomitjhinini yemiBandela yemSebenzini .

LIGCWALISWA NGUBANI IFOROMELI?

Boke abaqhatjhi abakhonjiweko ekufuze bona bathumele umbiko ngokomThetho 55 ka-1998. woBulungiswa emSebenzini.

Abaqhatjhi abancazana ( abanabasebenzi abangaphasi kwe-150 ) kufuze bagcwalise kwaphela isigaba A nesigaba D esesitatimendesi. Boke-ke abanye abaqhatjhi abakhonjiweko bagcwalisa zoke iingaba zesitatimendesi.

IMILAYELO

Amazinga womrholo kesinye nesinye isiqhema somsebenzi kufuze bona abikwe emakorweni amabili / ngamakoro amabili womrholo. Ekugcwaliseni amaZinga womRholo, izinga lomrholo lokuthoma lijamele umrholo odidiyelweko womnyaka woke kunye nezenzelwa zobuhle zabasebenzi abahlanu abangabarhola khulu ukudlula abanye kileyo ikoro yomsebenzi.

Izinga lesibili lomrholo lijamele odidiyelweko womnyaka woke kunye nezenzelwa zabasebenzi abahlanu abangabarhola kancani khulu ukudlula abanye kileyo ikoro yomsebenzi. Nawubika ngalokhu, bala bona uzakuba ngangani umrholo odidiyelweko womnyaka nezenzelwa zobuhle zakhona zabasebenzi abatorhako.

Isiqhema Somsebenzi Ngasinye:

Izinga lokuthoma lomrholo = nenani lemirholo emihlanu engephezulu kinayo yoke kileso isiqhema somsebenzi selihlukaniswe
ngokuhlanu..

Izinga lesibili lomrholo = nenani lemirholo emihlanu engephasi kinayo yoke kileso isiqhema somsebenzi selihlukaniswe ngokuhlanu.






UMNYANGO WEZABASEBENZI

Isitatimende Somahluko Womrholo Ikhasi: 2 kama 2

Isitatimende Somahluko Womrholo Esiya EKomitjhinini YemiBandela YemSebenzini
EEA 4




38


<fn>DAC-NLS.UmnyangoWezabase(2).2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE

UMNYANGO WEZABASEBENZI

Inomboro:?????????. ILANGA:
???????..

UMTHETHO KA- 1993, WOKULILISWA NGOKULIMALA KANYE NAMALWELWE WEMSEBENZINI
(UmThetho oyinomboro 130 ka- 1993), NJENGOKUTJHUGULULWA KWAWO

UKWENGEZWA KWEPENTJHINI YENYANGA
Ngokuya kwesigaba 57(1) somThetho ka- 1993 (umThetho oyinomboro 130 ka- 1993) wokuLiliswa ngokuLimala kanye namaLwelwe wemSebenzini, uNgqongqotjhe wezabaSebenzi uhlose ukwengeza ipentjhini yenyanga ebhadelwa ngokuya kweengaba 39(1) (c) no (d) no 40(1)(a), (b), (c) no (d) zomThetho wokuLilisa abaSebenzi ka- 1941 (umThetho oyinomboro 30 ka 1941), nangokuya kweengaba 49(1)(a) no (54(1)(a), (b), (c) no (d) zomThetho ka- 1993 wokuLiliswa ngokuLimala namaLwelwe wemSebenzini (umThetho oyinomboro 130 ka- 1993), nge??..phesenti ngokuya kweengozi ezenzeka ngaphambi kwelanga langezi- 1 Matjhi 2002 kanye namalwelwe wemsebenzini ahlahlubwa ngaphambi kwelanga langezi- 1 Matjhi 2002, kusukela ngelanga langezi- 1 Apreli 2003.

Omunye nomunye umuntu othanda ukuveza imibonwakhe ngalamatjhuguluko ahlongozwako, akathumele leyo mibono etloliweko ku-Komitjhani yezokuLilisa, P O Box 955, Pretoria, 0001, lingakadluli ilanga langezi- 30 Novemba 2002.

M M S MDLADLANA
NGQONGQOTJHE WEZABASEBENZI



UMNYANGO WEZABASEBENZI

Inomboro:?????????. ILANGA:
???????..

UMTHETHO KA- 1993, WOKULILISWA NGOKULIMALA KANYE NAMALWELWE WEMSEBENZINI
(UmThetho oyinomboro 130 ka- 1993), NJENGOKUTJHUGULULWA KWAWO

AMATJHUGULUKO WETJHEDULI 4 YOMTHETHO OYINOMBORO 130 KA- 1993

UNgqongqotjhe wezabaSebenzi uhlose ukutjhugulula iTjheduli 4 yesigaba 55 somThetho ka- 1993 (umThetho oyinomboro 130 ka- 1993) wokuLiliswa ngokuLimala kanye namaLwelwe wemSebenzini, kusukela ngelanga langezi- 1 Apreli 2003.

ITJHEDULI 4
INDLELA YOKUBALA UKULILISWA LOKHO

(i)
(ii)
(iii)
(iv)
(v)
Iphuzu
Isigaba
Ihlobo nobungako bokukhubazeka
Ihlobo lembadelo
Indlela yokubala imbadelo
1.
47(1)(a)
Ukukhubazeka ngokuzeleko kwesikhatjhana
Ukubhadelwa kweenkhathi ezithileko
Ama- 75% wemali yomsebenzi abayirhola ngenyanga ngesikhathi sengozi, lokhu kuzakutjheja ubunengi bemali ema- R? ngenyanga.
2.
49(1)
Ukukhubazeka kwasafuthi okuma- 30%
Isamba semali
Imali ebirholwa msebenzi ngenyanga ngesikhathi sengozi ibuyelelwa kali- 15, ngetjhejo lokobana ubunengi bemali kanye nobuncani besililiso semali yama- R ???namaR???
3.
49(1)
Ukukhubazeka kwasafuthi okungaphasi kwama- 30%
Isamba semali
Imali efana nesamba semali ebalwe ngaphasi kwephuzu 2, ubungako besamba obukhambisana nokukhubala kwama- 30%.
4,
49(1)
Ukukhubala kwasafuthi okuma- 100%
Ipentjhini yenyanga
Ama- 75% wemali ebirholwa msebenzi ngesikhathi sokulimala, ngetjhejo lobunengi nobuncani besililiso samaR???.namaR??..
5.
49(1)
Ukukhubazeka kwasafuthi okungaphasi kwaka-100% kodwana ngaphezu kwaka- 30%
Ipentjhini yenyanga
Ipentjhini yenyanga efana nepentjhini ebalwe ngaphasi kwephuzu 4, enesilinganiso esifana nobungako bokukhubazeka kwasafuthi se- 100%
6.
54(1)(a)
Ukuhlongakala
Isamba semali
Ipentjhini yomsebenzi ebizakubhadelwa ngokuya kwephuzu 4 nangabe umsebenzi ubakhubele kwasafuthi ngokuzeleko, ibuyelelwa kabili
7.
54(1)(b)
Ukuhlongakala
Ipentjhini yenyanga
Ama- 40% wepentjhini yenyanga ebizakubhadelwa umsebenzi ngokuya kwephuzu 4, nangabe ubakhubele ngokuzeleko kwasafuthi
8.
54(1)(c)
Ukuhlongakala
Ipentjhini yenyanga
Ama- 20% wepentjhini yenyanga ebizakubhadelwa umsebenzi ngokuya kwephuzu 4 ,emntwaneni ngamunye, nangabe umsebenzi ubakhubele ngokuzeleko kwasafuthi
9.
54(1)(e)
Ukuhlongakala
Isamba semali
Iphesenti elithileko lemali enikelwako njengengcenye yama- R?.
10.
54(2)
Ukuhlongakala
Iindleko zokubulunga
Inani elamukelekako leendleko zokubulunga lesamba sobunengi bama- R-?? nanyana isambeso poro, kunye kwalokhu okubili okuzakuba ngokuphasi


Omunye nomunye umuntu othanda ukuveza imibonwakhe ngalamatjhuguluko ahlongozwako, akathumele leyo mibono etloliweko ku-Komitjhani yezokuLilisa, P O Box 955, Pretoria, 0001, lingakadluli ilanga langezi- 30 Novemba 2002.


M M S MDLADLANA
NGQONGQOTJHE WEZABASEBENZI


UMNYANGO WEZABASEBENZI

Inomboro:?????????. ILANGA:
???????..

UMTHETHO KA- 1993, WOKULILISWA NGOKULIMALA KANYE NAMALWELWE WEMSEBENZINI
(UmThetho oyinomboro 130 ka- 1993), NJENGOKUTJHUGULULWA KWAWO

UKWENGEZWA KWENANI ELIKHULU LOMRHOLO OKUBALELWA KILO IHLAHLUBO YOMBEREGI

Ngokuya kwesigaba 83(8) somThetho ka- 1993 (umThetho oyinomboro 130 ka- 1993) wokuLiliswa ngokuLimala kanye namaLwelwe wemSebenzini, mina Ngqongqotjhe wezabaSebenzi, ngibeka imali ema- R ngonyaka njengobunengi bemali engarholwa kusukela ngomhla ka 1 Apreli 2003.


NGQONGQOTJHE WEZABASEBENZI


UMNYANGO WEZABASEBENZI

Inomboro:?????????. ILANGA:??????????


UMTHETHO KA- 1993, WOKULILISWA NGOKULIMALA KANYE NAMALWELWE WEMSEBENZINI
(UmThetho oyinomboro 130 ka- 1993), NJENGOKUTJHUGULULWA KWAWO

UKWENGEZWA KWEMALI YEPENTJHINI YENYANGA

Ngokuya kwesigaba 57(1) somThetho ka- 1993 (umThetho oyinomboro 130 ka- 1993) wokuLiliswa ngokuLimala kanye namaLwelwe wemSebenzini, mina Ngqongqotjhe wezabaSebenzi, ngibeka ukukhutjhulwa emalini yepentjhini yenyanga ebhadelwa ngokuya kwesigaba 39(1) (c) no (d) no 40(1)(a), (b), (c) no (d) zomThetho wokuLilisa abaSebenzi ka- 1941 (umThetho oyinomboro 30 ka 1941), nangokuya kweengaba 49(1)(a) no (54(1)(a), (b), (c) no (d) zomThetho ka- 1993 wokuLiliswa ngokuLimala namaLwelwe wemSebenzini (umThetho oyinomboro 130 ka- 1993), nge??..phesenti manqophana neengozi ezenzeka ngaphambi kwelanga langezi- 1 Matjhi 2002 kanye namalwelwe wemsebenzini ahlahlubwa ngaphambi kwelanga langezi- 1 Matjhi 2002, kusukela ngelanga langezi- 1 Apreli 2003.

M M S MDLADLANA
NGQONGQOTJHE WEZABASEBENZI


UMNYANGO WEZABASEBENZI

Inomboro:?????????. ILANGA:??????????

UMTHETHO KA- 1993, WOKULILISWA NGOKULIMALA KANYE NAMALWELWE WEMSEBENZINI
(UmThetho oyinomboro 130 ka- 1993), NJENGOKUTJHUGULULWA KWAWO


AMATJHUGULUKO WETJHEDULI 4 YOMTHETHO OYINOMBORO 130 KA- 1993

Ngokuya kwesigaba 55 somThetho ka- 1993 (umThetho oyinomboro 130 ka- 1993) wokuLiliswa ngokuLimala kanye namaLwelwe wemSebenzini, mina Membathisi Mphumzi Mdladlana, onguNgqongqotjhe wezabaSebenzi, ngenza amatjhuguluko lapha kuTjheduli 4 bona kufundeka ngendlela elandelako, kusukela ngomhla ka 1 Apreli 2003.



i
i 36NDE02010:END-ND:LAB
??

??

??

??




2


<fn>DAC-NLS.UmnyangoWezabase(3).2007-05-18.nr.txt</fn>
UMNYANGO WEZABASEBENZI

UMTHETHO 85 KA-1993 WEZAMAPHILO NOKUPHEPHA EMSEBENZINI
ISIBAWO SOKWAMUKELWA EENHLAHLUBWENI


UNobhala
IKomitjhini YabaHlahlubi GCWALISA KUHLE KUBONAKALE
Private Bag X117
PRETORIA
0001

Ngokomthetholawulo 2(5) ka-1990 wemiThetholawulo emalungana nesiTifikedi seKghono, lapha ngithanda ukwenza isibawo sokwamukelwa eenhlahlubweni zesiTifikedi seKghono njengo*Sonjinjiyera WokuKheniga /uSonjiniyera wezeGezi neChwephetjhe [ i-Mechanical / Electrotechnical Engineer ] ( Emafemini ).

1. Isibongo (ngamagabhadlhela ) : ___________________________________________________

2. Amabizo (ngamagabhadlhela) : __________________________________________________

___________________________________________________________________________

3. I-adresi Yokuposa: __________________________________________________________

____________________________________________ Ikhowudi: _________________________

4. Ideyithi Nendawo Yamabeletho: ____________________________________________________

5. Inomboro YeBhugwana (Inomboro Yephemithi Yokuthuthela Kilelilizwe): _________________________________________

6. Inomboro Yefowuni.: (Ekhaya) _____________________________ (Emsebenzini) _______________________

Isibawesi ngisiphekelela neencwadi zami zobunjiniyera, ezifakazelwe nguKomitjhinari weemFungo ukuba makhophi wamambala agadangiswe ngeencwadi zamambala zaleziimfundo. Ngenzasapha-ke ngirhemise imitlolo efunekako le :

1.	1.1	Ikhophi efakazelweko yeziQu zami ze-B.Sc ku-*Mechanical/Electrical Engineering.
1.2	Amakhophi afakazelweko wezinye iziqu / iintifikedi / amadiploma.

2.	2.1	Ubufakazi obufakazelweko bokuqedwa kweemfundo ze-aprentisi.
2.2	Incwadi yokuziphatha kuhle ebuya nefakazelwe ngomtlikitlo womqhatjhi.
2.3	Amarekkhodi womsebenzi ahlathulula loke ilwazi lokusebenza ngokweza esele nginalo ekulungiseni nekusebenzeni ngemitjhini nangemitjhini yegezi bekube khathesi, afakazelwe mtlikitlo womqhatjhami / wabaqhatjhi bami.
2.4	Ikhophi efakazelweko yekhasi lokuthoma lebhugwanami.
2.5	Ikhophi efakazelweko yobufakazi bokurejistara ne -?ECSA?.
2.6	Ikhophi efakazelweko yesifikedi semayini.

OKUQAKATHEKILEKO: Iincwadi zefundo ezitholakele emazweni wangaphandle kufuze zihlolwe mNyango wezeFundo, Private Bag X110 PRETORIA, 0001.



______
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO IDEYITHI





IINTEMBU ZE-SEWULA AFRIKA ZOMTHELO EZINGAKAKHANSELWA ZEMALI EYI-R130. 00






* Sula lokho okungakafaneli.




PK-f:\comision\otherinfo\applicfo.doc

<fn>DAC-NLS.UmnyangoWezabasebenz.2007-05-18.nr.txt</fn>
UmNyango WezabaSebenzi
(emblem as on the 1st page of English text )
ERiphabhligi YeSewula Afrika

( Picture as on page 1 of English text )

Abasebenzi bamahlathi nabaqhatjhi babo ekufuze bakwazi ngobuncani bemirholo kunye nangobujamo bezinto bokusebenza

( Insert picture as on page 2 of English text )

* UmNyango wezabaSebenzi sewubethe umthetho omutjha olawula umsebenzi eKorweni yezamaHlathi.
* Umthetho lo ubizwa ngokuthi kuBekwa komKhawulo eKorweni yezamaHlathi ( ukuBekwa komKhawulo weKoro 12 ), kanti-ke uthome ukusebenza ngomhlaka 1 ku-Apreli ka-2006.
* Ukusukela ngomhlaka 1 kuApreli ka-2006 abaqhatjhi kufuze babhadale abasebenzi babo ubuncani bomrholo obubekiweko, nakuthiwa abasebenzabo barhola imali encani khulu.
* Umtlolo lo uveza eminye yemibandela engeqakatheke khulu ekuBekweni kwemiKhawulo yeKoro.
* Ikhophi yokuBekwa Komkhawulo weKoro iyatholakala ebaGadangisini bomBuso namkha emNyangweni wezabaSebenzi.

Yini Umnqopho Wokubekwa Komkhawulo Wekoro ?

UkuBekwa komKhawulo weKoro kubeka imibandela yokusebenza ebasebenzini bamahlathi nabanye abasebenzi eKorweni yezamaHlathi, njengema-awa wokusebenza, ilifu, imininingwana yokusebenza kunye nokulisiswa umsebenzi / ukukhutjhwa emsebenzini. Kubuye godu kubeke nobuncani bomrholo abaqhatjhi ekufuze bawurholele abasebenzi babo.

Bobani Ababaliweko Lapha?

Batjali bamahlathi abatjalela ukuthengisa; abatjali bamahlathi abasasikimako; abosokontraga la isikhathi esinengi sisetjenziselwa khona imisebenzi yamahlathi; umsebenzi wokuthutha eKorweni yamaHlathi; umsebenzi wekhwitjhini / wengadini oqhatjhwe emzini owakhe esimini yemithi; ugadi oqhatjhelwe ukugada isimu yemithi, kodwa ongakaqhatjhwa yikhamphani yabogadi yangeqadi.

( Insert picture as on page 3 of English text ).




Ngubani Ongakabalwa Lapha?

Baqhatjhi abalimako abamivango; amahlathi womphakathi; amahlathi wokubabalelwa kwemvelo; nanyana ngubani osebenza umsebenzi wezamahlathi ongaphasi kenye ikoro yokubekwa kwemikhawulo namkha ongaphasi kwesivumelwana somkhandlu wabasebenzi, ngokwemibandela yomThetho ka-1965 wezobuDlelwana bezabaSebenzi, njengezokuthutha nje ezingaphasi komKhandlu wezokuKhulumiselana abaSebenzi bezokuThutha, kunye nayo yoke imisebenzi yokusetjenzwa kwegodo esezingeni lokuthoma nesezingeni lesibili, sekubalwa nekoro yesenzimaphepha ( yephalphu ), nekoro yamaphepha ngokwayo, njll.

Ubuncani Bomrholo

Uthini Umthetho Ngemirholo?

Umthetho uthi boke abasebenzi bamahlathi kufuze babhadalwe ubuncani bakhona umrholo njengobanyana utjengiswe eThebulini 1.

IThebuli 1: Ubuncani Bomrholo

Isikhathi Umrholo

Ngenyanga R836.00
Ngeveke R192.93
Nge-awa R4.28

Boke Abasebenzi Bamahlathi Bazakurhola Ngokufana na?

Boke abasebenzi bamahlathi kufuze barhole ubuncani bomrholo oseThebulini 1. Nokho-ke, abasebenzi bamahlathi abarhola imali edlula le ebekwe njengnobuncani bomrholo bazasolo barhola wona umrholwabo ophezulu loyo, angeze wehliswe.

Ubuncani Bomrholo Wabasebenzi Abangaphasi Kweminyaka Yobudala Eli-18

Umqhatjhi kufuze arholele umsebenzi wamahlathi weminyaka engaphasi keli-15 namkha omdala kinalokho, kodwa godu ongaphasi kweminyaka eli-18, begodu osebenza ama-awa ama-35 ngeveke namkha isikhathi esingaphasi kwaleso, ubuncani bakhona imali ebhadalwa nge-awa, etjhiwo eThebulini 1.





Ukukhutjhulwa Komrholo Ngomnyaka

Ngemva komnyaka munye leKoro yokuBekwa komKhawulo ithomile ukusebenza, imirholo yakhona izakukhuphuka nge-Consumer Price Index +2%.

Umsebenzi Wokuthunywa

Umqhatjhi kunye nomsebenzi wamahlathi bangavumelana ngencwadi ( bangenza isivumelwana esitloliweko ) ukuthi umsebenzi wamahlathi uzakunande enza umsebenzi wokuthunywa. Umqhatjhi kufuze abhadale umsebenzi wamahlathi oqhatjhelwe ukwenza umsebenzi wokuthunywa umrholo ongasi ngaphasi kwenani lobuncani bomrholo elibekiweko, kunye neenlinganiso ezisebenza ehlelweni elinje.

Okungakavunyelwa Malungana Nomrholo / Nembadalo

Akunamqhatjhi ongagodla umrholo womsebenzi wamahlathi namkha ongafuna bona umsebenzi wamahlathi abhadale umqhatjhi namkha abhadale nanyana ngubani :
* ngokumqhatjha kwakhe namkha ukumthwasisa kwakhe umsebenzi wamahlathi loyo
* ngokunikelwa kwakhe iinsetjenziswa zokusebenza namkha amathulusi
* ngokunikela kwakhke nanyana yini efunekako ukuqinisekisa bona kuzaliseka iimfuneko zamaphilo nokuphepha.

Imali Edoswako

Umqhatjhi angadosela umsebenzi imali kwaphela nakube kuneenzathu ezibekwa yiKoro yokuBekwa komKhawulo. Nanyana kwenzeka lokho, abasebenzi bamahlathi kufuze bakuvumele ngencwadi ( ngokutloliweko ) ukudoswa kwemalokho.

* Imali edoswako akukafaneli bona idlule i-10% lomrholo womsebenzi wamahlathi nayidoselwa indawo yokuhlala la umsebenzi loyo ahlala khona.
* Imali edoswako akukafaneli bona idlule i-10% lomrholo womsebenzi wamahlathi nakube imali leyo idoselwa ukudla okuphiwa umsebenzi lo.
* La kunabasebenzi bamahlathi ababili abahlala ndawonye, imali engephezulu khulu umqhatjhi angayidosela boke abasebenzi bamahlathi abahlala lapho sebaphelele ima-25% wobuncani bomrholo obhadalwa umsebenzi wamahlathi ngamunye. Ngamanye amagama, nakube abasebenzi bamahlathi abahlanu bahlala ndawonye, imali engephezulu khulu engadoswa emuntwini ngamunye kilaba abahlanu izakuba yi-5%.




Imali Edoselwa Indlu Ingadoswa Kwaphela Nakube Indlu leyo Izalisa Iimfuneko Ezilandelako Nanzi :

* Indlu leyo ifulelwe, amafulelo wakhona alungile begodu ayinetheli.
* Indlu leyo inamafesdiri wamarhalasi avulekako.
* Inamanzi ngaphakathi, namkha ibe namanzi eduze nakube angaphandle, angabi sebangeni elidlula i-100 lamamitha ukusuka endlini leyo.
* Inegezi nakube igezi ikhona endaweni la kusetjenzelwa esimini yamahlathi.
* Kube nethoyilethe esebenza ngamanzi, nayingekho ngekhaya ibe seduze nendlu leyo.
* Indlu leyo akukafanelil bona ibe ngaphasi kwe-30 skwere-mitha ngobukhulu.


Ezinye Iimali Ezidoswako

Abasebenzi bamahlathi banesibopho sokwelusa ipahla yabaqhatjhi babo. Ipahla ingaba mitjhini namkha ibe nanyana ngisiphi isisetjenziswa esisetjenziswa msebenzi wamahlathi nakasemsebenzini.

Nakube abasebenzi bamahlathi bamadlabha ekweluseni ipahlabo, umqhatjhi angabadosela imali emrholweni ngokonakala namkha ngokulahleka kwepahla leyo. Nokho-ke umqhatjhi kufuze bona:
* alandele ikambiso elungileko nakenza lokho.
* anikele umsebenzi wamahlathi ithuba lokutjengisa bona kubayini kufuze bona idoswe imali afuna ukuyidosa leyo.
* aqinisekise bona imali edoswako ayidluli iindleko zomonakalo owenzekileko namkha zepahla elahlekileko.
* aqinisekise bona imali edoswako ayidluli ikota yomrholo womsebenzi wamahlathi odoselwako loyo.

Imibandela Yokusebenza

Amalungelo neembopho zabaqhatjhi nabasebenzi bamahlathi eKorweni yezamaHlathi kubekwe ngendlela yokuthi kulinga ukuqalelela iinrhuluphelo zazo zombili iinqhemezi.

Umsebenzi Wamahlathi Kufuze Asebenze Ama-awa Amangaki Ngeveke?

* Ama-awa ama-45 ngeveke.
* Ama-awa ali-9 ngelanga linye, nakube umsebenzi loyo usebenza amalanga ama-5 namkha angaphasi kwalawo ngeveke? ; namkha
* Ama-awa a-8 ngelanga nakube umsebenzi loyo usebenza amalanga angaphezulu kama-5 ngeveke.

I-owuvathayimu

* Ingasetjenzwa kwaphela ngokuvumelana.
* Umsebenzi akakwazi ukusebenza i-owuvathayimu engaphezulu kwama-awa ali-15 ngeveke.
* Umsebenzi akakwazi ukusebenza i-owuvathayimu engaphezulu kwama-awa ali-12, sekubalwa ne-owuvathayimu kunanyana ngiliphi ilanga.


? Njengoba umsebenzi wamahlathi angakafaneli ukusebenza isikhathi esingaphezulu kwama-awa ajayelekileko ama-45 ngeveke nje, singalinganisa ngokuthi umsebenzi wamahlathi osebenza i-10 lama-awa ngamalanga a-4, akakwazi ukusebenza isikhathi esidlula ama-awa a-8 ngelanga lesihlanu.


Ukubhadalwa Kwe-owuvathayimu

* I-owuvathayimu kufuze ibhadalwe ngokubuyelela umrholo womsebenzi kayi-1? phezu kwe-owuvathayimu umsebenzi ayisebenzileko.
* Ngesivumelwana umqhatjhi angabhadala umsebenzi wamahlathi imali engasi ngaphasi komrholo ojayelekileko we-owuvathayimu esetjenziweko abese unikela umsebenzi loyo isikhathi sokuphumula esima-30 wemizuzu ubuncani bakhona, kelinye nelinye i-awa alisebenzileko; namkha
* Anikele umsebenzi wamahlathi ubuncani bakhona ama-90 wemizuzu wesikhathi sokuphumula kelinye nelinye i-awa alisebenzileko.
* Isikhathi sokuphumula esibhadalwako kufuze bona umsebenzi anikelwe sona kungakapheli inyanga akulungele ukuthola isikhatheso; nokho-ke isivumelwana esitloliweko esingenziwa singelula isikhathesi siyokuba ziinyanga ezili-12.


Iveke Yomsebenzi Erhunyeziweko

Isivumelwana esitloliweko singafuna namkha sivumele umsebenzi wamahlathi ukusebenza isikhathi esingabe sifike ema-aweni ali-12 ngelanga, sekubalwe neenkhathi zokudla, ngaphandle kokubhadalwa i-owuvathayimu.

Isivumelwana Angeze Sifune Namkha Sivumele Umsebenzi Wamahlathi Ukusebenza:

* Ama-awa ajayelekileko angaphezulu kwama-45 ngeveke
* Ama-awa angaphezu kwe-10 we-owuvathayimu ngeveke; namkha
* Ama-awa angaphezulu kwamalanga ama-5 ngeveke.


Ukusebenza NgaboSonto

Imbadalo Yokusebenza NgaboSonto

IThebuli 2 : Imbadalo Yokusebenza NgaboSonto

Isikhathi Esisetjenzwe NgoSonto Imbadalo

I-awa linye namkha ngaphasi Umrholo we-awa linye ubuyelelwa kabili

Ngaphezu kwe-awa kodwa hayi ngaphezu kwama-awa ama-2. Umrholo ubuyelelwa kabili
Ngesikhathi esisetjenziweko.
Ngaphezulu kwama-awa ama-2 kodwa hayi ngaphezu kwama-awa Umrholo welanga.
ama-5.

Ngaphezulu kwama-awa ama-5. Okungaphezulu komrholo
Obuyelelwe kabili phezu
Kwesikhathi esisetjenziweko
( ngaphandle kwe-owuvathayimu)
Namkha umrholo welanga
Obuyelelwe kabili.



Amaholideyi

* Abasebenzi bamahlathi bangasebenza ngeholideyi kwaphela nakube kuvunyelwenwe ngalokho.
* Nakube iholideyi ingelanga umsebenzi wamahlathi avame ukusebenza ngalo, umqhatjhi kufuze ambhadale umsebenzi loyo nanyana angekho emsebenzini, ubuncani bakhona ambhadale imalakhe ejayelekileko mhlanokho.
* Umsebenzi wamahlathi osebenza ngeholideyi engelanga ebevele kufuze asebenze ngalo ( avame ukusebenza ngalo), kufuze bona ubuncani bakhona abhadalwe ngokubuyelelwe kabili.
* Nakube umsebenzi wamahlathi usebenza ngeholideyi engelanga angasebenzi ngalo, umqhatjhi kufuze ambhadale imali elingana nemali ayithola ngelanga; ukudlula lapho ambhadale nemali yokusebenza mhlanokho, nanyana ibalwe yalinganiswa nesikhathi asisebenzileko nanyana ibalwe ngenye indlela kulungile.
* Imali umsebenzi wamahlathi ayisebenzele ngeholideyi umqhatjhi kufuze ambhadale yona ngelanga lomrholo elijayelekileko.

Ukusebenza Ebusuku

* ?Ukusebenza ebusuku? kutjho ukusebenza ngemva kwe-awa lesi-6 ntambama nangaphambi kwe-awa lesi-6 ngakusasa ekuseni.
* Umsebenzi angasebenza ebusuku kwaphela nakuvunyelwenweko ngalokho.
* Ukusebenza ebusuku kufuze kubhadalwe ubuncani bakhona nge-10% lomrholo welanga ojayelekileko.
* Abaqhatjhi kufuze bona bazise abasebenzi bamahlathi abavamise ukusebenza ebusuku ngengozi ekhambisana nakho ukusebenza ebusuku, babazise godu nangamalungelwabo abasebenzaba wokuyozihlolisa kwadorhodera, kodwana iindleko zokuhlolwa kwabo zibhadalwe mqhatjhi.

Ukulindelwa Ukubizwa Emsebenzini Nanyana Kukunini ( i-standby )

Umqhatjhi kufuze abhadale umsebenzi wamahlathi olindele ukubizwa emsebenzini nanyana kukunini nakufunekako imali yesibonelelo ubuncani bakhona eli-10% womrholo welanga ojayelekileko womsebenzi loyo.


Iinkhathi Zokudla

* Kesinye nesinye isiqhenyana sama-awa amahlanu umsebenzi wamahlathi asebenze ngaphandle kokuqintelisa, umqhatjhi kufuze bona amnikele isikhathi sokudla esili-awa, ubuncani bakhona, ngaphandle kokuqinteliswa.
* Umsebenzi kufuze bona abhadalelwe isikhathi afuneka ngaso emsebenzini.
* Umsebenzi nomqhatjhi bangavumelana ngokutloliweko bona isikhathi somsebenzi sokudla sehliswe, kodwa nanyana sehliswa, akukafaneli bona sehle besibe ngaphasi kwemizuzu ema-30; namkha
* Kungavunyelwana bona umsebenzi wamahlathi osebenza isikhathi esingaphasi kwama-awa ama-6 ngelanga angasasithola isikhathi sokudla.

Isikhathi Sokudla

Umqhatjhi Kufuze Bona Anikele Umsebenzi Wamahlathi :

* Isikhathi sokuphumula esima-awa ali-12 ngokulandelana ubuncani bakhona, hlangnana nesikhathi sokutjhayisa nesikhathi sokungena emsebenzini ngakusasa.
* Isikhathi sokuphumula esehliswe sayokuba ngaphasi kwe-10 lama-awa nakube umsebenzi uhlala emsebenzini begodu nesikhathi sakhe sokudla sihlanganisa ama-awa ama-3 ubuncani bakhona. Nakho lokhu-ke kufuze kwenziwe ngesivumelwana esitloliweko.
* Isikhathi sokuphumula ngeveke esima-awa ama-36 ngokulandelana ubuncani bakhona, ekufuze bona sibale noSonto, ngaphandle-ke kokuthi kuvunyelwenwe ngenye indlela ehlukileko.
* Isivumelwana esitloliweko esinganikela nesikhathi sokuphumula esima-awa ama-60 ngokulandelana ubuncani bakhona qho ngeveke yesibili namkha kwehliswe isikhathi sokuphumula ngeveke somsebenzi wamahlathi ngesikhathi esingabe sifike ema-aweni a-8 kunanyana ngiyiphi iveke nakube isikhathi sokuphumula evekeni elandelako selulwe ngokulingana.


Ilifu

( Insert picture as on page 10 of English text ).



Mhlobobani Welifu Umsebenzi Wamahlathi Afuze Ukuyithola?

Kunemihlobo emine yamalifu umsebenzi wamahlathi awatholako: ilifu yomnyaka, ilifu yamagulo, ilifu yeendaba zomkhaya kunye nelifu yembeleko.


Ilifu Yomnyaka

Mangaki Amalanga Welifu Abasebenzi Bamahlathi Ekufuze Bawathole?

Abasebenzi bamahlathi bafuze bathole ilifu yeemveke ezi-3 ngomnyaka.

Kwenzekani-ke Nakube Iholideyi Iwela Ngaphakathi Kwelifu Yomuntu Yomnyaka?

Kufuze umsebenzi loyo angezelelelwe ngelinye ilanga elibhadalelwako.

Ilifu Yamagulo

Yini Okuqakathekileko Ekufuze Kutjhejwe Malungana Nelifu Yamagulo?

Umzombe welifu yamagulo uziinyanga ezima-36 ngokubalelwa phezu kwenani lamalanga asetjenzwe msebenzi ngesikhathi esiziimveke ezi-6.

Isibonelo:

Umsebenzi wamahlathi usebenza amalanga ama-5 ngeveke.
Amalanga welifu yamagulo ngomzombe ngamunye aba yi-5x6 ( inani leemveke ) = 30 wamalanga ngomzombe weminyaka emithathu.

Tjheja:

Umqhatjhi angabawa incwadi kadorhodera nakube umsebenzi bekangekho emsebenzini isikhathi esidlula amalanga amabili ngokulandelana, namkha nakube bekangekho emsebenzini kabili ngeemveke ezi-8.

Ilifu Yeendaba Zomkhaya

Yini Ilifu Yeendaba Zomkhaya?

Yilifu enikelelwa ukutjheja iindaba zomkhaya.

Ngubani Olungele Ukuthola Lomhlobo Welifu?

Basebenzi bamahlathi esele basebenze umqhatjhi munye isikhathi esidlula iinyanga ezi-4; abasebenza ubuncani bakhona amalanga ama-4 ngeveke emqhatjhini loyo bavumeleke ukuthola ilifu yeendaba zomkhaya yamalanga ama-3 ngomnyaka.

Uthathwa Nini-ke Lomhlobo Welifu?

Lomhlobo welifu ungathathwa nakubelethwa umntwana, nakugula umntwana namkha nakubhujiweko; abantu abavumeleke ukuthathelwa ilifu yeendaba zomkhaya nababhubhileko ngukosikazi namkha indoda yomuntu, umbelethi, ugogo namkha umkhulu, umntwana, isizukululwani, umfowabo lomuntu namkha udadwabo lomuntu.

Ilifu Yembeleko

Ngiziphi Iindaba Eziqakathekileko Eziphathelene Nelifu Yembeleko?

* Ilifu yembeleko ithatha iinyanga ezi-4, ezithoma sekusele iimveke ezi-4 ngaphambi kwelanga ekulindelwe bona umuntu osebantwini akhululeke ngalo.
* Umsebenzi wamahlathi omumutnu wesifazi angabuyela emsebenzini kwaphela ngemva kobana sekudlule iimveke ezi-6 ngemva kokuthola umntwana, ngaphandle-ke kobanyana udorhodere afakazele bona umsebenzi loyo angabuyela emsebenzini ngesinye isikhathi esihlukileko kilesi.

Tjheja:
La kukghonakala khona, inothisi yelifu kunye nedeyithi yokubuyela emsebenzini kufuze bona kunikelwe ngaphambi kokuthoma kwelifu.

Ukwalelwa Kokusetjenziswa Kwabantwana Kunye Nomsebenzi Okatelelweko

* Akunamuntu ovunyelwe ukuqhatjha umntwana ongaphasi kweminyaka yobudala eli-15 eKorweni yezamaHlathi.
* Akunamuntu ovunyelwe ukuqhatjha umntwana nanyana kukuyiphi iKoro yezamaHlathi nakube umsebenzi aqhatjhelwa wona awukayifaneli iminyaka yomntwana loyo; namkha nakube umsebenzi aqhatjhelwa wona umntwana loyo umbeka engozini, uliya ifundwakhe, ukhisimeza ipilwakhe yemzimbeni namkha yengqondweni namkha yemmoyeni, namkha uliya indima yokukhula nokuthuthuka kwakhe ngobuntu bakhe namkha ngokuphilisana kwakhe kuhle nomphakathi.
* Umqhatjhi kufuze bona isikhathi esiminyaka emi-3 ahlale abeke irekhodi lebizo, nedeyithi yokubelethwa kunye ne-adresi yomunye nomunye umsebenzi wamahlathi weminyaka yobudala engaphasi ke-18 osebenza namkha obekasebenza kuye.



Ukuphela Komsebenzi

Kuragwa Njani Ukupheliswa Komsebenzi ?

* Umqhatjhi namkha umsebenzi wamahlathi angayiqeda ikontraga yomsebenzi.
* Nakube umsebenzi wamahlathi usebenze iinyanga ezi-6 namkha isikhathi esifitjhani kinalokho, kufuze bona asebenze inothisi yeveke nakalisa umsebenzi.
* Nakube umsebenzi wamahlathi usebenze isikhathi esingaphezulu kweenyanga ezi-6 kodwa esingadluliko emnyakeni, kufuze asebenze inothisi yeemveke ezi-2.
* Nakube umsebenzi wamahlathi usebenze umnyaka namkha ngaphezu kwalokho, kufuze bona asebenze inothisi yeemveke ezi-4.

Tjheja:
Inothisi kufuze bona yenziwe ngencwadi ( itlolwe ), ngaphandle kwalokhuya nayinikelwa msebenzi ongakwaziko ukutlola.
* Umqhatjhi akakwazi ukunikela inothisi ngesikhathi selifu namkha ayivumele ikhambe ngasikhathi sinye nelifu, ngaphandle kwelifu yokugula.
* Inothisi ingajanyiselelwa ngembadalo, kwaphela nakube imbadalo leyo izakulingana nesikhathi senothisi.

Imbadalo Nakupheliswa / Nakuphela Umsebenzi

* Nakube umqhatjhi nguye oqeda umsebenzi / okhupha umsebenzi emsebenzini ngenca yeemfuneko zomsebenzi, umsebenzi okhutjhwa emsebenzini loyo kufuze bona abhadalwe imali yokuthokozwa emsebenzini elingana nomrholo weveke komunye nomunye umnyaka umsebenzi awusebenzileko, hlangana nezinye iimbadalo ekufuze abhadalwe zona.
* Nokho-ke umsebenzi wamahlathi akunamali yokuthokozwa emsebenzini ayitholako nakube uzithokozela yena ngokwakhe emsebenzini.

Ekuphelisweni Komsebenzi Umqhatjhi Kufuze Abhadale

* Zoke iimali ekufuze zibhadalwe umsebenzi.
* Ilifu yomnyaka esele ihlanganisiwe.
* Isikhathi sokuphumula umsebenzi abekangakasitholi.

Isitifikedi Somsebenzi

Umqhatjhi kufuze anikele umsebenzi wamahlathi isitifikedi somsebenzi umsebenzi loyo nakaphuma/nakalisa emsebenzini.

Nakhu Ekufuze Kuvele Esitifikedini Somsebenzi:

* Ibizo elipheleleko lomsebenzi wamahlathi
* Ibizo ne-adresi yomqhatjhi
* Ideyithi umsebenzi wamahlathi athoma ngayo ukusebenza
* Ideyithi umsebenzi wamahlathi agcine ngayo ukusebenza
* Ihlathululo yomsebenzi abekawenza
* Nanyana yini akhe athwasiselwa khona umsebenzi
* Umrholo awutholileko
* Isizathu sokuphuma/sokulisa emsebenzini ( nakube umsebenzi ngokwakhe uyafuna bona sitjhiwo isizathweso ).



Amarekhodi

Ngimaphi Amarekhodi Ekufuze Abekwe?

* Umqhatjhi kufuze bona anikele umsebenzi wamahlathi isitlankana somrholo kunye nemininingwana etloliweko yomsebenzi.
* Amarejista wokuya komsebenzi emsebenzini kufuze abekwe/abulungwe, ngaphandle kobanyana kube nesivumelwano esihlukileko kilokhu.

Isitlankana Somrholo

Omunye nomunye umsebenzi eKorweni yezamaHlathi kufuze bona athole isitlankana somrholo. Amakhophi weentlankana zomrholo kufuze bona abekwe iminyaka emi-3, njengoba phela azakuba bufakazi bokuthi umqhatjhi uyizalise yoke imibandela yeemali efunwa mthetho.

Imininingwana Elandelako Le Kufuze Bona Ivele Esitlankaneni Somrholo:

* Ibizo lomqhatjhi ne-adresi
* Ibizo lomsebenzi wamahlathi nomsebenzi awenzako
* Imali umsebenzi ayirholako, i-owuvathayimu kunye nemali yesibonelelo
* Isikhathi umsebenzi asirholeleko
* Inani lama-awa ajayelekileko asetjenzwe msebenzi wamahlathi ngesikhatheso
* Inani lama-awa we-owuvathayimu asetjenzwe msebenzi wamahlathi ngesikhatheso
* Inani lama-awa asetjenzwe msebenzi wamahlathi ngeholideyi namkha ngoSonto
* Umrholo opheleleko womsebenzi wamahlathi ngesikhatheso
* Imininingwana yenye imbadalo umsebenzi wamahlathi abhadelwe yona emsebenzinakhe
* Imininingwana yeemali ezidoswe emrholwenakhe umsebenzi
* Inomboro umqhatjhi arejistare ngayo esiKhwameni sokuTlhoga umSebenzi ( i-UIF) kunye nemali ephoselwe mqhatjhi esiKhwamenesi
* Inani lemali mbala abhadelwe yona umsebenzi.

Tjheja :
* Abaqhatjhi kufuze babeke amakhophi weentlankana zomrholo iminyaka emi-3
* Amarejista wokuya komsebenzi emsebenzini kufuze abekwe, ngaphandle kobanyana kuvunyelwanwe ngenye indlela ehlukileko.

Eminye Imibandela Evamileko

Ukugcinwa KweKoro Kwemibandela Yokubekwa Kwemikhawulo.

Omunye nomunye umqhatjhi obotjhwa mibandela yaleKoro yokuBekwa kwemiKhawulo kufuze bona abeke ikhophi yeKoro yokuBekwa kwemiKhawulo namkha abeke isirhunyezo esisemthethweni, esizakutholakala emsebenzini la umsebenzi azakukghona khona ukusithola nasifunekako.

( Insert picture as on page 15 of English text ).

Imibuzo ingathunyelwa ku:

Department of Labour : Head Office
Employment Standards
Private Bag X117
Pretoria 0001
Ifowuni : (012) 309 4885/4489/4046
Ifeksi: (012) 309 4709

Ama-Ofisi WamaPhrovinsi WomNyango WezabaSebenzi

Eastern Cape
East London Ifowuni: (043) 701 3000
Free State
Bloemfontein Ifowuni:( 051) 505 6200
Gauteng North
Pretoria Ifowuni:( 012) 309 5000
Gauteng South
Johannesburg Ifowuni ( 011) 497 3222
KwaZulu-Natl
Durban Ifowuni ( 031) 336 2000
Limpopo
Polokwane Ifowuni (015) 290 1744
Mpumalanga
Witbank Ifowuni (013) 655 8700
North West
Mafikeng Ifowuni (018) 387 1800
Northern Cape
Kimberley Ifowuni (053) 838 1500
Western Cape
Cape Town Ifowuni (021) 441 8000

AmaZiko WezabaSebenzi WomNyango WezabaSebenzi

Eastern Cape

Aliwal North Ifowuni: (051) 633 2633
Butterworth Ifowuni: (047) 491 0490
Cradock Ifowuni: (048) 881 3010
East London Ifowuni: (043) 702 7500
Fort Beaufort Ifowuni: (046) 645 4686
Graaf-Reinet Ifowuni: (049) 892 2142
Grahamstown Ifowuni: (046) 622 2104
King William?s Town Ifowuni: (043) 642 3401
Lusikisiki Ifowuni: (039) 253 1996
Maclear Ifowuni: (045) 932 1424
Mdantsane Ifowuni: (043) 761 3151
Port Elizabeth Ifowuni: (041) 506 5000
Queenstown Ifowuni: (045) 807 5400
Uitenhage Ifowuni: (041)992 4627
Umtata Ifowuni: (047) 501 5600

Free State

Bethlehem Ifowuni: (058) 303 5293
Bloemfontein Ifowuni: (051) 505 6201
Ficksburg Ifowuni: (051) 933 2299
Harrismith Ifowuni: (058) 623 2977
Kroonstad Ifowuni: (056) 212 4471
Parys Ifowuni: (056) 811 3043
Petrusburg Ifowuni: (053) 574 0932
Phuthaditjhaba Ifowuni: (058) 713 0373
Sasolburg Ifowuni: (016) 970 3200
Thaba Nchu Ifowuni: (051) 873 2004
Welkom Ifowuni: (057) 391 0200
Zastron Ifowuni: (051) 673 1471

Gauteng North

Atteredgeville Ifowuni: (012) 386 5116
Bronkhortspruit Ifowuni: (013) 932 0197
Ga-Rankuwa Ifowuni: (012) 702 4525
Krugersdorp Ifowuni: (011) 955 4420
Mamelodi Ifowuni: (012) 805 5090
Pretoria Ifowuni: (012) 309 5050
Randfontein Ifowuni: (011) 693 3618
Soshanguve Ifowuni: (012) 799 7395
Themba Ifowuni: (012) 717 9500

Gauteng South

Alberton Ifowuni: (011) 861 6130
Benoni Ifowuni: (011) 747 9601
Boksburg Ifowuni: (011) 898 3340
Brakpan Ifowuni: (011) 744 9000
Carltonville Ifowuni: (018) 788 3281
Germiston Ifowuni: (011) 345 6300
Johannesburg Ifowuni: (011) 497 3163
Kempton Park Ifowuni: (011) 975 9301
Nigel Ifowuni: (011) 814 7095
Randburg Ifowuni: (011) 781 8144
Roodepoort Ifowuni: (011) 766 2000
Sandton Ifowuni: (011) 444 7631
Sebokeng Ifowuni: (016) 988 2626
Soweto Ifowuni: (011) 939 1200
Springs Ifowuni: (011) 365 3700
Vanderbijlpark Ifowuni: (016) 981 0280
Vereeniging Ifowuni: (016) 430 0000


KwaZulu-Natal

Durban Ifowuni: (031) 336 1500
Dundee Ifowuni: (034) 212 3147
Escourt Ifowuni: (036) 352 2161
Kokstad Ifowuni: (039) 727 2140
Ladysmith Ifowuni: (036) 637 3461
Newcastle Ifowuni: (034) 312 6038
Pietersmaritzburg Ifowuni: (033) 342 9361
Pinetown Ifowuni: (031) 700 2206
Port Shepstone Ifowuni: (039) 682 2406
Prospecton Ifowuni: (031) 902 1590
Richmond Ifowuni: (033) 212 2768
Richards Bay Ifowuni: (035) 780 8700
Stanger Ifowuni: (032) 551 4291
Ulundi Ifowuni: (035) 879 1439
Verulam Ifowuni: (032) 533 5050
Vryheid Ifowuni: (034) 980 8992

Limpopo

Giyani Ifowuni: (015) 812 9041
Jane Furse Ifowuni: (013) 265 7125
Lebowakgomo Ifowuni: (015) 633 6958
Lephalale Ifowuni: (014) 763 2162
Makhado Ifowuni: (015) 516 0207
Modimole Ifowuni: (014) 717 1046
Mokopani Ifowuni: (015) 491 5973
Phalaborwa Ifowuni: (015) 781 5114
Polokwane Ifowuni: (015) 299 5000
Seshego Ifowuni: (015) 223 7020
Thohoyandou Ifowuni: (015) 960 1300
Tzaneen Ifowuni: (015) 306 2600

Mpumalanga

Baberton Ifowuni: (013) 712 3066
Bethal Ifowuni: (017) 647 2383
Carolina Ifowuni: (017) 843 1077
Ermelo Ifowuni: (017) 819 7632
Groblersdal Ifowuni: (013) 262 3150
KwaMhlanga Ifowuni: (013) 947 3173
Lydenburg Ifowuni: (013) 235 2368
Middleburg Ifowuni: (013) 283 3600
Nelspruit Ifowuni: (013) 753 2844
Nhlazatshe Ifowuni: (017) 883 2414
Piet Retief Ifowuni: (017) 826 1883
Sabie Ifowuni: (013) 764 2105
Secunda Ifowuni: (017) 631 2585
Standerton Ifowuni: (017) 712 1351
Volksrust Ifowuni: (017) 735 2994


Northern Cape

Calvinia Ifowuni: (027) 341 1523
De Aar Ifowuni: (053) 631 0952
Kimberley Ifowuni: (053) 838 1500
Kuruman Ifowuni: (053) 712 3952
Springbok Ifowuni: (027) 718 1058
Upington Ifowuni: (054) 331 1752


North West

Brits Ifowuni: (012) 252 3068
Christiana Ifowuni: (053) 441 2120
Klerksdorp Ifowuni: (018) 464 8700
Lichtenburg Ifowuni: (018) 632 4323
Mafikeng Ifowuni: (018) 381 1010
Mogwase Ifowuni: (014) 555 5693
Potchefstroom Ifowuni: (018) 297 5100
Rustenburg Ifowuni: (014) 592 8214
Taung Ifowuni: (053) 994 1679
Vryburg Ifowuni: (053) 927 5221




Western Cape

Beaufort West Ifowuni: (023) 414 3427
Bellville Ifowuni: (021) 941 7000
Cape Town Ifowuni: (021) 460 5911
Claremont Ifowuni: (021) 683 2388
George Ifowuni: (044) 801 1201
Knysna Ifowuni: (044) 382 3150
Mitchel?s Plain Ifowuni: (021) 376 1771
Mossel Bay Ifowuni: (044) 691 1140
Oudtshoorn Ifowuni: (044) 272 4370
Paarl Ifowuni: (021) 872 2020
Somerset West Ifowuni: (021) 852 2535
Vredenburg Ifowuni: (022) 715 1627
Worcester Ifowuni: (023) 347 0152


Umtlamo nedizayini kwenziwe yi-Media Production Unit, isiKhulu sabaNqophisi ePhikweni lezokuThintana / lezokwAzisa ( D. Kriel )






<fn>DAC-NLS.UmnyangoWezamaphilo.2007-05-18.nr.txt</fn>
EKUFUZE UKWAZI NAWUTHATHA ISIQUNTO SOKUNGENELA IRHUBHULULO LOKULINGELELA IINHLAHLA ZOKWELAPHA






( Emblem as on the front page of the booklet )





UMNYANGO WEZAMAPHILO





ARHOSTOSI 2001









AMAGAMA WOKUVULA NOKUTHOKOZA


Incwajana le iphethe ilwazi elimalungana nokulingelelwa kweenhlahla zokwelapha. Ilwazi elinqophene nehlelo lokulingelelwa kwenhlahla zokwelapha ofuna ukungena kilo namkha ofunelwa ukungena kilo litholakala ebaphenyeni ngalo ihlelo lokulingeleleli.

Incwajana le ivezwe ngesizo lokubonisana nezazi namalungu wamakomidi ngamakomidi. Elinye ilwazi elingezelela lapha livela eemphathisweni zomNyango wezamaPhilo, khulu khulu ekorweni yezerhubhululo ngezamaphilo, i-Health Systems Research, nekorweni elungelela umsebenzi werhubhululo ngezokulawulwa kwehlelo lezifo ezimqedalizwe, i-Research Co-ordination and Epidemiology and Medicines Administration.

Hlangana nemithombo esetjenziswe yincwajana le, kubalwa nale elandelako:

* UmTlolo oyiKombandlela yesiko lokuziphatha nokuphathwa kwabantu ekulingelelwa ngabo iinhlahla zokwelapha - i-Guidelines for Good Practice in the conduct of Clinical Trials in Human Participants in South Africa -- womNyango wezamaPhilo (2000);
* UmTlolo womThethopatho wokuqalelela irhubhululo ngentumbantonga nangorhatjheka kwezifo ezimqedalizwe - i-Ethical Consideration for HIV/AIDS and Epidemiological Research -- womNyango wezamaPhilo( 2000);
* UmTlamo womThethopatho ngeRhubhululo kezamaPhilo ? i-Draft Ethics in Health Research : Principles, Structures and Processes ? womNyango wezamaPhilo (2000).


Abatloli bekombandlela yokulingelelwa kweenhlahla -- iSouth African Trials Guidelines :

Dr H Rees, Dr P Onyebujoh, Dr W Bannenberg, Kosikazi P Matsotso, Dr I Franz, Dr NE Khomo, Dr L Makubalo, Mma E Dartnall, Nomzana N Ntuli kunye noMma P Netshidzivhani.

Abatloli bekombandlela yomthethopatho werhubhululo ngentumbantonga -- i-Ethical Guidelines for HIV Research:

Dr H Rees, Mma K Barret-Grant, Prof. SR Benatar, Dr DM Allen, Dr G Gray, Dr C Evian, Prof. Schoub, Dr G Maartens, Dr G Neilson, Dr U Jentch kunye no Dr I Sanne.



Amalungu weKomidi yaboNgqongqotjhe ngezomThethopatho kezeRhubhululo ngezamaPhilo ephiwe amandla ngoJuni 2000:

Prof. SR Benatar ( uSihlalo ), Prof. LE Mazwai ( iSekela lakaSihlalo ) Mma D Biyela, Mma R Prinsloo, Dr LE Makubalo, Prof. H Rees, Mma P Matsotso, Dr P Mahlathi, Prof. YK Seedat, Prof, TJ Mariba, Prof. D du Toit, Mma M Dioke, Prof. S Clow, Dr W Bannenberg, Dr S Cooper, Mma K Nevhutalu, Prof. OBW Greef, Prof. C IJsselmuiden, Dr Hlongwane kunye noProf. L London.


KUYINI UKULINGELELWA KWEENHLAHLA ZOKWELAPHA

Ukulingelelwa kwemithi yokwelapha kulirhubhululo elinqophe ukuhlola ukuthi isihlahla esitjha namkha esidala siphephe kangangani, nokuthi sihle kangangani, nokuthi siphumelela kangangani ukwenza umsebenzi esisetjenziselwa wona kunye nokuthi sinamandla kangangani phezu komuntu esilingelelwa phezu kwakhe. Isihlahla-ke lapha kungatjho isihlahla ngokwaso, kungatjho isisetjenziswa sokwelapha, kungatjho indlela yokwelapha.

* Ukuphepha kwesihlahla kutjho ukuhlukanisa ukuthi isihlahla esilingelelwa phezu komuntu loyo asinangozi na phezu komuntu esilingelelwa kuye.
* Ukuphumelela kwesihlahla kutjho ukuthi isihlahla leso siyaphumelela na ukuveza isifo esiphethe umuntu, nokuthi siyaphumelela na ukuselapha namkha ukusivimbela na. Lokhu-ke kungatjho nokulinganisa ukuthi iinhlahla ezimbili namkha ezingaphezu kwalokho ziphumelela kangangani ukwelapha isifo ezenzelwe sona.
* Amandla wesihlahla aveza ubungcono besihlahla ekwelapheni isifo nasilinganiswa nezinye iinhlahla zokwelapha sona leso sifo.
* Ubuhle besihlahla butjho ukuvuma kwesihlahla ukusetjenziswa isikhathi nanyana singaba side kangangani ngaphasi kobujamo obulungele ukusetjenziswa kwaso ekulatjhweni kwesigulani, ngaphandle kokusilimaza isigulaneso.

Igama elithi ? isihlahla ? litjho iinhlahla nemitjhoga esetjenziselwa ukwelapha izifo, nesetjenziselwa ukuvimbela izifo ( njengemijovo nje ), neenhlahla ezisetjenziswa ephenyweni elikhethekileko lokwelapha ( njengakuma-X-Ray wokuhlola iziso ).

Iingaba zokulingelelwa kweenhlahla

Ngaphambi kobana isihlahla namkha isisetjenziswa sokwelapha silingelelwe emuntwini, sihlolwa sihlolisiswe isikhathi eside emalabhorathri neenyamazaneni, kobanyana kuzokuthonywa ngokuthola ntanzi ukuthi siphephe kangangani nokuthi siphumelela kangangani ukwenza lokho esenzelwe khona.

Ukulingelelwa kweenhlahla ( ezitjha ), nemijovo kunye neensetjenziswa zokwelapha ebantwini kuvame ukukhanjiswa ngaleziindaba ezilandelako:





Isigaba 1

Lesi sigaba sokuthoma la isihlahla esitjha, umjovo omutjha namkha isisetjenziswa sokwelapha esitjha silingwa khona kokuthoma esiqhenyaneni sabantu; kuvamise ukuthi kube siqhenyana sabantu abaphile kuhle ekulingwa ngabo. Isigaba sokuthoma sokulingelelwa kwesihlahla sinqophe ukuthola ukuthi isihlahla siphephe kangangani, nokuthola ukuthi mthamo ongangani olungelwe ukusetjenziswa ngesikhathi esingangani, nokuthola ukuthi isihlahla leso asinangozi yokubangela eminye imiraro yangeqadi, nakube ikhona, kutholakale nokuthi miraro bani leyo.

Isigaba 11

Esigabeni sesibili isihlahla esitjha esilingelelwako, umjovo omutjha olingelelwako namkha isisetjenziswa sokwelapha esitjha esilingelelwako kulingelelwa phezu kwesiqhema sabantu esikhudlwana kunesigabeni sokuthoma; kuvamise ukuba makhulu ambadlwana wabantu abaphilileko, nabantu esele sibangene isifo ekusalingelelwa isihlahla sokulwa naso. Umnqopho wesigaba (ii) kuhlola ukuya phambili ukuthi isihlahla, umjovo namkha isisetjenziswa sokwelapha kuphephe kangangani, nokuthi kuphumelela kangangani ukwenza lokho okufunelwa khona.

Isigaba 111

Kilesisigaba isihlahla esitjha, umjovo omutjha namkha isisetjenziswa sokwelapha esitjha
kulingelelwa ebantwini abangaba makhulu ambadlwana ukuya eenkulungwaneni eziimbadlwana esele sibangene isifo. Umnqopho walesisigaba sesithathu sokulingelelwa kwesihlahla kuhlola ukuya phambili ukuthi isihlahla esitjha, umjovo omutjha namkha isisetjenziswa sokwelapha esitjha kuphumelela kangangani ukwenza umsebenzi ekufunelwa wona, nokuhlola ukuthi ziyibanga kangangani imingenela ngeqadi, kunye nokulinganisa amandla, nobuhle besihlahla esitjha, nomjovo omutjha namkha isisetjenziswa sokwelapha esitjha nakulinganiswa neenhlahla ezidala ezitlolisiweko ( enelayisense ).

Isigaba 1V

Kilesisigaba-ke ukulingelelwa kwenhlahla kwenziwa ngemva kobana isihlahla esitjha, umjovo omutjha namkha isisetjenziswa esitjha sesibhalisiwe emkhandlwini olawula iinhlahla zokwelapha ( i-MCC ) ukuthi isihlahla, umjovo namkha isisetjenziswa sokwelapheso singathengiswa. Ukudlula lapho, isigaba (iv) sesilingelelo sesihlahla sisebenza nokuhlola iinkulungwana eziimbadlwana zabantu :

* ukuthola ukuthi isihlahla siphephe kangangani, siphumelela kangangani ukwenza umsebenzaso, nokuhlola ukuthi siba namingenela miphi ngeqadi ngemva kwesikhathi eside;
* nokuhlola isihlahla esitjha, umjovo omutjha kunye nesisetjenziswa sokwelapha ebantwini abathileko abavamise ukubanjwa kugula lula, njengabantwana, nabantu abadala abanezifo zesibindi nezeziso;
* kunye nokuthola isihlahla esitjha, umjovo omutjha namkha isisetjenziswa sokwelapha esitjha ukuthi kungasetjenziselwani okhunye okutjha.

Esinye nesinye isigaba sinomnqopho waso, befuthi namandla wokusebenza kwesihlahla kunye nengozi yaso kuhlukahluka ngeengaba ngeengaba.


Imingenela Emimbi

Kizo zoke iingaba zokulingelelwa kweenhlahla, abantu ekulingelelwa ngabo beluswa ngelihlo elibukhali, kuqalwe ukuthi iinhlahla ezilingwa ngabo lezi kghani azinamingenela emimbi eziyibangako ngeqadi na. Imingenela emimbi kungaba matshwayo amambi angasimnqopho wesihlahla leso, namkha kube ngesinye isifo esibangwa kusebenzisa isihlahla leso. Nakufumaniseka ukuthi kunemingenela emimbi eba khona, i-:

* ngambulala umuntu;
* ngabeka umuntu hlangana kokufa nokuphila;
* ngenza kufuneke umuntu alaliswe esibhedlela;
* ngenza umuntu kufuneke alale esibhedlela isikhathi eside;
* ngamqhwalisa namkha imrhwahlaphaze umuntu
* ngenza umntwana abelethwe aqhwalile;
* ingambulala umntwana unina othe asebantwini walingelelwa ngesihlahla esinemingenela loyo.


Amagama avame ukusetjenziswa ekulingelelweni kweenhlahla

Isihlahla sokulingelela ( experimental drug ) sihlahla esitjha esisandukutholwa namkha esakhiwako.

Isihlahla esithengiswako ( marketed drug ) sihlahla esele sitlolisiwe emkhandlwini olawula iinhlahla zokwelapha ( i-MCC ), esizokwelapha izifo ezithileko. Lesi sihlahla esele sidlulile esigabeni sokwakhiwa, futhi nobuhle baso nokuphumelela kwaso sekuyaziwa. Iinhlahla ezithengiswako zibizwa nangokuthi ziinhlahla ezitlolisiweko namkha ezinelayisense.

Isihlahla esisaphenywako ( investigational product ) sihlahla/umjovo/isisetjenziswa sokwelapha esisahlolwako ehlelweni elithileko lokulingelelwa kweenhlahla ukuthi zihle kangangani ngomsebenzaso, nokuthi ziphephe kangangani kunye nokuthi zinamandla kangangani. Kungaba neenhlahla ezidlulako kesisodwa ehlelweni linye lokulingelela iinhlahla. Isihlahla esisaphenywako singaba sihlahla esitlolisiweko namkha esingakatloliswa, umjovo otlolisiweko namkha ongakatloliswa, isisetjenziswa sokwelapha esitlolisiweko namkha esingakatloliswa. Amanye amagama asetjenziswako ngila: isihlahla sokufunda ( study drug/medicine), isihlahla esisalingwako ( trial drug/medicine/product ).


Umsekeli (sponsor) mumuntu, ikhamphani namkha ihlangano ezithwesa umthwalo wokuthatha igadango lokuthoma, nokuphatha kunye nokusekela ihlelo lokulingelelwa kwenhlahla ngeemali. Abasekeli bavamise ukuba babantu abakha iinhlahla zabosokhemisi, aborhulumende, iinhlangano zerhubhululo, iHlangano yezamaPhilo yePhasi ( i-WHO ), aborhulumende bamazwe wangaphandle, njalo njalo.

Umphenyi ( investigator ) mumuntu ofundisiweko othwele umsebenzi wokutlama, nokwenza, nokucozulula kunye nokubika ngesilingelelo esithileko sesihlahla. Abaphenyi bavame ukusebenza basiqhema. Umrholi wabaphenyi kuthiwa mPhenyi omKhulu. UmPhenyi omKhulu wenza akulayelwa msekeli nebandla eliphetheko. Abaphenyi bangaba bodorhodera beenhlahla, abodorhodera bamazinyo, amanesi, izazi zokubala, abososayensi beenhlahla, abosokhemisi, izazi ezisebenza ngengqondo yomuntu namkha babe zizazi ezisebenza imisebenzi esabudorhodera, njalo njalo.





UYINI UMSEBENZI WOMKHANDLU OLAWULA ZEENHLAHLA ZOKWELAPHA ?i-MEDICINES AND CONTROL COUNCIL

UmKhandlu oLawula zeenHlahla zokweLapha ( i-MCC ) yihlangano yalapha eSewula Afrika elawula ukusebenza kwamahlelo wokulingelelwa kweenhlahla zokwelapha nokubhaliswa kweenhlahla neensetjenziswa zokwelapha ezizakusetjenziswa ezifeni ezithileko. I-MCC kumsebenzi wawo ukuqinisekisa ukuthi woke amahlelo wokulingelela iinhlahla weenhlahla ezingakatloliswa neenhlahla ezitjha ezitlolisiweko ezikhambisana nayo imibandela yokuphepha, neyobuhle kunye neyamandla.


Iimbawo zokulingelelwa kweehlahla nezokutloliswa kweenhlahla neensetjenziswa zokwelapha ziqalwa yikomidi yezazi ye-MCC, eqala hlangana nokhunye ihlangangothi lobusayensi, nelokwelapha kunye nelemithethopatho. Imibiko yendima esele yenziwe ngerhubhululo lokulingelelwa kweenhlahla inande ithunyelwa ku-MCC. Nakwenziwa isibawo sokutloliswa kwesihlahla kwa-MCC kufuze kuvezwe nobufakazi bokuphepha besihlahleso, nobuhle baso kunye namandla waso, isihlahla leso nawuzakusebenza lapha eSewula Afrika.

UMSEKELI NABAPHENYI BANESIBOPHO SINYE SOKUBIKA IMINGENELA EMIMBI KUNGAKADLULI AMA-AWA AMATJHUMI AMABILI-NANE, BAYIBIKE EENHLANGANWENI EZIFANELEKO, EKUBALWA HLANGANA NAZO NAWO UMKHANDLU OLAWULA ZOKWELAPHA i-MCC KUNYE NAMAKOMIDI WEZOMTHETHOPATHO.


LITHINI ILUNGELO LAKHO OLIPHIWE MTHETHOSISEKELO

Nanyana ngubani othatha isiqunto sokungena ehlelweni lerhubhululo la kuzakulingelelwa ngaye ukusebenza kweenhlahla, namkha osele angene ehlelweni lelo, unelungelo lokwazi ngakho koke azifaka kikho namkha azifake kikho, avume asazi koke. UmThethosisekelo weRephabliki yeSewula Afrika, emThethweni 108 ka-1996: Isigaba 12 (2), uthi : ? Omunye nomunye unelungelo lesithunzi somzimbakhe nengqondwakhe, ekubalwa hlangana nakho nelungelo (c) lokwala ukufakwa emahlelweni wesayensi wokulingelela ngaphandle kobana umuntu avume anelwazi.?

UKULINGELELWA KWEENHLAHLA NGAPHANDLE KWEMVUMO YOMUNTU EKULINGELELWA NGAYE, NAYE OVUMA NGELWAZI NGALOKHO, NAMKHA NGAPHANDLE KWEMVUMO YOMUNTU OJAMELE LOYO EKUZAKULINGELELWA NGAYE KUPHAMBANA NOMTHETHOSISEKELO, KUPHAMBANA NOMTHETHOPATHO, KANTI GODU KUPHAMBANA NEKAMBISO YESAYENSI.




Kuyini Ukuvuma Ngelwazi?

Ukuvuma ngelwazi kutjho ihlelo elifundisa umuntu ekuzakulingwa ngaye iinhlahla ngezinto eziqakathekileko eziphathelene nokulingwa kweenhlahla phezu kwakhe, kobana azokugcina azikhethela yena ukuthi uyafuna na ukungena ehlelweni lokulingelelwa kwemithelo namkha akafuni na.

Ukuvuma ngelwazi akutjho kwaphela ukutlikitla/ukusayina iforomu lokuvuma ukungena ehlelweni lokulingelelwa kweenhlahla, futhi akutjho ikontraga, kodwa kutjho ukuzinikela ngokuthanda komuntu ehlelweni lokulingelelwa kweenhlahla.


NJENGOMUNTU ONGAHLE ANGENE EHLEWLENI LOKULINGELELWA KWEENHLAHLA, NAKHU EKUFUZE UKWAZI:

* kufuneka imvumo yakho enelwazi nakuzakwenziwa irhubhululo lesayensi nelikhamba ngomthethopatho. Lokhu-ke kutjho ukuthi ilungelo lakho, nesithunzi sakho kunye nehlalakuhle yakho kufuze bona kuvikeleke bekuhlonitjhwe ngesikhathi soke ngaphambi kobana kuthome irhubhululo, nangesikhathi ekuzabe kwenziwa ngaso irhubhululwelo, nangemva kobana lizabe selenziwe;
* kufuze bona utjelwe ube uhlathululelwe ngakho koke okuphathelene nehlelo lokulingelelwa kwesihlahla ozakungena kilo ngaphambi kobana uqunte ukuthi uyangena namkha awungeni na kilo;
* ilwazi onikelwa lona kufuze bona unikelwe lona ngendlela elula, ngelimi lakho. Kuqakathekile ukuthi ukwazi ukuzwisise koke ohlathululelwa khona, ube ukwazi nokubuza nemibuzo;
* kufuze uzithathele wena ngokuthanda kwakho isiqunto sokungena ehlelweni lokulingelelwa kweenhlahla, ngaphandle kokukatelelwa, ukudurhiswa namkha ukuhlohlozelwa nanyana kungaba ngayiphi indlela. Angeze uhlawuliswe nawubhalako ukungena ehlelweni lokulingelela iinhlahla;
* imvumo enelwazi kufuze bona yenziwe ngomlomo, ibe itlolwe naphasi;
* imvumakho enelwazi kufuze bona itlolwe, kobanyana izokungena emarekhodini azakuhlala abonwa ngabanye nabafuna ukwenza elinye ilingelelo, nabahlola iincwadi, nekomidi yezomthethopatho kunye nalabo abahlola bona imisebenzi enjalo ikhanjiswa ngefanelo na;
* unelungelo lokubuyela emva uphume ehlelweni lokulingelelwa kweenhlahla nakufumaniseka ukuthi ubona ukuthi awusakghoni ukuya phambili ngalo;
* nakube ubuyela emva uyaphuma ehlelweni lokulingelelwa kweenhlahla okilo, lokho angeze kwehlise izinga otjhejwa ngalo.

Ilwazi Elifunekako Ngemvumo Enelwazi

Njengomuntu ekungalingelelwa ngaye namkha esele kulingelelwa ngaye iinhlahla, unelungelo lokwazi:

* umnqopho wehlelo lokulingelelwa kwesihlahla namkha kweenhlahla lezo;
* ikambiso yehlelo lokulingelela nomsebenzi ongahle unikelwe wona wehlelwelo;
* indlela nekambiso ezakulandelwa namkha ezakusetjenziswa;
* ezinye iindlela ezingasetjenziswa zokungena kwakho ehlelweni lerhubhululwelo;
* ingozi ongahle uhlangabezane nayo ngokungena kwakho ehlelwenelo;
* ubuhle ongalindela ukubuthola ngokungena kwakho ehlelwenelo, namkha ubuhle obungatholwa ngabanye abantu ngalo;
* ukuthi zizakuba yintumba kangangani iindaba eziphathelene nokungena kwakho kilelo ihlelo;
* ukuthi izakuba khona na itjhorense ezakusiza nange ungalimala namkha ungene kenye ingozi ngokuba kwakho sehlelwenelo;
* umuntu ongakhulumisana naye nakungenzeka ulimalele ehlelwenelo;
* ihlohlozela yokukhuthaza namkha yokuthokoza ukungena kwakho ehlelwenelo. Nakube ayifani ihlohlozela enikelwa abantu abangene ehlelwenelo, kufuze bona ihlathululwe;
* ukuthi ikhona na indlela ongalatjhwa ngayo ngemva kwehlelo lokulingelela;
* umsekeli wehlelo nokuphambana kweenrhuluphelo nakube kukhona;
* ubufakazi bemvumo yekomidi ephethe zomthethopatho.

Ngalokhu esikutjho ngehla, kuyakhanya ukuthi boke abantu abakghonako ukunikela imvumo enikelwa ngelwazi namkha abanikela imvumo egameni labanye bangakghona ukungenela ihlelo lokulingelelwa kweenhlahla. Abantu abangenela ihlelweli kungaba bantwana abangakabelethwa, ukuya ebantwini abadala, ukuya ebantwini abaduna nabesifazi, abaphile kuhle nabagula khulu, abaphilako nabangasekho ( abangakabelethwa, abantwana nabantu abakhulu.)

Kuqakathekile ukukhumbula ukuthi ungangena ehlelweni lokulingelela iinhlahla bunqopha namkha ngenye indlela ngokuvuma ukuthi kusetjenziswe imininingwana eserekhodini lakho lokwelatjhwa lakade namkha lakhathesi eliphethwe mumelaphi wakho.

Ikombandlela elawula ukuthi umuntu ukulungele na ukungena ehlelweni lokulingelelwa kweenhlahla elithileko ibizwa ngokuthi yindlela yokukhethela ngaphakathi, bese kuthi indlela esetjenziselwa ukwalela abantu abathileko ukuthi bangangena ehlelweni lokulingelela ibizwe ngokuthi yindlela yokukhethela ngaphandle.

Indlela yokukhethela ngaphakathi neyokukhethela ngaphandle ziqakatheke khulu, zenzelelwe ukuvikela abantu ekulingelelwa ngabo iinhlahla, nokuqinisekisa ukuthi ihlelo lokulingelelwa kwemithelo liphumelela ngaphandle kokuraranisa izinto.

OKWENZIWA MAKOMIDI WEZOMTHETHOPATHO UKUQINISEKISA UKUTHI ILUNGELO LAKHO, NESITHUNZI SAKHO KUNYE NEHLALAKUHLE YAKHO KUVIKELEKILE.

IKombandlela Yokulingelelwa Kweenhlahla eSewula Afrika ifuna ukuthi imitlolo yeemphakamiso neminye imitlolo eqakathekileko yehlelo lokulingelela eliphakanyiswako ihlolwe yikomidi esemthethweni yezomthethopatho ekhambisana nekambiso ebekwe mKhandlu wezeRhubhululo kezamaPhilo ngezomThethopatho ? i-National Health Research Ethics Council. Ukuhlolwa nokubuyekezwa komthethopatho kunqophe ukuqinisekisa ukuvikeleka kwabantu ekungalingelelwa ngabo iinhlahla. Amahlelo wokulingelela avunyelwe yikomidi esemthethweni yezomthathopatho ngiwo kwaphela avunyelweko ukwenziwa lapha eSewula Afrikia.

Nakhu okuqalwa makomidi wezomthethopatho nakahlola iimphakamiso zokulingelelwa kwemithi:

* ukuthi irhubhululwelo liphathelene belikhambisana kangangani nesayensi;
* ukuthi abarhubhululi abafanele ukuraga ihlelwelo bakhona na, nokuthi bafundiswe kangangani ngerhubhululwelo, nokuthi banelimuko elingangani;
* ukuthi amagama wokukhulumela irhubhululwelo alilungele kangangani;
* ukuthi ihlelo lokulingelela likhambisana kangangani nomnqopho werhubhululo;
* ukuthi abantu ekuzakulingelelwa ngabo bakufanele kangangani ukungena kilelo ihlelo, nokuthi zanele na iindlela zokuvikela abantu ekuzakulingelelwa ngabo;
* ukuthi inani labantu ekuzakulingelelwa ngabo lanele na;
* ukuthi lenziwe na icozululo lokuthi abantu ekulingelelwa ngabo bazakusizakala nangemva kwerhubhululo ngokwalo, nokuthi ingozi abangangena kiyo bazakusala basese kiyo nangemva kwehlelo lokulingelelwa na;
* ukuthi ukwelatjhwa kokulingisa kufuzile nangambala na ukuthi kwenziwe nakube kuyenziwa;
* ukuthi ukungena kwabo ehlelweni lokulingelelwa kwemithi akubadimi ithuba lokwelatjhwa kusese nesikhathi na abantu abangene kilo namkha abanye nanyana bangakangeni kilo.
* ukuthi lanele na ilwazi elitloliweko ekufuze linikelwe abantu ekuzakulingelelwa ngabo, bemakhabo, ababaphetheko namkha amagcwethabo;
* ukuthi abantu ekuzokulingelelwa ngabo namkha bemakhabo banikelwe ithuba elaneleko na lokuqala bahlole ilwazi elitloliweko ngehlelo lokulingelelwa ngaphambi kobana bangabuzwa ukuthi bayavuma na ukungena emveni kobana sebasazi ngehlelwelo;
* ukuthi isikhangiso esenziweko ngehlelo lokulingelela nezasizo ezazisa umphakathi zokufuna abantu ekuzakulingelelwa ngabo kulifanele na ihlelwelelo;
* ukuthi irhubhululwelo liyawavikela na amalungelo wangeqadi wabantu ekuzakulingelelwa ngabo;
* ukuthi kuyaqalelelwa na ukuliliswa namkha ukwelatjhwa kwabantu abangahle balimale namkha bafe ngenca yokungena kwabo ehlelweni lokulingelelwelo;
* ukuthi abarhubhululi nabantu ekulingelelwa ngabo bazakuthokozwa kangangani ngokungena kwabo ehlelweni lokulingelela.

IKombandlela Yokulingelelwa Kweenhlahla eSewula Afrika ifuna ukuthi amakomidi wezomthethopatho abaqalelele ngokukhethekileko abantu abathileko, njengabantwana, nelutjha, nabomma abasebantwini, neembotjhwa, nabaqhwalileko, nabagula ngengqondo, nemiphakathi engangena lula engozini, nabagulela ukukhamba, nabadala, nemihlobo yabantu eyimbijana kunye nabasebenzi.

Obunye Bobuhle Bokungenela Ihlelo Lokulingelelwa Kweenhlahla

Ukulingelelwa kweenhlahla zokwelapha kwenzelelwe ukuhlola iinhlahla, iinsetjenziswa zokwelapha kunye neendlela zokwelapha ezizakugcina zisetjenziselwa ukuphilisa abantu kuhle. Ngokungenela ihlelo lokulingelelwa kweenhlahla:

* Ungahle ube lisizo erhubhululweni lokwelapha nekuthuthukisweni kweendlela zokuqalelela amaphilo wabantu, kanti godu ungahle ube lisizo kabanye abantu;
* Ungahle uthole isizo lokwelatjhwa ngemithi engakabukubakhona emphakathini ngesikhathi ekuzabe kulingelelwa ngaso, nangemva kwalokho.
* Ungahle ulatjhwe mahala.

Nokho-ke ukungena ehlelweni lokulingelelwa kweenhlahla akusindlela yokuzenzela imali, ngitjho nanyana pheze boke abasekeli babathokoza ngemadlana nje abantu ekulingelelwa ngabo; phela abantu ekulingelelwa ngabo bavamise ukuthokozwa ngokuphiwa imali yokukhamba nabakhamba malungana nehlelo lokulingeleleli, baphiwe nemali yokudla, baphiwe nemithi yokubelapha, babuye godu bahlawulwe nakube kuba nento embi ebavelelako ngenca yokungena kwabo ehlelweni lokulingelela, kufumaniseke nokuthi ikhona netjhorense yalokho okubaveleleko; kodwa-ke kufuneka ubufakazi bokuthi nangambala kubavelele ngenca yokuba kwabo sehlelwenelo abantwabo lokho okumbi okukhulunywa ngakho okungahle kubavelele.

Obunye Bobumbi Bokungenela Ihlelo Lokulingelelwa Kweenhlahla

Ukusebenzisa iinhlahla ezilingelelwako, iinsetjenziswa zokwelapha ezilingelelwako namkha iindlela zokwelapha ezilingelelwako kungahle kubange imingenela emimbi phezu komuntu; nokho-ke abantu ekulingelelwa ngabo bahlala baluswe ngelihlo elibukhali, ukwenzelela ukuthi imingenela emimbi nayivelako ibonwe msinyana ibe ithathelwe amagadango afaneleko. Ngaphandle kwalokho, ikhona netjhorense ethathelwa ukuqala imingenela emimbi, kobanyana abantu ekulingelelwa ngabo bazokuliliswa ngayo nakwenzekako bangenwe mingenela emimbi. Iinhlahla ezilingelelwa ngawe, nemijovo elingelelwa ngawe kunye neendlela zokwelapha ezilingelelwa ngawe kungenzeka zingabi lisizo esifeni esikuphetheko; kodwa-ke nokho kuneendlela zokuphepha ezenzelwe ukusiza abantu abangasizakaliko ngokungena kwabo ehlelweni lokulingelela; bayathathwa bafakwe kelinye ihlelo lokulinga ukubelapha khonokho nakubonakala ukuthi abasizakali, namkha bafakwe kilo ekupheleni kwehlelo lokulingelela. Ikombandlela yokulingelela ingafuna ukuthi kube namatjhugulukwana owenzako ngepilwakho, njengalawa alandelako:

* kungafuneka ukuthi uzenzele isikhathi ozasisebenzisela ihlelo lokulingelela, njengokuthi nje wenze isikhathi sokunande uvakatjhela indawo la kulingelelwa khona;
* kungenzeka ukuthi walelwe ukusebenzisa iinhlahla ezithileko nawusesehlelweni lokulingelelwa, ngitjho neenhlahla ezijayelekileko imbala, ngaphandle kwemvumo kadorhodera ophethe ihlelo lokulingelela okilo;
* ukungena kwakho ehlelweneli kungahle kuliyane nepilwakho yangeqadi, njengokuthi nje kuliyane neendaba zakho zomseme, imbeleko, ukusela utjwala, ukubhema namkha ukusebenzisa iindakamizwa, njalo njalo.
* kungenzeka kufuneke ukuthi uragele phambili ngokuya la uvame ukuthola khona isizo lokwelatjhelwa ezinye izifo onazo ezingakaphathelani nehlelo lokulingelelwa kwemithi okilo; kodwa nokho nanyana kunjalo, kuyafuneka ukuthi umelaphi wakho umtjele ukuthi ungene ehlelweni lokulingelela iinhlahla, umbikele nokuthi iinhlahla ezithileko namkha iindlela zokukwelapha ezithileko kungenzeka zingakhambisani nekambiso yehlelo lokulingelelwa okilo.

Umqatjhi wakho, i-medical aid yakho, itjhorense yakho, namkha uKomitjhinari oqalene nembadalo yokulimalela kwakho emsebenzini -- i-Commissioner for Compensation for Occupational Injuries -- kungenzeka bangakubhadaleli ukulimalela kwakho ehlelweni lokulingelela ongena kilo; ngalokho-ke kuqakatheke khulu ukuthi uthole iqiniso lokuthi umsekeli wehlelo lokulingelela okilo unayo na itjhorense epheleleko yokukulilisa nawungavelelwa ngokumbi usehlelwenelo.

Ngalokho-ke kuqakathekile ukuthi ukhulumisane nomndenakho nabo boke abazakuthinteka ngokungena kwakho ehlelweni lokulingelela iinhlahla zokwelapha ngaphambi kobana ungangena kilo, nawufuna ukungena.





( Back page )


Ministerial Committee on Health Research Ethics
C/O Health Systems Research, Research Coordination and Epidemiology
Department of Health
Private Bag X828
Pretoria
0001

Umtato : 012 312-0995
IFeksi : 012-328-9381
E-mail : hsrrce@health.gov.za


1
111 UMTATO WESIZO NGENTUMBANTONGA : 0800- 01023-22
??

??

??

??

1


<fn>DAC-NLS.UmnyangoWezemidlalo.2007-05-18.nr.txt</fn>












UMNYANGO WEZEMIDLALO, UKUZITHABISA, UBUKGHWARI NAMASIKO






ITLHATLHA LOMGOMO WAMALIMI KARHULUMENDE WESIFUNDA SEGAUTENG

14 SEPTEMBA 2005






OKUMUMETHWEKO


1. ISINGENISO


2. IHLOSO YETLHATLHA LOMGOMO WAMALIMI WESIFUNDA SEGAUTENG


3. IMINQOPHO YETLHATLHA LOMGOMO


4. IIMBOPHO ZANGOKOMTHETHOSISEKELO NEZANGOKOMTHETHO


5. IMIGOMO EHLAHLAKO


6. AMATHUBA WOKUSETJENZISWA


7. IRHUBHULULO NGOKUSETJENZISWA KWELIMI EGAUTENG


8. IRHUBHULULO NGOKUSETJENZISWA KWELIMI KURHULUMENDE WESIFUNDA SE-GAUTENG

9. IMIHLAHLANDLELA YOKUSETJENZISWA KANYE NOKUTHUTHUKISWA KWELIMI KURHULUMENDE WESIFUNDA SEGAUTENG

9.1. ILIMI LOKUTLOLA ELISETJENZISWAKO

9.2. ILIMI ELISETJENZISWA EKUKHULUMENI

9.3. ITHINTWANO LANGAPHAKATHI

9.4. UKUKHUTJHULWA KWELIMI


10. UKWAKHA AMAKGHONO


11. ISIPHETHO








1. ISINGENISO

Imigomo yabeentjhaba neyebandlululo yenza ngehloso bonyana kube nobujamo lapha ubuliminengi benarha bungazange bunyazwe khona kwaphela kodwana bagandelelwa phasi khulu. Lokhu kwabangela bona kube nokungalingani kwamalimi lapha isiNgisi nesiBhuru zazinikelwa khona ubujamo obusemthethweni begodu ngalokho zakhutjhulwa bezathuthukiswa ngokungakhathaleli amalimi wokudabuka wenarha le.

UmThethosisekelo weRiphabhuliki yeSewula Afrika, 1996 unikela amagunya wokusetjenziswa ngokulinganako kwawo woke amalimi asemthethweni enarheni mayelana nokukhutjhulwa nokuthuthukiswa kwamalimi wendabuko agade agandelelwe ukuya ngokomlando. Njengenarha ebuliminengi, umThethosisekelo godu uyayitjheja indaba yokobana ngaphandle kwamalimi (alitjhumi nanye) 11 asemthethweni, kunamanye afana neNama, iKhoi, iSan kanye neLimi lamaTshwayo okumele akhutjhulwe abe athuthukiswe.

I-Gauteng inemihlobo eyahlukeneko yabantu begodu isifunda esiliminengi lapha kungakhulunywa khona kwaphela amalimi asemthethweni alitjhumi nanye weSewula Afrika (okuSepedi, Sesotho, Setswana, siSwati, Tshivenda, Xitsonga, Afrikaans, English, isiNdebele, isiXhosa nesiZulu) kodwana silikhaya lamalimi amanengi. Lokhu kubangelwa kukobana abosomaqhinga abanengi, abaphalali nabakhoseli abavela kukhontinenti nakezinye iingcenye zephasi banzinze eGauteng nofana bayithatha njengekhaya ngebanga lobujamo bayo behlalo nomnotho.

ITlhatlha lomGomo wesiFunda seGauteng lisungulwe ngokomphumela obunqopha weembopho zomThethosisekelo weRiphabhuliki yeSewula Afrika, 1996 kanye neTlhatlha lomGomo wamaLimi wesiZwe (elivunywe belahlonywa ngoMatjhi 2003) elinikela igunya kumalungelo womthethosisekelo malungana nokusetjenziswa nokuthuthukiswa kwelimi. ITlhatlha lomGomo wamaLimi wesiZwe lifuna bonyana zoke iimfunda zisungule imigomo yazo yamalimi ekhambisana nobujamo bazo.

ITlhatlha lomGomo wamaLimi wesiFunda seGauteng limphumela wokuthintana nabalimindima abahlukahlukeneko kumazinga wobuzwe, isifunda kanye newendawo. Abasebenzisanaba bafaka phakathi imiSebenzi yezamaLimi wesiZwe emNyangweni wobuKghwari namaSiko, iminyango kaRhulumende wesiFunda segauteng (GPG) ngokuqalisa khulu emNyangweni wezeFundo eGauteng, iBhodi yamaLimi Woke weSewula Afrika, iKomiti yamaLimi wesiFunda seGauteng, abomasipala, ubunobhala besiBethamthetho seGauteng kanye nabosolwazi kezelimi. Ikambiso yokuthintana le yenziwa mNyango wezemiDlalo, ukuziThabisa, ubuKghwari namaSiko ngokusizwa bosolwazi abahlukahlukeneko emkhakheni wamalimi.

Ngaphambi kobana kwenziwe ikambiso yokuthintana umnikeli womsebenzi onelemuko elingeneleleko lerhubhululo nomkhakha ophatheleneko wenza irhubhululo lehlolo yelimi. Godu kwatjhejwa khulu idatha emumethwe kuSensasi 2001; ilwazi elikeminye imitlolo yomgomo ephatheleneko, kanye nemiphumela yokuHlolwa kweLimi eGauteng.

Ubujamo lobu ngokukhambisana nekareko (godu kanengi okudlharumisako) hlangana kwabasebenzi ngelimi nabatjitjizeli, bunikela iTlhatlha lomGomo wamaLimi eGauteng itjhitjhilo elikarisako, elifuna khulukhulu ukunikela imihlahlandlela ebanzi malungana nokwenziwa kwerherho lokusetjenziswa kobuliminengi.

Godu umGomo lo uqalelela imiphumela efunyenweko yehlolo ephathelene nokuhlala kuhle kwamalimi okwahlonywa yiBhodo yamaLimi Woke weSewula Afrika ngomnyaka we-2001 lapha kwenziwa khona isampula ehlelwe ngokwamazinga yamaSewula Afrika aneminyaka eli-16 nangaphezulu ubudala kizo zoke iingaba zomphakathi emakhaya nemadorobheni. Lokho ebekugandelelwa lilimi lekhaya nokusetjenziswa kwelimi kumikhakha yangasese nakengakahleleki, ebujamweni bomphakathi nobuhlelekileko, ilimi lemsebenzini nelokufundisa, indlela kwamukelwa ngayo umgomo wamalimi, kanye nokusetjenziswa lula kwelimi nobuliminengi.

UmThethosisekelo uthatha ifundo njengenye yeendlela zokukhuthaza nokuthuthukisa ukusetjenziswa kwelimi. ITlhatlha lomGomo wamaLimi weGauteng utjheja iimbopho zomThetho weenKolo eSewula Afrika, 1996 ngokokusetjenziswa kwelimi eenkolweni nendlela umGomo weLimi ekuFundeni ukhambisana ngakhona nebhoduluko lefundo.

2. IHLOSO YETLHATLHA LOMGOMO WAMALIMI WESIFUNDA SEGAUTENG

Ihloso yeTlhatlha lomGomo wamaLimi wesiFunda seGauteng kungezelela ukukhutjhulwa nokuthuthukiswa kwamalimi wendabuko eGauteng agade agandelelwe esikhathini esidlulileko.

3. IMINQIPHO YETLHATLHA LOMGOMO

Iminoqopho yeTlhatlha lomGomo wamaLimi wesiFunda seGauteng ngalokho ingalendlela elandelako:-

a) Ukuyelelisa ukutjhejwa kwamalungelo welimi njengombana kufakiwe kumThethosisekelo weRiphabhuliki yeSewula Afrika ngokukhuthaza majadu ubuliminengi;

b) Ukukhuthaza ukusetjenziswa ngokulinganako kwamalimi wesifunda ali-11 asemthethweni, ukuze kubonakale ukuphathwa ngokulinganako kwamahlangothi wehlalo, amasiko kanye namalimi;

c) Ukukghonakalisa okulinganako kokufikelelwa kwemisebenzi karhulumende wesifunda kanye nelwazi nokuzibandakanya eenkambisweni zakarhulumende;

d) Ukusekela, ukuthuthukisa nokudzimelelisa ubuliminengi ngaphakathi kwakarhulumende wesifunda nowemakhaya kanye nokuthintana nokukhulumisana kwabo nomphakathi;

e) Ukulungisa amadlhuledlhule hlangana namalimi wesifunda asemthethweni nagade agandelelwe esikhathini esidlulileko;

f) Ukuvikela ukuhluka kwamalimi nokukhuthaza ukuhlonitjhwa kobuliminengi nobunye;

g) Ukufaka isandla ekubulungeni nekuthuthukiseni ukuya phambili kwezinto ezibonakalisa amasikwethu anothileko nahlukahlukeneko;

h) Ukufaka isandla ekuzikiseni idemokhrasi yethu, ukwakha isizwe sekhethu, kanye nekuboniseni bonyana ngambala singurhulumende otjhejako nosebenzako.

i) Ukuhlongoza iinjamiso malungana nokwenziwa, ukuqalwa nokulinganiswa kwelimi nemigomo yokuthintana yesifunda;

j) Ukunikela ukuhlahla nokunqophisa malungana naborhulumende bemakhaya ekuthuthukisweni kwemigomo yabo yelimi esebenzako, ngalokho kuqiniswe khulu ukusetjenziswa kobuliminengi;

k) Ukukhuthaza ukuphathwa okuhle kwelimi malungana nokwethulwa kwemisebenzi yomphakathi okungabizi khulu nokunepumelelo kanye nokuphathwa;

l) Nokuphumelelisa kanye nokukhuthaza ukwakhiwa kwesizwe, ithando lenarha nokuhlangana komphakathi ngaphakathi kokuhlukana kwamalimi namasiko eGauteng.


4. IIMBOPHO ZOMTHETHOSISEKELO KANYE NOMTHETHO

4.1. UmThethosisekelo weRiphabhuliki yeSewula Afrika, 1996:

Okulandelako ziingcenye zomThethosisekelo weRiphabhuliki yeSewula Afrika, 1996 efese zaqalisiswa nakutlanywa iTlhatlha lomGomo wesiFunda seGauteng-

IsiGaba 6(1) simemezela bonyana amalimi asemthethweni weSewula Afrika ngilawa:-
Sepedi, Sesotho, Setswana, siSwati, Tshivenda, Xitsonga, Afrikaans, English,
isiNdebele, isiXhosa nesiZulu;

IsiGaba 6(2) sitjheja umlando wokungalingani kwamalimi eSewula Afrika okwabangela bonyana kube nokuncipha kwesithunzi nokusetjenziswa kwamalimi wendabuko, sikatelela umbuso bonyana uthathe amagadango abonakalako bewutlame iindlela zokuphakamisa isithunzi nokuthuthukiswa kokusetjenziswa kwamalimi lawa;


IsiGaba 6(3) (a) sibeka bunqopha bonyana urhulumende wesizwe naborhulumende beemfunda kumele basebenzise okungenani amalimi amabili asemthethweni malungana nemisebenzi karhulumende ukuya ngokusetjenziswa, ukukghonakala, iindleko, imibandela yesifunda, iindingo nangendlela umphakathi woke ukhetha ngakhona, nofana ukuya ngesifunda esiphatheleneko;

IsiGaba 6(3) (b) sigandelela bonyana aborhulumende bemakhaya kumele bayelele ukusetjenziswa kwelimi nokobana abahlali bakhetha liphi ilimi;

IsiGaba 6(4) sikatelela urhulumende wesizwe nebeemfunda kobana balawule bebatjheje ukusebenziswa kwabo amalimi asemthethweni ukuqinisekisa ukuphathwa kwawo ngesithunzi esifanako nangokulinganako,

IsiGaba 6(5) sihlinzeka malungana nokuhlonywa kweBhodo yamaLimi Woke eSewula Afrika ukukhuthaza nokuthuthukiswa ukusetjenziswa kwawo woke amalimi asemthethweni; ilimi lesiKhoi, Nama neSan kanye neLimi lamaTshwayo, nokukhuthaza ukuhlonipha amalimi asetjenziswa ngokuvamileko emiphakathini yeSewula Afrika;

IsiGaba 9(3) sivikela izakhamuzi ekubandlululweni ngokweenzathu zelimi;

IsiGaba 29 (2) sithi woke umuntu unelungelo lokufunyana ifundo ngelimi elisemthethweni nofana ngamalimi abawathandako eenkolweni zombuso lapha ifundo iphatheka khona ngokwaneleko. Ukuqinisekisa ukufikeleleka okufaneleko nokwenzakala kwamalungelo lawa, kumele zoke iindlela ezikhona zefundo zitjhejwe ngokulinganako, ngokukghonakalako begodu kuqalisiswe nokulungiswa kwazo.
IsiGaba (30) no 31(1) ziqinisa amalungelo wezakhamuzi malungana nokubandakanyeka ngokwamasiko, ikolo nelimi;

4.2. ImiGomo nemiThetho eThonyako

4.2.1. UmThetho weBhodo yamaLimi Woke eSewula Afrika, 1995

UmThetho we-PANSALB, 1995 njengokwenguqulo, hlangana nokhunye, uhlinzeka ukutjhejwa, ukwenziwa nokuphumeleliswa kobuliminengi nokuthuthukiswa kwamalimi agade agandelelwe esikhathini esidlulileko. Godu uveza ukuhlonywa kwamakomiti welimi weemfunda okumele akhuthaze ubuliminengi enarheni.

URhulumende wesiFunda seGauteng ngokusebenzisa umNyango wezemiDlalo, ukuziThabisa, ubuKghwari namaSiko sele uhlome iKomiti yeLimi esiFundeni seGauteng.

4.2.2. UmThetho weenKolo eSewula Afrika, 1996

Nanyana umThetho weenKolo eSewula Afrika (SASA) usendleleni yokuguqulwa kezinye iindawo nokho usahlinzeka uNgqongqotjhe wezeFundo, ngokweyama kumThethosisekelo nangokukhulumisana nomKhandlu waboNgqongqotjhe, ngegunya lokuqunta imibandela namazinga womgomo welimi eenkolweni zomphakathi. Godu unqophile ekuthini ikomiti elawulako yeenkolo zomphakathi ingaqunta umgomo welimi wesikolo ukuya ngokomThethosisekelo, ngokomThetho lo (SASA) kanye nanofana ngimuphi umthetho wesifunda osebenzako.

42.3. UmThetho wokuKhuthaza ukuFumana iLwazi, 2000

Iinhloso zomThetho wokuKhuthaza ukuFumana iLwazi kunikela amandla ngokomthethosisekelo wokufumana ilwazi eligodlwe Mbuso, iinhlangano ezizijameleko nofana abantu ukuya ngokwemikhawulo ezwakalako. Njengombana ukufumana kungatjho ukuzuza ilwazi eliphathekako kwaphela kodwana kumele kube ngelimi elikhethwa ngiloyo obawako ngendlela okungakghoneka ngayo.

4.2.4. ITlhatlha lomGomo wamaLimi wesiZwe

Njengombana iTjheduli 4 yomThethosisekelo itjho bonyana ilimi limkhakha osetjenziswa ngokulinganako kusifunda nobukghoni besifunda, iTlhatlha lomGomo wamaLimi wesiZwe ligandelela bona zoke iinjamiso zombuso (urhulumende welizweloke, weemfunda nowemakhaya) kanye neenhlangano ezisebenzisa amandla womphakathi nofana ezenza umsebenzi womphakathi zibotjhwa liTlhatlha lomGomeli.

Ekukhuthazweni kobuliminengi iimfunda zilindeleke bona zihlele amatlhatlha wazo womgomo wamalimi akhambisana neTlhatlha lomGomo wamaLimi ngokuyelela imibandela yeemfunda, iindingo kanye nangendlela imiphakathi yazo ikhetha ngakhona. Indlela yokwenza le izakwehliselwa kiborhulumende bemakhaya bese bona bahlele imigomo yamalimi wendawo ngokukhambisana neTlhatlha lomGomo lesiFunda leli.
URhulumende naye uyakhuthazwa bonyana lapha kunesidingo khona asekele umkhakha wangasese ukuthuthukisa nokwenza imigomo yawo yamalimi ngokukhambisana neTlhatlha LomGomo leli.

4.2.5. UmGomo weLimi kezeFundo

UmGomo weLimi kezeFundo umugomo welizweloke osebenza ebhodulukweni lezefundo. Umnqopho wawo omkhulu kukghonakaza ikulumiswano kizo zoke iinqabo zombala, isiko, ilimi nekolo khonapho bewusungule ibhoduluko lapha kukhuthazwa khona bona umuntu angahloniphi ilimi lakhe kwaphela kodwana ahloniphe newabanye.

5. IMIGOMO EHLAHLAKO

Imigomo elandelako iyikaba yeTlhatlha lomGomo leli:-

a) Ukuhlonitjhwa kwamalungelo welimi lezakhamuzi njengombana kufakwe kumThethosisekelo;

b) Ukuqinisekisa ukuphathwa ngokufanako kwamalimi wesifunda asemthethweni alitjhumi nanye (11);

c) Ukukhuthaza ukusetjenziswa ukwehlukana kwamalimi;

d) Ukuqinisa umthamo wawo woke amalimi asemthethweni ukuze kufakwe isandla ekuzibandakanyeni nekuthuthukiseni ihlalo-mnotho;

e) Ukuqinisa isithunzi kanye nendima yamalimi agade agandelelwe ngokudlulileko (Ukulungisa);

f) Ukukhuphulela phezulu umthamo welimi njengesisetjenziswa sokukhulumisana esiphathekako nesingabizi khulu;

g) Ukukhandela ukusetjenziswa kwelimi malungana neenhloso zokulisebenzisela butjhilweni, ukuligandelela nokulibandlulula (Ukungabandlululi);

h) Ukulungisa iindingo, irhuluphelo kanye nekareko lokuhlukahluka kwamalimi wemiphakathi yekhethu;

i) Ukuzihlanganisa nomphakathi, iinhlangano zangasese nezinye kanye nabasebenzeli ukukhuthaza ubuliminengi (Ukusebenzisana);

j) Ukuqinisa amalungelo wokuzikhethela wezakhamuzi kobana zibandakanyeke ngokuzeleko epilweni kufaka nokuzibandakanya ekwakhiweni, ekwenziweni nekulinganisweni kwemigomo yelimi nokukhulumisana;

k) Ukukhuthaza ukufumana ilwazi nemisebenzi karhulumende ngokukhulumisana okunepumelelo;

l) Ukuqinisa ilimi ukuqinisekisa bona umbuso uphendula ngokusemtarini iindingo zomphakathi;

m) Ukuzwela nokuguquguquka ekukhetheni ilimi, ukusetjenziswa nekghono labalaleli abanqotjhiweko;

n) Ukulinganisa njalonjalo ukusetjenziswa kanye nokugandelelwa kwemigomo nemisebenzi yelimi neyokukhulumisana bese kwenziwa nokubuyekezwa nakunesidingo;

o) Ukukhulumisana ngomlomo ngamalimi woke ali-11 welizweloke asemthethweni kuzakuhlonitjhwa bekukhuthazwe.

Njengengcenye yemithetho yawo, umGomo wamaLimi kezeFundo uveza bonyana boke abafundi bazakunikelwa okungenani ilimi linye lendabuko, zoke iinkundla zokufunda zamalimi zizakufumana isikhathi esifanako neensetjenziswa ezifanako, bese umkhandlu ophetheko kusifunda uzakuqunta umgomo ngokwefuneko eragako malungana namalimi njengeemfundo, ngokukhambisana nemithetho yelizweloke.

6. UBUBANZI BOKUSETJENZISWA

Ububanzi bokusetjenziswa kweTlhatlha lomGomo buzakufikelela emiNyangweni kaRhulumende wesiFunda seGauteng, isiBethamthetho seGauteng, abomasipala ngokuyelelwa kokusetjenziswa nokukhethwa kwamalimi wemfunda zabo, kanye neenhlangano ezisesiFundeni ezisebenzisa amandla womphakathi nofana ezenza imisebenzi yomphakathi. Amabhizimisi wangasese neenhlangano ezingalawulwa ngurhulumende nazo zizokukhuthazwa ukusungula imigomo yazo yamalimi ngokukhambisana neTlhatlha lomGomo leli.

7. IRHUBHULULO NGOKUSETJENZISWA KWAMALIMI EGAUTENG

Itheyibula engenzasi ilinganisa amaphesente wokusetjenziswa kwamalimi wekhaya eGauteng ngokumadanisa nombiko weSewula Afrika ukuya ngokweSensasi 2001.

ILimi
iGauteng
iSewula Afrika
Afrikaans
14.36
13.3
English
12.51
8.2
isiNdebele
1.95
1.6
IsiXhosa
7.59
17.6
isiZulu
21.52
23.8
Sepedi
10.70
9.4
Sesotho
13.12
7.9
Setswana
8.36
8.2
SiSwati
1.39
2.7
Tshivenda
1.74
2.3
Xitsonga
5.72
4.4
Namanye
1.02
0.5

Iinomboro ezingehla zikhombisa bonyana isiZulu lilimi lekhaya elikhulunywa ma-20% wesizwe emazingeni womabili okungelesifunda kanye nelizweloke. Godu kuqakathekile ukuyelela bonyana njengombana i-English isetjenziswa khulu njengelimi lerhwebo nesayensi, ithethe indawo yesine kumazinga wesifnda nelizweloke ngokulandelana. Lokhu godu kukhombisa bonyana akunalimi lekhaya elingaphezu kwamanye esifundeni kodwana ubujamo bobuliminengi lapha amalimi amahlanu wekhaya angaphezulu akhulunywa ngalinye sisizwe esingaphezu kwamaphesente ali-10, okuthi lokha nangezwako, afikelele ngaphezu kwama-70% wesizwe sesifunda.

Okulandelako lihlelo lamalimi wendawo elithethwe kuSensasi 2001 elikhombisa amalimi anesibalo esikhulu sabantu abawasebenzisako ngokulandelana kwawo:

Ekurhuleni: isiZulu, Afrikaans, Sepedi, Sesotho, English
Emfuleni: Sesotho, isiZulu, Afrikaans, isiXhosa, Setswana
Johannesburg: isiZulu, English, Sesotho, Setswana, Afrikaans
Lesedi: isiZulu, Sesotho, Afrikaans, IsiXhosa, English
Midvaal: Sesotho, Afrikaans, isiZulu, English, isiXhosa
Mogale: Setswana, Afrikaans, isiZulu, isiXhosa, English
Nokeng Tsa Taemane: Sepedi, Afrikaans, isiZulu, Setswana, Xitsonga,
Randfontein: Setswana, Afrikaans, isiXhosa, isiZulu, Sesotho
Tshwane: Sepedi, Afrikaans, Setswana, Xitsonga, isiZulu
Westonaria: isiXhosa, Sesotho, Setswana, isiZulu, Xitsonga
Ukusetjenziswa kweTlhatlha lomGomo wamaLimi weGauteng kumele kunikele iyelelo netlhogomelo elifaneleko malungana neembalo ezivezwe ngehla. Kuyalinganiswa bonyana amalimi athize angaveli ngaphezulu eembalweni zesifunda, avela khulu eembalweni zakarhulumende wemakhaya, ngalokho azakutjhejwa ngokufanelekileko emazingeni wakarhulumende wemakhaya nangokusetjenziswa sifunda kumazinga wendawo.

8. IRHUBHULULO NGOKUSETJENZISWA KWELIMI KURHULUMENDE WEGAUTENG

Ngomnyaka we-2003 umNyango wezamiDlalo, ukuziThabisa, ubuKghwari namaSiko wahloma irhubhululo ngamalimi nokucwaningwa kokukhulumisana kuminyango kaRhulumende wesiFunda seGauteng. Umnqopho wecwaningo khulukhulu gade kukuqunta iindingo zelimi (kufaka neensetjenziswa) kanye nalokho okukhethwa baphathi, amalunga womdibi namatlayenti wemisebenzi yesifunda,

Ekukhulumisaneni nomphakathi eendaweni lapha kwethulwa khona imisebenzi (imisebenzi eqakathekileko), icwaningo linikela isithombe sokobana iinkhulu ezinengi zikhulumisana namatlayenti khulu ngalinye nofana ngaphezulu wamalimi wendabuko kune-English ne-Afrikaans begodu inengi labasebenisi bemisebenzi karhulumende kanengi basebenzisa amalimi wendabuko. Nasenza isibonelo, esibhedlela sakarhulumende icwaningo liveze bonyana ilimi elisetjenziswa sikhulu libe ngalendlela; i-Afrikaans ma-7.9%, i-English yaba ma-36,8% bese ilimi lendabuko laba ama-58,5%.

Isithombe siyatjintja nakufikwa kezokuphathwa ngombana amalunga womdibi enza imibiko, imisebenzi kanye nokukhulumisana kwenziwa khulu nge-English okulilimi elingasetjenziswa khulu lokha iinsebenzi nazizikhulumelako.

Godu kukhombisa isidingo esiqakathekileko somsebenzi wokutjhugulula, begodu isidingo esikhulu sibe sekusetjenzisweni kwelimi lekhaya. Lokhu kuzakusebenza ekukhulumisaneni ngomlomo nangemitlolo.

Nanyana kungazange kue nerhubhululo elisemthethweni, akusiyo yoke iminyango etjhugululele imitlolo yayo yamaqhinga emalimini athize wendabuko. Nanyana izabelomali zeminyango eyahlukeneko zibambezela ekuthatheni igadango elirhabako lokutjhugulula imitlolo yamaqhinga, kunesiqhelo esihle sokutjhugululela nofana ukurhumutjhela imitlolo le emalimini wendabuko. Isibonelo kusetjenziswa kwamalimi amabili wendabuko ekutjhugululweni kweSabelomali sesiFunda 2005.

9. IMIHLAHLANDLELA YOKUSETJENZISWA NOKUTHUTHUKISWA KWELIMI KURHULUMENDE WESIFUNDA SEGAUTENG

URhulumende wesiFunda seGauteng, njengombana kusitjho umThethosisekelo nokobana kuyinto efaneleko nehloniphekileko, uzakuhlonipha abe athathele phezulu amalungelo, kufaka nokusetjenziswa kwamalimi, wazo zoke izakhamuzi zesifunda.

Woke umuntu uzakunikelwa ithuba lokusebenzisa ilimi lakhe nofana alithandako kungaba ngomlomo nofana ngokutloliweko ngendlela kungakghoneka ngakhona ngokweembopho zomThethosisekelo nokuba khona kweensetjenziswa. Malungana nokutjhiwo mbiko wecwaningo ovezwe ngaphasi kwesihlokwana sobu-8, ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko kuyakwakwazelwa begodu kuyakhuthazwa bonyana kuragele phambili kodwana lapha imiphumela ingaphasi kwelindelekileko khona, kumele kube neendlela zokukhuphula ubujamo obunjalo begodu zisetjenziswe masinyana.

9.1. ILIMI LOKUTLOLA ELISETJENZISWAKO

Ilimi lamarikhodo atloliweko wangaphakathi kuRhulumende wesiFunda seGauteng kuzakuba yi-English bese kuthi ngesibawo kwenziwe amakhophi atjhugululelwe kamanye amalimi asemthethweni nangeBreyili lapha kungakghoneka khona. Lapha kubonakala kuqakatheke khulu khona, imitlolo ethize izakutjhugululelwa kinofana ngisiphi isibalo samanye amalimi alitjhumi asemthethweni bese asabalaliswe ngaphandle kokulindela isibawo esinjalo. IsiBethamthetho seGauteng sizakuragela phambili ngokukhiqiza amarikhodo weenkulumiswano okungenani ngamalimi amane asemthethweni.

I-English godu izakusetjenziswa njengelimi elitlolwako malungana nokukhulumisana phakathi kweminyango naborhulumende.

9.2. ILIMI LOKUKHULUMISANA

Ilimi lokukhulumisana ngaphakathi nangaphandle lizakuhlahlwa kusebenza kobuliminengi lapha amalimi akhethwe ukusetjenziswa khona azakuya ngehloso, indawo, ukuba khona kweensetjenziswa kanye nabakhulumi abanqotjhiweko. Ukusetjenziswa kwelimi emisebenzini eqakatheke khulu efana neembhedlela zakarhulumende, iinteyitjhi zamapholisa, iindawo okurholelwa kizo, ama-ofisiwezindlu kanye nesiBethamthetho seGauteng kumele kusekelwe ngokukhutjhwa kwamaforomo wokusebenza okungenani ngelimi elingaphezu kwelilodwa lendabuko nofana nakunesidingo esikhulu kube ngamalimi wolitjhumi nanye asemthethweni. Kumele kugandelelwe godu bonyana ukuba khona kweensetjenziswa ngenye yezinto ezizakuqalwa khulu nakwenziwa iqunto.

Ngehlangothini lefundo, iTlhatlha lomGomo wamaLimi wesiFunda seGauteng uqalelela ilimi lokukhulumisana nokufundisa eenkolweni njengombana kuvezwe ku-SASA nakumGomo wamaLimi kezeFundo

UmGomo wamaLimi kezeFundo ezingeni lrsifunda kumele uthathwe njengengcenye yeTlhatlha lomGomo wamaLimi weGauteng malungana nokuthuthukiswa kwamalimi kezefundo.

9.3. IKULUMISWANO NGOKWEENTJHABA

Ukukhulumisana kwakaRhulumende wesiFunda seGauteng ezingeni leentjhaba ngokujayelekileko kuzakuba nge-English nofana ngokwesikhatjhana kube ngelimi elikhethwa yinarha okukhulunywa nayo ngendlela okungakghoneka ngayo.

9.4. UKUTHUTHUKISWA KWELIMI

Amaphiko wezokukhulumisana weminyango kaRhulumende wesiFunda seGauteng ngokurholwa mNqophisi omKhulu: ImiSebenzi yezokuKhulumisana kwakaRhulumende kanye nemiSebenzi yeLwazi e-ofisini lakaNdunakulu izakusetjenziswa khulu ekuhlahleni uRhulumende wesiFunda seGauteng ngamahlelo azokuqinisa ukukhuthazwa kwamalimi asemthethweni namanye amalimi akhambisana nomThethosisekelo. Omunye nomunye umnyango kaRhulumende wesiFunda seGauteng uzazisungulela imisebenzawo yezelimi.

Kuzakuthi ngomnyaka ikundla yezokukhulumisana yakaRhulumende wesiFunda seGauteng, ngokwehlolo yayo, ifake ukutjhejwa nokulinganiswa kwamahlelo womsebenzi wokukhuthaza nokuthuthukisa ilimi ahlonywe minyango kaRhulumende wesiFunda seGauteng. Imiphumela yakhona izakuqunta igadango elizakufanela bona lithathwe begodu nokobana ukungenelela okunjalo kuzakufikaphi sekuzakuya ngokuba khona kweensetjenziswa.

UmNyango wezeFundo khulukhulu ngiwo ozakukhuthaza bewuthuthukise amalimi agade agandelelwe esikhathini esidlulileko njengombana kusitjho i-SASA nomGomo wamaLimi kezeFundo.

Njengengcenye yemisebenzi le, iKomiti yamaLimi wesiFunda seGauteng izakuyelelisa uRhulumende wesiFunda seGauteng ngeendaba namaphrojekthi azokusiza ekukhuthazeni nekuthuthukiseni amalimi khulukhulu amalimi wendabuko agade agandelelwe esikhathini esidlulileko.

Kumele kukhanyiswe bonyana indlela okuzakwenzeka ngayo ukukhuthazwa nokuthuthukiswa kwamalimi kuzakuya ngebhajethi enikelweko kanye nokuba khona kweensetjenziswa.

10. UKWAKHA AMAKGHONO

Ukuhlonywa kweenjamiso ezingezelelako kanye nefuneko lokobana amalunga womphakathi afumane ilwazi lomphakathi ngelimi alithandako, nokusetjenziswa kwamalimi wawo godu kuzakuba nomphumela ekuthuthukisweni komdibi ngaphakathi kweenjamiswezo kanye neminyangweni kaRhulumende wesiFunda seGauteng ngokuvamileko.

Esikhathini esizako abasebenzi kanye nabajameli bomphakathi kumikhakha kaRhulumende wesiFunda seGauteng kumele bakwazi ukukhuluma amalimi athize asemthethweni nofana inengi lawo ukuze ukwethulwa komsebenzi kwenzeke ngekghono nangepumelelo.
Amatjhuguluko lawa ngaleyondlela azokwenza bonyana iminyango izilungiselele ukubandula nokuthuthukisa imidibi yawo yemisebenzi eqakatheke khulu ukukhuluma nomphakathi ngokukhambisana nemigomo yeBatho Pele.

11. ISIPHETHO

Ngemizamo evunyiweko yokuthuthukisa amalimi wendabuko nokuragela phambili kokutjintja kweembalo, kuzakubopheleleka, ngokwehlelo leminyaka emihlanu, bonyana kubuyekezwe itlhatlha lomgomo ukuze kuquntwe bona iingcenye zalo nofana loke lisasebenziseka na.









16



<fn>DAC-NLS.UmnyangoWezepilo1.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele


UmNyango WezePilo


UBULWELWE BOKUTHWEBULEKA KOMZIMBA (ISTROWUKU)

INGABE USENGOZINI?

UMHLAHLANDLELA WEENGULI EKUKHANDELWENI KOBULWELWE BOKUTHWEBULEKA KOMZIMBA (ISTROWUKU)

Khuyini IStrowuku?
IStrowuku senzeka lokha umthambo weengazi onikela ubuchopho i-oksijini nezakhamzimba nawuthikanyezwako begodu kwenzeke ukulimala ebuchotjheni.

Kwenzekani Ngemva KweStrowuku?
Iindawo ezihlukeneko zobuchopho zilawula imisebenzi ehlukeneko yomzimba efana nokukhamba, ukukhuluma, ukuzwa nokubona. Ukonakala kileziindawo kuzakuthinta imisebenzi ezilawulako. Ukurholophala kwezitho zomzimba, namkha imiraro yokukhuluma, ijayelekile ngemva kwestrowuku kodwana abantu abanengi balulama kuhle ngebanga lokobana ezinye iindawo zobuchopho ziyayenza lemisebenzi.

NGINGENZANI UKUKHANDELA ISTROWUKU?
IZINTO EZIYINGOZI EZINGEZE ZATJHUGULULWA
Ubudala
Umuntu nasele amdala yinengi ingozi yokobana abanjwe strowuku.
Ubulili
Amadoda asengozini ekulu yokubanjwa strowuku kunabomma.
Umlando womndeni
Kunengozi ekulu nayikuthi ilungu lomndeni linobunye bamalwelwe wemithambo, ubulwelwe betjhukela, umfutho weengazi, istrowuku namkha ubulwelwe bemithambo obaziwa nge-coronary.
IZINTO EZIYINGOZI EZINGATJHUGULULWA
Umfutho weengazi
Ukuphakama komfutho weengazi mbulalibuthule oyingozi, umfutho weengazi kufanele uhlolwe njalo nje.
Ukubhema
Ukubalekela ukubhema kungakuvikela estrowukini, ihlaselo lehliziyo kanye nehlaselo lesikhatjhana lokwehla kokunikela iingazi ezithweni zomzimba (okuyi-TIA). Lisa ukubhema.
Ubulwelwe behliziyo / i-arrhythmia (ukungabethi kuhle kwehliziyo)
Into eyingozi khulu ebulwelweni behliziyo evamise ukubanga istrowuku esivala imithambo yeengazi yehloko.
Ubulwelwe betjhukela
Ukulawulwa okuhle kobulwelwe betjhukela ngokusikinya umzimba/ ukudla kuhle kanye nokwelatjhwa kuqakathekile.
Amafutha amanengi eengazini
Ukulawulwa okuhle kwamafutha amanengi emzimbeni ngokudla okunamafutha amancani kanye/ namkha nokwelatjhwa kuqakathekile.
Ukuhlangahlangana kwemithambo yeengazi
Ukuvuvuka kwamalunga wamaseli amakhulu, ukuthintwa khulu ziindaki, ukuthembela ekhokheyinini (cocaine), ubulwelwe bokutshwayelwa kwemithambo (i-TB, iSifilisi (Syphilis), neNtumbantonga).
Ukunona khulu
Iinguli ezinone khulu zisengozini ekulu yokuthola ubulwelwe betjhukela nomfutho weengazi ophakemeko Yidla kuhle, uhlale uphile kuhle.
Utjwala
Ukusela utjwala khulu okuragela phambili kungabanga istrowuku. Yehlisa ukusela utjwala.


KHUMBULA: IPILWAKHO ISEZANDLENI ZAKHO
NGIMAPHI AMATSHWAYO WOKUYELELISA AJAYELEKILEKO WESTROWUKU?
* Ukuphelelwa mamandla, namkha ukuthamba kobuso nomkhono namkha inyawo namkha womabili amahlangothi womzimba.
* Ukungasaboni msinya namkha ukwehla kwezinga lokubona elihlweni linye namkha womabili. Ukuthoma ukubona izinto ngazimbili.
* Ukukhuluma budisi namkha ubudisi ekuzwisiseni.
* Ukutsirimezeka, ukungasakwazi ukujama kuhle namkha ukuwa okungahluthulekiko namkha ukungasakwazi ukukhamba kuhle.
* Ukuphathwa yihloko (evamisileko nemsinyana) namkha amatjhuguluko angahluthulekiko emukghweni wokuphathwa yihloko.

LINGANISA BONA USENGOZINI ENGANGANI YOKUTHOLA ISTROWUKU NGOKUZALISA IPHEPHAMBUZWELI

ABOMMA




1. Umfutho Okhambisana
Nokurhunyela
Kwehliziyo
Nayipompa
Iingazi
Nayikuthi awuseli iinhlahla zokwehlisa umfutho weengazi begodu inomboro yakho yokuthoma nephezulu yokulinganisa umfutho weengazi yi:

namkha
Nayikuthi usela iinhlahla ezehlisa umfutho weengazi begodu inomboro yakho yokuthoma nephezulu yokulinganisa umfutho weengazi yi:





2. Ubulwelwe beTjhukela
Nayikuthi unomlando wobulwelwe beTjhukela:

Nayikuthi awunawo:

3. Ukubhema Isegerede
Nawubhemako:
Nawungabhemiko:

4. Nawunobulwelwe Bemithambo Yehliziyo
Nayikuthi unomlando wobulwelwe bemithambo yehliziyo (ukuhlaselwa yihliziyo, amahlaba esifubeni, imithambo yeengazi yehliziyo evalekako, imithambo evalekileko eenyaweni namkha ukubhalelwa kwehliziyo ngebanga lokuvaleka) ngaphandle kwestrowuku:
Awunamlando:

5. I-Artial Fibrillation
Nawunomlando walomhlobo wokubetha msinya kwehliziyo okungakhambisaniko:
Awunawo:

6. Ukusebenzisa Umzimba
Ukungazithabululi:
Ukuzithabulula kancani, okulingeneko namkha okukhulu:
AMAPHUZU


85 ? 94
95 ? 106
107 ? 118
119 ? 130
131 ? 143
144 ? 155
156 ? 167
168 ? 180
181 ? 192
193 ? 204
205 ? 216





85 ? 94
95 ? 106
107 ? 118
119 ? 130
131 ? 143
144 ? 155
156 ? 167
168 ? 180
181 ? 192
193 ? 204
205 ? 216











INANI LOKE LOKUNIKELWA KWAMAPHUZU
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10





0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10





3

0



3
0

















2
0






5
0



1


0











0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

INANI LOKE LOKUNIKELWA AMAPHUZU (Abomma)
Ukunikela Amaphuzu: 0-4 wamaphuzu = yingozi encani. Amaphuzu ama-5-10 = yingozi elingeneko. Amaphuzu ali-11 ukuya phezulu = yingozi ekulu.
Tjheja: Ukunikelwa kwakho amaphuzu kusilinganiso sengozi engakwehlela nasimadanisa nesitjhaba soke.



ABOBABA



5. Umfutho Okhambisana
Nokurhunyela
Kwehliziyo
Nayipompa
Iingazi
Nayikuthi awuseli iinhlahla zokwehlisa umfutho weengazi begodu inomboro yakho yokuthoma nephezulu yokulinganisa umfutho weengazi yi:

namkha
Nayikuthi usela iinhlahla ezehlisa umfutho weengazi begodu inomboro yakho yokuthoma nephezulu yokulinganisa umfutho weengazi yi:




6. Ubulwelwe beTjhukela
Nayikuthi unomlando wobulwelwe beTjhukela:

Nayikuthi awunawo:

7. Ukubhema Isegerede
Nawubhemako:
Nawungabhemiko:

8. Nawunobulwelwe Bemithambo Yehliziyo
Nayikuthi unomlando wobulwelwe bemithambo yehliziyo (ukuhlaselwa yihliziyo, amahlaba esifubeni, imithambo yeengazi yehliziyo evalekako, imithambo evalekileko eenyaweni namkha ukubhalelwa kwehliziyo ngebanga lokuvaleka) ngaphandle kwestrowuku:
Awunamlando:

5. I-Artial Fibrillation
Nawunomlando walomhlobo wokubetha msinya kwehliziyo okungakhambisaniko:
Awunawo:

7. Ukusebenzisa Umzimba
Ukungazithabululi:
Ukuzithabulula kancani, okulingeneko namkha okukhulu:
AMAPHUZU


97 ? 105
106 - 115
116 ? 125
126 ? 135
136 ? 145
146 ? 155
156 ? 165
166 ? 175
176 ? 185
186 ? 195
196 - 205





97 ? 105
106 ? 112
113 ? 117
118 ? 123
124 ? 129
130 ? 135
136 ? 142
143 ? 150
151 ? 161
162 ? 176
177 ? 205











INANI LOKE LOKUNIKELWA KWAMAPHUZU
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10





0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10




2

0



3
0

















4
0






4
0



1


0











0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10


INANI LOKE LOKUNIKELWA AMAPHUZU (Abobaba)
Ukunikela Amaphuzu: 0-4 wamaphuzu = yingozi encani. Amaphuzu ama-5-10 = yingozi elingeneko. Amaphuzu ali-11 ukuya phezulu = yingozi ekulu.
Tjheja: Ukunikelwa kwakho amaphuzu kusilinganiso sengozi engakwehla nasimadanisa nesitjhaba soke.






1


<fn>DAC-NLS.UmnyangoWezepilo2.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele



UmNyango WezePilo


KUKHANDELWA NJANI UKUTJHODA KWE-AYODINI EMZIMBENI (IDD)


1. KHUYINI UKUTJHODA KWE-AYODINI (IDD)
I-ayodini limerali elifunwa mzimba womuntu ukukhulisa ubuchopho, ipilo nokukhula kwabantwana. Nayikuthi umuntu akatholi i-ayodini eyaneleko, umuntu lowo angathola ubujamo obuhlukeneko bamalwelwe womzimba nengqondo obaziwa ngokuhlangahlangana okubangwa kutlhayela kwe-ayodini emzimbeni (i-IDD).

2. INGABE I-IDD IBATHINTA BUNJANI ABANTU?
* Abantwana abakhuli kuhle. Bavamise ukuba bafitjhani kunabantwana abaneminyaka elingana neyabo, abathola i-ayodini eyaneleko.
* Abantwana abakghoni ukufunda kuhle begodu abasebenzi kuhle eenkolweni.
* Abantu badinwa lula.
* Amasana abelethwa amancani khulu
* Amasana alimala umkhumbulo
* Ibanga ukurhulula umbungu kwemvelo kibomma abasidisi, ukubeletha amasana angaphiliko, nokubuya endleleni
* Abantu bangaba negoyithre (goitres). Igoyithre kuvuvuka kwentamo. Lokhu kutjengisa bona umzimba utlhoga i-ayodini.

3. NGUBANI ONGABANJWA YI-IDD?
Omunye nomunye umuntu ongatholi i-ayodini eyaneleko angathola i-IDD.


Nayikuthi umuntu:
* Usebenzisa itswayi elirhrofo elingana ayodini kuhle;
* Usebenzisa itshwayi elinganayo i-ayodini;
* Usebenzisa itswayi elingakatlolwa bona line-ayodini;
* Usebenzisa itswayi elingana ayodini elibuya emapanini wetswayi kanye/ nanyana itswayi eliseleko
* Nakadla ukudla okungana ayodini eyaneleko.

Ukudla okukhuliswa ehlabathini kanye namkha emanzini ane-ayodini encani, ngokujayelekileko kune-ayodini encani. Eendaweni ezinengi zephasi, okufaka hlangana iSewula Afrika, i-ayodini ehlabathini ikhamba nokurhurhuleka kwehlabathi neenkhukhula.

4. UYIKHANDELA BUNJANI I-IDD?
Indlela engcono yokubalekela i-IDD ku:
* sebenzisa itswayi eline-ayodini. Litholakala eentolo ezinengi ezithengisa igrozara. Amagama athi ?iodated salt? kufanele abonakale epakaneni.
* Yidla ukudla kwelwandle okufana nefesi yemanzini anetswayi, nakukghonekako.

Kunomthetho eSewula Afrika obeka bona loke itswayi elisetjenziswa ekhaya elithengiselwa umphakathi kufanele libe ne-ayodini.

5. KUFANELE USEBENZISE ITSWAYI ELINE-AYODINI ELINGANGANI
UKUKHANDELA I-IDD?
Ukunghwatha kancani ngemino itswayi elisetjenziswa ekhaya eline-ayodini ngamalanga kwanele ukukhandela i-IDD.

Akunasidingo sokobana umuntu adle khulu itswayi eline-ayodini. Ukudla khulu itswayi eline-ayodini angeze kwenza umuntu bonyana ahlakaniphe namkha abe mude. Eqinisweni, itswayi elinengi lingandisa umfutho weengazi, okungaba yingozi.

6. INGABE ITSWAYI ELINE-AYODINI LINAMBITHEKA NGOKUHLUKILEKO?
Itswayi eline-ayodini liqaleka begodu linambitheka ngokufanako nalelo elingana ayodini.

7. INGABE ITSWAYI ELINE-AYODINI LIPHEPHILE?
IYE, itswayi eline-ayodini liphephile. Umkhiqizi wetswayi ungezelela i-ayodini encani etswayini, okungelingeneko ekuhlangabezeni iindingo zomzimba. Itswayi eline-ayodini godu alisiyingozi ebantwini asele bathola i-ayodini eyaneleko emithonjeni yokudla yemvelo.

8. LINGASETJENZISWA BELIBEKWE BUNJANI ITSWAYI ELINE-AYODINI?
* Beka itswayi eline-ayodini ngesimumathini esomileko esinesivalo esibambako namkha lifake ngeplastikini ngombana i-ayodini irhwamuka lula.
* Faka itswayi eline-ayodini ekudleni ngokudzubhula lokha ukudla nasele kuya ekuvuthweni ngombana enye ingcenye ye-ayodini iyaphela nayizwa umtjhiso ngesikhathi uphekile.

9. KWENZIWANI NAYIKUTHI UMUNTU AYIMPHATHI KUHLE I-AYODINI?
Idlanzana labantu aliphathwa kuhle yi-ayodini. Nakunjalo, bangabawa ikhemisi eseduze bona iba odele itswayi elingana ayodini.



10. KUNGANI KUQAKATHEKILE UKUKHANDELA I-IDD?
Kuqakathekile ukukhandela i-IDD ngebanga lemiphumela eminengi engasimihle enawo kwezengqondo nemzimbeni.

Woke umuntu utlhoga imihlobo eminengi yokudla kanye netswayi elincani eline-ayodini khona azakuphila kuhle nokukhula okuhle ngokwengqondo nomzimba.





1


<fn>DAC-NLS.UmnyangoWezepilo3.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele



UMNYANGO WEZEPILO



IKANKERE YAMAHLWAYI


IPILO YAKHO ISEZANDLENI ZAKHO


KHUYINI IKANKERE YAMAHLWAYI?
Mhlobo ongakandi khulu wekankere emadodeni. Ingenzeka eminyakeni eminye neminye yobudala kodwana itholakala khulu emadodeni amatjha aneminyaka ema-20 ukuya eminyakeni ema-40. Kuyenzeka kesinye isikhathi bona linye kwaphela ihlwayi liphatheke. Unobangela wekankere yamahlwayi akaziwa. Ithinta amadoda ngesikhathi atjheja khulu zokubeletha nakathoma imindeni.

IKANKERE YAMAHLWAYI ithatha pheze amaphesente ali- 0. 75 ukuya ku-1. 46 kiwo woke amakankere emadodeni abikwa ePhikweni lokuTlolisa zeKankere ngesikhathi saka-1996 no-1997.

NGIZIPHI IINQHEMA EZISENGOZINI?
* Madoda anomlando wamahlwayi angehleli phasi (ngokulungiswa namkha angakalungiswa). Ingozi yanda ngobunengi obubuyelelwe kali-11. Boke abantwana babesana kufanele bahlolelwe amahlwayi angehliko nababelethwako.
* Amadoda anomlando womndeni onekankere yamahlwayi.
* Amadoda angakghoni ukubeletha.

UKUBONAKALA NAYITHOMAKO
Umuntu ngokwakhe ubona okungakhambi kuhle emahlwayini. Indlela engcono yokuthola okungakhambi kuhle kukuzihlola ngokwakho.
Ukuzihlolwa Ngokwakho Amahlwayi (Testicular Self- Examination (i-TSE)
I-TSE yenziwa ngcono ngemva kokuhlamba ngamanzi afuthumeleko, ukuhlamba ebhadeni efuthumeleko namkha itjhawara. Umtjhiso wenza bona isikhwama samahlwayi sizigedle, lokho kwenza kube lula ukubona okungakhambi kuhle.

Nawungaphezu kweminyaka eli-18 namkha umdala kunalokhu, landela amagadango alandelako inyanga nenyanga,:
* Hlola ukuvuvuka esikhwameni samahlwayi.
* Isiboniboni singakurhelebha.
* Hlola elinye nelinye ihlwayi ngezandla zombili. Beka imino yokuthoma nemino ephakathi ngaphasi kwehlwayi abothubhakghuru ubabeke ngehla. Ungathuki nayikuthi ihlwayi linye libonakala ungathi likhudlwana kunelinye. Lokhu kujwayelekile. Amagiqa wekankere avame ukutholakala ngemahlangothini wehlwayi, kodwana angatholakala phakathi namkha ngaphambili kwehlwayi.
* Thola into esatjhubhu ngemva kwehlwayi. Lento ibizwa bona yi-epididymis, ibuthelela beyithwale imbewu yomduna. Zijayeze lento. Ungenzi iphoso yokuyifansia negiqa elisolisako.

Zuma Okulandelako
* Igiqa elincani elilingana ne-ertjisi, elingasibuhlungu ehlwayini. Akusiwo woke amagiqa anekankere.
* Ihlwayi elikhukhumeleko.
* Ihlwayi elizwakala libudisi namkha imbilapho enjalo;
* Amabele akhukhumeleko kanye neenkono
* Okusamanzi okubuthelelana esikhwameni samahlwayi msinyazana nje
* Ubuhlungu ehlwayini

OKUFANELE UKWENZE:
Nayikuthi uzwa ubuhlungu obukhulu ehlwayini ? thola irhelebho elirhabileko

Nayikuthi amagiqa, ukukhula, ukuvuvuka namkha itjhuguluko ekuzwakaleni kuyezwakala ngaphasi kwesikhumba samahlwayi ? bonana nodorhodere

Nayikuthi kunokuzwakala okubudisi namkha ubuhlungu - bonana nodorhedere

Nayikuthi kunokhula kwamabele neenkono kanye namkha nomuzwa wokuvuvuka esikhwameni samahlwayi ? bonana nodorhodere

Nayikuthi awutholi ukungakhambi kuhle ? ragela phambili ne-TSE bewube neminyaka yobudala ema- 40/45

KHUMBULA:
1. IKANKERE YAMAHLWAYI ilapheka khulu, khulu khulu nayibonwe beyalatjhwa kusesenesikhathi
2. Ukususwa kwehlwayi linye akuthinti ikghono lokubeletha namkha lokuya emsemeni

NOVEMBA 2003




1


<fn>DAC-NLS.UmnyangoWezepiloNem.2007-05-18.nr.txt</fn>
UMNYANGO WEZEPILO NEMISEBENZI YEHLALO

?Siyanakekela?



EMBLEM AS ON COVER PAGE



URHULUMENDE WESIFUNDA SEMPUMALANGA




Babizwa bonyana bomma nabobaba besitjhaba sekhethu, kodwana kanengi abanikelwa ithando nehlonipho ebafaneleko.

Ngebanga lamatjhuguluko akhona emphakathini kanye neentjhijilo ezifana ne-HIV ne-AIDS indima yabantu abadala ibe sezingeni eliqakatheke khulu ekusekeleni ukuhleleka kwemindeni yethu ngokobujamo behlalo, ukuziphatha kanye nezomnotho.

Abantu abadala akukameli bonyana babonwe kwaphela njengabantu abangabandakanyeki khulu ekuthuthukisweni, kodwana kumele babonwe njengabalima indima ekulu kiyo yoke imikhakha yetuthuko.

Asibanikeleni ukusekeleka kanye nehlonipho abayidingako ekuphumeleliseni indima le.


Iindingo Ezilitjhumi Eziqakatheke Khulu

Incwajana le yethula iindingo ezilitjhumi eziqakatheke khulu zabantu abadala kanye neemphakamiso zehlolo

Imbalo Yamakhaya Efunyenweko

kwafunyanwa amakhaya ayi-1002 anabantu abaneminyaka ema-60 nangaphezudlwana;

-kwafunyanwa bonyana kunabafazi aba-3 malungana nendoda ngayinye abasezingeni lobudala elilinganako begodu ama-71% wabafunyenweko bekubafelokazi,

-ama-14% bekumakhaya wabantu besizukulwana sinye,
-ama-63% bekuziinzukulwana ezimbili nofana ngaphezulu,
ama-23% bekumakhaya wesizukulwana esitjhiyiweko
-ama-58% wabantu abadala azange khebafuduke,
-ama-60% bahlala eendaweni zemakhaya neziphethwe makhosi.

1. Isizo ngokunakekela abantwana kanye neenzukulwana ezigulako

-ama-9% banakekela abantu abadala abagulako.
-ama-66% banakekela abantwana ukusuka eminyakeni eli-0 ukuya keli-18
-ama-20% banakekela abantwana ukusuka eminyakeni eli-o ukuya kesi-6
-ama-66% bahlangabezana nobudisi kusuka kobubekezelelekako ukuya kobungabekezelelekiko nabanile ngetjhejo
-ama-96% abafumani ikokhelo ngomsebenzabo wokutjheja
-Iimbonelelo Zomndende zisetjenziselwa ukondla umndeni woke
-ama-76% wabantu abadadlana bababondli bamakhaya
-ama-97% aneembonelelo azisebenzisela iindingo zamakhaya.

Iimphakamiso

* Abantu abadala kumele basekelwe ukuze kukhutjhulwe ukuthuthukiswa kwabantwana esigabeni sabo sokukhula.
* Kumele kube nemizamo yokusekela abantu abadala abatlhogomela abazukulu, isibonelo, indlela yokuphatha iinzukulu ezingalinganiko.
* Ababelethi kumele bakateleleke ngokomthetho kobana bakhuphe imali yesondlo.
* Kumele kusungulwe amaqhinga angakahleleki wokungezelela umrholo ukusiza Iimbonelelo Zomndende.

2. Amakghono adinga ukufunda, ukutlola nokubala

-ama-79% abakwazi ukufunda okulula
-ama-28% abakwazi ukusebenza ngemali
-ama-70% abakwazi ukutlola amabizwabo
-ama-84% abakwazi ukuzalisa isitlankana sebulungelweni namkha seposweni

Iimphakamiso

* Isifundo se-ABET esikhona njenganje kumele sibuyekezwe bese kufunwe iindlela ezitja zokusekela abantu abadala ukuthuthukisa amakghono wabo anqophileko.

* Amabulungelo kumele akhuthazwe ukwenza amahlelo wokufundisa abantu abadala ekusebenziseni imitjhini ekhupha imali (ATM), njll.

* Kumele kuthonywe ihlelo lokwelulekwa kwabantu abadala ngaphambi kokuthatha umhlalaphasi ukubalungiselela malungana nokutshwenyeka komphefumulo okukhambisana nokuluphala.

3. Iindleko ZakaMasipala Ezikghonekako Nezihlala Zikhona


-Imisebenzi kaMasipala beysezingeni eliphasi khulu.

Iimphakamiso

* Urhulumende kumele ethule imisebenzi esisekelo eendaweni zemakhaya.
* Abantu abadala babonise ukuzimisela ukukhokha nakube imisebenzi yethulwa ngeenkhathi ezifaneleko begodu nayifikelelekako ngokwamanani.
* Abantu abadala abaphethe amakhaya kumele bangakhokhiswa igezi namanzi

4. Amanzi Nehlwengiso

-ama-82% bakhanyisa ngegezi.
-Iindlwana zokuphumela azikenziwa ngcono;
-ama-66% basebenzisa iindlwana zokuphumela zomgodi;
-ama-7% abanazo do iindlwana zokuphumela.
-ama-51% bafumana amanzi wepompo emajaradenabo.

Iimphakamiso

* Boke abanikela ngemisebenzi kumele babelane iinsetjenziswa kanye nemizamo yokwenza ngcono ukutlanywa nokufikelelwa kwemisebenzi kamasipala.

5. Ukukhuthazwa Kwesiko Lokuhlonipha


-ama-72% babona bonyana ukuhlonitjhwa kwabantu abadala kwehle khulu kunalokha nabasese batjha.
-Akwenziwa isikhathi esaneleko sokubalalela.
-Abatjhayeli bamateksi nabanikeli ngemisebenzi abasese batjha babonwa banelunya.

Iimphakamiso

* Abantu abadala kumele bathathwe njengabahlanganyeli abamajadu kunobana babonakale inga sebamukela kwaphela.
* Kumele kuhlonywe amajima eenkolweni, kumidiya khulukhulu nakabanikela ngemisebenzi kobana kukhuthazwe ukuhlonitjhwa kwabantu abadala.
* Kumele kube nabarhumutjhi(kwesikhatjhana) ngebanga lokobana kuba neenqabo eziphathelene namasiko nelimi phakathi kwabanikela ngemisebenzi nabantu abadala (amatlayenti).
* Kukhuthazwe abafundi abanzima kobana bafundele ukuba bavuseleli
* Kukhuthazwe iimfundiswa ezimhlophe ukufunda amalimi namasiko wendabuko.

6. Ukwakhiwa Kweenkumba

-Pheze babe ma-250 abantu abaveza bonyana bafuna ukwakhelwa iinkumba, kanti-ke kube ma-24% abaphumelela ukuzifumana,
-Ukwakhiwa kweenkumba kube ngeminye yemisebenzi emikhulu ebonwe njengesezingeni eliphasi khulu.
-Pheze babe li-120 abadinga itjhejo lomphakathi nofana elinzizne emakhiweni, nje-ke babe ma-16% kwaphela abalifunyeneko.

Iimphakamiso

* Kuhlolisiswe ezinye iindlela zetjhejo elinzinze emakhiweni, isibonelo, ukuhlala ngeenqhema

7. Iinkghonakazo Eziphephileko Ezikude Namakhayabo

Abantu abadala bafuna ukuhlala nemindenabo, kodwana badinga ?Indawo lapha bazazizwa baphephile khona, babe nendawo yokubeka ipahlabo begodu bakghone nokubethwa mumoya ngaphandle.?

8. Iinkhwelo

-Pheze ama-520 bakhombise isidingo seenkhwelo, kanti-ke babe ma-91% abafumana lokho.
-Babe ma-4% kwaphela abakhombise bonyana imisebenzi yezokuthutha mimbi namkha mimbi khulu. Iinqhema ezitjhejako zibone lokhu njengesenzo esibangwa batjhayeli bamateksi abangahloniphiko, abaphathana kumbi nabahlukumezako.
-Kuhlangabezanwa nemisebenzi esezingeni eliphasi khulu eendleleni ezikulu.
-Abantu abadala abahlala emadorobheni eendaweni ezingakahleleki bakhokhela iinkhwelo ukuya eendaweni ezifana namatliniki nemirholweni.
bama-27% abakhokha R11 ukuya ku R15
bama-27% abakhokha R15 ukuya phezulu

Iimphakamiso

* Kumele kuhlinzekwe iinkhwelo ezibonelelweko ngamalanga womrholo khulukhulu ebantwini abahlala eendaweni ezingakahleleki emadorobheni nemakhaya.

9. Ukuphepha

-Abantu abadala bazizwa bangakavikeleki, khulukhulu ngamalanga womrholo.
-Ama-26% bazizwa bavikeleke kancani namkha bangakavikeleki do lapha bahlala khona.
-Baveza kobana basaba ngitjho nabantwababo.
-Abawathembi amapholisa

Ukwesaba okunjalo kubangwa buchaka, ukungasebenzi kanye nokungahloniphi.

Iimphakamiso

* Kumele kuyelelwe zoke iinsebenzi zomphakathi kanye namapholisa

10. Imisebenzi Yezehlalakuhle

-Pheze bama-250 abakhombise bonyana badinga imiSebenzi yezeHlalakuhle, kanti-ke bama-32% kwaphela abayifumanako
-Abama-47% bakhombise bonyana imiSebenzi yezeHlalakuhle isezingeni eliphasi khulu.
-Abapheze babe ma-860 bakhombise bonyana badinga ukuVikeleka eeNdaweni zokuhlala, kanti-ke bama-91% abakufumanako.
-Abama-90% bakhombise bonyana ubunjalo bemiSebenzi yezokuPhepha isezingeni eliphezulu.
-Nababuzwa ngokuhlukileko, abama-84% bakhombise ukwaneliseka khulu ngendlela umrholo wabantu abadala ukhamba ngakhona.

Iimphakamiso

* Amatlabhu abonelela ngokugoma kwemini kumele asekelwe begodu andiswe.
* Amatjhumi asithandathu (60) sele asekelwa ngeemali kanti ali-7 asese serhelweni lokulinda.


Leli lihlangothi elifitjhani lombiko opheleleko owenza umnqopho wokwazisa boke abahlanganyeli ngokufunyenwe lirhubhululo. Kuqakathekile bonyana sitjheje okufunyenweko lokha nakwenziwa ukutlama.

Iindingo zabantu abadala zisibopho somuntu woke. Phatha umuntu omdala ngesithunzi nangehlonipho ebafaneleko.


Nawufuna ilwazi elinabileko yewithinte umNyango weZepilo nemiSebenzi yeZehlalo,

Private Bag X 11213,
Nelspruit,
1200

Nawufuna ilwazi malungana Nawufuna ilwazi malungana
nerhubhululo yewuthinte neHlelo labaNtu abaDala
Umrhala: 013 766 3053 Umrhala: 013 766 3185
<fn>DAC-NLS.UmnyangoWezobukghwar.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE










UMNYANGO WEZOBUKGHWARI NAMASIKO

UmBiko woNyaka
2002/2003

www.dac.gov.za


















Igadangiso LesiNdebele

Umbiko uzakutholakala godu ngamalimi alandelako:
* IsiBhuru
* ISesotho
* ISiswati
* ITshivenda
* IXitsonga























Okumumethweko

Ikhasi
1. Ilwazi Elijayelekileko ????????????????????
1.1 Ukunikelwa KomBiko WoNyaka EsiKhulwini EsiPhetheko ?????..
1.2 Isethulo NgoNgqongqotjhe WezobuKghwari, AmaSiko, ISayensi NeTheknoloji ?????????????????????
1.3 Isethulo NgoSekela Ngqongqotjhe WezobuKghwari, WamaSiko, ISayensi NeTheknoloji ?????????????????????????.
1.4 Isingeniso ngoMnqophisi-mazombe ???????????????.
1.5 Ilwazi NgomNyango KaNgqongqotjhe???????????????
1.6 UmBiko NgomBono NomNqopho ?????????????????
1.7 Igunya Langokomthetho ?????????????????????
1.8 Isirhunyezo Sezokuphatha ????????????????????

2. Ukusebenza KwamaHlelo ??????????????????.....
2.1 Isirhunyezo Sehlelo ??????????????????????..
2.2 Zokuthintana ?????????????????????????.
2.3 UbuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini ???????????..
2.4 Amabubulo WezamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba ?????.
2.5 AmaFa, AmaButhelelo WeYiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi ???????????????????
2.6 ImiSebenzi EHlangeneko ????????????????????

3. IinTatimende ZoNyaka ZeeMali ?????????????.
3.1 UmBiko WezokuPhatha ?????????????????????.
3.2 UmBiko WomHlolincwadi-mazombe ????????????????
3.3 UmBiko WeKomiti LokuHlolisisa ??????????????????
3.4 IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola ?????????..
3.5 IinTatimende ZoNyaka ZeeMali ??????????????????

4. UkuPhathwa KwabaSebenzi ???????????????????.
5. Irhelo Lokuthintana ???????????????????????






























UkuNikelwa KomBiko WoNyaka EsiKhulwini EsiPhetheko

Prof I Mosala
Mnqophisi-mazombe wezobuKghwari namaSiko



Ngehlonipho ekulu, ngethula lapha umBiko woNyaka womNyango wezoBukghwari namaSiko ka-2002/2003.






????????????.
Phrofesa Itumeleng Mosala
Mnqophisi-mazombe
UmNyango WezobuKghwari NamaSiko











Isethulo NgoNgqongqotjhe WezobuKghwari, AmaSiko, ISayensi NeTheknoloji

Dr Ben Ngubane
UNgqongqotjhe WezobuKghwari AmaSiko, ISayensi
NeTheknoloji.


Unyaka weemali ka-2002/2003 weza nokukhula msinyana kwebhajethi yomNyango wezobuKghwari namaSiko. Ukunikelwa okungezelelweko emalini eqaliswe emabubulweni wezamasiko, iPhrojekthi yePhaga yeKululeko kanye nokuthuthukiswa kwezobukghwari bokwenza, kunikele umnyango amandla wokobana ufezekise umsebenzi wawo wokuphuhlisa nokuthuthukisa ubukghwari namasiko eSewula Afrika.

Ngingaqala emva ngokuzikhakhazisa ezehlakalweni ezinengi, amaphrojekthi, amahlelo neenkambiso ezenzeka ngo-2002/2003, kodwana ezimbalwa zibonakala khulu njengesibonelo esihle sokobana umNyango uyisebenzisa bunjani imali onikelwe yona ngeendlela ezitja nezinokuziphendulela.

Enye yaleziindlela yiPhrojekthi yomNyanya we-Morgan?s Bay eyabanjwa ngoDisemba ka-2002. Lephrojekthi yahlanganisa okubili okungaphasi kwelawulo lami ? amasiko nezobukghwari, isayensi netheknoloji ? esehlakalweni esasiveza amandla wazo njengamathulusi wokufunda khona kuzakuphuhliswa ukubumbana komphakathi. Umnyanya watjengisa ngethalente namajadu wabantwana be-Morgan?s Bay, begodu ngahlonitjhwa ngokuvula isizinda somphakathi samakhompyutha esibanikela ukufikelela iindawo zefundo ku-Inthanethi, imidlalo yezefundo kanye nethuba lokuzibonela ikghono lokwenza amatjhuguluko amakhulu lelwazi lamakhompyutha. Ngesikhathi somnyanya ngavakatjhela iphrojekthi yendawo yokuqedwa kwendlala esekelwa mNyango. Ngokuthatha ethalenteni labomma neenkghwarini, iphrojekthi inikela ngebandulo kezokuthunga kanye neminye imihlobo yamakghono. Njengombana isakhiwo sokukhiqiza esizijameleko sele sihlonyiwe, igadango elilandelako kuzakuba kungezelela isilinganiso sokuthuthukiswa komkhiqizo kanye nokukhiqiza, godu nokuhloma iimakethe ezisebenza kuhle lapha kuzakusiwa lemikhiqizo.

Edorojaneni elincani elifana ne-Morgan?s Bay, umNyango ukghonile ukurhabisa ukuzibandakanya komphakathi, kareko ekulu kanye, ekugcineni, nokunikela amandla. Kimi, lephrojekthi imumethe indima eqakathekileko mNyango wezobuKghwari namaSiko:
* Njengomphuhlisi wezobukghwari emphakathini, emabhizinisini nezabavakatjhi, kanye neSewula Afrika njengendawo lapho kukhanjelwa khona ngekareko yezobukghwari;
* njengomkghonakalisi ekurhelebheni ukugcina nokuthuthukisa umthangalasisekelo ? obonakalako nowokuhlela ? osekela ukwehluka okukhulu kokulethwa kwezobukghwari;
* njengomsebenzisani eenqhemeni ezahlukeneko nabantu abazibandakanya khulu kezobukghwari eSewula Afrika, ekusekeleni nekuqiniseni imizamo yabo;
* njengomkhulumeli wamathalente wenarha wezobukghwari;
* njengomtlami nomkghonakalisi ekuthuthukisweni nekulethweni kwezobukghwari ngenarheni;
* njengomgcini nomphathi wemithombo yenarha yezobukghwari kanye nepahla;
* njengomenzi webhoduluko elidzimelelisa umphakathi wezobukghwari ohlukahlukeneko;
* njengomsunguli wesiko lenarha elihlukileko lezobukghwari;
* njengomnikeli welwazi kezobukghwari, amathuba wobukghwari, nemisebenzi yezobukghwari neenkghonalakisi.

Isithombe esitjha somNyango wezobuKghwari namaSiko sithoma ukuvela begodu kube ngekareko ekulu lapho ngamukela uMma uBuyelwa Sonjica njengeSekela lakaNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, kanye noPhrofesa Itumeleng Mosala, oMnqophisi-mazombe wezobuKghwari namaSiko.

LomBiko woNyaka sirhunyezo seempumelelo ezimbalwa enyakeni weemali ka-2002/2003, begodu siyazikhakhazisa ngokuwunikela iPalamende kanye nabantu beSewula Afrika. Njengombana ngisenza, ngikhumbula indima eqakathekileko eyadlalwa ngowayemsebenzisanami, uNgqongqotjhe uBrigitte Mabandla, ekuqinisekiseni bona okunqotjhwe ekulethweni kwemisebenzi kwakuhlangabezwana nakho ngesikhathi salonyaka oqaliweko nangeminye iminyaka ngaphambilini.

Ukuwa kwendlwethu kube kuvuka komNyango wezeziNdlu.



























Isethulo ngoSekela Ngqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji


Umma Buyelwa Sonjica
USekela Ngqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko,
iSayensi neTheknoloji


Ngo-2002 indima yokusekela uNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, uDorhodere oHloniphekileko uBen Ngubane, yadluliselwa kimi. Loyo owayelisekela lakaNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji sele anikelwe umsebenzi wokuragela phambili ngomnqopho wombuso wokunikela ngezindlu ezaneleko kuzakhamuzi, begodu ekuthatheni lesisibopho esikhulu kutjhiye isikhala esikhulu okufanele sizaliswe.

Ngilindele ngomndlandla omkhulu ukusekela nokuhlahla indlela yomNyango wezobuKghwari namaSiko emizameni yawo yokwakha iSewula Afrika lapho zobukghwari, amasiko namafa kukhula khona. Ngenza lokho ngelwazi lokobana isisekelo esiqinileko sokubandakanywa kwabadlala indima, isebenziswano kanye nokuphathwa kuhle kwehlangano sele kwenziwe mHlonitjhwa onguNgqongqotjhe uMabandla.

Enye yezinto engizibeke phambili kilonyaka kuzakuba kuragela phambili nokuqinisa ukuqakatheka ukuthuthukiswa kobulili kanye nokuthathwa kwabo njengonto ejayelekileko kezobukghwari, ukuqinisekisa bona abomma bathatha indima yabo ebafaneleko kiwo woke amazinga wamafa, zobukghwari namasiko. Ukwengeza, kuqakathekile bonyana umNyango uragele phambili nokusekela iinsungulo ezivula amathuba wezobukghwari ebantwini abarholopheleko. Kwamambala, ukufikelela imisebenzi kusisekelo esiqakathekileko somthethomgomo wombuso. Ngithanda ukwandisa ukuzibandakanya kwamaSewula Afrika woke emaphrojekthini womNyango aphathelene nezinto ezadlulako, anikela ngomleyo ohlangeneko nombono wamafa eSewula Afrika. Amafa wethu anekghono lokufaka isandla ekwakhiweni kwesitjhaba. Ngebanga elifanako, ukufezakaliswa komLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi uzakuba khulu semkhumbulwenami ngonyaka ozako. Sithemba bona umLeyo womThethomgomo weLimi uzakurhelebha umbuso ekuletheni imisebenzi nokusebenzisa i-Batho Pele.

Akusimi ngedwa umuntu omutjha emNyangweni wezobuKghwari namaSiko. Kulithabo kimi ukusebenza noMnqophisi-mazombe wezobuKghwari namaSiko, uPhrofesa Itumeleng Mosala, obengu-Vice Chancellor noHlokokulu we-Technikon yeTlhagwini-Tjingalanga. UPhrofesa Mosala uletha emNyangweni amakghono wokuphatha neqhinga lokwenza elizasiqinisa ukuya phambili.

Ngethule lomtlolo kuPalamende nakubantu beSewula Afrika ngethabo nangokuhlonipha khulu indima yalowo engimlandelako, begodu ngethemba nokobana enyakeni ozako sizakusebenza kuhle, sidlule unyaka ka-2002/2003.
















Isingeniso NgomNqophisi-mazombe

Ngo-Arhostosi ka-2002, ngokubonisana noNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, uMongameli waqunta ukuhlukanisa imisebenzi yomNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji (DACST). Iminyango emibili ehlukeneko yahlonywa; okumNyango weSayensi neTheknoloji (DST) nomNyango wezobuKghwari namaSiko (DAC), omunye nomunye orholwa Mnqophisi-mazombe begodu omunye nomunye unehlelo lawo, ibhajethi nabasebenzi. Isiqunto akhenge nokho siwuthinte umNyango kaNgqongqotjhe, kodwana, sivumela yomibili iminyango ukubika kuNgqongqotjhe uBen Ngubane, nakuSekela Ngqongqotjhe uBuyelwa Sonjica.

Ibanga elikhulu lokuhlukaniswa kuvumela bona siqalise khulu amandla nelemuko eendaweni zemiphumela ezigunyaziweko. Nasiqala ukuhlukaniswa kwemisebenzi ngamagatja emnyangweni lowo okwakumNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, ukuhlukanisa akhange kuthikameze imisebenzi engemikhulu. Amaphiko wemisebenzi ehlanganeko athintekako, efaka zokuthintana, zokuphathwa kwabasebenzi, ukuphathwa kweemali kanye nezamakhompyutha, athinteka khulu.

Iinkoro zemisebenzi emmongo yomNyango wezobuKghwari namaSiko zizakuragela phambili:
* Nokukghonakalisa, ukusungula nokufezakalisa iimvumelwano zesebenziswano leentjhabatjhaba kezobukghwari namasiko.
* Ukuqinisekisa ukujanyelwa kwezobukghwari namasiko weSewula Afrika ezingeni leentjhabatjhaba.
* Ukuphatha amafa neendaba eziphathelene namafilimu ngenarheni.
* Ukuphatha nokutjheja iinhlangano zokukghwari, amasiko namafa.
* Ukusekela ifundo engakahlelwa nebandulo lamakghono kezobukghwari namasiko.
* Ukusekela ukwenza kuhle khulu nokudzimelela kezamasiko.
* Ukukhuthaza isebenziswano nethungelelwano hlangana nabo boke abadlalindima kezamafa ezihlukeneko eSewula Afrika.
* Ukubuthelela nokugcina ibuthelelo lesitjhaba lamafa ngokuphatha kuhle nokutlhogonyelwa kwamarekhodi wombuso.
* Ukunikela ngemisebenzi yeminyanya yembusweni.
* Ukuthuthukisa ibubulo lamasiko ngokusebenzisana nekoro yangeqadi.
* Ukunikela ngemisebenzi yokutjhugulula nokurhumutjha eminyangweni yesitjhaba.
* Ukuphuhlisa amalimi wendabuko.
* Imisebenzi yokutlanywa kwelimi netheminoloji.
* Ukuvumelanisa nokuyelelisa ngokusetjenziswa kuhle kwamagama-bumbeko.
* Ukuphatha nokulawula amabuthelelo weencwadi wesitjhaba nelwazi letjhuguluko.

Lombiko wonyaka utjengisa umsebenzi weGatja lezobuKghwari namaSiko walokho ebekuyi-DACST kanye nomNyango omutjha wezobuKghwari namaSiko, lapho imithombo eminengi yeSewula Afrika esetjenziselwa ukufikelela ipilo engcono isiswa khona. Amasiko aqakathekile ekuhlonyweni kwebumbano lesitjhaba, nezinto eziqakathekileko zokusekela ekwakhiweni kobujamo besitjhaba obufanako. UmNyango omutjha wezobuKghwari namaSiko uzokudlala indima ekulu ekuletheni isekelo labadlalindima ukuqinisekisa bonyana zobukghwari namasiko zizakugcina isithunzi esiphezulu emphakathini.








Ilwazi NgomNyango KaNgqongqotjhe

UmNyango kaNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji wanikela isikhwama esilawulwa baphathi seengidi ezi-5 enyakeni weemali ka-2002/2003. Isikhwamesi besilawulwa mNyango kaNgqongqotjhe, iPhiko lezokuLawulwa kweHlangano yezobuKghwari emNyangweni wezobuKghwari namaSiko, kanye nesiKhulu esiPhetheko somKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari (NAC), ngendlela elandelako:
* Isigidi sinye sanikelwa ukuQalana nomNdeni, okuyihlangano ekungasiyo karhulumende ese-Durban eqalane nokukhandela ukurhatjheka kwentumbantonga nomulwana wayo.
* IPhrojekthi yokuVuselelwa kokuziPhatha, eseYunivesithi yeZululand, yathola R400 000 yokufezakalisa iphrojekthi ngokubambisana neminyango yombuso wephrovinsi yaKwaZulu-Natal weeNdaba zamaSiko, ukuPhepha nokuVikeleka, zeFundo, zemiDlalo namaSiko, kanye nomBuso weNdawo. IPhrojekthi yesibili yokuVuselelwa kokuziPhatha, eseMzimkhulu ePumalanga Kapa neqalene nentumbantonga nomulwana wayo kanye nendima yesiko ekubuyiseni amagugu womphakathi yathola isigidi sinye samaranda.
* Ngokuragela phambili nokunqotjhwe siKhwama esiLawulwa mNyango kaNgqongqotjhe ekuvuselelweni kokuziphatha namagugu womphakathi, i-R 500 000 yanikelwa iPhrojekthi ye-Umvuselelo Cultural and Heritage.
* IZakheni Music Industry Education yathola R250 000 ukufundisa abavumi ngeendaba eziphathelene namalungelo wobunikazi bokutlama nemikghwa emihle yokwenza ibhizinisi.
* Iphrojekthi ye-Cardboard Dreams okungeyabantwana abanganamakhaya, yafezakaliswa ngeLanga labaTjha ngo-2002 nekhanjiswa yi-Karos and Kambro Youth Development Project, yathola irhelebho lemali elingana ne-R 400 000.


Ilwazi NgomNyango KaNgqongqotjhe

* Ngomnqopho weendaba ezifana nokuvuselewa kokuziphatha, i-HIV nentumbantonga nomtlhago, iphrojekthi kaPhrofesa Mzilikazi Khumalo yokuThuthukiswa kwamaKhwaya yathola R 350 000.
OwayenguSekela Ngqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, umma Brigitte Mabandla, wadosa phambili emizameni yenarha yokubuyisa iinsalela kaSarah Baartman, owagcina abulungwe ngelanga lamaFa ngo-2002. Ngerhelebho lomNyango weeNdaba zangaPhandle nomNyango kaMongameli, ezingeni lehlangano uPhrofesa Phillip Tobias weYunivesithi ye-Witwatersrand, wabamba iinkulumiswano ezikulu ezaba nomphumela ekubuyeni kanye nekubulungweni kwakaSarah Baartman.


















UmBiko NgomBono NomNqopho

Umbono
Zobukghwari namasiko zisetjenziswa ngokuzeleko ukufikelela ituthuko yekuhlaleni nokunikelwa amandla ngakwezomnotho kanye nekubonakaliseni inarha, ukuphuhliswa okulinganako nokuvikela woke amalimi ali-11 wangokomthetho, kanye nokuhlonipha umlando wethu ngokutlhogonyelwa kwebuthelelo lamafa wethu.

Umnqopho
* Kufikelela ukulingana mayelana nokufikelela emithombeni yezobukghwari, amasiko, amafa kanye nelimi elithintekako.
* Ukuphuhlisa ukwehluka ngokwamalimi wenarha yethu njengomthombo wokunikela amandla amaSewula Afrika ukuzibandakanya epilweni yenarha yawo yezokuhlalisana, zombanganarha nezomnotho.
* Ukusekela ituthuko elinganako, ukutlhogonyelwa nokuphuhliswa komlando woke wethu, amatshwayo wesitjhaba, amafa namabulungelo weencwadi.
* Ukuphuhlisa ubukhona beSewula Afrika ezingeni leentjhabatjhaba ngamahlelo wokubonisana nenarha ngayinye namkha iinarha ezinengi.
* Ukuthuthukisa ikghonakalo yezomnotho nokutlama yezobukghwari namasiko ngokusebenzisa zefundo kezobukghwari nebandulo, kanye nokuqeda umtlhago ngokusebenzisa zobukghwari namasiko njengendlela eya ekusungulweni okudzimeleleko kwamathuba womsebenzi.






Igunya Langokomthetho

Igunya langokomthetho lomNyango wezobuKghwari namaSiko linabile, lembatha iinhlangano ezihlukeneko nomthetho. Igunya eliqakatheke khulu lomNyango livela kumThethosisekelo weRiphabhliki yeSewula Afrika, obeka bona ?
?Woke umuntu unelungelo lokuthola ikululeko yokuzizwakalisa, elifaka ?
* Ilungelo leziko leendaba nezinye iinrhatjhi;
* Ikululeko yokuthola namkha yokwabelana ngelwazi namkha imiqondo;
* Ikululeko yokutlama ngokobukghwari; kanye
* Nekululeko yezefundo nekululeko yerhubhululo lesayensi? (isigaba 16); begodu nokuthi
?Woke umuntu unelungelo lokusebenzisa ilimi godu nokuzibandakanya kezamasiko ezifunwa nguye, kodwana akakho ozakusebenzisa lamalungelo ngendlela engakhambelaniko neenjamiso zeRhelo lamaLungelo wobuNtu? (isigaba 30).

Ingqenye A yeTjhejuli 4 yomThethosisekelo itjengisa bona iindaba zamasiko nelimi ziindawo zomsebenzi ofanele urage kuhle owenzeka ngasikhathi sinye phakathi kombuso wesitjhaba newephrovinsi.

Ngokusekelwa liPhepha lokuBingwe nguRhulumende kezobuKghwari, amaSiko namaFa, imiThetho elandelako yaziswe yiPalamende neenHlangano ezenzelwe ukuragelisa phambili igunya lomthethosisekelo lomNyango wezobuKghwari namaSiko.


























Ibuthelelo Lezokuphatha

Ngegunya elibuya emThethwenisisekelo weRiphabhliki yeSewula Afrika, nekomba ebuya ePhepheni lokuBingwe nguRhulumende kezobuKghwari, amaSiko namaFa, umNyango wezobuKghwari namaSiko, ngokusebenzisa umthetho, iinhlangano namahlelo, uhlose ukuthuthukisa zobukghwari, amasiko namafa weSewula Afrika. Ngokwenza njalo, umNyango uqinisekisa bona imithethokambiso ye-Batho Pele yokulingana, ukufikeleleka, ukuphatha okuhle nokwenzela izinto emkhanyweni iyasetjenziswa emahlelweni woke wawo neenhlangano ozengameleko.

Amahlelo wangaphakathi womNyango afaka hlangana iindawo ezilandelako zokusebenza:
* ZokuThintana
* ZobuKghwari, amaSiko neLimi ekuHlaleni
* UkuThuthukiswa kwezamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba
* AmaFa, amaRekhodi wesiTjhaba nemiSebenzi yobuBulungelo beeNcwadi
* ZokuPhatha

Zokuthintana msebenzi wamaqhinga olihlangothi lawo woke amahlelo godu nofanele usebenze kiwo woke amahlelo. Ukuhlanganisa imisebenzi efana nezokuthintana kezokurhatjha, ukuthintana emaphrovinsini, ukubonisana nabadlala indima nokuphathwa kwezehlakalo, izinto eziqakatheke khulu zonyaka kezokuthintana ufaka
* ukuhlonywa kweForamu yabosoNdaba bezobuKghwari ukuthuthukisa isebenziswano hlangana nombuso neenrhatjhi;
* ukuhlelwa kwezehlakalo ezihlukeneko, ukusuka eKhonferensini yesiThathu yoNyaka yeThungelelwano leenTjhabatjhaba lokweHluka ngamaSiko (INCD) eKapa, ukuya ekwembathiseni ngehlonipho nemisebenzi yokubulungwa kweensalela zakaSarah Baartman.

Ibuthelelo Lezokuphatha

IHlelo lezobuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini liqale ekuthabeleni, ekuthuthukiseni nekugcineni ukwehluka ngamasiko okunothileko kweSewula Afrika. Ngokudosa phambili ekuthuthukisweni amalimi ali-11 wangokomthetho, imiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi (NLS) inikela ngezokutjhugulula nemisebenzi yetheminoloji embusweni kanye nakabanye abadlalindima abahlukeneko. Amaphuzu aphambili wonyaka weemali ka-2002/2003 we-NLS afaka ukuhlonywa kweHlelo lokuRhumutjha ngomTato leSewula Afrika (TISSA), okumsebenzi onikela ngemisebenzi yokutjhugulula kilabo abazuzako ngalomsebenzi nabanikeli, kanye nokwamukelwa komThethomgomo wesiTjhaba weLimi oqinisekisa ukuthuthukiswa okuragela phambili kwamalimi woke ali-11. Zobukghwari namasiko emphakathini ziphatha iinhlangano ezinengi zobukghwari, ezitjhugululwe kilonyaka zaba ziinhlangano ezihlonywe ngokomthetho, ukuvumela ukuphatha okukhulu ngokwehlelo nangomleyo wokuziphendulela, amasiko efundweni neendaba eziphathelene nokulingana nokufikelela. Ekurageleni phambili ngetuthuko yezokuhlalisana yezobukghwari namasiko, amaphuzu aphambili wonyaka afake ukuhlonywa kweHlangano yokuVuselelwa kokuziPhatha (MRM), ukusungulwa kweHlangano yamaSentha wezobuKghwari womPhakathi, kanye nesekelo eliragela phambili ezehlakalweni eziveza amathalente wabantu abarholopheleko kezobukghwari.

Ihlelo lokuThuthukiswa kwamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba, elinikelwe umsebenzi wokuqinisekisa ituthuko yamabubulo wezamasiko weSewula Afrika godu nokuqinisekisa ukuvezwa kobukghwari namasiko weSewula Afrika ezingeni lephasi, nonyaka yabona iinkambiso ezinengi ziphumelela. Indlela etja ekutholeni iimali zetuthuko yagcina ngokusungulwa kwesebenziswano eqinileko, isibonelo, nenarha ye-Sweden, ezakuphuhlisa iinsungulo ezizijameleko zetuthuko ezisuselwe eRhelebheni lezokuThuthukiswa kwangaPhetjheya (ODA). Ukungezelela, abanengi abasebenza kezobukghwari bathabela isekelo lomnyango ekutjengiseni amathalente wabo ngaphetjheya. Ngokusebenzisana
Ibuthelelo Lezokuphatha

neTuthuko yezamaSiko, iKhonferensi ye-INCD, esisehlakalo esiqakathekileko esiveza isidingo sephasi ekuvikelweni kokwahluka ngokwamasiko, yabanjwa. ITuthuko ngokwamaSiko yasebenzisa amahlelo wokuqeda umtlhago ukufikelela amathuba webandulo ebantwini abazi-10 000 namathuba womsebenzi kabanye abazi-2 700. Iinkambiso namaphrojekthi asungulwa eHlelweni lokuKhuliswa kwamaBubulo wezamaSiko ayaqinelela. Isibonelo esihle salokhu yimBizo yesiTjhaba yemiSebenzi yeZandla nomQaliso weziNto eziHle owabayipumelelo nowaba lihlangothi lomHlangano omKhulu wezeTuthuko ngokwakhako yePhasi (WSSD).

Ihlelo lamaFa, amaBulungelo wesiTjhaba kanye nemiSebenzi yesiTjhaba yamaBulungelo weeNcwadi limtlhogomeli wamagugu abonakalako, nangabonakaliko, wamarekhodi newokuhlakanipha wenarha. Ukuphatha umsebenzi owehlukahlukeneko, ihlelo lifuna ukuthuthukisa iinhlangano ezikhona zamafa, ukwenza iinhlangano ezitja zamafa nokuqinisekisa ukubuthelelwa okungikho nokubuyiswa kwemarekhodi wenarha namafa aveziweko. Amaphuzu aphambili wehlelo afaka hlangana ukubuyiselwa ekhaya kwensalela zakaSarah Baartman ngemva kwekambiso ede yeenkulumiswano, ukukhunjulwa kwePi yamaBhuru namaNgisi yeSewula Afrika, neragelo phambili ekuthuthukisweni kwephrojekthi yePhaga yeKululeko. Zamabulungelo, ngokulandela imisebenzi eminengi yokufikelela, ithole ukukhula ekufikelelweni kwamafa anothileko wenarha kwanda khulu. Amabulungelo, ngokulandela imisebenzi ehlukehlukeneko yokufikelela, ithole ukukhula okukhulu kokufikeleleka emabulungelweni anothileko wamaFa wenarha. Amabulungelo godu aragela phambili nokutjhugulula okumumethwe mamafa wamabulungelo ngokusekela nokuhlela imithombo yomlando okhulunywako ngenarheni. Ukunikelwa kwabonongorwana besitjhaba abatjha kokuthoma ngo-2002/2003 kwaba sisehlakalo esiqakathekileko emaBulungelweni, nokuzibandakanya kwawo

Ibuthelelo Lezokuphatha

ephrojekthini yokubuyiselwa kwemiTlolo eqakatheke khulu ye-Timbuktu eMali. Ihlangothi elitja lomsebenzi lomNyango wezobuKghwari namaSiko lilemuko
ngelwazi, muva nje elisuswe emNyagweni weSayensi neTheknoloji. Ukuphathwa kuhle kwamabuthelelo wamabulungelo weencwadi aqakatheke khulu esitjhabeni, kuqinisekiswa ngehlangano ekhambelanisako eqalelela umsebenzi wamabulungelo wesitjhaba.























Ibuthelelo LamaHlelo

Ihlelo loku-1: ImiSebenzi yeHlangano

Lenza ukuphatha koke komNyango begodu linikela ngemisebenzi etholakala kiwo woke amaHlelo womNyango.

Ihlelo lesi-2: ZobuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini

Likhuthaza, liveze begodu ivikela zobukghwari namasiko enarheni, liqale khulu ikghono lehlangano, imithethomgomo yezobulili, ukuvuselelwa kokuziphatha nokwehlukana ngokwamalimi, ukuvumela woke amaSewula Afrika ukuzibandakanya ngokuzeleko epilweni yezokuhlala, zombanganarha nezomnotho.




IHlelo lesi-3: ITuthuko yezamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba

Liphuhlisa ukwehlukana ngamasiko namabubulo wezamasiko weSewula Afrika, kanye nokuphuhlisa itjhebiswano lezamasiko eentjhabatjhabeni.



IHlelo lesi-4: AmaFa, amaBulungelo wesiTjhaba nemiSebenzi yamaBulungelo weeNcwadi

Liyahlahla, ligcine belithuthukise zamafa, amabulungelo neenhlangano zelwazi ukuqinisekisa ukuphatha kuhle, itjhuguluko leenhlangano nokufikeleleka kibo boke.

Ibuthelelo LamaHlelo

INani loke leSabelo seBhajethi
4% iHlelo lokuthoma
20% iHlelo lesibili
14% iHlelo lesithathu
62% iHlelo lesine


ITjhadi yeHlangano yomNyango

Phrofesa Itumeleng Mosala
Mnqophisi-mazombe
Umtato: (012) 337-8452 Itumeleng.Mosala@dac.gov.za


Nom. Themba Wakashe Sekela Mnqophisi-mazombe: AmaFa namaBulungelo wesiTjhaba
Umtato: (012) 337 8275
Themba.Wakashe@dac.gov.za












































Mma Thandi McLean
Sekela Mnqophisi-mazombe:
UbuKghwari, AmaSiko neLimi emPhakathini
Umtato: (012) 337 8000
Thandi.McLean@dac.gov.za


Nom. Victor Julius
Sekele Mnqophisi-mazombe:
ITuthuko kezamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba
Umtato: (012) 337 8130
Victor.Julius@dac.gov.za

Mma Itumeleng Letsebe
IsiPhathiswa esiPhezulu seeMali
Umtato: (012) 337 8412
Itumeleng.Letsebe@dac.gov.za

Nom. Andile Xaba
Mnqophisi omKhulu
Zokuthintana
Umtato: (012) 337 8313
Andile.Xaba@dac.gov.za

Dorhodera Graham Dominy
Mnqophisi omKhulu
AmaButhelelo wesiTjhaba
Umtato: (012) 337 5300
Graham.Dominy@dac.gov.za
Nom. Vusi Ndima
Mnqophisi omKhulu
AmaFa
Umtato: (012) 337 8032
Vusi.Ndima@dac.gov.za



Dorhodera Nomso Mgijima
Mnqophisi omKhulu
ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi
Umtato: (012) 337 8081
Nomso.Mgijima@dac.goc.za


Mnqophisi omKhulu
ITjhebiswano leenTjhabatjhaba
(Asinamuntu)


Nom. Steven Sack
Mnqophisi omKhulu
UkuThuthukiswa kwezamaSiko
Umtato: (012) 337 8137
Steven.Sack@dac.gov.za

Nom. Mike Rennie
Mnqophisi
UkuPhathwa kweHlangano
Umtato: (012) 337 8236
Mike.Rennie@dac.gov.za

Nom. Mack Lewele
Mnqophisi
ZokuThintana
Umtato: (012) 337 8176
Mack.Lewele@dac.gov.za


Mma Mandy Gilder
Mnqophisi
AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba
Umtato: (012) 337 5300
Mandy.Gilder@dac.gov.za


Mma Sibongile van Damme
Mnqophisi
AmaFa
Umtato: (012) 337 8136
Sibongile.Vandamme@dac.gov.za


Nom. Xolile Mfaxa
Mnqophisi
ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi
Umtato: (012) 337 8487
Xolile.Mfaxa@dac.gov.za


Nom. Sydney Selepe
Mnqophisi
AmaSiko namaSiko emPhakathini
Umtato: (012) 337 8004
Sydney.Selepe@dac.gov.za





Nom. Kedirang Oagile
Mnqophisi
UkuPhathwa kwabaSebenzi
Umtato: (012) 337 8400
Kedirang.Oagile@dac.gov.za


Nom. Themba Mabaso
Mnqophisi
ImiSebenzi yemiNyanya yemBusweni
Umtato: (012) 337 5300
Themba.Mabaso@dac.gov.za

Nom. Phakamani Mthembu
Mnqophisi
AmaFa angaThintekiko
Umtato: (012) 337 8471
Phakamani.Mthembu@dac.gov.za


Ibuthelelo LamaHlelo

Nom. Tale Motsepe
Mnqophisi
UkuThuthukiswa kwezamaSiko
Umtato: (012) 337 8529
Tale.Motsepe@dac.gov.za


Nom. Arno Web
Mnqophisi
AmaHlelo wezeLwazi
Umtato: (012) 337 8357
Arno.Web@dac.gov.za


Nom. Anit Singh
Mnqophisi
ImiSebenzi yezomThetho
Umtato: (012) 337 8457
Anit.Singh@dac.gov.za








































Zokuthintana



Njengombana zokuthintana zimsebenzi wamaqhinga, iPhiko lokuNqophisa eliKhulu lezokuThintana lisebenzisana nawo woke amahlelo emNyangweni. Lokha nakutlanywa amajima wezokuthintana we-DAC, ubujamo obuhlukahlukeneko bomphakathi weSewula Afrika buyaqalwa. I-DAC ihlose ukuthintana ngendlela yokuthi imilayezo yayo ifikelela begodu izwisiswa ngibo boke enqotjhiswe kibo, begodu ilwelwa ukuveza ilwazi elifaneleko ngendlela edosako nenekareko. Ngemisebenzi yeLetsema, amakhonferensi, iindaba neembizo ezifaka hlangana zoke iinkoro zomphakathi, i-DAC isebenzisana bunqopha nabadlalindima.

Amaforamu akhethekileko enzelwe ukuthintana okunqotjhiweko. Isibonelo, iForamu yabaBikindaba bezobuKghwari ibe yipumelelo. Iforamu le enzinze eJohannesburg, ifaka hlangana ababiki beendaba abama-43 abasebenza emphakathini, imidiya yeze-elektroniki kanye neyokugadangisa. Imisebenzi efanako izakuhlonywa KwaZulu-Natal neTjingalanga Kapa.

IPhiko lokuNqophisa eliKhulu lisekambisweni yokufezakalisa izakhiwo zalo njengombana kuphakanyiswe mBiko we-Comtask. Isakhiwo sifaka okulandelako:

* Itjhebiswano lezobubikindaba eliqale ekuthuthukiseni itjhebiswano lamaqhinga hlangana kwezobubikindaba nombuso ukwenzela isitjhaba esinelwazi
* Ukutlama, ukuqalisa nezokuthintana zeentjhabatjhaba ukuqisekisa ukuthuthukiswa nokunikelwa kwemikhiqizo yelwazi yekhwalithi.
* Ukubambisana kwezephrovinsi nokuphathwa kwabadlalindima ukuqinisekisa ukulethwa kwemisebenzi okuhlangeneko.

Amaphuzu aphambili akhethiweko wonyaka osathomako endalwe ngenzasapha.

Zokuthintana

Ngokusebenzisana nomNyango kaMongameli, umNyango wezobuKghwari namaSiko wazibandakanya emalungiselelweni womNyanya wokuNikelwa kwaboNongorwana bokuHlonipha kokuThoma kwesiTjhaba ngomhlaka 10 Disemba 2002 eqabazini le-Union Buildings. Njengengcenye yokuhlonywa, loyo owaba liSekela lakaNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, uMma B. Mabandla, wavakatjhela uMma uNoria Mabasa emzinakhe esigodini seVuwani eLimpopo, ukumhlonipha ngomsebenzi awenzela umphakathi.

UmNyango wezobuKghwari namaSiko wahlela ukuhlonywa kweHlangano yokuVuselela kokuziPhatha ngomhlaka 18 Apreli 2002. Iinthunywa eziyikulungwana ezibuya emaphrovinsini wolithoba weRiphabhliki yeSewula Afrika zamenywa ukukhambela ukuhlonywa okwabanjelwa eDoyelweni leemPhaphamthjini i-Waterkloof ePitori.

IHlangano yeBumbano le-Afrika (OAU) yapheliswa ngomhlaka 10 kuJulayi ngo-2002, ivulela indlela iHlangano yokuHlangana kwe-Afrika (AU). Ukuhlonywa kokuthoma kwakumhlangano wokuthoma e-Durban begodu wafaka ukujanyiswa kwakaMongameli Mbeki njengosihlalo wokuthoma we-AU.

Ngesibawo somNyango weeNdaba zangaPhandle, umNyango wezobuKghwari namaSiko wenza ihlelo lezamasiko ukuthabela ukuhlonywa kwe-AU e-Durban ngoJulayi ka-2002. Ihlelo lalifaka ?
* Ukudlalwa kwengoma emlayezo ye-AU.
* IKhonsati yabaNtu, ifestivali yamafilumi nefestivali yethiyeta.
* Ukudlala umbhino estradeni ngokuthanda ziinqhema ezahlukeneko zamasiko nemiqaliso ehlukeneko.
* Ukudrila kwamajoni

Zokuthintana

UmHlangano wesiHlanu wamiNyaka yoke waboNgqongqotjhe weThungelelwano leenTjhabatjhaba lomThethomgomo wamaSiko (INCP) wabanjelwa e-Radisson Hotel eDorobheni leKapa ukusuka ngomhlaka 12 ukufikela amalanga nakali-17 ngo-Oktoba ka-2002. UmNyango wahlela isehlakalo nehlelo lomphakathi elalifaka okulandelako:
* Umnyanya wokuvula owawubanjelwe e-Spier Wine Estate e-Stellenbosch.
* Isidlo sabantu abanengi e-Castle of Good Hope.
* Ukudla kwemini kwa-Gold of Afrika Museum
* Ukudlalwa kwe-?Beautiful Things? eThiyeta ye-Baxter
* Ukuvakatjhela iindawo zewayini e-Stellenbosch

UmNyango wezobuKghwari namaSiko wabamba iKhonferensi yokuPhatha ngokusezingeni eliPhezulu nokuSetjenziswa kweTheminoloji (TAMA) ukusukela ngomhlaka 19 ukuya mhlana amalanga nakama-21 ngoFeberbari ka-2002 eNdaba Hotel e-Johannesburg. IKhonferensi yayingetheminoloji, ilwazi nokuphathwa kwelwazi esikhathi lapho itheknoloji ingasetjenziswa ukurhelebha abasebenza ngelimi ekorweni yombuso neyangeqadi ukwenza, ukuphatha nokubeka ezingeni elamukelekako kwetheminoloji. Iinthunywa zenarheni nezeentjhabatjhaba neenkhulumi zabakhona ekhonferensini, eyavulwa nguMma uB. Mabandla.

Ukulandela ikambiso ede yokukhulumisana, ipalamende ye-France yaphasisa umthetho ngoFeberbari ka-2002 ovumela ukubuyiswa kweensalela zakaSarah Baartman eSewula Afrika. Umnyanya wokudlulisela kweensalela wabanjelwa ebuZendeni beSewula Afrika e-Paris ngomhlaka 29 Apreli 2002.



Zokuthintana

Iinsalela zakaSarah Baartman zafika eSewula Afrika ngomhlaka 3 Meyi 2002, begodu kulandela iimbawo zeenhlango ezihlukeneko zabomma, umnyanya wokwembeswa wabanjwa ngomhlaka 4 Arhostosi 2002 eDorobheni leKapa.

Umnyanya wokubulunga isidumbu wabanjwa ngelanga lesiTjhaba laboMma 2002 eHankey ePumalanga Kapa.

Ukuthatjelwa kweLanga lamaFa kwabanjwa e-Mary Fitzgerald Square e-Newtown, eJohannesburg ngomhlaka 24 Septemba 2002. Kilomnyanya, okuyihlanganisela yamahlelo wesitjhaba newephrovinsi, kwagidingwa amatshwayo neenkhungo zeSewula Afrika.


















ZobuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini

Imisebenzi

ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi (NLS)
ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi imtlhogomeli womThethomgomo wesiTjhaba weLimi. Ekufezekiseni iminqopho yomthethomgomo, i-NLS inikela ngemisebenzi yokutjhugulula nokurhumutjha embusweni nakwabanye abadlalindima.



IBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika
IBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika yihlangano esungulwe ngokomthetho wepalamende eziphendulela bunqopha kuNgqongqotjhe.



Ukuphuhlisa zobuKghwari namaSiko eSewula Afrika
Umnqopho walelihlelwana kuqinisekisa ukwenza kuhle nokulingana kezobukghwari namasiko nokufikeleleka kezobukghwari namasiko kuyasekelwa, nokuthi ituthuko kezobukghwari yenzeka kiwo woke amazinga womphakathi. Ifundo ngezobukghwari nebandulo netuthuko ngokunqophiswe kibomma, abantwana, abatjha nabantu abarholopheleko kuba mnqopho.






UmKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari (NAC)
I-NAC yihlangano esungulwe ngokuya komthetho wepalamende eziphendulela bunqopha kuNgqongqotjhe.



Kunamahlelwana amakhulu amabili afaka hlangana ihlelo lezobuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini:
* ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi (NLS), nayo esekela iBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika; kanye
* NezobuKghwari namaSiko emPhakathini, esekela, umKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari (NAC) kanye nezamaBhizinisi nobuKghwari eSewula Afrika (BASA).

Iminqopho yoke yehlelo:
* kuphuhlisa ukufikeleleka emithombeni yezobukghwari namasiko;
* kugcina nokuthuthukisa ukwenza kuhle kezobukghwari;
* kuphuhlisa nokuvikela amalungelo welimi wamalimi ali-11 wangokomthetho.













ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

Isabelo seemali ngokuya kwehlelo ngalinye
IHlelo lesi-2: UbuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini
56% - UkuThuthukiswa kwezobuKghwari namaSiko
20% - umKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari
13% - iBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika
11% - imiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi

ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi
Ukutjhejwa kweqhinga neTuthuko eQakathekileko yomThethomgomo esikhathini esitjhejiweko

UNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji wamemezela umLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi ngomhlaka 3 Disemba 2002. Ihloso ekulu kuphuhlisa ukusetjenziswa ngokulingana kwamalimi ali-11 wangokomthetho ngombono wokukghonakalisa ukufikelela ngokulingana emisebenzini nelwazini lombuso. Ukufika lapha, ukuphuhliswa nokuthuthukiswa kwamalimi lawo abekagandelelwe ngaphambilini kubonakala kurhabekile. Umleyo womthethomgomo ubophelela umbuso ekuhlomeni amahlelo aragela phambili webandulo namayunithi welimi, ekuphatheni ukufezakaliswa komthethomgomo, ekuthuthukiseni amakghono wabantu nomthangalasisekelo ekundleni yeTheknoloji yamaLimi wabaNtu, kanye nekuhlomeni ukusebenzisana neenkhungo zefundo ephakamileko ezinikela ngamahlelo avunyelwe ngebakwa-SAQA ekusetjenzisweni kwamalimi.






ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

Iindawo zemiPhumela eQakathekileko, imiPhumela nokuFikelelweko
Indawo yomPhumela eQakathekileko yokuThoma: UkuTjhugulula, ukuHlela nokuTlanywa kweLimi

Iqhinga lokufezakalisa lokuqinisa imithethokambiso yomLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi (NLPF) watlanywa bekwaboniswana ngawo efundwenibandulo yeminyango yombuso nemisebenzini yamaphrovinsi yelimi ngoFeberabari 2003. I-NLPF yahlonywa ngoMatjhi 2003.

Iphrojekthi yokulinga yemiSebenzi yokuRhumutjha ngomTato yeSewula Afrika (TISSA) yahlongozwa ngo-2002, ukukghonakalisa izakhamuzi bona zifikelele imisebenzi yombuso ngelimi elikhethwa ngizo. Beyitholakala eentetjhini ezikhethekileko zamapholisa inarha yoke namakliniki weDorobha eliKhulu le-Tshwane phakathi kweveke ukusuka ngo-8:00 ukuya ku-16:00.

Ipumelelo ebonakalako

Ukuhlonywa kwephrojekthi ye-TISSA
I-TISSA yiphrojekthi eqakathekileko neletha imiqondo emitjha ekghonakalisa ukufikeleleka emisebenzini yomphakathi ezakhamizini zeSewula Afrika ngelimi elikhethwa ngizo. Abarhumutjhi bephrojekthi banciphisa isikhala samalimi hlangana kweklayenti nomnikeli wemisebenzi ngokusebenzisa indawo yokufuna irhelebho ngomtato. Umnqopho wesibili wehlelo kuphuhlisa nokuthuthukisa ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko ngenarheni.

Iphrojekthi isisungulo esihlanganyelweko somNyango wezobuKghwari namaSiko, iBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika (PanSALB), umNyango wezePilo, nemiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika (SAPS). Indawana ezinikele
ekuRhumutjheni ngeLimi leTshwayo yahlonywa eBoston Centre eDorobheni leKapa ngo-Arhostosi 2002. Isifundo sokulinga senziwa ngo-Julayi ka-2002 begodu imiphumela izakurhelebha ekuthathweni kweenqunto ngokukghonakala neendleko zoke zomsebenzi wokurhumutjha ngomtato kiyo yoke imisebenzi yombuso eSewula Afrika.

IsiQhema esiYelelisa uNgqongqotjhe ngeTheknoloji yamaLimi wabaNtu (HLT) yaphenyisisa beyabika ngeqhinga elimagadango mathathu ngokuthuthukiswa kwe-HLT eSewula Afrika. Umsebenzi wesiQhema waphela ngomBiko wokuThuthukiswa kweTheknoloji yamaLimi wabaNtu eSewula Afrika ngo-Septemba 2002. Umbiko wawukhuluma ngokuzeleko ngeemphakamiso eziphathelene nokufezakaliswa kweqhinga le-HLT eSewula Afrika kanye nokunikela ngomleyo wemisebenzi yoke eyenziwa siQhema.

Njengehlangothi lejima eliragela phambili le-Hoyozela lokuyelelisa ngelimi, ikhalenda ka-2003 yathuthukiswa beyasatjalaliselwa ebasebenzini bombuso ukukhuphula ukwazi ngomthethomgomo wombuso wekambiso yamalimi amanengi.

Kube nokwanda ekufunweni kwemisebenzi yokutjhugulula nokuhlela, njengombana kutjengiswa magrafu angenzasi.

Imadaniso lemiTlolo eRhunyutjhwe ukusukela ngo-2001/02 ukuya ku-2002/03

isiBhuru
isiNgisi

Iphiko lamaLimi aTjhili lakghonakalisa ukutjhugulula ngamalimi ali-19, asuka elimi lesi-Arabhu ukuya esiTjhoneni. Ukutjhugulula ngesi-French kufuneka khulu (59%), kulandela isi-Spanish (34,06%), isiPutukezi (2,83%) nesiJeremani
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

(1,02%). Ukufuneka kokutjhugululela elimini lesi-Spanish kwanda ngo-52% kanti isiPutukezi sona ngo-140%.

Ukwanda kokufunwa komsebenzi otjhugululiweko kwabonakala nekutjhugululeleni emalimini wangokomthetho wabantu abaNzima.

Ukufunwa kokuTjhugululela emaLimini wabantu abaNzima

iXitsonga
iTshivenda
iSesotho
iSetswana
iSepedi
isiZulu
isiXhosa
isiSwati
isiNdebele

Indawo eQakathekileko yomPhumela yesiBili: Ukukhanjelaniswa kweTheminoloji

ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi (NLS) godu iphuhlisa, iqinisa beyikhuphula ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko wabantu abanzima ngokuthuthukiswa kwetheminoloji ebekwe ebujameni, begodu inokuziphendulela ngokukhambelanisa kwamaphrojekthi ahlukeneko wangaphandle wetheminoloji.

I-NLS yenze amaphrojekthi ambalwa, aqale khulu ekukhutjhweni kweenhlathululimagama ezitheknikhali zeenkolo eemfundweni ezahlukeneko. IPhrojekthi yeSayensi yeMvelo neTheknoloji iyayenziwa sikhuluma nje ukwenza
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

amathemu abuthekniki eemfundweni zesayensi yemvelo ezifana nesayensi yemithetho yemvelo (physical science), ibhayoloji, ikhemistri, ibhayokhemistri nebhothani. Ukuthuthukiswa kwetheminoloji emiqondweni emitjha kuzakurhelebha ekufakweni kwamalimi wabantu abanzima njengamalimi wokufunda eenkolweni ukusuka egreyidini 1 ukuya keyesi-6. Ukuthuthukiswa kwetheminoloji emasayensini wabantu, wezokuhlalisana nezomnotho nakho kufaka isandla esikhulu ekuthuthukisweni kwamalimi wabanzima ekubeni asebenze ngokuzeleko njengamalimi wokufunda. Iphrojekthi ifaka iinkundla ezifana nezomlando, ijiyografu, zombanganarha ezisisekelo, zokuphatha embusweni, isayensi yezomnotho nesayensi yezokuphatha.

IPhrojekthi yeTheknoloji yeLwazi lezokuThintana ifaka iinkundla ezimbalwa, nezokuthintana ngomtato, zerhwebo nge-elektroniki, imisebenzi yeposo nezokurhatjha zizakuba lihlangothi lokuthoma, elizakuqala ekutlameni ukulingana kiwo woke amalimi woke wangokomthetho emahlangothini atjhiwoko. Iphrojekthi iyisebenziswano phakathi kwe-DAC, umKhandlu weRhubhululo lezokweLapha neThungelelwano lesiTjhaba lemiRhatjho yomPhakathi (NCRF). Ihloso yalephrojekthi kusabalalisa irhubhululo liye emiphakathini khona izakunikelwa amandla nokukhuphula ilwazi layo ngerhubhululo kanye nokuthuthukisa itheminoloji yezepilo emalimini wendabuko weSewula Afrika.


Kiwo woke lamaphrojekthi i-NLS isebenza ngokubambisana nabasebenzisani abanekghono nababanduliweko kanye nabosolwazi beemfundo. Abasebenzisani babuya emaKomitini weLimi wamaPhrovinsi (PLC?s), iinHlangano zesiTjhaba zeLimi (NLB?s), amaYunithi wesiTjhaba weenHlathululimagama (NLU?s), iinkhungo zefundo ephezulu inarha yoke, abafundisi namalunga womphakathi.


ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

ZobuKghwari namaSiko emPhakathini (ukuPhuhliswa kwezobuKghwari namaSiko eSewula Afrika)
ZobuKghwari namaSiko emPhakathini yindawo yeqhinga elitjha lomNyango wezobuKghwari namaSiko. Umnqopho womnyango kufunisisa kabutjha indima yezobukghwari namasiko ekuvuselelweni komphakathi ngokunikela isekelo lamaqhinga eenhlanganweni zobukghwari. Okumummongo emsebenzini wawo kufakwa nokuhlanganiswa kweenqhema ezinqotjhiweko ezifaka hlangana abantu abarholopheleko, abomma, abatjha nabantwana.

Ngamagama wabo:
?..ngebekuphambili ngo-2002/ 2003

?Iphrojekthi yeSentha yomPhakathi weFlemish ? irhelebhe umnyango khulu kwamambala. Kokuthoma yabamphumela wokobana i-DAC ithuthukise iqhinga elihlangeneko ukurhelebha amasentha bona abonakale asebenza, begodu ngephrojekthi ye-Flemish unikele iqhinga imithombo yokungezelela ukukhupha amahlelo wekhaya ngokusebenzisa amaSentha womPhakathi wezobuKghwari (CAC). Iphrojekthi iqaliswe emaphrovinsini amathathu, asetjenziswa njengeelingelelo ezizakwenziwa kiwo wolithoba amaphrovinsi. Isinikele abasebenzi abangezelelweko nelwazi, begodu beyiqakathekile epumelelweni yeenhlangano zamaphrovinsi zamaSentha womPhakathi. Sathoma ukufikelela izinga lokudzimelela ngaphakathi kwemiKhandlu yangaPhambilini zokwEnza. IThiyeta kaRhulumende ivuliwe godu, godu nezinye iinhlangano sele zithomile ukusebenza ngokukhambisana ne-PFMA, ngamaqhinga wonyaka wokutlama, ukubuyelela kwangekota neenkambiso zokuziphendulela okungekokuthomokhu?.

?Ihlelo lokuVuselelwa kokuziPhatha belifuna bona sihlele Imbizo yesiTjhaba yokuVuselelwa kokuziPhatha neenhlangano zokuthintana zomphakathi. Umphumela kwaba yituthuko yehlelo lesitjhaba lokulungisa iindaba
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

eziphathelene nemikghwa, amagugu, nokuzazi, njll. Elinye ihlelo elibe yipumelelo kube lihlelo lonyaka esilikhambisa ngokubambisana nomKhandlu weenHlangano eziziJameleko zabaRholopheleko eveza ukwenza kuhle neendaba zokufikeleleka kezobukghwari ebantwini abarholopheleko?.

?etjhugulukweni elikhulu emithethwenimigomo nakezebhoduluko:
?Itjhuguluko elikhulu libe kufezakaliswa komThetho wamaTjhuguluko wemithetho yezamaSiko ebeyifuna bona zoke iinhlangano zamasiko ezithola iimali emNyangweni zibe ziinhlangano ezihlonywe ngomthetho wepalamende. Lokhu kutjho bona uNgqongqotjhe ubeka usihlalo womkhandlu omunye nomunye. Lokhu kuletha isiqiniseko sokobana iinhlangano ziwela ngaphasi kwemithetjhwana ye-PFMA?.

? kilokho okulindelwe ngo-2003/2004
?Ukungezelela ekuthuthukisweni kwetjhebiswano eliragela phambili neenhlangano zamasiko, ekuthuthukiseni ifundo yezobukghwari, ukurholophala neminye iminyango kuneendawo ezimbili ezitjha zokusebenza. Elinye lihlelo lemisebenzi yomphakathi elikhulisiweko elaziswa ngesikhathi somHlangano omKhulu wezemiSebenzi, elitjengisa bona zobukghwari namasiko zinendima ezingayidlala ekwakhiweni namkha ekuqinisweni komthangalasisekelo. Elinye yiphrojekthi esahlongozwako nomNyango wezeziNdlu ukufaka abatlami bezobukghwari nabanye abasebenzi bezamasiko ekambisweni yokuqala bonyana zobukghwari zingafaka bunjani isandla ebuhleni behlelo lezezindlu ezibiza kancani?.





ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

Iindawo zemiPhumela eQakathekileko, imiPhumela nokuFikelelweko

Indawo eQakathekileko yomPhumela yokuThoma: Ukusekelwa kwehlangano nokuPhatha

Ukuqinisa umsebenzi womNyango wezobuKghwari namaSiko ukusukela ngo-1995, iinhlanagno ezimbalwa zisekelwe ngomnyaka-mali ka-2002/2003. Lokhu kufaka iinhlangano lezi:
* umKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari (NAC)
* zamaBhizinisi nobuKghwari eSewula Afrika (BASA)
* iinkampani ezikulu kezobukghwari obenziwa ngokomzimba
* amFestivali wezobuKghwari namaSiko
* iziNdlu zokuDlalela

Elinye ihlangothi lekambiso yokusekela lifaka ukutjhuguluwa kwezindlu zokudlalela bonyana zibe ziinhlanagno ezihlonywe ngokomthetho wepalamende ngaphasi komThetho weenHlangano zamaSiko.

Indawo eQakathekileko yomPhumela wesiBili: IFundo yezobuKghwari neBandulo
Ngonyaka odlulileko kwahlonywa bekwasekelwa ngeemali iinhlangano ezisithandathu zokwenziwa kwamazinga (ama-SGB). Abosolwazi ababuya emazikweni ahlukeneko baqalelela ukubekwa ezingeni kweemfanelo zefundo yezobukghwari emazingeni ahlukeneko nokubeka amakghono emazingeni ahlukeneko.

Unyaka ube neensungulo eziqakathekileko zokusebenzisana neendlela ezihlonywa mNyango wezeFundo (DoE). Ngokuhlahlwa ziinkomba zokulawula ukusebenza zokusebenzisana kweminyango ehlukeneko, amahlelo afana ne-
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

Baswa le Meetse afezakaliswa. I-Baswa le Meetse yiphrojekthi yesitjhaba erholwa mNyango weeNdaba zaManzi namaHlathi (DWARF) eenkolweni,
esebenzisa zobukghwari njengendlela yokwakha ukwazi ukuqakatheka kwamanzi.

Iindaba eziphathelene nokuzibandakanya kwabantu abarholopheleko kezobukghwari ziwela ngaphasi kwezobuKghwari eFundweni neBandulo. Ngonyaka odlulikeko i-DAC yabamba iKhonferensi yokuBonisana yabaRholopheleko, eyavula indlela eya emthethwenimgomo ngokurholophala. Unongorwana kaNgqongqotjhe wokuFikeleleka kwezobuKghwari wanikelwa i-Akhademi yezobuKghwari namaKhono weZandla aBonakalako (VACA) ngomsebenzi wayo ophuma phambili ekuvezeni nekuhlanganiseni bezobukghwari nabafundi abarholopheleko. I-DAC godu yabamba ngokuhlanganyela iLanga leenTjhabatjhaba labaRholopheleko ne-Ofisi lakaMongameli, e-Kimberley.


Indawo eQakathekileko yomPhumela wesiThathu: amaSentha wezobuKghwari womPhakathi
Kunamahlangothi amabili wamasentha womphakathi eSewula Afrika. AmaSentha weHlelo lokuVuselela nokwAkha butjha ahlonywa yi-DAC phakathi kwaka-1996 no-2000, kanye namaSentha wobuKghwari wezomLando womPhakathi, ayenikela ngefundo yezobukghwari nebandulo ngaphambi kwamakhetho wentando yenengi ka-1994.

Iphenyisiso ngamaSentha womPhakathi wokuVuselela nokwAkha buTjha lenziwa yi-DAC ngerhelebho lomKhandlu weRhubhululo leSayensi yobuNtu (HSRC). Iphenyisiso lafanisa iinselela eziqalene namasentha belarhelebha ukuthuthukiswa kweqhinga. Ikambiso yokuthuthukiswa kweqhinga yafaka
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

iimfundobandulo ezimbili zesitjhaba ezabanjwa ngo-Apreli nango-Oktoba ka-2002, okungiwo enza bona i-DAC inikele nge-R 960 000 emahlelweni wokusekela emaSentheni wezobuKghwari womPhakathi ngo-2002/2003.

AmaSentha womPhakathi wezomLando azibandakanya ekuthuthukisweni kweqhinga lamasentha wezobukghwari womphakathi. I-DAC ithuthukise ukusebenzisana namasentha amadala ukuqinisekisa bona kunokuthuthukiswa kwamakghono nokunikelwa amandla kilawo angamatjha. Ngesekelo le-DAC i-Federetjhini yamaSentha womPhakathi yahlonywa ngo-2003.

Ukuqinisa khulu amasentha wezobukghwari womphakathi, i-DAC itlikitle isivumelwano seminyaka emithathu seenarha ezimbili nombuso we-Flemish sokubandula kanye nehlelo lokulethwa kwemisebenzi KwaZulu-Natal neFreyistata. I-DAC inikele iimali ekukhuliseni iphrojekthi bona iye nakamanye amaphrovinsi aseleko asithandathu.

Indawo eQakathekileko yomPhumela wesiNe: IHlelo labaNcani kezobuKghwari
IHlelo labaNcani kezobuKghwari, eliqale ekuthuthukisweni kwabavumi abancani be-opera, lasungulwa ngo-Juni ka-2002 ngesebenziswano phakathi kwe-DAC nabaNgani kezokuThintana. Iphaliswano lenarha yoke elifaka abavumi abancani abama-22 labanjwa e-Odithoriyamu ye-UNISA, lapho loyo owayenguSekela Ngqongqotjhe uBrigitte Mabandla wayekhona ngokwesikhundla sakhe. Abathumbi ababili, uNomzana Buyani Mlindi noDesmond Ntshebe, banikelwa abonongorwana ababenikela omunye nomunye umthumbi ithuba lokobana athole ivakatjho eliya eSikolweni se-Opera i-Queensland e-Brisbane enarheni ye-Australia. Kunehloso yokobana kuragelwe ihlelweli phambili ngo-2003/2004.



ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini

Indawo eQakathekileko yomPhumela wesiHlanu: IinSungulo zeenHlangano zokuVuselela kokuziPhatha (MRM)
Ngomzamo wokukhambelanisa ukuba nesandla kweminyango eyahlukeneko yombuso ekuthuthukisweni nekukhambiseni amahlelo wokuvuselelwa kokuziphatha ngaphakathi embusweni, umNyango wezobuKghwari namaSiko
ukghonakalise ukuzibandakanya kwamazinga woke wemibuso yamaphrovinsi nemibuso yeendawo. UmNyango ubekele ngeqadi iingidi ezihlanu zamaranda ku-MRM ezakusetjenziselwa umthangalasisekelo, nokunikela ngesekelo lezokuphatha emisebenzini yayo.

Ipumelelo ebonakalako:
UmHlangano omKhulu wokuVuselelwa kokuziPhatha
UmHlangano omKhulu wokuVuselelwa kokuziPhatha ohlelwe mNyango wezobuKghwari namaSiko wabanjwa ngo-Apreli 18 2002. Abadlalindima bawo abebabuya kiwo woke amahlangothi wepilo bavumelana ngokulandelako:
1. Ihlelo lokwenza elijayelekileko
2. Iqhinga lokwakha isebenziswano neenhlangano zeendaba ezibonwe njengabangathunywa esitjhabeni ngobukhulu baso.
3. Ihlelo eliyame ekusebenzisaneni okuhloswe ngalo ukufezakalisa iqhinga elizeleko nelifaka woke umuntu.

NgoJanabari 2003, iTjhatha yokuziPhatha yeSewula Afrika yahlonywa begodu nefundobandulo yokutlama ngokwamaqhinga yabanjwa ukusukela amalanga naka28 kuFeberbari ukuya ku-1 Matjhi 2002 ukukhupha iqhinga lebhizinisi elibeka kuhle okuqakathekileko eqhingeni le-MRM, kufaka hlangana iqhinga lezokuthintana kanye nombiko ngombono nomnqopho. Iimfundobandulo zamaphrovinsi zokulinganiswa nabakhambelanisi, okuveza kuhle iqhinga lokwamukelwa, zithuthukisiwe.



UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba

ImiSebenzi
UkuThuthukiswa kweBubululo lezamaSiko
Ukuthuthukiswa kwamabubulo wezamasiko afaniswe njengehlangothi elikhulu lokuthuthuka kwezemnotho nokudalwa kwamathuba wemisebenzi. Ngokusekela, ukuphuhlisa nesekelo leemali elinqophileko, umNyango ufuna ukukhuphula iinkoro zamafilimu, umbhino, ukukhutjhwa kwemitlolo, ikghono lezandla, zokutlama nezobukghwari obubonakalako.




ITjhebiswano leenTjhabatjhaba

UbuNqophisi beenTjhabatjhaba buhlose ukuqinisekisa bona boke ikghono lezandla buyazuza ekubeni lihlangothi lomphakathi weentjhabatjhaba. Ukuphatha iimvumelwano zeentjhabatjhaba, ukwakha isebenzisano yamaqhinga ngeminikelo yeenarha zeentjhabatjhaba nesekelo lokubandakanyeka kweSewula Afrika ezehlakalweni zangaphetjheya kuqakathekile kilomnyango.
IFandetjhini yesiTjhaba
yamaFilimu namaVidiyo
(NFVF)


IFandetjhini yesiTjhaba yamaFilimu namaVidiyo yihlangano ehlonywe ngokomthetho wepalamande eziphendulela emNyangweni wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji.



AmaPhrojekthi
wokuQedwa komTlhago
neweBandulo
lamaKghono
Ihlelo lokuqedwa komtlhago lilungisa ngokutjheja iinkoro zekghono lezandla, zombhino, zamafa nezokuvakatjha zamasiko. Ihlelo lokuthuthukiswa kwamakghono sisungulo seminyaka emithathu esisekelwa ngeemali mNyango wezabaSebenzi, esinikela ngebandulo eenkorweni zekghono lezandla, zokutlama, zobukghwari obubonakalako, zamafa, zombhino namafilimu.

IsAbelo seeMali kelinye nelinye iHlelwana
IHlelo lesithathu: UkuThuthukiswa kwamaSiko neTjhebiswano
leenTjhabatjhaba

24%
76%
UkuThuthukiswa kwezamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba
NFVF



IHloso yeHlelo
Ihloso ekulu yehlelo ku:
* phuhlisa ukwehlukana kwezamasiko kanye namaBubulo wezamaSiko weSewula Afrika
* phuhlisa itjhebiswano lezamasiko iphasi loke

IHlelo lokuThuthukiswa kwezamaSiko neTjhebiswano leenThabatjhaba linamahlelwana amabili:
1. UkuThuthukiswa kwezamaSiko
2. ITjhebiswano leenTjhabatjhaba




UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba

UkuThuthukiswa kwezamaSiko
Ngamagama wabo:
?ngebekuphambili ngo-2002/ 2003
?Ipumelelo ekulu ngonyaka odlulileko kwaba yiMbizo yesiTjhaba yeKghono leZandla eyayikhambisana nomHlangano omKhulu weTuthuko eDzimeleleko (WSSD), kany enokuzibandakanya kwawo wolithoba amaphrovinsi. Enye yeenzuzo kwaba kuhlelwa msinyana kokwazisa ngekghono lezandla nekghono lamaphrovinsi lokuqalana nekoro yekghono lezandla. Okhunye obekuphambili kwaba kuleywa kokugcina kwe-CREATE SA, okwasungula ukulinga nokuthoma ukunikela isisindo esebenziswaneni ne-SETA yezokuBikwa kweeNdaba, zokuKhangisa, zokuGadangisa, nokuPaka, nokuVeza AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba (MAPPP) nomNyango wezabaSebenzi?.

?Okhunye okuphambili kwaba lirhubhululo elenziwa ngokwehlukana ngokwamasiko. ISewula Afrika yabamba i-INCD beyarhola phambili ekubekeni ubujamo beenarha ezisathuthukako mayelana nesisetjenziswa esihlongozwako sokuvikelwa kokwahluka ngokwamasiko. Yesine kwaba kuqiniswa kwehlelo lokuqeda umtlhago elingena enyakeni walo wesithathu ekurhelejweni ngeemali. Amaphrojekthi amanengi athoma ukutjengisa amakhakhazela womsebenzi esele wenziwe kiwo wolithoba amaphrovinsi?.

?Ngokuya kwebubulo lezombhino sathoma ukubona imbalo yeemphakamiso zesiQhema esiSebenzako seBubulo lezomBhino zithoma ukutjhugululelwa kobunye ubujamo minyango yombuso kobana zilungise izinto zokulawula zebubulo lezombhino. Isibonelo, umNyango wezabaSebenzi ulungise indaba yabasebenza ngesivumelwano ngokuqala umThetho weTjhebiswano



UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba

lemSebenzini (LRA). IBhodo yeRhelebho lezomThetho yangenelela nayo beyajamisa ihlelo lokubandula amagqwetha asafundako kilekoro. UmNyango wezokuRhwebelana namaBubulo waletha amatjhuguluko bona kuboniswane ngawo emThethweni wokuBhadelwa kwabaDlali kanye namatjhuguluko embalweni yababhini ekurhatjheni. IFandetjhini yesiTjhaba yamaFilimu namaVidiyo isebenza kuhle begodu iqiniswe kusungulwa kwesiKhwama samaFilimu aZeleko. Ngo-2002, iMakethe yamaFilimu yesiThengi yakghonakalisa ukuhlangana kwebubulo lamafilimu njengekoro ehlangeneko ethintanako.?

?UmKhandlu weziNto eziFanako zeBubulo lokuGadangisa (PICC) uqinise i-ofisi lawo bewathuthukisa iqhinga elibonakala kuhle nerhelo lemiraro engabasithikamezi ekukhuleni. Amaphrojekthi amakhulu kube kufezakaliswa kwephrojekthi ye-First Words in Print kanye nokuhlonywa kwe-Writer?s Network.?

? kilokho okulindelwe ngo-2003/2004
?Kunamaphrojekthi amakhulu ambalwa afana nokutjengiswa kwehlelo lokuqedwa komtlhago kanye nokufuna iimali zokusekela ezitjha nokukhutjhwa nokufezakaliswa kwehlelo le-CREATE SA begodu nokwenza isiqiniseko bona liletha okulindelweko. Sizabe sihloma imakethe yombhino efana neSithengi ukwenza umhlangano otjhejileko wabo boke abadlalalindima ebubulweni. Kufanele senze indlela ehlangeneko yekoro yekghono lezandla. Sizabe senza ukuhlolwa kwepahla ekorewni yekghono lezandla kanye nokufuna bonyana singayihlanganisa bunjani lepahla bona ibe lithungelelwano elisebenza kuhle. Ibubulo lezamafilimu lizakubona ukutlikitlwa kweemvumelwano zokukhiqiza ngokusebenzisana ezimbalwa nenarha ye-Ireland ne-Italy. Hlangana namanye amaphrojekthi, sizabe sikhupha isiKhwama samaFilimu aZeleko silungiselela u-2004 lokha iSewula Afrika nayihlongozwa njengokunqotjhiweko nokukhethekileko eFestivalini yamaFilimu ye-Cannes e-France.?
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba

Iindawo eziQakathekileko zemiPhumela, imiPhumela nokuFikelelweko
INdawo eQakathekileko yomPhumela yokuThoma: Incwadi nokuThuthukiswa kweBubulo lokuVezwa kwemitlolo
UmNyango waragela phambili ngokusekela umKhandlu weziNto eziFanako zeBubulo lokuGadangisa, kanye nokuhlonywa kwe-Writer?s Network etholakala eSentheni yeeNcwadi, eDorobheni leKapa. UmNyango godu warhelebha iSentha yeeNcwadi ekusekeleni ngeemali iphrojkethi yokuveza AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba wokulinga we-First Words in Print, akhupha ngepumelelo iincwadi ezifanele abafundi abatjha emalimini amanengi.

INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiBili: UkuThuthukiswa kweBubulo lomBhino
IHlelo lomBhino liziphendulela ngokufezakaliswa kwamaqhinga amabili aqakatheke khulu, okuliQhinga lokuThuthukiswa kweBubulo lamaSiko (CIGS) ngonyaka ka-1998 kanye nesiQhema esiSebenzako seBubulo lomBhino (MITT) ngonyaka ka-2000. Irhubhululo le-CIGS lafanisa izenzo eziqakathekileko okwakufanele zenziwe ukufikelela ukuthembisa kwebubulo lombhino ekufakeni isandla ekukhuleni komnotho. I-MITT yenza iimphakamiso ezima-37 ekwakubonakala bona ziqakathekile ekurarululeni ukungabikhona kweragelo phambili ebubulweni. Womibili AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba abona umbuso njengonendima ekulu ongayidlala ekukghonakaliseni ukufikeleleka emathubeni wezomnotho.

Ngokubambisana neminye iminyango yombuso kanye neenhlangano ezihlonywe ngokuya komthetho wepalamende, i-DAC ifezakalisa amaphrojekthi ahlukeneko aqaliswe ekuthuthukiseni ibubulo. Okulandelako maphrojekthi amakhulu aphethwe mNyango ngonyaka weemali ka-2002/2003.


UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba

IRhelo lamagama leBubulo lezomBhino leSewula Afrika linemininingwana yezokuthintana nelwazi elinerhelebho ngendima yabadlalindima ebubulweni. Liqinisekisa bona iminyango yokuthintana ihlala ivuliwe kunanyana ngubani onekareko ebubulweni lezombhino leSewula Afrika. UmNyango unikele ngesekelo ephrojekthini ukusukela eminyakeni emithathu edlulileko.

IVeke yomBhino weSewula Afrika yiphrojekthi yonyaka nonyaka ebanjwa ekupheleni kwaka-Arhostosi, iyisebenziswano hlangana nomNyango nomKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari (NAC). IVeke yomBhino ka-2002 yabanjwa ukusukela ngomhlaka 24 Arhostosi ukufikela ngomhlaka 31 Arhostosi. Isehlakalo sikhanjelaniswa besifezakaliswe yeThrasti yesiSungulo sokuThuthukiswa kweBubulo lezomBhino (MIDI) begodu yindlela yokuthuthukiswa kombhino weSewula Afrika odlalwa bunqopha norekhodwakho ngokurhatjha, ukwazisa nokuphuhlisa imikhiqizo yombhino yekhaya. Ngesikhathi seVeke yomBhino yeSewula Afrika abarhatjhi abanengi bangezelela amarhelo wabo wombhino weSewula Afrika, ngokunikela ababhini bekhaya ithuba lokumaketha imikhiqizo yabo nengeniso efana nemali ebhadelwa abanikazi abanelungelo lemitlolo. Isehlakalo sango-2002 besiqale ukudlala bunqopha, ukudala imisebenzi kabadlala bunqopha, amatheknitjhiyeni namanye amabhizinisi ahlobeneko.

Imihlangano yabanjwa hlangana kwe-DAC, iBhodo yeRhelebho lezomThetho (LAB) neYuniyoni yeSewula Afrika yomBhino (MUSA). Ngemva kokubonisana okungeneleleko, i-LAB yakhetha isiphathiswa ukuphatha iphrojekthi yeBhodo yeRhelebho lezomThetho isikhathi soke begodu kwavunyelwana bona ?
* Igqwetha eliwufundeleko umsebenzi namagqwetha amabili asafundako azakukhethwa ukusebenzana nemilandu esaleleko enikelwe umNyango yiYuniyoni yomBhino yeSewula Afrika (MUSA).

UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba

* Iphrojekthi yokulinga yeminyaka emibili izakwenziwa e-Gauteng begodu kuzakuvulwa i-ofisi e-Newtown.

Iphrojekthi izakuthoma ukusebenza ngo-Oktoba ka-2003.

I-DAC izakuragela phambili ukuthintana nomNyango weeNdaba zeKhaya (DHA), umNyango wezabaSebenzi (DOL) kanye nemiSebenzi yeSewula Afrika yezokuButhelelwa kwemiThelo ukukhulumisana ngendlela yeragelo phambili mayelana neemvumo zokusebenza ebubulweni lezombhino. Ukubonisana okuragela phambili kuzakwenziwa nabo boke abadlalindima ngonyaka weemali ka-2003/2004.


INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiThathu: UkuThuthukiswa kwebubulo lezamFilimu
UmNyango unikele i-NFVF ngomthombo omutjha werhelebho leemali ukuhloma isiKhwama samaFilimu aZeleko esibalelwa eengidini ezima-35 ngesikhathi se-MTEF ngo-1995. Isikhwama sizokukghonakalisa i-NFVF ukuqinisekisa bona iSewula Afrika inamasiso amanengi emafilimini amatjha azeleko nokurhelebha ukuthola isekelo leemali zokungezelela kubasisi bekhaya nebeentjhabatjhaba. Isebenziswano ehle khulu yenziwe neminyango ehlukeneko yombuso, khulu khulu umNyango wezokuRhwebelana namaBubulo newezokuThintana. Laba basebenzisani sele bathoma ukujamisa umthethomgomo, izakhiwo neenkambiso ezizakuba mvuzo wokukhiqizwa kwamafilimu ngenarheni. I-NFVF ilethe ngaphambili iqhinga lokwenza lokuphuhlisa ibubulo lamafilimu eSewula Afrika.




UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba

INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiNe: UkuThuthukiswa kweBubulo lemiSebenzi yezobuKghwari beZandla

IPumelelo ekulu:
ImBizo yesiTjhaba ka-2002 nomQaliso weziNto eziHle
Ngo-2002/2003 omunye wemizamo yobuNqophisi obuKhulu kwaba yimBizo yesiTjhaba yezobukghwari bezandla emHlangweni omKhulu weTuthuko eDzimeleleko. Nanyana umQaliso weziNto eziHle wawujamele isitho semBizo, ihlangothi elikhudlwana lokubakhona komnyango lapho kwakuyimBizo, eyayineendlwana zokuqalisela zamaphrovinsi woke alithoba kanye nendlwana yetjhumi eyayitjengisa umsebenzi wamanye amaphrojekthi we-DAC wokuqedwa kwendlala. Ikambiso yenziwa ukuqinisekisa ukuzibandakanya okuzeleko kwamaphrovinsi, okusibonelo somukghwa omuhle ekusebenzisaneni kwemibuso.

Isehlakalo saba yipumelelo ekulu, ngombana maphrojekthi ama-380 azibandakanyako kanye nengeniso engaphezu kweengidi ezimbili yenziwa phakathi kweendlwana zokuqalisela ezilitjhumi. Umqaliso manje sele uthole indawo kanomphela e-Bus Factory e-Newtown, Johannesburg. Lendawo isebenza njengesizinda sokukhangisa ubukghwari bezandla beSewula Afrika.

Iindawo eziqakathekileko zokusebenza ze-DAC ekorweni yezobukghwari bezandla zikhuthazwa yi-CIGS. Iindawo zifaka: ukhambelanisa ikoro, ukufikeleleka emakethe yekhaya neyeentjhabatjhaba, ukufikeleleka eensetjenzisweni zokukhiqizwa komsebenzi wezobukghwari bezandla, ibandulo nokuthuthukiswa kwemikhiqizo, kanye nokwenziwa kokufikelela irhelebho leemali lamabhizinsi amancani wezobukghwari bezandla.


UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba

I-DAC yenze isivumelwano nomKhandlu wezeRhubhululo lezeSayensi namaBubulo (CSIR) ukwenza iphenyo ngokuhlonywa kwesikghonakalisi
sokwenza umncamo werhalasi eSewula Afrika. Iphenyo lathola bona isikghonakalisi esinjalo sasingakghoneka, begodu i-DAC, i-CSIR neKoporasi yokuThuthukiswa kwezamaBubulo (IDC) yabamba umnyanya lapho lokhu kwavezwa khona. Abadlalindima abanekareko babawiwa bona balethe amaqhinga webhizinisi ku-IDC. I-Universal Crystal Glass yaletha isiphakamiso esaba yipumelelo. Njengekambiso yokuthonywa kwebhizinisi, abajameli ababili ababuya ku-Universal Crystal Glass bathola ibandulo lokusebenzisa umtjhini wokwenza irhalasi eRiphabhiliki ye-Czech ngoMatjhi ka-2003. ISewula Afrika izakuthoma ukwenza umncamo werhalasi kokuthoma ngo-2003.

INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiHlanu: UkuThuthukiswa kweKoro yokuTlama
I-DAC isekela Indaba yonyaka nonyaka yeenTjhabatjhaba yokuTlama iminyaka emibili edlulileko. Lesi sehlakalo kwaku yikhonferensi yinye kuphela yezokutlama eSewula Afrika begodu nengekulu kunazo zoke e-Afrika eseSewula, yayihlanganisa abatlami ababuya iphasi loke ukuzokwabelana ngemikhumbulo namagugu wemikghwa emihle yokutlama. Ngesekelo le-DAC, isehlakalo samukela iinthunywa ezima-850 ngo-2002. iphrojekthi ekhethekileko yabatlami abatjhaba abanzima yenziwa ngerhelebho le-CREATE SA.


INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiThandathu: AmaPhrojekthi aKhethekileko
IPhiko lokuNqophisa eliKhulu lokuThuthukisa zamaSiko laqalelela ukuzibandakanya kweSewula Afrika ekambisweni ye-INCP yokuthuthukisa isisetjenziswa seentjhabatjhaba sokwehlukana ngamasiko. Iphepha elikhuluma ngeendaba eziqalene neenarha ezisathuthukako mayelana nokuhlangana

UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba

kwephasi ngakwezomnotho, amasiko nokurhwebelana lavunyelwa. Leliphepha lasatjalaliswa khulu ukuya kwezinye iinarha ezisathuthukako khona zizakuba

Nombono, belalethwa ngaphambi kwekhonferensi ye-INCP eyayise seSewula Afrika eDorobheni leKapa.



INdawo eQakathekileko yomPhumela yeKhomba: IsiKhungo sokuTjhejwa kwamaSiko
UmNyango wagunyaza bona i-HSRC iqalisise umraro wokwethembeka kweembalobalo zamasiko neenkomba beyiphakamise neqhinga lokugunyaza kwerhubhululo eliragela phambili. Okwatholwa yikomitjhana ekuthomeni kutjengisa bona iinkomba ezikhona kwanjesi azitjengisi ngokuzeleko ubujamo bebubululo lezamasiko eSewula Afrika. Ikambiso yokubonisana nabadlalidima abafaneleko izakwenziwa ngonyaka weemali ka-2003/2004.

INdawo eQakathekileko yomPhumela yobuNane: IPhrojethi yokuQedwa kweNdlala
IPumelelo eKulu:
IPhrojekthi yokuQedwa kweNdlala
IPhrojekthi yokuQedwa kweNdlala ye-DAC eyasungulwa ngo-1999, yanikela ngamathuba wemisebenzi ebantwini abazi-2 700 beyabandula abazi-10 000. Abasebenza ngobukghwari bezandla nabadlali bazuzile ngebandulo lezamabhizinisi. Ukuthuthukiswa kwemikhiqizo kube ngokuqalwe khulu, ngomphumela wokobana imikhiqizo ebuya emaphrojekthini ambalwa yakhethelwa Imbizo yobuKghwari bezandla yesiBili eyayisemHlanganweni omKhulu weTuthuko eDzimeleleko owawubanjelwe e-Johannesburg ngo-2002.

Ngepumelelo yamakhonsati wasimahla wombhino ayebanjwe njengehlangothi leHlelo lomBhino eeNdaweni zomPhakathi e-Gauteng, i-MIDI Trust ikhulisela lelihlelo kiwo woke amaphrovinsi njengehlangothi lokuThatjelwa kweVeke yomBhino ngoSeptemba ka-2003. Edorobheni leKapa, amakhonsati athandwa khulu ngendlela yokobana imbalo yawo yangezelelwa, ukusuka kwamane ngo-2001 ukuya kwabunane ngo-2002.


IPhrojekthi ye-Boardwalk e-Port Elizabeth yathengisa ubuciko obubalelwa ku-R176 000 ngeenyanga ezintathu zokuthoma. IKhayalethu phrokethi ese-Alexandra, ibe nepumelelo ekutholeni isivumelwano sokusebenza sokwenzela beentolo zakwa-Pick Pay ama-peg bags. Njengomphumela wokuhlangana phakathi kweKhumbula-Zulu ne-Sothebys, abasebenza ngobukghwari bezandla bazakuba nomsebenzi nangomuso begodu inengi labo lingabandulelwa ukunikela isidingo esikhulu sabathengi.

















UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba



Iphrojekthi Indawo Ibhajethi (R)
Khomani Tlhagwini Kapa 774 000
ISentha yomPhakathi
yezobuKghwari (CAC) Tlhagwini Kapa 40 000
WCCDI Tlhagwini Kapa 200 000
UkuThukiswa kwobuKghwari Tlhagwini Kapa 1 293 000
beZandla
Khoi San Tlhagwini Kapa 1 300 000
Indonsa KwaZulu-Natal 50 000
Khumbula KwaZulu-Natal 638 031
King Shaka KwaZulu-Natal 500 000
Bergville KwaZulu-Natal 100 000
Vryheid KwaZulu-Natal 100 000
Ubumba KwaZulu-Natal 100 000
Warwick Junction KwaZulu-Natal 500 000
Khayalethu Gauteng 300 000
JHB City Gauteng 4 597 625
CAC Mpumalanga 300 000
Mobile Clinic Mpumalanga 400 000
Piet Retief Mpumalanga 20 000
Khumbula Mpumalanga 150 000
Little Elephant Mpumalanga 400 000
Maputo Corridor Mpumalanga 600 000
Cultural Villages Mpumalanga 500 000
CAC Tjingalanga Kapa 310 000
WCCDI Tjingalanga Kapa 731 000

Music in Public Tjhingalanga Kapa 200 000
Mission and Slave Tjingalanga Kapa 600 000

CSIR Tlhagwini-Tjingalanga 2 425 000



UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba



N West Tlhagwini-Tjingalanga 800 000
Khoi San Tlhagwini-Tjingalanga 1 300 000
CSIR Freyistata 1 425 000
Cloth and colour Freyistata 546 000
CSIR Pumalanga Kapa 1 425 000
Khumbula Pumalanga Kapa 150 000
KwaBomvane Pumalanga Kapa 410 000
PE Technikon Pumalanga Kapa 300 000
Dibanisani Pumalanga Kapa 700 000
Wild Coast Pumalanag Kapa 650 000
Boardwalk Project Pumalanga Kapa 294 806
CSIR IPhrovinsi yeTlhwagini 2 000 000
Archives Archives 100 000
































UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba



INdawo eQakathekileko yomPhumela yeThoba: UkuThuthukiswa kwamaKghono

Iphrojekthi yebandulo yokuthuthukiswa kwamakghono emaBubulweni wezokuTlama yenziwe ngokusebenzisana ne-MAPPP SETA nomNyango wezabaSebenzi. Iqhingeli lisekelwa ngeemali siKhwama sesiTjhaba samaKghono begodu likhanjiswa yiphrojekthi ye-CREATE SA engaphasi kwe-MAPPP. Amahlelo wokuthuthukiswa kwamakghono sikhuluma nje ayafezakaliswa emikhakheni ehlukeneko, kufaka hlangana ikghono lemisebenzi yezandla, ibhizinisi lobukghwari bezandla, ukukhiqiza butheknikhali ezehlakalweni ezibunqopha, ukuthuthukiswa kwemikhiqizo, ibhizinisi yombhino netheknoloji yombhino.

Iinsungulo eziragela phambili zebandulo ziyafezekiswa ngokusebenzisana neenhlangano ezisebubulweni. Iphrojekthi yokulinga yokuphathwa kombhino nezokuphatha yenziwa ePumalanga Kapa, Limpopo, Tlhagwini Kapa neTjingalanga Kapa. Kenye nenye iphrovinsi ababhini bafakwa ebandulweni leveke yinye ngeendaba zokuphatha embhinweni nebandulo. Lephrojekthi yafezakaliswa yi-Showbusiness Foundation (2001) neZakheni Music Trust ngo-(2001/2002). Pheze ababhini abama-500 bazibandakanya kilelihlelo. IZakheni Music Trust lihlelo eliragela phambili ngonyaka weemali ka-2003/2004.

I-DAC godu isekela iHlangano yabaRhelebha ababhini yeSewula Afrika njengenye yamaphrojekthi wokusekela ekuthuthukisweni kwamakghono. Solokho lahlonywa ngo-1992, ihlangano sele izibandakanye ekuthuthukisweni kwabosotheknitjhiyeni abancani kezemidumo, ukukhanyisa nokwakhiwa kwendawo yokudlalela. Ihlangano inamalunga ama-350 asafundako namatheknitjhiyeni kanye namahlelo wokurweyila ne-France, Denmark, Holland, USA, Ireland neNorway.
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba

ITjhebiswano LeenTjhabatjhaba

Ngamagama wabo:
?ngebekuphambili ngo-2002/ 2003
?I-INCP akusi yikhonferensi kwaphela eDorobheni leKapa, kodwana ikambiso yoke, eyayifaka uNgqongqotjhe owayerhola iinthunywa ezaziyokuhlangana nomNqophisi-mazombe we-UNESCO. Indaba yeenarha ezisathuthukako yokurhola eenkulumiswaneni ngokuhlanga kwepahsi ngakwezomnotho ithumela umlayezo oqakathekileko ephasini. Indima i-DAC ethoma ukuyidlala endimeni yezamasiko weentjhabatjhaba iqakathekile. iSewula Afrika sele iimkhulumeli weenarha ezisathuthukako begodu silinga ukufaka ezinye iinarha ezisathuthukako emisebenzini ye-INCP. Isibonelo, ku-Africa Caribbean Pacific Forum, iSewula Afrika ithole isitulo sokuba ngusihlalo wephiko le-sub-Saharan Afrika unyaka woke. Ngamatjhuguluko ekuphathweni kwe-SADC, umnyango wezamasiko uqinywe yiKoro yezokuHlalisana begodu nakunjalo iSewula Afrika nezinye iinarha ze-SADC zaqunta ukudosa phambili ngesikhathi somHlangano kaNgqongqotjhe eSewula Afrika, ngokusebenzisa lomhlangano njengeforamu yokuthuthukisa amasiko esifundeni?.

? ngamatjhuguluko amakhulu emithethwenimigomo nakezebhoduluko
?Sihlele butjha okuqakathekileko kithi ukukhuphula igugu ezingatholwa etjhebiswaneni leenthabatjhaba. Sisukile endleleni yokuthola irhelebho kubanikeli saya etjhebiswaneni eliyame ekusebenzisaneni, okuyindlela edzimeleleko erhelebheni lokuthuthukisa. Isebenziswano lethu lokuthoma, iSwedish Institutional Fund, laba yinto etja ngombana sathola imali iminyaka esuka kemihlanu ukuya kwelitjhumi besenza indlela engasetjenziswa ehle khulu. Ngokuya kwendlela le ebekiweko, womabili amahlangothi ayaphosela esikhwameni begodu
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano
LeenTjhabatjhaba

athuthukise amaphrojekthi womabili. Lendlela izakuqinisekisa idzimelelo godu ibe nepumelelo ehle ne-Flemish, lapho isebenziswano iyame ephrojekthini,
okurholela okungekokuthoma ekuvulweni kwamathuba wemisebenzi esikhathini eside.?

? kilokho okulindelwe ngo-2003/2004
?Sinendima eqakatheke khulu okufanele siyidlale ku-NEPAD begodu nasizakwenza lokho kufanele sibeke amasiko phambili besiveze ubuhle bebubulo lamasiko ekudzimeleliseni nekuphuhliseni ukwehlukana ngamasiko. Ukusebenzisana kweminyango eyehlukeneko ngakho kuyaqakatheka. Sizabe godu sikhuphula indima yeSewula Afrika eenhlanganweni zeenarha ezingaphezu kwezimbili ngombana singengakathomi ukusebenzisa ubulunga bethu ukusebenzela inarha yekhethu, godu sifanele sisebenzise imithombo yamakghono eenhlanganweni ezikhambelanako. Ukusebenzisana hlangana kweenkoro ezahlukeneko ngenye yeendawo esizayiqala khona sizakuba nehlohlomezelo eenquntweni ezizakuba nomthelela emasikweni.?

?Iphrojekthi ekulu kuzakuba kugidingwa kwemiNyaka eliTjhumi yeDemokhrasi yeSewula Afrika ngaphetjheya, begodu izakuba yiselela mayelana nemithombo ekhona. Sizabe siqale iminqopho yokugidingwa godu sisebenzisana neKomiti yaboNgqongqotjhe ukusebenzisa lelithuba ukuphuhlisa inarha besitjengise ngamasiko wethu ahlukileko nakarisako. Amanye amathulusi esizawasebenzisa kugidingwa kwamalanga wesitjhaba.?

IiNdawo eziQakathekileko zemiPhumela, umPhumela nokuFikelelweko
INdawo eQakathekileko yokuThoma: IimVumelwano eziQaliweko nezinye iindlela nabasebenzisani kwezamaqhinga iphasi loke

UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano
LeenTjhabatjhaba

Umnyango kwanjesi ugcina iimvumelwano zeentjhabtjhaba ezima-32, ezifaka hlangana iimvumelwano zeenarha ezingambili, amakomiti ahlanganyelweko namahlelo wokusebenzisana (POC). Esinye nesinye isivumelwano simphumela werhubhululo nokukhulumisana okuthethe isikhathi eside ukuqinisekisa bona
iinkontraga zihlangabezana nekareko yezetuthuko yawo womabili amahlangothi. Okulandelako ngebekukhamba phambili ngonyaka weemali ka-2003/2004 mayelana neemvumelwano:
* Ikhabhinedi yavumela isiKhwama esihlanganyelweko sezamaSiko se-Swedish-SA, esizakwenza bona iSewula Afrika isebenzisane ne-Sweden esikhathini esiminyaka emihlanu ukuya kwelitjhumi. Isilinganiso senani lesikhwama ziingidi ezima-30 ngonyaka.
* Iinthunywa ze-DAC zajamela iSewula Afrika eKomitjhinini yokuBambisana yeeNarha ezimBili (BNC) ehlangana kwe-Flanders neSewla Afrika eBrussels ngoFeberbari ka-2003.
* IHlelo lokuSebenzisana leminyaka ka-2003-2005 kwavunyelwana ngalo belatlikitlwa ngesikhathi se-BNC eBrussel.
* Umhlangano weenarha ezimbili wabanjwa e-Paris ngoFeberbari ka-2003 phakathi kwakaNgqongqotjhe uNgubane nomlinganakhe we-France u-Aillagon, ukubonisana ngokuqiniswa kokusebenzisana phakathi kweSewula Afrika ne-France kwezamasiko. I-France izinikele ekukhulisweni kwesebenziswano bona ifake iinsungulo ezisuka komunye umbuso ziye komunye. Iindawo zesebenziswano ezihlongozwako kuthuthukiswa kwemakethe yombhino weSewula Afrika, ukutlama, ibandulo lezamafa, ubukghwari bezamatje, itheknoloji yezamalimi wabantu, umbhino neendaba zobunikazi bangokomthetho bokutlama.
* UNomzana Colin Ball, omNqophisi weFandetjhini ye-Commonwealth, wavakatjhela eSewula Afrika ngokumenywa ye-DAC ukuzokwenza
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba

isethulo ngokubambisana nomNyango eKomitini yezobuKghwari namaSiko. Ubulunga beSewula Afrika eFandetjhinini ye-Commonwealth buzakuphathwa ngo-2003/2004.
* Iinthunywa ze-DAC zazikhona ekuBonisaneni kwamiNyaka yoke kwe-Swedish.
* Iimvumelwano ezitjha zatlikitlwa ne-Iran, Benini ne-Italy.
* IHlelo lokuSebenzisana latlikitlwa ne-People?s Republic of China ngoMatjhi ka-2002. Iinthunywa zeSewula Afrika zavakatjhela lenarha ukutlikitla isivumelwano.
* UmNyango wamukela iinthunywa zomBuso we-Flemish njengengcenye yeenkulumiswano zesibili ukuqinisekisa isekelo elibuya embusweni we-Flemish esikhathini esiminyaka emithathu ekuthuthukisweni kwefundo nebandulo kezobukghwari, ubukghwari bomphakathi neenkoro zoubciko KwaZulu-Natal, Limpopo neFreyistata.
* ISewula Afrika yazibandakanya emhlanganweni wokuthoma wesiQhema saboNgqongqotjhe bezamaSiko be-Afrika, Caribbean ne-Pacific (ACP) e-Dakar eseSenegal. Umnqopho womhlangano bekukukwenza nokuvuma iQhinga le-ACP lamaBubulo wamaSiko nemiThethomgomo yamaSiko.

INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiBili: UkuPhuhlisa, imithombo nokhambelanisa isebenziswano leentjhabatjhaba hlangana kwabadlalindima kezobukghwari namasiko eSewula Afrika nephasini.

Amaphrojekthi alandelako nabantu bathola isekelo elibuya ku-DAC ngemisebenzi yokurweyila ngo-2002/2003:
Inarha
Osebenza kezobukghwari nesehlakalo
France
I-Via Khatlehong Pansula Dancers yazibandakanya efestivalini yomdanso olula.
Isizwe Art yadlala emigidingweni yeLanga leKululeko
I-Heavy Spirits Jazz Ensemble ye-Atteridgeville, ePitori yazibandakanya efestivalini ye-jazz.
Belgium
UFancy Galada nesiqhema bathola isekelo, nomtlami ongu-Sister bucks, nabakhangisi bazibandakanya emigidingweni yeLanga leKululeko.

Irhelebho lanikelwa i-Oppikopi bona ithumele iinqhema ezimbili zeSewula Afrika ukuyozibandakanya eFestivalini ye-Pukkelpop.
The Netherlands
Umkhiqizo wokubambisana phakathi kwe-Sibikwa Community Theatre Project ne-De Nieuw Amsterdam Theatre e-Amsterdam yasekelwa.

Ngokubambisana nobuZenda bebuKhosini be-Netherlands, irhelebho lanikelwa i-Oppikopi ukuthumela iinqhema ezimbili zeSewula Afrika ukuzibandakanya efestivalini ye-Lowlands.

I-Fra Fra Sound/Sa exchange ensemble yathola isekelo.
The United Kingdom
UYvonne Chaka Chaka nesiqhema sakhe badlala emigidingweni yeLanga leKululeko e-London.

Abenzi mafilimu abasebancani bazibandakanya eFestivalini yamaFilimu ye-Commonwealth.
UVicky Doesebs obuya KwaZulu-Natal wasekelwa ngeemali ukuyokufunda iphepha mayelana nendima yezobukghwari ekuyeleliseni nekukhandelweni kwe-Aids emhlanganweni omkhulu.
Switzerland
Umqaliso we-Aids i-Break the Silence wabasebenza ngobuKghwari bamaLungelo wobuNtu wasekelwa.
The Caribbean
AmaBhunu avakatjhela iCaribbean begodu abamba iimVeke ZeSewula Afrika e-Jamaica, St Kitts ne-Nevis, Trinidada and Tobago neGuyana.

Isiqhema sombhino seSiyakhula esibuya KwaZulu-Natal sazibandakanya emiGoidingweni yeLanga le-Afrika e-Jamaica ne-the Bahamas, begodu umthiyi weentolwani wathunyelwa e-Jamaica ngo-Apreli efestivalini encani yabathiyi beentolwani.
Cuba
IThuba Thulisa Brothers yazibandakanya e-Wemelere Festival on African Roots e-Havana.
Columbia
USandile Dikeni, oyimbongi wathunyelwa e-Medellin ukuyozibandakanya eFestivalini yeenTjhabatjhaba yeenKondlo.
Libya
Isiqhema sabadansi beSewula Afrika sathunyelwa e-Indonesia ukuzibandakanya ekuGidingweni kweLanga leSewula Afrika elalihlelwe buZenda beSewula Afrika e-Libya.
Gibhithe ne-Jordan
I-J.M. Ntsime Traditional Dancers yazibandakanya emigidingweni yeLanga leKululeko.
Morocco
Kokuthoma isiqhema sengoma nomdanso seSewula Afrika sazibandakanya eFestivalini yeentjhabatjhaba ye-Rabat. Isiqhema sadlala emaphorivinsini amahlanu we-Morocco.
Senegal
AbaVezimaButhelelo wesiTjhaba be-Tafelberg noSkotaville Media bazibandakanya emButhanweni weeNcwadi weenTjhabatjhaba e-Dakar.

UJudith Sephuma noSipho Gumede nesiqhema sakhe bazibandakanya eFestivalini i-Saint Louis Jazz e-Senegal, ekugidingweni kweminyaka eli-10 yeFestivali ye-jazz.
South Korea
IKhwaya yeYunivesithi yePitori yazibandakanya ema-Olimphikini wamaKhwaya.
Australia
AmaBongos, okubadansi besikhethu beLimpopo, bajamela iSewula Afrika eFestivalini yamaSiko aHlukeneko e-Canberra.
Hungary, Croatia ne-Czech Republic
Isiqhema se-African Jazz esaziwa nge-Water Colours okungeseSoweto, sazibandakanya emigidingweni yeLanga leKululeko.
United States
I-Young Black Mambazo yazibandakanya emafestivalini amanengi wombhino ahlukeneko.
Abadansi be-Ballroom beKapa bathola isekelo leemali lokuzibandakanya emaPhaliswaneni wePhasi womDanso we-Ballroom ebekabanjelwe e-Miami.
Canada
Isiqhema sombhino wamakhwaya seBonisudumo se-Springs sazibandakanya kuma-Olimphiki womBhino wamaKhwaya we-Neafoundland.
General
I-DAC yasekela ngokubambisana umkhiqizo weentjhabatjhab a wokuyelelisa nge-Aids, owawubizwa nge-Free Birds, owavakatjhela imiphakathi yemakhaya yeSewula Afrika.
People?s Republic of China
Isiqhema sokudansa sabamatjhumi amabili, odlala ifluti nombhini obuya ePeople?s Republic of China sazibandakanya Ku-National arts Festival.

Ifestivali yamafilimu we-China yeemveke ezintathu yabanjwa e-Pitori, eDorobheni leKapa ne-Johannesburg ngoNonemba ka-2002.

Iinthunya zezamafilimu ezilikhomba ezibuya e-People?s Republic of China zavakatjhela umNyango wezobuKghwari namaSiko amalanga alitjhumi. Imihlangano yabekelwa iPitori neDorobha leKapa. Iinthunywa zeSewula Afrika zamaFilimu zizakuvakatjhela i-People?s Republic of China ngo-2003.

UmNyango wamema iimvakatjhi ezilikhomba zabatloli ezibuya e-People?s Republic of China ngaphasi kweHlelo lokuSebenzisana. Iinthunywa zabatloli beSewula Afrika zizakuvakatjhela i-People?s Republic of China ngo-2003.
Japan
IJapan yanikela ngerhelebho lomnikelo leengidi ezine ku-Fandetjhini yamaFilimu namaVidiyo khona kuzakutholakala iinsetjenziswa zamavidiyo namafilimu ngo-2002. Iinsetjenziswa zizakufika eSewula Afrika ngo-2003.
New Zealand
Isebenziswano ihlonyiwe hlangana kweSewula Afrika ne-New Zealand ephrojekthini ethi-Arts against Crime.




















UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba

INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiThathu: UKukhambelanisa ukuzibandakanya emaforamini weentjhabatjhaba wamaqhinga

IPumelelo eKulu:
Ithungelelwano leenTjhabatjhaba lomThethomgomo wamaSiko
ISewula Afrika yabamba iThungelelwano lesiHlanu leenTjhabatjhaba lomThethomgomo wamaSiko lomhlangano waboNgqongqotjhe ukusuka mhlana amalanga naka-14 ukuya nakali-16 Oktoba ngo-2002 eDorobheni leKapa. Umhlangano wakhanjelwa ziinarha ezimatjhumi amabili nanye, kanti i-UNESCO yayimtjheji.

NgoFeberbari ka-2003 uNgqongqotjhe Ngubane nesiqhema esiSebenzako saboNgqognqotjhe se-ICNCP sahlangana e-Paris nomNqophisi-mazombe we-UNESCO, uNomzana Matsuura, ukubonisana ngokurageliswa phambili kwesivumelwano seentjhabatjhaba sokwehlukana ngamasiko ne-UNESCO. Amalunga agunyaziweko kade asebenza ngesisetjenziswa esitlanyiweko iminyaka emithathu edlulileko.

Ikulumiswano yomhlangano ngokwehlukana ngamasiko yavunyelwa njengehlelo lekulumiswano le-Khonferensi maZombe ye-UNESCO ngoSeptemba ka-2003. Iinkhulu ze-DAC zazibandakanya emihlanaganweni ye-INCP yesiqhema esisebenzako e-Norway ne-UK ukulungiselela umHlangano waboNgqongqotjhe, bezabamba umhlangano wesiqhema esisebenzako e-Johannesburg ngoMeyi ka-2002. ISewula Afrika neSenegal ngokuhlanganyela zirhola iphenyo elenzelwa i-INCP ngokuthuthukiswa irhelo leensetjenziswa zomthetho nezeemali elingasekela amafa abonakalako inarha yoke nephasini loke, igunya latholakala emHlanganweni waboNgqongqotjhe eDorobheni leKapa ngo-2002.



UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba

UmNyango wazibandakanya esiBethamthethweni maZombe se-UNESCO ngo-2002 kanye neenQhemeni eziSebenzako zamaFa ekuthuthkiseni imihlangano yokuvikelwa kwamafa athintekako. I-DAC godu yajanyelwa emhlanganweni wesihlanu wokusebenzisana owawuphakathi kwe-Japan neSewula Afrika kanye nemhlanganweni wokuthoma we-ACP waboNgqongqotjhe bamaSiko e-Dakar, Senegal.

INdawo eQakathekileko yesiNe: Amathuba weRhubhululo nokuhlonywa kweendawo ezijayelekileko eenarheni ezimbili mayelana nokukghonakala kokusebenzisana

UmNyango wabamba bewazibandakanya emakhambeni wefundo alandelako ngo-2002/2003 ngekareko yokuqinisekisa iimvumelwano zokusebenzisana nesikhozi kwakhelwa phezu kwesisekelo esiqinileko.

Inarha
IKhambo leFundo
Sweden
Iinthunywa zezinga eliphezulu ezibuya eSweden ezazijamele iKhabhinedi ye-Sweden lavakatjhela eSewula Afrika ukusukela ngomhlaka 24 ukuya ngomhlaka 27 Matjhi 2003, ukwenza ukubuyekezwa i-Swedish International Development Corporation. ISewula Afrika yakhethwa njengenarha lapho ukubuyekeza bekungenzelwa khona, nakuqalwe ukusebenzisana okutjha okusathuthuswako malungana nesiKhwama samaSiko se-Swedish/SA.

Iinthunywa ezibuya emKhandlwini weeNdaba zamaSiko weSweden (NCCA) zavakatjhela eSewula Afrika ukusukela mhlana amalanga nail-14 ukuya nakali-17 ngo-Apreli 2003. Umnqopho wevakatjho kwakukhulumisana ngemininingwana emayelana nesihlongozo sesiKhwama samaSiko seSewula Afrika. UmKhandlu (NCCA) wamukelwa eSewula Afrika yi-NAC, okuyihlangano yesiKhwama seSewula Afrika. IsiKhwama kulindelwe siphethwe ekupheleni kwaka-2003.

Iinthunywa ze-DAC, kufaka hlangana isiKhulu esiPhezulu esiPhetheko se-NAC zavakatjhela eSweden ngo-Oktoba ka-2002 ukukhulumisana nokusebenza ngesiKhwama esiHlanganyelweko samaSiko seSewula Afrika/Sweden.
Norway
Iinthunywa ze-DAC zathatha ikhambo eliya e-Norway ngoNovemba ka-2002 ukuyokuhloma iindawo ezijayelekileko eenarheni ezimbili ngekghonakalo yokusebenzisana, kanye nokubonisana ngengomuso le-Mmino Music Fund.
Italy
Iinthunywa ze-DAC zathatha ikhambo lokuya e-Italy ngoNovemba ka-2002 ukwenza umleyo weHlelo leSebenziswano hlangana kweSewula Afrika ne-Italy.
Belgium
Iinthunywa zeSewula Afrika zavakatjhela e-Belgium ngoJanabari ka-2003 ukuyokuphenya ngokuthuthukiswa kwephrojekthi etja yokuthuthukiswa komThethomgomo wezobuKghwari namaSiko ezingeni lombuso wendawo.

Iinthunywa ze-Flemish zavakatjhela eSewula Afrika ngoMatjhi/Apreli ukuqedelela iphrojekthi yokusebenzisana ekuthuthukisweni komthethomgomo ebizwa nge-Local Network Cultural Policy Project. Iphrojekthi izakusebenzisana neendawana zemakhaya emaphrovinsini amathathu, iFreyistata, Limpopo neKwaZulu-Natal. Iphrojekthi ihlose ukuthuthukisa isisetjenziswa ukukghonanakalisa ukwenziwa kwezobukghwari beendawo nemithethomgomo yezamasiko.
Hungary
Ivakatjho lerhubhululo lahlongozwa ukuhlola iinkundla ezitja zokurweyila. Nanyana kuneHlelo elikhona lokuSebenzisana, iinkundla ezimbalwa zokusebenzisana sele zihloliwe. Iinthunywa bezifaka iinkhulu ezibuya ku-DAC, iTecknikon Pretoria nomNyango wezobuKghwari namaSiko wephrovinsi yeMpumalanga.
Mexico, Brazil, Chile ne-Venezuela
Ikhambo lokufunda leAmerikha eseSewula lathathwa, ngehloso yokuhloma iindawo zekghonakalo zokusebenzisana ngamasiko kwangomuso kanye neemvumelwano zokukhiqiza ngokubambisana phakathi kweSewula Afrika nemexico, Brazil, Chile ne-Venezuela.
Caribbean
Ivakatjho eliya e-Caribean (Jamaica, Trinidad neTobago, St Kitts ne-Nevis, Guyana ne-Cuba) lahlongozwa mNyango wezobuKghwari namaSiko njengendlela eya ekuqinisweni kobulingani hlangana kweensungulo zomphakathi nezangeqadi. Umnqopho bekukuhlola ikghonakalo yokurweyila ngamasiko namathuba wokumaketha ebubulweni lezamasiko kanye nokuphenyisisa ikghonakalo nemithetho yokurweyila ngamasiko neemvumelwano zokuhlanganyela ekukhiqizeni nenarha ze-Caribbean.
Australia
Ngesikhathi sefestivali yamaSiko amanengi e-Canberra, Australia, imihlangano yabanjwa neenkhulu zombuso ukukhulumisana ngeendawo zekghonakalo yokusebenzisana nokurweyila ngamasiko.
Taiwan
Iinkhulu ezimbili zomNayngo wezobuKghwari namaSiko zakhethelwa ukuzibandakanya ku-Youth Culture Study Tour elalibanjwe mbuso we-Taiwan. Umnqopho wekhambo lefundo kukwenza isebenziswano phakathi kweenthunywa zeenarha ezihlukeneko nokufunda nge-Taiwan.

Ekhayapha, iinkulumiswano zabanjwa nomnqophisi weentjhabatjhaba wama-ejensi wamasiko we-France ngaphetjheya ukurhabisa ukusebenzisana kwemibuso. Emhlanganweni owawuhlangana kwesiKhungo se-Goethe, DAC neenhlangano ezimbalwa zamasiko, kwavunyelwana bonyana isiKhungo sizakwenza iimvumelwano zesikhatjhana esifitjhani nesilingeneko ne-DAC namkha ne-NAC ukuphuhlisa iindawo zekareko yeenarha zombili. Imihlangano embalwa yabanjwa ne-Pro Helvetia Liaison Office leSewula Afrika ukwenza umleyo wokusebenzisana mayelana nokuhlangaiswa kwamaphrovinsi weSewula Afrika nemibuswana ye-Sweden.













AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi

ImiSebenzi
AmaFa

Ukuqinisekisa bona amafa weSewula Afrika aveza ukwehluka okunothileko kwesikhathi esadlulako seSewula Afrika kungokhunye okuthinta i-DAC. Ukubulunga amafa asekhona nokulungisa imitjhapho eyadlulako ekubulungweni kwamafa mahlangothi aqakathekileko walomsebenzi.




AbaSebenzeli beSewula Afrika bemiThombo yamaFa
Njengehlangano esungulwe ngokomthetho wepalamende abaSebenzeli beSewula Afrika bemiThombo yamaFa (SAHRA) babika bunqopha kuNgqongqotjhe.



IBhuriyo yem yemiSebenzi
yemBusweni



IBhuriyo yemiSebenzi yemBusweni iphathelene nokutloliswa kwetshwayo lenarha yeSewula Afrika namatshwayo afaka hlangana amatshwayo nabonongorwana bokuhlonitjhwa.




AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba

AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba aqinisekisa bona amafa wehlangano wenarha ahlelwa kuhle, ayathuthukiswa begodu aphathwa kuhle. Ngokusetjenziswa ngiyo yoke iminyango yombuso, amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba amthombo oqakathekileko kubarhubhululi, abenzi bemithethomigomo nabadlalindima begodu iyihlangano ekulu ekuvikeleni umkhumbulo wesitjhaba nelungelo lomthethosisekelo lezakhamizi lokufikelela ilwazi lakarhulumende.




ImiSebenzi yesiTjhaba yamaBulungelo weeNcwadi
ImiSebenzi yesiTjhaba yamaBulungelo weeNcwadi, efaka hlangana imithombo ehlukeneko yamaBulungelo wesitjhaba ukuqinisekisa bona amafa wokuhlakanipha wenarha amukeleka kiwo woke amaSewula Afrika.

AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi

ISabelo Soke seBhajethi NgokwePhikwana Ngalinye

IHlelo lesi-4: AmaFa, AmaButhelelo WeYiLando YesiTjhaba nemiSebenzi yesiTjhaba yamaBulungelo weeNcwadi
Iinhlangano zamaFa
SAHRA
UkuPhuhliswa kwamaFa
UmKhandlu wamaGama-bumbeko weSewula Afrika
AmaButhelelo wemiLando wesiTjhaba
Capital Works

UmnQopho weHlelo
Umnqopho mazombe wehlelo
* Kusekela iinhlangano zamafa nokuphuhlisa, ukusekela nokubulunga amafa eSewula Afrika;
* Kubeka ebujameni obamukelekako amagama wamajamobumbeko;
* Kuthola nokuphatha amarekhodi wesitjhaba nokungasi ngewesitjhaba ngendlela enegugu elingapheliko;
* Kutlola phasi ubujameli bemisebenzi yembusweni, amagama, amagama akhethekileko neenjinifomu zeenhlangano;

Ihlelo lihlukaniswe ngamahlelwana amathathu ngendlela elandelako:
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi

* AmaFa nomKhandlu wamaGama-bumbeko weSewula Afrika
* AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba weSewula Afrika
* IBhuriyo yemiSebenzi yemBusweni
* ImiSebenzi yamaBulungelo weeNcwadi weSewula Afrika

AmaFa
Ngamagama wabo:
?ngebekuphambili ngo-2002/2003
?Ngaphakathi kwendawo yemiphumela yamaphrojekthi adlulako ukubuyiselwa ekhaya kwakaSarah Baartman kwaba sisehlakalo somlando. IPhiko eliKhulu ladlala indima ekulu ekubuyisweni nekubulungweni kanye neminyanyeni yokwembathiswa kweensalela zakaSarah Baartman. Ngokuya komKhandlu wamaJamobumbeko weSewula Afrika siphumelele kokunengi ngokuya kwebuthelelo lesitjhaba lekhompyutha nokunikelwa komsebenzi ofikelelekako we-elektroniki ozakwehlisa imbalo yamagama azi-57 000. ?






AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi

?Nasiya emafeni abonakalako sithome iinsungulo zokuhlala ezibekwe khulu eqhingeni lethu laka-2002. Sisebenzisane nezakhiwo zeenhlangano zefundo ephakamileko ukwenza amahlelo wokuhlola weensungulo.?

?Ngetjhebiswano neenhlangano zamafa sikhuluma ngamatjhuguluko. Sikghonile ukuthola iimali ezizakusetjenziselwa itjhuguluko ngo-2002/2003 ukuya phambili. Iinkomba eziqakathekileko zokusebenza (ama-KPI) zahlonywa nezazakha iinhlongozo zamaphrojekthi. Ama-KPI la bekungewetjhuguluko khulu ngokuya kokuthuthukiswa kwabasebenzi, imiqaliso etjengisa ukwehluka kweSewula Afrika, ikambiso yamalimi ananengi nokusebenzisa ukwehluka ngamalimi. Godu silinga ukuthuthukisa ukufikelela elwazini nelwazi okufanele litholakale ngamalimi wemiphakathi lapho iinhlangano zikhona. Iinhlangano godu zabawiwa bona ziqale iihloko zeenkulumiswano zokuvuselelwa kokuziphatha ne-HIV/Aids, kanye nokuzibandakanya nokudlala indima komphakathi, ukuqinisekisa bonyana basebenzisa imithombo yomphakathi, isibonelo, ekumahlelweni welwazi lendabuko. Sithemba bona ngalendlela imiphakathi izakudoselwa ekusebenziseni iinhlangano. Sizabe seluse iragelo phambili laleziinsungulo ngehloso yokukhuthaza isekelo ngeemali langomuso.?

? ngamatjhuguluko amakhulu womthethomgomo newebhoduluko:
?Sifanise amathuba aya phambili ePhepheni lokuBingwe mNyango lezobuKghwari, amaSiko namaFa. Indlela esisebenze ngayo ibhajethi yetjhuguluko, isibonelo, itjengisa bona umthethomgomo ungaqiniswa bunjani. I-PFMA ilethe itjhuguluko ebhodulukweni leenhlangano. Ifuna zoke iinhlangano bona zibike godu zibe nokuziphenduela ngamabhajethi wazo. Lokhu kukhuphula ukuphatha, begodu akuqinteli ukutlama kwazo, khona umleyo wazo wokuzijamela awuthinteki
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi

kodwana baba nokuziphendulela. Nasiqala imiphumela yamaphrojekthi adlulileko, ilemuko lisifundisa bona umNyango ufuna izitho zomphakathi zifezakalise amaphrojekthi la ngokusebenzisa umleyo ocacileko, khona sizakurhabisa ukukhutjhwa.?

? kilokho okulindelwe ngo-2003/2004
?Indawo yinye esiqale ukuyitjheja kuqala ekwenzeni umthethomgomo wokukulilisa. Kube neenkulumiswano inarha yoke ngeendaba ezinengi, isibonelo, ukubulungwa kwabongazimbi bezipi godu nokobana iSewula Afrika ikuphatha bunjani lokhu. Sizabe godu siqale ukurhabisa imiphumela yamphrojekthi adlulileko nokubandakanya umphakathi. Godu siqale ukuthuthukisa itjhebiswano esinalo neenhlangano zamafa, isibonelo, ibandulo, ukutlama amaphrojekthi nokutlola iimphakamiso zamaphrojekthi eenhlanganweni zamafa.?

?UmNyango godu uzabe ukhulumela amafa abonakalako, ngokukhambisana nemikghwa yeentjhabatjhaba. Amafa angabonakaliko akhenge anikelwe itjhejo iphasi loke, begodu iSewula Afrika izibandakanya ekutlanyweni komhlangano wokuvikela amafa angabonakaliko. Amafa angabonakaliko azakuba sisetjenziswa esihle ngokuya kwetuthuko, ukungeniswa kwemali, ukuvuselelwa kokuziphatha nezokuvakatjha.?





AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi

INdawo eQakathekileko yomPhumela wokuThoma: Ukwamukela kweemVumelwano zeenTjhabatjhaba
Ngemva kweminyaka eminegi yekambiso yokuwamukelwa kwemitlolo, iSewula Afrika sele ifike ekubeni mtlikitli wemihlangano ye-UNESCO yokulethwa nokukhutjhwa ngokungemthetho kwepahla yamasiko, umhlangano wokuvikelwa kwepahla yamasiko ngesikhathi sepi yeenkhali, kanye nomhlangano ngobulunga beSentha yeenTjhabatjhaba yokufundwa kokuBulungwa nokuBuyiswa kwePahla yamaSiko (ICCROM). IsiBethamthetho sesiTjhaba nePhrojekthi yesiTjhaba ePhumako (NCOP) zavunywa ngoNovemba ka-2002. AmaButhelelo wemiLando WesiTjhaba wokwamukela adluliselwe emNyangweni weeNdaba zangaPhandle (DFA) bona atlikitlwe abe adluliselwe kuMnqophisi-mazombe we-UNESCO khona azakubekwa kuhle. Ukwamukelwa kwaleziimvumelwano kubeka iimbopho zephasi loke phezu kweSewula Afrika ebujameni obujayelekileko nekoro yamafa, begodu kuvula amathuba weentjhabatjhaba newokwaziwa.

INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiBili: UkuThuthukiswa komThethomgomo
Imithethomgomo yokubuyiselwa ekhaya kweensalela zomuntu, yokuliliswa ngokwamatshwayo, kanye nokukhutjhwa kwebulungelo lomphakathi ngaphasi kwelawulo lombuso sele yenziwe begodu izakuthuthukiswa ukuya phambili ngeenkambiso zokubonisana nomphakathi nabadlala indima ezizakwenziwa mKhandlu osanda kukhonjwa wamaFa wesiTjhaba NHC).




AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi

INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiThathu: UkuBekwa kweeNhlangano zamaFa wamaSiko
Isikhathi sokusebenza kwemikhandlu ephethe iinhlangano ezilithoba ezibekiweko zamafa wamasiko neenhlangano ezikhambelanako kuphela ngomhlaka 31 Matjhi ka-2003. Ibizo lenziwa ezikweni lokurhatjhwa kweendaba ngamalimi asithandathu wangokomthetho lokukhethwa kwamalunga womkhandlu omutjha begodu isiqhema senziwa ukuyelelisa umNyango kaNgqongqotjhe ngokukhonjwa kwaboonkhethani kilomkhandlu. Abadlalindima abahlukeneko, amakghono nelemuko elavezwa kilemikhandlu emitjha ibeka ikoro yezamafa ebujamnei obuhle bezokuphatha, ukwenzela itjhuguluko elingeneleleko elisisekelo lekoro kanye nokusekela okuziimbopho etuthukweni yesitjhaba.

UmKhandlu omutjha wesiTjhaba wamaFa (NHC) wakhonjwa ngomhlaka bewahlonywa ngokomthetho ngo-Arhostosi 2003. Lehlangano izakurhelebha umNyango kaNgqongqotjhe ekukhambelaniseni ukufezakaliswa nokuthuthukiswa komthethomgomo ziinhlangano ezihlukeneko ekorweni yezamafa. I-NHC izakuqedelela ukuthuthukiswa kwemitlamo yemithethomigomo okukhulunywe ngayo ngehla begodu iyelelise uNgqongqotjhe ngokufezakalisa.

Ikambiso yokuhloma iimphathimandla zamaphrovinsi zemithombo yamafa (PHRA) yarhatjiswa yifundobandulo eyayibanjwe mNayngo ukusekela AbaSebenzeli beSewula Afrika bemiThombo yamaFa (SAHRA) neminyango yamaphrovinsi ngalomsebenzi. Ukulnadela ifundobandulo, ama-PHRA ahlonywa emaphrovinsini amane, kwathi iphrovinsi enye yenza ibizo lokukhethwa kanti amathathu wona kusafanele aqedelele iinkambiso zawo.

AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi

INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiNe: ITjhuguluko
UmNyango wanikela ngemali engangeengidi eziyi-6,5 zamaranda ekutjhugululweni kweenhlangano zamafa. Umnqopho webhajethi bekukurhelebha ekudoseni phambili itjhuguluko nekubeni sibonelo esihle sokwenza kuhle eendabeni eziphathelene nommongo webhizinisi. Isiqhema sahlanganiswa nguNgqongqotjhe ukuyelelisa umNyango ngokusetjenziswa kwemali esisabelo. Eenhlanganweni ezili-15 zesitjhaba zamafa, ezilithoba zenza iimbawo zerhelebho leemali, kwathi zalithola. Leezinhlangano zizakufezekisa amaphrojekthi atjheja ikambiso yamalimi amanengi, ukwazisa ngentumbantonga, ukuthuthukiswa kwemiqaliso emitjha ejamele ukwehluka komphakathi weSewula Afrika, ukubuyisela
ekhaya imisebenzi yemigwalo yeSewula Afrika, ukwenza isebenziswano hlangana kweenhlangano zamafa, ukusekela amahlelo wefundo nokuthuthukiswa ibuthelelo lekhompyutha lamathuna wabongazimbi bomguruguru. Ngonyaka weemali ka-2002/2003 iingidi ezi-8,3 zizakutholakala khona zizakusetjenziselwa itjhuguluko eliqaliswe eendabeni zokuthuthukiswa kwabasebenzi, ukuthuthukiswa kwababukeli nokuqhakazisa umthangalasisekelo womqaliso.

INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiThandathu: ISekelo leeMali leSikhatjhana
Umqaliso we-Freedom to Freedom uyiphrojekthi ehlanganyelweko phakathi kwemibuso yeSewula Afrika nowe-Canada neenhlangano zamafa. Umqaliso uhlola umlando omude wesebenziswano phakathi kwabantu bamasiko ahlukeneko weSewula Afrika, ukusukela ebufakazini bokuthoma bepilo yomuntu enarhakazini ye-Afrika ukuya eSewula Afrika yesimanje enganabandlululo. Ukulandwa ngokombono kuzakususelwa emisebenzini yobukghwari, imisebenzi yobukghwari, AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba neembikindaba ezisebenzisa ukuqala nokulalela ukufaka abalaleli ekambisweni
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi

yokuthintwa kuthabela ummoya wekululeko otholakala emThethwenisisekelo weSewula Afrika. UmNyango wenze bona kutholakale iimali khona kuzakuthuthkiswa lomqondo, ukutlama umqaliso nokuthuthukiswa kwehlelo lefundo. Umqaliso ubekelwe ukuvulwa eDorobheni leKapa e-Castle ngoFebebari ka-2004.

INdawo eQakathekileko yomPhumela yeKhomba: AmaPhrojekthi aDlulileko
Ngaphasi kwevikeleko lamaPhrojekthi aDlulileko, amaphrojekthi ambalwa amatjha wemuziyamu athonyiwe, elikhulu kiwo yiphrojekthi ye-Freedom Park. Amamuziyamu amatjha azakuragelisa phambili umnqopho wokuthuthukisa ubujameli bekoro yezamafa enarheni.

IPumelelo eKulu:
IPhrojekthi ye-Freedom Park
Ngokuqiniswa kungezelelwa kwesabelo se-METF, iragelo phambili lenziwe ngeqhinga lomthangalasisekelo nokulinganiswa komphumela webhoduluko. Iphaliswano lokutlama kweentjhabatjhaba livuliwe, begodu imitlamo izakukhethwa beyahlulelwe ngoJulayi ka-2003.

Mhlana amalanga ali-16 kuJuni 2002, umnyanya wangokombuso wabanjwa nguMongameli, eBaleni le-Freedom Park, eSalvokop, ePitori.


AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi

Ngonyaka odlulileko iinsalela zaka-Sarah Baartman zabuyiswa zisuka e-France ngemva kweenkulumiswano ezathatha isikhathi eside. Isiqhema sokubuyisela emva sahlonywa ukuyelelisa umNyango ngekambiso yokubulunga iinsalela zakhe ngomhlaka 4 ku-Arhostosi 2002. Kwavunyelwa bona umnyanya wokwembathiswa kuzakufanela bona ubanjwe kokuthoma ukubuyisa isithunzi sakhe ngemva kokuqaliswa kwakhe angekambathi litho bewasetjenziswa njengento ekuhlolweni kwezesayensi. Manje wabulungwa emnyanyeni womphakathi ngomhlaka 9 ku-Arhostosi 2002(ngeLanga laboMma) e-Hankey ePumalanga Kapa. UMongameli wazisa indawo lapho abulungelwa khona njengendawo yesitjhaba elilifa. UmNyango bewusebenzisana nephrovinsi, umasipala ne-SAHRA ukuthuthukisa iqhinga lezokuphatha ekugcineni ithuna lakhe elingakhenge liphatheke kuhle ngesibanag sezulu elikhulu elana endaweni leyo.

IPumelelo eKulu
UkuKhunjulwa kwePi yeSewula Afrika yamaNgisi namaBhuru
Ihlelo lokukhunjulwa kwePi yeSewula Afrika yamaNgisi namaBhuru lasungulwa ngo-1999, begodu lathoma ukuthatjelwa ekutlikitlweni kwesiVumelwano sokuThula ngoJuni 1 2002, okwakufaka ukuzinikela butjha isiKhumbuzo sesiTjhaba esifaka woke umuntu ePini yeSewula Afrika yamaNgisi namaBhuru, kanye nokuvulwa kwemagama wesikhumbuzo.

Unyaka ka-2002 godu wabona ukubanjwa kwekhonferensi KwaZulu-Natal ngokuzibandakanya kwabantu abanzima ePini, ukufaniswa kweenkampa zokuvalelwa kwababanjwa bepi lapho kwakuvalelwe abantu abanzima, nokukhunjulwa kwePi yeHolkrans/Mthashana e-Vryheid, KwaZulu-Natal ngoMeyi 5 2002.

INdawo eQakathekileko yomPhumela yeKhomba: AmaJamo-Bumbeko
Ukuhlonywa komKhandlu wamaJamo-Bumbeko weSewula Afrika ngo-1999 kwanikela ngehlangano elikhaya lekambiso yokutjhugululwa kwamagama weendawo ngenarheni, ukutjengisa isithombe sentando yenengi etja. Umsebenzi womKhandlu ufaka ukuhlola amagama bona apeledwe kuhle nokwenza irhubhululo lokuhloma amagama wamambala weendawo. Nasiqala bona kunokusalela emva kwamagama azi-57 000, umKhandlu uzakusebenza ukuqinisekisa bona kuyasuswa nakufika u-2005. Ukukghonakalisa ikambiso ibuthulelelo lekhompyutha lamagama wamabumbeko lihlonyiwe. Ibuthelelo lekhompyutha lenze bona umNyango ukghone ukuletha okulandelako:
* Ukuphathwa nokulawulwa kwamagama wesitjhaba weendawo.
* Ukufakwa kwamagama amatjha weendawo ebuthelelweni lesitjhaba.
* Ukwelusa nokukghonakalisa ikambiso mayelana nembawo.
* Ukuthola leliwazi bulula khona lizakusetjenziswa yi-SAGNC ne-DAC.
* Ukujanyelwa ngokwesikhala kwebuthelelo lekhompyutha lamagama wesitjhaba weendawo.
* Ukukghonakalisa ukuphathwa kwemibiko yelwazi.
* Ukulethwa ebujameni banjesi kwebuthelelo lekhompyutha nokwemukelwa ngokwekhompyutha.
* Ukufikeleleka amarhelo wejiyografi.
* Iphenyisiso ngelathitjhudi/longitjhudi ukukhambelanisa ukutjhugululwa.




AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi

* Umbiko obuyako ozenzakalelako nokubikela ababawi.
* Ukwengeza okuzenzakalelako kokuvunywa kwamagama afakwe erhelweni le-SAGNC.

IPumelelo eKulu
Amagama alandelako athugululiwe ngontaka weemali odlulileko.

Igama elihlongozwako
Igama lanjesi
iPhrovinsi
Dzanani
Makhado
Limpopo
Embhojeni
Jeppe?s Reef
Mpumalanga
GaMmakola
Mmakola (eyaziwa nge-Waterval)
Mpumalanga
Hlengesha
Schulzendal
Mpumalanga
KaMbambiso
(Eyaziwa nge-Boschfontein)
Mpumalanga
Katjibane
Katsibane (eyaziwa nge-Kalkfontein)
Mpumalanga
Magogeni
(Eyaziwa nge-Jeppe?s Rust)
Mpumalanga
Makhado
Louis Trichadt
Limpopo
Marapyane
Marapjane (eyaziwa nge-Skilpadfontein)
Mpumalanga
Mbhongo
(eyaziwa nge-Allemansdrift B)
Mpumalanga
Mhlambanyatsi
Buffelspruit
Mpumalanga
Mhlambanyatsi River
Mhlambanyathi (eyaziwa nge-Slabojet)
Mpumalanga
Mtilane
(eyaziwa ngeNtulane)
Mpumalanga
Mogwadi
Dendron
Limpopo
Mookgophong
Naboomspruit
Limpopo
Morebeng
Soekmekaar
Limpopo
Motlatse
Blyde
Mpumalanga
Mphephu
Dzanani
Limpopo
Nokananeng
(eyaziwa nge-Rooifontein)
Mpumalanga
Seabe
(eyaziwa nge-De Putten)
Mpumalanga
Sefogane
Treur
Mpumalanga
Senwabarwana
Bochum
Limpopopo

INdawo eQakathekileko yomPhumela yobuNane: AmaFa Angathintwako
Ngo-2002/2003 umNyango waragela phambili nokusekela iZindala Zombili, okuyiFestival yesiTjhaba yaminyaka yoke yomBhino nokuDansa ngesiNtu ebanjwa ngaphasi kweThrasti yamaFa wamaSiko we-Afrika. IFestivali yindlela yokutjengisa nokuphuhlisa ukwehluka okunothileko kombhino noMdanso wendabuko weSewula Afrika. Ifestivali ifaka amaphaliswano ama-22 weemfunda nabunane wamaphrovinsi agcina ngeFestivali yesiTjhaba. Ifaka hlangana abadansi abangaphezu kwama-600 nababhini emahlangothini ama-28.
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi

UmNyango, ngokusebenzisa amaButhelelo wesiTjhaba, yasekela ngeemali iThrasti yamaFa wamaSiko we-Afrika ekufikeleleni ituthuko yamarekhodi wemitlolo ye-elektroniki njengehlangothi lesiSungulo sokuLinga semiTlolo yamaSiko weNdabuko (ICA). Ihloso yephrojekthi kuthuthukisa iindlela ezizakuba nesandla ekutholweni butjha kwamasiko wendabuko anothileko namafa ngokuhloma iinsungulo zokubuthelela, ukurekhoda, ukupaka, ukubeka ngokwe-elektroniki nokusabalalisa okumumethweko okuzakusetjenziswa elwazini, efundweni, ekubulungeni, ekuphuhliseni neminqopheni yokwenza imali.
Ngonyaka weemali odlulileko, uNgqongqotjhe wavumela ukusekela ngeemali okwakuzokusetjenziswa erhubhululweni embhinweni wendabuko nezomlando womlomo elenziwa mayunivesithi amathathu weSewula Afrika abekadinywe amathuba ngaphambilini, okuyiYunivesithi ye-Fort Hare ePumalanga Kapa, iYunivesithi yakwaZulu, eKwaZulu-Natal neYunivesithi yeVenda eseLimpopo. Lamayunivesithi azakwenza irhubhululo ngawo woke amahlangothi wombhino wendabuko, kufaka hlanga ukudlalwa, iinliliswa zombhino nomlando womlomo okhambisana nalelihlangothi lamafa wethu ekade lidinywe amathuba, elinye lawo esele liseduze nokupheliswa.







AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba
YamaBulungelo WeeNcwadi

AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba weSewula Afrika
Ngamagama wabo:
Ngebekuphambili ngo-2002/2003
?Umlando oCocwako ube ngoqakathekileko ekutjhugululweni kokumumethwe miTlolo. Ngo-2000 sathoma ngehlelo lesiTjhaba lomLando oCocwako ngephrojekthi yokulinga nebandulo labasebenzi bezemitlolo ngeendlela zokubuthelelwa kwemilando ecocwako. Ngasikhathi sinye isiqhema sezazi sahlonywa ukuyelelisa uNgqongqotjhe ngekambiso nokuletha imihlahlandlela yokobana umLando oCocwako ungaphathwa bunjani inarha yoke. Kwanjesi kunamaphrojekthi pheze ama-20 asekelwa ngeemali mNyango, begodu umphumela uza emiTlolweni bewurekhodwe ebuthelelweni eRejisteni yemiThombo yokuCocwako (NAROS), okwenza bona ilwazeli lifikeleleke bulula. AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba ahloma iwebhsayithi yayo ngonyaka odlulileko begodu siragela phambili ukwenza ngcono amahlelo wetheknoloji yelwazi.

?Sihlome umnyango wokuzibandakanya emphakathini begodu nesikhundla salokhu senziwa. Kwanjesi sithuthukisa iqhinga lokuzibandakanya elithatha igadango lokuthoma nelidosa abantwana besikolo nasele baphuma eenkolweni
bona beze ebizelweni lezamabuthelelo. AmaButhelelo wamaFilimu, amaVidiyo nemiDumo amema abantu ukuzokufikelela izinto ezilibuthelelo, isibonelo, ekutjengisweni okukhethekileko. Isibonelo, iLanga lamaLungelo wobuNtu (21 Matjhi) baba nokutjengisa okwakuzele eTembisa. Ngokusebenzisa leziinsungulo amaSewula Afrika athoma ukubona bonyana banendlu yamagugu ePitori.?

AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba
YamaBulungelo WeeNcwadi

? ngamatjhuguluko amakhulu emthethwenimgomo nakezebhoduluko:
?Esigabeni 5 somThethosisekelo weRiphabhliki yeSewula Afrika kubekiwe bona amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba wamaphrovinsi. Ukunikelwa kwamaphrovinsi amabuthelelo yiphrojekthi ekulu. Amaphrovinsi amathathu, okuyiFreyistata, KwaZulu-Natal nePumalanga Kapa sele bawathethe lamaphrojekthi sikhuluma nje. Kunamaphrovinsi amahlanu ngaphasi kwalombuso okusafanele athome butjha, okuyi-Gauteng, Tlhagwini Kapa, Limpopo, Tlhagwini Tjhingalanga neMpumalanga. Kusibopho samaButhelelo wemiLando yesiTjhaba ukuqinisekisa bona amabuthelelo wamaphrovinsi ayahlonywa. Kurhabile bonyana sithuthukise ikghono emaphrovinsini.?

? ngokulindelweko ngo2003/2004
?Ngo-1999, ISewula Afrika yabawiwa bona yamukele iKundla yokuKhulumisana yomKhandlu weenTjhabatjhaba wamaBulungelo ngo-Oktoba ka-2003. Umhlangano uzakubanjelwa eDorobheni leKapa begodu uyiphrojekthi ekulu ka-2003/2004. ISewula Afrika izakuba khona njengesihloko okuzabe kukhulunywa ngaso, khulu khulu mayelana nemitlolo yeKomitjhana yamaQiniso nokuBuyisana. Ukunikelwa kwamaphrovinsi iphrojekthi kuyinto ekulu neyesikhathi eside, ehlanganiswe nephrojekthi yamaphrovinsi yokwakhiwa kwamakghono.?

?Amahlelo wokuzibandakanya emphakathini azokwandiswa, iphrojekthi yomLando oCocwako izokurageliswa phambili ngombana kuneendaba ezinengi

ezingasisemitlolweni kwanjensi. Abanye abonongorwana bokuhlonipha besitjhaba bazokwengezwa kilonyaka begodi sizakusebenza siqale ekwenzeni iminyanya yembusweni ingasabi yinto yangaphandle begodu ?siyenze ibe bu-Afrika? ngendlela okungakghonakala ngayo.?

INdawo eQakathekileko yomPhumela wokuThoma: Iinqhema ezivakatjhela amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba:
Ngesikhathi esingaphasi kwesiqalisiswako abantu abama-212 bavakatjhela amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba. Ebavakatjhinaba, abama-77 kwakubafundi ababuya eenkhungweni zefundo ezifana nesikolo i-J. Kekane Secondary, Yunivesithi yeSewula Afrika, Rand Afrikaans University, University of the Witwatersrand neYunivesithi yePitori. Ezinye iimvakatjhi bezifaka hlangana abasebenzi bemiNyango yamaPhrovinsi yeziNdlu, izakhamuzi ze-Iran, Gibhithe ne-Canada, abarhubhululi, abafundisi nabafundisi beenkhungweni zefundo ephakamileko. Njengehlangothi lehlelo lokuzibandakanya emphakathini ama-awara wokufunda ngomGqibelo wesithathu wenye nenye inyanga angezelelwa.

INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiBili: Ukusa amaButhelelo ebaNtwini
Ihlelo lokuzibandakanya emphakathini lavakatjhela iinkolo eendaweni ze-Pitori khona kuzakufundiswa abafundi nabafundisi ngokuqakatheka kwamabulungelo emphakathini wethu. Lamavakatjho aye lihlangothi lehlelo lokwazisa ngemisebenzi yamaBulungelo emiphakathini yeSewula Afrika. Okhunye ebekuphambili kufaka hlangana okulandelako:
* Ukuvakatjhela iinkolo eMamelodi, Sauslville, Atteridgeville ne-Eersterus.
* Abafundisi eMamelodi bamenywa bona bavakatjhele amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba begodu abafundisi abali-15 abalihlangothi lesiqhema esihlangeneko sekomiti yezomlando beza.

AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi

* Ngemuva kwamavakatjho ambalwa eenkolweni eSoshanguve, iHlelo okuziBandakanya emPhakathini abasebenzi bamenyelwa ekampeni yezomlando eyayihlelelwe abafundi nabafundisi e-Roodeplat. Pheze, abafundi abama-300 beza ekampeni. Abasebenzi bokuzibandakanya emphakathini benza isethulo ngemisebenzi nemisebenzi enikelwa maBulungelo. Abafundi bazibandakanya, babuza imibuzo eminengi.
* Isethulo senziwa ebafundini beSayensi yeLwazi eYunivesithini yeSewula Afrika (ekhamphasini ye-Sunnyside).

INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiThathu: IBhuriyo yemiNyanya yomBuso
IBhuriyo yemiNyanya yomBuso iphuhlisa beyikhulumela ihlonipho nokuzwisiswa kwamatshwayo wesitjhaba wenarha. IBhuriyo inikela ngomsebenzi wokutloliswa kwazo zoke iimphandla neembheji, begodu usebenza ngemibuzo embalwa ngonyaka mayelana namatshwayo wesitjhaba weSewula Afrika. Ngesikhathi sonyaka osaqaliweko lo iBhuriyo yathuthukisa ngepumelelo beyafezakalisa abonongorwana abatjha abathathu bokuhlonipha, abanikelwa nguMongameli kokuthoma ngoDisemba ka-2002.

IPumelelo eKulu:
Ukunikelwa kwabongongogrwana abatjha bokuHlonipha
Abonongorwana abatjha abathathu banikelwa nguMongameli Thabo Mbeki ezakhamizini ezifaneleko neemvakatjhi zeentjhabatjhaba emnyanyeni ngomahlaka 11 Disemba 2002. Abonongorwana besitjhaba bonongorwana abaphezulu abanikelwa abantu beSewula Afrika namkha abarholi bangaphandle nabantu iSewula Afrika efuna ukubahlonipha.

1. UkuHlonitjhwa kwe-Mapungubwe kunikelwa izakhamizi zeSewula Afrika ngokwenza kuhle nangepumelelo ehle khulu.
2. UkuHlonitjhwa kwe-Boabab kunikelwa izakhamizi zeSewula Afrika ngomsebenzi okhethekileko ngaphezulul namkha ngale komsebenzi. Unikelwa ngokufaka isandla okudluleleko emgurugurwini wokulwela intando yenengi namalungelo wobuntu, ukwakha isitjhaba nokusebenzela isitjhaba, kanye nokuthula nokuphepha.
3. UkuHlonitjhwa kwabaLingani kwe-OR Tambo kunikelwa iinhloko zemibuso nabanye abantu ekuthuthukiseni ukuthula, ukusebenzisana nobungani eSewula Afrika.

INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiNe: IBandulo
AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba weMalawi amema amaButhelelo wemiLando wesiTjhaba nemiSebenzi yamaRekhodi weSewula Afrika ukurhelebha ngokuba nesithombe emqondweni kwePhrojekthi yomLando oCocwako. Ukungezelela, njengehlangothi lokuthuthukiswa kwamakghono ephrovinsini, ivakatjho lenziwa ukuya emaButhelelweni weMtata ukuyokuhlola iinkghonakalisi nokurhelebha ngamalungiselelo wokuthuthela komunye umakhiwo.

INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiHlanu: Ukubulunga
ImiSebenzi yokuBulunga yenza imisebenzi efana nokubulunga, ukuhlanganisa, ukutjhugululela idatha eenomborweni, ukufoda ngokwemayikhrofilimu nokulawulwa kweenhlekelele. Godu kunikela ngomhlahlandlela obutheknikhali emisebenzini efana nemiqaliso, ukulawulwa kwebhoduluko, ukubekwa kwemitlolo, ukubolekisa nokuphatha okujayelekileko kwekhaya.



AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi

Ukubulunga kwamaBulungelo wesiTjhaba isebenza ngeendlela elandelako erhunyeziweko:

Ukuhlanganisa Imbalo
Iindaba zamaButhelelo wemiLando yesiTjhaba 380
Imitlolo yokubandula 2 500
Ukusikwa kwamabhodi 2 000
Umsebenzi wokubulunga Imbalo
Iincwadi ezibotjhwe butjha 20
Imebhe elungisiweko (yahlanzwa beyalaliswa) 3 917
Amamayikhrofilimu atholwa kwa-GSU Project 48 (35 mm)
38 (16 mm)

INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiThandathu: Ukutjhugulula idatha ibe ziinomboro
IPhrojekthi yokuTjhugulula idatha ibe ziinomboro yeSewula Afrika (DISA) kwanjesi iragela phambili begodu amButhelelo wesiTjhaba alilunga begodu sizinda esikude sokubambela. Amaphepha ahlolwa mtjhini atlolwa phezu kwama-compact discs athunyelwa e-ofisini elikhulu le-DISA. Nasele awoke, amaphephandaba ama-80, anobuncani obumaphepha ali-18 ngalinye ayahlolwa.


AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba
YamaBulungelo WeeNcwadi

INdawo eQakathekileko yomPhumela yeKhomba: AmaPhrojekthi aKhethekileko
AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba azibandakanye ePhrojekthini kaMongameli ukubuyekeza nokubulunga amamanuskhribhu. Ihlelo lokubulungwa kwalamamanuskhribu lenziwa begodu izethulo ngephrojekthi zenziwa kuNgqongqotjhe uPahad womNyango kaMongameli noSekela Ngqongqotjhe uMabandla.

IPumelelo eKulu:
Ukubuyiswa kwamamanuskhribhu we-Timbuktu
Ngokusebenzisa amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba weSewula Afrika, inarha izakurhelebha i-Mali ekubuyiseni umthombo wokutlama oligugu le-Afrika- okumamanuskhribhi we-Timbuktu. Lemitlolo yakade ilihlangothi lamafa weAfrika begodu linikela ngelwazi emlandweni weenarhakazi namafa wamasiko.
Amamanuskhribu angeweminyaka kulungwana we-13, begodu atlolwe ngesi-Arabhu. Elinye lamahlangothi amakhulu wamamanuskhribhi kukobana akhomba esikweni elisebenzisa igama elitloliweko ekurekhodweni kwamafa, ukungezelela ekuqineni amasikweni acocwako inarhakazi eyaziwa ngawo.

Eminye imitlolo, etlolwe phasi ekhasini elilula khulu, sele ithoma ukonakala, begodu ilwazi leSewula Afrika ekubulungweni kwezinto zamabuthelelo liyafuneka. Abasebenzi bamaButhelelo wemiLando yesiTjhaba bazakwabelana ngelwazi labo nabalingani babo be-Mali njengephrojekthi ephuma phambili esisungulo se-NEPAD. Imitlolo yokuthoma ebuyisiweko yadluliselwa kuMongameli weRiphabhliki ye-Mali nguMongameli Thabo Mbeki ngo-2002.

AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba azibandakanye ephrojekthini yokuqedwa kwendlala ezakubandula amalunga womphakathi ngeendlela zokubulunga nokukwenziwa kwamabhokisi. Lokhu kwenziwe ngokusebenzisana neMuziyamu ye-Pigrim?s Rest kanye neYunivesithi ye-Witwatersrand.

INdawo eQakathekileko yomPhumela yobuNane: AmaPhrojekthi womLando oCocwako
Ngonyaka weemali ka-2002/2003 imiSebenzi yamaRekhodi yesiTjhaba yasekela ngeemali amaphrojekthi womlando ococwako amatjhumi amabili. Alandelako ngamanye amaphrojekthi athola ukusekelwa ngeemali:

* AmaButhelelo womLando womBhino oPhilako
* Freedom Park-isisusa samabizo weendawo magega nePitori
* Ihlelo lethelevitjhini ngamafa weSewula Afrika namasiko
* IMuziyamu ye-Simonstowan (IPhrojekthi ye-Phoenix)
* Ikambiso yamasiko
* I-Constituional Hill Legacy Project
* Amafilimu wamavidiyo ngalabo abafaka isandla ekambisweni yenatando yenengi
* Jacob Mavengo (umlweli kululeko we-Namibia owabulawa mapholisa we-Cape Mounted
* ISentha yemiTlolo ye-ANC/UDW
* UMlando ococwako weJele le-Roeland Street
* Ukususwa ngekani kwama-Griqua
* IKhonferensi yeenTjhabatjhaba yomLando oCocwako 24-27 Juni 2002
* Incwadi yabasebenza ngomlando ococwako
* IRhelo lokuziPhatha labasebenza ngomlando ococwako
* IPhrojekthi yobuGqila
* Amaphrojekthi womlando ococwako weFreyistata
* Ukukotjwa komlando womfundisi onzima KwaZulu-Natal
*

IinHlongozo zomLando oCocwako ezingakhenge zisekelwe ngonyaka weemali ka-2002/2003 zizakuqalwa ngonyaka ozako.

INdawo eQakathekileko yomPhumela yeThoba: UkuHlelwa, UkuHlathululwa nokunikelwa kwamaButhelelo amaKhodi weDatha

Ithebula elandelako itjengisa ukuhlelwa nokuhlathululwa kwemisebenzi yamaButhelelo wemiLando yesiTjhaba

Amarekhodi ahlelwako abe aqedwa Ubude ngamamitha
UMasipala we-Atteridgeville 20,00
K38 (Komitjhana yePhenyo re amaKhaladi weKapa,
utjwala) 00,30
K32 (Komitjhana yePhenyo re Imiguruguru ye-Johannesburg 00,50
INANI 20,80

AmaMitha angakapheleli Ubude ngamamitha
UNobhala wangeQadi, uNgqongqotjhe wesiTjhaba 25,00
wezamaPhilo neHlalakuhle
IsiBethamthetho 165,00

AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba
YamaBulungelo WeeNcwadi

IKambiso yokuKhulumisana yeenHlangano eziNengi 105,00
INANI 295,00

Imiphumela Yoke Ubude ngamamitha
Inani lobude ngamamitha asele ahleliwe 42,355,37
ngaku-NAR
Inani lobude ngamamitha angakahlelwa nangana 19,333,16
rhelebho elitholakalako

Inani lobude ngamamitha angakahlelwa kodwana 8, 238,60
afikelelekako ngokusetjenziswa kwerhelo lokudlulisa

INani lamaForomo aZalisiweko Inani
IPhiko leNdawo ye-Witwatersrand, imiLandu yoBulelesi 5 160
IPhiko lePhrovinsi ye-Transvaal, ukuThengisa imiHlaba 1 161
IKhotho ePhakathi yokuTlhalana, Johannesburg 5 701
ImiSebenzi yomPhakathi, i-Ofisi lesiFunda, Johannesburg 11 455
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba
YamaBulungelo WeeNcwadi

ZePilo neHlalakuhle yesiTjhaba 2 754
UmNyango wezobuLungiswa, iinKampa zokuBulunga 886
Komitjhinara Johannesburg 2 789
INANI 29 906

AmaForomo wedatha aqaliweko 11 525












AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba
YamaBulungelo WeeNcwadi

INdawo eQakathekileko yomPhumela weTjhumi: ILwazi ngeLwazi
Ilwazi ngelwazi yinto etjhejwe khulu yinarha yoke eendabeni zeminye yemisebenzi yamabulungelo weencwadi nelwazi (LIS). Ngesikhathi sonyaka oqaliweko, ubuNqophisano bemiSebenzi yeLwazi ngeLwazi basuswa emNyangweni weSayensi neTheknoloji basiwa emNyangweni wezobuKghwari namaSiko. Ihlelo lesitjhaba lelwazi ngelwazi lifaka hlangana imihlobo ehlukeneko yamabulungelo weencwadi nezinye iinhlangnao zelwazi begodu ikghonakaliswa mleyo womthetho wepalamende. Leziinhlangano zifaka isandla ekwenziweni komthangalasisekelo wesitjhaba we-LIS, okghonakalisa eminye imihlobo yamabulungelo weencwadi ukunikela ngemisebenzi yelwazi emiphakathini.

ImiSebenzi yeLwazi ngeLwazi iqalene khulu neBulungelo leeNcwadi lesiTjhaba leSewula Afrika (NLSA), iBulungelo leeNcwadi leSewula Afrika labaNgaboniko (Blindlib), iHlangano yabaSebenzi abaNgaboniko beSewula Afrika (SABWO), iKomiti yezomThetho yokuBulunga kanye namabuthelelo weencwadi namabulungelo asebenza njengeendawo zokubulunga ngokomthetho. Iphiko liphethe iindaba zokuphathwa kwehlangano ye-NLSA, Blindlib ne-SABWO, ethola irhelebho leemali ngonyaka emNyangweni begodu nesebenza njengobumaBhalana eKomitini yezomThetho yokuBulunga (LDC) nehlangano ehlonywe ngokomthetho wepalamende umKhandlu wesiTjhaba wezamaButhelelo weeNcwadi nemiSebenzi yeLwazi (NCLIS).


AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba
YamaBulungelo WeeNcwadi

IHlangano
ImiPhumela ngo-2002/2003
NLSA
I-NLSA isebenza njengabaSebenzeli besiTjhaba bamaRhelo weeNcwadi (ikhamphasi yePitori) kanye nebungelo leencwadi leSewula Afrika (ikhamphasi ye-Kapa). Ngonyaka weemali oqaliweko, umakhiwo omutjha wavunyelwa yikhamphasi yePitori, ozakubiza R 119 yeengidi zamaranda begodu nozakuba njengendawo yesitjhaba eqaliweko emPhakathini weLwazi weSewula Afrika. ISentha yeeNcwadi yiyunithi eqalene nomsebenzi munye ngaphakathi kwe-NLSA begodu itholakala eDorobheni leKapa. Ngalonyaka oqaliweko, iSentha yazibandakanya ngokubonakalako eensungulweni zokuthoma ukuphuhlisa ukwazi ukufunda nokutlola nesiko lokufunda. UNgqongqotjhe godu wavumela isekelo leemali elingezelelweko le-NLSA ukusekela ngeemali abasebenzi abamumongo weSentha.
Blindilb
I-Blindlib isabalalisa imitlolo ngelimi le-Braille nangamatheyiphu alalelwako bunqopha kubasebenzisi abangakwaziko ukugadangisa inarha yoke. Iinkhundla zemisebenzi ezintathu zabakhona eBhodini ye-Blindlib zazaliswa ngonyaka wona lo. UmNqophisi omutjha we-Blindlib, okumNqophisi wokuthoba ongaboniko, wakhonjwa ngo-2002.
SABWO
IPhiko lemiSebenzi ye-Braille engaphasi kwe-SABWO nayo isabalalisa imitlolo inarha yoke. Ngalonyaka oqaliweko, umnyango owawuyi-DACST wanikela i-SABWO ngemali engezelelweko ukuyikghonakalisa bona iragele pahmbili nokugadangisa nge-Braille eminyangweni yombuso.
NCLIS
Umnqopho we-NCLIS kuyelelisa uNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji kanye noNgqongqotjhe wezeFundo ngeendaba eziphathelene nemisebenzi yelwazi lamabulungelo weencwadi khona kuzakusikinywa ituthuko yomphakathi ngokunikelwa kwelwazi elifaneleko. Ikambiso yokuhloma i-NCLIS yaqedwa ngesikhathi salonyaka oqaliweko begodu amalunga wayo akhonjwa ngesiquntu sesibili saka-2003.
LDC
Umnqopho we-LDC kukhambelanisa ukufezakaliswa komThetho wokuBulunga ngokomThetho ka-1997. UmThetho uqinisekisa bona ikhophi yinye yomtlolo ngamunye ekhutjhwa eSewula Afrika ithunyelwa simahla e-NLSA, eBulungelweni leeNcwadi lePalamende, eBulungelweni leeNcwadi lomPhakathi we-Natal nemiSebenzini yeButhelelo leeNcwadi le-Mangaung (Bloemfontein). Amakhophi wezinto ezibonwako nezilalelwako athunyelwa emaBulungelweni wesiTjhaba wamaFilimu, amaVidiyo nemiDumo. LomThetho uqinisekisa bona ihlelo lamafa weSewula Afrika liyabulungwa begodu umphakathi uyalithola. Ngalonyaka oqaliweko, iKomiti ihlangene kabili, ngokunjalo nekomitana yayo yezobutheknikhali.











ImiSebenzi eHlangeneko

ImiSebenzi

ZokuThintana
Zokuthintana zisebenza njengokusebenzisana kokuthoma phakathi komphakathi nomNyango wezobuKghwari namaSiko. Ukuhlelwa kwezehlakalo, ukukhupha imitlolo nokukhulumisana neziko lokurhatjhwa kweendaba kumsebenzi oqakathekileko zakho.



UkuPhathwa kweeMali
Imisebenzi yokuphathwa kweemali mtlhogomeli womThetho wokuPhathwa kweeMali zomBuso emNyangweni. Imisebenzi iqinisekisa ukwenzela tjhatjhalazi, ukuziphendulela nekghono kikho koke ukusebenza ngemali okwenziwa mNyango.


ImiSebenzi yezomThetho neLwazi leTheknoloji
IPhiko lemiSebenzi yezomThetho linikela ngesiyeleliso sangaphakathi sezomthetho kilomNyango. Umnyango weLwazi leTheknoloji uqinisekisa bona ukuthuthuka
Komnayngo kwezeTheknoloji yeLwazi, ukugcinwa kwayo nokusetjenziswa kukhambelana nomthethomgomo wombuso neenhloso.


UkuPhathwa kwabaSebenzi
IPhiko lokuPhathwa kwabaSebenzi liqinisekisa bona umThetho wabaSebenzi bomBuso uyafezakaliswa. Njengomvikeli wetuthuko, ukuragela phambili nokukhonjwa kwabasebenzi, imisebenzi iqinisekisa bona kubanjelelwa ekuphatheni okuhle.











ImiSebenzi eHlangeneko

Isabelo seemali ngokuya kweHlelwana
IHlelo lokuthoma: ImiSebenzi eHlangeneko
UkuPhatha
ImiSebenzi eHlangeneko

Iindawo zemiPhumela eQakathekileko, imiPhumela iPumelelo nokuFikelelweko

INdawo eQakathekileko yomPhumela wokuThoma: UkuPhathwa kwabaSebenzi
Ngo-2002/03 ihlelo lokuqatjha ngokulingana lomNyango, ngokukhambisana nomThetho wokuQatjha ngokuLingana, lathuthukiswa belafezekiswa. Iqhinga lizakunikelwa umNyango wezabaSebenzi ngo-Arhostosi ka-2003. Iragelo phambili eliya ekufezakalisweni lingabonwa edatheni yeembalo zokubeletha nokuhlongakala engaphakathi kwesahluko 5. Ngokukhambisana namatjhuguluko wamuva nje asungulwe mNyango wezabaSebenzi bomBuso nokuPhatha (DPSA), umNyango uthuthukise ihlelo elitjha lokuphatha elifezekiswako kwanje. Ngokukhambisana nemizamo yokukhuphula ukuphatha ukwenza, iPhiko lokuPhathwa kwabaSebenzi lithuthukisa iQhinga lamaKghono wemiSebenzini elizakunikelwa ubuPhathi beKoro yeFundo yomPhakathi neBandulo (PSETA). IQhinga lamaKghono wemiSebenzini lizakunikela ngomleyo ohlangeneko wokukhuphula amakghono weenkhulu nokuvumela ukukhethwa kwamabizelo basebenzi ngomnqopho wokukhuphula umkhiqizo nommoya nokwehlisa ukulisa kwabasebenzi emsebenzini.


ImiSebenzi eHlangeneko

Ngekareko yokukhuphula zokuphepha kwabasebenzi nepahla eMakhiweni we-Oranje-Nassau, ihlelo elitjha lokuphepha lafezakaliswa. Boke abasebenzi banikelwe amakarada wokufikelela ngokwe-elektroniki akghonakalisa bewalandelele ukungena nokuphuma emakhiweni.

INdawo eQakathekileko yomPhumela: ILwazi leTheknoloji
Itjhuguluko emthethwenimgomo waba nomphumela wokuhlonywa kwe-SITA kube nomphumela omkhulu emNyangweni. Abaphathi betjhebiswano leemvumelwano bazakwenza ihlangothi elikhulu lomnyango welwazi letheknoloji. Okumumethwekokhu nehlobo lemisebenzi elitholwe ku-SITA zihlahlwa yikomiti yangaphakathi eqale ukuphatha ngamaqhinga ilwazi letheknoloji nekukhanjelanisweni kweendaba zelwazi letheknoloji kiwo woke amahlelo. Iphrojekthi eragela phambili emNyangweni ukuqinisekisa bona itheknoloji yelwazi iyakurhelebha ngokunikelwa kwelwazi elinembako nangokuphathwa ngesikhathi kwelwazi.

UmNyango wezobuKghwari namaSiko wahloma iwebhsayithi etja ku-http://www.dac.gov.za ngo-Arhostosi ka-2002, etjengisa amatjhuguluko enziweko ngonyaka kanye nokwenza indlela etja yezokuthintana nelwazi.

INdawo eQakathekileko yomPhumela: ImiSebenzi yezomThetho
ImiSebenzi yezomThetho inikela ngesiyeleliso sezomthetho kibo boke abadlalindima nesekelo lokuthathelwa amagadango womthetho emilandwini eyenziwa mNyango, kanye nesekelweni labaphathi beminyango ekutlameni umthetho.

ImiSebenzi eHlangeneko

INdawo yomPhumela eQakathekileko yesiNe: UkuHlola kwangaPhakathi
IPhiko lokuHlola langaPhakathi liqede ukuthuthukiswa kwendlela yengozi ezakurhelebha umNyango ekufaniseni okuqakathekileko nakwenziwa ukuhlola kwangaphakathi. Indlela yengozi isetjenziswe begodu isekelwe eendaweni zamaqhinga ezifanisiweko, ukwelusa kuragela phambili. Ukwelusa okuragela phambili nakho kulihlangothi eliqakathekileko lokufezakaliswa ngepumelelo kweHlelo lokuKhandelwa kokuKhohlakala elithuthukiswe mNyango.

INdawo eQakathekileko yomPhumela: UkuPhathwa kweeMali
Imisebenzi yephiko lokuPhathwa kweeMali ifaka ukusetjenzwa okujayelekileko, okungikho nokwenziwa ngesikhathi ekusetjenzweni kwemisebenzi yeemali, ukubika njalo kanye nelawulo phezu kwepahla yombuso, kanye nokugcinwa kwe-rejista yepahla enembako. Ngesikhathi esiqaliwekwesi ihlelo elinembako lokuhlola iincwadi nelokubika lifezakalisiwe, elihluke khulu kilelo ebelisetjenziswa ngaphambili. Ihlelo lokufezakalisa lifaka ukufaniswa nokufezakaliswa kwamahlelo webandulo ukuqinisekisa ukusetjenziswa kuhle kwawo.






UmNyango WezobuKghwari NamaSiko: IVowuti yama-34
Iintatimende zeeMali zoNyaka zeenyanga ezibunane eziphele ngomhlaka 31 Matjhi 2003

Inomboro yekhasi
UmBiko wezokuPhatha nokuvunyelwa
UmBiko womHlolincwadi maZombe
UmBiko weKomiti yokuHlola
IsiTatimende semithethomgomo neendaba ezikhambelanako
Isitatimende sesilinganiso
Amanothi wesitatimende sesilinganiso
Isitatimende sesingeniso
Itjhiti lebhalansi
Isitatimende samatjhuguluko wepahla eseleko/inani lezabelo
Isitatimende se-cash flow
Amanothi weentatimende zeemali zonyaka
Amanothi wokuveza eentatimendeni zonyaka zemali

Iingezelelo
Isitatimende sokudluliswa kwezinto zomphakathi
ezizijameleko neenhlangano isingezelelo 1A
UmNyango WezobuKghwari NamaSiko: IVowuti yama-34
Iintatimende zeeMali zoNyaka zeenyanga ezibunane eziphele ngomhlaka 31 Matjhi 2003

Isitatimende sokhunye ukudlulisa isingezelelo 1B
Isitatimende seenqiniseko zeemali ezikhutjhiweko isingezelelo 2
Itjheduli yokususwa kwepahla (kungafaki irhelo lepahla) isingezelelo 3














UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

1. Ukubuyekeza mazombe kweendaba zeemali zakarhulumende
1.1 Ngo-2002 uMongameli wamemezela bona umNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji uzakuhlukaniswa ube minyango emibili. Lokhu kwathoma ukusebenza ngomhlaka 1 Arhostosi 2002, begodu umNyango wezobuKghwari namaSiko wahlonywa. Ukuhlonywa komNyango omutjha kweza neembopho ezitja, amahlelo amatjha namaphrojekthi amatjha, okwenza bona kuqakatheke ukuba khona kwesakhiwo esitjha. Amagatja amathathu amatjha enziwa, okunge:-
* zobuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini;
* zokuThuthukiswa kwamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba;
* zamaFa, amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba nemSebenzi yamaBulungelo weeNcwadi

1.2 Indlela yomNyango yamaqhinga ilandela indawo enqophileko yokusebenza kombuso; ukuphuhlisa ukunikelwa kezomnotho, ukuqeda umtlhago, ukukhandela ubulelesi, ukuphuhlisa ukwakhiwa kwesitjhaba, ukuthuthukisa ukubusa okuhle nokulwa nentumbantonga ne-HIV.

UmNyango uragela phambili nokutjheja iimbopho zawo eziqakathekileko ukuqinisekisa bona woke amaSewula Afrika athola ukufikelela kezobukghwari, amasiko, amalimi, amabuthelelo namabulungelo.



UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

Ukuya ngekupheleni konyaka weemali ka-2002/2003, Ikhabhinethi yavumela umtlamo womLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi, okuhloswe ngawo ukuphuhlisa ukusetjenziswa ngokulingana kwawo woli-11 amalimi wangokomthetho. Ngesikhathi sonyaka weemali ka-2003/2004 umNyango uzakusa umThethomlingwa weLimi weSewula Afrika ePalamende khona kuzakuqinisekiswa ukufezakaliswa komThethomgomo.

Amanye amaphrojekthi:
* Ngo-2002 umNyango wazibandakanya eHlanganweni yokuVuselelwa kokuziPhatha. IHlangano yokuVuselela ukuziPhatha ekuthomeni yayisisungulo sekoro yangeqadi/ esathoma ngokufuna ukuthola iindlela zokuthola butjha amazinga aphezulu wokuziphatha atholakala emiphakathini yoke ye-Afrika.
* UmNyango waragela phambili nokuthuthukisa itjhebiswano nemibuso eminengi yangaphandle nokuzibandakanya etjhebiswaneni elizakuzuzisa womabili amahlangothi.
* UmNyango wasekela amahlelo ahlukeneko wokuqeda umtlhago begodu uzokuthoma ngokukhupha ihlelo elikhulu lokubandulela amakghono ngonyaka weemali ka-2003/2004.
* UmNyango uragela phambili ngokuphuhlisa ukunikelwa amandla kwezomnotho ngokusetjenziswa kuhle kwamabubulo wamasiko, isibonelo, amafilimu, umbhino, ukutlama, iincwadi, ukuveza imitlolo nobukghwari.
* UmNyango wakghonakalisa umnyanya lapho iinsalela zakaSarah Baartman zadluliselwa khona, begodu wabaphambili ekuthuthukisweni kwendawo yokubulunga nokwenzeni bona indawo yesikhumbuzo ibizwe

UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

ngesikhumbuzo sesitjhaba. Lamaphrojekthi bekahlanganiswe nezemavakatjho zendawo begodu azakuletha zokuvakatjha endaweni.
* UmNyango wasungula ukuthatjelwa kweLanga leKululeko neLanga lamaFa, ukukhuthaza amaSewula Afrika ukuthabela ikululeko yabo

ebayithole budisi kanye nokudosa itjhejo labo ematshwayweni wesitjhaba.
* IThungelelwano leenTjhabatjhaba lomThethomgomo wamaSiko (INCP), okuyikundla yokukhulumisana yaboNgqongqotjhe bezamasiko, labanjwa ngonyaka weemali ka-2002/2003. Pheze aboNgqongqotjhe bezamasiko abama-35 babaziimvakatjhi zomNyango. Ezinye iindaba okwakhulunyisanwa ngazo lapho amasiko nokuhlangana kwephasi ngakwezomnotho, amasiko netuthuko yezomnotho, kanye nokukhanjelaniswa kwemithethomgomo wezamasiko.
* Nasiya eMbizweni yesiTjhaba yezobuKghwari nomQaliso weziNto eziHle eyayibanjelwe emHlanganweni omKhulu weTuthuko eDzimeleleko (WSSD), umNyango wakhetha bewatjengisa ngamaphrojekthi wobukghwari obuphezulu ama-637 inarha yoke. Izinto ezenziwe ngezandla zezinga eliphezulu zathengiswa ngesikhathi samalanga ama-22.
* AboNongorwana besiTjhaba bokuHlonipha abatjha banikelwa esehlakalweni sokuvuma ukusebenza kuhle kwamaSewula Afrika nepumelelo ephuma phambili. AboNongorwana bokuHlonipha

UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

babonongorwana abaphezulu iSewula Afrika, ngoMongameli wayo, ebanikela izakhamizi namkha amaphandle wobujamo obuphezulu.

1.3 Imikghwa yokusebenzisa imali:
2002/03
R
Inani elavowutelwako 457 759 000,00
Inani elasetjenziswako 429 283 101,34
Eseleko 28 475 898,66

Imali esele ngemva kokusetjenziswa kwemali iphathelene ne-6,22% yemali yamambala esetjenzisiweko ngokuya kwemali eviwutelweko ngonyaka weemali ka-2002/2003. Inengi lalokhu kusebenzisa imali kancani kubangelwe kukobana amaphrojekthi wemisebenzi yeemali akhambelana neenhlangano zamasiko akhenge aqedwe ngalonyaka weemali (iingidi ezi-R2,474), begodu ngombana ukusetjenziswa kwemali eFreedom Park, kube burhaba kunendlela ebeyilindelwe ngesibanga semiraro yokusebenza (R24,744 yeengidi).

Imininingwana yemali esele ngemva kokusetjenziswa ingendlela elandelako:
R?000
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

Ukusetjenziswa kwemali kwanjesi 374
Ukubhadela kokudlulisa (kwanjesi):
Ukubhadela ngokudlulisa kwesikhatjhana 260

Itjhuguluko: Iinhlangano zamasiko 624

Ukubhadela kokudlulisa (imali):
IPhaga yeKululeko 24 744


Amanye amaphrojekthi wemali asaragwako 2 474
Inani 28 476
Ukusebenzisa imali ngokubhadela ngokudlulisa (85,63%) zalawula i-Vowuti.

2. ImiSebenzi eyenziwa mNyango
2.1. AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba
2.1.1 Ihlobo lemisebenzi

UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba enza bona izinto ezimabuthelelo zitholakale emphakathini. Nanyana ukufikelela emitlolweni elibuthelelo kusimahla, umphakathi uyabhadeliswa ngokuvezwa kwemitlolo ebangayisebenzisa, nanyana ilifilimu namkha iphepha. Imitlolo nayo iyathengiswa, begodu umphakathi unesibopho sokudlulisa idatha ngokusebenzisa isidosi.

2.1.2 Umthethomgomo wemali ebhadelwako
UmButheleli wesiTjhaba ubeka imali ebhadelwako, ngokuqala amazinga wanjesi wemakethe.

2.2 AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba YamaFillimu, AmaVidiyo NemiDumo
2.2.1 Ihlobo lomsebenzi
AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba wamaFilumu, amaVidiyo nemiDumo abuthelela, abulunge bekanikele ngokufikeleleka emarekhodini abonwako nalalelwako enziwe ngurhulumende neenhlangano zangeqadi namkha abantu. Ihloso yawo ingalendlela:
* Ukubulunga amarekhodi abonwako nalalelwako nemitlolo yomphakathi nokungasi ngeyomphakathi namkha aligugu khulu khona azakusetjenziswa nguRhulumende.
* Ukwenza bona amarekhodi anjalo afikeleleke nokuphuhlisa ukusetjenziswa kwawo mphakathi.
* Ukuqinisekisa bona ukuphatha okungikho nokutlhogonyelwa kwamarekhodi woke abonwako nalalelwako.



UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

* Ukubuthelela amarekhodi abonwako nalalelwako namanye akhambelanako aligugu khulu ngokuqakatheka esitjhabeni, enye ihlangano engasoze yakghona ukuwabulunga.
* Ukugcina irejista yesitjhaba yamarekhodi okungasiwo womphakathi aligugu khulu kanye nokuphuhlisa isebenziswano nokukhambelana phakathi kweenhlangano ezibulunga amarekhodi anjalo.
* Ngokujayelekileko, ukuphuhlisa ukubulungwa nokusetjenziswa kwamabuthelelo wamafa wesitjhaba.

2.2.2 Umthethomgomo wemali ebhadelwako
UmButheleli wesiTjhaba ubeka imali ebhadelwako ngokuqala amazinga akhona kwanje emakethe.

2.3. IBhuriyo yemiNyanya yemBusweni
2.3.1 Ihlobo lomsebenzi
UBhuriyo yemisebenzi yemBusweni irejistara ubujameli beminyanya, amagama, amagama akhethekileko neenjinifomo zabantu neenhlangano. Godu iyelelisa ngeendaba zeminyanya nezinye ezikhambelana nalezi begodu inikela ngerhelebho leemali eenhlanganweni, amabhodo, amakomiti namkha iinhlangano zomphakathi namkha abantu khona kuzakuphuhliswa iminqopho yokusebenza yeBhuriyo yemiNyanya yemBusweni.



UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

2.3.2 Umthethomgomo wemali ebhadelwako
IsiPhathiswa semiNyanya yemBusweni sibeka imali okufanele ibhadelwe ngokubonisana nomBulungeli wesiTjhaba begodu ngokutjheja amazinga akhona emakethe.

3. Iinliyi Ekukghoneni
UmNyango uliywa kutlhogeka kwabasebenzi. Ukuhlonywa komNyango omutjha wezobuKghwari namaSiko kwaqakathekisa isakhiwo esitjha somnyango. Nakuzakulungiswa ukutlhogakala kwabasebenzi, umNyango wakhangisa inengi leenkhundla ebezivulekileko. Kodwana, ukuzalisa leziinkhundla akuzukwanela ukuqinisekisa ukulethwa kuhle kwemisebenzi, begodu umNyango uzakufanela bonyana ubawe umGcinimali wesiTjhaba bona angezelele isabelo seemali somnyango esisetjenziswa ebasebenzini. Amaqhinga wokuthuthukiswa kwamakghono wabantu enziwe komunye nomunye umsebenzi emNyangweni, begodu zokuPhathwa kwabaSebenzi zikhambelanisa ikambiso yokuthuthukisa.

UmNyango ukghonile ukubeka imisebenzi yawo ngokuqakatheka kwayo ngaphakathi kwesabelo somLeyo wesiKhathi esiLingeneko sokuSetjenjiswa kweeMali (MTEF), kodwana okhunye okuqakathekileko okufana neemali zeHlangano yokuVuselelwa kokuziPhatha, amaBubulo wezamaSiko namaphrojekthi wemisebenzi yemali akhenge afakwe kilemihlahlandlela. Ukufaka iinliyi ekghoneni, umNyango uzakuya eKomitini yokuSetjenziswa kweMali esiKhathini esiLingeneko, uveze ezinye iindlela zokwandisa isabelo soke somNyango esikhathini se-MTEF.

UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

4. IinHlangano zomPhakathi
Iinhlangano zomphakathi ezingaphasi zasekelwa mNyango ngeemali. Izabelo zazo zonyaka weemali ziyatjengiswa.

4.1 Iinhlangano Zamasiko Eziveziweko
Iinhlangano zamasiko ezilitjhumi nahlanu zavezwa tjhatjhalazi nguNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji ngokuya komThetho weenHlangano zamaSiko ka-1998. Iinhlangano kufanele zenze umthethomgomo wokwamukela nokubulunga yoke ipahla, yananyana ngimuphi umhlobo, eziyitlhogomelako, kufaka hlanangana amahlangothi wabantu asetjenziselwa ukuhlola kwesayensi, amabuthelelo namkha enye ipahla ekhambako. Kufanele godu ziphathe ipahla ekungeyomBuso.

IHLANGANO INANI
R?000
Northern Flagship Institution, esePitori 17 955
Iziko Museums weDorobheni leKapa 18 721
Natal Museum, e-Pietermaritzburg 3 840
Muziyamu yesiTjhaba, e-Bloemfontein 7 869
IMuziyamu yeLimi yamaBhuru, e-Paarl 834
Muziyamu ye-Voortrekker, e-Pietemaritzburg 2 649

UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

Muziyamu yePi yamaRiphabhliki wamaBhuru, e-Bloemfontein 1 804
Muziyamu yesiHlengele se-Robben, eDorobheni leKapa 15 931
IGalari yezobuKghwari ye-Williams, e-Kimberly 1 188
INdlu yokuButhelela ye-Engelenburg, e-Pitori 66
Muziyamu i-Nelson Mandela, eMtata 2 074
IFreedom Park, e-Pitori 47 000
INational Zoological Gardens of South Afrika 8 903

Iinhlangano zokuTjhugululwa kwamaSiko 13 000
INANI 143 566

4.2. AbaSebenzeli bemiThethomgomo yamaFa beSewula Afrika ? iingidi ezili- 9, 550
AbaSebenzeli bemiThombo yamaFa beSewula Afrika bahlonywa ngokuya komThetho wesiTjhaba wemiThombo yamaFa ka-1999 khona-
* Kuzakufakwa ihlelo elihlangeneko nelinesebenziswano ekuphathweni kwemithombo yesitjhaba yamafa.
* Ukuphuhlisa ukubusa okuhle kiwo woke amazinga.
* Ukunikela amandla emphakathini ikwazi ukubulungela iinzukulwana zangomuso imithombo yayo.
* Ukubeka imithethokambiso yokuphathwa kwemithombo yamafa.
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

* Ukufaka ihlelo elihlangeneko lokufanisa, ukuhlola nokuphatha imithombo yamafa eSewula Afrika.
* Ukuhloma abaSebenzeli bemiThombo yamaFa beSewula Afrika, ngokubambisana nomKhandlu wabo, okuklhambelanisa nokuphuhlisa ukuphathwa kwemithombo yamafa ezingenis lesitjhaba.
* Ukubeka iindlela nokugcina amazinga aqakathekileko ekuphathathweni kwemithombo yamafa eSewula Afrika.
* Ukuvikela imithombo yamafa eqakatheke esitjhabeni soke.
* Ukulawula izinto zamafa eziphuma ngenarheni eziqakatheke esitjhabeni soke kanye nokulethwa eSewula Afrika kwepahla yamasiko engasisemthethweni ebuya eenarheni zangaphandle.
* Ukughonakalisa ukuhlonywa kwabomaziphathe bamafa, okufanele bathathe amandla wokuvikela nokuphatha amahlangothi athileko.
* Ukunikela ngokuvikeleka nokuphathwa kweendawo ezifanele ukuvikelwa neendawo bomaziphathe beendawo.

4.3 Iinhlangano zobukghwari bokwenza
Iinhlangano zobukghwari zirhelebha ekwenzeni ibubulu elidzimeleleko lobukghwari bokwenza elisekelwe phezu kokufikeleleka, ukwenza kuhle, ukwehlukana nokulungisa. Zikhuthaza ituthuko yobukghwari bokwenza obuhlukeneko. Leziinhlangano ngilezi:




UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

IHLANGANO INANI
R?000

Steyiti Thiyeta 11 139
IKamphani ye-Playhouse 9 915
IBhodo yeKapa yobuKghwari bokwEnza 10 658
UmKhandlu weFreyistata wobuKghwari bokwEnza 8 700
Makethi Thiyeta 4 283
Windybrow Thiyeta 1 405
INANI 46 100

4.4 IBhizinisi nobuKghwari eSewula Afrika ? isigidi 1, 950
IBhizinisi nobuKghwari eSewula Afrika yikampani yeSigaba 21 ekuhloswe ngayo ukukhuthaza ukusekela ngeemali zobukghwari mabhizinisi nekoro yangeqadi ngokufaka ihlelo elikhambelanako lesabelo.

4.5. UmLeyo wesiTjhaba wamaFilimu namaVidiyo ? iingidi ezili-12 217
Ngokuya komThetho wesiTjhaba womLeyo wamaFilimu namaVidiyo ka-1997, umLeyo uthuthukisa bewuphuhlise ibubulo lamafilimu namavidiyo. Unikela, bewukhuthaze ukunikelwa kwamathuba emiphakathini ebikade idinywe amathuba ngaphambilini
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

ukuzibandakanya ebubulweni. UmLeyo godu uphuhlisa imikhiqizo yekhayapha yamafilimu namavidiyo; usekela ukuthuthukiswa nokufikelela ebubulweni; begodu ulungisa ukungalingani kwakade emthangalenisisekelo, amakghono nemithombo ekhona ebubulweni.

4.6. UmKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari-iingidi ezima-20,205
Ngokuya komThetho womKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari ka-1997, umKhandlu ukghonakalisa amathuba ebantwini ukwenza nokuthabela zobukghwari. UmKhandlu godu uphuhlisa ukusetjenziswa mazombe kwezobukghwari emphakathini, ukhulisa ukuzwakaliswa kokuzazi kwesitjhaba ngokusebenzisa zobukghwari, uphuhlisa ikululeko ekwenziweni kwezobukghwari, kanye nekunikeleni labo abebadinywe amathuba ngaphambilini ukufikelela okukhulu kezobukghwari. Eminye imisebenzi ifaka ukulungisa ukungalingani okubangwe ngezomlando ekunikelweni komthangalasisekelo, kanye nokuphuhlisa ukukhulumisana ezingeni lesitjhaba neleentjhabatjhaba.

4.7. IBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika- iingidi ezili-18,633
IBhodo ngokubonakalako ithuthukisa ukwazisa iakambiso yamalimi amanengi njengomthombo wesitjhaba, godu isekela lawo malimi ebakadinywe amathuba ngaphambilini ngokuthuthukisa, ukuphatha nokulawula ukufikelela, ilwazi namahlelo wokufezakalisa. Lemisebenzi ikhambisana neenjamiso zomThetho weBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika ka-1999.



UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele
Ngomhlaka 31 Matjhi 2003


4.8. AmaBulungelo weeNcwadi

IHLANGANO INANI
R?000
IBulungelo lesiTjhaba 9 933
IBulungelo labaNgaboniko leSewula Afrika 1 883
IHlangano yabaNgaboniko yeSewula Afrika 312
INANI 12 128

AmaBulungelo abulunga begodu aphuhlisa ukwazi ngamafa wemitlolo yesitjhaba, begodu nangezinye iindaba ezikhambelanako. Afaka iBulungelo labaNgaboniko leSewula Afrika, elinikela ngemisebenzi yebulungelo nelwazi kabangaboniko kanye nabafundi abangakghoniko ukugadangisa, kanye nezinye iindaba ezikhambelanako.



UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele
Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

5. Ezinye iinhlangano ezabhadelwa ngokudlulisa
UmNyango usekela bewuphuhlisa amaphrojethi ahlose ukuphuhlisa zobukghwari namasiko, okumnqopho wokusebenza yamaBulungelo wesiTjhaba namalimi. Ukufikela kwanjesi umNyango unikela ngembadela yokurhelebha-sasabelo eenhlanganweni, amabhodo, amakomiti, ezinye iinhlangano zomphakathi namkha abantu. Amakomiti ahlukeneko wokusekela ngeemali emNyangweni alinganisa iimphakamiso zamaphrojekthi ezitholwa abadlainindima abahlukeneko begodu enza isivumelwano neenhlangano ngemva kobana kuthethwe isiqunto sokusekela ngemali iphrojekthi ethileko. Ngonyaka weemali ka-2002/2003 amahlelo ahlukeneko emNyangweni abhadela iimali ezilandelako:

IHLELO
IPHIKO
INANI
2: UbuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini
Ukuphuhlisa zobukghwari namasiko eSewula Afrika
UkuTjhugulula, ukuhlela nokutlanywa kwelimi
14 031

987
3: Ukuthuthukiswa kwamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba
Ukuphuhlisa ubukghwari namasiko ezingeni leentjhabatjhaba
Ukuqedwa komtlhago
Amabubulo wezamasiko
2 543


25 587
20 000
4: AmaFa, AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba nemiSebenzi yamaBulungelo weeNcwadi
Ukuphuhlisa amafa
AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba weSewula Afrika
Imisebenzi yeemali (Ukuthuthukiswa komthangalasisekelo)
3 887
600



63 702

INANI

131 337

6. AmaHlelo wokuPhatha okuHlangeneko
Ngonyaka weemali ka-2002/2003 umNyango wahloma iKomiti yoku-Oditha, ngokukhambisana nomThetho wokuPhathwa kweeMali zomPhakathi (PMFA) ka-1999 kanye nemiThetjhwana yokuGcinwa kweeMali (ama-TR) eyakhutjhwa ngaphasi kwawo, kanye nokuqalelela iindingo ezihlukelileko. USihlalo weKomiti yoku-Oditha kwaku nguNomzana S Kajee, omNqophisi wokuPhathwa kwemiSebenzi eHlangeneko kwaGobodo. Amanye amalunga wekomiti kwaku bo:

Ilunga
Ihlangano
Isikhundla
Dr R.M. Adam
UmNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji
Mnqophisi-maZombe
Nomzana P Benade
mNyango wezeFundo
Mnqophisi-omKhulu: ImiSebenzi eHlangeneko
Dr N Frick
mKhandlu weJiyosayensi
IsiKhulu esiPhezulu esiPhetheko
Nomzana K Moloi
Institjhuti ye-Afrika
Mphathi weeMali

IKomiti eTja yoku-Oditha yahlonywa ngesikhathi sonyaka owathoma ngomhlaka 1 Apreli 2003 ukuya ku-31 Matjhi 2004.

IYunithi yoku-Oditha yangaPhakathi yenza ukuhlolwa kweengozi emNyangweni wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji khona kuzakutjhejwa iindingo zomNyango omutjha wezobuKghwari namaSiko, begodu neqhinga lonyaka loku-oditha langaphakthi lavunyelwa.

Iqhinga lokukhandela ukukhohlakala nendlela yokulwa nabo sele zikhona ukufezakalisa amagadango wokukhandelwa kokukhohlakala nokwazisa ngobukhohlakali. Njengengcenye yendlela inomboro yomtato lapho kungabikwa khona ukukhohlakala sele ithomile ukusebenza.

Njengombana umNyango udlulisela inengi lebhajethi yawo eenhlanganweni zomphakathi, begodu noNgqongqotjhe anesibopho sokuqalelela ukukhambisana ne-PFMA ngokuya kwesigaba 63(2), iyunithi ehlukeneko yahlonywa ukufaka

UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

nokwelusa ukuphatha okuhlanganeko, kodwana ngesibanga sokutlhogeka kwamakghono izakuthoma ukwenza imisebenzi yayo ngo-2003/2004.

7. Iragelo phambili nobungcono ekuphathweni kweemali
UmNyango wakhomba isiKhulu esiBambileko seeMali ukusukela ngomhlaka 1 Oktoba 2002 ngemva kobana umNyango omutjha uthome ukusebenza. Kuqalwe bona isiKhulu esiPhezulu esizakusebenza ngamalanga ezingeni lomNqophisi omKhulu sizakukhonjwa ukusukela ngomhlaka 1 Juni 2003.

Ukufezakaliswa komThetho wokuPhathwa kweeMali zomPhakathi (PFMA) ka-1999 (umThetho wenomboro 1 ka-1999) nemiThetjhwana yokuGcinwa kweeMali (ama-TR) ekhutjhwe ngokuya kweengaba 76 no77 ze-PFMA ithathelwa phezulu emNyangweni. Iinthunywa kilendima ziyavunywa beziyasebenza. Nanyana iragelo phambili lenziwe kezinye iindawo, ezinye bazakufuna umzamo oqinileko ngonyaka wemali ka-2003/2004.

Njengombana kufunwa yi-PFMA, ukubika okunembako ngeemali kwanikelwa ngesikhathi abadlalindima abahlukeneko. Ngaphandle kweemfuneko zomthetho, umNyango nawo unokubika kwangaphakathi okuhle nehlelo lokuphathwa kwe-cash flow. Lokhu kubonakala ekubulungeni okuncani okutholaka ekubikeni


UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003

kwanje kwesikhathi (kungafaki amaphrojekthi weemali umNyango onganalawulo phezu kwawo ngesibanga samandla wokwenzisa samakontraga nokwakha).

8. Ilwazi lokwenza
Ngombana umNyango wezobuKghwari namaSiko wahlonywa ngo-Arhostosi ka-2002, bewunganazo iinLinganiso zokusetjenziswa kweeMali zesiTjhaba zonyaka weemali ka-2002/2003, namkha iQhinga lokwEnza lesikhathi saka-1 Arhostosi 2002 ukuya ngo 31 Matjhi 2003. Amahlelo wawo kwafanela bona ahlelwe butjha eenLinganisweni eziLungisiweko zaka-2002/2003, ezenza ukubika ngokomthetho ngokuya kweminqopho ebekiweko eeLinganisweni zokuSetjenziswa kweeMali zesiTjhaba kanye neQhinga lokwEnza lalowo ebekumNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji kube budisi. Lokhu kwenziwa kumbi yindaba yokobana ihlelo lawo lama-akhawunti, leemali nelemirholo athola ukusebenza ngomhlaka 1 Novemba 2002. Kodwana, amahlelo wokwenza ahlonywa kilowo ebekumNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji agcinwa mayelana nemihlangano yokuphatha kanye neminye imihlobo yokuhlola okuragela phambili okufana noku-Oditha kwangaPhakathi neenkambiso zokulinganisa zamaKomiti woku-Oditha. Azikho iindlela zangaphandle ezafezakaliswako ukuqinisekisa ilwazi lokwenza ngaphandle kokulinganisa okujayelekileko komNqophisi-maZombe.




9. Ukuvunyelwa
Iintatimende zonyaka zeemali ezivezwe emakhasini 67 ukuya ku-90 zivunyelwe siKhulu sama-Akhawunti.
Prof Itumeleng Mosala
MNQOPHISI-MAZOMBE
Ilanga: 28 Meyi 2003

















UmBiko WomHlolincwadi-Mazombe

UMBIKO WOMHLOLINCWADI-MAZOMBE AWETHULA EPALAMENDE NGEENTATIMENDE ZEEMALI ZOMNYANGO WEZOBUKGHWARI NAMASIKO ? IVOWUTI 34 YESIKHATHI SEENYANGA EZIBUNANE ESIPHELE NGOMHLAKA 31 MATJHI 2003

1. UMSEBENZI WOKUHLOLA
Iintatimende zeemali njengombana zibekiwe emakhasini 67 ukuya ku-90 esikahthi seenyanga ezibunane esiphele ngomhlaka 31 Matjhi 2003, zihlolwe ngokuya kwesigaba 188 somThethosisekelo weSewula Afrika ka-1996 (umThetho wenomboro 108 ka-1996) ufundwe neengaba 3 no 5 womThetho womHlolincwadi-maZombe ka-1995 (umThetho wenomboro 12 ka-1995). Leziintatimende zeemali, ukugcina kwamagadango amahle wokulawula nokukhambisana nemithetho ekhambelanako nemithetjhwana kusibopho sesiphathiswa sokuhlolwa kweencwadi. Isibopho sami kuzwakalisa umbono ngaleziintatimende zeemali, ngokusekelwa kuhlola.

2. UMHLOBO NENDAWO
Ukuhlola kwenziwa ngokukhambisana namaZinga wokuHlola weSewula Afrika. Amazinga lawo afuna bona ngitlame bengenze ukuhlola ukuthola iqinisekiso esaneleko bonyana iintatimende zeemali zingabi nezinto ezingabeki kuhle indaba.



UmBiko WomHlolincwadi-Mazombe

Ukuhlola kufaka:
* Ukuhlolisisa, okusekelwe ekulingeni, ubufakazi obusekela amanani nokuveza kweentatimende zeemali,
* Ukulinganisa imithethokambiso yokuhlola esetjenzisiweko kanye neenlinganiso eziqakathekileko ezenziwe baphathi, kanye
* Nokulinganisa ukubikwa koke kweentatimende zeemali.
Ukudlula lapho, ukuhlola kufaka ukulinganisa, okusekelwe ekulingeni, kobufakazi obusekela ukukhambisana kizo zoke izinto mayelana nemithetho ekhambelanako nemithetjhwana, engiyinikele itjhejo begodu nesebenza eendabeni zeemali.

Ngikholwa bona ukuhlola kunikela ngesisekelo esizwakalako ngowami umbono.

3. UMBONO WOKUHLOLA
Ngokombono wami iintatimende zeemali ziveza ngokwaneleko, kizo zoke iindaba zemali, ubujamo beemali bomNyango wezobuKghwari namaSiko (umnyango) besikhathi seenyanga ezibunane esiphele ngomhlaka 31 Matjhi 2003 kanye nemiphumela yokusenza kwawo ne-cash flow yesikhathi esiphele ngokukhambisana nemikghwa ebekiweko yokuhlola.

4. UKUGANDELELWA KWEENDABA
Ngaphandle kokwenza bona umbono ezwakaliswe ngehla ubengoqine kancani, itjhejo linikelwa iindaba ezilandelako:


UmBiko WomHlolincwadi-Mazombe

4.1 Ukubhadela ngokudlulisa kwesikhatjhana
Izinto ezingasizihle ezilandelako zafaniswa ngesikhathi sokuhlolwa kokubhadela ngokudlulisa kwesikhatjhana:
* Kobunye ubujamo ukubhadela kokudlulisa akhenge kusekelwe mitlolo eyaneleko.
* Ukubeka ngokucacileko kweenjamiso akhenge kukhanjiswane nakho ngasosoke isikhathi okufana:
- nokutlhogeka kwereferensi emitlolweni esekelako
- ukulawulwa njalo kwamaphrojekthi
- ukwabelwa kokuqakatheka eenquntwini zamahlelo
* ukutlhogeka kwamavakatjho wokuhlola abekiweko nangakabekwa namkha ukubuyekeza kokusebenza
* ubujamo obuthileko obubekwe emvumelwaneni.

4.2 I-Windybrow Thiyeta
Isazi sikhonjwe bona siphenyisise ukungakhambi kuhle okusuka emalini yesizo eziingidi zamaRanda ezi-2,4 eyabhadelwa i-Windybrow Thiyeta. Umbiko wesikhatjhana waqinisekisa ukubakhona kokukhambi kuhle nemikghwa yokwephulwa komthetho. Ngesikhathi sokubuthelelwa kwalombiko iphenyisiso belingakaphethwa.




UmBiko WomHlolincwadi-Mazombe

4.3 Ukuhlola kwangaphakathi
UmNyango wezobuKghwari namaSiko wahlukaniswa emNyangweni wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji ngomhlaka 1 Arhostosi 2002. Kusukela kuhlukaniswa iqhinga elitjha lokuhlola langaphakathi lomnyango belingakenziwa esikhathini okukhulunywa ngaso begodu ukuhlola kwangaphakathi bekungakaqedwa ngalesisikhathi. Ngokunjalo, kwakunganamibiko yangaphakathi eyayingathenjwa.

4.4 Ipahla
Ngesibanga sokuhlukana kwalowo ebekumNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji umnyango kwafuneka bona ulungise irhlelo lepahla neenkolodo, okwakufanele ngathana zidluliselwe eminyangweni emitjha eyayisandukwenziwa. Ngokukhambisana nesigatjana 42(2) somThetho wokuPhathwa kweeMali zomPhakathi ka-1999 (umThetho wenomboro 1 ka-1999) irhelo lepahla kufuze litlikitlwe ziinkhulu zokuhlola zeminyango yokudlulisa nokwamukela.
Irhelo elinjalo akhenge kukghonakale bona linikelwe ngomnqopho wokuhlola, okwaba nomphumela wokungakghonakali kokuqinisekiswa kwepahla edlulisiweko.

5. UKUTHOKOZA
Irhelebho labasebenzi bomnyango ngesikhathi sokuhlola lithatjelwa khulu.


???????????
Mhlolincwadi-Mazombe
Pitori 22 Julayi 2003


















UmBiko WeKomiti YokuHlola

Sithabile ukwethula umbiko wethu wonyaka weemali ophele ngomhlaka 31 Matjhi 2003.

AmaLunga weKomiti yokuHlola nabebaKhona
IKomiti yokuHlola inamalunga arheliswe nganzasi begodu ihlangana ubuncani bakhona kabili ngonyaka njengombana kuvuma iinkomba zokulawula ukusebenza. Ngesikhathi sonyaka esiphezu kwawo kwabanjwa imihlangano emibili.

Igama lelunga Imbalo yemihlangano
elayikhambako
Nomzana S Kajee 1
Dr R M Adam 1
Nomzana P Benade 1
Dr N Frick 2
Nomzana K Moloi 2


Isibopho seKomiti yokuHlola


UmBiko WeKomiti YokuHlola

IKomiti yokuHlola ibika bona ihlangabezane nazo zoke iimbopho ezisuka esigabeni 38 (1)(a) se-PFMA nomThetjhwana womGciniimali wenomboro 3.1.13. IKomiti yokuHlola godu ibika bona ithethe irhelo lekambiso yokusebenza okungilo njengetjhata yekomiti yokuhlola, iphathe iindaba zayo ngokukhambisana naletjhata beyanikela ngemisebenzi njengombana kutlolwe ngaphakathi.

Ukusebenza kuhle kwelawulo langaphakathi
Ihlelo lelawulo langaphakathi lisebenza ngendlela imibiko ehlukeneko yabaHloli bangaPhakathi, umBiko wokuHlola ngeenTatimende zoNyaka zeeMali, iindaba zokugandelela nencwadi yokuphatha yomHloliNcwadi maZombe ayikabiki ukungakhambisani okukhulu nemithethomgomo ebekiweko neenkambiso.

Ikhwalithi yelawulo laphakathi konyaka nemiboko yenyanga elethwe ngokuya komThetho nomThetho wokuHlukaniswa kweNgeniso
Ikomiti yanelisiwe ngokumumethweko nekhwalithi yemibiko yenyanga elungiswe beyakhutjhwa siPhathiswa sokuHlola nomNyango ngesikhathi sonyaka oqaliweko.
Ukulinganiswa kweentatimende zeeMali
IKomiti yokuHlola
* Ibuyekeze beyakhulumisana nomHloli-Ncwadi maZombe nesiPhathiswa sokuHlola iintatimende ezihloliweko zonyaka okufanele zifakwe embikweni wonyaka;
* Ibuyekeze incwadi yokuphatha yomHloli-Ncwadi maZombe nependulo yokuphatha;
UmBiko WeKomiti YokuHlola

* Ibuyekeze amatjhuguluko emithethwenimgomo yokuhlola nemikghwa;
* Ibuyekeze amatjhugluko aqakathekileko amphumela wokuhlola.

IKomiti yokuHlola ivumelana beyamukela isiphetho somHloli-Ncwadi maZombe mayelana neentatimende zonyaka zeemali begodu inombono wokobana iintatimende zonyaka ezihloliweko zamukelwe bezifundwe ngokukhambisana nombiko womHloli-Ncwadi maZombe.

???????????..
USihlalo weKomiti yokuHlola
Ilanga: 5 Arhostosi 2003








IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola

ISITATIMENDE SEMITHETHOMGOMO YOKUHLOLA NEZINYE IINDABA EZIKHAMBELANAKO SEENYANGA EZIBUNANE EZIPHELE NGOMHLAKA 31 MATJHI 2003

Iintatimende zeemali zilungiswe ngokukhambisana nemithethomgomo elandelako; esetjenziswe ngokulingana kizo zoke iindawo ngaphandle kwalokha nakuveziweko. Kodwana lapho kufaneleko begodu kuzwakala, ilwazi lokungezelela liveziwe ukuqinisa ukusebenza kuhle kweentatimende zeemali nokukhambisana neemfuneko zomthetho zomThetho wokuPhathwa kweeMali zomPhakathi, umThetho wenomboro 1 ka-1999 (njengombana utjhugululwe mThetho wenomboro 29 ka-1999), imiThetjhwana yomGcinimali yomNyango neenHlangano zomThetho ekhutjhwe ngokuya komThetho nomThetho wokuHlukaniswa kweNgeniso, umThetho wenomboro 5 ka2002.

1. Isisekelo sokulungiswa
Iintatimende zeemali zilungiswe ngesisekelo seemali esitjhugululiweko sokuhlola, ngaphandle kwalokha nakuvezwe ngenye indlela. Ihlangano ebikako isetjhugulukweni ekubikeni ngesisekelo seemali sokuhlola ekubikeni ngesisekelo sokuhlola njengesengezo. Ngaphasi kwesisekelo seemali sokudluliswa kokuhlola kanye nezinye izehlakalo ziyavunywa lokha imali itholakala namkha ibhadelwa. Ngaphasi kwesisekelo sokwanda kokudluliswa kokuhlola kanye nezinye izehlakalo ziyavunywa nazitholakeleko ingasi lokha nakutholakala imali namkha ibhadelwa.


IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola

2. Ingeniso
Imali ezivowutelweko ziimali ezidluliselwe emnyangweni ngokuya kwebhajethi yokugcina eyaziwa ngeenLingansio zamaTjhuguluko zokuSetjenziswa kweMali ezingeni lesiTjhaba/Phrovinsi.
Amakonyana nemali eyabiwako iyafaniswa bonyana kutholakale iimali, begodu akunakwanda okuzakwenziwa emakonyaneni namkha emalini ehlukaniswako etholakala ukusukela ngelanga lokuthoma ukufikela ngelanga lokugcina lokubika. Zifaniswa nesingeniso eentatimendeni zeemali zomnyango begodu zidluliselwe esiKhwameni sesiTjhaba/Phrovinsi.

3. Ukusetjenziswa kwanjesi kweemali
Ukusetjenziswa kwanjesi kweemali kuyavunywa estatimendeni lokha nakubhadelwako.

4. Ukusetjenziswa kwemali okungakavunyelwa, okungakajayeleki, okunganamphumela nokokumorosa
Ukusetjenziswa ngokungakavumeleki kweemali kutjho:
* Ukusebenzisa imali ngokweqileko namkha ukuhlukana khulu emalini, namkha
* Ukusetjenziswa kwemali nakungakenziwa ngokukhambisana neminqopho yevowuti namkha endimeni yokwehluka okukhulu, ngokungakhambisani neminqopho yokwehlukana khulu.



IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola

Ukusetjenziswa kwemali okungakavumeleki kutjho ukusebenzisa, ngaphandle kokusebenzisa okungakavunyelwa, okwenziwa ngokwephula kwemfuneko namkha ngokungakhambisani nemithetho efaneleko, efaka:
* umThetho wokuPhathwa kweeMali zomPhakathi,
* umThetho weBhodo yokuThendara yakaRhulumende, namkha eminye imithetjhwana eyenziwe ngokuya kwalomthetho, namkha
* omunye umthetho wephrovinsi onikela ngeenkambiso zokuthola embusweni loyo wephrovinsi.

Ukusebenzisa ngokungemthetho kweemali kuthathwa njengokusetjenziswa kweemali esitatimendeni seemali.

Ukusebenzisa okunganamphumela nokokumorosa kutjho ukusebenzisa imali okwenzelwe ilize begodu nebekungabalekelwa ingathana itjhejo elaneleko khelathathwa. Imali esetjenziswe ngokunganamphumela nangokumorosa kufanele ibuyiswe esiphathisweni esithintekako (i-akhawunti yomuntu okolodako kufanele ivulwe), namkha ivowuti nayikuthi akutholakali othintekako.

5. Iinkolodo ezicinyiweko
Iinkolodo zicinyiwa lokha nazithathwa njengezingasoze zabuyiswa. Akukho esele kwenziwe mayelana neemali ezingabuyisekiko.



IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola

6. Ukusebenzisa imali mayelana nepahla
Ukusebenzisa imali mayelana nepahla eyayikhona ngomhlaka 31 Matjhi 2003 okufanele isetjenziswe ngonyaka weemali olandelako, isulwa ngokuzeleko nayitholwako nalokha nayaziwa njengemali esetjenzisiweko esitatimendeni semali engenako. Ipahla ephathekako (engakhambiko nekhambako) eyathengwako iyabhadelwa, lokhu kutjho bonyana isulwa esitatimendeni sengenizo lokha nakubhadelwako.

7. Ukusisa
Iinqinisekiso ezimakethekako zitholakala ngenani lemakethe. Inani lemakethe libalwa ngokuqala ukuthengisela ngestoko okutjhiwo emalini yokuthengisa ngesikhathi sokuvalwa kwebhizinisi ngelanga letjhiti lebhalansi.

Amasiso okungasi ngewanjesi angafaki iinqinisekiso zemakethe atjengiswa
ngenani namatjhuguluko enziwa kuphela ngombono wabanqophisi, ukusisa

kuyalungiswa. Lapho ukusisa kulungisiwe, kuthathwa njengendleko esikhathini lapho ukulungisa bekufanisiwe. Ukwanda enanini lokuphathwa kweenqinisekiso ezimakethekako ezihlukaniswe njengepahla okungasi ngeyanjesi ithathwa njengeyenziwe kulinganisa butjha kanye nokhunye okubekelwe ngeqadi ezabelweni zalabo abanazo. Ukwehla okubanga ukwanda eenqinisekweni

IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola

ezimakethekako ziyatjhugululwa esitatimendeni sengeniso. Ukwanda/ ukwehla ekuphathweni kwenani leenqinisekiso ezimakethekako njengepahla yanjesi zifakwa esitatimendeni sengeniso.

Ekuphelisweni kwamasiso, umehluko phakathi kwemali etholakeleko ngengeniso nokuphathwa kwenani kunikelwe namkha kufakwa esitatimendeni sengeniso. Ekuphelisweni kwesiqinisekiso esimakethekako esihlukaniswe njengepahla engasi yanjesi, amanani aveziweko neminye imithombo ephathelene nesiqinisekiso esimakethekako adluliselwa engenisweni ezuziweko.

8. Amasiso aseenhlanganweni ezilawulwako
Amasiso aseenhlanganweni ezilawulwako ngilezoonhlangano lapho ihlangano ebikako inekghono lokusebenzisa nanyana ngimaphi amandla alandelako ukuphatha imithethomgomo yemali neyokusebenza khona izakuthola inzuzo emisebenzini yayo:

* Ukukhomba namkha ukususa woke, namkha inengi lamalunga webhodo yabanqophisi yehlangano namkha ihlangano enye efanako;
* Ukukhomba namkha ukususa isikhulu esiphezulu esiphetheko sehlangano;
* Ukufaka woke, namkha inengi lamavowuti emihlanganweni yebhodo namkha ihlangano efanako ephetheko, namkha
* Ukulawula woke, namkha inengi lamalungelo wokuvowuta emhlanganweni wamazombe wehlangano.
Amasiso eenhlanganweni ezilawulwako atjengiswa ngeendleko.

IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola

9. Okutholakalako
Okutholakalako ngokujayelekileko kuyavunywa ngaphasi kwesisekelo semali se-akhawunti. Kodwana, okutholakalako okufakwe ebhalansi tjhitini kusuka ekubhadeleni ngemali okubuyiswe komunye othintekako.

Okutholakalako kwemisebenzi elethiweko kuyafaniswa ebhalansi tjhitini njengepahla yanjesi namkha ingeniso esitatimendeni sengeniso, njengeentatimende zemali ezilungiswe ngesisekelo semali sokuhlolwa, kodwana ivezwa ngokwehlukana emanothini ukuqinisa ukusebenza kuhle kwentatimende zemali.

10. Okubhadelwako
Okubhadelwako akwaziwa ngokujayelekileko ngaphasi kwesisekelo
ngesisekelo semali sokuhlolwa. Kodwana okubhadelwako okufakwe
ebhalansi tjhitini kusukela emarasitini wemali okufanele asiwe esiKhwameni
sesiTjhaba/ Phrovinsi namkha omunye othintekako.

11. Ukunikela
Ukunikela kusikolodo okwenziwa ngesikhathi esingasisihle namkha inani. Ukunikela kufaniswe ngokujayelekileko ngapahsi kwesisekelo semali sokuhlolwa, kodwana kuvezwa ngokuhluka emanothini ukuqinisa ukusebenza kuhle kweentatimende zeemali.

IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola

12. Isibopho sokuqatjhisa
Isibopho sokuqatjhisa esikhathini esiseleko ukusuka ngelanga lokuhlola bekube lilanga lokuphela kwesivumelwano sokuqatjhisa kuvezwa njengenothi esitatimendeni seemali. Leziimbopho zokuqatjhisa azaziwa ebhalansi tjhitini njengesikolodo namkha njengemali esetjenzisiweko esitatimendeni sengeniso njengombana iintatimende zemali zenziwa ngesisekelo semali sokuhlolwa.

13. Ukwanda
Lokhu kutjengisa imikhiqizo/imisebenzi eyenziweko, kodwana akuna invoyisi etholiweko kumenzi womsebenzi ekupheleni konyaka, NAMKHA i-invoyisi itholakale kodwana ayikabhadelwa ekupheleni konyaka. Leziimali azaziwa ebhalansi tjhitini njengesikolodo njengemali esetjenzisiweko esitatimendeni sengeniso njengombana iintatimende zemali zenziwa ngesisekelo semali sokuhlolwa kodwana ayavezwa.

14. Imivuzo yabasebenzi
Imivuzo yesikhathi esifitjhani
Indleko zemivuzo yabasebenzi yesikhathi esifitjhani zibhadelwa esitatimendeni sengeniso ngesikhathi sokuba bonyana ukubhadelwa kwenziwe. Imivuzo yesikhathi esifitjhani eletha ukukhuphuka esibopheni somthetho namkha



IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola

sokwakha zibekelwa ngeqadi bekube sikhathi lapho ingalinganiswa bese iyabhadelwa. Imininingwana yalemivuzo nekghonakalo leenkolodo ivezwa njengenothi esitatimendeni seemali begodu ayaziwa esitatimendeni seemali.

Imivuzo yokuphelisa
Imivuzo yokuphelisa iyaziwa beyibhadelwa kuphela lokha nakubhadelwako.

Imivuzo yomhlalaphasi
Imivuzo yomhlalaphasi inikela ngemivuzo yomhlalaphasi ebasebenzini ngeqhinga elaziwako lemivuzo ebasebenzini bombuso. Lemivuzo isekelwa ngeemali zeminikelo mqatjhi nomsebenzi. Iminikelo yomqatjhi esikhwameni ibhadelwa lokha imali nayibhadelwa ngesikhwameni. Akukho ukunikela okwenzelwe imivuzo yomhlalaphasi eentatimendeni zeemali zomNyango. Enye nenye ikghonakalo yesikolodo iyavezwa eentatimendeni zeemali zesiKhwama seNgeniso yesiTjhaba/Phrovinsi ingasi eentatimendeni zeemali zomNyango oqatjhako.

Imivuzo yezokwelatjhwa
Umnyango unikela ngemivuzo yezokwelapha kibo (abanye/boke) abasebenzi ngamaqhinga ahlathululwe kuhle wemivuzo. Lemivuzo isekelwa minikelo yomqatjhi no/namkha nomsebenzi. Iminikelo yomqatjhi esikhwameni ibhadelwa lokha imali nayibhadelwa esikhwameni. Akukho ukunikela okwenzelwa imivuzo yezokwelapha eentatimendeni zeemali zomNyango.

IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola

15. Isikhwama semisebenzi yeentjhabatjhaba
Isikhwama semisebenzi seentjhabatjhaba sijamele imali elingana nenani lamasiso kanye/namkha nemali ebolekisiweko, namkha imali ebhadelelwe abasebenzi abasemsebenzini weentjhabatjhaba, kokuthoma ngonyaka weemali odlulileko. Ekuphelisweni, ukubuyisela emva namkha ukubuyisa kwemali enjalo kudluliselwa esiKhwameni seNgeniso.

16. Ingeniso ebuyiswako
Ingeniso ebuyiswako ijamele imali ebhadelwe beyavunywa esitatimendeni semali njengembhadela yeminyaka edlulileko, esele ibuyiseka emntwini obekakoloda ngesibanga sokungenzi ngendlela yesivumelwano. Ukubhadela kudluliselwa esiKhwameni seNgeniso kanye nalokha nakutholwa imali ebhadelwako.

17. Iimbalo ezimadaniswako
Imisebenzi ephathelene nobukghwari namasiko idluliselwe emNyangweni omutjha wezobuKghwari namaSiko isuka emNyangweni wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi netHeknoloji, owapheliswa ngomhlaka 31 Julayi 2002. ngakho-ke, umbiko womNyango ngewesikhathi seenyanga ezibunane kuphela, ngaphandle kweembalo ezimadanisiweko.




IinTatimende ZoNyaka ZeeMali

66 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
Statement of Accounting Policies
67 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
APPROPRIATION STATEMENT
for the eight months ended 31 March 2003
Programme
2002/03
Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
1 Administration
Current 11 806 1 020 12 826 12 822 4 99.97%
Capital 134 1 125 1 259 1 249 10 99.21%
2 Arts, Culture and
Language in
Society
Current 126 706 (1 998) 124 708 124 265 443 99.64%
Capital 1 911 ( 875) 1 036 1 001 35 96.62%
3 Culture Development
and International
Relations
Current 65 466 ( 570) 64 896 64 797 99 99.85%
Capital - - - - - -
4 Heritage, National
Archives and
National Library
Services
Current 144 557 1 463 146 020 143 985 2 035 98.61%
Capital 107 179 ( 165) 107 014 81 164 25 850 75.84%
Total 457 759 - 457 759 429 283 28 476 93.78%
APPROPRIATION STATEMENT
for the eight months ended 31 March 2003
2002/03
Direct charge Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
against the National Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
Revenue Fund revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
1 Arts and Culture 457 759 - 457 759 429 283 28 476 93.78%
Total 457 759 - 457 759 429 283 28 476 93.78%
2002/03
Economic Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Current
Personnel 33 101 (1 241) 31 860 31 851 9 99.97%
Transfer payments 288 768 - 288 768 286 505 2 263 99.22%
Other 26 666 1 156 27 822 27 513 309 98.89%
Capital
Transfer payments 106 918 - 106 918 81 079 25 839 75.83%
Acquisition of capital
assets 2 306 85 2 391 2 335 56 97.66%
Total 457 759 - 457 759 429 283 28 476 93.78%
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali
68 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
2002/03
Standard item Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Personnel 33 101 (1 241) 31 860 31 851 9 99.97%
Administrative 8 726 197 8 923 8 897 26 99.71%
Inventories 1 790 742 2 532 2 523 9 99.64%
Equipment 2 306 240 2 546 2 532 14 99.45%
Professional and
special services 16 149 ( 183) 15 966 15 652 314 98.03%
Transfer payments 395 686 - 395 686 367 584 28 102 92.90%
Miscellaneous 1 204 205 203 2 99.02%
Special functions - 41 41 41 - 100.00%
Total 457 759 - 457 759 429 283 28 476 93.78%
DETAIL PER PROGRAMME 1: Administration
for the eight months ended 31 March 2003
2002/03
Programme per Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
subprogramme Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
1.1 Management
Current 2 975 - 2 975 2 973 2 99.93%
Capital - 289 289 288 1 99.65%
1.2 Corporate services
Current 8 558 1 020 9 578 9 576 2 99.98%
Capital 134 836 970 961 9 99.07%
1.3 Departmental
entertainment
Current 273 - 273 273 - 100.00%
Capital - - - - - -
Total 11 940 2 145 14 085 14 071 14 99.90%
2002/03
Economic Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Current
Personnel 8 656 (1 536) 7 120 7 117 3 99.96%
Transfer payments - - - - - -
Other 3 150 2 556 5 706 5 705 1 99.98%
Capital
Transfer payments - - - - - -
Acquisition of capital
assets 134 1 125 1 259 1 249 10 99.21%
Total 11 940 2 145 14 085 14 071 14 99.90%
69 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali
2002/03
Standard item Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Personnel 8 656 (1 536) 7 120 7 117 3 99.96%
Administration 2 207 397 2 604 2 603 1 99.96%
Inventories 531 537 1 068 1 068 - 100.00%
Equipment 134 1 210 1 344 1 335 9 99.33%
Professional and
special services 412 1 479 1 891 1 890 1 99.95%
Transfer payments - - - - - -
Miscellaneous - 17 17 17 - 100.00%
Special functions - 41 41 41 - 100.00%
Total 11 940 2 145 14 085 14 071 14 99.90%
DETAIL PER PROGRAMME 2: Arts, Culture and Language in Society
for the eight months ended 31 March 2003
2002/03
Programme per Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
subprogramme Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
2.1 Promotion of arts
and culture in
the SA
Current 75 347 (1 998) 73 349 73 348 1 100.00%
Capital 1 394 ( 875) 519 518 1 99.81%
2.2 Foundations,
councils and
association for
arts and culture
Current 20 205 - 20 205 20 205 - 100.00%
Capital - - - - - -
2.3 National
language
services
Current 12 521 - 12 521 12 079 442 96.47%
Capital 517 - 517 483 34 93.42%
2.4 Pan South African
Language Board
Current 18 633 - 18 633 18 633 - 100.00%
Capital - - - - - -
Total 128 617 (2 873) 125 744 125 266 478 99.62%
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali
70 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
2002/03
Economic Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Current
Personnel 9 574 ( 348) 9 226 9 224 2 99.98%
Transfer payments 101 905 - 101 905 101 716 189 99.81%
Other 15 227 (1 650) 13 577 13 325 252 98.14%
Capital
Transfer payments - - - - - -
Acquisition of
capital assets 1 911 ( 875) 1 036 1 001 35 96.62%
Total 128 617 (2 873) 125 744 125 266 478 99.62%
2002/03
Standard item Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Personnel 9 574 ( 348) 9 226 9 224 2 99.98%
Administrative 3 264 (1 090) 2 174 2 156 18 99.17%
Inventories 996 90 1 086 1 080 6 99.45%
Equipment 1 911 ( 875) 1 036 1 033 3 99.71%
Professional and
special services 10 966 ( 824) 10 142 9 883 259 97.45%
Transfer payments 101 905 - 101 905 101 716 189 99.81%
Miscellaneous 1 174 175 174 1 99.43%
Special functions - - - - - -
Total 128 617 (2 873) 125 744 125 266 478 99.62%
71 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali
DETAIL PER PROGRAMME 3:
Cultural Development and International Relations
for the eight months ended 31 March 2003
2002/03
Programme per Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
subprogramme Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
3.1 Promotion of
art and culture
in the SA
Current 65 466 ( 570) 64 896 64 797 99 99.85%
Capital - - - - - -
Total 65 466 ( 570) 64 896 64 797 99 99.85%
2002/03
Economic Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Current
Personnel 3 180 ( 85) 3 095 3 092 3 99.90%
Transfer payments 60 347 - 60 347 60 304 43 99.93%
Other 1 939 ( 485) 1 454 1 401 53 96.35%
Capital
Transfer payments - - - - - -
Acquisition of
capital assets - - - - - -
Total 65 466 ( 570) 64 896 64 797 99 99.85%
2002/03
Standard item Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Personnel 3 180 ( 85) 3 095 3 092 3 99.90%
Administrative 1 038 ( 35) 1 003 1 001 2 99.80%
Inventories - - - - - -
Equipment - - - - - -
Professional and
special services 901 ( 452) 449 398 51 88.64%
Transfer payments 60 347 - 60 347 60 304 43 99.93%
Miscellaneous - 2 2 2 - 100.00%
Special functions - - - - - -
Total 65 466 ( 570) 64 896 64 797 99 99.85%
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali
72 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
DETAIL PER PROGRAMME 4:
Heritage, National Archives and National Library Services
for the eight months ended 31 March 2003
2002/03
Programme per Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
subprogramme Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
4.1 Arts, cultural
and heritage
institutions
Current 100 351 - 100 351 98 347 2 004 98.00%
Capital 43 216 - 43 216 19 851 23 365 45.93%
4.2 Conservation
Bodies
Current 9 550 - 9 550 9 550 - 100.00%
Capital - - - - - -
4.3 Promotion of
arts and culture
in the SA
Current 6 675 524 7 199 7 170 29 99.60%
Capital - 4 4 4 - 100.00%
4.4 SA Geographical
Names Council
Current 400 ( 364) 36 36 - 100.00%
Capital - - - - - -
4.4 National archives
of South Africa
Current 27 581 1 303 28 884 28 882 2 99.99%
Capital 261 ( 169) 92 81 11 88.04%
4.4 Capital works
Current - - - - - -
Capital 63 702 - 63 702 61 228 2 474 96.12%
Total 251 736 1 298 253 034 225 149 27 885 88.98%
2002/03
Economic Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Current
Personnel 11 691 728 12 419 12 418 1 99.99%
Transfer payments 126 516 - 126 516 124 485 2 031 98.39%
Other 6 350 735 7 085 7 082 3 99.96%
Capital
Transfer payments 106 918 - 106 918 81 079 25 839 75.83%
Acquisition of capital
assets 261 ( 165) 96 85 11 88.54%
Total 251 736 1 298 253 034 225 149 27 885 88.98%
73 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali
2002/03
Standard item Adjusted Virement Revised Actual Savings Expenditure
classification Appropriation Allocation Expenditure (Excess) as % of
revised
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 allocation
Personnel 11 691 728 12 419 12 418 1 99.99%
Administrative 2 217 925 3 142 3 137 5 99.84%
Inventories 263 115 378 375 3 99.21%
Equipment 261 ( 95) 166 164 2 98.80%
Professional and
special services 3 870 ( 386) 3 484 3 481 3 99.91%
Transfer payments 233 434 - 233 434 205 564 27 870 88.06%
Miscellaneous - 11 11 10 1 90.91%
Special functions - - - - - -
Total 251 736 1 298 253 034 225 149 27 885 88.98%
1 Detail of current and capital transfers
as per Appropriation Act (after
Virement):
Detail of these transactions can be
viewed in note 7 (Transfer payments) to
the annual financial statements.
2 Detail of special functions (theft and
losses):
Detail of these transactions per programme
can be viewed in note 9.2
(Details of special functions) to the annual
financial statements.
3 Explanations of material variances from Amount Voted (after virement):
8 Months
31-03-2003
R'000
Programme 4: Heritage, National Archives and Library Services 27 885
Split per standard item:
Personnel payments 1
Administrative 5
Inventories 3
Equipment 2
Professional and special services 3
Transfer payments 3.1 27 870
Miscellanoeus 1
27 885
Notes to the Appropriation Statement for the eight months
ended 31 March 2003
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
3.1 The Ad Hoc Ministerial Committee on
Freedom Park requested that the architectual
competition in respect of the capital
works project to develop the infrastructure
at the Freedom Park site have to
be changed to include international participants.
International competition
requires the accreditation of the Union of
International Architects (UIC). This had
an impact on the capital works project as
well as the budget implementation, delaying
the project time frame with nine
months. Hence a saving of R24,744 million
that will be rolled over to the
2003/2004 financial year.
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali
74 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
4 Reconciliation of appropriation statement to income statement:
8 Months
31-03-2003
R'000
Total expenditure per Appropriation Statement 429 283
Less: Investments acquired and capitalised during the
current financial year -
expensed for appropriation purposes -
Add: Local and foreign aid assistance (including RDP funds) -
Actual Expenditure per Income Statement 429 283
75 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
INCOME STATEMENT (STATEMENT OF FINANCIAL PERFORMANCE)
for the eight months ended 31 March 2003
Note 8 Months
31-03-2003
R'000
REVENUE
Voted funds
Charge to National Revenue Fund 1 457 759
Non-voted funds
Other revenue to be surrendered to the revenue fund 2 509
TOTAL REVENUE 458 268
EXPENDITURE
Current 345 869
Personnel 3 31 851
Administrative 8 897
Inventories 4 2 523
Machinery and Equipment 5 197
Professional and special services 6 15 652
Transfer payments 7 286 505
Miscellaneous 8 203
Special functions: authorised losses 9 41
Capital 83 414
Machinery and Equipment 5 2 335
Transfer payments 7 81 079
TOTAL EXPENDITURE 429 283
NET SURPLUS FOR THE PERIOD 10 28 985
Income Statement
Balance Sheet
76 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
BALANCE SHEET (STATEMENT OF FINANCIAL POSITION)
as at 31 March 2003
Note 8 Months
31-03-2003
ASSETS R'000
Current assets 207 975
Cash and cash equivalents 11 190 030
Receivables 12 17 945
TOTAL ASSETS 207 975
LIABILITIES
Current liabilities 207 952
Voted funds to be surrendered 13 28 476
Revenue funds to be surrendered 14 407
Payables 15 179 069
TOTAL LIABILITIES 207 952
NET ASSETS/LIABILITIES 23
EQUITY
Recoverable revenue 23
TOTAL EQUITY 23
77 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
Statement of Changes in Net Assets/Equity
STATEMENT OF CHANGES IN NET ASSETS/EQUITY
for the eight months ended 31 March 2003
Note 8 Months
31-03-2003
R'000
Recoverable revenue
Opening balance -
Debts raised 23
Closing balance 23
TOTAL EQUITY 23 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI

Cash Flow Statement
78 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI

CASH FLOW STATEMENT
for the eight months ended 31 March 2003
Note 8 Months
31-03-2003
R'000
CASH FLOWS FROM OPERATING ACTIVITIES
Net cash flow generated by operating activities 16 112 399
Cash generated (utilised) to (increase)/decrease working capital 17 161 147
Voted funds and Revenue funds surrendered 18 (102)
Net cash flow available from operating activities 273 444
CASH FLOWS FROM INVESTING ACTIVITIES 83 414
Capital expenditure 83 414
Proceeds from sale of equipment 2 -
Net cash flows from operating and investing activities 190 030
CASH FLOWS FROM FINANCING ACTIVITIES -
Net increase in cash and cash equivalents 190 030
Cash and cash equivalents at end of period 190 030
79 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
1 Charge to National Provincial Revenue Fund
1.1 Included in the above are funds specifically and exclusively appropriated for National
Departments (Voted funds) and Provincial Departments (Equitable Share):
Programmes Total Actual Variance
Appropriation over/
8 Months (under)
2002/03
Administration 14 085 14 071 14
Arts, Culture and Language
in Society 125 744 125 266 478
Culture Development and
International Relations 64 896 64 797 99
Heritage, National Archives and
National Library services 253 034 225 149 27 885
TOTAL 457 759 429 283 28 476
1.2 Explanation of material variances including whether or not application will be made for a rollover.
Refer to note 3 to the Appropriation Statement for details of variances.
AmaNothi weenTatimende Zonyaka ZeeMali
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
AmaNothi weenTatimende Zonyaka ZeeMali
80 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
Note 8 Months
31-03-2003
R'000
2 Other revenue to be surrendered to the revenue fund
Description
Proceeds from sale of equipment -
Other 509
509
3 Personnel
3.1 Current expenditure
Basic salary costs 20 654
Pension contributions 3 155
Medical aid contributions 1 505
Other salary related costs 6 537
Total Personnel Costs 31 851
Average number of employees 341
4 Inventories
4.1 Current expenditure
Inventories purchased during the year
Computer related inventories 117
Maintenance material 788
Books, magazines and publications 417
Printing and stationary 1 077
Other 124
Total cost of inventories 2 523
4.2 Inventories on hand at year end Costing
(for disclosure purposes only) method
used
Computer related inventories Latest Unit 9
Printing and stationary Average Price 44
53
The value of inventory on hand disclosed is for all stores.
81 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
Notes to the Annual Financial Statements
Note 8 Months
31-04-2003
R'000
5Machinery and Equipment
Current (Rentals, maintenance and sundry net of cash discounts) 197
Capital 5.1 2 335
Total current and capital expenditure 2 532
5.1 Capital machinery and equipment analysed as follows:
Annexure 3
Computer equipment 1 455
Furniture and office equipment 575
Other machinery and equipment 305
2 335
6 Professional and special services
6.1 Current expenditure
Auditors' remuneration 293
Contractors 731
Consultants and advisory services 9 752
Commissions and committees 3
Computer services 930
Other 3 943
Total Professional and special services 15 652
7 Transfer payments
Total transfer payments made Annexure 367 584
1A, 1B
Current transfers 286 505
Public entities 220 630
Other transfers 65 875
Capital transfers 81 079
Public entities 19 851
Other transfers 61 228
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
Notes to the Annual Financial Statements
82 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
Note 8 Months
31-03-2003
R'000
8 Miscellaneous
8.1 Current Expenditure
Gifts, donations and sponsorships made 8.2 203
Total miscellaneous expenditure 203
8.2 Gifts, donations and sponsorships paid in cash by the
department (items expensed during the current year)
Nature of gifts, donations and sponsorships
Contribution to funeral expennses
- Late Ms Mary Mxadana 10
Other gifts:
The department presented numerous gifts to various foreign
and local dignatories during official visits and other functions.
These gifts include amongst others flowers, glasware, beaded
crafts, clay pots and other crafts. 193
203
9 Special functions: Authorised losses
Details of special functions (theft & losses) 9.1 41
9.1 Other material losses written off in income statement
in current period
Nature of losses
Damage to hired vehicles 31
Dishonoured cheques written off 7
Claim against the state: loss of bagage whilst being on
officail duty 2
Claim against the state: loss of personal belongings in
accident whilst being on official duty. 1
41
9.2 Details of special functions (theft and losses)
Per programme
Programme 1: Administration 41
10 Analysis of surplus
Voted funds to be surrendered to the National/Provincial Revenue Fund 28 476
Non voted funds
Other revenue to be surrendered to the Revenue Fund 509
28 985
11 Cash and cash equivalents
Paymaster General Account 189 993
Cash on hand 37
190 030
83 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
Notes to the Annual Financial Statements
Note 8 Months
31-03-2003
R'000
12 Receivables - current
Amounts owing by other departments 14 977
Staff debtors 12.2 799
Other debtors 12.3 1 721
Advances 12.4 448
17 945
As a result of the establishment of the Department of Arts and Culture from 1 August 2002,
no age analysis of the debtor figures is available.
12.1 Amounts of R1 082 079 included above may not be recoverable, but has not been
written off in the income statement.
12.2 Staff debtors
Travel and subsistence debt 770
State guarantees 9
Bursary debt 13
Income tax debt 7
799
12.3 Other debtors
Debt in respect of previous employees to be recovered
Travel and subsistence debt 331
State guarantees 26
Bursary debts 59
Income tax debt 2
Salary overpayment 13
Other debt -
Other recoverable amounts
Possible amounts recoverable in terms of losses incurred 1 290
Others -
1 721
12.4 Advances
Nature of advances
Advances granted to departments for the rendering of services 145
Travel and subsistance allowances issued to officials 301
Persal salaries and stoppages 2
448
13 Voted funds to be surrendered
Opening balance -
Transfer from income statement 28 476
Paid during the year -
Closing balance 28 476
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
Notes to the Annual Financial Statements
84 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
Note 8 Months
31-03-2003
R'000
14 Revenue funds to be surrendered
Opening balance -
Transfer from income statement for revenue to be surrendered 509
Paid during the year (102)
Closing balance 407
15Payables - current
Description
Amounts owing to other departments 15.1 178 992
Other payables 15.2 77
179 069
15.1 Amounts owing to other departments
As a result of the functions relating to arts and culture that have been transferred to the new
Department of Arts and Culture from the Department of Arts, Culture, Science and Technology,
which ceased to exist on 31 July 2002, a conversion account was created to transfer all the
transactions from 1 August 2002 to 31 March 2003 from the former Department to the new
Department. The amount represented in this account, will be reconciled via the Pay Master
General account with the former Department.
15.2 Other payables
GRV suspenses 6
Tax RSA 53
Pension deduction 2
Credit balances on debt accounts to be refunded to debtors 16
77
16 Net cash flow generated by operating activities
Net surplus as per Income Statement 28 985
Adjusted for items separately disclosed 83 414
Purchase of equipment 2 335
Capital expenditure included in transfer payments 81 079
Net cash flow generated by operating activities 112 399
17 Cash generated to decrease working capital
Increase in receivables - current (17 497)
Increase in prepayments and advances ( 448)
Increase in payables 179 092
161 147
18 Voted funds and Revenue funds surrendered
Voted funds surrendered -
Revenue funds surrendered ( 102)
102
85 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
Disclosure Notes to the Annual Financial Statements
19 Contingent liabilities
Liable to Nature Note 8 Months
31-03-2003
R'000
Motor vehicle guarantees Employees Annexure 2 97
Housing loan guarantees Employees Annexure 2 935
1 032
20 Accruals
Listed by standard item
Security 15
Advertising 78
93
Listed by programme Izinga
Program 4 93
93
21 Employee benefits
Leave entitlement 247
Thirteenth cheque 1 355
Performance bonus 73
1 675
22 Leases
22.1 Operating leases - Equipment Nashua Minolco Total
Not later than 1 year 50 54 104
Later than 1 year and not later than 3 years 85 16 101
Later than 3 years - - -
Value of lease liabilities 135 70 205
23 Related party transactions
No related transaction took place during the period under review, other than transactions that
occur within a normal supplier or client/recipient relationship on terms and conditions no more or
less favourable than those which it is reasonable to expect the department would have adopted if
dealing with that individual or entity at arm's length in the same circumstances.
24 Key management personnel
24.1 Remuneration
Remuneration paid to key-personnel 360
24.2 Other remuneration and compensation provided to key management and close members
of the family of key management personnel
Key management personnel does not qualify for any other remuneration other than the
approved remuneration structures.
24.3 Loans that are not widely available (and/or widely known) to persons outside the key
management
No loans were granted to key management personnel in the Department.
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
Annexures to the Annual Financial Statements for the eight months ended 31 March 2003
ANNEXURE 1A
STATEMENT OF TRANSFERS TO PUBLIC ENTITIES AND INSTITUTIONS
GRANT ALLOCATION EXPENDITURE
Public Entity / Institution Appropria-Adjust- Roll Total Actual Amount % of Capital Current
tions Act ments Overs Available Transfer not Available
Estimate Trans-T ransferred
ferred
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000
Performing arts Councils
_ Artscape 9 915 9 915 9 915 - 9 915
_ State theatre 11 139 11 139 11 139 - 11 139
_ Playhouse company 10 658 10 658 10 658 - 10 658
_ Performing Arts Centre
of the Free State 8 700 8 700 8 700 - 8 700
_ Market Theatre
foundation 4 283 4 283 4 283 - 4 283
_ Windybrow Theatre 1 405 1 405 1 405 - 1 405
_ Kwazulu-Natal
Philharmonic Orchestra 1 500 1 500 1 500 - 1 500
Business Arts
South Africa 1 950 1 950 1 950 - 1 950
National Arts Council 20 205 20 205 20 205 - 20 205
National Film and Video
Foundation 12 217 12 217 12 217 - 12 217
Arts, Cultural and
Heritage Institutions
_ Northern Flagship
Institute 17 955 17 955 17 955 - 17 955
_ Iziko Museum 18 721 18 721 18 721 - 18 721
_ Natal Museum,
Pietermaritzburg 3 840 3 840 3 840 - 3 840
_ National Museum,
Bloemfontein 7 869 7 869 7 869 - 7 869
_ Die Afrikaanse
Taalmuseum, Paarl 834 834 834 - 834
_ The National English
Literature Museum,
Grahamstad 1 732 1 732 1 732 - 1 732
_ Voortrekker Museum,
Pietermaritzburg 2 649 2 649 2 649 - 2 649
_ War Museum of the Boer
Republics, Bloemfontein 1 804 1 804 1 804 - 1 804
_ Robben Island Museum,
Cape Town 15 931 15 931 15 931 - 15 931
_ William Humphreys
Art Gallery, Kimberly 1 188 1 188 1 188 - 1 188
Statement of Transfers to Public Entities
86 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
87 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
Statement of Transfers to Public Entities (continued)
GRANT ALLOCATION EXPENDITURE
Public Entity / Institution Appropria-Adjust- Roll Total Actual Amount % of Capital Current
tions Act ments Overs Available Transfer not Available
Estimate Trans-T ransferred
ferred
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000
_ Engelenburg House Art
Collection, Pretoria 66 66 66 - 66
_ Nelson Mandela
Museum, Umtata 2 074 2 074 2 074 - 2 074
_ Freedom Park, Pretoria (1) 47 000 47 000 22 256 24 744 52.65% 19 851 2 405
_ National Zoological
Gardens of South Africa,
Pretoria 8 903 8 903 8 903 - 8 903
_ Transformation of
Institutions 13 000 13 000 12 376 624 4.80% 12 376
Libraries
_ National Library 9 933 9 933 9 933 - 9 933
_ SA Library for the Blind 1 883 1 883 1 883 - 1 883
_ Literature for the visual
Handicapped 312 312 312 - 312
Pan SA Language Board 18 633 18 633 18 633 - 18 633
South African Heritage
Resource Agency 9 550 9 550 9 550 - 9 550
Total 265 849 265 849 240 481 25 368 9.54% 19 851 220 630
(1) The Ad Hoc Ministerial Committee on Freedom Park requested that the architectural competition in respect of
the capital works project to develop the infrastructure at the Freedom Park site have to be changed to include
international participants.
International competition requires the accreditation of the Union of International Architects (UIC). This had an
impact on the capital works project as well as the budget implementation delaying the project time frame with
nine months. Hence a saving of R24,744 million that will be rolled over to the 2003/2004 financial year.
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
Statement of Other Transfers
88 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
Annexures to the Annual Financial Statements for the eight months ended 31 March 2003
ANNEXURE 1B
STATEMENT OF OTHER TRANSFERS
GRANT ALLOCATION EXPENDITURE
Other Transfers Appropria-Adjust- Roll Total Actual Amount % of Capital Current
tions Act ments Overs Available Transfer not Available
Estimate Trans-T ransferred
ferred
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000
Financial Assistance
_ Promote arts and
culture in South Africa 12 531 12 531 12 529 2 0.02% 12 529
_ Promote arts and
culture international 2 543 2 543 2 529 14 0.55% 2 529
_ Promote heritage in
South Africa 3 887 3 887 3 883 4 0.10% 3 883
_ National Language
service (1) 987 987 800 187 18.95% 800
_ National Archives 600 600 576 24 4.00% 576
Cultural Industries 15 000 15 000 15 000 - 0.00% 15 000
Moral regeneration 5 000 5 000 5 000 - 0.00% 5 000
Poverty Relief 25 587 25 587 25 558 29 0.11% 25 558
Capital works:
Associated Institutions 63 702 63 702 61 228 2 474 3.88% 61 228 -
Total 129 837 129 837 127 103 2 734 2.11% 61 228 65 875
(1) Ongoing financial assistance projects that will be rolled over to the 2003/2004 financial year
89 Department of Arts and Culture: Annual Report 2002/2003
Annexures to the Annual Financial Statements for the eight months ended 31 March 2003
ANNEXURE 2
STATEMENT OF FINANCIAL GUARANTEES ISSUED AS AT 31 MARCH 2003
DOMESTIC
Guaranteed Guarantee in Original Opening Guaran-Guaran- Closing Realised
institution respect of Guaran-balance tees tees Balance losses
teed as at issued Paid/ 31/03/2003 i.r.o.
capital 01/08/2002 during Cancelled/ claims
amount the year Reduced paid out
during
the year
New Paid
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000
Absa Bank Housing loans 395 395 - - 395 -
Standard Bank Housing loans 157 157 41 - 198 -
Permanent Bank Housing loans 57 57 - - 57 -
BOE Bank Housing loans 56 56 - - 56 -
First National Bank Housing loans 150 126 24 - 150 -
Peoples Bank Housing loans 25 25 - - 25 -
Cashbank Housing loans 17 17 - - 17 -
Nedbank Housing loans 37 37 - - 37 -
Stannic Motor vehicles 229 229 - 132 97 -
Total 1 123 1 099 65 132 1 032 -
Statement of Financial Guarantees
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
Annexures to the Annual Financial Statements for the eight months ended 31 March 2003
ANNEXURE 3
PHYSICAL ASSET MOVEMENT SCHEDULE (Not including inventories)
PHYSICAL ASSETS Opening Additions Disposals TransfersTransfers Closing
ACQUIRED DURING Balance In Out Balance
FINANCIAL YEAR 2002/03
R'000 R'000 R'000 R'000 R'000 R'000
MACHINERY AND EQUIPMENT - 2 335 - - - 2 335
Computer equipment - 1 455 - - - 1 455
Furniture and office equipment - 575 - - - 575
Other machinery and equipment - 305 - - - 305
- 2 335 - - - 2 335
Physical Asset Movement Schedule (Not Including Inventories)
90 IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI















UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

Iimbalobalo nelwazi elivezwe kilelihlangothi lombiko wonyaka lifuneka ngokuya kweSahluko 1, iHlangothi III J.3 miThetjhwana yokuPhathwa kwemiSebenzi yomPhakathi begodu ibekwe nguNgqongqotjhe wemiSebenzi yomPhakathi nokuPhatha ayibekela yoke iminyango ewela ngaphasi kwemiSebenzi yomPhakathi. Ithebula leembalobalo linikela ngelwazi eliphambili ngeendaba ezipgambili mayelana nokuphathwa kwabasebenzi. Ilwazi linqophe ukunikela iimbethamthetho amandla, iziko lokurhatjhwa kweendaba, umphakathi kanye nabadlalindima abaqakathekileko ukwelusa bonyana ingabe iminyango:-
_ Isebenzisa amandla wayo enikelwe ngaphasi komthetho wemiSebenzi yomPhakathi neeMali zoPhakathi ngendlela okungiyo,
_ Ifikelela okubekwe phambili ekutjhugululweni kwesitjhaba njengomba kuhlonywe yiKhabhinethi, isibonelo, ukulungisa imitjhapho yakade ekuqatjheni.

Imibiko yonyaka ikhutjhwa ngemva kokuphela konyaka weemali. Lokhu kuhloswe ngakho ukuqinisa ukuziphendulela kweminyango ebadlainindima abaqakathekileko. Amathebula akilombiko abuyekezwa njalo mNyango wemiSebenzi yomPhakathi nokuPhatha (DPSA). Nawufuna ilwazi elingezelelweko lifakwa kilombiko, rhgelebha uthumele imibono (ngeentjhukumiso ezicacileko) ku:-
Mnqophisi-mazombe
UmNyango wemiSebenzi yomPhakathi nokuPhatha
ITJHEJO:
IYunithi yeLwazi lemiSebenzi yomPhakathi
P.O. Box 916, Pretoria, 0001
psiu@dpsa.gov.za
feksi: (012) 314-7020
Ukuqinisekisa bonyana kutholakala isikhathi esaneleko ukulinganisa nokufaka imibono yakho, qinisekisa bonyana koke okulethako kufika namkha ngaphambi komhlaka 31 Arhostosi.
Nawufuna ihlathululo enabileko yetheminoloji esetjenzisiweko kilesisahluko sombiko, funa nomtlolo obuya kwa-DPSA onesihloko esithi 'A guide to understanding the oversight
report of departmental annual reports'. Ikhophi yokuhlahla iyatholakala kiyo yoke iminyango namkha ingafikelelwa ewebhsayithini ye-DPSA ethi (www.dpsa.gov.za).



UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

UKUPHATHWA KWABASEBENZI
4.1 Ukusetjenziswa kweemali
Iminyango ibhajetha ngokuya kwamahlelo ahlathululwa kuhle. Amathebula alandelako arhunyeza ukusetjenziswa kweemali kokugcina okuhloliweko ngehlelo (Thebula1.1) kanye nangamabhendi wemirholo (Thebula 1.2). khulu khulu inikela ngesitjengiso semali esetjenziselwe iindleko zabasebenzi ngokuya kwehlelo ngalinye namkha ibhendi yomrholo ngaphakathi komnyango.

Ithebula 1.1 ? Iindleko zabasebenzi ngokuya kwehlelo, 2002/03

IHlelo
lnani leendleko
(R'000)
Iindleko zabasebenzi
(R'000)
Iindleko zebandulo
(R'000)
Imisebenzi yokufundela umSebenzi neKhethekileko
(R'000)
Iindleko zabasebenzi ngephesenti lenani lokusetjenziswa

Ubuncani beendleko zabaSebenzi umsebenzi ngamunye
(R'000)

ZokuPhatha
14 071
7117
304
1890
50,58
74

UbuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini
125 266
9224
24
9883
7,36
131

UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
64 797
3092
19
398
4,77
114

AmaFa, AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba NemiSebenzi YamaBulungelo WeeNcwadi
225 149
12 418
158
3 481
5,52
75

Inani
429 283
31 851
486
15 652
7,42
89




Thebula 1.2 ? Iindleko zabasebenzi ngebhendi yemirholo, 2002/03

Amabhendi Wemirholo
Ukusetjenziswa Kweemali Ebasebenzini
(R'000)
Amaphesenti Wenani Leendleko Zabasebenzi
Iindleko Ezilingeneko Zabasebenzi Umsebenzi Ngamunye (R'000)
Abanamakghono aphasi (AmaZinga 1-2)
1 206
3,79
24

Abanamakghono (AmaZinga 3-5)
2 253
7,07
41,7

Ukukhiqiza ngekghono eliphezulu (AmaZinga 6-8)
12 007
37,7
78

Ukongamela ngekghono eliphezulu (AmaZinga 9-12)
11 600
36,42
141

Ubuphathi obuphezulu (AmaZinga 13-16)
4 785
15,02
281

Inani
31 851
100
89







UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

Amathebula alandelako anikela ngesirhunyezo ehlelweni ngalinye (Thebula 1.3) kanye nebhendi yemirholo (Thebula
1.4), yokusetjenziswa okutholwe ngesibanga semirholo, ukusebenza isikhathi esidluleleko, imali orhelejwa ngayo nawuthenga indlu kanye nerhelebho lezokwelapha. Kenye nenye indima, ithebula linikela ngesitjengiso sephesenti lebhajethi yabasebenzi esetjenziselwe lezizinto.

Thebula 1.3 - Imirholo, Ukusebenza Isikhathi Esidluleleko, Imali Orhelejwa Ngayo Nawuthenga Indlu Kanye Nerhelebho Lezokwelapha ngehlelo Laka-2002/03

IHlelo Imirholo Ukusebenza Isikhathi HOA Irhelebho
Esidluleleko
Lezokwelatjhwa

Inani
(R'000)
Imirholo Njengephesenti Leendleko Zabasebenzi
Inani
(R'000)
Ukusebenza Isikhathi Esidluleleko Njengendleko Zabasebenzi
Inani
(R'000)
HOA Njengephesenti Leendleko Zabasebenzi
Inani
(R'000)
Irhelebho Lezokwelatjhwa Njengephesenti Leendleko Zabasebenzi
Zokuphatha
4 302
60,45
570
8,0
77
1,08
333
4.68
UbuKghwari, AmaSiko NeLimi Emphakathini
6 254
67,8
259
2,8
141
1,53
320
3.47

UkuThuthukiswa KwamaSiko neTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
814
26,32
63
2,03
125
4,04
294
9.51

lnani
20 086
63,06
1 018
3,19
570
1,79
1 499
4.71

Programme Salaries Overtime Home Owners Allowance Medical Assistance
AmaFa, AmaButhelelo Kanye NemiSebenzi YamaBulungelo Wesitjhaba 8 716 70,2 126 1,01 227 1,83 552 4.45
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

Thebula 1.4 - Imirholo, Ukusebenza Isikhathi Esidluleleko, Imali Orhelejwa Ngayo Nawuthenga Indlu Nerhelebho Lezokwelapha ngebhendi yemirholo, 2002/ 03

Ibhendi Yemirholo Imirholo Ukusebenza Isikhathi HOA Irhelebho
Esidluleleko Lezokwelatjhwa

Inani
(R'000)
Imirholo Njengephesenti Leendleko Zabasebenzi
Inani
(R'000)
Ukusebenza Isikhathi Esidluleleko Njengephesenti Leendleko Zabasebenzi
Inani
(R'000))
Irhelebho Lokuthenga Indlu Njengeendleko Zabasebenzi
Inani
(R?000)
Irhelebho Lezokwelatjhwa Njengephesenti Leendleko Zabasebenzi
Abanamakghono aphasi (Amazinga 1-2)
761
63.1
38
3.15
21
1.74
56
4.6

Abanamakghono
(Amazinga 3-5)
1 420
63.02
72
3.2
40
1.8
106
4.7

Ukukhiqiza
Ngekghono Eliphezulu
(Amazinga 6-8)
7 572
63.06
384
3.2
215
1.8
546
4.7

Ukongamela Ngekghono Eliphezulu
(Amazinga 9-12)
7 316
63.07
371
3.2
208
1.8
546
4.7

Ubuphathi Obuphezulu
(Amazinga 13-16)
3 017
63.05
153
3.2
86
1.8
225
4.7

lnani
20 086
63.06
1 018
3.2
570
1.8
1 499
4.7


Salary Bands Salaries Overtime Home Owners Allowance Medical Assistance
4.2 Zokuqatjha NeenKhundla
Amathebula alandelako arhunyeza imbalo yeenkhundla ehlanganweni, imbalo yabasebenzi, izinga leenkhundla, kanye nokobana ingabe kunabasebenzi abangezelelweko ehlanganweni. Leli lwazi linikelwa ngokuya kwamatjhuguluko amathathu amakhulu:- ihlelo (Thebula 2.1), Ibhendi yomrholo (Thebula 2.2) kanye nemisebenzi eqakathekileko
(Thebula 2.3).ImiNyango ifanise imisebenzi eqakathekileko efuna ukweluswa. IThebula 2.3 inikela ngelwazi lehlangano neenkhundla emisebenzini eqakathekileko yomnyango. Izinga leenkhundla liveza amaphesenti weenkhundla ezingakazaliswa.

Thebula 2.1 ? Ukuqatjha Neenkhundla Ngokuya Kwehlelo, 31 Matjhi 2003

IHlelo
Imbalo YeenKhundla
Isibalo Seenkhundla Zemisebenzi Ezizalisiweko
Izinga Leenkhundla
Isibalo Seenkhundla Ezizaliswe Ngokungezelela Ehlanganweni

Zokuphatha
144
96
33.33
8
UbuKghwari, AmaSiko neLimi Emphakathini
94
70
25.53
4

UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
36
27
25.0
0
AmaFa, ImiSebenzi YAmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo Weencwadi
220
164
25.45
2

lnani
494
357
27.7
14



Thebula 2.2 ? Zokuqatjha neenkhundla ngebhendi yemirholo, 31 Matjhi 2003

Ibhendi Yomrholo
Isibalo Seenkhundla
Isibalo Seenkhundla Ezizalisiweko
Izinga Leenkhundla
Isibalo
Seenkhundla Ezizaliswe Ngokungezelela Ehlanganweni
Zamakghono Aphasi
(Amazinga 1-2)
68
50
26.47
5
Abanamakghono
(Amazinga 3-5)
73
54
26.03
1

Ukukhiqiza Ngokwezinga Eliphezulu
(Amazinga 6-8)
215
154
28.37
8

Ukongamela Kwekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)
111
82
26.13
0

Ubuphathi Obuphezulu
(Amazinga 13-16)
27
17
37.04
0

Inani
494
357
27.7
14



IThebula 2.3 ? Zokuqatjha Neenkhundla Zemisebenzi Eqakatheke Khulu, 31 Matjhi 2003

Imisebenzi Eqakatheke Khulu

Isibalo Seenkhundla
Iinkhundla Ezizalisiweko
Izinga Leenkhundla
Isibalo Seenkhundla Ezizaliswe Ehlanganweni

Ayikho





Inani







Ilwazi kenye nenye indima liveza ubujamo kusukela ngomhlaka 31 March 2003. Ekutjengiseni amatjhuguluko emukghweni yabasebenzi esikhathini esimnyaka oqaliweko, uyabawiwa bona uqale isahluko 4 salombiko.

4.3 Ukulinganiswa Komsebenzi
Imithetjhwana yemiSebenzi yomPhakathi ka-1999 yafaka ukulinganiswa kwemisebenzi njengendlela yokuqinisekisa bona umsebenzi olinganako urholelwa ngokulingana. Ngokusebenzisa umleyo obekwe enarheni yoke, iimphathimandla ezenza lokhu zingalinganisa namkha zilinga kabutjha umsebenzi omunye nomunye eenhlanganweni zazo. Ngokuya kweenJamiso zoke iinhkundla ezisemazingeni 9 ukuya phezulu kufanele zilinganiswe ngaphambi kokuzaliswa.
Lokhu kuzaliselelwe siqunto sakaNgqongqotjhe wemiSebenzi yomPhakathi nezokuPhatha bonyana yoke imisebenzi ye-SMS kufanele ilinganiswe ngaphambi kwaka-31 Disemba 2002. Ithebula elandelako (iThebula 3.1) irhunyeza isibalo semisebenzi eyalinganiswa ngonyala oqaliweko. Ithebula godu inikela ngeembalobalo ngembalo yeenkhundla ezenziwa ngcono namkha ezehliswako.





UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

Thebula 3.1 ? Ukulinganiswa Kwemisebenzi, 1 Apreli 2002 Ukuya Ku-31 Matjhi 2003

Ibhendi Yomrholo
Isibalo Seenkhundla
Isibalo Seenkhundla Ezilinganisiweko
Amaphesenti Weenkhundla Ezilinganisiweko Ngokuya Kwamabhendi Wemirholo
Isibalo Seenkhundla Ezenziwe Ngcono
Iinkhundla Ezehlisiweko




Isibalo
Amaphesenti weenkhundla Ezilinganisiweko
Isibalo
Amaphesenti Weenkhundla Ezilinganisiweko
Bamakghono Aphasi (Amazinga 1-2)

68
1
1.47
1
100
0
0
Abanamakghono
(Amazinga 3-5)
73
9
12.33
3
33.33
0
0

Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu
(Amazinga 6-8)
2 15
20
20
18
90
0
0
UKongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)
111
15
13.51
4
26.6
0
0
IBhendi YemiSebenzi YobuPhathi ObuPhezulu A
18
4
22.2
1
25
0
0
IBhendi yemiSebenzi yobuPhathi obuPhezulu B
7
1
14.29
0
0
0
0
IBhendi yemiSebenzi yobuPhathi obuPhezulu C
1
3
300
0
0
0
0
IBhendi yemiSebenzi yobuPhathi obuPhezulu D
1
1
100
0
0
0
0
Inani










Ithebula elandelako inikela ngesirhunyezo sembalo
yabasebenzi ubujamo bemirholo yabo eyakhutjhulwako ngesibanga sokwenziwa ngcono kweenkhundla zabo.
Isibalo sabasebenzi singahluka esibalweni seenkhundla ezenziwe ngcono ngombana akusi boke abasebenzi
abafakwa eenkhundleni ezitjha begodu ezinye iinkhundla ezenziwa ngcono ezenziwa kungase kwenze bona azikazaliswa.
96









UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

IThebula 3.2 ? Isitjengiso sabasebenzi imirholo yabo eyenziwa ngcono ngesibanga sokwenziwa ngcono kweenkhundla zabo, 1 Apreli 2002 ukuya ku-31 Matjhi 2003

Abazuzi
AbaNzima
AmaNdiya
AmaKhaladi
AmaKhuwa
Inani
Abomma
8
1
0
6
15
Abobaba
8
0
1
3
12
lnani
16
1
1
9
27
Abasebenzi Abarholopheleko



0


Ithebula elandelako irhunyeza isibalo sezehlakalo lapho amazinga wemirholo bekadlula igreyidi ebekwe ngokulinganiswa kwemisebenzi. Amabanga wokwehluka anikelwa kenye nenye indima.

IThebula 3.3 ? Abasebenzi amazinga wemirholo yabo edlula igreyidi ebekwe ngokulinganiswa kwemisebenzi, 1 Apreli 2002 ukuya ku-31 Matjhi 2003 (ngokuya kwe-PSR 1.V.C.3)

Umsebenzi
Imbalo Yabasebenzi
Izinga Lokulinganiswa Komsebenzi
Izinga Lokurholelwa
Ibanga Lokwehluka
Akukho


Inani loke labasebenzi imirholo yabo edlula izinga elibekwe kulinganiswa komsebenzi ngo-2002/03

Amaphesenti wokuqatjhwa sele kuphelele




UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

IThebula 3.4 irhunyeza abazuzi bokungehla ngokuya komhlobo, ubulili nokurholophala.

IThebula 3.4 ? Isitjengiso sabasebenzi amazinga wemirholo yabo adlula igreyidi ebekwe ngokulinganiswa kwemisebenzi, 1 Apreli 2002 ukuya ku-31 Matjhi 2003 (ngokuya kwe-PSR 1.V.C.3)

Isibalo sabasebenzi imirholo yabo edlula amagreyidi abekwe ngokulinganiswa Ayikho
kwemisebenzi ngo-2002/ 03

4.4 Amatjhuguluko Wabasebenzi
Isahlukwesi sinikela ngelwazi lamatjhuguluko ekuqatjheni esikhathini sonyaka weemali. Amazinga wokungena nokulisa emsebenzini kwabasebenzi anikela ngesitjengiso semikghwa esitjengisweni sokuqatjha komnyango. Amathebula alandelako anikela ngesirhunyezo samazinga wokungena nokuphuma kwabasebenzi ngokuya kwebhendi yemirholo (Thebula 4.1) kanye nemisebenzi engeqakatheke khulu (Thebula 4.2). (?Lemisebenzi eqakatheke khulu? kufanele ifane naleyo erhemiswe eThebuleni 2.3).

Table 4.1 ? Amazinga wokungena nokuphuma kwabasebenzi ngokuya kwebhendi yemirholo esikhathini esathoma ngomhlaka 1 Oktoba 2002 ukuya ku-31 Matjhi 2003

Ibhendi Yemirholo
Isibalo Sabasebenzi Ngokuya Kwebhendi Ngayinye Ngomhlaka 1 Oktoba 2002
Ukukhonjwa Nokudluliselwa Kwabasebenzi Emnyangweni
Ukupheliswa Komsebenzi Nokudluliselwa Ngaphandle Komnyango
Izinga Lokungena Nokulisa Umsebenzi
Abanamakghono Aphasi (Amazinga 1-2)
33
0
5
15.15
Abanamakghono (Amazinga 3-5)
54
7
6
11.11
Ukukhiqiza Ngekghono Elikhulu (Amazinga 6-8)
159
6
7
4.4
Ukongamela Ngekghono Elikhulu (Amazinga 9-12)
90
4
3
3.33
Ibhendi Yobuphathi Obuphezulu A
10

0
0
0
Ibhendi Yobuphathi Obuphezulu B
5

0
0
0
Ibhendi Yobuphathi Obuphezulu C
1

0
0
0
Ibhendi Yobuphathi Obuphezulu D
1

0
0
0
Inani
353
7
21
5.95


Table 4.2 ? Amazinga wokulisa nokungena emsebenzini oqakatheke khulu ngonyaka esikhathini esisukela ku-1 Apreli 2002 ukuya ngomhlaka 31 Matjhi 2003

Umsebenzi
Isibalo Sabasebenzi Ngokuya Kwebhendi Ukusukela Ngomhlaka 1 Oktoba 2002
Ukukhomba Nokudluliselwa Emnyangweni
Ukupheliswa Komsebenzi Nokudluliselwa Ngaphandle Komnyango
Izinga Lokungena Nokulisa
Awukho

Inani






UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

IThebula 4.3 ifanisa amabanga amakhulu wokobana kungani abasebenzi batjhiya umnyango.

IThebula 4.3 ? Amabanga wokobana Kungani abasebenzi batjhiya umnyango

Umhlobo Wokuphelisa
Isibalo
Amaphesenti wenani
Ukufa
1
4.76
Ukulisa
8
38.1
Ukuphela kwekontraga
9
42.86
Ukuqothwa ? ngesibanga semiraro yokusebenza
0
0
Ukuqothwa ? ngesibanga sokungaziphathi kuhle
1
4.76
Ukuqothwa ? ngesibanga sokungasakghoni ukusebenza kuhle
0
0
Ukulisiswa ngesibanga sokungaphili kuhle
0
0
Umhlalaphasi
2
9.52
Ukudluliselwa kweminye iminyango yombuso
0
0
Okhunye
0
0
Inani
21
100
Inani lesibalo sabasebenzi abatjhiye umnayngo njengephesenti lesibalo soke sokuqatjhwa

5.95




UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

Ithebula 4.4 ? Ukuphuhliswa Ngomsebenzi Oqakatheke Khulu

Umsebenzi
Abasebenzi
Ngo-Oktoba 1 2002
Ukukhutjhulelwa Kelinye Izinga Lomrholo
Ukukhutjhulwa Kwebhendi Yemirholo Njengephesenti Labasebenzi Ngezinga Lomrholo
Iragelo Phambili Ukuya Kwenye Inotjhi Ngaphakathi Kwezinga Lomrholo
Iragelo Phambili Lamanotjhi Njengephesenti Labasebenzi Ngokuya Kwebhendi Yemrholo
Awukho

Inani



















UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

IThebula 4.5 ? Ukuphuhliswa Ngebhendi Yomrholo

Ibhendi Yomrholo
Abasebenzi
Ngo-Oktoba 1 2002
Ukukhutjhulelwa Kwelinye Izinga Lomrholo
Ukuphuhliswa Kwamabhendi Wemirholo Njengephesenti Labasebenzi Ezingeni Lomrholo
Iragelo Phambili Eliya Kwenye Inotjhi Ezingeni Lomrholo
Iragelo Phambili Lenothji Njengephesenti Labasebenzi Ngebhendi Yomrholo
Abanamakghono aphasi (Amazinga 1-2)
33
0
0
2
6.06
Abanamakghono (Amazinga 3-5)
54
0
0
2
3.7
Ukukhiqiza Ngezinga Eliphezulu (Amazinga 6-8)
159
12
7.55
4
2.52
Ukongamela Kwekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)
90
10
11.11
3
3.33
Ubuphathi Obuphezulu (Amazinga 13-16)
17
1
5.9
0
0
Inani
353
23
6.52
11
3.12


UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

98
4.5 Ukulinga Kwezokuqatjha
Amathebula kilesisahluko asekelwe eendleni ezibekwe mThetho wokuLingana kezokuQatjha by the Employment, umthetho wenomboro 55 ka-1998.

IThebula 5.1 Imbalo yabasebenzi (kufaka hlangana abantu abarholopheleko) kelinye nelinye ihlangothi lemisebenzi elandelako njengangomhlaka 31 Matjhi 2003

Amahlangothi Wemisebenzi (SASCO)
Abobaba Abomma Inani

AbaNZima AmaKhaladi AmaNdiya AbamHlophe AbaNZima AmaKhaladi
AmaNdiya AbamHlophe

Abasebenza Ngomthetho, Iinkhulu Eziphezulu Nabaphathi
4
0
0
3
2
0
0
0
9
Abafundele Imisebenzi
65
6
2
24
54
5
3
50
209
Abosothekniki Nabakhambisani Abafundele Imisebenzi
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Abomabhalana
18
3
2
2
22
6
2
7
82
Abasebenzi Bezemisebenzi Nokuthengisa
4
3
0
7
1
1
0
1
17
Abasebenzi Bezelimo Nokuthiya
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Abasebenzi Bezobuciko Nemisebenzi Ekhambelanako
0
1
0
0
0
0
0
0
1
Abahleli Bamalunga Nabasebenzisi Belitjhini Nemafemini
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Imisebenzi Elula
15
4
1
1
17
1
0
0
39
Inani
106
70
5
37
96
13
5
78
357
Abasebenzi abarholopheleko
2
0
0
1
1
0
0
1
5
















UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

Ukuqatjha Ngokulingna

AbaNzima Abobaba 27%
AmaKhaladi Abobaba 17%
AmaNdiya Abobaba 1%
AbamHlophe Abobaba 9%
AbaNzima Abomma23%
AmaKhaladi Abomma 3%
AmaNdiya Abomma 1%
AbamHophe Abomma 19%



IThebula 5.2 Inani loke labasebenzi (kufaka hlangana abasebenzi abarholopheleko) kenye nenye ibehndi yomsebenzi elandelako ukusukela mhlana amalanga ama-31 Matjhi 2003
Ibhendi Yemisebenzi
Abobaba Abomma Inani

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe
AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe

Ubuphathi Obuphezulu
1
0
0
0
0
0
0
0 1
Ubuphathi Obuphezulu
7
1
0
5
3
0
0
0 16
Izazi Ezibandulweko Nezinelemuko Kanye
Nobuphathi Obuphakathi
23
2
1
12
23
3
2
23 89
Abasebenzi Abanamakghono Wobuthekniki Nababandulweko, Ubuphathi Obuncani, Abongameleko, Iimforomani Nabosupharintende
44
4
1
18
37
4
2
50 160
Abanamkghono Alingeneko Kanye Nkwenza Iinqunto Ngokuzithathela
17
7
2
2
16
3
1
5 53
Abanganamakghono Nokuthatha IInqunto Ngokuhlathululiweko
14
3
1
0
17
3
0
0 38
Inani
106
17
5
37
96
13
5
78 358



UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

IThebula 5.3 Ukufunwa Kwabasebenzi Esikhathini Sango-1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Ibhendi
Yemisebenzi
Abobaba Abomma Inani

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe
AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe


Ubuphathi Obuphezulu
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Ubuphathi Obuphezulu
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Izazi Ezibandlulweko Nezinelemuko Kanye
Nobuphathi Obuphakathi
1
0
1
0
2
0
0
0
4
Abasebenzi Abanamakghono Wobuthekniki Nababandulweko, Ubuphathi Obuncani, Abongameleko, Iimforomani Nabosupharintende
3
0
0
0
2
0
1
0
6
Abanamkghono Alingeneko Kanye Nabenza Iinqunto Ngokuzithathela
2
0
0
0
5
0
0
0
7
Abanganamakghono Nokuthatha Iinqunto Ngokuhlathululiweko
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Inani
6
0
1
0
9
0
1
0
17
Abasebenzi Abarholopheleko
0
0
0
0
0
0
0
0
0


100
IThebula 5.4 Ukukhutjhulelwa Eenkhundleni Eziphezulu Esikhathi Esathoma Ngomhlaka 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Ibhendi
Yemisebenzi
Abobaba Abomma Inani

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe
AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe


Ubuphathi Obuphezulu
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Ubuphathi Obuphezulu
0
1
0
0
0
0
0
0
1
Izazi Ezibandlulweko Nezinelemuko Kanye
Nobuphathi Obuphakathi
3
1
0
3
0
0
1
5
13
Abasebenzi Abanamakghono Wobuthekniki Nababandulweko, Ubuphathi Obuncani, Abongameleko, Iimforomani Nabosupharintende
7
0
0
1
6
0
0
2
16
Abanamkghono Alingeneko Kanye Nabenza Iinqunto Ngokuzithathela
1
1
0
0
0
0
0
0
2
Abanganamakghono Nokuthatha Iinqunto Ngokuhlathululiweko
2
0
0
0
0
0
0
0
2
Inani
13
3
0
4
6
0
1
7
34
Abasebenzi Abarholpheleko
0
0
0
0
0
0
0
0
0

Table 5.5 UKulisiswa EmsebenziniEsikhathini Esathoma Ngomhlaka-1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Ibhendi
Yemisebenzi
Abobaba Abomma Inani

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe
AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe


Ubuphathi Obuphezulu
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Ubuphathi Obuphezulu
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Izazi Ezibandlulweko Nezinelemuko Kanye
Nobuphathi Obuphakathi
0
0
1
0
1
1
0
2
6
Abasebenzi Abanamakghono Wobuthekniki Nababandulweko, Ubuphathi Obuncani, Abongameleko, Iimforomani Nabosupharintende
3
0
0
1
5
0
0
2
11
Abanamkghono Alingeneko Kanye Nkwenza Iinqunto Ngokuzithathela
1
0
0
0
2
0
0
0
3
Abanganamakghono Nokuthatha Iinqunto Ngokuhlathululiweko
0
1
0
0
0
0
0
0
1
Inani
5
1
1
1
8
1
0
4
21
Abasebenzi Abarholpheleko
0
0
0
0
0
0
0
0
0








UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

IThebula 5.6 Amagadango Wokukhalima Esikhathini Esathoma Ngomhlaka 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Ibhendi Yemisebenzi
Abobaba Abomma Inani

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe
AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe

Igadango Lokukhalima
0
0
0
0
0
0
0
0
0

IThebula 5.7 Ukuthuthukiswa Kwamakghono ESikhathini Esathoma Ngomhlaka 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Amahlangothi wemisebenzi
Abobaba Abomma Inani

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe
AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AbamHlophe

Abenzi Bomthetho, IInkhulu Eziphezulu Nabaphathi
4
0
0
3
2
0
0
0
9
Abafundele Imisebenzi
65
6
2
24
54
5
3
50
209
AboTheknitjhiyeni Nabakhambisani Abafundele Lomsebenzi
18
3
2
2
22
6
2
27
82
Abomabhalana
4
3
0
7
1
1
0
0
17
Abasebenzi Bezemisebenzi Nokuthengisa
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Abasebenzi Abanekghono Bezelimo Nebezokuthiya
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Abasebenzi Banakghono Wezandla Nemisebenzi Ekhambelanako
0
1
0
0
0
0
0
0
1
Abesebenzisi Bamafemu Nebemitjhini Kanye Nabahleli Malunga
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Imisebenzi Elula
15
4
1
1
17
1
0
0
39
Inani
106
17
5
37
96
13
5
78
357
Abasebenzi Abarholopheleko
2
0
0
1
1
0
0
1
5














UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

4.6 Imivuzo Yokusebenza
Ukukhuthaza ukusebenza kuhle, umnyango wanikela ngemivuzo elandelako yokusebenza kuhle ngesikhathi sonyaka oqaliweko. Ilwazi linikelwa ngokuya komhlobo, ubulili noburhole (kuThebula 6.1), amabhendi wemirholo (kuThebula 6.2) nemisebenzini eqakatheke khulu (kuThebula 6.3).

IThebula Yokuzuza
Iindleko

Isibalo Sabazuzi
Inani Loke Labasebenzi Esiqhemeni
Amaphesente Wenani Loke Esiqhemeni
Iindleko
(R?000)
Iindleko Ezilingeneko Ngokuya Komsebenzi Ngamunye (R?000)
AbaNZima





Abobaba
21
98
21.43
213
10
Abomma
18
93
19.35
186
10
AmaNdiya





Abobaba
0
5
0
0
0
Abomma
0
5
0
0
0
AmaKhaladi





Abobaba
0
16
0
0
0
Abomma
1
13
7.69
14
14
AbamHlophe





Abobaba
9
32
28.12
148
16
Abomma
17
78
21.79
186
11
Inani
66
340
19.41
747
11




UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

IThebula 6.2 ? Imivuzo Yokusebenza Ngokuya Kwebhendi yemirholo Engapahsi KwemiSebenzi Yobuphathi Obuphezulu
Ukuthoma ngomhlaka 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Amabhendi Wemirholo
Isithombe Sabazuzi
Iindleko

Isibalo Sabazuzi
Imbalo Yabasebenzi
Inani Lamaphesente Ngapahakthi Kwebehndi Yemirholo
Inani Leendleko
(R?000)
Iindleko Ezilingeneko ngokuya Komsebenzi Ngamunye
(R?000)
Inani Leendleko Njengephesente Lemali Esetjenziswe Ebasebenzini
Abanamakghono Aphasi
(Amazinga 1-2)
8
50
16
45
6
3.7
Abanamakghono
(Amazinga 3-5))
7
54
13
47
7
2.1
Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 6-8)
36
154
32.4
379
11
2.2
Ukongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)
15
82
18.3
276
18
2.4
Inani
66
340
19.4
747
11
2.3



UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela


IThebula 6.3 ? Imizvuzo Yokusebenza Emisebenzini Eqakatheke Khulu, 1 Apreli 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Imisebenzi Eqakatheke Khulu
Isithombe Somzuzi
Iindleko
Ayikho













Inani








IThebula 6.4 ? Imivuzo Ekhambelanako (ibhonasi yemali), ibhendi yomrholo, yemiSebenzi Yobuphathi Obuphezulu

Amabhendi Wemirholo
Isithombe Somzuzi
Iindleko

Isibalo Sabazuzi
Imbalo Yabasebenzi
Inani Lamaphesente Ebhendini Yemirholo
Inani Leendleko
(R?000)
Ubuncani Beendleko Emsebenzini Ngamunye
(R?000)
Inani Leendleko Njengephesente Lemai Esetjenziswe Ebasebenzini
Ibhendi A
0
0
0
0
0
0
Ibhendi B
0
0
0
0
0
0
Ibhendi C
0
0
0
0
0
0
Ibhnedi D
0
0
0
0
0
0
Inani
0
0
0
0
0
0



UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

4.7 Abasebenzi Bangaphandle
Amathebula angenzasi arhunyeza ukuqatjhwa kwamaphandle emnyangweni ngokuya kwamabhendi wemirholo kanye nangomsebenzi omkhulu. Amathebula godu arhunyeza amatjhuguluko enanini loke labasebnenzi bamaphandle kenye nenye ibhendi yemirholo kanye nakomunye nomunye umsebenzi.


IThebula 7.1 ? Abasebenzi Bangaphandle, Ukusukela Ngomhlaka 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003, Ngebhendi Yemirholo

Ibhendi Yomrholo
1 Oktoba 2002 31 Matjhi 3003 Itjhuguluko

Isibalo Iphesente Isibalo Iphesente Isibalo Iphesente
Lenani Lenani Letjhuguluko


Abanamakghono Aphasi (Amazinga 1-2)
0
0
0
0
0
0
Abanamakghono
(Amazinga 3-5))
0
0
0
0
0
0
Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 6-8)
0
0
0
0
0
0
Ukongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)
0
0
0
0
0
0
Ubuphathi Obuphezulu (13-16)
0
0
0
0
0
0
Inani
0
0
0
0
0
0


IThebula 7.2 ? Abasebenzi Bangaphandle Ukusukela Ngomhlaka 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003, Ngokuya Komsebenzi Omkhulu

Umsebenzi Omkhulu
1 Oktoba 2002 31 Matjhi 2003
Itjhuguluko

Isibalo
IPhesente Lenani
Isibalo
Iphesenti Lenani
Isibalo
Itjhuguluko














Awukho






Inani
0
0
0
0
0
0













UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

4.8 UKusetjenziswa Kwelifi Esikhathini Esathoma Ngomhlaka 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003
IKomitjhini yabaSebenzi bomBuso yaveza isidingo sokweluswa ngokutlhogomela kwelifi yokugula ebasebenzini bombuso. Amathebula alandelako

IThebula 8.1 ? Ilifi Yokugula, 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2002

Ibhendi Yomrholo
Inani Lamalanga Athathiweko
Amaphesente Wamalanga Anesiqiniseko Sokwelatjhwa
Isibalo Sabasebenzi Abathathe Ilifi Yokugula
Amaphesente Wembalo Yabasebenzi Abasebenzisa Ilifi Yokugula
Ubuncani Bamalanga Umsebenzi Ngamunye
Isilinganiso Seendleko
(R?000)
Abanamakghono Aphasi (Amazinga 1-2)
82
29.3
19
12.8
4
10
Abanamakghono
(Amazinga 3-5))
70
30
24
16.2
3
13
Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 6-8)
277
24.2
69
46.6
4
86
Ukongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)
139
25.2
34
23
4
80
Ubuphathi Obuphezulu (13-16)
3
0
2
1.4
2
4
Inani
571
25.7
148
100
4
193
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

IThebula 8.2 ? Ilifi Yokurholophala (Kwesikhatjhana Kanye nokonomphela), 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 December 2002

Ibhendi Yomrholo
Inani Lamalanga Athathiweko
Amaphesente Wamalanga Anesiqiniseko Sokwelatjhwa
Isibalo Sabasebenzi Abathathe Ilifi Yokugula
Amaphesente Wembalo Yabasebenzi Abasebenzisa Ilifi Yokugula
Ubuncani Bamalanga Umsebenzi Ngamunye
Isilinganiso Seendleko
(R?000)
Abanamakghono Aphasi (Amazinga 1-2)
11
27.3
3
50
4
1
Abanamakghono
(Amazinga 3-5))
30
3.3
1
16.7
30
6
Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 6-8)
25
20
2
33.3
13
7
Ukongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)
0
0
0
0
0
0
Ubuphathi Obuphezulu (13-16)
0
0
0
0
0
0
Inani
66
13.8
6
100
11
14




UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

IThebula 8.3 irhunyeza ukusetjenziswa kwelifi yonyaka. Isivumelwano semirholo esenziwa namayuniyoni e-PSBC ngo-2000, sifuna ukuphathwa kwelifi yonyaka ukukhandela amazinga aphezulu wokubhadelwa kwamalanga welifi angasetjenziswa ngesikhathi sokupheliswa kwesikhathi sokusebenza.

IThebula 8.3 ? Ilifi Yonyaka, 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Disemba 2002

Ibhendi Yemirholo
Inani Loke Lamalanga Athathiweko
Ubuncani Bawo Emsebenzini Ngamunye
Abanamakghono Aphasi (Amazinga 1-2)
454
13
Abanamakghono
(Amazinga 3-5))
500
11
Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 6-8)
782
12
Ukongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)
1080
12
Ubuphathi Obuphezulu (13-16)
201
13
Inani
4017
12


ILifi Yonyaka Ngokuya Kwebhendi Yomrholo
Izinga 13-16
7%
Izinga 1-2
15%
Izinga 3-5
17%
Izinga 6-8
26%
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

Izinga 9-12
35%

Thebula 8.4 ? Ilifi Elethwe Phambili, 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Disemba 2002

Ibhendi Yemirholo
Inani Loke Lamalanga Alethwe Phambili Athathiweko
Ubuncani Benani Lamalanga Athathwe Msebenzi Ngamunye
Ubuncani Balanga Welifi Alethwe Phambili Ngokuya Komsebenzi Ngomhlaka 31 Disemba 2002



Abanamakghono Aphasi (Amazinga 1-2)
38
1
51



Abanamakghono
(Amazinga 3-5))
19
0
29



Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 6-8)
81
2
31



Ukongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)
78
2
41



Ubuphathi Obuphezulu (13-16)
7
0
51



Inani
223
4
37












UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

Ithebula elandelako irhunyeza ukubhadela okwenziwa kibo boke abasebenzi ngesibanga selifi engakhenge ithathwe.

IThebula 8.5 ? Ukubhadelwa Kwelifi Esikhathini Sango-1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

IBANGA
Inani Loke
(R?000)
Isibalo Sabasebenzi
Ubuncani Bokubhadelwa Umsebenzi Ngamunye
Ukubhadelwa kwelifi ngo-2002/3 ngesibanga sokungasetjenziswa kwelifi esikhathi somzombe odlulileko
0
0
0
Ukubhadelwa kwelifi elethwe phambili ngokupheliswa komsebenzi ngo-2002/3
0
0
0
Ukubhadelwa kwelifi kwanjesi ngokuqedwa kwemisebenzi ngo-2002/3
0
0
0
Inani
0
0
0











UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

4.9 AMAHLELO WE-HIV NENTUMBANTONGA Kanye Nokuthuthukiswa KwezePilo

IThebula 9.1 ? Amagadango athwatha ukwehlisa ingozi yokungenwa malwelwe emsebenzini

Amayunithi/amahlangothi wabasebenzi afaniswe ukobana asengozini ekulu yokungenwa yi-HIV namalwelwe akhambelanako
Amagadango amakhulu athethweko ukwehlisa ingozi
Awakho
Ibandulo Eliphezulu Lerhelebho Lokuthoma

Ukwelatjhwa Kwamanceba

Ukwembathwa kwamaglavu

Ukusetenziswa kuhle kwamasirinji nesivuseleli kuphefumula kanye nevelfu yokufutha isifuba nenaliti
















UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

IThebula 9.2 ? Imininingwana Yokuthuthukiswa Kwezamaphilo Kanye Namahlelo Wentumbantonga ne-HIV (tshwaya ibhokisi elifaneleko begodu unikele ngelwazi elifunekako)

Umbuzo
Iye
Awa
Imininingwana, nayikuthi uthe iye
1. Ingabe umnyango uthumele isikhulu se-SMS ukufezakalisa iinjamiso ezitholakala eHlangothini VI leSahluko 1 semiThetjhwana yemiSebenzi yomPhakathi, 2001? Nakunjalo, nikela ngegama laso nesikhundla.
x

Nomzana K.J. Oagile
Mnqo/Ukuphathwa Kwabasebenzi
2. Ingabe umnyango uneyunithi eqalene namalunga athileko wabasebenzi ukuphuhlisa ipilo nepilo ehle yabasebenzi? Natikuthi kunjalo, tjengisa imbalo ababandakanyeka kilomsebenzi kanye nebhajethi yonyaka etholakalako khona kuzakufezwa lomnqopho.

x
HIV/AIDS
IYUtnithi yamaHlelo Akhethekileko
1 x DD
3. Ingabe umnyango ufake iHlelo lokuRhelejwa kwabaSebenzi namkha lokuThuthukiswa kwamaPhilo ebasebenzini bawo? Nayikuthi kunjalo, tjengisa amaphuzu aqakathekileko/imisebenzi yehlelo.
x

Ibandulo nokwazisa. Umsebenzi we-VTC kanye newerhelebho lezengqondo. Ibandulo lamakghono wokuphila.
4. Ingabe umnyango uhlome (a) ikomiti/amakomiti atjhiwo eHlangothini VI leSahluko 1 semiThetjhwana yemiSebenzi yomPhakathi, 2001? Nayikuthi kunjalo nikela ngamagama wamalunga wekomiti kanye nabadlalindima ababajameleko.
x

Mma F Greyling ? ImiSebenzi yeHlangano
Nom Fsesedinyane ? NEHAWU
Mma L Hadebe ? UbuKghwari namaSiko
Mma M Gilder ? amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba
Mma B Makhaya ? PSA
Mma N Msindo ? ImiSebenzi YesiTjhaba YamaLimi
5. Ingabe umnyango uyibuyekezile imithethomgomo yezokuqatjha nemikghwa ukuqinisekisa iindlela zokobana lokhu akubandlululi ngokungemthetho abasebenzi ngokuya kobujamo babo be-HIV? Nayikuthi kunjalo, yenza imithethomgmo yezokuqatjha/ imikghwa ebuyekeziweko.

X

6. Ingabe umnyango ufake amagadango wokuvikela abasebenzi abaomulwana we-HIV namkha labo okuthathwa bonyana banawo ekubandlululweni? Nayikuthi kunjalo yenza irhelo lamagadango aqakathekileko.

x
Umthethomgomo okhona kufanele kukhulunyiswane ngawo butjha ngesibanga sokuhlukana komnyango.
7. Ingabe umnyango ukhuthaza abasebenzi bawo bona bangenele ukuthola iRhelebho lezeNgqondo ngokuzithandela kanye nokuHlolwa iinganzi? Nayikuthi kunjalo yenza irhelo lemiphumela oyifikelelko.
x

Abantu abanengi abathatha irhelebho lezengqondo abayi khonokho ekuhlolweni iingazi. Abatahthu asele bayokuhlolwa akhenge baseza ukuzokuthatha imiphumela yabo.
8. Ingabe umnyango wenze amagadango/ iintjengisi zokwelusa nokulinganisa umphumela wehlelo lawo lokuthuthukiswa kwezepilo? Nayikuthi kunjalo yenza irhelo lamagadango lawo/iintjengisi.

x















UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

4.10 Itjhebiswano Lezabasebenzi
Iimvumelwano zokusebenzisana ezilandelako zenziwa hlangana kwamayuniyoni nomyango.

Ithebula 10.1 ? Iimvumelwano zokusebenzisana, 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003
Inani loke leemvumelwano zokusebenzisana Azikho

Ithebula elandelako irhunyeza umphumela wokulalelwa kokukhalima okwenziwa ngaphakathi komnyango ngonyaka oqaliweko.

Ithebula 10.2 ? Ukungaziphathi kuhle nokuqedwa kokulalelwa kokukhalinywa, 1 Apreli 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Ukulalelwa kokukhalima - 2002/ 03 Akukho

Ithebula 10.3 ? Imihlobo Yokungaziphathi Kuhle Okwalungiswa Ekulalelweni Kokukhalima

Umhlobo wokungaziphathi kuhle
Isibalo
Amaphesente wenani
Akukho


Inani
0
0











UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

Ithebula 10.4 ? Iinghonghoyilo Ezenziwa Esikhathini Sango-1 Apreli 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003


Isibalo
Amaphesente Wenani
Imbalo yeenghonghoyilo ezirarululiweko


Imbalo yeenghognhoyilo ezingakararululwa


Inani loke leenghonghoyilo ezenziwako
0
0

Ithebula 10.5 ? Imibango Eyenziwa Ngemikhandlu Esikhathini Sango-1 Apreli 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Isibalo
Amaphesente Wenani
Isibalo semibango esamukelwako


Isibalo semibango esararhelwa ngeqadi


Inani loke lemibango eyenziwako
0
0

Ithebula 10.6 ? Izenzo Zokungalwa Komsebenzi Esikhathi Sango-1 Apreli 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003
Inani lamalanga wokusebenza alahlekako


Inani leendleko (R?000) zamalanga wokusebenza alahlekako


Iindleko (R?000) ezabuyiswa ngesibanga sokuthi nawungasebenziko awubhadelwa
0


Ithebula 10.7 ? Ukujanyiswa Kokuyelela Esikhathini Sango-1 Apreli 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003
Isibalo sabantu abajanyisiweko
0
Isibalo sabantu ukujanyiswa kwabo okudlula amalanga ama-30
0
Ubuncani bamalanga ajanyisiweko
0
Iindleko zokujanyiswa (R?000)
0



UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

4.11 Ukuthuthukiswa Kwamakghono
Lesi sahluko siveza imizamo yomnyango mayelana nokuthuthukiswa kwamakghono.

Ithebula 11.1 Iindingo Zokubandulwa Ezifaniswe Esikhathi Sango- 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Amahlangothi Wemisebenzi
Ubulili
Imbalo Yabasebenzi Ngomhlakala 1 Oktoba 2002
Iindingo Zobandlwa Ezifaniswe Ekuthomeni Kwesikhathi Sokubika



Amahlelo wokufunda usebenza
Amahlelo wamakghono kanye nezinye iimfundo ezifitjhani
Eminye imihlobo yokubandula
Inani
Abenzi Bomthetho, IInkhulu Eziphezulu Nabaphathi
Bengubo
3

3

3

Abobaba
14

4

4
Abafundele Imisebenzi
Bengubo
50

67

67

Abobaba
38

47

47
AboTheknitjhiyeni Nabakhambisani Abafundele Lomsebenzi
Bengubo
91

58

58

Abobaba
66

40

40
Abomabhalana
Bengubo
25

1

1

Abobaba
28

4

4
Abasebenzi Bezemisebenzi Nokuthengisa
Bengubo
0

0

0

Abobaba
0

0

0
Abasebenzi Abanekghono Bezelimo Nebezokuthiya
Bengubo
0

0

0

Abobaba
0

0

0
Abasebenzi Bezobuciko Nemisebenzi Ekhambelanako
Bengubo
0

0

0

Abobaba
0

0

0
Abesebenzisi Bamafemu Nebemitjhini Kanye Abahleli Malunga
Bengubo
0

0

0

Abobaba
0

0

0
Imisebenzi Elula
Bengubo
20

0

0

Abobaba
18

0

0
Inani Loke
Bengubo
189

129

129

Abobaba
164

95

95
Inani

353

224

224


UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

Ithebula 11.2 Ibandulo Elanikelwa Ngo-1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Amahlangothi Wemisebenzi
Ubulili
Isibalo Sabasebenzi Ngomhlakala 1 Apreli 2002
Iindingo Zobandlwa Ezifaniswe Ekuthomeni Kwesikhathi Sokubika



Amahlelo wokufunda usebenza
Amahlelo wamakghono kanye nezinye iimfundo ezifitjhani
Eminye imihlobo yokubandula
Inani
Abenzi Bomthetho, IInkhulu Eziphezulu Nabaphathi
Bengubo
3

2

2

Abobaba
14

6

6
Abafundele Imisebenzi
Bengubo
50

43

43

Abobaba
38

69

69
AboTheknitjhiyeni Nabakhambisani Abafundele Lomsebenzi
Bengubo
91

47

47

Abobaba
66

39

39
Abomabhalana
Bengubo
25

11

11

Abobaba
28

13

13
Abasebenzi Bezemisebenzi Nokuthengisa
Bengubo
0

0

0

Abobaba
0

0

0
Abasebenzi Abanekghono Bezelimo Nebezokuthiya
Bengubo
0

0

0

Abobaba
0

0

0
Abasebenzi Bemisebenzi Yezandla Nemisebenzi Ekhambelanako
Bengubo
0

0

0

Abobaba
0

0

0
Abesebenzisi Bamafemu Nebemitjhini Kanye Abahleli Malunga
Bengubo
0

0

0

Abobaba
0

0

0
Imisebenzi Elula
Bengubo
20

0

0

Abobaba
18

0

0
Inani Loke
Bengubo
189

103

103

Abobaba
164

127

127

Inani
353

230

230





UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela

4.12 Ukulimala Emsebenzini
Amathebula alandelako anikela ngelwazi lokulimala emsebezini.

Ithebula 12.1. ? Ukulimala emsebenzini, 1 Apreli 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003

Ihlobo lokulimala emsebenzini
Isibalo
Amaphesente wenani
Okwafuna itjhejo lezokwelatjhwa elisisekelo
1
100
Ukurholophala kwesikhatjhana
0
0
Ukurholophala unomphela
0
0
Okwarholela ekufeni
0
0
Inani
1
100


4.13 Ukusetjenziswa Kwezazi

Ithebula 13.1: Ukucozululwa kokukhonjwa kwezazi ngokusebenzisa imali ebekelwe iminqopho ekhethekileko

Ithayithili yeprojekthi
Inani loke lezazi abasebenze ephrojekthini
Ubude: amalanga wokusebenza
Inani lekontraga ngamaRanda
Ukukhonjwa kwezazi zokuphathwa kwetjhuguluko
1
27
150,000
Ukukhonjwa kwekampani yokwenza ifunisiso leforensikhi eMuziyamu yesiHlengele se-Robben
5
10
50,000
Ukukhonjwa komPhathi weeMali wesikhatjhana eBulungelweni leeNcwadi leSewula Afrika
1
90
130, 000
Ukukhonjwa komPhathi weeMali wesikhatjhana e-National Flagship Institute
1
60
150, 00
Ukukhonjwa kweZazi ukwenza ukutlama, ukubeka kuhle nokusatjalaliswa kombiko wonyaka we-DACST waka-2002
4
13
147, 000
Inani loke lamaphrojekthi
Inani lezazi
Inani lobude loke: Amalanga wokusebenza
Inani lekontraga ngamaRanda
5
12
200
627, 803

AbaNtu Abebadinywe Amathuba Ngaphambilini (HDIs)

Ithebula 13.2: Ukucozululwa kokukhonjwa kwabasebenzeli ngokusebenzisa iimali ezibekelwe iminqopho ekhethekileko, ngokuya kwehlelo lokuBonelelwa Kwabantu Abebadinywe Amathuba Ngaphambilini (ama-HDI)

Ithayithili yephrojekthi
Iphesente lobunikazi ziinqhema ze-HDI
Iphesente lokhuphatha ziinqhema ze-HDI
Imbalo yabasebenzeli ababuya eenqhemeni ze-HDI ezisebenza ngephrojekthi
Ukukhonjwa kwesazi sokuphathwa kwetjhuguluko
100
100
1
Ukukhonjwa kwekampani yokwenza ifunisiso leforensikhi eMuziyamu yesiHlengele se-Robben
20
20
3
Ukukhonjwa komPhathi weeMali wesikhatjhana eBulungelweni leeNcwadi leSewula Afrika
20
29
0
Ukukhonjwa komPhathi weeMali wesikhatjhana e-National Flagship Institute
20
20
1
Ukukhonjwa kweSazi ukwenza ukutlama, ukubeka kuhle nokusatjalaliswa kombiko wonyaka we-DACST waka-2002
50
50
3

Ithebula 13.3: Ukucozululwa kokukhethwa kwezazi ngokusebenzisa iimali zabanikeli

Ithayitheli yephrojekthi
Inani loke lezazi ezisebenze ephrojekthini
Ubude: Amalanga wokusebenza
Inani lokunikela kwabanikeli ngamaRanda
Ayikho



Inani loke lamaphrojekthi
Inani loke lezazi
Inani loke lamalanga wokusebenza
Inani lekontraga ngamaRanda

Ithebula 13.4: Ukucozululwa kwezazi ezikhonjwe ngokusebenzisa iminikelo yabaNikeli, ngokuya kwe-HDI

Ithayitheli yephrojekthi
Amaphesente wobunikazi beenqhema ze-HDI
Amaphesente wokuphatha weenqhema ze-HDI
Isibalo sezazi ze-HDI ezibuya eenqhemeni ezisebenza ngephrojekthi
Azikho









IMINININGWANA YOKUTHINTANA
IHLANGANO I-ADRESI IDOROBHA IKHODI UMTATO IFEKSI
ImiNyango YamaPhrovinsi
Eastern Cape Department
of Sport, Recreation, Arts
and Culture Private Bag X0020 Bisho 5605 (040) 609-5879 (040) 635-0603
Free State Department of
Sport, Culture, Science
and Technology PO Box 264 Bloemfontein 9300 (051) 405-4680 (051) 403-3567
Gauteng Department of
Sports, Recreation, Arts
and Culture Private Bag X33 Johannesburg 2000 (011) 355-2591 (011) 355-2741
KwaZulu-Natal Department
of Education and Culture Private Bag X01 Ulundi 3838 (035) 874-3422 (035) 874-3682
Mpumalanga Department
of Sports, Recreation, Arts
and Culture Private Bag X11316 Nelspruit 1200 (013) 766-5213 (013) 766-5588
North-West Department of
Social Services, Arts,
Culture and Sports Private Bag X6 Mmbatho 2745 (018) 387-4295 (018) 384-5521
Limpopo Department of
Arts, Culture and
Language Services Private Bag X9549 Polokwane 0700 (015) 295-7039 (015) 295-2043
Northern Cape Department
of Sport, Arts and Culture Private Bag X5004 Kimberley 8300 (053) 831-1761 (053) 833-4353
Western Cape Department
of Cultural Affairs, Sport
and Recreation PO Box 16385 Vlaeberg 8018 (021) 483-4350 (021) 483-3885



IinHlangano EziHlonywe Ngokuya KomThetho WePalamende
Business Arts South Africa PO Box 784481 Sandton 2146 (011) 784-9994 (011) 784-9996
National Arts Council PO Box 500 Newtown 2113 (011) 838-1383 (011) 838-6363
National Film and Video
Foundation Private Bag X04 Northlands 2116 (011) 268-2900 (011) 268-2909
Business Arts South Africa PO Box 784481 Sandton 2146 (011) 784-9994 (011) 784-9996
South African Heritage
Resources Agency (SAHRA) PO Box 4637 Cape Town 8000 (021) 462-4502 (021) 462-4509
ImiNiningwana yokuThintana: ImiNyango YamaPhrovinsi neziNye IinHlangano


OUTSIDE BACK COVER










1
UmNyango WezobuKghwari NamaSiko: UmBiko WoNyaka 2002/2003

<fn>DAC-NLS.UmnyangoWezobulungis.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE

UMNYANGO WEZOBULUNGISWA NOKUTHUTHUKISWA KOMTHETHOSISEKELO

IMITHETHOKAMBISO EBUNANE YEBATHO-PELE YOKWETHULWA KWEMISEBENZI

Thina kilomNyango sizinikele ekuphrakthiseni imithethokambiso elandelako ?yeTjhejo laBantu Mantanzi? ngaphandle kokuriyada. Sizokurhabisa ukufezekisa khona sizokufikelela emazingeni amukelekako naphezulu wokunikelwa kwemisebenzi kunye nekhwalithi ngokurhaba okukghonekako.

1. UKUBONISANA
Izakhamizi kufanele kuboniswane nazo ngamazinga nekhwalithi yemisebenzi yomphakathi eziyitholako begodu, nakukghonekako, kufanele zinikelwe ithuba lokukhetha ngemisebenzi enikelwako.

Kufanele uqiniseke bona ukuBonisana kwenziwa ngokujwayelekileko begodu ngerherho, ukukghonakalisa i-ofisi ukukhambisana neendingo zamakhastama.

2. AMAZINGA WOMSEBENZI
Izakhamizi kufanele zitjelwe ngezinga kunye nekhwalithi yemisebenzi yomphakathi ezizayithola khona zizakwazi bona zilindele ini.

Unesibopho nokuziphendulela esibethamthethweni ekufezakaliseni umthethomgomo wombuso, ngakho-ke utlhoga ukuqiniseka bona imisebenzi inikelwa ngezinga elamukelekako kumakhastama.

3. UKUFIKELELEKA
Zoke izakhamizi kufanele zibe nokufikelela okulinganako emisebenzini ezifaneleko.

Kufanele unqophise bewubeke lokho okuhloswe bona kwenziwe khona kuzakungezelela ngokuragela phambili ukufikeleleka kilabo abangakhenge bathole mathuba ngaphambilini, isibonelo, abantu abarholopheleko. Utlhoga ukuqiniseka bona zoke iinliyo ekufikeleleni ziyasuswa.

4. IHLONIPHO
Izakhamizi kufanele ziphathwe ngehlonipho nokucatjangelwa.

Uzakutlhoga ukuqiniseka bona amarhelo wokuziphatha womNyango afaka amazinga weendlela zokuphathwa kwamakhastama.

5. ILWAZI
Izakhamizi kufanele zinikelwe ilwazi elizeleko nelinembileko mayelana nemisebenzi yomphakathi okufanele ziyithole.

Ilwazi kulithulusi elinamandla khulu elitholwa makhastama ekusebenziseni amalungelo wawo ekutholeni imisebenzi emihle. Ama-ofisi kufanele anikele ngelwazi elizeleko, elinembako nelitjha mayelana nemisebenzi ayinikelako.

6. UKUVULEKA KUNYE NOKUNGAFIHLI LITHO
Izakhamizi kufanele zitjelwe ngokuthi ama-ofisi wesiTjhaba nesiFunda akhanjiswa njani, adla malini nokuthi ngubani owaphetheko.

Akusi makhastama wangaphandle kuphela okufanele athole ilwazeli kodwana nabasebenzi bangaphakathi kufanele balithole. Ilawulo kufanele libe njengencwadi evulekileko. Ufanele unikele ilwazi ngokwenza kwakho mayelana namazinga abekiweko wokukhuphula ukulethwa kwemisebenzi ethuthukileko, ukubulungwa kweemali kunye nokungezelelwa kwekghono. Imininingwana yamalunga wabasebenzi neenkhulu eziphezulu kufanele ingabi yifihlo.

7. UKULUNGISWA
Nayikuthi amazinga athenjisiweko wemisebenzi akhange afikelelwe, kufanele kunxanxabezwe ezakhamizini, ihlathululo ezeleko kunye nentatha yamsinya nephumelelisako begodu nakwenziwa iinghonghoyilo, izakhamizi kufanele zithole ipendulo enezwelo nehle.

Ikghoneko kunye nokufuna ukuthatha igadango izinto nazingakhambi kuhle kuyinto eqakathekileko ekambisweni yokubekwa kwamazinga. Uzakutlhoga ukukhuthaza umbiko obuyako e-ofisini lakho.

8. UKUSEBENZISWA KUHLE KWEEMALI
Imisebenzi yomphakathi kufanele inikelwe ngokonga nangekghono khona kuzakunikelwa izakhamizi ukubulungwa okukhulu kweemali.

Uzakubawiwa bona utjho iindawo lapho ukubulunga kufuneka khona begodu nokulethwa kwetuthuko emisebenzini engaba mphumela wokufikelelwa kokubulunga. Imalakho kufanele isetjenziswe ngokuhlakanipha.

Umthethokambiso ohlahlako wemisebenzi yomphakathi kuzakuba ngiloyo wemisebenzi ebantwini

Ukuthuthukisa ukunikelwa kwemisebenzi kuyihloso ekulu yomNyango


i
i Td42Nde02042:Eng-Nde-BathoPele Princi.
??

??

??

??

2


1


<fn>DAC-NLS.UmnyangoWezokuthuthu.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE

IKAMBISO YEENQHEMA ZOKUHLUNGA ABATHOLA IRHELEBHO LABARHOLOPHELEKO KUNYE NELABATLHOGONYELWAKO




I DISEMBA 2001




UMNYANGO WEZOKUTHUTHUKISWA KOMPHAKATHI



UKUPHATHWA KWEENQHEMA ZOKUHLUNGA
1. ISINGENISO
Amatjhuguluko enziwe emThetjhwaneni womThetho wezokuRhelejwa komPhakathi oyinomboro 59 ka 1992, azakuthoma ukusebenza ngezi- 1 Disemba 2001, anikela amajamo wokungahlonywa kweenqhema zokuhlunga, amalunga wazo azakukhethwa nguMnqophisi Mazombe, ukuhlahluba ilwazi kunye nokuhlola uburhole nokutlhoga itlhogomelo ngeminqopho yokuphakamisa ukunikelwa kwezabelo zemali.

2. IMINQOPHO YEENQHEMA
2.1. Ukuqinisekisa bona ukuhlahlubwa kwabarholopheleko kunye nalabo abatlhoga ukutlhogonyelwa kwenziwa ngendlela evulekileko, engasibudisi begodu nengaduriko.
2.2. ukukghonakalisa ukuhlanganiswa kwemisebenzi yomphakathi kunye nokurhelejwa komphakathi ukuqinisekisa bona kuba nehlelo elihlanganisa koke, lemisebenzi eyenzelwa umuntu ngamunye.
2.3. ukuthumela abenza iimbawo eendaweni ezinye lapho bangathola khona irhelebho, nangabe zikhona.
2.4. ukuqinisekisa bona iinhlahlubo ziyaphethwa begodu zithunyelwe e-ofisini efaneleko yokutjhejwa kweembawo esikhathini esibekwe mNyango.
2.5. ukupha umbawi ilwazi elifaneleko lokwenza isibawo sesabelo semali.

3. IBUMBEKO LESIQHEMA SOKUHLUNGA
3.1. Ukwakheka kweenqhema zokuhlunga
Amalunga wesiqhema sokuhlunga azakufanele bona akhambisane neenjamiso zomThetjhwana 2(4) (a) womThetjhwana womThetho wezokuRhelejwa komPhakathi oyinomboro 59 ka 1992, onamatjhuguluko athoma ukusebenza ngezi- 1 Disemba 2001. Abantu abalandelako bangakhethwa esiqhemeni sokuhlunga:
i. Isiphathiswa esikhulu sezokuphepha komphakathi.
ii. Isiberegi sokuphuhlisa amaphilo wabantu (inesi, isiberegi sezehlalakuhle, sezomsebenzi, sezomkhumbulo, sezokuzwa kunye nokubona, njll.)
iii. Umjameli wekoro yabarholopheleko nanyana ilunga lomphakathi elihlonitjhwako elifana nomfundisi, ikosi, umarhastrada, nanyana umuntu owazi lowo mphakathi kunye namajamo wawo.
iv. Amanye amalunga angeziweko, nakutlhogekako, emajameni afaneleko weembawo ezithileko, isibonelo, udorhodera nanyana udorhodera okhethekileko, isazi sezemikhumbulo, umsekeli wezokwelatjhwa, inyanga, njalo njalo.

Urhulumende uzakunikela irhelebho elifaneleko lokusekela ngezokuphatha.

3.2. Umsebenzi wamalunga wesiqhema
i. IsiPhathiswa esiKhulu sezokuPhepha komPhakathi:
Sizakubiza imihlangano.
Sizakuba ngusihlalo wemihlangano.
Sizakupha isiqhema sokuhlunga ngeeyeleliso, amathulusi, imithethomigomo kunye nemithetho elawula iimbawo zezabelo zeemali.
Sizakukghonakalisa ibandulo yamalunga wesiqhema sokuhlunga.
Sizakuqinisekisa ukurekhodwa ngefanelo kweenkambiso zemihlangano yeenqhema zokuhlunga.
Sizakuqinisekisa ukuzaliswa ngesikhathi kweenhlahlubo.
Sizakukghonakalisa ukuhleleka kuhle kwezinto ezifunwa mbawi nakwenzeka bona kutlhogakale elinye ilwazi, ukuphetha ihlolo.
Sizakuqinisekisa ukusetjenzwa ngesikhathi kwesibawo. Isiphathiswesi sifanele bona sithintane nabalingani baso e-ofisini yaso ukuqinisekisa bona iimbawo zomuntu ngamunye esele zihloliweko, ziyalungiswa.
Sizakusebenza njengomthintanisi phakathi kwamalunga wesiqhema sokuhlunga kunye nomNyango.

ii. Isiberegi sokuphuhlisa amaphilo wabantu
Sisazi esiqhemeni sabahloli esizakuhlola ukurholophala nanyana ukuphila ngokutlhogonyelwa. Isazesi sizakutjheja ilwazi bese/ nanyana sihlole umbawi, bese sithatha isiqunto manqophana nokurholophala nanyana ukutlhoga irhelebho kombawi.
Isazesi sifanele siqinisekise bona iforomo liphethwa ngenembo begodu ngesikhathi manqophana nokurholophala nanyana ukutlhoga irhelebho kombawi.

iii. Umjameli wekoro yabarholopheleko nanyana ilunga lomphakathi elazi loyo mphakathi kuhle kunye namajamo wawo ufanele aqinise bona imiraro yombawi inomphumela wokobana atlhoge ukuphila ngokurhelejwa.
Ufanele aqinisekise ukuzaliswa ngesikhathi kweforomo lokuhlahlubwa.
Akghonakalise ukutholakala kwesiqhema sokuhlunga emphakathini ngokuphakela ilwazi lokobana bangatholakala njani abantu, khulu khulu labo abahlahlubeka budisi, abangakghoni ukusuka emakhaya nanyana labo abanesidingo kodwana abangazi ngerhelebho leli lezabelo.

vi. Ilunga/amalunga angeziweko kungaba yinyanga yesintu, udorhodera, abasekeli bezokwelatjhwa nanyana isazi esizakuvela nanyana kiyiphi ikoro.
Udorhodera uzakuhlahluba bese wenza isiphakamiso ngokurholophala kombawi okubangela bona abe sebujameni bokungathola irhelebho lesikhatjhana nanyana lasafuthi.
Lizakuqinisekisa bona ihlahlubo iphethwa ngesikhathi.
Lizakuqinisekisa bona amabanga anqophileko ayanikelwa esiphakamisweni esithileko.
Lizakunikela ilwazi elimayelana nokobana ukuthikamezekokho okusemzimbeni kungalawulwa njani, kungalungiswa nanyana kulatjhwe njani.

3.3. Ubukhulu beenqhema zokuhlunga
Isiqhema sokuhlunga sizakuba namalunga angasukela kwamathathu begodu angeqi kwasithandathu.

3.4. Imihlobo yeenqhema zokuhlunga
Iinqhema zokuhlunga zingahlonywa ngendlela yetjhejo labantu boke ezingeni lesifunda nanyana lendawo namkha zingahlonywa phezulu ngabaphetheko okuzakuya ngeendawo nanyana iimfunda, ngokulandela irhelo elibekiweko nanyana elitjhugutjhugulukako. Iprovinsi izakukhetha ikambiso yokufezakaliswa ezakusebenza kuhle begodu nezakukhambisana neendingo zaleyondawo.

4. UKUKHETHWA KWAMALUNGA WEENQHEMA ZOKUHLUNGA
IHloko yomNyango ifanele bona iphasise amagama aphakanyisiweko wamalunga weenqhema zokuhlunga. Amalunga weenqhema zokuhlunga angakhethwa yiHloko yomNyango ngokuya kweemphakamiso ezingavela eenhlanganweni zomphakathi, abarholi bomphakathi nanyana abantu abanekareko.

4.1 Isikhathi samalunga akhethiweko
amalunga akhethiweko asebenza ngokuzeleko kilomNyango azakubamba iinkhathi ezizakuvunywa yiHloko yomNyango njengezifaneleko. Amalunga wesiqhema sokuhlunga angasebenzi kilomNyango angabamba isikhathi seenyanga ezima- 24 begodu angeze akhethwa godu amathemu alandelanako adlula kwamabili.

4.2. Iimfanelo zokukhethwa
(1) Amalunga afanele bona kube babantu abanelemuko elithileko ngezabarholopheleko nanyana abatlhoga irhelebho lokutlhogonyelwa.
(2) Amalunga afanele bona abe nelwazi elithileko nanyana azijayeze ngamajamo wezehlaliswano kunye nokuziphatha kwabantu bendawo nanyana umphakathi lowo isiqhemeso esikhethelwe wona.
(3) Amalunga afanele bona azimisele ukuzithuthukisa ngokubandulwa mnyango.


4.3. Ukungavumeleki kokuba yilunga lesiqhema sokuhlunga
1. Umuntu nanyana abantu abangeze babekwa mlandu ngezenzo zabo ngamabanga wokungaphili kuhle emkhumbulweni.
2. Umuntu nanyana abantu abatholwe banomlandu wokweba, ukukhwabanisa, ubukhohlakali nanyana ubulelesi ngaphandle kwemilandu yokwephula imithetho yendlela.
3. Umuntu nanyana abantu ababhalako ukuthatha ibandulo lokuthuthukisa eliphakelwa mNyango, elikhambelana nalokhu okuzakwenziwa.


5. Imihlangano
Imihlangano yesiqhema sokuhlunga izakubizwa mNyango, ozakubuye unikele nesekelo elifaneleko. Iindawo lapho imihlangano izakubanjwa khona, amalanga kunye nokobana kangaki, kuzakufanele bona kuhlelelwe ngaphambili, bese umNyango ukwazisa umbawi ngesikhathi (umbawi) enza isibawo sakhe kumNyango.

6. Ukukhethwa kwamanye amalunga
IHloko yomNyango ingakhetha amanye amalunga wokujamiselela bona arhelebhe eenqhemeni zokuhlunga, nakwenzeka bona amalunga wasafuthi akatholakali ngamabanga athileko. Ikambiso yokukhethwa kwamalunga wokujamiselela izakufana poro naleyo yamalunga wasafuthi.

7. Iinkhundla zamalunga
Elinye nelinye ilunga elingeze laba khona emihlanganweni emithathu elandelanako, nanyana elibeka phasi iintambo, lizakutjhiya isikhundla, okuzakwenza iHloko yomNyango bona izalise isikhundleso sesiqhema sokuhlunga ngokurhabako.

8. IRHELO LOKUZIPHATHA
Woke amalunga akhethwe esiqhemeni sokuhlunga azakufanele bona alawulwe yirhelweli elilandelako:
8.1 Amalunga azakufanele bona angathathi hlangothi ngesikhathi enza ihlolo.
8.2. Amalunga azakufanele bona abulunge njengefihlo koke okukhulunyiswane ngakho, khulu khulu ngeenqunto ezithathiweko kunye nokuveza abantu egade bahlahlubwa.
8.3. Amalunga azakufanele bona abulunge isikhathi emihlanganweni begodu afanele ahlale isikhathi esizeleko sokuphetha umsebenzi wesiqhema sokuhlunga.
8.4. amalunga afanele bona akhambele imihlangano yesiqhema sokuhlunga asebujameni obuhle emkhumbulweni (angakathokozi).
8.5. Amalunga afanele bona aziveze nakunezinto eziwathintako nanyana ubuhlobo obungaba khona kilabo abahlahlubwako, ngesikhathi kwenziwa iinhlahlubo.
8.6. Amalunga afanele bona aveze koke emNyangweni ngamajamo wawo manqophana nendima- 4.3.

9. UKUZIPHENDULELA
IsiPhathiswa sezokuPhepha komPhakathi kunye nelinye nelinye ilunga lesiqhema sokuhlunga, bazakuba nomthwalo ngokuhlanganyela wokusebenza kuhle kwesiqhema. Isiqhema sokuhlunga, ngesikhundla sakasihlalo waso osiphathiswa sezokuphepha komphakathi, sizakubika esiPhathisweni esiyiHloko yezokuPhepha komPhakathi ngeenkhathi ezizakubekwa siphathiswesi esikhulu esiyihloko, ngokujama kuhle nokusebenza kuhle kwesiqhema. IsiPhathiswa esiKhulu sezokuPhepha komPhakathi sizakwelusa koke okwenziwa siqhema sokuhlunga, ukukhambisana kwaso nemigomo ebekiweko yokuhlahluba kunye netjhejo lokuthunyelwa lapho umbawi angathola khona irhelebho, nakhibe lingatholakala. Zoke iimphakamiso zesiqhema sokuhlunga zizakuphasiswa yiHloko yomNyango. Woke amalunga wesiqhema sokuhlunga anomthwalo wakho koke okwenziwa siqhema sokuhlunga kunye nokusebenza kwaso eHlokweni yomNyango, ngokusebenzisa isiPhathiswa sezokuPhepha komPhakathi kunye nesiPhathiswa esiyiHloko sezokuPhepha komPhakathi.

10. UKUTHINTANA
Zoke iimphakamiso kunye nezinto zesiqhema sokuhlunga zizakuthunyelwa eHlokweni yomNyango, siPhathiswa sezokuPhepha komPhakathi, esingusihlalo sesiqhema sokuhlunga, ngokusebenzisa isiPhathiswa esiyiHloko sezokuPhepha komPhakathi. Isiqhema sokuhlunga sifanele bona sazise umuntu nofana umtjheji waloyo ohlahlubiwako ngemiphumela yehlahlubo. Lokhu kuzakwenziwa ngokusebenzisa umNyango. UmNyango uzakusebenzisa iHloko yawo ukwazisa umbawi ngomtlolo ngemiphumela yehlahlubo kunye nependulo yesibawo. Nangabe isibawo akhange sibe yipumelelo nanyana nakhibe isabelo senziwa kwesikhatjhana, umbawi uzakufanele bona anikelwe amabanga walokho, begodu aziswe nangelungelo lakhe lokungaphikisa isiqunto kunye neenkambiso angazilandela nakafuna bona isibawo sakhe sitjhejwe godu. UmNyango ngokusebenzisa isiPhathiswa esiyiHloko sezokuPhepha komPhakathi, ufanele uqinisekise bona zoke iindlela zokwazisa abantu ngobukhona, isikhathi kunye nendawo yesiqhema sokuhlunga, ziba khona. Lokhu kungenziwa ngokusebenzisa abarhatjhindaba, imitlolo yangokomthetho nanyana ukuphadlhalajwa kwelwazi ngokusebenzisa amarhelo, iintlankana zemirholo, amaphetjhana kunye nokukhuluma ngomlomo ema-ofisini wesifunda, emirholweni, emaposofisini kunye nezinye iindawo eziqakathekileko.

11. IIMALI
Zoke iindleko zeenqhema zokuhlunga zifanele bona ziphasiswe yiHloko yomNyango ngokuya komThetho wokuPhathwa kweeMali zakaRhulumende, imiThetjhwana yakhona kunye neenkambiso zabaphathi beemali zakarhulumende.

12. Imisebenzi yeenqhema zokuhlunga
12.1 Ukuhlahlubwa kwabarholopheleko kunye nabatlhoga itjhejo: Umuntu ngamunye angaziveza phambi kwesiqhema sokuhlunga bese anikele ilwazi eforomeni ebekiweko, ngokuya kweemfuno zokuhlahlubwa nanyana zokutjhejwa. Amaforomo lawo abekiweko azakuthunyelwa mNyango esiqhemeni. Nangabe kunelwazi elinye elitlhogekako, elizakubuya komunye umthombo ngaphandle kombawi khona kuzakuthathwa isiqunto esifaneleko ngendlela engiyo, isiqhema sokuhlunga sizakufanele bona sithole imvumo etlolwe phasi yombawi ngaphambi kobana ilwazelo lingafunwa. Nangabe ilwazelo elifunwako lingelikhethekileko begodu lingaphezu kwekghono lesiqhema, isiqhema sokuhlunga sizakufanele bona senze ikghonakalo elifaneleko khona umbawi azakwazi ukwethula ilwazelo. Isiqhema sokuhlunga singemukela godu ubufakazi obethulwa ngomlomo obuvela emjamelini womuntu ohlahlubwako, nangabe ilwazelo alinikelwa ngomtlolo nanyana lowo muntu akakghoni ukuzikhulumela.
12.2. Ukufaka imibono ekambisweni yesitjhaba ngomnqopho wokuphuhlisa nanyana ukukhuthaza ukusebenza kweenqhema.
12.3. Ukunikela imibono ukutjhugulula ikambiso esetjenziswako yokuhlahluba ukurholophala kunye nokutlhoga irhelebho.
12.4 Ukufezakalisa amahlandla wokubandula nanyana wokwazisa manqophana neenhlahlubo zabarholopheleko kunye nalabo abatlhoga itlhogomelo.
12.5. ukuthumela abantu lapho bazakutlhogonyelwa kuhle kwezepilo bona belatjhwe begodu kulandelelwe nangamathuba wezokwelatjhwa ngokuya kweemphakamiso eziveziweko.
12.6. Nikela umuntu ohlahlubwako ilwazi ngerhelebho elinye angalithola, nalikhona, elingamrhelebha yena nanyana umtlhogomelakhe ngemisebenzi yokusekela.
12.7. Ukunikela umbawi ilwazi elifaneleko lokuzalisa iimbawo zesabelo semali.
12.8. Ukuyelelisa begodu sikhuthaze umuntu ngamunye bona athole iindlela zokuzijamela ngezeemali nangabe urholophele, khona angazolokhu enza isibawo godu, alethe ubudisi bokuba nabantu abanengi abatlhoga irhelebho erherhweneli.

UmNyango wezokuThuthukiswa komPhakathi
1.08.2001





i


i 36nde01066: eng-nd: soc. dev.
??

??

??

??




1


<fn>DAC-NLS.Umthetho63Ka-20(1).2007-05-18.nr.txt</fn>
UMTHETHO 63 KA-2001 WETJHORENSE YOKUTLHOGA UMSEBENZI
ISIBAWO SOKURAGELA PHAMBILI NGEMBADELO YOKUTHOLA UMNTWANA NGOKOMTHETHOLAWULO 6(3)




IFOREMELI KUFUZE LIGCWALISWE NGAPHAMBI NAMKHA NGOMHLAKA -


INOMBORO YEBHUGWANA.




















1. Isibongo:












































2. Isibongo Saphambilini: (Kwaphela nakube satjhuguluka emveni kwesibawo sakho sokuthoma)













































3. Amabizo:













































4. Inomboro Yebhugwana:
5. Inomboro Yefowuni:



































6. I-adresi Yokuposa:














































7. I-adresi Yamahlalo: (Nakube ihlukile e-adresini yokuposa )

Ikhowudi Yokuposa


















































8. Ideyithi Yokubuyela Emsebenzini:

_____/_______/_______________




9. Sibawa utjho bona kghani ikhona na enye imali oyithola keminye imithombo.

Tjengisa ngetshwayo (?) la kufanele khona.

1.	Umrholo wePentjeni yemBusweni orholwa ngenyanga (Ngaphandle komRholo wobuQhwala)

Ngifakaza ngiyaqinisa, ngaphandle kokutjhiwo kunamba 8, ukuthi azange ngisebenze ukusukela ngedeyithi yokubawa kwami imbadalo yembeleko, begodu benginganalungelo lokuthola umrholwami ojayelekileko/namkha ngizakuthola ingcenye yomrholwami ojayelekileko njengobanyana kufakazele kwaqinisa umqhatjhi eforomini elilayelweko i-UI-27 elithunyelwe neforomu lami lesibawo.
Ukudlula lapho, ngifakaza ngiyaqinisa nokuthi imininingwana enikelwe lapha iliqiniso elipheleleko. Ngiyalimuka bona kulicala ukwenza isitatimende esimamala ngabomu.


2.	Imali evela esiKhwameni sokuLilisa ( i-Compensation Fund ) ngobuqhwala besikhatjhana namkha basafuthi.



3.	Imali evela esiKhwameni sokuTlhoga umSebenzi esasungulwa mkhandlu wezokukhulumisana ngezabasebenzi namkha wemithetho yembusweni.



4.	AKUKHO NAKHUNYE



Nakube kukhona okutjengise ngetshwayeli ngehlapha, sibawas uphendule imibuzo elandelako nasi :

Uthome nini ukuthola urmholo lo / imali le ? ___________________
Usawuthola nanje na umrholo lo? /Usayithola nanje na imali le? ______________________



Nakube awusayitholi imali le, ivalwe nini? ? _______________________

________________________	______/_____/_______
Umtlikitlo Womfakisibawo Ideyithi

TJHEJA: NAKUBE IMINININGWANA YAKHO YOKUBHANGA ITJHUGULUKILE, KUFUZE UGCWALISE IFOROMU UI-2.8





UI-5

<fn>DAC-NLS.Umthetho63Ka-20(2).2007-05-18.nr.txt</fn>
UMTHETHO 63 KA-2001 WETJHORENSE YOKUTLHOGA UMSEBENZI
ISIBAWO SESIBONELELO SOMNNTWANA/SABANTWANA ABABHUJELWE BABELETHI NGOKWESIGABA 31(1) ? Sifunde ndawonye nomThetholawulo 7(1) nomThetholawulo 7(2)


A.	IMINININGWANA YOMKHULISI ONGASEKHO:

Inomboro YeBhugwana Yemidana Yeenomboro Ezili-13/Inomb.YePaspoti. Ideyithi Yokubelethwa (lang/nyang/mnyk)	Ubulili



















Duna
5

Sikazi
0
Amabizo	Isibongo	Ideyithi Yokubhubha







I-adresi Yamahlalo Yokugcina

Ikhowudi







Imininingwana Yesibawo Saphambilini
a) Ibizo nenomboro yebhugwana ongasekho enza ngakho isibawo phambilini::

b) Ideyithi Yesibawo:: ______/____/_____

c) I-ofisi Owafaka Kiyo Isibawo:


B.	IMINININGWANA YOMFAKISIBAWO : UBUHLOBO BOMFAKISIBAWO NONGASEKHO : _______________________________________

Inomboro YeBhugwana Yemidana Yeenomboro Ezili-13/Inomb.YePaspoti. Ideyithi Yokubelethwa (lang/nyang/mnyk) Ubulili



















Duna
5

Sikazi
0
Amabizo Isibongo



I-adresi Yokukposa	Inomboro yefowuni

ikhowudi



I-adresi Yamahlalo	Inomboro Yeselifoni

Ikhowudi



Umsebenzi	Ikhowudi Yomsebenzi I-adresi Ye-imeyili





Indlela Yembadalo
Sebenzisa iforomu UI-2.8 emiNiningwaneni yokuBhanga

INDAWO YOKUTHOLELA IMALI

ITJHEGE


UKUTRANSFERWA NGEBHANGA


OKHUNYE









C. IMINININGWANA YOMNTWANA

Amabizo	Isibongo	Ideyithi Yokubelethwa (lang/nyang/mnyk)







I-adresi Yamahlalo

Ikhowudi











Ngifunga ngiyaqinisa bona imininingwana etlolwe lapha iliqiniso elipheleleko. Ngiyalimuka bona kulicala ukukhuluma amala esitatimendeni esinje

UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO: ____________________________________	IDEYITHI: _____/_____/______
KUSETJENZISWA LI-OFISI KWAPHELA
ISITEMBU SE-OFISINI
AMAPHEPHA/IMITLOLO ETHUNYELWEKO
Umtlikitlo Wesiphathimandla

Isibawo/isibizo sivunyelwe ukusukela: ______________________

Isibawo/isibizo sicithiwe, ngokuthi: ______________________

Isiphathi,mandla seembizo (Tlola ngokuhlukanisa): _________________________________________

Umtlikitlo: ________________________________

Ideyithi: _______________


1.	I-UI-19 ( Nakukghonakalako)

8.	Nakube umntwana uneminyaka engaphezulu kema-21, kufuneka umtlolo ofakazela ukuthi usafunda, nakube usesesikolweni.



2. Ikhophi yeBhugwana Efakazelwe ( Yongasekho/Yomfakisibawo neyomntwana )

9. Ukufakazela Ngefowuni
Umuntu Ekuthintanwa Naye

IMBADALO/UMRHOLO

Umrholo opheleleko (ngaphambi kokudoswa kwezinye iimali
)
Imbadalo/Umrholo wenziwa ngemva kwesikhathi esingangani
Ngeveke namkha ngenyanga








3.	Iintlankana Zomrholo





4.	Ubufakazi Bemininingwana Yokubhanga - UI-2.8






5.	Ikhophi efakazelweko yesitifikedi sokubelethwa komntwana.





6.	Imitlolo engezelelako efakazela umsebenzi wokukhululisa umntwana nobuhlobo bomntwana nongasekho.

Isikhundla:

Inomboro Yefowuni.:



7. Ikhophi Efakazelweko Yomunye Wemitlolo Elandelako Nasi:
(i). Isitifikedi Sokubhubha
(ii). Incwadi Yokuhlolwa Kwesidumbu Ngudorohodera
(iii). Umlayo Wokubulungwa Komkhululisi Ongasekho


















UI-2.5

<fn>DAC-NLS.Umthetho63Ka-20(3).2007-05-18.nr.txt</fn>
UMTHETHO 63 KA-2001 WETJHORENSE YOKUTLHOGA UMSEBENZI
ISIBAWO SESIBONELELO SOKUKHULISWA KOMNTWANA MBELETHI OSELEKO NAMKHA UMASIHLALISANE KANOMPHELA NGOKWESIGABA 31(1) ? Sifunde ndawonye nomThetholawulo 7(1)


A.	IMINININGWANA YOMKHULISI ONGASEKHO:

Inomboro YeBhugwana Yemidana Yeenomboro Ezili-13/Inomb.YePaspoti. Ideyithi Yokubelethwa (lang/nyang/mnyk)	Ubulili



















Duna
5

Sikazi
0
Amabizo	Isibvongo	Ideyithi Yokubhubha







I-adresi Yamahlalo Yokugcina

Ikhowudi







Imininingwana Yesibawo Saphambilini
a) Ibizo nenomboro yebhugwana owenza ngakho isibawo phambilini::

b) Ideyithi Yesibawo:: ______/____/_____

c) I-ofisi Owafaka Kiyo Isibawo:


B.	IMINININGWANA YOMKHULISI OSELEKO NAMKHA UMAHLALISANE KANOMPHELA: (TJHEJA: Umkhululisi oseleko nakube akanaso isitifikedi somtjhado esivunywa ngomunye wemithetho yalapha eRiphabhligi yeSewula Afrika, kuzakufuneka bona isibawesi siphekelelwe ngeminye imitlolo engezelelako efunwa mNyango, ehlathulula ngalobubujamo bezinto )

Inomboro YeBhugwana Yemidana Yeenomboro Ezili-13/Inomb.YePaspoti. Ideyithi Yokubelethwa (lang/nyang/mnyk) Ubulili



















Duna
5

Sikazi
0
Amabizo Isibongo



I-adresi Yokukposa	Inomboro yefowuni

Ikhowudi



I-adresi Yamahlalo	Inombmoro Yeselifoni

Ikhowudi



Umsebenzi	Ikhowudi Yomsebenzi I-adresi Ye-imeyili





Indlela Yembadalo
Sebenzisa iforomu UI-2.8 emiNiningwaneni yokuBhanga

INDAWO YOKUTHOLELA IMALI

ITJHEGE


UKUTRANSFERWA NGEBHANGA


OKHUNYE








Ngifunga ngiyaqinisa bona ngimi ngedwa umkhulisi oseleko namkha umasihlalisane kanomphela namkha ngingomunye wabakhululisi abaseleko aba ________ emveni kokubhubha komunye umkhulisi otjhiwo ngehla lo, ngifakaza ngiyaqinisa bona azange sehlukane sinaye, begodu ngiyaqinisa nokuthi imininingwana enikelwe emtlolweni lo iliqiniso loke elipheleleko. Ngiyalimuka bona kulicala ukukhuluma amala esitatimendeni esinje

UMTLIKITLO WOMKHULISI OSELEKO NAMKHA KAMASIHLALISANE KANOMPHELA: ____________________________________	IDEYITHI: _____/_____/______
KUSETJENZISWA LI-OFISI KWAPHELA
ISITEMBU SE-OFISINI
AMAPHEPHA/IMITLOLO ETHUNYELWEKO
Umtlikitlo Wesiphathimandla

Isibawo/isibizo sivunyelwe ukusukela: ______________________

Isibawo/isibizo sicithiwe, ngokuthi: ______________________

Isiphathi,mandla seembizo (Tlola ngokuhlukanisa): _________________________________________

Umtlikitlo: ________________________________

Ideyithi: _______________


1.	I-UI-19 ( Nakukghonakalako)

8.	Inomboro Yakwa-SARS



2. Ikhophi yeBhugwana Efakazelwe

9. Ukufakazela Ngefowuni
Umuntu Ekuthintanwa Naye

IMBADALO/UMRHOLO

Umrholo opheleleko (ngaphambi kokudoswa kwezinye iimali
)
Imbadalo/Umrholo wenziwa ngemva kwesikhathi esingangani
Ngeveke namkha ngenyanga





Inomboro Yefowuni.:


3.	Iintlankana Zomrholo/Imininingwana ebulungiweko





4.	Umtlolo Ofungelweko kaMasihlalisane kaNomphela.





5.	Ubufakazi Bemininingwana Yokubhanga - UI-2.8





6.	Isitifikedi Somtjhado namkha ikhophi efakazelweko.

Isikhundla:



Ikhophi Efakazelweko Yomunye Wemitlolo Elandelako Nasi:
(i). Isitifikedi Sokubhubha
(ii). Incwadi Yokuhlolwa Kwesidumbu Ngudorohodera
(iii). Umlayo Wokubulungwa Komkhululisi Ongasekho



















UI-2.5

<fn>DAC-NLS.Umthetho63Ka-2001W.2007-05-18.nr.txt</fn>
UMTHETHO 63 KA-2001 WETJHORENSE YOKUTLHOGA UMSEBENZI
ISIBAWO SESIBONELELO SEMBELEKO NGOKWESIGABA 25(1) - Sifunde ndawonye nemiThetholawulo 5(1) no 5(4).

Inomboro YeBhugwana Yemidana Yeenomboro Ezili-13/Inomb.YePaspoti Ideyithi Yokubelethwa (lang./nyang/mnyk)	Ubulili






















Sikazi
0
Amabizo	Isibongo



I-adresi Yokuposa	Ikhowudi /Inomboro Yefowuni

Ikhowudi



I-adresi Yamahlalo	Inomboro Yeselifoni

Ikhowudi



Umsebenzi	Ikhowudi Yomsebenzi I-adresi Ye-imeyili Inomboro Yefeksi







Indlela Yembadalo
Sebenzisa iforomu UI-2.8emiNiningwaneni yokuBhanga

INDAWO YOKUTHOLELA IMALI

ITJHEGE


UKUTRANSFERWA NGEBHANGA


OKHUNYE







Imininingwana Yesibawo Saphambilini

a) Ibizo nenomboro yebhugwana owenza ngakho isibawo phambilini:

b) Ideyithi Yesibawo: ____/___/_____

c) I-ofisi Owafaka Kiyo Isibawo:


USASEBENBZA NJENGANJE ?
IYE

AWA

EMINYE IMITHOMBAKHO YEMALI (Merega ngo-x la kufanele khona )

1.	Umrholo wobuDala/wePentjeni (Ngaphandle komrholo wokuqhwala)

2.	Imali evela esiKhwameni sokuLilisa sabalimeleko/sabagulako namkha esele baqhwalele futhi.

3.	Imali evela esikhwameni sabaphelelwe msebenzi, i-UIF esavulwa ngomthetho wembusweni namkha ngesivumelwana somkhandlu wabasebenzi.


4. AWUKHO.

Nakufaneleko, merega ngo-X ukusukela ku- 1-4:

Uthome nini ukuthola imali le? ________________________


Usayithola nanje na imali le? ________________________


Nakube awusayitholi imali le, ugcine nini ukuyithola? _______




INCWADI YAKWADORHODERA (kufuze igcwaliswe ngudorhodera namkha umbelethisi osemthethweni)

Mina, u-___________________________________________ngingu ___________________ .osemthethweni
Iincwadi zami zomsebenzi _____________________________. Inomboro yami yomsebenzi ithi ________________..
Ngifakaza ngiyaqinisa bona u-____________________ welatjhwa ngimi begodu usebantwini . Isikhathi ekulindeleke bona abhebhule / akhululeke ngaso ngu ( igama lenyanga ) _________________.
NAMKHA
Ngifakaza ngiyaqinisa bona u -________________________ uthole umntwana ngomhlaka _________ ku___________. \ uthole umntwana athulile
ngomhlaka ___________ ku ___________ \ isigulani sibuye endleleni ngomhlaka _______ ku _______________..

Umtlikitlo __________________ Ideyithi __________ Inombmoro Yefowuni. _______________

I-adresi ___________________________________________________________________
TJHJEJA:	NAKUBE USASEBENZA, NEFOROMU I-UI 2.7 NALO KUFUZE ULIGCWALISE


IDEYITHI YOKUTHOMA KWELIFU YAKHO YYEMBELEKO: _____/_____/______


NAKUBE SEWUBUYELE EMSEBENZINI, ITJHO IDEYITHI:: _____/_____/______



YELELA: FUNDA INDINYANA ENGENZASI LE:

Nakube isibawo sakho siphumelele, isiphathiswa esisebenza ngeembawo ezinje sizakugunyaza bona ubhadalwe. Nokho-ke kufuze usibikele godu isiphathiswesi nawubuyela emsebenzini. Ngitjho ngiyaqqinisa bona imininingwana engehla le iliqiniso loke elipheleleko. Ngilimuka kuhle bona kulicala ukukhuluma amala esitatimendeni esinje.






UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO: ______________________________ IDEYITHI: ________________



KUSETJENZISWA LI-OFISI KWAPHELA
ISITEMBU SE-OFISINI
AMAPHEPHA/IMITLOLO ETHUNYELWEKO
Umtlikitlo Wesiphathimandla
Isibawo/isibizo sivunyelwe ukusukela: ______________________

Isibawo/isibizo sicithiwe, ngokuthi: ______________________

Isiphathi,mandla seembizo (Tlola ngokuhlukanisa): _________________________________________

Umtlikitlo: ________________________________

Ideyithi: _______________

1.	I-UI-19 ( Nakukghonakalako)

8.	Ukufazaleka ngefowuni



2. Ikhophi yeBhugwana Efakazelwe

Umuntu Ekuthintanwa Naye
IMBADALO/UMRHOLO

Umrholo opheleleko (ngaphambi kokudoswa kwezinye iimali
)
Imbadalo/Umrholo wenziwa ngemva kwesikhathi esingangani
Ngeveke namkha ngenyanga)













3.	Iintlankana Zomrholo





4.	Ubufakazi Bemininingwana Yokubhanga - UI-2.8





5.	UI-2.7 (Nakukghonakalako)

Isikhundla:



6.	Inomboro Yakwa-SARS: ____________________
Inomboro Yefowuni.:



7.	Okhunye (kutjho namkha ukuhlathulule) ____________________









UI-2.3

<fn>DAC-NLS.UmthethoKa-1993Weza.2007-05-18.nr.txt</fn>
UMTHETHO KA-1993 WEZAMAPHILO NOKUPHEPHA EMSEBENZINI
UMTHETHOLAWULO 9 KA-1992 WEMITHETHOLAWULO YOKUFAKELWA KWEGEZI
ISIBAWO SOKUREJISTARWA NJENGOMUNTU OVUNYWE NGOKUSEMTHETHWENI


UmNyango WezabaSebenzi
ZamaPhilo NezokuPhepha EmSebenzini
Private Bag X117
Pretoria
0001


Nomzana/Mma

Ngenza isibawo sokurejistarwa njengomhloli wegezi ku-single phase*/installation electrician*/master installation electrician*, ngokomthetholawulo 9. Ngithanda nokufakaza ngiqinise bona imininingwana enikelwe ngenzasapha iliqiniso neqiniso lodwa elipheleleko ngokwazi kwami nangokukholwa kwami. Ukudlula lapho, ngifakaza ngitjho ngiyaqinisa nokuthi akunalitho engilaziko elisemzimbenami elingangivimbela ukuhlola nokufakela igezi

Isibawesi ngisiphekelela ngeenthombe zami ezimbili, njengobanyana kufuna umhloli omkhulu.

Ngimi othembekako


u????????????????..???? ????????????..????.??.
Umtlikitlo Ideyithi



* Sula lokho okungakafaneli.



Amanothi:
(i) Umfakisibawo kufuze nokobana atlikitle iforomeli eenkhaleni ezintathu ezenzelwe iimbonelo zemitlikitlo ezisekugcineni kweforomeli.
(ii) Umhloli omkhulu ufuna bona umfakisibawo athumele iinthombe zakhe ezimbili nezifanako, ezibonakala kuhle, ezingekho efreyimini, isithombe ngasinye sibe yi-40mm x 30mm, sitjengise ubuso namahlombe womfakisibawo. Esinye seenthombezi kufuze sifakazelwe ngemva ngalendlela elandelako:

Ngifakaza ngiyaqinisa bona lesi sithombe samambala saka- ????????????.???..

????????????????????????????????????????.????

?????????????????????.	????????????????????..
Umtlikitlo kaMarhistrada, iJaji leKhotho kaMarhistrada namkha Ideyithi
?uKomitjhinari weemFungo?

( Iinthombe ezifuneka lapha zifana nezepaspoti, kanti-ke zitholakala kunanyana ngimuphi umfodi weenthombe).

1) Isibongo (ngamagabhadlhela) ??????????????????????????.
2) Amabizo ( ngamagabhadlhela ) ..?????????????????????????
3) I-adresi Yokuposa ??????????????????..??Ikhowudi ???????.. Inomboro Yefowuni (Emsebenzini) ?????????.. (Ekhaya) ..???.??????.. (Iselifoni)?????????????(Ifeksi)?????????????????????
4) Ideyithi Yokubelethwa ?????????????. Indawo Yamabeletho ????..???.
5) Inomboro YeBhugwana (Inomboro Yephemithi Yokuthuthela Kilelilizwe) ?????????.??


6) Imininingwana yethwasiso elilungele umsebenzi wokufakela igezi:

TJHEJA ? La kufanele / kusebenza khona indinyana (a) ngenzasapha, umfakisibawo kufuze isibawo sakhe asiphekelele nencwadi evela ebaqhatjhini etjhoko bona ukuthwasiselwa umsebenzi lokhu kuthethe isikhathi esingangani nokuthi mhlobobani wethwasiso elenziweko.

(a) Ithwasiso ngaphandle kelingaphasi kwekontraga yama-aprentisi ngokomThetho ka-1944 wobu-Aprentisi namkha umThetho ka-1981 wokuThwasiswa kwabaSebenzi, emsebenzini we-ambarha ophathelene nomsebenzi wokufakela igezi.


Ibizo Ne-adresi Yomqhatjhi

Ukusukela
Ukufikela









(b) Ubu-aprentisi namkha ukuthwasiswa ngokomThetho wobu-Aprentisi ka-1944 namkha umThetho ka-1981 wokuThwasiswa kwabaSebenzi, emsebenzini we-ambarha ophathelene nokufakelwa kwegezi:

Inomboro Yekontraga ??????????????. I-ambarha oyifundeleko / oyithwaseleko ????????.


Ibizo ne-adresi yomqhatjhi

Ukusukela
Ukufikela









7. Imininingwana yelimuko lokusebenza ngokwenza, ngaphandle kwalelo elitjhiwo endinyaneni 6 (sibawa ubufakazi obutloliweko, njengeentifikedi zomsebenzi ).


Ibizo ne-adresi yomqhatjhi
Ukusukela
Ukufikela
Isikhundla obewuqhatjhelwe sona / obewusebenza kiso











8. Imininingwana yeentifikedi onazo namkha amadiploma onawo. (Nakube uphase ihlahlubo / ukuhlolwa kwe-ambarha ekungenwa ngayo / ngakho neemfundo ezifana neze-Electricians, Electrical Trade Theory, Installation Rules, njll., kufuze utjho, ube uphekelele nangobufakazi obutloliweko balokho):

??????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????
??????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????
TJHEJA ? Nakube uthumele imitlolo yamambala yokuthoma ( originals ), isibawo sakho kuzakufanela bona sithunyelwe ngeposo erejistariweko. Kuyavumakala bona uthumele amakhophi afakazelwe nguMarhistrada, liJaji leKhotho kaMarhistrada namkha uKomitjhinari weemFungo.

IIMBONELO ZEMITLIKITLO YOMFAKISIBAWO

Tjheja? Iimbonelo zemitlikitlo ezizakwenziwa ngenzasapha kufuze zibe mitlikitlo ejayelekileko yomfakisibawo, ngalokho-ke kufuze zenziwe ngokuyelela. Esinye isibonelo sizakunanyathiselwa kunanyana kukisiphi isitifikedi sokurejistara esingakhutjhwa.

1 2 3








LAB 398E
ANNEXURE 3

KZN: LMIS&P - IOP

<fn>DAC-NLS.UmthethoKa-1997Wem.2007-05-18.nr.txt</fn>

UMTHETHO KA-1997 WEMIBANDELA YEMSEBENZINI,
IsiGaba 50(1)(b)

FUNDA LOKHU NTANZI

(
YINI UMNQOPHO WEFOROMELI?

Iforomeli lingelokwenza isibawo sokubekwa kwemikhawulo nguNgqongqotjhe kobanyana kuzokujanyiselelwa namkha kutjhiywe ( kukhutjhwe ) iindinyana ezithileko zomThetho namkha ukuBekwa kwemiKhawulo yeKoro.

NGUBANI EKUFUZE AGCWALISE IFOROMELI?

Mqhatjhi.

LIYAPHI IFOROMELI NALIQEDA UKUGCWALISWA?

Lithunyelwa ku: The Executive Manager: Employment Standards, Private Bag X117, Pretoria. 0001

IMILAYELO

* Iingaba zomThetho namkha zokuBekwa kwemiKhawulo yeKoro la kufuneka khona umahluko kufuze bona zibalwe.
* Ubufakazi bananyana yini ekuvunyelwenwe ngakho neyuniyoni erejistariweko / namayuniyoni arejistariweko ngokwesigaba 50(7)(a) kufuze bona buphekelele iforomeli.
* Nakube akukavunyelwana, ubufakazi bomsebenzi ngeyuniyoni erejistariweko / ngamayuniyonini arejistariweko kunye nobufakazi bamagadango alungileko wokwazisa abasebenzi ngesibawesi kufuneka buphekelele isibawesi.
* Iphepha elitjengisa bona abasebenzi babelana njani ngomsebenzi nalo kufuze lifakwe, nakube kuyakghonakala.

Eminye imininingwana efunekako:

* Iinzathu zokubhalelwa kukhambisana nemibandela ebekiweko.

* IinTatimende zeeMali ( Iintatimende zama-Balance Sheet nama-Cash flow ) kufuze ziphekelele nanyana ngisiphi isibawo sokwahluka ngomrholo.

TJHEJA
IsiPhathiswa somNyango wezabaSebenzi singahlola ukuqinisekisa imininingwana oyithumeleko namkha sifune eminye imininingwana emalungana nesibawo sakho.

Ungasebenzisa elinye ikhasi ukungezelela eminye imininingwana nakube utlhayelelwe yindawo eforomineli.
BCEA 6
UMNYANGO WEZABASEBENZI

ISIBAWO SOKUBEKWA KWEMIKHAWULO NGUNGQONGQOTJHE

A. Imininingwana Yomqhatjhi

1. Ibizo Lomqhatjhi

_________________________________________________________


2. I-adresi Yokutlolelana

________________________________________________________
________________________________________________________
_______________________________________________________

Ikhowudi Yokuposa ______________ IPhrovinsi ___________

Inomboro Yefowuni ( )______Inomboro Yefeksi ( )______

I-imeyili ____________________________________


3. Umhlobo Webhizinisi

_______________________________________________________

4. Umuntu Ekungathintanwa Naye / Abantu Ekungathintanwa Nabo

________________________________________________________


B. IMINININGWANA YESIBAWO

1. Ukwahluka kuyabawelwa kileziingaba ezilandelako zomthetho namkha zeendinyana ezilandelako zomthetho zokubekwa kwemikhawulo yekoro:
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

2. Indawo la kufuneka khona ukwahluka:
_____________________________________________________________

3. Isikhathi ukwahluka okufuneka ngaso:
______________________________________________________________
______________________________________________________________

4.	Inani elipheleleko labasebenzi:
_____________________________________________________________

5.	Inani labasebenzi elithintwa sibawesi:
____________________________________________________________


6.	Iinzathu zokusekela bona kubayini kufuze sivunywe isibawo sokwahluka:


______________________________________________________________
__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________










C. Iimfunekoqangi


1. Nakube isibawesi sivunyelwe ngiwo woke amayuniyoni arejistariweko ajamele abasebenzi ekuzokusetjenziswa kibo imibandela yomthetho lo, ubufakazi besivumelwaneso kuzakufuneka bona buphekelele iforomeli.

2. Nakube asikho isivumelwana ekukhulunywa ngaso kuk 1. ngehlapha, kuzakufuneka bona kufakwe ubufakazi bokusebenza kwawo woke amayuniyoni arejistariweko ajamele abasebenzi abathintwa sibawesi

3.	Ukudlula lapho, nakube ubunengi babasebenzi abakajanyelwa yiyuniyoni erejistariweko, kufuze kufakwe ubufakazi bamagadango alungileko athethweko ukwazisa abasebenzi ngesibawesi buphekelele isibawesi.

4.	Nakube akunasivumelwana esenziweko neenqhema ekukhulunywa ngazo ku 1no 2 kunye no 3 ngehlapha, akuvele amaphuzu ekubhalelwenwe ngawo















Ibizo:


Umtlikitlo:

Isikhundla :

Ideyithi:






<fn>DAC-NLS.UmthethoKa-2002Olaw.2007-05-18.nr.txt</fn>
UI-8



UmThetho Ka-2002 OLawula Imali Ephoselelwa ITjhorense YokuTlhoga UmSebenzi
Inomboro Elayelako / Inomborolayela

ISIBAWO SOKUREJISTARWA NJENGOMQHATJHI


EsiKhwameni SeTjhorense YokuTlhoga UmSebenzi, PRETORIA, 0052

SIBAWA UGCWALISE NGAMAGABHADLHELA
1.
Inomborolayela ye-PAYE ( nakube urejistariwe kwa-SARS):











2.
(a) Ideyiithi owathoma ngayo ukuba nesibopho sokubhadala / sokuphosela ku-UIF (YYYYMMDD):










(b) Inani labasebenzi abaphosela esiKhwameni se-UIF.



3.
Ibizo ibhizinisi eragwa / esebenza ngalo:



4.
I-adresi Yokuposa Yebhizinisi :
Ikhowudi Yokuposa:









5.
Inomboro Yefowuni:



6.
Ilimi Olenyulako:


(Ikhowudi)

(Inomboro)

?
IsiNgisi


?
IsiNdebele


Inomb oro Yefeksi:





7.
(a) Umhlobo Webhizinisi:
( Sibawa uqale irherho lamabubulo namakhowudi esilithumele ndawonye neforomeli )
(b)
Ikhowudi Ehlukanisa Amabubulo:





8.
Ubunikazi:
Umnikazi Oyedwa Tere:

Ihlanganyela:

Ikhamphani:

I-Close Corporation:

Omunye Umhlobo:


9.
I-adresi ye-imeyili neye/namkha ye-webhusayithi:



10.
I-adresi la Ibhizinisi isebenzela / yakhe khona:



11.
Isiyingi sakaMarhistrada la ibhizinisi isebenzela / yakhe khona :


12.
(a)
Imininingwana Yomnikazi, Yabahlanganyeli, Yabanqophisi Namkha Yamalungu:

?
Iinhlavu Zokuthoma Zamabizo Nesibongo:


Inomboro Yebhugwana

















I-adresi Yamahlalo:


?
Iinhlavu Zokuthoma Zamabizo Nesibongo:


Inomboro Yebhugwana

















I-adresi Yamahlalo:



(b)
Nakube yikhamphani namkha i-Close Corporation, sibawa imininingwana elandelako nasi:


Igama Ekurejistarwe Ngalo:



*Inomboro:


/






/




* Tlola kwaphela ingcenye etjho ?umnyaka? enomborwenakho emakholomeni amabili wokuthoma ngehlapha. Isibonelo: Nakube inomborwakho ithi : 2001/000001/07, tlola kwaphela 01/000001/07.

(
TJHEJA.
Iforomu UI-19 kufuze ligcwaliswe belibuyiselwe esiKhwameni se-UIF kobanyana abasebenzi bakho bazokurejistarwa kiso.

?
Lapha ngifakaza ngiyaqinisa bona yoke imininingwana engiyinikele eforomeneli iliqiniso elipheleleko.




Ideyithi:


Umtlikitlo Womqhatjhi Namkha Wesithunywa Esigunyaziweko:






<fn>DAC-NLS.UmthethoNemithethola.2007-05-18.nr.txt</fn>
EKUFUZE KWAZIWE NGOMUNYE NOMUNYE UMSEBENZI NGEZAMAPHILO NEZOKUPHEPHA EMSEBENZINI


Incwajana eyikombandlela le itlolelwe ukuphandlulula abasebenzi beSewula Afrikaa ngezamaphilo nezokuphepha emsebenzini. Ayikatlolelwa ukujamiselela umThetho wezamaPhilo nezokuPhephaa emSebenzini ( i-Occupational Health and Safety Act, 1993 ). Incwajana le inqophe ukuhlathulula umthetho lo ngamagama alula angararejiko ngelimi lomthetho, ihlathululele boke ababalwako kezamaphilo nezokuphepha emsebenzini eSewula Afrika.

Encwajaneni le kuhlathululwa indima nomsebenzi owenziwa bahloli bomNyango wezabaSebenzi. Kwendlalwaa nemisebenzi, iimbopho, namalungelo wabasebenzi njengoba kusitjho umthetho. Kuphakanyiswa kukhanyiswe umsebenzi nesibopho sabaqatjhi, nabakhiqizi, nabatlami, nabathengi bepahla yamazwe wangaphandle, nabasabalalisi kunye nabathengisi ekuqinisekiseni ukuthi abasebenzi bahlala baphilile futhi baphephile nabasemsebenzini. Kokugcina-ke kuhlathululwa nomsebenzi wabajameli bezamaphilo nezokuphepha, newamakomidi wezamaphilo nezokuphepha.

UmThetho wezamaPhilo nezokuPhepha emSebenzini ka-1993 ufuna umqatjhi enze yoke imizamo engakghonakalako ukwakha umoya nendawo ephephileko ebasebenzini, nevumela abasebenzi ukuthi bahlale baphile kuhle. Lokhu-ke kutjho ukuthi umqatjhi kufuze aqinisekise ukuthi indawo la abasebenzi basebenzela khona iphephile, ayinazinto eziyingozi ezinjengebhenzini, ama-chlorine organism, ama-micro-organisms, njalo njalo ezingaba nengozi yokulimaza abasebenzi nokubabangela izifo. La kungakghonakali khona lokhu, umqatjhi kufuze bona abasebenzi bakhe ababikele ngengozi ekhona ebangwa ngilokhu, abatjele nokuthi ingavinjelwa njani ingozi leyo, abalimukise nokuthi bangasebenza njani ngokuphepha kilobo ubujamo bezinto obunajlo, bese unikela nezinye iindlela eozkuvikela nokuphephisa abasebenzi emsebenzinabo.

Nokho-ke lokhu akutjho ukuthi umqatjhi kufuze bona asithwale yedwa isibopho sokwenza abasebenzi bahlale baphile kuhle futhi baphephile emsebenzini. UmThetho uthi iingozi emsebenzini kufuze bona zikhandelwe bezibalekelwe ngokukhulumisaaana nangokubonisaana hlangana komqatjhi nabasebenzi. Umqatjhi nabasebenzi kufuze bona bobabili bawuthwalisane umthwalo wokuba nepilo ehle nokuphepha kwabasebenzi emsebenzini. Zombili iinqhemezi godu kufuze ukuthi zikghone ukukhomba la kunengozi khona, bese zakha iindlela zokulawula ubujamo bezinto ngendlela yokuthi la kusetjenzelwa khona kuzokuhlala kuphephile. Ngalendlela-ke umqatjhi nabasebenzi basebenza ngokubambisana ehlelweni la abajameli bezamaphilo nezokuphepha banganande bahlola khona indawo la kusetjenzelwa khona, bese babikela ikomidi yezamaphilo nokuphepha, yona-ke engenza iimphakamiso zokulungisa lokho ekufuze kulungiswe, bese izinikela umqatjhi. Ukwenza iqiniso lokuthi ihlelweli liyaphumelela, omunye nomunny umsebenzi kufuze bona awazi amalungelwakhe, azi nemisebenzakhe esibopho kuye, njengoba kusitjho umThetho.


UmThetho nemiThetholawulo

UmThetho, owaziwa njengomThetho wezamaPhilo nokuPhepha emSebenzini ka-1993 ( umThetho 85 ka-1993 ), uneendinyana eziamtjhumi amahlanu ezaphasiswa yiPalamende. Umnqopho womThetho lo kuqalelela ipilo nokuphepha kwabantu abasemsebenzini, namkha abasebenzisa indawo la kusetjenzelwa khona nemitjhini yakhona. Ukudlula lapho, uvikela nabanye abantu ngaphandle kwabantu abasebenzako, engozini engahle ivezwe misebenzi eyenziwaa babantu abasebenzako.

UNgqongqotjhe wezabaSebenzi unande afakelela imithetholawulo ngeendaba ezithileko emThethweni lo.
UmThetho lo namkha imiThetholawulo ingathengwa ebaGadangisini beeNcwadi bemBusweni uyiGazede yemBusweni, iyatholakala nakubavezimitlolo.

UmNyango wezabaSebenzi

I-Ofisi eKulu yezokuNqophisa kezamaPhilo nezokuPhepha.

UmThetho wezamaPhilo nezokuPhepha ulawulwa yi-Ofisi eKulu yezokuNqophisa kezamaPhilo nezokuPhepha yomNyango wezabaSebenzi.

Kuna-ofisi wezamaPhilo nezokuPhepha kiwo woke amaPhrovinsi, kobanyana ukuphepha nokuphila kwabasebenzi kuzokuhlala kuqalelelwe kuhle. Malungana nalokhu-ke abahloli bezamaphilo emaphrovinsini ngamaphrovinsi banande bayokuhlola ubujamo bezamaphilo nebezokuphepha eendaweni la kuksetjenzwa khona.

Ukuhlolwa Kweendawo

Ukuhlolwa kweendawo kuvamise ukuhlelwa ngokuqala iimbalo zeengozi, nokuba khona kwezinto eziyingozi emsebenzini, njengebhenzini emalondri namkha ukusetjenziswa kwemitjhini eyingozi emsebenzini. Ngakelinye ihlangothi, ukuhlolwa kwendawo yomsebenzo okungakahlelelwa namkha okungakalungiselelwa kuvamise ukwenziwa nakube kunesibawo sokwenza njalo namkha isililo sokwenza njalo esivela ebasebenzini, ebqatjhini namkha emphakathini. Iimbawo namkha iinlilo ezinjalo ziphathwa ziba sifuba ( akukhulunywa ngazzo emphakathini/ azitjelwa omunye umuntu ).

Amandla Wabahloli

Nakube umhloli uthola ubujamo obuyingozi emsebenzini, angabekela umqatjhi imibandelaa ngalendlela elandelako:


> Inothisi Yesalelo

Nakube kunengozi embi ebonakalako, umhloli angala ukuthi kwenziwe umsebenzi othileko, namkha ale ukuthi kusetjenziswe umtjhini othileko namkha ithulusi elithileko. Lokho-ke angakwenza ngokukhupha inothisi yesalelo. Akunamuntu onelungelo lokunyaza inothisi enjalo, futhi kufuze bona inothisi leyo ithome ukuhlonitjhwa nokulandelwa khonokho nayiphumako.

> Inothisi Yokuphula Umthetho

Nakube kunomthetho ophuliweko, umhloli anganikela abasebenzi namkha umqatjhi incwadi ebatjela ngokuphula kwabo umsebenzi. Ukuphulwa komThetho kungenza ukuthi umuntu athathelwe amagadango wokugwetjwa khonokho, kodwa-ke nakube semThetjhwana nje ophuliweko, umqatjhi anganikelwa ithuba lokulungisa umthetjhwana ophuliweko loyo ngesikhathi esithileko esizakubekwa yinothisi, esivame ukuba matjhumi amathandathu (60) wamalanga.

> Inothisi Yokwenza Ubuncono

Nakufumaniseka ukuthi iindlela zamagadango wezamaphilo nezokuphepha ezibekwe mqatjhi azibavikeli kuhle abasebenzi, umhloli angafuna ukuthi umqatjhi alethe iindlela ezincono ekungavikelwa ngazo abasebenzi. Ngemva kwalokho-ke umqatjhi unikelwa inothisi yokwenza ubuncono elayela indlela ekungenziwa ngayo ubuncono lapho bufuneka khona.


Amanye Amandla

Ukwenza ukuthi umhloli akwazi ukwenza umsebenzakhe kukhle, angangena nanyana kukuphi la kusetjenzelwa khona, la kusetjenziswa khona imitjhini eyingozi nezzinye iinsetjenziswa eziyingozi, afike abize abathileko lapho ukuthi baye kuye ayobabuza ngezinto ezithileko eziphathelene nobujamo balapho. Umhloli angabawa ukunikelwa imitlolo ethileko, ayiphenye abe enze ayandise ngokuyigaya imitlolo leyo, abawe nehlathululo ngokutlolwa emitlolweni leyo. Umhloli angahlola godu nanyana ngibuphi ubujamo abe athathe namasampula, athathe godu yini okunngaba bufakazi balokho aphenya ngakho.

Tjheja: Amandla womhloli ekukhulunywa ngawo ngehla la akasiwo amandla wokugcina. Nanyana ngubani ongavumelaniko nesiqunto esithethwe mhloli angadlulisela isililo sakhe ngesiquntweso ngokutlolela umHloli omKhulu athi: The Chief Inspector, Occupational Health and Safety, Department of Labour, Private Bag X117, Pretoria, 0001.



Imisebenzi Esibopho Yabaqatjhi Phezu Kwabasebenzi, Ngokuvamileko

Yini umqatjhi ekufuze akwenze ukuqinisekisa ukuthi iphephile indawo la kusetjenzelwa khona, futhi akunangozi yamaphilo ebasebenzini bendawo leyo?


Umqatjhi kufuze bona enze ukuthi iba khona yoke ipahla neensetjenziswa ekufuze zisetjenziswe emsebenzin, enze neqiniso lokuthi umsebenzi wenziwaa ngehlelo ekufuze wenziwe ngalo, ebujamweni ebungeze buliyane namaphilo namaphilo nokuphepha kwabasebenzi. Ngaphambi kobana kungasetjenziswa iinseetjenziswa zokuzivikela,, umqatjhi kufuze bona athome ngokulinga ukususa namkha ukuphungula lokho okungaba yingozi epilwenii nekuphepheni kwabasebenzi bakhe. Umqatjhi kufuze bona athathe amagadango wokuvikela ipilo nokuphepha kwabasebenzi bakhe engozini engabavelela nabasebenzako, basemsebenzini.

Ukwenza iqiniso lokuthi yoke imibandela le iyzaliseka, umqatjhi kufuze bona:

> akhombe izinto ezingaba yingozi ebasebenzini nanyana ngayiphi indlela nabasebenzako;
> akhe iindlela zokukhandela ezingasetjenziswa ukuvikela abasebenzi bakhe engozini, abe aveze neendlela zokusebenzisa amagadango wokukhandela ingozi la;
> aveze ilwazi elifaneleko, nemilayelo efaneleko, nefundiso efaneleko, abe abeke nelihlo ebujamweni bezinto, ukube ngakelinye ihlangothi abe ahlala akhumbula ngesikhathi soke ngekghono labasebenzi; ngamanye amagama akhumbule ukuthi abakghona ukuyenza, nokuthi yini ebabhalelako;
> angavumeli muntu ukwenza umsebenzi othileko kungakathathwa amagadango afaneleko wokukhandela ingozi engaba khona;
> athathe amagadango wokuqinisekisa ukuthi woke umuntu osebenza ngaphasi kwakhe uyayizalisa imibandela yomThetho;
> abeke imibandela yokulawula ezakuba lisizo epilweni nekuphepheni kwabasebenzi;
> enze iqiniso lokuthi umsebenzi owenziwako, neensetjenziswa ezisetjenziswa lapho ziluswe ngelihlo lomsbeenzii onelwazi alifundisiweko lokulimuka iingozi ezikhambisana nomsebenzi loyo;
> umsebenzi loyo kufuze bona enze iqiniso lokuthi kubekwa bekulandelwe amagadangoo wokubalekela ingozi.


Boke abasebenzi banelungelo lokwazi nokwaziswa

Umqatjhi kufuze enze iqiniso lokuthi omunye umsebenzi unelwazi lokuphepha nengozi omunye nomunye umsebenzi okhambisana nakho, abe nelwazi nokuthi iinsetjenziswa ekusetjenzwa ngazo ngokwahlukahlukana kwazo zinengozi enjani emsebenzini, nokuthi ziphephe kangangani. Sele akwenzile lokho, umqatjhi godu kufuze nokuthi aphakise abasebenzi bakhe ngelwazi lokuzivikela engozini emsebenzini la basebenza khona.
Umqatjhi kufuze atjele abajameli bezamaphilo nezokuphepha umhloli nakamazisa bona uyeza uzokuhlola endaweni yekhabo abasebenza kiyo le. Umqatjhi kufuze godu nokuthi atjele abajameli bezamaphilo nezokuphepha nakube kukhona la anganasibopho ngokomThetho. Ukungabii nesibopho-ke kutjho ukuthi umuntu uvunyelwe ukukhamba ngekambiso engakavami, angalandeli imibandela ethileko yomThetho, namkha imithetjhwana ethileko yawo, namkha imilayelo ethileko yawo umThetho.
Umqatjhi kufuze ukuthi msinyana ngokungakghonakalako azise abajameli bezamaphilo nezokuphepha ngesenzeko namkha isehlakalo esehle emsebenzini. Nakukhulunywa ngesenzeko namkha isehlakalo lapha kukhulunywa ngesehlakalo esenzeka emsebenzini, kulimale umuntu, namkha agule, namkha abhubhe. Godu isehlakalo sisamaqaphazela weensetjenziswaa eziyingozi, njengokuthi kube netanka evuza amakhemikhali ayingozi asetjenziswa emafemini ngoba kunevelufu elingakalungi, namkha kube nomtjhini ophuma emtlhaleni wokusebenza ngendlela ejayelekileko kodwa ungalimazi muntu, futhi ungabulali muntu.


Imisebenzi yabakhiqizi, abatlami, abathengi bepahla nngaphetjheya, abathengisiii namkha abasabalalisi malungana nokusetjenziswa kweensetjenziswa emsebenzini


IMethiriyeli

Abakhiqizi, abatlami abathengi bepahla emazweni wangaphandle, abathengisi kunye nabasalalisi kufuze baqinisekise ukuthi:

> imethiriyeli iphephile futhi ayinangozi epilweni yomuntu futhi izizalisa zoke iintlhogeko ezibekiweko;
> nakufakwa isijamiso namkha imethiriyeli nanyana kukuphi la kusetjenzelwa khona, kufuze ukuthi kungakheki namkha kuvuleke ubujamo obuyingozi epilweni yomuntu.

Ipahla Ephathekako

Abakhiqizi, abatlami, abathengi bepahla emazweni wangaphandle, abathengisi nabasalalisi bepahla ephathekako kufuze benze iqiniso lokuthi:

> ipahla leyo iphephile futhi ayinangozi epilweni yomuntu nayisetjenziswa ngendlela efaneleko;
> ilwazi liyatholakala malungana:

- nokusetjenziswa kwepahla leyo emsebenzini
- nengozi yepilo neyokuphepha ekhambisana nepahla leyo;
- nobujamo obufunekako ukwenza iqiniso lokuthi ipahla leyo izakuphepha, ingabi nangozi epilweni yomuntu nayisetjenziswa ngendlela efaneleko;
- nekambiso ekufuze ilandelwe nakwenzeka ingozi.

Nakube umuntu othengiselwe imethiriyeli namkha ipahla namkha othunyelelwe yona uzibopha ngesibopho esitloliweko sokuqinisekisa ukuthi uzakuthatha amagadango akhethekileko wokwenza iqiniso lokuthi imethiriyeli namkha ipahla leyo izakuzalisa yoke imibandela ebekiweko yokuphepha nokungabi nangozi epilweni, isibopho somthengipahla emazweni wangaphandle, somtlami, somthengisi namkha somsabalalisi siyasuka kibo sibuyele emuntwini owenze isibopheso.


Imisebenzi Esibopho Kumsebenzi


Kumsebenzi osibopho kumsebenzi:

* ukwelusa ipilwakhe nokuphepha kwakhe, nokwelusa ipilo nokuphepha kwabanye abantu abangahle baqaphazelelwe ngilokho okwenziwa nguye namkha budlabha bakhe bokubhalelwa kuthatha amagadango afaneleko. Lapha-ke kubalwa nokudlala emsebenzini. Banengi abantu esekhe balimalela emsebenzini, abanye bafa nokufa, ngenca yokudlala kumbi emsebenzini. lokho-ke kusisenzo esimbi sokuphula umThetho;
* ukusebenzisana ngomoya omuhle newokuzwana nomqatjhi la umThetho ubeka khona isibopho phezu komsebenzi;
* ukunikela umhloli obuya emNyangweni wezabaSebenzi ilwazi angahle alifune;
* ukuwenza lokho umuntu alayelwa khona okusemthethweni okubekwa mqatjhii namkha umuntu onikelwe amandla wokwenza njalo, malungana nezamaphilo nezokuphepha;
* ukulalela imithetho nekambiso ayinikelwa mqatjhi
* ukwembatha ipahla yokuphepha namkha ukusebenzisa isisetjenziswa sokuziphephisa la kufuneka khona;
* ukubika ubujamo obungakaphephi namkha obungaba nengozi epilweni yomuntu, kubikelwe umqatjhi namkha umjameli wezepilo nezokuphepha, msinyana ngokungakghonakalako
* ukubikela umqatjhi, namkha umuntu onikelwa amandla wokusebenza ngalokho, namkha umjameli wezepilo nezokuphepha ngesehlakalo esingamvelela esingaqaphazelela ipilwakhe namkha simlimaze; isehlakalo esinjalo kufuze sibikwe msinyana ngokungakghonakalako,, kodwa kungakapheli itjhifu.


Amalungelo Womsebenzi

Umsebenzi kufuze akwazi ukuthola nokwazi:

* umThetho wezamaPhilo nokuPhepha nemiThetjhwana yakhona;
* imithetjhwana yezamaphilo nezokuphepha nekambiso yemsebenzini;
* izinga lesilinganiso sezamaphilo nezokuphepha umqatjhi ekufuze abe nazo emsebenzini.

Umsebenzi angabawa umqatjhi ukuthi amazise:

* ngeengozi zamaphilo nezophepha emsebenzini;
* ngamagadango wokukhandela iingozi ekufuze athathwe;
* ikambiso ekufuze ilandelwe umsebenzi nakasebujamweni obungamfaka engozini engalimaza ipilwakhe.

Umsebenzi angabawaudorhodera wakhe wangeqadi ukuthi ahlole amarekhodi wakhe wezamaphilo newokuba sengozini engalimaza ipilwakhe.
Nakube umsebenzi umjameli wezamaphilo nezokuphepha, angaphenya abe abike ngokutlola lokho akutholileko ephenyweni lakhe ngengozi yezamaphilo nezokuphepha ekuqalwenwe nayo emsebenzini.

Ilungelo lokungena ehlelweni lokuhlola

Nakube umsebenzi umjameli wezamaphilo nezokuphepha emsebenzini, angaphekelela umhloli wezamaphilo nezokuphepha obuya emNyangweni wezabaSebenzi nakahlola indawo la kusetjenzelwa khona, aphendule nemibuzo engabuzwa mhloli.

Ilungelo lokuveza umbono ngomthetho nelokwenza iimphakamiso

Umsebenzi angaveza umbono namkha enze iimphakamiso ngomthetho namkha umthetjhwana othileko omalungana nesilinganiso sezokuphepha esingaphasi komThetho wezamaPhilo nezokuPhepha.

Ilungelo lokungasoziswa

Umqatjhi akakwazi ukuqotjha umsebenzi emsebenzini, namkha amnciphisele umrholo namkha amnciphisele imibandela emihle asebenza ngayo ngenca yokuthi:

* umsebenzi loyo uvezele omunye ophethe umsebenzi wokuqalelela ukuphunyeleliswa komThetho wezamaPhilo nezokuPhepha ilwazi elifunwa kuye;
* umsebenzi loyo ulalele inothisi esemthethweni ( njengesalelo, ukuphulwa kwemibandela yenothisi, njalo njalo;
* umsebenzi wenze into ebekufuze yenziwe ngokomThetho;
* umsebenzi akhange enze into ethileko eyalelwa mThetho;
* umsebenzi unikele ubufakazi eKhotho yezabaSebenzi namkha ekhotho ejayelekileko ngeendaba ezimalungana nezamaphilo nezokuphepha.

Ilungelo lokudlulisa isililo

Umsebenzi unelungelo lokusidlulisela phambili isiqunto somhloli nakube uyalilangaso. Iinlilo ezinjalo kufuze zitlolwe, zithunyelwe u: Chief Inspector, Occupational Health and Safety, Department of Labour, Private Bag X117, Pretoria, 0001.

Isibopho songacabheleli izinto

Akunamuntu ovunyelwe ukucabhela namkha ukudla ngento nanyana kungaba ngiyiphi eyenzelelwe ukwelusa ipilo nokuphepha kwabasebenzi. Isibonelo kungaba kukuthi akunamuntu ovunyelwe ukususa isisetjenziswa esenzelelwe ukuphephisa emtjhinini, futhi akunamuntu ovunyelwe ukusebenzisa umtjhini ngaphandle kwesisetjenziswa esinjalo.

Abajameli bezamaphilo nezokuphepha

Bayini abajameli bezamaphilo nezokuphepha?

Babasebenzi abasebenza isikhathi esizeleko abakhethiweko nabatlolelwe iincwadi umqatjhi abanikela ngazo umsebenzi zokubeka ilihlo kezamaphilo nakezokuphepha, ngemva kobana umqatjhi nabasebenzi babonisene bavumelana ngokuthi bobani abazakuba bajameli bezamaphilo nezokuphepha. Ukudlula lapho, abajameli abanjalo kufuze ubuncani bakhona babe nelwazi ngobujamo bezinto kilelo ihlangothi lendawo ekusetjenzelwa kiyo abakhethelwe ukuliqala. Kufuze kuvunyelwanwe nangokuthi bazkauhlala isikhathi esingangani babajameli bezamaphilo nezokuphepha, kanti godu kufuze ukube babe hlangana nomqatjhi nabasebenzi.

Kufuze babe bangaki abajameli bezamaphilo nezokuphepha?

Enye nenye indawo yokusebenzela enabasebenzi abamatjhumi amabili (20) namkha ngaphezulu kwalokho, kufuze bona ibe nomjameli. Ngalokho-ke, indawo yokusebenzela enabasebenzi abalitjhuminethoba (19) kwaphela akunasidingo sokobana ibe nomjameli obekiweko.

Eentolo nema-ofisini, umjameli munye kufuze ajamele ikhulu (100) labasebenzi namkha incenye yalokho. Isibonelo kungaba kukuthi endaweni la kubasebenzi abamatjhumi amabilinanye (21) ukuyokufika ekhulwini (100), kufuze kube nomjameli munye. Kodwa-ke endaweni la kunabasebenzi abalikhulunanye (101) ukuyokufika emakhulwini amabili (200), kufuze nabajameli ababili, njalo njalo.
Kezinye-ke iindawo zokusebenzela, esinye nesinye isiqhenyana samatjhumi amahlanu (50) wabasebenzi namkha incenye yalokho, kufuze kube nomjameli munye. Isibonelo kungaba kukuthi kufuze kube nomjameli munye la kunabasebenzi abamatjhumi amabilinanye (21) ukuya kabamatjhumi amahlanu (50). Kodwa-ke abajameli kufuze babe babili (2) la kunabasebenzi abamatjhumi amahlanunanye (51) ukuya kabalikhulu (100).

Kuye ngokuthi izinto zijame njani, umhloli angafuna ukuthi kubekwe landiswe inani labajameli, ngitjho nala abasebenzi bangaphasi kwamatjhumi amabili (20) khona. Isibonelo kungaba kukuthi, indlela iplanti ejame nendlaleke ngayo ingafuna ukuthi kunganeli ukuba nomjameli munye ebasebenzini abamatjhumi amahlanu(50). Kilobo-ke ubujamo bezinto obunjalo, umhloli angafuna ukuthi landiswe inani labajameli. Nakube umqatjhi nabasebenzi bayavumelana, kungabekwa inani labajameli elingaphezulu kinalokho okutjhiwo yikambiso evamileko.




Babekwa nini abajameli bezamaphilo nezokuphepha?

Babekwa kungakapheli iinyanga ezine (4) ithomile ukusebenza ibhinizinisi leyo. Umqatjhi onabasebenzi abangaphezulu kwamatjhumi amabili (20), abazakusebenza kwaphela isikhathi esingaphasi kweenyanga ezine (4), akunasidingo sokobana kubekwe abajameli. Nakube endaweni le kusebenza abasebenzi abasebenza ngeenkhathi ezithileko kwaphela, njengemaplasini nje, ngendlela yokuthi abasebenzi mhlamunye baba banengi badlule ematjhumini amabili (20), ukube kodwa kodwa bazokusebenza isikhathi esingaphasi kweenyanga ezine (4), nakhona akunasidingo sokuthi kubekwe abajameli.

Kufuze bawenze nini umsebenzano abajameli bezamaphilo nezokuphepha?

Yoke imisebenzi ephathelene nokuba mjameli kunye nokuthwasiswa nokufundiswa kwabajamelabo ngokwabo kufuze bona yenziwe ngesikhathi somsebenzi.

Yini okungenziwa bajameli bezamaphilo nezokuphepha?

Abajameli bezamaphilo nezokuphepha bangenza lemisebenzi elandelako:

Ukuhlola ubujamo bamaphilo nebokuphepha
Abajameli bangahlola ukuthi ziphumelela kangangani iindlela zokuqalelela amaphilo nokuphepha ezisetjenziswa lapho.

Ukuthola okungaba yingozi
Abajameli bangathola lokho okungaba yingozi emsebenzini, bakubikele ikomidi yezamaphilo nezokuphepha, namkha babikele umqatjhi.

Ukuphenya ngeengozi
Abajameli bangahlanganyela nomqatjhi baphenye ngeengozi, baphenye ngeenlilo zabasebenzi ezimalungana namaphilo nokukphepha, bese babika lokho abakutholileko ngokutlola.

Ukukhulumela
Abajameli bangakhulumela ukuphepha kwendawo yomsebenzi emqatjhini, namkha ekomidini yezamaphilo nezokuphepha; nakufumaniseka ukuthi umzamo wabo walokho abakhulumelako awuphumeleli, bangadlulela kumhloli.

Ukuhlolwa kwendawo
Malungana nokuhlolwa kwendawo, abajameli banga:
* hlola indawo ekusetjenzelwa kiyo ngemva kokubikela umqatjhi ngokuhlola kwabo;
* ngena emikhulumiswaneni nabahloli bendawo yomsebenzi nabahloli bekhamphani nabahlolako;
* hlola iincwadi/amaphepha;
* ngemvumo yomqatjhi, bangaphekelelwa mluleko wezechwephetjhe nabahlolako;

Ukuya emihlanganweni yekomidi

Abajameli bangaya emihlanganweni yekomidi yezamaphilo nezokuphepha.

Amakomidi wezamaphilo nezokuphepha

Ngewani amakomidi wezamaphilo nezokuphepha?

Amalungu wamakomidi la ayahlangana abonisane ngokutlama, nokukhuthaza kunye nokubuyekeza amagadango wokuqinisekisa ukuthi abasebenzi bahlala baphilile, godu baphephile.

Kufuze asungulwe nini amakomidi wezamaphilo nezokuphepha?

Ubuncani bakhona kufuze kusungulwe ikomidi yinye (1) nakubekwe abajameli ababili (2) namkha abangaphezulu kwalokho.

Iba namalungu amangaki ikomidi yezamaphilo nezokuphepha?

Umqatjhi nguye otjhoko ukuthi kufuze amalungu wekomidi abe mangaki; lokho-ke ukwenza ngalendlela:
* nakube kujanyiswe yinye (1) ikomidi endaweni yokusebenzela, boke abajameli kufuze babe malungu wekomidi leyo;
* nakube kujanyiswe amakomidi amabili (2) namkha angaphezu kwalokho endaweni yokusebenzela, omunye nomunye umjameli kufuze abe lilungu lekomidi yinye ubuncani bakhona.

Lokhu-ke kutjho ukuthi omunye nomunye umjameli kufuze abe lilungu lekomidi. Umqatjhi godu angakhetha abanye abantu abazamjamela ekomidini, kodwa abajameli abanjalo akukafaneli ukuthi badlule inani labajameli ababekwe ekomidini leyo. Nokho-ke nakube umhloli ubona ukuthi alikaneli inani lamakomidi endaweni yokusebenzela, angatjho ukuthi akwakhiwe enye ikomidi namkha amanye amakomidi.

Bahlangana kangaki abajameli bezamaphilo nezokuphepha?

Bahlangana qho nakubonakala kufuneka ukuthi bangahlangana, kodwa ubuncani bakhona kanye ngeenyanga ezintathu. Ikomidi ngiyo etjhoko ukuthi kuzakuhlanganelwa kuphi nokuthi nini. Nokho-ke nakube abasebenzi ababawa umhlangano bahlanganisa itjhumi lamaphesente (10%) namkha ngaphezu kwalokho, umhloli angalayela ukuthi kubanjwe umhlangano loyo endaweni nangesikhathi esizakubekwa nguye.

Ngubani obeka ikambiso ekufuze ilandelwe emhlanganweni?

Amalungu wekomidi akhetha usihlalo wekomidi, abe abeke nesikhathi azasihlala e-ofisini usihlalo loyo, abeke nekambiso ekufuze ilandelwe emihlanganweni, njalo njalo.

Amakomidi wezamaphilo nezokuphepha angalifuna isizo ezazini na?

Iye, amakomidi angazikhethela abanye abantu abazakuba baluleki babo ngenca yelwazi elikhethekileko nelimuko abantwabo abanalo ngezamaphilo nezokuphepha. Nokho-ke ilungu elikhethelwe ukweluleka nokunonisa alinalo ilungelo lokuvowuda.

Enzani amakomidi wezamaphilo nezokuphepha?

Amakomidi enzelwe ukusebenza kwaphela ngeendaba zamaphilo nezokuphepha emsebenzini. Imisebenzi yamakomidi wezamaphilo nezokuphepha ivame ukuba ngile:
* Ukwenza iimphakamiso
Ikomidi kufuze yenzele umqatjhi iimphakamiso ngobujamo bezamaphilo nezokuphepha ebasebenzini. Nakube iimphakamiswezo azenzi ukuthi urarululeke umraro okhona, ikomidi ingadlulela kumhloli yenze ezinye iimphakamiso.

* Ukubonisana ngezehlakalo
Ikomidi kufuze bona ibonisane ngesehlakalo nanyana nngisiphi esingalimaza abasebenzi, esingabagulisa namkha esingababulala. Isehlakalo esinjalo ikomidi ingasibika ngokutlolela umhloli.

* Ukubulunga amarekhodi

Ikomidi kufuze ukuthi ihlale iwabulunga woke amarekhodi weemphakamiso ezenzela umqatjhi, nayo yoke imibiko eyenzela umhloli.

Eminye imisebenzi

Amalungu wekomidi kufuze enze nanyana ngimuphi omunye umsebenzi umthetho ofuna bona awenze.

Ukudoselwa imali

Umqatjhi akakwazi ukudosela umsebenzi imali emrholwenakhe malungana nokuthileko ekufuze ukuthi umsebenzi loyo akwenze okuphathelene nezamaphilo nezokuphepha ngokomThetho.

Umbiko oya emHlolini omKhulu malungana nezifo ezibangwa msebenzi umuntu awusebenzako

Udorhodera nakahlola namkha nakelapha umuntu amsolela ukuthi ukugulokho wakuthola emsebenzini awusebenzako, udorhodera loyo kufuze bona abikele umqatjhi ngalokho akusolako, abikele nomHloli omKhulu.

Ukusebenzisana nomhloli

Abasebenzi kufuze balalele bahloniphe imilayelo, namadarhfari namkha iimbawo zabahloli. Ngaphezu kwalokho, akunamuntu ovunyelwe ukuvimbela omunye umuntu ukulalela nokuhlonipha nokuthambela umthetho.

Ukuphendula imibuzo

Imibuzo yomhloli kufuze ukuthi iphendulwe, kodwa-ke nokho nanyana kunjalo, akunamuntu okatelelekileko ukuphendula umbuzo angahle azibophise ngawo. Ukuzibophisa kutjho ukuthi umuntu ukhuluma into eveza ukuthi uphule umthetho.

Iphenyo

Umhloli kufuze bona alekelelwe, ngalokho akufunako nakabawa ukulekelelwa ephenyweni alenzako. Umhloli angabawa nokuthi abantu babe khona nakuphenywa ngendaba ethileko. Akunamuntu ovunyelwe ukuthuka umhloli namkha ukuliya iphenyo ngabomu.

Ukubotjhwa

Umsebenzi nakenza okuthileko okuthathwa njengecala ngomThetho wezamaphilo nezokuPhepha kwabaSebenzi, icala lithwalwa mqatjhi, ngalokho-ke icala nalimlahlako uzakuthweswa isigwebo, ngaphandle kokuthi umqatjhi loyo akghone:
* ukuveza ubufakazi bokuthi akhange anikele imvumo yokuthi umsebenzi wakhe one;
* ukuveza ubufakazi bokuthi yena ngakelakhe ihlangothi uthethe woke amagadango wokukhandela lokho okwenzekileko;
* ukuveza ubufakazi bokuthi umsebenzi loyo wenze into ebekungakafaneli ayenze.

Lokhu okutjhiwo ngehla kusebenza nakabanye abangaphasi komqatjhi, njenge-sabkontraga nje, ngaphandle-ke kokuthi iinqhema ezimbilezi zivumelane ntanzi ngokutlola zitjho ukuthi umuntu loyo ongaphasi komqatjhi uzayithambela njani imibandela yomThetho:

Isizo eelivela kumhloli

Abahloli batholakala emaphrovinsini nngamaphrovinsi ema-ofisini womNyango wezabaSebenzi naka:

Northern Province
Provincial Director
Department of Labour
Private Bag X9368
PIETERSBURG
0700
Tel: (015) 290 1744
Fax: (015) 290 1670

Mpumalanga
Provincial Director
Department of Labour
Private Bag X7263
WITBANK
1035
Tel: (013) 655 8700
Fax: (013) 690 2622

Gauteng North
Provincial Director
Department of Labour
PO BOX 393
PRETORIA
0001
Tel: (012) 309 5000
Fax: (012) 323 5449

Gauteng South
Provincial Director
Department of Labour
PO BOX 4560
JOHANNESBURG
2000
Tel: (011) 497 3000
Fax: (012) 834 1081

Free State
Provincial Director
Department of Labour
PO BOX 522
BLOEMFONTEIN
9300
Tel: (051) 505 6200
Fax: (051 447 9353

North West
Provincial Director
Department of Labour
Private Bag X2040
MMABATHO
2735
Tel: (018) 384 2033
Fax: (018) 384 2745

KwaZulu-Natal
Provincial Director
Department of Labour
PO BOX 940
DURBAN
4000
Tel: (031) 336 1500
Fax: (031) 307 6882

Northern Cape
Provincial Director
Department of Labour
Private Bag X5012
KIMBERLEY
8300
Tel: (053) 838 1500
Fax: (053) 832 4798

Eastern Cape
Provincial Director
Department of Labour
Private Bag X9005
EAST LONDON
5200
Tel: (043) 701 3000
Fax: (043) 43 9719

Western Cape
Provincial Director
Department of Labour
PO Box 872
CAPE TOWN
8000
Tel: (021) 460) 5911
Fax: (021) 465 7318

Isiphande soMzimkhulu wesiKhulu seBandla labaNqophisi bezamaPhjilo nezokuPhepha

Department of Labour
Private Bag X117
Pretoria
0001
Tel: (012) 309 4774
Fax: (012) 309 4382


<fn>DAC-NLS.UmthethoWabomasipala.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele

UMTHETHO WABOMASIPALA WEMITHELO YEPAHLA
Imibuzo ebuzwa njalo nje kanye neempendulo

Kubayini kutlhogeka umThetho waboMasipala wemiThelo yePahla?
â€¢	Ukulawula amandla wabomasipala wokubeka imithelo epahleni (ngokuya kwesigaba 229(2) somThethosisekelo);
â€¢	Ukupha ihlelo elifanako lokulawula ukubekwa kwamanani wemithelo epahleni enarheni yoke;
â€¢	Ukukhupha ihlobo elithileko lepahla ekuthini ingathelelwa ngokuya kwamakareko wesitjhaba;
â€¢	Ukurhelebha abomasipala bona bafezakalise irherho elisetjhatjhalazini begodu elilungileko lokukhupha abanye emahlelweni wokuthelela ipahla kanye nokuphungula amanani wokubhadela ngokwemithethomigomo yokubhadela amanani emikhiqizo yokubonisana emphakathini;
â€¢	Ukurhelebha ekuvezeni iindlela ezilungileko nezilinganako zokulinganisa inani lepahla;
â€¢	Ukurhelebha ekuhlomeni iminqopho elungileko nekambiso yokudlulisela phambili nangabe kunomraro manqophana nokulinganiswa kwenani lepahla;
â€¢	Ukurhelebha ekwakheni abomasipala abajame kuhle kwezeemali kanye nezomnotho abakwazi ukuhlangabezana neendingo ezithathelwa phezulu mphakathi lowo.

Yini umthelo wepahla yabomasipala?
Umthelo wepahla yabomasipala manani weSenthe elihlawuliswa emananini wemakethe wepahla enganyakaziko, ekuyinarha nemakhiwo, amalungelo wendlela, amalungelo enarheni engeyomunye kanye nokufakwa ngokomthetho kwenarha yomunye ngaphasi komunye umuntu.

Abomaspala banomlando omude wokufaka amanani womthelo wepahla ngokuya kwemiThetho yamaPhrovinsi yekadeni (okuyiKapa, Natali, Freyistata kanye neTransvali), khulukhulu eendaweni ebegade zingezabantu abamhlophe phambilini. Ngaphezu kwalokhu, umThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika unikela abomasipala amandla wokulinganisa amanani wepahla eendaweni eziwela ngaphasi kwalabo masipala. Umthetho wabomasipala wemithelo yepahla ijamiselela irherho lekadeni lokulinganisa ipahla kanye namanani akhelwe phezu kwemithetho yamaphrovinsi yekadeni. Awunikeli abomasipala amandla wangaphambili wokulinganisa amanani wepahla; ilwela kwaphela ukulawula amandla wangaphambili anikelwe abomasipala mThethosisekelo.

Ngubani ofanele abhadele umthelo wepahla kamasipala?
Boke abanikazi bepahla enganyakaziko bafanele babhadele imithelo yepahla. Ngesibangeso-ke, boke abanikazi bepahla, kubalwa abaraga ibhizinisi kanye nabahlala kiyo, bezelimo, urhulumende, njll. bayathinteka nabo nakuhlathululwa ipahla. Amalungelo wobunikazi benarha afana nemvumo yokuhlala (i-PTO) etholakala ngokujayelekileko eendaweni zokulima ngokuhlanganyela, abalwa ehlathululweni yepahla. Abomasipala bafanele bona baqiniseke bona abanikazi bamayunithi emahlelweni wobunikazi weengatjana, bayatloliswa kibo ngombana angeze basahlawuliswa babodwana.

Abekwa njani amanani wemithelo yepahla yabomasipala?
Iindlela yokuthola amanani womthelo abhadelwako epahleni yabomasipala atholakala ngokubuyelela inani lemakethe lepahla enganyakaziko (isibonelo, inarha kanye nemakhiwo) ngeSenthe eRandini ngalinye umkhandlu kamasipala olitholileko. Isibonelo:
o	Nangabe inani lemakethe lepahla enganyakaziko (inarha nemakhiwo) kuyi- R50 000, bese
o	ISenthe eRandini liba yi- R0. 15 (okuyi- 1, 5 yamaSenthe), lokho kutjho bona
o	Imali efanele ukubhadelwa yepahla = R50 000 x 0. 015 = R750 enyakeni woke, okuhlathulula bona inyanga nenyanga umnikazi wepahla uzakubhadela R62. 5 (lokhu kutholakala ngokuhlukanisa ama- R750 ngo- 12 njengombana unyaka uneenyanga ezili- 12) kumasipala.

Nangabe ipahla enganyakaziko okukhulunywa ngayo isetjenziswa njengendawo yokuhlala (ikhaya) nanyana nangabe isetjenziselwa izinto ezinengi, ngetjhejo lokobana ingcenye yinye nanyana ezingaphezulu kuhlalwa kiyo-
o	Inani leSenthe eRandini lizakusetjenzwa ngemva kokukhupha i- R15 000 yamathomo yenani lemakethe lendawo leyo yokuhlala (lokhu sifuneko somthetho ngokuya komThetho wemiThelo yaboMasipala), okutjho bona i-R0. 015 izakusetjenzwa ku- R35 000 kunobana isetjenzwe ku- R50 000 (okutjho bona, kukhutjhwa R15 000 ku-R50 000.).
o	Amanani azakubhadelwa mnikazi wendlu azakuba = R35 000 x 0. 015 = R525 enyakeni woke, okutjho bona inyanga nenyanga umnikazi wepahla uzakubhadela R43. 75 kumasipala.

Inani leSenthe eRandini ngalinye libekwa mkhandlu kamasipala ngetjhejo lemibono yomphakathi emthethwenimgomo ohlongozwako womkhandlu kamasipala kanye nebhajethi eya ngekambiso yokubandakanyeka komphakathi ngokweSahluko 4 somThetho wamaRherho waboMasipala kanye nomThetho wokuPhathwa kweeMali zaboMasipala.

Zitholakala njani iinlinganiso zamanani wemakethe yepahla?
Iinlinganiso zamanani wemakethe yepahla yinani ipahla ezakufanele bona iyitholile nangabe ithengiswe ngelanga lokulinganisa ipahla emakethe evulekile mnikazi wayo ozithandelako kilowo ozithandela ukuyithenga. Abalinganisi bepahla ababosiyazi, abazijameleko ngokuya kwesigaba 39 somThetho wemiThelo yePahla yabomasiPala, kufanele bona kube babantu abatloliswe "njengabalinganisi ababosiyazi nanyana abalinganisi abasebenzisana neenhlangano zabosiyazi ngokuya komThetho wabaLinganisi bePahla ka- 2000 (umThetho wenomboro yama- 47 ka- 2000)" owaziko ukulinganisa ipahla engakathengiswa ngokuya komthethomgomo "wokuthengisa ngokuzithandela emuntwini ozithandelako naye ukuthenga". Boke abomasipala enarheni le bafanele bona bakhambisane nesigaba 39 somThetho wePahla yaboMasipala ekuqatjheni nanyana ekukontrageni abalinganisi bona balinganisele abomasipala ngomnqopho wokubeka imithelo.
Ekutholeni inani lemakethe lepahla enganyakaziko kunezinto ezingafanele zitjhejwe ngomnqopho wokulinganisa ipahla. Lokhu kubala hlangana nokhunye:
â€¢	Inani lesivuno nanyana imithi yeengodo ezisakhulako epahleni leyo ezingakavunwa ngesikhathi sokulinganisa ipahla leyo;
â€¢	Inani lomakhiwo omunye nomunye nanyana ipahla enganyakaziko eyakhiwe epahleni leyo, okungiyo eqalwe khulu ngabaphathi bemayini nanyana bamalungelo wemayini, okuhlathululwe emThethweni wamaMinerali (1991);
â€¢	Okunye nokhunye ukuqatjhiswa kwepahla okungakatloliswa.

Ingabe umthetho wabomasipala wemithelo yepahla ufuna bona inarha kanye nemakhiwo ilinganiswe begodu ibhadeliswe?
Iye, umThetho ubeka bona inarha kanye nemakhiwo ifanele bona ilinganiswe ngokuhlanganyela ngomnqopho wokubeka ihlelo leSenthi eRandini ngalinye kikho. Ikambiso yabanye abomasipala yokulinganisa kanye nokubeka amanani enarheni kuphela nanyana ukulinganisa inarha kanye nemakhiwo ngokuhlukana (ngokuya kwemiThetho yamaPhrovinsi yekadeni) ngomnqopho wokubeka amasenthi ahlukeneko erandini ngalinye angeze kusasebenza ngokuya komThetho. Lokhu kuqakathekile ukuqinisekisa ukuphathwa ngokulingana kwabanikazi bepahla.

Ingabe umThetho waboMasipala wemiThelo yePahla uzakuthinta njani abanikazi bepahla?
Into eqakathekileko etjhejwako bona abanikazi bepahla bazakubhadela malini, linani leRanda umkhandlu kaMasipala ozalibeka emazingeni woke wobunikazi bepahla.

LomThetho awutjhugululi inani loke leendingo zemali ezifunwa bomasipala, begodu awubeki inani leSenthi eRandini. Umasipala ngamunye uzakuragela phambili ukubeka begodu abuthelele imithelo yepahla emananini alungele ukuhlangabezana neendingo zakhe, ngetjhejo lomphumela ongenzeka wamanani womthelo ehlelweni lokuthuthukisa zomnotho endaweni, ababhadela imithelo le kanye nekghono labo lokubhadela.

Umasipala ngamunye uzakufanele bona ahlele kuhle ukutjhuguluka kusukwa ehlelweni lekambiso langaphambili lokubeka amanani ukuya erherhweni lagadesi elilandela lomThetho. Nakwenzeka bona koke kulingana, abomasipala abangabhadelisi ngokwenani elihlangeneko lemakethe yenarha kanye nemakhiwo, bafanele bona bacabangisise ngokuphungula ngokubonakalako inani leSenthi eRandini ukuqinisekisa bona akunakulahlekelwa okukhulu ebabhadalini kanye nekorweni yezomnotho okuvelako, ngetjhejo lokobana ngokuya komThetho, abomasipala bazabe bangenisa imali evela ebantwini abanengana kunangaphambili. Godu, kibo boke abomasipala, nakufakwa ihlelo elitjha lokulinganisa, isikhathi esinye nesinye, inani leSenthi eRandini lifanele bona libuyekezwe, begodu nakutlhogekako liphungulwe ngokubonakalako ukukhandela ukobana ababhadalako bangabetheki khulu.

Isibonelo, nangabe umasipala ubangenisa inani lemali ema- R1 650 295 epahleni yokuhlala/ yebhizinisi ngokuya kwenani elibekelwe inarha, lapho inani leemali zakhona belingu- R56 204 500 (inani lemali yemakethe yayo yoke ipahla ngayinye yokuhlala/ yebhizinisi), kanye nehlelo elitjha lokubhadela, okuyinarha nemakhiwo, libiza i- R273 204 500 ngokwenani lemakethe, umasipala uzakufanele bona aphungule inani leSenthi erandini, ukusuka ku- R0. 029 ukuya ku- R0. 006.

Ingabe umthetho wabomasipala wemithelo yepahla umumethe iindlela zokulawula ukuvikeleka kwabanikazi bepahla?
Iye. UmThetho umumethe iindlela zokulawula ukuvikeleka kwabanikazi bepahla. UNgqongqotjhe wezamaPhrovinsi kanye nemiBuso yeeNdawo, ngokuvumelana noNgqongqotjhe weeMali, bangaphungula inani leSenthi eRandini elibekwa bomasipala, nangabe kunobufakazi obutjhisako bokobana inaneli leSenthi eRandini epahleni ethileko lingaba nemiphumela emimbi emithethwenimigomo yezomnotho yesitjhaba, imisebenzi yezomnotho kibomasipala boke nanyana itjhitjhingo lesitjhaba lepahla, imisebenzi, ukusebenza nanyana zemisebenzi. Nanyana ngiyiphi ikoro yezomnotho, ngemva kokuthintana nomasipala lowo othintekako nanyana abomasipala abathintekako, kanye norhulumende wendawo, ngokusebenzisa iinkhungo ezihlelekileko, angabawa uNgqongqotjhe wezamaPhrovinsi nezeenDawo bona ahlunge ubufakazi obumanqophana nenani leSenthi elithileko eRandini kwenye nenye ikoro ethileko yepahla, nanyana inani lenye nenye ikoro yepahla engaphezu kwenani leSenthi eRandini, ngokobujamo nangemibono ehlakaniphileko liba nemiphumela emimbi kwenye nenye into ebalwe ngaphezulu.

UmThetho ubuye uveze bona uNgqongqotjhe wezamaPhrovinsi nezeenDawo, ngokuvumelana noNgqongqotjhe wezeeMali, bangakhuphula iphesenthi balibeke kweliphezulu, ngalo amanani wepahla nanyana amanani epahleni ethileko angakhutjhulwa.

UmThetho unikela uSomkhandlu wezaboRhulumende beenDawo ephrovinsini bona alawule bona abomasipala ephrovinsini bakhambisana neenjamiso zomThetho, kubalwa hlangana nokhunye iinqunto zezinto ezibalwe ngehla.

Iimali ezingeniswa ngemithelo yepahla zisetjenziselwani?
Abomasipala batlhoga umthombo othembekileko wokungenisa imali khona kuzakuphakelwa imisebenzi yokuleya kanye nokwenziwa kwemisebenzi yayo efaneleko. Iimali ezingeniswa yipahla angenye yeendlela eziqakathekileko zeemali mazombe yabomasipala, khulukhulu eendaweni esele zithuthukileko. Iimali ezingeniswa manani wepahla zisetjenziselwa ukurhelebha ukubhadalela imisebenzi esiza umphakathi woke kungasikho umuntu nanyana umkhaya ngamunye. Lokhu kubala ukufaka kanye nokutlhogomela iintarada, iindlela, iindledlana zokukhamba, umkhanyo, iinsetjenziswa zokukhambisa amanzi asilapheleko; imakhiwo kanye namaklinigi wokusebenzela, iimphaga, iindawo zokuzithabisa kanye namazindla. Iimali zamanani wepahla zibuye zisetjenziselwe ukusiza umasipala ukukhambisa ihlelo lokuphatha, njengamakhompyutha kanye nekokutlola, iindleko zokubusa ezifana nemihlangano yomkhandlu kanye newomphakathi, ekhuthaza ukuzibandakanya komphakathi ezintweni zeHlelo lezeTuthuko eliHlangeneko (i-IDP) kanye namabhajethi wabomasipala.

Amanani wemithelo yepahla abekwa, abuthelelwe begodu asetjenziswe endaweni leyo. Aborhulumende besitjhaba kanye nebamaphrovinsi abanamandla wokubeka lamanani, begodu abatholi litho kilemali engeniswako. Imali evela emthelweni wamanani wepahla isetjenziswa kumasipala lowo, lapho izakhamizi kanye nabavowudi banelizwi ekuthatheni iinqunto zokobana imali isetjenziswa njani ngokwehlelo le- IDP kanye neenkambiso zebhajethi, abomasipala bamema imiphakathi kiyo bona iveze imibono yayo ngaphambi kobana umkhandlu kamasipala wamukela ibhajethi.

Ingabe umThetho wabomasipala wemiThelo yePahla unikela bona kube khona abakhutjhwako ekubhadeleni?
Isigaba 229(2) somThethosisekelo sinikela ngokulawulwa komthetho wesitjhaba ozakulawula amandla wabomasipala wokubeka amanani wemithelo. Ngokuya komThetho, kukhona amajamo ahlukileko lapho lomThetho ungasebenziko khona. Lokhu kufaka phakathi lokhu okulandelako:
?	Imali ema- R15 000 yezinga lemakethe lepahla yokuhlala;
?	Ipahla etholakele ngehlelo lokutjhugululwa kobunikazi benarha, eminyakeni eli- 10, ngaphandle kobana ipahla leyo ayitjhugululi ubunikazi;
?	Ama- 30% wamathomo wenani lemakethe yemisebenzi yemithangalasisekelo elawulwa mphakathi njengombana ibalwe kilomThetho;
?	Ilungelo lokwemba amaminerali;
?	Ipahla etloliswe egameni begodu esetjenziswa khulu ngomnqopho wokulotjha mphakathi wezekolo, kubalwa hlangana nendawo yangokomthetho yokuhlalisa iinkhulu zalowo mphakathi ezirhelebha eenkonzweni zaleyo ndawo yokulotjha;
?	Iingcenye zeendawo ezikhethekileko yezamabulungelo wezemvelo, amaphaga wesitjhaba, iindawo zokubulunga imvelo nanyana iindawo zokubulunga iintjalo eziseendaweni ezikhambisana nomthetho ofaneleko, ngaphandle kweendawo lezo ezingenisa imali;
?	Esinye nesinye isihlengele lapho urhulumende amnikazi waso.
Ingabe umThetho wabomasipala wemiThelo yePahla wenza iinjamiso zabomasipala ukuba abathileko bangabhadali, baphiwe imbuyiselo nanyana baphulelwe iimali?
Ngokuya komThetho abomasipala bangakhupha abantu abathileko bona bangabhadali, baphiwe imbuyiselo begodu baphulelwe iimali abangazibhadala, ngokuya komthethomgomo wamajamo wendawo. Iindleko zemali lezo, ukukhutjhwa ekutheni ungabhadala, ekuphiweni imbuyiselo nanyana ekuphulelweni, ezihlelwe ngokuya kwendawo zifanele bona zitjhejwe mkhandlu kamasipala manqophana neenzuzo zomphakathi ekuphungulweni kweemalezo. Nangabe kukhutjhwa abantu abathileko ekubhadeleni, ekuphiweni iimbuyiselo kanye nekuphunguleni iimali kubanikazi bepahla ethileko, iinqhemezo zifanele bona zifake laba abalandelako:
?	Abanikazi abatlhaga khulu;
?	Abanikazi abaphila ngomndende nanyana imirholo karhulumende ekuziphiliseni;
?	Abanikazi abanganamali abazingenisela yona kwesikhatjhana;
?	Abanikazi bepahla abahlala endaweni enomraro-
-	eyehlakelwe yihlekelele ehlathululwa mThetho wokuPhathwa kweenHlekelele (2002); nanyana
-	amanye namanye amajamo angasimahle wezokuhlalisana nanyana zomnotho;
?	Abanikazi bepahla yokuhlala enezinga lemakethe elingaphasi kwenani elibekwe ngumasipala; nanyana
?	Abanikazi bepahla yokulima ababalimi kwamambala.

Ipahla etja efanele ukubhadeliswa ithathwa njani ngokuya komThetho waboMasipala wemiThelo yePahla?
UmThetho utlhoga bona inani lepahla etjha efanele ukuthelelwa lifakwe kancani kancani esikhathini esingaba minyaka emithathu.

Ipahla etjha ethelelwako ihlathululwa kilomThetho "njengepahla enye nenye ebhadeliswako egade ingathelelwa ngaphambi kokuphela konyaka weemali ezandulela ilanga lomThetho othome ngalo ukusebenza, ngaphandle kwepahla egade itjhiywe ngephoso erhelweni lokulinganisa ipahla, ngesibangeso-ke, beyingakhenge ibalwe ngaphambi kwelangelo."

Uzakuthoma nini ukusebenza umThetho waboMasipala wemiThelo yePahla?
Ngokuya kwemithetjhwana yokuwelisa manqophana nokufezakaliswa kwalomThetho omanqophana nokuhlanganiswa kokulinganiswa kanye nokubekwa kwamanani wemithelo ngokuya komThetho wePhrovinsi wekadeni kanye nalomThetho, lomThetho uzakuba nemiphumela emabhajethini wabomasipala athoma ukusebenza ngomhlaka 1 Julayi 2006.
Ngokuya kwamahlelo wokuwelisela ngokufezakaliswa komThetho, iinjamiso ezinye zalomThetho zizakusebenza msinyazana kibo boke abomasipala ngaphandle kwetjhejo lokobana amahlelo wabo akhelwe phezu kwewokulinganisa wemithetho yangaphambili yabomasipala nanyana lomThetho omutjha, nanyana iinjamiso zalomThetho zizakuthoma ukusebenza kilabo masipala amahlelo wabo wokulinganisa kanye nokubeka amanani wemithelo akhelwe kilomThetho omutjha.

Bafanele benzeni abomasipala ukufezakalisa lomThetho waboMasipala wemiThelo yePahla?
Abomasipala balindeleke bona:
?	baveze imithethomikambiso yokubeka amanani
?	baqinise amahlelo wangaphakathi wokuhlola ipahla
?	bahlele irhelo mazombe lokuhlolwa kwepahla
?	bathintane nomphakathi ekutlameni kwemithethokambiso yabo
?	bamukele imithethomigomo yamanani wemithelo wepahla
?	bamukele imithetho yabomasipala ezakufezakalisa ekwamukelweni kwemithethomigomo yamanani wemithelo wepahla
?	bafake kuGazedi amarhelo wokulinganiswa kwepahla khona nomphaakathi ungakwazi ukubeka ilihlo, kuvele godu nekambiso yokuveza imibono ehlukileko
?	veza emphakathini ihlelo lokunghonghoyila nanyana ukudlulisela isililo phambili manqophana nesiqunto sokungakhambisani nokuveziweko

Bafanele bona benzeni ababhadali bomthelo wepahla ukuzibandakanya ngokuzeleko ekufezakalisweni komThetho waboMasipala wemiThelo yePahla?
?	Isahluko 4 somThetho wamaRherho waboMasipala sifuna bona kube nesiko lokubandakanyeka komphakathi eendabeni zabomasipala abazakuthuthukiswa.
?	Ababhadali bomthelo banomthwalo wokuthintana nabomasipala babo ngesikhathi abomasipala babamema bona baveze imibono yabo ngemithethomigomo yemithelo ehlongozwako kanye namabhajethi. Imithethomigomo yemithelo imanqophana nezinto ezifana nenani leSenthi eRandini umkhandlu kamasipala okuhlongoza ukukubeka, amahlelo wokurhelebha ababhadali bomthelo afana nokungabhadeliswa, ukubuyiselwa imali ethileko kanye nokuphungulelwa umthelo ebanikazini abawela ngaphasi kwezinga elithileko lepahla, isibonelo:
o	Abanikazi abatlhaga khulu;
o	Abanikazi abaphila ngomndende nanyana imirholo karhulumende ekuziphiliseni;
o	Abanikazi abanganamali abazingenisela yona kwesikhatjhana;
o	Abanikazi bepahla abahlala endaweni enomraro-
-	- eyehlakelwe yihlekelele ehlathululwa mThetho wokuPhathwa kweenHlekelele (2002); nanyana
-	- amanye namanye amajamo angasimahle wezokuhlalisana nanyana zomnotho;

?	ababhadali bomthelo bafanele bona bakhambisane neembawo zabomasipala esikhathini esibekiweko sokobana abomasipala bamemezele manqophana namarhelo wokuhlolwa nokulinganiswa kwepahla nakutlhogeka, bafake iimphikiso manqophana namanani wemakethe yepahla yabantu abathileko.
?	Ukuveza iinlilo ngemva kobana imikhandlu yabomasipala sele iphakamisile imithethomigomo yemithelo yabomasipala kanye namabhajethi ngombana ngemva kokuphela kwesikhathi sokufaka iinlilo, iinlilo zabo angeze zisaba nemiphumela ebonakalako. Imiphakathi ifanele bona izibandakanye ngokwakhako nabomasipala ezintweni ezimanqophana nokulinganisa kanye nokubekwa kwemithelo.

Ungalitholaphi ilwazi ngomThetho waboMasipala ngemiThelo yePahla?

?	UmThetho waboMasipala wemiThelo yePahla uyatholakala ku: www.dplog.gov.za kanye nakubaGadangisi bakaRhulumende.
?	Nawufuna ilwazi elinabileko lokobana umasipala ngamunye angathanda ukufezakalisa umThetho waboMasipala ngemiThelo yePahla, ababhadali bomthelo bafanele bona bathintane nabomasipala labo lapho ipahlabo ikhona. Nawufuna iinomboro zokuthinta umasipala wangekhenu, sibawa bona uye ku: www.dplg.gov.za begodu nasele ufikile kilesizinda se-web, uye ku: "Government Sphere", bese uya ku, "Link to municipal Information."
?	Ngetjhejo lokobana uSomkhandlu wezaborhulumende beendawo ephrovinsini unomsebenzi wokuphosa ilihlo ekuthini abomasipala abangaphasi kwephrovinsi yakhe bakhambisana nalomThetho waboMasipala wemiThelo yePahla, nangabe imiphakathi ayitholi iimpendulo ezintweni eziwutshwenyako manqophana nokuhlolwa nokubekwa kwamanani womthelo kibomasipala, imiphakathi leyo ivumelekile bona ingathintana nemiNyango yamaPhrovinsi yaboRhulumende beenDawo. Nawufuna iinomboro zokuthinta umNyango wePhrovinsi weenDaba zaboRhulumende beenDawo, sibawa bona uye ku: www.dplg.gov.za begodu nasele ufikile lapho kulesizinda se- web, uye ku: "Government Sphere", bese ku: "Link to provincial Government Information".

<fn>DAC-NLS.UmthethoWobufakazi.2007-05-18.nr.txt</fn>
UMTHETHO WOBUFAKAZI


IKOMBA

OKUMUMETHWEKO IKHASI

1. ISINGENISO 1

2. IMIQONDO ESISEKELO 1
2.1	Ubufakazi 1
2.2	Iintlabagelo Zobufakazi 1
2.3	Ipikiswano 3
2.4	Amaphuzu wendaba
2.5	Amaphuzu akhambisana namaphuzu wendaba
2.6	Ubufakazi Bokuthoma
2.7	Ubufakazi Besibili
2.8	Ubufakazi obuphathekako bePrima Faci
2.9	Ubufakazi obuphathekako obuphethiweko
2.10	Ubufakazi obunemibandela
2.11	Ubufakazi Obunqophileko
2.12	Ukwamukeleka
2.13	Ukunqophana
2.14	Ithuba
2.15	Uwamukela Okuhlelekileko Nokungakahleleki
2.16	Ukuvuma
2.17	Isaziso Somthetho
2.18	Ukuhlawumbisa
2.19	Umthwalo wobufakazi obuphathekako Nomthwalo Obufakazi





IMIQONDO ESISEKELO KUMTHETHO WOBUFAKAZI

1.	ISINGENISO

Umthetho wobuFakazi usisetjenziswa esiqakatheke khulu komunye nomunye umuntu othanda ukwenza umthetho. Umuntu nafuna ukusebenzisa isisetjenziswesi ngepumelelo nangekghono kuqakathekile kobana azwisise imiqondo ethize esisekelo abatloli bemitlolo eyahlukahlukeneko abanande bakhuluma ngayo kumThetho wobuFakazi.

Ihloso yomtlolo lo kulungiselela nokuhlomisa abantu kobana babone begodu bajayele imiqondo esisekelo kumThetho wobuFakazi nokubabonelela ngesisekelo esizakwenza bakghone ukukhulumisana nomThetho wobuFakazi ngokuphelela kwawo.

2.	IMIQONDO ESISEKELO

2.1	Ubufakazi

Ubufakazi bakhiwa lilwazi elilethwa ngaphambi kwekhotho ukwenza ikhotho ikghone ukuqunta malungana namaphuzu aphathelene nendaba leyo.
2.2	Iintlabagelo Zobufakazi

Iintlabagelo zobufakazi kutjho zoke iintlabagelo ezingasetjenziswa njengobufakazi ekhotho.

UmThetho wobuFakazi uphathelene nokuqinisekisa amaqiniso kanye nokulawula indlela amaqiniso aqinisekiswa ngayo. Amaqiniso angaqinisekiswa ngokusebenzisa iindlela ezahlukahlukeneko zeentlabagelo zobufakazi.

Iintlabagelo zobufakazi zakhiwa ngilokhu:
2.2.1 Ubufakazi bomlomo, Obutloliweko nofana Obuphathekako
2.2.2 UkwAmukela nokuVuma okuHlelekilko nokuNgakahleleki
2.2.3 Isaziso somThetho
2.2.4 Ukuhlawumbisela

Qala: Mjoli 1981(3)SA 1233 A at 1248 A
Tsankobeb 1981 (4) SA (A) at 626G

Umfanekiso ukhombisa isitjengiso esibonakalako samaphiko ahlukahlukeneko womthetho; sikhombisa bonyana uwela ngakiliphi iphiko umThetho wobuFakazi; ihlathululo yomThetho wobuFakazi begodu ukhombisa nokuthi inaziphi iinTlabagelo zobuFakazi.



UMTHETHO


UmThetho oJamileko UmThetho weKambiso
(UmThetho wobeLelesi) (UmThetho weKambiso;
UmThetho wobuFakazi)



UMTHETHO WOBUFAKAZI


UKUQINISEKISWA KWAMAQINISO

NGENDLELA YEENTLABAGELO ZOBUFAKAZI


Ubufakazi Ukwamukela okuHlelekileko Isaziso somThetho kuhlawumbisa
Ukwamukela okuNgakahleleki
Ukuvuma


2.3	Ipikiswano

Ipikiswano yombuso kanye nesivikelo akubumbi ubufakazi, kwaphela kunobungako obulandelelako. Kumumethe imibono nofana iimphakamiso ezinqophe ukugandelela ubujamo obusemthethweni nofana ubujamo obuneqiniso begodu kusetjenziselwa ukuzuza ikhotho kobana yenze iimfunisiso ezithize.

qala: V's Case 1995 (1) SACR 173 (T)

Ngaphambi kobana kwethulwe isigwebo, iinqhema zinikelwa ithuba lokuletha ipikiswano yokuvala ekhuluma ngobufakazi obethulwe nakubangwa umlandu.

2.4	Amaqiniso endabeni

Amaqiniso endabeni maqiniso okumele aqinisekiswe siqhema ukuze siphumelele emlandwini.

2.5	Amaqiniso akhambisana namaqiniso wendaba

Amaqiniso athanda ukuqinisekisa nofana ukuphikisa amaqiniso wendaba.

Isibonelo: Emlandwini ophathelene nombelethi ongubaba, ukufaniswa kwakababa kuzakuba liqiniso lendaba, ukuya emsemeni nobaba wakhona kuzakuba liqiniso elikhambisana neqiniso lendaba.

2.6	Ubufakazi Bokuthoma

Ubufakazi bokuthoma kutjho bonyana bufakazi obungcono nofana kutjho bona akunabufakazi (obuqinileko) obunye obukhona.

2.7	Ubufakazi Besibili

Ubufakazi besibili kutjho bonyana kunobufakazi obungcono nofana bukhe baba khona.
Isibonelo: Umtlolo wamambala uthathwa njengobufakazi bokuthoma bese ikhophi ithathwe njengobufakazi besibili.

2.8	Ubufakazi obuphathekako bePrima Facie

Igama elithi prima facie ngelesiLathini elitjho "ekuveleni kwamantangi." Umutjho othi prima faci kezomthetho utjho bonyana ubufakazi obuphambi kwekhotho banele ukubumba iqiniso nofana umlandu ngaphandle kwanage buphikiswa.

Nakungekho isiqinisekiso esihlukileko, prima facie izakuba bufakazi obuphathekako obujamileko.

2.9	Ubufakazi obuphathekako obujamileko

Ubufakazi obuphathekako obujamileko kutjho ubufakazi bokugcina nobungeze baphikiswa nganofana ngibuphi ubufakazi obujamelene nabo.

2.10	Ubufakazi Obunemibandela

Ubufakazi obunemibandela bubufakazi obungakanqophi.

Isibonelo: (1) Ekubangweni komlandu wokubulala, kunganikelwa ubufakazi
bokobana u-A gade anehloso yokubulala u-B nokobana
wabonwa agijima aphuma kwa-B aphethe umukhwa oneengazi.

(2) U-X ufakaza bonyana uzwe kuphuka amarhalasi, wathi naqalako
wabona u-Y ajame ngaphambi kwefesidere eliphukileko
kwa-Z aphethe ilitje esandleni sakhe.

2.11	Ubufakazi Obunqophileko

Ubufakazi obunqophileko bufakazi obubonwe ngufakazi ngamehlo.

Isibonelo: Ekubangweni komlandu wokubulala, u-C ufakaza bonyana gade ajame
ngaphandle kwefesidere lomuzi ka-B, wabona u-A ahlaba u-B.

2.12	Ukwamukeleka

Ukwamukele kutjho ukwamukelwa kobufakazi, akunazinga
lokwamukeleka. Ubufakazi buyamukeleka nofana abamukeleki.
Ukuthi ubufakazi buyamukeleka nofana njani kuya ngokuthi
buyakhambisana nokobana ukwamukeleka kwabo
kuzakubanga ukuzindlekela kumsolwa.

2.12.1	Ukwamukeleka okunombandela
Ukwamukela ubufakazi ukuya ngombandela wokwaneliseka ekugcineni komlandu. Nakube ubujamo abaneliseki, ubufakazi abuthathwa.

Qala: S vs Swanepoel 1980 (10 SA 144 (NC)

Ikhotho yezwa bonyana umtlolo ungasetjenziswa nakubuzwa imibuzo phezu kobana ukuba semthethweni kwawo kuphikiswa siqhema esiphikisako. Kuba kwaphela ngemva kobana umbuso sele uvale umlandu lapha abphikisako baba nethuba khona lokuletha ubufakazi bokubasemthethweni. Nakube ukuba semthethweni akuqinisekiswa, nanyana ngibuphi ubufakazi obuvela ekubuzeni imibuzo kumele ikhotho ibuphayilele eqadi.

2.13	Ukunqophana

Ukuze ikhotho iqunde bonyana kuyanqophana, kumele itjheje bonyana ubufakazi obethulweko buyakhambisana namaqiniso wendaba na.

2.14	Ithuba

Ithuba lilungelo nofana sibopho esidingwa ngufakazi nofana siqhema ukugodlela ikhotho ubufakazi obuphathekako. Kunemihlobo emibili yamaThuba: Ithuba langasese neThuba lomBuso.

2.15	Ukwamukela okuHlelekileko nokuNgakahleleki

2.1.5.1 Ukwamukela okuHlelekileko
Ukwamukela ohlelekileko kukwamukela okwenziwa ekhotho
okubumba ubufakazi obujamileko obungeke bahlangahlangiswa
nofana butsonyulwe ngaphandle kwanange kuneendingo ezithize
zomthetho ezanelisiweko.
2.1.5.2	Ukwamukela okuNgakahleleki

Ukwamukela okungakahleleki kukwamukela okwenziwa ngaphandle kwekhotho okungahlathululwa nofana kuhlangahlanganiswe.

2.16	Ukuvuma
Ukuvuma kukulokha umsolwa namukela umlandu ngokukhanyako, okuthi nakube kwenziw ekhotho yomthetho, kwamukelwa njengokuVunywa komLandu.

2.17	Isaziso somThetho

Isaziso somthetho kutjho lokha ikhotho nayamukela amaqiniso ngelwazi elivamileko kanye nelwazi elijayelekileko njengokuqinisekisiweko okungakaqinisekiswa bufakazi obuphambili.

2.18	Ukuhlawumbisa

Ukuhlawumbisa kutjho isiphetho esisuselwa emaqinisweni athize ngokuqaliswa emthethweni. Kunemihlobo emithathu yokuhlawumbisa:
2.18.1	Ukuhlawumbisa iQiniso
2.18.2	Ukuhlawumbisa umThetho
2.18.3	Ukuhlawumbisa umThetho okungaphikisekiko.

2.19	Umthwalo wobufakazi obuphathekako Nomthwalo Obufakazi

2.19.1	Umthwalo wobuFakazi

Umthwalo wobufakazi kutjho umsebenzi nofana isibopho sesiqhema sokuqinisekisa indabaso ngaphezu kokuzaza emlandwini wobelelesi umthwalo wobufakazi buya ngokutjhutjhiswa.

2.19.2	Umthwalo wobuFakazi

Umthwalo wobufakazi kutjho isibopho sesiqhema ukuveza ubufakazi obaneleko ukwenza ikhotho ikwazi ukubiza isiqhema sizokuphendula nokuveza ubufakazi obaneleko ukutjhijila i-prima facie yomlandu eyenziwa siqhema esiphikisako.





<fn>DAC-NLS.UmthethoWokukhutjhul.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE


UMTHETHO WOKUKHUTJHULWA KOKUFIKELELA ELWAZINI KA-2000
(PAIA)


IBHODO YAMAFILIMU NOKUKHUTJHWA KWEMITLOLO

INCWAJANA, NGOKUYA KWESAHLUKO 14 SE-PAIA MAYELANA NOKUFIKELELA ELWAZINI ELIPHETHWE YIBHODO YAMAFILIMU NOKUKHUTJHWA KWEMITLOLO




ISINGENISO

UmThetho wokuKhutjhulwa kokuFikelela eLwazini, umThetho wenomboro 2 ka-2000 (PAIA) uyipendulo yesahluko 32 somThethosisekelo, onikela bona woke umuntu unelungelo lokufikelela:
â€¢	kelinye nelinye ilwazi lomBuso; godu
â€¢	kelinye nelinye ilwazi eliphethwe ngomunye umuntu godu nelifuneka ekusetjenzisweni namkha ekuvikelweni kwananyana ngimaphi amalungelo.

Umnqopho womThetho we-PAIA, njengombana ubekwe sisethulo, ukabili:
â€¢	kukhulisa isiko lokwenzela tjhatjhalaza nokuziphendulela etjhatjhalazini neenhlanganweni zangeqadi ngokuphumelelisa ilungelo lokufikelela elwazini, kanye
â€¢	nokuphulisa ngokubonakalako umphakathi lapho abantu bazakuba nokufikelela elwazini elifuneka ekusetjenzisweni ngokuzeleko nangefanelo kanye nekuvikelweni kwamalungelo wabo.

Incwajana le ibeka amahlangothi welwazi aphethwe yiBhodo yamaFilimu nokuKhutjhwa kwemitlolo, imininingwana yokuthintana kanye neforomo lokubawa ukufikelela emarekhodini aphethwe yiBhodo. Imihlahlandlela yokusetjenziswa kwe-PAIA, izinga lemali ebhadelwako kanye nelinye ilwazi elingatholwa eKomitjhaneni yeSewula Afrika yamaLungelo wobuNtu e-adresini ebekwe epharagrafini yesi-3 yeNcwajana.




OKUMUMETHWEKO

1.	Imisebenzi nesakhiwo seBhodo yamaFilimu nokuKhutjhwa kwemitlolo
2.	Imininingwana yokuthintana
3.	Umhlahlandlela wokusebenzisa umThetho
4.	Ukufikelela emarekhodini aphethwe yiBhodo
5. Amahlangothi wamarekhodi atholakala ngesibawo
6.	Iindlela zokwenza isibawo
7.	Amabanga wokwala isibawo
8.	Imisebenzi etholakala emphakathini
9.	Ukuzibandakanya komphakathi
10.	Iimpengu zokungakhambisani nomthetho
11.	Elinye ilwazi
12.	Ukutholakala kwencwajana
13.	Iforomo lesibawo sokufikelela emarekhodini weBhodo

















UMTHETHO WOKUKHUTJHULWA KOKUFIKELELA ELWAZINI KA-2000
IBHODO YAMAFILIMU NOKUKHUTJHWA KWEMITLOLO
ISAHLUKO SE-14 SENCWAJANA

1.	Imisebenzi nesakhiwo seBhodo yamaFilimu nokuKhutjhwa kwemitlolo [Sahluko 14 (1) (a)]
1.1.	Imisebenzi
IBhodo yamaFilimu nokuKhutjhwa kwemitlolo (i"Bhodo") yahlonywa ngokuya kwesahluko 3 (1) (a) somThetho wamaFilimu nokuKhutjwa kwemitlolo ka-1996, njengombana utjhugululiwe, (um"Thetho"), ukwenza imisebenzi etlhogekako ukufikelela iminqopho yomThetho, ebekwe ngokulandelako esahlukweni 2:
"... kulawula ukutlanywa, ukukhiqizwa, ukuphathwa nokusatjalaliswa kweminye imitlolo namanye amafilimu ngokusebenzisa ukuwahlukanisa ngomhlobo, ukubekwa kwenkhandelo leminyaka kanye nokunikelwa kweenyeleliso kubathengi, kube nokuqalelela ikakhulukazi ekuvikelweni kwabantwana ekusetjenzisweni kumbi ngokomseme namkha ukwehliswa isithunzi emitlolweni, emafilimini kanye naku-inthanethi, kanye ... nokwenza ukusebenzisa kumbi abantwana emitlolweni yezemiseme, emafilimini namkha ku-inthanethi, kube sisenzo esidinga ukuthathelwa amagadango womthetho."

Kuhle kuhle iBhodo:
â€¢	ihlola beyihlukanise ngokwemihlobo woke amafilimu, imidlalo yamakhompyutha kanye nemitlolo elethwa kiyo ngokuya komThetho;
â€¢	yelusa i"bubulo" ukuqinisekisa ukuthotjelwa kweenqunto zayo, ikhakhulukazi mayelana nalezonqunto ezihlose ukuvikela abantwana ezintweni ezithikamezako nezinengozi kanye nokuvezwa kwabo eendabeni zabantu abadala;
â€¢	yelusa ibhizinisi yezakhiwo zabantu abadala ukuqinisekisa ukhambisana nobujamo obubekwe esahlukweni 24 somThetho;
â€¢	inikela ngerhelebho elifaneleko nakufunekako emazikweni wokugcinwa komthetho ekuphenyisisweni nekuhlawulisweni kwabasebenzisa abantwana kezomseme, godu
â€¢	yazisa umphakathi ngomnqopho nokuqakatheka kweenqunto zokuhlukanisa ngomhlobo nezeluleko zabathengi.

1.2.	Isakhiwo
IBhodo inesiPhathimandla esiKhulu kanye neemPhathimandla ezimbili eziPhezulu, abenza iKomiti ePhetheko, nephaneli yabaHloli abaKhulu nabaHloli abakhethwa ngokuphakanyiswa mphakathi. IsiPhathimandla esiKhulu ngusiHlalo weBhodo neKomiti eKulu ePhetheko. Izinto kufanele zinikelwe iBhodo begodu ziyahlolwa bezihlukaniswe ngomhlobo makomiti wokuhlukanisa, afaka umhloli omkhulu kanye nokungasenani abahloli ababili, abakhonjwe ephanelini yabahloli abakhulu nabahloli. Abasebenzi bezokuphatha nabahlahlubi baqedelela abasebenzi beBhodo.

2.	Imininingwana yokuthintana [Sahluko 14 (1)(b)]
Isikhulu seLwazi IsiPhathimandla esiKhulu

Iinkhulu ezibaSizi beLwazi IimPhathimandla eziPhezulu

I-adresi 13th Floor
Pleinpark Building
Plein Street
CAPE TOWN
8000

Private Bag X 9069
CAPE TOWN
8000

Inomboro yomtato: (021) 465 6518
Ifeksi: (021) 465 6511
e-mail: fpbmail@fpb.wcape.gov.za
website: www.fpb.gov.za

3.	Umhlahlandlela wokusebenzisa lomThetho [Sahluko 14(1)(c)]
Umhlahlandlela okukhulunywa ngawo esahlukweni 10 somThetho wokuKhutjulwa kokuFikelela eLwazini utholakala eKomtjhaneni yeSewula Afrika yamaLungelo wobuNtu, ku-website e-adresini ethi www.sahrc.org.za namkha e-Ofisini leLwazi elise:
Boundary Road
Isle of Houghton - Wilds View
Entrance 1
Houghton
Johannesburg

Private Bag X 2700
HOUGHTON
2041

Umtato (011) 484 8300
Ifeksi (011) 484 1360

e-mail: requestsPAIA@sahrc.org.za

4.	Ukufikelela emarekhodini aphethwe yiBhodo [Sahluko 14(1)(d)]
iBhodo igcina amarekhodi wawo woke amafilimu, imidlalo yamakhompyutha nemitlolo elethwe khona izakuhlukaniswa ngokwemihlobo, kanye neminye imibuzo eyenziwa ngokuya kwesahluko 24(2) somThetho.


4.1.	Iinhloko namahlangothi wamarekhodi aphethweko
Ukwehlukanisa ngomhlobo Imibiko yamakomiti wokuhlukanisa
ngokomhlobo kanye neBhodo
yokuBuyekeza amafilimu, imidlalo
yamakhompyutha nemitlolo
ehlukanisiweko.

Ukubekelwa ngeqadi Irhelo lamafilimu nemidlalo
yamakhompyutha ebekelwe ngeqadi
ekuhlukaniselweni iminqopho
ekhethekileko namkha ngaphasi
kobujamo obukhethekileko.

Ukutloliswa Irhelo labasabalalisi kanye namkha
nabatjengisi bamafilimu abatloliswe
neBhodo.

Iinghonghoyilo Iincwadi zeenghonghoyilo ezibuya
emphakathini.

Amaminithi Amaminithi wemihlangano yeBhodo,
weKomoti ePhetheko kanye neweKomiti
yoku-Oditha.

IButhelelo leencwadi Ukukhethwa kwamavidiyo, ama-DVD
nemidlalo yamakhompyutha ehlukaniswe
ngeminqopho yamazombe neyabadala.

Amapholisa Iintifikethi zikhutjhwa ngokuya
kwesahluko 27 no 28 somThetho
ngokuphathelene nephenyisiso
lokusetjenziswa kwabantwana
kezomseme nokutjhutjhiswa

Imibiko ImiBiko yonYaka nemiBiko yezeeMali
ukusuka ngo-1998 ukuya ku-1999.
Umbiko ngeKhonferensi yesiTjhaba
yokuKhandelwa kokuseTjenziswa
kwabaNtwana kezomSeme
Umbiko wesiQhema esiSebenzako
ngabaNtwana kezomSeme
Umbiko wesiQhema somSebenzi
ngokuLawulwa kwamaFilimu
nokuKhutjhwa.

AmaPhepha weRhubhululo AmaPhepha weRhubhululo
ngemiphumela yeziko leendaba
ebantwaneni.

4.2.	Ukubawa ukufikelela
Isibawo sokufikelela emarekhodini weBhodo singenziwa ngokuzalisa iForomo A, Isingezelelo B, Umthetjhwana 6, okhutjhwe butjha ngekupheleni kwalencwajana.

5.	Amahlangothi wamarekhodi atholakala ngaphandle kwesibawo [Sahluko 14(1)(e)]
Imitlolo elandelako namarekhodi atholakala ku-website yeBhodo ku:www.fpb.gov.za
UmBiko woNyaka ka-2001-02
UmThetho nemiThetjhwana
Imihlahlandlela yokuHlukanisa
ImiBiko yeBhodo yokuBuyekezwa kwamaFilimu nokuKhutjhwa kwemitlolo
ImiBiko yeeNdaba yeBhodo
Iindlela namaforomo wokulethwa kwezinto ezizokuhlukaniswa namkha ukubekelwa ngeqadi, ukutloliswa kanye nokwenziwa kweenghonghoyilo.
(Ibuthelelo ledatha yekhompyutha lokuhlukaniswa kweenqunto nabatjengisi abatlolisiweko kanye / namkha nabasabalalisi lisalungiswa begodu lizakutholakala ku-website msinyana ngemva kokutholakala kwelwazi).

6. Iindlela zokwenza isibawo
Umbawi kufanele ahlangabezane neendlela ezibekwe emThethweni wokuKhutjhulwa kokuFikelela eLwazini, eminye neminye imithetjhwana ngokuya kwaloyomThetho begodu neSahluko 14 seNcwajana ekhutjhwe yiKomitjhana yeSewula Afrika yamaLungelo wobuNtu, kanye nobujamo obubekwe yiBhodo ngaphandle kwalokha nabungakhambisani nomThetho, imiThetjhwana neNcwajana okukhulunywa ngayo esahlukwenesi.

7.	Amabanga wokwala isibawo
Ukungezelela emabangeni wokwaliwa kwesibawo abekwe emThethweni wokuKhutjhulwa kokuFikelela, azikho izinto namkha amakhophi wokufikelela azakunikelwa, namkha kuvunyelwe ukufikelela, ezintweni ezithwele ukusetjenziswa kwabantwana kezomseme ngaphandle kwalokha umbawi nakalilunga lehlangano yokuthontjelwa komthetho kanye nerekhodi namkha ukufikelela lapho kutlhogeka ngomnqopho wephenyisiso kanye / namkha ukutjhutjhisa.

8.	Imisebenzi etholakala emphakathini [Sahluko 14(1)(f)]
8.1.	Irhelo lemisebenzi
â€¢	Ukuhlolwa nokwehlukaniswa ngokwemihlobo kwamafilimu, imidlalo yamakhompyutha nemitlolo
â€¢	Ukubekelwa ngeqadi eenjamisweni zomThetho ngeminqopho yokuthembeka.
â€¢	Ukwenza amafunisiso mayelana nokuziphatha kwebhizinisi lokuzithabisa kwabadala neentolo mazombe zamavidiyo nama-DVD
â€¢	Ukunikela ngesiyeleliso ebaphathini bokukhutjhwa kwamalayisense mayelana nobujamo obufaneleko bokukhutjhwa kwamalayisense wamabhizinisi wokuzithabisa kwabantu abadala.
â€¢	Ukunikela ngesiyeleliso mayelana nokuphepha kwabantwana ku-ithanethi
â€¢	Ukwenza amajima wetjhatjhalaza welwazi ngeendaba eziphathelene neminqopho yomthetho kanye nangokuphepha kwabantwana ku-ithanethi, kanye
â€¢	Nokwelusa ukukhambelana nomThetho.

8.2.	Ukufikelela emisebenzini
Ukufikelela kweminye neminye imisebenzi etholakala eBhodini kungatholwa ngokwenza isibawo, ngomtlolo, esiKhulwini seLwazi. (Qala ipharagrafu 2 ngehla nawufuna imininingwana yokuthintana)

9. Ukuzibandakanya komphakathi ekwenziweni komthethomgomo namkha ekusetjenzisweni kwamandla [Sahluko 14(1)(g)]
Umsebenzi omkhulu weBhodo kuhlukaniswa kwamafilimu ngemihlobo, imidlalo yamakhompyutha nemitlolo ekuvikelweni kwabantwana ekuvezweni ezintweni ezingabathikameza kanye nokunikela abathengi ilwazi elingakghonakalisa umphakathi ukwenza imibono efaneleko kanye nokufunda ngokukhetha, kwabo nabantwana ababatlhogomelako. UmThetho unikela ngokuzibandakanya komphakathi ekukhonjweni kwabahloli [sahluko 31(3)]. Iimemo zizakuqaliswa emphakathini bona uzibandakanye eendlelenikambiso zombili ezizakwenziwa ngokusebenzisa iziko leendaba.

Ukungezelela, umphakathi ungazibandakanya ekwenziweni kwemihlahlandlela yokuhlukaniswa ngokunikela ngeentjhukumiso kanye / namkha ngokufaka iinghonghoyilo namkha ukusola ngeenqunto esiPhathisweni esiKhulu. (Qala imininingwana epharagrafini 2 ngehla).

IBhodo godu ngemva kokuthola isibawo esitloliweko, izakuhlela ukubakhona kwamanye wamalunga womphakathi emasetjhenini wokuhlukanisa ngemihlobo ukuphosa ilihlo nokuphawula ngekambiso yokuhlukaniswa.

10.	Iimpengu ezikhona [Sahluko 14(1)(h)]
IBhodo, njengehlangano yesitjhaba ekwenzeni iinqunto zokuphatha, iwela ngaphasi komThetho wokuKhutjhulwa kobuLungiswa bezokuPhatha kanye neempengu zezenzo zokutjhiywa nokuvumela ezinikelwa emThethweni. Ukungezelela, umThetho wokukghonakalisa weBhodo unikela ngokudlulisela eBhodini yokuBuyekezwa kwamaFilimu nokuKhutjhwa kwemitlolo kanye neKhotho eKulu. (IZahluko 19 no 20 zomthetho).

11.	Elinye ilwazi [Sahluko 14(1)(i)]
Akunelinye ilwazi elingafakwa kilencwajana esele libekiwe kuze kube gadesi.

12.	Ukutholakala kwencwajana
Amakhophi walencwajana ngesiNgisi, isiXhosa namkha isiSotho, angatholakala eBhodini (qala ipharagrafu 2 ngehla mayelana nemininingwana yokuthintana). Incwajana godu ingatholakala ku-website yeBhodo edrasini ethi www.fbp.gov.za. Amakhophi angatholakala godu eendaweni ezilandelako zokubeka ngokomthetho:
â€¢	ELayibhulari yeDorobha, Bloemfontein
â€¢	ELayibhulari yePalamende, eKapa
â€¢	ELayibhulari yomPhakathi yeNatala, Pietermaritzburg
â€¢	ELayibhulari yomBuso, Pretoria
â€¢	ELayibhulari yeSewula Afrika, eKapa
â€¢	EButhelelweni lesiTjhaba lamaFilimu, amaVidiyo nemiDumo, Pretoria.
ISINGEZELELO B
IFOROMO A

ISIBAWO SOKUFIKELELA EMAREKHODINI WEHLANGANO YOMPHAKATHI
(Sahluko 18(1) somThetho wokuKhutjhulwa kokuFikelela eLwazini ka-2000, (umThetho wenomboro 2 ka-2000))

[UmThetjhwana 6]

IBEKELWE UKUSETJENZISWA MNYANGO
Inomboro yereferensi:
Isibawo semukelwe ngu:
....................................................................... (yitjho isikhundla, ibizo nesibongo sesikhulu selwazi / Isandla sesikhulu selwazi) ngelanga
..................... e .......................................... (indawo).
Imali yesibawo (nayikhona): R .......................................
Isibambiso (nasikhona): R .......................................
Imali yokifikelela: R .......................................

ITLIKITLO LESIKHULU SELWAZI / ISANDLA SESIKHULU SELWAZI
...............................................................................................



A.	Imininingwana yehlangano yesitjhaba
IsiKhulu seLwazi / iSandla sesiKhulu seLwazi

B.	Imininingwana yomuntu obawa ukufikelela emarekhodini
(a)	Imininigwana yomuntu obawa ukufikelela emarekhodini kufanele inikelwe ngenzasi.
(b)	I-adresi nenomboro yefeksi ngaphakathi kweRiphabhliki lapho ilwazi kufanele lithunyelwe khona, kufanele linikelwe.
(c)	Isiqinisekiso sekghono lokwenza isibawo, nakufunekako, kufanele sinanyathiselwe.


Amagama azeleko nesibongo:
Inomboro kamazisi:
I-adresi yeposo:
Inomboro yefeksi:
Inomboro yomtato: ............................. I-adresi ye-e-mail: .........................
Ikghono lokwenza isibawo, nasenzelwa omunye umuntu: ...............................

C.	Imininingwana yomuntu owenzelwa isibawo
Isahlukwesi kufanele sizaliswe KUPHELA nayikuthi isibawo selwazi senzelwa omunye umuntu.

Amagama azeleko nesibongo:
Inomboro kamazisi:

D.	Imininingwana yerekhodi
(a)	Nikela imininingwana ezeleko yerekhodi okufunwa ukufikelela kilo, kufaka inomboro yereferensi nayikuthi uyayazi, ukukghonakalisa ukutholakala kwerekhodi.
(b)	Nayikuthi isikhala esinikelweko asikaneli, ragela phambili kelinye iphepha begodu ulinamathisele eforomini. Umbawi kufanele atlikitle woke amaphepha wokungezelela.



1.	Ihlathululo yerekhodi namkha ihlangothi ekhambelanako lerekhodi:


2.	Inomboro yereferensi, nayikhona.
3.	Eminye imininingwana engezelelako yerekhodi:


E.	Imali ebhadelwako
(a)	Isibawo sokufikelela erekhodini, ngaphandle kwerekhodi eliphethe ilwazi eliphathelene nawe, sizakutjhejwa kuphela ngemva kobana imali ebekiweko ibhadelwe.
(b)	Uzakwaziswa ngenani okufuneka libhadelwe njengemali yesibawo.
(c)	Imali ebhadelelwa ukufikelela erekhodini iya ngomhlobo wokufikelela ofunekako kanye nesikhathi esanaleko esifuneka ukuzuma nokulungisa irekhodi.
(d)	Nayikuthi ulungela ukubekelwa ngeqadi ekubhadelweni kwemali, veza ibanga lokubekelwa ngeqadi.

Ibanga lokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni imali:


F.	Iforomo lokufikelela erekhodini
Nawukhandelwa kurholophala bona ufunde, ubone namkha ulalele irekhodi eforomini lokufikelela elinikelwa enomborweni yoku-1 ukuya keye-4 ngenzasi, veza uburhole bakho bewutjengise mhlobo bani werekhodi elifunekako.

UBURHOLE: Iforomo lelo okufuneka kilo irekhodi:

Makha ibhokisi elifaneleko ngo X
AMANOTHI:
(a)	Ukukhambisana nesibawo sakho sokufikelela eforomini elibekiweko kungaya ngokuthi irekhodi litholakala ngamuphi umhlobo.
(b)	Ukufikelela ngendlela ebawiweko kungalelwa ngaphasi kobunye ubujamo. Nakunjalo uzakwaziswa nayikuthi ukufikelela kuzakunikelwa ngelinye ihlobo.
(c)	Imali ebhadelelwa ukufikelelwa kwerekhodi, nayikuthi ikhona, izakubekwa kancani mhlobo wendlela ukufikelela okubawiwe ngayo.

1.	Nayikuthi irekhodi litloliwe namkha ligadangisiwe:
Ikhophi yerekhodi* Ukuhlolwa kwerekhodi

2.	Nayikuthi irekhodi likhambisana nemibono -
(Lokhu kufaka iinthombe, amaslayidi, amarekhodi wevidiyo, imibono eyenziwe ngekhompyutha, imigwalo, njll):

Ukuqala imibono Ukukopa imibono* Ukutlolwa kwemibono*

3.	Nayikuthi irekhodi linamagama arekhodiweko namkha ilwazi elingakhiqizwa butjha ngemidumo:

Lalela umbhino okhambisanako Ukutlolwa kombhino
(ikhasethe lomrhatjho) okhambisanako*
(umtlolo otloliweko
namkha ogadangisiweko)

4.	Nayikuthi irekhodi liphethwe ekhompyutheni namkha ngendlela ye-elektroniki namkha ngendlela efundwa mtjhini:

Ikhopi egadangisiweko* Ikhophi egadangisiweko Ikhophi
yelwazi elisuselwa yekhomyutha
erekhodini* efundekako*
(Stifi namkha ku-CD)

*Nayikuthi ubawe ikhophi namkha umtlolo werekhodi (ngehla), IYE AWA
ingabe ufisa ikhophi namkha uposelwe umtlolo?
Uzakubhadela iposo.

Tjheja bona nayikuthi irekhodi alitholakali ngelimi olibingako, ukufikelela kunganikelwa ngelimi okutholakala ngalo irekhodi.

Ngiliphi ilimi ofuna ukuthola ngalo irekhodi?

G.	Isaziso ngesiqunto mayelana nesibawo sokufikelela
Uzakwaziswa ngomtlolo bona isibawo sakho sivunyelwe namkha saliwe. Nayikuthi ufisa ukwaziswa ngenye indlela, yitjho kucace indlela bewunikele ngemininingwana efaneleko engakghonakalisa ukukhambisana nesibawo sakho.

Uthanda ukwaziswa bunjani ngesiqunto mayelana nesibawo sakho sokufikelela erekhodini?

Itlikitlwe e ............................ ngelanga .................................laka ..................................... 20 ...........


ITLIKITLO LOMBAWI / UMUNTU OWENZELWA ISIBAWO




<fn>DAC-NLS.UmthethokambisoWe-na.2007-05-18.nr.txt</fn>





UMTHETHOKAMBISO WE-NAC OLAWULA IIMBAWO ZOMFUNDALIZE



Isingeniso

UmKhandlu wezobuKghwari weliZwe loKe ? i-National Arts Council ? uvumile ngomlomo ukuthi uzakukhupha iimali ezizakuba mfundalize ozakusiza abafundi abafaneleko abafundela iimfundo zobukghwari.
Nokho-ke abafundi ngamunye ngamunye abafunda iimfundo ezikhethekileko namkha abafundela iziqu eziphakemeko emazikweni wezefundo angakazenzi iimbawo zokusizwa ngeemali, nabo bazakuqalelelwa ngemifundalize, ngokusebenzisa nokulandela ikomba ye-NAC.

Kubayini Iimali Zomfundalize Zinikelwa Amaziko Wefundo ?

1. Kunikela i-NAC ithuba lokwakha ubudlelwana bokusebenzisana ngeemvumelwano namaziko wezefundo, lokho-ke kwandise amandla we-NAC.
2. Kunikela amaziko wefundo ithuba lokwaba nokulawula abe ahlole bona iimali ezikhutjhelwe umfundalize zisetjenziswa ngendlela na.
3. Kunikela i-NAC ithuba lokuzwakalisa umthethokambiso wayo wokulungisa.
4. Kwakha amandla ngaphakathi kwamaziko wefundo kube kuphungule namarhiyarhiya womsebenzi wokuphatha.


Uzakusebenza Njani Umfundalize lo ?

1. Abafundi ngamunye ngamunye bazazenzela iimbawo zokusizwa ngeemali bazithumele emazikweni la bafunda khona. Amaziko wefundo azakuba maziko la iimbawo zizakuthunyelwa zibawe ukusizwa ngomfundalize ovela kwa-NAC khona. Kunamabandla wokweluleka akhethelwe ukuhlola iindingo zeziko lefundo ngalinye bese azabela iimali, ngokulandela ikomba ebekwe yi-NAC. Amabandla wokweluleka lawa ahlola amaziko wefundo ngokusebenzisa imininingwana enikelwe emaforomeni wokwenza iimbawo zomfundalize.
2. Amabandla wokweluleka lawa enza iimphakamiso ezithileko ezimalungana nokuthi imali yomfundalize izakwabiwa njani maziko wefundo, namkha angavumela iziko lefundo ngokwalo, nakube kunobufakazi obaneleko bokuthembeka kwalo, ukuthi lizabelele lona ngokwalo imali yomfundalize, kodwa nokho ngokulandela umthethokambiso we-NAC.
3. Amaziko wefundo anesibopho sokunikela i-NAC umbiko onabileko nopheleleko omalungana nokuthi yabiwe njani imali, kunye nesibopho sokuthumela imiphumela yabafundi abanikelwe umfundalize. Umbiko lo uzakuhlolwa ngiwo amabandla wokweluleka.


















IFOROMU LESIBAWO SOMFUNDALIZE SEZIKO LEFUNDO

KUSETJENZISWA YI-OFISI KWAPHELA
INOMBORO YOKUREJISTARA (IKHOWUDI YEMIDANA)
IDEYITHI ESIFIKE NGAYO





Tshaya ngetshayo ? ngebhokisaneni elifaneleko

Isino


Umvumo

Ithiyetha Nethiyetha Yomvumo


Ukugida Nokuthiywa Kwegido

Imitlolo


Ubukghwari Obubukelwako

Iimfundonengi


Okhunye (nqophisa):




ISIGABA 1: IMINININGWANA YEZIKO LEFUNDO


1.1 IZIKO LEFUNDO / ISIKOLO


1.2 I-ADRESI YOKUPOSA




IKHOWUDI YOKUPOSA






1.3 UMNYANGO


1.4 ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO:
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI





1.5 UMUNTU EKUNGATHINTWANA NAYE EMNYANGWENI

1.5.1 UMUNTU EKUNGATHINTWANA NAYE 1
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

INOMBORO YE-IMEYILI

INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI















1.5.2 UMUNTU EKUNGATHINTWANA NAYE 2
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO




INOMBORO YEFONI

INOMBORO YEFEKSI

INOMBORO YESELIFONI

I-ADRESI YE-IMEYILI

INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI















ISIGABA 2: IMINININGWANA YESIFUNDO

Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo babafundi nehlalo yabo ekuzakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.



Abaduna
Abasikazi

AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhaladi
AmaNdiya
AmaKhuwa















Inani Labafundi
Isifundo
Izinga Lokufunda































ISIGABA 3 : IIMALI

Zoke iindleko kufuze zivezwe ngeRanda leSewula Afrika.


Ihlathululo Yeendleko Zomnyaka MUNYE Kwaphela

IMALI YOKUREJISTARA / / IMALI YESIBAWO EMFUNDINI NGAMUNYE

R

IIMALI ZOKUFUNDA EMFUNDINI NGAMUNYE

R

*IMALI YAMAHLALO/YOKULALA NGENYANGA EMFUNDINI NGAMUNYE
(R _____________ X ______ ngenyanga)


R

*IINDLEKO ZOKUKHAMBA NGENYANGA EMFUNDINI NGAMUNYE
(R _____________ X ______ ngenyanga)


R

* IINDLEKO ZEENSIZA ZOKUFUNDA NGENYANGA EMFUNDINI NGAMUNYE

(R _____________ X ______ ngenyanga)


R

IINDLEKO EZIPHELELEKO ZOKUFUNDA NGEQADI



R



R



R



R



R

ITHOTHALI

R


Inani elipheleleko labafundi ababawe ukusizwa ngemali:





ISIGABA 4: ISIZO LEEMALI OKHE WALITHOLA KWA- NAC

Itjho loke isizo leemali okhe walithola phambilini.
IDEYITHI
Umnqopho Womfundalize
UmNyango
INANI LEMALI
20__ /__ /__


R
20__ /__ /__


R
20__ /__ /__


R
20__ /__ /__


R

ISIGABA 5: IMINININGWANA YOKUBHANGA

5.1 Sibawa imininingwanakho yebhanga
Umnikazi We-akhawundi

Ibizo Lebhanga

Igatja Lebhanga

Ikhowudi Yegatja Lebhanga








Inomboro Ye-akhawundi


















ISIGABA 6: ILIZWI LOKUZIBOPHA

Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.

20__ /__ /__
UMTLIKITLO WESIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
IDEYITHI



TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO


20__ /__ /__
UMTLIKITLO WOMUNTU EKUNGATHINTWANA NAYE 1
IDEYITHI



TLOLA IBIZO NESIBONGO
INDAWO


20__ /__ /__
UMTLIKITLO WOMUNTU EKUNGATHINTWANA NAYE 2
IDEYITHI


TLOLA IBIZO NESIBONGO
INDAWO



ISIGABA 7:

Iziko lefundweli liyilungisa njani indaba yokulungisa ngokulinganisa na?



















ISIGABA 8: UKULEKELELWA KWABAFUNDI

Akhe usiphe imininingwana ngokuthi umnyangwakho namkha iziko lefundo lekhenu libalekelela njani abafundi ( ngaphandle kwesizo leemali lakwa-NAC ).












ISIGABA 9: UKUSEKELWA NGEEMALI

Itjho abasekelingeemali bakho, utjho nokuthi bakusekele kangangani, eminyakeni emithathu edlulileko
Umsekelingeemali
Inani Lemali
















ISIGABA 10: UKUSEKELWA KWESIBAWO

Sekela isibawo sakho sokufuna ukusizwa ngemali evela kwa-NAC, ube uveze nokobana imali leyo uzayisebenzisa njani.



















ISIGABA 11: EMINYE IMINININGWANA ( ENGEZELELAKO )

Sibawa nanyana ngiliphi elinye ilwazi ongasekela ngalo isibawo sakho.



















































IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE


Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:

1
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe


2
Imininingwana yebhanga leziko lefundo iphekelela isibawesi

3
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwana yeSewula Afrika yesiKhulu esingamele umNyango uyifakile

4
Ibhajethi engezelelweko ( la kufuneka khona ) uyifakile.



Mina, _____________________________ ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.


TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.




20__ /__ /__
UMTLIKITLO WESIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO (i-HOD ) / WOMLUNGELELI
IDEYITHI


TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO





1


<fn>DAC-NLS.UmtlamoWokusebenzel.2007-05-18.nr.txt</fn>
UMTLAMO WOKUSEBENZELA AMAKHASTAMA
UMTHETHOPATHO WOKUSEBENZELA AMAKHASTAMA

? Sisiphalazela ukuba hlangana nabaphambili ngomsebenzi ephasini.?

Kungani kufuneka iSiko lokuba hlangana nabaPhambili ngomSebenzi eHlanganweni?
? Ukwaneliseka kutjho izinga lokuthokoza komuntu ngokuqala ukuthi ipahla ayitholileko namkha umsebenzi enzelwe wona ukghona kangangani ukwenza lokho abekakulindele kiwo.?

Amagama wenembombono

Kukwenzela amakhastamana umsebenzi obalwa hlangana nephambili ephasini.

Ukukghonakaliswa kwenembombono

Kuphakamisa izinga lomsebenzi owenzelwa amakhastamethu ngokususa amehlo neengqondo zabantu bethu ehlelweni elinqophe ukuthengisa kwaphela, ziqale ehlelweni eliqalelela amakhastama - ngaleyindlela-ke kuzokuzaliseka iintlhogeko neemfuneko zamakhastama eBhanga nemsebenzini wayo.

Isibopho

?Ukusebenzela amakhastama wethu kuhle khulu yinto esihlala siyomele ngeenkhathi zoke, ngoba siyazi ukuthi ikhwalithi yinto olindele ukuyithola eBhanga yezeeNarha (i-Land Bank). Nakube uyaneliseka ngomsebenzi owenzelwe wona namhlanje, sibawa bona utjele umkhozakho. Nakube awukakwanelisi, bikela umNqophisi wegatja leBhanga le endaweni yangekhenu. Nakungasinjalo, ungafowunela umNyango wethu oqalelela zamakhastama enomborweni ethi: 0800 00 52 59.
Sekuqakatheke khulu ukuqalelela ukwenza amakhastama wethu ahlale angawethu. Indlela ezakusetjenziswa yiBhanga yezeeNarha ukwenza amakhastama ahlale angawethu kukuwenzela umsebenzi oncono ngokuzalisa nokwanelisa iintlhogeko zawo.
Esikhathini esidlulileko iBhanga yezeeNarha pheze beyitjhagala yodwa ekundleni, inganambangi, ngalokho-ke akunamzamo okhethekileko ebewusenziwa wokuthokozisa amakhastama. Namhlanjesi-ke iBhanga yezeeNarha seyiphalisana namabhanga ajayelekileko ngamakhastama. Amakhastama la-ke selanemikhiqizo nemisebenzi eyenzelwa amakhastama angazikhethela hlangana nayo. Amakhastama wanamhlanje selanelwazi elinabileko, futhi selafuna ukwaneliswa khudlwana. Indlela esele alindele ukuthola ngayo ikhwalithi emsebenzini enzelwa wona iphakanyiswe mikhiqizo ephezulu nemisebenzi yezinga eliphezulu enzelwa yona. IBhanga yezeeNarha nayizakukghona ukuhlala inamakhastama wayo nobujamo bayo ekorweni yezeemali, kufuneka isikokambiso elitjha lokusebenza kwehlangano, ngoba phela ziinkampani eziqalelela amakhastama kwaphela ezizakuphumelela; lezo-ke ziinkampani ezizakukghona ukuwenzela umsebenzi wezinga eliphezulu amakhastama eziwaqotheleko. Ukwenza amakhastama ahlale amakhastama wekampani namkha wehlangano akusimsebenzi womNyango wezokuMaraga nezokuThengisa nje kwaphela. UmNyango wezokuMaraga ungaphumelela kwaphela eenkampanini iminyango yazo nabasebenzi bazo abaphumeleleko ukuhlangana batlame babe basebenzise ihlelo lezinga eliphezulu eliqalelela amagugu wamakhastama.
Lokho okungeze kwalinganiseka akusoze kwalawuleka. Nasizakukghona ukuthokoza abasebenzi bethu ngokusebenza kuhle emisebenzini yabo eyisika, kufuze sikghone ukulinganisa izinga lomsebenzi nekhwalithi.
Simema boke abasebenzi ukuthi babe nesandla kilomTlamo wehlelo lokusebenzela amakhastama eBhanga yezeeNarha. Ukuhlanganyela kwakho kilomThethopatho kuqakatheke khulu epumelelweni yeBhanga yezeeNarha.
Kuyini ukuba hlangana nabaphambili ngomsebenzi ephasini?
Kutjho ukwenza koke umuntu angakghona ukukwenza ukwenza iqiniso lokuthi iyararululeka imiraro yamakhastama. Kutjho ukukhamba indlela engezelelweko. Kutjho ukungezelelangezelela kancani phezu komsebenzi umuntu abekelwe ukuthi awenze, abanye abangakwenziko. Lokhu-ke kuphathelene noMOYA UMUNTU AWUTHATHA NGAWO UMSEBENZAKHE. Kutjho ukuba nomoya omuhle, ukuzikhuthaza, nokuba majadu emsebenzini umuntu awenzako. Kutjho ukuhlala ngesikhathi soke umuntu umsebenzakhe awenza ngamandla wezinga eliphezulu angakghona ukufikela kilo. Kutjho ukuthanda umsebenzakho nokuzikhakhazisa ngawo. Kutjho ukuzikhakhazisa ngokusebenza eBhanga yezeeNarha.
Uyini umTlamo wokuSebenzela amaKhastama weBhanga yezeeNarha?
UmTlamo wokuSebenzela amaKhastama ukhuluma ngokuthi amakhastama enzelwa njani nangokuthi kungani enzelwa umsebenzi omuhle khulu ngaphezu kokujayelekileko. Ngokulandela iinlimukiswezi, uzazakhela ilimuko elithokozisa khulu ebasebenzini nemakhastameni ngokufanako.
UmTlamo wokuSebenzela amaKhastama yikombandlela yakho ekukhombisa indlela yokusebenzela amakhastama ezikweni lokuwasebenzela. Omunye weminqopho iBhanga yezeeNarha efuna ukuphumelelisa ngayo umsebenzi kukuba nobuhle ebenze phezu kwezinga lepilo yabo boke abantu. Wena-ke, njengomZenda weBhanga le lapho ukhona, unethuba elingakavami lokuba ngomunye walabo abatjhugulula ipilo yabantu! Uyincenye yehlelo lokuzalisa ikghono namandla wabantu ngokubenza bakghone ukuthola imali yamabhudangwabo, babe bakghone nokuhlala banayo. Asikaqali kwaphela ukwakha nokuthuthukisa abantu bangaphandle, kodwa siqale ngitjho nokwakha nokuthuthukisa abasebenzi bethu. UmTlamo lo uzakusiza ukuthi ukhule ube mumuntu owatjhejako amakhastama, nowutjhejako umsebenzi. Sithanda ukukhuthaza boke abasebenzi beBhanga yezeeNarha ukuthi bazijayeze lamaphuzu angenzasi. Asikhuthazaneni woke amalanga ukuthi singagcini ngokusebenza ngamandlethu kwaphela, kodwa sirhatjhe nomoya wetjisakalo ekuqalaneni kwethu nepilo nomsebenzi!

Ikambisosivumelwana Yendlela Yokusebenza Kibo Boke Abasebenzi

1. Ukusebenzisana namakhastama: ukubonana amehlo namehlo/ikulumiswano yokubonana
* Yamukela woke amakhastama ngaphandle kokuriyada, ngokuqalana nawo ngemehlweni, umomotheke. Nakube awukghoni ukusiza amakhastama khonokho nakafikako, atjele ukuthi uzawatjheja msinyana nawuqeda lokho okusakubambileko.
* Alotjhise woke amakhastama alinde endaweni yokulinda ngaphandle kokukhetha ukuthi asizwa nguwe namkha ngomunye, uthi ungawalotjhisa uwabuze ukuthi besele alitholile na isizo, ubuze nokuthi ungawasiza ngani nakube kukhona angakasizwa. Nasele ulungele ukusiza ikhastama, bobotheka, ulilotjhise, unxanxabeze nakube besele lilinde isikhatjhana, bese uzazisa kilo ngokulitjela ibizo lakho. Isibonelo: ?Lotjhani, ngiyanxanxabeza ngokulinda kwakho isikhathi. NginguBathabile ( namkha nginguNaKabini), ngingakusiza ngani namhlanje?? Sebenzisa ilimi lomzimba elifaneleko, nephimbo elifaneleko.
* Thola ibizo lekhastama okhuluma nalo, uthi ungalithola uvame ukumbiza ngalo nawukhulumisana nalo. Yenza neqiniso lokuthi ibizo lalo uliphimisela ngendlela engiyo.
* Yenza ikhastama lizizwe liqakatheke khulu ngokuthi ucocacoce nalo la kukghonakala khona ( isibonelo: ?buhle khulu ubujamo bezulu namhlanje ngaphandlapha, uyabubona na??).
* Iba nesisa, ungabandlululi, ube nomoya omuhle.
* Tjengisa ukuba nefundiso ehle, uveze nesithunzi esihle, ube nomoya omuhle soke isikhathi.
* Ungavumeli amakhastama ezwe iinkulumiswana zangeqadi, nanyana kungefowuni nanyana hlangana nabasebenzi. Vula ingqondwakho wenze izinto ngendlela obona zifanele ngakho. Ungathomi uphendule iselifowunakho ungakabawi imvumo ekhastameni ntanzi, bese uthi ungayithola imvumo, sele uqedile ukukhuluma nayo, unxanxabeze ekhastameni.
* Nawusikimako etafulaneni la nikhulumiselana khona, litjele ikhastama bona kuba yini usikima.
* Lalela ulalelisise, wenze neqiniso lokuthi ubuza yoke imibuzo ekufuze uyibuze engahle iveze imininingwana efaneleko nefunekako. Yenza iqiniso lokuthi uzwisisa yoke into ekhulunywa likhastama, ngitjho nanyana kungatjho ukuthi uthole utoligi azonitoligela. Yenza iqiniso lokuthi uwuzwisisa kuhle umraro ekufuze urarululwe, ngaphambi kobana ungalinga ukuwurarulula.
* Phatha woke amakhastama ngehlonipho ekulu, futhi ungathomi ukhohliswe yindlela ikhastama elibonakala lingiyo nawuliqala ngaphandle. Woke amakhastama aphathe unga makhastama angaba ngaphambili.
* Thatha isikhathi ukuhlathululela ikhastama ukuthi kungani isibawo salo sokubolekwa imali singakaphumeleli.
* Nakube ikhastama alikakulungeli ukubolekwa imali ngekoro yeThusi(Bronze) namkha yeSiliva namkha yeGolidi, lemukisa ikhastamelo ukuthi lingehlela ekorweni yokubolekwa imali esezingeni eliphasanyana ( ukusukela eThusini ukwehlela ku-Step Up). Thatha isikhathi sakho ngokusiza ikhastama ngalokho okulifanele ncono kunokhunye, okuzakukghona ukulisiza ncono etlhogweni neemfunekweni zalo.
* Nakube kunesililo esikhona, kufuze silungiswe mNqophisi weGatja.
* Ungakhombi elinye ihlangothi leBhanga ngomuno namkha ukhombe umZimkhulu weBhanga nakube kukhona la kutjhapheke khona. Qalana nawo ngokwakho umraro loyo uwuthathe njengewakho, namakhastama ungaje uwanikele isikwelede sesikhatjhana la kufuneka khona.
* Khuthaza amakhastama ukuthi azalise amaforomu anemibuzo ebuzwa wona malungana nomsebenzi enzelwa wona yibhanga le nokuthi aphatheka njani, awaphosele ebhokisaneni leemphakamiso elikhona eBhanga yezeeNarha.
* Ungathomi uliyane nomlingani wakho nakasasiza elinye ikhastama.
* Ungathomi wenze imisetjenzana engakaphathelani namakhastama phambi kwawo asalindile.
* Vala ikulumo yakho kelinye nelinye ikhastama ngokulithokoza ngokulibiza ngegama, nangokulifisela ilanga elihle.

2. Ukusebenzisana namakhastama: ngefowuni

* Tjela ophendula amafowuni nakube awukghoni ukuphendula amafowuni eza kuwe.
* Ungatherhi ifowuni ukuthi ingakghoni ukulila, namkha uyilise ilile yodwa.
* Nxanxabeza ngokulindisa ikhastama isikhathi nakube kwenzekile ukuthi ilile isikhathi eside khulu ngaphambi kobana uyiphendule.
* Bobotheka nawuphendula ifowuni.
Phendula ngalendlela:
Nawuphendula use-switchboard:
* ? Land Bank ?Branch?, Good day, how may I help you?? Amanye amalimi nawo angasetjenziswa ekuphenduleni ifowuni.
Nakunguwe mathupha ophendulako:
* ? Good day, ?Name speaking?, How may I help you.? Amanye amalimi nawo angasetjenziswa.
* Buza ikhastama uthi ? ngikhuluma no...? kobanyana uzokuthola ibizo lalo.
* Thola ibizo lekhastama uvamise ukulibiza ngalo nawukhuluma nalo. Yenza iqiniso lokuthi uliphimisela ngendlela elungileko ibizo lekhastama.
* Ungabambisi ikhastama isikhathi eside khulu efowunini. Kunobanyana ulibambise isikhathi, kungaba ncono ukuthi ulibawe ukuthi ulifowunele ngokukhamba kwesikhathi, namkha uthathe umlayezo.
* Yenza iqiniso lokuthi uyithatha kuhle imininingwana yomlayezo.
* Yoke imilayezo idlulise kungakapheli amatjhumi amathathu (30) wemizuzu uyitholile ( sekubalwa nenothisi yomlayezo etlolwe yabekwa etafuleni yomuntu othunyelwe umlayezo loyo.)

3. Imibuzo yamakhastama ngama-akhawundi wawo/iinghonghoyilo

* Khuluma iqiniso ngalokho okungalindelwa likhastama nakube umraro awukghonakali ukurarululwa khonokho. Sebenzisa ilwazi lakho lelilimuko ukubeka isikhathi namalanga wokuvala. Nakube kurhabeke khulu, indaba leyo idlulisele kumNqophisi weGatja msinyazana.
* Yoke imiraro ithathe njengemiraro eqale wena, efuna wena beyirarululeke. Ungadluliseli imiraro kamanye amagatja butjhweleni.
* Imiraro irarulule msinyana ngokungakghonakalako, bese ufowunela ikhastama ulitjele ngobujamo bomraro loyo.
* Hlala unande utjela amakhastama ngobujamo bemirarwabo.
* Ungathomi udlulisele ikhastama e-ofisini yomNqophisi oPhetheko. Idlulisele eZikweni eliQalelela amaKhastama enomborweni ethi: 0800 00 52 59.
* Nasele uqedile ukusiza ikhastama ngomraro ebeliwufowunele, libuze uthi: ? Kukhona okhunye engingakusiza ngakho namhlanje??
* Nxanxabeza nakube isibawo sekhastama asikghonakali ukuzaliseka, futhi hlala ngaso soke isikhathi uveza enye indlela ikhastama elingasizeka ngayo.Isibonelo: I-Step-Up ( yezinga eliphasanyana).

4. Iinghonghoyilo zamakhastama nebhokisana leemphakamiso

* Thulula ibhokisana leemphakamiso qho ngeveke.
* UmNqophisi weGatja akatjheje iindaba nemiraro ekhona ngaphambi kobana angadlulisela iimphakamiso ezitholakeleko emZimkhulu kobana ziyokucozululwa khona.

5. Ukuphathwa kwegatja elisebenzela amakhastama

* Akuthi nakufika isikhathi sokuvula ukube senikulungele ukusebenza.
* Nakufika isikhathi sokuvala(sokutjhayisa) ungapharhazelisi amakhastama ngokuwajarha; kufuze soke isikhathi nihlale nizimisele ukusiza amakhastama ngitjho nangemva kobana senivalile, nakasasese khona amakhastama nakufika isikhathi sokuvala.
* Elinye nelinye ikhastama kufuze bona lisizwe kungakapheli imizuzu elitjhuminahlanu (15) lifikile. Nakube kuyenzeka ukuthi ikhastama lilinde isikhathi eside kunalokho, litjele, unxanxabeze ngokulinda kwalo isikhathi bese uyalitjela ukuthi lisezakulinda isikhathi esingangani.

6. Ukuphathwa kwabasebenzi abasebenzela amakhastama

* Umsebenzi wokufundisa nokuthwasisa abasebenzi wawoke amalanga kufuze ufake netjhumi (10) lemizuzu leKulumo yokuJayeza abasebenzi ( eyethulwa mNqophisi weGatja) ngaphambi kokuvulwa kwama-ofisi egatjeni.
* Ukuthi omunye nomunye umsebenzi usebenza njani kufuze kuqalwe mNqophisi weGatja:
* Ukuthi umuntu uthatha isikhathi eside kangangani ukubuyela emakhastameni ngemiraro /ngeenghonghoyilo zawo.
* Umoya umuntu asebenza ngawo nabanye namakhastama nesisa anaso.
* Ikghono lakhe lokuphumelelisa umsebenzakhe.
* Ilwazi lakhe lomsebenzi.
* Imizamo engezelelweko umuntu ayenzako ukuphumelelisa umsebenzakhe.

7. Iimbawo zokubolekwa imali

* Hlala ubikela amakhastama ngobujamo beembawo zawo woke amalanga nangeveke.
* Kuncono amakhastama uwafonele kunobanyana uwatlolele iincwadi.

8. Iincwadi

* Iincwadi kufuze zitloleke ngelimi elihle elipeledeke kuhle, elinganamitjhapho.
* Ungathumeleli amakhastama iincwadi ezitlolwe ngesandla.
* Sebenzisa iphepha elinemininingwana efaneleko etlolelwe futhi yeendlela zokuthinta igatja lakho. Qalisisa ukuthi imininingwana etlolelwe futhi ekugcineni kwephepha ilungile nokuthi iphethe yoke imininingwana emitjha yegatja lenu.
* Ungasebenzisi amaphepha amadala, aneminingwana yesiphande emidala, neemvilobhi ezindala, njalo njalo.
* Ama-computer wenu akasebenzise ihlelo lokuhlola ukupeleda lelimi lelo ekutlolelwa ngalo amakhastama.
* Ungathomi uphinigane nama-templates wehlangano (wekampani), futhi sebenzisa umhlobo wokutlola i-Gill Sans kizo zoke iincwadi ozitlolako.
* Tjheja uyelele ukuthi amaMemorandamu ngawokusetjenziswa ngekhaya kwaphela ( ngamanye amagama ngawokusebenza ema-ofisini wenu kwaphela.)
9. Ukwenza amakhastama ahlale angawenu
* Hlala ulandelela zoke iimali zokubolekiswa ezikhanseliweko, namakhastama aqedileko ukubhadala iinkwelede zawo.
* Umsebenzi owasebenza ngesikwelede sekhastama elithileko (nakukghonakalako) kufuze ukuthi avakatjhele ikhastamelo namkha alifowunele ukuthola ukuthi kwenziwe yini livale isikwelede salo, alikhuthaze nokuthi liragele phambili ngokubuya azokwenza enye ibhizinisi khona la eBhanga yezeeNarha.
* Kufuze kwenziwe imizamo yokuwenza ahlale amakhastama wamabhizinisi.
* Amakhastama akhansela namkha abhadala iinkwelede zawo aziqede athumelele iphetjhana lemibuzo lokugcina.
10. Isithunzi segatja
* Elinye nelinye igatja kufuze liveze litjengise imitlikitlo esemthethweni ngekhaya nangaphandle.
* Isikhathi somsebenzi kufuze bona sitlolwe kuhle sibonwe mumuntu woke.
* Yoke imitlamo yemigwalo ye-decalcomania kufuze bona ibe sebujameni obuhle. Amatshwayo we-computer natlolwe ngesandla ephepheni ananyathiselwa eminyango nemithangaleni akakavunyelwa, kufuze asuswe kufakwe amatshwayo agadangiswe samgwalo ( printed signage.)
* Amatshwayo agadangiswe samgwalo lawo akukafaneli bona ananyathiselwe ngeselotheyibhu.
* Woke amatshwayo wemigwalo wangaphandle kufuze bona ahlanzeke, futhi asebenze nakube ngakhanyisako.
* Woke amatshwayo asamigwalo wangaphakathi kufuze bona ahlanzeke futhi abe sebujameni obuhle.
* Amathikithana atlolwe amabizo wabantu kufuze bona ahlale aqobotjhelwe emuntwini ngaso soke isikhathi.
* Akunamsebenzi ovunyelwe ukubhema nokudla nokusela phambi kwamakhastama kiyo yoke indawo ema-ofisini walapha.
* Zoke iindawo ezibonakala phambi kwamehlo wamakhastama azihlale zihlanzekile, ziqaleka njengezabantu abenza umsebenzi webizelo.
* Yenza iqiniso ngeenkhathi zoke ukuthi isithunzi segatja lenu sihlala sisihle, futhi la kufuneka khona, ipahla eyonakeleko namkha engasebenzi kuhle ayisuswe ijanyiselelwe ngenye.
* Imithangala yomakho ayihlale ihlanzekile.
* Amafesidiri awahlale ahlanzekile, aphelele, angakaphuki.
* Amaphasi nawo awahlale ahlanzekile.

* Amarharideyini nama-blinds awahlale ahlanzekile futhi abuthekile.
* Amalerhe kufuze abe sebujamweni bokusebenza. Iindawo la kusizelwa khona amakhastama kufuze zihlale zikhanya kuhle.
* Iintjalo azihlale zihlanzekile. Awafuneki amathuthumbo wokuzenzela eendaweni la kusizelwa khona amakhastama.
* Akube nama-eshithreyi aneleko eendaweni la kusizelwa khona amakhastama.
* Iindawo la kusebenzela khona abasebenzi azihlale zihlanzekile ngeenkhathi zoke.
* Amanothisi wabasebenzi akangafakwa eendaweni la kusizelwa khona amakhastama.
* Omunye nomunye umsebenzi kufuze alekelele ukuthi indawabo yokusebenzela ihlale inesithunzi esihle ngeenkhathi zoke. Boke abasebenzi kufuze bembathe izambatho ezifaneleko zema-ofisini.
* Azibe khona ngokwaneleko iincwajana eziphathelene nomsebenzi owenziwa ema-ofisini la, zibekeke kuhle ndawana la kusizelwa khona amakhastama.
11. Isiphetho
* Njengoba sikholelwa ekuthini ukuqalelelwa kwamakhastama kuyisika yepumelelo yeBhanga yezeeNarha nje, umTlamo ongehla lo kufuze uhlale usetjenziswa ngeenkhathi zoke.
* Boke abasebenzi abasiza amakhastama kufuze bona bafundiswe bathwasiselwe ihlelo lokusebenza ngamakhastama ekuthwasiswe ngalo nabasebenzi abathwasisa abanye. Ihlelweli lizakutjhayelwa zizazi ngezamakhastama nokuphathwa kwawo endaweni yekhethu le ( Client Service Champion.) Lokhu-ke kuzakwenza ukuthi iphumelele iminqopho yethu.
* Nakube awunaqiniso lokuthi ngubani i-Client Service Champion yangekhenu, thintana nathi.
* Nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngakho koke lokhu esikhulume ngakho ngehla, ungazazi ukuthintana nomNyango wezokuThengisa nezokuMaraga wakhethwapha.
The Client Service Department
LAND BANK
Tel: 012-312-3999
Fax: 012-323-1410
Ifowuni Yamahala: 0800 00 52 59.






<fn>DAC-NLS.UmtloloWokugcina.2007-05-18.nr.txt</fn>
Umtlolo wokugcina

I K A N G A L A W A T E R

INDLELA YOKWENZA NEKAMBISO YEZAMANDLA WEENSEBENZI







IMIBANDELA YOMSEBENZI OWENZELWA ABANTU NOMGOMO NGEMITHOMBO YAMANDLA WABANTU NEKAMBISO YAKHONA





OKUNGAPHAKATHI


1. ISINGENISO

1.1 Ihlathululo
1.2 Ikambisolawulo Evamileko
1.3 Amathuba Womsebenzi
1.4 IHlelo Lokuqalelela Ababedimeke Amathuba
1.5 Imibandela Yokulinganiswa Nokulungisa
1.6 Amatjhuguluko


2. IMBADALO

2.1 Isingeniso
2.2 Ihlelo Lomrholo Nelokulinganiswa Kobuhle Bomsebenzi Womuntu
2.3 IsiKwama SokuBekela
2.4 IsiKhwama seMali Yokwelatjhwa
2.5 Itjhorense YabaSebenzi
2.6 Ihlelo Lakamasingcwabane
2.7 Ibhonasi Yomnyaka
2.8 I-overtime
2.9 Imali Yesibonelelo Samahlalo, Sokudla Nesamakhambo
2.10 Imali Yesibonelelo Se-Standby Nesamatjhifu
2.11 Irejista Yokuzibika Emsebenzini
2.12 Imali Yesibonelelo Sokubambela Umsebenzi

3. ILIFU

3.1 Ikambisolawulo Evamileko
3.2 Ilifu Yokuphumula
3.3 Ilifu Yokusebenza Iminyaka Eminengi
3.4 Ilifu Yamagulo
3.5 Ilifu Yokuyokubhebhula
3.6 Ilifu Yokufunda
3.7 Ilifu Ekhethekileko/Yokuqala Zomkhaya
3.8 Ilifu Engabhadalwako


4. UKUTHOLAKALA KWABASEBENZI

4.1 Ukufunwa Nokukhethwa Nokubekwa Eenkhundleni
4.2 Amatorho.


5. UKUSETJENZISWA KWABASEBENZI

5.1 Ukutransferwa Kwabasebenzi
5.2 Ukuthunywa Komunye Umsebenzi
5.3 Ukuphakanyiswa Esikhundleni Nokubambela

6. UKUTHWASISWA NOKUTHUTHUKISWA

6.1 Iimfundo Zomsebenzi

7. IHLELO LOMFUNDALIZE

7.1 Umnqopho
7.2 Intlhogeko Zomfundalize (Okufunekako)
7.3 Inani Lemali Yomfundalize
7.4 Ukwaziswa Ngemifundalize
7.5 Abalungele Ukubawa Umfundalize
7.6 Ukuhlolwa Kwababawi Bemifundalize
7.7 Imibandela Yokusebenzisa Umfundalize
7.8 Amagadango Wokuchibiyela
7.9 Okungakavami Namatjhuguluko

8. Ihlelo Leenkoloyi

8.1 Ihlelo Lesibonelelo Seenkoloyi

9. AMAHLALO/IZINDLU

9.1 Ikambisolawulo
9.2 Ihlelo Lesibonelelo Sezindlu


10. OKHUNYE

10.1 Isikhathi Somsebenzi
10.2 Indlela yelembatho
10.3 Ukwenza Umsebenzi Wangaphandle Obhadalelwako
10.4 Ukuba Lilungu Emabhodini namkha Emikhandlwini Ephetheko
10.5 Isifuba, Ukukhulumisana Neembikiindaba kunye Nemibiko Yeembikiindaba
10.6 Ukuba Lilungu Eenhlanganweni Zekghonolwazi
10.7 Ukuthatha/Ukuvunywa Kwezipho
10.8 Iinthuthi
10.9 Ukuziqotjha
10.10 Izinga Lomsebenzi
10.11 Amaholideyi womPhakathi nawomThetho

11. ISIKO LOKUKHALIMA NEKAMBISO YOKUZWAKALISA IINLILO NOKULAMULA IMIBANGO

11.1 Isiko Lokukhalima Nekambiso Yakhona
11.2 Ikambiso Yokuzwakalisa Nokulalelwa Kweenlilo

12. UKUDILIZWA EMSEBENZINI NOKUPHELELWA MSEBENZI

12.1 Isingeniso
12.2 Ihlathululo
12.3 Amagadango Ekufuze Alandelwe
12.4 Amagadango Wokukhandela
12.5 Ukwazisa Nokubonisana
12.6 Bakhethwa Njani Abasebenzi Abathintekako
12.7 Ukukhulumisana Nabasebenzi Abathintekileko
12.8 Isibuyekezo
12.9 Imbadalo Yokulilisa Abadilizwa Emsebenzini





1. ISINGENISO

1.1 IHLATHULULO

Kizo zoke iintatimende zoMgomo, imiThetho, imiThetholawulo neZaziso, amagama alandelako la azakutjho lokhu okulandelako, ngaphandle-ke kokuthi kutjhiwo nakatjho okuhlukileko:

"UMTHETHO" Utjho umThetho wezamaNzi (198 ka-1997) njengokutjhugululwa kwawo, namkha omunye umThetho owujamiselelako;

"UKUZIQOTJHA" Kutjho ukulova emsebenzini nankha ukulova emsebenzini amalanga alandelane ngaphandle kwesizathu esizwakalako namkha imvumo esemthethweni;

"UMRHOLO ONZINZILEKO" Utjho umrholo wamambala onzophileko nonzinzileko orholelwa wona ngaphandle kwezinye iimbonelelo zangeqadi, namabhonasi nobunye ubuhle bangeqadi obuthola ngokusebenza kwakho umsebenzi owusebenzako;

"IBHODI" Itjho IBhodi yezamaNzi yeKangala njengokujanyiswa kwayo mNyango wezamaNzi nezamaHlathi;

"INYANGA YEKHALENDA" Itjho isikhathi esibalwa ukusukela ngelanga lokuthoma lenyanga nanyana ngiyiphi eenyangeni zomnyaka ezilitjhuminambili, ukuyokufika elangeni lokuphela layo;

"ISIKHULU ESIPHETHEKO" Sitjho umuntu okhethelwe ukuphatha isikhundla sesiKhulu esiPhetheko eBhodini yezamaNzi yeKangala;

"UMPHATHI WOMNYANGO" Utjho umsebenzi weBhodi yezamaNzi yeKangala oqatjhelwe isikhundla sobumenenjari njesikhulu esingamele umnyango loyo namkha iphiko lebhiziniselo;

"I-DWAF" Itjho umNyango wezamaNzi nezamaHlathi;

"UMSEBENZI" Utjho nanyana ngubani oqatjhelwe isikhundla somsebenzi wasafuthi ovunyelwe yiBhodi yezamaNzi yeKangala, futhi osebenza ngokwemibandela ebekwe ngiyo iBhodi yezamaNzi yeKangala;

"UMJAMELI WABASEBENZI" Utjho iyuniyoni yabasebenzi nanyana ngiyiphi namkha nanyana ngiyiphi ihlangano yezabasebenzi yangnaphandle enamalungu amanengi ngokwaneleko hlangana nabasebenzi beBhodi yezamaNzi yeKangala;

"UMQATJHI" Utjho iBhodi yezamaNzi yeKangala;

"UBULILI" Nanyana kukuphi eencwadini namkha emitlolweni yeBhodi le la kukhulunywa khona ngomuntu, kutjhiwo omduna nomsikazi, ngaphandle-ke kokuthi kutjhiwo bunqopha ukuthi kutjhiwo umuntubani;

"IGREYIDI" Itjho inomboro etjengisa isikhundla somsebenzi nasilinganiswa nezinye iinkhundla zomsebenzi erherhweni lesijamiso somsebenzi seBhodi yezamaNzi yeKangala ngokwehlelo lokulinganiswa kweenkhundla zomsebenzi iJob Evaluation System;

"ISIKHWAMA SEMALI YOKWELATJHWA" Sitjho isiKhwama seMali yokweLatjhwa iBhodi yezamaNzi yeKangala esihlelele abasebenzi bayo njengobunye bobuhle ebenzela abasebenzi bayo;

"UNGQONGQOTJHE" Utjho uNgqongqotjhe wezamaNzi nezamaHlathi eRiphabbhligi yeSewula Afrika;

"ISIKHATHI SEMBADALO" Umrholo onzinzileko ubalwa ngenyanga yekhalenda epheleleko, kodwa imbadalo ye-overtime ibalwa ifake noSonto oza ngaphambi komhlaka 15 wananyana ngiyiphi inyanga;

"UMRHOLO OPENTJINELWAKO" Utjho umrholo onzinzileko kunye nengcenye yemali iBhodi eyiphoselela umsebenzi esiKhwameni sokuBekela;

"UMGOMO" Utjho yoke imithetho nemithetjhwana, ikombandlela, izalelo, iimvumelwana kunye nemiyalelo ekhutjhwa yiBhodi namkha abaPhathi kobanyana umsebenzi uzokukhamba kuhle nangendlela elungileko eBhodini yezamaNzi yeKangala;

"IPAHLA" Itjho yoke ipahla ejamileko negugekako yeBhodi yezamaNzi yeKangala, sekubalwa nalo loke ilwazi nanyana litlolwe ngesandla nanyana ligadangiswe ngomtjhini, nanyana lisediskini yekhomphiyutha, nanyana lisekhomphiyutheni ngokwayo nanyana lisefilimini;

"ISIKHWAMA SOKUBEKELA" Sitjho isiKhwama sokuBekela seBhodi yezamaNzi yeKangala njengoba sirejistarwe eBhodi yezeeMali nemNyangweni wezeNgeniso;

"IMBADALO" Itjho umrholo onzinzileko, iimali zeembonelelo, amabhonasi kunye nobunye ubuhle bangeqadi obutholakala emsebenzini umsebenzi abuthola bunqopha namkha ngenye indlela njengendlela yokubhadalelwa umsebenzi awenzako;

"ILANGA LOKUTHATHA UMHLALAPHASI" Litjho ukuphela kwenyanga umsebenzi ahlanganisa ngayo iminyaka yokuthatha umhlalaphasi,, abe alungele ukuthola iimfanelo ezitholwa ngabathethe umhlalaphasi ngokwemiThetho yomhlalaphasi yeBhodi yezamaNzi yeKangala;

"ISIKHATHI SOMSEBENZI" Sitjho isikhathi esithileko selanga umuntu ekufuze abe semsebenzini ngaso, ngokwahlukahluka kwamakoro ngamakoro womsebenzi.


1. ISINGENISO

1.2	IKAMBISOLAWULO EVAMILEKO

1.2.1	IBhodi yezamaNzi yeKangala izibophelele ngomthetho wekambisolawulo wokungabandlululi abantu ngokungakafaneli ngombala, ngobulili, ngekolelombono, ngobuqhwala namkha ngokhunye; ngalokho-ke inqophe ukusebenzisa lekambisolawulo ekusebenzeni kwayo ngemithombo yamandla wabantu:

*	Ubudlelwana obuhle ekutlameni nekusetjenzisweni komgomo.
*	Ukwakhiwa nokunzinziswa kweendlela zokuthintana ezihle nezinepumelelo.
*	Imirholo emihle, namathuba amahle wokuthwasela umsebenzi nawokukhutjhulwa emsebenzini, njalo njalo.
*	Ubudlelwana obuhle nabajameli babasebenzi.
*	Ukwakha nokubambelela ekambisweni ehle nelungileko yezokukhalima neyokutjheja iinlilo ngokuhlonipha imithetho yezabasebenzi neemvumelwana ezihlanganyelweko.
*	Ukuba nabasebenzi abaneleko abanelwazi nelimuko elifunekako nabazimiseleko ukusebenza ngesibopho sokuziphendulela ekuphumeleliseni iminqopho yeBhodi.
*	Ukurarulula imiraro ngokukhulumisana, nangokuhlanganyela ekubonisaneni nangokuvumelana la koke la kukghonakala khona ngaphandle kokukhisimeza isithunzi seBhodi.
*	Ukwakha umoya omuhle wokuthembana nokuvulelana iimfuba kibo boke abasebenzi nabaphathi.
*	Ukwakha isiko nomoya wokusebenza ngokuncama, nangokuzihlonipha, nangokuzikhuthaza kunye nangokubambisana kibo boke abasebenzi.
*	Ukuvulela boke abasebenzi amathuba wokuthwasiselwa umsebenzi nokuthuthukiswa amakghono wabo ngokupheleleko ngaleyindlela-ke babe lisizo khudlwana eBhodini nemphakathini abawusebenzelako.

1.2.2	UmThetho wezabaSebenzi ka-1995 (i-Labour Relations Act of 1995) ngeKomidi yemiSebenzi ekuPhilwa ngayo (i-Essential Services Committee), ikhombe ukuphakelwa kwamanzi ebantwini njengomsebenzi oqakathekileko ekuphilwa ngawo. IBhodi yezamaNzi yeKangala izakulinga ngawo woke amandla ukwenza iimvumelwana ezihlanganyelweko zokwenzela abantu/umphakathi ubuncani bemisebenzi eqakathekileko ekhonjwe njengemisebenzi ekuphilwa ngayo.



1.3	AMATHUBA WOMSEBENZI

1.3.1	Amathuba womsebenzi kinanyana ngisiphi isikhundla somsebenzi esivulekileko eBhodini yezamaNzi yeKangala anikelwa boke abantu abayizalisako imibandela efuneka esikhundlensi somsebenzeso. Nokho-ke nanyana kunjalo, ithuba lokuthoma lizakuvama ukunikelwa abasebenzi beBhodi ntanzi neZakhamu zeSewula Afrika ezazidimeke amathuba phambilini.
1.3.2 Ihlelo lokufuna nokukhetha abasebenzi lizakwenzelwa emkhanyweni nangendlela elungileko, kodwa-ke nokho ilwazi lomuntu siqu sakhe, njengesibawo somsebenzi, incwadi ehlathulula ubuyena neemfundo zakhe nelwazi lakhe (i-CV), nemibiko yecociswano lomsebenzi mathupha, nemitlolo yokulingwa komuntu kunye nemiphumela yokuhlolwa kwamandla wengqondo yakhe zizinto ezithathwa njengezinto ezisifuba. Lezi zizinto ezizakuvezwa kwaphela ngaphakathi kweBhodi, kilabo nakanjani ekufaneleko ukuthi bazi ngazo, ngokulandela imithetho elawula lokho.
1.3.3	Iinsetjenziswa ezisetjenziselwa ukuhlola nokulinganisa amandla wekghono lomuntu ekukhethweni komuntu olungele umsebenzi zizakuba ngezithembekileko nezilungileko, ezingakatjhigameli ncanye ngokwesiko namkha ngenye indlela.

1. 4 IHLELO LOKULUNGISELA ABABEDIMEKE AMATHUBA

1.4.1 IBhodi yezamaNzi yeKangala izibophelele ngomthetho wekambisolawulo wehlelo lokulungisela ababedimeke amathuba elakhako nelinomnqopho.
1.4.2	Izakuhlonitjhwa ibe iqalelelwe itlhogeko yokufuneka kwabantu ababedimeke amathuba phambilini, abantu besifazi, nabaqhwalileko (malungana nokutholakala kwamathuba womsebenzi).
1.4.3	Ukuphakamisa nokukhuthaza ikambisolawulo yokuqalelela abantu ababedimeke amathuba phambilini, kuzakutjhejwa bona ntanzi abantu ababedimeke amathuba, kwaphela nakube umsebenzi ofunelwa umuntu loyo banefundo yawo efaneleko, noba/namkha banelwazi lawo ngokwaneleko, noba/namkha banekghono lawo, noba/namkha banelimuko lawo. Lokhu-ke nokho akutjho ukuthi abanye abantu abakavunyelwa ukuqatjhwa, kodwa kutjho ukuthi abantu ababedimeke amathuba phambilini kuzakutjhejwa bona ntanzi nakunesikhundla somsebenzi esivulekileko.
1.4.4	Nakufumaniseka ukuthi akatholakali umuntu ongavala iiskhundla somsebenzi hlangana nabantu ababedimeke amathuba (ngaphakathi nangaphandle kweBhodi), kodwa sekunomunye osele avele asebenza eBhodini yezamaNzi yeKangala osele abonakele anamandla wekghono lokuvala isikhundleso ngemva kokuthwasiswa, kungakhethwa omunye umuntu wangaphandle ongaje abambe isikhundleso kwesikhatjhana namkha ngekontraga, bekube mhlazana loyo okhonjelwe ukuthwasiselwa umsebenzi loyo aqeda ukuthwasiswa, bese kungena yena-ke kileso isikhundla.
1.4.5	IBhodi yezamaNzi yeKangala izakuthatha amagadango wokuqinisekisa ukuthi abantu esele vele basebenza kiyo banikelwa amathuba wokufunda nokuthwasela umsebenzi, bakhuphule iimfundo zabo zelwazi lomsebenzi ezizabenza bakhule bakghone ukuthola iinkhundla ezingcono khona eBhodini ngokwelwazi nekghono lamandla wabo lomsebenzi, kuye-ke ngokuthi zikhona na iinkhundla ezifaneleko abangafakwa kizo ngesikhatheso.
1.4.6	IBhodi yezamaNzi yeKangala izakuvulela abantu bayo amathuba wokukhula ngebizelo labo la kukghonakala khona, kobanyana abantu ababedimeke amathuba phambilini bazokwazi ukuthola amathuba wokuthola ilimuko, ngaleyindlela-ke bakghone ukuphakanyiselwa eenkhundleni zomsebenzi eziphezulu.

1.5	IMIBANDELA YOKULINGANISWA NOKULUNGISA

1.5.1 Ukutjhiyana kwemirholo, isikali somrholo nayo yoke eminye imibandela esebenza ngembadalo kubekwa ngendlela engabandlululiko. Kumugomo weBhodi yezamaNzi yeKangala ukurholela nanyana ngubani emsebenzini othileko umrholo olingana newezinye iindawo emsebenzini ofanako, ngokunjalo athole nabo boke obunye ubuhle obukhambisana nomsebenzi loyo ngokufanako nangokulinganako nakezinye iindawo emsebenzini ofanako la kusebenza khona iBhodi yezamaNzi yeKangala kunye neenkhundleni ezifanako ngaphakathi kwayo.
1.5.2	Iinkhundla zomsebenzi ziphiwa amagreyidi ngendlela esetjenziswa nevumeleke ilizwe loke, ngokuqala ukuthi umuntu osesikhundleneso wenzani nokuthi unamandla wokuthatha iinqunto ukufikaphi. Ihlelo lokugreyida iinkhundla zomsebenzi elibizwa ngokuthi yi-HAY Grading System lona hlelo elisetjenziswa yiBhodi yezamaNzi yeKangala njengehlelo langokomthetho lokulinganiswa kweenkhundla zomsebenzi.
1.5.3	Zoke iindawo neensetjenziswa , njengeendawo zokuzigedla, izindlu zokuphumulela kunye nezindlu zokuhlala zitholakala kibo boke abasebenzi. Nakube kukhona la kufuze kusetjenziswe khona imibandela ethileko ngenca yobukhulu bendawo ngokwayo, njengobukhulu beromu, imibandela leyo izakusetjenziswa ngokwamagreyidi nangokwamandla wemali kwaphela.
1.5.4	Boke abasebenzi bavumelekile ukuthi bangajoyina nanyana isikimu namkha isikhwama seemali iBhodi yezamaNzi yeKangala esenzele abasebenzi bayo, njengesiKhwama seeMali sokuBekela nje, nesiKhwama seeMali zokweLatjhwa, nehlelo lokusizwa ukuthola indlu, njalo njalo, ngokulawulwa mithetho yesikhwameso namkha isikimeso ngemithetho yeBhodi.


1.6 AMATJHUGULUKO

1.6.1	ImiThetho le inganande itjhugululwa namkha ingezelelwe ngokukhulumisana, ngokubonisana nangezaziso ezitlolwe emabhodini wezaziso weBhodi yezamaNzi yeKangala. Abasebenzi abazasolo basebenza eBhodini le emveni kobana sekwenziwe amatjhuguluko namkha kufakwe iingeelelo ezinjalo kuzakuthathwa ukuthi bayavumelana namatjhuguluko anjalo wemioThetho.


1.6.2	ImiBandela yomSebenzi le, nemiThetho nemiThetjhwana izakuthatha ukuthi ingezelelwa phezu kwemithetho engakatlolwa yeBhodi yezamaNzi yeKangala noba/namkha yabasebenzi bayo, ngalokho-ke kufuze bona ifundwe ndawonye nemibandela esebenza phezu kwabasebenzi beBhodi yezamaNzi yeKangala njengoba itholakala emiThethweni ehlukahlukeneko.

2. IMBADALO

2.1 ISINGENISO

2.1.1	Lapha kusetjenziswa umthetho wekambisolawulo ngaphandle kokuphambuka.
2.1.2	Kulandelwa ikambiso yokuthi "umuntu akabhadalelwa isikhathi angakasisebenzi".

2.2	IHLELO LOMRHOLO NELOKULINGANISWA KOBUHLE BOMSEBENZI WOMUNTU

2.2.1	Izinga lomrholo lizakubekwa ngo:

(a).	kulandela ikombandlela/umlayelo weBhodi;
(b).	kulandela ikombandlela/umlayelo weDWAF;
(c).	kukhulumisana neenhlangano ezijamele abasebenzi ngeenkundla zokukhulumisana njengokweemvumelwana zokusebenzisana;
(d).	kulandela imikhambo nendlela yeemakethe;
(e).	kuqala ukuthi umsebenzi ngamunye usebenza njani.

2.2.2	Ubuncani bomrholo womuntu uzakubekwa liphiko lezabasebenzi iBhodi yezamaNzi yeKangala ekilo, kanti nemikhawulo yalokho izakubekwa ngiyo iBhodi.
2.2.3 Boke abasebenzi bazakurhola ngenya. Umrholo womuntu uzakufakwa ebhanga yomunye nomunye umsebenzi.
2.2.4	Imbadala namkha umrholo womuntu uzakuba sifuba hlangana komsebenzi neBhodi yezamaNzi yeKangala, ngalokho-ke umrholo womuntu asoze watjelwa omunye umuntu ngaphandle kwabantu abawufunela ukwenza umsebenzabo.
2.2.5	Ukukhutjhulwa komrholo ngomnyaka ebaphathini beenkhundla eziphakemeko (i-HAY points ye-392+) kuzakubekwa yiBhodi, ngokuqala ukuthi umphathi ngamunye usebenza njani njengokwesivumelwana seKontraga yokuSebenza esenziwa umphathi ngamunye nakaqatjhwako. Imininingwana yekontraga, enganande itjhugululwa ngokubonisana nomsebenzi ngnamunye, ihlathululwa esiHlomelelweni somGomo lo.
2.2.6	Ukukhutjhulwa komrholo ngomnyaka kabanye abasebenzi kuzakubekwa yiBhodi ngokulandela ikambiso eku-2.2.1 ngehla. Lapha-ke kuzakusebenza ihlelo lokulinganisa umsebenzi womuntu (i-Performance Evaluation System) elifaneleko.

2.3 ISIKHWAMA SOKUBEKELA

2.3.1	Kukatelelekile ukuthi boke abasebenzi beBhodi yezamaNzi yeKangala abangaphasi kweminyaka ema-60 babe malungu wesiKhwama sokuBekela seBhodi le, begodu ubulungu besikhwamensi buzakukhamba ngemiThetho yasoisKhwamesi.
2.3.2	Umsebenzi oqatjhwa selangaphezulu kweminyaka ema-60 angeze aba lilungu lalesisiKhwama sokuBekela seBhodi yezamaNzi yeKangala.
2.3.3	Boke abasebenzi beBhodi yezamaNzi yeKangala iminyakabo yokuthatha umhlalaphasi ma-60 weminyaka.
2.3.4	Akunamali umsebenzi adoselwa yona emrholweni kobana iyokuphoselwa esiKhwameni sokuBekela, kodwa iBhodi iphosela ama-20 wamaphesente womrholo opentjhinelwako womsebenzi.
2.3.5	Umsebenzi nakalisa umsebenzi unikelwa ingcenye yakhe yemali ephuma esikhwamenesi, anikelwe godu nengcenye ebeyiphoselwa yiBhodi kunye nemalinzalo emfaneleko, ngokwemiThetho yaso isKhwamesi.
2.3.6	IBhodi yezamaNzi yeKangala ilawulwa yiBhodi yabaPhatheli abamalungu weBhodi yezamaNzi, nabebandla labaphathi, nabajameli babasebenzi njengoba kusitjho imiThetho yesiKhwama sokuBekela yeBhodi yezamaNzi yeKanngala.
2.3.7	IsiKhwama sokuBekela seBhodi yezamaNzi yeKangala ilawulwa mPhathi okhethwe ngiyo iBhodi.
2.3.8	Umuntu othethwe emnyangweni wombuso namkha ehlanganweni esambuso uzakukhetha ukuthi uyayithatha na imali ekufuze iye ngakuye, edluliselwa esiKhwameni sokuBekela seBhodi yezamaNzi yeKangala, kanti godu uzakunikelwa neminyaka yokusebenza engezelelweko njengoba izakubalwa ibekwe zizazi zeembalo zetjhorense zesiKhwama sokuBekela seBhodi yezamaNzi yeKangala.
2.3.9	Elinye nelinye ilungu kufuze bona liveze ubufakazi beminyaka yalo yobudala, nebokuthi litjhadile namnkha alikatjhadi, nebemininingwana yabantu abangaphasi kwalo namkha abaziindlalifa zalo, nalijoyina isikhwamesi; lokhu-ke kutjho ukuthi mhlazana lithoma ukusebenza eBhodini yezamaNzi yeKangala. Ilungwelo kufuze lisibikele isiKhwama nakuba namatjhuguluko enzekekako engemininingwana leyo, kanti godu kufuze nokobana liveze nemininingwana abaPhatheli abanganande bayifuna kilo.

2.4	ISIKHWAMA SEMALI YOKWELATJHWA

2.4.1	IBhodi yezamaNzi yeKangala inesiKhwama seMali yokweLatjhwa esenzele boke abasebenzi bayo, ngalokho-ke kukatelelekile ukuthi boke abasebenzi babe malungu wesikhwamesi.
2.4.2	Ngiso ngokwaso isikhwamesi esibekako ukuthi ilungu ngali liphosela malini kiso, nokuthi ilungu ngalinye lisizakala kangangani ngaso, hayi iBhodi yezamaNzi yeKangala.
2.4.3	IBhodi yezamaNzi yeKangala kunemali ephekisa ngayo abasebenzi bayo emalini ephoselwa esiKhwameni seMali yokweLatjhwa; ukuthi ibaphekisa ngamalini abasebenzi bayo kilemali enje, kubeka yona ngokwayo iBhodi.
2.4.4	IBhodi yezamaNzi yeKangala angeze iphosele imali yokwelatjhwa kesinye isikhwama sezokwelatjhwa ngaphandle kwalesi ezikhethele sona yona.
2.4.5	IBhodi yezamaNzi yeKangala izasolo iyiphosela imali ephekisa ngayo umsebenzi wayo olilungu lesiKhwamesi ngitjho nanyana ilungwelo selithethe umhlalaphasi; kodwa-ke lokho kwenzeka kwaphela nakube ilungwelo lihlala lililungu lesikhwameso ngitjho nanyana selithethe umhlalaphasi, futhi lisolo nalo liphosela yalo ingcenye yemali esikhwameneso ngitjho nanyana selithethe umhlalaphasi njalo.
2.4.6	Lekambiso esiyiveze ku-2.4.5 ngehla isebenza ngitjho nanyana umuntu athethe umhlalaphasi ngenca yokugula namkha ukuqhwala.
2.4.7	Ikambiso esiyiveze ku-2.4.5 ngehla godu isebenza nemuntwini othethene nelungu lesikhwama, isebenze nebantwaneni babo ngemva kobana umuntu loyo selabhubhile, ngokulnadela imithetho yesiKhwama seMali yokweLatjhwa, kuye-ke nangokuthi loyo oseleko obekathethene nelungwelo yena usaragela phambili ngokuphosela ingcenye yemali ekufuze ayiphosele esikhwamenesi.

2.5	ITJHORENSE YABASEBENZI

2.5.1	Boke abasebenzi abasebenza unomphela eBhodini yezamaNzi yeKangala bathola iTjhoresne yabaSebenzi ngokwemiThetho elawula iBhodi le. Ngiyo iBhodi ethwala iindleko zetjhorense le ngokupheleleko.
2.5.2	Nokho-ke iTjhorense le umuntu akasayitholi nasele athokoze umsebenzi namkha nasele aphumile emsebenzini lapha eBhodini.
2.5.3	ITjhoresene yabaSebenzi le izakuphathwa ilawulwe yiBhodi yabaPhatheli yesiKhwama sokuBekela seBhodi yezamaNzi yeKangala. Imibandela yalokhu-ke ikhambisana nokubuyekezwa namatjhuguluko anande enzeka kezamatjhorense.

2.6 IHLELO LAKAMASINGCWABANE

2.6.1	Woke amalungu wesiKhwama sokuBekela seBhodi yezamaNzi yeKangala asizwa nangeHlelo lakaMasingcwabane.
2.6.2	ImiThetho ithi iHlelo lakaMasingcwabaneli libhadala imali ethileko yeendleko zesingcwabo nakube:

*	kunomsebenzi obhubhileko;
*	umsebenzi ubhujelwe mkakhe;
*	kubhubhe umntwana namkha omunye womndeni obhalisiweko ehlelweni lakamasingcwabaneli.

2.6.3	Imali ekufuze ibhadalwe ngokweHlelo lakaMasingcwabaneli izakubhadalwa siKhwama sokuBekela seBhodi yezamaNzi yeKangala kilabo abakhethwe ngumufi ukuthi babe yindlalifa.


2.7	IBHONASI YOMNYAKA

2.7.1	Omunye nomunye umsebenzi osebenza unomphela nakaqeda omunye nomunye umnyaka asebenza ubhadalwa ibhonasi elingana nomrholwakhe wenyanga (sekubalwe nesikhathi sokulingwa emsebenzini).
2.7.2	Ibhonasi yomnyaka ibhadalwa qho umuntu nakaqeda omunye nomunye umnyaka angenile emsebenzini eBhodini yezamaNzi yeKangala le, kanti-ke ibhonasi leyo ibalwa ngomrholo womuntu onzinzileko; ibhonasi yomuntu iphoselwa ebhanga lapho abhanga khona, ngemva kwelanga ephume ngalo.
2.7.3	Umthelo odoswa ebhonasini yesikhathi umuntu asisebenzileko udoselwa futhi emrholweni womuntu ngenyanga, kobanyana kungazokuba nomthelo odoswako ebhonasini nakufika isikhathi sebhonasi.
2.7.4	Umsebenzi onesikhathi esingaphezulu kweenyanga ezilitjhumi-nambili asebenza ubhadalwa ibhonasi elingana nesikhathi asisebenzileko nakube uphuma emsebenzi ngenca yokhunye kwalokhu okulandelako:

*	Ukufa
*	Ukuthatha umhlalaphasi wobudala (ngesikhathathi esifaneleko namkha wangaphambi kwesikhathi)
*	Ukuqhwala
*	Ukuthokoza umsebenzi
*	Ukuqotjhwa
*	Ukudilizwa.

2.8	I-OVERTIME

2.8.1	Umthetho uthi basebenzi abangekho eenkhundleni zokuphatha kwaphela abavunyelwe ukubhadalwa i-overtime; lokhu-ke kutjho ukuthi basebenzi abaseenkhundleni ezingaphasi kwe-392 HAY.
2.8.2	Ukusetjenzwa kwe-overtime kufuze bona kuvunyelwe ngabaphetheko ntanazi ngaphambi kobana ingasetjenzwa, ngaphandle-ke kokuthi kube yinto erhabekileko nevela ingakalindeleki.
2.8.3	Yoke i-overtime esetjenzwako kufuze bona ibhalwe erejisteni yokuzibika emsebenzini, futhi kufuze nokuthi ithole imvumo nembadalo yakhona.
2.8.4	Ukubhadalwa kwe-overtime kuzalandelwa imibandela yomthetho wezabasebenzi, futhi ngaso soke isikhathi izakubhadalwa ngesikhathi esijayelekileko sokurhola.
2.8.5	I-overtime ibhadalwa ngokubalwa kanye nohafu kunemali yomrholo ojayelekileko (X1,5), kanti-ke ibhadalelwa isikhathi esisetjenzwe ngamalanga womsebenzi ajayelekileko nangabomG	qibelo. Nokho-ke i-overtime ayibhadalelwa umsebenzi wamatjhifu osetjenzwe ngesikhathi umuntu ebekufuze vele asisebenze etjhifini leyo.
2.8.6	Umuntu nakasebenze i-overtime ngoSonto namkha ngeholideyi ubhadalwa ngokubuyelelwe kabili (X2) kinalokho avame ukukubhadalwa emrholweni wakhe ojayelekileko, ngaphandle-ke kwesikhathi umuntu asisebenze vele asetjhifini njengoba kuzakuhlathululwa ngenzasapha.
2.8.7	I-overtime esetjenzwe babantu abasebenza amatjhifu ibhadala kanye nohafu (X1.5) kunomrholo ojayelekileko. I-overtime umuntu ayisebenze ngelanga ebekufuze aphumule ngalo, nangoSonto kunye nangeholideyi ukube vele umuntu loyo bekufuze asebenze mhlanokho, ibhadalwa ngokubuyelelwe kabili (X2) kunemali yomrholo ejayelekileko.

2.9	IMALI YESIBONELELO SAMAHLALO, SOKUDLA NESAMAKHAMBO

2.9.1	Ibhodi yezamaNzi yeKangala iyamupha amalalo umsebenzi ekufuze bona ayokulalala ngaphandle akhambe ngomsebenzi.
2.9.2	Indawo umuntu azakulaliswa kiyo kuzakulingwa ngamandla woke ukuthi ilingane nezinga lesikhundla umuntu akiso, ngokubona komPhathi weomNyango umuntu loyo angaphasi kwawo.
2.9.3	Ngaso soke isikhath8 kufuze bona kutholakale imvumo ntanzi yokulalisa umuntu ngaphandle nakakhambe ngomsebenzi, futhi abaPhathi bemiNyango ngokwahlukana kwayo ngibo abazakubalwula ukuvunyelwa kwamalungiselelo anjalo, ngokuqala imibandela eku-2.9.2 ngehla nokuthi iimali zikhona na..
2.9.4	Umsebenzi olala ngaphandle ngomsebenzi kufuze:

*	abuyiselwe imali ayisebenzisele ukudla neenselo ezibulula nakalele ngaphandle asemsebenzini njalo
*	imali azayidla phambili angakalindeli; kufuze ayibawe imali enjalo.

2.9.5	Umsebenzi oyokusebenza ngaphandle kufuze bona athole imadlana azayidla nakalapho azabe asebenzela khona nakube uzabe asendaweni ewela ngaphandle kwala avame ukusebenzela khona.
2.9.6	Umsebenzi nakafunako angazikhethela indawo yangeqadi angayokulala kiyo, bese nakabuyako abawe ukubuyiselwa imali ayisebenzisele lokho, ngokwekambiso yeBhodi; kodwa-ke nakakwenzako lokho uzenzela yena ngesiyena, ngaphandle kwesibopho seBhodi. Ibhodi yezamaNzi yeKangala ayinasibopho seendleko zamalalo nezokudla la umsbeenzi azenzele khona wakhe amalungiselelo wamalalo.
2.9.7	Imali umuntu angabuyiselwa yona ekukhulunywa ngayo kuk-2.9.6 ngehla ngeyokulilisa umuntu loyo ngemadlana angabe ayisebenzisile ekuzifuneleni indawo yamalalo, ngalokho-ke akusimali ekufuze bona umuntu ayithathe njengemali engezelela umrholwakhe. Umuntu nakangatholakala adlala ngalobubuhle enzelwa bona msebenzi angahle emukwe lelilungelo lobuhle langeqadi.
2.9.8	Umsebenzi ekufuze akhambe aphume ayokusebenzela endaweni esetjenzelwa liziko akilo kufuze bona azalise amaforomu amnikela imvumo yokuyokusebenza lapho, adluliswe ngosikhulu sakhe namkha omPhathi womNyango asebenza ngaphasi kwawo, ngaphambi kobana akhambe; amaforomu lawo-ke abizwa ngokuthi ma-Trave; Authorisastion Forms. Kufuze bona amaforomu lawo avunyelwe abe adluliswe siKhulu esiPhetheko namkha umuntu onikelwe amandla wokwenza njalo.
2.9.9	Iforomu elizalisiweko lemali yokusizwa ngeendleko zokudla umuntu nakasebenza ngaphandle kufuze bona liqobotjhelwe eforomeni lokukhamba nakube umsebenzi okhambako loyo ufuna ukufuna nemali azayisebenza nakazabe akhambile njalo.
2.9.10	Imali umuntu anikelelwa ukuyisebenza nakasekukhambeni ngomsebenzi izakunande ibuyekezwa ukuthi kufuze ibe yimali engangani,, kanti-ke ilawulwa yiBhodi.
2.9.11	Abasebenzi abaya eendaweni ngokuyokufunda njengengcenye yehlelo labo lokuthuthukiswa emsebenzini njengoba kuhlele iBhodi yezamaNzi yeKangala bazakulawulwa ngomgomo wehlelo elinjalo nangemibandela ekhambisana nomgomo wehlelo lokuthuthukiswa emsebenzini.

2.10	IMALI YESIBONELELO SE-STANDBY NESAMATJHIFU

2.10.1 Woke umsebenzi otlolelwe incwadi watjelwa ukuthi abe ku-standby uyabhadalelwa ukuba kwakhe ku-standby.
2.10.2	Imali yesibonelelo se-standby, eyi-3% yomrholo wenyanga kuma-artsisan (egreyidini yomrholo 6) ibhadala ngokubala amalanga alikhomba (7) nasele ahlangene, umuntu abe ku-standby ngawo.
2.10.3	Laphokhunye imali yesibonelelo se-standby izakubhadalwa ngasikhathi sinye njengeye-overtime.
2.10.4	Imali yesibonelelo se-standby izakubhadalwa kwaphela nasele kutholakele irejista ezalisiweko efakazela ukusebenza I-standby.
2.10.5	Abasebenzi abasebenza amatjhifu bazakubhadalwa imali yokusebenza amatjhifu ezakubalwa ngalendlela elandelako:

*	Umuntu osebenze itjhifu yangemva kwamadina ubhadalwa amaphesente amane (4%) womrholo wakhe awurhola nge-awa, bese kuthi
*	umuntu osebenze ebusuku abhadalwe amaphesente abunane (8%) womrholo wakhe awurhola nge-awa.

2.10.6	Nokho-ke itjhifu yemini yona ayinamali engezelelweko ebhadalelwa yona.

2.11	IREJISTA YOKUZIBIKA EMSEBENZINI

2.11.1	Kuzakuba nerejista yokuzibika emsebenzini ezakutlikitlwa ngibo boke abasebenzi.
2.11.2	Abasebenzi abasebenza eminyangweni ye-production neye-maintenance bazakuzibika emsebezini ngomtjhini wokukloga.
2.11.3	Umsebenzi osebenza umsebenzi osancwadi kufuze bona azibike emsebenzini ngokuzalisa irejista, ekufuze bona iqalwe ihlolwe mphathi wakhe qho ngeveke, namkha azibike ngokukloga ngomtjhini.
2.11.4	Boke abasebenzi abasebenza amatjhifu kunerejista ekufuze bona bayitlikitle.
2.11.5	Umsebenzi wamatjhifu uzakwenziwa ngokulandela irherho lamatjhifu elitloliweko kenye nenye iplanti.

2.12	IMALI YESIBONELELO SOKUBAMBELA UMSEBENZI

2.12.1	Umsebenzi obamba isikhundla esiphakemeko kunesakhe isikhathi esidlula amatjhumi amathathu wamalanga (30) ngasikhathi sinye, kufuze athole imali eesibonelelo sokubambela umsebenzi.
2.12.2	Nanyana kukunini umuntu nakufuze ayokubambela emsebenzini, kufuze bona thome ngokuzalisa iforomu lokubambela isikhundla esiphezulu kunesakhe, lidluliswe sikhulu esifaneleko, ngaphambi kobana umuntu loyo angathoma abambe isikhundla ekufuze abambele kiso omunye.
2.12.3	Naye umsebenzi oyokubamba isikhundla esiphezulu kunesakhe kufuze bona atlolelwe incwadi emazisa ngalokho ngaphambi kobana angathoma ukubamba esikhundleni safunelwa soneso.
2.12.4	Umuntu obambeleko ubhadalwa I-7,5 % yomrholwakhe wenyanga ngesilinganiso segreyidi umuntu ayokubamba kiso.
2.12.5	Nakube umuntu ubambe esikhundleni sesiKhulu esiPhetheko, umuntu loyo uzakubhadalwa imali eyi-7.5 % yomrholo onzinzileko ovunywe nguNgqongqotjhe.

3.	1LIFU

3.1	IKAMBISOLAWULO EVAMILEKO

3.1.1	Ilifu inikelwa abasebenzi ngokwemibandela nemithetho eyendlalwe lapha, ngombandela wokuthi nakufumaniseka ukuthi kunombandela welifu owenza umsebenzi obunye ubuhle, kuzakuliswa umbandela welifu loyo wenganywe mibandela yomThetho oLawula Iindlela zokuSebenza nokuPhatheka kwabaSebenzi -- iBasic Conditions of Employment Act (Act No. 75 of 1997).
3.1.2	Nakube kukhona la kungavunyelwana khona malungana nobuhle umuntu ekufuze abuthole ngelifu, igama leBhodi yezamaNzi yeKangalakuzakugcina lona. Ibhodi yezamaNzi yeKangala izakubona ukuthi indaba enjalo iyisebenza njani, kodwa-ke nalapho iBhodi kufuze bona iyizalise imibandela yomThetho oLawula Iindlela zokuSebenza nokuPhatheka kwabaSebenzi, izalise nobuhle obubalwa mthetho lo, ekufuze benzelwe abasebenzi.
3.1.3	Nakube kunendaba engakaqalelelwa kilemibandela nemithetho ephathelene nelifu, kuzakusebenza imibandela nemithettjhwana yomThetho oLawula Iindlela zokuSebenza nokuPhatheka kwabaSebenzi- i-Basic Conditions of Employment Act (Act No. 75 of 1997).
3.1.4	Abasebenzi abaselifini abakavunyelwa ukwenza omunye umsebenzi obhadalelwako wangaphandle, ngaphandle-ke kokuthi bathome ngokuthola imvumo yokwenza njalo esiKhulwini esiPhetheko, namkha emuntwini othunywe ukwenza umsebenzi onjalo.
3.1.5	Ngaphandle kwelifu yamagulo neyokubhebhula, woke amanye amalifu anikelwa ngokuqalelela iintlhogeko zomsebenzi ngesikhatheso. Ngalokho-ke nanyana kukunini iBhodi ingambiza umuntu asekhaya ukuthi abuye.
3.1.6	Umuntu oselifini akakwazi ukubuyela emsebenzini kungakapheli ilifakhe, ngaphandle-ke kokuthi avunyelwe yiBhodi ukwenza njalo.
3.1.7	Umsebenzi obhalelwa kubuya emsebenzini ilifakhe seyiphelile ngaphandle kwesizathu esizwakalako, angakatholi nemvumo yokuhlala angabuyi ngesikhathi ekufuze abuye ngaso uzakuhlawuliswa; ukuhlawuliswa kwakhe kuzakulandelwa ikambiso epheleleko yokubiza ikundla yokulalela igwebe umsebenzi onecala.
3.1.8	Umsebenzi angeze avunyelwe ukuthokoza umsebenzi aselifini, futhi akunalifu, ngaphandle kwelifu yamagulo umuntu angayithatha ngesikhathi sokuthokoza umsebenzi.
3.1.9	Akunamsebenzi ozakuqotjhwa emsebenzini aselifini esemthethweni.
3.1.10	Nakube umsebenzi unamalanga welifu akweledwa wona ngenca yelifu ekatelelekileko, zoke iimbawo zelifu zangomuso zizakuqalwa ngasinye ngasinye, esinye nesinye siqalwe ngobusona.
3.1.11	La kukhulunywa khona ngamalanga welifu encwajaneni le, kuzabe kutjhiwo amalanga wekhalenda, ngaphandle-ke kwala kutjhiwo khona ukuthi kutjhiwo okuhlukileko.
3.1.12 Ilifu yabasebenzi ihlukaniswe ngamakoro alikhomba:

(i).	Ilifu Yokuphumulaa
(ii).	Ilifu Yokusebenza Iminyaka Eminengi
(iii).	Ilifu Yamagulo
(iv).	Ilifu Yokuyokubhebhula
(v).	Ilifu Yokufunda
(vi).	Ilifu Ekhethekileko
(vii).	Ilifu Engabhadalelwako

3.2	ILIFU YOKUPHUMULA

3.2.1	Umzombe welifu uthoma ngelanga umsebenzi athome ngalo ukusebenza eBhodini yezamaNzi yeKangala, ngokulandela imibandela eku-3.2.2 neku-4.1.14.
3.2.2	ILifu yokuPhumula amalanga wayo abuthelelana kenye nenye inyanga umuntu ayiqedileko asebenza, ngesilinganiso secezu linye kalitjhumi-nambili (i-1/12) seembonelelo ezisebenza killoyo umsebenzi. Malungana nalokhu-ke, inyanga yinye umuntu ayiqede asebenza ithathwa njengenyanga umuntu athome nayo phasi ukusulela ngelanga lokuthoma, ukuyokufika elangeni lokugcina lomsebenzi lenyanga leyo.
3.2.3	Qho umuntu nakaqeda iinyanga ezilitjhuminambili (12) ngokulandelana asebenza eBhodini yezamaNzi yeKangala le uzakuthola ilifu etholwa kanye ngomnyaka.
3.2.4	Ilifu yabasebenzi abasebenza unomphela eBhodini le izakubalwa ngalindlela:

* Amaphezu we-HAY ayi-392 nangaphezulu: enza amalanga wekhalenda amatjhumi amathathunahlanu (35) ngeenyanga ezilitjhumi-nambili (12);
*	Amaphuzu we-HAY angaphasi kwe-392 enza amalanga wekhalenda amatjhumi amabili-nahlanu ngeenyanga ezilitjhumi-nambili (12).

3.2.5	Ilifu ephunywa ngomnyaka umuntu kufuze enze isibawo sayo kusasele amalanga alitjhumi-nane (14) ubuncani bakhona, ngaphambi kobana ayithome. Ilifu enjalo izakuqalwa mPhathi womNyango loyo la kusebenza khona umsebenzi loyo ukuthi ilungile na ngesikhatheso, ngokuqala iintlhogeko zeBhodi zangesikhatheso. Ibhodi yezamaNzi yeKangala inelungelo lokubawa umsebenzi ukuthi ilifakhe ayithathe ngelanga elilungele yona iBhodi le.
3.2.6	Umuntu angalelwa ukuthatha ilifu ngenca yobujamo bomsebenzi. Nakube kuyenzeka umuntu alelwe ukuthatha ilifu, iphuzu eliku-3.2.7 ngenzasapha kusafuzile nokho ukuthi liqalelelwe.
3.2.7	Boke abasebenzi kufuze umsebenzi ngamunye athathe ilifu yamalanga alitjhuminambili (12) ubuncani bakhona ngokulandelana nngomnyaka, kanti godu ilifu enjalo kufuze bona ithathwe kungakapheli iinyanga ezilitjhuminahlanu (15) ukusukela ekupheleni kwelifu yokugcina umuntu agcine ukuyithatha.
3.2.8	Kunamalanga welifu alitjhuminambili (12) umuntu ekufuze bona awathathe ngokulandelana; amanye-ke amalanga welifu asala lapho angabutheleleka abe ayokufika ekhulwini elinamatjhumi amabili (120) ebasebenzini abaneminyaka engaphasi kemihlanu (5), kanti-ke kilabo abaneminyaka engaphezulu kemihlanu basebenza eBhodini le, amalangabo welifu angabutheleleka abe ahlanganise ikhulu elinamatjhumi abunane (180).
3.2.9	Amalanga welifu abutheleleke abe ahlanganisa I-120/180 kufuze bona athathwe ngaphambi kobana umuntu aphume emsebenzini nakube uyaphuma, nakungasinjalo, ayadliwa amalanga lawo.
3.2.10	Nakube kuyenzeka umuntu abhubhe, iBhodi yezamaNzii yeKangala izakubhadala indlalifa ekhethwe msebenzi obhubhileko loyo imali elingene amalanga welifu umsebenzi loyo akweledwa wona ukufikela ngelanga lokugcina asese msebenzi weBhodi, ngokwemibandela eku-3.2.8 naku-3.2.9.
3.2.11	Abasebenzi abatorhako nabo ilifu bayayithola, ngokulandela imibandela yomThetho oLawula imiBandela yokuSebenza kwabaSebenzi -- I-Basic Conditions of Employment Act (Act 75 of 1997).
3.2.12	Abasebenzi abasebenza amatjhifu abasebenza ngamaholideyi bazakubhadalelwaa ukusebenza ngeholideyi, njengokweKambiso yezomRholo.
3.2.13	Nakube iholideyi ingoSonto, umVulo wangakusasa kwakhona uba yiholideyi.
3.2.14	Amaholideyi boke abasebenzi bawathola njengamaholideyi angezelelweko ngnaphezu kwelifu yabo. Nakube kuba neholideyi umuntu aselifini, ilanga leholideyelo alibalelwa elifini yakhe.
3.2.15	Inani lemali ebhadalelwa ilifu nalitjhugululelwa emalini ngokweendinyana 3.3.3 ne 3.3.8 kunye ne 3.3.10 ibalwa ngalindlela:

Umrholo Womnyaka Opentjinelwako x Inani Lamalanga Afakiweko (kudoswe umthelo)
_____________________________________________
365


3.3	ILIFU YOKUSEBENZA IMINYAKA EMINENGI


3.3.1 Ilifu yokusebenza iminyaka eminengi, elingana namalanga welifu yokuphumula ibutheleleka komunye nomunye umsebenzi osebenza unomphela nakuphela iminyaka emihlanu (5) umuntu asebenza ngaphandle kokuqintelisa eBhodi yezamaNzi yeKangala, ngokwemibandela eku-3.3.4.
3.3.2 Lelifu ekukhulunywa ngayo ku-3.3.1 ngehla yenzeka kwaphela emuntwini osebenza unomphela eBhodini nakaqeda iminyaka emhlanu ngokulnadelana asebenza khona.
3.3.3 Ubuncani bakhona umuntu kufuze athathe ihafu (50%) yelifu yokusebenza iminyaka eminengi namkha ayithengise ibe yimali kungakapheli iinyanga ezilitjhuminambili (12) ilifu leyo ihlangene. Amalanga walelifu asala lapho, angabutheleleka ngokwemibandela eku-3.2.8, futhi angathathwa njengelifu namkha athengiswe abe yimali nanyana kukunini.
3.3.4 Nakube kuyenzeka umsebenzi aphume emsebenzini ngemva kweminyaka emihlanu (5) ngokuthokoza umsebenzi, ngokuthatha umhlalaphasi, ngokuphelelwa msebenzi, ngokugula namkha ngokufa, ilifu yokusebenza iminyaka eminengi izakubhadalwa umuntu loyo ngokulinganisa isikhathi asisebenzileko ngokubala iinyanga ezilitjhuminambili (12) asebenza lapho namkha ingcenye yakhona nanyana ingaba ngangani.

3.4 ILIFU YAMAGULO

3.4.1 Ilifu yamagulo ibalwa ngeminyaka emithathu ukusukela ngelanga umuntu angene ngnalo emsebenzini eBhodini le.
3.4.2 Ilifu yamagulo komunye nomunye umsebenzi osebenza unomphela imatjhumi alithoba (90) wamalanga wekhalenda umzombe ngamunye welifu ngesilinganiso esipheleleko sokubhadalwa, namanye amatjhumi alithoba (90) wamalanga ngamatjhumi amahlanu wamaphesente (50%) womrholo wakhe onzinzileko.
3.4.3 IBhodi yezamaNzi yeKangala umsebenzi ingamngezelelela ilifu yamagulo ngokubona kwayo nakube umuntu loyo sewuwasebenzise woke alamanga wakhe welifu, nakube iBhodi ibona kufuneka yenze njalo.
3.4.4 Ilifu yamagulo edlula emalangeni amabili womsebenzi ngokulandelana umuntu angayithola kwaphela nakube uveza incwadi yamagulo ebuya kwadorhodera namkha emelaphini obhaliswe njengomelaphi; incwadi leyo kufuze bona itjho isifo ebesiphethe umsebenzi namkha itjho ukulimala kwakhe nakube bekalimele; leyo ilifu enjalo izakunikelwa ilingane nesikhathi esitjhiwo ngudorhodera namkha umelaphi loyo, njengoba kuzabe kusitjho incwadi kadorhodera namkha umelaphi loyo.
3.4.5 Nokho-ke umsebenzi kungafuneka ukuthi aveze incwadi kadorhodera ekhuluma ngokugula kwakhe ngitjho nanyana agule isikhathi esingaphasi kwamalanga amabili, nakube isiKhulu esiPhetheko seBhodi yezamaNzi yeKangala namkha esinye isiphathiswa seBhodi le sibona kufuneka ukuthi kwenziwe njalo.
3.4.6 Umsebenzi angeze anikelwa ilifu yamagulo yokuhlala ekhaya nakube isiKhulu esiPhetheko namkha esinye isiPhathiswa esijamele isiKhulu esiPhetheko sibona ukuthi ukugulokho namkha ukulimala komsebenzi kube ngenca yobudlabha bakhe namnkha yokungaziphathi kwakhe kuhle abhalelwe kukuziphephisa ekugulenokho namkha ekulimalenokho. Nakufumaniseka ukuthi umsebenzi ubhalelwa kukuza emsebenzini ngendlela enjalo, uzakudoselwa imali elingana nesikhathi asihlezi angekho emsebenzini, emveni kobana sele anikelwe ithuba lokuzikhulumela ngokungabi khona kwakhe emsebenzini ngesikhatheso.
3.4.7 IBhodi yezamaNzi yeKangala inelungelo lokuthumela umsebenzi kudorhodera ozakukhonjwa yiBhodi kobana ayokuhlola umsebenzi loyo, ngeendleko zayo iBhodi.
3.4.8 Nakube unikelwe ilifu yamagulo ngenca yokulima namkha yokugula ukube umsebenzi loyo angakghona ukubiza imali yokumlililisa ngenca yokulimalokho namkha yokugulokho ndawana, iBhodi inelungelo lokubuyisa imali eyilahlekeleko ngenca yokungabi khona komsebenzi loyo emsebenzini kuye umsebenzi loyo, nakube imali iBhodi engayibuyisa ngendlela enjalo ayidluli umrholo womsebenzi loyo namkha obunye ubuhle umsebenzi loyo abekangabuthola emsebenzini ngesikhathi azabe angekho ngaso emsebenzini, futhi nakube imali leyo ayidluli iindleko zokugula namkha zokulimala kwakhe umsebenzi.
3.4.9 Umsebenzi ogula namkha alimale aselifini yokuphumula, ekhethekileko namkha yokuyokubhebhula uzakunikelwa ilifu yamagulo elingana isikhathi sakhe agule ngaso, ekuvezwe nobufakazi bokuthi nangambala ugule/ulimele isikhathi esingako.
3.4.10 Boke abasebenzi kufuneka babikele abaphathi babo kungakapheli ama-awa amatjhumi amabili-nane (24) nakube babhalelwa kukuya emsebenzini ngenca yokugula namkha yokulimala, babe baveze nokuthi kulindeleke ukuthi bangakghona nini ukubuyela emsebenzini. Ebasebenzini abasebenza amatjhifu, umphathi wabasebenzabo kufuze ukuthi abikelwe ubuncani bakhona kusasele i-awa ngaphambi kobana ithome itjhifu umuntu ebekufuze ayisebenze.
3.4.11 Abasebenzi abasebenza unomphela abanesikhathi esingaphasi kweenyanga ezilitjhuminambili (12) basebenza bazakunikelwa ilifu ebalwa ngamalanga amabili (2) wenye nenye inyanga abayisebenzileko, ngomrholo opheleleko, namalanga amabili (2) angezelelweko, ngehafu (50%) yomrholo wabo.
3.4.12 Abasebenzi abatorhako nabo bayayithola ilifu yamagulo, ngokwemibandela yomThetho olawula Iindlela zokuSebenza kwabaSebenzi ? i-Basic Conditions Employment Act.

3.5 ILIFU YOKUYOKUBHEBHULA

3.5.1 Umsebenzi osebenza la eBhodini uthola iinyanga ezine (4) ngnokulandelana zokuyokubhebhula.
3.5.2 Umsebenzi oselifini yokuyokubhebhula uthola amatjhumi amathathu wamaphesente (30%) womrholo wakhe nakaseselifini yokubhebhula, athole nazo zoke ezinye iimfanelo avamise ukuzithola nakasemsebenzini.
3.5.3 Umsebenzi angathoma ilifu yokuyokubhebhula:

3.5.3.1 nanyana kukunini ukusukela eemvekeni ezine (4) ngaphambi kwesikhathi sokubhebhula, ngaphandle-ke kokuthi kuvunyelwanwe ngenye indlela.
3.5.3.2 ngelanga udorhodera namkha umbhebhulisi abona kufanele ngalo ukuthoma ilifu yokubhebhula, ngokuqala ipilo yomsebenzi loyo namkha yomntwana olungiselelwa ukubhejulwa loyo.

3.5.4 Akunamsebenzi ozakuvunyelwa ukubuyela emsebenzini kungakapheli iimveke ezintathu abhebhulile, ngaphandle-ke kokuthi udorhodera namkha umbhebhulisi abona umsebenzi loyo akulungele ukubuyela emsebenzini ngaphambi kwesikhathi esingako.
3.5.5 Umsebenzi obuya endleleni selasesiquntwini sesithathu asebantwini, namkha obeletha umntwana othulileko kufuze athole ilifu yokubhebhula yyemveke ezintandathu (6) ngemva kobana avelelwe ngilokho, nanyana ilifu yakhe yokuyokubhebhula besele ithomile nanyana beyingakathomi nakavelelwa ngilokho.
3.5.6 Umsebenzi kufuze bona atlole incwadi abikela ngayo umqatjhi wakhe - ngaphandle kokuthi-ke mhlamunye akakghoni ukwenza njalo - ngelanga azimisele :

3.5.6.1 ukuthoma ngalo ilifu yakhe yokubhebhula
3.5.6.2 nazimisele ukubuya ngalo emsebenzini ngemva kokubhebhula

3.5.7 Inothisi malungana no-3.5.6 kufuze ithunyelwe:

3.5.7.1 kusasele iimveke ezine (4) ubuncani bakhona, ngaphambi kobana umsebenzi athome ilifu yokuyokubhebula, namkha
3.5.7.2 nakube akukghonakali ukwenza njalo, ithunyelwe msinyana ngesikhathi ekungakghonakala ngaso.

3.6 ILIFU YOKUFUNDA

3.6.1 Umsebenzi oyokutlola iinhlahlubo, nanyana oyokuhlahlubwa ngokubuzwa ngomlomo unikelwa ilanga linye (1) lelifu yokufunda, elililanga lomsebenzi eliza ngaphambi kwelanga leenhlahlubo; lapha-ke kubalwa neenhlahlubo zonzaliselela.
3.6.2 Umsebenzi unikelwa godu ilanga linye (1) lelifu yokufunda lokutlola iinhlahlubo, nanyana ayokuhlahlubwa ngokubuzwa ngomlomo, ngelangelo lokutlolwa kweenhlahlubo.
3.6.3 Isibawo sokuphiwa ilifu yokufunda kufuze siphekelelwe bufakazi beenhlahlubo eziyokutlolwa.
3.6.4 Iimfundo umuntu azifeyilileko, azibuyelelako, angeze umuntu aphiwa ilifu yokufunda yokuyozitlola.
3.6.5 Abasebenzi abenza iimfundo ze-Magister namkha ze-Doctorate bazakunikelwa amalanga welifu yokufunda alitjhuminahlanu (15) nabasafundela iimfundo ezinjalo.
3.6.6 Umsebenzi uzakunikelwa itjhumi lamalanga (10) welifu yokufunda ngomnyaka nakenza iimfundo ezikhambisana nomsebenzakhe kwaphela nakasafundela ukuthola iincwadi ezithileko, (njengeziqu ze-Honours, iDiploma njalo njalo). Ilifu enje-ke isebenza kwaphela ebafundini abafunda emaYunivesithi, nemaTechnikon, nemaKholeji namkha kuma-National Education Institutrions.
3.6.7 Ilifu yokufunda abasebenzi bazakunikelwa yona kwaphela nabenza iimfundo ezivunyelwe siKhulu esiPhetheko namkha esinye isiPhathiswa esijamele isiKhulu esiPhetheko, kwabonakala ukuthi ziimfundo eziphathelene nezikhambisana nomsebenzi owenziwa eBhodini yezamaNzi yeKangala, ngokomgomo wezeFundo osebenza kileBhodi.

3.7 ILIFU EKHETHEKILEKO/YOKUQALA ZOMKHAYA

3.7.1 Umsebenzi angabawa ilifu ekhethekileko, nakube:

* uya ekhotho ngoba ikhotho ukuthi ayokuba ngufakazi ecaleni;
* uya ekhotho njengommangalelwa ngesikhundla sakhe somsebenzi;
* uyokujamela iRiphabhligi yeSewula Afrika namkha iPhrovinsi nanyana kungaba ngiyiphi yalapha ekhethu kezemidlalo ngoba anelitho alenzako emidlalweni leyo, njengokuthi abe mphathi wemidlalo, ijaji e,idlalweni namkha abe ngusofengwana; isikhathi selifu enjalo umuntu angasithola akukafaneli ukuthi sidlule emalangeni alikhomba (7) wekhalenda ngomnyaka;
* uyokwethweswa iziqu namkha idiploma endaweni yefundo ephakemeko; isikhathi selifu yokwenza lokhu lilanga linye (1) , ngomnyanya / ngomcimbi munye;
* uyokuthutha uyokuhlala kenye indawo ngoba iBhodi yezamaNzi yeKangala imtransferile; ilifu yokwenza lokhu-ke ayidluli emalangeni amabili.

3.7.2 Isibawo selifu yokwenza koke lokhu okungehla kufuze ukuthi sihlale siphekelelwa bufakazi obutloliweko ngaso soke iiskhathi.
3.7.3 Abasebenzi abasebenza unomphela eBhodini le banamalanga amathathu weLifu yokuQala zomKhaya ngomnyaka; ilifu enjalo-ke umsebenzi uyithola ngokuyibawa nakube ugulelwa mntwana, namkha nakube ubhujelwe mkakhe namkha umlingani wakhe wasafuthi, namkha umzali wegazi namkha wokutholwa, namkha ugogo namkha namkha umkhulu, umntwana wegazi namkha umntwana wokutholwa, isizukulwani namkha udadwabo namkha umfowabo. Umqatjhi kungenzeka afune ubufakazi obubonakalako namkha obuzakwalako bokufakazela lokho umsebenzi azabe akufunela iLifu yokuQala zomKhaya.

3.8 ILIFU ENGABHADALELWAKO

3.8.1 ILifu engaBhadalelwako umuntu angayibawa ebujamweni obungakavami, futhi nala umuntu anganamalanga aneleko welifu yokuphumula.
3.8.2 Umuntu angabawa iLifu engaBhadalelwako yamalanga alikhomba (7) wekhalenda ngomzombe munye welifu.
3.8.3 Iimbawo zeLifu engabhadalelwako zithunyelwa ku-Manager, Human Rsources, kobanyana ayozihlola bese uyozikhulumela esiKhulwini esiPhetheko namkha kesinye isiPhathiswa esijamele sona isiKhulu esiPhetheko kobanyana kube ngibo abazidlulisako.
3.8.4 Nakube unikelwa iLifu engaBhadalwako edlula emalangeni alikhomba (7) womsebenzi, umsebenzi obawa ilifu leyo kuzakufanela ukuthi azibhadalele ngokwakhe isikhathi azabe aselifini ngasweso imali evame ukuthi ayiphoselelwe yiBhodi yezamaNzi yeKangala esiKhwameni sokuBekela, nesiKhwameni seTjhorense kunye nesiKhwameni sokweLatjha.



4.	UKUTHOLAKALA KWABASEBENZI

4.1 UKUFUNWA, NOKUKHETHWA NOKUBEKWA EENKHUNDLENI

4.1.1	Boke abantu abenza iimbawo zomsebenzi zesikhundla esithileko bazakuqalelelwaa ngaphandle kokukhetha ubuzwe babo, ukuthi bababantu bani, ukuthi bamhlobobani nokuthi baphila ngakolelobani. Nokho-ke kuzakuvamisa ukuthi kuqalwe bekwenyulwe abantu esele vele basebenza khona eBhodini yezamaNzi yeKangala, futhi nebazizakhamuzi zeSewulaa Afrika, nngaphambi kobana kuqalwe abanye.
4.1.2	Abantu abavela ngaphandle bazakutjhejwa kwaphela nakube akatholakali umuntu olungele isikhundla somsebenzeso ebasebenzini esele vele bakhona eBhodini yezamaNzi yeKangala.
4.1.3	Zoke iinkhundla zomsebenzi zizakuthoma ngokukhangiswa ngaphakathi, kwenzelelwe ukubanikela ithuba ntanzi abasebenzi beBhodi abazilungeleko iinkhundlezo, ukuthi benze iimbawo.

4.1.4	Nakufumaniseka ukuthi akatholakali umuntu olungele isikhundla somsebenzi ngendlela kuhlathululwe ngayo ku-4.1.2 ngehla, isikhundla somsebenzeso sizakukhangiswa ephephandabeni lesifunda. Nakubhalako nalapho, khona-ke kuzakukhangiswa ephephandabeni lelizwe loke.

4.1.5 Yi-Hunan Resources Manager ethwele umsebenzi wokufuna nokuthola abantu abafunelwa umsebenzi nanyana ngimuphi, nanyana bavela khona ngaphakathi nanyana bavela ngaphandle.

4.1.6 Iinkhangiso zomsebenzi, (nanyana ngezangaphakathi kwaphela nanyana ngezangaphandle), zitlanywa zihlelwe mNyango weHuman Resources ngokubambisana nomPhathi womNyango loyo la kunesikhundla somsebenzi khona.

4.1.7	Iinkhangiso zomsebenzi kufuze bona ziveze bona yini okufuneka emsebenzini okhangiswako loyo.

4.1.8	UmPhathi weHuman Resources nguye ozakunikela umPhathi womNyango othileko namkha esinye isiphathiswa esithunywe umsebenzi onjalo yoke imininingwana yomuntu ofbawa umsebenzi, kobanyana azokuqalwa ahlolwe ukuthi uwufanele na umsebenzi loyo.

4.1.9 Zoke iinkhundla zomsebenzi zizakuvalwa ngokuvunyelwa yiBhodi, nangokuqala ukuthi ikhona na imali ezakusetjenziselwa isikhundleso.

4.1.10 Abantu beenkhundla eziphasi baqatjhwa baPhathi bemiNyango ngokwahlukana kwabo la kukhona khona iinkhundlezo, ukuqatjhwa kwabo-ke kupheleliswe ngokuvunyelwa siKhulu esiPhetheko. UmNyango weHuman Resources ngiwo ozakuba nesiluleko esizakwenza umPhathi womNyango namkha isithunywa sakhe sikghone ukuthatha isiqunto esifaneleko.

4.1.11	Ama-Supervisor nabaphathi beenkhundla eziphakathinaphakathi baqatjhwa asiKhulu esiPhetheko, ngokunikelwa amandla nguSihlalo weBhodi.

4.1.12 AbaPhathi beenkhundla eziphezulu (njengeGeneral Manager nangaphezulu) baqatjhwa yiKomidi yeBhodi ebekelwe ukuKhetha abaSebenzi abaFaneleko, ngokuvunyelwa yiBhodi ngokwayo.

4.1.13 UmPhathi weHuman Resources nnguye ozakuthwala umsebenzi wokuphatha nokulawula koke okuphathelene nokuqatjhwa kwabantu, nokusebenza ngeembawo zomsebenzi ezingakaphumeleli.

4.1.14 Umuntu uthathwa ukuthi selasebenza eBhodini le ukusukela ngelanga lokuthoma athoma ngalo ukusebenza, ngaphandle-ke kokuthi athome abekelwe ukuthoma ukusebenza ngelanga lokuthoma lomsebenzi enyangeni, kodwa kufumaniseke ukuthi ilanga lokuthoma lenyanga alisilanga lomsebenzi, ngaleyindlela-ke ilanga lokuthoma emsebenzini kuba ngilo lonelo lokuthoma lenyanga nanyana ingasisilo ilanga lomsebenzi njalo.


4.2	AMATORHO

4.2.1	Abasebenzi bangaqatjhelwa amatorho kobana bazokuphungulela abasebenzi abasebenza unomphela umsebenzi ngeenkhathi la kunomsebenzi omnengi khona khulu namkha ngeenkhathi zamahlelo akhethekileko.
4.2.2 Umuntuu otorhako akakwazi ukutorha ukudlula eenyangeni ezintathu (3) ngokulandelana, kanti godu umuntu obekatorha akakwazi ukubuyiselwa etorhweni kungakapheli inyanga yinye (1) aqede ukutorha khona la eBhodini yezamaNzi yeKangala.
4.2.3 Umuntu otorhako naye unamalungelo wokuthola boke ubuhle ekufuze butholwe mumuntu otorhako ngokwemibandela yomThetho oLawula Iindlela zokuSebenza kwabaSebenzi (I-Basic Conditions of Employment Act).
4.2.4	Umuntu otorhako uqatjhwa mNyango weHuman Resources ngesibawo somPhathi womNyango la kufuenaka khona umuntu.
4.2.5	Abantu bamatorho bazakuqatjhwa ngama-ofisi wezabaSebenzi wendawo la kukghonakala khona, nangezinye iindlela ezilungileko nezikghonakalako.
4.2.6 Abantu belwazi lamakghonofundwaa (Professionals) bazakuqatjhwa ngekontraga nakube kufuneka ilwazi labo. Amakontraga anjalo-ke abekelwe ukwenza umsebenzi othileko ngesikhathi esithileko..
4.2.7 Abafundi abavela eendaweni zefundo ephakemeko banganikelwa ithuba lokwenza umsebenzi ofunwa ziimfundo zabo ukuqedelela indima abayifunda eencwadini, nakube kuyakghonakala ukuthi ilwazzi elifunekakwelo litholakale ngesikhathi umfundi azabe alapho ngaso. Amalungiselelo anjalo-ke kufuze ukuthi enziwe mPhathi womNyango, adluliswe siKhulu esiPhetheko namkha isithunywa saso, ngaphambi kobana abafundabo bangabhadalwa noba ngayiphi indlela.


5. UKUSETJENZISWA KWABASEBENZI

5.1 UKUTRANSFERWA KWABASEBENZI

5.1.1 IBhodi yezamaNzi yeKangala inelungelo lokutransferela umsebenzi kinanyana ngimuphi omunye umsebenzi ongaphasi kwayo, nakube kubonakala kuzayisiza lokho; lokho-ke nokho kwenziwa ngemva kokubonisana.
5.1.2 Isibawo somsebenzi sokutransferwa sizakuqalwa ngosiqalelela nngobusona, sivunywe nakube lokho kuserhuluphelweni yeBhodi.
5.1.3 Umsebenzi otransferwe yiBhodi yezamaNzi yeKangala ngokulandela ikambiso eku-5.1.1 ngehla uzakuba nelitho aliliswa ngalo ngokukhisimezeka kwakhe ngokutransferwa, ngokuqalelela lokhu okulandelako:

* iindleko zokukhamba kwakhe ngokwakhe, nezokukhamba komndenakhe, kubalwe kungadluli emalangeni amabili (2), kunmgadluli neenkoloyini ezimbili (2).;
* imali yesibonelelo sokuthutha elingana nomrholo wenyanga, eyimali yokuthenga amarhaideyini, ijinifomu yesikolo, njalo njalo, ngokuqala ubufakazi obutloliweko beendleko zalokho, njengokubekelwa yiBhodi.
* iindleko zokukhambisa ifenitjhari (sekubalwe netjhorense); kodwa umbandela walokho kukuthi umuntu abuze ebathuthini befenitjhari abahlukeneko babe bathathu alinganise iindleko zabo zokuthutha; imali yabathuthi abakhethelwe ukuthutha ifenitjhari ngemva kwalokho kufuze bona ibikelwe umPhathi we-Human Resources ntanzi, yena-ke abe negama lokugcina lokuthi ngibaphi abathuthi abazakusetjenziswa. Naye-ke umPhathi we-Human Resources angafunela ngokwakhe abathuthi befenitjhari aqale ukuthi ngibaphi abatjhiphileko nabagcono.

5.1.4	Iindleko zokutransferwa njengoba kuhlathululwe ku-5.1.2 ngehla kuzakuba ngemsebenzi otransferako loyo, nakube ukutransferokho kusiza yena kwaphela, njengokuthi nje nakube utjintjisana nomunye umsebenzi ngomsebenzi.

5.2 UKUTHUNYELWA KOMUNYE UMSEBENZI

5.2.1 IBhodi yezamaNzi yeKangala inelungelo lokuthumela umsebenzi nanyana ngimuphi komunye umsebenzi kelinye lama-ofisi wayo, ehlanganweni esambuso namkha emnyangweni karhulumende la umsebenzi loyo azakufike anzinze asebenzele khona. Lokho-ke kwenziwa ngokubonisana nomsebenzi loyo neYuniyoni yakhe namkha bobabili.
5.2.2 Ikambiso evezwe ku-5.1.3 yomgomo lo izakusetjenziswa umsebenzi nakathuthako ngoba athunyelwe komunye umsebenzi, nakube uyokuhlala isikhathi esingaphezulu kweenyanga ezintandathu (6) emsebenzini omutjha namkha endaweni etja athunyelwe kiyo.
5.2.3 Nakube lapho athunyelwe khona uyokuhlala isikhathi esingaphasi kweenyanga ezintandathu (6), iBhodi yezamaNzi yeKangala izazibhadalela iindleko ezifaneleko nezilungileko zendawo yokuhlala ngesikhatheso, ibhadalele neendleko zokukhamba ezilingana iimpelaveke ezimbili (2) ngenyanga yinye yekhalenda.
5.2.4 IBhodi yezamaNzi yeKangala inelungelo ukumbuyisa umsebenzi ebeyimthumele komunye umsebenzi nanyana kukunini, umsebenzi loyo imbuyisele kesinye isikhundla somsebenzi esivulekileko esimfaneleko.

5.3 UKUPHAKANYISWA ESIKHUNDLENI NOKUBAMBELA

5.3.1 Nakube umsebenzi uphakanyiselwa esikhundleni esphezulu, umsebenzi wakhe wesikhundla esitjha uthoma ngelanga lokuthoma lenyanga elandela ilanga ekuvunywe ngalo ukuthi angaphakanyiselwa kiso.
5.3.2 Nakube ukuphakanyiselwa esikhundleni esiphezulokho kwenza kufuneke ukuthi umuntu athuthe ayokusebenzela kenye indawo, kuzakusetjenziswa imibandela yokutransferwa yomgomo lo. Yoke imali ezakubhadalwa lapho izakusetjenzelwa phezu komrholo onzinzileko wesikhundla umuntu aphakanyiselwe kiso.
5.3.3 Ukubambela omunye emsebenzini kufuze umsebenzi obambileko loyo akuthathe njengethuba elihle lokuzithuthukisa nelokwandisa ilwazi nelimuko lakhe.
5.3.4 Umuntu obambele omunye uzakubhadalwa imali yokubambela kwaphela nakube ubambele umuntu osesikhundleni esiphezulu isikhathi esingaphezulu kwamatjhumi amathathu (30) wamalanga. Nakube ubambela isikhathi esingako, imali uzakubhadalwa imali yokubambela epheleleko ebala namatjhumi amathathu wamalanga wokuthoma abambe esikhundleneso.
5.3.5 IMali yokubambela izakuba yi-7,5 % yesilinganiso sesikhundla abekasibambile. Imali yokubambela le izakusetjenziswa nembadalweni ye-overtime la kukghonakala khona.

6. UKUTHWASISWA NOKUTHUTHUKISWA

6.1 IIMFUNDO ZOMSEBENZI

Abasebenzi beBhodi yezamaNzi yeKangala nakufanele bona bathathe iimfundo zomsebenzi eziphathelene nemisebenzi abayenzako eBhodini le, IBhodi yezamaNzi yeKangala le ngiyo ezakuthwala iindleko zeemfundwezo; umuntu nakaya eemfundweni ezinjalo-ke kufuze azalise amaforomu wokuya eemfundweni ezinjalo, bese aqalwa abe avunyelwe ziimphathimandla ezifaneleko.

7. IHLELO LOMFUNDALIZE

7.1 UMNQOPHO

(a). Umfundalize Wesikhathi Esizeleko

Unqophe ukusebenza njengendlela yokufuna nokuthola abasebenzi emakorweni
la iBhodi yezamaNzi yeKangala ingakghoni khona ukuzidosela khona abasebenzi ihlale inenani elaneleko labasebenzi bekoro leyo ukuzalisa iintlhogeko zayo.

(b). Umfundalize Wesikhathi Sangahlanye

Unqophe ukunikela abasebenzi beBhodi yezamaNzi yeKangala ithuba lokuthuthukisa ifundwabo emakorweni la iBhodi inetlhogeko khona khulu khulu.

7.2 INTLHOGEKO ZOMFUNDALIZE (okufunekako)

7.2.1 IBhodi yezamaNzi yeKanngala ngiyo ezakubeka ukuthi mingaki imifundalize ezayikhupha, ikhethe nokuthi ngimaphi amakoro womsebenzi azakufundelwa ngemifundalize leyo, ngokuqalelela lokhu okulandelako:

* umnqopho wehlelo lomfundalize;
* ukutholakala kweemali, kunye
* nezinga leembawo ezingenileko zibawa imifundalize.

7.2.2 Umfundalize uzakunikelelwa amakoro womsebenzi iimfundo zawo ezitholakala eendaweni zefundo ezaziwako. Umuntu uzakuvunyelwa ukuyokufudna ngomfundalize emazweni wangaphandle kwaphela nakube ifundo efunekako leyo akukho la itholakala khona lapha eSewula Afrika.
7.2.3 Ukuqalelelwa ukufundiswa ngomfundalize umuntu kufuze azalise amaforomu wokubawa umfundalize, azalise nesiVumelwana somFundalize.

7.3 INANI LEMALI YOMFUNDALIZE

(a). Umfundalize Wesikhathi Esizeleko

7.3.1 IBhodi yezamaNzi yeKangala ngiyo ezakuqala itjho nakufuneka kube nomfundi othwasiswako, bese ikhupha imali yomfundalize kenye nenye ikoro yeemfundo, ngokuqalelela iindleko zamambala ezifuneko efundweni enjalo, nezifuneka ekurejistareni, nezifuneka ekutlolweni kweenhlahlubo, kunye nezendawo yokuhlala, ngokunjalo nezeemfanelo neensetjenziswa zokufunda.
7.3.2 Umfundi o ongalali ehostela yendawo yefundo afunda kiyo angabhanikelwa imali engephezulu eemali ezingeziphasi zehostela yendawo yefundo leyo.
7.3.3 Umfundi anganikelwa nemali elitjhumi lamaphesente (10%) yemali yomfundalize ezakuba yimali yezinye iindleko ezingakabalwa ku-7.3.1 ngehla.
7.3.4 Kungenzeka kubekwe inani lemali yomfundalize elingazihlanganbisiko iindleko zoke ezifunwa ziimfundo, nakube isilinganiso seentlhogeko zomfundalize neemali ezikhona zitjho njalo.

(b). Umfundalize Wesikhathi Sangahlanye

Umfuni othole umfundalize wokufunda ngesikhathi sangahlanye ubhadalelwa iindleko zeemfundo njengomfundi ofunda othole umfundalize wesikhathi esizeleko njengoba kuhlathululwe ku-7.3.1 ngehla, ngaphandle kweendleko zehostela namkha zendawo yokuhlala.

7.4 UKWAZISWA NGOMFUNDALIZE

7.4.1 IBhodi yezamaNzi yeKangala ngiyo ezakutjho indlela ekuzakumenyezelwa ngayo amakoro wefundo anemifundalize ebafundini abafunda isikhathi esizeleko, ngokuqalelela itlhogeko yokuthi kutholakale abantu abakufanele mbala ukufundiswa ngomfundalize.
7.4.2 Umfundalize wokufunda ngesikhathi sangahlanye unikelwa kwaphela abasebenzi beBhodi yezamaNzi yeKangala, hayi abantu bangaphandle. Ngalokho-ke basebenzi beBhodi le kwaphela abazakwaziswa ngomfundalize onjalo nawukhona.


7.5 ABALUNGELE UKUBAWA UMFUNDALIZE

7.5.1 IBhodi yezamaNzi yeKangala ngiyo ezakubeka indlela ekuzakumenyezelwa ngayo iimemo zabantu abafuna ukubawa umfundalize, ngombandela wokuthi umuntu ozakukhuluma ammala ngaye eforomini lesibawo somfundalize angeze asaqalwa nokuqalwa.
7.5.2 Umfundalize ulungele boke abantu abazizakhamuzi zeSewula Afrika, kodwa namaphandle esele asebenza khona eBhodini yezamaNzi yeKangala nabo bangaqalelelwa.
7.5.3 Umuntu nakazakuthola umfundalize, kufuze ukube naye uyayizalisa imibandela yokwamukelwa kwabafundi endaweni yefundo afuna ukuyokuraga ifundo yakhe kiyo.
7.5.4 Iimbawo zomfundalize ebantwini abaqhwalileko kufuze bona ziqalwe ngelihlo elifanako nabantu abaphilileko, ngaphandle-ke kokuthi mhlamunye umfundalize wenzelwe bona kwaphela abantu abaqhwalileko.
7.5.5 Ukuthi umuntu uphile njani, nezinye iintlhogeko iBhodi eziqala umuntu nakaqatjhwako zizinto ekufuze bona iziqale nanyana umuntu aqalelelwa ukuphiwa umfundalize.


7.6 UKUHLOLWA KWABABAWI BOMFUNDALIZE

(a). Umfundalize Wesikhathi Esizeleko

7.6.1 IBhodi yezamaNzi yeKangala ngiyo ezakubeka iindlela ekuzakuqalwa ngazo iimbawo zomfundalize; nokho kuzakuqalwa khulu khulu ukuthi umuntu usebenza njani eemfundweni zakhe nakuqalwa isibawo. Ukusebenza isikhathi eside eBhodini yezamaNzi yeKangala nakho kungaqalelelwa (ngoba phela kusitjengiso sokuthi umuntu loyo uthembeke kangangani eBhodi)).
7.6.2 Nakube kukhona la kunokuzaza khona ngokuthi umfundi ukufanele ukuthola u7mfundalize namkha awa, kungafuneka kubanjwe ikulumiswano yokusefa; nokho-ke nakwenziwa njalo kufuze bona kuqalisiswe neendleko ezikhambisana nalokho; kesinye isikhathi kungenziwa nokuthi iindleko zekulumiswano yokusefa leyo zibhadalelwe yiBhodi yezamaNzi yeKangala.
7.6.3 Abasebenzi beBhodi yezamaNzi yeKangnala ababawa ukuphiwa umfundalize wesikhathi esizeleko kuzakufanela ukuthi baphalisane nabanye ababawi bomfundalize abavela ngaphandle.
7.6.4 Ukukhethwa kwabantu abalungele ukuphiwa umfundalize kufuze ukuthi kukhambisane nesibopho sokuziphendulela emphakathini.
7.6.5 Umsebenzi kufuze bona abe nawo amandla wekghono lokuphumelela eemfundweni aazibawela umfundalize, futhi kufuze nokuthi athathwe njengegugu elikuzibekela kwangomuso eBhodini yeKangala le.

7.7 IMIBANDELA YOKUSEBENZISA UMFUNDALIZE

7.7.1 Imibandela yokusetjenziswa kwemifundalize ibekwa yiBhodi yezamaNzi yeKangala, ngombandela wokuthi umuntu ofundiswa mfundalize weBhodi le uzakkutlikitla isivumelwana sokufunda ngawo umfundalize lo, futhi nakaqeda ukufunda asebenze eBhodini le isikhathi esilingana nesikhathi afundiswe ngaso ngomfundalize, nakube bekafunda ngomfundalize wesikhathi esizeleko. Ebantwini abafunda ngomfundalize ngesikhathi sangahlanye, iBhodi izakubeka ukuthi nabaqeda ukufunda bazakufanela ukuthi basebenze isikhathi esingangani eBhodini ngaphambi kobana bangatjhaphuluka ukuthi baophume nakube bafuna ukuya laphokhunye; lapha-ke kuzakuqalelelwa nokuthi umuntu ofunda ngomfundalize loyo besele asebenze isikhathi esingangani eBhodini; abanye abasebenzi esele basebenze isikhathi esaneleko eBhodini, angeze babe nesibopho sokusebenza isikhathi esilingana nesikhathi abafundiswe ngaso ngomfundalize, nabaqeda ukufunda.
7.7.2 Umuntu nakathola umfundalize ubekelwa isikhathi esibuncani bokuqeda isifundo ayosifunda, namkha isikhathi esibuncani esiseleko sokuqedelela isifundweso, nakube besele sithonyiwe. Abantu abaphiwe umfundalize kufuze bona balandele iimfundo ezikulu abanzinze ngazo eemfundweni zabo (major courses) ezibekwe yiBhodi, futhi kufuze ukuthi iimfundo zabo baziqede ngesikhathi esibekiweko sokuqeda iimfundwezo.
7.7.3 Umuntu ofunda ngomfundalize nakabuyelela iimfundo ebesele iBhodi izibhadalele kuzakufanela bona azibuyelele ngeendleko zakhe.
7.7.4 Iimfundo zokufunda ngokwenza ezifunwa yindawo la umfundi ofunda ngomfundalize afunda khona kufuze bona zenziwe ngokukhulumisana hlangana komfundi neBhodi.
7.7.5 Iiskhathi umuntu azabe angekho ngaso emsebenzini ngoba aseemfundweni zakhe, namkha alungisela ukuyokutlola iinhlahlubo kufuze bona sisetjenzwe ngekambiso esebenza eBhodini malungana nelifu yokungabikho emsebenzini.

7.8 AMAGADANGO WOKUCHIBIYELA

Abantu abafunda ngomfundalize weBhodi namkha abasendleleni yokuyokufunda ngawo, engeze umfundalize wabo usabuyiselwa emva, futhi ubujamo babo obungakhisimezekae ngokubuyekezwa komfundalize wabo ngokwemibandela ela, bazakuragela phambili ngomfundalize wabo ngokuqalelelwa umuntu ngamunye ngesiyena.

7.9 OKUNGAKAVAMI NAMATJHUGULUKO

Nakube kukhona okungakavami okwenzeka la, namkha nakube kuba namatjhuguluko angaphezu kwelawulo leBhodi yezmaNzi yeKangala, kufuze bona kuthunyelelwe uNgqongqotjhe ngaphambi kobana kungenziwa.

8.1 IHLELO LEENKOLOYI

8.1 IHLELO LESIBONELELO SEENKOLOYI

8.1.1 IKAMBISOLAWULO YESIBONELELO

(a). Abasebenzi abaseenkhundleni ze-HAY ye-392 nangaphezulu balungele ukuthola isibonelelo seenkoloyi ngenyanga, esisetjenzwe ngesilinganiso seemakethe sangesikhatheso. Abanye abasebenzi umsebenzabo obenza ukuthi bavame ukukhamba ngomsebenzi nabo bangafakwa ehlelweni lesibonelelo seenkoloyi elibafaneleko namkha banikelwe iinkoloyi zefemu abazakukhamab ngazo nabayokusebenza.
(b). Abasebenzi abasehlelweni lokubonelelwa ngeenkoloyi banesibopho sokuqiniseka ngeenkhathi zoke ukuthi iinkoloyi abakhamba ngazo zihlala ziqaleka kuhle, zihlanzekile, zingoni isithunzi negama elihle leBhodi yezamaNzi yeKangala.
(c). Imali yesibonelelo sekoloyi ibhadalwa ngenyanga nomrholo womsebenzi ojayelekileko, ngemva kokudosa iindleko zekoloyi ezifaneleko umsebenzi azikweleda iBhodi.
(d). Imali yesibonelelo sekoloyi isebenza lokhu:

IINDLEKO EZINZILEKO
* Imali umuntu ekufuze ayibhadale ngenyanga yekoloyi leyo, ngokwesilinganiso sesikhundla sakhe somsebenzi;
* Imalinzalo neendleko zokuthenga ngesikwelede, ngokwesilinganiso esisebenza esikweledeneso;
* Iindleko zokurejistara nezokubhadalela ilayisense yekoloyi;
* Imali yetjhorense.

IINDLEKO EZITJHUGULUKATJHUGULUKAKO
* Iindleko zokusetjenziswa kwekoloyi zokuthela ipetroli, nezokuseviswa kweloyi, kunye nezokuyondla, ngokwesilinganiso esifaneleko.

(e). Imali umuntu abonelelwa ngayo iyatheliswa, njengoba kusitjho umthetho wezomThelo. Iindleko ezinzinzileko zizakubalwa isikhathi esiminyaka emine, ngaphandle kokukhetha ukuthi kube namatjhuguluko bani ekoloyini leyo ngesikhatheso.

8.1.2 IMALI YOKUTHENGA

Kungaba yiBhodi yezamaNiz yeKangala ekhupha imali yokuthenga ikoloyi ezakukhamba ngomsebenzi, namkha kwenziwe amalungiselelo wokuthi ithengwe yibhanga ikoloyi leyo, ngesivvumelwana sokubuyisa imali ekuthengwe ngayo nemalinzalo yakhona ngesikhathi esiziinyanga ezimatjhumi amanenobunane (48). Nakuthenga iBhodi yezamaNzi yeKangala, imalinzalo yakhona izakubalwa ngesilinganiso esisetjenziswa ziinkhamphani ezithengako, kanti-ke nakuthenga ibhanga, imalinzalo yakhon izakuba ngneyemabhanga.

8.1.3 AMAKHAMBO WANGEQADI

Ibanga umuntu alikhambe azikhambela amakhambo wakhe wangeqadi libalwa nge-14 000 km ngomnyaka kizo zoke iinkhundla zomsebenzi. IBhodi izibhadalela ngokupheleleko iindleko zamakhambo anjalo. Kodwa-ke iBhodi ayizibhadaleli iindleko zamakhambo wangeqadi eqele ngale kwe-14 000 km ngomnyaka.

Ikhambo lokusuka ekhaya ukuya emsebenzini, nokusuka emsebenzini ukubuyela ekhaya lithathwa njengekhambo langeqadi, ngokomThetho wezomthelo.

8.1.4 UKUKHETHWA KWEENKOLOYI

Umuntu akakalinganiselwa ukuthi angakhetha yiphi ikoloyi azakukhamba ngayo.

Abasebenzi abasehlelweni lokubonelelwa ngeenkoloyi kufuze ngesikhathi soke baqinisekise ukuthi iinkoloyi abazikhethako ziwufanele beziwulungele umsebenzi abawenzako, bakhumbule nobujamo bendawo abasebenzela kiyo, ngoba umuntu othengelwe ikoloyi ngehlelo lokubonelelwa ngekoloyi yomsebenzi angeze anikelwe ikoloyi yefemu esetjenziswa babantu abanganazo iinkoloyi zomsebenzi ngenca yokuthi ikoloyi yomuntu loyo ayikghoni ukumusa la kufuze imuse khona.
Abasebenzi abathomako ukungena ehlelweni lokubonelelwa ngeenkoloyi ngehlelo lokubonelelwa ngeenkoloyeli, bangathatha iinkoloyi ebebavele banazo bazifake ehlelweneli, ngokulawulwa mibandela esemtlolweni lo.
IBhodi yezamaNzi yeKangala inelungelo lokuyikhupha ikoloyi esetjenziswa nanyana ngimuphi umsebenzi nakubonakala ukuthi ikoloyi leyo ayikawulungeli usmebenzi owenziwa msebenzi loyo, namkha nakubonakala ukuthi ubujamo bayo nokuqaleka kwayo kuthuna isithunzi negama elihle leBhodi.

8.1.5 IINDLEKO ZOKUSEBENZA

Ipetroli nokondliwa kwekoloyi umnikazi uyazibonisela, bese kuthi ekupheleni kwenyanga ayibizeke imali yeendlekwezo, ngokwesilinganiso esifaneleko.
Imali yeendleko umuntu azisebenzisele ikoloyi ibhadalwa ngenyanga njengengcenye yesibonelelo sekoloyi.
Inani elibhadalwa malungana naloku lizakubalwa ngesilinganiso se-Automobile Association (i-AA), eendlekweni zepetroli nezezondlo zekoloyi.

Nakube kuyenzeka umuntu etjelwe ikoloyi akhamba ngayo athengelwe yona yiBhodi, namkha nakube kuyenzeka ilimale namkha ingene engozini ilimale, umuntu loyo kufuze azibonisele ngokuthola enye ikoloyi azakuje akhamba ngayo, ngeendleko zakhe. Nokho-ke imali yesibonelelo sekoloyi yona uzasolo ayitjola ngitjho nanyana ikoloyakhe athengelwe yona iBhodi yetjiwe namkha ilimele.

8.1.6 UBUNIKAZI

Ikoloyi ethengwe ngehlelo lokuthengelwa iinkoloyi irejistarwa ngebizo lomnikazikoloyi loyo othengelwe yona. Nesitolimende, nemalinzalo, nemali yelayisenze, neyepetroli, neyokondla ikoloyi, koke kumsebenzi womnikazi wekoloyi othengelwe ikoloyi leyo.

8.1.7 UKUSETJENZISWA KWEKOLOYI

Ikoloyi ethengwe ngehlelo lokuthengela abasebenzi iinkoloyi ayikwazi ukusetjenziselwa imisebenzi yangaphandle yebhezinisi.

8.1.8 ISIBOPHO SOMSEBENZI

Umsebenzi othengelwe ikoloyi ngehlelweli unesibopho, ngokoMgomo lo, nangokwesivumelwana sokuthengelwa ikoloyi ngesikwelede, sokwenza iiqniso lokuthi ikoloyakhe inetjhrense efaneleko, ihlala ngeenkhathi zoke iseviswa ngokufaneleko, ihlale godu isebujamweni obuyivumela ukuthi ikghone ukwenza umsebenzakhe wemsebenzini.

Umuntu okhamba ngekoloyi yehlelo lokuthengelwa ikoloyi kufuze bona abe ne-log-book la azakurekhoda khona woke amakhambakhe. Qho ngenyanga kufuze athumelele iGeneral Manager yezeeMali nezokuPhatha ama-log-sheet azabe aphekelelwa ziintlankana zeKarada legratjhi, kunye neForomu lokubiza isiBonelelo (i-Allowance Claim Form); lokhu-ke kufuze kufike e-ofisini lakaGeneral Manager ngaphambi komhlaka 7 wenyanga elandelako.

8.1.9 UKUTJHIDA KWABASEBENZI

Imali yesibonelelo sekoloyi ivalwa khonokho nakube kuyenzeka ukuthi umsebenzi athokoze umsebenzi, athathe umhlalaphasi, aqotjhwe emsebenzi, namkha abhubhe.
Imali yesibonelelo izakusolo ibhadalwa ngitjho nanyana umuntu aselifini, nakube ilifu leyo ngevunyelweko. Nakube ilifu leyo ayivumelani nemithetho nekambiso yomGomo weBhodi, imali yesibonelelo izakuje ijanyisiwek.
Nakube umuntu uphakanyiselwa esikhundleni somsebenzi esiphezulu namkha nakube wehliselwa esikhundleni somsebenzi esiphasi, imali yesibonelelo nayo iyatjhugululwa ilinganiswe nesikhundla esitjha umuntu aya kiso ukusukela mhazana athoma ukuba sesikhundleni esitjheso. UmThetho weKambisolawulo ovikela umrholo womuntu angeze usebenze nakube umuntu wehliselwe esikhundleni somsebenzi esiphasi ngenca yokubhalelwa kusebenza kuhle namkha ngenca yokuphula imithetho yokuziphatha.

8.1.10 ITJHORENSE

Itjhorense yekoloyi ingatholakala ngesizo leBhodi yezamaNzi yeKangala yona engathatha yayo itjhorense ukuthi kube ngiyo ephatha ikoloyi yomuntu emthengele yona. Nakungasinjalo-ke umuntu angazifunela yakhe itjhorense, kodwa-ke ikatelelekile itjhorense engumathathazoke (iComprerhensive Cover) ekoloyini yalelihlelo lokuthengelwa kwabasebenzi iinkoloyi.

IEmveni kobana ikoloyi seyifakiwe etjhorenseni leyo, kufuze ikhophi yayo inikelwe iGeneral Manager yezeeMali nezokuPhatha.
Zoke iindleko zeembizo zetjhorense ngezomnikazikoloyi othengelwe ikoloyi.

Umsebenzi okhamba ngekoloyakhe asebenze ngayo ukube usehlelweni lokuthengelwa ikoloyi yomsebenzi kufuze ukuthi enze iqiniso lokuthi ikoloyakhe leyo inetjhorense yokwenza umsebenzi onjalo, ngoba iBhodi yezamaNzi yeKangala angeze yathwala icala lokulahleka, lokulimala namkha lokonakala kwekoloyi leyo nakungenzeka ivelelwe ngilokho.


9. AMAHLALO/IZINDLU

9.1 IKAMBISOLAWULO

9.1.1 Bhodi yezamaNzi yeKangala izibophe ngomthetho wekambisolawulo wokukhuthaza ukuthi abasebenzi bayo babe nezindlu zabo.
9.1.2 Isizo iBhodi esiza ngalo abasebenzi balo linqophe ukusiza bona ngokwabo abasebenzi, nokusiza yona ngokwayo iBhodi.
9.1.3 Kubekwa irhuluphelo yeBhodi phambili ekusizeni umuntu ukuthi abe nendlu, ngalokho-ke akunamsebenzi ozakufuna njenngelungelo lakhe ukuthi iBhodi imsize ukuba nendlu.
9.1.4 Ukusiza abasebenzi ngezindlu kuzakuthathwa njengelungelo langeqadi, futhi kubalwa njengengcenye yephakheji yomrholo wabo.
9.1.5 Nanyana iBhodi yezamaNzi yeKangala abasebenzi bayo ibasiza nje ekutholeni izindlu, kodwa ikholwa ukuthi nabo ngokwabo abasebenzi kufanele bazisikimele basize nabo ukuthi bathole izindlu ezizakuba ngezabo.
9.1.6 Nanyana iBhodi ibasekela abasebenzi bayo emizameni yokwenza indawo abahlala kiyu ibe ngeqalekako, kodwa angeze ibalekelele abasebenzi abathenga izindlu ezingaphezu kwamandlabo.

9.2 IHLELO LESIBONELELO SEZINDLU

9.2.1 Boke abasebenzi abasebenza unomphela bazakulungela ukuthola isibonelelo sezindlu esitheliswako, ngokwemibandela nemithetho yomGomo lo.
9.2.2 IBhodi izakunande ibeka imali yesibonelelo semali yezindlu kenye nenye igreyidi yomsebenzi, bese lokho ikumemezela njengesiHlomelelo seHlelo lesiBonelelo seziNdlu.
9.2.3 IimBonelelo zeziNdlu zizakufakwa emrholweni kibo boke abasebenzi abasilungeleko isibonelelwesi.
9.2.4 Isibonelelo sendlu siyavalwa ekupheleni kwenyanga yokugcina umuntu alise ngayo umsebenzi, namkha athethe ngayo umhlalaphasi, namkha abhubhe ngayo, namkha ekubikwe ngayo ngokusemthethweni nangokuhlelekileko ukuthi ukugula namkha ukuqhwala sekumenze wangasakghona ukusebenza.
9.2.5 Nakube iBhodi yezamaNzi yeKangala inezindlu namkha iphathele urhulumende namkha enye ihlangano esarhulumende iizndlu, ingaziqatjhisela abasebenzi bayo ngemali elingana nemali ekuqatjhwa ngayo ngokulawulwa ziimakethe ngesikhathes, namkha ngemali ezakunande ibekwa yiBhodi.


UMGOMO NEKAMBISO YE-HUMAN RESOURCES

ISINGEZELELO SEHLELO LESIBONELELO SEZINDLU

TJHEJA

IBhodi isebenza i-percentage base ukubeka isibonelelo ezakubonelela ngaso abasebenzi baso eendlekweni zokuthengwa kwerzindlu. Lokhu-ke kutjho ukuthi imali yesibonelelo somuntu ngamunye iyazitjintjela nakutjintja umrholo womuntu loyo. Iphesente ekufuze abonelelwe ngayo umuntu ngamunye ibalelwa phezu komrholo wakhe onzinzile. Isikali esehlako sesilinganiso semali yesibonelelo sezindlu sinqophe ukusiza khulu abasebenzi abarhola imali encani, kobanyana kuzokuba kibo ukuthi babe nezindlu ezingezabo.

ISIKHUNDLA I-HAY GRADE ISIBONELELO

I-CEO namaGeneral Manager 11/12/13 4%
AbaPhathi bemiNyango 9/10 5%
AbaPhathi baamSekhtjheni 8 6%
Iinkhulu zamaSekhtjheni/AmaSpetjhalisti 7 6%
AmaSupervisor, amaGeneral Foreman,
amaSpetjhalisiti 5/6 7%
Ama-Operator, abaTjhayeli 4 9%
AboGadi 3 11%
Ama-Team Leader 2 12%
Abaklinako 1 12,5%



10. OKHUNYE

10.1 ISIKHATHI SOMSEBENZI

10.1.1 Isikhathi somsebenzi esisemthethweni kibo boke abasebenzi bezokuphatha nezokulawula matjhumi amane wama-awa (40) ngeveke, ukusukela ngomVulo ukuyokufika kuLesihlanu, sekubalwe nesikhathi setiye, kodwa ngaphandle kwesikhathi sedina. Isikhathi sokusebenza ngokusemthethweni sithoma ngo-07:30, bekuyokutjhayiswa ngo-16:00, ukusukela ngomVulo ukuyokufika kulesihlanu, bese kuthi isikhathi sedina siba ukusukela ngo-12:30 ukuyokufika ku-13:00. Itiye/ikofi umuntu uyisela asebenza, ngoba akunasikhathi esikhetheweko nesibekelwe ukusela itiye/ikofi.
10.1.2 Isikhathi somsebenzi esisemthethweni sabasebenzi bechwephetjhe, amapoperator nabanye abafana nabo abangasebenzi amatjhifu simatjhumi amanenahlanu wama-awa (45) ngeveke, ukusukela ngomVulo bekuyokuba ngeLesihlanu, sekubalwe nesikhathi sokudla idina. Isikhathi setiye kilababasebenzi ngu-09:00 ukuyokufika ku-09:15, kanti-ke idina lona lidliwa ngo-12:00 ukuyokufika ku-12:30. Ukutho kuthonywa sikhathibani ekuseni bekutjhayiswe nini ntambama, kuya ngokuhlukahluka kenye nenye iplanti, ngokuqala ubujamo bezinto beplanti ngayinye.
10.1.3 Isikhathi somsebenzi esisemthethweni kibo boke abasebenzi bamatjhifu sima-tjhumi amanenahlanu (45) wama-awa ngeveke emalanga amathandathu (6). Amatjhifu asetjenzwaa ngerherho elabela abasebenzi amatjhifu (i-shift-roster) njengokubekwa ngenye nenye iplanti; irherho lokwabiwa kwamatjhifelo-ke alinasikhathi sokudla namkha setiye. (Ama-awa amatjhumi amanenobunane {48} ngeveke, ama-awa amathathu {3} wakhona abhadalwa nge-overtime ngokwesilinganiso sayo)
10.1.4 Nakutjintja itjhifu, akunamuntu ovunyelwe ukutjhayisa akhambe ukube umuntu ozomkhupha tjhifini akakafiki.

10.2 INDLELA YELEMBATHO

10.2.1 Boke abasebenzi abasebenza eBhodini yezamaNzi yeKangala kufuze bembathe kuhle nabaya emsebenzini, njengoba kusitjho imithetho yangesikhatheso.
10.2.2 Izambatho zokuphepha kufuze bona zembathwe ngeenkhathi zoke la kufuze bona zembathwe khona, ngokweKambiso yezokuphepha, elawulwa mThetho i-OHS Act, namkha zembathwe nakube uSupervisor namkha nakube umPhathi utjho njalo.
10.2.3 Izembatho zokuphepha namajinifomu zinikelwa abasebenzi ekufuze bona bembathe izambatho ezinjalo, ngokwemithetho yezokuphepha.


10.3 UKWENZA UMSEBENZI WANGAPHANDLE OBHADALELWAKO

10.3.1 Akunamuntu ovunyelwe ukwenza umsebenzi obhadalelwako ngaphandle kweBhodi yezamaNzi yeKangala ngaphandle kokuthola imvumo esiKhulwini esiPhetheko namkha esiPhathisweni esimjameleko.
10.3.2 Zoke iimbawo ezibawa imvumo yokwenza umsebenzi obhadalelwako ngaphandle kufuze bona zithunyelwe esiKhulwini esiPhetheko namkha emuntwini osijameleko ngokudlula esiKhulwini somNyango.
10.3.3 Imvumo yokwenza umsebenzi wangaphandle itholakala ngombandela wokuthi umsebenzi loyo asoze uphambane nemisebenzi neenrhuluphelo zeBhodi yezamaNzi yeKangnala, namkha ube nomphumela omumbi phezu komuntu loyo ngendlela yokuthi kuliyeke umsebenzakhe, ngoba nakwenzeka njalo imvumo leyo izakubulawa.
10.3.4 Ukudlula lapho, imvumo yokwenza umsebenzi wangaphandle nanyana inikelwa
izakubekelwa imibandela, ngokubona kwesiKhulu esiPhetheko namkha umuntu osijameleko.

10.4 UKUBA LILUNGU EMABHODINI NAMKHA EMIKHANDLWINI EPHETHEKO

10.4.1 Akumuntu weBhodi yezamaNzi yeKangala, ngaphandle kwesiKhulu esiPhetheko, ovunyelwe ukuba lilungu leBhodi nanyana kungaba ngiyiphi namkha lehlangano esambuso namkha lenye nje ihlangano yebhizinisi namkha lesijamiso sakarhulumende wendawo namkha lendawo yefundo, ngaphandle kokuthola imvumo ebuya esiKhulwini esiPhetheko ntanzi namkha ebuya emuntwini osijameleko.
10.4.2 Iimbawo zokwenza imisebenzi enjalo kufuze bona zithunyelwe esiKhulwini esiPhetheko ngokutlola kusese nesikhathi, ukwenzelela ukuthi kuzokwenziwa woke amalungiselelo afaneleko woburhiyarhiya beencwadi nakuqalwa isibawo esinjalo.
10.4.3 Iimbawo zokuba lilungu kezinye iinhlangano zizakuqalwa ngokuqala umthetho neentlhogeko kunye neembopho zomsebenzi, futhi iimbawo ezinjalo angeze zaliwe ngabomu ngento engekho.
10.4.4 Ukunikelwa kwemvumo yokuba lilungu kezinye iinhlangano kuzakkukhambisana nombandela othi ukuba lilingu kenye ihlangano akukafaneli bona kutjhayisane namkha kuphambane neenrhuluphelo zeBhodi yezamaNzi yeKangala namkha kube nomphumela omumbi emsebenzini womsebenzi loyo, ngoba nakuba njalo imvumo leyo izakubulawa.
10.4.5 Imibandela engehla le isebenza esiKhulwini esiPhetheko - ngokwenziwa kwamatjhuguluko afaneleko - kodwa kufuze bona idluliswe nguSihlalo weBhodi yezamaNzi yeKangala.


10.5 ISIFUBA, UKUKHULUMISANA NEE4MBIKIINDABA KUNYE NEMIBIKO YEEMBIKIINDABA

10.5.1 Akunamsebenzi weBhodi yezamaNzi yeKangala ovunyelwe ukuvulela abantu bangaphandle isifuba ngeendaba eziphathelene neBhodi yezamaNzi yeKangala, abaSebenzi bayo namkha imisebenzi yayo, nanyana kungaba ngayiphi indlela.
10.5.2 Akunalwazi elizakuvezelwa iYuniyoni yabasebenzi namkha enye ihlangano yabasebenzi ngaphandle kwemvumo ebuya esiKhulwini esiPhetheko namkha umuntu osijameleko.
10.5.3 Akunamsebenzi weBhodi ongakanikelwa amandla wokwenza njalo onelungelo lokuvezela iimbikiindaba namkha ababikiindaba iindaba eziphathelene neBhodi namkha nabasebenzi bayo.
10.5.4 Umsebenzi wezokwazisa nezokuthintana uphethwe li-ofisi lesiKhulu esiPhetheko, ngalokho-ke yoke imibiko neentatimende eziya eembikiindaba zizakuphuma kilo leli-ofisi, namkha ziphume ngesiphathiswa esijamele i-ofisi yesiKhulu esiPhetheko.
10.5.5 Umuntu ophula imithetho le uzabe aphule imibandela yemithetho yekontragakhe yomsebenzi.

10.6 UKUBA LILUNGU EENHLANGANWENI ZEKGHONOLWAZI

10.6.1 Abasebenzi bayakhuthazwa ukuthi babe malungu weenhlangano zekghonolwazi abavumelekileko ukungena kizo.
10.6.2 Umsebenzi ozibhalisela ukuba lilungu lehlangano yekghonolwazi angabawa ukubuyiselwa imali yakhe ayibhadalela ukuba lilungu lehlangano leyo ngomnyaka, nakube imali ikhona. Lokho-ke kwenziwa ngalindlela elandelako:

* AbaPhathi beenKhundla eziphakemeko bangabiza imali yobulungu bekufike eenhlanganweni ezintathu (3) , enye yazo engaba yihlangano yamazwe ngamazwe, kanti
* abanye abasebenzi bemisebenzi yekghonolwazi bangabiza imali yobulungu eenhlanganweni ezingabe zibe zimbili (2) ezingezelizwe loke eRiphabhligi yeSewula Afrika.

10.6.3 Zoke iimbizo kufuze bona zithunyelelwe umNyango wezwe-Human Resources kobana ziyokuhlolwa, ngaphambi kobana zingabhadalwa.


10.7 UKUTHATHWA/UKUVUNYWA KWEZIPHO

10.7.1 Akunamsebenzi weBhodi yezamaNzi yeKangala ovunyelwe ukuthatha, ukwamukela namkha ukuvuma isipho namkha ukukhuphisa umuntu isipho nanyana kungaba ngesinjani, nanyana kungaba ngesiyimali nanyana kungaba ngomunye umhlobo, ukube isipheso simalungana nomsebenzakhe, ngaphandle kwemvumo eltoliweko yesiKhulu esiPhetheko.
10.7.2 Isipho umsebenzi weBhodi yezamaNzi yeKangala asiphiwa mumuntu akasibikele isisKhulu esiPhetheko msinyana ngokungakghonakalako.
10.7.3 Imibandela engehla le isebenza esiKhulwini esiPhetheko - ngokwenziwa kwamatjhuguluko afaneleko - kodwa kufuze bona idluliswe nguSihlalo weBhodi yezamaNzi yeKangala.

10.8 INTHUTHI

10.8.1 La umsebenzi anikelwe khona amandla yiBhodi yezamaNzi yeKangala ukuthi asebenzise ikoloyakhe emsebenzini, umsebenzi loyo uzakuliliswa ngokusetjenziswa kwekoloyakhe njalo emsebenzini.

10.9 UKUZIQOTJHA

10.9.1 Abasebenzi kufuze babikele iBhodi yezamaNzi yeKangala khonokho nakufumaniseka ukuthi bayabhalelwa kufika emsebenzini (ubuncani bakhona ababike ngaphambi kwe-awa letjhumi (10:00) ekuseni ngelanga lokuthoma lokungabi semsebenzini. Abasebenzi abangekho emsebenzini ngaphandle kwemvumo nangaphandle kokubikela iBhodi bekuphele amalanga angaphezulu kamahlanu (5) ngokulandelana bangekho emsebenzini kuzakuthathwa ukuthi sebaziqotjhile emsebenzini, ngaphandle-ke kokuthi baveze iinzathu ezizwakalako ukuthi bebabanjwe yini babe babhalelwe nanga kubika ukuthi bayabhalelwa kukuza emsebenzini.

10.10 IZINGA LOMSEBENZI

Ekuqatjhweni kwakhe eBhodini yezamaNzi yeKangala, ngaphandle kokukhetha ukuthi uqatjhelwe isikhunda sakanomphela namkha uqatjhelwe ukutorha, nangaphandle kokukhetha ukuthi umuntu loyo ungena esikhundleni aphakanyiselwe kiso namkha utransferiwe namkha ubambele omunye, umuntu kufuze bona alandele leliZinga lomSebenzi ekusebenzeni kwakhe:

10.10.1 Umsebenzi kufuze bona akhambisane neentlhogeko zomsebenzi aqatjhelwe wona nngeenkhathi zoke.
10.10.2 Umsebenzi kufuze bona amukele abe abambelele ekambisweni yoMgomo n weBhodi yezamaNzi yeKangala ngeenkhathi zoke.
10.10.3 Umsebenzi ubuswa bewulawulwa liSiko lokuziPhatha neleKambiso leBhodi.
10.10.4 Umsebenzi kufuze bona alandele imilayo yoke efaneleko anikelwa yona mphathi wakhe, kodwa imilayo anikelwa yona kufuze bona ikhambisane nomsebenzi owenziwa eBhodini le.
10.10.5 Umsebenzi kufuze bona ahloniphe yoke imithetho nemilayo yezokuphepha efaneleko anikelwa yona, ngaphandle kokuqala ukuthi umuntu omnikela imilayo leyo mumuntu wesikhundla esingangani.
10.10.6 Umsebenzi unelungelo lokusebenzisa iKambiso yokuZwakalisa iinLilo esetjenziswa yiBhodi.
10.10.7 Umsebenzi kulilungelo lakhe ukujoyina ihlangano yezabasebenzi ayithandako, kodwa iBhodi yezamaNzi yeKangala izakwenza isivumelwana sokusebenzisana namayuniyoni/neenhlangano zabasebenzi enesivumelwana sokusebenzisana nazo kwaphela.
10.10.8 Abasebenzi kufuze ngaso soke isikhathi baziphathe ngeendlela ezilungileko nezivumakalako.
10.10.9 Akunamsebenzi ovunyelwe ukuza notjwala emsebenzini, futhi akakho ovunyelwe nokuphatha utjwala emabaleni womsebenzi.
10.10.10 Umsebenzi ozakutholakala atjhayela ikoloyi namkha i-crane namkha umtjhini nanyana ungaba ngonjani weBhodi le ukube udle iindakamizwa uzakubekwa icala elimbi lokuziphatha kumbi.
10.10.11 Abasebenzi kufuze bona bahlale bahlonipha imithetho yezokuphepha ngesikhathi soke.
10.10.12 Iingozi ezenzeka la kusetjenzelwa khona endaweni yeBhodi yezamaNzi yeKangala la kungathinteka khona nabasebenzi beBhodi le, kufuze bona ibikwe msinyana emphathini wephiko lelo la kwenzeke khona ingozi. Umphathi yena-ke ngakelakhe ihlangothi kufuze bona enze iqiniso lokobana naye ubikela isiphathiswa esiphethe zokuphepha, ayokubika neklinigi eseduze namkha endaweni yokwelapha eseduze.

10.11 AMAHOLIDEYI WOMPHAKATHI NAWOMTHETHO

10.11.I Woke amaHolideyi womPhakathi nawomThetho kufuze athathwe njengmaholideyi womphakathi ngokomThetho wezamaHokideyi ka-1994 -- i-Public Holidays Act, 1994 (Act 36 of 1994).

11. ISIKO LOKUKHALIMA NEKAMBISO YOKUZWAKALISA IINLILO NOKULAMULA IMIBANGO

11. 1 ISIKO LOKUKHALIMA NEKAMBISO YAKHONA EBHODINI YEZAMANZI YEKANGALA

A. IMINQOPHO

1. Ukusekela ubudlelwana bezokusebenzisana eendaweni zokusebenzela.
2. Ukukhuthaza ukuhloniphana hlangana nabasebenzi nahlangana nabasebenzi nabaqatjhi babo.
3. Ukuqinisekisa ukuthi abaphathi nabasebenzi bayezwana ngeendlela zokukhalinywa.
4. Ukukhuthaza isiko lokuziphatha kuhle.
5. Ukunikela abasebenzi nomqatjhi indlela yamsinyana nelula yokulandela indlela ehle yokuzikhalima nokuziphatha.
6. Ukubalekela nokulungisa indlela yokuziphatha engakalungi.
7. Ukuvimbela ukuthi abaphathi bangabandlululi abasebenzi, futhi bangenzi umathanda badlale ngabo.

B. IKAMBISOLAWULO EVAMILEKO

IKambisolawulo elandelako le iyingcenye yeSiko lokuKhalima neKambiso yakhona, ekufuze bona ilandelwe nakuthathwa nanyana nngisiphi isiqunto sokukhalima umsebenzi:

1. Igadango lokukhalinywa lenzelelwe ukulungisa okungakalungi, hayi ukusozisa umuntu.
2. Igadango lokukhalinywa kufuze bona lithathwe msinyana, ngendlela elungileko, nefanako ngeenkhathi zoke, nelungileko, lithathwe kancani kancani.
3. Igadango lokukhalima msebenzi wabaphathi.
4. Isiko lokukhalinywa liyafuneka umsebenzi nawuzakwenziwa ngendlela ehle nephumelelako, nabasebenzi nabazakuphatheka kuhle, futhi liqinisekisa nokuthi abasebenzi:

(a). balalelwa bagwetjwe kuhle ekundleni yokulalela;
(b). babikelwa ngesikhathi ngezwangobatjho yokungaziphathi kuhle ezwakala ngabo;
(c). bayatlolelwa iinzathu zegadango abathathelwe lona, futhi
(d). banelungelo losidlulisela phambili isiqunto esithethwe ngabo nasingabanelisiko.

5. Kuzakulingwa woke woke amandla ukuthi ikundla yehlelo lokukhalinywa kwabasbenzi ihlale ibanjelwa emsebenzini.
6. Nakube umsebenzi wenza icala eliphambana nesiko nekambiso yokuziphatha elibuye godu libe licala lobulelesi, kuzakubanjwa iinkundla zokugweba ezimbili, lokukhalinywa emsebenzini, nelokugwetjelwa ubulelesi ngendlela ejayelekileko.
7. Ikundla yokukhalima abasebenzi emsebenzini ayilingisi futhi ayithathi indawo yekhotho.
8. ISiko lokuKhalinywa neKambiso yakhona kuyikombandlela, ngalokho-ke kungasetjenzelwa phezu kwalo la kufanele khona.

C. UKUNABA KOKUSETJENZISWA KWESIKO LOKUKHALIMA

1. ISiko lokuKhalima neKambiso yakhona ekukhulunywa ngalo lapha lingasetjenziswa phezu kwabaqatjhi naphezu kwabasebenzi boke eBhodini yezamaNzi yeKangala.

D. ISIKO, IMITHETHO NENDIMA YOKULINGANISA

1. ISiko lokuziPhatha kuHle eliku-Schedule 8 yomThetho wezabaSebenzi i-Labour Relations Act, 66 of 1995 kiyigcenye yaleSiko lokuKhalima neKambiso yakhona.
2. Indlela yokuziphatha komsebenzi engenza kufuneke ukuthi athathelwe amagadango wokukhalinywa ivezwa esiHlomelelweni A. Irherhweli-ke nokho alikapheleli nalinje. AbaPhathi banga bangathathela umsebenzi igadango lokumkhalimela okhunye, nakube umsebenzi loyo bekasazi namkha nakube bekufuze azi ukuthi indlela aziphethe ngayo ilicala elinbgamenza athathelwe amagadango wokukhalinywa.
3. Ekusebenziseni isiNgezelelo sika-A , abaphathi kufuze bona bahlole ubumbi becala lomsebenzi loyo, ngokuqala nakhu okulandelako:

(a). Ukuthi lokho ekulilwa ngakho kwenze monakalo muphi, nongangani emsebenzini weBhodi yezamaNzi yeKanngala, naphezu komsebenzi loyo ngokwakhe, naphezu kwabanye abasebenzi asebenza nabo kunye naphezu komphakathi.
(b). Ukuthi umsebenzi loyo usebenza umsebenzi onjani, nokuthi yini iimbopho zakhe zomsebenzi.
(c). Ubujamo bezinto umsebenzi loyo enze icala ekuthiwa ulenzilelo, kunye
(d). nokuthi kube nenngozi engangani ekuphepheni komsebenzi loyo ngokwakhe, naphezu kwabanye abasebenzi asebenza nabo, kunye naphezu kweBhodi yezamaNzi yeKangala ngokwayo.

E. IKAMBISO: AMAGADANGO WOKUKHALIMA

1. Ukukhuzwa Ngokuyalwa

Nakube umsebenzi wone khulu kangangoba kufuneka nokuthi akhuzwe ngokuyalwa (counselling) umphathi womsebenzi loyo kufuze:
(a). Atjele umsebenzi loyo ngakonileko.
(b). Athole iinzathu ezenze umsebenzi one, bese unikela umsebenzi loyo ithuba lokuziphendulela ngezwangobatjho ezwakala ngaye.
(c). Afune iindlela ekunbgavunyelwana ngazo zokurarulula umraro loyo.
(d). Athathe amagadango wokuphumelelisa ihlelo ekuvunyelwenwe ngalo elizakulandelwa.

2. Ukuyeleliswa Nngomlomo

Nakube umsebenzi wone ngnendlela yokuthi kufuneka ayeleliswe ngomlomo, umphathi wakhe kufuze amyelelise umsebenzi loyo ukuthi nangangona njalo godu uzakuqiniselwa isandla sokukhalinywa, athi angenza njalo bese uyasitlola isiyelelisweso.

3. Isiyeleliso Esitloliweko

Nakube umsebenzi wone ngendlela yokuthi kufuneka ayeleliswe ngencwadi, umphathi wakhe kufuze bona amnikele isiyeleliso esitloliweko. Sikhanjiswa nje-ke isiyeleliso esitloliweko:
(a). Singasebenzisa iforomu lesiHlomelelo B.
(b). Umphathi kufuze bona anikele umsebenzi ikhophi yesiyeleliso esitloliweko ayeleliswa ngaso, bese umsebenzi-ke uyasitlikitla. Nakube umsebenzi uyabhala ukusitlikitla isiyeleliso, umphathi kufuze bona anikele umsebenzi loyo isiyeleliso esitloliwekweso phambi komunye umsebenzi ozakuba ngufakazi, bese uyatlikitla ukufakazela ukuthi isiyeleliso umsebenzi loyo unikelwe.
(c). Isiyeleliso esitloliweko kufuze bomna sifakwe efayeleni yomsebenzi loyo.
(d). Iisiyeleliso esitloliweko sihlala iinyanga ezintandathu (6). Ngemva kwalokho isiyelelisweso kufuze bona sikhutjhwe efayeleni yomsebenzi, sidatjulwe.
(e). Nakungenzeka kuthi kkungakapheli iinyanga ezintandathu umsebenzi ayeleliswe ngencwadi bese umsebenzi loyo uba necala elifuna akhalinywe godu,isiyelelisweso singahle sibalwe naso nakagwetjwako namkha nakakhalinywako.

4. Isiyeleliso Sokugcina Esitloliweko

NAKUBE icala lomsebenzi lifuna ukuthi atlolelwe isiyeleliso sokugcina, umphathi anganikela umsebenzi loyo isiyeleliso sokugcina esitloliweko. Sona-ke isiyeleliso sokugcina esitloliweko sikhanjiswa ngalendlela:

(a). Singasebenzi iforomu lesiHlomelelo C.
(b). Umphathi kufuze bona anikele umsebenzi owonileko ikhophi yesiyeleliso sokugcina esitloliweko, bese uyasitlikitla umsebenzi isiyelelisweso. Nakube umsebenzi uyabhala ukusiltikitla isiyelelisweso. umphathi kufuze anikele umsebenzi loyo isiyelelisweso phambi komunye umsebenzi ozakuba ngufakazi, bese uyatlikitla ukufakazela ukuthi isiyeleliso sokugcina esitloliweko unikelwe umsebenzi loyo.
(c). Isiyeleliso sokugcina esitloliweko kufuze sifakwe efayelini yomsebenzi loyo.
(d). Isiyeleliso sokugcina esitloliweko naso sihlala iinyanga ezintandathu (6). Ngemva kwalokho isiyeleliso sokugcina esitloliwekweso kufuze sikhutjhwe efayeleni yomsebenzi, sidatjulwe.
(e). Nakungenzeka kuthi kungakapheli iinyanga ezintandathu (6) umsebenzi ayeleliswe ngesiyeleliso sokugcina esitloliweko bese umsebenzi loyo uba necala elifuna akhalinywe godu,isiyelelisweso singahle sibalwe naso nakufunwa iswazi angakhalinywa ngalo ekugwetjweni kwakhe.

5. Nakube umsebenzi akoni khulu, akunafuneko yokuthi kubizwe ibandla elihlelekileko lokugweba.
6. Nakuqalwa ukuthi umsebenzi owonileko angathathelwa gadango bani, iinyeleliso ezisasebenzako zamacala aafanako - nazikhona - ziyaqalwa nazo.


F. ICALA ELIMBI

1. Nakube umsebenzi wone ngendlela embi efuna ukuthi athathelwe amagadango anzima wokukhalinywa ukudlula la esiwabale ngehla, umqatjhi angavula ikundla yokuphenya ngezwangobatjho yokona komsebenzi loyo. Umqatjhi kufuze bona akhethe umjameli ozakuvula ikundla yokuphenya nokugwetjwa leyo; umjameli loyo kufuze bona kulingwe ngazo zoke iindlela ukuthi abe mphathi womsebenzi owonileko.

G. IPHENYO LOKUKHALIMA

1. INOTHISI YEPHENYO LOKUKHALIMA

(a). Umsebenzi kufuze bona anikelwe inothisi kusasele amalanga amathathu womsebenzi - ubuncani bakhona - ngaphambi kwelanga ekufuze kuyokuhlangana ngalo ikundla yokuphenya ngalo icala lokukhalima.
(b). Umsebenzi kufuze bona ayitlikitle inothisi anikelwa yona. Nakube umsebenzi uyabhala ukutlikitla inothisi yecala, kufuneka anikelwe yona phambi komunye umsebenzi abasebenza naye, yena-ke ozakutlikitlela ukufakazela ukuthi umsebenzi onecala unikelwe inothisi.
(c). INothisi etloliweko yephenyo lokukhalima kufuze iserbenzise iforomu lesiHlomelelo D. Inothisi-ke ijama nje:

(i). Ihlathulula izwangobatjho yecala elibekwa umsebenzi, nobufakazi obukhulu umqatjhi azakusimelela kibo;
(ii). Itjho ilanga, isikhathi nendawo la kuzakuhlanganela khona ikundla yephenyo lokukhalima,
(iii). Itjele umsebenzi ngelunngelo lakhe lokuba nomuntu ozamjamela, ongaba ngomunye umsebenzi abasebenza naye namkha kube mjameli ovela kuyuniyoni ejamele abasebenzi eyaziwako nenesivumelwana sokusebenzisana neBhodi, imtjele nangokuthi angaletha abofakazi bakhe ecaleni.

2. UKUJAMISA EMSEBENZINI NGOKUYELELA

(a). Umqatjhi angamjamisa emsebenzini umsebenzi nomrholwakhe opheleleko, namkha amtransfere, nakube :

i. umsebenzi loyo kuzwakala ukuthi wenze icala elimbi; namkha nakube
ii. umqatjhi ukholwa ukuthi ukuba khona komsebenzi loyo emsebenzini kungahle kuliye iphenyo ngezwangobatjho ngaye, namkha kufake abanye abantu engozini namkha kufake ipahla yeBhodi engozini.

(b). Ukujanyiswa emsebenzini ngalendlela kuligadango lokuyelela elingatjho nokho ukuthi umsebenzi ojanyisiweko loyo vele icala selimlahlile, ngalokho-ke umsebenzi ojanyiswe njalo emsebenzini kufuze athi asekhaya njalo abe arhola umrholwakhe uphelele.
(c). Nakube umsebenzi ujanyiswe emsebenzini njengegadango lokuyelela, kufuze umqatjhi abize ikundla yephenyo lokukhalima kungakapheli amalanga amatjhumi amabili-nanye (21) womsebenzi. Ngemva kwalokho-ke sekunguSihlalo weBandlelo ongaqunta ukuthi ngokutshwila nakube liyatshwila.

3. UKURAGWA KWEKUNDLA YEPHENYO LOKUKHALIMA

a. Ikundla yephenyo lokukhalima kufuze ibizwe kungakapheli itjhumi lamalanga ngemva kobana inothisi yecala inikelwe umsebenzi ekuthiwa wonile.
b. USihlalo weKundla kufuze abe msebenzi wesikhundla esiphezulu kunesomsebenzi obizelwe ebandla. Nakube umsebenzi obizelwe ebandla siKhulu esiPhetheko namkha nakube sikhulu esingamele umNyango, uSihlalo wekundla leyo kuzakufuneka kube nguSihlalo weBhodi namkha omunye umuntu onelwazi elifaneleko othunyelwe yiBhodi.
c. Umsebenzi obizelwe ebandla nakafunako angajanyelwa ngomunye umsebenzi abasebenza naye, namkha ajanyelwe mjameli weyuniyoni enesivumelwana sokusebenzisana neBhodi.
d. Kungabizwa notoligi nakufunekako.
e. Ekundleleni enje umqatjhi, ngokufanako nomsebenzi, abakwazi ukujanyelwa ligcwetha. Kilomtlolo-ke nakukhulunywa ngegcwetha kutjhiwo isazimthetho esisebenza njenge-advocate namkha njenge-attorney eSewula Afrika.
f. Nakube umsebenzi obizelwe ebandla akafiki ebandlapho, uSihlalo abe nesizathu esiqinileko sokuthi umsebenzi loyo akunanto ebonakalako embambileko, ikundla iyakhuluma ngitjho angekho njalo umsebenzi loyo.
g. USihlalo kufuze alibulunge irekhodi lalokho okukhulunywe ekundleni leyo.
h. USihlalo uthoma ngokufunda inothisi ntanzi ngaphambi kobana ithome ukulalela ubufakazi ikundla.
i. Umjameli womqatjhi nguye-ke ozakuthula ubufakazi ngezwa ngobatjho eyenze bona umsebenzi abe abizelwe ebandla. Umsebenzi obizelwe ebandla, namkha umjamelakhe, angamtjhuka ngemibuzo ufakazi namkha bofakazi abangeza nomjameli womqatjhi.
j. Umsebenzi-ke naye uzakkunikelwa ithuba lokuveza bakhe ubufakazi. Umjameli womqatjhi naye-ke angamtjhuka ngemibuzo ufakazi womsebenzi namkha abofakazi bakhe.
k. USihlalo angabuza nanyana ngimuphi ufakazi imibuzo yokuhlathulula nokukhanyisa lapha afuna khona umkhanyo uSihlalo lo.
l. Nakube uSihlalo ubona ukuthi umsebenzi nangambala unecala, kufuze amtjele umsebenzi loyo ngalokho, atjho nokuthi kungani ambona anecal.
m. Ngaphambi kobana kuthathwe isiqunto sokuthi ubethwa ngaswazi bani umsebenzi nakube ulahlwe licala, iuSihlalo kufuze anikele umsebenzi ithuba lokukhulumela ukuthi angabethwa ngeswazi elibuhlungu khulu. Nomjameli womqatjhi naye angaveza ubujamo obuthuwelelisa icala.
n. USihlalo-ke kufuze bona isiqunto sakhe sokugcina ngecaleli asibikele umsebenzi kungakapheli amalanga amahlanu womsebenzi ngemva kokuphela kokulalelwa kwephenyo lokukhalima, kanti-ke umphumela loyo kufuze bona ufakwe efayeleni yomsebenzi loyo.

4. ISIGWEBO

a. Nakube uSihlalo uthola ukuthi umsebenzi wonile, kufuze ukuthi akhuphe isigwebo amthwesa sona. Ngokuqala ukuthi umsebenzi woneni, nokuthi wone kangangani, nangokuqala amarekhodi waphambilini womsebenzi nokuqala ubujamo obungezelelele ukwenzeka kwecalelo, iingwebo zingaba:

i. kuyeleliswa ngokukhuzwa (counseling);
ii. siyeleliso esitloliweko;
iii. siyeleliso sokugcina esitloliweko;
iv. ukujanyiswa emsebenzini nomrholo opheleleko isikhathi esingadlulileko eenyangeni ezintathu;
v. ukwehliswa esikhundleni somsebenzi;
vi. ihlanganisela yalokhu okungehla, namkha
vii. ukuqotjhwa.

b. Nakube umsebenzi uyavuma, uSihlalo angagweba umsebenzi ngokumjamisa emsebenzini ngaphandle komrholo, nankha amehlise esikhundleni somsebenzi kunobanyana amqotjhe. Nakube umsebenzi wehliswa emsebenzini, ngemva komnyaka angenza isibawo sokubuyiselwa esikhundleni ayekiso phambilini, ngaphandle kokuqatjhazelwa licala akhe aba nalo.
c. Umqatjhi akakwazi ukwethula isigwebo ukube umsebenzi icala lakhe usalidlulisele phambili.

H.	UDLULISELWA KWESILILO SECALA PHAMBILI

1. Umsebenzi angasidlulisela phambili isililo sakhe ngomphumela wecala lakhe namkha ngesigwebo athweswe sona; lokho-ke ukwenza ngokuzalisa isiNgezelelo sika-E.
2. Umsebenzi nakube uyanghonghoyila ngomphumela wecala lakhe namkha ngesigwebo athweswe sona, kufuze ukuthi kuthi kungakapheli amalanga amahlanu womsebenzi kuphume umphumela loyo athumelele uSihlalo weBhodi namkha umPhathi wakhe iforomu lokuwudlulisela phambili umphumela wecala namkha isigwebo secalelo; yena-ke iforomelo uzalidlulisela esiPhathisweni esisebenza ngeenlilo zokudluliswa kwamacala.
3. IsiPhathiswa ekuDluliselwa kiso iinghonghoyilo zemiphumela yamacala esizakuqala isililo/isinghonghoyilo leso kufuze ukuthi kube:

a. nguSihlalo weBhodi; namkha
b. isiKhulu esiPhetheko, namkha umjameli waso,

i. ongazange abe negama ekuthathweni kwesiqunto sokuthathela umsebenzi amagadango wokukhalinywa, futhi
ii. osesikhundleni somsebenzi esingaphezulu kesakaSihlalo wekundla yokulalela icala ebeligwetjwa umsebenzi.

4. Nakube umsebenzi usiKhulu somNyango, uSihlalo weBhodi kuzakuba nguye oqala isililo sokudlulisa icala.
5. Nakube isiKhulu sokuDlulisela amaCala sifuna kubanjwe ikundla yokulalela isililo sokudlulisa icaleso, sizakubikela umsebenzi ukuthi kuzakuhlanganwa nini, nokuthi kuphi.
6. IsiKhulu ekuDluliselwa kiso amaCala:

a. singavumelana nesibawo sokudluliswa kwecalelo, namkha
b. sehlise isigwebo, namkha
c. sifakazele umphumela wokugwetjwa kwecala.

7. Msinyana ngemva kwalokho-ke umqatjhi uzakulandela isiqunto esithethwe siKhulu ekuDluliselwa kiso amaCala.

TJHEJA: Umsebenzi unelungelo lokusebenzisa iindlela zokurarulula ukungavumelani ezisemThethweni wezabaSebenzi, i-Labour Relations Act.


ISINGEZELELO SIKA-A


IZENZO ZOKUZIPHATHA KUMBI

Isisebenzi sizakuba nomlandu wokuziphatha kumbi nakhiba, hlangana nokhunye(kungapheleli lapha):

* Sibhalelwa ngukuthobela, namkha siphule umThetho, umlayo namkha indiba yangokomthetho.
* Ngabomu namkha ngepazamo sisebenzise butjhulweni iimali ze-Ikangala Water.
* Ngaphandle kwemvumelo siphathe namkha sisebenzise butjhulweni ipahla ye-Ikangala Water, yesinye isisebenzi namkha isivakatjhi.
* Ngabomu, ngerhuluphelo namkha ngepazamo sone namkha sibange umonakalo wokuloba ipahla ye-Ikangala Water.
* Sifake engozini ipilo yaso namkha yabanye ngokunyaza imithetho nemilayo yezokuphepha.
* Sidlelezela ezokuphatha, zokukhalima nezokuphumelela kwe-Ikangala Water.
* Sigabise isikhundla saso se-Ikangala Water ukuphuhlisa namkha ukudlelezela amagugu wesiqhemu sezombusazwe.
* Siyeba, siyafumbathisa namkha senza ubukirikitjana.
* Sihlomuliswa ngemali namkha ngokhunye emuntwini wangaphandle namkha kwesinye isisebenzi emva kokwenza umsebenzi waso, singanamvumelo etloliwe ye-Ikangala Water.
* Sibhalelwa kukwenza umlayo osemthethweni namkha ojayelekileko ngaphandle kwebanga elizwakalako.
* Asikho namkha sihlala singekho emsebenzini ngaphandle kwebanga elizwakalako namkha imvumelo.
* Senza umlandu wokutlhorisa ngezemsemeni.
* Sikhethulula abanye ngebanga lobuhlanga, lobulili, loburhole, ngezobulili namkha ngokhunye okungavunyelwa ngumThethosisekelo.
* Asisebenzi kuhle namkha ngokwaneleko ngebanga elingasilokubhalelwa.
* Ngaphandle kwemvumelo etloliweko ye-Ikangala Water, sizenzela umsebenzi ozosirholela womunye umuntu namkha ihlangano ngesikhathi somsebenzi namkha nasitjhayisile.
* Ngaphandle kwemvumelo, silale sisemsebenzini.
* Nasithewukeleko, siziphathe kumbi ngendlela embi, elihlazo namkha engamukeleki.
* Siphule nangiliphi elibekiweko iSiko lokuziPhatha le- Ikangala water.
* Sibethe namkha silinge ukubetha namkha sithusele ngokubetha esinye isisebenzi namkha umuntu emsebenzini.
* Sihlohlozela abanye abasebenzako bona benze isenzo esingekho ekambisweni nasemthethweni.
* Sikhombise inyazo kwabanye emsebenzini namkha sibonakalise ukuziphatha okungathandeki nokunenyazo.
* Sithusele namkha siqinele ezinye iinsebenzi.
* Sikhandele ezinye iinsebenzi ukuba ngamalungu wehlangano namkha ibumbano labasebenzi.
* Sibolekise ngemali eensebenzini ukuzibuyiselelisa ngeskhathi somsebenzi namkha emabaleni we-Ikangala Water.
* Siphathe namkha sihlome ngesgidi namkha ngesinye isikhali esimbi emabaleni we-Ikangala Water, singanamvumelo etloliwe yomqatjhi.
* Sibhale ukuthobela imilayo yezokuphepha.
* Sinikeze imibiko namkha ubufakazi obumamala nasenza umsebenzi waso.
* Siphambanise imibiko nangiyiphi imitlolo.
* Singenele isenzo esingekho ekambiswenil, esingakavikelwa nesingekho emthethweni.
* Senze umlandu ojayelekile namkha ongakavunyelwa ngumthetho sisemabaleni wemsebenzini.
* Siveze imibiko eyisphiri emntwini namkha ebantwini abangafanelanga..


ISINGEZELELO SIKA-B

UKUKHALINYWA NGECWADI

[ILANGA] ________________________________________________________________________
[IBIZO LESISEBENZI] __________________________________________________________
[IMINININGWANA YESISEBENZI] __________________________________________
_______________________________________________________________________________


Lena yincwadi yokukukhalima malungana nekambiso yokukhalima. Nawungaziphatha kumbi godu. Incwadi yokukukhalima lena ingasetjenziswa ukuqunta isigwebo esiqinile.

Incwadi yokukhalima lena izakufakwa efayilini yakho ihlale isebenza iinyanga eziyisithandathu kusukela mhlazana itlolwa. Ngemva kweenyanga eziyisithandathu incwadi yokukhalima lena izakukhitjhwa efayilini yakho itjhabalaliswe.

Nawuphikisana nokukhalinywa lokhu, ungathumela isibawo sokuphikisa ku-[IBIZO] phakathi kwamalanga amahlanu wokusebenza.

Ihlobo lesenzo sokuziphatha kumbi ngileli:_______________________________________________
_______________________________________________________
_______________________________________________________


UMTLIKITLO WESISEBENZI
UMTLIKITLO KAMININJARA
ILANGA:


UMTLIKITLO KAFAKAZI(Nakakhona)
ILANGA:













ISINGEZELELO SIKA-C


INCWADI YOKUGCINA YOKUKHALIMA


[ILANGA] __________________________________________________________________________
[IBIZO LESISEBENZI] ____________________________________________________________
[IMINININGWANA YESISEBENZI] ____________________________________________
_________________________________________________________________________________

Lena yincwadi yokugcina yokukukhalima malungana nekambiso yokukhalima. Nawungaphinda uphule umthetho, ingabangela ukumangalelwa kwakho ngokuziphatha kumbi. Incwadi yokugcina yokukhalima lena izokufakwa efayilini yakho ihlale isebenza iinyanga eziyisithandathu kusukela mhlazana itlolwa njengencwadi yokugcina yokukhalima. Ngemva kweenyanga eziyisithandathu incwadi yokugcina yokukhalima lena izakukhitjhwa efayilini yakho itjhabalaliswe.

Nawuphikisana nencwadi yokugcina yokukhalima lena, ungathumela isibawo sokuphikisa ku[IBIZO]phakathi kwamalanga amahlanu wokusebenza.

Ihlobo lesenzo sokuziphatha kumbi ngileli:
____________________________________________
_________________________________________________________



UMTLIKITLO WESISEBENZI
ILANGA:



UMTLIKITLO KAMININJARA
ILANGA:


UMTLIKITLO KAFAKAZI (Nakakhona)
ILANGA:














ISINGEZELELO SIKA-D

ISAZISO NGEBANDLA LOKUKHALIMA

[ILANGA] _________________________________________________________________________
[IBIZO LESISEBENZI] ___________________________________________________________
[IMINININGWANA YESISEBENZI] __________________________________________
_______________________________________________________________________________

Ngesaziso lesi ubizelwa ebandleni lokukhalima malungana nendinyana ye-11.1 F yeSiko lezokuKhalima.

Ukuziphatha kumbi omangalelwa ngakho nobufakazi bakhona ngilokhu:

___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________________

[IHLATHULULO ENGENELELEKO YOKUZIPHATHA KUMBI INGAFAKWA LAPHA]

Ibandla lizokuhlanganela e- _________________[INDAWO]____________[ILANGA]______[ISKHATHI] Wahlomba ukuza befuthi unganamabanga azwakalako wokungezi, uzakugwetjwa ungekho.

Omunye osebenza naye namkha umjameleli wehlangano eyaziwako yabasebenzi angeza azokujamelela.

Ungathula ubufakazi ebandleni ngemitlolo namkha ngabofakazi. Uzakuba nelungelo lokubuza nangiwuphi ufakazi olethwa ngumnyango lona.

Nakhiba ibandla likubone umlandu ngokuziphatha kumbi, ungaveza nangiliphi ijamo elifaneleko ekuqunteni ihlawulo.



UMTLIKITLHO WESISEBENZI
ILANGA:



UMTLIKITLHO WOMJAMELELI WOMQATJHI
ILANGA:


UMTLIKITLHO KAFAKAZI(Nakakhona)
ILANGA:



ISINGEZELELO SIKA-E

ISAZISO SOKUPHIKISA

[ILANGA] __________________________________________________________________________
[IBIZO LESIPHATHIMANDLA SEZOKUPHIKISA]
________________________________________________________________________


Mina,___________________________ [IBIZO LESISEBENZI] ngesaziso lesi ngiphikisana nehlawulo engiyigwetjwe mhlaka _______________[ILANGA] e- ______________________[INDAWO].


Ngifaka lapha nomtlolo webandla lokukhalima kanye/namkha nencwadi yokukhalima.
[ISIBAWO SOKUPHIKISA ASISEBENZI NGAPHANDLE KWANOBANA KUFAKWE NEMITLOLO LENA]


Amabanga wami wokuphikisana nesigwebo ngilana are:	_________________________________________________________
_________________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________________
Isigwebo esifaneleko sokuphikisa ngilesi:________________________________________________
_________________________________________________________________________________

Ngifisa/angifisi[KHETHA KUNYE] ukuveza obunye ubufakazi obabungekho ngesikhathi sokugwetjwa.



UMTLIKITLO WESISEBENZI
ILANGA:


[IMINININGWANA YESISEBENZI]


















11.2	IKAMBISO YOKURHONONA


A. IHLATHULULO YESILILO

Isililo ngukuzizwa unganelisekanga kwesisebenzi namkha kwesiqhemu seensebenzi, ngesibanga sokuphatheka kumbi emsebenzini.

B. IINRHULUPHELO ZEKAMBISO YOKURHONONA

IKambiso yokuRhonona yenzelwe:

1. Ukucima umlilo ongaqubuka ekuhlobaneni msinyana ngokunokukghonakala nangendlela eyakhekile.
2. Ukurarulula iinlilo zeensebenzi ngendlela efaneleko nefanako.
3. Ukurarulula iinlilo msinyana ngokunokwenzeka.

C. IINKOLELO EZIJAYELEKILE

1.	Isililo singararululeka kwaphela nakhiba isisebenzi siyayimukela intatha.
2. Akunasisebenzi esizakuthuselwa nangayiphi indlela ngebanga lokuthi kusuke kwasetjenziswa iKambiso yokuRhonona.
3. Nakwenzeka bona isililo singararululwa ngesikhathi esibekiweko, namkha sirarululwe ngokunganelisiko, sizakuvele sidluliselwe egadangweni elilandelako.
4. Isisebenzi sizakuba nelungelo lokujanyelelwa ngesinye isisebenzi kiwo woke amagadango weKambiso yokuRhonona.

D. AMAGADANGO WEKAMBISWENI YOKURHONONO

IGADANGO LOKU-1

Nasizizwa siphatheke kumbi isisebenzi, sifanele sibawe ukukhulumisana nomphathi waso poro msinyana ngokunokwenzeka. Umphathi lowo uzakukhulumisana nesisebenzi ezikhathazekile phakathi kwamalanga amabili wokusebenza emva kokwenza isibawo leso alinge ukuveza intatha engamukeleka ngemva kokulalelisisa isililo sakhona.

IGADANGO LESI-2

Nakhiba isisebenzi asivumelani nentatha evezwe eGadangweni loku-1, isililo sangokomthetho sifanele senziwe ngokutlola sithunyelwe kumphathi poro. Isililo esitloliweko leso sifanele sifakwe ngaphasi kweenhloko ezilandelako: (sebenzisa ifomo elijayelekile lesililo)

a) Ihlobo lesililo
b) Iimphakamiso zokurarulula isililo
c) Ilanga nomtlikitlo


Umphathi poro uzakukhulumisana nesisebenzi nomjameleli waso ngesililo leso nangeemphakamiso zokusirarulula, aphakamise intatha etloliweko emalangeni amathathu wokusebenza emva kokuthola isililo esitloliweko leso. Umphathi poro uzakudlulisela isililo leso kumininjara omkhulu nakhiba asikararululeki emva kwamalanga amathathu abekiweko. Isisebenzi esinesililo namkha umjameleli waso angasidlulisela kumininjara omkhulu isililo nakhiba umphathi poro ubhalelwa ngukuphendula isililo esitloliweko phakathi kwamalanga amathathu asitholile isililo.


IGADANGO LESI-3


Nakwenzeka singararululeki isililo ngemva kweGadango lesi-2, kuzakumenywa umhlangano wangokomthetho hlangana noMphathi woMnyango/uMininjara omkhulu, nesisebenzi kanye nomjameleli waso ukuzophenyisisa kubonisanwe ngeentatha zokurarula isililo leso. Umhlangano lowo uzakubanjwa emalangeni amahlanu wokusebenza ngemva kobana isililo sidluliselwe kuMininjara omkhulu/kuMphathi woMnyango. Okukhulunywako kuzakutlolwa kanti uMininjara omkhulu/uMphathi woMnyango uzakuveza abe abonisane nesisebenzi nomjameleli wasongesiphakamiso esitloliwe sokurarulula isililo leso phakathi kwamalanga amathathu emva komhlangano.


IGADANGO LESI- 4


Nasisasolako isisebenzi ngemva kweGadango lesi-3, uMphathi woMnyango/uMininjara oMkhulu namkha isisebenzi esililako leso sizakudlulisela isililo saso kuMphathi: ezaMandla weenSebenzi ozakubikela isiKhulu esiPhetheko esiPhezulu phakathi kwamalanga alikhomba wokusebenza. IsiKhulu esiPhetheko esiPhezulu sizakuba namandla wokuqunta ngesililo leso phakathi kwamalanga ayitjhumi wokusebenza.


IGADANGO LESI-5


Nasisarhonona isisebenzi ngemva kweGadango lesi-4, kungabikwa ukubakhona kombango ngokutjho kwemilayo yeTDS(LRA).










ISINGEZELELO SIKA-A

IFOMO LESILILO

Ifomo leli lifanele lizaliswe yisisebenzi esinesililo esifuna kurarululwe isililo leso njengoba kusitjho iinkambiso ezibalwe eKambisweni yokuRhonona. Ifomo leli lifanele lidluliselwe eMphathini wezaMandla weenSebenzi phakathi kwamalanga amathathu singararululekanga isililo eGadangweni loku-1.


Ibizo lesisebenzi: ??????????????.. Inomboro: ????????.

Umjameleli wesisebenzi ?????????????.

umNyango: ??????????????. UmPhathi Poro: ????????????.


IGADANGO LOKU-1: Ukukhulumisana ngokomthetho

Isisebenzi sivuma ngalokhu bona isililo saso kukhulunyisenwe ngaso ngokomthetho no:
???????????????..mhlaka ??????????.nokuthi akunantathta eyanelisako ekwakungavunyelanwa ngayo.



IGADANGO LESI-2. Induna ephakathi:

Isisebenzi sizizwa siphatheke kumbi ngoba:???????????????????????????. ????????????????????????????????????????????..
??????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????..

Isisebenzi sinyula intatha elandelako yesililo saso: ???????????????.
?????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????..

Intatha enyulwe ngumphathi poro wesisebenzi ngilena: ???????..??????????.
??????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

Isisebenzi ? Samukela ? Silandulela ?intatha evezwe ngumphathi waso.

Isisebenzi: ????????????	Umjameleli: ?????????????

Umphathi: ????????????.	Ilanga: ???????????????..



IGADANGO LESI-3: UMininjara omKhulu/uMphathi womNyango othintekako

Isisebenzi azange samukele intatha edlulileko eyaphakanyiswa ngamabanga alandelako:?????????.
???????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

Nasi intatha eyaphakanyiswa ngumininjara wesisebenzi: ??????.????????????
??????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

Isisebenzi ? SAMUKELA ? SILANDULELA ? Isiphakamiso esenziwe ngumininjara.

Isisebenzi: ????????????.	Umjameleli: ??????????????..

UMininjara: ????????????..	Ilanga: ???????????????????..

IGADANGO LESI-4: uMininjara: ezaMandla weenSebenzi

Isisebenzi asimukelanga intatha ephakanyiswe yesililo ngamabanga alandelako????.?????
??????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

Intatha elandelako lena yaphakanyiswa yisiKhulu esiPhetheko esiPhezulu:??????.??????????..
?????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

Isisebenzi ? SAMUKELA ? SILANDULELA ? isiphakamiso esenziwe yisiKhulu esiPhetheko esiPhezulu.

Isisebenzi: ?????????? Umjameleli: ???????????????..

UMininjara:MS ??????????.. Ilanga: ?????????????????..


IGADANGO LESI-5: Ikambiso yezoMbango

Isisebenzi azange samukele intatha ephakanyiswe ngaphambili ngamabanga alandelako???????.??.
??????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

iHlangano yabaSebenzi neemPhathimandla babonisene ngesililo lesi baqunta ukusebenzisa imizamo elandelako: ????????????????????????????????????????????????.
?????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????.


IsiPhathiswa seHlangano: ??????????? KPP(CEO): ????????????..

Isisebenzi: ??????????. Ilanga: ?????????????.




12.	UKUPHUNGULA NOKUPHELA KOMSEBENZI

12.1	Isingeniso

Umkhandlu lona uthatha ukusebenza kwasafuthi njengobukhozi basafuthi hlangana nomqatjhi kanye nesisebenzi. Nakhiba isikhundla esithile ngesesikhathi esifitjhani, uMkhandlu uzakulinga ukuvala iskhundla leso ngesivumelwano sesikhatjhana namkha ngokumupha itorhwana umuntu isikhatjhana esithile. Umkhandlu uzakuthi emajamweni ajayelekileko ulinge ukuphepha ukuphungulwa kwabasebenzi nokuphelelwa ngumsebenzi kwabantu, kodwana nakungaphepheki, kuzakusetjenziswa iinkambiso ezilandelako. (Kibo boke ubujamo kuzakusebenza okutjhiwo ngumTDS(LRA)


12.2	Iinhlathululo

Ukuphungulwa kweensebenzi ngokujayelekileko kuzakwenziwa nakufuneka bona uMkhandlu uphungule iinsebenzi ngamabanga wobujamo bomsebenzi. Amabanga lawo angathinta, hlanga nokhunye, ukuvalwa kweenkoro ezincani zokusebenza nakhiba imisebenzi yakhona iginywa yihlelo elinabile. Ebujamweni lobu ke abantu abathintekako bangahle bafuneke godu emva kwesikhathi nakhiba imisebenzi yoMkhandlu iyanda namkha kuvuleke iinkhundla.

Ukuphelelwa ngumsebenzi kuvame ukwenzeka lokhwa, ngokuthuthuksa kobuchwephetjhe, umuntu angasafuneki ukwenza umsebenzi othile. Nakwenzeka umsebenzi wenziwe ngumtjhini namkha ungasatlhogeki umsebenzi lowo, umsebenzi lowo uvalelwa futhi kuthi umuntu ogade awenza ke afakwe komunye umsebenzi.


12.3	Amagadango afanele alandelwe

Iimphathimandla nazibona ingathi kuzakufuneka kubikwe imemela lokuphungula namkha lokuphela komsebenzi, amagadango alandelako lana afanele enziwe;
*	Kucalisiswe iindlela zokungaphepha ukuphungulwa kweensebenzi;
* Isaziso samsinyana serhuluphelo yokuphungula namkha sokubika ukuphela komsebenzi
*	Ukubikela iinhlangano namabumbano ajamelele abasebenzi;
*	Ukubonisana/ukukhulumisana neensebenzi nabajameleli bazo abayiinhlangano;
*	Ukuthobela umThetho wezokuPhatheka ngeFanelo emSebenzini(Basic Conditions of Employment Act)TPFS(BCEA) kanye/namkha isiVumelwano somSebenzi sesisebenzi ngasinye esithintekako;
*	Kusetjenziswe indlela yokukhetha abaphungulwako;
*	Kuxoxisanwe neensebenzi ezizokuthintwa ngukuphungula namkha ngukuphelelwa ngumsebenzi.







12.	UKUPHUNGULA NOKUPHELA KOMSEBENZI


12.4	Iindlela zokukukhandela

Kuyindiba yoMkhandlu lo ukuluka amaqhinga azakuba nomphumela wokukhandela, namkha okungasenani wokurhunyeza ifuneko yokuphungula iinsebenzi. Amaqhinga lawo afanele asetjenziswe ngokubonisana neensebenzi nangokwazisa iinhlangano ezijamelele abasebenzi. Kungakhe kucalisiswe amagadango alandelako kodwana irherho leli alifanelanga lithathwe njengeliphelele namkha elihlukile.

*	Ukuthunyelwa kwamanye amaziko osebenzela kiwo uMkhandlu;
*	Ukungasasebenzi isikhathi esengeziwe;
*	Ukusebenza isikhathi esincani ngomrholo omncani eensebenzini ezifaneleko;
*	Kuvalwe ukuqatjhwa kwabantu bangaphandle ngaphandle kwabafundele imisebenzi abangaqatjhwa nguMkhandlu lo;
*	Ukwenza amalungiselelo neminye imiKhandly yaManzi/namabubulwana aseduze ukuqatjha iinsebenzi ezithintekako; kanye
*	nokuvula amathuba womhlalaphasi wamsinya.


12.5	Ukwazisa nokuBonisana

Umkhandlu lo uzakwazisa iinsebenzi neenhlangano ezibajamelele msinyana ngemva kokulemuka bona ukuphungula namkha ukuphela komsebenzi kungahle kufuneke. Isaziso lesi sizakubikelwa iinsebenzi zoke okunganani isikhathi esingangenyanga yekhalenda ngaphambi kobana izaziso ziphiwe iinsebenzi ezizokuthinteka. Ekukhambeni kwesikhathi esizako leso umKhandlu neenhlangano ezihlukeneko zabasebenzi ifanele ibonisane neenhlangano zoke ezithintekako ukusebenzisa iindlela zokukhandela ezibalwe ngehla ukufikela ezingeni ekuvunyelanwa kilo bona akusekho okhunye okungenziwa ukuphepha ukuphungulwa kweensebenzi nokuphela komsebenzi. Ukuphela komsebenzi kuzakwenziwa esikhathini esingasingaphasi kwamalanga angamatjhumi amathathu wekhalenda wemva kokwaziswa ngencwadi kwesisebenzi.
















12.	UKUPHUNGULA NOKUPHELA KOMSEBENZI


12.6	Ukutholisisa iinsebenzi ezithintekako

Amaqiniso alandelako lana afanele acalisiswe nakuquntwa bona ngiziphi iinsebenzi ezifanele ziphungulwe. Ngesikhathi sokubonisana, kufanele kutholisiswe bona ngiwaphi wamaqiniso lana afanele asetjenziswe godu nesisindo sokuzwakala kweqiniso ngalinye. Irherho elingenzasi lapha litjengisa bona kusemajamweni anjani lapho amanye wamaqiniso lana angacalisiswa khona. (Irherho leli njengoba lilapha alenzelwanga bona liwalamanise ngokuqakatheka namkha ngokulamana)

*	Ikhono lezobuchwephetjhe;
*	Amakhono angavamanga, ukuthwasa nesendlalelo sokwazi;
*	Indlela yokusebenza nokukghona;
*	Umkhiqizo;
*	Iminyaka eseyisetjenziwe;
*	Amajamo angavamanga njengoba kuvunyelenwe.

Iimphathimandla zizakwenza irherho leensebenzi ezizokuthintwa ngukuphungula namkha ngukuphela komsebenzi okuzako, kusetjenziswa ngokuqinileko amaqiniso azwakalako ekuvunyelenwe ngawo. Iimali ezifanele iinsebenzi lezo zifanele zibalwe, kufakwa neemali ezivela eenkhwameni zomhlalaphasi, amalanga wokuphumula aselakhona, njll. Imibiko leyo izakuthathwa njengeyisiphiri befuthi angeze yamane yaziswa muntu.


12.7	Ukuxoxisana neenSebenzi eziThintekako

Iimphathimandla zizakwenza amalungiselelo wokuthi iinsebenzi ezithintekako zixoxisane, ngasinye, noMininjara wezaMandla weenSebenzi namkha nesiphathiswa esibekwe nguye. Isisebenzi singazikhethela ukuba nomjameleli waso ngesikhathi kuxoxisanwa. Nakuxoxisanwako isaziso sokuphungulwa namkha sokuphela komsebenzi sizakuphiwa isisebenzi sitloliwe befuthi sitjho nelanga lokuphela komsebenzi nemali ezakuphiwa isisebenzi leso. Isisebenzi namkha umjameleli waso uzakuba nethuba lokubuza malungana nemali enikezwako. Bazakuthola nethuba lokwazisa uMininjara wezaMandla weenSebenzi ngamajamo angavamanga abawabona ingathi angathinta isiqunto sokuphelisa umsebenzi wesisebenzi leso.


12.8 Ukubuyekeza

Iimphathimandla zizakubuyekeza ukuphungulwa kweensebenzi ezazivezela iinlilo. Nkawenzeka bona esinye sazo sithathwe njengesiqakatheke ngokwaneleko ukuhlehlisa isaziso sokuphungulwa emsebenzini, indaba yakhona izakukhulunywa nesisebenzi ezithintekile, nehlangano ejamelele iinsebenzi namkha neensebenzi ngokwazi ukutholisisa nakhiba kungaba nesisebenzi esizithandelako ukuphungulwa esikhundleni sesikhethiweko, namkha kwenziwe elinye iqhinga elamukelekako.


12.	UKUPHUNGULWA NOKUPHELA KOMSEBENZI


12.9	Umrholo zokuPhungulwa

Iimali ezithenjiswa iinsebenzi naziphungulwako namkha kuphela umsebenzi kuzakukhulunyisanwa ngazo zibekwe ngendlela evunyelwa ngumThetho wezokuPhatheka ngeFanelo emSebenzini befuthi zifake, hlangana nokhunye, iminyaka eqediwe yokusebenza kanye namalanga wokuphumula aselakhona, namalanga wokuphumula wokusebenza isikhathi, ibhonasi yokusebenza isikhathi nemali evela esikhwameni sezokubonelelwa njengoba kusitjho imithetho yakhona. Nakukghonekako iinsebenzi zizakuvunyelwa ukulisa iminikelo yazo esikhwameni leso njengeminikelo eseyipheleleko.




ISINGEZELELO : SENDLELA YOKWENZA NEENKAMBISO ZEZAMANDLA WEENSEBENZI

ISINGEZELELO SIKA-A

ISIVUMELWANO SOKUSEBENZA SEEMPHATHISWA EZIPHEZULU

1.	Isandulelo

IsiVumelwano lesi sibala okulindelwe nguMkhandlu lo ekusebenzeni kwakho esikhathini seminyaka emine sesiBopho sokuSebenza. Sibonelela ihlelo lokuhlolisisa ukusebenza kwakho kuthathelwa eemfunekweni ezibalwe kweyakho iHlathululo yomSebenzi neeNdawo eziQakathekile oziSebenzako. Iimfuneko lezo zikhambelana neHlelo lezeRhwebo le-Ikangala Water elisimelele khulu ekusebenzeni ngepumelelo komininjara ngamunye omkhulu, ukufeza imiphumela ephokophelelwe. Ufuze uzalise isiVumelwano lesi mhlazana uthoma ukusebenza, njengoba kusitjho indima yoku-1 yesiBopho somSebenzi samhlaka ????..

1. Isivumelwano

2.1 IsiVumelwano sokuSebenza lesi sihlangana ne-Ikangala Water (umQatjhi) noMnu/Kos/Kosz (Ofuna umsebenzi) befuthi siyabophelela emahlangothini womabili.

2.2 Umqatjhi uthembisa ukuvula amathuba afaneleko wokuthwasa nokuthuthuka, wokulayejwa, wokubandulwa, wokwengamela ibizelo namakhakhazela afaneleko kilowo ofuna umsebenzi ozinikele ukuthi enze umsebenzi onepumelelo.

2.3 Ofuna umsebenzi uthembisa ukuthobela zoke iimfuneko ezibalwe esiVumelwaneni somSebenzi, esibala neHlathululo yoMsebenzi(IsiNgezelelo sika-A) nokuBuyekeza nesiBuyekezo somSebenzi(IsiNgezelelo sika-B).

2.4 Isikhathi sesiVumelwano lesi sizakuthoma ngelanga lokutlikitla isiVumelwano lesi kufikela .

2.5 Ukubuyekeza kuzanande kwenziwa ngemva kweenyanga eziyisithandathu esikhathini sokusebenza kwesibopho lesi.

2.6 Akunaantjhuguluko zesiVumelwano lesi ezizakusebenza ngaphandle kobana zitlolwe phasi zitlikitlwe ngamahlangothi womabili wesiVumelwano.

2.7 Imibango emalungana nokumumethwe yiHlathululo yomSebenzi, neeNdawo eziQakathekile zomSebenzi, iimfuneko, okuqothelweko, iinkhathi ezibekiwe, okubekwe phambili, iindlela zokubuyekeza/zokuhlolisisa, amakhakhazela wemali nezinye iindaba ezikhambelana nalokho zizakusetjenzwa nehlandla elilandelako lobuphathimandla. Nakwenzeka ungararululeki umbango lowo umphathisihlalo womKhandlu lo uzakuphenyisisa woke amaqiniso afaneleko ngemva kokubonisana neenqhemu ezithintekako, abeke isiqunto sokugcina endabeni leyo.


3 Isithembiso

Lapha ngiyathembisa bona ngizakuthobela koke okubalwe esiVumelwaneni lesi, ngitjho neenGezelelo zakhona.






Amabizo apheleleko :

Umtlikitlo : Ilanga :



Egameni lomqatjhi :



Amabizo apheleleko :

Umtlikitlo : Ilanga :



ISINGEZELELO SIKA-B
Yisphiri kwaphela

IKANGALA WATER

UKUBUYEKEZWA KOMSEBENZI NJALO EMVA KWEENYANGA EZIYISITHANDATHU

(IsiVumelwano sokuSebenza)


Ukubuyekeza kusukela esikhathini esithoma kufikela


Ofuna umsebenzi : Amabizo apheleleko:

Isikhundla :



Omhlolisisako : Amabizo apheleleko:

Isikhundla :



UmPhathi womhlolisisi : Amabizo apheleleko :

Isikhundla :



Ilanga lokubuyekeza lokhu :


Yelela lapha: Bobabili, ofuna umsebenzi kanye nomhlolisisi bafanele babe nomtlolo wokubuyekeza lokhu ukwenzela bona ukulandelelisisa kwafuthi nokuthuthuka komsebenzi kuyenzeka njengoba kuvunyelenwe emtlolweni lona.


1.	Iindawo eziQakathekile zomSebenzi

Ofuna umsebenzi kanye nomqatjhi bavumelene ngeemfuneko ezilandelako zeeNQS(KPA) ekuthomeni kwesikhathi sokubuyekeza. Ukuthi umsebenzi uzifeze kangangani iinrhuluphelo kuhlolisiswa ngokusebenzisa iskala samaphuzu amane asukela ekuthini:
1) :	Akufinyeleli eemfunekweni ezincani; kufikela ekuthini
4) :	Kuhlala kweqile eemfunekweni

IiNdawo eziQakathekile zomSebenzi/IinRhuluphelo eziBekiwe (Ukuhlathulula kancani)
1 2 3 4


Imibono : ????????????????????????????..

??????????????????????????????????.
IiNdawo eziQakathekile zomSebenzi/iinRhuluphelo eziBekiwe(Ukuhlathulula kancani)
1 2 3 4


Imibono : ????????????????????????????..

??????????????????????????????????.
IiNdawo eziQakathekile zomSebenzi/IinRhuluphelo eziBekiwe(Ukuhlathulula kancaniBrief description)
1 2 3 4


Imibono : ????????????????????????????..

??????????????????????????????????.
IiNdawo eziQakathekile zomSebenzi/IinRhuluphelo eziBekiwe(Ukuhlathulula kancani)
1 2 3 4


Imibono : ????????????????????????????..

??????????????????????????????????.
IiNdawo eziQakathekile zomSebenzi/IinRhuluphelo eziBekiwe(Ukuhlathulula kancani)1 2 3 4


Imibono: ????????????????????????????..

??????????????????????????????????.



IiNdawo eziQakathekile zomSebenzi/IinRhuluphelo eziBekiwe (Ukuhlathululo kancani)
1 2 3 4


Imibono : ????????????????????????????..

??????????????????????????????????.
IiNdawo eziQakathekile zomSebenzi/IinRhuluphelo eziBekiwe(Ukuhlathulula kancani)
1 2 3 4


Imibono : ????????????????????????????..

??????????????????????????????????.
IiNdawo eziQakathekile zomSebenzi/IinRhuluphelo eziBekiwe(Ukuhlathulula kancani)
1 2 3 4


Imibono : ????????????????????????????..

??????????????????????????????????.
IiNdawo eziQakathekile zomSebenzi/IinRhuluphelo eziBekiwe(Ukuhlathulula kancani)
1 2 3 4


Imibono : ????????????????????????????..

??????????????????????????????????.
IiNdawo eziQakathekile zomSebenzi/IinRhuluphelo eziBekiwe(Ukuhlathulula kancani)
1 2 3 4


Imibono : ????????????????????????????..

??????????????????????????????????.




2. AMAKHONO WOBUKHOKHELI/WOBUPHATHI

Esikhathini sokubuyekeza, ufinyelele kuphi ofuna umsebenzi ukufeza iimfuneko ekuvunyelenwe ngaso malungana namakhono wobukhokheli/wobuphathi atlhogekaekwenzeni umsebenzi ngepumelelo.
Sebenzisa iskala samaphuzu amane sokuhlola ukusebenza, esingilesi
1.	:	Akafinyeleli iimfuneko, kufikela ekuthini
4.	:	Uhlala akhombisa ukusebenza okuncomekako


Amakhono(Ihlathululo efitjhani)

1

2

3

4

1. Ukusebenzisa iintlabagelo, isib., iimali, amandla weensebenzi





2. Ukuphatha umNyango wakhe





3. Ukusebenza ngeSabelo seeMali





4. Ukwengamela itjhuguluko nokuseka butjha





5. Ukuthuthukisa abaphetheko





6. Ukusebenzisa kwakhe ingqondo





7. Ukwazi abathengi





8. Ukuvulela abanye amathuba





9. Ikhono lokuhlela nokwazi lokho okufuneka phambili





10. Ukuzinikela emKhandlwini, emsebenzini naseensebenzini






2. APHUMELELE NGAKHO

Buyekeza izehlakalo eziqakathekile ezikhombisa ukuphumelela nakutholileko. Hlathulula kancani ngakunye

??????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????
?????????????????????????????????????????
?????????????????????????????????????????
?????????????????????????????????????????
?????????????????????????????????????????
?????????????????????????????????????????
?????????????????????????????????????????



3. IINDAWO ZOKUTHUTHUKISWA

Buyekeza izehlakalo eziqakathekile eenyangeni ezisithandathu ezidlulileko ukhombise iindawana angathuthukiswa kizo. Fanisela ngeembonelo


??????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????
?????????????????????????????????????????
?????????????????????????????????????????
?????????????????????????????????????????
?????????????????????????????????????????
?????????????????????????????????????????
?????????????????????????????????????????



4. IHLELO LOKUTHUTHUKISA

Khombisa ukuthwasisa/ukuthuthukisa okufunekako ukusiza ofuna umsebenzi athole amakhono, ilwazi, ukuziphatha namkha ikhono lokuthuthukisa ukusebenza kwakhe athole amakhono womsebenzi.


Isidingo sokuthwasiswa namkha sokuthuthukiswa

Isiphakamiso sokungenziwa

Faka ilanga







































5. IINRHULUPHELO EKUVUNYELENWE NGAZO ZESIKHATHI ESIZAKO SEENYANGA EZIYISITHANDATHU

Hlathulula iinrhuluphelo ezithile ekuvunyelenwe ngazo ezifanele zifezwe ngofuna umsebenzi esikhathini seenyanga eziyisithandathu ezizako.


Irhuluphelo

Okwenziwako

Ilanga elifaneleko
1.


2.


3.


4.


5.


6.


7.


8.


9.


10.



6. SEKUKOKE UKWENZA

IsiRhunyezo sokwenza koke :
??????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????
?????????????????????????????????????????
?????????????????????????????????????????
?????????????????????????????????????????
?????????????????????????????????????????
?????????????????????????????????????????
Imibono(umhlolisisi) :
??????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????
?????????????????????????????????????????
Imibono(yohlolisiswako) ?????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????
?????????????????????????????????????????



Umtlikitlo wohlolisiswako Ilanga


Umtlikitlo wohlolisisako Ilanga


Umtlikitlo womphathi wohlolisisako Ilanga
<fn>DAC-NLS.UmzimbaWomuntuObhem.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele

Umzimba womuntu obhemako

IHlangano yezePilo yePhasi ithi, emizuzwaneni eminye neminye ebunane, kunomuntu ohlongakalako ngebanga lokusebenzisa igwayi. Irhubhululo liveza bona abantu abathoma ukubhema eminyakeni yabo yobutjha (njengombana inani lama-70 % labantu lenza) begodu baragela phambili eminyakeni engaba matjhumi amabili, bazakuhlongakala eminyakeni ema-20 ukuya kwema-25 ngaphambi kwesikhathi kunalabo abangabhemiko. Akusiyo nje kwaphela ikankere yamaphaphu nanyana amalwelwe aphathelene nehliziyo angakulethela ukugula kumbi kanye nokuhlongakala. Ngenzasapha, sendlale eminye imiphumela emimbi abantu abangayaziko, ukusuka ehloko ukuya ezwanini.

1. Ukulahlekelwa ziinhluthu: Ukubhema kubulala amasotja womzimba, kutjhiye umzimba usengozini yokuhlaselwa malwelwe afana nelupasi erithemathosasi, engabanga ukulahlekelwa ziinhluthu, iinlonda ezingapholiko emlonyeni kanye neenlonjana ebusweni, ekhakhayini kanye nezandleni.
2. Amakhatharaki: Ukubhema kukholelwa ekuthini kubanga nanyana kuthuwelelisa amalwelwe athileko wamehlo. Ababhemako banamathuba ama-40% aphezulu wekhatharaki, (ukuthikameziseka kwelensi yelihlo elawula umkhanyo begodu lokhu kungabanga ubuphofu). Ukubhema kubanga ikhatharaki ngeendlela ezimbili: ngokwenza amehlo alumele nangokukhupha amakhemikhali aye emaphatjhini abese akhamba neengazi aye emehlweni. Ukubhema kukhambisana nokulimala kwemakhula eya nobudala bomuntu, ubulwelwe bamehlo obungalaphekiko obubangwa kulimala kwengcenye engaphakathi yerethina, kokhunye ebizwa ngemakhula. Imakhula isiza ekulawuleni ukubona kuhle kwelihlo begodu ilawula nekghono lethu lokufunda, ukutjhayela ikoloyi, ukubona ubuso nanyana imibala, kanye nokubona izinto ngokwemininingwana ezeleko yazo.
3. Ukutjhwabana: Ukubhema kuluphalisa isikhumba ngaphambi kwesikhathi ngokuqeda amaphrotheni asenza bona sithambe, kusilaphale namavithamini A kanye nokungazombelezi kuhle kweengazi emzimbeni. Isikhumba sabantu ababhemako siyoma, siqine begodu sinemijana, khulu khulu eduze nezitho kanye namehlo.
4. Ukungezwa: Ngombana ukubhema kwakha iplagu emithangaleni yemithambo yeengazi, kuphungule umzombelezo wokukhamba kweengazi ziya endlebeni engaphakathi, ababhemako bangalahlekelwa kukuzwa ngaphambi kwesikhathi kunalabo abangabhemiko begodu ababhemako laba bangahlaselwa lula kungezwa okubangwa malwelwe weendlebe nanyana itjhada elikhulu. Ababhemako godu basengozini ngokubuyelelwa kathathu kunabangabhemiko, wokuba namalwelwe weendlebe emaphakathi engaletha ukuhlangahlangana okufana neminingithisi kanye nokungasebenzi kuhle kobuso.
5. Ikankere yesikhumba: Ukubhema akubangi imelamona (ngasikhathi okubulwelwe obubulalako bekankere yesikhumba), kodwana kuphakamisa amathuba wokuhlongakala ngayo (imelamona). Ababhemako godu basengozini emahlangothi-mabili angezelelweko wokuhlaselwa yikankere yamaseli wesikhumba wehlobo le-squamous. Ikankere le itjhiya umuntu anesikhumba esibovu esimarhojani.
6. Ukubola kwamazinyo: Ukubhema kuthikamezana nokusebenza ngefanelo komlomo, bese kwakheka iplagu enengi ngokwedluleleko, ukuba sarulani kwamazinyo okubangela ukubola kwamazinyo. Ababhemako basemathubeni wokukodwa nengcenye ngaphezulu ekungalahlekelweni mazinyo.
7. I-emfisema: Ngaphezu kwekankere yamaphaphu, ukubhema kubanga i-emfisema. Lobu bulwelwe bokuvuvuka kanye nokubhoboka kwemigodlana yommoya emaphatjhini, ephungula ikghono lephaphu lokufaka i-oksijini kanye nokuqotha ikhabhondayoksayidi. Emajameni amambi khulu, ithrakheyostomi ivumela isigulani bona siphefumule. Kuvulwa intunja kuqhoqhoqho kanye ne-ventilator ukugandelela ummoya bona uye emaphatjhini (qala isithombe). Ubulwelwe basafuthi bebhronkhathisi (obungakatjengiswa) bakha imileyo yamafinya azele ubovu, okuphelelisa ngokobana umuntu akhohlele kabuhlungu begodu abe nobudisi ekuphefumuleni.
8. I-ostiyoporisisi: Ikhabhonimonoksayidi okuyitjhefu yerhasi ngobunengi bayo etholakala eentuthwini ekhutjhwa ziimpolopolo zeenkoloyi kanye nekubhemeni igwayi, izibophelela eengazini khudlwana kune-oksijini, iqunte amandla wokuthuthwa kweengazi ezine-oksijini zababhemako, ngamaphesenti ali-15. Emveni kwalapho-ke, amathambo wabantu ababhemako aba ludlana, aphuka msinyazana begodu athatha isikhathi esingamaphesenti ama-80 ngaphezulu kwesijayelekileko ukululama. Ababhemako godu bangahlaselwa lula miraro yomhlana: iphenyo elinye liye laveza bona abasebenzi bamabubulo ababhemako banamathuba amahlanu ngaphezulu wokuhlaselwa ziinhlabi zomhlana ngemva kokulimala.
9. Amalwelwe wehliziyo: Umuntu munye kwabathathu abahlongakalako ephasini, uhlongakala ngamalwelwe aphathelene nehliziyo. Ukubhema ngikho okumthelela omkhulu wokudala amalwelwe aphathelene neenhliziyo. Lamalwelwe abulala ngaphezu kwesigidi sabantu ngonyaka eenarheni ezisathuthukako. Amalwelwe aphathelene nehliziyo abulala abantu abama-600 000 ngonyaka eenarheni esele zithuthukileko. Ukubhema kwenza ihliziyo bona ibethe khudlwana, kuphakamisa umfutho weengazi begodu kwandisa i-hypertension, imithambo evalekileko begodu lokhu kuphetha ngokuletha amalwelwe wokungajanyelwa yihliziyo kanye nokuthwebuleka kwezitho zomzimba.
10. Iinlonda zangendeni (ama-alsa): Ukubhema kuphungula amandla womzimba wokulwa namabhaktheriya abanga iinlonda zamathumbu. Kubuye kukhandela ikghono lomzimba lokulawula ama-esidi ngemva kokudla, lokho kudale bona i-esidi idle ithwethwesi langaphakathi lendeni. Ama-alsa wabantu ababhemako alapheka budisi begodu akarhabi aphole ngombana kuhlala kunengozi yokobana angabuya godu.
11. Imino elahlekelwe mbala wayo: itjhefu esesegeredeni ibuthana eminweni nenzitjheni, yenze bona zibe nombadlana osarulani nokunzotho.
12. Ikankere yomhlambuluko kanye nokubuya endleleni: Ngaphezu kokwandisa amathuba wekankere yesibeletho kanye neyomhlambuluko, ukubhema kudala imiraro yokubeletha kibomma kanye nokuhlangahlangana ngesikhathi sokuba sidisi nekubeletheni. Ukubhema ngesikhathi usidisi kwandisa amathuba wokubeletha umntwana onomzinjana omncani begodu ongahlaselwa malwelwe esikhathini esizako. Ukubuya endleleni kunamathuba angaba ma-2 ukuya kwama-3 ngaphezulu ebantwini ababhemako, kunalabo abangabhemiko, njengombana abantwana ababelethwa sele bahlongakele ngebanga lokudinywa kwe-oksijini yesana elingakabelethwa kanye nokuhlangahlangana kwekaba okubangwa yikhabhonimonoksayidi kanye nenikhothini etholakala ekubhemeni igwayi. Amatshwayo wokuhlongokala kwamsinyana kwamasana akhambisana godu nokubhema. Ngaphezu kwalokhu, ukubhema kungaphungula amazinga we-estrojini ebanga ukufikelwa sikhathi semenophosi (menopause) ngaphambi kwesikhathi sakhona.
13. Isidoda esikhubeleko (deformed sperm): Ukubhema kungakhubaza isidoda begodu kulimaze i-DNA yakhona, lokho okungadala ukubuya endleleni nanyana ukubelethwa kwamasana akhubeleko. Amanye amaphenyo athole bona amadoda abhemako asengozini ekulu yokubeletha abentwana abanekankere. Ukubhema kubuye kuphungule inani lesidoda begodu nokukhamba kweengazi ukuya ephondweni lobudoda, lokhu okungabanga bona umuntu abe yikabi. Ukungatholi bantwana kwandile khulu ebantwini ababhemako.
14. Isoriyasisi: Abantu ababhemako banamathuba wokuhlaselwa yisoriyasisi kabili ukuya kathathu ngaphezulu, okubulwelwe obungathathelwanako bokuvuvuka kwesikhumba okwenza bona silume, sibe nemibala ebovana umzimba woke.
15. Ubulwelwe be-Buerger: Ubulwelwe be-Buerger obubizwa godu bona yi-thromboangitis obliterans, kuvuvuka kwemithambo ethumela iingazi, imithambo yeengazi, imizwa emilenzeni, khulu khulu, lokhu kudosela ekuphazamisekeni kokukhamba kweengazi. Nangabe lobulwelwe abulatjhwa, bungabanga igangrini (ukufa kwamathitjhu emzimbeni) nokungaquntwa izitho zomzimba eendaweni ezihlaselweko.
16. Ikankere: Ngaphezu kweengcenye ezima-40 egwayini zitjengiswe bona zibanga ikankere. Ababhemako banamathuba ama-22 ngaphezulu wokungavela ikankere yamaphaphu 16a kunabantu abangabhemiko. Ngokuya kwamaphenyo amanengana, umuntu osele abheme isikhathi eside, usengozini ekulu yokungavela inani leminye imihlobo yekankere, okubalwa ikankere yepumulo (amathuba abuyelelwe kabili ngaphezulu) 16b; ilimu 16c; umlomo, amadlala wamathe kanye nefarinksi (amathuba asi-6 ukuya kuma-27 ngaphezulu); umphimbo (throat) (amathuba ali-12 ngaphezulu); umphimbo (oesophogus); ilarinksi (amathuba ali-10 ukuya ku-18 ngaphezulu); amathumbu (amathuba ama-2 ukuya kuma-3 ngaphezulu); iziso (amathuba ama-5 ngaphezulu) 16d; isinya (amathuba ama-3 ngaphezulu); iphondo lobudoda (amathuba ama-2 ukuya kwama-3 ngaphezulu); ibende (amathuba ama-2 ukuya kwama-3 ngaphezulu) 16e; i-colon-rectus (amathuba ama-3) kanye nentusa (amathuba ama-5 ukuya kwasi-6 ngaphezulu). Amanye amaphenyo abuye athola nokobana kunokuthintana phakathi kokubhema kanye nekankere yamabele 16f.


Iphosta le ivezwa ngabomNyango wezePilo, ithathelwe emikhiqizweni ye-NMH Communications, WHO, Geneva. Lemikhiqizo yavezwa ekuthomeni ngabemagazini i- COLOURS yama- 21, yesikhathi sakaJulayi-Arhostosi 1997.
i
i Nde04-0029: eng-nd: doh: smoker?s body
??

??

??

??




1


<fn>DAC-NLS.UsenzaBunjaniIsibaw.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE

Usenza bunjani isibawo sencwadi kamazisi

Ngaphandle kwalokha isibawo sakho nakusingesinqophileko begodu sizaliswe kuhle, umNyango uzakukghona ukwenza incwadakho kamazisi pheze ngeenyanga ezimbili. Nawenza isibawo kufuneka utjengise esibaweni sakho bona uzakukghona ukuzokuthatha umazisakho namkha ufuna uposelwe yena e-adresini yakho na.

Isibawo sokuthoma
â€¢	Zalisa iforomo le-B1-9 elikhutjhwa ma-ofisi womNyango weeNdaba zeKhaya inarha yoke.
â€¢	Yisa iforomo lakho liphekelelwa mitlolo elandelako eqinisekiswe bona ingeyamambala:
â€¢	Isitifikethi sakho samabeletho
â€¢	Isitifikethi esikhutjhwe yiHloko yesibhedlela namkha ikliniki lapho wabelethelwa khona.
â€¢	Lemitlolo kufanele iphekelelwe ziinthombe ezimbili zehloko namahlombe ekungasi ngezakade (Ubukhulu mamilimitha ama-30 X 40 wamamilimitha)
â€¢	Akunamali ebhadelwako ekukhutjhweni kokuthoma
â€¢	Beka irasidi lokuvuma njengereferensi ngesikhathi incwadi kamazisi isenziwa.

Ukukhutjhwa butjha
â€¢	Zalisa iforomo le-B1-10 elitholakala kiwo woke ama-ofisi womNyango weeNdaba zeKhaya inarha yoke
â€¢	Yisa iinthombe ezimbili zamuva nje zehloko namahlombe (ubukhulu mamilimitha ama-30 X 40 wamamilimitha)
â€¢	Bhadela imali yokukhutjhwa butjha ema-R12 begodu ubeke irasidi njengereferensi yangomuso.
Ama-ofisi weemfunda
Ukubuza bona i-ofisi eliseduze nawe likuphi, thintana ne-ofisi lesifunda endaweni yangekhenu.

Pumalanga Gauteng Umtato: (012) 324 1860
Tjingalanga Gauteng Umtato: (012) 476 2383
Freyistata Umtato: (051) 430 1130
KwaZulu-Natal Umtato: (031) 564 6411
Mpumalanga Umtato: (013) 753 8164
Tlhagwini-Tjingalanga Umtato: (018) 384 3443
Limpopo Umtato: (015) 295 5220
Tlhagwini Kapa Umtato: (053) 839 5404
Tjingalanga Kapa Umtato: (021) 462 4970
Pumalanga Kapa Umtato: (043) 643 4699


Incwadi yeSewula Afrika yokuZazisa

UmNyango weeNdaba zeKhaya

Thola umazisakho onebhakhowudi, ungadlulwa lithuba lokuvowuta



<fn>DAC-NLS.UsitholaNjaniIsitifikethiSaka.2007-05-18.nr.txt</fn>
Usithola Njani Isitifikethi SakaMatriki?



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo Sokwemukelwa KuGreyidi R Esikolweni
Esitlo
Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Somphakathi
Esitl
Isibawo Sokwemukelwa Esikolweni Sangasese
Esitlol
Usithola Njani Isitifikethi SakaMatriki
Isibawo Sokukhutjhelwa Godu Isitifikethi
Sakamatri
Isibawo Sokutlolisa Umfundi Bona Azifundele
Ekhaya
Isibawo Sokutloliswa Njengomfundisi utitjhera
Isibawo Sokuzitlolisa ESentha yeFundo YokuLeya
neB


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
IFundo neBandulo > Isikolo





Usithola Njani Isitifikethi SakaMatriki?

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ukuthola isitifikethi sakamatriki, ufanele bona
uzitlolisele iimfundo (subjects), ubuncani
bakhona ezisithandathu, uphase ubuncani bakhona
zihlanu, kubalwa hlangana nazo amalimi amabili
wangokomthetho. Amalimi amabili lawo afanele
bona abe sezingeni eliphakemeko (HG). Ukuze
uphase nge-exemption, ufanele bona uphase
iimfundo ezintathu ngeZinga
eliPhezulu,iimfundwezo zifanele bona ziphume
eenqhemeni ezintathu ezahlukene. Ukuphasa
umatriki nge-exemption kungakupha ithuba
lokungayokufunda eyunivesithi. Uzakufanele bona
uthole amamaksi amakhulu alikhomba namasumi
amabili (720) ukuze uphase ngokujayelekileko
kumatriki, bese kuba makhulu alithoba namasumi
amahlanu (950) ukuze uphase umatriki
nge-exemption.
Ufanele bona uphethe iimfundo zakho lezo
ngokuhlala kanye eenhlahlubweni zokuphela
konyaka (lokhu kutjho bona utlola zoke iimfundo
zosithandathu ekuhlolweni kunye nanyana
esikhathini sinye). Ebujameni balapho umuntu
afunda khona nge-part-time, uzakulindeleka bona
aphethe iimfundo zakhe esikhathini esingeqi
ekuhlaleni okungaphezu kwakabili kokutlola.
Uzakunikelwa isitifikethi sakamatriki nawuphase
uGreyidi 12 (ibanga 10).

Tjheja: Iinjamiso lezi zizakusebenza nakilabo
abavela ngaphandle kwenarha le, ngaphandle
kokuthi bona bazakulindeleka bona baphase linye
ilimi langokomthetho ezingeni eliphezulu (HG).
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezeFundo.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Yiya esikolweni ngokuzeleko nanyana ulandele
ihlelo lokuya ngantambama (part-time).
Tlola iinhlahlubo zeGreyidi 12.
UmNyango wezeFundo uthumela imiphumela
esikolweni sakho. Imiphumela ingagadangiswa
ivezwe negurandeni langekhenu.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
South African Schools Act, 1996 (Act 84 of 1996)
(UmThetho weenKolo zezeFundo eSewula Afrika).
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Imiphumela imenyezelwa ngekupheleni kwakaDisemba
enyakeni otlole ngawo iinhlahlubo zakho.
[Top]
Iindleko
Lelihlelo lomsebenzi ngelasimahla.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo weembawo atholakala eenkolweni.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


Sibawa ukhethe kunye:
Eastern Cape
Free State
Gauteng
KwaZulu-Natal
Limpopo
Mpumalanga
North West
Northern Cape
Western Cape




Yabuyekezwa kokugcina :24 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.WsaElNinoDocument.2007-05-18.nr.txt</fn>












Isirhunyezo Sabaphathi 4







Okungaphakathi


Isahluko 1

IMINQOPHO, UKUPHUNYELELISWA, UKUSETJENZISWA KUNYE NEKAMBISOLAWULO EVAMILEKO 11

Isahluko 2

UKWAKHIWA KOBUJAMO BOKUKGHONAKALISA NOKUSEKELA ABANTU ABADALA	15

Isahluko 3

ITJHEJO LEMPHAKATHINI NEMISEBENZI YOKUSEKELA ABANTU ABADALA 18

Isahluko 4

IINDAWO ZOKUHLALA 30

Isahluko 5

UKUVIKELWA KWABANTU ABADALA EKUPHATHWENI KUMBI NAMKHA EKUKHAHLUNYEZWENI 44

Isahluko 6

IMIBANDELA EVAMILEKO NENGEZELELAKO 56
Isirhunyezo Sabaphathi



Kwangezeleleka elinye iliqha lendima yepumelelo emlandweni wabantu abadala eSewula Afrika mhlazana uMongameli uThabo Mbeki atlikitla umThetho wabaNtu abaDala (umThetho 13 ka-2006) ngo-Oktoba ka-2006. Kwathi nakwethulwa umThethomlingwa walomThetho ePalamende, uNgqongqotjhe wezokuThuthukiswa komPhakathi uDr Zola Skweyiya wayivuma indima eyenziwa mphakathi ekuvikelweni nekuphakanyisweni kwamalungelo wabaNtu abaDala. Wawubuka mbala umphakathi ngesandla sawo ekutlanyweni komThetho lo. Wezwakalisa ithemba lokobana umThetho lo "uzakwenza iqiniso lokobana amalungelo wabaNtu abaDala eSewula Afrika ayavikeleka." Lesisitatimende-ke kufuze bona sithathwe njengegugu elibabalelwa khulu, kiyo yoke incwajana le.


Sikhuluma nje, incwajana yokufundisa nokubandula ngomThetho wabaNtu abaDala seyitloliwe kobanyana izokusiza boke abantu, sekubalwa nabo abaNtu abaDala ngokwabo, ngeendaba eziphathelene nokuluphala, kobanyana umuntu woke azokwazi bona umThetho wabaNtu abaDala lo kufuze uyiphumelelise njani iminqophawo, isizwe ngubani ukuyiphumelelisa, kuphi, nini. Incwajana le godu imumethe nekombandlela elayela umfundayo ukuthi awuzwisise njani, abe awusebenzise njani umthetho lo. Encwajaneni le kugandelelwa khulu ephuzwini lokuthi umthetho lo ulisiza njani ihlelo lokutjhugululwa kweendaba ezimalungana nabantu abadala ukusuka ekambisweni yokutjhiyelana ukuya ekambisweni etjhayelwa ziimfuneko zokuthuthukisa abantu. La kukghonakala khona, kunemifanekiso, amagrafu kunye neenlinganiso zokuthomanisa, ukuqinisekisa bona koke okufundwa lapha kube lula.



Khuyini Okuzakutholwa Mumenzi Womsebenzi Encwajaneni Le?


Imihlobo Yehlathululo Ehlukahlukeneko Esetjenziswe EmThethweni Lo, Kanti Kukhona Namanothi Athomanisako Nahlathululako.

Iminqopho YomThetho WabaNtu AbaDala Iyavezwa, Begodu Igandelela Khulu Khulu Phezu:


â€¢Kokunzinzisa nokukhwezelela ubujamo, ihlalakuhle, ukuphepha nokuvikeleka kwabaNtu abaDala.
â€¢	Kokuwathathela phezulu amakghonofundwa nokuhlakanipha kwabaNtu abaDala.
â€¢	Kokukhuthazwa kwabaNtu abaDala ukuba nelizwi nokufaka isandla kilokho okwenziwa emphakathini.


Ikambisolawo Eyikombandlela Namagadango Wokuvula Nokwakha Ibhoduluko Elikghonakalisako Nelisekelako, Eli:

â€¢	yithathela phezulu indima yesandla sabaNtu abaDala kezamasiko, kezomphakathi nezomnotho.
â€¢	khuthaza ithungelelwano lokusebenzisana hlangana kweenhlangano ezingasingaphasi kombuso nabanye ababelani emphakathini.
â€¢	qinisekisa ukutholakala kwelwazi, kwefundo nokubandulwa kwabaNtu abaDala.


Itjhejo Lemphakathini Nemisebenzi Esekelako Kwethulwa Ngaphasi Kwamakoro Amabili Anabileko:

â€¢	Amahlelo wokuvikela nawokukhuthaza, enzelelwe ukwandisa isikhathi sabaNtu abaDala emphakathini sibe side ngokungakghonakalako. Itjhejo lekhaya elizakuvula ithuba lokutjhejwa kwabantu ababogabogako abahlala ekhaya.
â€¢	Isahlukwesi godu siqalelela nangerherho lomthetho lokubhalisa, lokubeka ilihlo, lokulawula imisebenzi kunye nelokuthwasisa nokuthunyelwa emsebenzini kwabatjheji.

Ukutlhogonyelelwa Ekhaya KwabaNtu AbaDala Ababogabogako:


â€¢	Iinlinganiselo kunye neemfuneko zitjho kuhle bona imisebenzi le kufuze yenziwe njani eendaweni ezihlalisa abantu abalupheleko.
â€¢	Kutjhejisiswa amagadango wokuqinisekisa ukuvikeleka ngokupheleleko kwamalungelo wezakhamuzi, khulu khulu kuqalelelwe ukuthi ikomidi yezakhamuzi izakusebenza njani.
â€¢	Irherho lezokuphatha emThethweni lo likhuluma ngokubhaliswa kweendawo zokwenzela imisebenzi, lilayele ikambiso yokuraga imisebenzi yokuphatha, lihlathulule ikambiso yokubeka ilihlo kunye nokuthi abaphathi beendawo zokusebenzela kufuze bazibike njani kuNqgongqotjhe.


Ukuvikelwa Kwabantu Abadala Ekuphathweni Kumbi:


â€¢	Ikombandlela evezwe ngemininingwana yayo yoke kunye namagadango akhambisana nayo kuhlathulula bona abaNtu abaDala kufuze bavikelwe njani, ngaphandle kokuthi bahlalaphi.
â€¢	Kuvezwa irherhokambiso lokusebenza ngezehlakalo zokuphathwa kumbi, la kukhulunywa khona khulu khulu ngokubikwa kwazo lezizehlakalo zokuphathwa kumbi, kukhulunywe nangokuthi iphenyo kufuze lenziwe njani, kuhlathululwe nokuthi izenzo zobumbi, ngitjho nabenzi bobumbi imbala kufuze babhaliswe kuphi, nokuthi kufuze babhaliswe njani encwadini yezehlakalo zokuphathwa kumbi, kuhlathululwe nangekambiso yezomthetho ekufuze ilandelwe msinyazana nangendlela enetlha ngezehlakalo zokuphathwa kumbi.
â€¢	Ukusebenzisana kuhle hlangana nabo boke ababelani yona ndima esimelelise lesisigaba.


Ukuphathiswa Amandla Kukhulunywa Ngakho Esahlukweni Sokuphela


â€¢	UNgqongqotjhe unelungelo lokusiphathisa amandla nanyana ngisiphi isiphathiswa emNyangweni wezokuThuthukiswa komPhakathi.



IHlathululo


Encwajaneni le, kusetjenziswe ihlathululo efanako naleyo esetjenziswe emThethweni - ngaphandle-ke kokuthi umongo wendaba uveze bona ihlathululo oyiphetheko ihlukile kinaleyo esemThethweni. Kungezelelwe nangamanothi ahlathululako ukulekelela umfundi ezwe ngcono, nokukhanyisa ihlathululo ngconywana.

Ihlathululo


''Ukuphathwa Kumbi/Ukukhahlunyezwa'' kutjho ukuphathwa kumbi ekukhulunywa ngakho esigabeni 30(2). Igameli lihlathulula isenzo namkha ukutlhogakala kwesenzo namkha ngitjho nokutlhogakala kwesenzo namkha igadango elifaneleko, okungahle kugcine kumlimazile namkha kumbangele ubuhlungu umuntu omdala. Ubunengi bezehlakalo zokuphathwa kumbi kwabantu zenzeka ebudlelwaneni la umuntu alindele khona ukuthembana namkha ukuhloniphana. Ukuphathwa kumbi komuntu buwathinta woke amahlangothi wepilo - ukuphathwa kumbi ngokomzimba, ukuphathwa kumbi ngokweemali, ukuphathwa kumbi emmoyeni kunye nokuphathwa kumbi ngezomseme. Ukuliselelwa nokuphathwa kumbi zizinto ezihlobene ngobuduze. Kanenginengi akusilula ukuhlukanisa hlangana nezehlakalo la umuntu omdala adimeka khona izinto ekuphilwa ngazo kunye nezenzo zabantu ababangela lokho; iimbonelo kunyana umuntu omdala atlhayela ngokudla, anganandawo yokuhlala eyazisako, atlhayela nangezambatho. Kuyenzeka kesinye isikhathi umuntu omdala agcine aziliselela ngokwakhe, nakufumaniseka ukuthi ugcina aphelelwe lithando lokuphila ngenca yokukhahlumezeka emmoyeni. Umuntu nakazakuzwisisa ngokupheleleko ukungaphatheki kuhle, kufuze bona aqale ubujamo bomnotho umuntu omdala akibo epilwenakhe emphakathini - acabange ngobujamo bobuchaka oburhageleko.

''Itjhejo/ukutlhogonyelwa'' litjho isizo umuntu omdala anikelwa lona emzimbeni, engqondweni, ekuphilisaneni kwakhe nomphakathi namkha isizo lezinto eziphathekako anikelwa lona; kilelisizo-ke kubalwa nemisebenzi enqophe ukukhuphula izinga lepilo kunye nelehlalakuhle yomuntu omdala. Leligama elithi 'itjhejo/itlhogomelo' lisetjenziswa njengegama elimumethe izenzo zokutjheja ezenziwa zizazi ezilifundeleko ilwazi ezinalo kunye nabantu abasiza ngaphandle kwelwazi lokufundelwa;



''Umtjheji/umtlhogomeli'' kutjho nanyana ngubani onikela omunye itjhejo namkha otlhomela omunye. Umuntu onikela omunye itjhejo loyo kungenzeka ukuthi ulinikela njengomuntu olifundeleko itjhejo asiza ngalo, ngalokho-ke osiza njengomuntu osemsebenzini, kanti ngakelinye ihlangothi kungenzeka ukuthi umuntu onikela itjhejo loyo uzenzela lokho ngokuzithandela kwakhe. Ubunengi babatjheji/babatjhogomeli eSewula Afrika babantu bomkhaya (bomndeni) abavumako ukuthwala umsebenzi wokutjheja/wokutlhogomela omunye namkha abanye;



''Itjhejo Lemphakathini Nemisebenzi Esekelako'' litjho nanyana ngiliphi ihlelo ekukhulunywa ngalo esigabeni 11. Imisebenzi le ubunengi bayo ivamise ukuvulwa barholi bomphakathi, ngokulekelelwa ziimfundiswa. Umsebenzi lo hlangana nawo kubalwa okunengana, njengamahlelo wokuphakisa ngokudla, iinqhema zedina, iindawo zemisebenzi ethileko nezitlhogomela abantu abathileko ngeenkhathi zemini, nokudla okuthengiselwa kibomagegangendlwana namkha okukhambe kuthengiswa babantu ngeenyawo, isizo lokusiza abantu ngomsebenzi wekhaya, iintoni (iingadi) zokudla, amahlelo angenisa imali, kunye nokhunye. Itjhejo lemphakathini nomsebenzi wokusekela kutjho nemisebenzi eyenziwa eendaweni zabantu abalupheleko, namahlelo wokwakhelwa izindlu, kodwana ngaphandle kwemisebenzi eyenziwa endaweni yababogabogako.


''UmNyango'' utjho umNyango wezokuThuthukiswa komPhakathi kuRhulumende omKhulu;



''UmNqophisi-Zombelele'' utjho UmNqophisi-Zombelele womNyango;



''UmuNtu omDala obogabogako'' utjho umuntu omdala ofuna itjhetjho ubusuku nemini ngenca yobujamo bakhe bemzimbeni namkha bengqondweni obumenza bona angakghoni ukuzitjheja ngokwakhe. Ubujamo bomuntu bokubogaboga buvamise ukuhlolwa nokulinganiswa ngethulusi lerhelomibuzo elibizwa ngokuthi yi-Dependency Questionnaire ( i-DQ98);

''UmQaleleli wezamaPhilo'' utjho umqaleleli wezamaphilo ohlathululwe esigabeni 1 somThetho wezamaPhilo ka-2003 (umThetho Namba 61 ka-2003). Kesinye isikhathi igama elithi 'umSebenzi oQalelela zamaPhilo' liyasetjenziswa, kanti naleli elithi 'umSebenzi oQalelela amaPhilo womPhakathi' nalo liyasetjenziswa kesinye isikhathi;


''Itjhejo lekhaya'' litjho itjhejo elinikelwe namkha umsebenzi owenzelwe endaweni la umuntu omdala obogabogako ahlala khona, ngaphandle kwendawo eyakhelwe ukuhlala abantu abadala; wenziwa mQaleleli wezamaPhilo kobanyana umuntu omdala obogabogako loyo azokuledlha, ahlaliseke, ipilwakhe yomzimba ibe ngenesithunzi. Itjhejo lekhaya lingenziwa babantu abafundiselwe ukwenza lokho, namkha lenziwe babantu nje abangakafundiselwa lokho. Itjhejo lekhaya liqakatheke khulu, ngoba lenza abantu abadala baphile isikhathi ngokungakghonakalako emphakathini. Umsebenzi lo uvamise ukwenzelwa eendaweni ekwenzelwa kizo imisebenzi, neendaweni ezitlhogomela abantu abathileko ngeenkhathi zemini, neenqhemeni zedina namkha eendaweni ekuhlalwa kizo namkha wenziwe batjheji bangeqadi.


''UMarhistrada'' utjho nesekela likaMarhistrada;


''Ipholisa'' litjho ilungu njengokwehlathululo yesigaba 1 yomThetho wezamaPholisa ka-1995 (uMthetho Namba 68 ka-1995), namkha ilungu lamapholisa wakwamasipaladi asungulwa ngaphasi kwesigaba 64A somThetho loyo;


''UmPhathi'' utjho umuntu othwele umsebenzi wokuphatha nokulawula wawokemalanga endaweni ekuhlalwa kiyo;



''UNgqongqotjhe'' utjho uNgqongqotjhe wezokuThuthukiswa komPhakathi;


''UmuNtu omDala'' utjho umuntu oneminyaka yobudala ema-65 namkha engaphezu kwaleyo nakube mumuntu omduna, bese utjho umuntu onama-60 weminyaka namkha ngaphezu kwalokho, nakube msikazi. Ihlathululo le iyindabapikiswana, begodu abanengi bayibona njengehlathululo ebandlululako. Kulindeleke bona kuzakhe kuqiniswe imizamo yokubuthana kusekelwanwe kobanyana kulungiswe lokhukutjhiyana kwabantu ngobulili kilehlathululo. Kodwana-ke ngoba kurhulutjhelwe ukusiza abantu abadala, abantu abaduna bavunyelwe ukusizwa ngitjho nanyana bangakayihlanganisi iminyaka ema-65. Kesinye isikhathi ngitjho nabantu abangaphasi kweminyaka ema-60 bangafakwa erherhweni labantu ekufuze benzelwe imisebenzi.

''Abantu abadala abadinge itjhejo nokuvikelwa'' batjho abantu abadala ekukhulunywa ngabo esigabeni 25(5);



''Umsebenzisi'' utjho umuntu ophethe indawo yokuhlalisa abantu abadala/ikhaya labadala;



''Umuntu'' utjho nesikhwama sababekeli esibhalisiweko (esirejistariweko);



''-qintelweko'' kutjho ukuthi 'kuqintelwe mthetholawulo';



''Umthetholawulo" utjho nanyana ngimuphi umthetholawulo owenziwe ngaphasi kwesigaba 34;

''Ukuhlengwa'' kutjho ihlelo lokusiza umuntu omdala abuyele ebujameni obuphakemeko bokusebenza komzimbakhe, kwemizwakhe, kwengqondwakhe namkha kokusebenzisana nomphakathi; kilokhu-ke kubalwa amagadango wokuvuselela namkha wokujamiselela lokho ebesele kungasasebenzi kuhle namkha lokho ebekungekho, kodwana nokho ngaphandle kwetjhejo leenhlahla;


''Indawo Yokuhlala/Ikhaya Labantu Abadala'' itjho umakho namkha noba kungaba ngisiphi esinye isijamiso esisetjenziselwa ukuhlalisa abantu abadala imini nobusuku, bebenzelwe imisebenzi abenzelwa yona khonapho. Isijamiso ekukhulunywa ngaswesi kungaba nanyana ngisiphi isijamiso esisetjenziselwa ukwenzela abantu abadala izenzelwa zabo nesisetjenziselwa ukuvikelwa kwabo. Iindawezi hlangana nazo kungabalwa:


"Ipilo Esekelweko" etjho ukunikelwa kwendawo yokuhlala neminye imisebenzi yokusekela enjengokuphiwa ukudla, itjhejo lekhaya, izinto zokukhamba, itjhejo leenhlahla zokwelapha, njll.



"Amakhaya Wesikhatjhana" atjho iindawo ezakhelwe nezisetjenziselwa ukuhlalisa abantu abanganabuyo namkha abadinge ukuvikelwa endaweni yalapho ( qala negama elithi ' umthunzi')


"Amabhodinghawuzi", okuligama elisetjenziselwa ukuhlathulula iindawo eziphethwe babantu ngamunye ngamunye namkha iinkampani noma iinhlangano zangeqadi ukuhlalisa nokutjheja abantu abadala, kodwana ngomnqopho wokwenzaa imali, kanenginengi.


"Amahlelo Wezindlu" namkha "Umthunzana Wezindlu", otjho iindawo lezo ezakhelwe ukuhlalisa abantu abadala, la bathola khona ukudla, nezinto zokukhamba, bathole nethuba lokuhlangana nabanye abantu.


"Iindawo Zokuluphalela" ziindawo ezakhelwe ukuhlalisa, nokutjheja, nokusebenzisa amahlelo wokukhuthaza ukuziphilela umuntu ayedwa. Ezinye iindawo zokuluphalela zinokudla, nezinto zokukhamba, namahlelo wokubonana nabantu, namahlelo wokuqalelela zamaphilo, kunye namahlelo wokuqalelela ababogabogako nawetjhejo lekhaya;


''Itjhejo Lokuphumuza'' litjho umsebenzi wokusekela owenzelwa umuntu omdala obogabogako nomqaleleli wezamaphilo, kobanyana azokuphunyuzwa emthwalweni wokuqalelela ipilo yomuntu omdala loyo. Lokhu-ke kungatjho itjhejo lesikhatjhana, izinto zokukhamba kunye nendawo yokuhlala yesikhatjhana. Imisebenzi yokuphumuza ingakhambisana nendawo yokuhlala namkha indawo yetjhejo yomphakathi;


''Umsebenzi'' utjho nanyana ngimuphi umsebenzi namkha ihlelo elenzelelwe ukuzalisa iimfuneko zomuntu omdala;



''Umthunzi'' utjho umakho namkha indawo eyakhiweko esetjenziselwa ukuvikela nokuhlalisa isikhatjhana abantu abadala abafuna ukutlhogonyelwa nokutjhejwa ( qala okutshwaywe ngaphasi kwe 'ndawo yokuhlala'. Umthunzi nawo ungasebenzisana nehlelo lomphakathi);
''Isisebenzi Somphakathi'' sitjho umuntu orejistarwe njesisebenzi somphakathi ngaphasi kwesigaba 17 somThetho ka-1978 weenSebenzi zomPhakathi (umThetho Namba 110 ka-1978), kanti-ke umuntu loyo kufuze ukube usebenza embusweni namkha abe lilungu elirejistariweko lehlangano yezehlalakuhle. Esigabeni 22, kunombandela obekiweko othi: " umuntu okhethiweko" angathunywa ukuvakatjhela indawo yokuhlala kobanyana ayokwenza imisebenzi ethileko.


"Umuntu Okhethiweko" angaba nanyana ngubani, ngokubona komNqophisiZombelele okulungeleko ukwenza imisebenzi ethileko;

''UmThetho lo'' utjho nanyana ngimuphi omunye umthetholawulo.



EMINYE IMIBONOHLATHULULO ESETJENZISWE ENCWAJANENI LE

EmThethweni lo, bunqopha namkha ngendlela egwagwanisako kuyakhulunywa nangalokhu okulandelako:


"Ininondala" ligama elisetjenziselwa ukuhlathulula izenzo zokubandlululwa kwabantu ngenca yobudala babo.


"Iinsiza" Leli ligama elihlathulula iinsiza eziphathekako ezenzelwe ukusiza umuntu omdala ongakghoniko ukwenza izinto ezithileko ngenca yokukhubazeka, ukuthi akghone ukuziphilela ngaphandle kokulekelelwa Iintulo zabakhubazekileko (-ama-wheelchair,) iinsiza zokukhamba, izinto zokubambelela namkha zokuhlabelela ngezinye zeembonelo zalokhu.


OKUQAKATHEKILEKO EKUFUZE UKUKHUMBULE

â€¢	UmThetho wabaNtu abaDala kufuze bona uqalwe ngokuphelela kwawo. Ngalokho-ke kuqakathekile ukuthi wazi bewuzwisise ihlathululo yamagama asetjenziswe lapha nokuthi ihlathululo yamagama ahlukileko isebenzisana njani iyodwa. Ikghono lakho lokuhlanganisa nokuthomanisa ihlathululo yamagama lizakusiza ukghone ukuwusebenzisa ngcono umThetho lo, ngaleyindlela-ke ube ukghone nokwenza umsebenzi ongcono.
â€¢	Limuka-ke nokobana amagama akhamba akhambe anande atjhuguluka ngokukhamba kwesikhathi. Ngalokho-ke kuqakathekile bona uthomanise amagama asetjenziswe emThethweni lo namagama asetjenziswa wokemalanga nakwenziwa imisebenzi eyenzelwa abantu. Isibonelo kungaba ligama elithi 'Isiqhema Sedina', elisatjenziswa khulu ekorweni yokwenzelwa kwabaNtu abaDala imisebenzi. Nawungakghona ukubona isiqhema sedina njengeziko lokwenzelwa imisebenzi, uzakuphumelela ukuhlanganisa indlela ekwakucatjangwa kubonwa ngayo izinto ngeminyaka eyadlulako, nendlela ekucatjangwa nekubonwa ngayo izinto namhlanjesi.


ISAHLUKO 1

IMINQOPHO, UKUPHUNYELELISWA, UKUSETJENZISWA KUNYE NEKAMBISOLAWULO EVAMILEKO


ISENDLALELO


Incwajana le imthetho wabantu abadala owenziwe lula, kobanyana ukuzokuveza ihlathululo efanako, ngalokho-ke ube usetjenziswe ngokufana. Incwajana le yenzelelwe boke ababelani abanesandla emisebenzini eyenzelwa abantu abadala, ukusukela etjhejweni lemphakathini ukuya etjhejweni elenzelwa endaweni la bahlala khona abantu abadala. Incwajana le godu ingasebenza njengekombandlela ehle ebantwini abadala nemindenini yabo, nabafuna itlhadlhulo ethileko malungana nabo abantu abadala, kanti godu ingaba yikombandlela ehle ekuphandlululeni abantu abadala ngamalungelwabo ngokomThetho. Ikombandlela le kufuze ifundwe ngokuthonyaniswa neminye imitlolo yomthetho embadlwana elawula izenzelwa zabantu abadala, ubuhle obenzelwa abantu abadala kunye nevikeleko elenzelwa bona abantu abadala. Kuqakathekile godu nokuthi ifundwe izwakale kuhle neminye imitlolo yomthethokambiso emalungana neendaba zokuluphala.

Sinqopheni Isahlukwesi?



Ukwakha ihlathululo yeminqopho yomThetho wabaNtu abaDala.
Ukwazi bona msebenzi kabani ukuphumelelisa nokusebenzisa umThetho lo, nokuthi kufuze kwenziwe njani lokho.
Ukuhlahla indlela yokuzwisisa imibandela yomThetho lo.
Ukuveza nokuphakamisa ikambisolawulo ezakulawula umThetho lo.


Unqopheni UmThetho Lo?


Isahluko 2 SomThetho Lo Siveza Iminqopho YomThetho Lo Ngalendlela Elandelako:



a) Ukunzinzisa nokuphakamisa ubujamo, ihlalakuhle, ukuphepha nokuvikeleka kwabantu abadala;

b) Ukunzinzisa nokuvikela amalungelo wabantu abadala;

c) Ukutjhugulula ikambiso yetjhejo elenziwa ziinhlangano, kuqalwe khudlwana itjhejo lemphakathini kunye nesekelo lakhona, kobanyana kuzokuba neqiniso lokuthi umuntu omdala uhlala kwakhe namkha endawenakhe esemphakathini isikhathi eside ngokungakghonakalako;

d) Ukukhambisa ngomthetho ukurejistarwa, ukwakhiwa kunye nokuphathwa kwemisebenzi yetjhejo lemphakathini nemisebenzi esekelako, ngokunjalo nokuvulwa kunye nokuphathwa kweendawo zokuhlalisa abantu abadala; kunye

e) Nokukhambisa ngomthetho nokuphatha umsebenzi wokukhandela ukuphathwa kumbi kwabantu abadala.



AMANOTHI WETLHADLHULO

â€¢	Umnqopho womThetho lo usemBikweni kaRhulumende ohlathulula ngezokuThuthukiswa komPhakathi, nesimemezelweni se-African Union ngezokuLuphala, kunye nemTlameni wamaGadango ngezokuLuphala eSewula Afrika.
â€¢	UmThetho lo uveza okurhulutjhelwe yidemokhrasi nokuhlonitjhwa kwepilo yomuntu, njengoba kusitjho umThethosisekelo weSewula Afrika.
â€¢	UmThetho lo ulawula ukutjhugululwa kwemisebenzi eyenzelwa abantu abadala ekambisweni yakade kuyiwe ekambisweni yokuthuthukisa umphakathi.
â€¢	UmThetho lo uveza nesibopho sokulungisa ubumbi bayizolo nakuthangi, ngokuveza iinjamiso neendlela zokwakha ipilo engcono kibo boke abantu abadala eSewula Afrika.
â€¢	Kokuphela, umThetho lo uthatha ubujamo bangabomu ekukhandeleni ukuphathwa kumbi kwabantu abadala.


Kufuze Usetjenziswe Njani UmThetho Lo?


1. Isigaba 3 somThetho lo sitjho kuhle ngaphandle kokurhiniza ukuthi kumsebenzi osibopho kiwo woke amakoro wombuso ukuphumelelisa nokusebenzisa umThetho lo ngendlela elungelelweko nefanako. Amakoro wombuso lawa-ke makoro anjengoRhulumende omKhulu, naboRhulumende beemFunda, neKoro ephethe iindaba zomphakathi wendawo, woke aphethene nomthwalo wokwenzela abantu abadala imisebenzi ekufuze benzelwe yona.

2. Woke amakoro wombuso kufuze athathe amagadango afaneleko ngokusemandleni apheleleko wemithombo yamandla ekhona, ukulekelela ukuphumelelisa iminqopho yomThetho lo, ngokuqalelela iimfuneko zomphakathi nezomnotho ekufuze bona zitjhejwe.

3. UmThetho lo ufuna zoke iinjamiso, zembusweni nezingasizo zembusweni, bona zivume ukuthwalisana umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho yomThetho lo.

4. Ukuqakatheka kwemisebenzi eyenzelwa abantu abadala ehlelelwe kuhle, yalungelelwa kuhle kuyisika yalomThetho. Lokhu-ke kufuna bona iimfuneko zabantu abadala ezenziwa ntanzi zikhethwe bezilanyaniswe kuhle, begodu nemisebenzi eyenzelwa abantwaba nayo kufuze bona ikhambisane neemfunekwezi. Kuqakatheke khulu ukuthi abantu abadala abaneemfuneko ezinengi khulu batjhejwe ntanzi ngendlela ehlelekileko.

5. Iindlela ezilandelakwezi ngezinye zeendlela neenjamiso ezingenza litho likhulu ukuthola indlela epheleleko yokwenzela abantu abadala imisebenzi:

â€¢ Isiqhenyana Esihlangene Ngezomphakathi sihlanganyelwe ziinjamiso zamakomidi wayo yoke imiNyango yemBusweni enomsebenzi ofanako namkha ohlanganyelweko wabantu abadala.
Hlangana nemiNyango le kubalwa umNyango wezokuThuthukiswa komPhakathi, kubalwe umNyango wezamaPhilo, womThethobulungiswa, wezamaPholisa, wezangeKhaya, wezaboRhulumende beeNdawo, wezeeNarha, wezeeMali, wezokuThutha kunye newezokuLima.

â€¢ IKundla YabaNtu AbaDala ESewula Afrika -- i-South African Older Person's Forum - isijamiso esingasi ngaphasi kombuso, esijamele iinrhuluphelo nelizwi labantu abadala, kanti amalungwaso bajameli beenhlangano zabo abantu abadala kunye neenKundla zeemFunda ngeemFunda.

â€¢ Iinkundla zeemFunda zabaNtu abaDala zijamele ilizwi labantu abadala, kanti zingasiza nekukhetheni iimfuneko ezifuneka ntanzi, nekukhuthazeni ukuhlela okuhle, nekulinganiseni izenzelwa kunye nekulungeleleni yoke imisebenzi eyenziwako ngendlela engcono.

â€¢ IKomitjhini YamaLungelo WobuNtu ESewula Afrika inamandla wokulungisa iimfuneko zamalungelo wobuntu ebantwini abadala, ibe ithathe namagadango afaneleko.



6. Ezinye Iinjamiso Ezingasiza Nginanzi Ezilandelako:

â€¢	Yihlangano engasiyombuso ekhona elizweni loke neemfundeni, ebizwa ngokuthi yi- Age-in-Action;
â€¢	Ihlangano eyengamele iinhlangano zabaNtu abaDala, ebizwa ngokuthi yi-Confederation of Older Person's Associations, ejamele iinhlangano zangeqadi ezimbadlwana;
â€¢	INdlu YamaKhosi ( i- House of Traditional Leaders );
â€¢	IHlanganisela yemiSebenzi yomPhakathi (i- National Coalition of Social Services);
â€¢	IHlanganisela YeenHlangano ezingasizombuso - i- National NGO Coalition;
â€¢ I-Walter Sisulu Institute of African Ageing, eYunivesithi Ye-Cape Town.


Amalungelo Wobuntu Ngiwo Atjhayela UmThetho Lo


â€¢ Isigaba 4 sithi amalungelo asemThethweni lo angezelela lawo akuVikelamalungelo, isaHluko 2, emThethwenisisekelo weSewula Afrika.
â€¢ Amalungelo wabantu abadala kufuze bona ahlonitjhwe abe aphakanyiswe ngizo zoke izakhamuzi zomphakathi, sekubalwe nazo zoke iimphathimandla nabasebenzi bawo woke amakoro wembusweni.
â€¢	UmThetho lo ubopha abantu bomphakathi kunye nabantu abajamele iinhlangano. Ngabantu bomphakathi kutjhiwo boke abantu abanelitho abalenzako ebantwini abadala, ngesibona namkha ngokwemisebenzi abayisebenzako.


Ikambisolawulo Evamileko


Isigaba 5 Sikhuluma Ngekambisolawulo YomThetho Lo


1. Ikambisolawulo evezwe emThethweni lo yengama yoke imithetho ephathelene nabantu abadala, nayo yoke ikambiso, izenzo kunye neenqunto eendabeni eziphathelene nabantu abadala.

2. Kiyo yoke ikambiso, izenzo kunye neenqunto eziphathelene nabantu abadala, lokhu okulandelako kufuze bona kubanjelelwe kikho :-

â€¢ Ukuhlonitjhwa, ukuvikelwa, ukuphakanyiswa kunye nokugcwaliswa kwamalungelo wobuntu wabantu abadala kunye neenrhuluphelo zabo ezihle. Lapha-ke kubalwa neenrhuluphelo zabo, neenkolelo zabo njengoba zitjhiwo kilomThetho, ngokulandela imibandela esemthethweni;

â€¢ Ukuwahlonipha nokuwanikela indawo amalungelo walabo abenzelwa imisebenzi, ukuba nendlela eyaneleko yokuthola imininingwana yelwazi neyokuthathwa kweenqunto. Amakomidi wezakhamuzi ezibajameli ngiwo ekufuze kuvele wona ntanzi ngaphambi kwakho koke okwenziwako.

â€¢ Ukuhlonitjhwa kwabantu abadala nokuhlonitjhwa kwesithunzi sabo; lokhu-ke kutjho ukuthi abantu abadala kufuze bathathelwe phezulu njengezakhamuzi eziqakathekileko ezilekelela ukwakhka nokubumbanisa imikhaya nemiphakathi, ngalokho-ke kufuze bona bathathwe njengamagugu wesitjhaba;

â€¢ Abantu abadala abaphathwe kuhle ngokufana nangokulingana; begodu

â€¢ Abantu abadala kufuze bavikelwe ekubandlululweni nanyana ngayiphi indlela (njengokuthi nje babandlululwe ngenca yobujamo babo emphakathini, namkha babandlululwe ngenca yomhlobo wabantu abangiwo [ubuzwe] namkha babandlululwe ngenca yobuqhwala abanabo.

Isibawo Segadango Eliveza Imiphumela

UmThetho lo ubawa boke abantu abanelitho abalenzako ngeendaba zabantu abalupheleko bona bakhambe indlela yokubuyisana neyokurarulula imiraro, kunobanyana basebenzise iindlela zenturhu nephehla. Ukudlula lapho, umThetho lo ufuna nokobana kulingwe ngawo woke amandla ukubalekela ukuriyada kokuthathwa kwegadango namkha kwesiqunto esifaneleko, njengoba phela abantu abadala basebujameni obunikelelako nje. UmThetho lo ulayela bona boke labo abenzelwa imisebenzi (izenzelwa), kufuze bona bathole ilwazi ngaphandle kokuliywa, bangene nangaphandle kokuliywa emahlelweni wokuthathwa kweenqunto. Iinjamiso ezijamele amalungu/izakhamuzi ziqakatheke khulu malungana nalokhu.



Iinliyo Ezilandelako Nanzi Zingakuthikazisa Ukuthathwa Kwegadango Lamsinyana:


â€¢	Amarherho wezomthetho angaba nobuthobothobo obudondisako ngasikhathi.
â€¢	Iindleko zomthetho.
â€¢	Ukunghanghabala komndeni.
â€¢	Ukubogaboga kwabantu abadala, khulu khulu ukubogaboga ngengqondo.
â€¢	Ivalo lokuthuselwa nelokulahlekelwa kusekelwa mndeni.
â€¢	Ukutlhoga ilwazi komuntu owenzela abantu abadala imisebenzi, lokuthi kufika njani, kwenzeni ukuluphala emunwtini, kunye nokukhahlunyezwa kwabo abantu babadala.
â€¢	Ukuziliselela kunye nokuvumela ukukhahlunyezwa kesinye isikhathi kwenza kube nzima ukuthatha igadango lamsinyana.
â€¢	Ubuchaka oburhageleko.
â€¢	Ukungakwazi ukufunda nokutlola.
â€¢	Amasiko angahle alele ukuthathwa kwamagadango athileko.
â€¢	Iinqinteliso zebhoduluko - ubude bebanga, ukungangeneki kwendawo.
â€¢	Iinrhuluphelo ezinento eziyiqotheleko.


Ngiziphi Iindaba Eziqakathekileko Ngaphasi Kwesahluko 1 Ekufuze Ukwazi Ukuziphumelelisa?


â€¢	Isibopho ekungeze kwaphikisanwa ngaso sokuphakamisa nokuvikela isithunzi, ubugugu kunye namalungelo wobuntu wabantu abadala.
â€¢	UmThetho lo emtlameni wehlelo lokubethwa komthetho, ophethe nolawula koke okwenziwako neenqunto ezithathwako ngabantu abadala.
â€¢	Ukuthi abantu abadala kufuze bona bathathwe njengabantu abaligugu emndenini nemphakathini abahlala kiwo.
â€¢	Ukuthi umThetho lo ufuna igadango eliveza imiphumela ukuvikela abantu abadala kobana bangakhahlunyezwa, bangaliselelwa namkha kudlalwe ngabo.
â€¢	Ukuthi kiyo yoke imisebenzi eyenzelwa abantu abadala, ngaphandle kokukhetha bona bahlalaphi, namagadango athathwako kunye namahlelo alandelwako enzelelwe ukuqinisekisa bona ayandiswa amathuba wokuba kwabantu abadala nelizwi eendabeni zabo.
ISAHLUKO 2


UKWAKHIWA KWEBHODULUKO LOKUKGHONAKALISA NELISEKELA ABANTU ABADALA


Iminqopho Yesahlukwesi


â€¢Sinikela uNgqongqotjhe amandla wokulayela indlela nezinga ekufuze kuhlathululwe ngayo izinga elifaneleko lemisebenzi engenzelwa abantu abadala.
â€¢Sivula ithuba lokwakhiwa kwekomba yokubeka ilihlo phezu kwemisebenzi eyenzelwa abantu abadala.
â€¢Siphakamisa amalungelo wabantu abadala wokuhlanganyela kizo zoke izenzelwa.
â€¢Siphakamisa isekelo ekufuze linikelwe abanye abantu ngaphandle kweenqhema zesithathu, nakunikelwa abantu abadala izenzelwa zabo.
â€¢	Sibeka ikombandlela yendlela izenzelwa ekufuze zikhanjiswe bezinikelwe ngayo abantu abadala.


Umongo Walesisahluko Ngilokhu:


â€¢	Ukuqakatheka kobujamo ekuqinisekiseni ukuphepha, ukuhlonitjhwa, ukuzikhakhazisa, ukutjhejwa mndeni nomphakathi kwabantu abadala;
â€¢	Ukusebenzisana ngokuzwana kwawo woke amakoro wembusweni, kobanyana kuzokuqinisekiswa bona zoke izenzelwa zilungeleleke ngendlela efaneleko;
â€¢	Ukuvulwa kwendawo la kuzakutholakala khona zoke iimfuneko zendawo;
â€¢	Ukwakhiwa nokusetjenziswa ngokufana kweendlela zokulinganisa namazinga wokwenza izinto;
â€¢	Ihlelo lokwelusa ikhwalithi, kobanyana kuzokuba neqiniso lokobana amakhastama ayaneliseka, begodu ayavikeleka;
â€¢	Iimvumelwana ezifanako zokwenzelwa imisebenzi neenqhema zesithathu;
â€¢	Izenzelwa ezilungelelwe hlangana kwetjhetjho lemphakathini neleendaweni zokuhlalisa abantu abadala;
â€¢	Ukuqalelela ntanzi iimfuneko umuntu engeze aphila ngaphandle kwazo;
â€¢ Ukukhuthaza ukusebenzisana hlangana kwakarhulumende nomphakathi; kanti-ke
â€¢	Ziqakatheke khulu izenzelwa ezinzinze emphakathini.


Lokhu-ke kutjho:

â€¢Nokulimuka isandla esifakwa babantu abadala kezamasiko, zokuhlalisana komphakathi kunye nakezomnotho, ngokunjalo nokulimuka umahluko okhona hlangana nabantu abadala;
â€¢Nokukhuthaza ukukhulumisana nokuthintana ngendlela enetlha hlangana kwababelani;
â€¢Nokuqinisekisa bona ilwazi liyatholakala lapho libulungwe khona; lokho-ke kwenziwa ngokuthi abantu abadala bafundiswe.
â€¢Nokuvinjelwa kokwephulwa kwamalungelo wobuntu;
â€¢Nokuqinisekisa bona amalungelo wabahlali beendawo zabantu abadala avikeleka ngokupheleleko, nokuqinisekisa bona abantu abadala nabo bahlanganyela ngokupheleleko emsebenzini ekufuze bahlanganyele kiyo, njengoba kusitjho umThethosisekelo weSewula Afrika.


Isekelo Leemali Lemisebenzi Eyenziwa Ngabesithathu

IsiGaba 8 somThetho sithi uNgqongqotjhe, ngokubambisana noNgqongqotjhe wezeeMali, banganikela abenzi bezenzelwa zabantu abadala imali. Ubunengi balababenzi bezenzelwa ziinhlangano ezingasizombuso (ama-NGO), nama-FBO kunye nama-CBO. Umsebenzi lo-ke uzakuragwa nguRhulumende omKhulu kunye naboRhulumende beemFunda.


Kilesisigaba, abenzi bezenzelwa babizwa ngokuthi baziinQhema zesiThathu, ngoba hlangana nabo kubalwa abantu ngamunye ngamunye kunye neenhlangano ezenza izenzelwa, ukube kanti azisebenzi ngaphasi komBuso.


â€¢IinQhema zesiThathu ezenza izenzelwa zinganikelwa imali yiPalamende eyibekele ukuraga yona imisebenzi yezenzelwa.
â€¢Nokho-ke imali ekhutjhwako izakukhutjhwa kwaphela emveni kobana sekutholakele ubufakazi beemfuneko nebezenzelwa zabantu abadala, ngokukhambisana nemisebenzi yantangi ebekwe mbuso.
â€¢Umbuso uzakutlikitla isivumelwana sokusebenzisana nabenzi bezenzelwa ngokwemibandela ebekiweko, ukwenza iqiniso lokuthi imisebenzi ekufuze yenziwe nangambala iyenziwa. Imibandela yalomlayelo uzakuvezwa kumiThetholawulo.
â€¢UmNyango uzakubuye ubeke imibandela yokuthola nokusebenzisa iimalil ezibuya embusweni. Imibandela leyo izakulawula iindlela zamambala zokulawulwa kweemali, nemibandela nekomba yokulandelela ukusetjenziswa kweemali ngokwekambiso namazinga afaneleko wokwenziwa kwezenzelwa, njengoba kusitjho imithetholawulo yezeeMali.
â€¢UmBuso uzakubuye ubeke neendlela zokusiza la iinqhema zesithathu zibhalelwe khona, kobanyana zizokukghona ukukhambisana nemibandela ebekwe ngehla le. Iindlela zokusizezi zizakuhlathululwa kumiThetholawulo, ngokukhambisana nekambisolawulo yezokuphatha kezomthethobulungiswa.


1. Ikambiso epheleleko yezenzelwa iyisika - ikambiso la kutholakala khona izinto zoke.
2. Izenzelwa zabantu abadala zizakwenziwa ngokulandela ikambiso namazinga welizwe loke.
3. Isekelo leemali linganikelwa iinqhema zesithathu kobanyana zenzele abantu abadala izenzelwa.
4.	Ukusebenzisana hlangnana kombuso nekoro yangeqadi yokwenza izenzelwa kumumethwe mThetho, begodu kufuna ukuzinikela okungako kokuphumelelisa iminqopho yalomThetho. Isebenziswana elihlangana kwamakoro ngamakoro kufuze bona litjhejwe ntanzi.
5. Umuntu omdala, ilungu namkha isakhamuzi, woke amehlo aphezu kwabo kilesisahluko, ngokulawulwa kwekombandlela ehlathululiweko.








approach.






A holistic approach to service delivery is a cornerstone - a one-stop


â€¢	Services to older persons will be provided along the lines of national norms and
standards.
â€¢	Financial support may be given to third parties to deliver services to older persons
â€¢	Partnership between state and the private delivery sector is entrenched in the Act
and requires equal commitment to attaining the goals of this Act. Inter-sectoral collaboration must receive priority attention.
The older person, member or resident takes the central stage in this chapter, at the
hand of specifically defined guidelines.
ISAHLUKO 3

ITJHEJO LEMPHAKATHINI NEMISEBENZI YOKUSEKELA ABANTU ABADALA 18




Imnqopho Yalesisahluko


a) Ihlathulula amalaungelo wabantu abadala malungana netjhejo lemphakathini nesekelo lakhona.

b) Kuhlathulula umhlobo wetjhejo lemphakathini nemisebenzi yesekelo lekhaya ekufuze yenzelwe abantu abadala.

c) Kuhlathulula imibandela yokuraga umsebenzi wokutjheja nokusekela abantu abadala emphakathini.

d) Kuhlathulula bona ngubani ekufuze enze umsebenzi wokutjheja nokusekela abantu abantu abadala ekhaya.

e) Kuhlathulula ikambiso yokubeka ilihlo neyokulinganisa itjhejo nesekelo elenzelwa emphakathini.



Itjhejo nesekelo elenzelwa emphakathini azange urhulumende akunikele itjhejo elaneleko ngaphambi komnyaka ka-1994, njengoba phela ngesikhatheso imithethokambiso yokutjhejwa kwabantu abadala yayiqale khulu ukutjheja iindawo ezakhelwe abantu abadala kunokutjheja abantu abadala ngokwabo ngamunye ngamunye. Kungokokuthoma elizweni lekhethu ukuthi kube nomthetho oqalelela ukutjhejwa nokusekelwa kwabantu abadala basemphakathini lapho bahlala khona. Lokhu-ke kutjho izinto ezintathu:


â€¢	Isendlalelo sokwenzelwa kwabantu abadala izenzelwa sesinabile, ngalokho-ke nezenzelwa ngokwazo sezenzelwa abantu abanengi.
â€¢	Abantu abadala bazakukghona ukuhlala emphakathinabo isikhathi eside ngokungakghonakalako.
â€¢	Ukutjhejwa kwabantu abadala sekumsebenzi wazo zoke izakhamuzi.


Amalungelo Wabantu Abadala Abathola Itjhejo Nesekelo Lemphakathini

Isigaba 10 somThetho wabaNtu abaDala sihlathulula bona boke abantu abadala banelungelo lokuhlanganyela kikho koke okwenzeka nekwenziwa emphakathini. Kuqakathekile lokhu okulandelako:



â€¢	Ukuhlala emphakathini, umuntu omdala ahlale endaweni ethandwa nguye isikhathi eside ngokungakghonakalako;
â€¢	Ukuvula amathuba wokuthuthukiswa ngokupheleleko kwamakghono akhethekileko wabantu abadala;
â€¢ Ukutjhejwa nokuvikelwa mndeni nomphakathi, ngokwekambiso yamagugu wamasiko.
â€¢ Ukwenza iqiniso lokobana labo abenzelwa izenzelwa balithola loke ilwazi ekufuze balithole, babe bangene ngokupheleleko ekuthathweni kweenqunto.


Atjho Ukuthini Amagugu Wamasiko Womphakathi?


Amagugu wamasiko atjho ikolelo, indlela yokucabanga nokubona izinto, nendlela yokuziphatha elawulwa mndeni othileko nesiko elithileko. Ukuthathelwa phezulu nokuhlonitjhwa kwamagugu wamasiko, wekolo nawemikghwa kusisekelo esiqinileko sokwenzelwa kwabantu abadala izenzelwa. Lokhu-ke kungakhambisana nekambisolawulo yeHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko ngabantu abadala ekwavunyelwana ngayo ngomhlaka 16 kuDisemba ngo-1991 - Ikambisolawulo le ihlonyelelwe khonapha.


Izenzelwa Zemphakathini Zabantu Abadala


Isigaba 11 sifuna bona uNgqongqotjhe, ngokubambisana nomunye uNgqongqotjhe ofaneleko namkha uSomkhandlu wePhrovinsi ethileko, ngokubambisana nemiNyango yezokuThuthukiswa komPhakathi emaPhrovinsini, ba:


Tlame bebathuthukise amahlelo anzinze emphakathini (iindawo zokwenzela amahlelo lawo nemisebenzi ekufuze yenziwe lapho) angahlukaniswa kabili, ngalendlela:


A. AMAHLELO WOKUKHANDELA NAWOKUKHUTHAZA

â€¢	Amahlelo wokuKhandela nokuKhuthaza atjho: Ukwenza abantu abadala bakghone ukuphila ngesithunzi, bangakhahlunyezwa emphakathini, kukhunjulelwe ukutjhejwa kwabo mndeni, bakghone nokuthola izenzelwa ezibafaneleko, bakghone nokutlhogonyelwa ngezamaphilo, babe nendawo yokuhlala, bathole ukudla, babe nabantu abahlalisana nabo, kuvinjelwe godu nokuthi bangathomi ukubogaboga nokukhubazeka ngaphambi kwesikhathi.
â€¢	Iminqopho yamahlelo la kukwenza iqiniso lokobana abantu abadala bakghone ukuhlala bazenzela abakghona ukuzenzela khona, baphile nangesithunzi isikhathi eside ngokungakghonakalako emphakathini.


Angenzelwa Kuphi Amahlelo Wokukhandela Nokukhuthaza?


Woke amahlelo la enziwa emphakathini. Lapha-ke kungasetjenziswa iindawo zomphakathi, njengamaholo, amaklinigi, iindawo zokuhlanganela, amasonto kunye neenkulisa. Izenzelwezi-ke zivamise ukwakhiwa babantu abadala ngokwabo, imindenabo kunye nezakhamuzi ngokusekelwa barholi bendawo. Aborhulumende bendawo banomsebenzi oqakathekileko abawenzako ekuvulweni kweendawezi. Kezinye iindawo, iinhlangano esele zinzinzile nazo ziyawulekelela umphakathi osatjhiyekileko ngendima yetuthuko ukuthi ukghone ukwakha nokwenza imisebenzi ethileko eyenzekwa umphakathi. Lelihlelo-ke libizwa ngokuthi yihlanganyelambili.


Imihlobo Yezenzelwa/Yeendawo Zokwenzela

â€¢	Iinqhema Zamadina: Ziphakisa ngokudla, zakhisane isikhozi, ziphe netjhejo lekhaya, zibuye zilekelele neendaweni zesizo ezisakhiwako.
â€¢	Amaziko Wezenzelwa: Amaziko la enza imisebenzi epheleleko, engahle ibale nayo yoke le ebalwe ngehla. Amaziko wezenzelwa angabuye asebenze njengendawo la izenzelwa zingahlanganiselwa zilungelelwe khona.
â€¢	Iinkulisa ezenza imisebenzi efana neyamakhretjhi: zipha ukudla, ziphe itjhejo, zilekelele ukwakhisa isikhozi, zisize ngezinto zokukhamba.


Amahlelo wokukhandela nokukhathaza enza abantu abadala bakghone ukuphila ngekululeko ngendlela abangakghona ngayo, ngalokhu okulandelako:



a) Ukuhlonyiswa Ngamandla Womnotho. Lokhu-ke kwenzelelwe ukukhuthaza namkha ukusiza abantu abadala baphakamise ilwazi nobujamo babo beemali ngamathuba weemali namkha wezetuthuko namkha ngokuphakela ilwazi nokubandulwa. Amahlelo angenisa imali:
Amabhizinisi wekhaya, iintoni (iingadi) zokudla, kunye nefuyo engasi yinengi khulu ngezinye zeembonelo. Lokhu-ke kuhlanganisa nokuvulwa kwamathuba wemisebenzi.

b) Ukuluphala Okumajadu. Indabakulu lapha kukwenza abantu abadala baphile ngcono, bangathembeli khulu embusweni, nemndenini kunye nemphakathini: Lokhu-ke kungakghonakala ngokupha abantu abadalaba ilwazi, bafundiswe izinto ezithileko, bakhuthazwe nokuphila ngemikghwa emihle yezepilo.

c) Ukuvula Amathuba Wokuzigedla Kusese Yingcenye Yokuluphala Okumajadu. Umnqopho walokhu kukwenza abantu abadala bahlale bamajadu, futhi baphile kuhle nemzimbeni, isikhathi eside ngokungakghonakalako. Koke lokhu-ke kufuze bona kukhambisane neemfuneko zabo, neenrhuluphelo namagugu wabo wamasiko kunye nobujamo babo bepilo yemzimbeni nengqondweni. Isibonelo semisebenzi yokubenza bahlale baphile kuhle, kulula umzimba kunye nokwenza imisebenzi efuna ukusebenza kwengqondo.

d) Ukusabalaliswa Kwelwazi, Ifundo Nokuthotjwa Umkhumbulo, njengalokhuya umuntu nakanomulwana wentumbantonga namkha nakangenwe ngiso isifo sentumbantonga ngokwaso, ukutjhejwa kweentandani, isifo sokuluphala ngengqondo esibizwa ngokuthi yi-Alzheimer's, isifo sokurarana kwengqondo kunye nezenzelwa zamaphilo nezesizo elirhabako umuntu angeze aphila ngaphandle kwazo.

Umnqopho lapha kukwenza abantu abadala bahlale banelwazi, kobanyana bazokukghona ukuzenzela izinto, bangathembeli khulu kabanye. Ilwazi elisabalaliswako kufuze bona libahlomise ngamandla welwazi abantu abadala.
Ukudla okunezakhamzimba, imikghwa yokuphila, izifo, ukulula umzimba, ukutholakala kwemithombo yamandla kunye namalungelo wobuntu zizinto ekufuze bona ziqalelelwe khulu khulu.

e) Ifundo Nokuthwasiswa Kuthathwa Njengamaphuzu Aqakatheke Khulu.

Kufuze ivule namathuba wokuthola ilwazi namakghonofundwa azakuphakamisa izinga lepilo yabantu abadala. Ukudlula lapho, kufuze ilekelele nabantu abadala ukuthola amakghonofundwa nelwazi elingatjhugululwa libe mahlelo wokuzingenisela imali. Njengoba abantu abadala abangakwaziko ukufunda nokutlola babanengi kangaka nje, kufuze bona kuqalelelwe amahlelo wokubafundisa ukutlola nokufunda. Ifundo godu iyindlela ehlelekileko yokufundisa abantu ukuyenza kuhle nangepumelelo imisebenzi ethileko emphakathini, njengamakghonofundwa wokuphatha iincwadi zeemali, ukuhlela kuhle, ukubamba nokulawula imihlangano, njll.

f) Kuqakathekile Ukuthi Kube Namahlelo Wokuthoba Abantu Abadala Imikhumbulo, kobanyana azokusiza labo abangahle babe nemiraro epilwenabo, njengokuthi nje bayakhahlunyezwa, bayaliselelwa, banesizungu, babhujelwe ( abasenabo bemakhabo ), banomraro weemali, bayagangelwa, bayaninwa, abaphathani kuhle nalabo abezwana nabo ( abalingani babo ).

g) Izenzelwa ZoMoya, Zamasiko, Zokwelapha, Nezomphakathi.
Umnqopho lapha kuvumela abantu abadala bona bahlanganyele nanyana ngubani abathanda ukuhlanganyela naye ngananyana yini, nokukhandela ukubandlulwa kwananyana ngekwamuphi umhlobo, kunye nokuthabela ukuhlanganyela nabanye kikho koke okubathabisako.

h) Kuqakatheke Khulu Ukuthi Abantu Abadala Banande Baphiwa ukudla Okunezakhamzimba. Umnqopho lapha kuphendula iimfuneko zokudla kwabantu abadala okunezakhamzimba, kobanyana kuzokukhandeleka izifo ezingaba khona, nokubogaboga kunye nokuluphala phambi kwesikhathi. Abantu abadala nabaphiwa ukudla kufuze bona kuqalelelwe.

Abantu abadala kufuze bona bakhuthazwe ukuba nesandla nabo nakuphekwako namkha nakuphakululwako.
i) Ukukhuthazelwa Kwamakghonofundwa Namandla Wokuphilisa. (Ekukhe kwakhulunywa ngawo phambilini)

Umnqopho lapha kunikela abantu abadala ithuba lokobana bathole eminye imithombo yokuzenzela imali, kobanyana bazokwazi ukuzondla nokondla imindenabo - iintoni zokudla, ukufuya.

j) Ukwenza Imisebenzi Yetjhejo Neyokuhlenga, Kobanyana Abantu Abadala Bazokuhlala Baziphilela Ngaphandle Kokuyama Kabanye Abantu Emphakathini. Umnqopho lapha kunciphisa amathuba wokugula namkha ukungaphatheki kuhle emzimbeni okungahle kuliye abantu abadala bangakghoni ukusebenza ngaphandle kokuyama kabanye abantu. Hlangana nemisebenzi le-ke kungabalwa nokwelatjhelwa isitrowugu, nokulatjhelwa ukusebenza kuhle kwezitho zekulumo, kunye neenqhema zokusekelana kwabantu abanesifo sesitrowugu.

k) Ukutholakala Kwezenzelwa Zakwamasipaladi Zasimahla Ebantwini Abadala Abatlhogileko. Umnqopho lapha kukwenza abantu abadala bakghone ukuthola izenzelwa zasimahla ekufuze bazithole, kobanyana bazokukghona ukuziphilela ngaphandle kokuyama komunye umuntu isikhathi eside ngokungakghonakalako. Ukuthi abantu abadala bakghone ukwenzelwa lemisebenzi enje-ke, kufuze bona kube nokusebenzisana hlangana nabo nomasipaladi namkha uRhulumende weNdawo yalapho.

l) Ukwakhiwa Nokulungiselelwa Kokusetjenziswa Kweendawo Zezinto Zoke Babantu Abadala. Ekuwona mnqopho omkhulu lapha kukwakha isijamiso sethungelelwano lokusebenzisana emphakathini, la abantu abadala bazakukghona khona ukuthola zoke izenzelwa eziyisika ndawoyinye.

m) Amahlelo Wokuthuthukisa Nokutjheja Umphakathi Alungelelweko, njengabomagegangendlwana abaphakisa ukudla, itjhejo elenzelwa ekhaya, imisebenzi yokusiza ngemiraro yomzimba, njll. Umnqopho lapha kusiza abantu abadala ngehlelo elilungelelweko lokubatjheja nelokubenzela imisebenzi yetuthuko kobanyana bazokukghona ukwandelwa mahlelo wetjhejo abangazikhethela kiwo kobana bazokukghona ukuphila ngaphandle kokuyama kabanye abantu.
Lokhu-ke kufuna bona abenzi bemisebenzi/bezenzelwa ngokwahlukahlukana kwazo basebenzisane, basekelane, babe babelane nangeendawo zokusebenzela neensetjenziswa.

n) Amahlelo Ahlanganisa Iinzukulwani Ezihlukahlukeneko, Njengamahlelo Wetjhejo Wabantu abadala/Wabantwana, Imidlalo, Isekelo Nefundiso Ngelwazi Nemikghwa Yabantu Bendawo.
Umnqopho lapha-ke kukhandela isizungu nokukhetheka kwabantu abadala emphakathini, nokutjengisa bona ukukhula komuntu kuyinto ehle, kunye nokudlulisela isizukulwani esitjha amagugu wamasiko nelwazi lokuhlakanipha kwabadala.




Yini Okuqakathekileko Ekufuze Kwaziwe Ngamahlelo Wokukhandela Nawokukhuthaza?

Lokhu esiqeda ukukutjho ngehla kusitjengisa ukunaba kwamathuba wamahlelo wokukhandela nokukhathaza angenziwa ngilabo abenzela abantu abadala imisebenzi/izenzelwa. Umnqopho wakho akusikho ukwenza umenzi wemisebenzi/wezenzelwa munye tere enze yoke imisebenzi etjhiwoko, kodwana umenzi wemisebenzi/wezenzelwa munye angaqalana nomsebenzi munye namkha embadlwana la anelwazi elidephileko khona, kuye ngeemfuneko zabantu abadala abenzelwa imisebenzi leyo, kuye nangokutholakala kwemithombo yamandla. Kungcono khulu nakulandelwa indlela yokuthi imisebenzi/izenzelwa zoke zitholakale ndawonye. Lokhu-ke kutjho ukuthi iinhlangano zendawo ezisebenzisanako zilungelela zihlanganise imisebenzazo, neziwathathela phezulu amahlelo wetjhuguluko, kuzakuvamisa ukuqalwa zona nasele kufuneka ezizakwenza umsebenzi zithokozwe ngemali. Kuzakubekwa imibandela yamazinga aphasi ekufuze kusetjenzelwe phezu kwawo nakwenziwa imisebenzi le; lokho-ke kwenzelelwa ukwenza iqiniso lokobana kuzokuba namahlelo wokukhandela nokukhuthaza kizo zoke iindawo, kizo zoke iinyingi nakiwo woke amaphrovinsi/iimfunda.



B. ITJHEJO LEKHAYA

Umnqopho wehlelweli kukwenza iqiniso lokobana abantu abadala ababogabogako abangakwazi ukuzenzela, bathola itjhejo nesekelo elaneleko basemakhaya, kobanyana bazokwazi ukuhlala khona emakhayapho nemphakathini abajayele ukuhlala kiwo. Eqinisweni, lokhu kutjho "ukubapha itjhejo elifana nalelo elitholwa babantu abadala abahlaliswe eendaweni zokuluphalela, kodwana ukube bona basemakhaya".


Yenziwa Kuphi Imisebenzi Le?



Umsebenzi lo uvamise ukwenzelwa ekhaya la kuhlala khona umuntu omdala nobogabogako, ohlala yedwa, namkha ohlala nomndeni namkha ohlala nabangani. UmNyango (kaRhulumende omKhulu namkha wePhrovinsi) uzakuhlola bona kuyafuneka na bona umuntu omdala loyo athole itjhejo lekhaya, aqale nokuthi itjhejwelo lizakusekelwa njani ngeemali.



Amahlelo Wetjhejo Lekhaya


UmThetho lo uliqalelela ngokukhethekileko itjhejo lekhaya namahlelo wokusekela. Isigaba 11(3) somThetho lo sithi amahlelo wetjhejo lekhaya labantu abadala ababogabogako emphakathini kufuze bona hlangana nalo kubalwe nalemisebenzi elandelako:


a) Ukutjhejwa Kwabantu Abadala Ngokuhlanzeka Kezepilo Nemzimbeni


Umnqopho walomsebenzi kuqinisekisa bona abantu abadala abagcini kwaphela ngokutjhejwa imizimbabo, kodwana baqalwa kuhle kutjhejwe nokuthi abananlonda ezibangwa kulala khulu na, nakube banazo zitjhejwe ngendlela efaneleko, kuqalwe namanye amagulo amancazana, kutjhejwe nokuthi bayadudiswa bahlanzeke emzimbeni, baquntwe nenzipho zingabi zide, iinhluthu zabo zihlanzwe zilungiswe kuhle, kutjhejwe godu nokuthi bayasizwa kobanyana bazokukghona ukuthola isizo lemitholapilo yendawo. Ukuthi umuntu omdala ngamunye uthola sizo bani, kuzakuya ngokuthi ubujamo bakhe bezamaphilo bunjani namkha kuye ngokuthi yini efunekako kilokho okumsthwenyako emzimbeni.

b) Ukutjhejwa Nokusizwa Kwabantu Abadala Ngesizo Elifundelweko Nelingakafundelwa


Umnqopho lapha akusikho kwaphela ukusiza abantu abadala ngomhlobo munye wesizo, kodwana kukwenza iqiniso lokobana bayithola yomibili imihlobo yesizo le. Abatjheji babantu abadala kufuze bona beluswe zizazi eziwufundeleko umsebenzi wokutjheja abantu abadala. Umuntu omdala kufuze bona akghone ukuthola isizo lezamaphilo nelinye lokuphila emphakathini. Ukusetjenziswa kwamavolontiya nakho kungathathwa njengegadango eliqakatheke mbala kilomsebenzi.

c) Ihlelo Lokuhlenga Elikhamba Neensiza


Umnqopho wehlelweli kukwenza abantu abadala bakghone ukukhambakhamba ngekhaya, ngaleyindlela-ke bangayami khulu kabanye abantu, kanti linjalo nje lisiza nokuriyadisa isikhathi sokuthi umuntu omdala ayokuhlaliswa ekhaya labantu abadala. Ihlelo lokuhlengeli kilo kungabalwa ukusizwa komuntu omdala ukwelula umzimba, nokwenziswa iintwanyana ezithileko ezizamsiza ukuphola emagulweni anawo, kubalwe nokumsiza ekukhulumeni kuhle nakube unomraro wongasakhulumi kuhle, njll. Iinsiza-ke zona hlangana nazo kubalwa iintulo zabakhubazekileko (ama-wheel-chair,) amadondolo, iinsizakuzwa, amabhleree, njll. Amadepho la kungaqhatjhwa khona ipahla efunelwa ukusiza abantu abadala amithombo eqakatheke khulu malungana nalomsebenzi.


d) Itjhejo Lokuphumuza


Umnqopho walomsebenzi kuphumuza bomndeni nabanye abathwalisene nabo umthwalo wokutjheja umuntu omdala nobogabogako, otjhejwa asekhaya ngokwenzelwa imisebenzi ethileko kwesikhatjhana. Lokhu-ke kwenzelelwe ukuphumuza bomndeni kobanyana nabo khebathole isikhatjhana sokwenza ezinye iintwanyanantwanyana zabo. Isizo lokuphumuza lingatjho nokuthi kuthunyelwe umtjheji ozakuhlala nomuntu omdala ekhaya kwesikhatjhana, namkha kutjho ukuthi umuntu omdala lo akhe ayokubethwa mummoya ekhaya labantu abadala kwesikhatjhana. Itjhejo lokuphumuza lingaba ma-awa ambadlwana, kanti lingaba busuku nemini ( ama-awa ama-24) namkha kube lilanga linye, namkha kube malangana, kuye ngobujamo bezinto ekhaya, kuye nangokuthi yini iimfuneko zomuntu omdala.

e) Ilwazi, Ifundiso Nokuthotjwa Kwengqondo Emalungwini Womndeni Nakubatjheji Malungana Nokuluphala Nobunye Ubujamo Obukhambisana Nalokho


Umnqopho walomsebenzi kuhlomisa abantu abatjheja abantu abadala esele bafike ezingeni lokuluphala bona bakghone ukwenza ubujamo bezinto bube lula emuntwini omdala ngamunye ukuthi akghone ukuhlala kuhle ekhaya. Abatjheji bangeqadi kufuze bona soke isikhathi bahlale bakwazi ukuthatha iinqunto eziqakathekileko, njengalokhuya nakufuneka isizo lokwelapha, namkha lokhuya nakufuneka ukuthotjwa komuntu umkhumbulo.


f) NguNgqongqotjhe Ozakulawula Ukutholakala Kwesizo Lezamaphilo Lasimahla Ebantwini Ababogabogako Nabanye Abadala

Imisebenzi yokuqalelelwa kwezamaphilo imthombo omkhulu weendleko zokutjhejwa kwabantu abadala. Umnqopho womsebenzi lo kukwenza abantu abadala bakghone ukuthola isizo lezamaphilo ngaphandle kokuqatjelwa nokulinganiselwa eendaweni zemakhabo, kobanyana ipilwabo yemzimbeni izokuba ngcono, ngaleyindlela-ke kuphunguke ukuyama kwabo kabanye abantu. Boke abantu banelungelo lokuthola isizo lokutjhejwa ngezamaphilo. Imisebenzi yezamaphilo ivamise ukutholakala kibo boke abantu abadala, kodwana kuvamise khulu ukwenyulwa labo esele barhola ipentjheni, namkha labo abarhola imali engaphasi kwekulungwana yamarandi ngenyanga.


Lapha-ke kuzakubekwa amazinga neenkomba zokulinganisa ekufuze zilawule ukwenzelwa kwabantu imisebenzi yezamaphilo simahla.



Amaphuzu Aqakathekileko Ekufuze Uwakhumbule
â€¢	Ngaphasi kwalomThetho, amahlelo wetjhejo lekhaya athathwa njengamahlelo aqakatheke khulu ekufuze athole itjhejo lantanzi. Eqinisweni, umThetho lo itjhejo lekhaya nalenziwe ngendlela efaneleko nangendlela epheleleko, ulithatha njengendlela yokuvimbela abantu abadala bangarhabeli ukuyiswa eendaweni zabalupheleko, ngaleyindlela-ke bathole ithuba lokuhlala ekhaya isikhathi eside ngokungakghonakalako.
â€¢	Ihlelo lokutjheja ekhaya lifuna abatjheji abathwasiswe babanduleka kuhle, nalizakuphumelela.
â€¢	Imisebenzi yetjhejo lekhaya akukafaneli bona yenziwe ngokuhlukaniswa nesekelo netjhejo elinzinze emphakathini. Okuqakathekileko lapha yindawo ephelele ngezinto zoke.


Ukubhaliswa (ukurejistarwa) Kwetjhejo Nesekelo Elinzinze Emphakathini


1. Isigaba 12 somThetho silayela imibandela yokwenzelwa kwabantu abadala imisebenzi nesekelo elinzinze emphakathini.


Isigabesi sithi akunamuntu ozakwenza umsebenzi wetjhejo nowesekelo ngaphandle kobanyana umsebenzi loyo ubhalisiwe/urejistariwe ngokomThetho lo. Nanyana ngubani owenza umsebenzi ongakabhaliswa uzabe ephula umthetho, ngalokho-ke uzakubekwa icala. Lokhu-ke kutjho ukuthi itjhejo nesekelo elinzinze emphakathini kufuze bona kubhaliswe.


Ikambisolawulo izakubeka ikambiso ekufuze bona ilandelwe ukubhalisa amahlelo anzinze emphakathini:


2. Isibawo Sokubhalisa/Sokurejistara


Umuntu namkha isiqhema sabantu abafuna ukwenzela abantu abadala imisebenzi yetjhejo nesekelo elinzinze emphakathini kufuze bona benze isibawo sokubhalisa/sokurejistara kUmNqophisi-Zombelele womNyango wezokuThuthukiswa komPhakathi.
3. Imihlobo Yokubhalisa/Yokurejistara, Ukutsomuka kunye Nokuqedwa Kokubhaliswa/Kokurejistarwa


UNgqongqotjhe (womNyango wezokuThuthukiswa komPhakathi ) uzakubeka imibandela nasi elandelako yokubhaliswa kwetjhejo nesekelo elinzinze emphakathini:

a) Amahlelo nekambiso yesibawo, hlangana nakho ekubalwa nemitlolo ephekelelako ekufuze igcwaliswe bese iyathunyelwa.

b) Kuzakubekwa amahlelo nekambiso yokuvunywa kokubhaliswa, hlangana nakho ekubalwa nokubhaliswa kwesikhatjhana.

c) Amahlelo nekambiso yokutsonyulwa/yokujanyiswa namkha yokuqedwa kokubhaliswa kuzakuhlathululwa ngokukhambisana nekambiso yezobulungiswa bezokuphatha.



[TJHEJA: Amahlelo la azakuvezwa kumThetholawulo.]


4. Ukurejsitarwa okuvunyelwe umuntu namkha isiqhema sabantu, njengeehlangano ezingasizombuso namkha iinkampani kobanyana zenzele abantu abadala imisebenzi yetjhejo lekhaya, angeze kwakghonakala bona kudluliselwe komunye umuntu namkha kabanye abantu. Lokhu-ke kutjho ukuthi ukurejistarwa komsebenzi othileko angeze kwakghonakala ukudluliselwa komunye umuntu ngokuthanda komuntu obhaliselwe/orejistarelwe ukwenza umsebenzi loyo.



5. Nakube kuyenzeka bona loyo owenza umsebenzi ekufuze wenziwe uyalisa ukwenza umsebenzi loyo, kuzakufuneka bona akhambisane nemibandela nasi elandelako:
a)	Abikele umNyango ngokuthi unqophe ukulisa umsebenzi abekawenza, atjho nokuthi uliselani, aveze nokuthi ukulisa kwakhe kuzakuba namphumela muphi. Umuntu olisako lo kufuzile godu enze iimphakamiso zokuthi njengoba alisa nje abantu abadala ebekabatjheja sebazakutjhejwa njani. Ikambiso yalesisaziso nesikhathi ekufuze senziwe ngaso kufuze bona sihlathululwe. Isaziswesi-ke kufuze bona senziwe ngencwadi (sitlolwe phasi ). Ikambiso nemibandela kuzakuhlathululwa esivumelwaneni sokusebenzisana namkha elayisenseni, namkha kikho kokubili.

b) Abikele abantu abadala abenzela umsebenzi bona uzowujamisa umsebenzi abenzela wona. Kufuze baziswe njani abantu abadala, begodu kufuze baziswe ngesikhathi esingangani? Ngubani ekufuze abazise? Woke umsebenzi lo usemahlombe waloyo owenzela abantu abadala umsebenzi njengobanyana kulayela imibandela ebekwe ngurhulumende. Nakufumaniseka bona kuyenzeka ukuthi umuntu owenzela abantu abadala imisebenzi akababikeli ukuthi selafuna ukuwujamisa umsebenzi abenzela wona, uzabe abakhahlumezile, begodu uzabe ephule namalungelo wobuntu.

c) Athathe amagadango afaneleko wokuqinisekisa bona abantu abadala abenzelwa imisebenzi abakhisimezeki ngegadango lakhe lokulisa namkha lokujamisa umsebenzi abekabenzela wona; lapha-ke kubalwa nokuthi umuntu loyo enze umzamo wokuthi abathumele komunye umuntu ongabasiza ngomsebenzi onjengalo yena esele awulisa. Kikho koke lokhu-ke kufuze bona kucatjangelwe ipilo neemfuneko zomphakathi zomuntu omdala. Kufuze kutjhejwe godu nokuthi abantu abadala abasengozini ngepilwabo - abathembele khulu kabanye abantu - bavikelwa ngendlela ekhethekileko. Iimphathimandla zombuso ezinikelwe umsebenzi wokubeka ilihlo ngeemfuneko zabantu abadala kufuze bona zithathe amagadango afaneleko, ukuqinisekisa bona abantu abadala bavikeleka ngendlela efaneleko. Lokho-ke kungatjho nokutholela abantu abadalaba eminye imithombo yokubaqalelela ngetjhejo.


Abantu Betjhejo Lekhaya


1. Isigaba 14 somThetho sithi nanyana ngubani, namkha nanyana ngiyiphi ihlangano enikela abantu abadala itjhejo lekhaya kufuze bona yenze iqiniso lokobana loyo opha isizwelo uwufundiselwe kuhle umsebenzi wokwenza njalo, kunye nowekwelusa labo abenza umsebenzi loyo. Ubunjalo bethwasiso nebandulo umuntu ekufuze alithole, nokuthi yini azabe afundiswa yona nakathwasiselwa umsebenzi lo, nokuthi kuzamthatha isikhathi esingangani ukuthwasiselwa lomsebenzi onje, zizinto ezizakubekwa mThetholawulo. Kufuze kuhlathululwe iimfuneko ezimalungana nokufundiselwa umsebenzi lo, kuhlathululwe neenjamiso ezizakwenza umsebenzi wokuthwasisa abantwabo. Yoke imibandela le-ke mibandela ekufuze bona igcwaliswe ngaphambi kobana abantu abazakwenza umsebenzi wetjhejo labantu abadala bathome ukusebenza; lokhu-ke kwenzelelwa ukuthi abantu abadala bazokwenzelwa umsebenzi omuhle. UmThetho ufuna bona zoke iinsebenzi zomphakathi (ama-social-workers) kunye nabatjheji bezepilo babhaliswe emikhandlwini yabo yokubhalisa.

2. UNgqongqotjhe (womNyango wezokuThuthukiswa komPhakathi ) uzakuvula abe alawule irejista yabo boke abatjheji bezamaphilo abasiza abantu abadala ngetjhejo lekhaya.

a)	Ukubhaliswa kwabo boke abatjheji kuzakubekwa kulayelwe nemibandela yakhona kumiThetholawulo.

b) Irejista le iphathelene kwaphela nalabo abasiza ngetjhejo, hayi abanye abantu abasebenza ngabantu abadala. Ngalokho-ke labo abatjheja imindeni abakabalwa lapha.

Nesiko lokuziphatha nalo lizakuhlathululwa.


Kulicala ukungahloniphi imibandela yesigabesi, kanti-ke ihlawulo yecalelo izakukhutjhwa kumiThetholawulo.



Ukubekwa Kwellihlo Kunye Nokulinganiswa Kwetjhejo Nesizo Elinzinze Emphakathini


IsiGaba 15kuzokucocisanwa ngaso khudlwana ngaphasi kwesiGaba 22 malungana nokubekwa kwelihlo nokulinganiswa kwemisebenzi eyenziwako.


Yini Okuqakathekileko Ekufuze Kwaziwe Ngokulawulwa Kwamahlelo Nemisebenzi Enzinze Emphakathi?


â€¢	Yoke imisebenzi eyenziwa babenzi bemisebenzi kufuze bona irejistarwe ngaphasi komThetho.
â€¢	Kunamagadango akhethekileko asebenza phezu kweenhlangano namkha iinkampani zetjhejo lekhaya. Akugcini ngokufuneka bona imisebenzi leyo irejistarwe kwaphela, kodwana naye loyo owenza umsebenzi loyo kufuze bona aveze nobufakazi bokuthi abatjheji abasebenzisako bayizalisile imibandela namazinga wokuthwasiselwa lomsebenzi.
â€¢	Boke abatjheji (ngaphandle kwamalungu womndeni abatjheji) kufuze bona amabizwabo abe khona kuresjita yabatjheji.
â€¢	UmThetho ulinga ukuqotjha abogalajana abazenza abatjheji bangasibo.
â€¢	Kufuze kutjhejwe-ke nokuthi kilesisigaba somThetho, kugandelelwa khulu khulu ukuvikelwa kwabantu abadala ekutlhorisweni nekukhahlunyezweni emakhaya.


Ufundeni Esahlukweni 3 Ngesekelo Elinzinze Emphakathini?

â€¢	Ukuthi abantu abadala bayakghona ukuhlala emakhaya, emphakathini isikhathi eside ngokungakghonakalako.
â€¢	Ukuthi imisebenzi enzinze emphakathi iyavikela, injalo nje ibe iyelapha.
â€¢	Ukuthi yoke imisebenzi, ngaphandle kokukhetha ukuthi yenziwaphi, kufuzile bona irejistarwe/ibhaliswe.
â€¢	Ukuthi boke abatjheji, ngaphandle kwamalungu womndeni, kufuze bona awuthwasiselwe umsebenzi awenzako, begodu kufanele nokuthi arejistarwe.
â€¢	Ukuthi boke abenzelwa izenzelwa (imisebenzi yokubasiza) kufuze bona babe nelizwi ekuthathweni kweenqunto ezimalungana nemisebenzi abazokwenzelwa namkha abenzelwa yona.
ISAHLUKO 4



IINDAWO ZOKUHLALA


Iminqopho Yalesisahluko


â€¢	Kuhlathulula amalungelo wabantu abadala abahlala eendaweni ezakhelwe ukuhlalisa bona.
â€¢	Kuhlathulula izinga lobuncani bomsebenzi ekufuze wenzelwe abantu abadala abahlezi eendaweni zokuhlalisa bona.
â€¢	Kuhlathulula amahlelo wekambiso yokubhaliswa/yokurejistarwa kweendawo zokuhlalisa abantu abadala.
â€¢	Kuhlathulula iindlela nekambiso yokwamukelwa ukuhlaliswa eendaweni zabantu abadala.
â€¢	Kuhlathulula iindlela zokusebenza eendaweni zokuhlalisa abantu abadala.
â€¢	Kuhlathulula amakomidi wabahlali beendawo zabantu abadala nokusebenza kwawo.


Ngaphambi kwaka-1994 kwakuziindawo zokuhlalisa abantu abadala ezimbadlwana nje kwaphela ezaziphuma ziye ebantwini. Ukusukela ngo-1994, sezandile iindawo zokuhlalisa abantu abadala esele ziphuma ziye ebantwini abadimeke amathuba nabatlhagileko. Nokho-ke zoke iindawo zokuhlalisa abantu abadala kufuzile bona ziwanabise beziwandise amahlelo wokuya emphakathini la, zandise neendawo ezivakatjhela kizo, khulu khulu eendaweni ezande ngabantu abadimeke amathuba nabatlhagako.


Iindaba eziqakathekileko zetjhuguluko umThetho lo ozitjhejako kutholakala, nokujameleka kunye nokuphelela. Kokugcina, kuqakathekile ukuthi amazinga wokutjheja aziqalele iimfuneko, iinrhuluphelo namagugu wabantu kunye nekolelo yabahlali beendaweni zetjhejo labantu abadala.


Kuthiwani-ke Ngokuphunyeleliswa Kwamazinga Welizwe Loke?


Okuqakathekileko ekufuze kwaziwe: Itjhejo elenzelwa abantu abadala eendaweni ezakhelwe ukuhlalisa bona lenzelelwe abantu abadala abangakghoniko ukuzihlalela babodwa, nabangakghoniko ukuthola itjhejo elaneleko emphakathini wekhabo la bavela khona.



Ukuthoma ukubogaboga nokhunye ukukhubazeka ebungeze batjhejwa kuhle emphakathini, bonobangela abaqinileko abenza ukuthi umuntu omdala ayiswe endaweni yabadala. Ngeminyaka edlulileko abantu abadala abavela emiphakathini edimeke amathuba babengakavunyelwa ukuyokuhlala kileziindawo zabantu abadala.


Ukutjhugululwa kweendawo zokuhlalisa abantu abadala msebenzi obekwe phambili, oqalelela khona ukulungisa lezizinto ezazingakalungi ngeminyaka eyadlulako, zokutjhiyana kokuqakatheka kwemihlobo yabantu. Amatjhuguluko la-ke enzelelwe ukuqinisekisa bona amalungelo wobuntu avikeleka ngokupheleleko, ngokunjalo nobujamo babantu abadala bube ngobuhle ngokuphilisana kwabantu bamasiko ahlukeneko.


Amalungelo Wabantu Abadala Eendaweni Zokuhlalisa Abantu Abadala


Isigaba 16 somThetho singezelela amalungelo akuVikelamalungelo emThethwenisisekelo weSewula Afrika, ngokulandela ikombandlela yezomthetho nasi malungana nabantu abahlala eendaweni zabantu abadala:



a) Ukukghona ukukhetha abajameli abazabajamela. Ukuthi abajamelaba bazakukhethwa njani, ngelungelo lokujamela omunye umuntu namkha ngokukhethwa ngomlomo, sekuzakutjho umThetholawulo. Nokuthi abantwaba bazakwenza misebenzi bani ebantwini abadala, nakho sekuzakutjhiwo mThetholawulo.

Abajemalaba bazakusebenza "njengelihlo", benze iqiniso lokobana abantu abahlaliswe eendaweni zabadala baphathwa kuhle, ngokuhlonitjhwa nangesithunzi.

b) Ukwenza iqiniso lokobana abantu abadala balithola lula isizo nabalifunako, nokuthi bavakatjheleke lula lapho bahlaliswe khona. Ihlathululo yokutholakala lula kwesizo elifunekako kunye nomhlobo wesizo elifunekako seyizakwenziwa kumThetholawulo. UmThetho uthi abantu abadala abahlala endaweni yabantu abadala kufuze bakghone ukuthola imisebenzi ekufuze benzelwe yona, uthi godu neenhlobo zabo kufuze zikghone ukunande zibavakatjhela. Indabakulu lapha kukuthi kufuze bakghone lula ukuthola isizo namkha imisebenzi ekufuze benzelwe yona. Lokho-ke kufuze bona kuhlathululwe njengemithetho ezakuqalelela ihlalakuhle yabantu abahlezi eendaweni zabadala.

c) Ukuba nezinto umuntu ekungezakhe, nazakukghona ukuzisebenzisa. Ukukhuthaza nokuphakamisa indlela yokuphila la umuntu akghona khona ukuzenzela izinto okungezakhe, ahlonitjhwe ngobuyena, abantu abadala abahlala eendaweni zabadala bazakuvunyelwa ukuzilethela iintwanyana zabo ezithileko, ezinjengefenitjhara nje, kanti godu bazakuvunyelwa nokuzembathela izambatho zabo ababuya nazo ekhaya. Kufuze kwenziwe koke okungakghonakala ukuqinisekisa bona yoke ipahla yabo abadala ihlala iphephile endawenabo yabadala.

d) Ukutholakala kwetjhejo umuntu aphila ngalo kufuze bona kube nesiqiniseko sakho, kanti-ke kikho kufuze bona kubalwe itjhejo ngokusezingeni eliphezulu. Kutjho ukuthi abantu abadala nabenzelwa imisebenzi abenzelwa yona, iimfuneko zomuntu ngamunye ngamunye kufuzile bona zitjhejwe. Kungalindeleka bona kube nehlelo lokutjheja umuntu omdala ngamunye ngamunye ngokweemfuneko zakhe nangokobujamo bakhe.

e) Kufuze ube nelwazi ngobujamo beemali indawo ehlalisa abantu abadala ekibo kunye nangamatjhuguluko kezokuphatha. Lokhu-ke kunqophene nelungelo lokuzitholela ilwazi ube ukghone nokuba nelizwi ekuthathweni kweenqunto. Abantu abahlala eendaweni zabadala kufuze bona bakghone ukulithola lelilwazi, nakungasinjalo kube bajameli babo abakghona ukutholela bona abantu abadalaba ilwazi. UmThetho unqophe ukuthi abantu abahlala endaweni yabadala babe nommoya wobunikazi bendawo abahlala kiyo le.

f) Kufuze bakghone ukuhlanganyela kikho koke okwenziwako abakuthandako. Leli-ke lilungelo lobuntu, elilbala nelungelo lokungangeni kilokho okwenziwako nakube umuntu akafisi ukungena kilokho. Lapha-ke kubalwa namahlelo enziwa endaweni la abantu abadala bahlala khona namkha emphakathini.

g) Ilungelo lepilo yangeqadi. Ilungelo lomuntu omdala ohlala endaweni yabantu abadala lokuziphilela isiyena kufuze bona lihlale lihlonitjhwa ngeenkhathi zoke, kiwo woke amazinga. Imithetho yendawo yokuhlalisa abantu abadala kufuze bona iqalelele ikolelo, amagugu wamasiko kunye nendlela yokuzikhethela izinto komuntu ngamunye.

h) Umuntu omdala angaba nodorhoderakhe, kwaphela nakube uzazibhadalela namkha nakube bekhabo bazambhadalela.

Umuntu omdala kufuze anikelwe inothisi yamatjhumi amathathu wamalanga nakube bafuna ukumtransferela laphokhunye namkha nakube bafuna ukumkhupha kileyondawo yabantu abadala ahlezi kiyo. Lapha-ke kufuze bona kuqalelelwe ilungelo lobulungiswa bezokuphatha. Ikambiso malungana nenothisi izakuhlathululwa kumThetholawulo. NgomThetho lo, kufuze kuthathwe woke amagadango alungileko ukurarulula ukurarana okungaba khona ngesikhathi, kanti godu abantu abadala kufuze bona baphathwe ngehlonipho nangesithunzi.


Imisebenzi Eyenziwa Eendaweni Zabantu Abadala


Isigaba 17 sibala ngamagama imisebenzi ekufuze yenzelwe abantu abadala eendaweni ezakhelwe ukuhlalisa bona; hlangana nemisebenzi leyo kubalwa nanasi elandelako:

a) Itjhejo nesizo lobusuku nemini. Ihlelo letjhejo kufuze bona likhambisane neemfuneko zomzimba, nepilo yomzimba, nezengqondo, nezomphakathi, nezamasiko kunye nezommoya zabantu abadala abahlala endaweni yabadala. Amahlelo wetjhejo kufuze bona akhiwe ngendlela yokuthi aqalelela umuntu omdala ngamunye.

Umuntu Omdala Ngamunye Kufuze Bona Abe Nefayili Enalokhu Okulandelako:
â€¢ Imininingwana yelwazi emalungana naye namkha emhlathululako - umlando.

â€¢ Imininingwana emazisako, amabizwakhe, ama-adresi namafowuni wakhe namkha wabantu bekhabo, kunye nemininingwana emalungana nobujamo bakhe beemali.

â€¢ Irekhodi lakhe lezamaphilo ukusukela mhlazana angena endaweni yabantu abadala le, bekube kunamhlanjesi.

â€¢ Ihlelo letjhejo - indlela yokuhlangana nokuphilisana kwakhe nabanye abantu,umhlobo wokudla akudlako, ipilwakhe, okuphathelene nobuyena, lokho okuqothelwe ukuzuzwa, indima yepumelelo, ukulinganisa.
â€¢ Izehlakalo - eziphathelene nabantu, imiraro, ipilo, njll.

â€¢ Imibiko yokulinganisa.


b) Imisebenzi Yetjhejo Neyokwelusa Abantu Abadala yabanokugula kokurarana kwengqondo nokhunye ukugula kwengqondo kufuze bona yenziwe ngendlela ekhethekileko. Ngaphezu kwetjhejo lebusuku nemini, abantu abadala abanemiraro yengqondo kungafuneka bona batjhejwe ngokukhethekileko, njengokuthi nje belatjhwe ngeendlela ezikhethekileko eziphathelene nepilo ngobunjalo bayo, namkha kuthathwe amagadango wokuvikela abantu ngamunye ngamunye namkha wokubasiza bakghone ukuzenzela izinto ngaphandle kokulekelelwa, ukufikela la bangakghona khona. Ezinye iindawo zokuhlalisa abantu abadala ziyabakhetha zibahlalise bodwa abantu abanesifo sokurarana kwengqondo. Nje-ke kufuze nawufuna indawo yokuhlalisa abantu uziqalisise ntanzi iindawezi, utholisise nokuthi zisebenza njani.

c) Imisebenzi Yokuhlenga: Engeqakatheke khulu yayo ngile elandelako: i-psychotherapy, i-physiotherapy, i-occupational therapy, i-speech therapy, kunye ne-trauma therapy. UmThetho ukhuluma uyagandelela ukuthi kufuze kwenziwe imizamo yokulekelela abantu abadala abahlala eendaweni zabadala ukuthi bakghone ukuziphilela babodwa ngaphandle kokuyama komunye umuntu. UmThetho utjho kuhle bona kufuze kwenziwe koke okungakghonakala ukulekelela abantu abadala eendaweni zabadala bakghone ukuziphilela ngaphandle kokuyama komunye umuntu.

d) Ifundiso Yomphakathi Ngezokuluphala, zokugula ngengqondo, zokudla, zokwelulwa komzimba nangezinye ezinengi. Indawo yokuhlalisa abantu abadala kufuze bona itlame ihlelo elizakuhlale lifundisa beliphandlulule umphakathi, liwukhuthaze nokobana ube nelizwi nesandla esipheleleko eendabeni ezinjengalezi. Indawo yokuhlalisa abantu abadala akukafaneli bona isebenze iyodwa ngaphandle komphakathi.

e) Imisebenzi Yokuthoba Umkhumbulo eyenzelwa abantu abadala abahlala endaweni yabadala kunye neyenzelwa amalungu womndeni kufuze ibe khona. Isikhathi esibekelwe lokhu nesilinganiselo sokwenziwa kwalomsebenzi kufuze bona kukhanye kuhle, kanti-ke nomsebenzi lo kufuze bona wenziwe ngehlonipho malungana neendaba zobudlelwana ezingahle zithinte ukusebenza kwabantu abadala. Lomsebenzi-ke ufuna bomndeni babe nesandla nelizwi ukufikela la bakghona khona.

f) Ukuphunyeleliswa Nokubekwa Kwelihlo Phezu Kwamahlelo Wokuya Emphakathini.
Amahlelo wokuya emphakathini mahlelo enzelwa abantu abadala nemindenabo ehlala emphakathini, ngomnqopho wokwenza iqiniso lokobana abantu abadala ababogabogako emphakathini bathola isizo lemisebenzi eyikhwalithi nabasahlezi nemindenabo. Lokhu-ke kungahle kubale nokusiza iinhlangano ezisasikimako ukwenzela abantu abadala imisebenzi yetjhejo elinzinze emphakathini. Isizo lingabala nokuthwasiswa kunye nesizo lokubonisa
(i-consultation).

g) Ukunikelwa kwabantu abadala imibhede kobanyana bahlale isikhatjhana endaweni yabantu abadala, nakufumaniseka bona basebujameni obuyingozi. Lokhu-ke kungasebenza njengesizo elirhabako ebantwini abadala abakhahlunyezwako namkha abanganabuyo, ngalokho-ke abafuna ukuvikeleka isikhatjhana esifitjhazana. Laphokhunye, ngitjho nabantu abangasibadala nabo bangavunyelwa ukungena bahlale endaweni yabantu abadala.
h) Imisebenzi Yokuphumuza. Lo-ke msebenzi wokuphumuza umndeni kwesikhatjhana, namkha wokuphumuza nanyana ngubani otjheja umuntu namkha abantu abadala ababogabogako.

i) Ukuthwasiswa Kwabatjheji Abamavolontiya, kobanyana bazokusiza abantu abadala ababogabogako endaweni yokuhlalisa abantu abadala. Lokhu-ke kubala nokufuna, nokukhetha, nokuthwasisa nokubandula, nokutholela indawo yokusebenzela, kunye nokubeka ilihlo emsebenzini owenziwa ngiwo amavolontiya ebantwini abadala ababogabogako. Iindawo zokuhlala abantu abadala kufuze godu zifundise nabatjheji bomndeni. Yoke imisebenzi kufuze bona yenziwe ngaphasi kwelihlo lenesi eliwuthwaseleko umsebenzi wobunesi.

j) Zemidlalo Nezokuzigedla. Ukuluphala okumajadu kufuze kukhuthazwe ebatwini abadala, ngoba phela ukuba majadu uhlanganyele nomphakathi ezintweni ozenzako kunganciphisa isizungu nokutlhoga into umuntu angayenza. Ubunengi babantu abahlala eendaweni zabantu abadala kufuze bona bahlanganyele emidlalweni yokuthabulula umzimba neyokusebenzisa ingqondo. Khumbula soke isikhathi bona itjhejo lendaweni yabantu abadala kufuze bona lifaniswe nokuhlala emkhayeni la umuntu atlhogonyelwa khona ngethando labantu bekhaya. Indawo yokuhlala abantu abadala ayisiso isibhedlela la kunemithetho enzima khona. Abantu abahlala endaweni yabantu abadala abasizo iingulani. Nabakghona ukwenza imisetjenzana ethileko njengokulungisa imibhedabo, kufuze kukhuthazwe lokho. Abantu bekhaya ( bomndeni ) kufuze bona bakhuthazelwe ukulekelela nabo ekutjhejeni abantu abadala abahlaliswe endaweni yabadala.


IsiGaba 18 sithi zoke iindawo zokuhlalisa abantu abadala kufuze bona zirejistarwe, ngaphandle-ke kokuthi kube yindawo yangeqadi la umuntu omdala atjhejwa eluswe khona ngabekhaya (bomndeni).



1. Zoke iindawo zokuhlalisa abantu abadala namahlelo wetjhejo labadala kufuze bona kurejistarwe, kanti-ke nanyana ngubani ofuna ukuraga umsebenzi waleziindawo namkha wamahlelo la kufuze enze isibawo sokurejistara. Ikhona ikambiswo ebekiweko yokwenza isibawo sokurejistara.


2. Nakwenziwa isibawo sokuraga umsebenzi wetjhejo endaweni yabantu abadala, uNqgongqotjhe, ngomNyango wezokuThuthukiswa komPhakathi, anga:


a) Sala isibawo abese wazisa umfakisibawo loyo ngesikhathi esibekiweko ngokwaliwa kwesibawo sakhe. Nakungasinjalo, angavuma ukurejistara umsebenzi loyo kwesikhatjhana abeke nemibandela ethileko, namkha asivume ngokupheleleko isibawo.

â€¢ Nakube umfakisibawo unikelwe imvume yokurejistara kwesikhatjhana, uzakunikelwa isitifikethi sokurejistara esibeka imibandela eforomini elikhambisana naso. Imibandela neforomu kuzakukhutjhwa kuMthetholawulo.

â€¢ UNgqongqotjhe anganikela umfakisibawo isitifikethi sesikhatjhana ngemibandela eseforomini, iinyanga ezili-12. Ngemva kwesikhatheso, namkha ngemva kobana umfakisibawo selenze isaziso sokuthi uyizalisile imibandela ebekiweko, nanyana yini okwenzeka ngaphambi kokhunye, uNgqongqotjhe angahle aqalelele ukwenza isibaweso sirejistarelwe safuthi.

â€¢ Ukurejistarwa kwesikhatjhana angeze kwelulwa kudlule iinyanga ezili- 12 ngaphasi kwemibandela efanako namkha ngaphasi kwemibandela ebekelwe yona kwekuthomeni.


b) Nakube Isibawo Siyavunywa;

i.	Umfakisibawo anganikelwa amandla wokuraga umsebenzi wokuphatha indawo yokuhlalisa abantu abadala isikhathi esingadluliko eenyangeni ezili-12 namkha isikhathi esingabekwa nguNgqongqotjhe.

Nakungasinjalo,

ii. Ngemva kwenothisi yenyanga etlolelwe umfakisibawo, nangemva kokuqalisisa kuhle yoke ikulumo yokuzikhulumela eyenziwe mfakisibawo, uNgqongqotjhe angatjhugulula namkha akhansele ukurejistarwa kwesitifikethi ebesele kwenziwe. Lokhu-ke kufuna ukuhlala kubekwe ilihlo kutjhejwa sisisebenzi somphakathi.


Kuqakathekile ukuzwisisa ukuthi ukubekwa kwemibandela kuzakuya ngokulinganiswa okulungileko okwenziwa ziinsebenzi zomPhakathi zomNyango. Kuqakathekile ukulimuka nokuzwisisa iindlela namazinga wokusebenza malungana nalokhu.



3. Nakube kuyenzeka ukuthi kutjhugululwe isitifikethi sokurejistara namkha kufuneke ukuthi sikhanselwe, inothisi yalokho kufuze bona ikhutjhwe ngesikhathi, kobanyana kuzokulungiswa ubujamo bezinto obumalungana nalokho msinyana ngokungakghonakalako.


4. Nakube kuyakhanselwa namkha kwenziwa amatjhuguluko wemibandela, lokho akukwazi ukwenziwa kungakapheli iinyanga ezintathu zokuthoma zesitifikethi esirejistarelwe safuthi, kanti-ke nakube sitifikethi sesikhatjhana, isikhathi esibekiweko esivumela ukwenziwa kwamatjhuguluko namkha ukukhanselwa yinyanga yinye ngaphambi kobana kungenziwa amatjhuguluko lawo.


5. Isitifikethi umuntu arejistarwe ngaso asidluliselwa komunye. Ikambiso nendlela elandelwako nakwenziwa amatjhuguluko wobunikazi kuzakuhlathululwa kumThetholawulo.


6. Nakube indawo yokuhlalisa abantu abadala iyavalwa ngenca yokuthi kukhanselwe ukurejistarwa kwayo namkha nakube umnikazi akasafuni ukuragela phambili ngokwenza umsebenzi loyo, umnikazi loyo kufuze enze iqiniso lokobana abantu abadala abahlala lapho bayatjhidiswa bayiswe kenye indawo efana nale abasuswa kiyo; lokho-ke kufuze bona kwenziwe ngaphandle kokubabangela ubudisi abantu abadalaba. Nakube bathuthelwa kabanye abantu kobana bayokutjhejwa khona, njengabantu bekhaya nje, isisebenzi somphakathi kuzakufuneka bona sihlole indawo leyo, sihlole nobujamo bezinto sizokwazi ukuthola ukuthi lapho bayiswa khona abantwaba bazakufike bahlale kuhle. UNgqongqotjhe angahle amemuke ilayisensakhe umnikazi nakangathola ukuthi indawo lapho bahlaliswe khona abantu abadala ayiyizalisi imibandela yeendlela namazinga wokuragwa kwendawo enjalo.


7. Nanyana ngubani ophambana nemibandela yesahlukwesi kunye nemibandela ebekelwe ukulawula iintifikethi zokurejistara uzabe ephule umthetho, ngalokho-ke uzabe enze icala. Ihlawulo yalokhu izakubekwa kumThetholawulo.


Ukukhambisana Nemibandela Yokurejistarwa Kweendawo Zokuhlalisa Abantu Abadala


1. IsiGaba 19 sithi nakube umsebenzisi wendawo yokuhlalisa abantu abadala ubhalelwa kukhambisana nemibandela ephekelela ukurejistarwa kwesitifikethi sakhe, nanyana ngesesikhatjhana nanyana ngesafuthi, uNgqongqotjhe unelungelo lokulayela bona kuthathwe amagadango athileko ukwenzelelwa ukuthi kuzokuhlonitjhwa yoke imibandela ebekiweko. Amagadango la azakubekwa kumThetholawulo.



2. Umsebenzisi wendawo yokuhlalisa abantu abadala unesibopho sokubikela uNgqongqotjhe (umNyango) kusese nesikhathi ukuthi uyabhalelwa kukuyigcwalisa ngokupheleleko eminye namkha yoke imibandela ebekiweko. Isikhathi ekufuze abike ngaso sizakubekwa kumiThetholawulo.


3. Nakufumaniseka bona indawo yokuhlalisa abantu abadala iyavalwa ngenca yokuthi kukhanselwe isitifikethi namkha nakube umsebenzisi wayo selafisa ukulisa ukusebenza ngayo, kufuze bona kulandelwe ikambiso elandelako nasi:

a) Kubonisanwe noNgqongqotjhe namkha umJameli kaNqgongqotjhe;

Kunikelwe uNqgongqotrjhe umbiko ohlathulula ukuthi abantu abadala ebabahlala endaweni evalwako le bazokuyiswaphi;

c) Kunikelwe umNyango yoke ipahla ethengwe ngemali yombuso. Ikambiso nendlela ekufuze ilandelwe lapha izakulayelwa kumiThetholawulo.


Umuntu ozakubhalelwa kulandela imibandela yesiGabesi uzabe enze icala.


Ukuvulwa Kwamakomidi Wabantu Beendawo Zabantu Abadala

IsiGaba 20 siqalelela ukuvulwa kwamakomidi wabantu abahlala eendaweni zabantu abadala nakube inani labantu abadala abahlala lapho liyadlula e- 10.



NguNqgogqotjhe ozakubeka bona bobani abazakuba malungu wekomidi yabantu abadala.

â€¢	Ihlathululo ngobunjalo nomlando welungu lekomidi ngalinye.

â€¢	Abajameli bamalungu.

â€¢	Amalungu wabasebenzi.

â€¢ Amalungu womphakathi.

1. Ukukhethwa, ukubekwa eenkhundleni, iimfanelo ezenza amalungu akulungele ukuba malungu, isikhathi sokuhlala esikhundleni, abonobangela bokususwa esikhundleni kunye nokuvalwa kweenkhundla ezivulekileko emakomidini weendawo zabantu abadala, koke kuzakubekwa miThetholawulo.


2. Umsebenzi wekomidi yendawo yabantu abadala kuqinisekisa bona umsebenzisi wendawo leyo:

a)	Ukghonakalisa ukusebenzisana hlangana kwabahlali balapho, bemakhabo, abangani babo kunye nomphakathi woke. Lokhu-ke kuzakufuna bona kunande kubanjwa imihlangano nabahlali bendawo yabantu abadala nabajameli babo, kucocisanwe ngeendaba ezihlupha abahlali bendawo leyo; imizuzu yemihlangano enjalo kufuze bona ibekwe (ngamanye amagama kutjho ukuthi lokho ekukhulunyisanwa ngakho emihlanganweni leyo kufuze bona kutlolwe kubekwe endaweni ephelileko).

b)	Wenzela abahlali bendawo yabantu abadala leyo imisebenzi emihle. ( abeke ilihlo phezu kweendlela namazinga abekiweko wokulawula ukwenziwa kwemisebenzi yendawo leyo). Lokhu-ke kufuna bona kunande kuhlolwa iindlela zokuraga imisebenzi, hlangana nazo ekubalwa nokuhlolwa kwemisebenzi leyo bahlali bendawo yabantu abadala leyo, nabemakhabo kunye nabajameli babo.

c)	Uvulela abasebenzi amathuba wokuthwasiselwa nokubandulelwa umsebenzi.

d)	Wenza ukuthi imibono neemphakamiso zabahlali bendawo yabantu abadala kunye neyabajameli babo iyatjhejwa, ithathelwe ehloko. Kufuze nokobana iindaba zeemali zendawo yabantu abadala zitjhejwe ngokukhethekileko. Kufuze bona abahlali nabasebenzi bakghone ukuyithola imibiko yeemali yendawo yabantu abadala leyo.

e)	Ayibeke ilihlo imisebenzi eyenziwa endaweni ehlalise abantu abadala, atjheje khulu khulu ukuthi abakhahlunyezwa, atjheje nokuthi izehlakalo zokukhahlunyezwa kwabantu abadala zibikwa msinyana eemphathimandleni.
Kufuze kuqalelelwe nerherhokambiso elibekwe ngendlela ezwakalako, yokusebenza ngezehlakalo zokukhahlunyezwa - ikambiso yokubikwa nokulalelwa kweenlilo, amarejista kunye nokumenyezelwa kwamalungelo wobuntu. Ikambiso yokuvezwa kwezehlakalo zokukhahlunyezwa kunye nokumenyezelwa kwamalungelo wobuntu kufuze bona kubekwe (kuplagwe) tjhatjhalazi, kanti-ke abahlali nabemakhabo kufuze bona baziswe ngokwefanelo.


f) Abonisane nabahlali nekomidi ngokukhethwa nokubekwa kwabasebenzi eenkhundleni zomsebenzi khona endaweni ehlala abantu abadala.

g) Avule iindlela nekambiso yokuzwakalisa nokulalela iinlillo zabahlali nezabasebenzi, nabanye. Kufuze kubekwe indlela ezakuqinisekisa bona iinlilo zabahlali, zabemakhabo labahlali nabajameli babo zisetjenzwa ngendlela elungileko.

h) Enze koke angakghona ukukwenza ukwenza bona indawo yabantu abadala le ihlale isebenza kuhle. Lokhu-ke kutjho ukuthi ikomidi yabahlali kufuze bona iyiqalelele mbala ihlalakuhle yabahlali, ibe yakhe nommoya omuhle wekhaya elifuthumeleko.


Amakomidi wabahlali azakwenza litho likhulu ekutjhugululeni itjhejo lendawo yabantu abadala kunye nendlela yokwenza imisebenzi yalapho ibe ngeyentando yenengi, agcine ngokubeka ilihlo eluse iinrhuluphelo zabahlali bendawo yabantu abadala. Ikomidi yabahlali bendawo yabantu abadala kunye nabasebenzisi bendawo leyo kufuze bona bakhuthazwe ukusebenzisana ngokubambana ngezandla. Kufuze bona kukhulunyisanwe kuvunyelwanwe ngesivumelwana sokusebenzisana.


Ukwamukelwa Eendaweni Zokuhlalisa Abantu Abadala

IsiGaba 21 Sibeka Ikambiso Yokwamukelwa Kwabantu Eendaweni Zokuhlalisa Abantu Abadala.



1. Umuntu omdala akakwazi ukubandlululwa ngokungakalungi nakenza isibawo sokwamukelwa ukuyokuhlala ekhaya labantu abadala. Indlela yokwamukelwa kwabantu abadala ekhaya lokuhlalisa bona kufuze bona ibe yinto esemkhanyweni, eyaziwa nanga mphakathi kobanyana uzokukghona ukuyiqalisisa. Ihlelo lokwamukelwa kwabantu abadala, amaforomu kunye namaphepha afunekako kufuze bona umuntu omdala akghone ukukuveza nakufunekako namkha bekhabo bakghone ukukuveza. Akakho-ke umuntu ongalelwa ukwamukelwa ekhaya labantu abadala elisekelwe ngeemali zombuso ngonobangela weemali. Ukufuna komuntu omdala ukusizwa ngokuhlaliswa ekhaya labantu abadala kuphela kwento ekufuze iqalwe ukuthi uyamukelwa namkha akamukelwa na ekhayelo, hayi okhunye


2. Nakube umuntu omdala obawa ukuhlaliswa ekhaya labadala uyalelwa ukuhlaliswa lapho, kuzakufuneka bona zitlolwe phasi iinzathu zokwalelwa kwakhe; nakho lokho kufuze bona kwenziwe kusese nesikhathi. Ngaphezu kwalokho-ke, umfakisibawo owaliweko ekhaya labantu abadala kufuzile bona anikelwe ithuba lokudlulela phambili ayokulila ngokwaliwa kwakhe, nakube isizathu sokwaliwa anikelwe sona asimanelisi.


3. Ngakelinye ihlangothi, iyafuneka imvumo yomuntu omdala avuma ngayo ukuyokuhlaliswa ekhaya labantu abadala, ngaphandle-ke kokuthi:

a) Umuntu omdala loyo nakube akakaphili kuhle ehloko; nakunjalo-ke kufuze bona kube nomuntu onemvume yokuthatha iinqunto egameni lakhe, njengoDorhodera, ozakunikela imvumo yokuthi angathunyelwa ekhaya labadala;

b)	Nakube akakho umuntu onelungelo lokunikela imvumo egameni lomuntu omdala ongakwaziko ukuzinikelela yena ngokwakhe imvumo yokuyokuhlaliswa ekhaya labadala, imvumo inganikelwa mkakhe umuntu omdala lo namkha inikelwe mhlalisanakhe, namkha inikelwe mntwana osele amumuntu omkhulu, namkha inikelwe ngewakwabo lakhe umuntu omdala lo (umfowabo namkha udadwabo), ngokulandelana kwabo boke njengoba sibarhemisile. Nakube boke laba esibabale ngehla abakho, sekuzakuba nguNgqongqotjhe ozakunikela imvumo.

c)	Imvumo ngaphandle komuntu omdala ngokwakhe inganikelwa kwaphela nakube uDorhodera ukhuphe isiyeleliso esithi ukuriyada kokuthunyelwa komuntu omdala loyo ekhaya labantu abadala kungahle kumbangele ukulimala okungeze kusaphola, namkha kumbulale nokumbulala.

4. Umsebenzisi wekhaya labantu abadala kufuze bona athathe woke amagadango afaneleko ukuthola imvumo yomuntu omdala. Kuzakubekwa amagadango afaneleko nalungileko ekufuze athathwe. Amagadango kufuze bona athathwe ukuqinisekisa bona umuntu omdala akafakwa ekhaya labantu abadala angafuni.


5. Umuntu omdala okghonako ukuzwisisa ubujamo bakhe kufuze bona abikelwe ngokufakwa kwakhe ekhaya labantu abadala, ngitjho nanyana angakghoni ukuzikhulumela.


6. UmNyango kufuze bona waziswe kungakapheli ama-awa ama-48 um untu omdala afakiwe ekhaya labantu abadala. Ikambiso yokwenza lokhu kufuze bona ihlathululwe.


7. UmNyango nasele uthole isaziso sokwamukelwa komuntu omdala ekhaya labantu abadala uzabese ujamisa isiqhema esizakuhlola isibawo somuntu omdala loyo; ngemva kokuhlolwa kwesibaweso isiqhemeso sizabese siyakufakazela ukuthi kulungile ukwamukelwa komuntu omdala loyo, namkha sikurarhe. Nakufumaniseka bona isibawo somuntu omdala sirarhiwe, kufuze bona kutjhiwo bona sirarhwe ngani, kubekwe ikambiso yokulungisa lokho.

8. Ophula umbandela walokhu wenze icala. Ihlawulo yalokhu-ke izakuvezwa miThetholawulo.


Iindlela Zokwamukelwa Nekambiso Yakhona Kufuze Bona Kuzwisiswe Kuhle, Bekusetjenziswe Ngokuyelela

Lokhu Okulandelako Kuqakathekile:

â€¢	Akunazenzo nemikghwa yokubandlulula ezakubekezelelwa.
â€¢	Kufuze bona kubanjelelwe ekuzibopheleleni ngeminqopho yetjhuguluko.
â€¢	Ubungako bokubogaboga komuntu omdala kunye nobujamo bezinto lapho ahlala khona ngikho okufuze kuveze umkhanyo namkha kuhlukanise ukuthi ufanele aye ekhaya labantu abadala namkha ulunge lapho ahlezi khona na. Kufuze bona kusetjenziswe i-DQ98 ukuthola isidingo sokuqalelela ababogabogako.
â€¢	Kufuze kube nokuzwisisa okuhle hlangana komNyango nabaphathi bekhaya labantu abadala malungana nokuthi umThetho ufunani ngokwamukelwa kwabantu ekhaya labadala.


Ukweluswa Kwamakhaya Wokuhlalisa Abantu Abadala


Isigaba 22 Sibeka Imibandela Yokweluswa Kwamakhaya Wabadala.


IsiSebenzi somPhakathi esisebenza emBusweni namkha esithunywe mNqophisiZombelele singabiwiwa bona senze imisebenzi elandelako nasi yokweluswa kwamakhaya wokuhlalisa abantu abadala:

a)	Ukuvakatjhela nokwelusa ikhaya labantu abadala ukuthi liyakhambisana na nemibandela yomThetho.

b) Ukukhulumisana abuze nanyana ngimuphi umuntu omdala ekhaya labantu abadala imibuzo ethileko. Lapha-ke kubalwa nokukhulumisana nabekhabo lomuntu omdala namkha nabajameli bakhe.

c) Ukubuza amavuko wananyana ngimuphi umuntu omdala, ngaphandle kokulindela ukuthola imvumo yomuntu namkha abantu abatjheja umuntu loyo ngezamaphilo.

d) Ukubawa bona woke amarejista neminye imitlolo efaneleko ephathelene nomsebenzi owenzelwa abantu abadala ivezwe kobanyana kheyizokuhlolwa.

e) Ukuthi nakuqedwa iphenyo kuhlanganiswe umbiko bese uthunyelelwa UmNqophisi-Zombelele.

f)	Ukuthi ikhophi yombiko inikelwe umsebenzisi wekhaya labantu abadala.


Woke amagadango avezwe ngehla la kufuze bona athathwe ngehlonipho, ngokubonisana nangokuvumelana kwazo zoke iinqhema ezifaneleko. Kufuze bona kutjhejwe kuyelelwe ukuthi abantu abadala bavikeleka kuhle. Lokhu-ke kungahle kutjho ukuthi la abantu abadala bakhahlunyezwa khona, isiphathiswa eseluse ubujamo bezinto lapho senza iqiniso lokuthi liyavinjelwa igadango lokuzibuyiselela elingahle lithathwe lapho.


1. IsiSebenzi somPhakathi esinikelwe imisebenzi engehla le kufuze sitjengise umsebenzisi wekhaya labadala incwadi esinikela amandla (sona isisebenzi somphakathi) wokwenza umsebenzi wokwelusa namkha wokubeka ilihlo phezu kwendawo le.


2. Nakube ikhaya labantu abadala aliyihloniphi imibandela yomThetho, isiSebenzi somPhakathi kuzakufanela bona sinikele umsebenzisi wekhayelo inothisi yokuthi kuhlonitjhwe imibandela engahlonitjhwako leyo. Indlela nekambiso yenothisi le kuzakubekwa kumiThetholawulo. Inothisi yokuhlonipha imibandela le izakusolo isebenza bekube mhlazana imibandela yomThetho ihlonitjhwako. IsiSebenzi somPhakathi namkha umuntu othunyiweko nasele banelisekile ukuthi imibandela yomThetho seyiyahlonitjhwa, sebangakhupha isitifikethi esifakazela ukuthi seyiyahlonitjhwa imibandela ebeyingahlonitjhwa. Ikambiso nehlelo ekufuze lilandelwe nakukhutjhwa isitifikethi sokuhlonipha imibandela kuzakuvezwa kumiThetholawulo.

3. Kufuze kutjhejwe bona umuntu uzabe enze icala nakube:

a)	Uliya isiSebenzi somPhakathi ukwenza umsebenzaso malungana nalokhu,

b)	Walela isiSebenzi somPhakathi ukungena siyokubona abahlali nabanye abantu ekhaya labantu abadala,

c)	Akavezi incwadi namkha nanyana ngimuphi umtlolo omalungana nekhaya labantu abadala nemisebenzi eyenziwa lapho.


Umbiko Wabasebenzisi Bekhaya Labantu Abadala Oya KuNgqongqotjhe


IsiGaba 23 somThetho siveza iimfuneko namkha imibandela yokubika yabasebenzisi bamakhaya wabantu abadala.



Umsebenzisi wekhaya labadala kufuze bona anikele uNgqongqotjhe umbiko kungakapheli amalanga ama-60 ngemva kokuphela komnyaka weemali. Umbiko loyo-ke kufuze ube nanakhu okulandelako:

â€¢	Ihlathululo eveza ukuthi ikhaya labantu abadala nemisebenzi eyenziwa kilo kuyakhambisana neendlela namazinga abekiweko.
â€¢Ihlathululo eveza ukuthi kuthethwe amagadango wokuvimbela ukukhahlunyezwa kwabantu abadala, namkha ihlathululo eveza ukuthi amagadango layo selayasebenza; ehlathululweni leyo kufuze kuvezwe nemininingwana epheleleko yokukhahlunyezwa kwabantu abadala okungaba khona.
â€¢	Ihlathululo eveza ukuthi seyizalisiswe imibandela yeemvumelwana zokuragwa kwemisebenzi ezenziwe ngomnyaka weemali loyo.


2. Nakufumaniseka bona umsebenzisi wekhaya labadala akawufikisi umbiko ongehla lo kuNqgongqotjhe, uNgqongqotjhe:


a)	Anganikela umsebenzisi loyo inothisi ethi nakube kuphela amalanga ama-90 ngemva kokuthola inothisi leyo angakawufikisi umbiko kuNgqongqotjhe, ilayisensakhe ingahle ivalwe (ikhanselwe).

b)	Angakutsomula ukurejistarwa kwekhaya labantu abadalelo, ngemva kokuthumela inothisi yenyanga etjhoko bona uyakutsomula ukurejistarwa kwekhayelo, nakufumaniseka bona siyaphela isikhathi esima-90 wamalanga umsebenzisi abekelwe sona njengoba kuhlathululwe ku (a) ngehla, angakawufikisi umbiko loyo kuNqgongqotjhe.
Amahlelo nekambiso yezobulungiswa bokuphatha kufuze bona kulandelwe kuhle nakuthathwa leligadango.

Amaphuzu Aqakathekileko Ekufuze Akhunjulwe


EmThethweni lo, akusaqalelelwa khulu ukuhlolwa, kodwana sekutjhejwa ukweluswa namkha ukubekwa kwelihlo. Kutjho ukuthini-ke lokhu?

â€¢	IsiSebenzi somPhakathi namkha umuntu othunyiweko selaqale khulu khulu ukuqinisekisa bona ihlalakuhle namalungelo wobuntu wabahlali bekhaya labantu abadala kuyaphakanyiswa bekuvikelwe.
â€¢	Isiphathiswa esinikelwe umsebenzi wokwelusa namkha wokubeka ilihlo akukafaneli nakancani siliywe namkha siqinteliswe ekwenzeni umsebenzaso, ekubalwa hlangana nawo nokubonana kunye nokuthintana nabo boke abantu abafanaleko.
â€¢	Isiphathiswa esinikelwe umsebenzi wokwelusa namkha wokubeka ilihlo, nasibona bona kufuze kuthathwe amagadango athileko ukuqinisekisa ukurageka kuhle komsebenzi ekufuze wenzelwe abantu abadala, singakhupha inothisi ekhambisana nemibandela ethileko.
â€¢	Ukuqinisekisa bona imibandela le iyazaliseka.

Akhe uzihlole-ke bona uwabambile na ewona maphuzu aqakathekileko eSahlukweni 4.
Ngimaphi amagadango abekiweko wokuvikela amalungelo wabahlali bekhaya labantu abadala?
Qala bona ukuzwisisa kuhle na lokhu okulandelako:


â€¢	Ukuqhatjhwa kwabajameli babahlali bekhaya labadala.
â€¢	Amagadango wokuqinisekisa bona abantu abadala bayalithola isizo ekufuze balithole, newokuthi bayazithola iimvakatjhi zabo.
â€¢	Ukukghona ukuba neentwanyana ezingezabo.
â€¢	Ukutholakala kwetjhejo eliqinisekisiweko.
â€¢	Ukutholakala kwelwazi.
â€¢	Ukuzikhethela ukuhlanganyela kokwenziwako ngokuzithandela
â€¢	Ukuhlonitjhwa kwepilo yomuntu ngesiyena
â€¢	Ukuthi umuntu omdala akghone ukuthola amarekhodakhe wokwelatjhwa.
â€¢	Inothisi yesikhathi esilingeneko (yama-30 wamalanga) yokutransferwa namkha yokukhutjhwa ekhaya labadala lapha ahlala khona umuntu omdala.


Kuhlathululwa Imisebenzi Ephelele Ngakho Koke.


â€¢	Itjhejo nesekelo lobusuku nemini
â€¢	Itjhejo elikhethekileko labantu abanesifo sokuraranelwa yingqondo
â€¢	Ukuhlengwa
â€¢	Ifundiso yomphakathi
â€¢	Ukuthotjwa komkhumbulo
â€¢	Amahlelo wokuya emphakathini
â€¢	Ukuhlaliswa kwesikhatjhana
â€¢	Itjhejo lokuphumuza
â€¢	Ukuthwasiswa nokubandulwa kwamavolontiya
â€¢	Imidlalo nokuzigedla


Ukurejistarwa kweenkoloyi zamakhaya wabantu abadala (Qala umgwalo 3)


Hlola ukuzwisisa kwakho malungana nokuthi ikomidi yabahlali bekhaya labantu abadala isebenza njani (imisebenzi yabo engeqakatheke khulu).

â€¢	Ukukghonakalisa imikhulumiswana nokusebenzisana hlangana kwabahlali, umndeni, abangani kunye nomphakathi;
â€¢	Ukwelusa/ukubeka ilihlo kuqalwe ukuthi imisebenzi eyenzelwa abantu abadala ngeyezinga elihle na;
â€¢	Ukuqala nokubeka ilihlo amahlelo wokuthwasiswa nokubandulwa kwabasebenzi;
â€¢	Ukuqhatjhwa nokubekwa eenkhundleni kwabasebenmzi;
â€¢	Ukubeka imibono neemphakamiso ngeendaba zokuphatha - zeemali nezokuphatha;
â€¢	Ukwelusa nokubeka ilihlo ukuthi abantu abadala bangakhahlunyezwa;
â€¢	Ukubekwa nokulawulwa kwekambiso esebenza ngeenlilo; namkha
â€¢	Ukwenziwa kwananyana yini ezakwenza iqiniso lokobana umsebenzi owenziwako wanelisa iimfuneko zabahlali bekhaya labadala.


Ikambiso yokwamukelwa. Yenza iqiniso lokobana uzwisisa kuhle ukuthi umThetho ufunani ukuqinisekisa ukulingana kunye nokwamukelwa okunganasiliyo kwabantu abadala abadinge itjhejo.

Ukweluswa kwamakhaya wabantu abadala. Yenza iqiniso lokobana ukuziwisisa kuhle lokhu okulandelako:

â€¢	Amavakatjho emakhaya wabantu abadala;
â€¢	Ukukhulumisana nabahlali bemakhaya wabadala, nabasebenzi kunye nabaphathi;
â€¢	Ukuhlolwa kwemibiko, amafayili, amarejista kunye neminye imitlolo;
â€¢	Ukutholakala kwemitlolo yamandla neyokwazisa abantu;
â€¢	Ukuthi isebenza njani inothisi yokuqalelela ukuhlonitjhwa kwemibandela yomThetho.



ISAHLUKO 5



UKUVIKELWA KWABANTU ABADALA EKUPHATHWENI KUMBI NAMKHA

EKUKHAHLUNYEZWENI



Iminqopho Yesahlukwesi


â€¢	Kuthola nokuveza izenzo zokukhahlunyezwa kwabantu abadala.
â€¢	Kuhlathulula ikambiso yokusebenza ngezenzo zokukhahlunyezwa kwabantu abadala.
â€¢	Kuhlathulula ikambiso yokusebenza ngabakhahlumezi babantu abadala.
â€¢	Kugandelela ifuneko yokuba nerejista la kutlolwa khona amabizo nemininingwana yabakhahlumezi babantu abadala.



Amandla WomThetho Lo Phezu KomThetho Ka-1998 WeNturhu YomKhaya


IsiGaba 24 sihlathulula ubudlelwlwana hlangana kwalomThetho nomThetho ka-1998 weNturhu yomKhaya, begodu uqinisekisa bona akunakuqinteliswa namkha amatjhuguluko emibandeleni yomThetho loyo nanyana kungaba ngayiphi indlela. Lokhu-ke kufuna bona boke abantu abasebenza ngabantu abadala bawazi umThetho weNturhu yomKhaya, bazi nokuthi usebenza njani, kobanyana bazokwazi ukulimuka bona bayisebenzisa nini, nokuthi bayisebenzisa njani imiThetho le. Kuqakathekile nokuthi umuntu abe nelwazi azitholele yena ngokwakhke leminye imiThetho efaneleko, njengomThetho weKambiso yobuLelesi, nomThetho wezOndlo, kunye nemiThetho elawula amaKhotho waboMarhistrada.


Umuntu Omdala Odinge Itjhejo Nevikeleko


1. IsiGaba 25 sithi nanyana ngubani osebenza nomuntu omdala njengomuntu owufundiselweko umsebenzi wokusebenza ngabantu abadala (wezamaphilo, zomthetho namkha zehlalakuhle yomphakathi) olimuka bona umuntu omdala asebenza ngaye ufuna itjhejo nevikeleko, kufuze bona abikele UmNqophisi-Zombelele (umNyango). Amahlelo womThethokambiso wokubikwa kwalokhu azakuhlathululwa kumiThetholawulo.

2. Nanyana ngubani omunye umuntu olimuka bona umuntu omdala ufuna itjhejo nokweluswa, kufuze bona abikele isiSebenzi somPhakathi.

3. Yoke imibiko ethunyelwe kUmNqophisi-Zombelele namkha esiSebenzini somPhakathi kufuze bona iphenywe iphenyisiswe, bese kuhlanganiswa umbiko ofaneleko omalungana nalokho okutholakeleko.

4. Nakube umbiko ohlanganiswa ngemva kwephenywelo uthola bona kufuneka kuthathwe igadango elirhabako, UmNqophisi-Zombelele kunye nesiSebenzi somPhakathi bangathatha amagadango alandelako naka:

a) Balungiselele ukuthathwa komuntu omdala lapho akhona ayiswe esibhedlela nakube umuntu omdala loyo ulimele namkha nakube kufuneka athole itjhejo lokwelatjhwa, namkha nakube kufuze atholelwe umthunzana. Ikambiso yokuphumelelisa lokhu izakulayelwa kumiThetholawulo.

b) Banikele amapholisa umbiko ophekelelwa sibawo sokobana athathe amagadango ngombiko anikelwe wona.

c) Bathathe amagadango afaneleko ukuqinisekisa bona iimfuneko ekuphilwa ngazo nokuvikeleka komuntu omdala kutjhejwa ngokwaneleko.

d) Basize umuntu omdala ukubikela amapholisa ngomrarwakhe. Lokhu-ke kufuna bona abantu abadala basekelwe, baboniswe nendlela namkha ikambiso yezomthetho. Lokhu kubala nokuragela phambili nesekelo lokusekela umuntu omdala ukuya ekhotho. IsiGaba 25 sigandelela khulu khulu phezu kokukhandelwa kokukhahlunyezwa kwabantu abadala, ukwenza iqiniso lokobana esinye nesinye isehlakalo siphenywa siphenyisiswe, bekuthathwe namagadango afaneleko, nakube kunamagadango ekufuze athathwe. Lokhu-ke kungenziwa ngokuphenya ubujamo bomuntu loyo kunye nangokutjheja umuntu omdala.


5. Umuntu omdala angafuna itjhejo nokuvikeleka lokhuya:

a) Umrholwakhe, sekubalwa nomrholo wepentjheni, nenye ipahlakhe nakuthethwe ngaphandle kwemvumakhe, ngaleyindlela-ke selalahlekelwe kezomnotho.

b) Nakakhutjhwe la ahlala khona ngokungasimthetho.

c) Nakaliselelweko namkha atjhiywe yedwa kunganalitho elibonakala lingamsekela.

d) Nakahlala namkha asebenza eentradeni, aphila ngokubawa.

e) Nakazinikele wabe wangena ngehloko etjwaleni, namkha nasele abuswa ziindakamizwa kangangobanyana selasengozini ngoba anganasizo lokwelatjhwa alitholako.

f) Nakahlala ebujameni obumkhaphela engozini yokukhahlunyezwa ngokomseme.

g) Nakahlala ebujameni obungamlimaza emzimbeni namkha engqondweni.

h) Nakahlala ebujameni la aliseleleke khona ngokomzimba, ngokwengqondo, nangokokuphilisana nomphakathi, sekubalwa nokuziliselela naye ngokwakhe.

i) Kobunye nobunye ubujamo esibuveze ngehlobu kufuze bona kube neendlela zokufanisa ezitlanywako, kube nanekambiso ebekwako yokuthi kufuze kusetjenzwe njani ngobujamo ngokwahlukahlukana kwabo. Isisebenzi somphakathi nasizakukghona ukwenza lokhu okutjhiwo ngehla, kufuze bona siziphenyele mathupha, singathembeli ekuzweni ngezwangobatjho. Ukudlula lapho, kufuze isisebenzi somphakathi sithathe igadango lamsinyana emveni kobana sesithole ubufakazi bokukhahlunyezwa komuntu omdala. Ukuvikelwa kwakangazimbi yinto eqakatheke ngaphezu kwazo zoke.

Ukwazisa Ngokukhahlunyezwa Kwabantu Abadala



1. IsiGaba 26 sithi nanyana ngubani osola unga umuntu omdala othileko uyakhahlunyezwa namkha ulimele ngenca yokukhahlunyezwa, kufuze bona abikele UmNqophisi-Zombelele namkha amapholilsa ngaphandle kokuriyada ngalokho akusolako.

2. Umuntu owenza umbiko ongehla lo angeze abekwe icala ngokubika kwakhe lokho akusolileko, ngoba ukubika kwakhe kuthathwa njengesenzo sobuhle nokuthembeka.

3. Umuntu othula nento esolisako yokukhahlunyezwa komuntu omdala unecala.

4. UmNqophisi-Zombelele nakabikelwa ngezwangobatjho yesehlakalo sokukhahlunyezwa komuntu omdala, kufuze bona:

a)	Enze msinyana aphenye ngendaba leyo, begodu nakube iinsolwezo ziyafakazelwa, asebenzise isiGaba 25(4) somThetho esele uhlathululiwe ngehlapha.

b)	Ipholisa kufuze bona lazise UmNqophisi-Zombelele ngezwangobatjho yokukhahlunyezwa komuntu omdala; kufuze godu likhanyise ipholisa ukuthi likholwa bona kuzakuba yinto ezakusiza ukuthi umuntu omdala ongungazimbi wokukhahlunyezwa loyo asuswe lapho ahlala khona namkha aliswe ahlale ndluyinye naloyo ekuthiwa mkhahlumezakhe, namkha mhlamunye kungaba ngcono ukuthi loyo osolwa ngokukhahlumeza asuswe hlanu kwakangazimbi omumuntu omdala na (isiGaba 27 somThetho).


Kuqakathekile ukutjheja bona umThetho utjho ngaphandle kokurhiniza ukuthi imibiko yezwangobatjho yokukhahlunyezwa kwabantu abadala kufuze bona itjhejwe burhaba, bekwenziwe neqiniso lokuthi kwenziwa koke okungakghonakala ukuvikela umuntu omdala okhahlunyeziweko; hlangana namagadango wamsinya abalwako la, kubalwa nokuthi basuswe hlanu komuntu omdala abantu abamkhahlumezako.





Inothisi Etloliweko Eya Kiloyo Ekuzwakala Bona Ukhahlumeze Umuntu Omdala


IsiGaba 27 sihlathulula amahlelo nekambiso yokwazisa loyo ekuzwakala ngobatjho bona ukhahlumeze umuntu omdala.



1. Ipholisa elithunyelelwe umbiko, nelanelisekileko ukuthi kuzamsiza umuntu omdala nakungasuswa loyo ekuzwakala bona ukhahlumeze umuntu omdala emzini lapho bahlala nomuntu omdala khona, kufuze bona likhuphe inothisi etloliweko:

a) Etjho amabizo, isibongo, i-adresi yekhaya, nomsebenzi osetjenzwa msolwa wokukhahlunyezwa,

b) Ebawa bona umsolwa wokukhahlumeza asuke emzini la ahlala khona nomuntu omdala, ahlukane naye, angabe asathintana naye umuntu omdala ekuzwakala bona umkhahlumezile,

c) Ebawa ukuthi umsolwa ekuzwakala bona ukhahlumeze umuntu omdala aziphekelele eKhotho kaMarhistrada ngelanga nesikhathi esitlolwe enothisini. EKhotho kaMarhistrada kufuze umsolwa loyo ayozihlathulula bona kubayini kungakafaneli bona avinjelwe safuthi ukuthi angaphinde angene emzini namkha endaweni yomuntu omdala ekuthiwa umkhahlumezile. Ideyithi yekhotho le kufuze bona ibe yideyithi yokuthoma yekhotho ngemva kobana athunyelelwe inothisi umsolwa lo.

d) Ipholisa kufuze bona libe nobufakazi obutloliweko obufakazela ukuthi inothisi yadluliselwa kiloyo ekuzwakala bona ukhahlumeze umuntu omdala, wabe wahlathululelwa yona.


1. Ipholisa kufuze bona lithumelele ikhotho kamarhistrada umsalela wenothisi etloliweko, ezakusebenza njengobufakazi bokwaziswa.

2. Umarhistrada angahle afune ubufakazi obufakazela ukuthi umsalela wenothisi etloliweko nangambala wanikelwa loyo ekuzwakala bona umkhahlumezi womuntu omdala.


3. IsiGaba 55 somThetho ka-1977 weKambiso yobuLelesi ( umThetho Namba 51 ka-1977 ) kufuze bona kubanjelelwe kiso malungana nenothisi etloliweko enikelwe loyo ekuzwakala bona ukhahlumeze umuntu omdala.

4. IKhotho kaMarhistrada inelungelo lokuthoma iphenyo khonokho ngobujamo bezinto obubangele bona bekukhutjhwe inothisi etloliweko ngaloyo ekuzwakala bona ukhahlumeze umuntu omdala.

5. Ngemva kokuqalisisa boke ubujamo bezinto malungana nendaba ebangele bona bekukhutjhwe inothisi, iKhotho kaMarhistrada inga:

a) khupha isalelo esivimbela loyo ekuzwakala bona ukhahlumezile ukungena emzini namkha endaweni la kuhlala khona umuntu omdala okhahlunyeziweko, namkha esimalela bona angathintani nomuntu omdala loyo isikhathi esibekiweko,

b) khupha umlayelo wemibandela umuntu ekuthiwa ukhahlumezile azakungena ngayo endaweni la kuhlala khona umuntu omdala, nezakusetjenziswa nakathintana naye umuntu omdala loyo; umlayelo lo-ke uzabe wenzelelwe ukuvikela nokuphephisa yena umuntu omdala,

c) khupha umlayelo othi umuntu okhahlumezileko akathweswe icala lokondla umuntu omdala nomndenakhe.

d) khupha nanyana ngimuphi omunye nje umlayo wekhotho ewubona ufanelekile kilendaba enje.

6. Ukusetjenziswa ngendlela engakafaneli kwamandla anikelwe amapholisa ngokwesigatjana (1) kuzakwenza ipholiselo libizelwe ebandla lokukhalinywa.

7. Umuntu unecala nakube:


a)

i.

ii.


unikelwe inothisi etloliweko kodwana:

Uyabhala ukusuka endaweni la kuhlala khona umuntu omdala, namkha

Uthintana nomuntu omdala ukube kanti inothisi etloliweko anikelwe yona iyamalela ukuthintana nomuntu omdala loyo.


c)	Ubhalelwa kuhlonipha umlayo weKhotho okhutjhwe ngokwesiGatjana 6 somThetho, namkha ngokombandela omunye nje.
Kuqakathekile Ukutjheja Nakhu Okulandelako:

â€¢	Ukuthi isisebenzi somphakathi siyazi kuhle imisebenzaso malungana nezomthetho nekambiso yazo.
Okuqakatheke khulu lapha kukuthi umuntu ophenyako kufuze bona azibekele amanothi amahle anembako, kobanyana azokwazi ukuziphendulela ngendlela ezwakalako umtjhutjhisi namkha amagcwetha kammangalelwa nabangambuza nanyana ngimuphi umbuzo.
â€¢	Ukuvuma ukuthwala umthwalo osibopho wokuba mlimindima ophambili endabeni le. Lokhu-ke kutjho ukuthi isisebenzi somphakathi silindeleke bona sibe mumuntu ojama phambili ukuvikela abantu abadala.


Ikambiso Yokuletha Loyo Ekuzwakala Bona Ukhahlumeze Umuntu Omdala Phambi KwakaMarhistrada


IsiGaba 28 somThetho siveza ikambiso yokusa umuntu ekuzwakala bona ukhahlumeze umuntu omdala phambi kweKhotho kaMarhistrada wendawo yala kuhlala khona umuntu osolwako loyo.



1. IsiSebenzi somPhakathi namkha sezamaphilo sisa isitatimende esitloliweko (umbiko) esifungelweko kumtjhutjhisi weKhotho kaMarhistrada ngecala lokuthi umuntu othileko ukhahlumeze umuntu omdala begodu umuntu okhahlumezileko loyo uhlala esiphandeni esingaphasi kwekhotho leyo, umtjhutjhisi angabawa unobhala wekhotho bona akhuphe idarhfari etjela umuntu osolwako loyo ngeensolo ezenziwa ngaye, ibe imbawe bona azilethe ekhotho phambi kwakaMarhistrada ngelanga elithize, ngesikhathi esibekiweko.

2. Umbiko ovela esiSebenzini somPhakathi nesiSebenzini sezamaPhilo malungana nezwangobatjho yokukhahlunyezwa komuntu omdala, ngiwo ofuneka ntanzi ngaphambi kobana kukhutjhwe idarhfari. Umbiko loyo kufuze bona uveze amaqiniso apheleleko ngezwangobatjho ezwakalako, begodu kufuze bona ungathathi ihlangothi.

3. Nakube isiSebenzi somPhakathi namkha isiSebenzi sezamaPhilo siyalelwa ukungena endaweni la kuthiwa kukhahlunyezelwe khona kobanyana siyokuphenya ngezwangobatjho leyo nokuyokuvikela ukuthi kungasaya phambili ukukhahlunyezokho, uMarhistrada, ngokulayelwa Mtjhutjhisi, uzakukhupha incwadi enikela isiSebenzi somPhakathi namkha isiSebenzi sezamaPhilo amandla wokungena endaweni leyo. Kuyinto ehle ukuthi isiSebenzi somPhakathi sihlale siphethe esizazazisa ngakho bona singubani, ebujameni obunje.

4. Ekukhupheni incwadi yelungelo lokungena endaweni ehlathululwe ngehla le, uMarhistrada anganikela nesiSebenzi somPhakathi namkha isiSebenzi sezamaPhilo ilungelo lokukhamba nepholisa kobanyana liyokusiza ngephenyo ekufuze lenziwe lapho.

5. UmThetho weKambiso yezobuLelesi (umThetho Namba 51 ka-1977), ngokutjhugululwatjhugululwa lapha nalaphaya, uyasebenza ekukhutjhweni kwedarhfari, khulu khulu nakube umuntu ofunekako akafiki ekhotho njengoba abiziwe namkha nakube kufuze ahlale asekhotho ngokwemibandela etjhiwo yidarhfari. IinSebenzi zomPhakathi kufuze bona zenze iqiniso ngalokho okumumethwe mThetho.

6. Umuntu unecala nakube:

a)	Uvimbela isiSebenzi somPhakathi namkha isiSebenzi sezamaPhilo ekwenzeni umsebenzi ekufuze wenziwe;
b)	Ubhala ukuveza imininingwana yelwazi eliphathelene nephenyo ngokukhahlunyezwa komuntu omdala ekukhulunywa ngaye esigatjaneni 3.

UmThetho lo unikela iinSebenzi zomPhakathi amandla ezwakalako lokhuya naziphenyako. IinSebenzi zomPhakathi kufuze bona zazi kuhle bona yini namkha ngimaphi amandlazo womthetho.

Iphenyo Ngokukhahlunyezwa Kwabantu Abadala

IsiGaba 29 siyitjho kuhle ikambiso yokuphenya ngokukhahlunyezwa kwabantu abadala. Imibandela yeKambiso yomThetho woBulelesi (umThetho Namba 51 ka-1977) kunye nomThetho wamaKhotho waboMarhistrada (umThetho Namba 32 ka-1944) kusebenza yona lapha.


1. UMarhistrada uthwele umsebenzi wokuphenya ngokuthi ibekwe kuhle kangangani izwangobatjho yecala edarhfarini, ngokwesigaba 28.

2. UMtjhutjhisi ophambi kwakaMarhistrada angatjhuka ngemibuzo abofakazi namkha abize nanyana ngimuphi ufakazi kobana azokunikela ubufakazi.

3. Umuntu ekuzwakala ngobatjho bona ukhahlumezile unelungelo lokwethula ubufakazi, kanti negcwetha lakhe nalo lingabatjhuka ngemibuzo abofakazi, namkha/begodu liveze ubufakazi bokuthi kungani kungakafaneli bona kwenziwe umlayo ngokwesigatjana 10.

4. Umthetho osebenza ekugwetjweni kwamacala wobulelesi uyasebenza nalapha nakuphenywako, malungana nokubizwa nokutjhukwa ngemibuzo kwabofakazi, nokuthathwa kobufakazi, nokuvezwa kwemitlolo kunye nekubhadalweni kwesibonelelo sabofakazi.

5. UMarhistrada ophethe icala iphenyo lakhe ulenzela ekhotho evulekileko, kodwana-ke nokho nakufumaniseka bona umuntu omdala akakghoni ukwethula ubufakazi ekhotho evulekileko, uMarhistrada angahle athathe isiqunto sokuthi iphenyo lakhe alenzele ekhotho evalekileko (engavumeli woke umuntu ukungena), ngokulandela isibawo namkha isiphakamiso sesiSebenzi somPhakathi.

6. Iphenyo elenziwa umsolwa angekho ngokwesiGaba 159(1) seKambiso yomThetho woBulelesi ka-1977, lisebenza namatjhuguluko afaneleko ngokwesigatjana somthetho, ngokuqalelela ubunjalo bephenyo elenziwako.

7. IsiGaba 108 somThetho ka-1944 weKhotho kaMarhistrada sisebenza namatjhuguluko afaneleko ephenyweni elenziwa ngokwesigabesi.

8. Umbiko wesiSebenzi somPhakathi namkha wesiSebenzi sezamaPhilo kufuze unikelwe uMarhistrada, yena-ke ozakutjho bona kuyafuneka na ukuthi uDorhodera weziFo namkha aboDorhodera beNgqondo bamhlole umuntu omdala bese banikela ikhotho umbiko walokho abazabe bakutholile nabamhlolako.

9. Ikhophi yombiko ekukhulunywa ngawo ngehla lo lufuze bona inikelwe umsolwa, bese unikelwa ithuba elaneleko lokutjhuka ngemibuzo abantu abahlanganise umbiko loyo, abatjhuke ngemibuzo emalungana necala abekwa lona.

10. Unecala umuntu ophambana nemibandela yalesisigatjana 10.
11. UMarhistrada, ngemva kokuqalisisa ubufakazi nakathola bona izwangobatjho eyenziwe ngomuntu lo vele injengobanyana injalo ilungile, anga:

a)	nikela umuntu loyo amandla namkha ilungelo lokuhlalisa kunye/namkha nokutjheja umuntu omdala loyo ngaphasi kwemibandela ebekwe nguMarhistrada,

angalalela nanyana ngubani ukutjheja nokuhlalisa umuntu omdala nanyana ngimuphi isikhathi esingadluliko e-10 leminyaka, namkha ngokubona kwakhe uMarhistrada.
IinSebenzi zomPhakathi kufuze bona ziwuzwisise umsebenzazo okhethekileko nosibopho emacaleni anjengalawa. IinSebenzi zomPhakathezi zithwele umthwalo wokululeka nokubonisa umtjhutjhisi nomarhistrada ngendlela yokuthi umlayo owenziwako uzamlungela umuntu omdala nehlakalakuhle yakhe.


Ukwalelwa kokukhahlunyezwa kwabantu abadala kunye namagadango akhethekileko wokukhandela ukukhahlunyezwa kwabantu abadala.


IsiGaba 30 sibeka ngamagama anabileko bona yini okwenza isenzo esithileko sibe kukhahlumeza.


1. Ukukhahlumeza umuntu omdala kulicala emThethweni lo.

2. Nanyana ngisiphi isenzo namkha ukubhalelwa kukwenza okulungileko ebudlelwaneni la kunokuthembana khona, nala isenzo esithileko sizwisa khona ubuhlungu namkha ukukhubazeka emmoyeni kutjho ukumkhahlumeza umuntu omdala. Okwenza izenzo namkha ubujamo bezinto bube kukhahlumeza nginakhu okulandelako:

a) Ukubhalelwa kuthatha amagadango alungileko wokuvikela umuntu omdala.

b) Ukudlala ngobudlelwana bokuthembana.

c) Ukubangela ukukhubala kommoya kunye nokubangela ukulimala emzimbeni womuntu omdala.


4. Isigatjanesi siya phambili ngokuhlathulula bona ukukhahlumeza kuyini, begodu hlangana nakho kubalwa nalokhu okulandelako:

a) Ukukhahlunyezwa emzimbeni kutjho ukuthuselwa namkha nanyana ngisiphi isenzo sokumlimaza emzimbeni umuntu omdala.

Akhe uhlole bona uyawuzwisisa na owona mmongo weSahluko 5.

Qala umgwalo 6 uhlole bona uyawezwisisa na amagadango ahlukahlukeneko ekukhanjwa ngawo ekusetjenzweni kwecala lokukhahlumeza.

Ikambiso ekufuze ilandelwe lokhuya umkhahlumezi nakalethwa phambi kwakaMarhistrada:
â€¢	Iintatimende nemibiko ekufuze zinikelwe isiSebenzi somPhakathi.
â€¢Lokho isiSebenzi somPhakathi esingakwenza lokhuya nasivinjelwa ukuphenya ngecala lokukhahlumeza.
â€¢	Amagadango angathathwa ukuvikela umuntu omdala ekukhahlunyezweni.


Kuqakatheke khulu ukwazisisa bona kutjho ukuthini ukukhahlumeza. Qala ukuthi uyazi na bona kutjho ukuthini lokhu okulandelako, uqale nokuthi uyazi na bona kuziveza njani nakwenzekako:

â€¢	Ukukhahlunyezwa komzimba
â€¢	Ukukhahlunyezwa ngezomseme
â€¢	Ukukhahlumezeka ngengqondo
â€¢	Ukukhahlumezeka ngezomnotho

Irejista yezokukhahlumeza. Uyalimuka na bona isebenza njani, nokuthi iqakatheke kangangani?

a) Ukukhahlumezeka ngezomseme - kutjho nanyana ngisiphi isenzo esiphula namkha esona isithunzi somuntu omdala ngezomseme.

b) Ukukhahlumezeka ngengqondo - kutjho nanyana ngisiphi isenzo sokwehlisa isithunzi, ukunyaza, ukunyefula, ukuphoca kumbi umuntu omdala, njengo:

i.


ii.

kuphikelela ngokumthuka, ngokumehlisa igama, namkha umtlekelelise ngeenhlamba;


kuphikelela ngokumthusela umzwise ubuhlungu emmoyeni.

iii. kuphikelela ngokumcabhelela ipilwakhe yangeqadi, ikululekwakhe, isithunzi sakhe nokuphepha kwakhe;

d) Ukukhahlunyezwa ngezomnotho kutjho:

i.

ii.

Ukumdima imithombo yamandla wemali emfaneleko umuntu omdala;,

Ukumdima amandla womthombo womnotho nawemali ngokungakafaneli, ukube kanti umuntu omdala uneemfuneko zayo imithombo le;

iii. Ukususa/ukukhambisa ipahla yomuntu omdala ngaphandle kwemvumakhe.


Amaphuzu Aqakathekileko Wokungezelela Lapha :

â€¢Ubunengi bezehlakalo zokukhahlunyezwa zenzeka ekhaya lomuntu omdala; kanenginengi amalungu womndeni kuvamise ukuba ngiwo akhahlumeza abantu abadala ahlala nabo, kanti-ke emakhaya wokuhlalisa abantu abadala la kulindeleke bona bahlale ngokuphepha nokuthula abantu abadala, nakhona bavamisile ukukhahlunyezelwa khona.
â€¢Imihlobohlobo ehlukahlukeneko yokukhahlunyezwa ebalwe lapha kufuze iqalwe ngokuphelela kwayo, ngoba ivamisile ukukhambelana. Isibonelo kungaba kulokhuya umuntu omdala nakangafuni ukudla; lokho kungenzeka ukuthi kubangwa kukhahlumezeka kwakhe enqgondweni.
â€¢Kanenginengi, ekukuphela kwendlela yokuthola bona kukhona ukukhahlumezeka, kutjheja utjhejisise ngobuduze ukuthi uziphatha njani umuntu omdala, uqalisise umzimbakhe, utjheje nokusebenza kwengqondwakhe, uqale nangendlela nje abonakala ngayo yena siqu sakhe.





Ukuba Nerejista Yokukhahlunyezwa Kwabantu Abadala.


IsiGaba 31 sithi uNgqongqotjhe kufuze bona abe nerejista yabo boke abantu abakhe badliwa macala wokukhahlumeza abantu abadala, abe aqinisekise nokuthi abantwaba abavunyelwa ukusebenza ngabantu abadala namkha ukubenzela imisebenzi. ImiThetholawulo izakutjho imininingwana epheleleko yerejista.




















Ufundeni-ke Esahlukweni 5? Akhe Uzihlole


â€¢	Uyalimuka na bona usebenza njani umgwalo 4?
â€¢	Uyazizwisisa iindlela isiSebenzi somPhakathi ezingazisebenzisa nasifakazela ukuthi nangambala umuntu omdala ukhahlunyeziwe ?
â€¢	Yenza iqiniso lokobana uyayizwisisa ikambiso ekufuze ilandelwe lokhuya umsolwa ngokukhahlumeza abantu abadala nakayiswa phambi kwakaMarhistrada.
â€¢	Uyazi na bona isebenza njani irejista yabakhahlumezi ?


ISAHLUKO 6

IMIBANDELA EVAMILEKO NENGEZELELAKO

Amandla Wokuphathiswa


IsiGaba 32 sikhuluma ngokunabileko ngamandla wokuphathiswa, ngokomThetho lo.



1. UNgqongqotjhe anganikela omunye umuntu amandla wokwenza umsebenzi angakavami ukuwenza umuntu loyo, umsebenzi ekufuze wenziwe nguye uNgqongqotjhe:

a) Anganikela nanyana ngisiphi isiphathiswa emNyangweni amandla wokwenza nanyana yini ekufuze yenziwe nguye ngokwakhe uNgqongqotjhe, ngaphandle kwamandla wokwakha imiThetholawulo;

b) Anganikela nanyana ngisiphi isiphathiswa ukwenza nanyana ngimuphi umsebenzi onikelwe uNgqongqotjhe mThetho lo.

c) Irherhokambiso lalokhukuphathiswa amandla kufuze bona lakhiwe.


2. UNgqongqotjhe, ngokuvumelana noNdunakulu wePhrovinsi:

a) Angaphathisa uSomkhandlu wePhrovinsi amandla anikelwe wona mThetho lo, ngaphandle kwamandla wokwenza imiThetholawulo;

b) Anganikela uSomkhandlu wePhrovinsi amandla wokwenza nanyana ngimuphi umsebenzi ekufuze wenziwe nguye uNgqongqotjhe, ngokomThetho lo.

c) Irherhokambiso lalokhukuphathiswa kwamandla kufuze bona litjhiwo.


3. USomkhandlu wezokuThuthukiswa komPhakathi ePhrovinsini anga:

a) phathisa amandla anikelwe wona ngaphasi kwesigatjana (2) nanyana ngisiphi isiphathiswa sombuso sephrovinsi leyo;

b) phathisa nanyana ngisiphi isiphathiswa ukwenza nanyana ngimuphi umsebenzi ekufuze wenziwe nguSomkhandlu loyo ngaphasi kwesigatjana (2).


4. UmNqophisi-Zombelele anga:

a) phathisa nanyana ngisiphi isiphathiswa somNyango nanyana ngimaphi amandla anikelwe UmNqophisi-Zombelele ngaphasi komThetho lo;

b) nikela nanyana ngisiphi isiphathiswa amandla wokwenza umsebenzi ekufuze wenziwe mNqophisiZombelele, ngaphasi komThetho lo;
5. UmNqophisi-Zombelele, ngokuvumelana nomNqophisiZombelele wePhrovinsi, anga:

a) phathisa isiKhulu somNyango othileko wePhrovinsi leyo nanyana ngimaphi amandla anikelwe UmNqophisi-Zombelele, ngokomThetho lo;

b) nikela isiKhulu somNyango othileko wePhrovinsi amandla wokwenza nanyana ngimuphi umsebenzi onikelwe UmNqophisi-Zombelele, ngokomThetho lo;



6. IsiKhulu somNyango singa:



7. phathisa nanyana ngisiphi isiphathiswa sephrovinsi nanyana ngimaphi amandla anikelwe UmNqophisi-Zombelele ngaphasi komThetho lo;



8. phathisa amandla nanyana ngisiphi isiphathiswa sephrovinsi kobanyana sikwazi ukwenza nanyana ngimuphi umsebenzi ekufuze wenziwe mNqophisiZombelele, ngaphasi komThetho lo. Nanyana ngubani ophathiswe amandla namkha onikelwe ilungelo lokwenza umsebenzi othileko, kufuze bona enze lokho ngemibandela ekhambisana namandla aphathiswe wona namkha ekhambisana nomsebenzi athunywe wona.


9. Nanyana ngikuphi ukuphathiswa amandla namkha ukunikelwa ilungelo lokwenza umsebenzi othileko umuntu angakavami ukuwenza, ngokomThetho lo kufuze bona:

a) kwenziwe ngencwadi.

b) kungamvimbeli ukuzenzela umsebenzi loyo umuntu ophathise omunye amandla lawo namkha onikele omunye ilungelo lokwenza umsebenzi loyo.

c) Isiqunto sokuphathiswa amandla singabuyiselwa emva (singatsonyulwa ), kodwana nasibuyiselwa emva njalo kufuze bona lokho kwenziwe ngencwadi.


Ihlawulo

IsiGaba 33 siveza ihlawulo engephezulu khulu, ekungakafaneli bona kudlulwe kiyo, engahlawuliswa mThetho lo ngokwephulwa kwemibandela yananyana ngisiphi isigaba somThetho lo.



ISIGABA 34

NguNgqongqotjhe kwaphela onamandla wokwenza imithetholawulo, kanti-ke isigaba 34 somThetho lo siyazitjho iingaba uNgqongqotjhe ekufuze enze imithetholawulo ngazo.













IMITHETHOLAWULO


34.(1) NguNgqongqotjhe kwaphela onamandla wokwenza imithetholawulo. IsiGaba 34 sibeka isilinganiselo uNgqongqotjhe angaphelela kiso ngokwenza imithetholawulo malungana:


a) nanyana ngiyiphi indaba emumethwe mThetho

b) namaforomu afunekako ukuphumelelisa, ukusebenzisa nokulawula umThetho lo malungana nokusetjenziswa kwawo, iintifikethi, amandla welungelo, amanothisi, ukulandelana, irejista, hlangana nokhunye.

nekambiso nemibandela efunekako ukurejistara amakhaya wokuhlalisa abantu abadala, sekubalwa nokubekwa kwamazinga ekufuze kusetjenzelwe phezu kwawo nekufuze bona alandelwe ahlonitjhwe;

d) namarekhodi, ama-akhawundi namarejista ekufuze bona abulungwe baphathi bamakhaya wokuhlalisa abantu abadala, kunye nemibiko ekufuze bona ithunyelwe la kufanele khona.

e) namarekhodi ekufuze abulungwe nanyana ngubani otjheja umuntu omdala endaweni engaphandle kwekhaya elakhelwe khona ukuhlalisa abantu abadala, ngaphandle kokukhetha ukuthi umtjheja njalo ubhadalwa ngemali namkha ngepahla.

f) namagadango:

g) wokukhandela nokukhalima ukukhahlunyezwa kwabantu abadala;

h) wokuthuthukisa (wokusekela ) abantu abadimeke amathuba ngenca yokubandlululwa okungakalungi;

i) wokukhuthaza ukuphunyeleliswa kwamalungelo wabahlali beendawo zokuhlalisa abantu abadala.

j) amalungana nesakheko nokumumethwe ziimvumelwana zomsebenzi hlangana kwabahlali nekomidi yabahlali bendawo yabantu abadala, nemininingwana yamazinga neendlela zokwamukelwa kwabantu emakhaya wabantu abadala.

k) wamazinga womsebenzi.

l) wemikhakha namazinga ahlukahlukeneko wemisebenzi yetjhejo nesekelo elinzinze emphakathini.

m) wokubulungwa kwamarejista ngokwesiGaba 31 ( irejista emalungana nokukhahlunyezwa kwabantu abadala )

n) wezinye iindaba namkha ikambiso efunekako ukuqinisekisa bona kuyaphunyeleliswa ukusetjenziswa komThetho lo.





34.(2)	ImiThetholawulo ingathi nanyana ngubani owephula namkha obhalelwa kukhandela/kuhlonipha imibandela yemithetholawulo, unecala, ngalokho-ke uzakuhlawuliswa namkha avalelwe ejele isikhathi esingeqiko emnyakeni munye, namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.


34.(3) Nanyana ngimuphi umthetholawulo owenziweko ongahle uthinte amaPholisa, kufuze bona wenziwe ngokubonisana noNgqongqotjhe wezokuPhepha nokuVikeleka, ngaphambi kobana uthonywe ukusetjenziswa. 34.(4) Nanyana ngimiphi imithetholawulo emalungana nokunikelwa kweemali, sekubalwa nobungako bemisebenzi eyenzelwa abantu, kufuze bona yenziwe uNgqongqotjhe wezeeMali anelwazi elipheleleko layo.



34.(5) Ngaphambi kobana uNgqongqotjhe angabetha nanyana ngimuphi umthetholawulo, kuyafuneka umthetholawulo lo uthome ngokumenyezelwa usesemtlamo eGazedeni yomBuso, ukhambisane nesaziso esimema abantu abenerhuluphelo yokuphefumula ngomtlamo loyo; kufuze baphefumule ngokutlola bezwakalise imibonwabo, ngesikhathi esizabe sibekiwe kwatjhiwo eGazedeni bona sizakuba side kangangani.



34.(6) UNgqongqotjhe kufuneka athumelele iPalamende umtlamo wemithetholawulo, nemibono umphakathi ophefumula ngayo, ngaphambi kobana imithetholawulo leyo ingamenyezelwa emphakathini kobana iyokuthoma ukusebenza.



34.(7) UNgqoqngqotjhe nokho-ke kungenzeka amemezele imithetholawulo leyo ngaphandle kokubonisana nabanye njengoba kuhlathululwe ngehlapha, nakufumaniseka bona ubujamo bezinto bufuna njalo.


Ukucinywa/Ukubulawa Kwemithetho Kunye Nemibandela Yesikhathi Setjhuguluko Kunye Nokubulunga


IsiGaba 35 sithi:



1. Ucinyiwe/Ubulewe umThetho ka-1967 wezabaDala, ngokunjalo ucinyiwe/ubulewe nomThetho ka-1998 oTjhugulula umThetho wezabaDala.

2. Nanyana ngubani ophethe ikhaya lokuhlalisa abantu abadala elirejistarwe ngokomThetho wabaNtu abaDala, kufuze bona kuthi kungakapheli iinyanga ezili-12 umThetho lo uthomile ukusebenza, enze isibawo sokurejistara ngokwesigaba 18 somThetho lo.

3. Ikhaya labaNtu abaDala elirejistarwe ngokomThetho wabaNtu abaDala lizakuhlala lirejistarwe njalo, bekube mhlazana uNgqongqotjhe atjhugulula ukurejistarokho ngomThetho.

4. Nanyana ngimuphi umsebenzi imali yesiphekiso ngokomThetho wabaNtu abaDala uzakuragela phambili ngokuthola imalisiphekiso leyo iinyanga ezili-12 ngemva kwelanga umThetho lo owathoma ukusebenza ngalo.
<fn>DAC-NLS.YaziAmalungeloNeemb.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele
Yazi amalungelo neembopho zakho nge-UIF
1. Khuyini isiKhwama seTjhorensi yabangaSebenziko? (i-Unemployment
Insurance Fund)
IsiKhwama seTjhorensi yabangaSebenziko senzelwe ukunikela ngerhelebho lesikhathi esifitjhani kubasebenzi, kuye ngobujamo obuthileko, lokha nabangasasebenziko, namkha nabangasakghoniko ukusebenza ngebanga lokugula, ngelivu yokuteta namkha yokufumeza begodu sinikela ngerhelebho kwabatlhogonyelwa msebenzi osele ahlongakele kube bekabhadela esikhwameni.
2. Itholakala bunjani imali efakwa esiKhwameni nokubhadela imivuzo?
IsiKhwama sithola imali ngokubhadela ngenyanga okwenziwa basebenzi nabaqatjhi. Umbuso yi-underwriter yesiKhwama begodu kulindelwe bona unikele ngerhelebho leemali ukuhlangabezana nokutjhoda okwenzeka ngeenkhathi ezinengi zokungasebenzi.
3. Kufanele na bona boke abasebenzi babhadele esiKhwameni
seTjhorensi yabangaSebenziko?
3.1 Ukusukela ngomhlaka 1 Apreli 2002 boke abasebenzi abasebenza ama-awara ama-24 namkha ngaphezulu ngenyanga kufanele babhadele esiKhwameni.
3.2 Ukusukela ngomhlaka 1 Apreli 2003, umThetho weTjhorensi yabangaSebenziko ufuna bona abasebenzi bangekhaya nabaqatjhi babo babhadele esiKhwameni.
3.3 Amahlangothi alandelako wabasebenzi awakafakwa ekubhadeleni esiKhwameni seTjhorensi yabangeSebenziko:
? Abasebenzi abasebenza ama-awara angaphasi kwama-24 ngenyanga
? AbaSebenzi bomBuso abahlathululwe ngaphasi kwesiGaba 1(1) somThetho wabaSebenzi bomBuso ka-1994
? Abasebenzi abafunyana umHlalaphasi wezeHlalakuhle womBuso (umhlalaphasi wabadala), kodwana kungafaki isabelo sokurholophala namkha sokondla
? Umsebenzi ongena esivumelwaneni sokusebenza nomqatjhi ngomnqopho wokungena esivumelwaneni sebandulo lomsebenzi (i-learnership) njengombana kubekwe esigabeni 18(2) somThetho wokuThuthukiswa kwamaKghono ka-1998
? Abantu abangena ngaphakathi kweRiphabhligi yeSewula Afrika ngomnqopho wokufezakalisa isiVumelwano somSebenzi, i-Apprenticeship namkha i-Learnership ngaphakathi kweRiphabhligi nayikuthi ekuphelisweni kwaso umthetho ufuna bona umqatjhi namkha ngokuya kwesiVumelwano somSebenzi,
i-Apprenticeship namkha i-Learnership, namkha esinye nesinye isivumelwano namkha isibopho abuyisele umuntu lowo enarheni yekhabo, namkha umuntu lowo kufuneka bona atjhiye iRiphabhligi, kanye nomqatjhi wakhe
? Abasebenzi abarholiswa kuphela ngenzuzo.
4. Ingabe kufanele ubhadele esiKhwameni nawufumana umrholo
ophezulu?
Iye, boke abasebenzi, ngaphandle kwalabo okukhulunywe ngabo ngaphasi kwaka-3.3 ngehla kufanele babhadele esiKhwameni. IsiKhwama njalo ngonyaka sibeka ubukhulu bamazinga wemirholo kilabo ababhadelako. Boke abasebenzi abarhola ngaphezu kwezinga eliphezulu bazakubhadela kuphela ukufika ezingeni eliphezulu kuthi nabangasasebenziko bazakuthola imivuzo elingana nemirholo yabo. Lokhu kutjho bona woke umsebenzi ukusuka ezingeni eliphasi ukuya ezingeni lomnqophisi wekampani kufanele abhadele esiKhwameni.
5. Ingabe kufanele boke abasebenzi babhadele esiKhwameni?
5.1 Boke abaqatjhi abaqatjhe omunye nomunye umuntu begodu bamrholele ngekhetjhe namkha ngesihle kufanele bazitlolise nesiKhwama msinyana nabathoma ngemisebenzi yabo njengabaqatjhi. Kumsebenzi womqatjhi ukutlolisa ibhizinisi kanye nokudosa imali efaneleko emrholweni wabasebenzi. Nayikuthi umqatjhi ubhalelwa kukwenza lokhu kunokuhlawuliswa okubudisi azakufumana okwenziwa ngokuya komThetho wokuBhadelwa kweTjhorensi yabangaSebenziko ka-2002. Nayikuthi umqatjhi uyala ukuzitlolisa nesiKhwama begodu akafuni ukudosa imali, abasebenzi bayeleleliswa bona bathintane ne-ofisi eliseduze lomNyango wezabaSebenzi.
5.2 Abaqatjhi bakhuthazwa bona bakhambisane neenjamiso zomThetho, njengombana isiKhwama sinikela ngerhelebho kilabo ekade basebenza esele bangenalitho namkha abanganasekelo ngebanga lokupheliswa kokusebenza kwabo.
6. Khuyini okuthathwa njengomrholo?
Ziimali zoke ezibuya kumqatjhi, nanyana ziyikhetjhe namkha ngesihle. Lokhu kufaka iimali zesikhathi esidluleleko namabhonasi, begodu imali ebhadelwako kufanele isuselwe kilokhu. Ukungezelela, yoke imali orhelejwa ngayo ithathwa njengomrholo. Iimbonelo zemali orhelejwa ngayo yimali yamakhambo, yokuzithabisa kanye neyokudla nokuhlala. Ilwazi elinabileko ngemirholo litholakala emihlahlandleleni ye-EMP10 yabaqatjhi etholakala kwa-South African Revenue Service (i-SARS).
7. Ngokungangani okufanele kubhadelwe esiKhwameni?
Umsebenzi kufanele abhadele i-1% yomrholo wakhe wenyanga. Ukungezelela ku-1% ebhadelwa msebenzi, umqatjhi ubhadela i-1% mayelana nomsebenzi munye amqatjhileko. Isibalo soke esibhadelwako ngakho-ke sima-2%. Isibonelo, nayikuthi umsebenzi urhola R1 000 ngenyanga, umqatjhi kufanele adose i-1% yomrholo okuzakuba yi-R10. Ukungezelela, umqatjhi kufanele abhadele i-R10 emsebenzini amqatjhileko. Isibalo soke se-R20 ngakho-ke kufanele sidluliselwe ku-UIF namkha kwa-SARS kuye ngokuthi ngiyiphi efanele ibhadelwe.
Ukubhadela kufanele kudoswe emrholweni wenyanga yanjesi kuphela begodu umqatjhi akakavunyelwa ukudosa ngaphezu kwemali okufanele ibhadelwe ngenyanga. Nayikuthi umqatjhi ubhalelwe esikhathini esidlulileko ukudosa imali, imali esalele emva eyi-2% kufanele ibhadelwe mqatjhi begodu umsebenzi akukafaneli abhadele.
8. Umqatjhi ukubhadela nini godu njani lokho okufanele akubhadele
esiKhwameni?
8.1 Umqatjhi ubhadela imali esiKhwameni ngaphambi kwelanga le-7 lenye nenye inyanga. Lapho ilanga lekhomba kungasilo ilanga ?lokusebenza?, ukubhadela kufanele kwenziwe ngelanga lokugcina namkha ngaphambi kwelanga lokugcina ?lokusebenza? ngaphambi kwele-7. "Ilanga lokusebenza" kutjho elinye nelinye ilanga elingasuye uMgqibelo, uSondarha namkha ilanga lokuPhumula lesiTjhaba. Ngeminqopho yokubhadela lemali, abaqatjhi labo abazitlolise ngeminqopho yokubhadela umthelo kanye namkha neMali yokuThuthukiswa kwamaKghono (i-SDL), kufanele babhadele imali yabo kwa-SARS. Abaqatjhi abaseleko kufanele babhadele imali yabo bunqopha esiKhwameni.
Kuneendlela ezihlukeneko zokudlulisela imali esiKhwameni. Ingadluliswa ngokudoswa ebhanka (i-debit order) (lapho umqatjhi angahlela nebhanka yakhe), ukuyifaka bunqopha ebhanka, (qala imininingwana yebhanka yesiKhwama ekugcineni kwalebhrotjha), ngokwe-elektroniki ngokusebenzisa ukubhanka nge-inthanethi. Qodu qala ama-adresi ekugcineni kwalebhrotjha.
Ukubhadela ngonyaka
8.2 Abaqatjhi bangabhadela inani loke lemali ebhadelwa ngonyaka kuye ngokuthi imali enjalo ibhadelelwa phambili.
8.3 Inani loke lemali okufanele libhadelwe kufanele lenziwe kungakapheli unyaka weemali namkha isikhathi sokukoloda begodu kungakapheli amalanga alikhomba ngemva kokuthoma konyaka weemali lowo namkha isikhathi sokukoloda. "Unyaka weemali" namkha "isikhathi sokukoloda" kutjho isikhathi esithoma ngelanga lokuthoma lakaMatjhi wonyaka omunye nomunye, namkha ukuthoma ngelanga lokuthoma lokukoloda kuye ngokuthi ilanga elinjalo liwela ngaphasi konyaka weemali wanjesi, begodu liphela ngelanga lokugcina lakaFeberbari wonyaka olandelako. Umqatjhi akakavunyelwa ukudosela ?phambili? isabelo somsebenzi semali okufanele ayibhadele. Ukudosa kufanele kukhambelane neenkhathi zokubhadelwa komrholo. Nayikuthi kuyaziwa kumqatjhi bona ukubhadela okhunye nokhunye okwenziweko bekungakafaneli namkha bekungakafaneli kubhadelwe, umqatjhi kufanele abuyisele umsebenzi imali leyo namkha imali eyeqileko edosiweko beyabhadelwa khulu mqatjhi, ngaphandle kwemali engakhenge ibuyiselwe umqatjhi siKhwama seTjhorensi yabangeSebenziko. Ukubuyisela okunjalo kufanele kufunwe esiKhwameni seTjhorensi yabangeSebenziko ngonyaka nangemva kokuphela konyaka weemali ofaneleko ngawo okubhadelwa iimali zonyaka kuphela.
8.4 Ebujameni bokukhutjhulwa kwemirholo, lokhu kufanele kukhanjelaniswe msinyana ngemva kokuthoma ukusebenza kokukhutjhulwa kwemirholo begodu umehluko phakathi kwemali ekolodwako nesele ibhadelwe kufanele ulungiswe.
8.5 Amaforomo we-UI-7 anikelwa boke abaqatjhi njalo ngenyanga ngaphandle kwalokha:
? nayikuthi ukutloliswa kusuliwe
? nayikuthi ukutloliswa kuveza bona umqatjhi ubhadela ngonyaka
? nayikuthi ukutloliswa komqatjhi kuvezwa njengobhadela kwa-SARS.
8.6 Nayikuthi abaqatjhi bathola iforomo elibuyiselwa kwa-SARS (i-EMP201), kutjho bona kufuneka balethe ukubhadela kwabo kwe-UIF kwa-SARS kwesikhathi esithoma ngo-Apreli 2002 ukuya phambili. Kodwana, nayikuthi godu bathola amaforomo we-UI-7; lokhu kutjengisa bona ama-akhawunti wabo nesiKhwama awakatjhugululwa ukutjengisa bona babhadela imali esikhwameni se-UIF ngokusebenzisa i-SARS. IsiKhwama kufanele ebujamenobu sitjelwe ngenomboro yereferensi ye-PAYE (ukuBhadela ngokuya komRholo Wakho) yamabhizinisi wabo eneenomboro ezilitjhumi, khona amatjhuguluko afaneleko azakwenziwa ukukhandela ukukhutjhwa ngomuso kwe-UI7.
8.7 Abaqatjhi godu kufanele baqinisekise bonyana ukubhadela ku-UIF kuvela ku-EMP201 begodu ukubhadela kudluliselwa kwa-SARS. IsiKhwama angeze samukela ukuziphendulela, namkha sazibandakanya ekuthintaneni ne-SARS namkha abaqatjhi nakunokuhlawuliswa kanye/namkha inzalo evezwako nayikuthi ukubhadelwa kwalethwa esiKhwameni esikhundleni se-SARS.
8.8 Ukubalekela ukuhlawuliswa okungakafaneli nenzalo, abaqatjhi kufanele baqinisekise bona ukubhadela kufika esiKhwameni ngesikhathi esibekiweko, kungaqalwa bonyana iforomo elibuyiswako i-UI-7 litholiwe. Abaqatjhi kufanele bathinte isiKhwama nayikuthi abatholi amaforomo we-UI-7 ngesikhathi esijayelekileko namkha nayikuthi bathola amaforomo ngokungakafaneli.
9. Ingabe kghani boke abaqatjhi kufanele bazalise bebalethe iforomo i-UI-7,
nanyana babhadela ngokwe-elektroniki namkha ngonyaka?
9.1 Boke abaqatjhi okuNgafuneki bona babhadele kwa-SARS kufanele bazalise iforomo UI-7 kungaqalwa indlela, ukobana babhadela kangaki namkha indawo ababhadela kiyo. Nakunganaforomo, umqatjhi kufanele anikele ngelwazi elilandelako elisisekelo ukukhandela bona imali ebhadelweko ingabiwa ngokungakafaneli namkha ingabiwa kwakhona ukwabiwokho:
? Indawo nendlela yokubhadela
? Inomboro yereferensi ye-UIF
? Isikhathi lapho ukubhadela kwenziwa ngaso kanye nemali ebhadelwako.
9.2 Kumsebenzi wabaqatjhi ukubala imali okufanele ibhadelwe esiKhwameni. Amaforomo atjengisa imali okufanele ibhadelwe angeze anikelwa abaqatjhi.
10. Ingabe isiKhwama sazi njani bona kubhadela bani?
10.1 IsiKhwama sihlome ibuthelelo lekhompyutha labaqatjhi/labasebenzi lapho yoke imininingwana yokuqathwa yabasebenzi ibekwa khona. Kumsebenzi womqatjhi ukuthumela imininingwana yabasebenzi bakhe esiKhwameni ukuletha ibuthelelo ebujameni banjesi inyanga nenyanga namkha lapho kunetjhuguluko emininingwaneni yomsebenzi. Imininingwana yabasebenzi ibekwa ebuthelelweni begodu lokha umuntu nakaphelelwa msebenzi, isiKhwama singasebenza isibawo ngaphandle kokuriyada. Ngakho-ke kuqakathekile ukuqinisekisa bona abaqatjhi bathumela imininingwana yabasebenzi babo esiKhwameni, khona kuzakulethwa ibuthelelo ebujameni banjesi.
10.2 IsiKhwama sinemihlobo ehlukeneko abaqatjhi abangathumela ngayo ilwazi labasebenzi babo esiKhwameni. Lokhu kufaka ukuthumela ilwazi ngeforomo (i-UI-19) esiKhwameni ebaqatjhini abanganarherho lokubhadela le-elektroniki. I-UI-19 liforomo elisetjenziswa baqatjhi ukuletha imininingwana yabasebenzi ebuthelelweni lesiKhwama. Iforomeli litholakala kuwebhsayithi kanye nema-ofisini wamaphrovinsi kanye nemasentheni wezabasebenzi womNyango wezabaSebenzi. Abaqatjhi abenza imali abanerherho le-elektroniki bangathumela ilwazi labo ebuthelelweni ngokwe-elektroniki ngendlela ethileko balise kwa:declarations@uif.gov.za. Nawufuna ilwazi mayelana nendlela ethileko tjhinga emtlolweni kuwebhsayithi ngaphasi kwe-menu ku-Employers Info ? Declaration Specification. Abaqatjhi babasebenzi bangendlini kufanele bazalise iforomo le-UI 19 okungelabasebenzi bangendlini okufanele lithunyelwe kwa-domestics@uif.gov.za.
11. Ingabe kghani boke abaqatjhi kufanele balethe ukuveza kwabo
kwenyanga?
Iye abaqatjhi kufanele, bafake labo okufuneka babhadele imali yabo ngokusebenzisa i-SARS. Boke abaqatjhi kufanele baveze elinye nelinye itjhuguluko emininingwaneni yabaqatjhi babo msinyana nakwenzeka amatjhuguluko. Nayikuthi amatjhuguluko enzeka njalo ngenyanga, isifungo kufanele silethwe inyanga nenyanga.
12. Ingabe abaqatjhi ababhadela ngonyaka kufanele balethe ukuveza kwabo?
Iye, kanye ngonyaka namkha nakungenzeka kube namatjhuguluko emininingwaneni yabasebenzi.
13. IsiKhwama sizakwazi njani bona kufanele sikubhadele malini nawungasasebenziko?
13.1 Izinga okubhadelwa ngalo imivuzo liya ngeskala esiphakathi kwaka-38 no-58%.
13.2 Kunamalanga (ama-credits) aphiwa abasebenzi nabasebenzako begodu babhadela esiKhwameni. Amalanga la afunyanwa ngendlela elandelako: kwamanye namanye amalanga asithandathu owasebenza njengobhadelako, uzakuthola ilanga linye kuye ngobunengi bamalanga ama-238. Nawuzakufumana woke amalanga ama-238, kufanele kube usebenze njengobhadelako ubuncani bakhona iminyaka emine.
13.3 Umsebenzi uthathwa njengobhadeleko esiKhwameni ukusuka ngelanga lokuthoma lokusebenza ukufika ngelanga lapho umsebenzi waphela khona. Isaziso sesikhathi asisebenzileko ngaphambi kokupheliswa komsebenzi sithathwa njengesikhathi abekasisebenza. Kodwana, kufanele kuyelelwe bona ebujameni babasebenzi bangekhaya, bathathwa njengababhadelako ukusukela ngomhlaka 1 Apreli 2003.
13.4 UmThetho oTjhugululiweko weTjhorensi yabaNgasebenziko ka-2003 godu utjheja ubujamo lapho umsebenzi wangekhaya anabaqatjhi abangaphezu kwamunye begodu uletha umqondo wokusebenza isikhathi esithileko kilabo basebenzi abanabaqatjhi abangaphezu kwamunye.
13.5 UmThetho unikela ngokubhadelwa kwemivuzo lokha umrholo womsebenzi nawuwela ngaphasi kwezinga lalokho ebekakurhola ngaphambilini lokha nakaqatjhwe makhaya woke, isibonelo, nayikuthi umsebenzi usebenzela amakhaya amathathu begodu umrholo sele uwoke uma-R 600,00 begodu uloba umrholo wekhaya linye oma-R 200,00 ufanele kufumana imivuzo, ngombana manje sele arhola kuphela ama-R 400,00 ngombana ulobe ama-R200,00 njengomrholo.
13.6 Kuqalwa kuphela ukuqatjhwa okulahleke eenyangeni ezisithandathu ezidlulileko ukusuka ngelanga lesibawo lokha nakutjhejwa nayikuthi umsebenzi wangekhaya uyasebenza namkha akasebenzi. Godu kubasebenzi bangekhaya ilanga lokuhlongakala komqatjhi lizakuthathwa njengelanga lokungasebenzi. Inani lemivuzo ebhadelwako lizakuquntwa ngokuveza komqatjhi begodu nakungekho ukuveza isiphathiswa esiqalene neembawo sizakuqunta imivuzo esuselwe ekutholakaleni kobufakazi bemitlolo obulethwe esiphathisweni esiqalene neembawo.
14 Kwenzekani nayikuthi umrholo uba mnengi ubuye ube mncani/uhluka
ngamalanga?
Nayikuthi umrholo uyaphasi naphezulu/wehluka inyanga nenyanga namkha iveke neveke, ubuncani bomrholo weenyanga ezisithandathu zokugcina buzakusetjenziswa ukubala imivuzo okufanele ibhadelwe.
15. Mhlobo bani yemivuzo enikelwa siKhwama?
IsiKhwama sinikela ngemihlobo emihlanu yemivuzo:
? Imivuzo yabangasebenziko
(isiGaba 17)
? Imivuzo yokugula (isiGaba 22)
? Imivuzo yokuteta (isiGaba 25)
? Imivuzo yokufumeza (isiGaba 28)
? Imivuzo yabatlhogonyelwako (yokuhlongakala)
(isiGaba 31).
16. Imivuzo yabangasebenziko
? Isibawo semivuzo kufanele senziwe kungakapheli iinyanga ezisithandathu zokupheliswa komsebenzi
? Imivuzo ibhadelwa ukusuka ngelanga lesibawo
? Imivuzo ibhadelwa kuphela nayikuthi ukuqatjhwa kuthatha amalanga adlula kwali-14
? Imivuzo ibhadelwa kuphela nayikuthi umqatjhi uphelisa imisebenzi yobhadelako. Nayikuthi umsebenzi uphelisa ukuqatjhwa kwakhe namkha uyalova, akunamivuzo ezakubhadelwa, ngaphandle kwalokha ukuphelisa kungathathwa njengokuqotha okwakhako
? Imivuzo ibhadelwa nayikuthi umqatjhi wesisebenzi sangekhaya uyahlongakala
? Imivuzo ibhadelwa nayikuthi ikampani iyatjhona (idliwe)
? Obhadelako kufanele atloliswe esentheni yezabasebenzi eseduze njengofuna umsebenzi ngokuya komThetho wokuThuthukiswa kwamaKghono ka-1998, ukufumana imivuzo yabangasebenziko. Obhadelako kufanele akghone ukusebenza abe afumaneke khona azakusebenza
? Obhadelako kufanele abike ngezinye iinkhathi begodu eendaweni lapho eziquntwe siphathiswa esiqalene neembawo ngokuya komnqopho werejista yabangasebenziko
? Obhadelako kufanele afumane ibandulo nerhelebho lezengqondo elikhambelana nomsebenzi nayikuthi utjelwe siphathiswa esiqalene neembawo. Nayikuthi obhadelako uyabhala ukungenela ibandulo ngaphandle kwebanga elizwakalako, obhadelako angeze ayifumana imivuzo
? Ngokuya kwamalanga aphiwa wona, imivuzo ingabhadelwa ukufika emalangeni ama-238 esikhathini esinye nesinye seminyaka emine.
17. Imivuzo yokugula
? Isibawo semivuzo kufanele senziwe kungakapheli iinyanga ezisithandathu sokulisa ukusebenza komsebenzi ngebanga lokugula
? Imivuzo ibhadelwa ukuthoma ngelanga umsebenzi alisa ngalo ukusebenza, ngebanga lokugula
? Isitifikethi sokwelatjhwa kufanele silethwe ukusekela bona umsebenzi ulise ukusebenza ngebanga lokugula
? Imivuzo leyo ebhadelwako imumehluko phakathi kokubhadelwa mqatjhi kanye nemali ebekwe kutjhejuli yemivuzo yomThetho weTjhorensi yabaNgasebenziko. Nasitjheja imali ebhadelwa mqatjhi nemali ebekwe kutjhejuli yemivuzo, inani lemali etholwako kufanele lingadluli ku-100% yomrholo ojayelekileko obewungatholwa mumuntu ingathana bekasasebenza
? Imivuzo ibhadelwa kuphela mayelana neenkhathi zokugula okuthatha amalanga adlula kwali-14
? Ngokuya kwamalanga aphiwa wona, imivuzo ingabhadelwa ukufika ebunengini bamalanga ama-238 esikhathini seminyaka emine.
18. Imivuzo yokuteta
? Isibawo semivuzo yokuteta senziwa ubuncani bakhona iimveke ezibunane ngaphambi kokubelethwa komntwana namkha kungakapheli iinyanga ezisithandathu ngemva kokubelethwa komntwana
? Imivuzo ibhadelwa kobhadelako wengubo ngesikhathi asidisi, ngesikhathi sokubeletha namkha ngesinye isikhathi ngemva kwalokho
? Imivuzo leyo ebhadelwako mumehluko phakathi kwalokho okubhadelwa mqatjhi nemali ebekwe etjhejulini yemivuzo yomThetho weTjhorensi yabaNgasebenziko. Lokha nawutjheja inani lemali ebhadelwa mqatjhi nemali ebekwe kutjhejuli yemivuzo, inani lemali etholwako kufanele lingadluli i-100% yomrholo ojayelekileko umuntu ebekangawuthola nayikuthi bekasasebenza.
? Ngokuya kwamalanga aphiwa wona, imivuzo ingabhadelwa bekufike ebunengini bamalanga ali-121. Isibawo semivuzo yokuteta asithikamezi ilungelo lobhadelako lokufumana imivuzo yokungasebenzi. Lokhu kutjho bona umsebenzi angafaneleka kufumana imivuzo yabangasebenziko nayikuthi umsebenzi uphelelwa msebenzi
? Nayikuthi kunokujika endleleni namkha ukubelethwa buthule, imivuzo ibhadelwa kungakadluli amalanga asithandathu ngemva kokubuya endleleni/ukubeletha buthule.
19. Imivuzo yokufumeza
? Isibawo semivuzo kufanele senziwe kungakapheli iinyanga ezisithandathu ngemva kwelanga lomlayo wokufumeza okhutjhwe yiKhotho enegunya
? Umntwana ofumeziweko kufanele abe ngaphasi kweminyaka emibili
? Mbhadeli munye kuphela wababelethi abafumezako ongenza isibawo semivuzo
? Umntwana kufanele afumezwe ngokuya komThetho wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana ka-1983
? Isikhathi umbelethi angasebenzi ngaso kufanele asisebenzisele ukutlhogomela umntwana
? Imivuzo ibhadelwa ukuthoma ngelanga iKhotho enikela ngalo umLayo wokuFumeza
? Imivuzo ebhadelwako mumehluko phakathi kwemali ebhadelwa mqatjhi nemali ebekwe kutjhejuli yemivuzo. Godu lokha nasitjheja imali ebhadelwa mqatjhi nemali ebekwe kutjhejuli yemivuzo, inani loke lemali etholiweko kufanele lingadluli i-100% yomrholo ojayelekileko umuntu ebekangawuthola ingathana bekasasebenza.
? Ngokuya kwamalanga aphiwa wona, imivuzo ingabhadelwa ebunengini bamalanga ama-238 wesikhathi seminyaka emine.
20. Imivuzo yabatlhogonyelwako (ukuhlongakala)
? Umlingani otjhadwe isikhuwa/othethwe isintu angenza isibawo semivuzo kungakapheli iinyanga ezisithandathu. Umntwana otlhogonyelwako angenza isibawo semivuzo nayikuthi umlingani otjhadwe isikhuwa/isintu wenze isibawo kungakapheli iinyanga ezisithandathu zokuhlongakala kobekabhadela esikhwameni.
? Imivuzo ibhadelwa umlingani otjhadwe isikhuwa/isintu namkha umlingani otjhadwe ngesintu wombhadeli ohlongakeleko, lokha nakwenziwa isibawo
? Isibawo kufanele senziwe eforomini elibekiweko esentheni eseduze yezabasebenzi
? Omunye nomunye umntwana otlhogonyelwa ngobhadela esikhwameni ongaphasi kweminyaka ema-25 kufanele afumane umvuzo nayikuthi akunamlingani osaphilako
? Ngokuya kwamalanga aphiwa wona, imivuzo ingabhadelwa ebunengini bamalanga ama-238 wesikhathi esinye nesinye seminyaka emine
? Imivuzo ibhadelwa ngokulingana nemivuzo yokungasebenzi ebeyingabhadelwa, nayikuthi obhadela esikhwameni usaphila.
21. Ingabe kunini lapho obhadelako kungakafaneli athole imivuzo?
? Nayikuthi obhadelako uthola iPentjhini kaRhulumende yezeHlalakuhle yangenyanga (engafaki isabelo sokurholophala namkha sesondlo). Ipenthjini yenyanga ebuya kuRhulumende itjho isabelo esinikelwa abadala nguRhulumende ngokuya komThetho weRhelebho lezeHlalakuhle njengombana utjhugululiwe
? Nayikuthi obhadelako uthola imali kumLilisi wesiKhwama ngebanga lokugula namkha ukulimala okubange ukungasebenzi kwesikhatjhana namkha kwakanomphela kobhadelako
? Nayikuthi obhadelako uthola imivuzo ebuya kwesinye nesinye isikhwama sabangasebenziko namkha ihlelo elihlonywe ngokuya komThetho weTjhebiswano lezabaSebenzi
? Nayikuthi obhadelako ubhalelwa kukhambisana neenjamiso zomthetho weTjhorensi yabaNgasebenziko
? Nayikuthi obhadelako ujanyisiwe ekufumaneni imivuzo ngombana kade asebenza begodu athola imivuzo namkha wenze ukukhwabanisa okukhambelana ne-UIF
? Nayikuthi obhadelako ulisile emsebenzini.
22. Ukurarulula imiraro
22.1 IsiKhwama seTjhorensi yabangeSebenziko sihlome amaKomiti weemFunda wokuDlulisa iinQunto ukuqalana nemibango kiwo woke amaphrovinsi. Umzuzi owoniweko angadlulisela isiqunto phambili ngokuzalisa abe alethe iforomo elivunyelweko (i-UI 12) ngokulisa yena namkha ngeposo etlolisiweko ukuphikisa isiqunto sakaKomitjhinara namkha sesiphathiswa esiqalene neembawo ngokuya kwesigaba 37(1) eKomitini yeemFunda yokuDluliswa kweenQunto esentheni yezabasebenzi efaneleko yomNyango wezabaSebenzi.
22.2 Umuntu ongakaneliswa siqunto seKomiti yesiFunda yokuDluliswa kweenQunto angadlulisela indaba eKomitini yesiTjhaba yokuDluliswa kweenQunto okungiyo ezakuthatha isiqunto sokugcina ngokuya kwesigaba 37(2) ngokuletha iforomo elizalisiweko i-UI 13 emakhiweni wenomboro 94 Church Street, Pretoria, 0001, namkha ngeposo etlolisiweko eqaliswe ku: Unemployment Insurance Fund, Pretoria, 0052 namkha ngefeksi esamtato ethi (012) 337-1893.
23. Khuyini umsebenzi womqatjhi ngemva kokupheliswa komsebenzi?
? Iforomo UI-19 namkha i-UI-19D kufanele lizaliswe belibuyiselwe esiKhwameni namkha kwelinye nelinye lama-ofisi womNyango wezabaSebenzi
? Ilwazi elikhambelana nomsebenzi namkha abasebenzi lizakulethwa ebujameni banjesi ukutjengisa ubujamo banjesi
? Ukubhalelwa kuletha iforomo UI-19 namkha i-UI-19D kungabanga ukuriyada ekusetjenzweni kwesibawo namkha kweminye imivuzo
? Kuyelelisa ebekubasebenzi ukutjhinga e-ofisini eliseduze lomNyango wezabaSebenzi.
24. Ingabe umqatjhi uzisula njani esiKhwameni?
Abaqatjhi bangathinta isiKhwama namkha elinye nenye lama-ofisi womNyango wezabaSebenzi babawe bonyana ukutloliswa kusulwe. Inomboro yereferensi ye-UIF nelanga okwaphela ngalo isikolodo kufanele kuvezwe ngazo zoke iinkhathi. I-UI-19 esebujameni banjesi kufanele ilethwe esiKhwameni ngaphambi kokuvalwa kwama-ofisi.
25. Ingabe umqatjhi uyitlolisa njani ibhizinisi etjha nesiKhwama?
? Ukutloliswa kwabaqatjhi nabasebenzi kungenziwa ku-inthanethi ngokusebenzisa iwebhsayithi ethi: www.labour.gov.za ngokukhetha i-"UIF Homepage".
? Amaforomo wokutlolisa i-UI-8 ne-UI-8D (wokutloliswa komqatjhi) kanye ne-UI-19 ne-UI-19D (yokutloliswa kwabasebenzi) angatholwa kuwebhsayithi, namkha angatholakala esiKhwameni namkha e-ofisini lendawo lomNyango wezabaSebenzi
? Amaforomo azalisiweko akukafaneli adluliselwe kwa-UIF nawufuna ukutlolisa kodwana angalethwa kwelinye nelinye i-ofisi lendawo lomNyango wezabaSebenzi khona kuzakuthathwa isiqunto sokugcina, namkha
? Abaqatjhi godu bangasebenzisa ifeksi ekhethekileko ngokubetha inomboro ethi 086 712 2000
? Ukutloliswa kungenziwa ngomtato enomborweni ethi (012) 337 1680
? Amaforomo azalisiweko angaposelwa kwa-UIF, Pretoria, 0052. Sibawa utjheje bona iposo ibhadelwa kizo zoke izinto eziposelwa isiKhwama.
26. Ingabe kuzakuthatha isikhathi esingangani ukutloliswokhu?
Koke ukutloliswa kuzakuphethwa kungakapheli ama-awara ama-48 wokwamukelwa kwamaforomo weembawo.
27. Uzakwazi njani umqatjhi bona umsebenzi wakhe utloliswe nesiKhwama?
Nayikuthi iforomo UI-19 elizalisiweko lilethiwe mayelana nabasebenzi abaqatjhwe mqatjhi, ukuqinisekiswa kokutloliswa kuzakudluliswa.
28. Ingabe abasebenzi banikelwa inomboro yereferensi ehlukileko?
Inomboro yereferensi inikelwa umqatjhi begodu boke abasebenzi boke abasebenza ngaphasi komqatjhi lowo "bawela" ngaphasi kwenomboro yereferensi yomqatjhi. Nakunemibuzo, kuqakathekile bonyana inomboro yereferensi yomqatjhi kanye nenomboro kamazisi womsebenzi ivezwe.
29. Nayikuthi ibhizinisi sele litloliswe nesiKhwama ingabe inomboro yereferensi efanako ingasetjenziselwa ukutlolisa umsebenzi wangekhaya?
Awa. Umsebenzi wangekhaya kufanele atloliswe ayedwa.
30. Izinto ezilandelako kufanele zitjhejwe:
? UmThetho wokuBhadela eTjhorensini yabaNgasebenziko ka-2002 (umThetho wenomboro 4 ka-2002) uhlathulula "umsebenzi wangekhaya" njengomsebenzi owenza umsebenzi wangekhaya ekhaya lomqatjhi wakhe begodu ufaka osebenza esivandeni, umuntu oqatjhwe njengomtjahyeli wekoloyi kanye nomuntu otlhogomela omunye nomunye umuntu kilelokhaya, kodwana kungafaki osebenza eplasini
? Ngokuya komThetho okukhulunywe ngawo ngehla, abasebenzi bangekhaya nabaqatjhi babo kufanele babhadele esikhwameni se-UIF ukusuka ngomhlaka 1 Apreli 2003. Ukutloliswa angeze kwenziwe kuthome emva
? Lapho ikhaya linye liqatjhe abasebenzi bangekhaya abangaphezu kwamunye, kutloliswa munye kuphela
? Nayikuthi umsebenzi wangekhaya usebenza abaqatjhi abangaphezu kwamunye omunye nomunye umqatjhi kufanele atlolise ngokwehluka begodu aqinisekise bona umsebenzi wangekhaya utlolisiwe. Okungehla godu kusebenza kubasebenzeli nabagcinimali abaphethe iindaba zomqatjhi wangekhaya odlula munye
? Ukutloliswa okuhlukileko godu kuyafuneka lapho umqatjhi owenza imali godu amqatjhi wangekhaya. Ukutloliswa nokubhadelwa kokuphosela kwabasebenzi bangekhaya kungahle kungafakwa kilokho kwekampani
? Abantu abaqatjhwe mabhizinisi enzelwa emakhaya abathathwa njengabasebenzi bangekhaya
? Abantu abaqatjhwe makoporasi abafana nabasebenza eemvandeni namkha abahlwengisako eendaweni ezihlala abantu abanengi nabo abathathwa njengabaqatjhwe makhaya wangeqadi
? Amakampani, ama-Close Corporation, nama-Partnership kanye nezinye iinHlangano ezimaKoporasi akusibo abaqatjha abasebenzi bangekhaya
? Kuthathwa njengokukhwabanisa lokha abazuzi abathola imivuzo babuyela emsebenzini, kodwana babhalelwe kukwazisa isiKhwama ngobujamo babo obutjha begodu baragele phambili nokudosa imivuzo.
31. Imitlolo esekelako efuneka lokha abasebenzi nabenza isibawo semivuzo ye-UIF
ImiVuzo eJayelekileko
ImiVuzo yokuTeta
ImiVuzo yokuGula
ImiVuzo yokuFumeza
ImiVuzo yabaTlhogonyelwako
Umazisi we-RSA onebhakhowudi eneemomboro ezili-13 namkha ipaspoti
Umazisi we-RSA onebhakhowudi eneemomboro ezili-13 namkha ipaspoti
Umazisi we-RSA onebhakhowudi eneemomboro ezili-13 namkha ipaspoti
Umazisi we-RSA onebhakhowudi eneemomboro ezili-13 namkha ipaspoti
Umazisi we-RSA wombawi onebhakhowudi eneemomboro ezili-13 namkha ipaspoti




Umazisi wohlongakeleko we-RSA onenomboro zebhakhowudi eli-13 namkha ipaspoti
Imininingwana yebhanka
(UI-2.8)
(Imininingwana yebhanka
(UI-2.8)
Imininingwana yebhanka
(UI-2.8))
Imininingwana yebhanka
(UI-2.8))
Imininingwana yebhanka
(UI-2.8)
I-UI-19 (nayifunekako)
I-UI-2.7 ezalisiweko (nalikhona)
I-UI-19 (nalikhona)
Iforomo UI-2.7 elizalisiweko
I-UI-19 (nalikhona)


Iforomo i-UI-2.7 ezalisiweko


Ubufakazi bokutloliswa kofuna umsebenzi
Iforomo lesibawo i-UI-2.3
Isitifikethi sakadorhodera sokwelatjhwa
Iforomo lesibawo i-UI-2.4
Isitifikethi somtjhado

Isitifikethi sakadorhodera sokubeletha namkha isitifikethi sokubeletha ngemva kokubelethwa komntwana.
Umbiko ozeleko wezokwelatjhwa (nawukhona)

Isitifikethi sokuhlongakala sakamufi (nasikhona) obhadelako: isibawo asizukutjhejwa nesitifikethi sokuhlongakala esitjhili. Mlayo okhutjhwe eSewula Afrika mNyango weeNdaba zeKhaya ozakwamukelwa)

Elinye Iforomo UI-4 lizakukhutjhwa
Iforomo elinye
Ikhophi eqinisekisiweko yesitifikethi samabeletho somntwana ofumezwako
Incwadi yelobolo (nayikhona)



Ikhophi eqinisekisiweko yomlayo wokufumeza
Isitifikethi samabeletho (isitifikethi sokubhabhadiswa sotlhogonyelwako (nasikhona)




Ubufakazi bokuya esikolweni (singasebenza kibo boke abatlhogonyelwako abaphakathi kwemiyaka ema-21 nema-25)




Incwadi yesifungo (Yalowo omtjhadileko)

32. Boke ababawi be-UIF kufanele bahlale bakhumbula:
? Ukugcina umazisi oneenomboro zebhakhowudi ezili-13 we-RSA/ipaspoti abulungekile
? Ukwazisa isiphathiswa esiqalene neembawo nayikuthi uthome ukusebenza ngesikhathi uthola imivuzo ye-UIF ngesikhathi esifanako
? Bonyana kubulelesi ukusebenza bewuthole imivuzo ngesikhathi esifanako
? Ukuzibika ngazo zoke iinkhathi namalanga abekwe siphathiswa esiqalene neembawo lokha nawuyeleliswa bona wenze njalo
? Ukungenzi isitatimende esimamala
? Ukungalindi bekuphele isikhathi ukwenza isibawo semivuzo
? Ukungalindeli ukufumana eminye imivuzo ye-UIF lokha nawulisa umsebenzi
? Ukungalethi iimbawo ezimamala nawenza iimbawo zemivuzo
? Ukungali ngaphandle kwebanga ukungenela ibandulo nerhelebho lezengqondo lomsebenzi nawuqatjhwako
? Ungazibekeli kude bewungathatheli ehloko imilayo yesiphathiswa esiqalene neembawo.
33. Imininingwana yokuthintana
? Iwebhsayithi: www.labour.gov.za
? Imininingwana yeBhanka ye-UIF
TJHEJA: Boke abaqatjhi okufanele bazitlolise ne-SARS ukubhadela i-PAYE namkha ngeminqopho ye-SDL, kufanele bathumele abakuphoselako bunqopha esiKhwameni seTjhorensi yabaNgasebenziko. Imininingwana yebhanka ingasetjenziswa ukufaka imali ku-UIF:
Inomboro ye-Akhawunti ye-Bhanka iGatja iHlangothi
FNB 62052400547 25-31-45 (abaqatjhi babasebenzi bangendlini kuphela)
FNB 51420056941 25-31-45 (Abaqatjhi abenza imali)
ABSA 4055481885 32-31-45 (Boke abaqatjhi)
STANDARD BANK 010032185 00-45 (Boke abaqatjhi)
NEDBANK 1454041560 14-54-05 (Boke abaqatjhi)
TJHEJA: Qinisekisa bonyana inomboro yakho yereferensi ye-UIF izalisiwe eslibhini sedibhozithi lokha nawubhadelako.
34. Ama-dresi wokuthintana
34.1 I-SARS
I-Adresi yomakho:
South Africa Revenue
Service (SARS)
Pretoria Head Office
299 Bronkhorst Street
Nieuw Muckleneuk
0181
I-Adresi yeposo:
Private Bag X923
Pretoria
0001
Umtato: 012 422 4000
34.2 Ama-Ofisi wamaPhrovinsi namaSentha wezabaSebenzi
I-Ofisi eliKhulu le-UIF
Umtato: (012) 337 1700
I-Ofisi lePhrovinsi Pumalanga Kapa
East London Umtato: (043) 701 300
AmaSentha wezabaSebenzi
Aliwal North Umtato: (051) 6332633
Butterworth Umtato: (047) 4910657
Cradock Umtato: (048) 881 3010
Fort Beaufort Umtato: (046) 6454686
Graaf-Reinet Umtato: (049) 8922142
Grahamstown Umtato: (046) 6222104
King William?s Town Umtato: (043) 642 3401
Lusikisiki Umtato: (039) 2531996
Maclear Umtato: (045) 9321424
Mdantsane Umtato: (043) 7613151
Port Elizabeth Umtato: (041) 5065000
Queenstown Umtato: (045) 8075400
Uitenhage Umtato: (041) 9924627
Umtata Umtato: (047) 532 5674
I-Ofisi lePhrovinsi Freyistata
Bloemfontein Umtato: (051) 505 6200
AmaSentha wezabaSebenzi
Bethlehem Umtato: (058) 303 5293
Ficksburg Umtato: (051) 933 2299
Harrismith Umtato: (058) 623 2977
Koffiefontein Umtato: (053) 205 0298
Kroonstad Umtato: (056) 212 4471
Parys Umtato: (056) 811 3043
Phuthaditjhaba Umtato: (058) 713 0373
Sasolburg Umtato: (016) 970 3200
Thaba Nchu Umtato: (051) 873 2004
Welkom Umtato: (057) 391 0200
Zastron Umtato: (051) 673 1471
I-Ofisi lePhrovinsi Tlhagwini Gauteng
Pretoria Umtato: (012) 309 5000
AmaSentha wezabaSebenzi
Atteridgeville Umtato: (012) 386 5114
Benoni Umtato: (011) 747 9601
Bronkhorstspruit Umtato: (013) 932 0197
Krugersdorp Umtato: (011) 955 4420
Mamelodi Umtato: (012) 805 5090
Nigel Umtato: (011) 814 7095
Randfontein Umtato: (011) 693 3618
Pretoria Umtato: (012) 309 5050
Soshanguve Umtato: (012) 799 7395
Springs Umtato: (011) 362 6636
I-Ofisi lePhrovinsi Sewula Gauteng
Johannesburg Umtato: (011) 497 3000
AmaSentha wezabaSebenzi
Alberton Umtato: (011) 861 6130
Boksburg Umtato: (011) 898 3340
Brakpan Umtato: (011) 744 9000
Carletonville Umtato: (018) 788 3281
Germiston Umtato: (011) 345 6363
Johannesburg Umtato: (011) 497 3163
Kempton Park Umtato: (011) 975 9301
New Canada Umtato: (011) 474 2468
Roodepoort Umtato: (011) 766 2000
Sandton Umtato: (011) 444 7631
Sebokeng Umtato: (016) 988 2626
Vanderbijlpark Umtato: (016) 981 0280
Vereeniging Umtato: (016) 430 0000

I-Ofisi lePhrovinsi KwaZulu-Natal
Durban Umtato: (031) 336 1500

AmaSentha wezabaSebenzi
Durban Umtato: (031) 336 1500
Dundee Umtato: (034) 212 3147
Estcourt Umtato: (036) 352 2161
Kokstad Umtato: (039) 727 2140
Ladysmith Umtato: (036) 637 3461
Newcastle Umtato: (034) 312 6038
Pietermaritzburg Umtato: (033) 342 9361
Pinetown Umtato: (031) 700 2206
Port Shepstone Umtato: (039) 682 2406
Prospecton Umtato: (031) 902 1590
Richmond Umtato: (033) 212 2768
Richardsbay Umtato: (035) 789 3760
Stanger Umtato: (032) 551 4291
Ulundi Umtato: (035) 879 1439
Verulam Umtato: (032) 533 5050
Vryheid Umtato: (034) 980 8992

I-Ofisi lePhrovinsi Limpopo
Polokwane Umtato: (015) 290 1744

AmaSentha wezabaSebenzi
Ellisras Umtato: (014) 763 216
Giyani Umtato: (015) 8129041
Lebowakgomo Umtato: (015) 633 6958
Louis Trichardt Umtato: (015) 516 0207
Nylstroom Umtato: (014) 7171046
Phalaborwa Umtato: (015) 781 5114
Seshego Umtato: (015) 223 1681
Polokwane Umtato: (015) 290 1744
Potgietersrus Umtato: (015) 491 5973
Tzaneen Umtato: (015) 306 2600
Thohoyandou Umtato: (015) 960 1300

I-Ofisi lePhrovinsi Mpumalanga
Witbank Umtato: (013) 655 8700

AmaSentha wezabaSebenzi
Barberton Umtato: (013) 712 3066
Bethal Umtato: (017) 647 2383
Carolina Umtato: (017) 843 1077
Eerstehoek Umtato: (017) 883 2414
Evander Umtato: (017) 632 2295
Groblersdal Umtato: (013) 262 3150
Kwamhlanga Umtato: (013) 947 3173
Lydenburg Umtato: (013) 235 2368
Middelburg Umtato: (013) 283 3600
Mswazi Umtato: (017) 8197632
Madonsela
Nelspruit Umtato: (013) 753 2844
Piet Retief Umtato: (017) 826 1883
Sabie Umtato: (013) 764 2105
Standerton Umtato: (017) 712 1351
Volksrust Umtato: (017) 735 2994

I-Ofisi lePhrovinsi Tlhagwini Kapa
Kimberley Umtato: (053) 838 1500


AmaSentha wezabaSebenzi
Calvinia Umtato: (027) 341 1523
De Aar Umtato: (053) 631 0952
Kimberley Umtato: (053) 838 1500
Kuruman Umtato: (053) 712 3952
Springbok Umtato: (027) 718 1058
Upington Umtato: (054) 331 1752

I-Ofisi lePhrovinsi Tlhagwini-Tjhingalanga
Mafikeng Umtato: (018) 387 1800

AmaSentha wezabaSebenzi
Brits Umtato: (012) 252 3068
Christiana Umtato: (053) 441 2120
Garankuwa Umtato: (012) 702 4525
Klerksdorp Umtato: (018) 464 8700
Lichtenburg Umtato: (018) 632 4779
Mogwase Umtato: (014) 555 5693
Mafikeng Umtato: (018) 381 1010
Potchefstroom Umtato: (018) 297 5100
Rustenburg Umtato: (014) 592 8214
Taung Umtato: (053) 994 1679
Temba Umtato: (012) 717 7059
Vryburg Umtato: (053) 927 5221

I-Ofisi lePhrovinsi Tjhingalanga Kapa
Cape Town Umtato: (021) 460 5911

AmaSentha wezabaSebenzi
Beaufort West Umtato: (023) 414 3427
Cape Town Umtato: (021) 460 5082
George Umtato: (044) 801 1201
Knysna Umtato: (044) 382 3150
Mossel Bay Umtato: (044) 691 1140
Bellville Umtato: (021) 945 3827
Mitchell?s Plain Umtato: (021) 376 1771
Oudtshoorn Umtato: (044) 272 4370
Paarl Umtato: (021) 872 2020
Somerset West Umtato: (021) 852 2535
Vredenburg Umtato: (021) 715 1627
Worcester Umtato: (023) 347 0152


Word count: 5 419



1


<fn>DAC-NLS.YenzaIsibawoSokulethaNgenarhe.2007-05-18.nr.txt</fn>
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokuletha ngenarheni nokuthumela
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Ukulethwa ngenarheni namkha ukuthunyelwa
ngaphandl
Isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
ezokusetjenzis
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi
esebe
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni iimfesi
ngomn
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto
zej
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana
e
Isibawo sokuletha ngenarheni namkha sokukhambisa
i
Isibawo sokuletha ngenarheni inyama etja ehlaza
na
Ukuletha iintjalo nemikhiqizo yeentjalo
Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa
ngenarhen
Isibawo sokuletha eSewula Afrika amasampula
wokuhl
Ukuletha amakhiti wokuzuma nokulungisa intatha
Ukulethwa kwamaendo weenlwana
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi
nam


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Ukuletha ngaphakathi nokuthumela ngaphandle >
Imvumo zokuletha ngaphakathi





Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
Ngokuya komThetho weenTjhabatjhaba wokuPhathwa
kwezokuRhwebelana ka-2002, uNgqongqotjhe
nakabona kusekarwekweni yomphakathi, ngesaziso
eGazedini, angabeka bonyana akunapahla
ngaphandle kwaleyo yomhlobo othileko.
Ezakungeniswa e-RSA; namkha
Ezakungeniswa e-RSA ngaphasi kwegunya begodu
nangokuya kobujamo obutjhiwo emvumeni ekhutjhwe
nguye namkha mumuntu ogunyazwe nguye.
Iimvumo zokuletha ngenarheni ipahla lezo
ezilawulwa magadango wokuletha ngenarheni
kufanele zenzelwe isibawo eforomeni lesibawo
elenzelwe lokho.
Ihloso kuqinisekisa bonyana ipahla ekhe
yasebenza elethwa ngenarheni angeze yabulala
ibubulo le-Southern African Customs Union. Lokho
kuqinisa ukulawulwa kokuphepha kwebhoduluko
kanye nezamaphilo, ukuphepha kanye
nokukhambisana nekhwalithi. Godu iqinisa ilawulo
ngomnqopho wokukhambisana namabanga
wezebhoduluko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
yomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo
[Phezulu]
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo ulikhambise.
Yisa iforomo kwa-Directorate: Import and Export
Control (UbuNqophisi: ukuLawulwa kokuLetha
ngeNarheni kwePahla nokuThumela ngaPhandle),
ITAC.
[Phezulu]
Imithetho esetjenziswako
International Trade Administration Act, 2002
(Act 71 of 2002) (UmThetho weenTjhabatjhaba
wokuPhathwa kwezokuRhwebelana)
[Phezulu]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amathathu ukusebenza
isibawo sakho.
[Phezulu]
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.


[Phezulu]
Amaforomo azaliswako
Amaforomo anikelwa ngendlela ye-PDF. Ukuvula
imitlolo ye-PDF, utlhoga ukuba ne-Adobe Acrobat
Reader 4 namkha engaphezulu kwayo bona ifakwe
ekhompyutheni yakho.
Application for Import Facilities (Isibawo
seenKghonakalisi zokuLetha ngeNarheni)
Annexure to Application for Import Facilities
(IsiNgezelelo esiBaweni seenKghonakalisi
zokuLetha ngeNarheni)
[Phezulu]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaPretoria
Umtato:086...

I-adresi yendawo:77 Meintjies Street, Block E,
Sunnyside, Pretoria, 0001
I-adresi yeposo:Private Bag X753 Pretoria, 0001

Web:www.itac.org.za









Yabuyekezwa kokugcina :21 May 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.YiniUkupholisaNgeen.2007-05-18.nr.txt</fn>
ISINDEBELE
YINI UKUPHOLISA NGEENGQEMA?
UkuPholisa ngeenGqema yindlela yokupholisa lapho isitetjhi samapholisa endaweni ethileko siphakela imisebenzi yesipholisa ngendlela yokuquntula indawo leyo ibe ziindawana ezincani ezilawulekako ezibizwa bona ziingqema. Esigqemeni ngasinye, be-SAPS bazakukhetha isiPhathiswa samaPholisa esizakwaziwa njengoKhomanda wesiGqema.
Umphakathi kanye nokhomanda wesigqema baba bakhozi ekufakeni isandla ngamandla ekuqinisekiseni ukuphepha nokulondeka komphakathi lowo.
UYINI UMSEBENZI WEKHOMANDA YESIGQEMA?
Kubuthelela nokuhlela umphakathi esigqemeni bona usebenzisane ngokubambisana ekulweni nobulelesi endaweni;
Kuba mthintanisi phakathi komphakathi esigqemeni leso kanye nesitetjhi samapholisa sendawo;
Njengesiphathiswa sokukhandela ubulelesi, uKhomanda unomsebenzi wokuveza amahlelo kanye namaphrojekthi wokulwa nobulelesi esigqemeneso.
UYINI UMSEBENZI WOMPHAKATHI?
Ukukhambela umhlangano weForamu yesiGqema yokuLwa nobuLelesi (i- SCF) lapho kuboniswana khona neKhomanda yesiGqema, ngomnqopho wokulwa nobulelesi esigqemeni;
Ukuhloma kanye nokuzibandakanya emariyadlheni wokuvikela amalunga womphakathi wendawo leyo;
Ukuphakela ngelwazi kanye nokuveza imibono yokukhandela ubulelesi esigqemeni leso;
Ukusekela ngamandla ikambiso yokuPholisa ngeenGqema, ngokuzinikela njengamarisevu (ama-reserves) esigqemeni leso.
Zibandakanye ngokuthintana nokhomanda wesigqema sakho begodu uvikele umphakathi wekhenu
Kumenywa abosomabhizinisi bendawo, amakhanselara, iinhlangano zabahlali kanye nabarholi bomphakathi bona bazibandakanye emizameni yoke yokulwa nezinto ezibanga ubulelesi esigqemeni sangekhenu.


<fn>DAC-NLS.YiniUmkhandluWamaga.2007-05-18.nr.txt</fn>
IsiNdebele
Yini umKhandlu wamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha yeSewula Afrika (SAGNC)?
UmKhandlu wamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha yeSewula Afrika sikhungo esahlonywa ngokomThetho wePalamende (umThetho oyinomboro 118 ka 1998) begodu sakhethwa nguNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji.
Ngimaphi amalunga akha lomKhandlu?
* Umjameli munye ovela eprovinsini ngayinye;
* Abantu abakhethwe nguNgqongqotjhe, ngetjhejo lobukghoni babo obukhethekileko kunye netjhejo lesitjhaba seSewula Afrika;
* Abajameli bePosofisi, babaTlhami-Mikhawulo neeMebhe, kunye nabeBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika.
Kuba yini lomKhandlu utlhogeka?
* Ukwenza isiqiniseko sokobana ngendlela okungakghoneka ngayo, indawo yinye iba negama linye begodu litloleke ngendlela efanako;
* Ukwenza isiqiniseko sokobana abantu bazibona bathintene nomlando, isiko, ilifa kunye namatjhejo wezokuhlalisana nezomnotho emagameni.
Uyini umsebenzi womKhandlu?
* Ukukghonakalisa kunye nokubeka iinyeleliso zokuhlonywa kweKomiti yamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha (PGNC) eprovinsini ngayinye.
* Ukwemukela, ukuphenya kunye nokuphakamisa amagama wamajamo-bumbeko ahlongoziweko kunye namatjhuguluko avela ku-PGNC nezinye iinqhema, emagameni avele akhona gadesi, bona emukelwe nguNgqongqotjhe.
* Ukuthintana :
Neenhlangano zesitjhaba kunye nezeentjhaba-tjhaba; iinhlangano zamasiko, zemilando kunye nezamalimi; kunye
namaKomiti wamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha emaProvinsini.
* Ukubuthelela kunye nokugadangisa amarhelo wamagama emukelweko ngokomthetho.
Yini amaKomiti wamaProvinsi wamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha?
Mibuthano ethweswe mThetho, umthwalo wokuthintana nomphakathi, ukuphenya begodu yenze neemphakamiso emKhandlwini wamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha yeSewula Afrika (SANGC) ngamagama wamajamo-bumbeko. Lemibuthano (PGNCs) isebenzisana khulu nomKhandlu wamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha yeSewula Afrika (SAGNC).
Ngimaphi amalunga akha amaKomiti wamaProvinsi wamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha (PGNCs)?
* Abajameli bamaprovinsi abasemKhandlwini wamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha yeSewula Afrika (SAGNC);
* Amanye amalunga akhethwe nguSomkhandlu, isib: izazi zamalimi, zamagama weendawo kunye nezeemebhe, abajameli bombuso kamasipala, iNdlu yabaRholi beNdabuko, bekoro yezokuvakatjha, njll.
Yini imisebenzi yeKomiti yeProvinsi yamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha (PGNCs)?
* Ukulungisa iimphakamiso ngamagama azakwethulwa emKhandlwini wamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha yeSewula Afrika (SAGNC).
* Ukuthintana nabaphathi bomphakathi bendawo kunye nabanye abanesabelo kilokhu.
* Ukuthintana ngokusebenzisana nomKhandlu wamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha yeSewula Afrika.
* Ukufundisa umphakathi ngekambiso yokuthiya amajamo-bumbeko wenarha.
Siwaphakamisa njani amagama?
Igadango 1	Khetha igama.
Igadango 2	Thintana nabantu abazakuthinteka khulu ngokuthiywa kwegamelo.
Igadango 3	Fikelela esivumelwaneni nabo.
Igadango 4	Thola iforomo lesibawo eKomitini yeProvinsi yamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha yeSewula Afrika.
Igadango 5	Thola loke ilemuko elitlhogekako ekuzaliseni iforomo lelo, isib: umsuka kunye nehlathululo yegama, kunye negama elinye elingathathwa (lesibili).
Igadango 6	Thumela iforomo eKomitini yeProvinsi yamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha yeSewula Afrika.
Kwenzekani ngeforomelo lesibawo?
* IKomiti yeProvinsi yamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha iqinisekisa bona umphakathi uye wathintwa begodu wavumelana nesiphakamiseso.
* IKomiti yeProvinsi yamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha yenza ihlolo yokobana igamelo likhambisana neenjamiso zomKhandlu wamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha yeSewula Afrika
* UmKhandlu wamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha yeSewula Afrika (SAGNC) nawo uhlola godu igamelo, befuthi unamandla wokulibuyisela emuva nanyana ungalithumela ezazini bona kheliyokuqalisiswa.
* UmKhandlu wamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha yeSewula Afrika uphakamisa igamelo kuNgqongqotjhe bona lemukelwe.
* Igama elemukelweko ligadangiswa eGurandeni lakaRhulumende.
Imithethokambiso
Ngokujayelekile, lamagama wamajamo-bumbeko alandelako afanele bona abalekelwe:
* Amagama athukanako ngokwekolo, afakelana iinhloni, anokudelela, ayihlamba nanyana angasimahle;
* Amagama abandlululako nanyana athukanako ngokobutjhaba, kwebala, ikolo, ubulili, ubulunga behlangano yezepolitiki nanyana amanye amajamo kwezehlaliswano;
* Amagama angathathwa njengawokukhangisela imikhiqizo, umsebenzi nanyana ihlangano ethileko.
Ukuthiyelelwa kweendawo ngabantu
* Amagama wabantu abaphilako afanele bona ngokujayelekileko, abalekelwe.
* Iindawo ezithiyelelwe ngabantu zifanele bona zikhambisane nesithunzi salabo bantu ezithiyelelwe ngabo (kungabi, isibonelo, nobujamo lapho indawo engaziwako ithiyelelwa ngomuntu oqakatheke inarha yoke).
* Lapho kukghonakala khona, ivumo etloliweko ifanele bona itholakale emuntwini nanyana emndenini womuntu kunye neendlalifeni zakhe ngaphambi kobana igama lomuntu loyo lingasetjenziswa.
Imininingwana yokuthintana
The Secretariat
Private Bag x 195
Pretoria
0001
South Africa
Umtato: (012) 337-8155
Ifeksi: (012) 321-7681
Iposo ye-elektroniki: vt27@dacst5.pwv.gov.za
<fn>DAC-NLS.YokurhatjhaYomdumoOnamandlaAm.2007-05-18.nr.txt</fn>
yokurhatjha yomdumo onamandla amancani



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Isibawo sokutlolisa isikebhe sokuthiya iimfesi
Isibawo selayisense yesikepe sokuthiya
sangaphandl
Isibawo selayisense yesikebhe sekhaya sokuthiya
Isibawo semvumo yokusebenzisa indawo
yokusetjenzwa
Isibawo semvumo yokuthiya ngomnqopho wokwenza
imal
Isibawo Sesitifikethi Sokwamukeleka Kokuthuthwa
Ka
Faka Isibawo Sesitifikethi Sokwamukelwa
Ekuphathen
Isibawo selungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba
Isibawo semvumo yokumayina
Isibawo selungelo lokumayina
Ukutlolisela Ukusebenzisa Amanzi
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe
um
yokurhatjha yomdumo onamandla amancani
Isibawo seLayisense yomSebenzi wokuRhatjha
wokuNge
Isibawo selayisense yomsebenzi womphakathi
wokurha


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi yeenhlangano >
Iimvumo namalayisense > Isibawo semvumo
namkha ilayisense




Isibawo selayisense yokurhatjha yomdumo
onamandla amancani

Ihlathululo | Amagadango okufanele alandelwe |
Imithetho esetjenziswako | Amazinga wokusebenza
nesikhathi | Iindleko | Amaforomo azaliswako |
Imininingwana yokuthintana


Ihlathululo
UmThetho wezokuRhatjha ka-1999 uhlathulula
umSebenzi wokuRhatjha ngomDumo wamaNdla amaNcani
njengomsebenzi wokurhatjha womphakathi namkha
wangeqadi okhupha amandla angadluli i-watt
linye. Iminqopho yeLayisense yokuRhatjha
ngomDumo wamaNdla amaNcani kufikelela
okulandelako:
Kukhulisa umqondo woku'fikelela' obuya
elungelweni lokufumana ilwazi bona ufake
ukufikelela okukhulu njengesisetjenziswa
sokukhiqiza ekurhatjheni.
Ilungelo lekululeko yeziko leendaba kanye nenye
imidiya, ikululeko yokufumana nokunikela
ngelwazi nemiqondo, ikululeko yokutlama
ngokobukhgwari; kanye nekululeko ngokwefundo
nerhubhululo lesayensi.
Ukusuka embonweni wetuthuko, umqondo wokulingana
uqakathekile ekulinganiseni ikundla ebubulweni
lezokurhatjha ngokukhuthaza ukungena kwabatjha
emakethe.
ILayisense yokuRhatjha ngamaNdla amaNcani
inganikelwa emahlangothini alandelako:
Imisebenzi yokurhatjha yomdumo omncani
yokungenisa imali - imisebenzi esebenza ukusuka
neratjhela emasentheni weentolo, emabaleni
wezemidlalo, emabaleni wemiqaliso kanye
nemathiyetha wama-drive-in weenthombe
zebhayiskobho, namkha njengomunye umsebenzi
iPhiko eliwubona ufanele
Imisebenzi yomphakathi yokurhatjha ngamandla
amancani - imisebenzi esebenza ukusuka nerhatjha
ukuya emasentheni wamakhaya wabadala, athintana
phakathi kweendawo zekolo namakhaya wabadala
namkha omunye nomunye umsebenzi iPhiko eliwubona
ufanele
Womabili amalayisense wokurhatjha ngomdumo
ophasi womphakathi newokungenisa imali
azakusebenza iminyaka emithathu begodu
ilayisense ekhethekileko yokurhatjha ngamandla
aphasi izakusebenza amalanga amatjhumi
amathathu.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website
ye-Independent Communications Authority of South
Africa.
[Top]
Amagadango okufanele alandelwe
Funa ifrikhwensi esebenzisa amandla amancani.
Qunta ngendawo yestudiyo nesayithi yokudlulisa.
Hloma isiqhema somsebenzi esizakusebenzana
nekambiso yesibawo besibembawi owenzela
umphakathi.
Qinisekisa bonyana isiqhema somsebenzi senza
okulandelako:

Sibuthelela amatlikitlo emphakathini
Tlola iqhinga lebhizinisi
Sikghonakalisa ukukhethwa kwamalunga weBhodo
ngentando yenengi
Bawa ikhophi yeforomo lomsebenzi wokurhatjha
nokusabalalisa amatshwayo.
Zalisa iforomo lesibawo ngamagabhadlhela
usebenzise amaledere amakhulu.
Letha ikhophi leforomo lamambala namakhophi
ali-16 aqinisekisiweko ku-Independent
Communications Authority of South Africa
(ICASA), kanye nemali yesibawo.
Iimbawo ezingakazaliswa zizakubuyiselwa kumbawi
begodu akunakuziphendulelela okuzakwenziwa
ngokuthikanyezwa okuzakwenzeka.
[Top]
Imithetho esetjenziswako
Independent Broadcasting Authority (IBA) Act,
1993 (Act 153 of 1993) (UmThetho wePhiko
eliziJameleko lezokuRhatjha)
Broadcasting Act, 1999 (Act 4 of 1999) (UmThetho
wezokuRhatjha)
[Top]
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuvunywa kwelayisense kungathatha iinyanga
ezimbili ukuya kwezintathu.
[Top]
Iindleko
Ilayisense yokungenisa imali: R5 000.

Imali ebhadelwako engabuyiko eyi-R500
nakukhutjhwa ilayisense.
Ilayisense yokuNgenisa iMali yezeHlakalo
eziKhethekileko: R2 000.
Izehlakalo zomphakathi ezikhethekileko: R500
Ilayisense yomphakathi: R1 500.

Imali ebhadelwako engabuyiko eyi-R200
nakukhutjhwa ilayisense.
[Top]
Amaforomo azaliswako
Iforomo lesibawo lizakuba lihlangothi
lamatjhejuli weGazede yomBuso.
[Top]
Imininingwana yokuthintana


National office

iPhrovinsi:Gauteng
IdorobhaJohannesburg
Umtato:011...
Ifeksi:011...
I-adresi yendawo:Block D Pinmill Farm, 164
Katherine Street, Sandton
I-adresi yeposo:Private Bag x10002, Sandton,
2146











Yabuyekezwa kokugcina :17 January 2007
















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DAC-NLS.Zamaphilo.2007-05-18.nr.txt</fn>
Zamaphilo



Siyakutlhogomela Singebalapha
Siyakusebenzela


Ilwazi lombuso | www.gov.za

Imisebenzi eyenzelwa abantuImisebenzi
yeenhlanganoImisebenzi eyenzelwa amaphandle





Khetha ilimi AfrikaansEnglish
NdebeleSepediSiswatiSesothoSetswanaTsongaVendaXhosaZulu

Iindingo zeemali nezabelo
Zamaphilo


Ongakhetha kikho
Gadangisa ikhaseli
Thumela ikhaseli nge-e-mail
Faka kokuthandako
Yenza njengekhasi lekhaya




Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi

> Ekhaya > Imisebenzi eyenzelwa abantu >
Umhlalaphasi nobudala > Zamaphilo



Zamaphilo





















Ngewebhsayithi |Thintana nathi |Umebhe wesayithi
|Imibandela nobujamo




<fn>DOL.AgricultureAndForestryChecklist.2011-01-10.nr.txt</fn>
Irhelo Lokuhlola Labahloli LezeLimo NamaHlathi
Ibizo lerhwebo:____________________________________________________________________________________
Ibizo lomqatjhi: ______________________________________________________________________________
Umuntu othintwako:__________________________________________________ Isikhundla: __________________
Inomboro yomtato:________________________________ Ifeksi: ___________________________________________
Inani labasebenzi: _____________________ Abomma: _____________________ Abobaba: ______________________
Ibizo lomhloli:_____________________________________________________________________________________
Ukuqatjha
Ngokulandela Imithetho
Iye
Awa
Isigaba 17 (1) nanyana (6)
Isigaba 19(1)
Amakomidi wezamaPhilo nokuPhepha
UmBoneleli ngeSizo lokuThoma
Umuntu onekghono lokusebenzisa imitjhini
Imitlolo ekufuze ibulungwe
Ikhophi yomThetho
IinTifikedi zeSizo lokuThoma
Isigaba 20(2)
Imizuzu yeKomidi lezamaPhilo nokuPhepha
Isigaba 8
Ukuhlolwa kweengozi endaweni yomsebenzi
Amarekhodi wokuphosa ilihlo kwezokwelapha
Irejista yezehlakalo, kufaka hlangana ukudla itjhefu
Ukuhlolwa kwekghonakalo yokuqalana netjhada
Ukuhlolwa kwemitjhini
Ingabe abasebenzi babanduliwe ngeenkambiso zomsebenzi eziphephileko malungana nomkhiqizo ngamunye oyingozi osetjenziswako?
Ingabe abasebenzi bayakwazi ekufuze bakwenze lokha nangabe kunento ephalakileko?
Ingabe iphepha ledatha yokuphepha kwematheriyali likhona malungana nomkhiqizo omunye nomunye olawulwako?
Ingabe zikhona iintlabagelo zokuhlamba zabasebenzi abahlanganisa, balayitjhe, begodu basebenzise iimbulaliinunwana?
Ingabe akhona amatjhawara nanyana amaphayiphu wamanzi abasebenzi abangakwazi ukuhlamba ngawo msinyana nangabe bazifumana baqalene namakhemikhali angabalimaza amehlo nanyana isikhumba?
Ingabe amakhemikhali abulungwa, aphathwe begodu alahlwe ngendlela efaneleko?
<fn>DOL.ConstructionHealthAndSafety.2010-11-30.nr.txt</fn>
ZamaPhilo nokuPhepha eBubulweni lezoKwakha
UkuLawula zamaPhilo nokuPhepha
Nawulawula ibubulo lakho, ngabe:
uwubikele umNyango wezabaSebenzi ngebubulo lakho lezokwakha njengobana kutjho umThetho wezamaPhilo nokuPhepha kwabaSebenzi (OHS)?
uzinikele isikhathi esaneleko sokuhlela, sokulungiselela kunye nokulawula umsebenzako?
ukutjheja kwamambala kobana kwenzekani bewuthathe amagadango ezehlakalweni eziyingozi?
unehlelo lokuLawula zamaPhilo nokuPhepha olisebenzisako elifaka abajameli bezamaphilo nokuphepha kunye nekomidi yezokuphepha ?
ngabe kunomuntu ongakujamela nangabe ufuna isizo lezamaphilo kunye nesiyeleliso sezokuphepha?
Nangabe umuntu omqatjhileko, namkha osebenza endawenakho, wehlelwe yingozi, yenza isiqiniseko sokobana:
ubikela iZiko lezabaSebenzi eliseduze ngaso lesosikhathi nangabe ingozi imasikizi namkha kunokulimala okukhulu, njengokuphuka, ukuqunteka kwezitho zomzimba namkha ukulimala kwamehlo
bika esinye nesinye isehlakalo esimayelana nomsebenzi esiba nomthelela wokungabi khona komsebenzi emsebenzini amalanga ali-14
Ukuqatjha
Nangabe uqatjha namkha ulawula abantu abakusebenzelako, ngabe wenza isiqiniseko sokobana:
bayabandulwa bebanamakhgono wokwenza umsebenzi ngokuphepha ngaphandle kokufaka amaphilo wabo engozini namkha wabanye abasebenzi?
ngabe abasebenzi bayeluswa kuhle bebanikelwa nemilayo ezwisisekako?
ngabe uyakhulumisana nabo abasebenzi kunye neenhlangano ezibajameleko? ngeendaba zamaphilo nokuphepha?
Umsebenzi omncani ongaphasi komsebenzi omkhulu (Subcontract)
Nawunikela ngomsebenzi omncani kezinye iinkontaraga, ngabe:
njalo nje uhlola zamaphilo nokusebenza kwezokuphepha ebantwini ohlela ukubasebenzisa?
uyabanikela ilwazi ngezamaphilo nokuphepha ebalidingako emsebenzini?
uyakhulumisana nabo ngomsebenzi ebazawenza ngaphambi kokuthoma ukusebenza?
yenza isiqiniseko sokobana unikela ngakho koke okufunekako ekuvunyelwene ngakho( isib. Iinkafula eziphephileko, amathuluso afaneleko, ukuba khona kweensetjenziswa, njl njl)?
hlola umsebenzabo njalo nje bewulungise lokho okuthlayelako?
Ukungena eendaweni yomsebenzi
ngabe omunye nomunye ukhgona ukungena endaweni yomsebenzi ngendlela ephephileko- namkha asebenze lapho ngokuphepha?
ngabe iindledlana zendaweni yomsebenzi zisebujameni obulungileko begodu kunamatshwayo abekiweko?
Ngabe amabhlorho la abantu bangawa khona, iindleldlana zakhona zisekelwe kuhle?
ngabe imigodi iyabonakala ngokuvezwa kwamatshwayo kunye nokuvala lapho kuvuleke khona ukuvimbela ukuwa?
ngabe kunomkhanyo owaneleko endaweni yokusebenzela?
ngabe ikhona indawo yokuhlubulela izambatho?
ngabe kunamanzi wokusela ahlwengileko?
Iinkhafula
ngabe kukhona iinyeleliso ezivimbelako namkha amatshwayo avimbelako kobana abantu balise ukusebenzisa iinkhafula ezingakajanyiswa kuhle, isib. Lapho amaplatifomu wokusebenzela angakavunyelwa ukukhwelwa ngokweqileko?
ngabe iinkhafula ziyatlhogonyelwa ngaso soke isikhathi?
ngabe umuntu onekhgono njalo nje uhlola iinkafula, isib. kanye ngeveke, begodu ngemva kobana sezilungisiwe, sezonakele ngemva kwezulu elinileko namkha ngemva kommoya omkhulu?
Ubujamo oburhabako
ngabe kunekambiso yobujamo oburhabako, isib. ukususa abantu endaweni leyo nangabe kunokutjha komlilo?
ngabe abantu abasebenza kileyo ndawo bayazi ngekambiso leyo?
ngabe zikhona iindlela zokubika msinyana ingozi njengokulilisa ilamu, begodu lokho kulingwa kangaki ?
ngabe zikhona iindlela zokubaleka nakunengozi begodu zibonakala kuhle na?
ngabe likhona isizo elirhabako elinikelwako?
Okusamanzi okuyingozi
ngabe abasebenzi banelwazi nokubandulwa kobana bakwazi ukubona ubungozi ebukhona ezintweni ezisamanzi ezinobungozi ezisetjenziswa emsebenzini, begodu nokobana kufuze benzeni namkha kufuze bambatheni ekuvikeleni namkha ekuphunguleni ubungozi?
wenze imisebenzi ngeedlela ezahlukeneko, ukususa ubungozi godu lokhu kufaka ipengu yokususa ubungozi lobo?
ukusebenzisa okusamanzi okunganatjhefu ebukhali khulu?
Itjhada
ngabe abasebenzi banelwazi nebandulo kobana bakwazi ukubona ubungozi ebuvela etjhadeni lemsebenzini, begodu nokobana kufuze benzeni ukuvimbela itjhada lelo?
ngabe uvezile bewahlunga abasebenzi abathulwe etjhadeni?
ngabe itjhada lingaphungulwa ngokusebenzisa iindlela ezihlukeneko zokusebenza namkha ukusebenzisa imitjhini enganatjhada, isib. ngokufakela imitjhini eneensetjenziswa ezinganatjhada?
Igezi nezinye iinsetjenziswa
ngabe zoke insetjenziswa ezifunekako zinikelwe endaweni yomsebenzi ngaphambi kobana kuthonywe ukusebenza begodu uvezile iinsetejenziswa ezikhona endaweni yomsebenzi ) iintambo zegezi namkha iinsetjenziswa zerhasi ) ngokuthatha amagadango wokuvimbela ubungozi?
Ukuvikela umphakathi
ngabe idrada ekampeleko ihlukanisa indawo yomsebenzi neyomphakathi?
ngabe umphakathi uvikelwe emathulisini ekungenzeka awe?
ngabe umsebenzi ujama ngasiphi isikhathi ngelanga lokusebenza lelo?
ngabe imigodi eyenjiweko ivalwe kuhle ngendlela ephephileko beyakantjelwa ngedrada?
ngabe okusamanzi namkha okulumatha umlilo msinyana kukhiyelelwe endaweni ephephileko?
Umuntu ongathintana naye
UmNyango wezabaSebenzi
IKoro ePhezulu yamaPhilo nokuPhepha kwabaSebenzi
<fn>DOL.ExplosivesCheckList.2011-01-10.nr.txt</fn>
Irhelo Lokuhlola Iinthuthumbisi Endaweni Yomsebenzi
1 Ukulawula Ukungena
1.1 Ingabe bakhona abonogada/amarherho asebenzisa i-elekthroniki esangweni?
1.2 Ingabe akhona amatshwayo ayelelisako abonakalako?
1.3 Ingabe ikhona irejista esayinwa nakungenwa esangweni?
1.4 Ingabe ikhwalithi yedrada iyonakala? (isib. amatjhuba edradeni)
1.5 Ingabe ukuphakama kwedrada kukhambisana namazinga afunekako?
2 Indawo Eyingozi
2.1 Ingabe iimila zide begodu azikarisi endaweni leyo?
2.2 Ingabe ukutlhogonyelwa komakhiwo endaweni eyingozi kulungile?
3 Umakhiwo Oyingozi
3.1 Ingabe irherho lokukhiya umnyango liphukile?
3.2 Ingabe umakhiwo unelayisense?
3.3 Ingabe zikhona iinkambiso zokusebenza ngokuphapha?
3.5 Ingabe zikhona iinsetjenziswa zokuphepha (isib. Iincimamlilo)?
3.6 Ingabe ukutlhogonyelwa komakhiwo kulungile?
4 Okuvamileko
4.1 Ingabe unikelwe iinsetjenziswa zakho zokuzivikela?
4.2 Ngikuphi kokulandelako okufumanako?
Amabhudzi wokuphepha
ukufumana kokuthoma?
4.4 Ingabe iingozi eziphathelene nomsebenzi ziyabikwa?
4.5 Ingabe zikhona iingozi ozaziko ezakhe zenzeka endaweni yakho yomsebenzi?
4.6 Ingabe unomJameli wezamaPhilo nokuPhepha endaweni yakho yomsebenzi?
4.7 Ingabe uneKomidi yezamaPhilo nokuPhepha endaweni yakho yomsebenzi?
Ibizo leKhamphani: __________________________________________________________________________________________
I-adresi yeKhamphani: ________________________________________________________________________________________
Iinomboro zomtato zeKhamphani: ___________________________________________________________________________________
Imibono yomuntu ophendule imibuzo evezwe ngaphezulu:
Ibizo Umtlikitlo Ilanga
<fn>DOL.MyLifeMyWorkMySafeWork.2011-01-10.nr.txt</fn>
Ipilwami, umsebenzami, umsebenzami ophephileko
IHlangano yeenTjhabatjhaba yabaSebenzi (i-ILO) ihlathulula umsebenzi osezingeni elifaneleko njengomsebenzi oba namakhakhazela amahle ngaphasi kobujamo bekululeko, bokulingana, bokuvikeleka nebokuhlonipheka begodu iwuhlathulula njengomsebenzi lapho amalungelo wabasebenzi avikeleke khona nalapho abasebenzi babhadalwa khona imirholo elingeneko bebabonelelwe ngokwezehlalakuhle.
Umsebenzi osezingeni elifaneleko ubonisa itjisakalo yabobaba nabomma ndawo zoke yokufumana umsebenzi onamakhakhazela amahle ngaphasi kobujamo bekululeko, bokulingana, bokuphepha nebokuhlonipheka komuntu. Ufaka hlangana ukuhlonitjhwa kwamalungelo asisekelo, ukufumaneka komsebenzi, ubujamo bokusebenza obuphephileko nebunepilo, kanye nokuvikelwa ngokwehlaliswano.
Umsebenzi osezingeni elifaneleko ubonakala ngeengcenye ezilandelako:
Ukuvikelwa kwamalungelo
Ukubonelelwa ngokwezehlalakuhle
kwezehlalakuhle.
Umsebenzi osezingeni elifaneleko uthuthukiswa ngokuqatjhwa, ngokuvikelwa kwehlalakuhle, ngamazinga nangeenkambisolawulo ezisisekelo kanye namalungelo emsebenzini, nangekulumo-pendulwano yehlalakuhle.
Umsebenzi osezingeni elifaneleko awufaki isandla esiqakathekileko kwaphela etuthukweni ebambelelako, kodwana ulihlangothi elisisekelo lekhwalithi yepilo.
Ukuvikelwa kwamalungelo
Lokhu kungaphunyeleliswa ngokutjheja okulandelako:
Ikululeko yokuhlanganyela kanye nokwamukelwa ngepumelelo kwelungelo
lokukhulumisana ngokuhlanganyela
Ukuqedwa kwemihlobo yoke yokusebenza ngokukatelelwa
Ukupheliswa ngepumelelo kokuqatjhwa kwabantwana
Ukuqedwa kwebandlululo malungana nokuqatjhwa neenkhundla.
Ngokuvuma ngokusemthethweni ukukhambisana nesiVumelwano se-182 se-ILO, iSewula Afrika begade izibophelela ekuthatheni amagadango wokuvimbela nokuqeda imihlobo emimbi khulu yokuqatjhwa kwabantwana.
Ukuvikelwa kwehlalakuhle
Kufuneka bonyana sakhe imithethokambiso, sihlome nanyana siqinise imithetho, amagadango wokuphatha, izakhiwo nezenzo ukwenzela bonyana sikwazi ukuphatha ngepumelelo ifudukomsebenzi.
Ifaka hlangana yoke imihlobo yekulumiswano, ukuthintana nanyana ukwabelana ngelwazi kwabajameli bemibuso, abaqatjhi kanye nabasebenzi, mayelana neendaba abanekareko elifanako kizo, okuziindaba eziphathelene nomthethokambiso wezomnotho nehlalakuhle. Ingaba khona njengendlelakambiso efaka hlangana iinhlangano ezintathu, lapho umbuso ungena khona njengehlangano esemthethweni malungana nekulumo-pendulwano nanyana ingamumatha isikhozi seenhlangano ezimbili kwaphela. Ikulumo-pendulwano ingaba phakathi kwabasebenzi nabaphathi (nanyana ibe phakathi kweenhlangano ezilwela amalungelo wabasebenzi kanye neenhlangano ezijamele abaqatjhi), umbuso ungazibandakanya ngokunqophileko nanyana ngokungakanqophi. Ukukhulumisana kungenzeka ngendlela engakahleleki nanyana kwenziwe indlelapilo ekufuze kusetjenzwe ngayo, begodu esikhathini esinengi kuhlanganisa lokhu kokubili. Kungenzeka ezingeni lombuso wenarha, ezingeni lesifunda nanyana ezingeni lerhwebo. Ukukhulumisana kungaba phakathi kwemisebenzi yobukghwari, iinkoro nanyana kuhlanganise koke lokhu.
Umnqopho omkhulu wekulumo-pendulwano yezehlalakuhle ngokwayo kuthuthukisa ukuvumelana kanye nokuzibandakanya ngokwedemokhrasi kwababambisani abakhulu emkhakheni wezemisebenzi. Izakhiwo neendlelakambiso eziphumelelako zekulumo-pendulwano yezehlalakuhle zinamandla wokurarulula iindaba eziqakathekileko zomnotho nehlalakuhle, wokugqugquzela ukubusa ngefanelo, wokuthuthukisa ukuthula nokunzinza komphakathi namabubulo kanye nokukhuphula ituthuko yezomnotho.
Ingabe ungawufikelela njani umsebenzi osezingeni elifaneleko
Ifundo nebandulo zililungelo lomunye nomunye umuntu. Ukuthwasiselwa umsebenzi kusisetjenziswa sezomnotho esiyingcenye yemithethokambiso yokuqatjhwa neyamaqhinga wamarhwebo aphathelene nesilinganiso sokuphumelela komsebenzi owenziwako kanye nokuphalisana. Malungana naleyo indlelambono, ukubandulwa kuyinto umbuso nabaqatjhi abanekareko kiyo. Ilungelo lokuthwasiselwa umsebenzi alisizi kwaphela ekubeni negalelo elihle emsebenzini osezingeni eliphezulu, kodwana lisisetjenziswa esisisekelo esakha amaphilo wabantu ngokwefundo, lisisetjenziswa sokufumana ilwazi elinabileko, sokwaneliseka ngepumelelo kanye nokuthuthuka komuntu ngokwakhe. Begodu ngokuthuthuka kwabantu, kuthuthuka umphakathi woke.
Akusakghonakali ukufikelela emazingeni aphezulu wesilinganiso sokuphumelela komsebenzi owenziwako, wokuphalisana kanye newekhwalithi ngokusebenzisa indlela yebandulo enomkhawulo. Begodu inzuzo yokuphalisana malungana nokuba nabasebenzi abaneemfanelo-fundo iyame emandleni wenarha wokugcina abantu ebabandulileko begodu ibanikele imisebenzi elingeneko emisebenzini ekhiqizako, ngombana nakungasinjalo umzamo owenziweko angeze wasiza ngalitho begodu ungatjharaganisa izinto.
Kuyafuneka ukubandulwa kodwana ukuze abantu bazuze ngokomnotho malungana nebandulo abalifumeneko, kufuze bonyana baphiwe imisebenzi esezingeni elifaneleko. Begodu ukuthwasiselwa umsebenzi kwenza bonyana umuntu akwazi ukufikelela emnqopheni wakhe wokufumana umsebenzi osezingeni elifaneleko. Ukuthuthukisa ukulingana kobulili emsebenzini kungalinganiswa nesenzo sokubandula abomma bonyana bakwazi ukuqatjhwa, ukwenzela bonyana nabo bakwazi ukufumana imisebenzi esezingeni elifaneleko.
Ngokurhunyeziweko, umnqopho womsebenzi osezingeni elifaneleko ukhonjiswa kuhle ngalokho abantu abakubonako. Uphathelene nemisebenzi kanye namakhakhazela wangomuso; nobujamo esisebenza ngaphasi kwabo; nokulinganisa ipilo yemsebenzini nepilo yemndenini, ukuthumela abantwana bethu esikolweni nanyana ukubakhupha emsebenzini. Uphathelene nokulingana kobulili, ukuhlonitjhwa ngokulinganako, kanye nokukghonakalisa abomma bonyana bakwazi ukuzikhethela abakufunako begodu bakwazi ukuzilawulela amaphilo wabo. Uphathelene namakghono wethu esinawo wokuphalisana endaweni yemakethe, ukukhambisana namakghono amatjha wetheknoloji nokuhlala uphilile.
Uphathelene nokuthuthukiswa kwamakghono wethu wokuzisungulela amabhizinisi, uphathelene nokufumana isabelo esifaneleko somnotho nawe ofake isandla kiwo nawakhiwako begodu nokungabandlululwa, uphathelene nokuba nelizwi eendaweni zethu zemisebenzi kanye nemiphakathini yethu. Begodu ebujameni obumbi khulu uphathelene nokubalekela ukusebenzela ukuziphilisa kodwana ukusebenzela ukuba khona. Ebantwini abanengi, uyindlela eqakathekileko yokubakhupha emtlhagweni. Begodu ebantwini abanye abanengi, uphathelene nokuphunyeleliswa kweenkanuko zabo zaqobe lilanga kanye nokusekelana nabanye abantu. Begodu kizo zoke iindawo, nakomunye nomunye umuntu, umsebenzi osezingeni elifaneleko uphathelene nokuvikelwa kwesithunzi somuntu.
Umsebenzi ophephileko
UmThetho wezamaPhilo nokuPhepha emSebenzini, wama-85 ka-1993, wenza isiqiniseko sokobana umsebenzi ophephileko utholakala ngokusebenzisa iinjamiso ezahlukeneko.
Akukafaneli bonyana umsebenzi azifumane akinanyana ngibuphi ubujamo obunengozi lokha nakasebenzako. Malungana nalokho umThetho uthi: "Omunye nomunye umqatjhi kufuze abonelele begodu agcine, ngendlela ekungakghonakala ngayo, ibhoduluko lomsebenzi eliphephileko begodu elinganangozi emaphilweni wabasebenzi bakhe." Kusepepeneneni bonyana umqatjhi ukateleleke ngokomthetho bonyana aqalelele umsebenzi wakhe ngobujamo bokusebenza obuphephileko. UmThetho azange wenze bonyana umqatjhi azicabangele yena ngokwakhe malungana nalokhu kodwana umnikele imihlahlandlela yalokho ekufuze akwenze ngaphasi kwesigaba 8(2) esifundeka ngalendlela:
Ngaphandle kokunyaza imisebenzi ejayelekileko yomqatjhi ewela ngaphasi kwesigatjana (1), iindaba ekuqaliswe kizo imisebenzi leyo zifaka hlangana khulukhulu iimbopho ezilandelako:
Bonelela begodu ugcine amarherho womsebenzi, imakhiwo kanye nemitjhini yokusebenza, ngendlela ekungakghonakala ngayo, ephephileko nenganazo iingozi epilweni.
Thatha amagadango anjalo ngendlela ekungakghonakala ngayo ukususa nanyana ukuphungula nanyana ngiyiphi ingozi nanyana ingozi engahle ibe khona malungana nokuphepha kanye namaphilo wabasebenzi, ngaphambi kokusebenzisa ngokudanela iinsetjenziswa ezivikelako.
Yenza amalungiselelo wokuqinisekisa, ngendlela ekungakghonakala ngayo, bonyana kuba khona ukuphepha begodu akubi khona iingozi emaphilweni malungana nokukhiqiza, indlelakambiso yokukhiqiza, ukusebenzisa, ukubulunga nanyana ukuthuthwa kwezinto.
Funisisa, ngendlela ekungakghonakala ngayo, bonyana ngiziphi iingozi eziphathelene namaphilo nanyana ukuphepha kwabantu ezithintana nanyana ngiwuphi umsebenzi owenziwako, nanyana ngiyiphi into ekhiqizwako, ekhanjiswa bukhiqizwa, esetjenziswako, ephathwako, ebulungwako nanyana ethuthwako nanyana eminye neminye imakhiwo nanyana imitjhini esetjenziswa ebhizinisini, begodu, ngendlela ekungakghonakala ngayo, funisisa bonyana ngiwaphi amagadango wokukhandela ingozi ekufuze athathwe malungana nomsebenzi onjalo, into enjalo, imakhiwo nanyana imitjhini enjalo ukuvikela amaphilo nokuphepha kwabantu, begodu kufuze ubonelele ngeendlela ezifunekako ukusebenzisa amagadango anjalo wokukhandela ingozi.
Bonelela ngelwazi, ngemilayo, ngebandulo kanye netlhogomelo ngendlela elingadingeka ngayo ukuqinisekisa, ngendlela ekungakghonakala ngayo, zamaphilo nokuphepha emsebenzini kwabasebenzi bakho.
Ngendlela ekungakghonakala ngayo, ungavumeli nanyana ngimuphi umsebenzi bonyana enze nanyana ngiwuphi umsebenzi wokukhiqiza, wokukhambisa bukhiqiza, wokusebenzisa, wokuphatha, wokubulunga nanyana wokuthutha nanyana ngiyiphi into nanyana ukusebenzisa nanyana ngiyiphi imakhiwo nanyana imitjhini ngaphandle kokusebenzisa amagadango wokuphepha acatjangwe endimeni (b) no-(d), nanyana ngaphandle kokusebenzisa amanye amagadango wokuphepha angajanyiswa.
Thatha woke amagadango afunekako ukuqinisekisa bonyana omunye nomunye umuntu omqatjhileko nanyana osemaqabazini angaphasi kwelawulo lakho lapho kusetjenziswa khona imakhiwo nanyana imitjhini ukhambisana neemfuneko zalomThetho.
Katelela ukusetjenziswa kwamagadango anjalo ngendlela ekungafuneka ngayo ukuthuthukisa zamaphilo nokuphepha.
Qinisekisa bonyana umsebenzi uyenziwa nokobana imakhiwo kanye nemitjhini isetjenziswa ngaphasi kwetlhogomelo lomuntu obandulelwe ukuzwisisa iingozi ezihlobene nomsebenzi lowo begodu onegunya lokuqinisekisa bonyana amagadango wokuphepha athathwa mqatjhi ayaphunyeleliswa.
Yenza bonyana boke abasebenzi bafumana ilwazi malungana nesilinganiso segunya labo njengombana kucatjangwe esigabeni 37(1)(b) somThetho.
Begodu umThetho uyatjheja bonyana umsebenzi ophephileko kufuze ube mzamo owenziwa mqatjhi kanye nomsebenzi ngokuhlanganyela; kungebanga lalokho uhlathulula ngokuzeleko imisebenzi yomsebenzi lokha nakasemsebenzini ngendlela elandelako:
Lokha nakasemsebenzini, omunye nomunye umsebenzi:
Uzakutjheja ngokufaneleko ipilo nokuphepha kwakhe nekwabanye abantu abangalinyazwa zizenzo zakhe nanyana kungenziwa kokuthile
Malungana nanyana ngiwuphi umsebenzi nanyana ifuneko umqatjhakhe nanyana ngimuphi omunye umuntu ayibekelwe ngilomThetho, uzakusebenzisana nomqatjhi nanyana umuntu onjalo ukwenzela bonyana umsebenzi nanyana ifuneko leyo yenziwe nanyana kukhanjisanwe nayo
Uzakwenza nanyana ngiliphi ilayelo elisemthethweni anikelwe lona, begodu ahloniphe imithetho yezamaphilo nokuphepha kanye neenkambiso ezibekwe mqatjhakhe nanyana omunye nomunye umuntu ogunyazwe mqatjhakhe, ngomnqopho wokuthuthukisa zamaphilo nanyana zokuphepha
Nakaziswa ngobujamo obungakaphephi nanyana obunganapilo, uzakubikela ngaphandle kokumorosa isikhathi umqatjhakhe nanyana umjamelakhe wezamaphilo nokuphepha endaweni nanyana ephikweni lakhe lomsebenzi ngobujamo obunjalo, nanyana ngikuphi okungaba liqiniso, begodu umjameli loyo kuzakufuneka bonyana abikele umqatjhi
Nakabandakanyeka engozini enye nenye engaba nomthelela omumbi epilwenakhe nanyana ebangele bonyana alimale, uzakubikela umqatjhakhe ngesehlakalo esinjalo nanyana abikele omunye nomunye umuntu ogunyazwe mqatjhakhe, nanyana umjamelakhe wezamaphilo nokuphepha, msinyana ngendlela ekungakghonakala ngayo. Kodwana lokho kufuze kwenziwe ngaphambi kokuphela kwetjhifu leyo yokwenzeka kwesehlakalo esinjalo, ngaphandle kwalokha nangabe bengeze kwakghonakala ukubika isehlakalweso khatheso. Kodwana nanyana kunjalo isehlakalweso kufuze sibikwe msinyana ngendlela ekungakghonakala ngayo ngemva kwalokho.
Imiphumela ye-HIV ne-AIDS ifaka hlangana, ukwehla kwesilinganiso sokuphumelela komsebenzi owenziwako, iindleko ezingeziweko zeenzuzo zabasebenzi, iindleko eziphezulu zokukhiqiza kanye nommoya wokungabi nomdlandla ngenca yokugula kwestafu isikhathi eside, ukwanda kokulova kanenginengi kanye nokwanda kweenlinganiso zabahlongakalako. Begodu lokhu, kuba negalelo elimbi khulu emnothweni wenarha ngombana kukhambisa kabuthaka ukukhula kwezomnotho begodu kuba nabantu abambalwa abakhutheleko kwezomnotho abafaka isandla emnothweni.
Umthetho njengombana umunyethwe mThetho wokuLingana emSebenzini (i-EEA) uvimbela ukuqotjhwa kwabasebenzi ngenca yobujamo be-HIV ne-AIDS bomsebenzi. Begodu ukuya phambili umThetho uvimbela ukuhlola abasebenzi ngaphandle kokuthola igunya leKhotho yabaSebenzi ntangi.
Iingcenye ezisemthethweni zomthethokambiso weKhowudi ngilezi ezilandelako:
Ukuqeda ibandlululo elingakafaneli kanye nokuthuthukisa indawo yomsebenzi
engabandlululiko
Ukuhlola ukugodlwa kwelwazi eliyifihlo kanye nokuveza ifihlo
Ukuthuthukisa ibhoduluko lomsebenzi eliphephileko
Iinzuzo zabasebenzi
Ukuqotjhwa kanye neenghonghoyilo.
Iinkambisolawulo ezinomthelela ependulweni emumethe koke okufunekako malungana
Ukuphunyeleliswa kwemihlahlandlela.
Imisebenzi yokuyelelisa
Ukufundisana kwabangani
Ukubandulwa kwabanye abasebenzi abayisika
<fn>DOL.OhsAccord.2010-11-30.nr.txt</fn>
IsiVumelwano sezamaPhilo nokuPhepha emSebenzini
umBuso, iKoro eHlelekileko yezabaSebenzi
kanye neKoro eHlelekileko yezeRhwebo
simemezela bonyana:
Ngokubambisana ndawonye, sizakulinga ngamandla ukuphumelelisa iminqopho
elandelako:
ukuthuthukiswa kwezenzo ezihle zamaphilo
nokuphepha emsebenzini
ukuqedwa kwezehlakalo nokuhlongakala
emsebenzini.
Siyazibophelela bonyana:
sizakuhlanganisa ngokuzeleko zamaphilo nokuphepha emsebenzini kizo zoke iindlelakambiso namaqhinga wezerhwebo
sizakwenza zamaphilo nokuphepha emsebenzini
indlela yokuphila
nezamaphilo nokuphepha emsebenzini
sizakwakha imithetho, imithetjhwana
emsebenzini
sizakwenza ngcono isikhozi sethu seenhlangano ezintathu ukwenzela bonyana boke abantu
sizakuhlonipha iimfuneko zemithetho
yezamaphilo nokuphepha emsebenzini
malungana nezenzo zokusebenza
ngokuphepha
sizakwakha umleyo onekghono nophumelelisako wehlangano yezamaphilo nokuphepha emsebenzini.
sizakusebenzisana ngendlela eyakhako malungana nezamaphilo nokuphepha
emsebenzini.
UmBuso iKoro eHlelekileko yezabaSebenzi iKoro eHlelekileko
yezeRhwebo
<fn>DOL.OhsAgriAndForestry.2010-12-07.nr.txt</fn>
Ipilo Ehle Emsebenzini Kanye Nokuphepha Kwezelimo Nezamahlathi
Isingeniso
Ingozi, ukulimala kanye namalwele angahlangahlanganisa ipilwakho kanye namabhizinisi. Iinsombululo kanengi zilula begodu aziduri. Begodu abantu abangenza bona amapulasi aphephe balimi kanye nabasebenzi babo. Ipilo kanye nokuphepha sidingo-mleyo sebhizinisi eliragela phambili lezokulima. Imizamo karhulumende ayedwa angeze yenza bona ikoro yezelimo iphephe begodu ibe ngenepilo, kodwana kumsebenzi womuntu woke ebhizinisini lezelimo namahlathi kanye nezokukhiqizwa kokudla bona adlale yakhe indima.
Unyaka nonyaka abantu bayabhubha ngamabanga wemisebenzi ephathelene nezelimo kanye nezamahlathi. Abanengi balimele okusabekako begodu baguliswa ziindawo zabo zokusebenzela. Iingozi kanye nokulimala akubangi ukutlhaga ebantwini kwaphela; kunemiphumela yeemali ethintekako, phakathi kokhunye ifaka lokhu:
Ukwehla komkhiqizo
Iindleko zokulawula - ukufunisisa ngezehlakalo, ukulungisa, njll.
Ukulimala kwemitjhini, kwemakhiwo kanye nomkhiqizo
Ukuphatha iinhlahlubo zeriskhi yezepilo kanye nezokuphepha
Ukuphatha ukuphepha nezepilo yabasebenzi kufana patsi nokuphatha irherho lokuqinisekisa bona isivuno kanye neenlwana zibulungwa ziphilile, zikhiqiza ngezinga eliphezulu begodu zenza bona uhlale usebhizinisini. Abasebenzi bafanele bona baphile kuhle, begodu baphephe ukuze basebenze kuhle begodu bahlale basemsebenzini.
Zoke iinhlangano zitlhoga umthethomgomo ukuze zendlale ihlelo lazo lamagadango azakuthathwa kwezepilo nokuphepha, ngomnqopho wokuragela kumazinga angcono kwezomsebenzi. Ufanele bona utlolwe phasi (umthethomgomo), ulungiswe kuhle begodu wakhelwe phezu kwesibopho esithinta abaphathi behlangano abaphezulu.
Umthethomgomo ufanele bona:
Atjho iminqopho mazombe yezepilo kanye nokuphepha kwabasebenzi bakhe Umqhatjhi ufanele bona atlikitle begodu atlole nelanga ukutjengisa ukuzibophelela kwakhe kiwo
Ahlathulule amarherho kanye neenkambiso ezikhona zokuqinisekisa ipilo nokuphepha kwabasebenzi bakhe
Atjheje begodu abuyekeze ngemva kwesikhathi esithileko nangabe ihlanganwakhe itjhuguluka namkha kuvela amajamo amatjha ayingozi.
Ukuveza ubujamo obungadala ingozi kanye nokuhlahluba iriskhi ebangekako kuqakathekile. Ngaphandle kobana wazi bona ngimaphi amajamo angabanga ingozi endawenakho yokusebenzela, kanye nobukhulu beriskhi obukhona, angeze wazi bona kutlhoga ukulawulwa nanyana kwenziwe njani lokho. Ihlahlubo yeriskhi ifanele bona itjheje kuhle bona khuyini ebhizinisinakho okungabanga ubumbi ebantwini, khona uzakwazi ukulinganisa bona ingabe uhlelele kuhle ngaphambili nanyana kukhona osafanele bona ukwenze. Ngemva kobana sele uthethe isiqunto sezinga leriskhi, uzakutlhoga ukuhloma amahlelo afaneleko wokukhandela kanye nokuvikela. Kunemithombo eminengi yeenyeleliso ezihle ezizakurhelebha nawenza ihlahlubo yeriskhi, kodwana ungasebenzisa ikambiso yamagadango amahlanu alandelako, alula ukukusiza:
Igadango 1: Qala amajamo angabanga ingozi
Qala koke nje endaweni yokusebenzela bona abantu basebenza njani. Hlola amarekhodi weengozi ezidlulileko nanyana imiraro yezepilo. Umnqopho kukubona amajamo angabanga iingozi ezimbi namkha kuthinteke abantu abanengi.
Igadango 2: Tjheja bona ngubani ongalimala begodu njani
Qala abantu abangalimala begodu bangakhi. Nawutjheja bona 'njani', ungalibali izinto ezifana nomsebenzi wokusevisa, lapho amajamo weengozi amatjha angavela khona.
Igadango 3: Linganisa iriskhi engavela ebujameni obuyingozi begodu uthathe igadango lokuphungula namkha ukulawula
Linganisa bona iriskhi ngayinye emajameni angabanga ingozi bona ilawuleke kuhle kangangani.
Izinto zokulawula zingaba ngezilunge patsi namkha zingaphuhliswa. Abasebenzi banemikhumbulo emihle, evela ekusebenzeni kwabo kwangamalanga begodu ngalokhu kufanele ubabandakanye ekuthatheni iinqunto zokulawula.
Ngemva kobana sele uthethe isiqunto sokobana khuyini okufanele kwenziwe, uzakufanele bona uhlele bona uzakwenza njani begodu nini lokho. Ukurekhoda okutholileko kuzakurhelebha bona wenze lokhu.
Igadango 5: Tjhejisisa ihlahlubwakho begodu ubuyekeze nakutlhogeka
Uzakutlhoga bona uqale godu ihlahlubwakho nangabe kunomahluko omkhulu owenzekileko endleleni enisebenza ngayo namkha nangabe unamabanga wokucabanga bona indlela egade isetjenziswa ayisasebenzi.
Imiraro yezepilo kwezelimo kanye nezamahlathi
Ukusebenza kwezelimo kanye nezamahlathi kungaletha imiraro yezepilo yabasebenzi, ngamabanga amanengi, kubalwa hlangana namanye lawa alandelako:
Ukuthintana neenlwana
Ukuba semrarweni wokuba semakhemikhalini ayingozi namkha okhunye
Ukusebenza ngamandla
Ukusebenza emajameni wezulu, itjhada namkha ukusikinyeka.
Ihlobo lomsebenzi ofuna amandla
Ukusebenza ngemithwalo ebudisi namkha ukusebenza eendaweni ezingasizihle, kungabanga imiraro yemisipha kanye namathambo. Lokhu kungaba buhlungu neenhlabi ezithweni, emalungeni namkha emhlana okungabangwa kutshinyeka namkha kudosa budisi khulu.
Ufanele bona wenzeni?
Balekela ukuguga izinto ezibudisi lapho kukghoneka khona, namkha sebenzisa imitjhini
Yenza isiqiniseko sokobana indawo osebenzela kiyo ihlelwe ngendlela yokobana izinto kanye nemikhiqizo ifikeleka lula ngaphandle kokuzithabulula kabudisi begodu linga nokutjhugulula umsebenzi namkha khamba khamba khona uzakusebenzisa imisipha eyahlukeneko esemzimbenakho
Ukuthuthwa ngezandla kweentjalo namkha iintjalo ezincani emabangeni amade khulu kufanele bona kubalekelwe ngendlela engakghoneka ukuze amaphilo wabasebenzi avikeleke.
Ukusebenzisa imitjhini ngendlela ephephileko
Iingozi ezinengi ezimbi emapulasini zibangwa mitjhini. Ezinye zenzeka ngombana umtjhini usetjenziselwe umsebenzi ongakafaneli; ezinye ngombana akunazinto zokuphepha ezinikelweko namkha ziliswe ngobutjhapha nje. Kufanele bona kube nerherho lokuhlola amathulusi wokusebenza, kubalwa nemitjhini, bona iphephile ukuba ingasetjenziswa. Nangabe amathulusi asetjenziswa emajameni angasimahle, afanele bona ahlolwe njalo nje bona akalimali lokhu okungabanga iingozi, begodu nangabe kusemajameni amambi angenza bona amathulusi angaphephi.
Ufanele bona wenzeni?
Yenza isiqiniseko sokobana imitjhini oyisebenzisako ikufanele ukusebenza lokho
Yoke imitjhini iyaseviswa khona izakuphepha
Amathulusi asetjenziselwa ukutjala imithi afanele bona enzelwe umsebenzi lowo. Amathulusi wezelimo kanengi akakakulungeli ukutjala imithi
Iimbambo zamathulusi wokutjala zifanele bona zenziwe ngendlela yokuphungula ukudluliselwa kokutjhogwa yigezi ezandleni nangabe izinyo lokutjala libetha ilitje namkha umrabhu
Nawuthenga namkha uqhatjha umtjhini, umthetho ufuna bona umthengisi/ umqhatjhisi womtjhini akunikele iinkhandela-ngozi zakhona. Yenza isiqiniseko sokobana wena kanye nabasebenzi bakho:
Nisebenzisa imitjhini ngokuya kweenyalelo eninikelwe zona
Nihlole woke amathulusi begodu nilungise yoke imiraro ngaphambi kobana nithome ukuyisebenzisa
Nihlole bona izinto zokulawula zimeregwe kuhle ukutjengisa bona zenzani begodu zilawula miphi imitjhini, begodu zakhiwe begodu zabekwa endaweni engeze wayigadanga namkha wayikghwatha ngephoso emtjhinini lowo
Abasebenzi babandulwa ngokusebenza ngokuphepha begodu banikelwa begodu basebenzisa iimpahla ezifaneleko zokuphepha.
Iingozi ezinengi ngemitjhini zenzeka ngesikhathi sokusevisa namkha ukukhumula ukusebenza. Yenza isiqiniseko sokobana:
Abasebenzi babandulwa ngefanelo ukwenza umsebenzi
Imitjhini namkha iingcenye eziphakanyiswe ngehayidrolikhi zikhandelwa bona ziwele phasi ngokusebenzisa imitjhini efana namastophu namkha amajege ngesikhathi abantu basebenza ngaphasi kwayo.
Boke abasebenzisi (ama-opheretha) bafanele bona benze isiqiniseko sokobana:
Bayazi bona ijanyiswa njani imitjhini ngaphambi kokuthoma ukuyisebenzisa
Bayidumisa njalo nje endaweni efaneleko (imitjhini)
Indawo eduze komtjhini ongatjhidiko ihlanzekile, ibutheke kuhle begodu akukho zinto eziwuthikamezako
Induna itjelwa msinyazana nangabe umtjhini awusebenzi kuhle
Abasebenzako bambatha izambatho zokuzivikela kanye namathulusi afaneleko.
Ungathomi:
Usebenzise umtjhini ngaphandle kobana unikelwe imvumo begodu ubanduliwe ngokuwusebenzisa
Ulinge ukususa izinto ezibhloge umtjhini namkha uhlanze umtjhini ngaphandle kokuba ukhunyuliwe egezini begodu umtjhini ujamile
Wembathe amaketanghi alengako, iimpahla ezilengako, amaglavu namkha amarenghi namkha ube neenhluthu ezide ezingabanjwa eengcenyeni ezikhambako zomtjhini
Uthikameze abantu abasebenzisa umtjhini.
Ukuthutha kanye nokuphatha izinto
Enye imbangela yengozi kwezelimo kuketuka kwamatregere. Iingozi ezimbi lapho kuhlongakala khona abantu zijayelekile, begodu zingafaka phakathi abatjhayeli, abanye abasebenzi kanye nabakhamba ngeenyawo. Ezinye iingozi zenzeka ngesikhathi abantu batjhiya iinkoloyi ngaphandle kokwenza isiqiniseko sokuthi ikoloyi leyo angeze yakhamba namkha ibange ingozi.
Hlala uhlola lokhu:
Abatjhayeli babandulwe ngefanelo begodu abantu abangakagunyazwa abavunyelwa bona batjhayele
Iinkoloyi kanye nabakhamba ngeenyawo bakhamba ngokuhlukana, lapho kukghoneka khona
Imithwalo iyaqiniswa begodu ibotjhwe kuhle
Abatjhayeli bavikelwa ezintweni eziwako
Abatjhayeli basebujameni obuhle bepilo ngaphambi kokutjhayela
Iinkoloyi zakho namkha imitjhini etjhayelwa babantu namkha abakhwelileko izaliswa ngamahlelo wokuvikela nayiwako
Iinlodlhelo zibekwa ziphephe ngesikhathi iinkoloyi zingasetjenziswa.
Hlelela kuhle begodu uhlele kuhle ilifthi, kusetjenziswa amathulusi afaneleko kanye nabantu abanekghono lokuphungula amariskhi. Yenza isiqiniseko sokobana:
Woke amathulusi wokuphakamisa ahlolwa kuhle begodu soke isikhathi, mumuntu onebandulo elifaneleko
Imithwalo efunekako yemithwalo emsebenzini iyameregwa emtjhinini wokuphakamisa. Ungathomi weqe umthwalo ofanele bona uwuthwale ngomtjhini
Iintjengiso zobudisi bemithwalo zemitjhini yokubamba zisebenza kuhle
Ngesikhathi utjhayela, kokulayitjha ngaphambili kuyaphakama nangabe akunalitho elilayitjhiweko, begodu lehliselwe phasi nangabe kukhona okulayitjhiweko, ngaphandle kokuba lokhu kungabanga iriskhi, isib. endleleni yomphakathi.
Itjhada kanye nokunyakaza
Ukuba setjhadeni elikhulu kungabanga umraro wokungezwa kwasafuthi eendlebeni, kanengi lowo onomraro angeze azi ngalomraro anawo kuze kube kulapho angasezwa khona sanhlobo.
Khetha imitjhini engarasi namkha iinkambiso ngesikhathi ukhetha iindlela zokukhiqiza namkha imitjhini emitjha
Phungula isikhathi sokuba setjhadeni ngokudlheganisa abasebenzi
Lapho kunetjhada elifikelela ku- 90 dB namkha phezulu, zimerege iindawezo njangalezo ezifuna 'kuvikelwe iindlebe', usebenzise amatshwayo atjhoko bona kufanele kufakwe iinkhandela-tjhada zendlebe begodu wenze isiqiniseko sokobana woke umuntu ongena ngapho ufaka kokukhandela itjhada.
Ukusebenzisa kanengi namkha ngokwedluleleko kwamathulusi asikinyekako afana neensarha, kokusika amabhratjhi namkha amagrayindara kungaletha umraro wokuvevezela namkha ukutatazela kwesandla nomkhono - isiqhema samalwele okubalwa hlanga ukuvevezela komuno omhlophe, kwemizwa, kwemisipha namkha ukulimala kwamalunga. Amatshwayo wokuyelelisa afaka phakathi ukuba nekaso namkha ukufa kwemino, imino etjhuguluka ibe mhlophe emajameni amakhaza namkha amanzana, kulandelwe kuhlohlonya.
Ukutjhayela itregere namkha eminye imitjhini ezikhambelako kungenza umzimba bona ube nomsikinyeko ongakhambisana nobulwele besihlabi emhlana namkha isihlabi enyongeni namkha edolweni. Amatshwayo wokuyelelisa afaka ukuqina komhlana, inyonga namkha idolo ngemva kokusebenza ngetregere.
Ungenzani?
Sebenzisa imitjhini efaneleko emsebenzini
Sevisa imitjhini kuhle, isib. ufake iinkhandeli kunyakaza eensarheni
Khamba ngebelo elifaneleko ngokwamajamo wehlabathi, ubalekele imigodi, njll.
Ukubalekela ukulimala emzombelezeni weengazi, imizwa, imisipha kanye namathambo esandleni kanye nemikhonweni ngokunyakaza kwesandla nomkhono:
Hlela kuhle imisebenzi ukubalekela ukusebenzisa imitjhini esikinyekako
Khetha amathulusi anyakaza kancani
Dlheganisa abasebenzi lapho kukghoneka khona begodu kuphunyulwe ngefanelo
Futhumeza izandla ngaphambi kokuthoma ukusebenza begodu zibulunge zitjhisa.
Ukusebenza ngaphandle
Ukusebenza ngaphandle, khulu khulu elangeni namkha emakhazeni amakhulu kungaba yingozi.
Ufanele bona wenzeni?
Iimpahla zokusebenza zifanele bona zenziwe ngematheriyali eyenza bona umzimba womsebenzi uhlala womile begodu unokutjhisa okufaneleko. Nawusebenza emajameni wokutjhisa atjhisako begodu omileko, ipahla efaneleko ifanele bona yembathwe ukukhandela ukuvikeleka khulu begodu nokuvumela ukuphefumula
Izambatho ezivikeleke ngokufaneleko zifanele bona zinikelwe lapho kuneriskhi ye-UV radiation namkha ubujamo beengozi zomzimba, obufana neentjalo eziyitjhefu, iinlwana kanye nokulunywa.
Iinlwana
Ukukghwathana neenlwana kungabanga amalwele athathelwana phakathi kweenlwana nabantu (ama-zoonoses). Iingogwana ezifana nebhakhtheriya, amavayirasi, amapharasayithi kanye nefungi ingabanga amalwele ngokuhlasela umzimba nayirhogelwa, iginywa namkha ngesikhathi ingena esikhunjeni somuntu. Amatshwayo angaba malwele wesikhumba ukuya kumajamo afana nomgomani ongaphelelisa ngokuba bulwele obuthatha isikhathi nangabe abulatjhwa.
Phungula iriskhi ngokugcina ifuyo iphilile. Ihlabe i-endo lapho kufanele khona
Yenza bona uhlale uphilile. Hlamba izandla njalo nje ngaphambi kokudla, ukusela namkha ukubhema
Yembatha izambatho ezifaneleko zokukhandela amalwele ezifana nama-ovaroli ngesikhathi usebenza ngeenlwana, khulu khulu nangabe ziyagula, namaglavu kanye nefasikothi nangabe ubamba imikhiqizo namkha okuncani kwakhona (abentwana)
Vala zoke iinlonda kanye nemirhuzuko ngezinto ezingangeni amanzi.
Izinto ezingaba yingozi
Amatshwayo wokuyelelisa angafaka lokhu:
Ukuluma/ ukuphuma kweminyembezi emehlweni kanye nokuphuma kwamathimila
Ukuvaleka kweempumulo
Umphimbo obuhlungu
Ukukhohlela okuzele iinkhohlela namkha kesinye isikhathi zingekho
Ukuphelelwa mumoya
Ukuqina kwesifuba ngesikhathi usebenza, ngemva kokusebenza namkha ngesikhathi wenza into obugade ujayele ukuyenza lula nje
Lamatshwayo angaba yinto evela kwesikhatjhana ngesikhathi usebenza, namkha angarhagala begodu akubambe isikhathi eside kuze kube kulapho ahlala akhona kuwe njalo nje. Angarhagaliswa nakuba sentweni encazana kilokhu okukutshwenyako, namkha avuswe ngikho. Nangabe uyabhema, usemrarweni wokuba phakathi kwezinto lezi, usengozini yokuvela imiraro emimbi khulu yesifuba.
Kuqakathekile ukuzivikela wena kanye nabasebenzi bakho. Balekela ukurhogela izinto eziyingozi ngoku:
Sebenzisa ezinye izinto ezingasiyingozi ekulu lapho kukghoneka khona
Ukuvalela imithombo yethuli namkha imitjhutjhuzelo
Ukuphuhlisa ukufakwa kommoya emakhiweni
Nawusebenzisa iinhlahla zeenlwana, njalo nje:
Hlanza iinsalela esikhumbeni kanye nezambathweni zakho msinyazana, begodu uhlanze izandla ngaphambi kokudla, ukusela namkha ukubhema. Ungathomi usebenze phakathi kweenlwana oqeda ukuzisebenza nangabe kungenzeka bona utshwayeleke
Landela nanyana ngiziphi iindlela ezirhabako ezivezwe bakhiqizi, isib. nemijovo ene-oli
Ukuphatha kanye nokutjala iintjalo ezithelwe ngamakhemikhali
Nawuphatha begodu utjala imithi ethelwe amakhemikhali ayingozi ngaphambi kobana itjhefu leyo iphelelwe sikhathi, abaqhatjhi bafanele bona banikele begodu balindele bona abasebenzi basebenzise izambatho zomuntu ngamunye zokuzivikela (ama-PPE)
Iintjalo ezifakwe iinhlahla zifanele bona ziphathwe ngetjhejo ukubalekela ukusilaphazelela abasebenzako. Zifanele bona zipakwe kuhle begodu zithuthwe endaweni yokusebenzela ngendlela eyenza bona zingathinteki lula, ukubalekela iingozi.
Imigodla yokutjala namkha iinkhwanyana namkha esinye nesinye isimumathi sokuthutha iintjalo ezifakwe amakhemikhali endaweni yokusebenzela zifanele bona zithanyelwe kungasali litho begodu zihlanzwe kuhle, qobe yilanga.
Ukuphepha kanye nehlalakuhle endaweni yokusebenzela
Iingozi ezinengi kwezelimo kanye nezamahlathi zibangwa kutjhelela, ukutribheka kanye nokuwa. Tjheja bona iindawo zokusebenzela azinazinto eziqabako ezifana nemitato ekhamba phasi, imigodla namkha amatjana (iingaqa) begodu uqinisekise bona kunendawo eyaneleko yokubeka amathulusi kanye nematheriyali. Bulunga umakhiwo wakho usebujameni obuhle, wenze isiqiniseko sokuthi ifluru ayizali ngokweqileko, khulu khulu eendaweni zokudlisela ifuyo namkha emakhiweni emidala.
Idreyini esebenza kuhle eendaweni ezimanzi ezifana nalapho kuhlanzelwa khona imirorho namkha ideri
Izinga lokutjhisa elilingeneko kanye nokufakwa kommoya, kubalwa ummoya omutjha eendaweni zokusebenzela ngaphakathi kwemakhiwo
Irhelebho lokuthoma kanye nokusizwa ebujameni oburhabako
Njengombana kuqakathekile bona abasebenzi bezamahlathi kanye nezelimo bona basebenze ngeenqhenyana ezincani eendaweni ezihlukeneko, umsebenzi woke ufanele bona abandulwe ngomleyo wesizo lokuthoma. Ibandulweli lifanele bona lifake phakathi ukutjhejwa kwamanceba avulekileko kanye nokusiza otsirimezekile bona aze akghone ukuphefumula. Eendaweni lapho umsebenzi ufaka khona ingozi yokungadakwa makhemikhali namkha intuthu, ukulunywa ziinyoka, iinunwana namkha iinswebu namkha okhunye okuyingozi, ibandulo lesizo lokuthoma lifanele bona landiswe ngefanelo ngokuthintana nomsebenzi namkha ihlangano ekwaziko ukubandula ngefanelo
Amakhithi wesizo lokuthoma atjhejwe kuhle namkha amakasana wakhona afanele bona ahlale asebujameni obuhle endaweni yokusebenzela begodu afanele bona akhandelwe bona angasilaphazwa mswakama namkha izinto ezingawawela
Kufanele kube nendlela yokungakhupha ngokurhabako umuntu nakungenzeka abe sengozini namkha agule lokhu okufuna irhelebho lamadorhodera
Kokuthutha namkha kokuthintana nabangasiza eendaweni zokusebenzela nakunesidingo sobujamo oburhabako, kufanele bona kube khona.
Kuneriskhi yokugula ezintweni eziyingozi namkha imihlambuluko yeenlwana namkha eminye imikhiqizo yeenlwana ethwele iingogwana ezincani ezingaba yingozi. Nangabe unabasebenzi abaqhatjhwe ngokuzeleko, isikhathi esingakazali, abasebenzi ngeenkhathi ezithileko, banikele amathuba wokuphumula afaka phakathi lokhu:
Izindlu zokuzithuma ezihlanzekile, ezingenisa ummoya omutjha
Iindawo zokuhlambela, namkha kokusula izandla kubasebenzi abasebenza endaweni ekude neyokuhlambela
Iindawo zokutjhintjha izambatho lapho kwembathwa khona izambatho ezithileko zomsebenzi
Indawo yokusela amanzi ahlanzekileko (itjengiswe ukuyihlukanisa kunamanzi angaselwako).
Ukubika amalwele wemsebenzini
Amanye amalwele abangwa msebenzi afanele bona abikwe kumNyango wezabaSebenzi. Ungathola ubulwele ofanele ububike nangabe usebenza:
Nawufuna ilwazi elinabileko, sibawa uthintane nesentha yezabasebenzi yangekhenu namkha i-ofisi lephrovinsi.
<fn>DOL.OhsFoodbeverage.2010-12-07.nr.txt</fn>
Abasebenzi ebubulweneli abakavikeleki ezintweni ezinengi ezinengozi, okufaka phakathi okulandelako:
Ukuwa elevelini yinye esikhathini esinengi okubangwa bujamo obutjhelelako okungabangela bona balimale.
Ukulimala okubangwa kuguga izinto, kubuyelelabuyelela umsebenzi munye nokubangwa yindlela ekusejtenzwa ngayo: Abasebenzi ebubulweni leli kungenzeka bangavikeleki ekugugugeni izinto ezibudisi ngezandla nokubuyebuyelela umsebenzi munye kanti godu neendlela zokusebenzi ezingakalungi esikhathini esinengi okubangwa yindawo yokusebenzela eminyeneko kanye nomtlamo ongakalungi welandelano lokwenza umsebenzi
Ukungavikeleki kumakhemikhali ayingozi - ukungavikeleki lokhu kungavela lokha nakwenziwa imisebenzana yokubamba amakhemikhali okungafana phakathi ukuhlanzekisa izinto zokusebenza kanye nokudibhwa kweendawo zokusebenzela
Qinisekisa bona indlela zokukhamba neendawo zokusebenzela zihlala zihlwengile begodu zomile ngokuvikela ukuphalaza lokha nakusetjenzwako bese nangokunikela abasebenzi bakho amanyathelo angatjheleliko
Phungula amathuba wokutjhayisana lokha nakusetjenzwako
Qinisekisa bona akuphalazwa amanzi nanyana okusamanzi
Abasebenzi kufuze babandulwe ngeendlela ezifaneleko zokuguga bese neendawo yokusebenzela kufuze itlamwe kuqinisekiswe bona abafundi banendawo elingeneko yokusebenzela.
Eminye yemisebenzi efana nokukhena, ukuvubela amabhodlelo, nokusetjenziswa kweenthuthi kubangela abafundi itjhada elisezingeni eliphezulu khulu. Iindlela zokulawula ubunjiniyera kufuze isetjenziswe ukuphungula amazinga wamatjhada kanti nokuzivikelwa ngokwabo kufuze kugandelelwe.
Faka itjhimela ukuphungula ithuli
Nikela abasebenzi ngokuzivikela okufaneleko, iinsetjenziswa bese uqinisekisa ibandulo ekusetjenzisweni kwazo
Abasebenzi ebubulweneli abakavikeleki ezintweni ezinengi
ezinengozi okufaka phakathi ukutjhayisana neenthuthi
Amakhemikhali anengozi
Abasebenzi kufuze babandulwe ngeendlela eziphephileko zokusebenza umsebenzi ngamunye kufakwa phakathi isizo lokuthoma.
Umtjhiso namakhaza
Umsebenzi wezamaphilo nanyana umhlengikazi osemthethweni kufuze azokuqinisekisa bona abasebenzi baphile kuhle emzimbeni ukungenza umsebenzi.
Iindawo eziminyeneko
Amaqatjhi kufuze kube ngibo abahlolako bona akunaandawo eziminyeneko endaweni yokusebenzela. Nange ikhona, woke amangeno kufuze avikelwe bona angangenwa nanyana kufuze kusetjenziswe amatshwayo ukuveza indawo eminyeneko.
Imivumo yokusebenza kufuze ikhitjhwe lokha nakunomsebenzi ekufuze wenzelwe lapho endaweni eminyeneko
Abasebenzi kufuze banikelwe izinto zokuphefumulisa kuhle ngaphambi kokobana bangene endaweni eminyeneko begodu babandulelwe ukuzisebenzisa.
Izinto eziwako
Qinisekisa bona izinto ezibekwa zibe phezulu ngaphezu kweleveli ephasi (isib. ematjhelfini wokubeka) zinzinzile nanyana ziqinile nange zikhwathwa angeze zawa lula. Beka izinto ezibudise eduze naphasi nanyana phasi bese kuthi ezilula phezelu
Qinisekisa bona izinto ezide ezizijamelako (isib. isilinda yerhasi) nanyana izinto ezisame ngeboda zinzinzile nange ziqhulwa, begodu zivikelwe.
Amathulusi wezandla
Imikhwa yezandla ibanga ukulimala okunengi begodu kufuze ibekwe endaweni ephephileko/iphuthelwe lokha nayingasetjenziswako
Ukukhambisa izinto
Ukukhiqizwa kukudla neenselo
Unobangela omkhulu wokulimala uragela phambili ngokuba ngile:
Ukulimala okubangwa kubamba ngezandla/emzimbeni
Ukutjhelela emeflurwini amanzi nanyana athelwe kukudla
Ukuwa phezulu
Iinthuthi zemsebenzini (kufaka phakathi iinthuthi zamafoklifthi)
Ukusikwa yinto (isib. imikhwa ebukhali nanyana izinto eziwako)
Imitjhini.
Kikho koke lokhu, unobangela omkhulu wokulimala okusabekeko uragela phambili ukuba zinthuthi zemsebenzini, kufakwa phakathi ukuwaphezulu kanye nemitjhini.
Ukulimala komzimba
ukuqubuka kwesikhumba
itjhada
ubulwelwe besifuba obuphathelene nomsebenzi
Amabubulo
imikhiqizo yebisi
Abafundi kufuze babandulwe ngeendlela eziphephileko zokusebenza
zomsebenzi ngamunye okufaka phakathi isizo lokuthoma.
Iinthelo nemirorho
Amaswidi
Ilandelano lokukhiqiza ukudla lineengaba ezintathu - ukulima, ukukhiqiza, kanye nokuthengisa/ukudla. Ukukhiqizwa kokudla nnenselelo kwenzeka emafektrini ahlukahlukeneko ngobukhuli kusukela kilayo aqatjha abantu abambalwa ukuyala kilayo aqatjha amakhulu wabantu. Ngembala, amafektri amanengi amakhudlwana nalayo amakhulu angezinye zeenhlangano enarheni nanyana eentjhabatjhabeni aqatjha iinkulungwana zabasebenzi.
Umkhakha wesibopho womNyango wezabaSebenzi uthoma ngokufaka phakathi iingaba ezimbili elandelwaneni leli - ukulima nokukhiqiza. Ukuthengisa nokudla kuwela ngaphasi kwesibipho seminyango yezepilo yebhoduluko yendawo, nanyana umNyango wezabaSebenzi usebenza neminyango leyo ukuqinisekisa ukunzinza eendabeni zezepilo nezokuphepha.
Zepilo emsebenzini kuvame ukuba yinto ebudisi ukuyiphatha sekunokuphepha.
Abonobangela nemiphumela yokuphepha okungakalungi emsebenzini kuyinto yanje begodu nelula ukuyilungisa. Ukugula okufumaneke emsebenzini kubudisi khulu ukukubona. Kuvama ukungathatha isikhathi eside ukuthi amatshwayo abonakale yeke-ke ukuhlanganisa hlangana konobangela nomphumela akubonakali lula, kodwana nange umraro ungabonakala begodu wamukelwe, iinsombululo zingavela.
Emrarweni yezepilo eminengi emsebenzini, efana nomgogodlha obuhlungu, kungenzeka bona ibangelwa zizinto ezinye ezingakhambelani nomsebenzi.
Abasebenzi kungenzeka bona bangafundi ukuvuma bona banemiraro yezepilo ebangelwe misebenzi ngebanga lokusaba ukulahlekelwa misebenzi yapho nanyana imibono emimbi abantu abayihlanganisa neminye imihlobo yokugula. Ngalaba abonobangela kuqakatheke khulu bona uthole begodu uphungule izinto ezithikamezako ezivela emsebenzini.
Ngaphandle kokuba khona kwelwazi leensombululo zemiraro ebangeke emsebenzini, ilwazi lendawo mayelana naleso esilungele ukurarulula umraro othileko lingaba lifitjhani. Amarhwebo amanye amakhulu ebubulweni baqatjha abasebenzi bezepilo emsebenzini, esikhathini esinengi onelwazi ngezokwelapha. Nanyana kunjalo, amarhwebo amanengi, khulukhulu amancani, ukutholwa kwezeluleko ngezepilo emsebenzini kuncani. Lokha abantu abanengi banomraro wezepilo batjhinga kudorhodere owelapha amalwelwe zombelele, kodwana abodorhodere labo abanengi abakakulungeli kuhle ukuqalana neendaba eziphathelene nezepilo emsebenzini. Amarhwebo amanengo atlhoga bona athome iminyango nanyana afune abe abhadele ngaphandle eqalene mathupa ezobaluleka ngezepilo emsebenzini ngamalanga.
Ngobunengi khulu, imiphumela yokugula okufumanwe emsebenzini kubangelwa bonobangela abajayelekileko abambalwa, boke labo ebangalawuleka lula baphathi nabasebenzi basebenzisana ukuthola iindlela zokulawula ezikghonakalako ezilungele indawo abasebenzela kiyo. Nanyana kunjalo ukusetjenziswa kwabasebenzi ababandulelwe zemisebenzi kungbiza kancani ebujameni obufaneleko.
Lesi isiqephu sihlathulula abonobangela abakhulu bokugula okufumanwa emsebenzini ebubulweni lokudla neenselo begodu sipha neenluleko zokobana ungabalawula bunjani.
Abonobangela abakhulu
Abonobangela abakhulu bokugula okufumaneka emsebenzini ebubulweni lokudla neenselo ngilaba:
ukugandeleleka komkhumbulo ngebanga lomsebenzi: okungabangwa kuhleleka okungakalungi komsebenzi.
ubulwele besifuba ngebanga lomsebenzi: okubangwa lithuli lokha nakubhagwako nanyana kugaywako
ukuqubuka kwesikhumba ngebanga lomsebenzi: okubangwa kuhlanza izandla, ukuthelwa kukudla okufakwa ngemabhleganeni, njalonjalo.
ukulahlekelwa kukuzwa ngeendlebe ngebanga letjhada: lokha amazinga wetjhada nakadlula ama-85 dB(A).
(Kokubili ama-WRULDs nokulimala umgogodlha) ngikho okuvame khulu. Nanyana kunjalo obunye ubungozi buqakathekile begodu buyenzeka ubujamo nabuvumako.
Abonobangela abakhulu bokulimala (ukuhlangahlangana) komzimba
Emabubulweni wokudla neenselo, ukulimala komzimba okunengi kuvela kibobangela abahlanu kwaphela:
ukusika, ukukhupha amathambo enyameni, ukuhlanganisa, ukubopha nokubasa (inyama ebovu neyekukhu)
Ukupaka imikhiqizo (njengetjhizi, amaswidi namakuke)
Sazi bunjani bona sinomraro?
Ukulima nemiraro yezepilo ivela ngeendlela ezihlukahlukeneko, njengalezi:
nakuvela bona kukhona abalimele imigogodlha neengaba ezingazulu zomzimba
Ukuqaqamba nobuhlungu
imikhiqizo enekhwalithi ephasi
abasebenzi nabathoma ukunghonghoyila bese koke kuyajama
nasele bathoma ukuzilungisela ngokwabo indawo yokusebenzela nanyana amathulusi (isib. ukubeka imisamelo eentulweni)
Nange unomraro uzokubiza imali lokha nabalovako ngebanga lokugula, imali enegi oyisebenzi ebasebenzini, ukubabandula ngobutjha, ukulahlekelwa emikhiqizweni, njalonjalo. Amacala wokulilisa ngemali ayakhula begodu imiraro le ingakhinyabeza imali oyibhadela itjhorensi ngenyanga.
Ubulwele besifuba ngebanga lomsebenzi
Imithombo yemininingwana irekhode izinga elilingeneko lobulwelwe besifuba ekukhiqizweni kokudla neenselo. Abonobangela abakhulu bobulwele besifuba kurhogela ithuli elenziwa ziinthoro neflowuru, bese ibhaga yona inezinga eliphezulu lesibili ngezehlakalo emisebenzini yoke ebubulweni nanyana ngiliphi.
Abonobangela bobulwele besifuba ngebanga lomsebenzi
Ukuqubuka kwesikhumba
Ukuqubuka kwesikhumba ngebanga lomsebenzi ithinta abafundi abasebenza ngenyama ebovu, ifesi, inyama yekukhu, iinthelo nemirorho, kanye namarotho, amaswidi, amaswidi abapheki, abahlwengisi kanye nabanye abasebenzi abanengi.
Ekwenzeni ukudla, esikhathini esinengi kuthinteka izandla nemikhono
Bugcina ngobubovu, ukuhlubeka nokutjha kwesikhumba, buvame ukuba bumbi bubangele umuntu bona angezi emsebenzini begodu ephethe sele atjhugulula imisebenzi
Ukuqubuka kwesikhumba emsebenzini kubangelwa kusebenzisa khulu amanzi, isisibha neensusasila (izehlakalo ezima-55%) nokuthintana nokudla okuhlukahlukeneko okufana netjhukela, iflowuru/iderhi, iinthelo ezimanzi, imirorho, iimpayisi namakhambi, ifesi nokudla kwelwandle, inyama ebovu neyekukhu (izehlakalo ezima-40%)
Ukulahlekelwa kukuzwa ngebanga letjhada.
Abonobangela bokulahlekelwa kukuzwa ngebanga letjhada
Ukungavikeleki emazingeni aphezulu wetjhada kungabanga umonakalo omkhulu wokungasezwa, ongaba budisi ukuwubona njengoba umphumela lo ukhula kancanikancani ngokukhamba kwesikhathi. Amazinga wetjhada angaba phezulu, kungaba kuseendaweni ezikulu (isib. amaboda angakhuphi itjhada) nanyana endaweni leyo lisuka eplantini nemtjhinini orasako (isib. ukutjhayisana kwamabhodlelo wemikhiqizo nakaphuma ebhandeni). Nange ihlolo lendawo yakho lobungozi liveza bona itjhada lifuze liqalwe kokuthoma, kuncono ulilawule lapha livela khona.
Ukwenza umgomo olawula zepilo emsebenzini
Kuneendaba ezibanzi ezintathu ekufuze ziqalwe lokha nakwenziwa ihlelo elisebenza kuhle lokulawula zepilo emsebenzini:
1. Ukukhandela
Kunesibopho somthetho nesemigomo yokuziphatha kuhle ebaqatjhini ukwenza nanyana yini okukghonakalako ukukhandela ukugula kwabasebenzi ngebanga lomsebenzi. Ukuze kuvikeleke ipilo yabasebenzi, unobangela wokuba sengozini kwepilo emsebenzini kufuze athome ngokwaziwa. Ezehlakalweni ezinenge lokhu kuyaziveza. Ngemva kokuvezwa kobungozi obukhulu (ama-MSD, ithuli, itjhada, njalonjalo) amagadango angathathwa kuhlolwe umraro ngamunye ngendlela efanako nendaba yezokuphepha. Kuqakathekile bona ungavezi abantu abathileko kwaphela (nanyana isiqhema esithileko) esingakavikeleki ebungozini lobu kodwana nezinga abangakavikeleki ngayo kanye nemiphumela engalandela. Ilwazi leli lizokuqakatheka lokha nawudosa abasebenzi, nanyana ngesikhathi sokwelatjhwa, ukuqinisekisa bona ibhduluko lomsebenzi alithinti kumbi ubujamo bezepilo obukhona.
Eminye yemisebenzi efana nokukhena, ukuvubela amabhodlelo, nokusetjenziswa kweenthuthi kubangela abafundi itjhada elisezingeni eliphezulu khulu
Ukutjheja ukulova emsebenzi ngebanga lokugula
Ilawulo lokuza emsebenzini sele liyindaba ekulu ebeqatjhini abanengi beenhlangano ezikulu. Ilwazi elitholaka etjhejweni ngelohlo elibukhali lokuza emsebenzini liqakatheke khulu ekutshwayeni imiraro yezepilo ebangwa msebenzi. Nange kwenzeka bona kunemisebenzi ethileko nanyana amahlangothi amanye lapha kulovwa khona khulu, lokho kungaba sitjengiso somraro. Amazinga aphezulu womgogodlha obuhlungu nanyana amatshwayo we-WRULD angathintaniswa nemihlobo ethileko yomsebenzi.
Ukulalela abasebenzi
Ilwazi elinengi lingafumaneka khona ebasebenzini. Abasebenzi bangasaba ukuvuma bona banemiraro yezepilo ebaphathini nange bacabanga bona lokho kungafaka imisebenzi yabo engozini nanyana nango iminingwana ilumela. Nanyana kunjalo, kunendlela ezinengi ongabuthelela ngazo ilwazi labo nanyana ukufumana imibono yabo engabavikela ekuzivezeni amabizo wabo begodu kuqinisekiswe ukuphuma kweempendulo eziliqiniso.
Ukulawula ubungozi
Njengomraro nanyana ngiwuphi wezepilo nokuphepha, irherho leendlela zokulawula kufuze lilandelwe. Lapha kughonakala khona, ukukhupha izinto ezinengozi lingadango elihle. Ukuthembela ekuvikeleni umuntu ngamunye ngeensetjenziswa zokuvikela ngamunye (personal protective equipment/PPE) kufuze kube ligadango lamaswaphelo. Esikhathini esinengi ilandelano lokulawula zepilo emsebenzini lifuna kwaphela ukuthintana okulungileko hlangana nabasebenzi nabaqatjhi. Akukavami ukuba nesidingo sokobana uqatjhe umuntu obandulelwe lokho; nanyana kunjalo ukumsebenzisa lapha kutlhogeka khona kungakubulungela imali. Lokha nakufuneka iseluleko sikasolwazi kungenzeka bona kungabi ngesomuntu obandulelwe ukusebenza ngezepilo, isib. imiraro eminengi ye-MSD, umuntu obandulela ukuqala ukusebenza ngepumelelo kwabantu emsebenzini angalunga, nakunomraro wobulwele besifuba kungabizwa umuntu obandulelwe ukutjheja ukuhlwenga emsebenzini.
2. Ukuhlenga
Nanyana kwenziwe koke ukukhandela bona abantu bangaguli emsebenzini, ziyaba khona izehlakalo lapha umuntu agula khona. Isisusa somraro wezepilo kungenzeka bona akukhambelani nomsebenzi, kodwana imiphumela yakhona kuyafuneka bona ilawulwe. Kuyakghonakala bona umuntu angaqaqambelwa mgogodlha nanyana aba nokugula okukhambelana nokugandeleleka ngokomkhumbulo angakabangelwa msebenzi, kodwana nange asebenzi emsebenzini wokuguga izinto ezibudisi nanyana otlhoga amandla kungenzeka-ke bona umsebenzi ungenza bona ubujamo lobo bukhule. Ukubhalelwa kulawula isiqephu sokugula kungabangela ukugula kwasafuthi begodu nokulahlekelwa sisebenzi esisezingeni eliphezulu.
Ingabe uhlolile bewahlangabezana neendingo zezepilo emsebenzini?
Ukuhlangahlangana komzimba
Ingabe unayo iphakheji yelawulo yeendlela zokukhandela, ukurhubhulula, nokulawula ukulima komzimba, njengokudoseka komsipha kabuhlungu ngebanga lokuguga izinto ezibudisi nanyana ama-WRULD ngebanga lokubuyelebuyelela umsebenzi munye? Iindlela zokukhandela zingakubulungela imali. Ingabe akukghonakali ukukhandela zoke izehlakalo zama-MSD, ukubika amatshwayo msinya, ukulapha ngefanelo nokuhlenga kuqakathekile.
Indlela ephumelelako ukulawula ama-WRULD
Faka phakathi ifundo ehlola ukusebenza ngepumelelo kwabasebenzi emathulusini wakho wokutlama, emitjhinini, eendaweni zokusebenzela kanye neendleleni zokusebenza. Tjheja nokuphungula ukuthuthumela, amandla afunekako begodu nokutjhugulula ubujamo bomzimba.
Qala bona angeze nazombisa imisebenzi omunye enze womunye, ibelo lokusebenza, ukuphumula, nokunikela ngesizo. Tlhogomela khulu lokha ubude besikhathi sokungakavikeleki bungezelela lokha nakusetjenzwa esikhathini esingezelelweko nanyana ngesikhathi kuonomsebenzi omnengi.
Ibhoduluko
Qinisekisa bona lifuthumela begodu kunesikhala, indawo yokuhlala nomkhanyo welanga elilingeneko.
amandla
ukubuyelelabuyelela
ukuhlalisa ubujamo bomzimba kumbi.
Phunga ukungalima emisebenzini lapha kukghonakala khona ngokulwa nabonobangela laba abathathu.
Ukuhlola ngaphambi kokuqatjha
Lokhu kuzokusiza ngokobana kungabekwa abantu emisebenzini ezokukhulisa nanyana ivuse ukugula komzimba nanyana obunye ubujamo.
Ukubeka abantu emsebenzini
Qinisekisa bona imisebenzi engavama ukulimaza abasebenzi ayinikelwa abasebenzi vele ababuthakathaka begodu leyo engavuselela ukulimala ayinikelwa ebakhe baba bongazimbi.
Ukubandulwa kwabasebenzi
Abasebenzi kufuze babe nokubandulwa begodu nemininingwana emhlobeni yokulimala engavama ukwenzeka bese nabonobangela bakho, iindlela eziphaphileko zokuguga (khulukhulu indlela yokujamisa umzimba neendlela zokuthwala) begodu nokutlhogeka kokubika ukulimala.
Itjhejo labasebenzi
Hlala utjheja abasebenzi abasathomako emisebenzini evama ukulimaza nanyana leyo evusa ukulimala, isib. ngemva kweemveke ezine, ukuqinisekisa bona yoke into ikhamba kuhle ngokubekwa kwabo lapho.
Imisebenzi eminengi iveziwe ngehla, kodwana ungahlenga bewutjheje abongazimbi.
Ukuhlola amarekhodo wabasebenzi abalova ngebanga lokugula
Tjheja bona iindlela zokurarulula imiraro zisebenza kuhle
Ukuqinisekisa bona indlela ekulawula ngayo ama-WRULD isebenza, kufuze ihlale itjhejiwe.
Ukulawula ubungozi
Thola bona misebenzi miphi epha ukulimala okukhulu kukuhlatjhwa (isib. ngokuguga izinto) nanyana okuthatha isikhathi eside (isib. ngokusebenzisa umzimba ongaphezulu ngokubuyelelabuyelela)
Hlola imisebenzi le ngokudephileko ukuze uthathe isiqunto sokobana yii ebangela ubungozi.
Sebenzisana ngokuzeleko ngokuzeleko nabajameli beenyunyana zabasebenzi nanyana abanye abajameleli babasebenzi ukuqinisekisa iinsombululo zemiraro ezisebenza kuhle.
<fn>DOL.OhsGuide.2010-12-07.nr.txt</fn>
Ukuphatha
Ingabe lokha nawuphethe ibhizinisi lakho:
Uyawazisa umNyango wezabaSebenzi njengombana umThetho wezamaPhilo nokuPhepha emSebenzini usitjho?
Uzinikela isikhathi esaneleko sokutlama, sokuhlela nokulawula umsebenzakho?
Uyatjheja bonyana eqinisweni kwenzakalani bese usebenza ngezenzo ezinengozi?
Kunomuntu okghona ukuya kuye lokha nawudinga iseluleko esiphathelene nezamaphilo kanye nokuphepha?
Uyabavumela abasebenzi bonyana babike imisebenzi nanyana ubujamo obungakaphephi bese uyayitjheja lemibiko?
Ukubika iingozi
Lokha nangabe umuntu omqatjhileko, nanyana osebenza endaweni yakho, athola ingozi, kufuze uqinisekise bonyana:
Wazisa iSentha yakho yezabaSebenzi eseduze msinyana nangabe ingozi leyo imasikizi nanyana ibandakanya ukulimala okukhulu, njengokuphuka, ukuqunteka kwesitho somzimba nanyana ukungasaboni
Bika nanyana ngiyiphi ingozi ephathelene nomsebenzi ebangela bonyana kungasetjenzwa amalanga angaphezu kali-14
Bika nangabe ilunga lomphakathi liyahlongakala nanyana lithunyelwa esibhedlela ngenca yengozi eyenzeka endaweni yakho nanyana ehlobene nemisebenzi yendawo osebenzela kiyo.
Ukuqatjha
Lokha nawuqatjha nanyana nawulawula abantu abakwenzela umsebenzi, ingabe uyaqinisekisa bonyana:
Babanduliwe nanyana bayakghona ukwenza umsebenzi ngokuphepha nangaphandle kokufaka amaphilo wabo engozini?
Batlhogonyelwa ngendlela efaneleko begodu baphiwa imilayo ecacileko nokobana bayakwazi okufuneka kibo?
Bayakghona ukufumana iinkghonakalisi zokuhlanza izambatho kanye neendlwana zokuzithumela?
Bafumana amathulusi, iintlabagelo, umakhiwo wokusebenzela kanye neempahla zokuzivikela?
Ukhulumisana nabo nanyana nabajameli babo?
Ukunikela omunye umuntu umsebenzi bonyana akwenzele wona
Lokha nangabe unikela abanye abantu umsebenzi bonyana bakwenzele wona, ingabe:
Unande uhlola zamaphilo kanye nezokuphepha malungana nabantu otlame ukubasebenzisa?
Uyabanikela ilwazi lezamaphilo nokuphepha abalidingako malungana nomsebenzi begodu uqinisekise nokobana bayakghona ngaphambi kobana bathome ukusebenza?
Ukhulumisana nabo ngomsebenzi ngaphambi kobana bathome?
Uyaqinisekisa bonyana ubanikela koke enizwene ngakho (isib. iinkhafula, umakhiwo olungileko wokusebenzela, ukufumaneka kwezehlalakuhle, njll.)?
Uyayihlola indlela abasebenza ngayo bese ulungisa iimphoso?
Ukufika endaweni ekwakhiwa kiyo
Ingabe omunye nomunye uyakghona ukuya endaweni asebenza kiyo ngendlela ephephileko - begodu asebenze kiyo ngendlela ephephileko?
Ingabe iindlela zokungena zisebujameni obuhle begodu zifakwe iinkombandlela ezicacileko?
Ingabe imikhawulo engabangela bonyana abantu bawele phasi ivalwe ngeensimbi ezaneleko ngemaqadi nanyana okhunye okulungileko kokuvikela bonyana abantu bangaweli phasi?
Ingabe indawo ekusetjenzwa kiyo ihlanzekile begodu ingabe iimatheriyali zibekwe ngokuphepha?
Ingabe kukhanya ngokulingeneko?
Ihlalakuhle
Ingabe iindlwana zokuzithumela zitholakala lula begodu ingabe zihlala zihlanzekile begodu zikhanya ngendlela efaneleko?
Ingabe zikhona izitja zokuhlambela, amanzi akhamba ngamaphayiphu, isibha kanye namathawula alahlwako?
Ingabe bayanipha amanzi wokusela namakomitji?
Ingabe sikhona isikghonakalisi abasebenzi abangakghona ukuhlala kiso bazenzele iinselo ezifuthumeleko njll.?
Ingabe labo abafuna ukusebenzisa iinkghonakalisi zehlalakuhle bayakghona ukuzifumana lula nangendlela ephephileko?
Iinkhafula
Ingabe isikhafula sibotjhelelwe phezu komakhiwo nanyana kwesakhiwo ukwenzela bonyana singawi?
Ingabe kuneensimbi ezaneleko ngemaqadi ukwenzela bonyana abantu bangawi nanyana okhunye okulungileko kokuvikela bonyana abantu bangawi?
Ingabe amaplatfomu asebenzako anamaplanka ngokupheleleko, begodu ingabe amaplanka ahleleke ngendlela yokuphepha ukuwa nanyana ukukhutjwa?
Ingabe isikhafula siqine ngokulingeneko bonyana singakwazi ukuthwala ubudisi beematheriyali ezibekwe phezu kwaso begodu ingabe iimatheriyalezi zisatjalaliswe ngokulinganako?
Ingabe iinkhafula zitjhejwa ngefanelo?
Ingabe umuntu onekghono usihlola kanenginengi isikhafula, isib. ubuncani bakhona kanye ngeveke, begodu ngeenkhathi zoke ngemva kobana sitjintjiwe, sonakele begodu nangokulawulwa bujamo obungasibuhle bezulu?
Ingabe iinkhafula zemibhotjhongo ezikhiqizwa ziinkhamphani ezisemthethweni zakhiwa begodu zisetjenziswe ngokulandela imilayo yabathengisipahla?
Iinlere
Ingabe iinlere zisetjenziswa ngendlela efaneleko ukwenza umsebenzi?
Ingabe zisebujameni obuhle?
Ingabe iinlere ziphephile begodu angeze zabenza bonyana batjhelelele ngemaqadi nanyana ngaphandle abasebenzi?
Ingabe lapho iinlerezi zijanyiswe khona ziphakeme ngokulingeneko ukwenzela bonyana bakwazi ukuhlika? Nangabe akusinjalo, ingabe zikhona ezinye iimbambo abangakwazi ukubambelela ngazo?
Ingabe iinlere zijanyiswe ngendlela engenzi bonyana abasebenzisi bazo bazelule ngokweqileko?
Ingabe zikhona iindawo ezisikiweko begodu ingabe abasebenzi bayatjhidiswa endaweni engaphasi kwalapho kufulelwa khona?
Ingabe kunesekelo elaneleko malungana nendawo eyenjiweko, nanyana ingabe iphakanyisiwe, ifakelwe iinqaqado nanyana ibuyiselwe esigeni yaba yindawo ephephile njengekuthomeni?
Ingabe kusetjenziswa indlela ephephileko yokusekela, begodu abantu abasebenzi ngaphakathi komsele ongakasekelwa?
Ingabe ukufika endaweni eyenjiwako kuphephile nanyana njani, isib. ilere ede ngokulingeneko begodu evikelekileko?
Ingabe kuba khona iinlere ngeenkhathi ezithile?
Ingabe kuneenqabo nanyana ezinye iimvikeli zokukhandela bonyana abantu nanyana iinkoloyi zingaweli ngaphakathi?
Ingabe kunamabhlogo avikelwe ngefanelo anikelweko ukukhandela bonyana iinkoloyi ezijikako zingaweli ngaphakathi?
Ingabe iinkoloyi zivunyelwe ukubandamela eduze komsele ibanga elingabangela bonyana ugirike?
Ingabe indawo eyenjiweko leyo ingaba nomthelela omumbi emisebenzini nanyana malungana nokuqina kwezakhiwo eziseduze?
Ingabe indawo eyenjiweko ihlolwa njalonjalo mumuntu onekghono?
Ukubamba ngezandla
2. Ukusebenzisa iingolovana, iingugi, izinto zokubamba okukudanyana, kanye neminye imitjhini yokusebenza nanyana iintlabagelo ukwenzela bonyana ukuguga izinto ezibudisi ngezandla kungenzeki khulu?
Ingabe abantu bafundisiwe begodu babanduliwe bonyana kufuze baziguge njani izinto ezibudisi ngendlela ephephileko?
Abantu abakhamba endleleni, iinkoloyi nemitjhini yokusebenza
Nangabe akusinjalo, ingabe:
1. Usebenzisa iimvimbelo ukwahlukanisa iindawo zokusebenzela?
2. Uyabayelelisa abantu ngeendawo eziyingozi, nokobana ngikuphi ekufuze bakwenze mayelana nalokho?
3. Utjengisa amatshwayo ayelelisako?
Ingabe iinkoloyi kanye nemitjhini yokusebenza itjhejwa ngendlela efaneleko, isib. ingabe isitiringhi, amalambha, ibhrigi yesandla kanye nebhrigi yenyawo isebenza ngendlela efaneleko?
Ingabe abatjhayeli babandulwe ngendlela efaneleko begodu baneentifikedi ezifaneleko zokusebenza ngeminye yemihlobo yeenkoloyi zokuphakamisa nanyana imitjhini abasebenza ngayo?
Ingabe wenze isiqiniseko sokobana abakhweli balayitjhwa kwaphela ngeenkoloyi ezenzelwe ukubalayitjha?
Ingabe wenze isiqiniseko sokobana imitjhini yokusebenza kanye neenkoloyi azisetjenziswa emikhuphukeni nemehleleni eyingozi?
Ithulusi nemitjhini
Ingabe kusetjenziswa amathulusi nanyana imitjhini elungileko malungana nomsebenzi?
Ingabe iimvikeli zivikelekile begodu zisebujameni obuhle?
Ingabe amathulusi kanye nemitjhini elondwako isebujameni obuhle begodu ingabe zoke izinto eziphathelene nokuphepha zisebenza ngefanelo?
Ingabe boke abasebenzisi babanduliwe begodu banekghono?
Ingabe isisetjenziswa sifakwe mumuntu onekghono?
Ingabe abasebenzisi babanduliwe begodu banekghono?
Ingabe umthamo olinganisiweko umeregwe ngendlela ebonakalako?
Ingabe isigugi sinawo umbiko wakhathesi nanyana ihlahlubo engeneleleko kanye nerekhodi lehlolo?
Ingabe indawo lapho kusebenza khona isigugi ikantjelwe ngendlela efaneleko ukukhandela abantu bonyana bangaqhulwa nginanyana ngiyiphi ingcenye ekhambako yesigugi?
Isizo elirhabako
Ingabe zikhona iinkambiso zesizo elirhabako, isib. malungana nokutjhida ngokurhaba endaweni yokusebenzela nangabe iyatjha?
Ingabe abantu abasendaweni yokusebenzela bayazazi iinkambiso?
Ingabe kunendlela yokulilisa i-alamu, begodu ivamise ukuhlolwa kanengi kangangani?
Ingabe ikhona indlela yokuthintana nabesizo elirhabako nawusendaweni yokusebenzela?
Ingabe kukhona ukunikela ngesizo lokuthoma okulingeneko?
Umlilo
Ingabe uyaqinisekisa bonyana iimatheriyali ezilumatha lula, amaketjezi kanye nerhasi zihlala zizincani?
Ingabe amasilinda werhasi alumatha lula ayabuyiselwa esitolo esingenisa ummoya ekupheleni kwetjhifu?
Ingabe amasilinda azeleko nalawo anganalitho abekwa ngokuhlukana begodu akhonjiswa ngokubonakalako?
Ingabe iinsetjenziswa zokubhema nokulumathisa zivinjelwe ngokomthetho eendaweni ekubulungwa nanyana ekusetjenziswa kizo irhasi nanyana amaketjezi alumatha lula?
Ingabe amasilinda werhasi, amaphayiphu akhambisana nawo kanye nezinye iinsetjenziswa zitjhejwa ngokufaneleko begodu zisebujameni obuhle?
Lokha nangabe amasilinda werhasi akasetjenziswa, ingabe amavelfu wawo avalwa ngokupheleleko?
Ingabe zikhona iincimamlilo ezifaneleko?
Izinto eziyingozi
Ingabe ukhe wahlola bonyana kuzofuneka umuntu ozakwazi ukusebenza ngelitjeboya endaweni ekwakhiwa kiyo nanyana njani? (Umsebenzi omnengi welitjeboya ufuna ilayisense, kodwana ungakwazi ukwenza eminye imisebenzi embalwa ngeematheriyali ezimumethe ilitjeboya ngaphandle kokusebenzisa umuntu onelayisense)
Ingabe akhona amagadango wokuvikela owakhombileko nowasebenzisako ukukhandela nanyana ukulawula bonyana abantu bangazifumani baqalene nezinto eziyingozi:
ngokwenza umsebenzi ngendlela ehlukileko, ukususa ingozi ngokupheleleko?
ngokusebenzisa imatheriyali enganangozi khulu?
ngokusebenzisa amathulusi aneentlabagelo ezikhupha ithuli?
Ingabe abasebenzi banalo ilwazi nebandulo malungana nengozi abangahlangabezana nayo lokha nabasebenzisa nanyana nabakhiqiza izinto eziyingozi lapho kwakhiwa khona, begodu ingabe bayazi bonyana kufuze benzeni ukubalekela iingozezo?
Ingabe zikhona iindlela ezihleliweko zokuqala ngelihlo lekhozi abantu abasebenzisa ezinye izinto eziyingozi (isib. iintambo ezikhambisa igezi)?
Itjhada
Ingabe abasebenzi banalo ilwazi nebandulo malungana neengozi ezingabangwa litjhada endaweni ekusetjenzelwa kiyo, begodu ingabe bayazi bonyana yini ekufuze bayenze ukubalekela iingozezo?
Ingabe ukghonile ukukhomba nokuhlola itjhada abasebenzi abazifumana bakilo?
Ingabe itjhada lingaphungulwa ngokusebenzisa iindlela ezahlukeneko zokusebenza nanyana ngokukhetha umakhiwo wokusebenzela onganatjhada, isib. ngokufakela iimphelisi nomakhiwo wokusebenzela nanyana imitjhini yokusebenza ngeemphungulitjhada?
Ingabe abantu banikelwa iimvikeli-kuzwa ezifaneleko begodu ingabe bazembatha eendaweni ezinetjhada?
Ingabe iindawo zokusebenzisa iimvikeli-kuzwa zimeregiwe?
Ingabe zikhona iindlela ezihleliweko zokuqala ngelihlo lekhozi amaphilo wabantu abazifumana basetjhadeni elisezingeni eliphezulu?
Ingabe abasebenzi banalo ilwazi nebandulo malungana neengozi ezingabangwa lidengezelo lesandla nomkhono (i-DAK) endaweni ekusetjenzelwa kiyo, begodu ingabe bayazi bonyana yini ekufuze bayenze ukubalekela iingozezo?
Ingabe ukuzifumana uku-DAK kuphunguke khulu ngendlela ekungakghonakala ngayo ngokukhetha iindlela ezifaneleko zokusebenza kanye nemitjhini yokusebenza?
Ingabe kusetjenziswa amathulusi aphungulwe idengezelo nanyana kukuphi lapho kukghonakala khona?
Ingabe amathulusi adengezelako atjhejwa ngokufaneleko?
Ingabe zikhona iindlela ezihleliweko zokuqala ngelihlo lekhozi amaphilo wabantu abazifumana basedengezelweni lesandla nomkhono elisezingeni eliphezulu, khulukhulu lokha nangabe bazifumana basedengezelweni iinkhathi ezide?
Igezi neminye imisebenzi
Ingabe uyinikelwe yoke imisebenzi efuneka endaweni yokusebenzela ngaphambi kokuthoma ngomsebenzi, begodu sele uyikhombile imisebenzi ekhona etholakala endaweni yokusebenzela (isib. amakheyibuli nanyana amaphayiphu amakhulu wegezi) begodu ingabe kunamagadango aphumelelisako esele uwathethe, nangabe kunesidingo, wokuvikela bonyana angadali ingozi?
Ingabe usebenzisa ivolitheyiji eliphasi malungana namathulusi neensetjenziswa, isib. amathulusi asebenza ngebhethri nanyana amahlelo wevolitheyiji eliphasi?
Ingabe koke ukuhlanganisa okutjhinga erherhweni kwenziwe ngokufaneleko begodu ingabe kusetjenziswa amaplaga afaneleko?
Ingabe amathulusi neensetjenziswa zihlolwa basebenzisi bazo, zihlolwa njalonjalo ngendlela ebonakalako begodu zihlolwa mumuntu onekghono nanyana njani?
Lokha nangabe kunezinto ezivaliweko ezingehla kweenhloko, ingabe ukusatjalaliswa kwegezi kucinyiwe, nanyana ingabe kukhona amanye amagadango wokuvikela athethweko, njengokunikela 'ipala' nanyana iimeregi ezineelinganiso?
Ukuvikela umphakathi
Ingabe umsebenzi owenziwako ukantjelwe ukwenzela bonyana umphakathi ungakwazi ukungena?
Ingabe imisebenzi yokwakhiwa kwendlela yenzelwe umkhawulo begodu ikhanyisiwe?
Lokha nangabe umsebenzi welanga sewenziwe:
1. Ingabe ipherimitha yendawo yokusebenzela ivikeleke ngokwaneleko?
2. Ingabe zoke iinlere zisusiwe nanyana ingabe iingcenye zazo eziqabako zivaliwe ukwenzela bonyana zingasetjenziswa?
3. Ingabe iindawo ezenjiweko kanye neendawana ezivulekileko zivalwe ngendlela evikelekileko nanyana zikantjelwe?
4. Ingabe yoke imitjhini esetjenziswako ijanyiswe tsi ukukhandela bonyana ingasetjenziswa ngokungasisemthethweni?
5. Ingabe iintina kanye neematheriyali zipakwe ngendlela ephephileko?
Akukafaneli bonyana isikhafula sisetjenziswe njengelere.
Sebenzisa iingolovana, iingugi, izinto zokubamba okukudanyana, kanye neminye imitjhini yokusebenza nanyana iintlabagelo ukwenzela bonyana ukuguga izinto ezibudisi ngezandla kube yinto eyenzeka kancani khulu?
Ingabe zikhona iincimamlilo ezifaneleko ezinikelwako?
Ingabe abantu banikelwa iimvikeli-kuzwa begodu ingabe zembathwa eendaweni ezinetjhada?
Ingabe amathulusi adengezelako atjhejwe ngokufaneleko?
Amabhoksi alawula igezi kufuze avalwe begodu akhiywe ngokufaneleko ngeenkhathi zoke.
<fn>DOL.OhsInAgriculture.2011-01-10.nr.txt</fn>
ZamaPhilo nokuPhepha emSebenzini wezeLimo
ezikhambisana nomsebenzi wezelimo, ihothikhaltjha nezamahlathi.
sizibophelele ekuvikeleni iingozi nokugula, begodu sithabela
ukuhlangana nabo boke abantu kanye neenhlangano ezisebenza
Iingozi eziphathelene nezamaphilo nokuphepha kwezelimo
Zinengi iinzathu ezingabangela bonyana umsebenzi wezelimo ube
yingozi epilwenakho, lokho kufaka hlangana:
Ukusebenzisa umzimba nawenza umsebenzi
Ukuqalana nobujamo bezulu, itjhada nanyana idengezelo
Ukuhlangana neenlwana
Ukuqalana namakhemikhali ayingozi nanyana ezinye izinto.
Ukusebenzisa umzimba lokha nawenza umsebenzakho
Isibonelo, ukusebenza ngemithwalo nanyana ukusebenza ebujameni
nephahla lamathambo. Lokhu kuqaqamba neenhlungu zezitho,
zamalungu nanyana zomhlana, ezingabangelwa kutshinyeka nanyana
kulimala (umonakalo odaleka emisipheni ehlanganisa amathambo
ukuqaqamba kwamathambo wenyonga, amadolo kanye namanye
amalungu.
Balekela ukuguga imithwalo lokha nangabe kuyakghonakala,
nanyana usebenzise amarherho womtjhini
Sebenzisa amano amahle wokuguga - beka iinyawo zakho kuhle,
unqophise umgogodlhakho bese ubambela umthwalo eduze
komzimbakho
Yenza isiqiniseko sokobana indawo osebenza kiyo ihleleke ngendlela
ezakwenza bonyana izinto kanye nemikhiqizo ifumaneke lula ngaphandle
bonyana ukwazi ukusebenzisa imisipha eyahlukahlukeneko emzimbeni.
Ukusebenzisa imitjhini ngokuphephileko emaplasini
Yenza isiqiniseko sokobana imitjhini oyisebenzisako:
Ilungele umsebenzi
Iyatjhejwa ukwenzela bonyana ikwazi ukusetjenziswa ngokuphephileko
Ifakelwe amarherho wokuvikela afunwa mthetho, begodu kufuze uqinisekise
bonyana amarherho lawo:
aqine ngokwaneleko begodu nokobana, lokha nasele afakiwe, akukghonakali
enziwe ngematheriyali elungileko. Iplastiki yenza bonyana umuntu akwazi
ukubona lula kodwana ingonakala lula
asebenziseka lula
Lokha nangabe iimvikeli zihlanganisiwe, isibonelo lokha nangabe ilanga elinye
nelinye ufuna ukungena engcenyeni eyingozi amahlandla ambalwa, kufuze
uhlole bonyana:
Umtjhini angeze waduma ngaphambi kobana isivikeli sijame ngomumo nanyana
njani
Ukuvula isivikeli kujamisa umtjhini nanyana ingcenye leyo
lingakghona ukwenza umsebenzi nanyana njani, begodu nokobana indlela
elisebenza ngayo akubi yindlela ezakubhalelisa omunye umuntu ukusebenza.
Iimvikeli zetjhafti ezisebenzisa amandla wommoya
Mayelana neemvikeli zetjhafti ezisebenzisa amandla wommoya, kufuze
uhlole bonyana isivikeli:
Senziwe ngokwezinga elamukelekako nanyana njani
Ubukhulu nobude obulungileko betjhafti, lokha nangabe ivaliwe nalokha
nangabe yeluliwe
Umhlobo ongazombeleziko, ofakelwe isisetjenziswa esilawulako
Kufuze usetjenziswe begodu utjhejwe ngokufaneleko - sula bewezese
iimvikeli njalonjalo
emmoyeni ngesisetjenziswa esilawulako
Kufuze uphephe malungana nokoniwa yifuyo, lokha nangabe umtjhini
awusetjenziswa.
Ukuthenga nanyana ukuqatjha imitjhini
Lokha nangabe uthenga nanyana uqatjha imitjhini umthetho ufuna
bonyana umthengisi akunikele iimvikeli ezidingekako. Yenza isiqiniseko
Nisebenzisa imitjhini ngokulandela imilayo eninikelwe yona
Nibeka iimvikeli lapho kusetjenzelwa khona nihlolisise 'ukuphepha'
kwazo zoke iinsetjenziswa bese nilungisa zoke iimphoso ngaphambi
ukukhombisa lokho ezikwenzako kanye nemitjhini eziyilawulako, begodu
etlanywe beyabekwa lapho ungeze wayisebenzisa khona ngengozi
Nihlola bonyana imitjhini ejamileko ikhanyiswe ngokwaneleko nanyana
njani
Nihlola bonyana imitjhini yegezi iyahlukaniswa begodu iyakhiyelelwa lokha
Nibandulelwa ukusebenza ngokuphephileko begodu ninikelwa izambatho
Izehlakalo ezinengi zemitjhini zenzeka lokha nakwenziwa imisebenzi
bese uyaqinisekisa bonyana:
Amathulusi kanye nemilayo yokulonda, ukuhlalisa kuhle, ukuhlanza kanye
Kwenziwa begodu kusetjenziswa iindlela zokusebenza eziphephileko
Amandla abulungiweko, isibonelo lawo avela ematheriyalini egandelelweko,
umsebenzi
Imitjhini nanyana iingcenye zemitjhini eziphakanyiswa ngokusebenzisa
nanyana iinjege lokha abantu nabasebenza ngaphasi kwayo.
Boke abasebenzisi kufuze baqinisekise bonyana:
Bayakwazi ukujamisa umtjhini ngaphambi kobana bawudumise
Bawudumisa bajame endaweni elungileko ngeenkhathi zoke
Zoke iimvikeli zifakiwe begodu zisebenza ngendlela ekungiyo
Indawo emagega nalapho kufakwe khona imitjhini ihlanzekile,
Bazisa umtlhogomeli wabo msinyana lokha nangabe umtjhini
awusebenzi ngokufaneleko
Bambatha izambatho kanye neensetjenziswa zokuzivikela ezifaneleko.
Ungathomi:
ukuwusebenzisa
Ulinge ukubhlogulula nanyana ukuhlanza umtjhini lokha nangabe
iindzilamnwana, nanyana ube neenhluthu ezide ezingabanjwa ziingcenye
ezikhambako zomtjhini
Usithe abantu abasebenzisa imitjhini
Ukusebenzisa igezi ngokuphephileko
Igezi iyabulala. Qobe mnyaka abantu abathathu nanyana abane
babulawa yigezi ekorweni yezelimo. Inengi lezehlakalwezi libandakanya
ukuthinta iintambo zegezi ezingehla kweenhloko. Ezinye
zibandakanya iinsetjenziswa ezibanjwa ngezandla nanyana
amakheyibuli wokwelula angalondwa kuhle. Ukufakwa kumbi
kwegezi kanye neensetjenziswa zegezi ezingakalungi
kungabangela ukutjha.
Iintambo zegezi ezikhamba ngehla kweenhloko
Igezi ingeqa iinkhala lokha nangabe iinsetjenziswa nanyana imitjhini
iba seduze khulu: asikho isidingo sokobana uphathe iintambo zegezi
Lokha nangabe iintambo zegezi ziqamula endawenakho, khulumisana
nomthengisigezi wakho bonyana angeze kwakghonakala bonyana
komhlaba, nanyana ziphakanyiswe. Nangabe lokho akukghonakali
bonyana kungenziwa, yenza isiqiniseko sokobana uthola imebhe
uqinisekise bonyana abasebenzi abavakatjhileko njengabosokontraga
bafumana amakhophi.
Ungathomi:
Usebenze ngaphasi kweentambo zegezi ezikhamba ngehla
kweenhloko ngaphandle kokulandela irherho lokusebenza ngokuphepha,
nanyana ngaphandle kokuvumela nanyana ngiyiphi ingcenye yomtjhini
njll., bonyana libe ngaphakathi kwamamitha ali-15 wazo. Sebenzisa
amalebula ayelelisako emitjhinini esendaweni ephakemeko
Wakhe idrada yokukampela magega nendlela ekukhamba kiyo iintambo
zegezi ezikhamba ngehla kweenhloko, nanyana utjhidisele nanyana
uqinise khulu idrada yokukampela lapho ingeqa khona ithintane nentambo
yegezi.
amazala, ngaphasi nanyana eduze kweentambo zegezi ezikhamba ngehla
kweenhloko nanyana ngaphasi nanyana eduze kweendrada zokusekela amapala
amapala.
Ukuthinta iintambo zegezi ezikhamba ngehla kweenhloko kungabangela
bonyana ukukhanjiswa kwamandla wegezi 'kujame kungasebenza'
kwesikhatjhana - kodwana kungahlanganiswa kabutjha sisetjenziswa
yegezi angakatjho bonyana intambo leyo ayinamlilo. Lokha nangabe kufuze
usebenze eduze kweentambo zegezi ezikhamba ngehla kweenhloko, kufuze
ufumane abathengisigezi bese wenza amalungiselelo wokobana intambo leyo bayihlukanise kwesikhatjhana.
Lokha nangabe kungenzeka usebenze eduze kwamakheyibuli angaphasi
komhlaba, kufuze bonyana ufumane ilwazi malungana nendlela akhamba
kiyo ekhamphanini ethengisa igezi. Thola umuntu onekghono umkhombele
bonyana ahlole bonyana akunamakheyibuli ngaphambi kobana wembe
imigodi phakathi kweendlela nanyana eduze kwemakhiwo.
Irherho lakho legezi
Yenza isiqiniseko sokobana:
nomunye umtjhini ofakiweko ukwenzela bonyana ukwazi ukucima
igezi nakunesehlakalo esirhabekileko
Amakheyibuli wamandla wegezi atjhinga emitjhinini avikeleke
Amadlhowubhu avikelekile (isibonelo sebenzisa iingcenye zomhlobo
ohlukanisako)
bonyana amafiyozi agegedwe, afakelwe iintambo ezinengi ngokweqileko
Usebenzisa iplaga nesokhede efaneleko malungana nesisetjenziswa
Amasokhede wegezi afakwe ngaphandle, eendaweni eziswe nanyana
ezidlavuzako, nanyana lapho kusetjenziswa khona iintunjana zokukhupha
umrhwamuko nanyana amanzi, amhlobo olungileko (thola iseluleko, ungathomi
usebenzise umhlobo wesekhede yegezi esetjenziswa ekhaya) begodu avikelwe
Iimphuthelo zeensetjenziswa zegezi zihlala zivaliwe begodu (nangabe
omunye nomunye uyakghona ukusisebenzisa lokha nangabe kunesehlakalo
esirhabekileko
nanyana okhunye okufana nalo ukwenzela bonyana zingoniwa makhondlo
onekghono
Amakheyibuli onakeleko ayalungiswa nanyana ajanyiselelwa ngaphandle
kokumorosa isikhathi.
Iinsetjenziswa eziphathekako
Amathulusi asetjenziswa ngaphandle nanyana lapho umsebenzi omnengi
ukubalekela ukusetjenziswa kwegezi unomphela nanyana njani, isibonelo
ngokusebenzisa amathulusi asebenza ngommoya ebusebenzelweni (kodwana
kufuze uhlole amazinga wetjhada).
Yenza isiqiniseko sokobana wena nestafu sakho:
begodu ezilungele ubujamo obumanzi nanyana obunethuli obuvamise ukutholakala
kwezelimo
Nihlola amathulusi aphathekako njalonjalo. Ningakhohlwa amathulusi
Nilisa ukusebenzisa amathulusi eniwasolako nanyana anamaphutha, niyawathatha niwabeke endaweni ephephileko begodu niqinisekise bonyana aniwasebenzisi
ukufikela lapho alungiswa khona mumuntu onekghono
kiwo
nanyana nenze amatjhuguluko kizo
eziseluli zokukhambisa igezi. Lokha nangabe kufuze kusetjenziswe intambo esiseluli yokukhambisa igezi, kufuze nihlole bonyana intambo leyo isebujameni obuhle nanyana njani begodu nihlole nokobana ibekwe endaweni engeze yonakala nayikiyo nanyana njani
Kuqakathekile ukwazi bonyana kufuze wenzeni lokha nangabe omunye umuntu urogwe yigezi. Kufuze ngeenkhathi zoke ukhumbule ukuhlukanisa umthombo wamandla wegezi
ntangi, nanyana nangabe lokho akukghonakali, ungathomi uthinte umuntu obulewe yigezi, ungamthinta kwaphela ngezinto ezingadlulisi itlelezomlilo - ungathomi usebenzise isimbi. Iphaphamiso lidinga ibandulo nokuzijayeza. Ngebanga lalokho, kufuze wenze isiqiniseko sokobana istafu sakho sifumana ibandulo elisisendlalelo sesizo lokuthoma. Kufuze ubonise ikhophi 'yeplakhadi yokurogwa yigezi' ekhombisa lokho ekufuze ukwenze.
Itjhada
Lokha nawunande uzifumana usetjhadeni elinengi, kungenza bonyana ugcine ungasezwa eendlebeni unomphela. Kufuze utjheje:
Ukuphungula itjhada, isibonelo ngokusebenzisa isiphunguli-tjhada
nanyana iingrayindere), nanyana umzimba woke (khulukhulu lokha nawutjhayela
Usebenzise ithulusi elifaneleko lomsebenzi, isibonelo itregere yesimanjemanje enesihlalo
Utjhayele ngebelo elifaneleko begodu utjheje nobujamo baphasi, ugegede imigodi njll.
Ukubalekela umonakalo ongadaleka malungana nokuzombeleza kweengazi emzimbeni,
malungana nemizwa, imisipha namathambo wezandla kanye nomonakalo ongadaleka malungana nemikhono ngenca yedengezelo lezandla nemikhono (iHAV) kufuze:
Utlame imisebenzi ukwenzela bonyana ukwazi ukubalekela ukusebenzisa amathulusi adengezelako
Usebenzise idlheganiso lemisebenzi nangabe kuyakghonakala - phumula ngeenkhathi ezifaneleko
Ufuthumeze izandla zakho ngaphambi kobana uthome ukusebenza (begodu qinisekisa bonyana zihlala zifuthumele).
Ubujamo bezulu
Ukuzifumana usebujameni obuthile bezulu ngeenkhathi zoke, khulukhulu
umtjhiso welanga nanyana ilothe elikhulu kungaba yingozi.
Khumbula:
Lokha nakutjhisako kufuze wembathe izambatho ezilula begodu uthwale
Tlhogomela amabala anzima, iinsupa nanyana ukutjhuguluka kombala.
Bonana nodorhodere nangabe uthoma ukuvela amabala anzima njll. nawuthoma
ilothe.
Iinlwana
Ukuthinta iinlwana kungabangela izunosisi (ubulwelwe abantu ababuthola
ngokuthinta iinlwana) kufaka hlangana i-orfu, ubuthi bembuzana nanyana
ilepthospirosisi etholakala eenkomeni nanyana emakhondlweni. Amatshwayo
obungabangela ukugula isikhathi eside nangabe abulatjhwa.
Hlamba izandla nemikhonwakho ngeenkhathi zoke nabegade usebenza
Bopha woke amanceba wokusikwa newokukghubuka ngamatjhila angangeni amanzi
Izinto eziyingozi
Ukuzifumana usebujameni bokusebenza ngamakhemikhali ayingozi
nanyana ezinye izinto, isibonelo njengeembulaliinunwana, imithi
yokwelapha iinlwana (ifaka hlangana iindibhu zezimvu), ithuli,
Abaqatjhi nabantu abazisebenzako kufuze batjheje bonyana bona nanyana
abasebenzi babo:
Kufuze basebenzise, nanyana basebenze ngento leyo nanyana njani
eziqinileko nanyana iinsetjenziswa zokukhupha ithuli.
Kwezinye iinkhathi kuzakudingeka bonyana abaqatjhi kanye nabantu
abazisebenzako banikele begodu baqinisekise bonyana abasebezi babo
basebenzisa iinsetjenziswa zokuzivikela.
Ukubika amalwelwe aphathelene nomsebenzi
Amanye amalwelwe abangelwa msebenzi kufuze abikwe emNyangweni
wezabaSebenzi.
Ungabanjwa bulwelwe ongabubika lokha nawusebenza:
Ngeenlwana - amalwelwe abangelwa kuthinta iinlwana njengebhruselosisi,
kusebenza ngeenlwana
Ngezinto zemvelo - i-asma oyifumana emsebenzini lokha nawusebenza
Ngezinye izinto - ubulwelwe bokuba bomvu nokuba buhlungu kwesikhumba
(idemathayithisi) obufumana emsebenzini lokha nawusebenza umsebenzi
Ilwazi elinabileko
Abahloli bangathintwa ema-ofisini alandelako womNyango wezabaSebenzi:
<fn>DOL.OhsInSchools.2011-01-10.nr.txt</fn>
Zamaphilo nokuphepha malungana nabasebenza eenkolweni, emakholiji nemayunivesithi
Isingeniso
Indawo yomsebenzi inegalelo elikhulu malungana nezamaphilo kanye nokuphepha kwabantu. Ukungaphathwa kuhle kwezamaphilo nokuphepha endaweni yomsebenzi kungabangela ukugula, ukulimala kanye nokuhlongakala okuhlobene nomsebenzi. Iinkolo, amakholiji kanye namayunivesithi adinga iindawo zomsebenzi ezilungele ipilo kanye nabasebenzi abanekghono lokha nabazakwenza imisebenzi yekhwalithi eliphezulu. Ukuphatha zamaphilo nokuphepha emsebenzini ngendlela enepumelelo kuyinto eqakathekileko yokuphumelelisa lokhu.
Ukusebenzisa iinsetjenziswa ezithile ukukhandela abantu bonyana bangaguliswa msebenzi, nanyana bangahlali bangabi khona endaweni yomsebenzi ngenca yeenzathu zepilo, begodu nokugandelela iphuzu lokusiza nokusekela abantu bonyana bakwazi ukubuyela ebujameni obuhle bangaphambili begodu babuyele emsebenzini kungahlomulisa abaqatjhi kanye nabasebenzi. Ukuze sikwazi ukuphumelela kilezi iinzuzo, kufuze sakhe iindawo zomsebenzi lapho esizakwazi ukuthuthukisa nokuvikela khona zamaphilo nokuphepha.
Ngiyiphi imithetho esebenzako?
UmThetho wezamaPhilo nokuPhepha emSebenzini, ka-1993.
Kubayini kunemithetho yezamaphilo nokuphepha?
Njengombana zamaphilo nokuphepha emsebenzini ziqakatheke
kangaka, kunemithetho efuna bonyana thina soke singazifaki
nanyana sifake abanye abantu engozini. Begodu umthetho lo
wenzelwe ukuvikela umphakathi eengozini zendawo yomsebenzi.
Ingabe imithetho yezamaphilo nokuphepha iyasebenza kimi?
Iye, isebenza kizo zoke iinkolo, amakholiji namayunivesithi.
Ngubani okatelela ukusebenza kwemithetho yezamaphilo nokuphepha?
Abahloli abavela emNyangweni wezabaSebenzi.
Ingabe abahloli bakukatelela njani ukusebenza kwemithetho?
Bavakatjhela iindawo zomsebenzi ukuqinisekisa bonyana abantu bayabambelela emithethweni. Baphenya ngeengozi nangeenghonghoyilo, kodwana khulukhulu basiza abaqatjhi nabasebenzi ukuzwisisa lokho ekufuze bakwenze.
Ingabe iinkolo, amakholiji namayunivesithi kufuze abe nabajameli kanye namakomidi wezamaphilo nokuphepha?
Lokha nangabe kuqatjhwa abasebenzi abangaphezu kwama-20, kufuze kube nomjameli wezamaphilo nokuphepha begodu ubuncani bakhona kufuze kube nomjameli oyedwa oqalene ne-100 ngalinye labasebenzi.
Lokha nangabe kukhethwa umjameli ongaphezu koyedwa, kufuze kube nekomidi lezamaphilo nokuphepha.
Ingabe kufuze izehlakalo zibikwe?
Ezinye izehlakalo ezenzeka eenkolweni, emakholiji nemayunivesithi, nanyana lokha nakwenziwa imisebenzi yezefundo ngaphandle kwesikolo, kufuze ibikelwe umPhathi wesiGungu sesiFunda esifundeni sekhenu. Qala irhelo leenomboro zomtato.
Ungafumana imininingwana ezeleko emalungana nezehlakalo ongazibika esigabeni sama-24 nesigabeni sama-25 somThetho wezamaPhilo nokuPhepha emSebenzini. Izehlakalo eziphathelene nenturhu yokulwa ngezandla azibikelwa umPhathi wesiGungu sesiFunda.
Ngiziphi iingozi ezingaba khona emaqabazini weenkolo, wemakholiji nemayunivesithi?
Umhlobo weengozi ungafaka hlangana lokhu okulandelako:
Iimfluru nanyana iindledlana zokukhamba ezitjhelelako
Amafesidere aphukileko
Imitjhini ekhambako njengemitjhini yokusika utjani
Ukutjhidisa izinto ezibudisi
Yini ekufuze ngikwenze malungana neengozezi?
Ngemva kobana ukghonile ukukhomba izinto ezingahle zibe yingozi, kufuze ususe nanyana uphungule iingozezo. Lokha nangabe akukghonakali ukuzisusa, kufuze bonyana uthathe amagadango wamsinya wokukhandela iingozezo ukwenzela bonyana ukwazi ukuvikela abantu bonyana bangehlelwa ziingozezi.
Isizo elivela kumhloli
Abahloli bangathintwa ema-ofisini alandelako womNyango wezabaSebenzi:
<fn>DOL.OhsInSmallBusinesses.2011-01-10.nr.txt</fn>
Zamaphilo nokuphepha emabhizinisini amancani
Ingabe zamaphilo nokuphepha emsebenzini ziphathelene nani?
Ziphathelene nokukhandela abantu bonyana bangalinyazwa msebenzi nanyana bagule ngokuthatha amagadango avikelako nangokubabonelela ngebhoduluko elanelisako lokusebenza.
Ingabe zamaphilo nokuphepha kwabantu zivikelwa bunjani?
Kunemithetho edinga bonyana thina soke singazifaki nanyana sifake abanye engozini. Begodu kunomthetho okhona ovikela umphakathi eengozini ezenzeka eendaweni zemisebenzi.
Ingabe imithetho yezamaphilo nokuphepha iyasebenza emabhizinisini amancani?
Iye, imithetho yezamaphilo nokuphepha isebenza kiwo woke amabhizinisi nanyana angaba mancani kangangani. Begodu isebenza nebantwini abazisebenzako.
Ngiwuphi umthetho osebenzako?
UmThetho wezamaPhilo nokuPhepha emSebenzini, wama-85 ka-1993.
Ngubani onesibopho sokwakha nokukatelela ukusebenza kwemithetho yezamaphilo nokuphepha?
UmNyango wezabaSebenzi unesibopho sokwakha imithetho yezamaphilo nokuphepha eSewula Afrika. Abahloli baqatjhwa mNyango wezabaSebenzi bonyana bakatelele ukusebenza kwemithetho yezamaphilo nokuphepha.
Yini eyenziwa bahloli?
Bavakatjhela iindawo zemisebenzi bahlole bonyana abantu bayayihlonipha imithetho le nanyana njani. Baphenya ngezehlakalo nangeenghonghoyilo. Begodu basiza bonyana uzwisise lokho ekufuze ukwenze. Bakatelela ukusebenza komthetho nangabe kunalabo abaphula imithetho ngendlela edinga itjhejo.
Yini ekufuze yenziwe nangabe kube nokulimala okwenzeke emsebenzini?
Umqatjhi nayana umuntu ozisebenzako kufuze abike izehlakalo emNyangweni wezabaSebenzi. Izehlakalwezo kufuze zibikwe ngaphandle kokumorosa isikhathi, khulukhulu lokha nangabe zimasikizi, nanyana ngaphakathi kwamalanga alikhomba.
Ingabe zamaphilo nokuphepha ziyalawuleka endaweni yakho yomsebenzi?
Ukuze kuthathwe amagadango wokulawula iingozi endaweni yomsebenzi, kufuze kwenziwe iHlolo yeeNgozi ukwenzela bonyana kutholakale ilwazi mayelana neengozi ezihlobene neendawo zemisebenzi. Ngemva kwalokho kungathathwa amagadango azwakalako wokulawula iingozi.
Kuphathelene nani ukuhlolwa kwengozi?
Kuphathelene nokuhlola ngokucophelela izinto ezingabanga ingozi ebantwini endaweni yakho yomsebenzi.
Ngiziphi iingozi kanye nokulimala okungatholakala endaweni yomsebenzi?
Kuneengozi ezimbalwa ezingatholwa emsebenzini, begodu lokhu okulandelako ziimbonelo ezimbalwa zeengozi ezingenzeka:
Ukutjhelela nanyana ukukhutjwa emsebenzini. Lo ngunobangela ojayelekileko wokulimala okwenzeka kiyo yoke imihlobo yeendawo zemisebenzi.
Amakhemikhali
Ukuwa lokha nawuseendaweni eziphezulu isib. iinlere
idisibezo, ukutshinyeka, kanye neenhlungu, khulukhulu ezibangelwa kuthwala imithwalo ebudisi ngezandla nangokuyisekela ngesandla nanyana amandla womzimba.
Itjhada
Igezi emsebenzini
Imililo.
Umqatjhi nanyana umuntu ozisebenzako unesibopho sokuqinisekisa bonyana akubi nomuntu olimalako nanyana othinteka ngenca yemisebenzi eyenzeka endaweni yomsebenzi.
Begodu abasebenzi abasendaweni yomsebenzi kufuze baqinisekise bonyana akunamuntu olimala ngenca yokungayeleli kwabo nanyana ngenca yokungasebenzisani kwabo nomqatjhi.
<fn>DOL.WhatEveryWorkerShouldKnow.2011-01-10.nr.txt</fn>
Koke Umsebenzi Kanye Nomqhatjhi Afanele Azazi Manqophana NezePilo NezokuPhepha Endaweni YokuSebenzela
Umhlahlandlela lo utlolwe ngekareko yezepilo kanye nezokuphepha kwabasebenzi eSewula Afrika. Kunqotjhwe ukuhlathulula uMthetho, ngamagama alula, kibo boke abadlalindima ekorweni yezepilo kanye nezokuphepha emsebenzini eSewula Afrika.
Umsebenzi wabahloli bezepilo kanye nezokuphepha emsebenzini (i-OHS) bomNyango wezabanzi uyahlathululwa. Imisebenzi kanye namalungelo wabasebenzi, njengombana banikelwe ngokomThetho, itlolwe lapha. Imisebenzi kanye neembopho zabaqhatjhi, abakhiqizi, abatlhami, abemukeli bepahla evela ngaphandle kwenarha, abasabalalisi kanye nabathengisi, ekuqinisekiseni ipilo kanye nezokuphepha kwabasebenzi kuvezwa ngamandla. Kokugcina, imisebenzi yabajameli bezepilo kanye nezokuphepha kanye namakomidi wakhona, iyahlathululwa.
Esinye nesinye isiKhulu esiLawulako (i-chief executive officer) sizakufanele bona ngendlela esingakghona ngayo, siqinisekise bona imisebenzaso njengombana ivezwe kilomThetho, yenziwa ngefanelo.
UmThetho wezePilo kanye nezokuPhepha emSebenzini, ka-1993, ufuna bona umqhatjhi aveze begodu afezakalise, ngendlela angakghona ngayo, ibhoduluko lokusebenza eliphephile begodu elingenangozi (iriskhi) epilweni yabasebenzi. Lokhu kutjho bona umqhatjhi ufanele aqinisekise bona indawo yokusebenzela ayinazinto eziyingozi ezifana nebhenzini, itlorayini kanye neengogwana, ipahla, amathulusi, iinkambiso, njll. okungalimaza, kumotjhe namkha kubange amalwele. Lapho lokhu kungakghoneki khona, umqhatjhi ufanele bona azise abasebenzi ngeengozezo, indlela ezingakhandelwa ngazo, abasebenzi bangasebenza njani ngokuphepha, kanye nokunikela ezinye iindlela zokuphepha ukuze emaphelelweni kusetjenzwe endaweni ephephileko.
Nanyana kunjalo, akukalindelwa bona umqhatjhi athwale woke umthwalo wepilo kanye nezokuphepha, ayedwa. UmThetho wakhelwe phezu komthetho-kambiso wokuthi iingozi endaweni yokusebenza zifanele bona zipheliswe ngokukhulumisana kanye nokusebenzisana phakathi kwabasebenzi kanye nomqhatjhi. Abasebenzi kanye nomqhatjhi bafanele bona bathwalisane kwezepilo kanye nezokuphepha endaweni yokusebenzela. Iinqhemezi zombili zifanele bona ziqalele phambili zihlelele iingozi begodu ziveze iindlela zokuzilawula ukwenza indawo yokusebenzela bona ibe ngephephileko. Ngalokho-ke, umqhatjhi kanye nabasebenzi bayazibadakanya erherhweni lapho abajameli bezepilo kanye nezokuphepha bangahlola indawo yokusebenzela njalo nje bese babika kumakomidi wezepilo kanye nezokuphepha, nawo anomsebenzi wokungathumela iimphakamiso kumqhatjhi.
Ukuqinisekisa bona irherhweli liyasebenza, umsebenzi ngamunye ufanele bona azi amalungelwakhe kanye nemisebenzi njengombana ivezwe kilomThetho.
UmThetho, obizwa bona mThetho wezePilo nezokuPhepha emSebenzini, ka-1993 (umThetho wama- 85 ka-1993) (i-Occupational Health and Safety Act, 1993 (Act 85, 1993)) uneengatjana ezima- 50 ezamukelwe yiPalamende. Umnqopho womThetho kuphakamisa indaba yezepilo kanye nezokuphepha kwabantu abasemsebenzini namkha manqophana nokusetjenziswa kwendawo yokusebenzela kanye nemitjhini. Ubuye unikele nokuvikelwa kwabantu ngaphandle kwalabo abasemsebenzini, eengozini ezivela namkha eziphathelene nokwenziwa babantu abasemsebenzini.
IinLayejo ezahlukeneko, ngeenhloko ezithileko, zigadangiswa ngokuya komThetho isikhathi esinye nesinye, mNyango wezabaSebenzi.
UmNyango wezabaSebenzi
IPhiko lobuNqophisi obuKhulu bezePilo nezokuPhepha emSebenzini
UmThetho wezePilo kanye nezokuPhepha emSebenzini ulawulwa liPhiko lobuNqophisi obuKhulu bezePilo nezokuPhepha emSebenzini, lomNyango wezabaSebenzi.
Ukuze kuqinisekiswe ipilo kanye nezokuphepha kwabasebenzi, ama-ofisi wephrovinsi ahlonyiwe kiwo woke amaphrovinsi. Kuze kube gadesi, abahloli bezepilo kanye nezokuphepha emsebenzini bema-ofisi wamaphrovinsi bahlola bebaphenye iindawo zokusebenzela.
Umhloli womNyango wezabaSebenzi ngesikhathi sokuhlola uthole isimumathi serhasi sijame singakabotjhwa esikhundleni sokobana sibotjhelelwe emthangaleni namkha esikeni.
Ukuhlola
Ukuhlolwa ngokujayelekileko kuyahlelwa ngokutjheja iimbalobalo zeengozi, ukuba khona kwezinto ezinobungozi, ezifana nebhenzini emalondri, namkha ukusetjenziswa kwemitjhini eyingozi eendaweni zokusebenzela. Ukuhlolwa okungakahleleki, ngakelinye ihlangothi, kwenzeka ngokujayelekileko nakuneembawo namkha iinghonghoyilo zabasebenzi, abaqhatjhi, namkha amalunga womphakathi. Iinghonghiyilwezi namkha iimbawo ziphathwa ngokuyifihlo.
Amandla wabahloli
Nangabe umhloli uthola ubujamo obuyingozi namkha obuphambeneko endaweni yokusebenzela, angabeka okulindelwe kumqhatjhi ngeendlela ezilandelako:
Isaziso sokukhandela
Emajameni wengozi engenzeka, umhloli angakhandela bona kwenziwe igadango elithileko, ikambiso namkha ukusetjenziswa komtjhini namkha ithulusi, ngesaziso sokukhandela. Akunamuntu ongeqa namkha ongadelela okumumethwe yisazisweso begodu ukusilandela isaziseso kufanele bona kwenziwe khonokho.
Isaziso sokuphuhlisa
Abahloli bomNyango baphenye ukuwa kweBhrhorho le-Coega lapho abantu aba- 2 bahlongakala khona kwathi abama- 23 balimala.
Amanye amandla
Ukukghonakalisa umhloli bona enze umsebenzakhe kuhle, angangena endaweni enye nenye yokusebenzela namkha amacabazi lapho kunemitjhini namkha lapho izinto eziyingozi zisetjenziswa khona afunisise namkha anikele amasamanisi ebantwinabo bona bayokuvela phambi kwakhe. Umhloli angabawa bona ezinye nezinye iincwadi zilethwe kuye, aphenye begodu enze namakhophi wazo, afune ihlathululo nanyana ngani okutloliweko eencwadinezo.
Umhloli angabuye ahlole obunye nobunye ubujamo namkha into begodu athathe namasampula wayo, athathe nanyana khuyini okungasetjenziswa njengobufakazi.
Tjheja: Amandla abalwe ngehla wabahloli akabaphi (abahloli) amandla abangawasebenzisa namkha njani. Nanyana ngubani ongavumelani nesiqunto esithathwa mhloli, angafaka isinghonghoyilo ngokutlolela uMhloli omKhulu, ku- Chief Inspector,
Imisebenzi mazombe yabaqhatjhi manqophana nabasebenzi
Khuyini okufanele bona kwenziwe mqhatjhi ukuqinisekisa bona ibhoduluko lokusebenzela liphephile begodu alinariskhi epilweni yabasebenzi bakhe?
Umqhatjhi ufanele bona anikele begodu agcine asebenza woke amathulusi atlhogekako ukwenza umsebenzi, woke amarherho womsebenzi okufanele kwenziwe ngawo umsebenzi, ngamajamo angeze athikameza ipilo kanye nezokuphepha kwabasebenzi. Ngaphambi kobana ipahla yokuzivikela (i-PPE) ingembathwa, umqhatjhi ufanele bona athome alinge akhuphe namkha aphungule ingozi engaba khona kwezepilo kanye nezokuphepha kwabasebenzi bakhe. Nangabe lokhu akukghonakali, kulapho ipahla yokuzivikela ingasetjenziswa khona.
Umqhatjhi ufanele bona athathe amagadango wokuvikela ipilo kanye nezokuphepha kwabasebenzi bakhe eengozini ezingalethwa kukhiqiza, ukulungisa, ukusebenzisa, ukuphatha, ukubeka namkha ukuthuthwa kwezinto, ngamanye amagama, nanyana khuyini abasebenzi abangathintana nakho ngesikhathi basemsebenzini.
Ukuqinisekisa bona imisebenzi yenziwa ngefanelo, umqhatjhi uzakufanele bona:
athole okungaba yingozi okungaba khona ngesikhathi kusetjenzwa, ngesikhathi kukhiqizwa, kulungiswa, kusetjenziswa, kubekwa namkha kuthuthwa, kanye nanyana ngiliphi ithulusi elisetjenziswako
ahlome amahlelo wokuvikela afaneleko ukuvikela abasebenzi bakhe eengozini begodu anikele iindlela zokufezakalisa lamahlelo wokuvikela
anikele ilwazi elifaneleko, iinyeleliso, ibandulo kanye nokwelusa ngesikhathi atjheja ikghono labasebenzi bakhe. Ngamanye amagama, lokho abangakwenza nalokho abangakafaneli bona bakwenze
angavumeli nanyana ngubani bona enze umsebenzi ngaphandle kobana kuthethwe amagadango afanele wokuphepha
athathe amagadango wokuqinisekisa bona woke umuntu ongaphasi kwelawulo lakhe ukhambisana neemfuno zomThetho
gandelela iindlela zokulawula ezifaneleko ngekareko yezepilo kanye nezokuphepha
qinisekisa bona umsebenzi owenziwako kanye namathulusi asetjenziswako, atjhejwe kuhle msebenzi obandulwe ngelwazi leengozi ezingavela emsebenzini lowo
umsebenzi onjalo ufanele bona aqinisekise bona amahlelo wokuphepha ayahlonywa begodu ayalandelwa.
Boke abasebenzi banelungelo lokwaziswa
Izambatho zokuphepha zimbathwa kuphela babantu ababili begodu umuntu wesithathu usebenza ebhodulukweni elifanako ngaphandle kokufaka imaskhi evala iimpumulo.
Umqhatjhi ufanele bona enze isiqiniseko sokobana woke umuntu osebenzako uyatjelwa begodu uyazwisisa ngeengozi zezepilo kanye nezokuphepha emsebenzini omunye nomunye owenziwako, okhunye nokhunye okukhiqizwako, okulungiswako, okusetjenziswako, okubekwako, okuphathwako nokuthuthwako begodu ithulusi elinye nelinye namkha umtjhini osetjenziswako. Umqhatjhi uzakufanele bona anikele ilwazi ngokuphepha mantanzi, eengozini ezingaba khona.
Umqhatjhi ufanele azise abajameli bezepilo nezokuphepha nangabe kunomhloli obatjele bona uzakuza azokuhlola nokuphenya, endaweni leyo yokusebenzela. Umqhatjhi ufanele godu atjele abajameli bezepilo nezokuphepha nangabe kunesibawo esithileko esenziweko sokungalandeli iinkambiso ezithileko, namkha iincancabezo ezithileko azitholile ngokuya komThetho. Ukuvunyelwa bona ungalandeli imithetho ethileko kutjho ukuliswa bona ungalindeleki bona ufezakalise iinjamiso ezithileko zomThetho, iinlayejo, izaziso namkha imiyalo ekhutjhwa ngokuya komThetho.
Umqhatjhi ufanele bona ngokurhabako, azise abajameli bezepilo kanye nezokuphepha ngesenzeko esikhona endaweni yokusebenzela. Isenzakalo yinto eyenzeka endaweni yokusebenzela lapho kungaba nomuntu ohlangakalako, olimalako namkha ogulako. Kungaba kuphalaka kwamakhemikhali ayingozi, isibonelo, nangabe itanka ivuza ifomaldehayide (ikhemikhali esetjenziswa emabubulweni) ngebanga lokusebenzisa ivelfu engakalungi kuhle, namkha lapho umtjhini ulahlekelwa yilawulo, ngaphandle kokubulala namkha ukulimaza umuntu.
Vikela wakho umzimba ngokwembatha izembatho zokuzivikela ezenzelwe lokho ngaso soke isikhathi, ukuvikela ihloko, izandla, umzimba kanye neenyawo, njll.
Imisebenzi mazombe yabakhiqizi, abatlhami, abemukeli bepahla evela eenarheni zangaphandle, abathengisi namkha abasabalalisi manqophana nokusetjenziswa kwezinto ezithileko emsebenzini
Ipahla
Abakhiqizi, abatlhami, abemukeli bepahla evela eenarheni zangaphandle, abathengisi kanye nabasabalalisi bafanele bona baqiniseke bona:
ipahlabo iphephile begodu ayinangozi (ayinariskhi) epilweni begodu ikhambelana neemfuno ezibekiweko
nakwenzeka bona umakhiwo namkha ipahla ifakwa emacabazini amanye namanye, ifanele bona lokhu kwenziwe ngendlela yokuthi akudaleki amajamo angakaphephi begodu akudali iriskhi epilweni.
Iindaki
Isimumathi serhasi esadumuza ngebanga lomlilo.
Abakhiqizi, abatlhami, abemukeli bepahla evela eenarheni zangaphandle, abathengisi kanye nabasabalalisi banofana ngiziphi iindaki bafanele bona baqinisekise bona:
ilwazi liyatholakala eliphathelene -
nokusetjenziswa kweendaki emsebenzini
amajamo atlhogekako ukuqinisekisa bona isidaki sizakuphepha begodu asinariskhi epilweni nangabe sisetjenziswa ngefanelo
iinkambiso nakwenzeka kube nengozi.
Nangabe umuntu othengiselwe namkha osabalaliselwe ipahla namkha isidaki, uyazibophelela ngokutlola phasi ukuthatha amagadango athileko ukuqinisekisa ukuthi ipahla leyo namkha isidaki sizakukhambisana neemfuno ezibekiweko, begodu sizakuphepha ngaphandle kweriskhi epilweni, umsebenzi womamukeli wento leyo evela ngaphandle kwenarha, umtlhami, umthengisi, umsabalalisi namkha umkhiqizi uzakuphunyurha angasatjhejwa ngemiraro engavela lapho, kanti-ke imiraro leyo izakuthwalwa ngiloyo owenze isibopho sokuqinisekisa ipilo kanye nokuphephokho.
Imisebenzi mazombe yomsebenzi
Isibonelo sokusebenzisa isikafula ngendlela engakavumeleki begodu eyingozi tle.
tjheja bona ipilwakhe kanye nezokuphepha, kwabanye abangangena engozini ngebanga legadango angalithatha namkha ukungathathi igadango, kuthathelwa phezulu. Lokhu kufaka phakathi ukudlala emsebenzini. Inengi labantu bayalimala kesinye isikhathi bahlongakale ngebanga lokudlalisana kumbi endaweni yokusebenza, begodu lokhu kuthathwa njengegadango elimbi khulu lokuphula umthetho
sebenzisana nomqhatjhi lapho umThetho ubeka umthwalo namkha iimfuno kubasebenzi
nikela ilwazi kumhloli obuya kumNyango wezabaSebenzi nangabe ufuna ilwazi elithileko kibo
landela isiyalelo esinye nesinye esisemthethweni umqhatjhi namkha loyo ogunyaziwe angasibeka manqophana nepilo nezokuphepha
mbatha ipahla yokuphepha ebekiweko namkha ukusebenzisa amathulusi wezokuphepha lapho afanele khona
nangabe ubandakanyeka esenzakalweni esingathinta ipilwakhe namkha sibange ingozi, ubika isehlakalweso kumqhatjhi, namkha lowo ogunyaziweko namkha kumjameli wezepilo nezokuphepha msinyazana ngokungakhoneka, kodwana kungabi kade kuze kube sekupheleni kwetjhifthi leyo.
Amalungelo womsebenzi
UmThetho wezePilo kanye nezokuPhepha emSebenzini wandise amalungelo wabasebenzi bona afake lokhu okulandelako:
Ilungelo lelwazi
Umsebenzi ufanele bona akghone ukuthola -
umThetho wezePilo kanye nezokuPhepha emSebenzini kanye neenLayejo
imithetho yepilo nezokuphepha kanye neenkambiso zendaweni yokusebenzela
amazinga wepilo nezokuphepha umqhatjhi afanele bona awalandele endaweni yokusebenzela.
Umsebenzi angabawa umqhatjhi bona amazise ngalokhu -
iingozi zepilo nezokuphepha endaweni yokusebenzela
iindlela ezifanele zokuvikela iingozi, ezifanele zilandelwe
iinkambiso ezifanele bona zilandelwe nangabe umsebenzi usengozini yokuthintana nezinto eziyingozi epilwenakhe.
Umsebenzi angabawa bona udorhoderakhe aphenye ubujamo bakhe bezepilo namkha amarekhodakhe wokungaba sengozini.
Nangabe umsebenzi ubuye abe mjameli wezepilo kanye nezokuphepha, angaphenya begodu abeke umbono otloliweko ngehlahlubo lokuthintana kanye nezinto eziyingozi nemibiko yokulawula iingozi.
Ilungelo lokuzibandakanya ekuhloleni
Nangabe umsebenzi umjameli wezepilo kanye nezokuphepha, angaphekelela umhloli wezepilo nezokuphepha obuya kumNyango wezabaSebenzi ngesikhathi sokuhlolwa kwendawo yokusebenzela begodu aphendule imibuzo umhloli angayibuza.
Ilungelo lokuveza umbono ngomthetho begodu nokungajameleka
Umsebenzi angabeka wakhe umbono namkha ajameleke kunofana ngisiphi isiLayejo namkha izinga lokuphepha elivezwe ngokuya komThetho wezePilo nezokuPhepha emSebenzini.
Umqhatjhi akakafaneli ukuqhotha umsebenzi emsebenzini, aphungule umrholwakhe namkha ehlise izinga lamajamo wokusebenza ngebanga-
lokobana umsebenzi unikele ngelwazi, elifunekako kuye ngokuya komThetho, kilowo onikelwe umsebenzi wokutjheja bona umThetho wezePilo nezokuPhepha emSebenzini uyalandelwa
umsebenzi ukhambisane nesaziso esikhamba ngomthetho (isib. isaziso esikhutjhiwe sokukhandela, isaziso sokwephula, njll.)
umsebenzi wenze okuthileko ngokuya kweemfuno zomThetho ekufanele bona akwenze
umsebenzi akhange enze okuthileko umThetho ongamvumeli vele bona akwenze
umsebenzi unikele ubufakazi ngaphambi kweKhotho yabaSebenzi ngeendaba eziphathelene nezepilo nezokuphepha.
Ilungelo lokufaka isibuyekezo
Umsebenzi wokungathikamezani namkha ukusebenzisa butjhophori izinto
Akunamuntu ofanele bona aphazamisane namkha asebenzise butjhuleni nanyana khuyini enikelwele ekarekweni yezepilo nezokuphepha. Umuntu akakavunyelwa, isibonelo, ukukhupha isivikelo sokuphepha emtjhinini asebenzise umtjhini ngaphandle kwesivikelweso namkha avumele bona omunye umuntu awusebenzise ngaphandle kwesivikelweso.
Abajameli bezepilo kanye nezokuphepha
Khuyini abajameli bezepilo kanye nezokuphepha?
Babantu abasebenza ngokuzeleko abahlonywe namkha abakhethelwe begodu bagunyazwa ngomtlolo mqhatjhi ngemva kobana umqhatjhi kanye nabasebenzi bathintene begodu bathatha isiqunto sokobana ngubani ozaba mjameli wezepilo kanye nezokuphepha. Bafanele, ubuncani bakhona, babe nelwazi lamajamo walapho kusetjenzwa khona.
Isivumelwano sifanele bona senziwe godu nangesikhathi sokuba se-ofisi kwabajameli bezepilo nezokuphepha kanye nomsebenzabo begodu lokhu kufanele kulungiswe phakathi komqhatjhi nabasebenzi.
Ukupaka izinto kufanele bona kwenziwe ngendlela yokuthi angeze kwabanga ingozi komunye nomunye osebenzako.
Bangakhi abajameli bezepilo nezokuphepha okufanele bona bahlonywe?
Umjameli munye wezepilo nezokuphepha uzakubekwa endaweni yokusebenzela lapho kunabantu abama-20 namkha ngaphezulu. Ngebangelo-ke, lapho kunabantu abali-19 abasebenzako, akutlhogeki bona kube nomjameli wezepilo nezokuphepha.
Eendaweni ezifana namavikili kanye nama-ofisi, umjameli munye uzakufanele abekwe kubantu abasebenzako abali-100 namkha incenye yabo. Isibonelo, umjameli munye ufanele abekwe ebantwini abama-21 ukuya ku- 100 abasebenzako. Kodwana abajameli ababili bafanele babekwe ebantwini abali- 101 ukuya kuma-200 abasebenzako, njll.
Kwezinye iindawo zokusebenzela, umjameli munye ufanele abekwe ebasebenzini abama- 50 namkha incenye yabo. Isibonelo, umjameli munye ufanele abekwe ebantwini abama- 21 ukuya kuma-50 wabasebenzi. Kodwana abajameli ababili bafanele babekwe lapho kunabasebenzi abaphakathi kwama-51 ukuya ku-100.
Ngetjhejo lamajamo, umhloli angafuna bona kubekwe abajameli abanengana, nalapho kungenzeka khona bona abasebenzi bakhona babe ngaphasi kwabasebenzi abama-20. Isibonelo, ubujamo bendawo yokusebenzela ingaba ngendlela yokuthi umjameli munye ebantwini abama-50 akakaneli. Umhloli angafuna bona emajameni anjalo bona kubekwe abajameli abanengana. Nanyana kunjalo, nangabe umqhatjhi namkha abasebenzi bavumelana nalokho, inani eliphezulu kunalelo elibekiweko labajameli ngokomthetho, lingabekwa.
Ubekwa nini umjameli wezepilo kanye nezokuphepha?
Uthi bewazi nje bona ukuphepha kweendlela zamakhebula ngomunye wemisebenzi yomhloli wezepilo kanye nezokuphepha?
Esikhathini seenyanga ezine ngemva kokusungula ukusebenza kwebhizinisi yomqhatjhi. Umqhatjhi onabasebenzi abama-20, abanesikhathi esingaphasi kweenyanga ezine bathomile ukusebenza, akakalindeleki bona abeke abajameli bezepilo nezokuphepha. Emajameni lapho, isibonelo, abantu abasebenza ngeenkhathi ezithileko baqhatjhiwe, njengemapulasini, okubanga bona inani labasebenzi libe ngaphezu kwama-20 esikhathini esingaphasi kweenyanga ezine, ukubekwa kwabajameli nalapho akukateleleki.
Abajameli bezepilo kanye nezokuphepha bayenza nini imisebenzabo?
Yoke imisebenzi ephathelene nokubekwa, ukusebenza kanye nebandulo labajameli ifanele bona yenziwe ngesikhathi esijayelekileko somsebenzi.
Khuyini okufanele bona kwenziwe mjameli wezepilo kanye nezokuphepha?
Abajameli bezepilo kanye nezokuphepha balindeleke bona benze lokhu okulandelako:
Ama-odithi wezepilo nezokuphepha
Abajameli bangahlola ukusebenza kuhle kweendlela zezepilo nezokuphepha ngokusebenzisa ama-odithi wezepilo nezokuphepha.
Ukubona iingozi ezingavela
Abajameli bangathola izinto ezingaba yingozi endaweni yokusebenzela begodu babike izintwezo kumakomidi wezepilo nezokuphepha namkha kumqhatjhi.
Ukuphenya izehlakalo
Abajameli bangahlanganyela nomqhatjhi ukuphenya izehlakalo, namkha iinghonghoyilo ezibuya kubasebenzi manqophana neendaba zepilo nezokuphepha, babike ngazo ngomtlolo.
Ukujamela
Abajameli bangaveza imibonwabo manqophana nezokuphepha kwendawo yokusebenzela kumqhatjhi namkha ikomidi lezepilo kanye nezokuphepha, namkha lapho ukujameleka kungavezi miphumela khona, kumhloli.
Ukuhlola
Manqophana nokuhlola, abajameli banga:
hlola indawo yokusebenzela ngemva kokwazisa umqhatjhi ngehlolo leyo
zibandakanya eenkulumiswaneni nabahloli endaweni yokusebenzela begodu baphekelele abahloli ngesikhathi bahlola
hlola imitlolo
Ukukhambela imihlangano yamakomidi
Abajameli bafanele bona bakhambele imihlangano yamakomidi wezepilo kanye nezokuphepha.
Amakomidi wezepilo kanye nezokuphepha
Yini umnqopho wamakomidi wezepilo nezokuphepha?
Amalunga ahlangana ngomnqopho wokuthoma, ukuphuhlisa, ukubulunga namkha ukutjhejisisa iindlela zokuqinisekisa ipilo kanye nezokuphepha kwabasebenzi.
Ahlonywa nini amakomidi wezepilo kanye nezokuphepha?
Ubuncani bakhona, ikomidi yinye ifanele bona ihlonywe nakubekwa abajameli ababili namkha ukuya phezulu.
Ikomidi yezepilo kanye nezokuphepha ifanele bona ibe namalunga amangakhi?
Umqhatjhi ubeka inani lamalunga wekomidi, ngokuya kwalokhu okulandelako:
nangabe kunekomidi yinye ehlonyiwe endaweni yokusebenzela, boke abajameli bafanele bona babe malunga wekomidi leyo
nangabe kuhlonywe amakomidi amabili namkha ngaphezulu endaweni yokusebenzela, umjameli ngamunye ufanele bona abe lilunga, ubuncani bakhona, kulinye lalawo makomidi.
Ngalokho-ke, omunye nomunye umjameli ufanele bona abe lilunga lekomidi. Umqhatjhi angaphakamisa abanye abantu bona bamjamele ekomidini leyo kodwana amagama lawo aphakanyiswako akakafaneli bona abe ngaphezu kwenani lamalunga wabajameli ababekwe bona babe sekomidini leyo.
Nangabe, umhloli unombono wokuthi inani lamakomidi endaweni yokusebenzela alikaneli, angabeka umbono wokobana kufakwe amanye amakomidi.
Abajameli bezepilo kanye nezokuphepha bangahlangana kangakhi?
Bahlangana nakunesidingo, kodwana ubuncani bakhona kanye eenyangeni ezintathu. Ikomidi ibeka ilanga kanye nendawo. Nanyana kunjalo, nangabe i-10% nanyana ngaphezulu labasebenzi lifaka isibawo somhlangano kumhloli, umhloli angagandelela bona umhlangano onjalo ubanjwe ngesikhathi kanye nendaweni azayibeka yena.
Ngubani ohloma ikambiso yomhlangano?
Amalunga wekomidi akhetha usihlalo begodu abeka nesikhathi sakhe sokuba se-ofisi, iinkambiso zomhlangano, njll.
Ingabe ikomidi yezepilo kanye nezokuphepha ingafuna ilwazi ezazini, ukuthola iinyeleliso?
Iye, amakomidi angafaka abantu abazayiyelelisa ekomidini babe malunga, ngebanga lelwazi labo eendabeni zezepilo kanye nezokuphepha. Nanyana kunjalo, ilunga eliyelelisako alinalungelo lokuvowuda.
Yini umsebenzi wamakomidi wezepilo kanye nezokuphepha?
Amakomidi asebenza iindaba zezepilo kanye nezokuphepha endaweni yokusebenzela kuphela namkha eencenyeni zakhona lapho kuhlonywe khona amakomidi lawa. Nakutjhejwa mazombe, amakomidi wezepilo nezokuphepha anemisebenzi elandelako:
Umnyango wokuphuma ebujameni oburhabekileko awukafaneli bona ube butjhophori begodu ulodlhelwe ngalendlela.
Ukwenza iimphakamiso
Ikomidi ifanele bona yenze iimphakamiso kumqhatjhi ngezepilo kanye nezokuphepha kwabasebenzi. Lapho iimphakamiswezi zingararululi indaba le, ikomidi ingenza iimphakamiso kumhloli.
Ukucocisana ngezehlakalo
Ikomidi ifanele bona ibonisane nanyana ngisiphi isehlakalo esidosela ekulimaleni, ukugula namkha ukuhlongakala komunye nomunye umsebenzi begodu ingabika ngalokho emtlolweni ozakuthunyelwa kumhloli.
Ukubulunga amarekhodi
Ikomidi ifanele bona ibulunge amarekhodi wesiphakamiso esinye nesinye esiya kumqhatjhi kanye nombiko omunye nomunye othunyelwa kumhloli.
Eminye imisebenzi
Amalunga wekomidi afanele bona enze eminye neminye imisebenzi elindeleke kiwo ngokuya kweenlayejo.
Iimali ezidoswako
Umqhatjhi akakafaneli bona adose iimali emirholweni yabasebenzi manqophana nanyana khuyini afanele akwenze ngekareko yepilo nezokuphepha ngokuya komThetho.
Ukubika kuMhloli omKhulu manqophana namalwele wemsebenzini
Nangabe umsebenzi wezamaphilo namkha udorhodera uhlahluba umuntu othileko ngebanga lobulwele asolela bona buvela endaweni yokusebenzela, udorhodera loyo ufanele bona abike umlandu lowo kumqhatjhi womsebenzi kanye nakuMhloli omKhulu.
Indawo lapho abantu abali-11 bahlongakala khona ngomlilo ngebanga lokobana bekungenandawo yokuphuma, indawo yokusebenzela ilodlhelwe ngaphandle.
Ukusebenzisana kuhle nomhloli
Abaqhatjhi kanye nabasebenzi bafanele bona balandele iinlayejo, iimbizelakhotho, iimbawo namkha imiyalo yabahloli. Ngaphezu kwalokhu, akunamuntu ongakhandela omunye bona enze lokhu (ukulandela imithetho).
Ukuphendula imibuzo
Imibuzo yomhloli ifanele bona iphendulwe, kodwana akunamuntu okatelelweko bona aphendule umbuzo lapho okungenzeka bona azirareje khona. Ukuzirareja kutjho bona umuntu azibophelele njengomuntu omlandu ekuphulweni komthetho.
Amaphenyo
Nangabe umhloli ufuna njalo, uzakufanele bona anikelwe ngendlela efaneleko begodu anikelwe irhelebho angalitlhoga bona arage iphenyo. Umhloli angabawa godu bona ihlolo ikhanjelwe babantu abangarhelebha umhloli ngephenyo. Akunamuntu ofanele bona athuke umhloli namkha aphazamise ngokudelela iphenyo.
Ukutjhutjhiswa
Nakwenzeka bona umsebenzi kube nento ayenzako emlandu ngokuya komthetho wezePilo nezokuPhepha emSebenzini, umqhatjhi uzakuthwala lowo mlandu, begodu angatholakala anomlandu agwetjwe, ngaphandle kokuthi umqhatjhi angaveza ubufakazi bokuthi:
uthethe woke amagadango afaneleko ukukhandela umraro lowo
umsebenzi lowo akhange asebenze ngokwamandla anikelwe wona, ngamanye amagama, umsebenzi wenze into aziko kuhle hle bona bekungakafaneli bona ayenze.
Lokhu kusebenza godu negunyeni lomqhatjhi, isibonelo, usokontragana, ngaphandle kobana iinqhema zivumelane ngaphambi kwesikhathi ngokomtlolo bona igunyelo lizakukhambisana njani neenjamiso zomThetho.
Irhelebho elibuya kumhloli
Ama-ofisi wePhrovinsi womNyango wezabaSebenzi
<fn>Form - COID - W.As.150T(E) - Ndebele.txt</fn>
UMTHETHO WEZOKULILISA UMUNTU NAKALIMALELE EMSEBENZINI GODU ANGENWE BULWELWE EMSEBENZINI,WANGO-1993
ISILINGANISO SAMABUBULO Lokhu kudzimelele ekutheni isiqundo esithathwako malungana nebhizinisi sifaka hlangana koke okwenziwako kunye nenzuzo, yekeke kufuze kungahlukaniswa ngaphandle nje nayikhibe kuyakhiwa
ABAQATJHI BAHLUKANISWE NGANANZI IINDLELA:
Inani elibekiweko likhambisana nebubulo umqatjhi akulo kanti ibubulwelo kufuze litjengise inzuzo eyeneleko yokubhadela iindleko zeengozi ngesikhathi kungakathathwa isiqundo
Lokhu kuqinisekisa bona isigaba ngesingaba sisibhadela iindleko zeengozi kunye netjhorensi weengaba zoke eziyi-23.
Amanani la ayabuyekezwa qobe mnyaka abuye alungiswe nakunefuneko bona kubhadelwe imali eyeneleko kanti godu imali engezelelwako namkha ephungulwako iya ngokuthoi ingozi yenzeka kangaki. Kumsebenzi wabaqatjhi ukuvikela iingozi babuye basebenzisane ngomoya omuhle nabasebenzi babo.
ISIGABA I-ZOKULIMA, ZAMAHLATHI, NOKHUNYE
Lokhu kufaka phakathi abosomaplasa kunye nabalimi abanefuyo abangasi ngaphasi kweengaba , ukusetjenziswa kwamanani abekiweko.
Ukukera izimvu, Ukuhlamba ifuyo, Ukuhlela imiqaliso yefuyo.
Abalimi abasebenza ngezamahlathi, imirorho neenthelo namkha abalima ikoroyi nokhunye ngaphandle komoba netiye; abanomakatapula namkha imitjhini yokuqinta esebenza ngegezi, ukusika utjani, ukusika imithi , ukulima , amantongomane, nokuvuna
Khumbula bona ukusetjenziswa kwemitjhini akufaki kwaphela ukuqinta iingodo ngalokho-ke lokhu kungatlolwa ngaphasi kwe-SIGABA VIII
Abalimi abatjale umoba kunye netiye, abagaya itjhukela okufaka hlangana ukuqinta umoba nokuwuthwala.
Ukuthiya iinhlambi, ama-oyster, kunye nama-lobster-yoke imisebenzi efaka phakathi ukulungisa iinkepe nokusebenza elwandle ngaphandle kokwakha iinkepe
UKusebenza eemayini (ngaphandle kweemayini zamalahle) umnotho owenjiwako , okufaka hlangana ukusebenza ngaphasi komgodi, emathanelini
Ukwemba umnotho ngaphezu komhlaba ngaphandle kokwemba amalahle, ukufumana amadayimane, ukufumana iminotho namatje aligugu, ihlabathi , amatje, ibumba, ukutholakala kwegolide eemayini ezingasasebenzi, ukwenjiwa kwetswayi.
Ukukwara amatje lokufaka hlangana ukugaya amatje nokhunye okukhambisana nakho
ISIGABA V-IBUBULO LOKWAKHA
Yoke imisebenzi yokwakha efaka hlangana ukudiliza, ukufulela, ukupenda, ukuplastera, ukwakha amathuna, ukwakha ema-swimming pool, nokulungisa imakhiwo okungasi libhizinisi langeqadi , Amakontraga wegezi nayikhibe imisebenzi etloliweko ifaka hlangana ukusebenza emakhiweni anentezi ezingaphezu kwezimbili namkha enobude obumamitha ayi-12 esilinganiso esingenziwa ngenye indlela
(i)Amakontraka afaka isilingi, asebenza ngeengodo, ukufaka amaphayiphi, ukufaka ema-tiles, ukwakhwa iinkundla zemidlalo eenkolweni, ukufakwa kwemitjhini yokuvikela imililo, ukulungisa ingadi, ukulungisa iindlela iiUkuhlanza amafesdiri.
uKuthwala, ukutjhisa, ukufaka emakhazeni, ukulungisa, ukufaka idrada, okulibhizinisi elizijameleko
ISIGABA VI-UKUDLA, IINSELO, IGWAYI
UKuthengiswa kwenyama, iilarha, ukwenza imikhiqizo yenyama, ukwenza inyama efakwa emablegeni, ukuthengisa ifuyo kunye nokulusa
Imikhiqizo yebisi efaka hlangana ibhotera, itjhizi, ilaza, I-ice cream, uKwenza imikhiqizo yehlambi uKuphakela iinthelo, ukuzihlukanisa nokuzibeka uKwenza ijemu, ukupheka iinthelo, imirorho namkha ukudla bese uyakubeka, ukupake, kuphophe amanzi uKusila isiphila ekufaka hlangana ukusithwala, ukwenza ama-cereal, imikhiqizo yamantongomane, imikhiqizo ye-oli ngaphandle kweyehlambi neyembewu yekoteni uKubhaga, amakuke, I-chocholate, nokwenza amaswidi ekufakwa phakathi iintolo nokuwathumela nayikhibe iintolo lezi zisebenzela iinkampani ezenza imikhiqizo le uKwenza ukudla kweenlwana, kusila umkhiqizo wama-oyster, ukusila ikheri, ukwenza ipuphu ye-jelly, ukwenza amagaroni , ukwenza isobho, ukwenza I-viniga, ukuba nebhizinisi lama-chips langecadi, ukwenza isitatjhi, ukwenza I-glucose, ukwenza isibiliso neminye imikhiqizo yokudla uKwenza imikhiqizo yamanzi aphuma ngaphasi komhlaba, ukwenza amajuzi kwaphela, ukwenza amabhodlela uKwenza utjwala ekufaka hlangana nokuthengisa uKwenza iwayini, ukwenza imikhiqizo yotjwala, ukwenza ijuzi yama grapes,
uKwenza amabhomu wokufaka hlangana ukufaka iintambo zokuphepha. uKubulala iinlwanyana kunye neenunwana
Ukuba nendawo yokubeka izinto ezifaka hlangana abasebenzi
1300 UKwenza iinsimbi ezifaka hlangana igwari kunye nokwemba abagadwako nabathwalako. Ukubeka iinselo eenkepeni, ukupenda iinkepe namkha ukuzihlanza
Ukuphatha nokulungisa iinteyitjhi zemirhatjho
1360 uKuhlanganisa iinkoloyi 1820 UKuphatha iinteyitjhi zegezi uKulungisa iinkoloyi, ukuyihlola, ukuphatha indawo yokulungisa iinkoloyi, amagratjhi wepetroli, ukulungisa iimphaphamtjhini, ukuqatjha ISIGABA XIX-UKUSIZA ABANTU, EMAHOTELA, EMAFLEDINIabogadi beenkoloyi, ukuthengisa iinkoloyi, nokubolekisa ngeenkoloyi
Ibhizinisi lokuhlalisa abantu, ihotela esemthethweni, ikhefi, ukuthengisa 1363 1363 Ikarana, iinkoyana, ukwenza iinkoloyi, ukupenda, ukuzilungisa, ukudla, I-restaurant, indawo yokusela utjwala, indawo yokuzithabisa I
UKusebenza ngaMadayimane, amatje aligugu, ukwenza amawatjhi, 1920 Ibhizinisi lokulungisa iinhluthu nelabonobuhle imitjhini esetjenziswa bodorhodere bamehlo nalabo abahlinzako
Ibhizinisi yokuthengisa utjwala, isitolo sokuthengisa ukudla, ukubhaga nokuthengisa izindlu, ukufunela abantu imisebenzi, ukudiliva iincwadi, (ngaphandle kwamaswidi namakuke); umuntu osebenza emakethe, ukulanda imali ebantwini abangabhadeliko iinkwelediukuthengisa amaqanda namkha ibhotera, ihlambi, inyama yekukhu namkha yeenlwana zomango, ukudla kweenlwana, ukuthengisa iinthelo, 1970 Zokuphephaimikhiqizo yokulima, ukuthengisa iinthelo nemirorho, amathuthumbo, umanyoro, ama-chips, inyama ephekiweko, ukuthengisa iinselo 1975 Zemajeleezimakhaza
Ibhizinisi lokuthengisa,iintolo ezithengisa amabhudzu kunye ISIGABA XX-ZEMIDLALO, UKUZITHABISA namanyathelo
ISIGABA XXI-ZAMAPHILO, IIMBHEDLELA ZEENLWANA
Zefundo efaka hlangana amaYunivesithi, amakholiji, iinkolo ezifundisa ngokurhwebelana, iinkolo zokubandula, iinkolo zomvumo nezokudansa, iinkolo zabantwana abancani, iindawo zokubeka iincwadi, indawo yokufundisa ngamathuthumbo neenhlahla iinqiwi zeenyamazana, ukulungisa indawo yeenlwana
ISIGABA XXIV-iINHLANGANO ZEKOLO, ZEPOLOTIKI NEZOKURHWEBELANA
Imisebenzi yamaYuniyoni, zokurhwebelana, zeemali, isikhwama sabantu abalahlekelwe msebenzi. iinhlangano ezisiza imiphakathi efaka hlangana abantwana, iintandana, zekolo, zepolotiki, ukulwa nokungaphathwa kuhle kweenlwana, ihlangano yesiphambano esibomvu (Red Cross)
IBHIZINISI ENGAKATLOLWA
Nayikhibe ibhizinisi lakho alikho erhelweni lamabhizinisi, iKomitjhini yezokulilisa izakhupha inani lemali ozakubhadelwa yona. Inani leli lizokukhambisana nebubulo labasebenzi bakho abakilo
<fn>Form - COID - W.As.2 - Ndebele.txt</fn>
INDINYANA U-80 Imithetho,Amaforomo nemininingwana ka-Komitjhinara wezokulilisa-Annexure 7
UKUTLOLISWA KOMQATJHI
Mnikazi ozijamele yedwana(nabalimi bayabalwa)
Ubudlelwana
Iimphathimandla zendawo
Ihlangano/Ibandla
INCENYE 1 ILANGA, IBIZO LEBHIZINISI NEKHELI
Ilanga lokuqatjhwa komsebenzi wokuthoma: Umnyaka Inyanga
Ibizo lebhizinisi nekheli
ilanga ikhowudi 1.3 Ikheli la kwakhiwe khona ibhizinisi/ibizo/amabizo weplasi
INCENYE 2 IMINININGWANA YOMNIKAZI
Ibizo lomnikazi/umlingani
Amabizo/ibizo kunye neenomboro/inomboro zikamazisi/(faka ikhophi kamazisi)
INCENYE 3 IMINININGWANA YOKUSEBENZA 3.1 Hlathulula ipahla ekhiqizwako/ethengiswako namkha umsebenzi owenziwako: 3.2 3.2.1 Hlathulula nakhu okulandelako la kufanele khona: Iinsetjenziswa ezisetjenziswako ekukhiqizeni ipahla
Ubujamo nobunjalo bomsebenzi:
INCENYE 4 UMUNTU OTHINDEKAKO/UMNQOPHISI/ILUNGA NAMKHA UMSEBENZISANI
EBHIZINISINI
Ikheli lala uhlala khona: ikhowudi:
Nayikhibe ibhizinisi litjhugulule abanikazi,zalisa lapha:
Ibizo lomnikazi wekuthomeni
INCENYE-5 IMINININGWANA YABASEBENZI
Inani labasebenzi abaqatjhwe khathesi ...
Isilinganiso semininingwana yabasebenzi ukusukela ngelanga elibekwe ku-1.1(ekhasini 1 leforomeli) ukufikela ekupheleni kwaka-Febhewari nyaka uvela.
Isilinganiso semali abayirholako ngomnyaka
Imali seyiyoke ebhadela abasebenzi ...
Imali seyiyoke yokudla kwabo nokhunye umqatjhi abapha simahla ...
Imali nokhunye abapha isihle nje ...
Umrholo(qala u-5.2.2) wabaNqophisi amalunga ...
Isilinganiso sengeniso ... Ukusukela: ... ukufikela ...
UKUZIBOPHA NOKUZIVEZA KOMQATJHI NAMKHA UMUNTU ONEMVUMO
Ngiyavuma bona yoke imininingwana engehla iliqiniso... IBIZO(NGAMAGABHADHLELA) ... UMTLIKITLO ...UMUNTU ONGATHINTWA: ... TEL NO.: (...) ... ... ISIKHUNDLA ... ILANGA
<fn>Form - COID - W.As.8 - Ndebele.txt</fn>
QALA IMIYALO NGAPHAMBI KOKUZALISA INCENYE-2 NENCENYE 3 KA-W.As YEMITLOLO YOKUFAKA IIMBAWO.
Imali seyiyoke ebhadelwe abasebenzi boke ngaphandle kwabaNqophisi namkha amalunga webhodi yeKampani namkha i-close corporation efika ku-R167 700
NGEMALI umuntu amunye kwesikhathi esingehla.
Imali seyiyoke ebhadelwa abaNqophisi beKhampani namalunga we-close corporation akhuphe imali engange-R167 700 umuntu amunye kwesikhathi esitlolwe ngehla.
Inani lokudla kwasimahla/nendawo yokuhlala, nayikhibe akukafakwa ku-2.2.1 namkha ku-2.2.2. 0 0
IMALI SEYIYOKE (2.2.1 +2.2.2+2.2.3) 0 0
TJHEJA: Nayikhibe inani labasebenzi kunye nemali ababhadelwe yona ngomnyaka odlulileko kuyahluka, kufuze unikele amabanga walokho.
Imali seyiyoke elindeleke bona ibhadelwe boke abasebenzi ngaphandle kwaba
Imali seyiyoke elindeleke bona ibhadelwe boke abanqophisi namkha amalunga weKhampani namkha we-close corporation akhuphe imali engange-R179 088 umuntu ngamunye kwesikhathi esibekwe ngehla.
Inani lemali yokudla kwasimahla/ namkha indawo yokuhlala, nayikhibe lokho akukafakwa ku-3.2.1 namkha u-3.2.2.
TJHEJA: Nayikhibe inani labasebenzi kunye/namkha imali seyiyoke elindeleke bona ibhadelwe kuhluka khulu kileyo yangomnyakaophelileko, kafitjhazana nje nikela amabanga womahluko lo.
Iintatimende zemali zingahle
Mina ngiyavuma bona yoke imininingwana elapha iliqiniso
Ibizo ngamagabhadhlela: Isikhundla: Umtlikitlo:Ilanga:
NAYIKHIBE UYABHALELWA KUZALISA UBE ULETHE IFOROMO I-W.As.8 NGESIKHATHI ESIBEKIWEKO, INDINYANA U-83 WOMTHETHO UHLOMISA UKOMITJHINARA WEZOKULILISA NGAMANDLA WOKUBEKA ISILINGANISO SEMALI EKUFUZE IBHADELWE UNGAZIMBI. IHLAWULO ENGADLULI ITJHUMI LAMAPHESENTE INGAHLE IBEKWE NASELE KWENZIWAUKUHLOLW AKOKUGCINA.
Umsebenzi" kutjho umutnu ongenele namkha osebenza ngaphasi kwekontraga yokusebenza namkha yokubamba iimfundo ezibhadelako nomqatjhi, nanyana ikontraga leyo iveziwe namkha itloliwe namkha kungekhulunyiweko, kanti nomrholo wakhona ubekwa ngokwesikhathi namkha ngokomsebenzi owenziweko, kungaba yimali namkha indlela yokuthokozwa kanti kufaka hlangana ne:
a Umsebenzi otorhako/wesikhatjhana oqatjhelwe ibhizinisi lomqatjhi.
b Umnqophisi osebenzako weKampani namkha ilunga lomkhandlu ophethe ihlangano, elitkilitle ikontraga yokwenza umsebenzi othileko, kanti umsebenzi loyo wenza umsebenzi wakhe ngokokuqatjhwa kwakhe Ngaphandle kwabantu abanezabelo namkha labo abanezabelo kodwana babe bangabeki imibono ekuragweni kweKampani, ababhadelwa inzuzo etholakala eKhampanini kwaphela.
Umuntu onikelwa mqatjhi, ngokwembandalo kangazimbi owenze umsebenzi othileko umsebenzi loyo obhadelwa mqatjhi . Imbhadalo yomuntu onjalo kufuze ingafakwa emitlolweni yokubuyiselwa imali kangazimbi ofake isibawo.
TJHEJA(N.B) Umnikazi ongayedwana namkha abalingani ebhizinisini/eplasini abathathwa njengabasebenzi njengombana kusitjhoumthetho, kanti imali leyo kufuze ibe ingavezwa emitlolweni.
Imali etholakalako, ngiyo yoke imbhadalo enande ikhutjhwa, ngaphambi kokuthi kube nedoswako, edoswa kuyimali namkha okhunye ebasebenzini.
Irhelo elilandelako kubingwe ngalo ukuveza ikambiso yomrholo la kungahle kube nokurarana khona..
Okufakwako emalini etholakalako engakadoswa ngaphambi kokuthi kube nokuthathwako kiyo ngilokhu okulandelako:
l I-Overtime ephuma ngaso soke isikhathi(ingasi leyo ephuma ngakanye namkha engaphumi).
lIbhonasi nanyana kungenjani, sekubalwa ibhonasi yokwenza umsebenzi omuhle naleyo ephuma qobe mnyaka.
l Inzuzo, nanyana imali yakhona ihluka inyanga nenyanga.
l Imali yokudla neyendawo yokuhlala enikelwa umsebenzi njengencenye yomrholo wakhe. Kungaba ngeyemfanelo ezifana nokunikelwa ikoloyi yeKampani, indawo yasimahla yokuhlala namkha indawo yokuhlala etjhiphisiweko.
l Lapho umsebenzi abhadelwa ngokwesivumelwana sokubhadelwa kwakhe, koke okuyincenye yomrholo loyo, ngaphandle kwalokho okunikelwa mqatjhi njenge-medical aid.
l Sibawa ufake irhelo lamabizo, iinomboro zabomazisi kunye namakheli
l Imbhadalo efana nemali yokubuyiselwa l Imali ye-Overtime ehlale yenziwa ngaso soke isikhathi.
l Imbhadalo yeendleko ezikhethekileko ezifana neemali ezitholakala emsebenzini zokukhamba, imali yokudla kunye nemali yemihlangano yebhizinisi.
l Imali namkha i-allowance ebhadalelwa ukukhamba nenye etholakala emsebenzini.
Ngenca yeendleko ezisolo ziragela phambili nokwenyuka, ubuncani besilinganiso sokuhlola sika-2004-2005 singezelelwe ukuya ku-R360,00 qobe mnyaka.
Incwadi le ingatholakala umqatjhi nasele alandele iimfanelo zomthetho, ekubalwa:
e Iimbawo ezifakwa ehlangothini loMqatjhi, azifakelwa msizi wakhe kezeemali namkha umsebenzisani wakhe, kufuze zitlolwe bese ziphekelwa mtlikitlo wegqwetha.
<fn>Form - COID - W.Cl.132 - Ndebele.txt</fn>
Inomboro yesibawo: ...
UMTHETHO WOKULILISA UMUNTU NAKALIMALELE EMSEBENZI GODU ANGENWE BULWELWE EMSEBENZINI WANGO-1993
UBUFAKAZI BOMSEBENZI
Inomboro yami kaMazisi ... Ilanga lami lamabeletho ...
ngisemsebenzini e( ibizo neKheli lomsebenzi) ...
b Akhange ngimazise umqatjhi wami ngengozi ngombana ...
Bengingasebenzi ngamalanga la ngenca yengozi:kusukela... ukufikela ...kusukela...ukufikela ...
(a) Ngalisiswa umsebenzi mqatjhi wami nge ... begodu nje ngiqatjhwe ngu ...ikheli: ...
b Ngisasebenzela umqatjhi wami.
Umbono wakho: ...
Ngiqinisekisa bona ngaphambi kokufunga/ukuzibopha, ngibuze umfungiswa imibuzo nasi elandelako begodu ngatlola phasi iimpendulo zakhe akhona:
Ingabe uyakuzwisisa okungaphakathi kwesifungo? ( Iye/Awa) (IYE/AWA) ...
Ingabe kukhona okuphikisako kilo mthetho? (Iye/Awa) (IYE/AWA) ...
Inga kgani uyatjheja bona ukufunga kwakho uzibopha wena? (Iye/Awa) (IYE AWA) ...
Ngiqinisekisa bona umfungiswa uyavuma bona uyasizwisisa isibopho lesi sokufunga phambi kwami, godu umtlikitlo wakhe/umgadangiso wemuno wakhe uwenze ngikhona..
UKOMITJHINARA WEEMFUNGO
Ibizo ngokuzeleko ...
<fn>Form - COID - W.Cl.3 - Ndebele.txt</fn>
Inomboro yesibawo: ...
ISAZISO SENGOZI KUNYE NESIBAWO SOKULILISWA
UMSEBENZI:Isibongo ...Amabizo wokuthoma ...Inomboro ka-mazisi ... Inomboro yokuqatjhwa ...IKheli ohlala kilo ... yeposo ...Ilanga lamabeletho ... Ubulili ... Utjhadile namkha usahlala wedwa ...Umsebenzi owenzako ...
UMQATJHI:
Ibizo lomqatjhi olimalele kuye ...
Ikheli ... yeposo ...
INGOZI
Ingozi yenzeke kuphi godu ninini? Ilanga ... Isikhathi ...Indawo ...(ii) Bekenzani umsebenzi ngesikhatheso godu yenzeke njani ingozi ...
Ukhona owaziyona ingozi le na? Nakunjali, hlathulula: Ibizo lakhe: ... Ikheli lakhe: ...
UMRHOLO WOMSEBENZI NAKUZAKWENZEKA INGOZI
I-Allowance etholakala ngaso soke isikhathi ...
b Enye hlathulula ...
d Isilinganiso semali yokudla ...
(a) Nayikhibe ingozi igcine ngokuhlongakala komsebenzi, imininingwana elandelako emalungana nabentwabakhe , ekungibo abayokufaka isibawo iyafuneka:
Ibizo elizeleko Ikheli Ilanga lamabeletho ubudlelwana Nomsebenzi b KEZINYE iingozi, nasi imininingwana ekufuze izaliswe yaloyo ojamele umufi namkha umsebenzi:
Ibizo elizeleko Ikheli Ubudlelwana nomufi
Ngiyazibopha bona imininingwana engehla eforomeneli iliqiniso ngokwazi kwami.
Umtlikitlo womsebenzi namkha umuntu ojamele umsebenzi
Ilanga: ...
<fn>Form - COID - W.Cl.32 - Ndebele.txt</fn>
Inomboro yesibawo: ...
UKUFUNGISWA KWALOYO OBHUJELWE YINDODA NAMKHA NGUKOSIKAZI UKUFUNGISWA KWALOYO OBEKAGADE LOYO OBHUBHILEKO
UMTHETHO WOKULILISA ABANTU ABALIMALELE EMSEBENZINI NAMKHA ABANGENWE MALWELWE EMSEBENZINI WANGO-1993
Ngiyafunga bona:
Bengigada abentwana baloyo ohlongakeleko kanti nanje ngiyabathlogomela.
Bengondliwa ngilo obhubhileko.
Ngimbelethi/ngigada abentwana baloyo ohlongakeleko abalandelako:-
Ibizo nesibongo uBulili ILanga lamabeletho
Ngibelethe/akhange ngibelethe umntwana naloyo obhubhileko.
Ngabelethwa ngomhlaka ... (nayikhibe ubhujelwe yindoda/umfazi)
Ibizo nesibongo Ilanga lamabeletho UBulili uBuhlobo ikheli
Kusayina Umfelwa/Umfelokazi/ogada abentwana ...
uFakazi 1... uFakazi 2...
Ngiyafunga bona ngaphambi kokutlolisa isifungwesi, ngithome ngabuza umnikazi wemali imibuzo ngabuye ngatlola iimpendulo phambi kwakhe:
a Uyasazi godu uyasizwisisa isifungo sakhwesi?IPENDULO ...
b Ingabe kukhona ongavumelani nakho malungana nesifungwesi?IPENDULO ...
c Ucabanga bona uzibophile ngesifungwesi?IPENDULO ...
Ngiyafunga bona umnikazi wemali uvumile bona uyasazi isifungwesi godu uyasizwisisa. Isifungwesi senziwe sabuye satlikitlwa phambikwami.
UKOMITJHINARA WEEMFUNGO IBIZO ELIZELEKO KUNYE NEKHELI LEMSEBENZINI
ISIKHUNDLA ...NGOMHLAKA ...
<fn>Form - COID - W.Cl.4 - Ndebele.txt</fn>
Inomboro yesibawo: ...
UMBIKO WOKUTHOMA WOKWELATJHWA OMALUNGANA NENGOZI UMTHETHO WOKULILISA UMUNTU NAKALIMALELE EMSEBENZINI GODU ANGENWE BULWELWE WANGO-1993
Amabizo nesibongo somsebenzi ... Inomboro kamazisi ...Ikheli: ... Ikhowudi ... Ibizo lomqatjhi ...Ikheli ... Ikhowudi ... Ilanga lengozi ...
Ilanga lokuthoma ukubonana nodorhodere ...
Yenzeke njani ingozi? ...
Hlathulula kafitjhazana ukugula obuvele ukhona ...
.Ikambiso yokwelatjhwa: Ilanga ... Ngu ...
(a) Ubonene nodorhodere IYE/AWA ... Ngu ... Ilanga...
b Ingabe umsebenzi uthunyelwe ku-Physiotherapy?IYE/AWA ... ibizo le-Physiotherapist...
(a) Ingabe umsebenzi ukulungele ukubuyela emsebenzini?IYE/AWA...
b Ilanga angakulungela ngalo ukubuyela emsebenzini: Umsebenzi olula... umsebenzi wakhe awujayeleko...
Ngiyavuma bona ngemva kokuhlola umsebenzi, ngenelisekile bona ukulimala Komsebenzi kubangelweingozi ehlathululwa ngehla.
Umtlikitlo kaDorhodere ...Ibizo(NGAMAGABHADHLELA) ... Ilanga (liqakathekile) ...Ikheli ...
TJHEJA: Umbiko lo kufuze unikelwe umsebenz olimeleko namkha uthunyelwe ku-Mqatjhi ngamalangaalitjhumi nalinye ukusukela elangeni lokuthoma lokubonana Nodorhodere.
<fn>Form - COID - W.Cl.6 - Ndebele.txt</fn>
Inomboro yesibawo: ...
Umthetho wokulilisa umuntu nakalimalele emsebenzini godu angenwe bulwelwe emsebenzini wango,1993
N.B Iforomeli kufuze lizaliswe bese lilethwa mqatjhi msinyana ngemva kobanyana umsebenzi sele abuyele emsebenzini namkha sele akhutjhiwe esibhedlela. Nayikhibe kunenhlahla aziselako Qobe yinyanga kufuneka umbiko wamavukwakhe ukufikela la umsebenzi alunga khona/namkha atjhatjhululwa esibhedlela.
Amabizo nesibongo somsebenzi ... Iinomboro zikamazisi ... Ikheli: ...
Ikheli Lakhe ...
Yitjho isikhathi umsebenzi ebeka sekhaya ngaso namkha enza umsebenzi olula Ukusukela ukufikela Iimali/umrholo
Ilanga: isikhathi
ISIKHATHI SOKUPHUMULA
ISIKHATHI SOKUSEBENZA
UMSEBENZI OLULA
Ingabe unikelwe umsebenzi olula bona yawenze? IYE/AWA ...
Ingabe isisebenzi sisebenze umsebenzi olula na? IYE/AWA ...(Nayikhibe awa, sibawa amabanga)...
Nakhibe kunjalo, ungangani emsebenzini ajayele ukuwenza ebewululabe godu uyingenisela maliniIkhampani e.g 20%, 40%,njalo njalo namkha tjengisa ngemali ebhadalelwe umsebenzi loyo...
Ingabe isisebenzi sisasebenza ngaphasi kwakho IYE/AWA ...
a Isisebenzi sitjhiye umsebenzi wami ngeziilanga ...
b Ikheli lomsebenzi khathesi yi ...
Ingabe umsebenzi ukhe wafumana ukudla simahla/isizo kuwe ngesikhathi esibalwe ngehla kuparagraph-1? Nakunjalo, yitjho isikhathi ngokwe-paragraph (a) namkha u-(b)
Ukusukela ...
Ukusukela ...
Ukusukela ...
Ngiyavuma bona imininingwana enikelwe ngehla embikweni lo iliqiniso begodu inqophile.
Umtlikitlo woMqatjhi ...Ibizo(Ngamagabhadhlela) ...Ilanga(liqakathekile) ...
<fn>GCIS.10ReasonsToTestForHivAids.2010-10-19.nr.txt</fn>
Ukuzihlolisela iNgogwana yeNtumbantonga nokwelatjhwa kwayo kwenziwa simahla emtholapilo YOKE karhulumende.
Nayibe ufumaneka uneNgogwana yeNtumbantonga, usese nethuba lokuthi ungaphila ipilo ehle.
Nayibe ufumaneka unganayo iNgogwana yeNtumbantonga, ungazivikela ekuthelelekeni.
Ungazivikela nabanye ekuthelelekeni ngeNgogwana yeNtumbantonga - Sebenzisa ikhondomu ngeenkhathi zoke ubese uphungula nenani labantu oya nabo emsemeni.
Ukuyozihlolisa nomlinganakho kwakha ukuthembana nokuhloniphana.
Yiba sibonelo emndenini nebanganini bakho. Zihlolise namhlanjesi ubese ukhuthaza nabanye bonyana bazihlolise.
Akekho umntwana ofanele abelethwe aneNgogwana yeNtumbantonga. Kuneenhlahla ezingakuvikela lokhu, KODWANA kufuneka bonyana wazi ubujamo bakho beNgogwana yeNtumbantonga kusese sekuthomeni kokuba sidisi kwakho.
Nayibe awukabi ukutheleleka, zivikele bewukukhandele lokho - ubese uhlala unjalo.
Ukuze ufumane iziko lokuzihlolisa eliseduze nawe, thumela i-SMS ethi-HIV nenomboro yekhowudu yesiphande sakho ku 31771
Dosela iNomboro yeSizo ngeNtumbantonga ku 0800 012 322
Ukuze ufunde ngazo zoke iindlela, ungasebenzisa ufunjathwako wakho ukuze ufumane ilwazi nesizo ngeNgogwana yeNtumbantonga:
<fn>GCIS.ConfedCupLeaflet.2010-10-19.nr.txt</fn>
AMAQINISO
Uthi bewazi nje?
Imali eziingidi ezima-25 wamaranda izakubekelwa ukuthuthukisa iinqhema zezemidlalo ezahlukeneko, khulukhulu emiphakathini etlhaga khulu. Ngalokhu kuzabe kukhuliswa isiphiwo sezemidlalo begodu kwenziwa ngcono nezinga lokuphalisana lezemidlalo.
Imali eziingidi ezima-212 wamaranda ifakwe kezemidlalo yeenkolo nomphakathi kusukela gadesi ukuya enyakeni ka-2010.
IINTHUTHI
ITHEKHNOLOJI YELWAZI NOKUTHINTANA
IZiko eliphethe iindaba lifaka hlangana isikotlelwana sesathelayidi "emakhaya" ebamba indawo emahlangothi alinganako wamamitha aziinkulungwana ezihlanu. Ukukhula kwenani lababukeli bemidlalo ka-2010 lizakufika kumabhiliyoni ama-26,9.
Uthi bewazi nje?
ZOKUVAKATJHA NENDAWO YOKUHLALA
Bekube gadesi sele sinamakamero angaba yi-80 000 asele enziwe ngcono - angaphezu kokwaneleko bona angakwazi ukuhlalisa abantu abangaba ma-
ZEPILO NEMISEBENZI YAMAPHILO
Kuzakuba namaziko wokuthintana amabili asezingeni eliphezulu ngokweensetjenziswa, lawo angabiza imali engangeengidi ezima-37 wamaranda. Amaziko lawa azakwakhiwa esifundeni ngasinye, kwenzelelwa ukukhambisa iinthuthi zesizo elirhabako ukuya emazikweni aseduze wesizo lezamaphilo elirhabako
Imali engangeengidi ezibunane zamaranda ifakwe ehlelweni lokwenza ngcono amaziko wesizo lezamaphilo elirhabako
Ngesizo labonophehlwana kuzakudluliselwa isizo lezamaphilo eemfundeni zoke
UKUPHEPHA NOKUVIKELEKA
Kuzokwenziwa koke okusemandleni ukuvikela imidlalo nenarha yekhethu. Ukuzinikela lokhu kuzakuragela phambili ukusiza amapholisa emaqhingeni wabo wokulwa nobelelesi nangemva kwemidlalo yeBhegere yePhasi ye-FIFA ka-2010:
Kuzakulethwa amajoni azinikeleko aziinkulungwana ezima-41 ngokukhethekileko azokusebenzela iBhegere yePhasi yeFIFA ka-2010.
Uthi bewazi nje?
Bona emHlanganweni wePhasi wokuNzinzisa iTuthuko, iSewula Afrika ibe mhlahlindlela wehlelo elitjha lokuvikela elamukelwe eentjhabatjhabeni - begodu solo kwalokho ihlelweli lemukelwa ziiNtjhaba eziBumbeneko bona lizakusetjenziswa eminyanyeni emikhulu.
Kuzakuba namakarada we-VISA akhethekileko lawo azakwenza bona abanikazi bamathikithi bakghone ukungena lula enarheni.
Lokhu kufaka hlangana ukukhambisa msinyana ihlelo labafudukeli ebungenweni benarha ngehlelo le-"fast track" elenzelwe ukusetjha ngezinga eliphezulu abakhweli beemphaphamtjhini ngaphambi kokobana balungele amakhambo wabo.
AMAQINISO WAMSINYANA
U-2010 NOMNOTHO WETHU OKHULAKO
Amathuba wemisebenzi engaba yi-415 000 azakulethwa lokha nakubanjwa iphaliswaneli.
Amathuba wemisebenzi emitjha engaba yi-80 000 sele yalethwa ebubulweni lokwamukela iimvakatjhi begodu angaba yi-40 000 ebubulweni lokwakha.
Imali engaba yi-R55,7 yamabhiliyoni izakungezelela engenisweni lemikhiqizo yangekhaya epheleleko ngonyaka ka-2010.
Ngonobangelo wokubamba iphaliswano lemidlalo iSewula Afrika izakwamukela iimvakatjhi ezibuya ngaphetjheya ezingaba ziingidi ezimbili, phakathi konyaka ka-2007 no-2015.
Ukuvangana okukarisako kweenqhema zephasi ezikarisako - kufaka hlangana iinqhema ezintathu kilezo ezine ezisezingeni eliphezulu ephasini - nomdlandla wesitjhaba ngommoya okhona webholo erarhwako, kuyatjho bona iBhegere yeenHlangano yeFIFA ayikafaneli ukuphunda namunye umuntu.
I-SEWULA AFRIKA - Inarha ezokwemukela iimvakatjhi
UKUHLELWA KWEMIDLALO
Zithabise ngemidlalo ephuma phambili yebholo erarhwako ngemali esuka ku-R70 - Yenza isibawo sethikithi kusese nesikhathi wenzelele ukuba hlangana neenkutani zeenkutani.
Ibholo yemidlalo esemThethweni
IsiQhema A IsiQhema B
UKUHLELWA KWEMIDLALO
IMIDLALO YEENQHEMA UKUPHELA SIGIYANI KWEMIDLALO
INDAWO YESI-3 NEYE-4 NOKUPHELA KWASAFUTHI KWEMIDLALO
<fn>GCIS.HangerText.2010-10-19.nr.txt</fn>
YENZA OKUTHILEKO NGOKUHLUKUMEZA
UKUTHOTJWA KOMKHUMBULO KUNYE NOKUSEKELWA KWABAFAZI
Umtato weRhelebho lesiTjhaba ngesiKhathi sobuDisi (Lifeline) 0861 322 322
Umtato weRhelebho lokuVimbela inTurhu edzimelele kuBulili 0800 150 150
Abantu abangakhambisani nokuHlukunyezwa kwabaFazi 011 642 4345
UKUTHOTJWA KOMKHUMBULO KUNYE NOKUSEKELWA KWABANTWANA
Umtato wokusiza abantwana 0800 055 555
UKUVIKELEKA KOMPHAKATHI
Imali yesondlo sabantwana 0800 601 011
ITLHOGOMELO LEZAMAPHILO
Umtato wokurhelebha ngeNtumbantonga 0800 012 322
AMAJIMA WAMADODA ABASEKELA UKULWA NENTURHU
IPhrojekthi yamaDoda njengaBalingani 011 403 4625
YENZA OKUTHILEKO NGOKUHLUKUMEZA
AMALANGA AMA-16 WOKULWA NOKUHLUKUNYEZWA
YENZA OKUTHILEKO NGOKUHLUKUMEZA
UNGAKWEQISI AMEHLO, YENZA OKUTHILEKO NGOKUHLUKUMEZA
AMALANGA AMA-16 WOKULWA NOKUHLUKUNYEZWA KWABAFAZI NABANTWANA
Joyina ihlangano phakathi kukarhulumende nomphakathi yokusekela abahlukunyezwayo.
Unganikela ngesikhathi sakho urhelebhe iinhlangano ezingasingezombuso kunye neentlhopha zemiphakathi ezisekela ukupheliswa kokuhlukunyezwa kwabantwana nabafazi.
Khuluma nakunokuhlukunyezwa kwabafazi nabantwana: Khuthaza abongazimbi abathulileko beengubo bonyana balwe nokuhlukunyezwa. Bikela amapholisa ngokuhlukunyezwa kwabantwana.
Joyina iinhlangano zomphakathi ezirhelebhana namapholisa namkha inhlangano zokuphepha zomphakathi ungarhelebha ukulwa nobulelesi endaweni yekhenu. Nawufuna ilwazi elinabileko lokobanyana ungajoyina bunjani, thintana nesitetjhi samapholisa esisendaweni yekhenu.
Nawufuna ilwazi elinabileko ngemisebenzi eyenziwa ngurhulumende dosela umtato ku 1020, inomboro yasimahla emtatweni wangendlini.
Nawufuna ilwazi elinabileko ngemisebenzi eyenziwa ngurhulumende dosela umtato ku 1020, inomboro yasimahla emtatweni wangendlini.
<fn>GCIS.HealthMinisterLetter.2010-10-19.nr.txt</fn>
Boke abongqongqotjhe
Woke amalunga wePalamende
Woke amalunga womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda
Boke abondunakulu
Boke abosomkhandlu
NjengoNgqongqotjhe wezamaPhilo nginitlolela ngokwami incwadi le malungana nobulwele obuvezwe ngehla ngeenzathu ezimbili ezilandelako:
ukukunikela ilwazi elizokusiza ukulwisana nobulwele
Bekube gadesi eSewula Afrika siqinisekise izehlakalo ezi-2 844 nokuhlongakala kwabantu abasithandathu .
Indlela yokurhatjheka
Amatshwayo wobulwele
Amatshwayo angahlukaniseka ngeengaba eziqakathekileko ezintathu
izinga elilingeneko
izinga eliphakathi
Amatshwayo wezinga elilingeneko afaka hlangana:
iimpumulo eziphuma amathimila asamanzi namkha ezivalekileko
ukukhohlela
izinga eliphezulu lokutjhisa namkha lokuzwa amakhaza komzimba;
ukunghanghabala kwemisipha nobuhlungu;
imizwa ejayelekileko yokungakaphili.
Inengi labantu enarheni yokana banamatshwayo wezinga elilingeneko begodu ngeze batlhoga itjhejo elikhethekileko lezokwelatjhwa. Ngebangelo abantu abanamatshwayo wezinga elilingeneko kufanele belatjhwe njengalokha kulatjhwa amatshwayo ajayelekileko womgomani ngaphandle kwabantu bobujamo obulandelako ekufanele bafune itjhejo elirhabako lokwelatjhwa nanyana banamatshwayo wezinga elilingeneko:
abantu bobulwele oburhwahlaphazako behliziyo namkha bamaphaphu
abomma abasidisi
abantu abaphila ngomuLwana weNtumbantonga neNtumbantonga
abantu abanobulwele beswigiri
Amatshwayo wezinga eliphakathi afaka hlangana amatshwayo angezelelweko wezinga elilingeneko:
ukuphelelwa muMoya
ubuhlungu besifuba
ukubuyisa okungapheliko
irhudo namatshwayo wokuphelelwa mamanzi emzimbeni.
Amatshwayo wezinga elikhambeleleko afaka hlangana amatshwayo angezelelweko wezinga elilingeneko neliphakathi:
iindebe ezihlaza kwesibhakabhaka, ilimu namkha ezinye iingcenye zomzimba
ukuphathwa siyezi ngamandla nokulahlekelwa mkhumbulo.
Omunye nomunye umuntu onamatshwayo wezinga eliphakathi namkha elikhambeleleko kufanele afune itjhejo elirhabako lezokwelatjhwa.
Ukurhatjheka kobuLwele eemFundeni
Ukurhatjheka kobulwele eemfundeni zethu ngokwamaphesende wenani elipheleleko lokutheleleka lenarha yekhethu kungalindlela elandelako:
Ukuhlongakala okusithandathu:
Ukuhlolelwa umulwana
Ukuhlola okusemthethweni kwenziwa liZiko lamaLwele Athelelanako leNarha elinzinze eGauteng begodu nelitjhidiselwe eTjingalanga Kapa kungasikade. Ukuhlolwa kuzakwenziwa ngesiphakamiso sikadorhodera. Iingulani ezifuna itjhejo ehlelweni likarhulumende lezamaphilo azikafaneli zikhombele ukuhlolwa kwelabhorathri. Siyelele bonyana lokhu kuyenzeka emabubulweni wezamaphilo wangeqadi, kodwana lokhu akukaphakanyiswa yi-WHO. Abodorhodera kufanele belaphe izehlakalo ezisolwako ngokwemigomo enikelwe mNyango wezamaPhilo weNarha.
Ukwelatjhwa
Ukuvalwa kwamaziko
Ilemuko enarheni yoke litjengise bonyana ukuvalwa kweenkolo kanye namaziko wefundo ephakamileko, iinthabathaba zeentolo neendawo zokusebenzela akukasebenzi ekukhandeleni ukurhatjheka kobulwelobu.Kunalokho,kubangele ukuthikamezeka okukhulu kezehlalakuhle yomphakathi.
Seluleka bonyana omunye nomunye umfundi, umfundisi namkha isisebenzi esinamatshwayo wezinga elilingeneko kufanele ahlale ekhaya. Nangange kunabafundi abanengi namkha abafundisi abahlaliswe ekhaya, iziko elithintekileko kufanele lithinte umNyango wezeFundo, ozokukhambisana neekhulu zezamaphilo nakuzokwelulekwa ngamagadango afanele athathwe.
Ukuhlanzeka okulula
Ngebanga lendlela yokurhatjheka kobulwele njengombana kutjhiwo ekuthomeni, ukuhlanzeka okulula okulandelako kwaphakanyiswa:
hlamba izandla ngesibha ngaso soke isikhathi
khohlela namkha uthimulele ethitjhuphepheni namkha emkhonweni wesambatho sakho
nangabe ukatelelekile ukobana ukhohlelele ngezandleni zakho ungathinti nanyana yini njengesibambo somnyango, amafesidiri, iinatafula namkha iinsetjenziswa zokugoma bekufike lapho uhlamba khona izandla zakho ngesibha
nangabe ulemuka amatshwayo wezinga elilingeneko hlala ekhaya begodu ubalekele ukuthintana nabantu.
Ngithanda ukunithokoza ekuthatheni kwenu isikhathi senu ukufunda incwadi le enginitlolele yona begodu ngifisa ukunithokoza ngisalindele ukuhlanganyela kwenu ekukhulumisaneni nekunciphiseni imbangela yobulwele.
Ngiyathokoza
ILANGA:
<fn>GCIS.Healthposter.2010-10-19.nr.txt</fn>
ILWAZI LOMPHAKATHI MAYELANA NOMGOMANI OTHUWELELAKO I-A (N1H1)
Ukusukela ngenyanga kaSihlabantangana kilonyaka, umulwana lo urhatjheke ngebelo elikhulu eenarheni ezili-166 iphasiloke. Bekube gadesi e-Afrika urhatjheke eenarheni ezili-16 kwaphela. Ngesikhathi sokugadangisa, umulwana lo besele uthinte abantu abangaphezu kwe-3000 enarheni yekhethu.
Indlela yokurhatjheka
Amatshwayo wobulwele
Amatshwayo angahlukaniseka ngeengaba eziqakathekileko ezintathu
izinga elilingeneko
izinga eliphakathi
Amatshwayo wezinga elilingeneko afaka hlangana:
iimpumulo eziphuma amathimila asamanzi namkha ezivalekileko
ukukhohlela
izinga eliphezulu lokutjhisa namkha lokuzwa amakhaza komzimba
ukunghanghabala kwemisipha nobuhlungu;
imizwa ejayelekileko yokungakaphili.
Inengi labantu enarheni yokana banamatshwayo wezinga elilingeneko begodu ngeze batlhoga itjhejo elikhethekileko lezokwelatjhwa. Ngebangelo abantu abanamatshwayo wezinga elilingeneko kufanele balatjhwe njengalokha kulatjhwa amatshwayo womgomani ojayelekileko. Nanyana kunjalo, abantu bobujamo obulandelako ekufanele bafumane itjhejo elirhabako lokwelatjhwa nanyana banamatshwayo wezinga elilingeneko:
abantu bobulwele oburhwahlaphazako behliziyo namkha bamaphaphu
abomma abasidisi
abantu abaphila ngomuLwana weNtumbantonga neNtumbantonga
abantu abanobulwele beswigiri.
Amatshwayo wezinga eliphakathi afaka hlangana amatshwayo angezelelweko wezinga elilingeneko:
ukuphelelwa muMoya
ubuhlungu besifuba
ukubuyisa okungapheliko
irhudo namatshwayo wokuphelelwa mamanzi emzimbeni.
Amatshwayo wezinga elikhambeleleko afaka hlangana amatshwayo angezelelweko wezinga elilingeneko neliphakathi:
iindebe ezihlaza kwesibhakabhaka, ilimu namkha ezinye iingcenye zomzimba
Omunye nomunye umuntu onamatshwayo wezinga eliphakathi namkha elikhambeleleko kufanele afune itjhejo elirhabako lezokwelatjhwa.
Ukuhlolelwa umulwana
Ukuhlola okusemthethweni kwenziwa liZiko lamaLwele Athelelanako leNarha elinzinze eGauteng begodu mvanje kwavulwa elinye iphiko eTjingalanga Kapa. Ukuhlolwa kuzakwenziwa ngesiphakamiso esibuya kudorhodera. Iingulani ezifuna itjhejo ngaphasi kwehlelo lezamaphilo likarhulumende azikafaneli bonyana zizikhombelele ukuhlolwa kwelabhorathri - kodwana ngodorhodera ekufanele athathe isiquntweso. Siyelele bonyana ukuhlolwa kwenzeka khulu emabubulweni wezamaphilo wangeqadi, kodwana lokhu akukavunyelwa yi-WHO. Abodorhodera kufanele belaphe izehlakalo ezisolwako zomgomani lo ngokwemibandela abayinikelwe mNyango wezamaPhilo weNarha.
Ukwelatjhwa
Ukuvalwa kwamaziko
Ilemuko enarheni yoke litjengise bonyana ukuvalwa kweenkolo kanye namaziko wefundo ephakamileko, iinthabathaba zeentolo neendawo zokusebenzela akukasebenzi ekukhandeleni ukurhatjheka kobulwelobu.Kunalokho,kubangele ukuthikamezeka okukhulu kezehlalakuhle yomphakathi.
Siyelelisa bonyana omunye nomunye umfundi, umfundisi namkha isisebenzi esinamatshwayo wezinga elilingeneko kufanele ahlale ekhaya. Nangange kunabafundi abanengi namkha abafundisi abahlaliswe ekhaya, iziko elithintekileko kufanele lithinte umNyango wezeFundo, ozokukhambisana neekhulu zezamaphilo nakuzokwelulekwa ngamagadango afanele athathwe.
Okufanele ukwenze
Ngebanga lendlela yokurhatjheka kobulwele njengombana kutjhiwo ekuthomeni, ukuhlanzeka okulula okulandelako kwaphakanyiswa:
hlamba izandla ngesibha ngaso soke isikhathi
khohlela namkha uthimulele ethitjhuphepheni namkha emkhonweni wesambatho sakho
nangabe ukatelelekile ukobana ukhohlelele ngezandleni zakho ungathinti nanyana yini njengesibambo somnyango, amafesidiri, iinatafula namkha iinsetjenziswa zokugoma bekufike lapho uhlamba khona izandla zakho ngesibha
nangabe ulemuka amatshwayo wezinga elilingeneko hlala ekhaya begodu ubalekele ukuthintana nabantu.
Ngithanda ukuniqinisekisa bonyana koke kwenziwa bososayensi iphasiloke ngokusebenzisana ne-WHO ukuzama nokwenza isihlahla sokuhlatjelwa. Nangange izinto zikhamba kuhle, isihlahla esinjalo sokuhlatjelwa singatholakala eenyangeni ezimbalwa ezizako.
Ngiyathokoza
<fn>GCIS.Inaugurationleaflet.2010-10-19.nr.txt</fn>
AmaSewula Afrika aziingidi azibandakanye emakhethweni kawokewoke wangomhlaka 22 kuSihlabantangana 2009. Ngokuvowuda, amaSewula Afrika adlale indima ekambisweni yedemokhrasi yokukhetha uMongameli omutjha wenarha. Njengombana sele siyazi imiphumela yamakhetho, kusikhathi sokobana kwethulwe esitjhabeni uMongameli omutjha weSewula Afrika.
Khuyini ukwethulwa esitjhabeni?
Ukwethulwa esitjhabeni kumnyanya osemthethweni olitshwayo lokobana kusekuthomeni kwesikhathi sokusebenza kukarhulumende omutjha. Ngelangeli, uMongameli omutjha uzakufungiswa liJaji eliKhulu leSewula Afrika. Abomongameli beeNarha, iinKhulu zaboRhulumende nabajameli baborhulumende abavela kezinye iinarha bazokukhambela umnyanya oqakathekileko lo. Kilomnyanya wokugidinga, kuzakuba khona umvumo, igido lesintu nezinye iindlela zokuzithabisa okuyindlela yokuthabela ilangeli.
Uyokwethulwa nini uMongameli?
Liqakatheke ngani ilangeli?
Kukhona neminye iminyanya ehleliweko emiphakathini ehlukahlukeneko enarheni yoke - zibandakanye!
Nawufuna ilwazi elinabileko ngeminyanya esendaweni yangekhenu, dosela ku-1020 (inomboro yasimahla nawudosa emtatweni wangekhaya).
Sihlangene sisoke ekwenzeni ngcono amaphilo!
<fn>GCIS.KeyMessagesPublicParticipationWeek.2010-10-19.nr.txt</fn>
[imilayezo eqakathekileko]
IVeke yokuziBandakanya komPhakathi kusikhathi sokudephisa ikulumo-pendulwano nokuthintana kukarhulumende nabantu. Inikela urhulumende ithuba lokuhlathulula iHlelo lokuSebenza neragelo phambili esele lenziweko. Ithuthukisa ukuzibandakanya phakathi komphakathi norhulumende.
IVeke yokuziBandakanya komPhakathi inikela urhulumende ithuba lokukhulumisana nemiphakathi, bekaziphendulele mayelana nokwenziwa kwemisebenzi evezwa liHlelo lokuSebenza.
Ukuthintana okunqophileko phakathi kwemikhakha emithathu karhulumende (urhulumende wenarha, wesifunda newekhaya) begodu nomphakathi kuqinisekisa bonyana urhulumende uyathintana nabantu bakhe.
Evekeni le kuzokuba nokuthintana phakathi kukarhulumende nemiphakathi okuzakwenziwa ngokweengungu ezinzinzileko ezinjengamakomiti wamawadi, imihlangano yamabubulo ngomnqopho wokuphakamisa iinselela nokwabelana ngeensombululo.
Kuzakugandelelwa khulu iphuzu lokobana umphakathi kufanele kube ngiwo oza neensombululo, ngesekelo likaRhulumende ozibandakanya ngekuthalo.
INomboro yokuRhabako kaMongameli yethule amagadango angezelelweko wokwenza ngcono ukuthintana phakathi kukarhulumende nabantu, nokurhabisa ukunikelwa kwezenzelwa emphakathini.
Sitjheja iinselela esele zivele lokha nakuthintanwa nomphakathi nangokwamarhubhululo.
Sibe neragelo phambili elihle eminyakeni eli-15 yekululeko, kodwana iinselela zisaphikelele.
Amakhaya anamanzi angezeleleke ngesibalo esi-61.7% ngonyaka we-1994 ukuya ku-91.8% ngenyanga kaNtaka 2009, kodwana kusese kunengi okufuneka bonyana kwenziwe ukufikelela abantu abasatjhiyekileko.
Asisebenziseni iingungu lezi njengendlela yokuthintana nabajameli bomphakathi begodu sikhalime bonyana bangoni izakhiwo neensetjenziswa okuhlelwe ngazo ukubanikela izenzelwa.
"Ngokusebenzisana, singenza okunengi"
<fn>GCIS.LetterToBusinessLeaders.2010-10-19.nr.txt</fn>
Boke abaphathi abaphezulu bamabububulo amakhulu
NjengoNgqongqotjhe wezamaPhilo ngikutlolela ngokwami incwadi le manqophana nobulwelwele obuvezwe ngaphezulu ngeenzathu ezimbili:
ukukunikela ilwazi elizokusiza ngokwakho ukulwisana nobulwele
Ukusukela ngenyanga kaSihlabantangana kilonyaka umulwana urhatjheke msinya eenarheni ezili-166 iphasi loke. Bekube nje e-Afrika urhatjheke eenarheni ezili-16 kwaphela. Ngesikhathi sokutlolwa kwencwadi le, umulwana besele uthinte abantu abazi-177,457 (kuqinisekiswe yilabhorathri) iphasi loke kanye ne-1,457 ukuhlongakala okuqinisekiweko.
Bekube nje eSewula Afrika siqinisekise imilandu ezi-2,844 kanye nemilandu esithandathu yokuhlongakala.
Ngemva komhlangano wesine weKomiti yesizo elirhabako ogade ubanjwe ngomhlaka 11 kuMgwengweni 2009 iHlangano yezamaPhilo yePhasi (WHO) yavala ngokuthi umgomo womgomani othuwelela iphasi loke sele uhlangatjeziwe begodu nomNqophisi Zombelele, uDorhodera Margaret Chan wamemezela umGomani oThuwelelako (isigaba 6). Lokhu kutjho ukuthi ubulwelwe sele burhatjheke eenarheni kizo zoke iingodi ze-WHO begodu gade urhatjheka msinya khulu. Nanyana kunjalo ngifisa ukugandelela bona ukumenyezelwa komgomani othuwelelako akutjho bona ubulwelwe bunamandla, kutjho ukuthi beburhatjheka yoke indawo.
Indlela yokurhatjheka
Amatshwayo wobulwele
Amatshwayo angahlukaniseka ngeengaba eziqakathekileko ezintathu
izinga eliphasi
izinga eliphakathi
izinga eliphezulu
Amatshwayo wezinga eliphasi afaka hlangana:
ukukhohlela
izinga eliphezulu lokutjhisa namkha lokuzwa amakhaza komzimba kunelijayelekileko;
ukunghanghabala kwemisipha kanye nobuhlungu;
imizwa ejayelekileko wokungazizwa kuhle kanye
Inengi labantu enarheni yokana banamatshwayo wezinga eliphasi begodu ngeze batlhoga itjhejo elikhethekileko lezokwelatjhwa. Ngebangelo abantu abanamatshwayo wezinga eliphasi kufanele belatjhwe njengamatshwayo ajayelekileko womgomani ngaphandle kwabantu bobujamo obulandelako ekufanele bafune itjhejo elirhabako lokwelatjhwa nanyana banamatshwayo wezinga eliphasi:
abantu bobulwele behliziyo namkha ubulwelwe bamaphaphu
abomma abasidisi
abantu abanobulwele betjhukela
Amatshwayo wezinga eliphakathi afaka hlangana amatshwayo angezelelweko wezinga eliphasi:
ukuphelelwa mummoya
ubuhlungu besifuba
ukubuyisa okungapheliko
irhudo kanye namatshwayo wokuphelelwa mamanzi womzimba.
Amatshwayo wezinga eliphezulu afaka hlangana amatshwayo angezelelweko wezinga eliphasi neliphakathi:
iindebe, ilimu namkha ezinye iingcenye zomzimba ezihlaza kwesibhakabhaka
ukuphathwa siyezi ngamandla kanye nokulahlekelwa mkhumbulo
Nanyana ngubani onamatshwayo wezinga eliphakathi namkha eliphezulu kufanele afune itjhejo elirhabako lezokwelatjhwa.
Ukurhatjheka kobulwele eemfundeni zethu njengamaphesente wenani elipheleleko lokutheleleka lenarhethu lingendlela elandelako:
Ukuhlongakala okusithandathu:
Ukuhlolela umulwana
Ukuhlola okusemthethweni kwenziwa liZiko leliZweloke lamaLwelwe Athelelanako elinzinze eGauteng begodu nelitjhidiselwe eTjingalanga Kapa kungasikade. Ukuhlola kuzokwenziwa ngesiphakamiso sakadorhodera. Iingulani ezifuna itjhejo ehlelweni lakarhulumende lezepilo akukafaneli zibawe ukuhlolwa kwelabhorathri. Siyelele bona kwagadesi lokhu kunjalo emkhakheni wezamaphilo ongasiwo karhulumende kodwana lokhu akukaphakanyiswa yi-WHO. Abodorhodera kufanele belaphe izehlakalo ezisolwako ngokwemigomo enikelwe mNyango wezaPhilo weliZweloke.
Ukwelatjhwa
Ukuvalwa kwamaziko
Ilemuko enarheni yoke litjengise bona ukuvalwa kweenkolo kanye namaziko wefundo ephakamileko, iinthabathaba zeentolo kanye neendawo zokusebenzela akukasebenzi ekukhandeleni ukurhatjheka kobulwele. Esikhaleni salokho kubange ukuthikamezeka okukhulu komphakathi.
Seluleka bona nanyana ngimuphi umfundi, umfundisi namkha isisebenzi esinamatshwayo wezinga eliphasi kufanele sihlale ekhaya. Nangabe kunabafundi abanengi namkha abafundisi abahlalela kude kwabanye yeke iziko elithintekileko kufanele lithinte umNyango wezeFundo ozokweluleleka kanye neekhulu zezepilo ngesisombululo esizokuthathwa.
Ukuhlanzeka okulula
Ngebanga lendlela yokurhatjheka kobulwelwe njengombana kutjhiwo ekuthomeni, ukuhlanzeka okulula okulandelako kwaphakanyiswa:
hlamba izandla ngesibha ngasosoke isikhathi
khohlela namkha uthimulele ethitjhupheypheni emkhonweni
nangabe ukatelelekile kobana ukhohlelele ngezandleni zakho ungathinti nanyana yini njengesibambo somnyango, amafesdiri, amatafula namkha iinsetjenziswa zokudla bekufike lapho uhlamba khona izandla zakho ngesibha
nangabe ulemuka amatshwayo wezinga eliphasi hlala ekhaya begodu ubalekele ukuthintana nabantu.
Ngithanda ukunithokoza ekuthatheni kwenu isikhathi senu ukufunda incwadi le enginitlolele yona begodu ngifisa ukunithokoza ngisalindele ukuhlanganyela kwenu ekukhulumisaneni nekuphunguleni imbangela yobulwelwe.
Ngiyathokoza.
<fn>GCIS.LetterToEducators.2010-10-19.nr.txt</fn>
Boke abaphathi namasekela wabaphathi abamayunivesithi
Boke abohlokokulu beenkolo
Abafundisi bamaziko wefundo ephakemeko nabafundisi beenkolo.
NjengoNgqongqotjhe wezamaPhilo ngikutlolela ngokwami incwadi le manqophana nobulwelwele obuvezwe ngaphezulu ngeenzathu ezimbili:
ukukunikela ilwazi elizokusiza ngokwakho ukulwisana nobulwele
Ukusukela ngenyanga kaSihlabantangana kilonyaka umulwana urhatjheke msinya eenarheni ezili-166 iphasi loke. Bekube nje e-Afrika urhatjheke eenarheni ezili-16 kwaphela. Ngesikhathi sokutlolwa kwencwadi le, umulwana besele uthinte abantu abazi-177,457 (kuqinisekiswe yilabhorathri) iphasi loke kanye ne-1,457 ukuhlongakala okuqinisekiweko.
Bekube nje eSewula Afrika siqinisekise imilandu ezi-2,844 kanye nemilandu esithandathu yokuhlongakala.
Ngemva komhlangano wesine weKomiti yesizo elirhabako ogade ubanjwe ngomhlaka 11 kuMgwengweni 2009 iHlangano yezamaPhilo yePhasi (WHO) yavala ngokuthi umgomo womgomani othuwelela iphasi loke sele uhlangatjeziwe begodu nomNqophisi Zombelele, uDorhodera Margaret Chan wamemezela umGomani oThuwelelako (isigaba 6). Lokhu kutjho ukuthi ubulwelwe sele burhatjheke eenarheni kizo zoke iingodi ze-WHO begodu gade urhatjheka msinya khulu. Nanyana kunjalo ngifisa ukugandelela bona ukumenyezelwa komgomani othuwelelako akutjho bona ubulwelwe bunamandla, kutjho ukuthi beburhatjheka yoke indawo.
Indlela yokurhatjheka
Amatshwayo wobulwele
Amatshwayo angahlukaniseka ngeengaba eziqakathekileko ezintathu
izinga eliphasi
izinga eliphakathi
izinga eliphezulu
Amatshwayo wezinga eliphasi afaka hlangana:
ukukhohlela
izinga eliphezulu lokutjhisa namkha lokuzwa amakhaza komzimba kunelijayelekileko;
ukunghanghabala kwemisipha kanye nobuhlungu;
imizwa ejayelekileko wokungazizwa kuhle kanye
Inengi labantu enarheni yokana banamatshwayo wezinga eliphasi begodu ngeze batlhoga itjhejo elikhethekileko lezokwelatjhwa. Ngebangelo abantu abanamatshwayo wezinga eliphasi kufanele belatjhwe njengamatshwayo ajayelekileko womgomani ngaphandle kwabantu bobujamo obulandelako ekufanele bafune itjhejo elirhabako lokwelatjhwa nanyana banamatshwayo wezinga eliphasi:
abantu bobulwele behliziyo namkha ubulwelwe bamaphaphu
abomma abasidisi
abantu abanobulwele betjhukela
Amatshwayo wezinga eliphakathi afaka hlangana amatshwayo angezelelweko wezinga eliphasi:
ukuphelelwa mummoya
ubuhlungu besifuba
ukubuyisa okungapheliko
irhudo kanye namatshwayo wokuphelelwa mamanzi womzimba.
Amatshwayo wezinga eliphezulu afaka hlangana amatshwayo angezelelweko wezinga eliphasi neliphakathi:
iindebe, ilimu namkha ezinye iingcenye zomzimba ezihlaza kwesibhakabhaka
ukuphathwa siyezi ngamandla kanye nokulahlekelwa mkhumbulo
Nanyana ngubani onamatshwayo wezinga eliphakathi namkha eliphezulu kufanele afune itjhejo elirhabako lezokwelatjhwa.
Ukurhatjheka kobulwele eemfundeni zethu njengamaphesente wenani elipheleleko lokutheleleka lenarhethu lingendlela elandelako:
Ukuhlongakala okusithandathu:
Ukuhlolela umulwana
Ukuhlola okusemthethweni kwenziwa liZiko leliZweloke lamaLwelwe Athelelanako elinzinze eGauteng begodu nelitjhidiselwe eTjingalanga Kapa kungasikade. Ukuhlola kuzokwenziwa ngesiphakamiso sakadorhodera. Iingulani ezifuna itjhejo ehlelweni lakarhulumende lezepilo akukafaneli zibawe ukuhlolwa kwelabhorathri. Siyelele bona kwagadesi lokhu kunjalo emkhakheni wezamaphilo ongasiwo karhulumende kodwana lokhu akukaphakanyiswa yi-WHO. Abodorhodera kufanele belaphe izehlakalo ezisolwako ngokwemigomo enikelwe mNyango wezaPhilo weliZweloke.
Ukwelatjhwa
Ukuvalwa kwamaziko
Ilemuko enarheni yoke litjengise bona ukuvalwa kweenkolo kanye namaziko wefundo ephakamileko, iinthabathaba zeentolo kanye neendawo zokusebenzela akukasebenzi ekukhandeleni ukurhatjheka kobulwele. Esikhaleni salokho kubange ukuthikamezeka okukhulu komphakathi.
Seluleka bona nanyana ngimuphi umfundi, umfundisi namkha isisebenzi esinamatshwayo wezinga eliphasi kufanele sihlale ekhaya. Nangabe kunabafundi abanengi namkha abafundisi abahlalela kude kwabanye yeke iziko elithintekileko kufanele lithinte umNyango wezeFundo ozokweluleleka kanye neekhulu zezepilo ngesisombululo esizokuthathwa.
Ukuhlanzeka okulula
Ngebanga lendlela yokurhatjheka kobulwelwe njengombana kutjhiwo ekuthomeni, ukuhlanzeka okulula okulandelako kwaphakanyiswa:
hlamba izandla ngesibha ngasosoke isikhathi
khohlela namkha uthimulele ethitjhupheypheni emkhonweni
nangabe ukatelelekile kobana ukhohlelele ngezandleni zakho ungathinti nanyana yini njengesibambo somnyango, amafesdiri, amatafula namkha iinsetjenziswa zokudla bekufike lapho uhlamba khona izandla zakho ngesibha
nangabe ulemuka amatshwayo wezinga eliphasi hlala ekhaya begodu ubalekele ukuthintana nabantu.
Ngithanda ukunithokoza ekuthatheni kwenu isikhathi senu ukufunda incwadi le enginitlolele yona begodu ngifisa ukunithokoza ngisalindele ukuhlanganyela kwenu ekukhulumisaneni nekuphunguleni imbangela yobulwelwe.
Ngiyathokoza.
<fn>GCIS.LetterToNgos.2010-10-19.nr.txt</fn>
Zoke iinhloko nabanqophisi beenhlangano ekungasizo zombuso (NGOs)
Boke abasebenzeli bomphakathi
Boke abasebenzi bezamaphilo
NjengoNgqongqotjhe wezamaPhilo ngikutlolela ngokwami incwadi le manqophana nobulwelwele obuvezwe ngaphezulu ngeenzathu ezimbili:
ukukunikela ilwazi elizokusiza ngokwakho ukulwisana nobulwele
Ukusukela ngenyanga kaSihlabantangana kilonyaka umulwana urhatjheke msinya eenarheni ezili-166 iphasi loke. Bekube nje e-Afrika urhatjheke eenarheni ezili-16 kwaphela. Ngesikhathi sokutlolwa kwencwadi le, umulwana besele uthinte abantu abazi-177,457 (kuqinisekiswe yilabhorathri) iphasi loke kanye ne-1,457 ukuhlongakala okuqinisekiweko.
Bekube nje eSewula Afrika siqinisekise imilandu ezi-2,844 kanye nemilandu esithandathu yokuhlongakala.
Ngemva komhlangano wesine weKomiti yesizo elirhabako ogade ubanjwe ngomhlaka 11 kuMgwengweni 2009 iHlangano yezamaPhilo yePhasi (WHO) yavala ngokuthi umgomo womgomani othuwelela iphasi loke sele uhlangatjeziwe begodu nomNqophisi Zombelele, uDorhodera Margaret Chan wamemezela umGomani oThuwelelako (isigaba 6). Lokhu kutjho ukuthi ubulwelwe sele burhatjheke eenarheni kizo zoke iingodi ze-WHO begodu gade urhatjheka msinya khulu. Nanyana kunjalo ngifisa ukugandelela bona ukumenyezelwa komgomani othuwelelako akutjho bona ubulwelwe bunamandla, kutjho ukuthi beburhatjheka yoke indawo.
Indlela yokurhatjheka
Amatshwayo wobulwele
Amatshwayo angahlukaniseka ngeengaba eziqakathekileko ezintathu
izinga eliphasi
izinga eliphakathi
izinga eliphezulu
Amatshwayo wezinga eliphasi afaka hlangana:
ukukhohlela
izinga eliphezulu lokutjhisa namkha lokuzwa amakhaza komzimba kunelijayelekileko;
ukunghanghabala kwemisipha kanye nobuhlungu;
imizwa ejayelekileko wokungazizwa kuhle kanye
Inengi labantu enarheni yokana banamatshwayo wezinga eliphasi begodu ngeze batlhoga itjhejo elikhethekileko lezokwelatjhwa. Ngebangelo abantu abanamatshwayo wezinga eliphasi kufanele belatjhwe njengamatshwayo ajayelekileko womgomani ngaphandle kwabantu bobujamo obulandelako ekufanele bafune itjhejo elirhabako lokwelatjhwa nanyana banamatshwayo wezinga eliphasi:
abantu bobulwele behliziyo namkha ubulwelwe bamaphaphu
abomma abasidisi
abantu abanobulwele betjhukela
Amatshwayo wezinga eliphakathi afaka hlangana amatshwayo angezelelweko wezinga eliphasi:
ukuphelelwa mummoya
ubuhlungu besifuba
ukubuyisa okungapheliko
irhudo kanye namatshwayo wokuphelelwa mamanzi womzimba.
Amatshwayo wezinga eliphezulu afaka hlangana amatshwayo angezelelweko wezinga eliphasi neliphakathi:
iindebe, ilimu namkha ezinye iingcenye zomzimba ezihlaza kwesibhakabhaka
ukuphathwa siyezi ngamandla kanye nokulahlekelwa mkhumbulo
Nanyana ngubani onamatshwayo wezinga eliphakathi namkha eliphezulu kufanele afune itjhejo elirhabako lezokwelatjhwa.
Ukurhatjheka kobulwele eemfundeni zethu njengamaphesente wenani elipheleleko lokutheleleka lenarhethu lingendlela elandelako:
Ukuhlongakala okusithandathu:
Ukuhlolela umulwana
Ukuhlola okusemthethweni kwenziwa liZiko leliZweloke lamaLwelwe Athelelanako elinzinze eGauteng begodu nelitjhidiselwe eTjingalanga Kapa kungasikade. Ukuhlola kuzokwenziwa ngesiphakamiso sakadorhodera. Iingulani ezifuna itjhejo ehlelweni lakarhulumende lezepilo akukafaneli zibawe ukuhlolwa kwelabhorathri. Siyelele bona kwagadesi lokhu kunjalo emkhakheni wezamaphilo ongasiwo karhulumende kodwana lokhu akukaphakanyiswa yi-WHO. Abodorhodera kufanele belaphe izehlakalo ezisolwako ngokwemigomo enikelwe mNyango wezaPhilo weliZweloke.
Ukwelatjhwa
Ukuvalwa kwamaziko
Ilemuko enarheni yoke litjengise bona ukuvalwa kweenkolo kanye namaziko wefundo ephakamileko, iinthabathaba zeentolo kanye neendawo zokusebenzela akukasebenzi ekukhandeleni ukurhatjheka kobulwele. Esikhaleni salokho kubange ukuthikamezeka okukhulu komphakathi.
Seluleka bona nanyana ngimuphi umfundi, umfundisi namkha isisebenzi esinamatshwayo wezinga eliphasi kufanele sihlale ekhaya. Nangabe kunabafundi abanengi namkha abafundisi abahlalela kude kwabanye yeke iziko elithintekileko kufanele lithinte umNyango wezeFundo ozokweluleleka kanye neekhulu zezepilo ngesisombululo esizokuthathwa.
Ukuhlanzeka okulula
Ngebanga lendlela yokurhatjheka kobulwelwe njengombana kutjhiwo ekuthomeni, ukuhlanzeka okulula okulandelako kwaphakanyiswa:
hlamba izandla ngesibha ngasosoke isikhathi
khohlela namkha uthimulele ethitjhupheypheni emkhonweni
nangabe ukatelelekile kobana ukhohlelele ngezandleni zakho ungathinti nanyana yini njengesibambo somnyango, amafesdiri, amatafula namkha iinsetjenziswa zokudla bekufike lapho uhlamba khona izandla zakho ngesibha
nangabe ulemuka amatshwayo wezinga eliphasi hlala ekhaya begodu ubalekele ukuthintana nabantu.
Ngithanda ukunithokoza ekuthatheni kwenu isikhathi senu ukufunda incwadi le enginitlolele yona begodu ngifisa ukunithokoza ngisalindele ukuhlanganyela kwenu ekukhulumisaneni nekuphunguleni imbangela yobulwelwe.
Ngiyathokoza.
<fn>GCIS.LetterToOrganisedLabour.2010-10-19.nr.txt</fn>
Boke abajamele abasebenzi.
NjengoNgqongqotjhe wezamaPhilo ngikutlolela ngokwami incwadi le manqophana nobulwelwele obuvezwe ngaphezulu ngeenzathu ezimbili:
ukukunikela ilwazi elizokusiza ngokwakho ukulwisana nobulwele
Ukusukela ngenyanga kaSihlabantangana kilonyaka umulwana urhatjheke msinya eenarheni ezili-166 iphasi loke. Bekube nje e-Afrika urhatjheke eenarheni ezili-16 kwaphela. Ngesikhathi sokutlolwa kwencwadi le, umulwana besele uthinte abantu abazi-177,457 (kuqinisekiswe yilabhorathri) iphasi loke kanye ne-1,457 ukuhlongakala okuqinisekiweko.
Bekube nje eSewula Afrika siqinisekise imilandu ezi-2,844 kanye nemilandu esithandathu yokuhlongakala.
Ngemva komhlangano wesine weKomiti yesizo elirhabako ogade ubanjwe ngomhlaka 11 kuMgwengweni 2009 iHlangano yezamaPhilo yePhasi (WHO) yavala ngokuthi umgomo womgomani othuwelela iphasi loke sele uhlangatjeziwe begodu nomNqophisi Zombelele, uDorhodera Margaret Chan wamemezela umGomani oThuwelelako (isigaba 6). Lokhu kutjho ukuthi ubulwelwe sele burhatjheke eenarheni kizo zoke iingodi ze-WHO begodu gade urhatjheka msinya khulu. Nanyana kunjalo ngifisa ukugandelela bona ukumenyezelwa komgomani othuwelelako akutjho bona ubulwelwe bunamandla, kutjho ukuthi beburhatjheka yoke indawo.
Indlela yokurhatjheka
Amatshwayo wobulwele
Amatshwayo angahlukaniseka ngeengaba eziqakathekileko ezintathu
izinga eliphasi
izinga eliphakathi
izinga eliphezulu
Amatshwayo wezinga eliphasi afaka hlangana:
ukukhohlela
izinga eliphezulu lokutjhisa namkha lokuzwa amakhaza komzimba kunelijayelekileko;
ukunghanghabala kwemisipha kanye nobuhlungu;
imizwa ejayelekileko wokungazizwa kuhle kanye
Inengi labantu enarheni yokana banamatshwayo wezinga eliphasi begodu ngeze batlhoga itjhejo elikhethekileko lezokwelatjhwa. Ngebangelo abantu abanamatshwayo wezinga eliphasi kufanele belatjhwe njengamatshwayo ajayelekileko womgomani ngaphandle kwabantu bobujamo obulandelako ekufanele bafune itjhejo elirhabako lokwelatjhwa nanyana banamatshwayo wezinga eliphasi:
abantu bobulwele behliziyo namkha ubulwelwe bamaphaphu
abomma abasidisi
abantu abanobulwele betjhukela
Amatshwayo wezinga eliphakathi afaka hlangana amatshwayo angezelelweko wezinga eliphasi:
ukuphelelwa mummoya
ubuhlungu besifuba
ukubuyisa okungapheliko
irhudo kanye namatshwayo wokuphelelwa mamanzi womzimba.
Amatshwayo wezinga eliphezulu afaka hlangana amatshwayo angezelelweko wezinga eliphasi neliphakathi:
iindebe, ilimu namkha ezinye iingcenye zomzimba ezihlaza kwesibhakabhaka
ukuphathwa siyezi ngamandla kanye nokulahlekelwa mkhumbulo
Nanyana ngubani onamatshwayo wezinga eliphakathi namkha eliphezulu kufanele afune itjhejo elirhabako lezokwelatjhwa.
Ukurhatjheka kobulwele eemfundeni zethu njengamaphesente wenani elipheleleko lokutheleleka lenarhethu lingendlela elandelako:
Ukuhlongakala okusithandathu:
Ukuhlolela umulwana
Ukuhlola okusemthethweni kwenziwa liZiko leliZweloke lamaLwelwe Athelelanako elinzinze eGauteng begodu nelitjhidiselwe eTjingalanga Kapa kungasikade. Ukuhlola kuzokwenziwa ngesiphakamiso sakadorhodera. Iingulani ezifuna itjhejo ehlelweni lakarhulumende lezepilo akukafaneli zibawe ukuhlolwa kwelabhorathri. Siyelele bona kwagadesi lokhu kunjalo emkhakheni wezamaphilo ongasiwo karhulumende kodwana lokhu akukaphakanyiswa yi-WHO. Abodorhodera kufanele belaphe izehlakalo ezisolwako ngokwemigomo enikelwe mNyango wezaPhilo weliZweloke.
Ukwelatjhwa
Ukuvalwa kwamaziko
Ilemuko enarheni yoke litjengise bona ukuvalwa kweenkolo kanye namaziko wefundo ephakamileko, iinthabathaba zeentolo kanye neendawo zokusebenzela akukasebenzi ekukhandeleni ukurhatjheka kobulwele. Esikhaleni salokho kubange ukuthikamezeka okukhulu komphakathi.
Seluleka bona nanyana ngimuphi umfundi, umfundisi namkha isisebenzi esinamatshwayo wezinga eliphasi kufanele sihlale ekhaya. Nangabe kunabafundi abanengi namkha abafundisi abahlalela kude kwabanye yeke iziko elithintekileko kufanele lithinte umNyango wezeFundo ozokweluleleka kanye neekhulu zezepilo ngesisombululo esizokuthathwa.
Ukuhlanzeka okulula
Ngebanga lendlela yokurhatjheka kobulwelwe njengombana kutjhiwo ekuthomeni, ukuhlanzeka okulula okulandelako kwaphakanyiswa:
hlamba izandla ngesibha ngasosoke isikhathi
khohlela namkha uthimulele ethitjhupheypheni emkhonweni
nangabe ukatelelekile kobana ukhohlelele ngezandleni zakho ungathinti nanyana yini njengesibambo somnyango, amafesdiri, amatafula namkha iinsetjenziswa zokudla bekufike lapho uhlamba khona izandla zakho ngesibha
nangabe ulemuka amatshwayo wezinga eliphasi hlala ekhaya begodu ubalekele ukuthintana nabantu.
Ngithanda ukunithokoza ekuthatheni kwenu isikhathi senu ukufunda incwadi le enginitlolele yona begodu ngifisa ukunithokoza ngisalindele ukuhlanganyela kwenu ekukhulumisaneni nekuphunguleni imbangela yobulwelwe.
Ngiyathokoza.
<fn>GCIS.LetterToSportsOrganisation.2010-10-19.nr.txt</fn>
Zoke iinkhulu eziphethe iinhlangano zemidlalo
NjengoNgqongqotjhe wezamaPhilo ngikutlolela ngokwami incwadi le manqophana nobulwelwele obuvezwe ngaphezulu ngeenzathu ezimbili:
ukukunikela ilwazi elizokusiza ngokwakho ukulwisana nobulwele
Ukusukela ngenyanga kaSihlabantangana kilonyaka umulwana urhatjheke msinya eenarheni ezili-166 iphasi loke. Bekube nje e-Afrika urhatjheke eenarheni ezili-16 kwaphela. Ngesikhathi sokutlolwa kwencwadi le, umulwana besele uthinte abantu abazi-177,457 (kuqinisekiswe yilabhorathri) iphasi loke kanye ne-1,457 ukuhlongakala okuqinisekiweko.
Bekube nje eSewula Afrika siqinisekise imilandu ezi-2,844 kanye nemilandu esithandathu yokuhlongakala.
Ngemva komhlangano wesine weKomiti yesizo elirhabako ogade ubanjwe ngomhlaka 11 kuMgwengweni 2009 iHlangano yezamaPhilo yePhasi (WHO) yavala ngokuthi umgomo womgomani othuwelela iphasi loke sele uhlangatjeziwe begodu nomNqophisi Zombelele, uDorhodera Margaret Chan wamemezela umGomani oThuwelelako (isigaba 6). Lokhu kutjho ukuthi ubulwelwe sele burhatjheke eenarheni kizo zoke iingodi ze-WHO begodu gade urhatjheka msinya khulu. Nanyana kunjalo ngifisa ukugandelela bona ukumenyezelwa komgomani othuwelelako akutjho bona ubulwelwe bunamandla, kutjho ukuthi beburhatjheka yoke indawo.
Indlela yokurhatjheka
Amatshwayo wobulwele
Amatshwayo angahlukaniseka ngeengaba eziqakathekileko ezintathu
izinga eliphasi
izinga eliphakathi
izinga eliphezulu
Amatshwayo wezinga eliphasi afaka hlangana:
ukukhohlela
izinga eliphezulu lokutjhisa namkha lokuzwa amakhaza komzimba kunelijayelekileko;
ukunghanghabala kwemisipha kanye nobuhlungu;
imizwa ejayelekileko wokungazizwa kuhle kanye
Inengi labantu enarheni yokana banamatshwayo wezinga eliphasi begodu ngeze batlhoga itjhejo elikhethekileko lezokwelatjhwa. Ngebangelo abantu abanamatshwayo wezinga eliphasi kufanele belatjhwe njengamatshwayo ajayelekileko womgomani ngaphandle kwabantu bobujamo obulandelako ekufanele bafune itjhejo elirhabako lokwelatjhwa nanyana banamatshwayo wezinga eliphasi:
abantu bobulwele behliziyo namkha ubulwelwe bamaphaphu
abomma abasidisi
abantu abanobulwele betjhukela
Amatshwayo wezinga eliphakathi afaka hlangana amatshwayo angezelelweko wezinga eliphasi:
ukuphelelwa mummoya
ubuhlungu besifuba
ukubuyisa okungapheliko
irhudo kanye namatshwayo wokuphelelwa mamanzi womzimba.
Amatshwayo wezinga eliphezulu afaka hlangana amatshwayo angezelelweko wezinga eliphasi neliphakathi:
iindebe, ilimu namkha ezinye iingcenye zomzimba ezihlaza kwesibhakabhaka
ukuphathwa siyezi ngamandla kanye nokulahlekelwa mkhumbulo
Nanyana ngubani onamatshwayo wezinga eliphakathi namkha eliphezulu kufanele afune itjhejo elirhabako lezokwelatjhwa.
Ukurhatjheka kobulwele eemfundeni zethu njengamaphesente wenani elipheleleko lokutheleleka lenarhethu lingendlela elandelako:
Ukuhlongakala okusithandathu:
Ukuhlolela umulwana
Ukuhlola okusemthethweni kwenziwa liZiko leliZweloke lamaLwelwe Athelelanako elinzinze eGauteng begodu nelitjhidiselwe eTjingalanga Kapa kungasikade. Ukuhlola kuzokwenziwa ngesiphakamiso sakadorhodera. Iingulani ezifuna itjhejo ehlelweni lakarhulumende lezepilo akukafaneli zibawe ukuhlolwa kwelabhorathri. Siyelele bona kwagadesi lokhu kunjalo emkhakheni wezamaphilo ongasiwo karhulumende kodwana lokhu akukaphakanyiswa yi-WHO. Abodorhodera kufanele belaphe izehlakalo ezisolwako ngokwemigomo enikelwe mNyango wezaPhilo weliZweloke.
Ukwelatjhwa
Ukuvalwa kwamaziko
Ilemuko enarheni yoke litjengise bona ukuvalwa kweenkolo kanye namaziko wefundo ephakamileko, iinthabathaba zeentolo kanye neendawo zokusebenzela akukasebenzi ekukhandeleni ukurhatjheka kobulwele. Esikhaleni salokho kubange ukuthikamezeka okukhulu komphakathi.
Seluleka bona nanyana ngimuphi umfundi, umfundisi namkha isisebenzi esinamatshwayo wezinga eliphasi kufanele sihlale ekhaya. Nangabe kunabafundi abanengi namkha abafundisi abahlalela kude kwabanye yeke iziko elithintekileko kufanele lithinte umNyango wezeFundo ozokweluleleka kanye neekhulu zezepilo ngesisombululo esizokuthathwa.
Ukuhlanzeka okulula
Ngebanga lendlela yokurhatjheka kobulwelwe njengombana kutjhiwo ekuthomeni, ukuhlanzeka okulula okulandelako kwaphakanyiswa:
hlamba izandla ngesibha ngasosoke isikhathi
khohlela namkha uthimulele ethitjhupheypheni emkhonweni
nangabe ukatelelekile kobana ukhohlelele ngezandleni zakho ungathinti nanyana yini njengesibambo somnyango, amafesdiri, amatafula namkha iinsetjenziswa zokudla bekufike lapho uhlamba khona izandla zakho ngesibha
nangabe ulemuka amatshwayo wezinga eliphasi hlala ekhaya begodu ubalekele ukuthintana nabantu.
Ngithanda ukunithokoza ekuthatheni kwenu isikhathi senu ukufunda incwadi le enginitlolele yona begodu ngifisa ukunithokoza ngisalindele ukuhlanganyela kwenu ekukhulumisaneni nekuphunguleni imbangela yobulwelwe.
Ngiyathokoza.
<fn>GCIS.LetterToTraditionalLeaders.2010-10-19.nr.txt</fn>
NjengoNgqongqotjhe wezamaPhilo ngikutlolela ngokwami incwadi le manqophana nobulwelwele obuvezwe ngaphezulu ngeenzathu ezimbili:
ukukunikela ilwazi elizokusiza ngokwakho ukulwisana nobulwele
Ukusukela ngenyanga kaSihlabantangana kilonyaka umulwana urhatjheke msinya eenarheni ezili-166 iphasi loke. Bekube nje e-Afrika urhatjheke eenarheni ezili-16 kwaphela. Ngesikhathi sokutlolwa kwencwadi le, umulwana besele uthinte abantu abazi-177,457 (kuqinisekiswe yilabhorathri) iphasi loke kanye ne-1,457 ukuhlongakala okuqinisekiweko.
Bekube nje eSewula Afrika siqinisekise imilandu ezi-2,844 kanye nemilandu esithandathu yokuhlongakala.
Ngemva komhlangano wesine weKomiti yesizo elirhabako ogade ubanjwe ngomhlaka 11 kuMgwengweni 2009 iHlangano yezamaPhilo yePhasi (WHO) yavala ngokuthi umgomo womgomani othuwelela iphasi loke sele uhlangatjeziwe begodu nomNqophisi Zombelele, uDorhodera Margaret Chan wamemezela umGomani oThuwelelako (isigaba 6). Lokhu kutjho ukuthi ubulwelwe sele burhatjheke eenarheni kizo zoke iingodi ze-WHO begodu gade urhatjheka msinya khulu. Nanyana kunjalo ngifisa ukugandelela bona ukumenyezelwa komgomani othuwelelako akutjho bona ubulwelwe bunamandla, kutjho ukuthi beburhatjheka yoke indawo.
Indlela yokurhatjheka
Amatshwayo wobulwele
Amatshwayo angahlukaniseka ngeengaba eziqakathekileko ezintathu
izinga eliphasi
izinga eliphakathi
izinga eliphezulu
Amatshwayo wezinga eliphasi afaka hlangana:
ukukhohlela
izinga eliphezulu lokutjhisa namkha lokuzwa amakhaza komzimba kunelijayelekileko;
ukunghanghabala kwemisipha kanye nobuhlungu;
imizwa ejayelekileko wokungazizwa kuhle kanye
Inengi labantu enarheni yokana banamatshwayo wezinga eliphasi begodu ngeze batlhoga itjhejo elikhethekileko lezokwelatjhwa. Ngebangelo abantu abanamatshwayo wezinga eliphasi kufanele belatjhwe njengamatshwayo ajayelekileko womgomani ngaphandle kwabantu bobujamo obulandelako ekufanele bafune itjhejo elirhabako lokwelatjhwa nanyana banamatshwayo wezinga eliphasi:
abantu bobulwele behliziyo namkha ubulwelwe bamaphaphu
abomma abasidisi
abantu abanobulwele betjhukela
Amatshwayo wezinga eliphakathi afaka hlangana amatshwayo angezelelweko wezinga eliphasi:
ukuphelelwa mummoya
ubuhlungu besifuba
ukubuyisa okungapheliko
irhudo kanye namatshwayo wokuphelelwa mamanzi womzimba.
Amatshwayo wezinga eliphezulu afaka hlangana amatshwayo angezelelweko wezinga eliphasi neliphakathi:
iindebe, ilimu namkha ezinye iingcenye zomzimba ezihlaza kwesibhakabhaka
ukuphathwa siyezi ngamandla kanye nokulahlekelwa mkhumbulo
Nanyana ngubani onamatshwayo wezinga eliphakathi namkha eliphezulu kufanele afune itjhejo elirhabako lezokwelatjhwa.
Ukurhatjheka kobulwele eemfundeni zethu njengamaphesente wenani elipheleleko lokutheleleka lenarhethu lingendlela elandelako:
Ukuhlongakala okusithandathu:
Ukuhlolela umulwana
Ukuhlola okusemthethweni kwenziwa liZiko leliZweloke lamaLwelwe Athelelanako elinzinze eGauteng begodu nelitjhidiselwe eTjingalanga Kapa kungasikade. Ukuhlola kuzokwenziwa ngesiphakamiso sakadorhodera. Iingulani ezifuna itjhejo ehlelweni lakarhulumende lezepilo akukafaneli zibawe ukuhlolwa kwelabhorathri. Siyelele bona kwagadesi lokhu kunjalo emkhakheni wezamaphilo ongasiwo karhulumende kodwana lokhu akukaphakanyiswa yi-WHO. Abodorhodera kufanele belaphe izehlakalo ezisolwako ngokwemigomo enikelwe mNyango wezaPhilo weliZweloke.
Ukwelatjhwa
Ukuvalwa kwamaziko
Ilemuko enarheni yoke litjengise bona ukuvalwa kweenkolo kanye namaziko wefundo ephakamileko, iinthabathaba zeentolo kanye neendawo zokusebenzela akukasebenzi ekukhandeleni ukurhatjheka kobulwele. Esikhaleni salokho kubange ukuthikamezeka okukhulu komphakathi.
Seluleka bona nanyana ngimuphi umfundi, umfundisi namkha isisebenzi esinamatshwayo wezinga eliphasi kufanele sihlale ekhaya. Nangabe kunabafundi abanengi namkha abafundisi abahlalela kude kwabanye yeke iziko elithintekileko kufanele lithinte umNyango wezeFundo ozokweluleleka kanye neekhulu zezepilo ngesisombululo esizokuthathwa.
Ukuhlanzeka okulula
Ngebanga lendlela yokurhatjheka kobulwelwe njengombana kutjhiwo ekuthomeni, ukuhlanzeka okulula okulandelako kwaphakanyiswa:
hlamba izandla ngesibha ngasosoke isikhathi
khohlela namkha uthimulele ethitjhupheypheni emkhonweni
nangabe ukatelelekile kobana ukhohlelele ngezandleni zakho ungathinti nanyana yini njengesibambo somnyango, amafesdiri, amatafula namkha iinsetjenziswa zokudla bekufike lapho uhlamba khona izandla zakho ngesibha
nangabe ulemuka amatshwayo wezinga eliphasi hlala ekhaya begodu ubalekele ukuthintana nabantu.
Ngithanda ukunithokoza ekuthatheni kwenu isikhathi senu ukufunda incwadi le enginitlolele yona begodu ngifisa ukunithokoza ngisalindele ukuhlanganyela kwenu ekukhulumisaneni nekuphunguleni imbangela yobulwelwe.
Ngiyathokoza.
<fn>GCIS.TowardsAFifteenYearReview.2010-10-19.nr.txt</fn>
EKUFIKELELENI KOKUBUYEKEZWA KWEMINYAKA ELITJHUMI NAHLANU
Iragelo Phambili Solokhu kwaba neDemokhrasi - Siqale Phambili
Ngokukhambisana nomThethosisekelo wentando yenengi kunye neHlelo loKwakha nokuVuselela (RDP), urhulumende uveze imigomo yoku:
kwakha umnotho
yokwenza urhulumende abe ngowenengi kunye nomphakathi
nokuthuthukisa imithombo yeensetjenziswa
nokwakha isitjhaba.
Ngo 2004, ngemva kweminyaka elitjhumi idemokhrasi yaba khona, kube neragelo phambili elikhulu, kodwana okunengi kusafuze kwenziwe. Nanyana sisaqalene nomraro owatjhiywa mbuso webandlululo nje. amatjhuguluko emiphakathini yekhethu elethe iintjhijilo ezitja.
Ekuthomeni kwemiNyaka eliTjhumi yesiBili yeTjhaphuluko, abanengi bebasakhutjhelwe ngaphandle kwezomnotho wekhethu nokufumana ukwabelana kweenthelo zetuthuthuko. Nanyana kunjalo okunengi sele kwenziwe lapho urhulumende anelawulo khona - njengokuthuthukiswa komphakathi - izinto zikhambe kabuthaka begodu nemizamo yokufumaneka kwemisebenzi ikhambe kabuthaka. Urhulumende kwayena kufuneka azinikele bekenzele abantu izenzelwa. Amakhetho ka-2004 anikela urhulumende igunya lokuphumelelisa amahlelo wokobana kube nokudzimelela - kunye nokwenza msinyana - ithuthuko kunye nokubonelela intjhitjhilo. Kubizwa boke ababambisani bemiphakathi yoke, kunqotjhwe ukuphungula umthlago nokungasebenzi ngo-2014. Ukuphumelelisa lokhu, urhulumende uzibophelele kilezimbonelo-qangi.
Ukukhulisa zomnotho, njengomkhakha ekufuze kungenelelwe kiwo khulu
Ukuza namagadango amatjha wokusiza abathlagako kobana bangene kwezomnotho bakwazi
Ukuthuthukisa ukusebenza kukarhulumende, ijima lokulwa nobelelesi kunye netjhebiswano
Isisekelo esandlalwako emiNyakeni yokuThoma eliTjhumi yeTjhaphuluko namahlelo amatjha ukusukela ngo-2004 kubeke iSewula Afrika eendleleni eya phambili. Kusesenjalo kube neentjhijilo ezibe khona. Ezinye zakhona zivele namatjhuguluko emphakathini wekhethu kunye nephasini mazombe njengobana siyingcenye yephasi nje.
Njengobana siragela phambili nje, kufuze sifunde ebutjhapheni bangaphambilini.
Lemibuzo ibuzwa kurhulumende njengobana enze Ihlelo lakhe lokuBuyekeza emiNyakeni eliTjhumi naHlanu.
Irhubhululo lenziwe ngaphakathi kurhulumende lenziwa babantu abangasebenzi kurhulumende. Imiphumela ikhutjhiwe njengomtlolo wemikhulumiswano.
Umnqopho kukhuthaza omunye nomunye kobana kucociswanwe njengobana inarha yekhethu iragela phambili nje ekwakheni umphakathi omutjha.
Komunye nomunye umakhisani namkha umphakathi, komunye nomunye umkhakha namkha ihlangano, imibuzo ingabuzwa:
Ngimiphi imahluko eyenziwe miphakathi nabantu? Singasebenzisana njani nasizakwazi ukuragela phambili?
UKUBUYEKEZA UMTHELELA WOMSEBENZI KARHULUMENDE
Umsebenzi weenqhema zikarhulumende
1. Ukubusa
Ukusukela ngo-2004, umnqopho bekukuhlanganisa idemokhrasi kunye nokuthuthukisa ukusebenza kombuso.
Itjhugululo ledemokhrasi
Idemokhrasi yomThethosisekelo - Amaziko wabajameli aqinileko kunye nokuzijamela kwezobulungiswa kwasungulwa.
Ukudzimelela kwedemokhrasi - Iindlela zokuveza amazizo zisunguliwe:
Ukuthintana nomphakathi mayelana namahlelo wokuthuthukisa ngokuhlanganyela.
Izimbizo, ezenzelwe ukuthintana bunqopha phakathi kukarhulumende nomphakathi
abasebenzi bokuthuthukisa umphakathi - bangaphezu kwe-3 000 ababanduliweko.
Intando yenengi kwezoburholi bendabuko - imithetho emitjha namaziko anikela uburholi bendabuko indima ebungayidlala embusweni wethu wedemokhrasi.
Ukukhuthaza ukubusa okufaneleko
Mayelana nombuso ovulekileko nobonakalako: - UmThetho wokuKhuthaza ukuFumaneka kweLwazi umThetho ka-2000 unikela izakhamuzi kobana zifumane ilwazi elifumbethwe mbuso.
Ukulwa nobukhohlakali- Urhulumende msinyazana welule isandla sakhe sokulwa nobelelesi ngokusebenzisa iPhiko lezePhenyo eliKhethekileko kunye nomThetho weBandla lokuLalela amaCala aKhethekileko,1996, Amano woKulwa nobuKhohlakali emBusweni (2002) kunye nomThetho woKulwa neZenzo zobuKhohlakali emBusweni, 2004:
nobelelesi emiphakathini yekhethu.
Iinsetjenziswa zombuso kunye nezakarhulumende wekhaya
Ukutjhugulula iziko lombuso - eminyakeni elitjhumi egadungileko kubonakele iragelo phambili elihle ekuhlanganiseni iinsetjenziswa zomphakathi zibe ziinsetjenziswa ezihlangeneko zomphakathi. Njenganje umbuso ubonakala ujamele umphakathi
UmThetho wokuLawulwa kweeMali zomBuso, 1999 kunye nomThetho wokuLawulwa kweMali zikaMasipalada, 2003 lemithetho ithuthukisa ukulawulwa kweemali.
Ukuhlela nokubeka ilihlo kunye nokuhlunga nakho kweluliwe. Kunamahlelo angcono wokulawula kunye nowokubumba umnyango munye wabasebenzi bombuso.
Ukusekela ibandulo sele kuthomile lapho kusungulwe khona iziko lokubandula abasebenzi bombuso ngenyanga kaRhoboyi 2008.
Ezinye izinto eziqakathekileko ezifuna itjhejo elikhethekileko
Ukurhagala kokutjhagala nakho kuveze ifuneko yokwelula ukukhulumisana phakathi kwabajameli bakarhulumende nezakhamuzi
Izenzelwa ezifunwa mphakathi sele zenziwe eendaweni ezinengi.
Ukuphumeleliswa kwamahlelo okungasabenzi kuhle nakho kunomthelela emajimeni wokulwa nobukhohlakali
2. Umphakathi
Amahlelo wokubonelela umphakathi nawo enze okunengi mayelana nokuthuthukisa amaphilo wabantu, kodwana iinsombululo zesikhathi eside zisafuneka.
Amahlelo wesondlo somphakathi- lokhu kube ngokukhulu ekuphunguleni isibalo sabantu abafumana inzuzo ephasi. kube nabantu abayi-2,5 million abazuzileko ngo-1999 njenganje sele bafikelela ku-12 million.
Ngaphasi kwa R322 ngenyanga
Ngaphasi kwa R322 ngenyanga
Ukwelula ukufumaneka kwezenzelwa
Iragelo phambili lezenzelwa eziqakathekileko sebe lenziwe Ukuqinisekisa kobana omunye nomunye ufumana amanzi wokusela, iinsetjenziswa zangasese kunye negezi.
Amakhaya athlogako afumana amanzi wasimahla: 6 000 yamalitha wamanzi kunye na-50 kwh yegezi simahla.
Ezinye izinto eziqakathekileko ezifuna itjhejo elikhethekileko
Ikhwalithi yezenzelwa zomphakathi isafuna ukuthuthukiswa.
Ukwanda kwesibalo samakhaya amatjha kube nomthelela wokufunwa kwezenzelwa eziqakathekileko kunye nokusizwa ngesondlo.
Ukwandisa ukufumaneka kwezenzelwa
Ifundo - Amagadango wokuthuthukisa zefundo kwandile nakho
Imali enengi isetjenziswe eenkolweni zomphakathi, kunye neenkolo zokuThuthukisa aBantwana abasesebaNcani, iFundo yabaNtu abaDala kunye nemaZikweni weBandulo wefundo eRagela Phambili (FET)
Zamaphilo - amahlelo wokwakha amakliniga, iimbhedlela kunye namaziko wokunakelela zamaphilo kutjho kobana 95 % yamaSewula Afrika njenganje sebahlala amakhilomitha ama-5 ukuya emazikweni wezamaphilo
Ukwandisa ubunikazi bepahla
Amakhaya afumana lokhu
Igezi yokukhanyisa
Amanzi amamalilitha ama-2000 ekhaya ngalinye
Iinsetjenziswa zangasese
Abantwana abaneminyaka emihlanu eenkolweni
abaneminyaka esithandathu eenkolweni
3. Zomnotho
Emva kokunzinzisa zomnotho, itjhejo laqaliswa ekwenzeni msinnyana nokwabelana ngokukhula komnotho.
Ukukhula nokwakhiwa komnotho
Ukukhula - umnotho ukwazile ukukhula ukusukela ngo 1994, ukhuphuke ngamandla ukusukela ngo 2006. ungaphezu kwesilinganiso se 4,5% somnyaka ka 2004-2009.
Ukunzinza komnotho kwazombelele
Iinkolodo nokukhuphuka kwemikhiqizo- Urhulumende uphungule iinkolodo zakhe ukufikela ngaphasi kwe 20%.
Ukutjalwa kwemali nokusisa - ukutjalwa kweemali kukhule msinyana eminyakeni embalwa egadungileko. Urhulumende utjala imali eyi-R482 billion kumthangala sisekelo phakathi kuka 2008 kufikela ku 2011, Ukutjala kwemikhakha yangeqadi kukhule ngendlela ebeyingakalindelwa.
Ukutjhugululwa kwezomnotho kwazombelele- ukutjhugulula zomnotho
Umgomo wezamabubulo - IsiSekelo seNarha somGomo wezamaBubulo kunye neHlelo lokuSebenza kwamaBubulo lika 2007 lizakwenza msinnyana ukuthuthukisa iinsetjenziswa zomnotho kobana kube nezenzelwa esitjhabeni
IPhaliswano - ukusukela ngo-2003, iKomitjhana yePhaliswano ithathe amagadango aqinileko kobana kuba nokuphalisana okuvulekileko kunye nokubeka iimpreyisi kwamafemu amakhulu lawo asangamele umnotho wekhethu.
Ukunikelwa amandla - UmThetho wokuNikela aMandla aBantu abaNzima kwezomNotho wavunywa ngo-2003 begodu nehlelo lokusebenza kwawo ngo-2007.
Umnotho wesibili - Ihlelo eliNabileko lemiSebenzi yomPhakathi (EPWP) lakhe amathuba wemisebenzi asigidi esisodwa - ngaphambi kwesilinganiso somnyaka 2009.
Urhulumende ukhulise begodu wasekela nabosomabubulo abasakhasako.
Amano wehlelo lokusiza ngokudla elihlanganisiweko kunye namanye amahlelo weemfunda asiza ngokudzimelela kwezokulima nakho kubonise ituthuthuko.
Ezinye izinto eziqakathekileko ezifuna itjhejo elikhethekileko
Iminyaka emihlanu yokukhula msinyana iveze ukuba buthakathaka komnotho lokho ekuvimbele kobana ukhule msinyana ngendlela esifuna ngayo. i-AsgiSA iveze imiraro kodwana okunengi kusafuze kwenziwe kobana kusombululwe lemiraro.
Ukungasebenzi kusitjhijilo begodu asikarisi isibalo sabangasebenziko nakuqathaniswa nezinye iinarha ezisathuthukako.
Kufuze sifumane amahlelo womnotho wesibili azokuba nomthelela omkhulu kunobana sibe nalawo amancani.
Emva kokutjhugululwa kwezobulungiswa kunye namaziko wokulwa nobelelesi, kutjhejwe khulu ekwenzeni kobana asebenze ngamandla nakazakuphungula ubelelesi.
Itjhuguluko
Ukutjhugulula zobulungiswa - Phakathi kuka 2007, 52% yamajaji nabomarhastrada babantu abanzima begodu 30 kubabantu bengubo.
Izahlulelo zekhotho yomThetho-sisekelo zenzwe zakhambisana nomthethosisekelo wedemokrasi. amakhotho amatjha asunguliwe kobana kufumaneke zobulungiswa, njengamakhotho wezokulingana; amakhotho amancani weenghonghoyilo; kunye namakhotho wezebhoduluko.
Ukutjheja indabayokuzala emajele, imizamo efana nokwakhiwa kwamanye amajele amatjha; kunye nendlela enye yokugweba; ukubeka ilihlo phezu kwamabanjwa akhutjhwe emajele; iprojekthi yalabo abasalindele ukugwejtwa; kunye nokulitjalelwa kwemilandu nakho lokho kutjhejiwe - kodwana umraro wona usakhula.
Itjhebiswano phakathi kukaRhulumende namaforamu wesipholisa angewophakathi kunye namabubulo alwa nobelelesi nakho lokho kukhulile - kodwana okunengi kusafuze kwenziwe.
Iingwebo ezilula kunye nokutjhugululwa kwangasikade komThetho woBulelesi bomSeme kunye nemThetho wabaNtwana welule isandla sikarhulumende mayelana nokulwa nokukhahlunyezwa.
Ubelelesi obuhleliweko - Amaziko akhethekileko wokulwa nobulelesi obuhleliweko asunguliwe:
Ngo-2007, Iziko eliSebenza ngoBelelesi obuHleliweko (DSO) selibambe abenzi bobulelesi aba-738 begodu neziko lemisebenzi ekhethekileko latjhutjhisa amacala angaphezu kwe-1000 begodu amaphesente a-85% agwetjwa
Iingidi ezingekho emthethweni - i-SAPS sele igaye iingidi ezingaphezu kwe-50 000 ukusukela ngo-2000. Umthetho oqinileko mayelana nokukhutjhwa kwamalayisense weengidi nawo ube nomthelela ekulawulweni kweengidi.
Ivikeleko
Inturhu yezepolotiki - Inturhu yezepolotiki yaphungulwa eminyakeni elitjhumi yokuthoma yedemokhrasi. IKomitjhana yamaQiniso nokuBuyisana yasiza ekurarululeni kokukhahlunyezwa kwamalungelo wobunntu okwenziwa ngesikhathi sombuso webandlululo.
Ukulawula emikhawulweni - Ikomiti yeminyango yaborhulumende kunye nethekhnoloji encono ithuthukise ilawulo emikhawulweni yenarha.
Ezinye izinto eziqakathekileko ezifuna itjhejo elikhethekileko
Amapholisa, amakhotho kunye namajele afuna iinsetjenziswa ezingezelelweko, zisetjenziswe ngcono begodu kube nehlelo lokusebenza elihlanganisiweko.
Ukumema umphakathi kobana uzibandakanye ekulweni nobebelesi kungikho okufunekako khulu.
Ukusebenza ngokulandela ikambiso yomthetho yemanye amaziko wezobulungiswa sele kuhloliwe ngokusebenzisa iintatimende zomphakathi kunye nokuthathwa kwamagadango athathelwa iimphathiswa eziphezulu.
5. Itjhebiswano leetjhabatjhaba, ukuthula kunye nevikeleko.
ISewula Afrika ibe yingcenye zamazwe weetjhabatjhaba, ngokobana isebenzele irhuluphelo lenarha yekhethu, le-Afrika kunye nephasi mazombe elisathuthukako.
Ukunzinzisa itjhebiswano nephasi mazombe
IPengu yokuBuyekeza ukuSebenza kweeNarha ze-Afrika (APRM) - ISewula Afrika ingenye yeenarha ezilikhomba esele kubuyekeziwe ukusebenza kwayo. Kube neemphakamiso ezi-18 zokusebenza ngefanelo begodu ivume ngokomthetho ihlelo le APRM lokusebenza kobana kutjhejwe okubogabogako ekuvezwe ekubuyekezweni kwayo.
Ukuzibandakanya ephasini mazombe
Itjhebiswano eenarhani ezisathuthukako nakho sele kutjhugululiwe kobana kuthuthukiswe iSewula Afrika nenarhakazi ye-Afrika kobana kuragelwe phambili nendlela yokusebenzisana.
Ukuthengisa iSewula Afrika nenarhakazi ye-Afrika - Kube nejima ukusukela ngeminyaka yabo1990s lokuthuthukisa iSewula Afrika. Zamavakatjho zikhule msinyana, sebele kwakhiwe amathuba wemisebenzi angaphezu kwe 400 000.
Ukukhula kwezokuvakatjha
Iimvakatjhi ezivela kwezinye iinarha
IBhegere yePhasi ka 2010 kulithuba elikhulu lokuthengisa inarha kunye nokusebenzisana nenarhakazi ye-Afrika yoke, kobana kuthuthukiswe isithunzi senarhakazi
Ezinye izinto eziqakathekileko ezifuna itjhejo elikhethekileko
Kunefuneko yokukhambisa ngefanelo zepolotiki netjhebiswano kwezomnotho kunye nezokuthintana okuqinileko mayelana nomgomo wezangaphandle nangaphakathi eSewula Afrika kunye nakwezinye iinarha.
Itjhejo eliqakathekileko lemikhakha leyo eyathintekako ngokwatjhiywa mbuso webandlululo kusizile ekuthuthukiseni amaphilo wabantu.
Itjhejo kiboMma, abantwana, ilutjha kunye nabantu abakhubazekileko
Umthelela wamahlelo nemigomo
Izenzelwa eziqakathekileko - Ukutjheja izenzelwa eziqakathekileko ebantwni abathlogako kutjho kobana aboMma abanengi nabantwana bayazuza. Ukufumana amanzi, igezi kunye nezokokuthintana ngemirhala kwenza umahluko kiboMma nabentwana.
Isondlo - Babalelwa ku-12 Million abantu abafumana isondlo sikarhulumende ngo-2007, Abaziingidi ezibunane isondlo sabantwana. 53% yezindlu zinikele aboMma labo abanamele amakhaya.
Zamaphilo - Ukufumana iinsetjenziswa zamaphilo kunye nokwelatjhwa kwenze imikhakha ekunqotjwe ukusiza kobana izuze.
Ifundo -Ifundo yabantwana abaphakathi kweminyaka elikhomba netjhumi nahlanu iyanda eenkolweni - citjhe sekufikelela ku 100% yabantwana abafundako.
Zomnotho - Abomma, ilutjha nabantu abakhubazekileko kungibo abazuzileko ehlelweni lokufundiswa umsebenzi, ku-EPWP, ukufundiswa ukusungula amabubulo
Ezinye izinto eziqakathekileko ezifuna itjhejo elikhethekileko
eliphasi.
Izinga lokungasebenzi ebantwini bengubo nelutjha kusesephezulu.
IRAGELO PHAMBILI
Eminyakeni elitjhumi nahlanu embusweni wedemokhrasi, okunengi sele kwenziwe ukutjhababalisa lokho okwatjhiywa mbuso webandlululo kobana kwakhiwe umpkhakathi omutjha. eminyakeni yesibili elitjhumi yedemokhrasi, iSewula Afrika ikwazile ukuthuthuka msinyana.
Kodwana akukaneli.
Ngiyiphi indlela yokusebenza ezakukhgonakalisa urhulumende nenarha kobana baragele phambili kube nokudzimelela kokukhula nokuthuthuka, nokobana aragele phambili nendlela ayisebenzisa kwagadesi?
Nanyana ngikuphi okweziwako, iragelo phambili lifuna izombelezo kweminye imibono, njengokukhambisa msinyana ukukhula nokutjhugululwa komnotho, kuliwe nomthlago,kwakhiwe ibambiswano emphakathini, ibambiswano neentjhabatjhaba, kunye nokwakhiwa kombuso osathuthukako.
Ukwenza msinyana ukukhula nokutjhugululwa komnotho
Ukukhula kwamsinyana nokwabelana kuqakathekile ekuphunguleni izinga lokungasebenzi nomthlago. Umkhiqizo wenarha kufuze uthuthukiswe kobana sozokwazi ukukhula msinyana, sibe nabasebenzi abanengi, kufaka nalabo abanamakhgono angasiphezulu, kube nephaliswano kwezomnotho, kwandiswe ukuthengiswa kwepahla ngaphandle kwezinye iinarha kunye nokuqinisekisa ubujamo obuhle babosomabubulo abancani nabakhulu. begodu kusesenefuneko yokuthuthukisa kwamahlelo womnotho wesibili lawo anomthelela omkhulu.
Kuzakuba nefuneko yokutjheja iindleko zamandla wegezi kunye nokuvikela ibhoduluko.
Amagadango wokulwa nomthlago kungiwo aphezulu ehlelweni elisungulwe ngurhulumrende lamano wokulwa nomthalago. Ukuphungula izinga lokungasebenzi kuligadango lokulwa nomthalago. lifuna kususwe zoke iinqabo ezenza inarha ibebuthakathaka, kungabi namabubulo amancani begodu kwenze abantu bangakhuthazeki ukuyokufuna imisebenzi.
Ukulwa nomthlago kufuna ukuzibophelela okukhethekileko mayelana nokukwandisa amathuba wabantu wokungena emkhakheni wezemisebenzi kunye nokusungula wabo amabubulo. Ifundo kungiyo enekhgono elikhulu lokuphungula umthlago ebantwini.
Ukwakha itjhebiswano emphakathini nokusebenza kukarhulumende ngokusemthethweni
Ukuqinisekisa ihlala kuhle emphakathini kufuneka kuphungulwe izinga lokungalingani, ngokusebenzisa amathuba wezomnotho kibo boke abantu kunye nokudzimelisa ukusetjenziswa kweemali zikarhulumende kabathlogako.
Ibumbano emphakathini lizakuphumeleliswa ziinhlangano ezikhona zombuso. Lokho kufuna kube nezenzelwa ezinikwelwa mbuso, ukuthuthukisa ukulalela amazizo wabantu kobana nabo bazibandakanye kunye nokuphungula ubelelesi nobukhohlalakali. Ngokufanakako umphakathi unesibophelelo sokuhlonipha nokivikela ukusebenza ngokomthetho kweenhlangano zikarhulumende kunye namagunya anikelwe iinhlanango lezo.
Ukwakha umphakathi obumbeneko nakho kufuna ikuthazo yokubambana kunye nokutjhejana kiwo woke amaSewula Afrika kunobana omunye azitjheje yena kwaphela. Umbuso nomphakathi kufuze basebenzisane kobana kwakhiwe indlela etjha yokubonelelana.
Umsebenzi omnengi sele wenziwe wokukhulisa itjhebiswano ephasini mazombe, khulukhulu enarhakazini ye-Afrika neSewula. Isidingo lesi nasizakuragea phambili, sitjheje khulu i-Afrika neenarha ezingeSewula begodu kuqiniswe nesikhozi neenarha ezinamabubulo. Ukukhulisa amano wetjhebiswano kuzakusiza ukwandisa iinrhuluphelo zenarha yekhethu, kunye nokusabalalisa iinsetjenziswa zethu kobana kube nokuthuthuka enarhakazini ye-Afrika.
Ukwakha umbuso othuthukako
Ukwenza izinto ezivezwe ngehla, umbuso kufuze ubeneseentjenizswa ezifaka lokhu okulandelako:
kuzakufuneka kobana kumenywe yoke imikhakha yomphakathi mayelana nokobana kube
nokuvumelana enarheni mazombe
kuzakufuneka kube namakhgono wokuphumelelisa amahlelo ngendlela efaneleko nokuqinisekisa
kobana kunezakhiwo zokusebenza nemikhakha azakukhgonakalisa ukusebenza.
kunefuneko yokwandisa ukukhulumisana okukanengi phakathi kwezakhamuzi kunye nabajameli
bakarhulumende.
Khuyini izinto eziqakathekileko ocabanga bonyana urhulumende angazenza ngokusebenzisana nawe?
Veza amazizwakho, Thumela iforomeli ku :
Ikhutjhwe Liziko lezokuThintana likaRhulumende (GCIS)
<fn>GCIS.Zfold16days.2010-10-19.nr.txt</fn>
YENZA OKUTHILEKO NGOKUHLUKUMEZA
AMALANGA AMA-16 WOKULWA NOKUHLUKUNYEZWA KWABAFAZI NABANTWANA
LIYINI IJIMA LAMALANGA AMA-16 WOKULWA NOKUHLUKUNYENZWA?
Amalanga ama-16 wokuLwa nokuHlukunyezwa: Kukulwa nenturhu ephathelene nabaFazi kulijima leentjhabatjhaba elibakhona qobe ngomnyaka kusukela ngomhlaka 25 kuSinyikhaba (ILanga leenTjhabatjhaba yokuLwa nenTurhu ephathelene nabaFazi) kufika ngomhlaka 10 kuNobayeni (iLanga lamaLungelo wobunTu leenTjhabatjhaba).
Ngalesikhathi, uRhulumende weSewula Afrika wenza ijima lamalanga ama-16 wokulwa nokuhlukunyezwa, elinqophe ekwandiseni ilemukiso ngomthelela omumbi obangelwa yinturhu ephathelene nabafazi kunye nabantwana. Eminye yeminqopho kukuhlanganisa zoke iinkoro zomphakathi bonyana zilwe nokuhlukumeza.
URhulumende ubopheleleke bonyana wakhe umphakathi onakekelanako begodu onokuthula, lowo ovikela abafazi kunye nabantwana kikho koke ukuhlukunyezwa okukhona. Nanyana iJima lamalanga ama-16 wokuLwa nokuHlukunyezwa libakhona kusukela ngomhlaka 25 kuSinyikhaba - 10 kuNobayeni qobe mnyaka, iminqopho yalo liqiniswa liHlelo laMalanga ama-365 kunye nomTlamo wesiTjhaba.
Qobe mnyaka, urhulumende, ngokubambisana neenhlangano zomphakathi kunye neenkoro zamabhizinisi, ziragela phambili ngosebenzisana ukukhulisa umthelela walelijima. Ngokusekela ijima leli, amaSewula Afrika aziingidi nawo arhelebhile ukulemukisa ngokuhlukumeza begodu basekela abongazimbi nabasinde ekuhlukunyezweni.
UNGENZANI?
Sekela ijima lelo ngokwembatha iribhoni emhlophe ngesikhathi samalanga ama-16 wokulwa nokuhlukunyezwa: Iribhoni emhlophe ilitshwayo lokuthula begodu litjengisa ukuzinikela komuntu lowo bonyana angekhe enze namkha akhuthaze ukwenza inturhu ebafazini nebantwaneni.
Abazinikelako labo abasekela iinhlangano ezingasingezombuso kunye neentlhopha zemiphakathi ezisekela ukupheliswa kokuhlukunyezwa kwabantwana nabafazi: Iinhlangano ezinengi ezirhelebha abongazimbi nabasinde ekuhlukunyezweni badinga irhelebho lomphakathi. Unganikela ngesikhathi sakho ngokufaka isandla ngokurhelebha iinkhungo. Funa ihlangano engendaweni yangekhenu lapho ungarhelebha khona. Ungakwazi ukuthola isitjengiso seenhlangano ezirhelebhako ku: www.csvr.org.za.
Khuluma nakunokuhlukunyezwa kwabafazi nabantwana: Khuthaza abongazimbi abathulileko beengubo bonyana balwe nokuhlukunyezwa. Bikela amapholisa ngokuhlukunyezwa kwabantwana.
Joyina iinhlangano zomphakathi ezirhelebhana namapholisa (CPF) namkha inhlangano zokuphepha zomphakathi (CSF): Umphakathi kunye namapholisa womphakathi basebenzisani abakhutheleko ukuqinisekisa ukuphepha nokuvikeleka emphakathini. Ngokujoyina i-CPF namkha i-CSF, ungarhelebha ukulwa nobulelesi endaweni yekhenu. Nawufuna ilwazi elinabileko lokobanyana ungajoyina bunjani, thintana nesitetjhi samapholisa esisendaweni yekhenu.
Nangabe uyahlukunyezwa nanyana kungayiphi indlela namkha kunomuntu omaziko ohlukunyezwako, fikelela kuye - thola irhelebho.
UKUTHOTJWA KOMKHUMBULO KUNYE NOKUSEKELWA KWABAFAZI
Umtato weRhelebho lesiTjhaba ngesiKhathi sobuDisi (Lifeline) 0861 322 322
Umtato weRhelebho lokuVimbela inTurhu edzimelele kuBulili 0800 150 150
Abantu abangakhambisani nokuHlukunyezwa kwabaFazi 011 642 4345
IThungelelwano lesiTjhaba ngenTurhu ephathelene nabaFazi 012 321 4959
UKUTHOTJWA KOMKHUMBULO KUNYE NOKUSEKELWA KWABANTWANA
UKUVIKELEKA KOMPHAKATHI
Imali yesondlo sabantwana 0800 601 011
ITLHOGOMELO LEZAMAPHILO
IsiTlhopha esiphathelene neGandeleleko kunye neValo 011 783 1474
Umtato wokurhelebha ngeNtumbantonga 0800 012 322
IRHELEBHO NGEZOMTHETHO
IBhodo yokuSiza ngezomThetho 011 845 4311
AMAJIMA WAMADODA ABASEKELA UKULWA NENTURHU
IKoro yokuFunga ngenTurhu kunye nokuBuyisana 011 403 5650
<fn>GOV-ZA.10111.2010-03-25.nr.txt</fn>
AmaSentha we-10 111
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Le yisentha yokubika ubulelesi ngokudosa umtato esebenza ama-awara ama-24 ephatha iinghonghoyilo ezibuya emphakathini. Imitato yenziwa ngomtato waka-Telkom namkha umaliledinini. Yoke imitato edoselwa isentha iyarekhodwa.
Tjheja: Dosela lenomboro kuphela ebujameni oburhabileko. Ungayisebenzisi kumbi ngombana lokhu:
kukhandela imitato ebuya ebantwini abasebujameni obubeka amaphilo wabo engozini begodu nabatlhoga irhelebho lamapholisa kumotjha isikhathi samapholisa ngombana iimphathiswa kuzakufuneka bona zitjhayele namkha ziphaphe ziye endaweni okuthiwa ngeyesehlakalo sobulelesi kumotjha imithombo yamapholisa ngombana iimphathiswa zingasiwa lapho kungana bujamo oburhabako khona.
Eenghonghoyilweni ezingasi zimbi khulu namkha ukubuza okujayelekileko, dosela istetjhi samapholisa esiseduze.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Dosela inomboro yomtato ethi-10 111 nanyana ukuphi eSewula Afrika.
Isisebenzi sesentha yokudosela umtato siphendula umtato wakho begodu sithatha ilwazi elifaneleko.
Ilwazi liyabekwa begodu unikelwa inomboro yereferensi njengobufakazi begodu njengeferensi yangomuso.
Isinghonghoyilo sinikelwa iSentha yokuSebenzela umPhakathi ye-SAPS yendawo, ikoloyi eqale indawo namkha iKoloyi yesiQhema esiPhapha eMmoyeni.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Yoke imitato iphendulwa ngokurhaba okukghonekako.
Phezulu
Iindleko
Ukudosa ngomtato we-Telkom: Awubhadeli litho
Imitato eyenziwa ngomaliledinini: Imitato ibhadelwa ngemali yokudosa yabomaliledinini ejayelekileko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.2004Scc_ndebele.2010-03-25.nr.txt</fn>


Inkundla
yeembawo
ezincane

Inkundla
yeembawo
ezincane



Faka isibawo sakho !


1. Ngubani ongafaka isibawo sokubhadalwa?
â€¢ Omunye nomunye ngaphandle kwabantu abasemthethweni nje ngeenkampani,ama Corporation namkha ama Assocition.
â€¢ Umuntu ongaphasi kweminyaka emasumi amabili namunye kumele asizwe mbeelethi wakhe namkha mthlogomeli wakhe osemthethweni.
2. Ngubani ongafakelwa isibawo sokubhadalwa?
â€¢ Ngaphandle kombuso, singafakelwa namkha ngubani, kufaka hlangana iinkhamphani, ama Corporation, abomaspala nam-kha ezinye izinto ezizijameleko endaweni engaphasi kwaman-dla wekundla yomthetho.
3. Yinani elingangani elingafakelwa isibawo sokubhadal-wa?
â€¢ Imali engandluli I R7000.00.
â€¢ Nakhibe isibawo sakho singaphezu kwe R7000.00, ungafaka esingaphasi ukwenzela bona ukwazi ukulandela isibawo sakho ekundleni yeembawo ezincani. (Small Claims Court)
4. Ngiziphi iindaba ezingeke zikwazi ukufakwa
ngaphasi kwamandla wekundla le?
â€¢ Iimbawo ezingaphezu kwe R7000.00
â€¢ Iimbawo ezifakelwa umbuso.
â€¢ Iimbawo ezisukela ekunikeleni namkha ukudluliselwa kwam-alungelo.
â€¢ Iimbawo zokuhlanjiswa izandla ngebanga lokoniwa igama,ukutjhuthjiswa ngokungakafaneli, ukuvalelwa ejele kungakafaneli, ukulingelwa emsemeni nokwephulwa kwesi-thembiso sokutjhadwa.
â€¢ Iimbawo zolkupheliswa komtjhado.
â€¢ Iimbawo ezimayelana nokwamukeleka kwencwadi yokwabiwa kwamafa.
â€¢ Iimbawo ezimayelana nobujamo bomuntu ngokwe-ngqondo.
â€¢ Iimbawo lapho kufunwa khona bona umuntu enze umsebenzi namkha okuthize okungeke kukwazi ukubhadelelwa ngemali, ngaphandle kwesibawo sokudluliselwa kwepahla egugekako namkha engagugeki engadluli I R7000.00 ngenani.
5. Uyakateleleka bona ufake isibawo sakho ekundleni yeembawo ezincani na?
â€¢ Awa, ungzikhethela bona uyafuna ukufaka isibawo sakho ekundleni le namkha kikiyiphi enye ikundla yomthetho eno-bukghonibokwenza umsebenzi lowo.
6. Ukujanyelwa ngokomthetho nokusizwa ekulungiseleni isibawo sakho.
â€¢ Ukujanyelwa mmeli akuvunyelwa.Kodwana ungayozifunela iinyeleliso emmelini begodu uzibhadalela yena.
â€¢ Abasizi bezomthetho namaklege wekundla yeembawo ezincani
bazokusiza simahla.
7. AmaTologi
â€¢ Kungasetjenziswa elenye nelinye ilimi elisemthethweni le Sewula Afrika ekundleni le.
â€¢ Amalungiselelo wokutholakala kwetologi kumele enziwe ne klege yekundla kusesenesikhathi nakhibe kuzok'nikelwa ubufakazingelimi elingaziwa kuhle ngomunye wabantu ecaleni.
8. Usifaka njani isibawo?
Amagadango athathwa ngaphambi kokufakwa kwesibawo.
â€¢ Thinta umuntu obanga naye (umuntu omthathela amagadango womthetho) umlomo nomlomo,ngomtato, namkha ngencwadi um-tjele bona ahlangabezane nesibawo sakho.
â€¢ Nakhibe lo obanga naye akahlangabezani nesibawo sakho, mthu-mele incwadi etjho lokho okufunako (uveze imininingwana esekela isibawo sakho, nemali yesibawo sakho) umuphe ubunengi bakhona amalanga alisumi nane ngemva kokuthola incwani yakho ebhaliweko bona ahlangabezane nesibawo sakho.
â€¢ Mnikele incwadi le ngesandla namkha uyithumele ngeposi ebhalisi-weko lowo obanga naye. (lowo omfakela Isibawo ekundleni)
â€¢ Emva kokundlula kwamalanga alisumi nane, bika umuntu lo ku klege yekundla, uphathe ubufakazi bokuthi incwadi yesibawo way-inikelwa.
Kumele uye uphetheni eklegeni yekundla?
â€¢ Incwadi owambhalela yona nobufakazi (irasidi yaseposini) bokuthi yathunyelwa.
â€¢ Isivumelwano, incwadi namkha obunye ubufakazi obusekela isibawo sakho.
â€¢ Igama elipheleleko ne adresi (I adresi yasekhaya neyasemsebenzini, nawunayo) ne nomboro yomtato yalowo obanga naye.
Iyini imisebenzi ye klege yekundla?
â€¢ Yena nomsizi wezomthetho bazak'calisisa iincwadi oziphetheko bakusize ukubhala amasayimani.
â€¢ Uzakutjela ngelanga nesikhathi sokulalelwa kwecala.
â€¢ Uzakukhupha amasayimani akunikele wona.
Wenzani ngamasayimani?
â€¢ Ungawanikela loyo obanga naye wena ngokwakho. (Zama ukuthola ubufakazi bokuthi uwatholile amasayimani)
NAMKHA
â€¢ Ungathatha amasayimani la nemali (yokubhadala) unikele I sheriff yendaweni lapho kuhlala khona lo obanganaye, bona iyomnikela wona.
Wenzani emva kwalokho?
â€¢ I Sheriff nayiwasile amasayimani, kumele uthole ubufakazi balokho, ngaphambi kwelanga lokulalelwa kwecala.
â€¢ Phatha incwadi yesivumelwano, incwadi namkha ubufakazi obuseke-la isibawo sakho eduze.
â€¢ Yazisa abofakazi bakho ngelanga nesikhathi sokulalelwa kwecala wenze namalungiselelo wokuthi babekhona ngesikhathi nangelan-gelo.
9. Amagadango angahle athathwe ngobanga naye emva kokuthola amasayimani.
â€¢ Angenza njengokulayelwa sibawo.
â€¢ Angathumela umbiko obhaliweko, omumethe ihlobo lokuz-ivikela kwakhe nemininingwana yeenzathu edzimelele phezu kwazo, eklegeni yekundla athumele ikhophi kofake isibawo.
â€¢ Angafaka isibawo esiqhulana naleso ngokuthumela umbiko obhaliweko omumethe imininingwana efana naleyo efunekako nakukhutjhwa amasayimani, ku klege yekundla.
â€¢ Nakufakwe isibawo esiqhulana nalesi ebesifakiwe, kusafanele kulandelwe ikambiso yekundla.
10. Kumele wenzeni lo obanga naye nakahlangabezene nesibawo sakho nawusenza koke lokhu?
â€¢ Mnikele ubufakazi obubhaliweko bokuthi ukunikele namkha ukubhadalile.
â€¢ Yazisa iklege yekundla khonokho bona isibawo sahko sihlan-gatjeziwe begodu awusarageli Phambili necala.
11. Kumele wenzeni ngelanga nangesikhathi esibekiweko secala?
â€¢ Kumele uvele wena siqu sakho ekundleni.
â€¢ Qinisekisa bona uphethe zoke iincwadi ezisekela isibawo sakho.
â€¢ Qinisekisa bona abofakazi bakho bakhona.
â€¢ Qinisekisa bona unobufakazi bokuthi amasayimani uwanikele lowo obanga naye.
12. Ukulalelwa kwecala.
â€¢ Ikambiso yekundla itjhaphulukile begodu ilula.
â€¢ Awukavunyelwa ukujanyelwa mmeli ekundleni le.
â€¢ Ikomishinari yekundla izukubawa bona uchaze imininingwana yecala lakho. Uchaze ngokunemba okukgonekako.
â€¢ Phendula imibuzo yekhomishinari uveze nobufakazi bakho.
â€¢ Ukubuzana imibuzo akukavumeleki kodwana ngemvume yek-homishinara, ungakwazi ukubuza lowo obanga naye imibuzo.
â€¢ Lalela kuhle iinhlathululo zaloyo obanga naye kuthi nakaqe-dileko ukukhuluma, utjengise ikhomishinari lokho obona ukuthi akakakubeki ngendlela ekungiyo.
â€¢ Ngemva kokuthi ukomitjhinari ezwe okutjhiwe nguwe, ngo-banga naye nabofakazi abakhona, ikundla ingathatha isiqundo. (Ukomitjhinara angatjengisa bona uzak'bhalela akwazise ngesiqundo namkha isigwebo sakhe ngemva kwes'khathi esithileko.
13. Ukudluliselwa phambili kwesigwebo/isiqundo noku-calwa kabutjha kwecala.
â€¢ Angeze kwenziwa isibawo sokudlulisa icala ukuphikisana nesigwebo namkha isiqundo sekundla.
â€¢ Indlela ekukhanjiswe ngayo icala ingathunyelwa ekundleni ekulu yamacala ukuyak'calwa kabutjha ngeenzathu ezintathu kwaphela:
- Ukungabi namandla wokugweba/ukulalela icala
kwekundla, ukuthinteka kuka komitjhinara ngokwakhe embangweni, ukuthatha ihlangothi kwakhe namkha ikohlakalo ka komitjhinara;
- Ukukhambiswa kumbi okukhulu kokulalelwa kwecala.
14. Amagadango alandela isigwebo/isiqundo
esithethweko.
Nakuthethwe isiqundo/isigwebo esiphikisana nawe
â€¢ Isiqundo/isigwebo esithethweko sizok'hlala sinjalo, nga-phandle kokuthi kuvele isizathu esingenza kube nesidingo sokucalwa kabutjha kwecala.
â€¢ Hlawula zoke iindleko ikundla engathi kumele uzihlawulele. Iindleko ezingahle zibe khona ngezobanga naye azibhadale I Sheriff.
â€¢ Yenza njengokulayelwa kwakho yi kundla yomthetho.
Nakuthethwe isiqundo/isigwebo esivumelana nawe.
â€¢ Lo obanga naye uzak'bhadala inani elibekwe sigwebo kho-nokho, nakanayo imali. Mnikele irasidi yenanelo khonokho.
â€¢ Nakhibe obanga naye akakwazi ukulandela isiqundo sekundla khonokho, ikundla izakwenza irhubhululo ngob'jamo bakhe beemali, ukungakgona kwakhe ukubhadela isikolodo secala neendleko bebenze nomlayo wokubhadelwa kwakho.
Okweleda isigwebo/isiqundo nakabhalelwa kukwenza njen-gokulayelwa yikundla namkha umlayo wekundla.
Okweleda isigwebo nakabhalelwa kukwenza njengokulayelwa yikundla namkha umlayo wekundla yeembawo ezincani begodu ufuna ukufezakalisa isigwebo namkha umlayo wekundla, indaba le indluliselwa ekundleni ka Marhistrada begodu nekammbiso yokufezakaliswa njengoba ibekwe yi Magistrate's Courts (Act 32 of 1944) Iyalandelwa. Uyeleliswa ukusebenzisa ukujanyelwa ngokomthetho ukulandela ikambiso le.
15. Okuqakathekileko
â€¢ Incwajana le ikwazisa kwaphela ngamagadango aqakatheke khulu amele ukuthathwa nakufakwa isibawo ekundleni yeem-bawo/amacala amancani.
â€¢ Nawufuna isizo nangayiphi indaba, I adresi nenomboro yomtato yekundla yeembawo/amacala amancani iyatholakala e O.sini yekundla yomthetho ka Marhastrada.
Inikelwe yi Fundo YoMPhakathi nokuThintana,
Umnyango wezobulungiswa nokuthuthukiswa
kwezomthetho sisekelo.
Private Bag X81, Pretoria, 0001



<fn>GOV-ZA.2008DVIsiNdebeleBrochure.2010-03-25.nr.txt</fn>
DOMESTIC VIOLENCE DOME
STIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOL
ENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOME
STIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOL
ENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOME
STIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOL
ENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOME
STIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOL
ENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOME
STIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOL
ENCE DOMESTIC VIOLENCE DOMESTIC VIOLENCE DOME

Kwenzekani nangabe umLayo wokuVikelwa uyephulwa?
UMmangalelwa nakephula umLayo wokuVikelwa ngokuthi abuyelele ukutlhorisa ngokomzimba namkha ngomlomo ngendlela okuhlathululwe ngayo ekuthomeni kwencwajana le, ungafaka isinghonghoyilo esitetjhini samapholisa begodu unikele amapholisa iNcwadi yokuBopha khona bazakuyombopha.
Isiqunto lesi sokusetjenziswa kweNcwadi yokuBopha ngemva kokwephulwa komLayo senziwa nguwe. Nasele avalelwe, uMmangalelwa uzakuqalana nokuthweswa umlandu wobulelesi bese ugwetjwe eKhotho yezobuLelesi ngokwephula umLayo wokuVikelwa.



QEDA INTURHU
YANGEKHAYA!

Khumbula, kodwana bona nayikuthi iKhotho ingafumanisa bonyana iNcwadi yokuBopha isetjenziswe kumbi (bonyana uMmangalelwa avalelwe ngaphandle kwebanga), lapho ke nawe uzakutjhutjhiswa ngokuya komThetho.


UMmangalelwe uzakuvela eKhotho yezobuLelesi ngokwephula umLayo wokuVikelwa abegade anikelwe wona.

Ingabe imilandu yobuLelesi ingasulwa na?
Nasele uMmangalelwa abotjhelwe ukwephula umLayo wokuVikelwa, uMmangali angeze aqunta ukwesula umlandu. UmTjhutjhisi omKhulu womPhakathi nguye kwaphela
onelungelo lokwesula imilandu.
Ngingawubekela ngeqadi na umLayo?
Iye, ngesinye nesinye isikhathi, ungenza isibawo sokobana umLayo lowo ubekelwe ngeqa-di. Kodwana kusemandleni kaMarhastrada bonyana uyakuvuma lokho namkha awa. Lokho kuzakutjho bonyana umLayo wokuVikelwa awusasebenzi.


Kuqakathekile ukutjheja bonyana eKhotho yomThetho , nguMarhastrada ongath-atha isiqunto sokobanyana umLayo wokuVikelewa ungabekelwa ngeqadi.

Khuyini okumele ukwazi!

Nawufuna ilwazi elinabileko, thinta laba abalandelako:

Department of Justice and Constitutional Development
UmNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo
Chief Directorate: Promotion of the Rights of Vulnerable Groups
UbuNqophisi obuKhulu: UkuPhuhliswa kwamaLungelo weenQhema eziseNgozini
Umtato: 012 315 1111
Ifeksi: 012 315 1851 / 1810


8

Qeda iNturhu yangeKhaya!

Indaba ingajanyiswa bese kubekwa elinye ilanga lokulalelwa kwayo ekhotho. UMabhalana weKhotho uzakusiza namkha uzakulayela umuntu ongakusiza ukutlola ipendulo.
Ngelanga lokulalelwa uMarhastrada uzakulinga ukuthatha isiqunto esidzimelele eeNcwadini zeemFungo ezilethwe ngabathintekako. UMarhastrada anganibawa bona nihlathulule ezinye izinto. UMarhastrada angaqunta ukuvuma umLayo, awubekele ngeqadi namkha alayele bonyana ubufakazi benziwe ngomlomo.

UmThetho weNturhu yangeKhaya, umthetho wenomboro 116-ka 1998 uvumela ungazimbi wokutlhoriswa kwangekhaya namkha wenturhu yangekhayta bonyana afune umLayo wokuVikelwa eKhotho kaMarhastrada malungana nomuntu owenze isenzo sokutlhorisa. Umnqopho weNcwajana le kunikelwa kwabongazimbi ilwazi abazalitlhoga ekuletheni isibawo somLayo wokuVikelwa ngokomThetho weNturhu yangeKhaya. Ngomnqopho weNcwajana le sifuna ukuveza inturhu eqaliswe kibomma okungiyo evame ukwenzeka.


Ungafuna ukuvikeleka kubani?
1.	umuntu lowo otjhade naye, kungaba mtjhado wesintu namkha wesikhuwa.
2. umlingani wakho (kungaba ngowobulili obufanako namkha wobulili obuhlukeneko) ohlala namkha owakhe wahlala nawe, nanyana beningakatjhadi namkha anikwazi ukutjhada (nangabe, isibonelo, omunye wenu besele atjhade nomunye);
3. umzali omunye womntwanakho namkha abantu abahlanganyela nawe emsebenzini wokukhulisa umntwana;
4. abantu abahlobene nawe ngokweengazi, ngomtjhado namkha ngokuadoptha;
5.	umuntu lowo enakhe nathembisana umtjhado, itjhebiswano lesintu namkha lokuthandana, kufaka hlangana itjhebiswano lokuthandana namkha okuthathwa ngathi ngilo, lezomseme kungaqalwa bonyana ngelesikhathi esingangani.
6. umuntu loyo ohlala naye namkha ogade uhlala naye ndawo yinye.

Nangabe uMmangalelwa uyabhalelwa kuvela ekundleni yokuLalelwa komBango begodu wena unobufakazi bokobanyana umLayo wokuVikelwa wanikelwa yena (ubuF akazi bokuNikelwa), uMarhastrada uzakuqinisekisa umLayo.


Nangabe uMarhastrada uyaneliswa bona iNcwadi yesiFungo yoMmangali iqinisekisa ngokuzeleko bona ukutlho-riswa kuyenzeka, uMarhastrada uzakuq-inisekisa umLayo. wokuVikelwa.

IINOMBORO EZILIRHELEBHO

People apposing woman abuse (POWA) 011 642 4345
Stop woman abuse 0800 150 150
Adapt 011 885 3332
Domestic Violence Network 012 321 4959
NICRO (Crime Prevention) 011 403 2953
South African Human Rights Comission 011 484 8300
Childline 011 938 8745 FAMSA inarha yoke 011 833 2057
Lifeline 011 728 1347/
0861 322 322
Commission on Gender Equality (CGE) 011 403 7182
Independent Complaints Directorate (ICD) 012 320 0431
Police inarha yoke 10111

Kuzakuba khona ukuGwetjwa na?

Nangabe uMarhastrada akakwazi ukuthatha isiqunto ekulalelweni ngebanga lokutjhayisana kweenkulumo zoMmangalelwa noMmangali, isibonelo, nayikuthi kunokurarana kwelwazi elinikelwa ngilaba ababili, uMarhastrada uzakuhlehlisa indaba leyo okufanele igwetjwe.
Ekugwetjweni, uMmangali noMmangalelwa kumele banikele ubufakazi bafunge be-godu batjhukane ngemibuzo. UMmangali noMmangalelwa bavumelekile bonyana babize abofakazi bazokunikela ngananyana ngibuphi ubufakazi abanabo ukufakazela indaba yabo Isibonelo iintifikezi zokwelatjhwa, amarekhodi wesibhedlela, iinthombe, imi-tlolo nokhunye.

2

7




â€¢ Kutlhoriswa ngokomzimba

â€¢ ukukhahlunyezwa

Khumbula bona ngomThetho iPholisa kumele likurhelebhe nanyana kungayiphi indlela etlolwe emLayweni weKhotha, isibonelo, ekubuthweni kwezinto zakho, umazisi, wakho,iimpahla namkha iincwadi zabantwana, nokhunye. Nawuthola bonyana iPholisa lelo alinatjhebiswano begodu liyala ukubambisana nawe njengokutjho komLayo, ungabikela i-Independent Complaints Directorate (okuliPhiko eliziJameleko eliPhenya iinLilo ngamaPholisa).



â€¢ ukulandelela namkha ukungena emkhayeni lapho ungahlali khona ngaphandle kwemvumo

Tjheja godu bona akusimsebenzi wamaPholisa ukukusiza ukususa
ifenitjhara, amakhomphyutha, izitja nokhunye.

â€¢ Kutlhoriswa ngokomseme

UMmangalelwa angabotjhwa na ngomLayo wokuVikelwa?
UMmangalelwa icala angeze abotjhwa ngesikhathi azokunikelwa umLayo wokuVikelwa. Angabotjhwa kuphela nangabe wephula lokho okutjhiwo mLayo wokuVikelewa.
Khuyini ukwephulwa kwalokho okutjhiwo mLayo wokuVikelwa?
Lokhu kulokha uMmangalelwa nakangafuni ukukhambisana nalokho okutjhiwo mLayo lowo, ngamanye amagama ubuyelela isenzo sokutlhorisa ngokuya, KomLayo anikelwe wona, esikhandelwe bona singenzeki.
Khuyini ukuDelela iKhotho?
Lokhu kulokha uMmangalelwa nakaphula okutjhiwo mLayo, abhalelwe kuvela eKhotho yezobuLelesi ayoziphendulela ngemilandu abekwe yona.
Ngenzani ngobuFakazi bokuNikelwa?
Kufanele unikele uMabhalana weKhotho ubuFakazi bokuNikelwa komLayo wokuVikelwa ngokukhulu ukurhaba. Nasele uMabhalana aphethe incwadi leyo, iKhotho izakugunyaza iNcwadi yokuBopha uMmangalelwa. INcwadi yokuBopha izakusetjenziswa kuphela kuMmangalelwa nangelinge ilanga nangabe usaragela phambili nokuphula umLayo wokuVikelwa.
Khuyini iLanga lokuBuya?
Lilanga elibekwe yiKhotho ukuze ikwazi ukuthola ithuba lokulalela uMmangalelwa ngaphambi kobanyana umLayo wokuVikelwa uqinisekiswe.
Kwenziwani ngeLanga lokuBuya?
Phambi koMmangali, uMmangalelwo unethuba lokutjela uMarhastrada ihlangothi lakhe lendaba. uMmangalelwa angenza yakhe iNcwado yesiFungo ephikisako namkha abawe ithuba lokutlola yakhe iNcwadi yesiFungo ephiki-sako. Amaphepha la azakunikelwa wena. Kilokhu uzakuni-kelwa ithuba lokutlola ipendulo.



â€¢ ukona ipahla namkha iimpahla zomunye

â€¢ Kutlhoriswa ngokomlomo



â€¢ esinye nesinye isenzo sokulawulwa namkha sokutlhoriswa lapho lesosenzo singalimaza namkha sibangele ukulimala ekuphepheni ekuphileni kuhle kwakho namkha komndeni wakho.

â€¢ Kutlhoriswa ngakwezomnotho


â€¢ Kuthusela


Bobabili abomma nabobaba bangabekwa umlandu, begodu bang-aba bongazimbi benturhu yangekhaya.

6

3

UmLayo wokuVikelwa wesiKhatjhana uzakuthini na?.
â€¢ UmLayo wokuVikelwa wesikhatjhana uzakubawa uMmangalelwa (umuntu lowo otl-horisako) bona angakuhlukumezi ngendlela etjhiwo eNcwadini yesiFungo.
â€¢	UMmangalelwa angatjelwa bonyana angakuhlukumezi, ngokomzimba namkha ngomlomo wena nabantwana.
â€¢ Ezehlakalweni ezimbi khulu, uMarhastrada angakhupha uMmangalelwa ngendlini leyo eniyihlanganyelako namkha amalele ukungena eendaweni ezinye zendlu leyo enihlala kiyo.
â€¢ Nangabe abantwana babongazimbi bokutlhoriswa, iKhotho ingalela uMmangalel-wa bonyana abonane nabantwana namkha abonane nabo ngendlela eqintel-weko.
â€¢	IKhotho ingenza umlayo wokurhelejwa ngokweemali kwamsinyana. Lokhu kutjho bonyana nawufuna iindleko zokwelatjhwa namkha zenye indawo yokuhlala okubangelwe kutlhoriswa, kumele uveze ubufakazi beendleko osele uzenzile bese ubawa iKhotho ukutjheja isibawo sakho.
â€¢	IKhotho ingalaya amapholisa bona athathe isigidi soMmangalelwa nangabe khe-wathusela ipilo yakho.
Nakuzakuhlolisiswa ngokuzeleko ubunjalo bokutlhoriswa okuthileko okukwenzakaleleko iKhotho ithembele eNcwadini yesiFungo oyenza nawenza isibawo. Ngalokho, kufanele unikele iKhotho loke ilwazi elifaneleko eliseNcwadini yesiFungo, Isibonelo, imininingwana yezehlakalo zokutlhoriswa, ilanga, indawo nobunjalo besehlakalo sokugcina.
Angeze wabawa imali yesondlo eKhotho yeNturhu yangeKhaya. Lokhu ungakwenza neKhotho yeSondlo.

Kumele ngenzeni?


Nawuzizwa namkha ubona bonyana ungungazimbi wananyana ngiliphi ihlobo lenturhu yangekhaya njengombana kurheliswe ngaphezulu, iya eKhotha kaMarhastrada wendawo leyo begodu ubawe irhelebho lokwenza isibawo somLayo wokuVikelwa. UMabhalana weKhotho uzakurhelebha ekuzaliseni amaforomo begodu akuse kuMarhastrada okuzakuba nguye ozakuthatha isiqunto sokobanyana kumele uwuthole umLayelo wokuVikelwa namkha awa. Imininingwana yabanikeli berhelebho abangakunikela isiyeleliso begodu bakurhelebhe kilokhu itholakala ekuthomeni kweNcwajana le.

Khumbula bonyana ebujumeni oburhabekileko isizo leli liyatholaka ama-iri
ama-24 ngelanga.



Ngenzani ngomLayo wokuVikelwa wesikhatjhana?
UmLayo wokuVikelwa wesikhatjhana kumele unikelwe uMmangalelwa (umuntu loyo otlhorisako) ngokukhulu ukurhaba. Angeze wazinikelela wena umLayo kuMmangalelwa ngombana lokho kuzabe kungenziwa umsebenzi ngendlela engiyo. Ngamanye amagama, ukunikela umuntu umLayo wokuVikelwa wesikhatjhana msebenzi womuntu onamandla wangokomthetho, isibonelo, isiphathiswa se Polisa.
Kumele umLayo wokuVikelwa wesikhatjhana uwuse e-Ofisini leTiherifu namkha esitetjhini samapholisa esiseduze nalapho kuhlala namkha kusebenza khona ummangalelwa. Esitetjhini samapholisa, khumbula ukutlola phasi igama kanye namkha inomboro yebheji yepholisa olinikela umlayo lowo. Kuba lula ukufunisisa ngomLayo lowo ngokuya kwesikhathi. Iintetjhi ezinengi zamapholisa zinesiPhathiswa esiqalene neendaba zenturhu yangekhoya.
Khulumisana nePholisa lelo nihlele bonyana uzabuthola nini ubaFakazi bokuNikelwa. Lokho kukhombisa bonyana umLayo wokuVikelwa wesikhatjhana nangembala unikelwe uMmangalelwa. Ungavumeli ipholisa bonyana lipose namkha likulethele ubufakazi bokunikelwa namkha liwuposele iKhotho ngombana lokho kuthatha isikhathi begodu abufiki ngaphambi kwelanga lokubuyela eKhotho.

UMabhalana weKhotho uzakurhelebha ekuzaliseni amaforomo afaneleko begodu akuse phambi kukaMarhastrada.


Ngiyiphi iKhotho okumele ngiye kiyo?

Iya eKhotho eseduze nalapho uhlala namkha usebenza khona. Nangabe wakatelelwa bonyana usuke endaweni ohlala kiyo ngebanga lenturhu begodu sewuhlala lapho khunye kwesikhatjhana, ungaya eKhotho eseduze nalapho uhlala khona kwesikhatjhana



KHUYINI INCWADI YESIFUNGO?
INcwadi yesiFungo sitatimende esifungelweko. Lokhu kutjho bonyana umuntu owenza isitatimende lesi ufungile bonyana ukhuluma iqiniso begodu uyazi bonyana uzakutjhutjhiswa nangabe akutjho esitatimendeni kumamala. Kukuphula umthetho eKhotho yomThetho ukwenza isitatimende esimamanga.

5

4



<fn>GOV-ZA.2008PolPardon_AppForm[AllegedPolitically]IsiNdebele_AnnexA.2010-03-25.nr.txt</fn>
Annexure A







IMINININGWANA YOMUNTU OZALISA UBUFAKAZI OBULIQINISO

Isibongo: _____________________________________________________________________
Amabizo ngokupheleleko____________________________________________________________

Inomboro kamazisi: ___________________________________

Ihlangano yezepolitiki/ikoro umkhandlu/ ihlangano elwela itjhaphuluko
________________________________________________________________________________

Isikhundla ngaphakathi kwehlangano/kwekoro/komkhandlu/kwehlangano elwela itjhaphuluko:
________________________________________________________________________________

I-Adresi yendawo ye-ofisi yomzimkhuku wehlangano/yekoro/yomkhandlu/yehlangano elwela itjhaphuluko:
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

I-Adresi yePosi:
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

UBUFAKAZI OBULIQINISO EBUZALISWE YIHLANGANO/YIKORO MKHANDLU/YIHLANGANO ELWELA ITJHAPHULUKO

ISIYELELISO ESIQAKATHEKILEKO: UKWENZA ISITATIMENDE ESINGASILO IQINISO KUMLANDU WOBELELSI

Inomboro yomtato (________) _________________________________
Inomboro yefeksi (________) _________________________________
Idresi ye-imeyili: _____________________________________________

ISIFUNGO

Mina ___________________________________________________________ (Amabizo ngokupheleleko) ngifunga ngokujamela _________________________________________________________ (Ibizo lehlangano yepolotiki) kobana ___________________________________ ________________________________________________________________________________ (Amabizo azeleko womenzisibawo) bengililunga lehlangano evezwe ngaphezulu/ yekoro/ yomkhandlu/yehlangano elwela itjhaphuluko ngesikhathi ngenza umlandu engifuna ukulitjalelwa ngawo njengobana kuvezwe endimaneni 2 yeforomo lesibawo, begodu umlandu wenziwa ngonobangela wokuphumelelisa leminqopho yehlangano yezepolotiki/koro/mkhandlu/ihlangano elwela itjhaphuluko ngesikhatheso:
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Ngitsenge loke ilwazi elitjhiwo ngaphezulu ngalendlela elandelako (isib. ukufumana ilwazi kurhelo buthelelo/ukufumana iintatimende kibofakazi abalandelako, nginelwazi ngesehlakalo njll) amabizo, ama-adresi kunye neenomboro zomtato zabofakazi kufuze zithathwe):
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Ihlanganwami yezepolotiki/ikoro/umkhandlu/ihlangano elelwa itjhaphuluko, inombono wokobana kuzakuba lirhuluphelo lomphakathi nangabe _____________________________________________ (Amabizo ngokupheleko womenzi sibawo) kobana ngilitjalelwe ngomlandwami ngaleziinzathu ezilandelako:
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Ihlanganwami yezepolotiki/ikoro/umkhandlu/ihlangano elwela itjhaphuluko nayo inombono wokobana
________________________________________________________________________________ (Amabizo apheleleko womenzi sibawo) angeze ngisaba litshenyo namkha ngibe nobungozi emphakathini ngonobangela waleziinzathu ezilandelako:
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Ngithunyelwe yihlanganwami yezepolotiki/ikoro/umkhandlu/ihlangano elwela itjhaphuluko kobana nginikele ngesitatimendesi bengenze isibophelelwesi ngokujamela ihlanganwami.


UMTLIKITLO KUNYE NESIFUNGO

*(lendima kufuze izaliswe begodu elinye nelinye iphepha kufuze ligunyaziswe ngama-initjhiyali phambi kweJaji lezokuThula namkha uKhomitjhinara weemFungo)

Mina____________________________________________________________________________
Amagama azeleko nesibongo) Ngifunga kobana koke okutjhiwo ngaphezulu kuliqiniso bekungokufaneleko

Kutlikitlwe e_______________________ ngezi _______ elangeni lika_______________ unyaka ______
____________________
Umtlikitlo (umenzi sibawo)


1. Uyazi bewuyazwisisa okumumetwe sitatimende?
Ipendulo: ________________________________________

2. Ngabe kukhona ongavumelani nakho nawenza isifungwesi?
Ipendulo: ________________________________________

3. Ngabe ubona isifungo esihlongoziweko sibophelela unembezakho?
Ipendulo: ________________________________________


A. Ngiyavuma kobana yoke lemibuzo engibuzwe yona nokobana iimpendulo zami ezivezwe ngehla zitlolwe phambi kwami ngikhona.



__________________________________________________________
Umtliikitlo womfungi


B. Ngiyavuma kobana umfungi wamukele kobana uyazi bewuzwisisa okumumethethwe sifungwesi esivunywe phambikwami nomtlikitlo womfungi utlikitlwe phambi kwami.




___________________________________________________________
Ijaji lezokuthula
Ukhomitjhinara weemfungo


Amabizo wokuthoma ngokuzeleko nesiBongo_________________________________________________________
(Ngamagabhadhlela)

Isikhundla __________________________________________________Ngokwesikhundla Riphabhuligi yeSewula Afrika


I-Adresi yebubulo _________________________________________________________________________________

________________________________________________________________________________________________
(I-Adresi yokuhlala kufuze ivezwe)




Ilanga ________________________ Indawo _______________________


NAMKHA


1. Ngabe ngokweqiniso uvumelana nokumumethwe sifungwesi?

Ipendulo _______________________________________


A. Ngiyavuma kobana yoke lemibuzo engibuzwe yona nokobana iimpendulo zami ezivezwe ngehla zitlolwe phambi kwami ngikhona.



___________________________________________________________
Umtliikitlo womfungi


B. Ngiyavuma kobana umfungi wamukele kobana uyazi bewuzwisisa okumumethethwe sifungwesi esivunywe phambikwami nomtlikitlo womfungi utlikitlwe phambi kwami.


___________________________________________________________
Ijaji lezokuthula
Ukhomitjhinara weemfungo

Amagama wokuthoma nesibongo______________________________________________________________________
(Ngamagabhadhlela)

Isikhundla __________________________________________________Ngokwesikhundla Riphabhuligi yeSewula Afrika




I-Adresi yebubulo_________________________________________________________________________________

________________________________________________________________________________________________
(I-Adresi yokuhlala kufuze ivezwe)


Ilanga________________________ Indawo _______________________



<fn>GOV-ZA.Aboutus.2010-03-25.nr.txt</fn>
Amalimi
Izinga lokulethwa ebujameni banjesi
Ubunikazi belwazi
Ubunjalo bomtlolo
UBujamo nemiBandela
Umnqopho wewebhsayithi yemiSebenzi yomBuso weSewula Afrika kunikela ngomthombo munye welwazi ngemisebenzi enikelwa mbuso weSewula Afrika.
Umnqopho kukwehlisa ukungalingani okukhona phakathi kwalabo abanikelwe amandla nalabo abangakanikelwa, umnotho wokuthoma newesibili.
Iwebhsayithi kungenelela okuqakathekileko okuhlose ukuqinisekisa bonyana izakhamuzi zizakukghona ukuthintana nombuso.
Ilwazi ngemisebenzi yombuso
Iwebhsayithi inelwazi ngemisebenzi yombuso enikelwa ezingeni lombuso wesitjhaba.
Ilwazi ngemisebenzi lihlukaniswa ngokuya kwemihlobo emithathu yemisebenzi:
Imisebenzi eyenzelwa abantu : imisebenzi eyenzelwa izakhamuzi zeSewula Afrika ehlelwe ngokuya kwezehlakalo zepilo
Imisebenzi eyenzelwa iinhlangano: imisebenzi ekhambelana neenhlangano namabhizinisi
Imisebenzi eyenzelwa amaphandle: ilwazi eliqaliswe ezakhamizini zeenarha zangaphandle ezifuna imisebenzi efaneleko embusweni weSewula Afrika.
Elinye nelinye lamahlangothi la libunjwa ngendlela ekhambisana nokulandelana kwezehlakalo zepilo . Izehlakalo zepilo godu zihlukaniswa ngokuya kweengaba zepilo.
Ilwazi ngomunye nomunye umsebenzi lihlelwa ngokuya kweendawo ezilikhomba eziqakathekileko, oku, yihlathululo: amagadango okufanele alandelwe; imithetho esetjenziswako; amazinga wokusebenza nesikhathi; iindleko; amaforomo azaliswako nemininingwana yokuthintana.
Ilwazi elikhambelanako
Amalimi
Ilwazi lokusebenzela litlolwe ngesiNgisi, kuthi ngemva kwalokho litjhugululelwe kwamanye amalimi. Ilwazi lokusebenzela ngamanye amalimi libekwa kuwebhsayithi ngemva kokutjhugululwa.
Sebenzisa ikhasi lokuthintana nathi ukuveza imibono namkha ukubuza ngewebhsayithi yemiSebenzi yomBuso.
Ikhasi lekhaya linikela ngerhemo lemisebenzi efikelelwa khulu. Okufakiweko kunikela ngokufikelela emisebenzini okungemikhulu emihlanu evakatjhelwa basebenzisi. Irhemo litjhugululwa ngokuya kweembalobalo zamakhasi avakatjhelweko.
Ibhokisi lokuzuma likhona kiwo woke amakhasi wewebhsayithi. Lokha nawufaka i-ayithemu yokuzuma, iwebhsayithi ezeleko izakuzunywa bona kutholakale amagama lawo. Godu ungenza ukuzuma okungcono khulu ngokukhetha ithintwano lokuZuma okuNgcono Khulu. Ukuzuma lokhu kuzuma ilwazi kwamanye amawebhsayithi wombuso.
Izinga lokulethwa ebujameni banjesi
Iwebhsayithi ilethwa ebujameni banjesi njalo njalo. Umthethomgomo wethu kunikela ngelwazi lokha nalithoma ukutholakala. Kodwana, abathuthukisi bewebhsayithi yemiSebenzi yomBuso angeze baqinisekisa bona ilwazi elivezwa emawebhsayithini esithintana nawo ngelanjesi. Qala iimFuno noBujamo, indima 4.3.
Ubunikazi belwazi
Ubunjalo bomtlolo
Indlela yokuvezwa kwelwazi kuwebhsayithi yi-HTML. Kodwana, imihlobo ye-PDF yemitlolo inikelwa ukugcina ubunjalo bokuthoma bomtlolo.
Kwesinye isikahthi kuthatha isikhathi ukuvula imitlolo ye-PDF. Kilokhu, siphakamisa bona uyikhuphele ekhompyutheni yakho bewuyivule ukusuka lapho.
Ngemawusi yakho, gandelela ngesidleni umtlolo ofuna ukukhupha.
Lokha nawusebenzisa i-Netscape njengebhrawuza yakho
Sibawa usithinte nayikuthi uhlangabezana nemiraro kilewebhsayithi.
<fn>GOV-ZA.Accesstoinformation.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukufumana ukufikelela ilwazi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Umnqopho wokuPhuhlisa ukuFikelela iLwazi kuqinisekisa bona abantu basebenzisa ilungelo labo lomthethosisekelo lokufikelela elinye nelinye ilwazi eliphethwe ngurhulumende, kanye nelwazi eliphethwe ngomunye nomunye umuntu, elifuneka ekusebenziseni namkha ekuvikeleni elinye nelinye ilungelo. Ibanga lokusetjenziswa kwelungelo lokufikelela ilwazi kuphuhlisa isiko lokwenzelwa kwezinto emkhanyweni kanye nokuziphendulela eenhlanganweni zomphakathi nezangeqadi, kanye nokuphuhlisa umphakathi lapho abantu beSewula Afrika banokufikelela ilwazi okusebenzako ukubakghonakalisa ukusebenzisa ngokuzeleko nokuvikela amalungelo woke wabo.
Ungafumana ukufikelela liphi ilwazi eliphethwe mNyango wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo namkha ngenye nenye ihlangano yomphakathi?
Ungafumana ukufikelela yoke imitlolo namarekhodi aphethwe mNyango, iimphathiswa zawo namkha ihlangano yomphakathi. Akukanandaba bona ilwazi lithome ukubakhona nini. Ilwazi lifaka:
Amarekhodi wabantu aphethwe mNyango namkha ihlangano yomphakathi.
Ilwazi lowesithathu othintekako namkha amarekhodi: onemvumo kuphela ebuya kowesithathu othintekako, khulukhulu nayikuthi imitlolo iphethe ilwazi eliyifihlo namkha okungelangeqadi.
Ilwazi ukufikelelwa kilo okuqintelwe mThetho wokuPhuhliswa kokuFikelelwa kweLwazi. Ukufikelela ilwazi kuqintelwe ngaphasi kobujamo obuthileko, isibonelo:
lokha irekhodi nalibawiwa bona lisetjenziselwe ubulelesi namkha eenkambisweni zemibango ekhotho lokha ikambiso yobulelesi namkha yombango sele ithonyiwe, lapho ilwazi lingeze lasetjenziswa yikhotho yomthetho, khulukhulu nayikuthi ikhotho icabanga bona kuzakuba nomphumela omumbi ekambisweni yobulungiswa.
Amarekhodi akhambelana nomsebenzi wezomthetho wekhotho.
Ilwazi elifunyenwe yikundla ekhethekileko ehlonywe ngokuya komthetho.
Ilwazi eliphethwe siphathiswa sezomthetho sekundla enjalo namkha ikhotho.
Ilwazi eliphethwe mumuntu olilunga lepalamende namkha lesibethamthetho sephrovinsi.
Kodwana, umThetho wokuPhuhliswa kokuFikelelwa kweLwazi ungaphezu kwananyana ngimuphi umthetho ongakukhandela ekufikeleleni ilwazi.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Bawa iSekela lesiPhathiswa sokwAzisa lomnyango wombuso ofaneleko likurhelebhe ukufikelela ilwazi namkha imitlolo oyifunako.
Nayikuthi ilwazi olifunako alitholakali simahla, uzakubhadela imali yesibawo . Godu ungabhadela imali yokufikelela nokuzuma .
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
ISekela lesiPhathiswa sokwAzisa kufanele likuphendule kungakapheli amalanga ama-30 wokufumana isibawo.
Nayikuthi isiPhathiswa sokwAzisa sikwalela nemvumo yokufikelela ilwazi olibawileko, dlulisela phambili isiqunto kuNgqongqotjhe womNyango wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo.
Nayikuthi nalapho awaneliswa mphumela, dlulisela phambili isiqunto ekhotho yezomthetho. ISekela lesiPhathiswa sokwAzisa lizakurhelebha ngekambiso.
Nayikuthi ilwazi olibawako alikaphathwa mnyango womBuso, kodwana yihlangano yomphakathi, iSekela lesiPhathiswa sokwAzisa lizakudlulisela isibawo sakho esiPhathisweni sokwAzisa sehlangano efaneleko kungakapheli amalanga ali-14.
Ihlangano yomphakathi efaneleko kufanele iphendule isibawo sakho esikhathini esizwakalako. Uzakwaziswa nakungenzeka lokhu.
Phezulu
Iindleko
Thintana neYunithi yokuFikelela iLwazi yomNyango wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo enomborweni ethi 012 315 1715 ukufumana bona ingabe iimali ezibhadelwako zitjhugulukile na.
Iimali ezibhadelwako emarekhodini wehlangano yomphakathi, njengombana zibekwe miThetjhwana yomThetho yanjesi.
Iimali zokukhiqiza butjha zingendlela elandelako:
<fn>GOV-ZA.Activitiesrelatingtogeneticallymodifiedorganisms.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvunywa kwemisebenzi yoke ekhambelana nokuphilako okutjhugululwe ngokwamajini
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
UmNyango wezokuLima uphethe umThetho wokuPhilako okuTjhugululwe ngokwamaJini ka-1977 . Lokhu kufaka ukukhutjhwa kweemvumo, iingunyaziso namkha iintifikhethi:
zokulethwa ngenarheni kokuphilako okutjhugulukwe ngokwamajini eSewula Afrika ukuthunyelwa ngaphandle kwama-GMO ukusuka eSewula Afrika ukusetjenziswa okulawulwako kwama-GMO elabhorathri indlu yokukhulisela namkha i-greenhouse ukufakwa kweentjhabatjhaba kwe-GMO ebhodulukweni leSewula Afrika lapho ukukhutjhwa kokulinga kwenziwa khona ukuragela phambili namkha ukukhuliswa kwemisebenzi ebeyivunyelwe ngaphambilini ukugunyazwa kwepahla ukudla kwefuyo namkha ukusetjenzwa kwama-GMO
ukukhutjhwa kweentjhabatjhaba kokutjala kokungenisa imali kanye nokusetjenziswa kwama-GMO
ukutloliswa kweenkghonakalisi ezithinteka emisebenzini yama-GMO
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Tjheja iimfuno ezilandelako eembaweni ezithileko:
ukukhutjhwa mazombe kweembawo kufanele kwandulelwe kuphethwa kwemisebenzi ngaphakathi kwebhoduluko leSewula Afrika eenkhathini ezintathu zokutjala iimbawo zokuragela phambili nomsebenzi kuzakwamukelwa kuphela nayikuthi umsebenzi lowo bewuganyaziwe ngaphambilini.
Letha isibawo sekhophi esinenomboro ebekiweko yamakhophi emTlolisini wama-GMO.
Letha ikhophi engezelelweko yesibawo, enelwazi elingasi yifihlo lebhizinisi emTlosini wama-GMO.
Bhadela imali ebekiweko .
Letha umbiko wemisebenzi edlulileko eyenziweko .
Letha ubufakazi bezaziso zomphakathi .
Ababawi kufanele basebenzise imihlahlandlela elandelako:
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
UmTlolisi uqunta ngokukhambisana kwesibawo neenjamiso komThetho wokuPhilako okuTjhugululwe ngokwamaJini .
IKomiti yokuYelelisa ilinganisa idatha ethileko nesibawo beyenze isiphakamiso sezokuphepha somsebenzi ohlongozwa mKhandlu wesiGungu .
UmTlolisi ufumana umbono womphakathi esikhathini esivunyelweko.
UmKhandlu wesiGungu uthatha isiqunto ngesibawo, ngokutjheja isibawo, isiphakamiso seKomiti yokuYelelisa, okulethwa mphakathi kanye nemiphumela engenzeka eenkorweni ezifana nezokulima, zamaphilo, ibhoduluko, zabasebenzi, zokurhwebelwana nesayensi nokuthuthukiswa kwetheknoloji.
Nayikuthi isiqunto somKhandlu wesiGungu sihle, umTlolisi ugunyazwa ukukhupha imvumo.
UmTlolisi ukhupha imvumo efaneleko.
Zoke iimvumo ziphekelelwa bujamo bokulawulwa kwento eyingozi.
Abahloli ababuya emNyangweni wezokuLima belusa ukufezakaliswa kobujamo bemvumo.
Phezulu
Iindleko
<fn>GOV-ZA.Administrationandliquidation.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokulawula, ukuvalwa nokwesulwa kwehlangano yebumbano, ikhampani namkha ikhampani yehlanganyela
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Nangabe ihlangano yebumbano, ikhampani, namkha ikhampani yehlanganyela ayisakwazi ukubhadala iinkolodo namkha ifezakalise iimbopho zayo , umNqophisi-Mazombe wezeRhwebo namaBubulo kungenzeka ayilawule namkha ayivale leyo bhizimisi.
Ihlangano yebumbano namkha ihlangano yesikhatjhana, namkha elinye nelinye ilunga lehlangano namkha nanyana ngubani onekareko angenza isibawo ekhotho kobana ihlangano yebumbano namkha ihlangano yesikhatjhana ilawulwe ngumNqophisi-Mazombe namkha ivalwe. Ikhotho ezokulalela isibawo leso makube liphiko lekhotho ekulu namkha iKhotho kaMarhastrada enamandla wokulawula ubulungiswa endaweni lapho ihlangano yebumbano leyo isebenzela khona. Ikhotho ingathatha leso siqunto nakube kuyindlela elungileko.
Nangabe ikhotho ibeka umNqophisi-Mazombe bonyana alawule ihlangano yebumbano leyo namkha ihlangano yesikhatjhana leyo, uzakuba negunya lokuphatha iindaba zehlangano yebumbano namkha ihlangano yesikhatjhana ngokuya ngemibandela yemiThetho yemaKhampani, 1973.
Nangabe ihlangano yebumbano namkha ihlangano yesikhatjhana yenza isibawo ngokutlolela umNqophisi-Mazombe, angayesula ihlangano yebumbano namkha ihlangano yesikhatjhana nangabe uyaneliseka nge:
Isiqunto sokobanyana isulwe sathathwa emhlanganweni ogade ukhanjelwe linani elikhulu lamalunga wehlangano yebumbano namkha ihlangano yesikhatjhana;
Isiqunto samukelwe linengi lamalunga agade akhona emhlanganweni, begodu
Zoke iindaba ebekumele zikhulunywe ngaphambi kokwesulwa, kufaka hlangana indlela ipahla kunye neenkwelede zehlangano yebumbano namkha ihlangano yesikhatjhana zizakusetjenzwa ngayo.
Nangabe ikhotho ithatha isiqunto sokuvala ihlangano yebumbano namkha ihlangano yebumbano yesikhatjhana, izakuqunta bonyana ipahla yahlangano leyo izakuhlukaniswa ngokulinganako nangokuthembeka. Ikhotho izakuyelela zoke iimphakamiso ezizakwenziwa mNqophisi-Mazombe manqophana nokwabiwa kwepahla.
Nangabe umNqophisi-Mazombe namkha ihlangano yebumbano namkha ihlangano yesikhatjhana, elinye nelinye ilunga lehlangano namkha omunye nomunye umuntu onekareko wenza isibawo sokobanyana ihlangano leyo ilawulwe mNqophisi-Mazombe namkha ivalwe, uNqgongqotjhe uzakunikela ikambiso okumele ihlangano leyo ilawulwe ngayo ngumNqophisi-Mazombe namkha ivalwe. UNgqongqotjhe uzakunikela umNqophisi-Mazombe amandla kunye nomsebenzi, isiPhathiswa sokuTlolisa, ihlangano, amalunga kunye neenhlanganao ezinekareko kilesi simo.
Amagadango okufanele alandelwe
Ikhampani etlolisiweko, ihlangano yebumbano namkha I-CC kumele itlole incwadi yokwesulwa.
Boke abanqophisi kunye namalunga wekhampani namkha I-CC kumele batlikitle incwadi leyo nangabe bayisula ngokuthanda kwabo njengombana babanqophisi namkha amalunga.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukwesulwa kuthatha iinyanga ezisithandathu.
Iindleko
Umsebenzi lo ungowasimahla.
Amaforomo azaliswako
Akakho amaforomo okumele azaliswe .
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.AdmissiontoapublicorindependentschoolgradeRto12.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo Sokwemukelwa KuGreyidi R Esikolweni Esitlolisiweko Somphakathi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
IGreyidi R mnyaka wokuleya ezingeni lomleyo lwehlelo lokufundo edzimelele kumiphumela eenkolweni zephrayimari, zomphakathi. LeGreyidi ihlelelwe abentwana abaneminyaka emine nesiquntu ukuya eminyakeni emihlanu nesiquntu. Ababelethi kanye nabatjheji babentwana bafanele bona batlolise abentwana esikolweni ngaphambi kwelanga lokuvalwa, okusikhathi esiphakathi kwaka-Arhostosi no-Okthoba emnyakeni owandulela lowo umntwana azakungena ngawo isikolo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezeFundo.
Amagadango okufanele alandelwe
Faka isibawo ngaphambi kwelanga elibekiweko lokuvalwa .
Tlolisa umntwana esikolweni oseduze naso.
Yiza nesitifikethi samabeletho kanye nekarada lokugonywa komntwana; nanyana ikarada lokuvumela umntwana bona aye kesinye isikolo kanye neripoti yokugcina yesikolo abekafunda kiso, ebantwaneni ebegade bafunda kezinye iinkolo.
imvumo yokufunda imvumo yesikhatjhana nanyana yasafuthi yokuhlala eSewula Afrika ebuya kumNyango weenDaba zeKhaya.
Ubufakazi bokobana wenze isibawo semvumo yokuhlala eSewula Afrika.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha ukusuka elangeni linye ukuya eemvekeni ezisithandathu.
Iindleko
Iimali zesikolo azilingani, ziya ngesikolo ngasinye.
Amaforomo azaliswako
Amaforomo wokwenza iimbawo ayatholakala eenkolweni.
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Admissiontooldagehome.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukwamukelwa ekhaya labadala
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Umsebenzi lo wenzelwa abantu abadala abatlhoga itlhogomelo lama-iri ama-24 ekhaya labadala.
Ngubani ongenza isibawo?
Abantu abadala abatlhoga ukutjhejwa ngeenkhathi zoke ekhaya labadala.
Abantu abarhola umrholo wabadala.
Abantu beengubo abaneminyaka ema-60 nangaphezulu, kunye nabeembaji abaneminyaka ema-65 nangaphezulu.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Umsebenzi lo wenzelwa abantu abadala abatlhoga itlhogomelo lama-iri ama-24 ekhaya labadala.
Ngubani ongenza isibawo?
Abantu abadala abatlhoga ukutjhejwa ngeenkhathi zoke ekhaya labadala.
Abantu abarhola umrholo wabadala.
Abantu beengubo abaneminyaka ema-60 nangaphezulu, kunye nabeembaji abaneminyaka ema-65 nangaphezulu.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Zalisa iforomo lesibawo ekhaya labadala eliseduze nawe.
Kumele uveze umazisi wakho weSewula Afrika.
Uzakuhlolisiswa ukufumana bonyana ukulungele ukuthathwa kileli khaya nokobana ungakukthola ukuhlinzekelwa.
Nangabe isibawo sakho siphumelele uzakufanela bonyana utlikitle isivumelwano nekhaya labadala mhla uzokuthathwa.
Nangabe isibawo sakho asikamukelwa, ungabawa ukudluliselwa kuNgqongqotjhe wezokuThuthukiswa komPhakathi namkha iLunga lomKhandlu omKhulu i-MEC Kungakadluli amalanga ama-90 uthole ipendulo.
Phezulu
Iindleko
Iindleko zibekwa likhaya labadala.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
Umtato wasimahla womNyango wezokuThuthukiswa komPhakathi : 0800 60 10 11
<fn>GOV-ZA.Adoptingafosterchild.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Uku-adoptha kutjho ukwamukela ukuba mumondli ngokomthetho womntwana wabanye ababelethi beengazi, ngokuya kweenkambsio zomthetho. Umntwana okhuliswako mntwana osuswe ebabelethini bakhe wabekwa ngokomthetho etlhogomelweni lababelethi bokukhulisa namkha ekhaya lokukhulisa.
myeni nomma wakwakhe ngokubambisana;
mhlolokazi namkha mfelwa;
mumuntu ongakatjhadi namkha ohlukanisileko;
mumuntu otjhadileko athethene naye ambelethi womntwana; namkha ubaba wemvelo womntwana obelethelwe ngaphandle komtjhado.
Umuntu namkha abantu abafaneleka ku-adoptha kufanele bahlangabezane neemfuno ezilandelako:
kufanele babe nekghono lokuphila elilingeneko lokusekela nokufundisa umntwana kufanele babe "ngabaziphethe kuhle" begodu babe babantu abafanele nabalungele ukunikelwa isibopho sokukhulisa umntwana ebujameni bomntwana wesakhamuzi seSewula Afrika, ababawi godu kufanele babe zizakhamuzi zeSewula Afrika begodu ngalokho bahlale eRiphabhligini.
Nayikuthi ababawi abasizizakhamuzi zeSewula Afrika, kufanele bafaneleke ukuba nobakhamuzi namkha kufanele kube sele benze iimbawo zobakhamuzi.
Lokho okubizwa ngoku-adopthela ngemsitheleni, lapho ababelethi bomntwana bangakavunyelwa ukwazi labo abangahle babe babelethi aba-adopthako, namkha lapho umntwana asiwa khona ngemva koku-adopthwa, kulawula mthetjhwana wesigaba 18 begodu kungenzeka kuphela nayikuthi ikhotho yabantwana iyaneliswa bona lokhu kuzakuba sekarekweni ehle yomntwana.
Abantwana godu babekwa ngaphasi kwetlhogomelo lokukhulisa, ekhaya labantwana, esikolweni sebubulo namkha endaweni yokuphepha nguMarhastrada wekhotho yabantwana, nayikuthi bathethwe maKhotho wabaNtwana njengabantwana abafuna itlhogomelo nokuvikelwa. Kodwana umntwana namkha abantwana bangabuyiselwa ngaphasi kwetlhogomelo lombelethi, umnikeli wetlhogomelo namkha umondli lapho bazakuluswa sisebenzi sezehlalakuhle. Ebujameni lobu, umNyango wezokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle ubhadela ababelethi abamkhulisako isabelo setlhogomelo lokukhulisa.
Uku-adoptha okuhlongozwako kufanele kuqalelele iinkareko ezihle begodu kube sebujameni obuhle bomntwana.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo.
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo soku-adoptha kumabhalana wekhotho yabantwana esiyingini lapho uhlala khona.
Nekhophi eqinisekisiweko yencwadi kamazisi yomunye nomunye umbawi kanye nesitifikhethi samambala samabeletho namkha iincwadi zokuzazisa zomunye nomunye umntwana ofuna ukum-adoptha.
Kibo bobabili ababelethi bomntwana obelethelwe emtjhadweni
Kumma womntwana obelethelwe ngaphandle komtjhado
Umbelethi okhulisako lapho umntwana asetlhogomelweni lokukhulisa begodu umbelethi okhulisako enze isibawo soku-adoptha. Imvumo yombelethi o-adopthako ayitlhogeki nayikuthi uyabhala namkha ubhalelwa kutjengisa ngomtlolo, bonyana unikela imvumo kungakapheli inyanga yokubawiwa bona enze njalo mrhelebhi wekhotho yabantwana.
Akunamvumo efunekako ebujameni obulandelako:
ebujameni lapho ababelethi bomntwana bahlongakeleko begodu kungakakhonjwa umondli womntwana; namkha komunye nomunye umbelethi-
ngebanga lokugula ngokwegqondo akakghoni ukunikela imvumo;
olahle umntwana begodu nokungaziwako bona ukuphi; namkha obethe namkha waphatha kumbi umntwana namkha wavumela bona abethwe namkha aphathwe kumbi; namkha obange namkha olethe ukuvuswa kwemizwa khona kuzakuyiwa emsemeni nomntwana, ukuthumba namkha ukuthengisa ngomzimba komntwana namkha ukulaya umntwana ukwenza izenzo zokungaziphathi kuhle;
umntwana wakhe ngokuya kweenjamiso zesigaba 16 ebunikazini bomntwana bombelethi okhulisako namkha umfundi ekhaya labantwana namkha esikolweni namkha esikolweni samabubulo, namkha obambe imvumo yakhe ngokungazwakaliko.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso ivamise ukuba yide begodu iyame ekuraraneni kwendaba.
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.AmalgamatedBargainCouncil.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa umkhandlu ohlangeneko wokukhulumisana
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imikhandlu yokukhulumisana iqalana neemvumelwano zeenqhema ezihlangeneko, ukurarulula imibango yezabasebenzi, ukuhloma amahlelo ahlukeneko nemibono ngemithethomgomo nemithetho yabasebenzi.
Iinyuniyoni neenhlangano zabasebenzi zingenza iimbawo zokwenza imikhandlu yokukhulumisana.
Imikhandlu ehlangeneko ingenza iimbawo ku-Registrar of Labour Relations emNyangweni wezabaSebenzi ukutlolisa umkhandlu wokukhulumisana. Omunye nomunye umkhandlu wokukhulumisana ungaqunta ukuhlangana nomunye umkhandlu wokukhulumisana.
Nawufuna , yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Amagadango okufanele alandelwe
Amakhophi amabili wesiBawo sokuTloliswa komKhandlu wokuKhulumisana
Ikhophi yesiqunto sokuhlangana, esithethwe ngomunye nomunye umkhandlu wokukhulumisana
Isitifikhethi esibuya komunye nomunye umkhandlu esibeka bona isiqunto sikhambisene nemithethosisekelo yemikhandlu efaneleko
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha pheze amalanga ama-60 ukusebenzana nesibawo sakho
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Anonymousreporting.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukubika ubulelesi ngokungazivezi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Lomsebenzi utholakala ama-awara ama-24 komunye nomunye umuntu ofuna ukubika ubulelesi ngomtato ngokunikela ngelwazi elingarhelebha amapholisa ukukhandela namkha ukuphenya ngobulelesi lobo. Odosa umtato angafihla igama lakhe.
Khumbula bona inomboro ethi-08600 10111 ngeyokubika ubulelesi.
Inomboro yokubika ngokurhaba ubulelesi nginasi-10111.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Dosela i-08600 10111 nawufuna iPhiko lokuPheliswa kobuLelesi ama-awara amatjhumi nane namalanga alikhomba ngeveke.
Umngeneleli welwazi lokupheliswa kobulelesi uzakuphendula umtato wakho abe atlole phasi ilwazi elikhona. Ungakhetha ukuhlala ungaziwa.
Umngeneleli uzakunikela inomboro yefihlo ozayisebenzisa njengereferensi.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Uzakurhelejwa khonokho.
Phezulu
Iindleko
Imitato izakubhadeliswa ngamazinga wokudosa umtato wendawo kanye nangamazinga wokudosa wabomaliledinini amukelekako nawudosa ngomaliledinini.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.AppPermImportFishRecreational.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo Semvumo yokuletha ngenarheni Iimfesi ngomnqopho wokuzithabisa
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ukuthiya iimfesi ngomnqopho wokuzithabisa sisenzo esikhambelana neemfesi esifana nokuletha ngenarheni iimfesi ngeminqopho yokuzithabisa. Ukuletha ngenarheni iimfesi eziphila ngemanzini ngomnqopho wokuzithabisa, kufanele wenze isibawo semvumo yokuletha ngenarheni sokuzithabisa enikelwa nguNgqongqotjhe weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha ngabasemagunyeni abavunyelweko. Iimfesi ezilethwa ngenarheni kufuze zingathengiswa kodwana kube zizokudliwa namkha zisetjenziswe nguwe. Akunamuntu ozakuletha ngenarheni iimfesi zelwandle ngaphandle kwemvumo yokuletha ngenarheni ngomnqopho wokuzithabisa. Yenza isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ngemnqopho wokuzithabisa lokha ekhona nayiphelako. Ukubhalelwa kukhambisana nobujamo bemvumo kungaba nomphumela wokujanyiswa namkha wokusulwa kwayo.
TJHEJA: Imvumo yokuletha ngenarheni ngomnqopho wokuzithabisa ayifaki iimfesi ezilawulwa mNyango wezokuLima . Iimbawo zemvumo yokuletha ngenarheni iimfesi eziphilako ezitholakala elwandle namkha iimfesi ze-tropical kufanele zenziwe begodu zinikelwe mNyango wezokuLima.
Imibandela yeqintelo elandelako yokuletha ngenarheni iyasebenza:
IimVumo zokuLetha ngeNarheni ezikhutjhelwa ukuletha ngenarheni iimfesi ozazisebenzisa namkha uzidle wena zizakusebenza isikhathi sekhambo lokuya nokubuya enarheni leyo.
Akunamfesi zelwandle eziphilako ezizakulethwa ngenarheni.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amaforomo weembawo afaneleko begodu uwalethe emNyangweni weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha kanye nelwazi elilandelako:
amalanga wokusuka nokubuya eSewula Afrika igama lenarha evakatjhelwako yitjho umkhawulo weSewula Afrika enizakungena kiwo nanibuyela eSewula Afrika ubufakazi be-adresi yomakho, inomboro yokuthintana neenomboro zefeksi eSewula Afrika yitjho bona iimfesi zizakulethwa njani ngenarheni ikhophi eqinisekisiweko yencwadi yokuzazisa yomunye nomunye umbawi.
ubufakazi bokubhadela akunamafeksi, amakhophi nama-imeyili azakwamukelwa amaforomo angalethwa ngesandla, ngeposo namkha ngefeksi.
Sibawa utjheje:
Yenza isibawo ubuncani bakhona iimveke ezimbili ngaphambi kokukhamba ukuvumela ukusetjenzwa kwesibawo.
Akunamvumo ezokufuneka nawufuna ukuletha ukudla kokuthiya. Kodwana, sibawa uqinisekise bona uphethe imvumo yokudla kokuthiya ngomnqopho wokuzithabisa namkha islibhu sekhetjhe ekudleni kokuthiya okuthengiweko.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yesibawo ingathatha amalanga wokusebenza alikhomba kuye ngokwenziwa kuhle kwesibawo.
Phezulu
Iindleko
Imali yesibawo eyi-R120 ifaka koke.
Ikhodi yegatja: 204109
Inomboro yereferensi.
Iimali ezibhadelwako zibuyekezwa njalo ngonyaka namkha ziquntwa nguNgqongqotjhe weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha mgunyazi ovunyelweko kanye noNgqongqotjhe wezeeMali.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.AppPermitExportFishCommercial.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo Semvumo Yokuthumela Ngaphandle Iimfesi Ngomnqopho Wokwenza Imali
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ukuthiya iimfesi ngomnqopho wokwenza imali sisenzo esikhambelana nokuthiya iimfesi esifana nokuthumela ngaphandle iimfesi ngeminqopho yokurhwebelana. Ukuthumela ngaphandle okuphila ngemanzini eenarheni zangaphandle namkha ngaphandle kwemikhawulo yeRiphabhligi yeSewula Afrika, kufuze wenze isibawo semvumo yokuthumela ngaphandle enikelwa nguNgqongqotjhe weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha ngabasemagunyeni abavunyelweko. Akunamuntu ovunyelwe ukuthumela ngaphandle iimfesi ngaphandle kwemvumo. Lokha imvumo yokuthumela ngaphandle ekhona nayiphela ngemva kwenyanga ezintathu, kufuze wenze isibawo semvumo etjha. Ukubhalelwa kukhambisana nobujamo bemvumo kungaba nomphumela wokujanyiswa namkha wokusulwa kwayo.
TJHEJA: Imvumo yokuthumela ngaphandle iimfesi ayifaki iimfesi ezilawulwa mNyango wezokuLima. Iimbawo zemvumo yokuthumela ngaphandle zeemfesi ezingatholakali elwandle namkha iimfesi ze-tropical kufuze zenziwe emNyangweni wezokuLima .
ImVumo yokuThumela ngaPhandle ekhutjhelwa imihlobo ye-abalone kufuze iphekelelwe sitifikethi se-CITES komunye nomunye umthwalo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo semvumo yokuthumela ngaphandle.
Funda iforomo lesibawo kuhle begodu wenze isiqiniseko sokobana wanelisa iimfuno zesibawo kanye nobujamo.
Nikela ngelwazi elilandelako:
Nayikuthi umbawi wemvumo yokuthumela ngaphandle akasi mnikazi welungelo lokuthiya, nikela ngemitlolo elandelako:
ubufakazi bokunikela kanye nama-adresi womakho wabanikeli beemfesi zelwandle ezizakuthunyelwa ngaphandle amagama ajayelekileko newamambala wemihlobo ezakuthunyelwa ngaphandle ubungako bemihlobo ezakuthunyelwa ngaphandle.
Letha amakhophi aqinisekisiweko wemitlolo elandelako:
Yazisa igatja eliseduze le-South African Bureau of Standards ngokuthunyelwa ngaphandle nayikuthi umthwalo ofuna ukuwuthumela ngaphandle awusi mutjha begodu awukafaneli ukudliwa babantu. Nayikuthi ifesi yitjha begodu ilungele ukudliwa yazisa indawo yokulayitjhela nokukhweza .
Iimbawo zamambala kufuze ziposwe, ukubhalelwa kukwenza njalo kuzakwenza bona imvumo ungayitholi.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yesibawo ingathatha amalanga alikhomba wokusebenza namkha ukudlula lapho kuye ngokwenziwa kuhle kwesibawo.
Phezulu
Iindleko
Imali yesibawo eyi-R225 iyafuneka. Iimali ezibhadelwako zibuyekezwa njalo ngonyaka namkha ziquntwa nguNgqongqotjhe weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha abasemagunyeni abavunyelweko ngokubambisana noNgqongqotjhe wezeeMali.
Imininingwana Yebhanka Yeemali Zesibawo SemVumo Yokuletha Ngenarheni:
Ibhanka:FNB
Ikhodi yegatja: 204109
Inomboro yereferensi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Appcitnat.2010-03-25.nr.txt</fn>


Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi

Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Omunye nomunye onemvumo yokuhlala yakanomphela yeSewula Afrika uyafaneleka kukwenza isibawo sobakhamuzi beSewula Afrika ngokunikelwa kwephandle ubakhamuzi ngemva kweminyaka emihlanu yokuba mhlali kanomphela.

Omunye nomunye umuntu otjhada isakhamuzi seSewula Afrika ufaneleka kunikelwa ubakhamuzi njengephandle iminyaka emibili ngemva kokunikelwa imvumo yokuhlala yakanomphela ngesikhathi atjhada.

Umntwana ongaphasi kweminyaka ema-21 onemvumo yobakhamuzi yakanomphela ufaneleka kunikelwa ubakhamuzi bephandle msinyana ngemva kokunikelwa imvumo.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango weeNdaba zeKhaya.

Top

Amagadango okufanele alandelwe

Zalisa amaforomo BI-63 no BI-757 kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Yenza isibawo ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika nawungaphetjheya.
Veza imvumo yokuhlala yakanomphela esebenzako namkha ukubekelwa ngaphandle.
Letha isitifikhethi sokuvunyelwa samapholisa.
Letha iforomo lesibawo elizalisiweko BI-9 negadangiso elizeleko lemino kanye neenthombe ezimbili zakamazisi nayikuthi uneminyaka engaphezulu kweli-15. Lokhu kukwenzela ukufumana incwadi kamazisi ngemva kokuvunywa kokunikelwa ubakhamuzi kwephandle.
Umbelethi othintekako angenza isibawo enzela umntwana osese mncani kwesinye nesinye isikhathi, kodwana nayikuthi umntwana uhlala eSewula Afrika unomphela begodu nangokomthetho.
Nayikuthi iimbawo zakho zivunyiwe, uzakubawiwa bona utlikitle iNcwadi yokuThembeka begodu uzakunikelwa isitifikhethi sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi esinenomboro R.
Incwadi yokuzazisa izakukhutjhwa beyithunyelelwe umbawi.
Ababawi iimbawo zabo ezaliweko bazakwaziswa ngokufaneleko.

Top

Imithetho esetjenziswako

South African Citizenship Act, 1995

Top

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Kungathatha iinyanga ezimbili ukuya kwezine ukusebenzana nesibawo sakho.

Top

Iindleko

Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

Top

Amaforomo azaliswako

Application for naturalisation, BI-63
Residence questionnaire, BI-757
Police clearance certificate, SAP

Top

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Appealingagainsttherefusalofregistration.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukudluliswa kwesiqunto sokwalelwa ukuzitlolisa njengososayensi wezemvelo
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomKhandlu kungakapheli amalanga ama-30 ukuthoma ngelanga lokufumana ukwalelwa begodu uzakuyeleliswa bona wenzeni.
Godu ungaletha incwadi yokudlulisa isiqunto emKhandlwini kungakapheli amalanga ama-30.
Incwadi kufanele iphekelelwe yimali ebhadelwako ebekiweko ezakuquntwa mKhandlu.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
UmKhandlu ubuncani bakhona kungakapheli amalanga ama-60 ngemva kokufumana isibawo sokudluliswa kwesiqunto, uzakuqunta bewukunikele amabanga wesiqunto sawo.
Nayikuthi ukudluliswa kwesiqunto kuphikisana nokwalelwa yikomiti yokuvuselelwa komuntu otlolisiweko, ukuzitlolisa kwakho kungenzeka kungasulwa bekuthathwe isiqunto ngokudluliswa.
Phezulu
Iindleko
Ukubhanka ngokwe-elektroniki nokudibhozida bunqopha: Sibawa usebenzise ama-initjhiyali nesibongo ukufanisa ukubhadela kwakho estatimendeni sakho sebhanka bewufeksele ubufakazi bokubhadela kanye nekhasi lokuthoma leforomo lesibawo sakho enomborweni ethi 841 1057.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.ApplicationforRegistrationofGroup1Fertilizer.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi sesiQhema 1
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Iinonisi zesiQhema 1 ngilezo ezinenayithrojini, ifosforasi namkha iphotheziyamu njengesinongo esikhulu, godu zaziwa ngeenonisi ze-anoganiki.
Ukutloliswa kunikelwa kuphela nayikuthi ngesikhathi sokutloliswa:
isibumbeko sesinonisi esithintentako akukafaneli sihluke esibumbekweni esitlolisiweko imininingwana nehlelo lamagama aselebuleni namkha esimumathini, angeze atjhugululwa ngaphandle kwemvumo yangaphambi kwesikhathi ebuya emTlolisini ubujamo obubekwe phasi ngesikhathi sokutloliswa kukhanjiswana nabo ukutloliswa angeze kwadluliswa ubukhulu besikhwama namkha besimumathi angeze batjhugululwa ngaphandle kwemvumo yangaphambilini ebuya emTlolisini.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo neenonisi sibunjwa, yincwadi ephekelela isibawo ebuya emnikazini wokutloliswa namkha umjameli okhonjiweko. Incwadi kufanele ifake:
igama lomkhiqizo inomboro yokutloliswa nayikuthi umkhiqizo sele utlolisiwe ibanga lokulethwa iincwadi zemvumo ezibuya emnikazini wokutloliswa ziyafuneka imali elungileko yesibawo amatjhege athunyelwa ngokwehlukana nesibawo kufanele aphekelelwe yincwadi ehlathululako ikhasi lendlela yokwenziwa kwesinonisi.
Letha iforomo lesibawo eembaweni ezitjha nematjhugulukweni ekutlolisweni okukhona, kufaka ukutjhugululwa kwendlela yokwenziwa. Letha amaforomo wesibawo ngeduplikheyithi u zalise amaforomo ngokuzeleko, ngaphandle kokukhuluma ngeembawo ezidlulileko, iinomboro zamakhasi namkha imikhiqizo .
Umuntu okhonjwe ngokomthetho, okwenyulwa bona kube mumuntu umTlolisi azakuthintana nekampani ngaye, kufanele atlikitle amaforomo weembawo.
Igama nenomboro yokutloliswa komkhiqizo kufanele isetjenziswe njengombana kubekwe esitifikhethini sokutloliswa. Elinye itjhuguluko egameni, nanyana lilincani kangangani, lizakuthathwa njengetjhuguluko.
Letha amaforomo weembawo e-ofisini lezokuphatha. Ukusa amaforomo ebaYelelisini besiThekniki kuzakuriyadisa ikambiso.
Imitlamo yamalebula:
letha ngeduplikheyithi letha ngesiNgisi nesiBhuru. Akutlhogeki bona amalebula agadangiswe ngamalimi womabili kufanele afundeke; abe ngendlela elungileko ungafaki iinomboro zokuyelelisa yoke imininingwana elebuleni kufanele ikhambisane naleyo eseforomini lesibawo.
Thumela isibawo kanye nemali emTlolisini.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukutloliswa kwesinonisi kungathatha iinyanga ezintathu ukufika kwezine.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforabusinesspermit.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yebhizinisi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imvumo yebhizinisi yimvumo enikelwa iphandle elihlose ukuhloma namkha ukusisa ebhizinisini eSewula Afrika. Yenza isibawo ebuzendeni beSewula Afrika, imitjhini namkha e-ofisini leeNdaba zeKhaya eliseduze lapho ibhizinisi izakuhlonywa khona.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Kufanele ube:
nobuncani bakhona nekhetjhe eziingidi ezimbili namkha ubuncani bakhona nekhetjhe eziingidi ezimbili neyokusikimisa ubuncani bakho eziinkulungwana ezimakhulu amahlanu . Imali engehla kufanele iphume ngaphetjheya begodu itholakale bona isiswe njengehlangothi lepahla yebhizinisi neqhinga lebhizinisi eliveza ukukghonakala kwebhizinisi, kokubili esikhathini esifitjhani neside nobufakazi besiqinisekiso sokobana ubucani bakhona zizakhamuzi ezihlanu namkha izakhamuzi zakanomphela zizakuqatjhelwa unomphela nesiqinisekiso sokuzitlolisa ne-South African Revenue Service nesitifikhethi sokuvunyelwa samapholisa esibuya kizo zoke iinarha lapho wena namkha othethene naye nikhe nahlala khona ukuthoma niseseneminyaka eli-18, kanye nabo boke abantwana abathembele kuwe abaneminyaka eli-18 namkha ngaphezulu abaniphekeleleko nesitifikhethi sokuhlatjelwa umgomani osarulana nawukhamba namkha uhlose ukukhamba phakathi kwendawo enomgomani osarulana nedibhozidi yeminqopho yokubuyiselwa emva elingana nethikithi lesiphaphamtjhini lokubuyela enarheni obuya kiyo namkha ubakhamuzi bakanomphela: Kuphela nayikuthi idibhozidi enjalo izakubuyiselwa kodibhozidako ngemva kokusuka kokugcina kombawi namkha ngemva kobana imvumo inikelwe umbawi. Ukudlula lapho, ukubhadelwa kwedibhozidi kungenziwa ngetjhege eliqinisekiswe yibhanka namkha ikarada lokuthenga ngesikolodo eendaweni lapho kuneenkghonakalisi ezinjalo nemibiko yezokwelatjhwa kanye neyeradiyoloji mayelana nomunye nomunye umbawi. Abantwana abangaphasi kweminyaka eli-12 nabomma abasidisi angeze babawiwa bona babe nemibiko yeradiyoloji.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforachildpassport.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sephaspoti yomntwana
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Iphaspoti yomntwana mtlolo otlhogeka lokha umntwana nakavakatjhela kwenye inarha. Iphaspoti yomntwana inikelwa abantwana beSewula Afrika abangaphasi kweminyaka eli-16. Isebenza nawuvakatjhela kizo zoke iinarha ngaphandle kwalokha kubekwe ngenye indlela. Isebenza isikhathi seminyaka emihlanu ukuthoma ngelanga eyakhutjhwa ngalo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Letha iinthombe zamuva nje zephaspoti.
Imvumo yabo bobabili ababelethi nabondli iyafuneka ngaphambi kobana umntwana anikelwe iphaspoti.
Veza isitifikhethi sokuhlongakala nayikuthi munye wababelethi uhlongakele.
Lapho imvumo inikelwa mumondli, ubujamo bomondli kufanele buvezwe.
Ngaphasi kobujamo obukhethekileko, lokha nakukghonekako bona umbelethi anikele imvumo eforomini lesibawo, imvumo etloliweko eyincwadi kufanele itholakale embelethini ongekho.
Nayikuthi umbelethi uyala ukunikela imvumo, ikhotho enamandla kufanele iqunte indaba. Ikhophi yomlayo ofaneleko wekhotho kufanele iphekelele iforomo lesibawo sephaspoti.
Nayikuthi ababelethi bahlukanisile, imvumo yabo bobabili ababelethi iyafuneka ngaphandle kwalokha ikhotho nayibeka ngenye indlela .
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Lomsebenzi uthatha iimveke ezisithandathu ukuya kwezibunane.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforacrewpermit.2010-03-25.nr.txt</fn>

Isibawo semvumo yabasebenzi beenkepeni
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Imvumo yabasebenzi beenkepeni inikelwa iphandle elililunga lesiqhema sesikepe. Imvumo yabasebenzi beenkepeni ikhutjhwa isikhathi esifika eenyangeni ezintathu. Iimbawo zingenziwa endaweni yokungena yedoyelo eSewula Afrika.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Letha iphaspoti esebenzako.
Veza incwadi yesibawo ebuya emnikazini weskepe, kufaka isibopho sokuziphendulela ekukhambisaneni komuntu loyo nomThetho wokuPhalalela ka-2002.
Letha ubufakazi obaneleko beemali bokobana umnikazi weskepe uzakubhadela iindleko zokuphila zangamalanga nezokwelatjhwa.
Bhadela idibhozidi, nakubonakala kuqakathekile mNyango weeNdaba zeKhaya,ukuqinisekisa ukukhambisana nemibandela nobujamo bemvumo yabasebenzi beenkepeni. Idibhozidi izakubuyiswa ngemva kokukhamba kwakho kokugcina namkha ngemva kobana ikhutjhiwe. Ukubhadelwa kwedibhozidi kuzakwenziwa ngetjhege eqinisekiswe yibhanka namkha ngekarada lokuthenga ngesikolodo eendaweni lapho isikghonakalisi esinjalo sikhona.
Letha ubufakazi bokubhadelwa kwehlawulo esaleleko efunyenwe mthuthi.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Immigration Act, 2002,

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Iimbawo zingathatha ubunengi bamalanga ama-30.

Phezulu

Iindleko

R425

Phezulu

Amaforomo azaliswako



, BI-1738 .

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationforageneralquotaworkpermit.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo ejayelekileko yamanani abekiweko
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imvumo ejayelekileko yamanani inikelwa iphandle nayikuthi liwela ngaphasi kwehlangothi eliquntwe mNyango weeNdaba zeKhaya. Ihlangothi liquntwa unyaka nonyaka ngesaziso eGazedini boNgqongqotjhe bezokuRhwebelana namaBubulo newezabaSebenzi. Isibalo seemvumo ezinikelwa ihlangothi akukafaneli sidlule inani eliquntwe sisaziso.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
veza incwadi yokuqatjhwa
awuzukuqatjhwa ngokuya kwemibandela nobujamo obungaphasi kwalobo obunikelwa izakhamuzi namkha abahlali irhemo lemisebenzi yakho umsebenzakho uwela ngaphasi kwehlangothi elifaneleko elibekwe nguNgqongqotjhe isikhundla sikhona begodu sizakuzaliswa nguwe unokufaneleka kwangokomthetho okufuneka ekwenzeni imisebenzana ebekwe erhemeni lemisebenzi.
Letha isibopho somqatjhi sokubhadela imali yebandulo emaphesente amabili .
Veza ubufakazi bokutloliswa nehlangano yabafundele umsebenzi namkha ibhodo, nabufunekako.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha pheze amalanga ama-30 ukusebenzana nesibawo sakho.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforamarriagecertificate.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Isitifikhethi somtjhado sisebenza njengobufakazi bokobana utjhadile. Umtjhado kufanele wenziwe phambi kwabantu abatjhadako, abofakazi ababili abaphethe iincwadi zabo zokuzazisa nesiphathiswa semitjhado.
Qinisekisa ubujamo bakho bomtjhado ku-inthanethi.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Abantu abatjhadako kufanele babe neencwadi zokuzazisa begodu bazalise iforomo BI-31.
Umtjhado unganikelwa ubujamo bomthetho siphathiswa semitjhado esibuya esiqhemeni sekolo esithileko namkha ehlanganweni namkha mjameli womNyango weeNdaba zeKhaya.
Umtjhado kufanele wenziwe esondweni, emakhiweni osetjenziselwa iminqopho yesondo kuphela, e-ofisini lomphakathi namkha endlini yangeqadi. Nayikuthi umuntu okufanele atjhade ulimala namkha ugula khulu, umtjhado ungabanjelwa esibhedlela.
Abantu ababili abatjhadako, abofakazi ababili nesiphathiswa semitjhado kufanele batlikitle iRejista yemiTjhado msinyana ngemva kobana umtjhado unikelwe ubujamo bangokomthetho.
Imitjhado yabantu abasesebancani:
Abantu abasesebancani ngilabo abangaphasi kwemiyaka ema-21 ubudala nabangakhenge batjhade ngaphambilini. Ngokuya komthetho, labo abakhe batjhada ngaphambilini okwathi muva umtjhado wabo wapheliswa ngebanga lokuhlongakala namkha lesahlukaniso, abasathathwa njengabantu abancani.
Abantu abasesebancani:
Letha imvumo yabo bobabili ababelethi kanye namkha neyomondli wangokomthetho neforomo lesibawo elizalisiweko BI-32. Abantu abasesebancani bangabawa imvumo yakaKomitjhinara wezeHlalakuhle nayikuthi ababelethi/umbelethi abatholakali namkha abazi bona bangawuvumela njani umtjhado.
Umuntu osesemncani angenza isibawo semvumo eJajini leKhotho ePhakamileko endaweni ahlala kiyo nayikuthi ababelethi kanye namkha uKomitjhinara bayala ukuvumela umtjhado.
Abantu abahlukanisileko abafuna ukutjhada godu kufanele baveze umlayo wesahlukaniso. Letha incwadi yesifungo nayikuthi kunebanga elizwakalako lokobana kungani ungeze ukghone ukukhupha umlayo wesahlukaniso namkha isahlukaniso senzelwa enarheni yangaphandle begodu angeze ukghone ukusifumana. Incwadi yesifungo kufanele ibeke bona umbawi uhlukanise ngokomthetho, igama lekhotho nelanga lesahlukaniso.
Abantu abafelwako/abahlolokazi abafuna ukutjhada kufanele baveze isitifikhethi sokuhlongakala saloyo agade athethene naye. Letha incwadi yesifungo nayikuthi isitifikhethi sokuhlongakala asitholakali. Incwadi yesifungo kufanele iqinisekise igama lohlongakeleko kanye nelanga lokuhlongakala.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isitifikhethi somtjhado esirhunyeziweko: Esikhutjhwa khonokho.
Isitifikhethi somtjhado esingakarhunyezwa: Iimbawo zingathatha iimveke ezisithandathu ukuya kwezibunane.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforamaxipassport.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Iphaspoti ye-maxi mtlolo onamakhasi ama-64 wabahlale bakhamba njalo. Iphaspoti ye-maxi iyafana nephaspoti yeemvakatjhi ngaphandle kobana yona inamakhasi abuyelelwe kabili ukunikela ngamakhasi amanengi we-visa.
inikelwa izakhamuzi zeSewula Afrika ezineminyaka eli-16 namkha ngaphezulu isetjenziselwa ukukhamba kizo zoke iinarha ngaphandle kwalokha nayiqisekisiwe ngenye indlela isebenza iminyaka eli-10 ukuthoma ngelanga eyakhutjhwa ngalo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Phatha incwadi yokuzazisa yakho namkha isitifikhethi samabeletho nawenza isibawo.
Uzakuthathwa igadangiso lemino ukwenzela ukurekhoda eRejisteni yesiTjhaba.
Letha iinthombe ezimbili zephaspoti.
Nayikuthi awunamazisi kwanjesi begodu ugandelelwa sikhathi, ungenza isibawo sephaspoti nencwadi yokuzazisa ngasikhathi sinye.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iimveke ezisithandathu.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforamedicaltreatmentworkpermit.2010-03-25.nr.txt</fn>

Isibawo semvumo yokwelatjhwa
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Imvumo yokwelatjhwa inikelwa iphandle elihlose ukuzokufumana ukwelatjhwa eSewula Afrika. Imvumo yokwelatjhwa isebenza isikhathi esiziinyanga ezisithandathu. Imbawo zingenziwa ebuzendeni beSewula Afrika namkha emitjhini.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Zalisa iforomo lesibawo BI-1738.
Veza iphaspoti esebenza amalanga angasi ngaphasi kwama-30 ngemva kokuphela kwevakatjho elihlosiweko.
Letha ubufakazi beemali ukubhadela iindingo zabantu abaphekelela umnikazi wesibawo semvumo yokwelatjhwa, nabukhona ngeentatimende, imitlolo yomrholo namkha amatjhege wabakhambi nayikuthi buyatholakala.
Letha incwadi yesiphathiswa sezokwelapha namkha yesikhungo sezokwelapha, isikhathi sokwelatjhwa netjengisa amabanga namkha ukutlhogeka kokwelatjhwa kanye nemininingwana yamaqhinga wokwelatjhwa eSewula Afrika.
Nikela ngemininingwana yomuntu namkha isikhungo esizakubhadela iindleko zokwelatjhwa neemali zesibhedlela, nayikhona. Letha ubufakazi beemali namkha irhelebho lezokwelapha nayikuthi ihlelo lakho lezokwelapha namkha umqatjhi angeze abhadele iindleko ezizokuvela.
Isibawo sakho kufanele siphekelelwe ngokhunye namkha okunengi kokulandelako:

isitifikhethi sezokwelatjhwa esizeleko
isitifikhethi esizeleko samabeletho
isitifikhethi esizeleko somtjhado
incwadi yesifungo BI-1712A lapho kunetjhebiswano lokuthathana ngaphandle komtjhado ngobufakazi bokuhlala ndawonye
isivumelwano esenziwe sisazi seemvumelwano, ebujameni bokuhlalisana
ubufakazi bomtjhado wesintu, lapho kutlhogekako
umlayo wesahlukaniso, lapho kutlhogekako
ubufakazi bomlayo wekhotho onikela ilungelo lobunikazi babantwana, lapho kutlhogekako
isitifikhethi sokuhlongakala, mayelana nomthetheko ohlongakeleko, lapho kutlhogekako
imvumo etloliweko ebuya kibo bobabili ababelethi, namkha umbelethi onelungelo lobunikazi babantwana lapho kutlhogekako nobufakazi bobunikazi bunye babantwana
ubufakazi boku-adoptha ngokomthetho, lapho kutlhogekako
umlayo wangokomthetho wokuhlukanisa, lapho kutlhogekako
sitifikhethi sokuvunyelwa samapholisa nayikuthi uneminyaka ema-21 namkha ngaphezulu, mayelana nazo zoke iinarha hlezi kizo unyaka namkha isikhathi eside
isitifikhethi sokuhlatjelwa, nakutlhogekako.


Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Immigration Act, 2002

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Iimbawo zingathatha isikhathi esimalanga ama-30.

Phezulu

Iindleko

R425

Phezulu

Amaforomo azaliswako



, BI-1738

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationforanemergencypassport.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sephaspoti yobujamo oburhabako
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Iphaspoti yobujamo oburhabako inganikelwa lokha nawuya enarheni engumakhelwana ngokurhaba engafuni i-visa yokungena. Iphaspoti yobujamo oburhabako godu ingasetjenziselwa ukungena ngokurhaba eSewula Afrika. Isebenza iinyanga ezilithoba ukuthoma ngelanga eyakhutjhwa ngalo kodwana isebenza ekhambeni linye lokuya enarheni ethintekako nokubuya eSewula Afrika.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Letha okulandelako:
incwadi ehlathulula bona kungani iphaspoti yobujamo oburhabako ifuneka.
incwadi yokuzazisa namkha isitifikhethi samabeletho incwadi yesifungo nayikuthi iphaspoti yakho yeSewula Afrika yalahleka namkha yetjiwa iinthombe ezine zephaspoti.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha amalanga wokusebenza amahlanu ukufumana iphaspoti.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforanexceptionalskillsworkpermit.2010-03-25.nr.txt</fn>

Isibawo semvumo yokusebenza yamakghono angakajayeleki
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Imvumo yamakghono angakajayeleki inikelwa iphandle elinamakghono namkha ukufaneleka okungakajayeleki. Godu inganikelwa amalunga womndeni waloyo muntu. Iimbawo zingenziwa ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Zalisa iforomo lesibawo BI-1738.
Amaphaspoti kufanele asebenze amalanga angasi ngaphasi kwama-30 ngemva kokuphela kwelanga levakatjho elihlosiweko.
Letha i-CV ezeleko kanye nesifakazelo esibuya emqatjhini odlulileko.
Ubufakazi bekghono lokuphila lomhlobo weentatimende zebhanka, imitlolo yemirholo, nesibopho sabantu abakwamukelako eSewula Afrika, imifundalize, irhelebho lezokwelapha namkha ikhetjhe ekhona, kufaka amakarada wokuthenga ngesikolodo namkha amatjhege wabavakatjhi ukubhadela iindleko zokuphila ngesikhathi uhlala eSewula Afrika.
Isitifikhethi sokuhlatjelwa, nasifunekako.
Veza incwadi ebuya ephikweni lakarhulumende wangaphandle weSewula Afrika, namkha ebuya ehlanganweni yezefundo, zamasiko namkha yezamabhizinisi, eqinisekisa bona amakghono namkha ukufaneleka okungakajayeleki.
Veza obunye nobunye ubufakazi ukungezelela amakghono namkha ukufaneleka okungajayeleki, okufana nemitlolo eveziweko neemfakazelo.
Bawa ozakuba mqatjhi azalise isigaba 13 , , no seforomo BI-1738.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Immigration Act, 2002

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Kungathatha amalanga ama-30 ukusebenzana nesibawo sakho.

Phezulu

Iindleko

R1 520

Phezulu

Amaforomo azaliswako



, BI-1738

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationforanintracompanytransferworkpermit.2010-03-25.nr.txt</fn>


Isibawo semvumo yokusebenza yokudluliswa phakathi kwamakampani

Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Imvumo yokudluliswa phakathi kwamakampani inikela iphandle elidluliswa yikampani yalo bona liyokusebenza ekampanini ewela ngaphasi kwayo eSewula Afrika. Ubude besikhathi semvumo yokudluliswa phakathi kwamakampani minyaka emibili. Iimbawo zingenziwa ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Zalisa iforomo lesibawo BI-1738.
Veza incwadi ebuya ekampanini yeentjhabatjhaba eqinisekisa bona uzakudluliselwa egatjeni eliseSewula Afrika namkha eliwela ngaphasi kwekampani yeSewula Afrika.
Veza incwadi ebuya ekampanini yeSewula Afrika eqinisekisa ukudluliswa okubuya ekampanini eyongameleko namkha ewela ngaphasi kwenye ngaphetjheya, kanye nokutjho umsebenzi nesikhundla ozakuqatjhwa kiso.
Letha isiqinisekiso se-chartered accountant eyenzela umqatjhi esibeka isidingo sokukuqatjha begodu nesibeka imisebenzi ozayenza.
Bawa ozakuba mqatjhi wakho ukuzalisa isigaba 13 , , no se-BI-1738.
Letha isiqinisekiso se-chartered accountant esibeka bona uzakuqatjhwa ngokuya kobujamo nemibandela engaphasi kwaleyo esebenza ezakhamizini nebahlalini nokobana unokufaneleka okusemthethweni okufuneka emsebenzini.
Veza ubufakazi bokuzitlolisa nehlangano yabafundela umsebenzi namkha ibhodo nakufunekako.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako

.

Immigration Act, 2002

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Kungathatha ubunengi besikhathi samalanga ama-30 ukusebenzana nesibawo sakho.

Phezulu

Iindleko

R425

Phezulu

Amaforomo azaliswako

.

Application for temporary residence permit, BI-1738

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationforanofficialpassport.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sephaspoti yangokomthetho
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Iphaspoti yangokomthetho mtlolo onikelwa iimphathiswa ezisebenzela iinkhungo zombuso lokha nazihlose ukukhambela ngaphetjheya ngomsebenzi wangokomthetho. Iphaspoti yangokomthetho isebenza iminyaka emihlanu.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Ukwenza isibawo, kufanele ube nencwadi yokuzazisa namkha isitifikhethi samabeletho.
Thatha igadangiso lemino elizakurekhodwa eRejisteni yesiTjhaba.
Letha iinthombe ezimbili zephaspoti.
Iimbawo zombili zephaspoti nencwadi yokuzazisa zingenziwa ngasikhathi sinye nawungakghoniko ukusebenza.
Letha incwadi ebuya kumqatjhi wakho enamabanga wokobana kungani utlhoga iphaspoti yangokomthetho.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iveke yinye ukuya kwesithandathu.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforapermanentresidencepermitspouses.2010-03-25.nr.txt</fn>


Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - abantu abathetheneko

Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Lomsebenzi usebenza emaphandleni anetjhebiswano lokuthathana lakanomphela nezakhamuzi zeSewula Afrika namkha izakhamuzi zakanomphela.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Zalisa amaforomo wesibawo i-BI-947 ne-BI-29.
Itjhebiswano lakanomphela lesikhathi eside elihlangana kwabalingani bobulili obufanako nebobulili obungafaniko nalo liyamukeleka, kodwana esikhundleni sesitifikhethi somtjhado, abalingani abanjalo kufuneka balethe incwadi yesifungo yokuhlala bobabili nokusekelana kwabo ngeemali.

Nawufuna iiNdaba zeKhaya zinikele iphandle elithethene nesakhamuzi seSewula Afrika namkha isakhamuzi sakanomphela imvumo yokuhlala yakanomphela, kufanele waneliswe bona itjhebiswano elihle labathetheneko likhona.

Imvumo yokuhlala yakanomphela inikelwa ebujameni bokobana nayingaphela, kungakapheli iminyaka emibili ukuthoma ngelanga eyakhutjhwa ngalo, itjhebiswano alisekho ngaphandle kobujamo bokuhlongakala.

Mlingani womtjhado munye oliphandle ongenza isibawo sobujamo ngebanga lokobana litjhade nesakhamuzi seSewula Afrika namkha isakhamuzi sakanomphela.

Kufanele kube utjhade isakhamuzi seSewula Afrika namkha umhlali kanomphela ngokuya komthetho wabantu namkha wesintu isikhathi seminyaka emihlanu.

Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo ungaphetjheya.


Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Immigration Act, 2002 , as amended .

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.

Phezulu

Iindleko

Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

Phezulu

Amaforomo azaliswako



Application for permanent residence permit , BI-947

Power of attorney in respect of an application/extension of immigration permit or temporary residence, BI-29


Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationforapermitapplicantsover21.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - kubabawi abaneminyaka engaphezu kwema-21 ababantwana bezakhamuzi zeSewula Afrika
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Iphandle elimntwana wezakhamuzi zeSewula Afrika nelineminyaka engaphezu kwema-21 lingenza isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela.
Lomsebenzi ngewabantwana ababelethi babo abafumene ubakhamuzi ngokusebenzisa ukunikelwa kobakhamuzi kwephandle. Abantwana ngamabeletho nangokobutjhaba ababantwana bezakhamuzi zeSewula Afrika bafaneleka bubakhamuzi beSewula Afrika begodu akutlhogeki bona benze iimbawo zobujamo bobakhamuzi bakanomphela.
Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo ungaphetjheya.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amaforomo wesibawo.
Ngokuya kobujamo beemali, ababelethi bakho bangabawiwa bona banikele isibopho serhelebho leemali.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforapermitchildofcitizen.2010-03-25.nr.txt</fn>

Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - umntwana wezakhamuzi zeSewula Afrika
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Ihlangotheli lisebenza ephandleni elingaphasi kweminyaka ema-21 nelimntwana wesakhamuzi seSewula Afrika namkha umhlali kanomphela. Imvumo yokuhlala yakanomphela inikelwa ngombandela wokobana izakuphela ngemva kweminyaka emibili ukuthoma ngelanga lamabeletho wakho weminyaka ematjhumi amabili nanye, ngaphandle kwalokha isibawo esiqinisekisa ubujamo bakho bokuhlala nasenziwako.



Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo ungaphetjheya.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Ababelethi bakho kufuneka balethe ubufakazi bobakhamuzi babo namkha ubujamo bokuhlala bakanomphela eSewula Afrika ngokusebenzisa iincwadi zokuzazisa namkha iimvumo zokuhlala zakanomphela.
Nawuzakuveza ukuba mbalethi, kufanele ulethe isitifikhethi sakho samabeletho.
Ababelethi bakho kufanele balethe isibopho sokobana bazokusekela ngeemali.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Immigration Act, 2002

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.

Phezulu

Iindleko

R1500

Phezulu

Amaforomo azaliswako



Application for permanent residence permit, BI-947
Power of attorney in respect of an application for a temporary or permanent residence permit, BI-29

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationforapermitfamilyreunionscheme.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - ihlelo lokubuyisana komndeni
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Lomsebenzi usebenza kilabo abangahle babe bahlali bakanomphela abafuna ukubawa imvumo yokuhlala yakanomphela ngebanga lokuba lilunga lomndeni wesakhamuzi seSewula Afrika namkha umhlali kanomphela ngebanga letjhebiswano ngokweengazi. Ngomnqopho wobakhamuzi bakanomphela, amalunga womndeni ngetjhebiswaneni leengazi ahlathululwa njengabantwana aba-adopthwe ngokweengazi namkha ngokomthetho namkha ngababelethi aba-adopthako nababelethi abatjhade butjha.
Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amaforomo wesibawo.
Isakhamuzi seSewula Afrika namkha umhlali kanomphela kufanele alethe isibopho mayelana nokutlhogonyelwa kombawi ngokweemali, zokwelatjhwa nangokomzimba. Kodwana, lapho isihlobo simbelethi namkha umntwana osesemncani, akunasibopho esifunekako.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforapermitownbusiness.2010-03-25.nr.txt</fn>


Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - abanikazi bamabhizinisi

Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Lomsebenzi ngewephandle elifuna ukuhloma ibhizinisi enarheni; namkha esele linemvumo yebhizinisi yokwenza ibhizinisi enarheni; namkha elihlose ukusisa ebhizinisini ekhona ngenarheni.

Iimbawo zingalethwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya ephrovinsini lapho uhlose ukuhloma ibhizinisi. Yenza isibawo ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo ungaphetjheya.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

I-chartered accountant ejamele ongahle abe mhlali kanomphela kufanele ilethe isiqinisekiso esibeka bona ukufaka isandla okubekiweko enanini lepahla yebhizinisi kusisiwe. Ukufaka isandla okubekiweko kulingana neengidi eziyi-R2,5 begodu kungadluliswa namkha kwehliswe kuphela nayikuthi kubonakala kusekarekweni yesitjhaba namkha nakubawa umNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Nasele butholakele ubujamo bokuhlala unomphela, umuntu othintekako kufanele avuselele isiqinisekiso esenziwe yi-chartered accountant iminyaka emibili ngemva kwelanga lokukhutjhwa kwemvumo yokuhlala yakanomphela, begodu neminyakeni emithathu ngemva kwalapho. Ukuhluleka kukhambisana nalobubujamo kuzakuba nomphumela wokuphela kwemvumo yokuhlala yakanomphela.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Immigration Act, 2002 , as amended

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.

Phezulu

Iindleko

R1 520

Phezulu

Amaforomo azaliswako



Application for permanent residence permit , BI-947

Power of attorney in respect of an application/extension of immigration permit or temporary residence, BI-29


Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationforapermitretiredpersons.2010-03-25.nr.txt</fn>


Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - abantu abathethe umhlalaphasi

Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Lomsebenzi usebenza ephandleni elifisa ukuthatha umhlalaphasi eSewula Afrika. Akunaqintelo leminyaka. Iimbawo zingenziwa e-ofisini leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika nayikuthi wenza isibawo ngaphetjheya.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

zalisa amaforomo wesibawo
Kufanele unikele ngobufakazi emNyangweni weeNdaba zeKhaya bonyana unelungelo lokufumana umhlalaphasi, imali ebhadelwa ngonyaka engajamiko namkha i-akhawunti yomhlalaphasi ezakunikela ubuncani bakhona imali engange-R20 000 ngenyanga.
Nakungasinjalo, kufanele utjengise umNyango weeNdaba zeKhaya bonyana unehlanganisela yepahla engenisa imali engange-R20 000 ngenyanga.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Immigration Act, 2002 ,as amended

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.

Phezulu

Iindleko

R1 520

Phezulu

Amaforomo azaliswako



Application for permanent residence permit, BI-947
Power of attorney in respect of an application for a temporary or permanent residence permit, BI-29E
Ukujamela eendabeni zomthetho mayelana nesibawo semvumo yokuhlala yesikhatjhana namkha yakanomphela)

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationforapermitworker.2010-03-25.nr.txt</fn>


Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - umsebenzi

Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Lomsebenzi usebenza ephandleni elifuna ukwenza isibawo sobujamo bokuhlala bakanomphela ngebanga lokufumana isithembiso somsebenzi eSewula Afrika. Isibawo kufanele siwele ngaphakathi kwamaqintelo wonyaka abekwa njalo.

Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya ephrovinsini lapho uhlose ukusebenza khona namkha ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo ungaphetjheya.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Zalisa amaforomo wesibawo.
Ongaba mqatjhi wakho kufanele alethe ubufakazi emNyangweni weeNdaba zeKhaya obubeka okulandelako:

bonyana isikhundla othenjiswa sona sikhona

bonyana isikhundla nerhemo lemisebenzi lakhangiswa ngendlela ebekiweko

bonyana akunasakhamuzi seSewula Afrika namkha umhlali kanomphela esinokufaneleka komsebenzi ukuzalisa isikhundla.


Department of Labour UmNyango wezabaSebenzi kufanele uqinisekise bona ubujamo nemibandela bokuthenjiswa isikhundla ayisingaphasi kwaleyo ekhona emakethe efaneleko yezakhamuzi nabahlali. Ngokwenza njalo, i-DoL kufuneka itjheje iimvumelwano zokukhulumisana ezikhona kanye namazinga akhona.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Immigration Act, 2002 , as amended

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.

Phezulu

Iindleko

R1 520

Phezulu

Amaforomo azaliswako



Application for permanent residence permit, BI-947

Power of attorney in respect of an application for a temporary or permanent residence permit, BI-29E


Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationforaretiredpersonpermit.2010-03-25.nr.txt</fn>

Isibawo semvumo yomuntu othethe umhlalaphasi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Imvumo yomuntu othethe umhlalaphasi inikelwa iphandle elihlose ukuthatha umhlalaphasi liseSewula Afrika.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Veza ubufakazi bengeniso ubuncani bakhona eziinkulungwana ezimatjhumi amabili nahlanu ngenyanga ebuya esikhwameni somhlalaphasi namkha emalini etholwa ngonyaka engasulwako namkha emalini esalako ingabi ngaphasi kweengidi ezili-15 nasele kudoswe umthelo.
Nakungenzeka umbawi afise ukusebenza, kufanele aveze bona asikho isakhamuzi namkha umhlali wakanompheka weSewula Afrika owufunako umsebenzi lowo.
Veza isivumelwano sokuqatjhwa sehlangano ozayisebenzela nayo yoke imininingwana etlhogekako ngehlangano.
Letha isitifikhethi sokuhlatjelwa umgomani osarulana nayikuthi khewakhamba namkha uhlose ukukhamba ukusuka namkha ukudlula endaweni enomgomani osarulana. Isitifikhethi angeze safunwa lokha nabewukhamba namkha bewuhlose ukukhamba ngokudlula bunqopha endaweni enjalo namkha lapho isibawo senziwa eSewula Afrika.
Bhadela idibhozidi. Idibhozidi enjalo angeze yabuyiselwa kodibhozidileko ngemva kokusuka kwakho kokugcina namkha ngemva kobana unikelwe imvumo. Ukubhadelwa kwedibhozidi kungenziwa ngetjhege eqinisekiswe ebhanka namkha ikarada lokuthenga ngesikolodo eendaweni lapho isikghonakalisi sikhona.
Veza isitifikhethi sokuvunyelwa samapholisa, imibiko yezokwelatjhwa neyeradiyoloji. Akutlhogeki bona abantwana abangaphasi kweminyaka eli-12 nabomma abasidisi babe nemibiko yeradiyoloji.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Immigration Act, 2002

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Lomsebenzi uthatha isikhathi esimalanga ama-30.

Phezulu

Iindleko

R425

Phezulu

Amaforomo azaliswako



BI-1738

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationforastudentexchangepermit.2010-03-25.nr.txt</fn>

Isibawo semvumo yehlelo lokurweyila ngabafundi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Imvumo yehlelo lokurweyila ngabafundi inikelwa umfundi wephandle okufanele azibandakanye ephrojekthini ethileko namkha ehlelweni lesikhungo sefundo ephakamileko eSewula Afrika.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Yenza isibawo ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika.
Letha incwadi ebuya emNyangweni wezeFundo namkha ebuya esikhungweni sefundo ephakamileko eSewula Afrika:

eqinisekisa bona isikhungo ngiso esihlela namkha esiphethe ihlelo
ebeka imisebenzi nesikhathi sehlelo
eqinisekisa bona isikhungo sizakutlhogomela umfundi ngesikhathi angaphakathi kweRiphabhligi nokobana umfundi wamukelwe bona atloliswe.

Letha incwadi ebuya ephikweni lenarha yangaphandle:

eqinisekisa imininingwana yomfundi, kufaka ukutloliswa komfundi nesikhungo sefundo ephakamileko ngaphetjheya
eqinisekisa ilanga ihlelo elithoma ngalo eSewula Afrika.


Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Immigration Act, 2002

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Iimbawo zingathatha amalanga ama 30.

Phezulu

Iindleko

R425

Phezulu

Amaforomo azaliswako



, BI-1738

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationforasubsidyofachildrenshome.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo serhelebho leemali lekhaya labantwana
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ikhaya labaNtwana yindawo etlolisiweko yokutlhogonyelwa kwabantwana. Amakhaya wabantwana angafuna imali yenyanga embusweni ukuqalana neendleko zokusebenza kwamakhaya. Irhelebho lemali elinikelwako liyehluka begodu lisekelwe eendlekweni zokusebenza zekhaya kanye nesibalweni sabantwana abahlalisiweko.
Ngubani ongenza isibawo serhelebho?
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Iforomo elizalisiweko kufanele litlikitlwe nguSihlalo weKomiti ePhetheko kanye noMnqophisi wesiFunda weKhaya labaNtwana elithintekako.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Irhelebho lemali litholakala esikhungweni kwelinye nelinye ikhaya lomzuzi elifumana ukuhlaliswa esikhungweni.
Irhelebho lemali libhadelwa esikhungweni begodu ingasi kumzuzi.
Ikambiso yesibawo izakuthatha ukudlula iinyanga ezidlula kwezintathu.
Nasele isibawo silethiwe, sizakuhlolwa bona ngesamambala na.
Nayikuthi umNyango uyaneliswa sibawo, iimali izakunikelwa.
Isiqunto sisekelwe ekutholakaleni kwemithombo kanye netlhogeko lomsebenzi.
UmNyango unikela irhelebho leemali ngeenkhathi zeenyanga ezintathu kuye ngokubuyekezwa kwemisebenzi yekhaya.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforasylum.2010-03-25.nr.txt</fn>


Isibawo semvumo yomuntu ofuna i-asayilamu

Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Isibawo se-asayilamu sibawo esenziwa mbawi sokobana athathwe njengombaleki.

Ofuna i-asayilamu mumuntu obaleke enarheni yakhe ngokwesaba ukutlhagiswa , begodu nofuna ukuba mbaleki - kilokhu eSewula Afrika. Umbawi uhlala angofuna i-asayilamu ngesikhathi isibawo sakhe sisatjhejwa.

Ofuna i-asyilamu unikelwa imvumo yokudlula ye-asayilamu engavuselelekiko endaweni yokungena eSewula Afrika . Imvumo isebenza amalanga alitjhumi nane begodu igunyaza umnikazi ukubika e-Ofisini eliseduze lokwAmukelwa kwabaBaleki nawuzakwenza isibawo se-asayilamu.

Umbaleki mumuntu onikelwe ubujamo be-asayilamu nokuvikelwa ngokuya komThetho wabaBaleki ka-1998.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango weeNdaba zeKhaya

Top

Amagadango okufanele alandelwe

Wena, njengomuntu ofuna i-asayilamu kufanele wenze isibawo ngokwakho e-Ofisini lokwAmukelwa kwabaBaleki elikhonjiweko lapho kwenziwa okulandelako:

Ukuhlolwa ngaphambi kwayo yoke into.
Igadangiso lakho lemino liyathathwa.
Kufunwa umrhumutjhi

I-Ofisi lokwAmukelwa kwabaBaleki lenza ikulumiswano yokuthoma begodu kuzaliswa iforomo BI-1590.
Kugadangiswa, kutlikitlwe, kustentjwe bewunikelwe imvumo yofuna i-asayilamu.
Imvumo esebenza amalanga amatjhumi amathathu izakuvumela ukuhlala eSewula Afrika isikhatjhana. Imvumo ingalulwa ngamanye amalanga amatjhumi amathathu kanye neenyanga ezintathu ukudlula lapho.
Ngaphambi kokuphela kwemvumo yomuntu ofuna i-asayilamu kufanele uzibonakalise e-Ofisini lokwAmukelwa kwabaBaleki ukuyokubamba ikulumiswano yesibili, ezakwenziwa siPhathiswa sokuQuntwa kobuJamo babaBaleki .
I-RSDO iragela phambili nokongamela isibawo begodu ithatha isiqunto mayelana nesibawo se-asayilamu.
Nawunikelwa i-asayilamu , kufanele wenze isibawo sekarada le-smart lokuzazisa lombaleki kwelinye nelinye i-RRO kungakapheli amalanga alitjhumi nahlanu.
Ngemva kokunikelwa ikarada, ungenza isibawo somTlolo wokuKhamba wesiVumelwano seHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko ) kwelinye nelinye i-RRO.
Ubujamo bombaleki buhlala iminyaka emibili, kodwana kufanele utlole incwadi ebawa ukubuyekezwa namkha ukululwa kobujamo bakho bombaleki iinyanga ezintathu ngaphambi kokuphela kwabo.

Top

Imithetho esetjenziswako

Refugee Act, 1998
1951 UN Convention relating to the Status of Refugees
1969 OAU Convention Governing the Specific Aspects of Refugee Problems in Africa
1967 Protocol relating to the Status of Refugees
1993 Basic Agreement between the Government of South Africa and the UNHCR
The Immigration Act, 2002 as amended

Top

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Iimbawo zingathatha iinyanga ezisithandathu.

Top

Iindleko

Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

Top

Amaforomo azaliswako

Application for asylum, BI-1590 , elitholakala emNyangweni weeNdaba zeKhaya.

Top

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationforasylumseekerspermit.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yomuntu ofuna i-asayilamu
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ofuna i-asayilamu mumuntu obaleke enarheni yakhe ngokwesaba ukutlhagiswa , begodu nofuna ukuba mbaleki - kilokhu eSewula Afrika. Umbawi uhlala angofuna i-asayilamu ngesikhathi isibawo sakhe sisatjhejwa.
Umbaleki mumuntu onikelwe ubujamo be-asayilamu nokuvikelwa ngokuya komThetho wabaBaleki ka-1998.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Wena, njengomuntu ofuna i-asayilamu kufanele wenze isibawo ngokwakho e-Ofisini lokwAmukelwa kwabaBaleki elikhonjiweko lapho kwenziwa okulandelako:
ukuhlolwa ngaphambi kwayo yoke into igadangiso lakho lemino liyathathwa kufunwa umrhumutjhi .
Imvumo esebenza amalanga amatjhumi amathathu izakuvumela ukuhlala eSewula Afrika isikhatjhana. Imvumo ingalulwa ngamanye amalanga amatjhumi amathathu kanye neenyanga ezintathu ukudlula lapho.
Ngaphambi kokuphela kwemvumo yomuntu ofuna i-asayilamu kufanele uzibonakalise e-ofisini lokwamukelwa kwababaleki ukuyokubamba ikulumiswano yesibili, ezakwenziwa siPhathiswa sokuQuntwa kobuJamo babaBaleki .
Nawunikelwa i-asayilamu , kufanele wenze isibawo sekarada le-smart lokuzazisa lombaleki kwelinye nelinye i-RRO kungakapheli amalanga alitjhumi nahlanu.
Ngemva kokunikelwa ikarada, ungenza isibawo somTlolo wokuKhamba wesiVumelwano seHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko kwelinye nelinye i-RRO.
Ubujamo bombaleki buhlala iminyaka emibili, kodwana kufanele utlole incwadi ebawa ukubuyekezwa namkha ukululwa kobujamo bakho bombaleki iinyanga ezintathu ngaphambi kokuphela kwabo.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iinyanga ezisithandathu.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforatemporarypassport.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sephaspoti yesikhatjhana
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Iphaspoti yesikhatjhana inikelwa izakhamuzi zeSewula Afrika okufanele zikhambe ngokurhaba begodu ezingeze zakghona ukulinda iphaspoti ejayelekileko. Iphaspoti yesikhatjhana isebenza iinyanga ezilitjhumi nambili. Lokha nawenza isibawo sephaspoti yesikhatjhana, kufanele godu wenze isibawo sephaspoti yakanomphela.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Letha imitlolo elandelako:
incwadi ehlathulula bona kungani utlhoga iphaspoti yesikhatjhana incwadi yokuzazisa namkha isitifikhethi samabeletho iinthombe ezine zephaspoti incwadi yesifungo nayikuthi iphaspoti yakho yeSewula Afrika yalahleka namkha yetjiwa.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Imbawo zingathatha amalanga wokusebenza amahlanu ukuya kwalitjhumi.
Phezulu
Iindleko
Iphaspoti yesikhatjhana: R85
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforatouristpassport.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sephaspoti yesivakatjhi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Iphaspoti yesivakatjhi ifuneka lokha nawukhamba uya kwenye inarha namkha nawungena butjha eSewula Afrika. Iphaspoti yesivakatjhi inikelwa izakhamuzi zeSewula Afrika ezineminyaka elitjhumi nasithandathu namkha ngaphezulu. Isebenza ukukhamba kizo zoke iinarha ngaphandle kwalokha nayiqinisekiswe ngenye indlela. Isebenza iminyaka elitjhumi ukuthoma ngelanga eyakhutjhwa ngalo. Kufanele ube nencwadi yokuzazisa enebhakhowudi namkha isitifikhethi samabeletho nawuzakwenza isibawo. Iimbawo zephaspoti yesivakatjhi nencwadi yokuzazisa zingenziwa ngasikhathi sinye nayikuthi awukghoni ukulinda.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Thatha igadangiso lemino elizakurekhodwa eRejisteni yesiTjhaba.
Letha iinthombe ezimbili zephaspoti.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kuthatha ukufika eemvekeni ezisithandathu ukusebenzana nesibawo sakho.
Phezulu
Iindleko
Iphaspoti yesivakatjhi: R176
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforavisa.2010-03-25.nr.txt</fn>

Isibawo se-visa
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

I-visa siqinisekiso esifakwa ephaspotini esebenzako yephandle, enikela iphandle igunya lokungena eSewula Afrika.

I-visa kufanele:

ifunyanwe ngaphambi kobana umbawi atjhiye inarha yakhe eze eSewula Afrika
ifunyanwe ngaphetjheya begodu angeze yabawiwa eendaweni zokungena ngenarheni eSewula Afrika
ibawiwe ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika eenarheni lapho iSewula Afrika ijanyelwe khona
ibawiwe ebuzendeni obuseduze namkha imitjhini nayikuthi iSewula Afrika ayikajanyelwa enarheni yakho. Lokhu kusebenza kubanikazi bamaphaspoti wabosomaqhinga newangokomthetho abafuna iimvumo zabosomaqhinga.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

zalisa iforomo lesibawo se-visa, BI-84
iphaspoti yakho kufanele isebenze isikhathi esingasi ngaphasi kwamalanga ama-30 ngemva kokuphela kwevakatjho elihlosiweko
iphaspoti yakho kufanele ubuncani bakhona ibe nekhasi linye elingakasetjenziswa nawuyikhuphela bona iqinisekisiwe
imali ebhadelwako kufanele ibhadelwe, nayikuthi iyafuneka
isitifikhethi sokuhlatjelwa silethwe, nasifunekako
letha istatimende namkha umtlolo oqinisekisa umnqopho nesikhathi sevakatjho
veza ubufakazi bekghono elaneleko leemali
veza ubufakazi bethikithi lesiphaphamtjhini elisebenzako lokubuyela emva
idibhozidi ingabawiwa.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Immigration Act, 2002 , as amended

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Kungathatha amalanga alitjhumi ukusebenzana nesibawo.

Phezulu

Iindleko

R 425

Phezulu

Amaforomo azaliswako



Application for a visa, BI-84

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationforchangeofgender.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutjhugulula ubulili
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Izakhamuzi seSewula Afrika namkha labo abanobakhamuzi bakanomphela ebezisekambisweni yokutjhugulula ubulili ngaphambi kobana umThetho wokuTloliswa kwamaBeletho nokuHlongakala ka-1992, uthome ukusebenza, zingenza iimbawo zokutjhugulula ubulili.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Ebujameni bomuntu izitho zakhe zobulili zitjhugululiweko ngokuhlinzwa namkha ukwelatjhwa, letha imibiko eveza ubunjalo nemiphumela yenye nenye ikambiso eyenziweko kanye nokwelatjhwa okwenziweko namkha okulungiswe bodorhodera ebenze iinkambiso namkha ukwelatjhwa.
Ebujameni obunye nobunye, nikela ngombiko obeka ubujamo banjesi bezobulili bombawi ukuphekelela isibawo. Lombiko kufanele ulungiswe ngudorhodera ohlolele umbawi zokwelatjhwa ukuqinisekisa ubujamo bobulili bakhe.
Veza umbiko obuya kudorhodera wamalwelwe wengqondo onikela umbawi irhelebho lezengqondo, onikela imininingwana ezeleko yobujamo, khulu khulu umlando kanye nobujamo bezengqondo bomuntu mayelana nobulili obutjhugululiweko.
Nayikuthi umbawi uneminyaka eli-16 namkha ngaphezulu, kufanele enze isibawo sencwadi yokuzazisa etja.
Igadangiso lemino kufanele lithathwe ukwenzela iminqopho yokuqinisekisa kanye nokuletha ebujameni banjesi ebuthelelweni le-HANIS.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iimveke ezifika kwezibunane.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationfordualnationality.2010-03-25.nr.txt</fn>

Isibawo sobutjhaba obubili
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Isakhamuzi seSewula Afrika esifuna ukufumana ubakhamuzi benye inarha kufanele senze isibawo emNyangweni weeNdaba zeKhaya ukugcina ubakhamuzi baso beSewula Afrika ngaphambi kokufumana ubakhamuzi benye inarha. Ubutjhaba beenarha ezimbili butjho bona umuntu uthathwa njengesakhamuzi seenarha zombili.

Ubutjhaba obubili bunikelwa abantu abaneminyaka engaphezulu kwematjhumi amabili nanye.

Yenza isibawo ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika nawungaphetjheya.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Zalisa amaforomo wesibawo BI-1664 no BI-529 kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya.
Veza incwadi yokuzazisa esebenzako.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako



South African Citizenship Act, 1995

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Kungathatha iimveke ezisithandathu ukufika kwezibunane ukusebenza isibawo sakho.

Phezulu

Iindleko

R115

Phezulu

Amaforomo azaliswako



, BI-1664
Determination of status form, BI-529

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationforexemptionfromlossofcitizenship.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokubekelwa ngaphandle ekulahlekelweni bubakhamuzi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Lokhu kubekelwa ngaphandle kukghonakalisa izakhamuzi zeSewula Afrika ukuba zizakhamuzi zenye inarha ngaphandle kokulahlekelwa bubakhamuzi beSewula Afrika. Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha imitjhini nawungaphetjheya.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Ababawi abahlose ukufumana ubakhamuzi benye inarha ngaphandle kokulahlekelwa bubakhamuzi beSewula Afrika kufanele balandele lekambiso:
Veza ikhophi eqinisekisiweko yencwadi yokuzazisa yeSewula Afrika namkha iphaspoti.
Veza eqinisekisiweko yesitifikhethi samabeletho seSewula Afrika kanye nencwadi yesifungo ebeka bona akunabakhamuzi obunye onabo. Woke amakhophi wemitlolo kanye nencwadi yesifungo kufanele aqinisekiswe mumuntu ogunyazwe ukwenza imitlolo yangokomthetho yomphakathi namkha nguKomitjhinara weemFungo.
Izakhamuzi zeSewula Afrika ezilahlekelwe bubakhamuzi beSewula Afrika ngemva kokufumana ubakhamuzi benye inarha ngesikhathi zingasese bantwana abancani begodu nangaphandle kokwenza iimbawo zokugcinwa ngaphambi kokuba zizakhamuzi zezinye iinarha zingabawa ukubekelwa ngaphandle.
Ababawi kufanele balandele lekambiso:
Letha ikhophi eqinisekisiweko yesitifikhethi sangaphandle sobakhamuzi.
Woke amakhophi wemitlolo kufanele aqinisekiswe yi-Notary namkha uKomitjhinara weemFungo.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga wokusebenza amahlanu ukusebenza isibawo.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforexemtionfromincometax.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo wengeniso
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ukuphathwa ngokuhlukileko ngakwezomthelo kunikelwa iinhlangano ezingenzi inzuzo ezihlonyelwe bona kuzuze umphakathi. Kodwana lokhu kuphathwa ngokuhlukileko ngakwezomthelo kunikelwa kuphela iinhlangano ezikhambisana neenjamiso zomThetho weenHlangano eziNgenzi iNzuzo ka-1997 nemithetho ekhambelanako.
Iinhlangano ezifisa ukwenza isibawo sokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo kufanele ziwele ngakwelinye lamahlangothi alandelako:
Ihlanganisela yabantu. Ihlangano yokuzithandela yabantu iphethwe mthethosisekelo.
Lapho istatimende sokusungula nasingakhambisaniko neenjamiso zesiGaba 30 somThetho weenHlangano eziNgenzi iNzuzo ka-1997 isibawo kufanele siphekelelwe sibopho esitloliweko esitlikitlwe mbawi. Ukubekelwa ngaphandle okudlulileko kuzakuragela phambili nokusebenza bekube sikhathi lapho umbawi aziswe yi-South African Revenue Service ngokuthathwa kwesiqunto ngokuya komthetho omutjha.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Iinhlangano kwanjesi ezingabekelwa ngeqadi ngokuya komthetho ekubhadeleni umthelo wengeniso zingaletha iforomo elizalisiweko lesibawo nemitlolo esekelako kanye nesibopho esitlikitliweko lapho abantu abasebenzisa isikhundla se-fiduciary bathembisa ukukhambisana neenjamiso zesiGaba 30 somThetho weenHlangano eziNgenzi iNzuzo ka-1997.
Imitlolo yokusekela elandelako kufanele iphekelele isibawo:
Iinhlangano ezihlonywe ngomnqopho wokunikela ngama-scholarships, imifundalize nabonongorwana bezefundo, irhubhululo kanye nokufundisa, ukungezelela imitlolo yokusekela engehla, kufanele godu zizalise iNcwadi yesiBopho esiTloliweko EI 3.
Iinkolo zombuso nezizijameleko , iinkhungo zefundo ephakamileko, iinkhungo zefundo nebandulo labadala , kanye neenkhungo zefundo nebandulo eliragela phambili kufanele zinamathisele ikhophi yesitifikhethi sokuzitlolisa esikhutjhwe ngabasemaGunyeni bezeFundo abafaneleko
Iforomo elizalisiweko kanye nemitlolo efaneleko kufanele ibuyiselwe ku:
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Zoke iimbawo ezifunyanwa liPhiko lokuBekelwa Ngaphandle kokuTheliswa ezinelwazi elifaneleko kanye nemitlolo efunekako yokusekela zizakunikelwa irasidi ekhutjhwe yikhompyutha yokuvuma bona isibawo sifunyenwe kungakapheli iimveke ezine zokufunyanwa kwesibawo.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Isibopho esitloliweko
Isibopho esitloliweko - ama-scholarship nemifundalize
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforextension.2010-03-25.nr.txt</fn>

Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi ekulethweni kwamaforomo womthelo
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Umbhadeli womthelo angenza isibawo sokungezelelwa kwelanga okufanele abuyise ngalo amaforomo womthelo.

Isibawo sokungezelelwa kwesikhathi sokubuyiswa kwamaForomo womThelo weNgeniso sizakwaliwa nayikuthi obunye bobujamo obulandelako buyenzeka erekhodini lombhadeli womthelo:

I-adresi yombhadeli womthelo ayaziwa yi-South African Revenue Service .
Irekhodi lombhadeli womthelo alisebenzi.
Ikampani namkha i-Close Corporation namkha i-Trust ayisebenzi.
Umbhadeli womthelo uthuthile.
Irekhodi lombhadeli womthelo litlolwe njengelifa, isibonelo, ukuhlongakala, ukutjhona, ukupheliswa kokusebenza kwekampani .
Iforomo lomthelo sele lifunyenwe enyakeni womthelo othileko esele kulethwe isibawo ngawo.
Isibawo sokugcina namkha amasamoni akhutjhwa enyakeni womthelo othileko.
Amaforomo womThelo weNgeniso asalele ngaphandle kokuhlela okufaneleko namalanga afuneka ngawo sele adlulile.
Amanani womThelo weNgeniso asalele ngaphandle kokuhlelwa kokulethwa.
Iforomo lomthelo lesikhathi lesi namkha unyaka alikakhutjhwa.
Umbhadeli womthelo akabhadeli umthelo enyakeni wanjesi.
Isibawo sokungezelelwa sidlula ubunengi besikhathi esivunyelwe ihlangothi elithileko lomthelo.
Irekhodi lombhadeli womthelo lisadluliswa ukusuka kwenye indawo ukuya kwenye.
Amaforomo womthelo namkha amanani we-VAT asalele ngaphandle kokuhlela okufaneleko - amalanga wokufuneka kwamaforomo adlulile namkha ukuhlelwa okutjhiwoko kwenzelwe amanani asaleleko.
Istatimende sokujanyiswa kuhle kwe-PAYE namkha iforomo lomthelo namkha iforomo lomthelo namkha inani lisalele ngaphandle kokuhlela okufaneleko - amalanga okufuneka ngawo iintatimende ezinjalo namkha iforomo lomthelo adlulile namkha ukuhlelwa kokulethwa kwenziwe enanini elisaleleko.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Bawa ukungezelelwa kwesikhathi sokulethwa kweforomo lomThelo weNgeniso kuwebhsayithi yakwa-SARS namkha nge-imeyili.
Bawa ukuNgezelelwa kwesiKhathi okuKhethekileko ngokusebenzisa incwadi e-ofisini legatja eliseduze le-SARS.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako

Income Tax Act, 1962

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Lokha nasele isibawo sisetjenziwe uzakwaziswa nge-e-mail e-adresini ye-e-mail oyinikeleko. Nayikuthi awukanikeli i-adresi ye-e-mail, ungathintana ne-ofisi legatja eliseduze le-SARS ngemva kwelanga linye lokusebenza.

Phezulu

Iindleko

Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

Phezulu

Amaforomo azaliswako

Zitlolise ku- inthanethi.

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationforfamilyreunionscheme.2010-03-25.nr.txt</fn>


Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - ihlelo lokubuyisana komndeni

Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Lomsebenzi usebenza kilabo abangahle babe bahlali bakanomphela abafuna ukubawa imvumo yokuhlala yakanomphela ngebanga lokuba lilunga lomndeni wesakhamuzi seSewula Afrika namkha umhlali kanomphela ngebanga letjhebiswano ngokweengazi. Ngomnqopho wobakhamuzi bakanomphela, amalunga womndeni ngetjhebiswaneni leengazi ahlathululwa njengabantwana aba-adopthwe ngokweengazi namkha ngokomthetho namkha ngababelethi aba-adopthako nababelethi abatjhade butjha.

Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Zalisa amaforomo wesibawo.
Isakhamuzi seSewula Afrika namkha umhlali kanomphela kufanele alethe isibopho mayelana nokutlhogonyelwa kombawi ngokweemali, zokwelatjhwa nangokomzimba. Kodwana, lapho isihlobo simbelethi namkha umntwana osesemncani, akunasibopho esifunekako.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Immigration Act, 2002 , as amended

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.

Phezulu

Iindleko

R1 520

Phezulu

Amaforomo azaliswako



Application for permanent residence permit , BI-947

Power of attorney in respect of an application/extension of immigration permit or temporary residence, BI-29


Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationformaintenanceorder.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo semali yesondlo
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Isondlo sibopho sokubonelela omunye umuntu, isibonelo, umntwana, ngendlu, ukudla, izembatho, ifundo netlhogomelo lezokwelatjhwa, namkha ngokhunye okungatlhogeka ukunikela ngalezi zinto eziqakathekileko. Lesi sibopho somthetho sokondla sibizwa 'ngesibopho sesondlo' namkha 'ngesibopho sokusekela'.
Ngubani okufanele anikele ngesondlo?
Isibopho sokondla sisekelwe etjhebiswaneni leengazi, loku-adoptha namkha eqinisweni lokobana abantu laba batjhadile.
Umntwana kufanele asekelwe namkha ondliwe:
babelethi bakhe, nanyana batjhadile, bahlala bobabili, bahlala ngokuhlukana namkha bahlukanisile, kufaka ababelethi aba-adopthe umntwana; kanye/namkha ugogo nobamkhulu bakhe, nanyana ababelethi bomntwana bebatjhadile. Kodwana lokhu kuhluka ubujamo nobujamo.
Isibopho sokusekela ilunga lomndeni asipheleli ekusekeleni umntwana. Elinye nelinye ilunga lomndeni, kungaqalwa ubudala, lingabawa elinye ilunga ukubasekela namkha ukubondla, kuye ngokuthi ubujamo obulandelako kuhlangabezwana nabo:
Ilunga lomndeni elifuna ukusekelwa alikghoni ukuzisekela.
Ilunga lomndeni okufunwa kilo imali yesondlo alikghoni ukubhadela imali yesondlo efunekako.
Ngiziphi iindleko ezingafunwa?
Ungafuna isekelo elizwakalako elitlhogekako ukuqalelela umntwana namkha umuntu onelungelo lesondlo ngezinga lokuphila elifaneleko kanye nokukhulisa. Lokhu kufaka ukunikela ngezinto eziqakathekileko ezifana nokudla, izembatho nendlu, kanye nokubhadela ifundo elungileko. Ikhotho godu ingalaya uyise womntwana ukufaka isandla ekubhadelweni kweendleko zokuphila ukuthoma ngelanga umntwana abelethwa ngalo ukufika ngelanga okukhutjhwa ngalo umlayo wesondlo. Ikhotho godu inganikela ngomlayo wokubhadelwa kweendleko zokwelapha namkha ilaye bona umntwana atloliswe ehlelweni lezokwelapha lomunye wabathintekako njengomthembele kibo. Ukukghonakalisa ikhotho ukunikela ngomlayo wesondlo olungileko, bobabili abathintekako kufanele banikele ikhotho ubufakazi beendleko.
Umbono wakho ngokuziphatha komunye umbelethi awunamphumela elungelweni lomntwanakho lokobana ondliwe. Usezakubhadela isondlo nanyana omunye umbelethi atjhada butjha azibandakanya kwelinye itjhebiswano angakuvumeli ukubona abantwana aba nabanye abantwana ngokukhamba kwesikhathi.
Isibopho sakho sokubhadela imali yesondlo kanye nelungelo lakho lokufikelela abantwana ziindaba ezihlukeneko begodu azikhambelani. Ukudlula lapho, abantwana bomunye nomunye othintekako abanamthelela esibopheni sokusekela. Kodwana inani lesondlo elizakubhadelwa lingatjhugululwa yikhotho nayikuthi omunye wabathintekako angaletha isibawo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo.
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo sesondlo ekhotho kamarhastrada esiyingini lapho uhlala khona.
Nayikuthi uyasola, ikhotho yendawo izakutjela bona usenze kuyiphi ikhotho isibawo.
Ukungezelela eforomini elizalisiweko, letha ubufakazi bengeniso yakho yenyanga kanye neendleko, obufana namarasidi wokuthenga ukudla, igezi kanye/namkha ukubhadelwa kwesikolodo serente.
Ikhotho izakubeka ilanga wena noziphendulelako enizakuya ngalo ekhotho.
Isiphathiswa sezondlo kanye nomphenyi bazakuphenya isibawo sakho sokufuna isondlo begodu bazakutjheja ubujamo bakho.
Ikhotho izakunikela amasamoni umuntu oziphendulelako ukuvela ekhotho ngelanga elithileko ukukhulumisana ngendaba.
Umuntu oziphendulelako angavuma ukubhadela imali efunwako namkha ayiphikise ekhotho.
Nayikuthi umuntu oziphendulelako uyavuma ukubhadela isondlo, umarhastrada uzakubuyekeza imitlolo leyo. Uzakwenza umlayo begodu uzakuqunta ukwenza njalo ngaphandle kokubawa abathintekako ukuvela ekhotho.
Nayikuthi umuntu okuthiwa kufanele abhadele isondlo akavumelani nokukhutjhwa komlayo, kufanele avele ekhotho, lapho ubufakazi, abathintekako kanye nabofakazi babo bazakulalelwa khona.
Nayikuthi ikhotho ifumana bona umuntu kufanele abhadele imali yesondlo, izakwenza umlayo wenani okufanele libhadelwe. Ikhotho nayo izakuqunta bona ukubhadelwa kuzakwenziwa nini begodu njani.
Indlela yokubhadela
Ikhotho ingalaya bona imali yesondlo ibhadelwe ngenye yeendlela ezilandelako:
Bunqopha emuntwini okufanele afumane imali.
Ngokusebenzisa umlayo obeka bona umqatjhi nguye okufanele abhadele isondlo ngokudoswa kwemali bunqopha emrholweni womsebenzi, ngokukhambisana nomThetho weSondlo ka-1998 omutjha.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Uzakuphathwa ngokulingana nabanye, ngobuntu nangesithunzi.
Iinghonghoyilo zizakuphathwa ngokurhaba okukghonekako begodu nangeendleko eziphasi.
Akunasikhathi esibekiweko salomsebenzi. Yoke ikambiso, ukuthoma ekulethweni kwesibawo sokufumana ukubhadelwa kokuthoma kwesondlo, ingathatha iimveke ezimbalwa, kuye ngokubambisana phakathi kwabathintekako.
Abofakazi abakhambela ukulalelwa, kufaka abantu abafuna isondlo, bafanele kufumana iimali ezibekiweko zokusekela nokukhamba. Kodwana, ikhotho izakuqunta ngokuthanda kwayo ukobana iimali ezinjalo zibhadelwe umuntu ongakhutjhelwa umlayo wesondlo na.
Umuntu ofuna isondlo kufanele enze isibawo sokubhadelwa kweemali zabofakazi esiphathisweni sezondlo.
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Amaforomo azaliswako
Thintana ne-Ofisi lakaMarhastrada eliseduze, iKhotho yeSondlo, iKhotho yemiNdeni namkha umTjhutjhisi weZondlo namkha isiPhathiswa esiPhenya iZondlo
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationfornaturalisation2.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Omunye nomunye onemvumo yokuhlala yakanomphela yeSewula Afrika uyafaneleka kukwenza isibawo sobakhamuzi beSewula Afrika ngokunikelwa kwephandle ubakhamuzi ngemva kweminyaka emihlanu yokuba mhlali kanomphela.
Omunye nomunye umuntu otjhada isakhamuzi seSewula Afrika ufaneleka kunikelwa ubakhamuzi njengephandle iminyaka emibili ngemva kokunikelwa imvumo yokuhlala yakanomphela ngesikhathi atjhada.
Umntwana ongaphasi kweminyaka ema-21 onemvumo yobakhamuzi yakanomphela ufaneleka kunikelwa ubakhamuzi bephandle msinyana ngemva kokunikelwa imvumo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Veza imvumo yokuhlala yakanomphela esebenzako namkha ukubekelwa ngaphandle.
Letha iforomo lesibawo elizalisiweko BI-9 negadangiso elizeleko lemino kanye neenthombe ezimbili zakamazisi nayikuthi uneminyaka engaphezulu kweli-15. Lokhu kukwenzela ukufumana incwadi kamazisi ngemva kokuvunywa kokunikelwa ubakhamuzi kwephandle.
Umbelethi othintekako angenza isibawo enzela umntwana osese mncani kwesinye nesinye isikhathi, kodwana nayikuthi umntwana uhlala eSewula Afrika unomphela begodu nangokomthetho.
Nayikuthi iimbawo zakho zivunyiwe, uzakubawiwa bona utlikitle iNcwadi yokuThembeka begodu uzakunikelwa isitifikhethi sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi esinenomboro R.
Incwadi yokuzazisa izakukhutjhwa beyithunyelelwe umbawi.
Ababawi iimbawo zabo ezaliweko bazakwaziswa ngokufaneleko.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha iinyanga ezimbili ukuya kwezine ukusebenzana nesibawo sakho.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforpermanentresidenceextraordinaryskill.2010-03-25.nr.txt</fn>

Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - amakghono angakajayeleki
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Lomsebenzi usebenza emuntwini onamakghono/ukufaneleka okungakajayeleki. Iimbawo zingalethwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo ungaphetjheya. Akutlhogeki isithembiso somsebenzi.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Nawuzakutjengisa ukungajayeleki kwamakghono wakho namkha ukufaneleka emNyangweni weeNdaba zeKhaya, kufuneka ulethe incwadi ebuya enarheni yangaphandle namkha ebuya esikhungweni sezefundo seSewula Afrika, sezamasiko namkha ihlangano yamabhizinisi eqinisekisa amakghono wakho njengangakajayeleki namkha ukufaneleka.
Letha i-CV nobunye ubufakazi bamakghono namkha ukufaneleka okungakajayeleki.
Nawuzakuqinisa isibawo sakho, okungahle babe abahlali bakanomphela bangaletha incwadi esifakazelo ebuya kubaqatjhi bakade.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Immigration Act, 2002 , as amended

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.

Phezulu

Iindleko

R1 520

Phezulu

Amaforomo azaliswako



Application for permanent residence permit

Power of attorney in respect of an application/extension of immigration permit or temporary residence


Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationforpermanentresidencepermitrefugees.2010-03-25.nr.txt</fn>


Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela - ababaleki

Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Lomsebenzi usebenza emuntwini othathwa njengombaleki eSewula Afrika. Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya eliseduze ephrovinsini ohlala kiyo. Kufanele ube neminyaka emihlanu yobujamo oburagela phambili bombaleki ngenarheni nawuzakwenza isibawo.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Fumana isiqinisekiso esibuya eKomitini yaSafuthi yeeNdaba zabaBaleki esibeka bona ungahle uhlale umbaleki unomphela.
letha incwadi yesifungo mayelana nawo woke amagama asetjenziswa nguwe
zalisa amaforomo wesibawo.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Immigration Act, 2002 , as amended

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.

Phezulu

Iindleko

R1 520

Phezulu

Amaforomo azaliswako



Application for permanent residence permit, BI-947

Power of attorney in respect of an application for a temporary or permanent residence permit, BI-29E


Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationforrecognitionofavarietylisting.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvunywa komhlobo wesitjalo
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ngaphambi kobana into yokuzizalela ngokwemvelo komunye nomunye umhlobo weentjalo ivezwe ngokuya komThetho wokwEnziwa Ngcono kweenTjalo ka-1976 iThebula 2 yomThetho , amagama wemihlobo enjalo kufanele afakwe erhemeni lemihlobo .
UmNyango wezokuLima ugcina ebujameni banjesi irhemo lemihlobo eentjalweni zokulima eziqakathekileko, imirorho neenthelo. Ukuvezwa kweentjalo ngeminqopho yalomThetho kanye nokufakwa kwayo emarhemeni wemihlobo kwenziwa ngesibawo. Into equntako kuqakatheka komhlobo wesitjalo emnothweni weSewula Afrika.
Omunye nomuntu namkha isikhungo singenza isibawo sokuvunywa komhlobo. Umhlobo ufaneleka kurhenyiswa komhlobo nayikuthi ukhambisana neemfuno ze- DUS begodu nayikuthi umhlobo unegama elamukelwako.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Letha okulandelako kumTlolisi wokwEnziwa Ngcono kweenTjalo :
iforomo lesibawo elizalisiweko iphephamibuzo lesthekniki imali ebhadelwako ebekiweko neemali zokuhlola imbewu namkha into yokuzizalela ngokwemvelo isigunyazo esitloliweko esibuya kumnikazi, nayikuthi awukazalanisi, umhlobo okhethiweko namkha owenziweko.
Tjengisa ngokucacileko ephephamibuzweni lesithekniki bona ngimiphi eminye imihlobo eyaziwa eSewula Afrika, umhlobo omutjha okufanele umadaniswe nayo, khona kuzakuquntwa ngokwehluka.
Kunamalanga ebekiweko lapho imitlolo nezinto zokuzizalela ngokwemvelo kufanele zilethwe emTlolisini. Kunamalanga abekiweko ngawo imitlolo nokuzizalela ngokwemvelo kufanele ilethwe kumTlolisi. Amalanga la, ubunengi bezinto zokuzizalela ngokwemvelo okufanele zithunyelwe begodu lapho kukghonekako kufanele zilethwe emTlolisini, zitholakala ngesibawo kumTlolisi.
Nayikuthi ukuvikelwa kufuneka ngokuya kwamalungelo womzalanisi nakho kuyafuneka, ababawi bayeleliswa ukuletha iimbawo kanye kanye ukubulunga isikhathi nemali.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yerhemo lokuhluka izakwenzeka ngesikhathi sinye sokutjala.
Phezulu
Iindleko
Imali ebhadelwako mayelana nokuvunywa komhlobo : R790
Imali yokuhlola yokuvunywa komhlobo :
ihlangothi A : R900
ihlangothi B : R1 100
ihlangothi C : R1 900
Isibawo sokutjhugululwa namkha ukungezelelwa kwegama lomhlobo osele ufakiwe erhemeni lemihlobo: R1 500
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforregistrationasamanufacturerunderagoa.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisa njengomenzi wepahla ngaphasi kwe-AGOA
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Iforomo lesibawo kufanele lizaliswe mbawi ingasi omunye umuntu, nakungasi njalo isibawo asizukutjhejwa.
Sibawa ufunde umhlahlandlela wesibawo ukukurhelebha ekambisweni yakho yelayisense.
Esigabeni somHlobo weKlayenti qala ibhokisana loMenzi we-AGOA ngaphasi kokutlolisa.
Esigabeni seMininingwana yoMenzi we-AGOA veza igama lokwenza ibhizinisi lebhizinisi yakho indawo lapho kutholakala ibhizinisi igama lestrada nenomboro yebhizinisi isabhabhu lapho ibhizinisi litholakala khona idorobha elikhulu namkha idorobha lapho ibhizinisi litholakala khona; kanye nekhodi yestrada yesabhabhu lapho ibhizinisi litholakala khona.
Igama lombawi namkha igama lokutloliswa kwegama lehlangano ingasi igama lokwenza ibhizinisi kufanele livezwe kileli ziko.
nakuvela i-asterisk (), sula lokho okufaneleko.
Esigabeni sesiFungo, veza okulandelako:
ama-initjhiyali nesibongo somuntu owenza isibawo selayisense ubujamo bomuntu owenza isibawo, isibonelo, uMnqophisi, uMphathi, uMnikazi umuntu owenza isibawo kufanele atlikitle iforomo lesibawo ilanga okutlikitlwe ngalo isibawo indawo lapho kwatlikitlelwa isibawo.
Namathisela amakhophi wamambala namkha aqinisekisiweko wemitlolo elandelako eforomini lesibawo:
isiqunto namkha imvumo namkha elinye igunya elisebenzako.
imvumo yomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo nayifunekako iindlela yokwenza nayikuthi wenza isibawo ngaphasi kwe-ayithemu yokubuyiselwa imali oyibhadeleko 607.04.10, 607.04.10, 607.04.10 no 607.04.10
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe ukusebenza isibawo.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.ApplicationforregistrationofGroup2fertilizer.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa kwesinonisi seSiqhema 2
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Iinonisi zesiQhema 2 ngilezo ezinokuphilako okukhulu nokuncani njengesinongo esikhulu, godu zaziwa njengeenonisi ze-oganiki.
Ukutloliswa kunikelwa kuphela nayikuthi ngesikhathi sokutloliswa:
ukubunjwa kwesinonisi esithintekako angeze kwahluka esibumbini esitlolisiweko imininingwana namagama elebuleni namkha esimumathini angeze yatjhugululwa ngaphandle kwemvumo etloliweko efunyenwe ngaphambilini yomTlolisi ubujamo obubekwe ngesikhathi sokutlolisa buyalandelwa ukutloliswa angeze kwadluliswa.
Umgodla namkha isimumathi angeze satjhugululwa ngaphandle kwemvumo etloliweko yangaphambili ebuya emTlolisini.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo neenonisi sibumba incwadi ephekelela isibawo ebuya emnikazini wokutlolisa namkha umjameli okhethiweko. Incwadi ephekelela isibawo kufanele ifake:
igama lomkhiqizo inomboro yokutloliswa nayikuthi umkhiqizo sele utlolisiwe ibanga lokulethwa iincwadi zokuvuma nayikuthi imvumo ebuya emnikazini wokutlolisa iyafuneka imali ebhadelwako elungileko amatjhege athunyelwa ngokwahlukana nesibawo kufanele aphekelelwe yincwadi ehlathululako isitifikhethi sokucozulula namkha ikhasi ledatha.
Amaforomo weembawo kufanele alethwe nakwenziwa iimbawo ezitjha kanye nematjhugulukweni ekutlolisweni okukhona, kufaka ukutjhugululwa kwesibumbeko. Amaforomo weembawo kufanele alethwe ngeduplikheyithi azaliswe ngokuzeleko, ngaphandle kokuqala iimbawo ezidlulileko, iinomboro zamakhasi namkha eminye imikhiqizo .
Amaforomo weembawo kufanele atlikitlwe mumuntu okhonjwe ngokomthetho begodu kufanele kube mumuntu wekampani othintana nomTlolisi.
Igama nenomboro yokutloliswa kufanele isetjenziswe njengombana kutjhiwo esitifikhethini sokutlolisa. Elinye nelinye itjhuguluko egameni, nanyana lingaba lincani kangangani, lizakuthathwa njengetjhuguluko.
Amaforomo weembawo kufanele asiwe e-ofisini lezokuphatha. Ukuletha amaforomo kubaYelelisi bezobuThekniki kuzakubambezela ikambiso.
Amalebula wemitlamo:
kufanele alethwe ngeduplikheyithi kufanele alethwe ngesiNgisi nesiBhuru. Akutlhogeki ukobana amalebula agandiselwe ukusatjalaliswa nomkhiqizo ngawo womabili amalimi kufanele afundeke kuhle; abe ngendlela elungileko ungafaki iinomboro kwiinyeleliso yoke imininingwana eselebuleni kufanele ikhambelane nalokho okuseforomeni lesibawo.
Thumela isibawo sakho nemali ebhadelwako emTlolisini womThetho wenomboro 36 ka-1947.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukutloliswa kwesinonisi kungathatha iinyanga ezintathu ukuya kwezine.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforregistrationofanexporter.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisa njengothumela ipahla ngaphandle
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Iforomo lesibawo kufanele lizaliswe mbawi ingasi omunye umuntu.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Sibawa ufunde umhlahlandlela wesibawo ukukurhelebha ekambisweni yakho yesibawo selayisense.
Esigabeni seMininingwana yoMthumeli ngaphandle beka igama lokwenza ibhizinisi lebhizinisi yakho igama lestrada nenomboro yebhizinisi igama nenomboro yefluru yomakho lapho ibhizinisi lenziwa khona isabhabhu lapho ibhizinisi litholakala khona idorobha elikhulu namkha idorobha lapho ibhizinisi litholakala khona nekhodi yeposo yesabhabhu lapho ibhizinisi litholakala khona ngubani ozakutlama nokuletha imitlolo kwa- South African Revenue Service bonyana uzakutlama bewulethe imitlolo namkha umsebenzeli uzakuqatjhwa ukwenza njalo; begodu beka bona uzakuthumela ipahla e-Amerika ngaphasi kwesivumelwano se-AGOA.
Isigaba seGunya lokwenza isiBawo kufanele sizaliswe mumuntu owenza isibawo sokuzitlolisa njengomthumeli ngaphandle kanye/namkha umthumeli ngaphandle we-AGOA.
Igama lombawi namkha igama lokuzitlolisa lehlangano, ingasi igama lokwenza ibhizinisi kufanele livezwe kileli ziko.
Nakuvela i-asterisk (), sula lokho okufaneleko.
Esigabeni sesiFungo, veza okulandelako:
ama-initjhiyali nesibongo somuntu owenza isibawo selayisense ubujamo bomuntu owenza isibawo, isibonelo, uMnqophisi, uMphathi, uMnikazi umuntu owenza isibawo kufanele atlikitle iforomo lesibawo ilanga okutlikitlwe ngalo isibawo indawo lapho kwatlikitlelwa isibawo.
Namathisela amakhophi wamambala namkha aqinisekisiweko wokulandelako:
Imvumo yomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo nayifunekako iindlela yokwenza nayikuthi wenza isibawo ngaphasi kwe-ayithemu yokubuyiselwa imali oyibhadeleko 607.04.10, 607.04.10, 607.04.10 no 607.04.10
Iincwadi zokuzazisa ebujameni besakhamuzi seSewula Afrika namkha imitlolo yephaspoti ebujameni bomuntu ongasi sisakhamuzi:
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe ukusetjenzwa kwesibawo.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforregistrationofanimporter.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisa njengoletha ipahla ngenarheni
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Iforomo lesibawo kufanele lizaliswe mbawi ingasi omunye umuntu, nakungasi njalo isibawo asizukutjhejwa.
Sibawa ufunde umhlahlandlela wesibawo ukukurhelebha ekambisweni yakho yelayisense.
qala ibhokisana loLetha ngeNarheni ngaphasi kokutlolisa.
Esigabeni seMininingwana yoLetha ngeNarheni veza igama lokwenza ibhizinisi lebhizinisi yakho igama lestrada nenomboro yebhizinisi igama nenomboro yefluru yomakho lapho ibhizinisi lenziwa khona isabhabhu lapho ibhizinisi litholakala khona idorobha elikhulu namkha idorobha lapho ibhizinisi litholakala khona; kanye nekhodi yestrada yesabhabhu lapho ibhizinisi litholakala khona ngubani ozakutlama nokuletha imitlolo kwa- South African Revenue Service nokobana uzakutlama bewulethe imitlolo namkha umsebenzeli uzakuqatjhwa ukwenza njalo
Isigaba seGunya lokwenza isiBawo kufanele sizaliswe mumuntu owenza isibawo sokuzitlolisa njengoletha ipahla ngenarheni.
Igama lombawi namkha igama lokuzitlolisa lehlangano, ingasi igama lokwenza ibhizinisi kufanele livezwe kileli ziko.
Nakuvela i-asterisk (), sula lokho okufaneleko.
esigabeni sesiFungo, veza okulandelako:
ama-initjhiyali nesibongo somuntu owenza isibawo selayisense ubujamo bomuntu owenza isibawo, isibonelo, uMnqophisi, uMphathi, uMnikazi umuntu owenza isibawo kufanele atlikitle iforomo lesibawo ilanga okutlikitlwe ngalo isibawo indawo lapho kwatlikitlelwa isibawo.
Namathisela amakhophi wamambala namkha aqinisekisiweko wokulandelako:
isiqunto namkha imvumo namkha elinye igunya elisebenzako.
imvumo yomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo nayifunekako indlela yokwenza nayikuthi wenza isibawo ngaphasi kwe-ayithemu yokubuyiselwa imali oyibhadeleko 607.04.10, 607.04.10, 607.04.10 no 607.04.10
iincwadi zokuzazisa ebujameni besakhamuzi seSewula Afrika imitlolo yamaphaspoti ebujameni bomuntu ongasi sisakhamuzi:
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
I-SARS yazise amazinga wokusebenza azakufakwa esikhathini esiminyaka emiblili . Ihlangano ihlose ukuphendula ekuthintaneni okumaphesente ama-80 okufunyenwe emalangeni wokusebenza ama-21.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforregistrationofarebate.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa kokubuyiselwa imali yomthelo
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Lomsebenzi unikela ngelwazi lokobana uzitlolisela njani ukubuyiselwa imali yomthelo ne-South African Revenue Service. Lokhu kubuyiselwa imali yomthelo siphungulelo emthelweni obhadelwa nawuletha ipahla ngenarheni lokha nawuletha ipahla ngenarheni.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Umbawi, ingasi omunye wesithathu kufanele azalise iforomo lesibawo , nakungasinjalo isibawo asizukutjhejwa.
Esigabeni somHlobo weKlayenti qalisisa ibhokisana lokuBuyiselwa umthelo, esigabeni sokuzitlolisa.
Esigabeni semininingwana yezokuRhwebelana , kufanele uveze:
igama lokwenza ibhizinisi lebhizinisi lakho igama lestrada nenomboro yesitolo esifuna ukubuyiselwa imali yomthelo igama nenomboro yefluru yomakho okwenziwa kiwo ibhizinisi isabhabhu lapho ibhizinisi itholakala khona idorobha elikhulu namkha idorobha lapho ibhizinisi itholakala khona ikhodi yestrada yesabhabhu lapho ibhizinisi itholakala khona.
Isigaba seGunya lokwenza isiBawo, kufanele sizaliswe mbawi nakenza isibawo sokutloliswa njengomsebenzisi wokubuyiselwa imali yomthelo.
Igama lombawi namkha igama lokutloliswa lehlangano ingasi igama lokwenza ibhizinisi, kufanele livezwe kileli ziko.
nakuvela i-asterisk (), sula lokho okufaneleko.
Esigabeni semininingwana yeSitolo esiBuyiselwa iMali yomthelo, kufanele uveze:
ihlathululo yepahla ezakubekwa esitolo esibuyiselwa imali yomthelo iinhloko zemali ebhadelwako/ama-ayithemu wepahla elethwa ngenarheni esitlolo esibuyiselwa umthelo ama-ayithemu aBuyiswako ngaphasi kwetjhejuli yenomboro 3, 4, 5 no 6
ihlathululo yemikhiqizo elethwa ngenarheni namkha izinto.
Esigabeni sesiFungo, veza okulandelako:
ama-initjhiyali nesibongo somuntu owenza isibawo selayisense ubujamo bomuntu owenza isibawo, isibonelo, uMnqophisi, uMphathi, uMnikazi umuntu owenza isibawo kufanele atlikitle iforomo lesibawo ilanga okutlikitlwe ngalo isibawo indawo lapho isibawo satlikitlelwa khona.
Sibawa unamathisele amakhophi aqinisekisiweko namkha wamambala wokulandelako:
isiqunto/imvumo namkha elinye igunya kuye ngokufuneka.
imvumo yomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo nayifunekako.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.ApplicationforrenunciationofSAcitizenship.2010-03-25.nr.txt</fn>


Isibawo sokulahlwa kobakhamuzi beSewula Afrika

Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

AmaSewula Afrika ahlose ukwenza isibawo sobakhamuzi benye inarha engavumeli ubakhamuzi obubili, kufanele enze isibawo sokulahla ubakhamuzi beSewula Afrika. Lokhu kutjho bona umbawi uzakugcina ukuba sisakhamuzi seSewula Afrika ukuthoma ngesikhathi kuvunywa isibawo. Abantwana abasese bancani nabo bazakulahlekelwa kukuba zizakhamuzi zeSewula Afrika ngaphandle kobana omunye wababelethi ahlale asisakhamuzi seSewula Afrika.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Zalisa amaforomo weembawo BI-246, BI-529 no BI-9 kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Yenza isibawo ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika nawungaphetjheya.
Letha zoke iincwadi zokuzazisa zeSewula Afrika e-ofisini leeNdaba zeKhaya, ubuzenda namkha imitjhini.
Veza iinthombe ezimbili zakamazisi.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako



South African Citizenship Act, 1995

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Isibawo sithatha iimveke ezibunane ukuya kwezilitjhumi nambili.

Phezulu

Iindleko

Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

Phezulu

Amaforomo azaliswako



Determination of South African citizenship status, BI-529
Renunciation of South African citizenship, BI- 246
Application for an identity document form, BI-9 - elitholakala ema-ofisini weeNdaba zeKhaya)

Tjheja: Amaforomo awatholakali ku-inthanethi. Sibawa uthintane ne-ofisi lomnyango eliseduze nawe.

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationforreplacementoflostorstolenpassport.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokujanyiselelwa kwephaspoti elahlekileko namkha eyetjiweko
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Umnikazi wephaspoti olahlekelwe namkha owetjelwe iphaspoti angenza isibawo setja.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Iimfuneko zokujanyiselelwa kwamaphaspoti alahlekileko namkha etjiweko :
veza incwadi yokuzazisa namkha isitifikhethi samabeletho esingakarhunyezwa khona uzakwenza isibawo zalisa iforomo lesibawo BI-73 kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Yenza isibawo ebuZendeni namkha iMitjhini yeSewula Afrika nawungaphetjheya thathwa igadangiso lemino elizakurekhodwa eRejisteni yesiTjhaba nikela iinthombe ezimbili ezilingana nezephaspoti.
Iimfuno zokujamiselela iphaspoti elahlekileko namkha eyetjiweko yomntwana:
zalisa iforomo lesibawo BI-73 kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Yenza isibawo ebuZendeni namkha iMitjhini yeSewula Afrika nawungaphetjheya ababelethi namkha abondli bangokomthetho kufanele bakhuphe ikhophi yesitifikhethi esingakarhunyezwa somntwana kanye neencwadi zokuzazisa zabo letha iinthombe ezimbili zephaspoti zomntwana akunagadangiso lemino elizakufuneka emntwaneni ongaphasi kweminyaka elitjhumi nasithandathu.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iimveke ezifika kwezisithandathu.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.ApplicationforresumptionofSAcitizenship.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Abegade bazizakhamuzi zeSewula Afrika ngamabeletho namkha ngokobutjhaba, nabalahla ubakhamuzi babo namkha abaphelelwa bubakhamuzi ngokuzenzakalelako bangenza iimbawo zokubuyiswa kobakhamuzi beSewula Afrika. Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha emitjhini nawenza isibawo ungaphetjheya.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Iinthombe ezimbili zakamazisi.
Isiqinisekiso esitloliweko esibuya kumbawi sokobana manje sele ahlala eSewula Afrika.
Ikhophi yencwadi yokuzazisa.
Ikhophi yesitifikhethi sakho somtjhado nayikuthi utjhadile namkha bewutjhadile ngaphambilini.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iimveke ezine ukuya kwezisithandathu.
Phezulu
Iindleko
Ukuthoma butjha ubakhamuzi R128
Incwadi yokuzazisa R16
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationforstateagriculturalland.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo senarha yokulima yakarhulumende
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Inarha karhulumende engakolodwako iqatjhiselwa iminqopho yezokulima bona ekugcineni ingathengwa namkha ingathengwa, kuye ngobujamo benarha . Iimvumelwano zokuqatjhisa ezinokukhetha kokuyithenga ekugcineni zivuseleleka njalo eminyakeni emithathu.
UmNyango wezokuLima wesitjhaba usebenza ukughonakalisa ukuphathwa kuhle kanye nokuthengiswa kwenarha yezokulima yakarhulumende eyafunyanwa ngerhelebho leBhodo yesiKolodo sezokuLima .
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Lokha inarha karhulumende itholakala bona ingaqatjhiswa, umNyango wezokuLima uyikhangisa ngokusebenzisa izaziso eendaweni ezithileko esifundeni, ezifana nama-ofisi wabomarhastrada, iintetjhi zamapholisa namaphephandaba.
Yenza isibawo emuntwini otjhiwo esazisweni.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
UMphathi oPhezulu: wokuHlaliswa kwabaLimi emNyangweni wesitjhaba wezokuLima usebenza ukuqatjhiswa ukwenzela ipahla ye-FALA nasele sivunywe nguNgqongqotjhe wezokuLima neeNdaba zeNarha.
Phezulu
Iindleko
Ukurenta kuquntwa ngokusebenzisa indlela esekelwe enanini loke lenarha.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.ApplicationforthereissueofanID.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokukhutjhwa butjha kwencwadi yokuzazisa
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Incwadi yokuzazisa mtlolo otjengisa bona ungubani. Inikelwa izakhamuzi zeSewula Afrika namkha labo abanobakhamuzi bakanomphela abaneminyaka elitjhumi nasithandathu ukuya phezulu.
I-ID ikhutjhwa butjha ebantwini abalandelako:
Abantu imitlolo yabo yokuzazisa elahlekileko, yetjiwa namkha emotjhakeleko.
Abantu abenza isibawo sokobana kutjhugululwe imininingwana yabo.
Abantu ubakhamuzi babo obutjhugulukileko.
Abomma abangena emtjhadweni namkha abangathanda ukuthoma ukusebenzisa butjha iimbongo zabo ezidlulileko.
Abantu kwesikhatjhana abahlala ngaphetjheya kodwana egade banencwadi yokuzazisa.
Ababaleki abanemvumo yokuhlala yakanomphela esebenzako.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Veza isitifikhethi samabeletho namkha incwadi yereferensi yakade ekhutjhwe ngaphambi komhlaka 1 Julayi 1986.
Letha iinthombe ezimbili zakamazisi.
Thathwa igadangiso lemino elizakurekhodwa eRejisteni yesiTjhaba.
Veza isitifikhethi somtjhado nayikuthi utjhadile.
Umma owenza isibawo sencwadi yakamazisi nofuna ukuthoma ukusebenzisa esinye seembongo zakhe zangaphambilini kufanele alethe ubufakazi bokobana ufanelwe kusebenzisa isibongo leso.
Umbaleki owenza isibawo sencwadi yokuzazisa kufanele anamathisele imvumo yokuhlala yakanomphela, isitifikhethi sokunikelwa ubakhamuzi kwephandle namkha sokubekelwa ngaphandle.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iimveke ezifika kwezibunane.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Tjheja: Amaforomo atholakala ema-ofisini weeNdaba zeKhaya.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationtochangesurnamesofminors.2010-03-25.nr.txt</fn>

Isibawo sokutjhugulula iimbongo zabantwana abasese bancani
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Umbelethi angenza isibawo sokutjhugulula iimbongo zabantwana abasese bancani nayikuthi:

umntwana wabelethelwa ngaphandle komtjhado begodu unina watjhada nomunye umuntu okungasuye uyise womntwana weengazi
umtjhado noyise lomntwana wapheliswa ngesahlukaniso namkha ngokuhlongakala begodu unina utjhade butjha
ujengomhlolokazi namkha owahlukanisako, unina uthoma ukusebenzisa isibongo sangakwabo namkha isibongo somtjhado odlulileko
ukubelethwa komntwana owabelethelwa ngaphandle komtjhado kutloliswe ngaphasi kwesibongo sakayise weengazi.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Zalisa iforomo lesibawo BI-193 kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Yenza isibawo ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika nawungaphetjheya.
Veza imvumo etloliweko yomyenakho umntwana azakusebenzisa isibongo sakhe.
Imvumo etloliweko ebuya kibo bobabili ababelethi iyafuneka, kanye namabanga aneleko wokutjhugulula isibongo .
Veza imvumo etloliweko yakayise weengazi ngaphandle kwalokha inikelwa yikhotho enamandla.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Identification Act, 1997

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Iimbawo zingathatha iimveke zine ukuya kwezisithandathu.

Phezulu

Iindleko

R58

Phezulu

Amaforomo azaliswako



Change of surname of a minor, BI-193

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applicationtogetmarriedundercustomarylaw.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutjhada ngaphasi komthetho wesintu
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Umtjhado wesintu wenziwa ngaphasi komthetho wesintu. Lokha umyeni nakatjhada nomma ngaphasi komthetho ongafuni isondo begodu aqunta ukuthatha abomma abadlula munye, abanye abomma bazakuwela ngaphasi komthetho wesintu.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo mNyango weeNdaba zeKhaya.
Amagadango okufanele alandelwe
Umtjhado kufanele kukhulunyiswane ngawo, uthatjelwe bewenziwe ngokuya komthetho wesintu.
Ababawi abahlala eendaweni zemakhaya kufanele baveze incwadi ebuya emrholini wendabuko.
Ababawi abahlala eendaweni zemadorobheni kufanele baveze incwadi yesifungo.
Umtjhado nawuzakubanjwa, abathintekako okungabatjhadako kanye nabofakazi ababuya komunye nomunye umndeni kufanele babe khona.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isitifikhethi esingakarhunyezwa: iimveke ezisithandathu ukuya kwezibunane
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationtogivenoticeofdeath.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokunikela ngesaziso sokuhlongakala
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ukuhlongakala kufanele kubikwe komunye wabantu abalandelako:
Amalunga athileko womNyango weeNdaba zeKhaya.
Abangcwabi abakhonjwe nabaziwako ngokuya komthetho
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango weeNdaba zeKhaya.
Amagadango okufanele alandelwe
Udorhodera ohlole umzimba wohlongakeleko kufanele:
asinikele isihlobo sohlongakeleko namkha umngcwabi ozakuhlela umngcwabo avale ikhasi 2 leforomo lesibawo BI-1663.
Nayikuthi akunadorhodera, isibonelo, eendaweni ezikude zemakhaya, umrholi wendabuko uzakuzalisa umBiko wokuHlongakala .
Isihlobo kufanele sithathe umtlolo siwuse kungcwabi ozakwenza amalungiselelo womngcwabo.
Nayikuthi umngcwabi ugunyaziwe ukufumana izaziso zokuhlongakala, ukuzalisa amarejista wokuhlongakala nokukhupha imilayo yokungcwaba, umngcwabi:
Nayikuthi umngcwabi akakagunyazwa ukufumana izaziso zokuhlongakala, angazalisa kuphela ihlangothi C leforomo BI-1663.
Isihlobo namkha umngcwabi ogunyaziweko kufanele manje alethe imitlolo kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya khona kuzakukhutjhwa umlayo wokungcwaba begodu kuragelwe phambili nokusetjenzwa kokutloliswa kwemitlolo.
Nayikuthi isakhamuzi seSewula Afrika namkha umnikazi wemvumo yokuhlala yakanomphela uhlongakalela ngaphandle kweSewula Afrika, ukuhlongakala komuntu lowo kufanele kubikwe ebuzendeni namkha emtjihini yeSewula Afrika. Ikhophi eqinisekisiweko yesitifikhethi sokuhlongakala esikhutjhwe yinarha etjhili ethintekako naso kufanele silethwe.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isitifikhethi esirhunyeziweko sokuhlongakala sikhutjhwa mhlana kufunyanwa isibawo.
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala ema-ofisini weeNdaba zeKhaya.
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationtoincreasecustomsduty.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Umthelo wepahla engeniswa ngeSewula Afrika, yimali ebhadelwa ukusiza amabubulo wamaYuniyoni wokubhadelisa iimali zokungenisa ipahla ngeSewula Afrika, ukuphalisana ngemikhiqizo engeniswako. Imali ebhadalela ipahla engeniswako ikhuphula umnotho odzimeleleko ngokuphuhlisa iphaliswano leentjhabatjhaba nangokusebenzisa imithombo.
Ukutjhuguluka kobujamo besikhathi eside kukunciphisa imali ebhadalelwa ipahla engeniswako, ngakwelinye ihlangothi kukhuphula imisebenzi ejayelekileko emikhiqizweni ethileko ngaphasi kwemibandela ethileko. Ukukhutjhulwa kuyaqalelelwa nangabe kufaka isandla ekuthuthukisweni kwamabubulo ngokuya ngokweminqopho yesitjhaba .
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nephiko lobunqophisi leKomitjhana yokuLawula zeRhwebo leenTjhabatjhaba
Zalisa iforomo lesibawo elitholakala kwaphela ema-ofisini womNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Letha amaforomo kuYunithi yokuHlolisisa iiMali zomThelo eziBhadelwako .
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo lesi singathatha iinyanga ezisukela kwezine kufikela kwezilitjhumi nambili ukuze silunge .
Phezulu
Iindleko
Iindleko zikhambelana nobujamo bomkhiqizo namkha ipahla elapho .
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.ApplicationtorectifyerroneousdetailsinyourID.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokulungisa imininingwana eyiphoso encwadini yokuzazisa
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
AmaSewula Afrika iincwadi zawo zokuzazisa ezinemininingwana eneemphoso zingenza iimbawo zokuyilungisa e-ofisini leeNdaba zeKhaya. Iimbawo godu zingenziwa ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika nawungaphetjheya.
Iimphoso ezijayelekileko eencwadini zokuzazisa:
amagama neembongo ezingakalungi iinthombe okungasizo ama-dresi angakalungi amalanga wokubeletha angakalungi ubulili obungakalungi.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Veza ubufakazi belwazi elilungileko, isibonelo, isitifikhethi samabeletho, isitifikhethi sokubhabhadiswa, incwadi yesikolo, incwadi yokubeletha.
Letha iinthombe ezimbili zakamazisi.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kuthatha iimveke ezine ukuya kwezisithandathu ukusebenza isibawo sakho.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationtoregisteracustomarymarriage.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa umtjhado wesintu
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Umtjhado wesintu ungatloliswa ngokuya komThetho wokuVunywa kwemiTjhado yesiNtu ka-1998. Akukaqakatheki ukobana watjhada nini. Ebujameni lapho omunye wabathetheneko ahlongakele khona, oseleko usengatlolisa umtjhado. Ukutloliswa kufanele kwenziwe kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Abofakazi ababili kufanele babe khona.
Qinisekisa ubujamo bakho bezomtjhado ku-inthanethi.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Abathinteka emtjhadweni kanye nabofakazi kufanele baveze iincwadi zokuzazisa ezisebenzako.
Letha ubufakazi bemikhulumiswano yomtjhado .
Isiphathiswa esitlolisako, sizakuzalisa iforomo lesibawo BI-1699 nayikuthi siyaneliswa bona umtjhado wesintu ukhona.
Ebujameni lapho umlingani ongubaba emtjhadweni wesintu afisa ukwenza omunye umtjhado wesintu, kufanele aye eKhotho ePhakamileko ayokufumana umlayo ozakulawula irherho lomtjhado wakhe wesintu.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isitifikhethi somtjhado esirhunyeziweko sikhutjhwa khonokho.
Isitifikhethi somtjhado esingakarhunyezwa sithatha iimveke ezisithandathu ukufika kwezibunane.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationtoregisteranoldagehome.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa ikhaya labadala
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Lomsebenzi ungowabantu namkha iinhlangano ezifuna ukutlolisa ikhaya labadala.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Thola irasidi nawukhambisa amaforomo uyibeke izokuba sitjengiso sokobana wenze isibawo.
Nangabe isibawo sakho asikaphumeleli, uzakwaziswa ngomtlolo unobangela wokungaphumeleli kwaso.
Nangabe awuvumelani nesiqunto esithethweko, ungabawa ukudluliselwa kuNgqongqotjhe wezokuThuthukiswa komPhakathi namkha iLunga loMkhandlu oMkhulu i-MEC ema-ofisini womNyango wesitjhaba namkha wamaphrovinsi ubahlathululele kobana kubayini ungavumelani nesiqunto sabo.
Bawa ukudluliswa kungakapheli amalanga ama-90 ngemva kokuthola isaziso ngemiphumela yesibawo sakho.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha iimveke ezine ukusebenzana nesibawo sakho.
Isisebenzi sezehlalakuhle sizakumema abadlalindima abanjengabezamaphilo kunye neemphathiswa zikarhulumende wendawo bona bahlolisise indawo eyokwakhiwa kiyo leyo.
Abadlalindima bazakutlola ngamunye ngamunye umbiko ngalokho akutholileko.
Imibiko yabo izakuthunyelwa ema-ofisini wezokuThuthukiswa komPhakathi aseduze nawe.
Phezulu
Iindleko
Iindleko zokutlolisa ziya ngokubakhona kweensetjenziswa begodu kuyahlukahluka ngokuya ngamaphrovinsi.
Ukuhlolwa kwekhaya lelo kwenziwa simahla.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Amaforomo wokwenza isibawo atholakala ema-ofisini wezokuThuthukiswa komPhakathi aseduze nawe.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationtoregisterforemployeetax.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisela umthelo wabasebenzi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Abaqatjhi kufanele badose umThelo owuBhadela ngokuya komRholo namkha umthelo wabasebenzi odoswa emrholweni womsebenzi womsebenzi loyo ofaneleko njalo ngenyanga, ngeveke noma eemvekeni ezimbili.
I-SITE mhlobo womthelo wabasebenzi odoswa kuphela emrholweni opheleleko ofika ku-R60 000. I-SITE iquntwa ekupheleni kwesikhathi sokutheliswa, begodu ungajamela kuphela isiquntu somthelo wabasebenzi odoswe ngonyaka.
Okusalako emthelweni womsebenzi ngemva kokuquntwa kwe-SITE kanye nomthelo womsebenzi emrholweni ongakafakwa emrholweni opheleleko kujamela i-PAYE.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa isibawo sokuzitlolisa elitholakala ema-ofisini wendawo wegatja le-SARS.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe ukuzitlolisa.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationtoregisterpremisesasanagriculturalcentr.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukutlolisa indawo njengesentha yezokulima ukwenzela ukubuthelelwa kwezinto zejinethiki
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Indawo lapho kubuthelelwa khona izinto zejinethiki, zilinganiswe, zisetjenzwe, zipakwe, zilebulwe, namkha zibekwe, ingatloliswa njengesentha nayikuthi:
iinghonakalisi ezitjhiwoko ziyatholakala endaweni leyo ukusebenza kwesithekniki eendaweni ezinjalo, okutjho, ukutlhogonyelwa kweenlwana ezigcinwe lapho, begodu ukubuthelelwa, ukulinganiswa, ukusetjenzwa, ukupakwa, ukulebulwa nokubekwa kwezinto zejinethiki, kulawula begodu kuphathwa mumuntu okhambisana neemfuno ezibekiweko indawo ikhambisana nezinye iimfuno ezingabekwa.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Iimbawo ezingakazaliswa ngokuzeleko zizakubuyiselwa kumbawi begodu angeze kwamukelwa isibopho mayelana nokurarana okungaba khona.
amakhophi amabili weendawo ezithintekako kanye namaplani anemininingwana yoke imali ebekiweko yesibawo njengetjhege elibhadela u: Director General: Agriculture.
Ikhodi yegatja: 000845/010845
Letha iimbawo ku:
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi, njengombana kobunye ubujamo uthoma ngokuvunywa kweemplani ngaphambi kokwakhiwa.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applicationtoreportanoccupationaldiseasetothecompe.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokubika ubulwelwe obuthole emsebenzini esiKhwameni sokuLilisa
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
UmThetho wokuLilisa ngebanga lokuLimala namaLwelwe wemSebenzini ka-1993 abaqatjhi kufuze babike woke amalwelwe abangwa msebenzi esiKhwameni sokuLilisa.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Abaqatjhi kufuze bazalise umBiko womQatjhi ngobuLwelwe obuFunyanwa emSebenzini kungakapheli amalanga ali-14 ngemva kobana bazisiwe ubulwelwe lobu.
Kufuze bathumele umbiko ku:
Abaqatjhi kufuze godu bathumele okulandelako:
umbiko wokuthoma wezokwelatjhwa wobulwelwe obutholakala emsebenzini isibawo sokuliliswa ngobulwelwe bemsebenzini ukuba sengozini / umlando wokusebenza imibiko yezokwelatjhwa yeragelo phambili , bekube kulapho ubulwelwe bomsebenzi bunzinza khona umbiko wokugcina wezokwelatjhwa ngobulwelwe obufunyanwa emsebenzini , nasele umsebenzi anzinzile ukuhlolwa kokuzwa nayikuthi umsebenzi akasezwa ngebanga letjhada lemsebenzini
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga ama-60.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.ApplyforImportCertificateforLiquor.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sesitifikhethi sokulethwa ngenarheni kotjwala
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Isitifikhethi sokuletha ngenarheni sifuneka nawuzakuletha eSewula Afrika umkhiqizo wotjwala . Isitifikhethi sokuletha ngenarheni namkha ikhophi izakufuneka ngaphambi kobana umthwalo ukhutjhwe endaweni yokungena kwepahla.
Oletha ngenarheni wenza isibawo sesitifikhethi kanye nasele ngesikhathi somkhiqizo. Ngemva kwalokho inomboro efanako yesitifikhethi sokuletha ngenarheni ingasetjenziswa kuye ngokuthi isibumbeko, okungaphakathi, ubukhulu bebhodlelo nelebula yomkhiqizo ayitjhuguluki.
Isitifikhethi sokuletha ngenarheni asizukufuneka emikhiqizweni elethwa ngenarheni bona izokuselwa begodu nebumba ihlangothi lomthwalo womuntu ofika eSewula Afrika, kuye ngokuthi imikhiqizo enjalo:
nayipheleleko ayidluli amalithaa ali-12 ngobukhulu begodu ngayo akukahloswa kuphela ukusela mumuntu lowo, likhaya lakhe namkha iimvakajthi zakhe ezingabhadeliko.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
ebujameni bomkhiqizo ongebhodlelweni, letha isampula ngebhodlelo elinelebula ozakuthengiswa ngalo letha isampula ebuya etjwaleni obulethwe ngobunengi ngebhodlelo elijayelekileko le-750 ml letha isampula e-ofisini lePhiko lemiKhiqizo yoTjwala e-Stellenbosch.
Letha isitifikhethi sokucozulyla esamukelekako esikhutjhwe yilabhorathri yangokomthetho enarheno okubuya umkhiqizo. Nayikuthi asitholakali, iPhiko lemiKhiqizo yoTjwala lizakwenza ukucozululwa kwamakhemikhali esampuleni.
Ebujameni bomkhiqizo olethwa ngebhodlelo, ilebula lebhodlelo uzakulinganiswa ukuqinisekisa bona likhambisana neemfuno zomThetho wemiKhiqizo yoTjwala .
Ngobunengi okumumethweko okulethwa ngenarheni kuzakulinganiswa. Ilebula ilinganiswa lokha nawenza isibawo semvumo yesitifikhethi sokuthengisa.
Iphiko kufanele lifumane imali yokubhadela ngaphambi kobana kukhutjhwe isitifikhethi.
Isitifikhethi sokuletha ngenarheni sizakukhutjhwa nayikuthi okumumethweko nelebula, ebujameni bokulethwa komkhiqizo ngobunengi, yomkhiqizo ikhambisana neemfuno zomThetho wemiKhiqizo yoTjwala ka-1989. umthwalo womkhiqizo ungathunyelwa ngaphandle.
Nikela ngesaziso sama-awara ama-48 ePhikweni lokuHlolwa kweKhwalithi ngaso soke isikhathi lokha umthwalo wotjwala ofunelwa isitifikhethi sokuletha ngenarheni nasikhutjhiweko, uzakungena eSewula Afrika.
Lokha imikhiqizo yotjwala ifika eSewula Afrika, oletha ngenarheni kufanele afumane incwadi yokudlulisa ebuya ePhikweni lokuHlolwa kweKhwalithi ukususa utjwala endaweni yokungena kwepahla namkha edebha yesimumathi ukuya endaweni ayikhethako.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
Phezulu
Iindleko
Ukucozululwa kwesampula elethwa ngenarheni : R310
Imali yokucozulula ngokuya kweemali zokucozululwa kotjwala ezijayelekileko
Nayikuthi oletha ngenarheni unikela iPhiko lemiKhiqizo yoTjwala ngesitifikhethi sokucozulula esamukelekako esikhutjhwe siphathiswa enarheno okubuya umkhiqizo, angeze abhadeliswa i-R290.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.ApplyforRegistrationofFarmFeedsandPetFood.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo namkha ukudla kwefuyosithandwa
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ukudla kwefuyo akufaki iinhlanga, i-chaff, ihoyi engakagaywa, ifurusibijwa, enye nenye ithoro namkha okhunye nokhunye ukudla umlimi akulingiselela ukukusebenzisa.
Bawa imihlahlandlela ngeemfuno mazombe zokudla kwefuyo emTlolisini .
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Isibawo sokutloliswa kokudla kwefuyo sibunjwa:
Yincwadi ephekelela isibawo ebuya emnikazini wokutlolisa namkha umjameli okhonjiweko. Incwadi ephekelela isibawo kufanele ifake:
igama lomkhiqizo inomboro yokutloliswa nayikuthi umkhiqizo sele utlolisiwe ibanga lokulethwa iincwadi zemvumo nayikuthi imvumo ebuya kumnikazi wokutloliswa iyafuneka imali ebhadelwako elungileko amatjhege athunyelwa ngokuhlukana nesibawo kufanele aphekelelwe yincwadi ehlathululako. Amatjhege namaposoda kufanele enziwe abhadele u: Director-General: Agriculture.
Letha amaforomo wesibawo weembawo ezitjha namatjhuguluko ekutlolisweni kwanjesi, kufaka indlela yokwenziwa kwetjhuguluko.
Zalisa ngokuzeleko, ngaphandle kokukhuluma ngeembawo ezidlulileko, iinomboro zamakhasi namkha eminye imikhiqizo .
Amaforomo wesibawo kufanele atlikitlwe mumuntu okhethwe ngokomthetho begodu lokhu kunyulwa bona kube mumuntu othintana nomTlolisi nekampani.
Igama nenomboro yokutloliswa komkhiqizo kufanele isetjenziswe njengombana kutjhiwo esitfikhethini sokutloliswa. Elinye nelinye itjhuguluko egameni, nanyana lilincani kangangani, lizakuthathwa njengetjhuguluko.
Amaforomo weembawo kufanele alathwe e-ofisini lezokuphatha. Ukunikela iimbawo kubaYelelesi besiThekniki kuzakuriyadisa ikambiso.
Amalebula wemitlamo:
letha ngeduphlikheyithi nikela ngesiNgisi nesiBhuru. Akutlhogeki bona amalebula agadangiswe ngamalimi womabili kufanele afundeke kuhle, ngendlela elungileko ungafaki iinomboro eenyelelisweni yoke imininingwana yelebula kufanele ikhambelane kuhle naleyo eseforomini lesibawo.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungatha inyanga ezine bona ukudla kwefuyo namkha ukudla kwefuyosithandwa kutloliswe.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applyforastudypermit.2010-03-25.nr.txt</fn>

Isibawo semvumo yokufunda
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Imvumo yokufunda mtlolo onikela amaphandle ilungelo lokufunda eSewula Afrika. Iimbawo zingenziwa ngenyama ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Zalisa iforomo lesibawo BI-159.
Letha imitlolo elandelako:

incwadi yangokomthetho namkha ubufakazi bokutloliswa obubuya esikhungweni sefundo esitlolisiweko eSewula Afrika
imininingwana mayelana nokuhlelwa kwendawo yokuhlala
ubufakazi beemali ezaneleko ukubhadela iimali zokufunda, zokondla kanye nezinye iindleko
isitifikhethi sokuvunyelwa esibuya emapholiseni mayelana neenarha ohlale kizo isikhathi esidlula unyaka. Isitifikhethi kufanele silethwe kungakapheli iinyanga ezilitjhumi nambili zokwenza isibawo nasingatholakaliko khonokho
ikhophi yethikithi lokubuyela emva namkha isiqinisekiso sokubuyiselwa enarheni yakho esingedibhozidi elingana neendleko zethikithi lesiphaphamtjhini enarheni obuya kiyo namkha ohlala kiyo, nayifunekako
incwadi kadorhodera etjengisa bona uphile kuhle.


Awukavunyelwa ukungena eSewula Afrika ngaphambi kokuvunywa kwesibawo sakho.

Ababawi iimbawo zabo ezivunyiweko banikelwa i-visa yokungena enarheni kanengi.

Abantwana abasese bancani kufanele balethe imininingwana yomSewula Afrika omumondli wabo. Imininingwana kufanele ilethwe nencwadi yesiqinisekiso, ubufakazi bemvumo yokuhlala kwababelethi okuhlosiweko, namkha ebuya kumbelethi onobunikazi babantwana kanye nemvumo yobufakazi bobunikazi babantwana.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Immigration Act, 2002

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Iimveke ezibunane.

Phezulu

Iindleko

R425

Phezulu

Amaforomo azaliswako



, BI-159

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applyforatreatypermit.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuvumelwana kweenarha ezimbili
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Isibawo sesivumelwano phakathi kweenarha ezimbili mtlolo wangokomthetho onikela amaphandle imvumo yokungena eSewula Afrika ukuzozibandakanya emahlelweni okuvunyelwene ngawo phakathi kweSewula Afrika nezinye iinarha. Iimbawo zingenziwa kobunye nobunye ubuzenda namkha imitjhini yeSewula Afrika.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Letha okulandelako:
Incwadi ebuya ephikweni lakarhulumende elifaneleko elithinteka esivumelwaneni ukuqinisekisa ubunjalo behlelo kanye nesivumelwano okuzakwenziwa ihlelo ngaphasi kwaso, ukuzibandakanya kwakho ehlelweni elitjhiwoko kanye nemihlobo yemisebenzi olindelwe bona uyenze ngaphasi kwesivumelwano.
Isitifikhethi sokuvunyelwa samapholisa esibuya kizo zoke iinarha wena kanye nothethene naye enakhe nahlala kizo ukusuka nawuneminyaka eli-18 nabo boke abantwana abathembele kuwe abaneminyaka eli-18 namkha engaphezulu kwaleyo abazakuphekelela nawuseSewula Afrika.
Imibiko yezokwelatjhwa neradiyoloji. Abantwana abangaphasi kweminyaka eli-12 nabomma abasidisi akutlhogeki bona balethe imibiko yeradiyoloji.
Isibopho esitloliweko somqatjhi sokwamukelwa bona uzakubhadela iindleko ezikhambelana nokuthunyelwa kwakho namalunga womndeni athembele kuwe kilenarha nasifunekako. Nayikuthi umqatjhi mnyango wombuso begodu akakghoni ukuletha isibopho esitjhiwoko, inarha ekuthumelako ingaletha umbiko ukwenzela umqatjhi.
Imitlolo ekhambelana nobujamo bomtjhado, isifungo sothethene naye kanye nabantwana abasese bancani nayikuthi uzakuphekelelwa ngothethene naye kanye/namkha bantwana abathembele kuwe.
Isitifikhethi sokuhlatjelwa umgomani osarulana nayikuthi ukhamba namkha uhlose ukukhamba endaweni enobulwelwe bomgomani osarulana.
Ubufakazi bephaspoti esebenza ubuncani bakhona amalanga ama-30 ngemva kokuhlala eSewula Afrika okuhlosileko.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applyforplantbreedersrights.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo samalungelo womzalanisi weentjalo
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Amalungelo wabazalanisi beentjalo anikelwa kiyo yoke imihlobo yeentjalo evezwe ngokuya komThetho wamaLungelo womZalanisi weenTjalo ka-1976 . Pheze mihlobo ema-290 yeentjalo efakwe erhemeni leentjalo okunganikelwa ngayo amalungelo wabazalanisi.
UmTlolisi wamaLungelo wabaZalanisi beenTjalo angatjheja umhlobo njengomutjha abe anikele ngamalungelo wabazalanisi beentjalo nayikuthi:
Into ezalisa ngokwemvelo yalowo mhlobo ayikathengiswa eSewula Afrika ukudlula unyaka munye.
Ebujameni bomhlobo womuthi namkha umuthi okhula ngokukhwela, into ezalisako ebe ingatholakali kwenye inarha, ekurhwebelaneni namkha emphakathini iminyaka edlula esithandathu, namkha ebujameni besitjalo, iminyaka edlula kwemine.
kufanele ihlukaniswe ngokucacileko kweminye imihlobo efanako kufanele ifane, okutjho bona, zoke iintjalo endaweni yokutjala kufanele ziqaleke zifana begodu ezinesibumbeko esifanako kufanele zinzinze, okutjho bona, iintjalo zomhlobo othileko kufanele, ngemva kokutjala kanengana, zibonakale njengeentjalo zokuthoma kufanele zibe negama elamukelekako.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Funda iThebula 1 yomThetho wamaLungelo womZalanisi weenTjalo ka-1976 ukuqinisekisa bona umhlobo wesitjalo walomhlobo okufuneka uvikelwe, uveziwe na.
Nayikuthi umhlobo wesitjalo awukho ethebuleni, letha isibawo sokuvezwa nebanga ngomtlolo emTlolisini wamaLungelo wabaZalanisi beenTjalo.
Nayikuthi umhlobo wesitjalo usethebuleni, okulandelako kufanele kulethwe:
iforomo lesibawo elizaliswe ngokuzeleko iphephamibuzo lesitheniki imali ebhadelwako ebekiweko kanye nemali yokuhlola imbewu namkha into ezalisa ngokwemvelo isigunyazo esitloliweko esibuya kumnikazi, nayikuthi awukazalanisi, wakhetha namkha wathuthukisa umhlobo.
Veza ngokucacileko ephepheni lesitheniki bona umhlobo omutjha uzakuhlolwa ngokumadaniswa namuphi umhlobo owaziwako khona kuzakufunyanwa umehluko.
Ungenza isibawo sokuvikelwa kwesikhatjhana komhlobo. Lokhu kutjho bona umhlobo uvikelwe isikhathi soke sokulinganiswa, kufanele unikele isibopho esitloliweko sokobana angeze wathengisa enye nenye into yokuzalanisa ngokwemvelo yomhlobo okukhulunywa na\gawo bekufike lapho koke ukuhlola kuqedwa khona begodu kunikelwa amalungelo womzalanisi weentjalo. Ukuvikelwa kwesikhatjhana kuphakanyiswa eentjalweni lapho ukuhlola kuthatha isikhathi esidlula unyaka munye.
Kunamalanga abekiweko ngawo imitlolo nokuzizalela ngokwemvelo kufanele ilethwe kumTlolisi. Amalanga la, ubunengi bezinto zokuzizalela ngokwemvelo okufanele zithunyelwe begodu nalapho kufanele zilethwe emTlolisini, zitholakala ngesibawo kumTlolisi.
Nayikuthi irhemo lemihlobo likhona kilowo mhlobo wesitjalo owenzelwa isibawo samalungelo womzalanisi, letha kanye kanye iimbawo ukubulunga isikhathi nemali.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yokulinganisa yomzalanisi weentjalo yenzeka ngesikhathi sinye sokutjala.
Phezulu
Iindleko
Isibawo sokunikelwa kwelungelo lomzalanisi weentjalo : R1 300 ngakunye
Imali yokuhlola elungelweni lomzalanisi wesitjalo iHlangothi A : R2 200 ngakunye
Ukuphikisa isabelo selungelo somzalanisi weentjalo : R4 500 ngakunye
Imali ebhadelwa ngonyaka yelungelo lomzalanisi weentjalo : R250 ngakunye
Isibawo sokukhutjhwa kwelayisense yokukatelela mayelana nelungelo lomzalanisi weentjalo : R3 600 ngakunye
Isaziso sokudluliswa kwelungelo lomzalanisi weentjalo : R650 ngakunye
Isibawo sokutjhugululwa namkha ukungezelelwa kwegama elivunyelwe umhlobo : R1 500 ngakunye
Ukuphikisa ukuvunywa okuhlosiweko kokutjhugululwa namkha ukungezelelwa kwegama elivunyelwe umhlobo : R650 ngakunye
Ukuphikisa ngokupheliswa okuhlosiweko kwelungelo lomzalanisi weentjalo : R650 ngakunye
Isaziso sokunikela ngelungelo lomzalanisi weentjalo: Simahla
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applyfortaxdirectivedirectors.2010-03-25.nr.txt</fn>

Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo: umrholo wabanqophisi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

UmThetho womThelo weNgeniso ka-1962 unikela ngobujamo lapho isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo singenziwa khona.

Enye yaleziinkomba kulapho umrholo womnqophisi olindelweko enyakeni wanjesi ungaphasi komrholo ofunyanwe unyaka ophelileko begodu ungarholela ekubhadelweni khulu kwe-PAYE okungabanga ubudisi.

Lapho ikampani ingaqunti umrholo wonyaka ongaphambili wokulinganiswa, kufanele ibawe i-ofisi legatja lendawo le-South African Revenue Service ukuqunta ngenani lomrholo ofunyanwe mnqophisi.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Lokha nawenza isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo, yenza isiqinisekiso sokobana iindaba zakho zomthelo zijame kuhle - i-SARS angeze ngokujayelekileko yakhupha ikomba yangokomthetho yomthelo nayikuthi unamaforomo womthelo aseleleko namkha usalele emva ngokubhadela umthelo.

Ubuncani belwazi elilandelako kufanele linikelwe eforomini lesibawo:

Umrholo owaziwako wokugcina owafunyanwako (kufaka iimali zerhelebho zamakhambo, isibonelo, imali yerhelebho yamakhambo eyi-50%, kodwana kungafaki iimali ezinengi nenzuzo eyenziwe banqophisi namkha basebenzi mayelana namalungelo wokufumana izabelo ezingathengiswa.
Unyaka wokulinganiswa lapho umrholo wafunyanwako.
Isibalo seenyanga eziqediweko lapho umrholo wokugcina owaziwako wafunyanwa khona.
Isilinganiso namkha umrholo wamambala wonyaka wanjesi.
Isibawo kufanele sifake amabanga wekomba yangokomthetho. Sekela lokhu ngemitlolo, isibonelo, iintatimende zeemali zesikhatjhana namaminiti wemihlangano ebanjwe banqophisi, etjengisa bona umrholo ozakubhadelwa abanqophisi uzakuba ngaphasi komrholo wonyaka odlulileko wokulinganiswa.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako

Income Tax Act, 1962

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Akunasikhathi esibekelwe ukusetjenzwa kwesibawo.

Phezulu

Iindleko

Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

Phezulu

Amaforomo azaliswako



Application for a tax directive - directors remuneration, IRP3

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Applyfortaxdirectivefixedamount.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo - yenani elingatjhugulukiko
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Lesi sibawo sekomba yangokomthetho silethwa kwa-South African Revenue Service ukubawa bona imali engatjhugulukiko idoswe engenisweni namkha emalini ebhadelwa ngonyaka yobhadela umthelo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isiqiniseko sokobana iindaba zakho zomthelo zijame kuhle ngaphambi kokwenza isibawo sekomba yomthelo. I-SARS angeze ngokujayelekileko yakhupha ikomba yangokomthetho yomthelo nayikuthi unamaforomo womthelo aseleleko namkha usalele emva ngokubhadela umthelo.
Nikela ngokulandelako ukurhelebha i-SARS ukuvuma isibawo sakho sekomba yangokomthetho yomthelo:
incwadi yokuzazisa yakho nenomboro yereferensi yomthelo inomboro yereferensi ye-PAYE yabaqatjhi bakho namkha yabaphathi besikhwama ingeniso ezeleko nestatimende sokusetjenziswa kweemali. I-ofisi legatja le-SARS lingabawa ubufakazi bokusetjenziswa kweemali okuthileko ngaphambi kokuvuma isibawo sekomba yangokomthetho indlela esetjenzisiweko namkha ukubalwa kwesikolodo somthelo.
Nasele sivunywe yi-SARS uzakunikelwa isiqinisekiso emalangeni ambalwa kodwana ikomba yangokomthetho ingathatha iimveke ezifika kwezine.
Indlela elula yokwenza isibawo sekomba yangokomthetho kukwenza isibawo nge-eFiling. Isibawo sakho sekomba yangokomthetho yomthelo ngokusebenzisa lomsebenzi sivunywa kungakapheli ama-awara ama-48 nayikuthi i-ofisi alifuni ubufakazi bokusetjenziswa kweemali.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kuzakuthatha iimveke ezifika kwezine ukusebenza isibawo sakho.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applyfortaxdirectivefixedpercentage.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo - iphesente elingatjhugulukiko
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Lekomba ilethwa lokha isibawo senziwe ukobana izinga elingatjhugulukiko lidoswe emrholweni wobhadela umthelo. Tjheja, kodwana bona umqatjhi kufanele alethe isibawo lesi ukwenzela umsebenzi.
Iinkomba azidluliswa begodu lokha umsebenzi nakatjhugulule isikhundla somsebenzi, isibawo esitjha kufanele senziwe. Nayikuthi unomqatjhi odlula munye uzakuletha iforomo lekomba enye nenye ngokuya komqatjhi omunye nomunye.
Amakhophi weencwadi zokuqatjhwa, iimvumelwano zokusebenza kanye neminye imitlolo iyafuneka ukuqinisekisa ngokuya kwemibandela nobujamo bokuqatjhwa.
Ikomba yangokomthetho yephesente elingatjhugulukiko izakukhutjhwa esikhathini esiziinyanga ezili-12 begodu kufanele ivuselelwe ngemva kwalapho.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isiqiniseko sokobana iindaba zakho zomthelo zijame kuhle. I-SARS angeze ngokujayelekileko yakhupha ikomba yangokomthetho yomthelo nayikuthi unamaforomo womthelo aseleleko namkha usalele emva ngokubhadela umthelo.
Eforomini lakho lesibawo sekomba yangokomthetho yomthelo nikela ngokulandelako:
inomboro yakho yokuzazisa neyereferensi yomthelo inomboro yereferensi ye-PAYE yomqatjhi wakho.
Namathisela imitlolo elandelako esibaweni sakho:
ikhophi yesivumelwano sokusebenza incwadi yokuvuma nayikuthi inomboro kamazisi yakho namkha inomboro yereferensi ye-PAYE ayitholakali.
Letha isibawo sakho sekomba yangokomthetho sephesente elingatjhugulukiko ngokwakho e-ofisini legatja le-SARS njengombana umsebenzi kufanele anamathisele istatimende esizeleko sengeniso nokusetjenziswa kweemali.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele isibawo sivunywe yi-SARS, isiqinisekiso sizakunikelwa emalangeni ambalwa. Kodwana ikomba yangokomthetho yomthelo ingathatha iimveke ezifika kwezine.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applyfortaxdirectivegratitude.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo - imali ebhadelwa abasebenzi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Isibawo lesi silethwa kwa-South African Revenue Service lokha ikomba yangokomthetho yokudoswa komthelo mayelana nokubhadelwa kweemali ezinengi ezihlukeneko ezibuya kubaqatjhi nayifunekako.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isiqiniseko sokobana iindaba zakho zomthelo zijame kuhle ngaphambi kokwenza isibawo sekomba yomthelo. I-SARS angeze ngokujayelekileko yakhupha ikomba yangokomthetho yomthelo nayikuthi unamaforomo womthelo aseleleko namkha usalele emva ngokubhadela umthelo.
Letha okulandelako ukurhelebha i-SARS ukuvuma isibawo sakho sekomba yangokomthetho yomthelo:
incwadi yokuzazisa yakho nenomboro yereferensi yomthelo inomboro yereferensi ye-PAYE yomqatjhi wakho.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele isibawo sivunywe yi-SARS uzakunikelwa isiqinisekiso emalangeni ambalwa kodwana ikomba yangokomthetho ingathatha iimveke ezifika kwezine.
Indlela elula yokwenza isibawo sekomba yangokomthetho kukwenza isibawo nge-eFiling. Isibawo sakho sekomba yangokomthetho yomthelo ngokusebenzisa lomsebenzi sivunywa kungakapheli ama-awara ama-48.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Applytoimportgoodsintothecountry.2010-03-25.nr.txt</fn>
Yenza isibawo sokuletha ngenarheni ipahla
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ngokuya komThetho weenTjhabatjhaba wokuPhathwa kwezokuRhwebelana ka-2002, uNgqongqotjhe nakabona kusekarwekweni yomphakathi, ngesaziso eGazedini, angabeka bonyana akunapahla ngaphandle kwaleyo yomhlobo othileko.
Ezakungeniswa e-RSA ngaphasi kwegunya begodu nangokuya kobujamo obutjhiwo emvumeni ekhutjhwe nguye namkha mumuntu ogunyazwe nguye.
Iimvumo zokuletha ngenarheni ipahla lezo ezilawulwa magadango wokuletha ngenarheni kufanele zenzelwe isibawo eforomeni lesibawo elenzelwe lokho.
Ihloso kuqinisekisa bonyana ipahla ekhe yasebenza elethwa ngenarheni angeze yabulala ibubulo le-Southern African Customs Union. Lokho kuqinisa ukulawulwa kokuphepha kwebhoduluko kanye nezamaphilo, ukuphepha kanye nokukhambisana nekhwalithi. Godu iqinisa ilawulo ngomnqopho wokukhambisana namabanga wezebhoduluko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amathathu ukusebenza isibawo sakho.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.ApplytoundertakeCommercialFishing.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo Semvumo Yelungelo Lokuthiya Nokuthiya Ngomnqopho Wokwenza Imali
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ukuthiya ngomnqopho wokwenza imali msebenzi khulu wokusebenzisa ilungelo lokuthiya. Ilungelo kufanele lenzelwe isibawo begodu linikelelwe, ukusebenzisela iimfuno, ukubuthelela iimfesi namkha ukuzibandakanya emsebenzini okhambelanako ngeminqopho yokurhweba. Godu lifaka ukuzibandakanya emsebenzini okhambelana nokuthiya kanye nokungadli iimfesi. Ukusebenzisa ilungelo lakho lokuthiya, yenza isibawo semvumo yokuthiya ngomnqopho wokwenza imali enikelwa nguNgqongqotjhe weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha ngabasemagunyeni abavunyelweko. Amalungelo azeleko namkha aqintelweko wokuthiya ngomnqopho wokwenza imali anikelwa eenkorweni ezithileko yi-DEA&T ngokususelwa ku-Total Allowable Catch or Effort equntwa njalo ngonyaka nguNgqongotjhe womNyango weeNdaba zeBhoduluko nokuVakatjha. Akunamuntu ozakuthiyela ukwenza imali ngaphandle kwemvumo.
Kokuthoma yenza isibawo selungelo lokuthiyela ukwenza imali ngaphambi kobana wenze isibawo semvumo yokuthiya ngomnqopho wokwenza imali. Imvumo ivuselelwa njalo ngonyaka begodu ukubhalelwa kukhambisana nobujamo bemvumo kungaba nomphumela wokujanyiswa kwayo, ukucinywa namkha ukusulwa kwelungelo.
Ukungezelela emvumeni yokuthiya ngomnqopho wokwenza imali, godu uzakutlhoga iimvumo yokuthutha iimfesi.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo selungelo lokuthiya kuphela bona ufumane isimemo esizakuvezwa eGazedini yomBuso.
Fumana iforomo lesibawo emNyangweni weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha endaweni lapho kuthathwa / kusatjalaliswa khona eyaziswa yi-DEA&T.
Funda kuhle, uzwisise bewenze isiqiniseko sokobana wanelisa iimfuno zesibawo kanye nobujamo.
Zalisa, utlikitle bewulethe iforomo nemitlolo efunekako esekelako kanye nemali ebhadelwako engabuyiko endaweni etjhiwo mnyango namkha e-ofisini eliseduze le-DEA&T.
Ikambiso yokuhlolwa izakuthoma ngemva kwelanga lokugcina leembawo begodu imiphumela izakwaziswa ngokusebenzisa ukuthintana yi-DEA&T.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Umhlobo weLungelo lokuThiya:
Ikambiso yeembawo ingathatha inyanga yinye ukuya kwezintathu namkha ukudlula lapho kuye ngobunengi beembawo begodu / namkha ngesikhathi sokuthiya sekoro.
UmHlobo wemVumo yokuThiya:
Ikambiso yeembawo ingathatha amalanga wokusebenza alikhomba namkha ukudlula lapho ukuya ngobunengi beembawo begodu / namkha nangesikhathi sekoro yokuthiya.
Phezulu
Iindleko
<fn>GOV-ZA.Apppermitoimportfishcommercialbasis.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo Semvumo Yokuthumela Ngaphandle Iimfesi Ngomnqopho Wokwenza Imali
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ukuletha ngenarheni iimfesi ngomnqopho wokwenza imali kutjho ukwenza izenzo ezifana nokuletha ngenarheni iimfesi zelwandle ngeminqopho yokurhwebelana. Ukuletha ngenarheni iimfesi eziphila ngemanzini, kufuze wenze isibawo semvumo yokuletha ngenarheni enikelwa nguNgqongqotjhe weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha ngabasemagunyeni abavunyelweko. Akunamuntu ovunyelwe ukuletha ngenarheni iimfesi eziphila elwandle ngaphandle kwemvumo. Yenza isibawo semvumo etjha yokuletha ngenarheni lokha ekhona nayiphelako. Ukubhalelwa kukhambisana nobujamo bemvumo kungaba nomphumela wokujanyiswa namkha wokusulwa kwayo.
TJHEJA: Lemvumo yokuletha ngenarheni ayifaki iimfesi ezilawulwa mNyango wezokuLima . Iimbawo zemvumo yokuletha ngenarheni zeemfesi ezingatholakali elwandle namkha iimfesi ze-tropical kufuze zenziwe emNyangweni wezokuLima.
Amaqintelo wokuletha ngenarheni alandelako ayasebenza:
ImVumo yokuletha ngenarheni ekhutjhelwa imihlobo ye-abalone , ama-rock lobster kanye nemihlobo ebekwe emThethweni wemiThombo yangeLwandle ePhilako ka-1998 isiNgezelelo 4,5, no-12, izakusebenza komunye nomunye umthwalo .
Akuna-crab ephilako engalethwa ngenarheni.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Funda iforomo lesibawo kuhle begodu wenze isiqiniseko sokobana wanelisa iimfuno zesibawo kanye nobujamo.
Nikela ngelwazi elilandelako:
ama-adresi womakho wabathumela ngaphandle ngenarheni okusula kiyo umthwalo amagama ajayelekileko newamambala wemihlobo ubungako bemihlobo ezakulethwa ngenarheni.
Letha isibawo sakho nemitlolo elandelako:
Iimbawo zamambala kufuze ziposwe, ukubhalelwa kukwenza njalo kuzakwenza bona imvumo ungayitholi.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yesibawo ingathatha amalanga alikhomba wokusebenza namkha ukudlula lapho kuye ngokwenziwa kuhle kwesibawo.
Phezulu
Iindleko
Imali yesibawo eyi-R225 iyafuneka. Iimali ezibhadelwako zibuyekezwa njalo ngonyaka namkha ziquntwa nguNgqongqotjhe weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha abasemagunyeni abavunyelweko ngokubambisana noNgqongqotjhe wezeeMali.
Imininingwana Yebhanka Yeemali Zesibawo SemVumo Yokuletha Ngenarheni:
Ibhanka: FNB
Ikhodi yegatja: 204109
Inomboro yereferensi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Approveanimalforcollectionofsemen.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvunywa kwekunzi, ifarigi eduna namkha ipere eduna bona isetjenziselwe ukubuthelelwa kwesimeni
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Isilwana singavunywa njengomnikeli wezinto zejinethiki nayikuthi udorhodera weenlwana uqinisekisile bona isilwana esinjalo siyamukeleka mayelana:
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Isibawo kufanele senziwe egameni lesentha etlolisiweko lapho isilwana sizakuhlala khona.
Isibawo kufanele silethwe ehlanganweni yokuzalanisa efaneleko.
Imitlolo elandelako kufanele iphekelele isibawo:
isitifikhethi seenzukulwana ezimbili esitjengisa bona isilwana ngesambala esiqinisekiswe yincwadi erekhoda bona isilwana ngesamambala
DNA/isitifikhethi semihlobo yeengazi amarekhodi wokukghona kwesilwana imali ebhadelwako ebekiweko.
Ikhodi yegatja: 000845/010845
Isibawo kufanele siqinisekiswe ngudorhodera weenlwana wangeqadi besiqinisekiswe ngudorhodera wangokomthetho.
Letha iimbawo kwa:
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nayikuthi umtlolisi uyabhala ukuvuma isibawo, umbawi uzakwaziswa ngesiqunto namabanga waso.
Nayikuthi umtlolisi uvumela isibawo sokuvunywa kwesilwana esithileko bona sisetjenziswe njengesilwana sokunikela, isitifikhethi sokuvunywa sizakukhutjhwa.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Appsetuplearnemp.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
I-learnership mhlobo ohlukileko webandulo owenzeka ngokugandelela khulu ilemuko lokwenza.
Ama-learnership afaka ifundo yangeklasini esentha yebandulo namkha ekholiji kanye nebandulo lemsebenzini endaweni yokusebenzela.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Amagadango okufanele alandelwe
Abaqatjhi kufanele baqunte bona ngimaphi amakghono abawafunako begodu bangakhetha enye nenye i-learnership enikelwa siKhungo sekuLawula iFundo neBandulo .
Thola umuntu ehlanganweni yakho ozakuhlahla abafundi abe abarhelebhe ngemiraro abangaqalana nayo ehlanganweni yakho.
Abaqatjhi bangakhetha abafundi hlangana nabasebenzi babo namkha bangakhetha abantu abangasebenziko abazakungena ku-learnership. Nayikuthi bafuna abantu abangasebenziko kuma-learnership, bangathintana nesentha yezabasebenzi eseduze ukufumana abafundi. Abaqatjhi abakakateleleki ukunikela abafundi umsebenzi ngemva kwe-learnership.
Abaqatjhi kufanele batlikitle isivumelwano nabafundi abangasebenziko esikhambisana nobuJamo beKoro yama-Learnerships. Akutlhogeki ukutlikitla iimvumelwano ezitja nabasebenzi asele basebenzela umqatjhi.
Nasele amagadango angehla aqediwe, abaqatjhi bangafezakalisa i-learnership.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga afika kwama-30 ukuhloma i-learnership.
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Amaforomo azaliswako
Yenza isibawo emNyangweni wezabaSebenzi.
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.ArchivalRetrievalSystem.2010-03-25.nr.txt</fn>
IRherho lesiTjhaba eliZenzakalelako lokuFunyanwa kweLwazi eButhelelweni
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
I-NAAIRS irhelebha abasebenzisi bamabuthelelo ukufanisa nokufumana indawo yento ekhambelana neemfuno zabo.
I-NAAIRS inelwazi kuphela elimayelana nento esebuthelelweni kodwana kungasi imitlolo yamambala yamaphepha.
Inengi lamabuthelelo marekhodi womphakathi alawulwa liBulungelo lesiTjhaba lamaButhelelo namabulungelo wamaphrovinsi wamabuthelelo. I-NAAIRS godu ifaka amarhemo wamarekhodi wesitjhaba okungasi ngewomphakathi alawulwa mabulungelo wamabuthelelo wangeqadi ama-40. Nanyana ukufikelelwa kwemitlolo yamambala kusimahla, umphakathi ubhadeliswa ukwenziwa butjha kwemitlolo ezakusetjenziswa ukuragela phambili, ngefilimu namkha ngephepha. Imitlolo eveziweko iyathengiswa.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Isibawo selwazi namkha amakhophi:
ngokuvakatjhela ibulungelo lamabuthelelo ngokutlolela ibulungelo lamabuthelelo ngokufeksa namkha uku-imeyila namkha ngokuzuma ku-inthanethi ().
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga wokusebenza alikhomba ukufumana into ebulungiweko.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Amaforomo wokufumana atholakala ebulungelweni.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Arrangetopayoutstandingtaxesduetosars.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukuhlela ukubhadela esaleleko kwa-SARS
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imithelo ivamise ifuneka ngelanga elibekwe ngokuya kwesaziso sokuhlola namkha esinye nesinye isazizo sokubhadelwa esikhutjhwe yi-South African Revenue Service . Nayikuthi imali ayibhadelwa ngelanga elibekiweko, uzakufaneleka kubhadela inzuzo nehlawulo.
Nakungenzeka ungakghoni ukubhadela imali ebekiweko ngelanga elitjhiwoko, ungabawa ukuhlela ukubhadela ngemva kwesikhathi imali leyo.
Ukuhlela ukubhadela ngemva kwesikhathi mayelana nemali esaleleko ye-akhawunti yakho kungabekelwa isikhathi seenyanga ezintathu, kuye ngamabanga wesibawo.
I-SARS izakutjheja isibawo beyithathe isiqunto sokugcina ngohlelwa kokubhadela sele kudlule isikhathi. Tjheja bona i-SARS ingasala isibawo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Letha iimbawo zokubhadela ngemva kwesikhathi kwa-SARS ngendlela elandelako:
iimbawo zokuhlela ukubhadela ngemva kwesikhathi zingalethwa ngesandla e-ofisini eliseduze legatja le-SARS
iimbawo zomtato zingenziwa emaSentha weRhelebho lomTato we-SARS
iimbawo zefeksi zingathunyelwa eSentha yeRhelebho lomTato efaneleko namkha e-ofisini legatja le-SARS eliseduze.
Tlikitla isivumelwano sokubhadela ngemva kwesikhathi ngaphambi kobana ukuhlela kufakwe erekhodini lakho lomthelo.
Nawungabhalelwa kuthobela ubujamo bokubhadela umthelo osaleleko njengombana kubekwe esivumelwaneni esitlikitliwe ne-SARS, isivumelwano sizakupheliswa begodu iinkambiso ezijayelekileko zokubuthelela imali ekolodwa nguwe zizakuthoma.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Cancelvat.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
lapho inani lemali yakho etheliswako nalingaphasi kweqintelo le-R300 000 ngonyaka lapho ulisa ukwenza woke amabhizinisi begodu ungasoze usaragela phambili nawo eenyangeni ezili-12 ngemva kwelanga leli lapho wenze isibawo sokuzitlolisa ulindele ukuthoma kwebhizinisi begodu ungakabi ukuyithoma ibhizinisi.
Kufanele wazise i-SARS kungakapheli amalanga ama-21 ngemva kokuvala woke amabhizinisi.
I-SARS angeze yasula ukuzitlolisa komthengisi westradeni nayikuthi kunamabanga azwakalako wokukholwa bona uzakuthoma ibhizinisi kwesinye nesinye isikhathi kungapheli iinyanga ezili-12 ukuthoma ngelanga lokupheliswa okunjalo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
I-SARS izakunikela isaziso esitloliweko sokusulwa kokutloliswa namkha sokwala ukusula ukutloliswa.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe ukusetjenzwa kwesibawo.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Ccmapicketingruls.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokubawa i-CCMA ukuvikela isivumelwano semithetho yokuphiketha ngesikhathi sokunghala umsebenzi namkha sokuvalelwa ngaphandle
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
UmThetho weTjhebiswano lezabaSebenzi ka-1995 uvumela ilungelo lokuphiketha. Iyuniyoni yabasebenzi etlolisiweko ingagunyanza ukuphiketha kwamalunga nabasekeli bayo ngomnqopho wokutjhagala ngokuthula.
Iphikethi ingabanjelwa kwenye nenye indawo lapho umphakathi unokufikelela, kodwana ngaphandle kwendawo yomqatjhi namkha ngemvumo yomqatjhi ngaphakathi kwendawo yomqatjhi.
Iyuniyoni etlolisiweko namkha umqatjhi angabawa i-Commission for Conciliation, Mediation and Arbitration ukulinga ukuvikela isivumelwano hlangana kwabathinteka embangweni ngemithetho okufanele isetjenziswe kwenye nenye iphikethi mayelana nokunghala umsebenzi namkha ukuvalelwa ngaphandle. Nayikuthi akufikelelwa esivumelwaneni, i-CCMA kufanele yenze imithetho yokuphiketha, itjheje ubujamo obuthileko bendawo yokusebenzela namkha irhelo lokuziphatha kuhle elikhona.
Imithetho ingavumela abasebenzi ukuphiketha endaweni yomqatjhi nayikuthi i-CCMA ibona ngathi umqatjhi bekangazwisisi kuhle ekwaleni kwakhe ukuphiketha ngaphakathi kwendawo yakhe.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Amagadango okufanele alandelwe
Iyuniyoni etlolisiweko namkha umqatjhi angazalisa iforomo LRA 4.1 ukubawa i-CCMA ukuvikela isivumelwano semithetho yokuphiketha ngesikhathi sokunghala umsebenzi namkha sokuvalelwa ngaphandle.Nikela omunye othintekako ikhophi yeforomeli.
Nikela ubufakazi bokobana ikhophi yeforomeli inikelwe omunye othintekako ngokunamathisela:
o ikhophi yeslibhu sokurejista esibuya eposweni o ikhophi yerasidi elitlikitliweko nayikuthi iforomo lalethwa ngesandla o istatimende esitlikitliweko somuntu owaletha iforomo o ikhophi yesiqinisekiso sefeksi namkha obunye ubufakazi obanelisako.
Nayikuthi badlula munye abathinteka embangweni, namkha umbango uqaliswe kwabadlula munye, tlola phasi amagama amanye nemininingwana ekhasini elinye bewulinamathisele eforomoni.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Lokhu kuzakuyama ekuthini kuthatha isikhathi esingangani ukurarulula iinghonghoyilo.
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.CertificateOfAccreditation.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sesitifikhethi sokuvunyelwa kwe-ejensi yangeqadi ekunikeleni ngemisebenzi yokurarulula imiraro
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Omunye nomunye umkhandlu wokukhulimisana namkha i-ejensi yangeqadi ingenza isibawo ehlanganweni ephetheko nawufuna ukufaneleka:
ekurarululeni imibango ngokuthobelana nokungenelela emibangweni ehlala ingakararululwa ngemva kokuthobelana.
Ihlangano ephetheko ingafuna elinye ilwazi ukusekela isibawo begodu ngomnqopho lowo ingafuna ukubakhona komunye namkha kweminengi imihlangano yehlangano ephetheko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Amagadango okufanele alandelwe
Namathisela ikhophi yerhelo lokuziphatha le-ejensi kanye namabanga wokwenza isibawo eforomini lesibawo.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Certificateofacceptabilityforhandlingandtransporti.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo Sesitifikethi Sokwamukeleka Kokuthuthwa Kanye Nokuphathwa Kokudla
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Nanyana ngubani ofuna ukusebenza ngeendawo yokubeka nanyana ukuthutha ukudla, ufanele bona abe nesitifikethi sokwamukeleka. Isitifikethi sikhutjhwa ngemva kobana umasipala ahlole indawo nanyana ikoloyi ezakusetjenziswa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezamaPhilo
Amagadango okufanele alandelwe
Faka isibawo sokuthutha nanyana sokuphatha ukudla, ema-ofisini kamasipala wangekhenu.
Nikela imininingwana yeendawo nanyana ikoloyi esetjenziselwa kuphela ukuthutha nanyana ukuphatha ukudla lokho.
Bulunga ikoloyi nanyana indawo njalo nje ihlanzekile ukuqinisekisa bona ukudla okuthuthwako nanyana okuphathwako akusilaphazwa ziimpukani, iinsila, izinto ezingakahlanzeki nanyana okhunye okuyingozi.
Abahloli ababuya kumasipala bazakuqalisisa ikoloyi nanyana indawo ngemva kwalokho, kuzakuba sikhathi sokungaba sethubeni lokungathutha nanyana uphathe ukudla.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yokufaka isibawo iya ngomasipala lowo ofaka kuye isibawo.
Iindleko
Lelihlelo lomsebenzi lenziwa simahla kodwana abomasipala bangazibekela ubuncani obuthileko bemali engabhadelwa.
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala simahla kumNyango wesiTjhaba wezamaPhilo.
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Certificateofacceptabilityformilkhandlingnadtransp.2010-03-25.nr.txt</fn>
Faka Isibawo Sesitifikethi Sokwamukelwa Ekuphatheni Ibisi Kanye Nekulithutheni
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Itjhede lokusengela yindawo esetjenziselwa ukukhiqiza kanye nokusetjenzwa kwebisi ngendlela enepilo. Nanyana ngubani ofuna ukufaka isibawo sesitifikethi sokwemukelwa kwetjhede lokusengela ufanele bona enze isibawo esitloliweko begodu, anikele ngelwazi elibalwe ngenzasi.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezamaPhilo
Amagadango okufanele alandelwe
Thumela isibawo esitloliweko kumasipala wangekhenu ufake ilwazi elilandelako:
Igama lakho, ikheli kanye neenomboro zomtato
Ihlathululo yendawo yokusengela leyo
Inani labantu abaqhatjhiweko nanyana onqophe ukubaqhatjha, kanye nobunengi beenlwana ezizakusengwa.
Thumela iincwadi ezilandelako kumasipala wangekhenu lapho itjhede lokusengela likhona nanyana lizokwakhiwa khona:
Iplani yendawo etjengisa iTlhagwini, kanye nemakhiwo ebandamelene kanye nokusetjenziswa kwayo.
Isiketjhi somleyo wesikala saka: 1:100 sazo zoke izinto ezizakusetjenziswa etjhedeni lokusengela elibalwe ku-Regulation 9. Lokhu kubala hlangana nokhunye iplani yehlabathini, ukuqalwa kweplani bunqopha lapho izaba khona kanye nokuqalwa kweplani ujame ngaphezulu.
Umasipala wangekhenu angafuna umuphe ilwazi elinabileko nakutlhogeka.
Umhloli ovela kumasipala wangekhenu uzakuqala indawo leyo begodu athumele umbiko kanye neemphakamiso kumasipala.
Isitifikethi sokwemukelwa sizakukhutjhwa nangabe itjhede lokusengela lilungile bona lingakhiqiza begodu liphathe ibisi ngendlela enepilo.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ahluka ngokuya kweendawo .
Iindleko
Ihlelweli lemisebenzi ngelasimahla
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Certificatetoremoveimportedliquor.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sesitifikhethi sokususwa kotjwala obulethwe ngenarheni
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Oletha ngenarheni utlhoga isitifikhethi sokususa imikhiqizo yotjwala engemabhodlelweni endaweni yokungenisa ngenarheni bona ithengiswe eSewula Afrika. Oletha ngenarheni utlhoga isitifikhethi komunye nomunye umthwalo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Vula umthalo wotjwala endaweni yokungenisa ngenarheni ngesikhathi weluswe mhloli obuya emNyangweni wezokuLima.
Nikela umhloli isibawo sesitifikhethi sokususwa.
Zalisa elinye iforomo lesibawo lomunye nomunye umkhiqizo wotjwala lapho isimumathi, isibumbeko, ilebula, igama lokuthengiswa namkha ubukhulu bebhodlelo buhluka kweminye imikhiqizo yotjwala esemthwalweni.
Isibawo kufanele siphekelelwe ngokulandelako:
Yisampula eyi-750 wamamilimitha umhloli azayikhupha emthwalweni
Iintifikhethi zalapho kubuya ipahla, ubudala, isibumbeko nomhlobo wesitjalo esikhiqizwe yihlangano yenarha lapho kubuya ipahla.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
Phezulu
Iindleko
R64 kanye ne-R3,20 ngehektholitha yinye namkha isiquntu sayo.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Changegeographicalnames.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Amagama wamajamo-bumbeko magama wezinto ezisephasini okungezemvelo namkha ezenziwe mumuntu begodu zatjhugululwa. Izinto lezi kungahlalwa kizo namkha akuhlalwa kizo.
Amagama wamajamo-bumbeko awela ngaphasi kwegunya lombuso wendawo afaka iintrada, imakhiwo yabomasipala neenkwere, amaphaga wendawo namathuna kanye nemakhiwo okungeyabantu bangeqadi. Amagama wamajamo-bumbeko awela ngaphasi kwelawulo lombuso wesitjhaba afaka amadorobha, amasababhu, iindawo zokuhlala zabantu, amaposofisi, iintetjhi, amadoyelo weemphaphamtjhini, amadoyelo weenkepe, nabothela walisa kanye neembumbeko zemvelo zephasi ezifana neentaba, imilambo, amatheku, amaphoyinti, iinhlengele, iindawo ezimidzwela namaphaga wesitjhaba.
Ngubani ongenza isibawo sokuvunywa kwegama?
Yoke iminyango yombuso, imibuso yamaphrovinsi, abomasipala beendawo, iPosofisi leSewula Afrika , abathuthukisi bepahla namkha omunye nomunye umuntu namkha ihlangano.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
ilimi okususelwa kilo igama umthombo nehlathululo yegama nayikuthi uyayazi into egameni elihlongozwako, isibonelo, iposofisi namkha istetjhi sesitimela isiyingi sakaMarhastrada nephrovinsi lapho indawo ikhona kukude kangangani, begodu ngakiliphi itjhuba lapho kufumaneka into leyo ukusuka edorobheni namkha kumarhastrada oseduze.
Faka imvilobhu enomebhe obukhulu obuyi-A4.
Yitjho igama lomuntu ohlongoze igama.
Letha iforomo lesibawo emBusweni siTjhaba namkha emBusweni siTjhaba bona litlikitlwe namkha libethwe istempe.
Letha iforomo elizalisiweko emKhandlwini wamaGama wamaJamo-Bumbeko, emNyangweni wezobuKghwari namaSiko.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kunesikhathi sokulinda seenyanga ezine.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Changemaintenance.2010-03-25.nr.txt</fn>

Ukutjhugulula imali yesondlo
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Ihlathululo

Ungabawa ukutjhugululwa kwemali yesondlo ebhadelwako nayikuthi ayisaneli namkha awusakghoni ukuyibhadela.



Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo.



Top

Amagadango okufanele alandelwe

Nayikuthi umumuntu ofumana imali yesondlo:

Yenza isibawo ekhotho kamarhastrada esesiyingini lapho umuntu obhadela isondlo ahlala khona.
Zalisa iforomo lesibawo elifaneleko bewulilethe, kanye nestatimende sengeniso nokusetjenziswa kweemali, esiphathisweni sesondlo.

Nayikuthi umumuntu obhadela imali yesondlo kodwana awusayikghoni:

Yenza isibawo sokutjhugululwa komlayo e-ofisini lekhotho kamarhastrada esiyingini lapho ofumana isondlo ahlala khona.
Zalisa iforomo elifaneleko bewulilethe esiphathisweni sesondlo.


Letha istatimende esizeleko sengenziso nokusetjenziswa kweemali, kanye nestatimende esihlathulula amabanga wesibawo, esiphathisweni sesondlo kungaqalwa bonyana umumamukeli namkha umbhadeli wemali yesondlo na. Ikambiso efana nalokha nawufuna isondlo iyathonywa begodu izakulandelwa.

Top

Imithetho esetjenziswako

Maintenance Act, 1998 , nemiThetjhwana ekhambelanako



Top

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Uzakuphathwa ngokulingana nabanye, ngobuntu nangesithunzi nehlonipho.
Isibawo sakho sizakutjhejwa ngokurhaba okukghonekako begodu nakuhle.
Yenza isinghonghoyilo ongaba naso ebantwini abalandelako:

kumPhenyi weZondlo
esiPhathisweni seSondlo
emPhathini weKhotho;
eHlokweni yesiFunda: yobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo namkha neSentha yokuSebenza kuHle ;


ePhrojekthini yeSondlo yomNyango wesiTjhaba wobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo; namkha nobuNqophisi beeNdaba zoBulili.

Top

Iindleko

Kuzakuba neendleko ezincani namkha angeze zabakhona, ngaphandle kwalokha utjherifu abawa ukubhadelelwa phambili ukukghonakalisa bona akhuphe umlayo wokuphetha iimfiso zesondlo.



Top

Amaforomo azaliswako

Form A: Application for Maintenance Order

Form B: Substitution or Discharge of existing Maintenance Order

Form C1: Subpoena in terms of Section of the Maintenance Act, 1998 somThetho weSondlo)

: Subpoena in terms of Section of the Maintenance Act, 1998 somThetho weSondlo)

Form D: Notification to admit Statements by Witnesses

Form E: Maintenance Order in terms of section 16 of the Maintenance Act, 1998

Form F: Notice to make Maintenance Payments on behalf of person against whom Maintenance Order was made

Form G: Consent and Maintenance Order in terms of section 17 read with Section 16 of the Maintenance Act, 1998

Form H: Order by Default and Notice in terms of Section 18 read with Section 16 of the Maintenance Act, 1998

Form I: Application for Variation/Setting Aside of an Order by Default in terms of Section 19 of the Maintenance Act, 1998) somThetho weSondlo)

Form J: Notice in terms of Section 19 of the Maintenance Act, 1998

: Application for Enforcement of Maintenance or other Order in terms of Section 26 of the Maintenance Act, 1998

Form L: Warrant of execution against Property in terms of Section 27 of the Maintenance Act

Form M: Application for Setting Aside of a warrant of Execution in terms of section 27 of the Maintenance Act, 1998 somThetho weSondlo)

Form N: Application for Suspension, Amendment or Rescission of an Order for the attachment of Emoluments in terms of Section 28 of the Maintenance Act, 1998 somThetho weSondlo)

Form O: Notices to and by Employer in terms of Section 29 of the Maintenance Act, 1998

Form P: Application for Suspension, Amendment or Rescission of an Order for the attachment of Debts in terms of Section 30 of the Maintenance Act, 1998 somThetho weSondlo)

Form Q: Complaint of Failure to Comply with a Maintenance Order for purposes of Section 31 of the Maintenance Act, 1998 somThetho weSondlo)




Top

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Childadoption.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Uku-adoptha kutjho ukwamukela ukuba mumondli ngokomthetho, ngokuya kweenkambiso zomthetho, womntwana wabanye ababelethi beengazi.
Myeni nomkakhe ngokuhlanganyela
Mhlolokazi namkha umfelwa
Mumuntu ongakatjhadi namkha ohlukanisileko
Mumuntu otjhadileko athethene naye ombelethi womntwana
Ubaba wemvelo womntwana obelethelwe ngaphandle komtjhado
Umlayo woku-adoptha kufanele ukhutjhwe yikhotho yabantwana esiyingini lapho umntwana ahlala khona.
Ikhotho yabantwana ingakhupha kuphela umlayo ngemva kobana itjheje umbiko obekiweko obuya esisebenzini sezehlalakuhle.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo somlayo woku-adoptha ekhotho yabantwana etholakala esiyingini lapho umntwana okufanele a-adopthwe ahlala khona. Njengombana woke amakhotho kamarhastrada asebenza njengamakhotho wabantwana, ungenza isibawo kumabhalana wekhotho yabantwana.
Umrhelebhi wekhotho kufanele, nayikuthi akukenziwa, abawe isisebenzi sezehlalakuhle esivunyelweko ukuphenya isibawo.
Ekupheleni kwephenyo isisebenzi sezehlalakuhle sizakuletha umbiko ekhotho yabantwana lapho isibawo sizakwenziwa khona. Ngaphandle kwalokha nawufunwa yikhotho, umbiko akukafaneli wazise umntwana namkha lapho kuhlala khona ababelethi abafuna ukum-adoptha - namkha umntwana, nayikuthi sele ahlala nabo - ngaphandle kwemvumo yabo etloliweko yangaphambilini.
Nayikuthi ikhotho yabantwana iyaneliswa ngombiko kanye nelwazi loku-adoptha okuhlongozwako, ngesiqunto sayo, ingatjheja isibawo beyenze umlayo onikela ngoku-adoptha ngaphandle kokulalela omunye umuntu. Kodwana, ingenza njalo nayikuthi isibawo soku-adoptha asiphikiswa.
Um/ababelethi bemvelo bomntwana akukafaneli babekhona eenkambisweni zekhotho zokulalelwa koku-adothwa komntwana ngaphandle kwalokha ikhotho, ngokuqunta kwayo, ivumela ukubakhona kwabo namkha ibona bonyana ukubakhona kwabo kuzakuba sekarekweni ehle yeenrhuluphelo zomntwana.
Ikhotho ingabawa umbelethi, ababelethi namkha abondli bomntwana bona banikele ngemvumo etloliweko yoku-adoptha. Ingabawa okufunekako emntwaneni okufanele a-adopthwe nayikuthi uneminyaka eli-10 namkha engaphezulu kwayo begodu ikhotho iyaneliswa bona umntwana uzwisisa ubunjalo nokuqakatheka kwemvumo.
Nayikuthi, kwesinye nesinye isikhathi seenkambiso, ikhotho icabanga bona kunamabanga azwakalako wokubawa imvumo yombelethi wemvelo, ikhotho izakubawa umabhalana wekhotho yabantwana ukunikela isAziso namkha iForomo 22, Notice to parent to advance reasons in terms of regulation 21 , ngombelethi othintekako. Isaziso lesi sizakubawa umbelethi ukuvela ekhotho yabantwana leyo nayikuthi ufuna ukunikela ngamabanga wokobana kungani imvumo yakhe kungaragelwa phambili ngaphandle kwayo.
Nayikuthi umbelethi akekho ekhotho yabantwana ngelanga elitjhiwoko begodu ikhotho iyaneliswa bona isaziso esifaneleko sanikelwa umbelethi begodu akunabanga elizwakalako lokubhalelwa kombelethi kuvela, ikhotho msinyana ingalalela beyinikele isiqunto.
isaziso esifaneleko akhenge namkha akhenge kughonakale bona sinikelwe umbelethi ikhotho, ngesiqunto sayo, inganikela isaziso umbelethi godu isaziso nayikubona kufanele, namkha msinyana ibambe ukulalela beyinikele isiqunto.
Lokha ikhotho yabantwana nayitjheja uku-adoptha, ukulethwa nje kuphela kombiko otloliweko sisebenzi sezehlalakuhle esivunyelweko namkha ngomunye umuntu onegunya, bufakazi obaneleko ngokomthetho bamaqiniso abekwe embikweni.
Omunye nomunye othintwa bunqopha namkha ingasi bunqopha angabwa ukuvezwa kwemininingwana yombiko. Lokhu kuzakwenziwa ekulalelweni okuhlelekileko.
Omunye othintekako uzakunikelwa ithuba lokuhlolisisa umtloli wombiko ngenye nenye indaba esuka embikweni, aphikise esinye nesinye istatimende esivela kiwo.
Ukomitjhinara othintekako uzakuhlathululela ngokucacileko othintekako imiphumela yokubhalelwa kuphikisa iintatimende ezivela embikweni.
Ekulalelweni kwesibawo, umbawi nombelethi onikelwe isaziso banamalungelo namandla afanako njengomuntu othinteka embangweni ekhotho kamarhastrada mayelana nokuhloma ngemibuzo abofakazi, anikele ubufakazi abe akhulume nekhotho.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi esibekelwe ukusetjenzwa kwesibawo siyame ekuraraneni kwesibawo.
Isaziso esiya embelethini womntwana okufanele a-adopthwe kufanele sinikele ngemininingwana eyaneleko namkha amabanga wemvumo yoku-adoptha umntwana. Isaziso sizakunikelwa ubuncani bakhona amalanga ama-21 ngaphambi kwelanga lokuvela ekhotho.
Nayikuthi umma womntwana wala nemvumo, isibawo ekhotho yabantwana sizakwenziwa kungakapheli amalanga ali-14.
Ubaba wemvelo womntwana obelethelwe ngaphandle komtjhado kufanele enze isibawo sokutjhugulula imininingwana emitlolweni yokutloliswa kwamabeletho womntwana kungakapheli amalanga alikhomba wokunikelwa komlayo.
Ngemva kokuletha isibawo sokutjhugululwa, ubaba wemvelo womntwana obelethelwe ngaphandle komtjhado kufanele azise umabhalana wekhotho yabantwana okwenziwa kiyo isibawo soku-adoptha. Kufanele enze lokho ngomtlolo, begodu abeke bona isibawo sokutjhugululwa senziwa nini begodu kuphi
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Closecorporation.2010-03-25.nr.txt</fn>


Isibawo sokutlolisa i-close corporation

Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

I- close corporation libhizinisi elipheleleko elingaba nelunga elilodwa ukufikela kwama-10. Izabelo zebhizinisi lelo azithengiselwa umphakathi. Nanyana kunjalo i-CC kumele ibe nesiphathiswa seemali, iintatimende zeemali ezihloliweko azikakateleleki. Nanyana kunjalo umThetho wamaKampani ka-1973, ubeka ukubanjwa kwemihlangano yamakampani, khulukhulu imihlangano yomphakathi, azikho iimfuneko ze-CC. Imihlangano ibanjwa malunga nakunobujamo obubakatelelako.

Amalunga we-CC akakakateleleki bonyana woke adlale indima ebonakalako ebhizinisini. Kuma-CC amanengi nanyana kunjalo amalunga ababaphathi bebhizinisi.
Amaphuzu aqakathekileko ekuzaliseni amaforomo arheliswe ngemva kwephepha lokuthoma leforomo i-CK1.

Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yeCompany and Intellectual Property Registration Office.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Khupha ku-inthanethi iforomo lesibawo, i-CK1
Zalisa iforomo i-CK1 kuhle namkha ulizalise nge-enke enzima utlole ngamagabhadlhela.
Thumela amakhophi aqinisekisiweko wabomazisi bamalunga wekampani.
Bulunga igama le-Close Corporation, zalisa iforomo i-CK7
Thola incwadi yemvumo esiphathisweni sezeemali

Phezulu

Imithetho esetjenziswako

Close Corporations Act

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Kungathatha amalanga ahlangana kwelilodwa ukufika kwamane ukutlolisa i-CC.

Phezulu

Iindleko

I-R100 yesitatimende sokusungula
I-R50 yokubulungwa kwegama

Phezulu

Amaforomo azaliswako



Founding Statement, CK1
Application for reservation of name or translated form or shortened form, CK7

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Commercialbroadcastinglicence.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo seLayisense yomSebenzi wokuRhatjha wokuNgenisa iMali
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
ILayisense yomSebenzi wokuRhatjha wokuNgenisa iMali inikelwa umsebenzi wokurhatjha osebenza ukwenza inzuzo namkha njengehlangothi lehlangano eyenza inzuzo. IHlangano yezokuRhatjha yeSewula Afrika ngiyo kuphela elinelayisense yokurhatjha yomphakathi eSewula Afrika.
Omunye nomunye umuntu ohlose ukunikela ngomsebenzi wokurhatjhela ukwenza inzuzo Any kufanele abe neLayisense yokuRhatjha yomDumo wokuNgenisa iNzuzo.
Omunye nomunye umuntu ohlose ukunikela ngomsebenzi wokurhatjha kufanele akhambisane namatjhejuli abekwe siMemo sokuBawa iLayisense yokuRhatjha yemiDumo yokuNgenisa iMali, ekhutjhwa eGazedini yomBuso:
amatjhejuli avamise ukuba neengaba ezisithandathu, oku buJamo nemiBandela yamaZombe: ikambiso izakulandelwa buJamo bezamaKampani: Ubujamo bangokomthetho bombawi maHlelo: isiBalo esiBekiweko samaHlelo weKhaya; iLimi; amaHlelo eThulwako ziimfuno kanye netlhogeko yomsebenzi ohlongozwako ziiMaliziimfuno zokuthekniki.
Iforomo lesibawo kanye neendawo ezihlongoziweko zibumba ihlangothi leGazede yomBuso ekhutjhelwe umnqopho wesimemo sokwenza iimbawo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo ngamaledere amakhulu ngokusebenzisa amagabhadlhela.
Letha iforomo lamambala namakhophi aqinisekisiweko ali-16 weforomo lesibawo kanye nemali yesibawo ebhadelwako engabuyiko ku -ICASA.
Iimbawo ezingakazaliswa ngokuzeleko zizakubuyiselwa kumbawi begodu akunakuziphendulela okuzakuvunywa ngebanga lokuthikamezeka.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukunikelwa kwelayisense kungathatha iinyanga ezisithandathu ukufika kwezilitjhumi nambili.
Phezulu
Iindleko
I-R30 000, imali yesibawo ebhadelwako engabuyiko.
I-R2 500 ifuneka ekukhutjhweni kwelayisense ngemva kobana inikelwe.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Iforomo lesibawo lizakubumba ihlangothi lamatjhejuli weGazede yomBuso.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Communitysoundbroadcasting.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo selayisense yomsebenzi womphakathi wokurhatjha ngomdumo: isikhathi seminyaka emine
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
ILayisense yokuRhatjhela umPhakathi iqalelelela iindingo zokurhatjha zomphakathi ubunengi besikhathi esiminyaka emine. Iyavuseleleka, kodwana kuyame ekuthini wenze isibawo sokuvuselelwa kwelayisense ngaphambi kweenyanga ezisithandathu namkha kungakadluli iinyanga ezintathu ngaphambi kokuphela kwelayisense ekhona. Iyavuseleleka kodwana kuyame ekuthini oyifunako akhambisane nobujamo obubekwe mlawuli onikela ngamalayisense. Ilayisense inikelwa imiphakathi ezihloma njengamakampani weSigaba 21, i-Trust, ihlangano yokuzinikela namkha enye nenye ihlangano eyaziwako engenzi inzuzo. Iminqopho yeLayisense yokuRhatjhela umPhakathi yeminyaka emine kufikelela okulandelako:
kuphuhlisa ilungelo lokuthintana nekululeko yokukhuluma ngokuzithandela kuvumela ukwehlukana ebubulweni lezokurhatjha kubandakanya umphakathi ngokubonakalako njengabavezi, abaphathi nabalaleli ekambisweni yokuthintana kukuba mamezwi wemiphakathi kunikela ngamahlelo atjengisa iinkareko ezikhethekileko neendingo zabantu zomphakathi, afaka amasiko, ilimi, ikolo neendingo zeentjhaba zabantu.
ILayisense yokuRhatjhela umPhakathi yeminyaka emine inganikelwa emahlangothini alandelako:
Umsebenzi omuhle wokurhatjha
UmNyango wezokuThintana usekela abanikazi bamalayisense weminyaka emine ngeensetjenziswa zokurhatjha nokuveza amahlelo, kuye ngokuthi bahlangabezana neendingo zomNyango.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
I-ICASA izakukhupha isibawo sokwenza iimbawo zomsebenzi wokurhatjhela umphakathi ngomdumo bewunikele ngamafrikhwensi atholakalako eendaweni ezihlukeneko. Njengombawi welayisense, kufanele wenze okulandelako:
Hloma isiqhema somsebenzi esizakuqalana nekambiso yesibawo besisebenze njengombawi esikhundleni somphakathi.
Qinisekisa bonyana isiqhema somsebenzi senza okulandelako:
sibuthelela amatlikitlo emphakathini sitlola amaqhinga webhizinisi sikghonakalisa ukukhethwa ngentando yenengi kwamalunga webhodo siqunta ngendawo yestudiyo nesayithi yokudlulisa.
Bawa iforomo lesibawo lomsebenzi wokurhatjha nokusatjalaliswa kwetshwayo lokudlulisa.
Zalisa iforomo lesibawo ngamagabhadlhela, usebenzise amaledere amakhulu.
Iimbawo ezingakaliswa ngokuzeleko zizakubuyiselwa kubabawi begodu akunakuziphendulela okuzakwamukelwa ngokuthikanyezwa.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha iinyanga ezintathu kuya kwezine.
Phezulu
Iindleko
R250 yokukhutjhwa kwelayisense ngemva kobana inikelwe.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Iforomo lesibawo lihlangothi lamatjhejuli weGazede yomBuso.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Companysharecapital.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa ikampani enobunikazi bezabelo
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Njengombana ukutlolisa ikampani enobunikazi bezabelo kurarene, kuphakanyiswa bona ababawi bafune irhelebho legqwetha.
Imemorandamu kanye nama-athikhili wekampani kufanele enziwe abe atjhuglulelwe kwewekampani enezabelo begodu aqinisekiswe yi-notary public, osisazi somthetho. Ikampani yomphakathi ingathatha iThebula A eforomeni lesibawo ngokuzeleko namkha ilenze ngendlela ekhambelana nayo ikani nje nalikhambisana nomThetho wamaKampani ka-1973. Ikampani yangeqadi yona ingathatha iThebula B eforomeni lesibawo ngokuzeleko namkha ilenze ngendlela ekhambelana nomThetho wamaKampani ka-1973.
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amaforomo alandelako
Yenza isibawo sokubulungwa kwegama ngokuzalisa iforomo i-CM5- isibawo sokubulungwa kwegama. Iforomo lelo litholakala emNyangweni wezokuRhwebelana namaBubulo.
Zalisa i-CM29 - enemininingwana yokutlolisa abanqophisi kanye neemphathiswa. Iforomo lelo litholakala emNyangweni wezokuRhwebelana namaBubulo.
Omunye nomunye umnqophisi kumele azalise iforomo i-CM47. Iforomo lelo litholakala emNyangweni wezokuRhwebelana namaBubulo. Zalisa iforomo i-CM31 ukunikela imvumo umuntu okumele ajaphethe isikhundla sokubamhloli weencwadi. Iforomo lelo litholakala emNyangweni wezokuRhwebelana namaBubulo.
Nikela abogqwetha ngokujanyelwa eendabeni zomthetho kugqwetha, ubeke bona umnikela igunya lokukujamela.
Ikampani ezitlolisa ngobunikazi bezabelo kumele ithumele imitlolo elandelako:
Lokhu kumtlolo otlikitlwa bewugadangiswe isitembu mTlolisi wamaKampani lapho imitlolo ekhambisanako seyiqalisisiwe bekwaqedwa ngayo.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amahlanu ukutlolisa ikampani enobunikazi bezabelo.
Iindleko
Imali ebhadelwako yi-R350 kuhlangene ne-R5 ngenye nenye i-1000 yemali esiswako evunyelweko ngokuya kwenani elinye nelinye lesabelo, namkha i-R5 nge-1000 lapho kungananani lezabelo.
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Consenttoadoption.2010-03-25.nr.txt</fn>
Imvumo nokubuyiselwa emva kwemvumo yoku-adoptha yombelethi namkha umondli womntwana
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imvumo yimvumo etloliweko enikelwa abangahle babe babelethi aba-adopthako uku-adoptha umntwana. Imvumo inganikelwa babelethi, umondli womntwana namkha mntwana. Umntwana angaphikisa imvumo yoku-adoptha nayikuthi uneminyaka eli-10 namkha ngaphezulu. Kungaqalwa iinjamiso zomunye umthetho, umbelethi womntwana unelungelo lokubuyisela emva imvumo enjalo amalanga ama-60 ngemva kokunikela ngayo. Ikhotho yabantwana angeze yenza omunye umlayo woku-adoptha ngaphambi kokuphela kwesikhathi samalanga ama-60.
Ubujamo okungafunwa ngabo umlayo woku-adoptha ebujameni lapho ababelethi bomntwana bahlongakele begodu kungakakhonjwa umondli womntwana.
umbelethi akakghoni ukunikela imvumo -
ngebanga lokugula ngokwegqondo;
olahle umntwana begodu nokungaziwako bona ukuphi; namkha utlhorise umntwana ngokomzimba, emmoyeni namkha ngokomseme, umphethe kumbi; namkha wavumela bona abethwe, aphathwe kumbi, namkha atlhoriswe;
ubange namkha urhelebhe ukuletha ukuvuswa kwemizwa khona kuzakuyiwa emsemeni nomntwana, ukuthumba namkha ukusetjenziselwa zomseme komntwana namkha ukulaya umntwana ukwenza izenzo zokungaziphathi kuhle;
ubambe imvumo yakhe ngokungazwakaliko;
ngomntwana obelethelwe ngaphandle komtjhado ubhalelwe ukuvuma ukobana ungubaba womntwana namkha ngaphandle kwebanga elizwakalako ubhalelwe kukwenza imisebenzi yokuba ngubaba emntwaneni obelethelwe ngaphandle komtjhado namkha owenziwa etjhebiswaneni lokuthadana kweenhlobo nonina;
nguyise lomntwana owabelethelwa ngaphandle komtjhado begodu yena wafunyanwa anomlandu wokukata namkha wokubetha unina lomntwana;
namkha ngemva kokubuza kwekhotho yabantwana kulandela isolo eyenziwe ngunina lomntwana, yathola bona ukate namkha ubethe unina lomntwana:
Kuye ngokuthi iphenyo elinjalo elizakubumba ukufunywana umlandu emlandwini wobulelesi namkha ukutlhorisa;
namkha umntwana owabelethwa ngaphandle komtjhado ubhalelwe kuphendula, kungakapheli amalanga ali-14, esazisweni anikelwe sona njengombana kuhlosiwe ngenzasi.
Nayikuthi mbelethi munye kuphela onikele ngemvumo, begodu omunye umbelethi akatholakali ukunikela ngemvumo, ukomitjhinara uzakufakazela imvumo enjalo begodu anikele ngesaziso komunye umbelethi kungakapheli amalanga ali-14. Isaziso sazisa umbelethi bona imvumo inikelwe begodu imnikela ithuba lokunikela ngeyakhe imvumo namkha lokwala nayo;
namkha anikele ngamabanga wokobana kungani imvumo yakhe kufanele ifunyanwe begodu kungeze umlayo wanikelwa ngaphandle kwayo namkha wenze isibawo somlayo woku-adoptha nayikuthi ngubaba wemvelo begodu umntwana wabelethelwa ngaphandle komtjhado.
Nayikuthi unina lomntwana owabelethelwa ngaphandle komtjhado uyalivuma itjhuguluko lemininingwana yamabeletho womntwana, ubaba lomntwana kufanele aziswe. Kufanele enze amatjhuguluko afaneleko kungakapheli amalanga ali-14 wokufumana isaziso.
Nayikuthi unina lomntwana akalivumi itjhuguluko lemininingwana yokutloliswa kwamabeletho womntwana, umuntu ofuna ukuvuma bona unguyise lomntwana lowo kufanele enze isibawo ekhotho yabantwana efaneleko bona afumane umlayo wesifungo oqinisekisa bona nguye uyise lomntwana begodu ifuneko yokuvuma ebuya kunina ayithlogeki.
Isaziso esibuya kuyise wemvelo obelethelwe ngaphandle komtjhado ngiyo yodwa into efunekako nayikuthi uyise uvumile, ngomtlolo, ukuba nguyise lomntwana; begodu nayikuthi ufake imininingwana yakhe ekutlolisweni kwamabeletho womntwana begodu uqinisekisa bona imininingwana ilungile ngazo zoke iinkhathi;
namkha unina lomntwana, ngesinye nesinye isikhathi; namkha unina lomntwana, ngesikhathi sokunikela imvumo, aqinisekise, ngomtlolo, bona uyise lomntwana uvume ukuba ngubaba lomntwana;
begodu wenze ukwaziwa kwakhe nalapho atholalakala khona kwaziwe;
namkha isisebenzi sezehlalakuhle siletha umbiko oqinisekisa bona ngubani uyise nokobana ukuphi kukomitjhinara ofakazele imvumo kanina; namkha ekhotho yabantwana lapho isibawo soku-adoptha senziwe khona. Lombiko kufanele ulethwe kungakapheli amalanga ama-60 ngemva kobana unina anikele ngemvumo, namkha kwesinye nesinye isikhathi ngaphambi kobana ikhotho yabantwana inikele ngomlayo woku-adoptha.
Umbelethi onikele ngemvumo kufanele azise ukomitjhinara ngemva kokufakazelwa kwemvumo yakhe.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo.
Amagadango okufanele alandelwe
Ukunikela imvumo:
Imvumo kufanele itlolwe phasi. Nayikuthi inikelwa eSewula Afrika, umuntu namkha abantu abanikela imvumo kufanele bayitlikitle phambi kwakakomitjhinara wezehlalakuhle yabantwana, ozakufakazela imvumo.
Nanyana imvumo kufanele ibe namagama wababelethi abahlongozwako, ikhotho yabantwana ingamukela imvumo yababelethi bomntwana namkha umondli enganamagama wababelethi aba-adopthako nayikuthi iyaneliswa bona kusekarekweni ehle yomntwana bona yenziwe njalo.
Ukubuyisela emva imVumo eTloliweko
Ukubuyisela emva imVumo eTloliweko kufanele kwenziwe ngomtlolo. Nayikuthi umbelethi namkha umondli womntwana, zalisa iForomo 12A, Ukubuyiselwa emva kwemvumo yoku-adoptha yombelethi namkha umondli womntwana phambi komunye nomunye ukomitjhinara kungakapheli amalanga ama-60 ngemva kokunikela isaziso leso.
Nayikuthi umntwana, zalisa iForomo 13A phambi komunye nomunye ukomitjhinara ngaphambi kobana umlayo woku-adoptha wenziwe yikhotho yabantwana.
Nakungenzeka imvumo ibuyiselwe emva kwesinye isiyingi ngaphandle kwesiyingi okwakhutjhwa kiso umlayo namkha lapho isibawo soku-adoptha sizakulalelwa khona, ukomitjhinara khonokho uzakwazisa ikhotho efaneleko nesisebenzi sezehlalakuhle bona kukiyiphi ikhotho lapho kuzakulalelwa khona uku-adoptha;
namkha uzakwazisa ukomitjhinara ofakazele imvumo bona kukiyiphi ikhotho lapho isibawo soku-adoptha sizakulalelwa khona.
Ukomitjhinara khonokho uzakufanisa ikhotho lapho isibawo soku-adoptha sizakulalelwa khona abe azise ikhotho nesisebenzi sezehlalakuhle ngokubuyiselwa emva.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ngaphambi kobana ukomitjhinara afakazele imvumo, kufanele azise umuntu onikela ngemvumo ngemiphumela yezomthetho yoku-adoptha;
bonyana, ebujameni bemvumo yombelethi, umbelethi othintekako angabuyisela emva imvumo ngomtlolo eForomoni 12A phambi kwakakomitjhinara omunye nomunye kwesinye nesinye isikhathi kungakapheli amalanga ama-60 ngemva kokunikela imvumo enjalo;
bona, ebujameni bemvumo yomntwana, umntwana othintekako angabuyisela emva imvumo ngomtlolo eForomini 13A phambi komunye nomunye ukomitjhinara kwesinye nesinye isikhathi ngaphambi kobana umlayo woku-adoptha wenziwe yikhotho yabantwana;
begodu umuntu othintekako angabakhona lokha isibawo soku-adoptha sitjhejwako ngaphandle kwalokha ikhotho, ngokuqunta kwayo, imnikela imvumo yokubakhona ngombana inombono wokobana ukubakhona kwakhe kuzakuba sekarekweni yomntwana.
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Consularandagencyservicesinsouthafricaandabroad.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
UbuNqophisi obuKhulu bemiSebenzi yokuJanyelwa kweNarha ngaPhandle emNyangweni weeNdaba zangaPhandle namaPhiko wokuJanyelwa kweNarha ngaPhandle wabaJameli beSewula Afrika anikela ngemisebenzi ezakhamizini zeSewula Afrika ezisebenza, ezihlala nezikhambela ngaphetjheya.
Misebenzi miphi izakhamizi zeSewula Afrika ezingayilindela eemphathisweni eziJamele iNarha ngaPhandle?
Imisebenzi yerhelebho elirhabako:
Irhelebho ekutlanyweni kokusindiswa kwezakhamizi zeSewula Afrika ngaphetjheya ngesikhathi sezipi zombanganarha, iinhlekelele zemvelo namkha ezenziwe babantu.
Ukuthintana nomndeni weSewula Afrika kanye/namkha nabangani ukwenzela izakhamizi zeSewula Afrika ezingaphetjheya ebujameni oburhabako.
Ukunikelwa kwerhelebho okungasi ngelemali ekubuyiselweni emva enarheni yakho kanye nerhelebho lezokwelatjhwa lesiphrofetjhinali elifuneka msinyana.
Ukuthintanisa abasemagunyeni bendawo ukuzuma nokufuna bona akuphi amaSewula Afrika ngaphetjheya, kungafaki izakhamizi ezifunwa bamangali eenkambisweni zomthetho.
Irhelebho emindenini ngokukghonakalisa ukudluliselwa kweemali emalungeni wemindeni asebuhlungwini.
Ukunikelwa kwemisebenzi yesekelo kanye nokuyelelisa ebujameni bokuthunjwa.
Ubunjalo besehlakalo kanye nokuphepha kweemphathiswa kungaba nomthelela ekghonweni lokuphendula.
Ukuvalelwa:
Ukuthintana nemindeni yabantu ababotjhwe namkha abavalelwe ngaphetjheya nayikuthi ubawiwa mumuntu obotjhiweko namkha ovalelweko.
Ukukghonakalisa ukuthunyelwa kweencwadi neenhlahla ezakhamizini zeSewula Afrika ezivalelwe ngaphetjheya. Lokhu kuya ngeenjamiso kanye neemali ezibhadelwako ezikhona emNyangweni weeNdaba zangaPhandle ukukhambisana nemithetho nemithetjhwana yenarha ebophako. Iimali ezibhadelwako zingalethwa ebujameni banjesi ngokukhamba kwesikhathi.
Ukukghonakalisa ukunikelwa kwemitlolo kubamangalelwa ngaphetjheya ngokudlula emazikweni wezomthetho.
Ukukghonakalisa iimbawo zokuthunyelwa enarheni yakho, iincwadi zokubawa, ukuqalwa kwemilandu edlulileko kanye nobufakazi ngekomitjhini ukudlula emazikweni wezomthetho.
Ukunikela ngemisebenzi yerhelebho lezeemali kibongazimbi bobulelesi.
Ukunikela ngerhemo lamagqwetha wendawo.
Eminye imisebenzi:
Kurhelebha ukujamiselela amaphaspoti alahlekileko, onakeleko namkha aphelelwe sikhathi ngaphetjheya .
Kunikela ngokubolekisa ngemali okuqintelweko ebujameni oburhabako .
Kukwazisa isihlobo nakungenzeka kube nokuhlongakala, ubulwelwe obubeka ipilo engozini namkha ukulimala kwezakhamuzi zeSewula Afrika. Irhelebho okungasi ngelemali kanye nesiyeleliso mayelana neensalela zokuhlongakala zamaSewula Afrika ahlongakala ngaphetjheya nalo lizakunikelwa.
Kubawa iimphathimandla zendawo ukuphenya ukuhlongakala okusolisako kanye nobulelesi obuqaliswe ezakhamizini zeSewula Afrika.
Kunikela ngokuhlahla kanye nesiyeleliso ngoku-adoptha ngokudlula emNyangweni wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
Kunikela ngerhelebho nokuhlahla kubajameli abatjhili mayelana nezakhamizi zabo eSewula Afrika.
Kutjheja iimbawo ezifuna ilwazi namkha ukulinga ukudlulisela obuzako emthombeni okungiwo.
Misebenzi miphi enganikelwa ziimphathiswa eziJamele iNarha ngaphandle?
kufumana ukutjhatjhululwa ejele kungenelela eenkambisweni zekhotho eenarheni zangaphandle kunikela ngesiyeleliso sezomthetho kungenelela namkha ukuthoma iinkambiso zekhotho kubawa iimphathimandla zendawo ukunikela ngepatho yokwenyula kumaSewula Afrika kuphenya ubulelesi namkha ukuhlongakala kufumana ukuhlolwa kwerekhodi lezobulelesi ukwenzela wena kubhadela ukutjhiswa kwesidumbu, ukubulunga namkha ukubuyiselwa enarheni yaso kweensalela zokuhlongakala eSewula Afrika kuthatha ubunikazi bomntwana othunjiweko kugandelelwa kokusebenza kwesivumelwano sokutlhogonyelwa komntwana ngaphetjheya namkha ukukatelela inarha ukuqunta ngomlandu wokutlhogonyelwa komntwana kubhadelwa kweenkolodo zehotela, zomthetho, zokwelatjhwa namkha ezinye kubhadelwa kweendleko zokukhamba kukwenza umsebenzi owenziwa basebenzeli bezokukhamba, iimphaphamtjhini, amabhanka, njll kukukufumanela indawo yokuhlala, umsebenzi namkha iimvumo zokuhlala kubeka ipahla yakho namkha ukuzuma izinto ezilahlekileko kukwamukela iposo yakho kukhupha amaphentjhini kanye nemivuzo yezehlalakuhle kuhelebha ngokuhlelekileko abantu abanobakhamuzi obubili enarheni yabo yobuzwe besibili.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomJameli weSewula Afrika namkha ubuNqophisi obuKhulu emNyangweni weeNdaba zangaPhandle bemiSebenzi yokuJanyelwa kweNarha ngaPhandle ePitori. Ngokuya komsebenzi ofunekako, iforomo elisebenzako lokufaniswa lingabawiwa. Nayikuthi uyasola, buza ngomtato kokuthoma.
Imisebenzi yokujanyelwa kwenarha ngaphandle isebenza ama-awara ama-24, amalanga alikhomba ngeveke. Ngeempelaveke begodu nangemva kwesikhathi sokusebenza, irhelebho linikelwa ngokubambisana ne-Operations Room yomNyango ePitori.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
<fn>GOV-ZA.CrimeStop0860010111.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlelo lokuKhandelwa kobuLelesi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Tjheja: Lokhu kwenziwa kuphela ngemvumo yakho.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Umsebenzeli wesentha yerhelebho lomtato uzakuhlahla ngemibuzo ethileko begodu nayikuthi ilwazi olinikeleko lingasetjenziswa, uzakunikela inomboro yekhodi ehlukileko.
Nayikuthi ilwazi alikabi ukuba lirhelebho umsebenzeli uzakuyelelisa ukobana ungalifumana bunjani ilwazi elinabileko.
Ilwazi elingasetjenziswa lithintaniswa nekhodi onikelwe yona.
Uzakubawiwa bona udosele umtato i-Crime Stop enomborweni ethi-08600 10 111 esikhathini esibekiweko ukufunisisa bona ilwazi lakho libe nerhelebho na nokobana ingabe kghani ufanele kufumana umvuzo .
Ngomuso umsebenzeli uzakukhulumisana nawe kuphela ngomlandu nayikuthi inomboro yekhodi oyinikeleko ngelungileko begodu ukuzifanisa kwakho kukhambelana nehlathululo eserekhodini.
Umsebenzeli khonokho uzakuphelisa umtato nayikuthi uneqiniso lokobana akusuwe odose umtato ekuthomeni. Leli ligadango lezokuvikela begodu angeze kwakhulunyiswana ngalo.
I-Crime Stop izakudlulisela ilwazi eyunithini ephenyako efaneleko bona iphenye, ngesibawo sokobana ibuye ilethe umbiko wokuthoma kungakapheli ama-awara ama-24 kanye nomphumela wephenyo ngokurhaba okukghonekako.
Nayikuthi ufaneleka begodu ubawe umvuzo, isiphathiswa esiphenyako sizakuqunta ngomvuzo kanye nekambiso ezakusebenza ekukhutjhweni kwawo ngokuya kweLwazi lesiTjhaba .
Lokha umvuzo nasele ulungile, i-Crime Stop izakuthinta ukuhlela ukubhadelwa kwawo.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
I-Crime Stop izakudlulisela ilwazi elinikelweko eyunithini ephenyako efaneleko bona ililandelele ngesibawo sokobana ilethe umbiko obuyako wokuthoma kungakapheli ama-awara ama-24 kanye nomphumela wephenyo ngokurhaba okukghonekako.
Nayikuthi ufaneleka begodu ubawe umvuzo, isiphathiswa esiphenyako sizakuqunta umvuzo begodu sizakusebenza ukukhutjhwa komvuzo ngokuya kwe-National Information 2/2001.
Phezulu
Iindleko
Imitato eyenziwa ngomaliledinini : Umtato ubhadelwa ngeemali ezijayelekileko zokudosa ngomaliledinini
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Customarylawmarriages.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukutjhada ngaphasi komthetho wesintu
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
UmThetho wemiTjhado yesiNtu waba mthetho ngomhlaka 15 Novemba 2000. Nayikuthi bewungaphasi komtjhado wanjesi osebenzako ngaphasi komthetho wesintu ngaphambi kwelanga leli, umtjhado wakho uyavunywa ngaphasi kwalomthetho omutjha. Lokha umyeni sele anokosikazi odlula munye, yoke imitjhado iyavunywa ngaphasi kwalomthetho omutjha. LomThetho godu uvuma imitjhado yesintu eyenziwe ngaphambi kwalelilanga begodu ubeka imithetho abantu abatjhada ngaphasi komthetho wesintu okufanele bayilandele khona imitjhado yabo izakuvunywa.
Umtjhado wesintu uyavunywa nayikuthi abantu abatjhada ngaphasi komthetho wesintu bakhambisene neemfuno ezilandelako:
Bobabili abathinteka emtjhadweni kufanele babe neminyaka engaphezulu kweli-18.
Bobabili abathintekako kufanele bavume ukutjhada ngaphasi komthetho wesintu.
Umtjhado kufanele kukhulunyiswane ngawo, uthatjelwe bewenziwe ngokuya komthetho wesintu.
Amalobolo awasi yinto etlhogekako ekusebenzeni komtjhado wesintu.
Tjheja bona imitjhado le ihlala ivunywa ngaphasi komthetho wesintu.
Ngifanele kutlolisa umtjhado wami nini?
Nayikuthi wawutjhade ngaphasi komthetho wesintu ngaphambi komhlaka 15 Novemba 2000, umtjhado wakho kufanele utloliswe nomNyango weeNdaba zeKhaya. Nayikuthi wawutjhade ngemva kokuphasiswa komthetho, kufanele utlolise umtjhado wakho kungakapheli iinyanga ezintathu ngemva komtjhado.
ImiTjhado yesiNtu nokutjhada ngokuHlanganyela iPahla
Yoke imitjhado yesintu eyenziwa ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho iba ngeyokuhlanganyela ipahla. Lokhu kutjho bona umyeni nokosikazi banesabelo esilinganako epahleni, imali begodu lokhu kutjho bona babelana ngazo zoke iinkolodo. Nayikuthi abathintekako bangathanda bona umtjhado wabo ube ngewokungahlanganyeli ipahla kuzakufanela bona benze isivumelwano sangaphambi komtjhado mayelana nokwabiwa kwepahla . Nabafuna ukusitjhugulula ngemva kobana sele batjhadile kuzakufanela bona benze isibawo eKhotho ePhakamileko.
Ngaphasi komThetho wemiTjhado yesiNtu ukosikazi unelungelo nobujamo obulingana nebakababa ukuqunta bona kwenzekani epahleni. Ukosikazi othethwe isintu unekghono lokwenza iimvumelwano ngaphandle kwerhelebho lakababa.
Kwenzekani nayikuthi umyeni wami ufuna ukutjhada omunye ukosikazi?
Umyeni kufanele enze isivumelwano esitloliweko/ikontraga ezakubeka bona ngikuphi okufanele kwenzeke epahleni begodu umyeni uzakwenza isibawo ekhotho sokuvunywa kwesivumelwano esitloliweko. Ikhotho kufanele iqinisekise bona yoke ipahla yabo boke abokosikazi iyavikelwa.
Kwenzekani nayikuthi sifuna ukwenza umtjhado ongafuni isonto ngemva komtjhado wesintu?
Nayikuthi umyeni wakho akanabanye abokosikazi, ungatjhada ngaphasi komthetho womtjhado ongafuni isonto kanye nomthetho wesintu. Kodwana, akunamunye phakathi kwenu ozakukghona ukwenza imitjhado yesintu nomunye umuntu ngesikhathi nitjhade ngaphasi komthetho womtjhado ongafuni isonto.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Wena namkha umyenakho angazitlolisa e-ofisini eliseduze lomNyango weeNdaba zeKhaya. Kuyeleliswa bona bobabili abathintekako baye bobabili ukutlolisa umtjhado wabo khona bazakurhabisa ukutloliswa. Kodwana, nayikuthi omunye othethene naye uyabhala, ungatlolisa ngokwakho bewulethe ubufakazi obufaneleko.
iinomboro zabomazisi , amagama namalanga wamabeletho womyeni nokosikazi igama lababelethi bomyeini nokosikazi kanye negama lomrholi wendabuko imininingwana yesivumelwano samalobolo/magadi, kanye nabantu ababofakazi emtjhadweni incwadi ebuya emrholini wendabuko namkha isifungo.
Iforomo kufanele liqinisekiswe belitlikitlwe phambi:
kwesiphathiswa sokutlolisa, namkha umuntu okhonjiweko, okhonjwe ngokunjalo Mnqophisi-Mazombe ukwenza imisebenzi ngokuya kwemithetjhwana.
Isiphathiswa sokutlolisa namkha umuntu okhonjiweko uzakudlulisela phambili isibawo e-ofisini eliseduze lesifunda namkha lesiyingi lomNyango bona sifakwe erejisteni yokutloliswa kwesitjhaba.
Gcina isitifikhethi endaweni ephephileko ngombana siqakathekile.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isitifikhethi esingakarhunyezwa sithatha iimveke ezisithandathu ukufika kwezibunane.
Isiphathiswa sokutlolisa sizakwazisa nayikuthi sala ukutlolisa umtjhado wesintu njengombana kutjhiwo, sibeke amabanga wokwala.
Phezulu
Iindleko
Iimali ezilandelako zibhadelwa emNyangweni weeNdaba zeKhaya:
ukuzuma nokwenziwa butjha kwesitifikhethi somtjhado namkha eminye imitlolo esekelako mayelana nokutloliswa Kuye ngokuthi nayifuneka ukufeza iminqopho yangokomthetho sikhungo somBuso inikelwa simahla: R53
ukunikela ngesidzubhulo esibuya erejisteni yesitifikhethi somtjhado wesintu: R53
imali ebhadelwako eyi-R11 ibhadelwa ngabathetheneko emuntwini okhonjiweko mayelana nesibawo sokutloliswa komtjhado wesintu esenziwe emuntwini okhonjiweko.
Nawunemibuzo ngeendleko ezithintekako, sibawa uthintane nama-ofisi weeNdaba zeKhaya .
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Deathregister.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokunikela ngesaziso sokuhlongakala
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ukuhlongakala kufanele kubikwe komunye wabantu abalandelako:
amalunga athileko womNyango weeNdaba zeKhaya amalunga we-SAPS, khulu khulu eendaweni lapho iiNdaba zeKhaya zinganama-ofisi khona abangcwabi abakhonjwe nabaziwako ngokuya komthetho.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Udorhodera ohlole umzimba wohlongakeleko kufanele:
asinikele isihlobo sohlongakeleko namkha umngcwabi ozakuhlela umngcwabo avale ikhasi 2 leforomo lesibawo BI-1663.
Nayikuthi akunadorhodera, isibonelo, eendaweni ezikude zemakhaya, umrholi wendabuko uzakuzalisa umBiko wokuHlongakala .
Isihlobo kufanele sithathe umtlolo siwuse kungcwabi ozakwenza amalungiselelo womngcwabo.
Nayikuthi umngcwabi ugunyaziwe ukufumana izaziso zokuhlongakala, ukuzalisa amarejista wokuhlongakala nokukhupha imilayo yokungcwaba, umngcwabi:
Nayikuthi umngcwabi akakagunyazwa ukufumana izaziso zokuhlongakala, angazalisa kuphela ihlangothi C leforomo BI-1663.
Isihlobo namkha umngcwabi ogunyaziweko kufanele manje alethe imitlolo kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya khona kuzakukhutjhwa umlayo wokungcwaba begodu kuragelwe phambili nokusetjenzwa kokutloliswa kwemitlolo.
Nayikuthi isakhamuzi seSewula Afrika namkha umnikazi wemvumo yokuhlala yakanomphela uhlongakalela ngaphandle kweSewula Afrika, ukuhlongakala komuntu lowo kufanele kubikwe ebuzendeni namkha emtjihini yeSewula Afrika. Ikhophi eqinisekisiweko yesitifikhethi sokuhlongakala esikhutjhwe yinarha etjhili ethintekako naso kufanele silethwe.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isitifikhethi esirhunyeziweko sokuhlongakala sikhutjhwa mhlana kufunyanwa isibawo.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Deregistermotorvehicle.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokusula ukutloliswa kwekoloyi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Umnikazi wethayithili namkha umnikazi wekoloyi angasula ukutloliswa kwekoloyi yakhe nayikuthi ikoloyi ayisasebenzi endleleni yomphakathi namkha ithethwe njengengasakufaneliko ukuba sendleleni yomphakathi.
Ikoloyi enganalayisense isikhathi seminyaka emine izakusulwa. I-ofisi lethrafigi lizakukhupha isitifikhethi sokusulwa kokutloliswa.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Letha imitlolo elandelako:
ikhophi eqinisekisiweko yeNcwadi kaMazisi ikhophi eqinisekisiweko yobunikazi bekoloyi isitifikhethi sokutloliswa kwekoloyi.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amabili ukusebenzana nesibawo sakho.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala kwelinye nelinye i-ofisi lethrafigi namkha lomgunyazi wokutloliswa kweenkoloyi.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Driverslicence.2010-03-25.nr.txt</fn>

Isibawo selayisense yokutjhayela
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Ilayisense yokutjhayela igunyaza umuntu ukutjhayela ikoloyi. Ilayisense inemininingwana yokuzazisa njengomtjhayeli ofanelekako. Ukwenza isibawo selayisense kufanele ube neminyeka eli-18 namkha engaphezulu kwaleyo.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Thintana nesentha yokuhlolela ilayisense yokutjhayela eseduze nawe.
Zalisa iforomo DL1 esentha yokuhlolelwa ukutjhayela.
Letha imitlolo elandelako:

ilayisense yomfundi
incwadi kamazisi namkha iphaspoti
iinthombe ezine ezinzima nokumhlophe zakaMazisi.

Amagadangiso wemino yakho azakuthathwa lapho.
Uzakuhlolwa amehlo esayithini, ngaphambi kokunikelwa ilanga lokuhlolwa. .
Bhadela imali ebekiweko.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako



National Road Traffic Act, 1996

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Isibawo sisetjenzwa mhlokho bewunikelwa nelanga lokuhlolwa.

Phezulu

Iindleko

<fn>GOV-ZA.Drivinginstructor.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
ImiThetjhwana yesiTjhaba yeeNdlela yeThrafigi ibeka bona omunye nomunye umuntu ofuna ukuba mfundisi wabatjhayeli kufanele azitlolise nomNyango wezokuThutha. Nawuzakuba mfundisi kufanele ubandulwe bewuphumelele ukuhlolwa okubekiweko. Umuntu ofuna ukuba mfundisi wabatjhayeli uzakusebenza kuphela ngomhlobo wekoloyi anelayisense yokuwutjhayela. Isitifikhethi somfundisi sisebenza unyaka munye.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo kwenye nenye isentha yokuhlolela amalayisense nawufuna isitifikhethi somfundisi.
Bhadela imali ebekiweko.
Uzakudluliselwa estetjhini samapholisa ukufumana umbiko wokubotjhwa.
Isentha yokuhlola izakudlulisela isibawo sakho kuSo/Nomkhandlu bona sivunywe namkha saliwe. Nasivunyiweko, isentha yokuhlola izakukhupha imvumo.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Imvumo ingaphuma eemvekeni ezisithandathu ukuya kwezibunane.
Phezulu
Iindleko
<fn>GOV-ZA.Efilingoftaxreturnsandpayments.2010-03-25.nr.txt</fn>


Ukulethwa ngokwe-elektroniki kwamaforomo nokubhadela

Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Ukulethwa kweforomo ngokwe-elektroniki ngenye yeensungulo ezibumba iHlelo i-SIYAKHA elitholakala kwa-South African Revenue Service . Umnqopho omkhulu we-e-Filing kukghonakalisa ukulethwa ngokwe-elektroniki kwamaforomo womthelo kanye nokubhadela kwababhadeli bomthelo nabasebenzi bomthelo.

Kwanjesi, amaforomo alandelako ayatholakala:

Pay-As-You-Earn
Skills Development Levy
Unemployment Insurance Fund -
Value Added Tax
Provisional Tax
Request for Tax Directive
Request for Extensions
Secondary Tax
Additional Payments
Request for Tax Clearance Certificate
Transfer Duty
Stamp Duty
Reportable Arrangements
Tax Practitioner Registration
VAT Vendor Search
Personal Income Tax
Advanced Tax Ruling

Ababhadela umthelo banikelwa ithuba lokufumana, ukuzalisa, ukuletha amaforomo wokubhadela umthelo ngokusebenzisa indlela yokubhadela ethenjiweko nephephileko ama-awara ama-24 ngelanga.

Abhabhadela umthelo, amafemu we-accounting nabasebenzi bomthelo abafisa ukufayila amaforomo wabo womthelo, namkha abafayilela amaklayenti wabo amaforomo womthelo bayakghona ukuzitlolisa erherhweni ngokusebenzisa i-inthanethi. Akunahlelo lekhompyutha elikhethekileko elifunekako - kufuneka nje ukuthintana nge-webh kanye nerherho lokusebenza kwe-Windows ejayelekileko.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Ababhadela umthelo abafisa ukufayila nokubhadela ngokwe-elektroniki kufanele bazitlolise nomsebenzi wokufayila ngokwe-elektroniki wakwa-SARS.

Vakatjhela i-SARS e-filing.
Khetha ibhathini yokuzitlolisa ngesinceleni sesandla bewukhethe umhlobo wokuzitlolisa osebenza kuwe.
Nasele ikambiso yokuzitlolisa iphelile, uzakufumana ikhodi yokufikelela kwangeqadi nephaswed yokufikelela imisebenzi ekhona.
Ikhodi yokufikelela kwangeqadi nephaswed izakukhutjhwa kuphela nasele wena namkha umjameli wakho aqinisekisiwe ngokuya kwamagadango wokulawula afaneleko afuna itlikitlo le-elektroniki.
Imininingwana yakho efaneleko izakuqinisekiswa ngokusebenzisa leyo efumaneka kumasta dathabhesi ye-SARS begodu uzakuthoma ukusebenza njenge-e-filer yemikhiqizo efaneleko.
Lokha nakukhutjhwa amaforomo, i-SARS izakukhupha amaforomo we-elektroniki esikghonakalisini somsebenzi we-e-filing. Manje ungalizalisa bewulithumele ngokwe-elektroniki. I-SARS ayisanikeli amaforomo wephepha kuma-e-Filers.
Umsebenzi we-e-filing uzakunikela isikhumbuzo, ngokusebenzisa i-SMS namkha i-e-mail, ukwazise ngeforomo elizakuzaliswa namkha lilethwe.
Kufanele usebenzise ikhodi yakho yokufikelela yangeqadi nephaswed ukufikelela iforomo.
Ukusetjenziswa okususelwe kuwebh kuzakutjengisa ilwazi leforomo njengalokha naliseforomini eligadangisiweko elijayelekileko. Manje uzakuzalisa iforomo kuWebhsayithi.
Nasele uzalise iforomo, ilwazi elifakwe eforomini liqinisekiswa ngokuzeleko. Koke ukubalisisa kwenziwa lirherho khona kuzakukhutjhwa ithuba lokudluliswa kwelwazi elingasiqiniso.
Ungakhetha ukubhadela lokha nawuletha iforomo begodu ungabhadela ngesinye nesinye isikhathi ngaphambi kwelanga lokugcina.

Nanyana ikambiso izwakala irarene, nasiya ekwenzeni kulula begodu kuyarhaba. Isekelo lifumaneka eduze ngomtato eSentheni yeRhelebho lomTato enabasebenzi abaneleko kanye neDeskeni leSekelo elizakuhlahla ngekambiso.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako

Income Tax Act, 1962

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.

Phezulu

Iindleko

Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

Phezulu

Amaforomo azaliswako

Thumela amaforomo wakho nemali oyibhadeleko nge-inthanethi.

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Electronicinterface.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Lomsebenzi uvumela umuntu, isikhungo namkha ihlangano ukuhloma ukuthintana ngekhompyutha ne-South African Revenue Service ngokusebenzisa imidiya yetheknoloji. IRherho eliTjha lomThelo lenzelwe ukuphelisa ukusebenza ngephepha lapho kukghonekako kanye nokwenza bona iinkambiso ezinengi zizenzakalele ngesikhathi kuqinisekiswa bona boke ababhadela umthelo baphathwa ngokulingana. Imihlobo ehlukeneko yokuthintana ngekhompyutha yenziwe.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Rekhoda imininingwana elandelako enikelwa yi-SARS ngemva kokuzitlolisa:
ikhodi yokufanisa irherho lokuzazisa enikelwe ihlangano yi-SARS
Faka ihlelo lekhompyutha lokutjhugululela idatha ekhodini.
Letha amafayili wokuhlola idatha uku kanye nokubuyisa amafayili wokuphendula abuya kwa-SARS.
Qinisekisa ukwamukelwa kwamafayili wokuhlola idatha noMphathi wokuThintana ngeKhompyutha wakwa-SARS begodu fezakalisa ukurweyila ngamafayili wedatha bunqopha.
Thintana noMphathi wokuThintana ngeKhompyutha wakwa-SARS nakungaba namafayili wedatha amotjhakalako, alahlekako namkha abuyelelweko.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
I-SARS yazise amazinga wokusebenza azakufakwa esikhathini esiminyaka emibili . Lokha nawuzitlolisako namkha ubhadelako, i-SARS ihlose ukusebenza ukuzitlolisa ngokunemba emalangeni wokusebenza ali-10.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.EmployerCompensationFund.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukubhadela njengomqatjhi esiKhwameni sokuLilisa
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
UmThetho wokuLilisa ngebanga lokuLimala namaLwelwe wemSebenzini ka-1993, ufuna abaqatjhi bazitlolise begodu babhadele imali esiKhwameni sokuLilisa.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Ukuthoma ngo-Apreli unyaka nonyaka, isiKhwama sokuLilisa sithumela abaqatjhi izaziso zokulinganisa ezizabatjela bona babhadele njani ngonyaka ophelileko. Lokhu kwenziwa unyaka woke, begodu akukghoneki ukubonela phambili lokha abaqatjhi nabazakufumana izaziso.
Nayikuthi abaqatjhi abafumani ukulinganisa unyaka woke, kufanele bathintane nesiKhwama sokuLilisa ukuthola nayikuthi kunomraro.
Ilanga abaqatjhi abangabhadela ngalo ligadangiswe esazisweni sokulinganisa. Kuvamise ukuba malanga ama-30 welanga isaziso esathunyelwa ngalo. Kuneendlela ezintathu abaqatjhi abangabhadela ngazo.
Ngetjhege:
Nayikuthi abaqatjhi babhadela ngetjhege, kufanele banamathisele isiyeleliso semali ethunyelweko.
Abaqatjhi kufanele batlole iinomboro zabo zereferensi ngemva kwetjhege.
Ngokudoswa bunqopha:
Abaqatjhi bangabhadela imali bunqopha e-akhawuntini yesiKhwama sokuLilisa kwelinye nelinye igatja le-ABSA.
Lokha abaqatjhi nababhadela ngokusebenzisa i-inthanethi , ikhodi yeklayenti okufanele bayisebenzise yi-0170151.
Inomboro yereferensi yinomboro egadangiswe phezu kweslibhu sokudibhozida abasifumana nesaziso sokulinganisa. Imininingwana yokubhanka yesiKhwama sokuLilisa nayo igadangisiwe eslibhini sokudibhozida.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Umqatjhi kufuze abhadele kungakapheli amalanga ama-30 ukuthoma ngelanga okwathunyelwa ngalo isaziso.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Employmentinthepublicservice.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo somsebenzi emBusweni
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Iinkhala eminyangweni yombuso ophakathi neyamaphrovinsi zizaliswa ngokudosa abasebenzi abakhona namkha ngokumema iimbawo kilabo abasebenza umBuso. Iinkhala eenkhundleni eziphezulu, sitjho zabaphathi abaphezulu, kufanele zikhangiswe inarha yoke ukwenzela ukudosa abenzimbawo ababuya ngaphakathi nangaphandle kwekoro yomBuso.
Iinkhala ngokuya komthetho zikhangiswa eSekhyuleni yeenKhala zomBuso ebuthelelwa beyikhutjhwe njalo ngeveke mNyango wokuPhathwa kwabaSebenzi bomBuso nezokuPhatha . Nayikuthi ukudosa kululelwa nebantwini abangasi basebenzi bomBuso, umnyango ofaneleko wesitjhaba namkha wephrovinsi uzakukhangisa iinkhala ezinjalo emidiyeni yokugadangisa.
ISekhyula yeenKhala zomBuso yazisa abasebenzi bombuso ngeenkhala ezikhona emBusweni. Abantu abangasi basebenzi bomBuso kodwana abanekareko eenkhundleni ezikhangisiweko kufanele kokuthoma bafunisise emnyangweni okhangisako nayikuthi bavunyelwe ukwenza iimbawo. Imininingwana yokuthintana yeminyango ekhangisako inikelwa eSekhyuleni.
Eminye iminyango efana newezokuVikela ingabawa bona uhlolelwe zokwelapha ngaphambi kokutjheja isibawo sakho.
Nawufuna , yiya ku-website yomNyango wokuPhathwa kwabaSebenzi bomBuso nezokuPhatha
Amagadango okufanele alandelwe
Letha iforomo emnyangweni lapho isikhala sikhona.
Ngokuya kwendlela esetjenziswa mnyango ofaneleko, ungafumana incwadi evuma ukufunyanwa kwesibawo sakho.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yokudosa nokukhetha ihluka umnyango nomnyango, begodu iphethwa ngesikhathi esincani ngokukghonekako.
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.EssentialServices.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo ekomitini yemisebenzi eqakathekileko sokuquntwa komsebenzi njengoqakathekileko
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Umsebenzi oqakathekileko utjho umsebenzi okungathi nawuthikanyezwako, ubeke amaphilo namkha ipilo yabantu engozini.
Ngesikhathi sokunghala umsebenzi, omunye nomunye othintekako embangweni ngananyana ngiyiphi indaba elandelako angadlulisela umbango ngomtlolo ekomitini yemisebenzi eqakathekileko:
nanyana namkha umsebenzi lowo ngoqakathekeliko namkha njani nanyana umsebenzi namkha umqatjhi wenza umsebenzi othathwa njengoqakathekileko.
Othintekako odlulisela umbango ekomitini yemisebenzi eqakathekileko kufanele anikele ngekhophi yokudluliselwa kwabanye abathintekako embangweni. Ikomiti yemisebenzi eqakathekileko kufanele ithathe isiqunto msinyana.
Imisebenzi yepalamende, imiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika nemisebenzi yezamaphilo misebenzi eqakathekileko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Amagadango okufanele alandelwe
Nikela ikhophi yeforomeli komunye othintekako.
Nikela ubufakazi bona ikhophi ithunyelwe omunye othintekako ngokunamathisela:
ikhophi yeslibhu esitlolisiweko esibuya ePosofisi; namkha ikhophi yerasidi etlikitliweko eyathunyelwa ngesandla; namkha istatimende esitlikitliweko esibuya emuntwini olethe iforomo; namkha ikhophi yeslibhu esiqinisekisa ifeksi namkha obunye ubufakazi obanelisako.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kuzakuyama kabathintekako nabaveza imisebenzi njengeqakathekileko.
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.EssentialServicesCommittee.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo ekomitini yemisebenzi eqakathekileko bona kuquntwe bonyana umsebenzi woke womqatjhi namkha isiquntu sawo msebenzi wokugcina ebujameni
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Umqatjhi angenza isibawo ngomtlolo ekomitini yemisebenzi eqakathekileko ukuqunta bona woke namkha isiquntu somsebenzi wakhe ngewokugcina ebujameni na.
Umsebenzi ngewokugcina ebujameni nayikuthi ukuthikanyezwa kwawo kuba nomphumela wokumotjhakala kweendawo zokusebenzela, ifemu namkha umtjhini.
Abanye abathintekako bangenza isibawo kungakapheli amalanga ama-21 ngemva kokufumana isibawo, thumela ipendulo kwa-Essential Service.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Amagadango okufanele alandelwe
Ikhophi yeforomeli kufanele inikelwe omunye othintekako. Nikela ngobufakazi bona ikhophi yeforomo inikelwe ngokunamathisela:
ikhophi yeslibhu sokutloliswa esibuya ePosofisi.
ikhophi yerasidi etlikitliweko nayikuthi iforomo lalethwa ngesandla.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi, koke kuyame kothintekako owenza isibawo semisebenzi eqakathekileko.
Iindleko
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi, koke kuyame kothintekako owenza isibawo semisebenzi eqakathekileko.
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Exchangeofforeignlicence.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokurweyilwa kwelayisense yokutjhayela yangaphandle
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Amalayisense wokutjhayela akhutjhwa kwenzinye iinarha navunyelwe Sewula Afrika azakutjhugululelwa emalayisenseni wekarada lokha abanikazi nabenza iimbawo zelayisense yokutjhayela yeSewula Afrika ngokuya komThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi ka-1996.
Isibawo sokurweyila imvumo yeentjhabatjhaba yokutjhayela kufanele siphekelelwe yilayisense yokutjhayela ekhutjhwe enarheni yangaphandle.
Ilayisense yokutjhayela yangaphandle kufanele isebenze ngelanga lokurweyilwa begodu kufanele itlolwe ngelinye lamalimi wangokomthetho weSewula Afrika. Nayikuthi akusinjalo, isibawo kufanele siphekelelwe litjhugululo elikhutjhwe mgunyazi owaziko umsebenzi.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Khupha imitlolo elandelako:
umazisi owamukelekako njengombana kufuna umthetho weSewula Afrika , uMazisi wesikhatjhana, iphaspoti esebenzako yeSewula Afrika, namkha iphaspoti yangaphandle enemvumo yobakhamuzi bakanomphela incwadi ebuya emagunyeni eqinisekisa ukusebenza kwelayisense yokutjhayela yangaphandle. Incwadi godu kufanele ihlathulule umhlobo welayisense ilayisense yokutjhayela yangaphandle iinthombe zine zakaMazisi ezinzima nokumhlophe
Bhadela imali ebekiweko.
Uzakuhlolwa amehlo esayithini ngaphambi kokuqedwa kokurweyilwa.
Tjheja: Angeze wenza ukuhlolelwa ukutjhayela. Ilayisense yesikhatjhana isebenza iinyanga ezisithandathu begodu ikhutjhwa khonokho, simahla.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi esibekelwe ukurweyilwa kwelayisense sihluke ngokuya kwesentha yokuhlola enye nenye ngebanga lekambiso yangaphakathi yokuhlolisisa.
Phezulu
Iindleko
<fn>GOV-ZA.Exchangeprogrammepermit.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yehlelo lokurweyila ngebanga lezekolo, zomnotho namkha zokuhlalisana
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imvumo yokurweyila inganikelwa iphandle elizibandakanya ehlelweni lezamasiko, zomnotho namkha lezokuhlalisana, elihlelwe namkha eliphethwe liphiko lakarhulumende namkha sikhungo sefundo ephakamileko ngokubambisana nephiko lenarha yangaphandle. Yenza isibawo ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Veza iphaspoti esebenzako.
Veza incwadi ebuya esikhungweni, ehlanganweni namkha emndenini lapho uhlose ukubamba ihlelo lakho eSewula Afrika, eqinisekisa ubujamo namkha ukubakhona kwehlelo lokurweyila. Incwadi kufanele itjengise bonyana uyafaneleka kukuzitlolisa namkha kukuzibandakanya begodu isikhungo, ihlangano namkha umndeni uzakutlhogomela ngesikhathi sokuhlala kwakho enarheni.
Veza incwadi ebuya esikhungweni sakarhulumende namkha ihlangano esekelako enarheni yombawi, eqinisekisa ukubakhona kwehlelo lokurweyila begodu nebeka bona wamukelwe ukuzitlolisa ehlelweni.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Lomsebenzi uthatha ubunengi bamalanga amatjhumi amathathu.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Exportcertificateforliquor.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sesitifikhethi sokuthumela ngaphandle utjwala
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Abangahle babe ngabathumela ngaphandle kufanele bavakatjhele iwebhsayithi ethi: www.dawineonline.co.za, lapho bazakufumana ihlelo elisekelwe ku-inthanethi lekambiso yoke yokuthumela ngaphandle. Abathumela ngaphandle kufanele bazitlolise ngaphambi kokusebenzisa ihlelo leli.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Uzakunikelwa igama lokungena nephaswed ukusebenzisa ihlelo.
Yenza zoke iimbawo ku-inthanethi.
Letha isibawo esihlukeneko komunye umkhiqizo ohluka kweminye imikhiqizo yotjwala ngomthwalo, isibumbeko, ukulebula namkha inomboro yesibalo.
Umthwalo wotjwala kufanele uhlukaniswe nobunye utjwala. Isampula ubuncani bakhona amalitha ama-2,25 kufanele athathwe emthwalweni bona ayokuhlolwa. Amasampula kufanele afike ema-ofisini wemiKhiqizo yoTjwala kungakadluli u-16:00 ngeLesibili bona ayokunambithwa ngeLesine begodu ingasi ngemva kwaka-16:00 ngeLesine bona ayokunambithwa ngeLesibili olandelako.
Yazisa iPhiko lokuHlolwa kweKhwalithi lomNyango wezokuLima enomborweni ethi 021 809 1704 ngaphambi kokulayitjha umthwalo.
Lokha nawulayitjha isimumathi esikhulu, isampula yokuqinisekisa yesinye nesinye isimumathi kufanele ikhutjhwe. Nayikuthi akunamhloli endaweni ngesikhathi sokulayitjha, wena, njengomthumela ngaphandle, uzakukhupha bewulethe amasampula wokuqinisekisa ePhikweni lemiKhiqizo yoTjwala e-Stellenbosch.
Veza ukulayitjha ephikweni kungakapheli ama-awara ama-48.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Njengabasebenzisi abavunyelweko, abathumela ngaphandle namkha abajameli babo abafana nabasebenzeli abathutha ipahla ngobunengi, bangazigadangisela iintifikhethi zokuthumela ngaphandle ukusuka kuwebhsayithi namkha bazilande ePhikweni lemiKhiqizo yoTjwala e-Stellenbosch.
Phezulu
Iindleko
Ukuvuselelwa kwesikhathi sokulibalela: R115 kanye nemali yokucozulula
Ukubekela ngeqadi: R37
Ukuhlolwa kwemithwalo ethunyelwa ngaphandle ngemva kwesikhathi sokusebenza: R520 i-awara ngalinye namkha isiquntu salo.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Exportembryos.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuthumela ngaphandle iinlwana ama-embriyo amadlala nesimeni
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imvumo yokuletha ngenarheni ebuya emTlolisini wokwEnziwa Ngcono kweenLwana iyafuneka ngaphambi kobana ungaletha eSewula Afrika iinlwana namkha izinto zejinethiki ezifana nama-embryo, amadlala namkha isimeni. Ihlangano yabazalanisi efaneleko namkha iphiko lokutlolisa kufanele lenze isiphakamiso sokuthumela ngaphandle.
Iimbawo kufanele zilethwe emTlolisini kungakapheli amalanga ama-30 ngaphambi kokuthunyelwa ngaphandle.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Iimbawo ezingakazaliswa ngokuzeleko zizakubuyiselwa kumbawi.
Namathisela amarhemo aveza ilwazi labanikeli bama-embryo, amadlala namkha isimeni namkha iinlwana ezizakulethwa ngenarheni esigabeni C seforomo lesibawo.
Ikhodi yegatja: 000845/010845
Letha iimbawo ehlanganweni yabazalanisi abafaneleko namkha ephikweni lokutlolisa bona yenze isiphakamiso.
Letha iimbawo ku:
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sizakuvunywa kungakapheli amalanga ama-30.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Exportmarketing.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuthumela ngaphandle ngokumakethwa kwepahla kanye nerhelebho lokusisa
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ngesikhathi semisebenzi enqotjhiswe ekuthuthukiseni amamakethe wokukhitjhwa kwemikhiqizo kanye nemisebenzi yeSewula Afrika, begodu
Nokuthola amasiso abunqopha wangaphandle amatjha bonyana eze eSewula Afrika
I-EIMA inikela abathumeli ngaphandle bepahla irhelebho leemali ukukhangisa ngemikhiqizo kanye nemisebenzi entjhabatjhabeni kanye nokubarhelebha ngekambiso yokumadanisa ukuqinisa ukukhitjhwa kunye namasiso abunqopha wangaphandle. Irhelebho lokwenza ngcono iindleko zokukhuthaza abathumela ipahla ngaphandle.
Umsebenzi loyo uqalelele abathengi abalandelako:
Abakhiqizi bomkhiqizo beSewula Afrika, kufaka hlangana amarhwebo amancani, aphakathi kunye nasele akhulile ama-SSME, abantu agade badinywe amathuba kade ama-PDI kanye namabhizinisi anabanikazi.
Amabhizinisi alawulwa maphrojekthi, adzimelele ekutholeni isiqiniseko kuMkhandlu wokuThunyelwa ngaPhandle kwePahla namkha i-Ofisi leKoro ye-TISA leyo umsebenzi wephrojekthi ozakuwuzuzela ikoro begodu uphakamise nenani.
Izindlu zokurhwebela ukuthunyelwa ngaphandle kwepahla eSewula Afrika.
Amahlelo alandelako atholakala ngaphasi kwehlelo le-EMIA:
IHLELO
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Omunye nomunye umsebenzi owenziwa yi-EMIA unencwajana yemihlahlandlela, enalo loke ilwazi ngendlela, kanye nenzuzo ezikhambisana nalokho okunikelwako.
Igadango lokuthoma: sebenzisa incwajana emhlahlandlela amaforomo wokwenza isibawo kunye nencwajana yemihlahlandlela kumele zifundwe zombili. Isibawo singaphumelela nangabe simadaniswa neemfuneko njengombana zitlolwe phasi encwajaneni yemihlahlandlela".
Funda imitlolo leyo ngokutjheja ukuze wazi kuhle imilayo kunye nekambiso.
Igadango lesibili: zalisa iforomo lesibawo irhelo elinemitlolo yoke okumele ilethwe nesibawo linikelwe. Incwajana yemihlahlandlela izakutjho nangabe kukhona imitlolo eminye efunakalako.
nangabe uletha ilwazi elilahlako namkha udlale ngerhelebho le-EMIA, kungenzeka ungasafakwa kwamanye amarhelebho anikelwa lihlelo le-EMIA yeTISA.
Igadango lesithathu: Letha isibawo sakho
Amabhizimisi angaletha iimbawo ezisithandathu ngonyaka, kodwana kube ziimbawo ezine kwaphela zehlelo ngalinye. Iimphambuki kumele zigunyazwe mPhathi omkhulu we-EMIA.
Amaforomo wesibawo azaliswe kuhle kumele alethwe ngesikhathi esibekiweko somsebenzi omunye nomunye we-EMIA.
Iimbawo ezingakazaliseki kuhle namkha ezifika emva kwesikhathi angeze zamukelwa.
Igadango lesine: ukusetjenzwa kwesibawo
I-EMIA izakuthumela incwadi yokuvuma bonyana isitholile isibawo ngemva-kwama awara ama-48 ithole isibawo sakho. Incwadi yokuvuma ukuthola isibawo kumele ifakwe kizo zoke izinto ezizakuthintanisa ne-EMIA.
Nangabe isibawo sakho siphelele ngemitlolo yoke esekelako begodu sikhambisana nayo yoke imigomo yokwamukelwa, nasinjalo sesingaqalelelwa isibawo leso.
Igadango lesihlanu: ukwamukelwa namkha ukwaliwa kwesibawo
I-EMIA izakwazisa bonyana isibawo sakho samukelwe namkha saliwe ngemva kwama awara ama-48 nasele kuthethwe isiqunto samaphelelo.
Isibawo angeze samukelwe ngomlomo. Kumele uqiniseke bonyana uthola incwadi etjhoko bonyana samukelwe ngaphambi kobana ukhambe.
Ikhophi yesaziso sokwamukelwa kumele sikhambisane neencwadi zoke ezabe zikuthintanisa ne EMIA begodu / namkha ukulethwa kweminye imitlolo kwa-EMIA. Nangabe i-EMIA ithola imitlolo evela kuwe kumele ikhambisane nencwadi yokwamukelwa.
I-EMIA angeze yaba necala nangabe imitlolo leyo ilahlekile namkha ayisatholakali. Imitlolo nayilahlekileko namkha ingatholakali lapho ikhona ingakhinyabeza namkha iriyadise ikambiso yelawulo.
Nasele isibawo sokurhelejwa sesamukelwe, iforomo le-EMIA, imitlolo esekelako kunye nephephambuzo kumele zizaliswe zithunyelwe ku-EMIA eenyangeni ezintathu kusukela ngelanga ezabuya ngalo endaweni yokwamukelwa kwebhizimisi.
Nangabe kunezinye izinto namkha imitlolo ephathelene neembizo azitholakali emva kwenyanga ezintathu, isibawo lesi sizakwaliwa.
I-EMIA izakwazisa ngokwamukelwa emalangeni ama-20 wokusebenza ngemva kobanyana iimbizo sezilethwe ku-EMIA.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Amazinga wokusebenza nesikhathi kwehluka ngokuya ngokwemisebenzi.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi. Amakampani namkha nabamabhizinisi azijamele wodwa kumele balethe iintifikhethi ezitjengisa bonyana bababhadali bomthelo ukuze bazuze kilelihlelo. Ngalokho-ke kutjho bonyana kumele kube uwubhadalile umthelo.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Exportpermits.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuthumela ipahla ngaphandle
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imvumo yokuthumela ipahla ngaphandle ifuneka ukuqinisekisa bona umuntu namkha ihlangano efisa ukuthumela ngaphandle ipahla ikhambisana neenjamiso zeemvumelwano zeentjhabatjhaba. Iimvumo zokuthumela ngaphandle zirhelebha ukulawula ukuphuma kwepahla yezamaqhinga namkha ekhutjhwa ngokungasimthetho namkha eyetjiweko.
Umthethomgomo osebenza ekulethweni ngenarheni nekuthunyelweni ngaphandle kwepahla uhluka ekorweni enye nenye yebubulo. Godu inengi lepahla etja libekelwa ngaphandle nasiya emagadangweni wokulawula wokulethwa ngenarheni kwepahla. Ngalokho nayikuthi ufuna ilwazi ngomthethomgomo mayelana nokulethwa ngenarheni kanye nokuthunyelwa ngaphandle kwepahla ethileko kufanele unikele i-ofisi lokuLawulwa kokuLethwa ngeNarheni nokuThumela ngaPhandle elitholakala emNyangweni wezokuRhwebelana namaBubulo ngeminingwana yepahla ethileko ezakulethwa ngenarheni namkha ithunyelwe ngaphandle.
Akusi ngiyo yoke ipahla namkha imikhiqizo ezakukhambisana namagadango wokuletha ngenarheni namkha wokuthumela ngaphandle. Kodwana yoke ipahla esetjenzisiweko, edala, isila neensalela kufanele ikhambisane namagadango wokulawula ukuletha ngenarheni. Irhemo lepahla okufanele likhambisane namagadango wokulawula ukuletha ngenarheni nokulawula ukuthumela ngaphandle liyatholakala. Nayikuthi unikela ngemininingwana yakho yokuthintana irhemo lizakuposelwa, lifekeselwe namkha li-imeyilelwe wena.
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nephiko lokuThumela ngaPhandle nokuLetha ngeNarheni lomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Zalisa amaforomo weembawo ongawafumana emNyangweni wezokuRhwebelana namaBubulo.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amathathu ukusebenza isibawo sakho semvumo yokuthumela ngaphandle.
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Exportplantsandplantproducts.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokukhutjhwa kwesitifikhethi sokuphila kuhle kweentjalo sokuthumela ngaphandle iintjalo nemikhiqizo yeentjalo
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Abathumeli ngaphandle beentjalo nemikhiqizo yeentjalo kufanele babe nokuvunyelwa kokuphila kuhle kweentjalo okumhlobo wemvumo yokuthunyelelwa ngaphandle ekhutjhwa yi-Hlangano yesiTjhaba yokuVikelwa kweenTjalo yenarha ethunyelelwako kanye nesitifikhethi sokuphila kuhle kweentjalo esibuya kwa-NPPO yeSewula Afrika.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Funisisa kothunyelelwako namkha i-ejenti enarheni ethunyelelwako bona buyini ubujamo beentjalo bokuthumela ngaphandle benarha ethunyelelwako. I-NPPO yeSewula Afrika godu inganikela ngelwazi.
I-ejenti namkha othunyelewako enarheni ethunyelelwako kufanele enze isibawo sokugunyazwa okufana nemvumo yokungenisa ngaphakathi ebuya kwa-NPPO yenarha eletha ngaphakathi. Ubujamo bokuletha ngaphakathi bubekwa emvumeni yokuletha ngaphakathi.
Ngokubambisana ne-NPPO yeSewula Afrika, funisisa bona kghani ungakghona namkha angeze ukghone ukukhambisana nobujamo bokuletha ngaphakathi benarha ethunyelelwako.
Nayikuthi ubujamo bokuletha ngaphakathi kungakhanjiswana nabo, othumela ngaphandle angenza isibawo sesitifikhethi sokuphila kuhle kweentjalo esibuya kwa-NPPO yeSewula Afrika.
Othumela ngaphandle kufanele ase ipahla okufanele ithunyelwe ngaphandle kwa-NPPO yeSewula Afrika bona ihlolwe beyiqinisekiswe.
Ipahla kufanele ithunyelwe ngaphandle kungakapheli amalanga ali-14 wokuhlolwa kokugcina.
Isitifikhethi sokuthoma sokuphila kuhle kweentjalo kufanele sikhambe nepahla.
Lokha iintjalo ezithunyelwa ngaphandle zifika endaweni yokungeniswa kwepahla edoyelweni enarheni ethunyelelwako, abahloli beentjalo be-NPPO benarha ethunyelelwako bazazibamba ukwenzela ukuhlola.
I-ejenti namkha othunyelelwako kufanele agunyaze ngokomthetho imitlolo neemphathiswa ezithelisa ipahla zenarha ethunyelelwako endaweni yokungeniswa kwepahla.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi esithathwako nakukhutjhwa isitifikhethi sokuphila kweentjalo siyame ekambisweni yangokomthetho yokuthumela ngaphandle yomkhiqizo nenarha leyo.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Extendalterworkpermit.2010-03-25.nr.txt</fn>


Isibawo sokungezelela namkha sokutjhugulula imvumo yokusebenza yomuntu oqatjhiweko

Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Lomsebenzi ngewabantu abaneemvumo abahlose ukungezelela isikhathi namkha ukutjhugulula iimvumo zokusebenza. Isibawo sokungezelela namkha sokutjhugulula kufanele senziwe iimveke ezibunane ngaphambi kokuphela kwemvumo. Iimvumo eziphelelwe sikhathi angeze zangezelelwa.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

zalisa iforomo lesibawo BI-159: G kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya. Yenza isibawo ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika nawungaphetjehya
abaqatjhi kufanele bazalise ama-ayithemu 6 no 6.1 weforomo BI-159: G okungelesibawo
abaqatjhi kufanele batlikitle isifungo bebabethe istempe sekampani
nakunganastempe, ukuqatjhwa kufanele kuqinisekiswe encwadini enye ngencwadi yangokomthetho enetshwayo lekampani
letha isitifikhethi sokuvunyelwa
letha ikhophi yesivumelwano sangokomthetho sokuqatjhwa
letha, nabufunekako, ubufakazi bokutloliswa nehlangano efaneleko yabafundele umsebenzi
letha ikomba yamaqhinga wangomuso wombawi
letha iinkhangiso zesikhundla, nayikuthi isikhathi sesivumelwano sokuthoma sokuqatjhwa sangezelelwa
letha umbiko weragelo phambili oqinisekisa bona izakhamuzi zeSewula Afrika namkha abahlali bakanomphela babanduliwe namkha bayabandulwa.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Immigration Act, 2002 , as amended

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Iimbawo zingathatha amalanga afika kwamatjhumi amathathu ukuzisebenza.

Phezulu

Iindleko

R 1 520

Phezulu

Amaforomo azaliswako

Application for an extension of the validity of an existing permit, BI-159: G elitholakala ema-ofisini weeNdaba zeKhaya.

Tjheja: Amaforomo awatholakali ku-inthanethi. Sibawa uthintane ne-ofisi lomnyango eliseduze nawe.


Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Fingerprintsclearance.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sesitifikhethi samapholisa sokuvunyelwa kwegadangiso lemino
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Lomsebenzi wenzelwa abantu abafuna isiqinisekiso sobujamo babo kwezobulelesi ngeminqopho yokuphuma enarheni namkha ukuyokusebenza ngaphetjheya isikhathi eside.
Isitifikhethi sizakukhutjhwa sibeke ubujamo bokobana ingabe kunemilandu yobulelesi etheswe umbawi na.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Sibawa utjheje bona ezinye iintetjhi zamapholisa zizakwamukela iimbawo lezi ngesikhathi sokusebenza kuphela .
Yisa incwadi yakho kamazisi estetjhini samapholisa esiseduze njengombana ubufakazi bokuzazisa buzakufuneka.
Izakhamuzi zeSewula Afrika ezihlala ngaphandle kwenarha zingenza iimbawo kwesinye nesinye istetjhi samapholisa kileyo narha namkha eBuzendeni beSewula Afrika. Igadangiso lemino lingathathwa emaforomini wangokomthetho wegadangiso lemino wenarha ethileko. Iforomo legadangiso lemino kufanele litlikitlwe mumuntu othatha igadangiso lemino. Isethi yegadangiso lemino elizeleko kanye nekhophi yencwadi kamazisi yombawi namkha iphaspoti kufanele iphekelele isibawo.
Istetjhi samapholisa sizakudlulisela isibawo yiSentha yamaRekhodi wobuLelesi ye-SAPS. Ebujameni oburhabako, umbawi angaposela isibawo ku:
Isibawo godu singalethwa ngesandla ku:
Isitifikhethi sokuvunyelwa samapholisa sizakukhutjhwa butjha simahla kungakapheli iinyanga ezisithandathu zesibawo sokuthoma. Njengombana iintifikhethi zigcinwa emarekhodini iinyanga ezisthandathu kuphela, isibawo esitjha kufanele silethwe ngemva kokuphela kweenyanga ezilithoba zokuphela.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Malanga ama-28 wokusebenza. Iintifikhethi ezifunekako zizakuposelwa umbawi ngeposo ejayelekileko, ngaphandle kwalokha kungahlelwa bona imitlolo izokuthathwa ngenyama namkha ngokusebenzisa umsebenzi wokuthutha ukusuka eSentha yamaRekhodi wobuLelesi.
Phezulu
Iindleko
Ukukhutjhwa butjha kungakapheli iinyanga ezisithandathu kusimahla.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Amaforomo afaneleko wegadangiso lemino azaliswa lipholisa.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Finindeppers.2010-03-25.nr.txt</fn>

Isibawo semvumo yokuhlala yakanomphela- abantu abazijameleko ngokweemali
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Lomsebenzi usebenza ephandleni elizijameleko ngokweemali. Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo ungaphetjheya.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Zalisa amaforomo weembawo.
Letha isiqinisekiso esibuya ku-chartered accountant esibeka bona ubuncani bakhona unemali eziingidi eziyi-R7,5 begodu ubhadela umNyango weeNdaba zeKhaya imali engange-R75 000.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Immigration Act, 2002 , as amended

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Akunamali ebekelwe lomsebenzi.

Phezulu

Iindleko

R1 520

Phezulu

Amaforomo azaliswako



Application for permanent residence permit, BI-947
Power of attorney in respect of an application for a temporary or permanent residence permit, BI-29

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Firearmlicence.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Labo abangase babe banikazi beengidi kufanele baphumelele ibandulo lokuhlolwa elibekiweko esikhungweni sebandulo esivunyelweko begodu bafumane isitifikhethi sokukghona ukusebenzisa isigidi. Irhemo leenkhungo zebandulo ezivunyelweko litholakala kuwebhsayithi ye-SAPS namkha ungadosela umtato iSentha yesiTjhaba yeRhelebho lomTato ye-SAPS enomborweni ethi 012 353 6111 namkha ngefeksi ethi: 012 353 6036 nawufuna ilwazi elinabileko.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Kufanele uqede ngepumelelo ukuhlolwa okubekiweko ukutjengisa bona unelwazi ngomThetho wokuLawulwa kweeNgidi ka-2000, emnikelini webandulo ovunyelweko.
Khamba nemitlolo elandelako ku-DFO:
incwadi kamazisi wakho.
iSitifikhethi sokuKghona ukusebenzisa isigidi incwadi yokukhonjwa njengomsebenzisi, nayikuthi isigidi lilifa.
iinthombe ezimbili ezilingana nezephaspoti ezingakasitheki ezinombala, ezingasizidala ukudlula iinyanga ezintathu.
Beka amabanga wesibawo sakho ngokuzeleko begodu ulethe imitlolo yokusekela isibawo sakho.
I-DFO izakunikela isiyeleliso semali ebhadelwako beyikulayele e-Ofisini lezeeMali estetjhini samapholisa ukubhadela imali ebekiweko. Ukubhadela kufanele kwenziwe ngokusebenzisa ikhetjhe namkha itjhege eqinisekiswe ebhanka. Uzakunikelwa irasidi yokusetjenziswa kweemali njengobufakazi bokubhadela, okufanele uyilethe ku-DFO ukumkghonakalisa ukusebenza isibawo sakho. Letha i-Z263 ku-DFO bona kusetjenzwe isibawo sakho siqedwe.
Uzakufumana irasidi yokuvunywa kokufunyanwa kwesibawo etloliweko njengobufakazi bokobana ulethe isibawo selayisense yokuba nesigidi.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Fireprotectionassociations.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukutloliswa KweenHlangano ZokuKhandela ImiLilo
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Zoke iinHlangano zokuKhandela imiLilo zifanele bona zitloliswe nomNyango weenDaba zamaNzi nezamaHlathi .
Ababawi abafuna ukuzitlolisa bangalindeleka bona bazalise iimfuno ezithileko, ngaphambili nanyana ngemuva kokuzitlolisa. Lokhu kubala hlangana nokhunye iinjamiso ezitlolwe esitjhugululweni somthethosisekelo weHlangano.
Yinye kwaphela iHlangano yokuKhandela imiLilo engatloliswa endaweni ethileko, ngayinye.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa begodu use i-Form 2 ema-ofisini wangekhenu womNyango weenDaba zamaNzi nezamaHlathi.
Isibawo sakho sizakutjhejwa godu, nangabe sitholakala semukeleka, umnyango uzakukukhupha ukunikele isitifikethi sokutloliswa.
Isibawo sakho sokuzitlolisa sifanele bona simumathe imininingwana elandelako:
imininingwana yehlangano leyo efuna ukutloliswa njengehlangano yezokukhandelwa kwemililo imininingwana yomuntu ofaka isibawo sehlangano leyo efuna ukutloliswa njengehlangano yezokukhandelwa kwemililo isifungo sokobana akunamnikazi otjhiywe ngaphandle ngamabomu, emihlanganweni nanyana ekubonisaneni okumayelana nokwakhiwa kwehlangano yokukhandela imililo leyo imininingwana yendawo elawula ihlangano leyo efuna ukuzitlolisa isifungo sokobana ayikho enye ihlangano yezokukhandelwa kwemililo ezakuhlonywa nanyana ekhona endaweni leyo ihlangano le efuna ukuzitlolisa, ikhona isifungo somuntu ofaka isibawo sokutloliswa kwehlangano le yezokukhandelwa kwemililo isiphakamiso somjameli ofaneleko karhulumende wendawo/ kamasipala isiphakamiso somjameli wesifunda womnyango weendaba zamanzi nezamahlathi isifungo sakamnqophisi omkhulu wesifunda womnyango weendaba zamanzi nezamaHlathi.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kuzakuthatha amalanga womsebenzi ama- 30 ukutjheja isibawo sakho nokutlolisa ihlangano, nangabe yoke imininingwana efunekako ifakiwe.
Phezulu
Iindleko
Ihlelo lemisebenzeli, uzakwenzelwa lona simahla.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.ForfishVessel.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Akunasikebhe sangaphandle esizakunikelwa ilayisense yokuthiya yeSewula Afrika ngaphandle kwalokha nasithiya ngokuhlanganyela nomNikazi weLungelo weSewula Afrika. Ngaphambi kokwenza imisebenzi yokuthiya, umNyango weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha kufuze uthintwe ukuqunta ukobana ukuqatjhwa kwesikebhe sangaphandle kuzakuvunyelwa na ekorweni yokuthiya ethileko begodu nokuthi ngimiphi imitlolo efuneka ekuvunyweni kwesibawo esinjalo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Incwadi yangokomthetho ebuya kubaPhathi bezokuThiya beNarha isiKebhe esiTlolise ngaPhasi Kwayo izakufuneka, evuma bonyana:
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sokusebenzisa isikebhe sangaphandle singathatha amalanga wokusebenza ali-14 namkha ukudlula lapho kuye ngokwenziwa kuhle kwesibawo.
Phezulu
Iindleko
R790 - mayelana nemvumo yokubamba
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Framework_isindebele.2010-03-25.nr.txt</fn>

UmNyango wezobuKghwari namaSiko
UMLEYO

WOMTHETHOMGOMO

WAMALIMI WESITJHABA

Umtlamo wokugcina
13 Novemba 2002
OKUNGAPHAKATHI

ISETHULO NGONGQONGQOTJHE WEZOBUKGHWARI, AMASIKO, ISAYENSI NETHEKNOLOJI
IRHELO LAMA-AKHRONIMI
ISIGABA 1 ISENDLALELO NOBUJAMO
1.1. Isingeniso
1.2. Ubujamo bezomlando
1.3. Ubujamo bokubekwa komthetho
ISIGABA 2 IZINTO EZIQAKATHEKILEKO ZOMTHETHOMGOMO



2.1. Iminqopho
2.2. Imithethokambiso
2.3. Indlelakambiso
2.4. Lapho usebenza khona
ISIGABA 3 UKUTHUTHUKISWA KWAMAKGHONO WABASEBENZI
ISIGABA 4 AMAQHINGA WOKUFEZAKALISA
IHLATHULULO YAMAGAMA ISETHULO NGONGQONGQOTJHE WEZOBUKGHWARI, AMASIKO, ISAYENSI NETHEKNOLOJI, DR BS NGUBANE





Ilimi lomuntu ngeendlela ezinengi "linguye umuntu lowo mbala"; libunikazi bemvelo bawo woke umuntu, esikghona ngabo ukuzwakalisa amathemba kunye neminqopho yethu, siphimisele imicabango namagugu wethu, sihlole ilemuko namasiko wethu, godu sakhe umphakathi wethu nemithetho ewubusako. Lilimi elenza bona sisebenze njengabantu ephasini elihlala litjhuguluka. Ilungelo lokusebenzisa amalimi wangokomthetho esizikhethela wona livunyelwe eRhelweni lamaLungelo wobuNtu begodu nomThethosisekelo wethu uyavuma bona amalimi wabantu bethu amthombo okufanele usetjenziswe.
Ngizikhakhazisa khulu ngokuthi, ngemva kwendlela yekambiso yokubonisana engeneleleko, sigcine sifike ebujameni bokumemezela umleyo womthethomgomo wamalimi eSewula Afrika. Lokhu kusiphetho sendlela yekambiso eyathoma ngo-1995, ngesikhathi ngizakukhetha isiQhema sokuTlama iKambiso yeLimi (LANGTAG) esasingiyelelisa ngomleyo womthethomgomo nomtlamo welimi ohlangeneko. Leligadango laliqakathekile nasiqala ukutlhogakala kokulibalelana ekwahlukeni ngokwamalimi godu lokhu kurholela "emrarweni omkhulu ekambisweni yamalimi amanengi" njengombana kubonakala kwamanye amahlangothi wemiphakathi yethu, begodu nokukhula kokuhlatjwa ngilabo abadlala indima emalimini emukghweni wekambiso yelimi linye eSewula Afrika.
UmLeyo womThethomgomo wamaLimi wesiTjhaba usekelwe emphumeleni wekambiso yokubonisana, ku-LANGTAG begodu nangemizamo yomNyango wami ngokusebenzisana nesiQhema sokuYelelisa ngomThethomgomo wamaLimi. Umleyo womthethomgomo usisekelo ekuphathweni kwemithombo yamalimi wethu ahlukeneko begodu nokufikelelwa kwehloso yombuso ekuthuthukiseni ikambiso yentando yenengi, ubulungiswa, ubuhle kunye nokubumbana kwesitjhaba. Kungalommoya lapho ukuthuthukiswa kwamalimi woke alitjhumi nanye wenarha yethu njengombana kubekwe mThethosisekelo kube lihlangothi eliqakathekileko lalomthethomgomo.
LomLeyo woMthethomgomo utjheja bona igugu lamalimi wethu libekwa kusetjenziswa kwawo kwezomnotho, emphakathini kunye nakwezombanganarha. Ilimi nalilahlekelwa kukwazisa kwalo kilamahlangothi, ubujamo balo buyaphela. UmLeyo womThethomgomo godu uyithathela phezulu iselela yokuhlangana kwephasi ngakwezomnotho begodu nokuthi amalimi wethu wendabuko kufanele abe lihlangothi lebhoduluko lezobuthekniki elikhula ngokurhaba. Kungakho uhlose ukuqinisa ubujamo nokusetjenziswa kwamalimi wendabuko eSewula Afrika.
Nginethemba elikhulu bona amaSewula Afrika woke azawamukela lomLeyo womThethomgomo wamaLimi wesiTjhaba, njengewawo. Ngikholwa bona kufanele sihlangene soke siqinisekise bona umthethomgomo uyafezakala emaphilweni wethu, uqinise godu usenze sizikhakhazise begodu siziveze njengesitjhaba esihlukileko, seSewula Afrika ehlukileko.
............................... DR BS NGUBANE, MP

IRHELO LAMA-AKHRONIMI
LANGTAG isiQhema sokuTlama iKambiso yeLimi LiEP mThethomgomo weLimi eFundweni MTEF umLeyo wokuSetjenziswa kweeMali esiKhathini esiLingeneko NLS imiSebenzi yamaLimi wesiTjhaba PanSALB iBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika SADC umPhakathi wezeTuthuko weSewula ye- Afrika SASL iLimi lamaTshwayo eSewula Afrika SAQA baLawuli bamaZinga wezeFundo eSewula Afrika TISSA imiSebenzi yokuRhumutjha ngomTato eSewula Afrika
ISIGABA 1: ISENDLALELO NOBUJAMO
1.1. ISINGENISO
1.1 Pheze malimi ama-25 ahlukeneko akhulunywa eSewula Afrika, kuthi ali-11 wawo anikelwe ubujamo bokuhlonitjhwa bangokomthetho ngokuya kwesahluko 6 somThethosisekelo ka 1996 (umThetho wenomboro 108 ka-1996), ngebanga lokuthi ukusetjenziswa kwawo kufaka amaphesenti pheze abe ma-98 wesitjhaba soke.
1.2 Amalimi ali-11 wangokomthetho siNdebele, isiXhosa, isiZulu nesiSwati (abizwa ngokuthi malimi wesiNguni); iSesotho, Sepedi kunye neSetswana (abizwa ngokuthi malimi wesiSotho); Tshivenda, Xitsonga, isiNgisi kunye nesiBhuru (Afrikaans).
1.3 ISewula Afrika iyinarha esebenzisa amalimi amanengi. Umukghwa obonakala khulu ngekambiso yamalimi amanengi eSewula Afrika liqiniso lokuthi amalimi ambalwa wendabuko akhulunywa nangaphetjheya kwemikhawulo yamaphrovinsi, abelwana miphakathi ebuya emaphrovinsini ahlukeneko.
1.4 Kwanjesi kunokwazisa okuqinileko kwetlhogeko lokuqinisa imizamo yokuthuthukisa amalimi lawo wendabuko abekagandelelwe ngaphambilini begodu nokukhuphula ikambiso yamalimi amanengi nayikuthi amaSewula Afrika azakutjhatjhululwa ekuthembeleni okungafunekiko ekusetjenzisweni kwamalimi okungasiwo wendabuko njengamalimi aphetheko, wangokomthetho wombuso.
1.5 Kuze kube gadesi ukuphathwa kwamalimi ahlukileko eSewula Afrika ngemuva kwebandlululo kumraro ngokungabikhona komthethomgomo ohlelwe kuhle welimi, okurholela ekusetjenzisweni kwesiNgisi nesiBhuru njengamalimi aphetheko kwezomnotho nakwezokuhlalisana kunye nakwezombanganarha emphakathini wethu.
1.6 Ngemuva kweminyaka ebunane yedemokhrasi, iSewula Afrika sele ifike ebujameni obuqakatheke khulu emlandweni wayo. AmaSewula Afrika kufanele aqalane poro nokwehluka kwawo ngokwamalimi namasiko kunye neenselela zekambiso yamalimi amanengi yomthethosisekelo, kungakho kungeniswe umLeyo womThethomgomo wamaLimi wesiTjhaba.
1.7 UmLeyo womThethomgomo awuhlongozi kuphela indlela etja ekambisweni yamalimi amanengi eSewula Afrika, kodwana ukhuthaza khulu ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko njengamalimi wangokomthetho khona kuzakukhuliswa bekuthuthukiswe ukubumbana kwesitjhaba. Godu uvumela ukwamukelwa mazombe kokwehlukana ngokwamalimi, ubulungiswa emphakathini, imithethokambiso yokuthola imisebenzi yomphakathi namahlelo ngokulingana, godu nokuhlonipha amalungelo welimi.
1.8 Lomtlolo unikela umleyo wokufezakalisa ngokunetlha esikhathini sekambiso yamalimi amanengi ngokuya kweenjamiso zomThethosisekelo.
1.2. Ubujamo bezomlando
1.2.1 Kusukela ekuthunjweni kokuthoma kweSewula Afrika maDatjhi ngonyaka ka-1652, ngokubusa kwamaNgisi umlandelande, ukuHlangana kweSewula Afrika, kunye nokusungulwa komBuso webandlululo kunye neRiphabhliki yeSewula Afrika, bekube kufika kwentando yenengi ngo-1994 kunye neenjamiso zomthetho zomThethosisekelo ngekambiso yamalimi amanengi,
umthethomgomo welimi wombuso namandla walabo abaphila ipilo ephezulu wahluleka ukubona ukwehluka kweSewula Afrika ngokwamalimi.
1.2.2 Ubujamobu barholela ekungalinganini kwamalimi, ukukhonya kwesiNgisi nesiBhuru kwadala itjhebiswano lokungalingani phakathi kwalamalimi, nalawo wabantu abanzima.
1.2.3 Imithethomigomo yelimi yamakoloni nebandlululo, ngokuhlanganyela nemithethomigomo yezombanganarha kunye neyomnotho nezokuhlalisana, ngakho-ke yarholela ekukhuleni kwesakhiwo samalimi, ukungalingani kwawo okwakubonakala ezakhiweni zokungalingani zobutjhaba namazinga wobujamo emphakathini weSewula Afrika.
1.2.4 Zoke lezizenzo zabanga ipikiswano ngobujamo nokuhlukana kwamalimi wendabuko kunye nemihlobo ehlukeneko yamalimi wabantu abanzima nezinye iinqhema ezigandelelweko kufaka hlangana abaNgezwako nabaNgaboniko - kwakhuthaza imibono engasimihle ngamalimi we-Afrika, engasi ngeyalabo abakhuluma isiNgisi nesiBhuru kuphela kodwana nabanye abanengi abakhuluma amalimi we-Afrika ngokwabo.
1.2.5 Ubujamo bungezelelwa kukobana, ngebanga lemibono engayikude nemithetho engabanga irarano ephikisana nokuhlonywa kwekambiso yamalimi amanengi, iinhlangano zomphakathi nezangeqadi zinomukghwa wokuthatha iinqunto zesigiyani ezingakhambelaniko ngamalimi neenjamiso zomthethosisekelo kunye neemfuneko ezikhambelana namalimi.
1.3. Ubujamo bokubekwa komthetho
1.3.1 Isahluko 6 somThethosisekelo sinikela umleyo omkhulu wekambiso yamalimi amanengi, ukuthuthukiswa kwamalimi wangokomthetho kunye nokuthuthukiswa kwehlonipho nokulitjalelwa kokwahlukana ngamalimi eSewula Afrika. Sibeka amalungelo welimi wezakhamizi, okufanele ahlonitjhwe ngemithethomigomo yesitjhaba yamalimi.
1.3.2 UmThethosisekelo ugandelela bona woke amalimi wangokomthetho kufanele "athabele ukulingana kokuzithemba" begodu aphathwe ngokulingana, ngokwenza njalo kuqiniswe ubujamo nokusetjenziswa kwamalimi wendabuko, ngokuthi umbuso uthathe amagadango womthetho kunye namanye, ukulawula nokuphatha ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko ebekadinywe amathuba.
1.3.3 UmThethosisekelo ugunyaza itjhuguluko ebujameni belimi inarha yoke, ngokunikela itjhejo lezokuhlalisana nezombanganarha eenqhemeni zamalimi egade adinywe amathuba ngokuya kweendingo ezizwakalisiweko zemiphakathi kunye neenqhema ezinekareko.
1.3.4 Isahluko 6 (2) somThethosisekelo sifuna kubekwe iindlela zokwenza, okuzakuthuthukiswa ngazo amalimi wendabuko la.
1.3.5 Isahluko 6 (3) kunye no (4) zineenjamiso ezikhambelana nelimi zeminyango yesitjhaba namaphrovinsi, lapho iminyango yombuso kufanele isebenzise, ubuncani bakhona amalimi amabili wangokomthetho.
1.3.6 Ukuphuhlisa ukwehlukana ngokwamalimi ukuya phambili, isahluko 6 (5) sinikela ngokuhlonywa kweBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika (PanSALB) ukuphuhlisa ikambiso yamalimi amanengi begodu nokuqiniseka ingasi ukuthuthukisa nokusetjenziswa kwamalimi wangokomthetho kuphela, kodwana namaLimi wabaRwa, kunye neLimi / namaLimi
lama / wamaTshwayo. IBhodo godu izakwakha ukuhlonitjhwa kwamaLimi wamaFa akhulunywa ngamanye amahlangothi womphakathi wethu kunye nalawo malimi asetjenziselwa iminqopho yezekolo.
1.3.7 Ezinye iinjamiso ezikhambelana neendaba zelimi zenziwe kwenye indawo emThethwenisisekelo. Isahluko 9 (3) sivikela ekubandlululweni ngokungakafaneli ngokuya kwelimi, kuthi izahluko 30 no 31 (1) zikhuluma ngamalungelo wabantu ngokuya kwesiko, zekolo kunye nokuzibandakanya ngakwezelimi nokuzithabisa. Isahluko 35 (3) no (4) sikhuluma ngamalungelo welimi wabantu ababotjhiweko, abavalelwe ngaphandle kokuvela ekhotho kunye nababekwe umlandu, ngokugandelela elungelweni lokunikelwa ukusegwa komlandu ngekambiso eyenziwa namkha erhumutjhwa ngelimi elikhethwa mumuntu lowo.
1.3.8 UmNyango wezeFundo ufake "umThethomgomo weLimi eFundweni (LiEP)", ogandelela ikambiso yamalimi amanengi njengokunaba kokwehluka ngamasiko kunye nehlangothi eliqakathekileko lokwakhiwa kweSewula Afrika enganabandlululo. Umthethokambiso osisekelo kugcina ilimi lomfundi lekhaya efundweni nekufundiseni, kodwana kukhuthaza abafundi bona bathole amalimi wokungezelela godu. I-LiEP isebenza ngezinto ezifana nelimi/amalimi lo/wokufunda nokufundisa eenkolweni zomphakathi, ehlelweni lesikolo kunye nemisebenzini ekhambelana nelimi yemibuso yamaphrovinsi wefundo kunye namabandla aphethe iinkolo.
1.3.9 UmThethosisekelo kunye nemithetho ekhambisanako ngokubonakala iraga ukuphuhliswa kwekambiso yamalimi amanengi eSewula Afrika. Ngesibangesi-ke, lomleyo womthethomgomo kufanele uqalelele ngokwaneleko ukuvumelanisa umthethomgomo welimi kiwo womathathu amazinga wemibuso begodu ubeke ngokucacileko ubujamo bomthethomgomo ngobujamo nokusetjenziswa kwamalimi wendabuko wangokomthetho emaphrovinsini wolithoba eSewula Afrika.
ISIGABA 2: IZINTO EZIQAKATHEKILEKO ZOMTHETHOMGOMO
2.1 Iminqopho
Umthethomgomo welimi uyavuma ngeenjamiso zomthethosisekelo mayelana nekambiso yamalimi amanengi begodu uhlanganyele neminqopho yombuso ekukhuleni ngakwezomnotho, zombanganarha nomphakathi kunye nezefundo. Iinhloso zawo ku-
2.1.1 phuhlisa ukusetjenziswa ngokulingana kwamalimi alitjhumi nanye wangokomthetho;
2.1.2 kghonakalisa ukufikelela ngokulingana emisebenzini yombuso, ilwazi kunye nokuzwisisa;
2.1.3 qinisekisa ukulungiswa emalimini wangokomthetho wendabuko abekade adinywe amathuba;
2.1.4 kusungula nokudzimelelisa indlela yokukhuluma nokutlola ngamalimi amanengi kiyo yoke imiphakathi yamalimi;
2.1.5 khuthaza ukufundwa kwamanye amalimi wangokomthetho wendabuko ukuphuhlisa ubunye besitjhaba, nokwehlukana ngokwelimi namasiko; godu; noku
2.1.6 phuhlisa ukuphathwa kuhle kwelimi khona kuzakulawulwa kuhle ukuphathwa kwemisebenzi yesitjhaba khona kuzakuhlangabezwana neenrhuluphelo neendingo zamakhastama.
2.2. Imithethokambiso
Umthethomgomo welimi usekelwe emithethwenikambiso elandelako:
2.2.1 Ukuzinikela ekuphuhliseni ukulingana ngokwelimi kunye namalungelo ngokwelimi njengombana kufunwa lihlelo lentando yenengi;
2.2.2 ukwazi bona amalimi amthombo wokwandisa ilwazi, ikghono kunye nokudlala indima ekulu eenkorweni zombanganarha nezomnotho kunye nezokuhlalisana;
2.2.3 ukusebenza ngokuhlanganyela ekuphuhliseni ikambiso yamalimi amanengi
ngokomthethosisekelo;
2.2.4 ukukhandela ukusetjenziswa kwelinye nelinye ilimi ngomnqopho wokutlhorisa, ukugandelela kunye nokubandlulula; godu
2.2.5 nokuqinisa ukubekwa kwabantu phambili nakutjhejwa iinrhuluphelo, iindingo kunye neemfuno zemiphakathi eminengi yelimi ngokukhulumisana nekulumo-pikiswano.
2.3. Indlelakambiso
Indlelakambiso itjheja lokhu okulandelako:
2.3.1 Ukuphuhlisa ikambiso yamalimi amanengi eSewula Afrika kufuna imizamo enganyazi ilwazi elikhona emphakathini lapho amalimi wendabuko wangokomthetho asetjenziswa khona khulu. Lokhu kuzakukghonakaliswa kusetjenziswa nokubandakanywa kwemiphakathi njengabadlalindima eenkambisweni zokuthuthukiswa kwelimi.
2.3.2 Kungalindeleleka ukufaka izazi zelimi ekurhelebheni ekambisweni yokuthuthukiswa kwamahlelo wokusebenza kwamalimi amanengi ngerhubhululo kunye nokusatjalaliswa kwalokho okutholakeleko.
2.3.3 Ukughonakalisa ukusebenzisana nokwabelana ngokuziphendulela hlangana nemibuso emalunga we-SADC kuzakukhambisa burhaba ukuthuthuka kwelimi.
2.3.4 Kuzatlhogeka bona kwenziwe ukubuyekezwa kwemithethomgomo ngeenkathi ezamukelekako khona kuzakweluswa iragelo phambili elitjhinga emphakathini weSewula Afrika osebenzisa amalimi amanengi.
2.3.5 Indlela etholakala emphakathini ekuthuthukisweni kwekambiso yamalimi amanengi ngengasebenza khulu, nakuqalwa umphakathi weSewula Afrika oneenqhema neenhlangano zombanganarha ezinengi. Kufanele kube nendlela enikela amandla kiwo woke umuntu begodu nekhuthaza ukudlala indima ekutlameni ilimi nokufezekiseni umthethomgomo ohlanganisa ilwazi lesithekniki ukudlulisa ilwazi namakghono.

2.4. Lapho uzakusebenza khona
Indlela yomthethomgomo namkha iinjamiso zomthethomgomo ingendlela elandelako:
2.4.1 Zoke izakhiwo zombuso (wesitjhaba, yamaphrovinsi kunye neyemibuso yabomaziphathe beendawo) kunye neenhlangano ezisebenzisa amandla womphakathi namkha ezenza umsebenzi womphakathi ngokuya komthetho
wenarha, zilawulwa mLeyo womThethomgomo weLimi.
2.4.2 Ekuphuhliseni ikambiso yamalimi amanengi amaphrovinsi azakubumba imithethomigomo yawo ngokuya komhlahlandlela otholakala kilomLeyo womThethomgomo, ngokuqala ubujamo bawo ngokwesifunda kunye neendingo zomphakathi nalokho okuthandako, njengombana kubekiwe emThethwenisisekelo.
2.4.3 Imibuso yabomaziphathe beendawo izakubeka ukusetjenziswa kwelimi kunye nokunyulwa miphakathi yayo ngomleyo welimi okghonakalisako wephrovinsi. Ngemuva kokubekwa kokusetjenziswa kwelimi nokunyulwa miphakathi, imibuso yabomaziphathe beendawo kufanele ngokubonisana nemiphakathi yayo, yakhe beyazise nokufezekisa umthethomgomo wamalimi amanengi.
2.4.4 Amalimi wangokomthetho azakusetjenziswa ngendlela okufuneka ngayo emisebenzini yoke yesibethamthetho, kufaka ukugadangiswa ku-Hansard, njengelungelo; nasiya eembethamthethweni zamaphrovinsi, ubujamo besifunda ngibo obuzakutjho bona kusetjenziswe liphi ilimi namkha amalimi.
2.4.5 Umbuso uzakukhuthaza bewunikele ngesekelo nakutlhogekako, amabhizinisi wangeqadi ukuthuthukisa begodu afezekise yawo imithethomigomo yamalimi ngokuya komleyo womthethomgomo wamalimi wesitjhaba.
2.4.6 Ukuthuthukisa ikambiso yamalimi amanengi lomthethomgomo ubeka ukusetjenziswa kwamalimi ahlukeneko ezakhiweni zombuso ngendlela elandelako:
2.4.6.1. Ili/ amalimi (eli) asebenzako / Ili/amalimi (lo) wokurekhoda: Ngokuvumelana, esinye nesinye isakhiwo sombuso kufanele sivumelane ngelimi / amalimi eli/asebenzako (elizakusebenza ekuthintaneni kwangaphakathi kunye nokukhulumisana neminye iminyango); ikani nakukghonekako, kungazukuba nomuntu okhandelwako ekusebenziseni ilimi alifunako. Eminqopheni yokubamba imihlangano namkha ukwenza imisebenzi ethileko umzamo kufanele wenziwe ukusebenzisa iindlela zokukghonakalisa ukusetjenziswa kwelimi ezifana nokutjhugulula nokurhumutjha (kokubili ukurhumutjha ngokulandela isikhulumi nokurhumutjha ngokukhambisana nesikhulumi, kunye nokurhumutjha ngokuhleba) nakukghonekako.
2.4.6.2. Ukuthintana namalunga womphakathi: Eminqopheni yokuthintana kwangokomthetho ngomtlolo, ilimi elikhethwa sisakhamuzi kufanele lisetjenziswe. Koke ukuthintana ngomlomo kufanele kwenziwe ngelimi elinyulwa balaleli. Nakutlhogekako, yoke imizamo kufanele yenziwe ukusebenzisa iindlela zokukghonakalisa ukusetjenziswa kwelimi ezifana nokurhumutjha (ukurhumutjha ngokulandela isikhulumi, ukurhumutjha ngokukhambisana nesikhulumi, ukurhumutjha ngomtato kunye nokurhumutjha ngokuhleba) nakukghonekako.
2.4.6.3. Imitlolo yombuso: Ihlelo lemitlolo lokusetjenziswa kwekambiso
yamalimi amanengi kufanele lilandelwe minyango yombuso wesitjhaba eendaweni lapho kungafuneki imitlolo ngamalimi woke alitjhumi nanye wangokomthetho.
2.4.6.4. Lapho ukusebenza kuhle nokuzinza kombuso kelinye nelinye izinga kufuna ukuthintana okungeneleleko kwelwazi, kufanele livezwe ngawo woke amalimi alitjhumi nanye wangokomthetho kuthi emaphrovinsini kube
ngawo woke amalimi wangokomthetho abekiweko ephrovinsini.
2.4.6.5. Eendaweni lapho imitlolo yombuso ingeze yatholakala ngawo wolitjhumi nanye amalimi wangokomthetho, iminyango yombuso wesitjhaba kufanele iveze imitlolo kanye kanye ngamalimi ubuncani bakhona asithandathu.
Ukukhethwa kwamalimi kuzakwenziwa ngalendlela elandelako:
â€¢
Ubuncani bakhona linye esiqhemeni samalimi wesiNguni (isiNdebele, isiXhosa, isiZulu kunye nesiSwati);

â€¢
Ubuncani bakhona linye esiqhemeni sesiSotho (Sepedi, Sesotho, Setswana);

â€¢
Tshivenda;

â€¢
Xitsonga;

â€¢
isiNgisi; kunye

â€¢
nesiBhuru (Afrikaans).


2.4.6.5. Umthethokambiso wokudlhegana kufanele usetjenziswe nakukhethwa amalimi wokuveza imitlolo yombuso ngamalimi wesiNguni nesiSotho.
2.4.6.6. Ukuthintana neentjhabatjhaba: Ukuthintana kombuso ezingeni lephasi kuzakwenziwa ngesiNgisi namkha kwesikhatjhana, ngelimi elikhethwe yinarha leyo.
ISIGABA 3: UKUTHUTHUKISWA KWAMAKGHONO WABASEBENZI

3.1 Ukufezekiswa komthethomgomo wamalimi kuzokwandisa ukufuneka kwemisebenzi yokutjhugulula nokuhlela kunye nemisebenzi yokurhumutjha, ikakhulukazi emalimini wendabuko. Ihlangothi eliqakatheke khulu lelwazi lokutjhugulula kilamalimi kuzakufanela bona likhuliswe eminyangweni yombuso kunye nekorweni yangeqadi, isibonelo, ebujameni balabo abasebenza ngelimi bangeqadi abafana nabatjhugululi, abahleli kunye nabarhumutjhi. Isidingo esandako semisebenzi yabasebenzi belimi ababandulwe ngokwaneleko sizakufuna ibandulo lamakghono eliragela phambili.
3.2. Ukuhlonywa kwamayunithi welimi komunye nomunye umnyango wombuso wesitjhaba kunye nakwenye nenye iphrovinsi kuzakuba nomthelela endleleni yokusebenza yemiSebenzi yamaLimi wesiTjhaba. ImiSebenzi yamaLimi wesiTjhaba (NLS) izakufanela bona ihlanganise ukulawula ukufezekiswa komthethomgomo ngokukghonakalisa ukubandulwa kwabasebenzi beyunithi
yelimi emisebenzini yokutlama elimini begodu nokusekelwa kwamahlelo wokusebenza walamayunithi. ImiSebenzi yamaLimi wesiTjhaba izakuzibopha ngokuvumelanisa ukuthuthukiswa kwamahlelo wokubandulwa kwabatjhugululi, ama-editha nabarhumutjhi, begodu nokuhlonywa kwemihlahlandlela esebenzako mayelana neendaba zekhwalithi.
3.3 Iindawo ezifana nekambiso yokwamukelwa kwamagama nebuthelelo lamagama ukwenza isihlathululimagama nazo zizakuthinteka. Ukwanda komsebenzi wokutjhugulula kuzakufuna ituthuko ekhamba burhaba yokuthuthukiswa kokwamukelwa kwamagama emalimini wangokomthetho kunye neButhelelo lamaGama wesiTjhaba elizakufikelelwa ngibo boke abasebenza ngelimi embusweni kunye nebangeqadi.
3.4. Ukutholakala kweensetjenziswa zetheknoloji yamalimi wesintu (isibonelo, ukutjhugulula ngokurhelejwa mtjhini, ibuthelelo lamagama wokurhumutjha, ihlelo lokuhlola ukupeledwa kwamagama) emalimini wendabuko kuzakudlala indima ekulu ekusekeleni imisebenzi yokukghonakalisa ilimi.
3.5. Ubukhulu bokukhetha bamayunithi welimi buzakubekwa begodu ibandulo lamakghono kilendawo lizakubekwa phambili ngemuva kokuqalwa kwesibalo samalimi wangokomthetho okufanele asetjenziswe nasele siqaliwe. Amayunithi abunjwa basebenzi ababandulwe ngokwaneleko abane namkha ngaphezulu
azakufuna abomabhalana.
3.6. Ukwakhiwa kwekghono eendaweni lezo esele zifanisiwe zokukghonakaliswa kwelimi kuzakwenzeka ngokusebenzisana nabanikeli bemisebenzi abafana neenhlangano zefundo yamazinga aphezulu abanikela amahlelo wefundo akhambelana nobujamo obubekwe baLawuli bezamaZinga wezeFundo eSewula Afrika (SAQA) namahlelo wefundo ekusebenzeni kwelimi, ukutjhugulula nokuhlela, ukurhumutjha, ukutlanywa kwelimi, ukwamukelwa kwamagama kunye nokutlolwa kweenhlathululi-magama.
ISIGABA 4: AMAQHINGA WOKUFEZAKALISA
4.1 Ukufakwa kancani kancani komthethomgomo wokufezekisa okuragela phambili esikhathini esifitjhani, esilingeneko kunye neside kuyindlela enyulekako emazingeni woke.
4.2. Ngokuphathelene nemitlolo yombuso, ukufezekiswa kuzakufakwa zizakhiwo zombuso ngetjhejo elikhulu nokuqala ukwenzeka kwayo ngesikhathi okungasenani seminyaka emithathu. Ubuhle bokufakwa kwayo kancani kancani ngendlela yokwenza kukobana, iminyango ingandisa ngokwanda kwenani ukuthuthuka kwekghono nokuphathwa kwekambiso yokufezekiswa ngokwaneleko.
4.3. Izakhiwo zombuso zizakuba nesikhathi sokutlama amabhajethi wazo ngokungezelela kancani kancani izabelo ngesikhathi somLeyo wokuseTjenziswa kweeMali esiKhathini esiLingeneko (MTEF) nemisebenzi yokutlama ngokukhambisana nemithombo efuneka ekufezekisweni ngepumelelo komthethomgomo.
4.4. Iindlela zokwalusa ukuqinisekisa ikhwalithi yemisebenzi yokutjhugulula nokuhlela zizakwenziwa.
4.5. Ngokusebenzisana neBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika, umNyango wezobuKghwari namaSiko uzakulawula iragelo phambili begodu uzakubika ngeenkhathi ezibekiweko ebaphathini abafaneleko.
4.6. Ukubuyekezwa kwemithethomigomo kuzakwenziwa njalo begodu neemphakamiso zizakwenziwa khona kuzakuba namatjhuguluko lapho kufuneka khona amabhajethi azakuhlaliswa kuhle ngokufunekako.
4.7. Imithangalasisekelo efunekako ukusebenzisa umthethomgomo izakujanyiswa. Lokhu kuzakufaka ukuhlonywa kwamayunithi welimi kiyo yoke iminyango yesitjhaba begodu nemaphrovinsini ukuphatha-
â€¢
ukuthintana ngomlomo kwangaphakathi nahlangana neminyango kiwo woke amazinga wombuso;

â€¢
ukuthintana ngomtlolo ngaphakathi nahlangana namazinga woke wombuso;

â€¢
ukuthintana nomphakathi ngomlomo;

â€¢
ukuthintana ngomtlolo nomphakathi; begodu

â€¢
nokuthintana ngokweentjhabatjhaba nakufaneleko.


4.8. Ezinye iindlela zokufezekisa ezizakusetjenziswa liRhelo lokuziPhatha labaSebenzi bomBuso, elihlonywe mKhandlu wabaSebenzi beLimi beSewula Afrika, imiSebenzi yokuRhumutjha ngomTato yeSewula Afrika (TISSA), indlela yokuthuthukiswa kwamalimi abekagandelelwe ngaphambilini kunye nendlela yokwenza yetheknoloji yamalimi wabantu.
4.9. Ukuziphendulela kombuso okungezelelweko mayelana nokufezekiswa komthethomgomo welimi lesitjhaba kungendlela elandelako:
â€¢
Ukusekela ukuthuthukiswa kwabasebenzi abafuneka ekuhlonyweni ngepumelelo kwekambiso yamalimi amanengi;

â€¢
ukulawula ukukghonakaliswa kwebizelo elingeneleleko lelimi, isibonelo, ukutjhugulula, ukurhumutjha nokubuthelelwa kwamagama ngokuthuthukisa nangomthetho ofaneleko.

â€¢
ukusekela imizamo yokulungisa ekhethekileko namahlelo wamalimi wendabuko abekagandelelwe ngaphambilini, okutjho, amalimi wabanzima newabaRwa kunye namaLimi wamaTshwayo; kunye

â€¢
nokusekela ukufundwa nokufundiswa kwawo woke amalimi weSewula Afrika kiwo woke amazinga wesikolo.


IHLATHULULO YAMAGAMA

ikambiso yamalimi amabili Umukghwa wokusebenzisa amalimi amabili (ngaphandle kokuwazi ngokulingana).
ukuthuthukiswa Ukuthuthukiswa kwelimi ngemigwalo, ukubeka ebujameni
kwelimi obamukelekako kunye nokuthuthukisa imisebenzi khona ilimi lingasetjenziswa ezikweni leendaba, efundweni, emahlelweni wezomthetho kunye newezokuphatha, njll, godu kancani ngokunikela indawo yokuvezwa kwemisebenzi etlolwe ngelimelo.
ukuhlela Sisenzo sokwenza amatjhuguluko elimini namkha emukghweni womtlolo.
ubuhle nokulingana Ikhwalithi yokulunga, ukungathathi hlangothi; ukuphatha ngokulinganako; okulungileko kunye nokuhle.
ikambiso yamalimi Itjho ukukhetha ilimi/amalimi eli/athileko ebujameni
amanengi obuthileko, ngokuya kobujamo balapho kusetjenziswa khona
esebenzako ilimi, isibonelo, umsebenzi, abalaleli kunye nomlayezo elisetjenziselwa wona.
amaLimi wamaFa Malimi angasi wendabuko enarheni kodwana eza namaphandle.
amalimi Ngobujamo beSewula Afrika, la malimi anikelwa ubujamo
ebekadinywe obuphasi ziinqhema zakade ekhabe zinamandla, ngalokho,
amathuba akhenge asetjenziswe namkha athuthukiselwe
ngaphambilini ukusetjenziswa ekubikeni iindaba, efundweni (ngemuva kwefundo yokuthoma yephrayimari), namkha emphakathini namkha ekorweni yezomnotho. Lisekelo elincani elanikelwa ukuthuthukisa imihlobo yezobukghwari obukhona kilamalimi. Lamalimi afaka hlangana amalimi wendabuko, amaLimi wamaFa kunye namaLimi wamaTshwayo (SASL).
itheknoloji yamalimi wabantu Ukusetjenziswa kwelwazi lelimi ekuthuthukisweni kwamahlelo wekhomphyutha angafanisa, azwisise, arhumutjhe abenze ilimi labantu ngayo yoke imihlobo, isibonelo, ukuthuthukiswa

kweensetjenziswa zekhomphyutha, ezenza kukghoneke ebantwini bona basebenzisane namakhomphyutha.
ilimi lendabuko Lilimi elisungulwe kileyo narha.
ukurhumutjha Sisenzo sokususa ikulumo elimini lesikhulumi uyise elimini elinye, ngokukhuluma.
itjhejo ngelimi Kukuba masikizi ngendlela ilimi elisetjenziswa ngayo emphakathini, nanyana abasebenzisi balo banikelwa amalungelo wabo welimi, godu nokobana ilimi lisetjenziswa bunjani ukunikela amandla namkha ukumuka amandla.
ukulingana Ngokuya komThethosisekelo, woke amalimi azakuthola
kwamalimi ihlonipho elinganako. Ukuphathwa ngokulingana kwamalimi amabili namkha amanengi, khulu khulu ngokuphathelene nehlangothi elisemthethweni lomphakathi elinjengomthetho, ubulungiswa, ukuphathwa komphakathi kunye nokulaya.
ukulinganiswa kwamalimi Ukulunga kokunikelwa kwelimi kunye/namkha nokuphathwa kwamalimi amabili namkha adlula lapho. Izinto ezifana nembalo yabakhulumi nobujamo belimi bungafakela umthethomgomo ummoya wokubeka ukusetjenziswa kwelimi emahlangothini athileko. Ukusetjenziswokhu kungahle kungalingani. "Umbuso asoze wasebenzisa amalimi wazo zoke izakhamizi kuhle begodu ungazibekela ukufika ekusebenziseni ilimi / amalimi lelo/lawo eli/asemthethweni, namkha amanye amalimi, ngenye indlela" (Turi, 1993:14-15).
ukutlanywa kwelimi Ukutlanywa kwelimi kuqale ekurarululeni imiraro yelimi ngokubumba iinhloso ezingasetjenziswa nakubhala yokuthoma, izinto zokwenza kunye nemiphumela. Kufaka hlangana iinkambiso zokulawula nokuthuthukisa amalimi ngokuthuthukiswa kwelimi.
umthethomgomo welimi Isiqunto sangokomthetho ngobujamo bamalimi ahlukeneko akhulunywa emiphakathini ekhuluma amalimi amanengi namkha enezinto ezihlukeneko, isibonelo, ngiliphi ilimi elingaba ngelesitjhaba namkha langokomthetho, ngimaphi

amalimi angasetjenziswa njengamalimi wesifunda begodu buzakuba yini ubujamo bawo.
amalungelo welimi Imithetho ibeka ubujamo lapho izakhamizi zingazikhethela ngokwelimi.
amayunithi welimi Abasebenzeli bombuso eminyagweni nemaphrovinsini azakusebenza ngezinto ezithileko zelimi zomnyango namkha iphrovinsi esuka emThethwenimgomo wamaLimi wesiTjhaba godu nokukhulumisana neminye iminyango ngeendaba zelimi.
ukwenziwa kweenhlathululi-magama Sisenzo namkha msebenzi wokubuthelela isihlathululi-magama.
amahlelo wokutjhugulula ngomtjhini Mahlelo wekhomphyutha atjhugulula imitlolo ye-elektroniki ukusuka kwelinye ilimi ukuya kwelinye.
ilimi elidinywe amathuba Elinye nelinye ilimi langokomthetho elingasetjenziswa ngokomthetho namkha nayikuthi ukusetjenziswa kwalo akukhuthazwa ebujameni bangokomthetho (isibonelo, efundweni, kwezepilo). "Amalimi adinywe amathuba" kutjho ubujamo obuphasi belimi kunye nabakhulumi balo. Isibonelo, Xitsonga, Tshivenda, isiNdebele kunye nesiSwati malimi athathwa njengadinywe amathuba eSewula Afrika.
ilimi lokulaya (lokufunda) Ilimi lendlini yokufundela livezwa lihlelo lokufunda nomthethomgomo welimi. "Ilimi lokufunda" litjho ukusuka kancani khona kuzakufaka umqondo wokobana woke amalimi adlula kwelinye angasetjenziswa begodu abafundi bangafikelela kelinye okungasilo lokufunda.
ikambiso yamalimi amanengi Ukusetjenziswa kwamalimi amathathu namkha amanengi mumuntu namkha siqhema sabakhulumi abafana nezakhamizi zesifunda esithileko namkha isitjhaba.
ilimi langokomthetho Ilimi elisetjenziswa embusweni, emakhotho womthetho, efundweni, ebhizinisini kunye nezikweni leendaba.

ukutjhugulula Sisenzo sokususa umtlolo elimini lokuthoma uwuse elimini elinye ngokutlola.
itheminoloji (ilwazi magama) Magama wesithekniki abekwe ebujameni obuvunyelweko kwenzelwa ikoro ethileko yesifundo.

iTd42nde02056:Eng-Nde: Language Policy Framework









<fn>GOV-ZA.Furthereducationandtraining.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo Sokutloliswa KwesiKhungo SangaSese SeFundo NeBandulo ENgeneleleko
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Boke abaphakeli beenKhungo zeFundo neBandulo eNgeneleleko , bafanele bona bazitlolise njengeenkhungo ze-FET zangasese. Abafaka iimbawo bafanele godu bona bazitlolise ngokuya kwe-Companies Act, 1973 , . Iinkhungo eziphakela amakhoso amafitjhani, amahlelo angasiwo we-NQF nanyana iingcenye zeemfundo, akathinteki bona angayozitlolisa ngokuya komthetho i-FET Act .
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezeFundo.
Amagadango okufanele alandelwe
Thumela iforomo elizalisiweko kumNyango wesiTjhaba wezeFundo..
Faka isamba semali ema- R500 yokwenza isibawo ongeze wabuyiselwa yona ngesikhathi uthumela isibawo sakho. Imali le ingathunyelwe ngehlobo letjhege eqinisekiswe yibhanga nanyana ama-postal order.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.GiveNoticeofabirth.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa amabeletho
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
UmThetho wamaTjhuguluko wokuTloliswa kwamaBeletho nokuHlongakala ka-1997 ubeka bona ukubelethwa komntwana obelethwe aphila kufanele kubikwe kungakapheli amalanga amatjhumi amathathu ngemva kokubelethwa.
Isaziso samabeletho kufanele senziwe ngomunye wababelethi namkha umondli wangokomthetho begodu nayikuthi akunambelethi namkha umondli okghona ukukwenza lokho, umuntu obawiwe ngomunye wababelethi namkha umondli wangokomthetho angenza isaziso. Lomuntu kufanele abe nemvumo yabo etloliweko. Nayikuthi ababelethi batjhadile, ukubelethwa komntwana kuzakutloliswa ngesibongo sakayise.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Umuntu obawiwe ukunikela isaziso kufanele abe negunya elitloliweko lokwenza njalo okufanele lifake amabanga wokobana kungani ababelethi bangakghoni ukwenza isaziso ngokwabo.
Nakwenziwa isaziso samabeletho ngemva kwamalanga amatjhumi amathathu wokubelethwa kodwana ngaphambi kokuphela konyaka ngemva kokubelethwa, ababelethi namkha umondli wangokomthetho kufanele banikele ngamabanga wokobana kungani ukubelethwa kungakatloliswa kungakapheli amalanga amatjhumi amathathu njengokufuna komthetho.
Nayikuthi ababelethi abakatjhadi begodu bafisa ukutlolisa umntwana ngaphasi kwesibongo sakayise, uyise kufanele avume bona umntwana ngewakhe esikhaleni esibekwe eforomini lesibawo BI-24. Uyise kufanele abe khona lokha nakutloliswa amabeletho.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iimveke zibunane ukuya kwezilitjhumi nambili.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.GrantApplication.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sesabelo ngokuya kwehlelo lokwAbiwa Butjha kweNarha ngomnqopho wokuThuthukisa zokuLima
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ihlelo lokwAbiwa Butjha kweNarha ngomnqopho wokuThuthukisa zokuLima lenzelwe ukurhelebha izakhamuzi ebezidinywe amathuba ngaphambilini ezibuya emiphakathini yabaNzima, amaKhaladi namaNdiya ukuthenga inarha namkha iinsetjenziswa zokulima khulu khulu ngomnqopho wokulima.
Nawuzakufaneleka kufanele ube lilunga lesiqhema ebesidinywe amathuba ngaphambilini ube nemiyaka eli-18 ubudala namkha ngaphezulu uhlose ukusebenzisela inarha iminqopho yezokulima kuphela uhlose ukulima ngokuzeleko ngaphakathi kwezakhiwo zombuso ungabi nesikhundla ezakhiweni zombuso uzimisele ukuzibandakanya ehlelweni lebandulo ngemva kobana ufumane inarha ube sebujameni bokufaka isandla ube yihlangano ehleliweko nayikuthi nenza isibawo nisiqhema nibe ne-akhawunti yebhanka.
Abalimi abaphumelelako abafisa ukukhulisa ukusebenza kwabo bangenza iimbawo zezabelo zokuragela phambili kodwana isamba sezabelo ze-LRAD embawini munye angeze sadlula i-R100 000. Enye imali yokusikimisa ukuthoma namkha ukukhulisa iphrojekthi yokulima kufanele ifunyanwe ebhanka.
Isabelo se-LRAD akutlhogeki bona sibhadelwe ebhanka njengemali ebolekiweko. Kusetjenziswa ifomula ukuqunta bona umuntu uzakufumana imali engangani. Nawuzakufaneleka sisabelo se-R20 000, kuzakufanela ufake imali engange-R5 000. Ukufaka isandla akutlhogeki bona kube yikhetjhe - kungaba mhlobo weensetjenziswa zokulima, ifuyo kanye nenye ipahla yokulima. Abasebenzi ongabasebenzisa kilephrojekthi babalwa njengokufaka isandla okusisekelo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Funa inarha ofisa ukuyithenga. Nakungasinjalo, kungenzeka kube sele unokufikelela inarha, efana nenarha ekabelwana ngayo.
Thintana nomNyango weeNdaba zeNarha namkha isiphathiswa sakho sokukhuliswa kwezelimo ukwenza isibawo sesabelo.
Letha okulandelako nesibawo sakho:
Isihlongozo sokusetjenziswa kwenarha namkha iqhinga leplasi .
Ukukhetha kokuthengisa ngentengo okuvunyelwene ngayo, nayikuthi uqatjhisa ngomnqopho wokuthenga
Irhemo lamalunga adumileko namkha amalunga wesiqhema, nayikuthi isihlongozo ngesesiqhema
Isiqinisekiso sokobana ithayithili yenarha icacile, ayinamibango yenarha, itloliswe egameni lomthengisi begodu intengo okukhulunyisenwe ngayo ayisingaphezulu kwenani elilinganisiweko lemakethe
Ubufakazi bokobana imali esaleleko iyatholakala
Umbiko wokulinganiswa
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso izakuthatha ubuncani beenyanga ezine kodwana nayikuthi amaphrojekthi ararene ingathatha isikhathi eside.
Phezulu
Iindleko
Ubuncani bemali engange-R20 000 izakufuna ubuncani bemali engafakwa nguwe engange-R5 000. Ubuncani bemali engange-R100 000 buzakufuna ubunengi bemali engafakwa nguwe engange-R400 000. Phakathi kwemali ebuncani nebunengi, kunokuragela phambili kwamanani wezabelo, kuye ngokufaka isandla kodlala indima.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Identitydocumentforthefirsttime.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sencwadi yokuzazisa kokuthoma
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Incwadi yokuzazisa itjengisa bona ungubani. Iincwadi zokuzazisa zinikelwa izakhamuzi zeSewula Afrika namkha abaneemvumo zakanomphela zobakhamuzi abaneminyaka elitjhumi nesithandathu namkha ngaphezulu. Inganikelwa godu nanyana ngubani osebenzela umbuso namkha ihlangano ehlonywe ngokuya komthetho wepalamende ngaphandle kweSewula Afrika namkha othunyelwe ukuyokusebenzela umbuso kwenye inarha. Lokhu kunabela kiloyo muntu athethene naye nabantwana.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo e-ofisini eliseduze leeNdaba zeKhaya namkha emitjhini nawenza isibawo ngaphetjheya.
Letha isitifikhethi samabeletho namkha incwadi yereferensi edala eyakhutjhwa ngaphambi komhlaka 1 Julayi 1986.
Kuzakuthathwa igadangiso lemino elizakurekhodwa eRejisteni yesiTjhaba.
Ababawi abatjhadileko kufanele bakhuphe ikhophi yesitifikhethi somtjhado.
Umma owenza isibawo sencwadi yokuzazisa nofisa ukuthoma asebenzise esinye seembongo abekaziwa ngaso ngaphambilini, kufanele atjengise bona unemvumo yokusebenzisa isibongo leso.
Umbaleki owenza isibawo sencwadi yokuzazisa kufanele anamathisele imvumo yokuhlala yakanomphela, imvumo yokunikelwa kwephandle ubakhamuzi namkha isitifikhethi sokubekelwa ngeqadi neforomo BI-529.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iimbawo zingathatha iimveke ezibunane.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Importanimalsandanimalproducts.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuletha iinlwana nemikhiqizo yeenlwana eSewula Afrika
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imvumo yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa kweenlwana ifuneka ukuletha iinlwana namkha imikhiqizo yeenlwana eRiphabhligi yeSewula Afrika.
Akunankambiso zokuletha ngenarheni nasiya eenlwaneni nemikhiqizweni yeenlwana. Njengombana iimfuno zamaphilo zitjhuguluka ngamalanga, sibawa uthintane nobuNqophisi bokuPhila kuHle kweenLwana ukufumana iimfuno zanjesi.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo. Thintana nobuNqophisi bokuPhila kuHle kweenLwana nawunganasiqiniseko sokobana kufanele uzalise liphi iforomo.
Igatja: 010845
Isaziso esiqakathekileko: Ireferensi kufanele ibe ligama nesibongo somuntu oletha ngenarheni.
Sibawa utjheje:Oletha ngenarheni uzakubhadela iimali zebhanka kanye nezeBhanka yangaPhandle umNyango angeze wakhupha imvumo nayikuthi imali ezeleko eyi-R110 ayikafunyanwa.
Ukubhadela godu kungenziwa ema-ofisini womNyango wezokuLima arhenyiswe emininingwaneni yokuthintana neendawo.
Ebujameni lapho ubhadelela omunye umuntu namkha ikampani yenza isiqiniseko sokobana ubhadela ngegama lakhe namkha lekampani.
Akunasibawo esizakusetjenzwa ngaphandle kobufakazi bokubhadela. Ubufakazi bokudibhozida kufanele bufekselwe ku: 012 329 8292, buqaliswe ku : Ina Labuschagne
Thumela amaforomo ku:
Sibawa utjho eforomini lesibawo nayikuthi imvumo uzakuza uzoyithatha ngokwakho namkha kufanele uposelwe yona.
Ebujameni lapho iinlwana kufanele zifakwe ekwarantinini, oletha ngenarheni kufanele athintane nesiPhathiswa seKwarantini endaweni yokungenela:
IsiPhathiswa seKwarantini sizakuhlela ukubekelwa ngeqadi kwendawo yokuhlala eStetjhini seKwarantini begodu kufanele sizalise ihlangothi elifaneleko eforomini lesibawo. Lokhu kuzakufekselwa i-ofisi lemvumo begodu imvumo yokuletha ngenarheni efaneleko izakukhutjhwa.
Ukulandela ukufunyanwa kweforomo elizalisiweko, imVumo yokuLetha ngeNarheni yokweLatjhwa kweenLwana izakukhutjhwa beyithunyelelwe wena.
Lokhu kufanele kuzaliswe ngesiNgisi ngudorhodera weenlwana ogunyazwe buPhathi bokweLatjhwa kweenLwana benarha ethumela ngaphandle, kungakapheli amalanga alitjhumi wokukhamba.
Nayikuthi ilwazi liyafuneka ngeemfuno zamambala esilwaneni esithileko namkha emkhiqizweni othileko, amakhophi womhlobo wemVumo yokuLetha ngeNarheni yokweLatjhwa kweenLwana kanye neSitifikhethi sezamaPhilo sokweLatjhwa kweenLwana zingafunyanwa e-Ofisini lemVumo.
Okulandelako kufanele kulethwe esiPhathisweni esiLawula ukuLethwa ngeNarheni sokweLatjhwa kweenLwana seSewula Afrika eNdaweni yokuNgenela:
Lokha nawuletha ngenarheni iinkhumba ezimanzi nezomileko kanye neembegere, iforomo lesibawo kufanele liqinisekiswe ngudorhodera karhulumende weenlwana endaweni isikghonakalisi esitholakala kiyo. Iforomo lesibawo kufanele litlikitlwe belistentjwe ngudorhodera weenlwana karhulumende ofaneleko, ozalifeksela e-ofisini lemvumo. Nasele lokhu kufunyenwe, imvumo yokuletha ngenarheni izakunikelwa.
Lokha nawuletha ngenarheni iinlwana zemaplasini eziphilako ezifana neenkomo, izimvu, iimbuzi, iimpere kufanele ufumane imvumo yokwenziwa ngcono kweenlwana ngaphambi kobana imvumo inikelwe.
Zombili iimvumo lezi kufanele zinikelwe isiPhathiswa sokweLatjhwa kweenLwana eNdaweni yokuNgenela kanye neSitifikhethi sezamaPhilo sokweLatjhwa kweenLwana esikhutjhwe yinarha ethumela ngaphandle.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kuthatha amalanga wokusebenza amathathu ukufika kwamane ukusebenza imvumo nasele udorhodera weenlwana ayivumile.
Phezulu
Iindleko
Yi-R110 emvumeni ejayelekileko yokuletha ngenarheni namkha yi-R900 emvumeni yokuletha ngenarheni yemasta.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Importanimalsforspecificpurposes.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yesikhatjhana yokulethwa ngenarheni kweenlwana ukufeza iminqopho ethileko
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Iinlwana zingalethwa ngenarheni ngokusebenzisa imvumo yesikhatjhana ukwenzela iminqopho:
yemiqaliso, iintjengiso, amaphaliswano ukusetjenziselwa ukwenza imali kwamadlelo ukunoniswa kwefuyo namkha ukuhlatjwa bunqopha nokuqothanisa iinlwana.
Iimbawo ezingakazaliswa ngokupheleleko zizakubuyiselwa kumbawi begodu angeze kwamukelwa ukuhlangahlanganiswa okuzakuvela.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Ikhodi yegatja: 000845/010845
Nasiya emisebenzini yokwelatjhwa kweenlwana namkha indawo yesikhatjhana yokuqothanelana kweenlwana, imvumo kufanele itholwe ehlanganweni yokuzalanisa ethintekako.
Letha iimbawo kwa:
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo singavunywa kungakapheli amalanga ama-30.
Phezulu
Iindleko
Imiqaliso, imisebenzi yabodorhodera beenlwana nendawo yesikhatjhana yokuqothanelana kweenlwana: R230
Ukusetjenziselwa ukwenza imali kwamadlelo: R86
Ukunoniswa kwefuyo namkha ukuhlatjwa bunqopha: R65
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Importanimalvaccines.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuletha amahlabelo weenlwana eSewula Afrika
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Amahlabelo asetjenziswa eenlwaneni angalethwa ngenarheni begodu asatjalaliswe namkha athengiswe eSewula Afrika kuphela nasele atloliswe ngokuya komThetho weeNonisi, ukuDla kweFuyo, iinHlahla zeLimo neenHlahla zeFuyo .
Ukuletha ngenarheni ihlabelo elitlolisiweko bona lisetjenziswe eenlwaneni, kufanele ufumane imvumo yokuletha ngenarheni ebuya ebuNqophisini bokuPhila kuHle kweenLwana . Lemvumo yokuletha ngenarheni isebenza isikhathi esiqintelweko begodu nemthwalweni munye kuphela.
Nayikuthi ufuna ukuletha ngenarheni ihlabelo bona lizokulingwa eSewula Afrika, utlhoga iimvumo ezimbili. Imvumo enye ibuya kumTlolisi kuthi enye ibuye ebuNqophisini bokuPhila kuHle kweenLwana. Isibawo semvumo esibuya emTlolisini kufanele siphekelelwe yikambiso yokulinga okuhlongozwako. UbuNqophisi buzakukhupha imvumo yokuletha ngenarheni nasele ufumene ikhophi yemvumo ekhutjhwe mTlolisi. Ihlabelo elilethwa ngenarheni bona lizokulingwa angeze lathengiswa.
Ebujameni oburhabako lapho ukuqubuka kobulwelwe bengenzeka khona begodu kunganahlabelo elitlolisiweko ngenarheni, kungatlhogeka ukusebenzisa ihlabelo elingakatloliswa. Manje, njengongase abe ngoletha ngenarheni, kufanele wenze isibawo usiqalise emKhandlwini wokuLawulwa kweenHlahla khona uzakufumana ukubekelwa ngeqadi kwesiGaba 21 ngokuya komThetho wokuLawulwa kweenHlahla neziNto eziKhambelanako ka-1965 njengombana utjhugululwe mThetho 90 ka-1997 .
Godu utlhoga imvumo yokuletha ngenarheni ebuya ebuNqophisini bokuPhila kuHle kweenLwana bona ihlabelo lingene ngenarheni. Banikela lemvumo yokuletha ngenarheni nasele ufumene ukuvunyelwa okubuya emKhandlwini wokuLawulwa kweenHlahla nobufakazi obulethwe kibo. Ebujameni lobu, ihlabelo elingakatloliswa lingathengiswa isikhathi esithileko bekufike lapho ukutloliswa kuvunywa khona.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Nayikuthi ihlabelo alikatloliswa begodu lizokusetjenziswa ekulingeni, thumela incwadi ephekelelako etlikitliweko esetshwayweni langokomthetho lekampani kumTlolisi ubawe imvumo yokuletha ngenarheni. Incwadi yakho kufanele ibe nemininingwana elandelako:
ubunengi igama lomkhiqizo iinongo ezisebenzako, kufaka amandla wazo inarha elibuya kiyo umenzi inomboro yesiqubuthu esizakulethwa ngenarheni ikhasi ledatha yesitheniki namkha ilebula elinenomboro yokutloliswa yephiko elilawulako lenarha lapho umkhiqizo utloliswe khona.
indawo yokungenela ngenarheni umkhiqizo ufuneka nini into yokobana ufunelwa iminqopho yokulinga ekutlolisweni kweenhlahla zefuyo ubujamo bokutloliswa komkhiqizo lapha khunye .
IKambiso ezeleko yokuLinga , kufaka amalanga wokuthoma alindelweko, itjhejo elikhethekileko mayelana nalapho kuphelela ukudla okubuya eenlwaneni ezikhiqiza ukudla kanye nokuziphendulela ngeendaki.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Sibawa wenze isibawo semvumo yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa kweenlwana ubuncani bakhona iimveke ezisithandathu ngaphambi kwelanga lokuletha ngenarheni. Nasele udorhodera weenlwana karhulumende avume isibawo, kulithatha amalanga wokusebenza ama-2 ukuya kwama-3 i-ofisi leemvumo ukusebenzana nesibawo belikhuphe imvumo.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Importchemicals.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokulethwa ngenarheni kwamakhemikhali
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Nawufuna ukungenisa amakhemikhali ngenarheni, kufuneka imvumo ekhethekileko ozoyithola kuNgqongqotjhe wezokuRhwebelana namaBubulo namkha abasebenzeli bakhe. Iphiko laboNgqongqotjhe lizakuthatha isiqunto sokobana lokho kuzokusiza umphakathi namkha awa.
Amagadango wokulawula ukungeniswa kwepahla anikelwa ngokuphuhlisa ukulawula ibhoduluko eliphilileko nelivikelekileko begodu nangokukhambisana nokuphepha kanye nekhwalithi. Kuqinisekisa nokuthi amakhemikhali ayakhambelana neemfuneko zebhoduluko.
Amagadango okufanele alandelwe
Nikela ikhophi eqinisekisiweko kamazisi kanye/namkha incwadi ejamele umazisi nawenza isibawo sekampani.
Letha iforomo lesibawo ephikweni labaNqophisi: ukulawulwa kokungenisa nokukhupha ipahla.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amathathu ukusebenza isibawo sakho.
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Importofanimalsandgeneticmaterial.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuletha ngeenarheni iinlwana nezinto zejinethiki
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imvumo yokuletha ngenarheni ebuya emTlolisini wokwEnziwa Ngcono kweenLwana iyafuneka ngaphambi kobana ulethe ngenarheni iinlwana namkha izinto zejinethiki ezifana nama-embriyo, amaqanda namkha isimeni eSewula Afrika.
Nayikuthi umbawi akatlikitli isibawo ngokwakhe, incwadi egunyaza umtlikitli wesivumelwano ofana nomsebenzeli ukutlikitla isibawo ukwenzela umbawi, kufanele iphekelele isibawo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Iimbawo ezingakazaliswa ngokuzeleko zizakubuyiselwa kumbawi.
Namathisela imitlolo elandelako esibaweni:
irekhodi leenzukulwana ezimbili elibeka bona isilwana ngesamambala amarekhodi wokusebenza kwesilwana isitifikhethi somhlobo weengazi.
Ikhodi yegatja: 000845/010845
Letha iimbawo ehlanganweni yabazalanisi abafaneleko namkha ephikweni lokutlolisa bona yenze isiphakamiso.
Letha iimbawo ku:
Imvumo yokwEnziwa Ngcono kweenLwana izakuthunyelwa kwa-Directorate of Veterinary Services, ezakukhupha imVumo yokweLatjhwa kweenLwana yokuLetha ngeNarheni. Akunaforomo elingezelelweko elizakufuneka nawuzakufumana imVumo.
ImVumo yokweLatjhwa kweenLwana yokuLetha ngeNarheni ineemfuno zamaphilo ezithileko okufanele ziqinisekiswe nguDorhodera kaRhulumende weenLwana enarheni ethumela ngaphandle ngaphambi kobana umthwalo uthunyelwe ngaphandle. Iimfuno zingafunyanwa kuMphathi oPhezulu: UkuPhila kuHle kweenLwana .
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo singathatha amalanga ama-30 ukusisebenza.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Importormovedairyproducts.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuletha ngenarheni imikhiqizo yederi namkha ukuyidlulisa eSewula Afrika
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imvumo yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa kweenlwana ifuneka ukuletha imikhiqizo yederi eSewula Afrika namkha ukuyidlulisela kwenye inarha.
Iimvumo zokuletha ngenarheni zisebenza isikhathi esithileko begodu emthwalweni munye kuphela.
Yenza isibawo semvumo ubuncani bakhona eemvekeni ezisithandathu kodwana ingasi eemvekeni ezibunane zesenzo esihlosiweko.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Nayikuthi imikhiqizo ithuthwa ukudlula eRiphabhligini yeSewula Afrika, letha ikhophi yemvumo yokuletha ngenarheni yokuphathwa kweenlwana ebuya enarheni yokugcina okuya kiyo umthwalo nesibawo semvumo yokudlulisa yokuphathwa kweenlwana.
Igatja: 010845
Sibawa utjheje: Oletha ngenarheni uzakubhadela iimali zebhanka kanye nezeBhanka yangaPhandle. UmNyango angeze wakhupha imvumo nayikuthi imali ezeleko eyi-R115 ayikafunyanwa.
Ukubhadela godu kungenziwa ema-ofisini womNyango wezokuLima arhenyiswe emininingwaneni yokuthintana neendawo.
Ebujameni lapho ubhadelela omunye umuntu namkha ikampani yenza isiqiniseko sokobana ubhadela ngegama lakhe namkha lekampani.
Akunasibawo esizakusetjenzwa ngaphandle kobufakazi bokubhadela. Ubufakazi bokudibhozida kufanele bufekselwe ku: 012 329 8292, buqaliswe ku : Ina Labuschagne
Thumela amaforomo ku:
Sibawa utjho eforomini lesibawo nayikuthi imvumo uzakuza uzoyithatha ngokwakho namkha kufanele uposelwe yona. Qinisekisa ne-ofisi lemvumo ngomtato bona sele ilungile na ngaphambi kobana uyokuthatha imvumo yakho.
Nasele sifumene iforomo lesibawo elizalisiweko sizakukhupha besikuthumele bunqopha imVumo yokuLetha ngeNarheni yokweLatjhwa kweenLwana kanye neSitifikhethi seSampula yokuHlolwa yokweLatjhwa kweenLwana. Ukulandela ukufunyanwa kweforomo lesibawo elizalisiweko, imVumo yokuLetha ngeNarheni yokweLatjhwa kweenLwana izakukhutjhwa.
ISitifikhethi seSampula yokuHlolwa yokweLatjhwa kweenLwana kufanele sizaliswe ngesiNgisi ngudorhodera weenlwana ogunyazwe ukwenza njalo buPhathi bokweLatjhwa kweenLwana benarha ethumela ngaphandle begodu sigadangiswe ekhasini elinetshwayo langokomthetho lehlangano ingasi emalangeni adlula alitjhumi ngaphambi kokukhamba kwemikhiqizo.
Nayikuthi ufuna iimfuno zamambala zomkhiqizo othileko, ungafumana amakhophi wesampula ehlolwako weSitifikhethi seSampula yokuHlolwa yokweLatjhwa kweenLwana kanye neSitifikhethi sezamaPhilo sokweLatjhwa kweenLwana ezibuya e-Ofisini lemVumo.
Okulandelako kufanele kulethwe esiPhathisweni esiLawula ukuLethwa ngeNarheni yokweLatjhwa kweenLwana seSewula Afrika eNdaweni yokuNgenela:
imvumo yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa kweenlwana isitifikhethi samambala sezamaphilo sokwelatjhwa kweenlwana esibuya kudorhodera weenlwana enarheni okubuya kiyo ipahla.
Imikhiqizo yederi kufanele ihlolwe kwenye yeendawo ezilandelako:
Umtato: 011 613 1636
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kuthatha amalanga wokusebenza amabili ukufika kwamathathu ukusebenza imvumo nayikuthi udorhodera karhulumende uyayivuma.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Importusedvehicle.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokuletha ngenarheni ikoloyi esebenzileko
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Nayikuthi ufuna ukuletha iinkoloyi ezisebenzileko eSewula Afrika utlhoga imvumo ekhethekileko ebuya emNyangweni wezokuRhwebelana namaBubulo namkha abasebenzeli bawo. UmNyango uzakuqunta nayikuthi kusekarekweni ehle yomphakathi bona kulethwe iinkoloyi esele zisebenzile na.
Ungaletha iforomo lesibawo elibekiweko ukwenza isibawo seemvumo zokuletha ngenarheni. Iimvumo zokuletha ngenarheni zitlhogeka kiyo yoke ipahla elawula magadango wokulawula kwepahla engena ngenarheni.
Iimvumo zokuletha ngenarheni ziyafuneka ukuqinisekisa bona ipahla esebenzileko elethwa ngenarheni ayibulali ibubulo le-South African Customs Union . Lomsebenzi uqinisa ilawulo lezokuphepha namabanga wokukhambisana nekhwalithi.
Amagadango okufanele alandelwe
Nikela umNyangoikhophi eqinisekisiweko yencwadi kamazisi wakho.
Nikela umNyango ikhophi eqinisekisiweko yesitifikhethi sokutloliswa kwekoloyi yakho.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amathathu ukusebenza isibawo sakho.
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Individualhousing.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo serhelebho leemali lezindlu lomuntu ngamunye
Irhelebho leemali lezindlu lomuntu ngamunye sisabelo sombuso esiqaliswe ebantwini abafuna ukufumana ubunikazi bestanda esineesetjenziswa. Livumela umzuzi ukwenza isivumelwano sokwakha indlu namkha ukuthenga ipahla engatjhidiko ethuthukisiweko ekhona engasi lihlangothi lephrojekthi yerhelebho leemali lezezindlu evunyiweko.
Irhelebho leemali lirhelebha abazuzi abafisa ukwandisa amarhelebho weemali wabo ukufikelela ukuthenga ngesikolodo kanye nabazuzi abangafaneleki kuthenga ngesikolodo.
Ungenza isibawo serhelebho leemali nayikuthi:
usisakhamuzi seSewula Afrika namkha unemvumo yokuhlala yakanomphela utjhadile namkha uhlalisana nomlingani wesikhathi eside awukatjhadi, uneminyaka engaphezulu kwema-21 ubudala begodu kunabantu abathembele kuwe ingeniso yenyanga yekhaya loke yi-R3 500 namkha ngaphasi akhenge ube mnikazi wendawo yokuhlala ngaphambilini urholophele begodu wenza isibawo sokwehluka okukhethekileko .
Zalisa iforomo, Isibawo serhelebho leemali lomuntu ngamunye elitholakala emNyangweni wezeziNdlu wePhrovinsi, emabhanka nakibomasipala.
Yisa iforomo emdlulisini wepahla ukuzalisa isiGaba G.
Yisa iforomo embolekisini weemali namkha esikhungweni sezeemali ukuzalisa isiGaba H ebujameni beembawo ezikhambelana nokuthenga ngesikolodo.
Yisa iforomo kusokontraga ukuzalisa isiGaba I ebujameni bezindlu ezisanda ukwakhiwa.
Yenza isifungo kuKomitjhinara weemFungo.
Namathisela imitlolo elandelako:
incwadi yokuzazisa isitifikhethi somtjhado isitifikhethi samabeletho ubufakazi bengeniso incwadi yobunikazi bokuthengiswa.
Akunasikhathi esibekelwe ukusebenza isibawo.
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
<fn>GOV-ZA.Informationfromthedeedsregistry.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo selwazi lomtlolo wokutloliswa kobunikazi bepahla
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Umtlolo wokutloliswa kobunikazi bepahla uvulelwe woke amalunga womphakathi ukufikelela ilwazi mayelana nokulandelako:
ikhophi yeqhinga lethayithili yesiquntu senarha namkha imithetho ye-Sectional Title Scheme ubujamo bokuhlonywa kwamadorobha wabantu abanzima ilwazi mayelana nepahla namkha ubunikazi bepahla.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Ngaphambi kobana ilwazi litholakale emtlolweni wokutloliswa kwepahla kufanele ube nelwazi elilandelako:
amagama azeleko kanye / namkha inomboro yokuzazisa yomnikazi wepahla, namkha ubuncani bakhona ilanga lakhe lamabeletho.
inomboro ye-erf kanye negama ledorobha labantu abanzima namkha iplasi kanye nenomboro, ingasi i-adresi yestrada.
Ukufumana ikhophi yencwadi yobunikazi bepahla namkha umtlolo wokutloliswa kobunikazi bepahla, kufanele:
uye kwelinye nelinye i-ofisi lokutloliswa kwepahla iya edeskini elinikela ngelwazi lapho isiphathiswa sizakurhelebha ukuzalisa iforomo elibekiweko begodu likuhlathulele ikambiso ubawe otlola ngomtjhini ukwenza irhubhululo ngepahla ubhadele imali ebekiweko e-ofisini losebenza ngeemali bewuse irasidi esiphathisweni edeksini elinikela ngelwazi. Uzakunikelwa inomboro yerasidi ekhophini yethayithili.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuzuma kungathatha imizuzu ema-30 ukuya kwema-60. Kwamanye ama-ofisi amakhulu, amakhophi wobunikazi bepahla ayaposwa namkha alandwe ngemva kwesikhathi esithileko.
Phezulu
Iindleko
Ikhophi yobujamo bokuhlonywa kwamadorobha wabantu abanzima: R4 ikhasi ngalinye
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Internationalsocialservices.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo semiSebenzi yeenTjhabatjhaba yezeHlalakuhle
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
UmSebenzi weenTjhabatjhaba wezeHlalakuhle yihlangano yeentjhabatjhaba engaweli ngaphasi kombuso engathathi hlangothi ngakwezombanganarha, ubutjhaba, ikolo nobutjhaba, ene-ofisi lakaMabhalana Mazombe e-Geneva, e-Switzerland. Umsebenzi unethungelelwano lephasi loke labasebenzi bezehlalakuhle ababanduliweko nabanekghono ngeenarha zabo.
I-ISS irhelebha abantu nemindeni ngemiraro yabo neyezehlalakuhle efuna ukubambisana phakathi kweenarha ezimbili. Itholakala komunye nomunye umuntu ongaphakathi kweRiphabhligi yeSewula Afrika nangaphetjheya.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Iimbawo ezibuya ebantwini abahlala eSewula Afrika:
Yenza isibawo e-ofisini eliseduze lesisebenzi sezehlalakuhle
Buthelela isirhunyezo sobujamo ngokuya kwendlela ebekwe yi-ISS. Isirhunyezo sobujamo sizakubeka ubujamo kanye nesibawo semisebenzi efunekako enarheni yangaphandle.
Dlulisela isirhunyezo sobujamo emjamelini wephrovinsi we-ISS e-Ofisini eliKhulu lomNyango wephrovinsi wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Imisebenzi yeentjhabatjhaba yezehlalakuhle inikelwa ngokuya kwesiVumelwano sokwAmukelwa esiphakathi komNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle ne-Ofisi lakaMabhalana Mazombe.
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nakufunyanwa ukudluliswa okubuya enarheni yangaphandle, i-ISS SA idlulisela indaba kumjameli wephrovinsi ozakuhlela nesisebenzi sezehlalakuhle ukuphenyisisa indaba begodu anikele ngombiko embusweni wephrovinsi. Nasele ufunyenwe, umbiko udluliselwa ku-ISS SA, efunda beyidlulisele umbiko kubadlalindima kanye nemibono nemibuzo.
Phezulu
Iindleko
Imisebenzi itholakala simahla eSewula Afrika kodwana kwezinye iinarha kungafuneka bona ubhadele eminye imisebenzi. Iimali ezibhadelwako ziyehluka inarha nenarha.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Akunaforomo okufanele ulizalise.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.IssuanceofISTAcertificates.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokukhutjhwa kweentifikhethi zeHlangano yeenTjhabatjhaba yokuHlolwa kweMbewu
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Njengelunga elivunyelweko lelabhorathri leHlangano yeenTjhabatjhaba yokuHlolwa kweMbewu , iStetjhi sangokomThetho sokuHlolwa kweMbewu somNyango wezokuLima sigunyazwe ukunikela ngeenTifikhethi zeenTjhabatjhaba zokuHlolwa kweMbewu.
I-Orange Certificate sikhutjhwa lokha isampula ikhutjhwa esiqubuthwini ngokomthetho begodu kwenziwe ukuhlola ngaphasi kwelihlo lelabhorathri evunyelweko edose isampula.
I-Green Certificate sikhutjhwa lokha isampula nayikhutjhwa ngokomthetho ukusuka esuqubuthwini ngaphasi kwelihlo lelabhorathri evunyewleko kodwana ukuhlola kwenziwa kwenye ilabhorathri evunyelweko enarheni enye.
I-Blue Certificate sikhutjhwa lokha isampula ingaweli ngaphasi komsebenzi welabhorathri evunyelweko begodu ilabhorathri evunyelweko ingasebenzi kuphela ukuhlola isampula.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Bawa ukunikelwa kweenomboro zangokomthetho zesiqubuthu sembewu.
Iinomboro zesiqubuthu sembewu zizakunikelwa begodu isibawo sifekselwe wena godu. Godu sizakufekselwa isiphathiswa sokuhlola esigunyaziweko ema-ofisini wesifunda ozakwenza ukusampula.
Lungiselela isiqubuthu ukusampulwa. Lokhu kufaka ukumerega isiqubuthu ngelebula enikelweko etjho inomboro yesiqubuthu. Esinye nesinye isimumathi sesiqubuthu kufanele simeregwe namkha sinikelwe ilebula ebeka inomboro enikelweko.
Lokha isiqubuthu sembewu silungele ukusampulwa, biza umhloli azokudosa amasampula. Amasampula alethwa kwa-OSTS begodu ahlolelwa ikhwalithi begodu isitifikhethi esifaneleko siyakhutjhwa.
Bhadela imali yokuhlolwa kwembewu. Nakufunyanwa amasampula i-invoyisi iyakhutjhwa. Imininingwana yebhanka:
Ikhodi yegatja: 01-08-45
Yenza isibawo seSitifikhethi esi-Blue ngencwadi ngokusebenzisa incwadi yangokomthetho enetshwayo lehlangano, ngombana ukumeregwa kwesiqubuthu sembewu nokusampula ngokothetho akusebenzi.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Akuna mithetho esetjenziswako.
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
IStetjhi sangokomThetho sokuHlolwa kweMbewu sibeka phambili ukuhlolwa kwamasampula wembewu ngomnqopho wokuthumela ngaphandle. Imihlobo ehlukeneko yeentjalo inobujamo obuhlukeneko bokuhlolwa begodu isikhathi sokuhlolwa singehluka ukusuka emalangeni ambalwa ukuya eemvekeni ezimbalwa.
I-OSTS ilwela ukumilisa amasampula wembewu ukusuka emthwalweni ngaphasi kobujamo obufanako. Godu ukuhlola okuhlukeneko kungabawiwa yiklayenti. Akunalwazi ngezinga lomsebenzi elinganikelwa. Buza esikghonakalisini ngokwaso .
Phezulu
Iindleko
<fn>GOV-ZA.Joinleanership.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokungenela i-learnership nayikuthi awusebenzi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
I-learnership lihlelo lokufunda elirholela ekufumaneni ukufaneleka umsebenzi. Ama-learnership afaka ukufunda kwangeklasini esentha yezabasebenzi namkha ekholiji kanye nokufunda usemsebenzini endaweni yokusebenzela. Nawuzazibandakanya ku-learnership, umqatjhi kufanele afune abe akunikele i-learnership.
Ngubani ongenza isibawo?
Omunye nomunye oqeda isikolo, ekholiji, eyunivesithi begodu nongasebenziko. Abantu abangasebenziko kufanele bazitlolise njengabantu abafuna umsebenzi nomNyango wezabaSebenzi.
Akunamali ebhadelwa mumuntu ofuna ukungenela i-learnership. Woke okhethelwe ihlelo le-learnership kufanele afumane imali yesizo ebuya kumqatjhi.
Ubude be-learnership buzakuhluka ikoro nekoro kodwana angeze baba bufitjhani ukudlula unyaka.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Amagadango okufanele alandelwe
Cabanga ngomhlobo webandulo nomsebenzi owufunako. Ngamanye amagama, nawuthanda ukuba ngaphandle isikhathi eside, ungenzi isibawo somsebenzi wokuhlala nge-ofisini isikhathi eside.
Yenza i-CV enikela ngemininingwana yakho efana nelandelako:
Igama lakho nelanga lamabeletho
Ifundo; isikolo ebewufunda kiso nokufaneleka onakho
Ilemuko lomsebenzi; amagama wabaqatjhi abadlululileko nalokho ebewukwenza
Amanye amakghono afana namakghono wekhompyutha; nanyana unelayisense yokutjhayela, njll.
Amareferensi
Zitlolise njengomuntu ofuna umsebenzi esentha yezabasebenzi eseduze. Lokhu kuzakurhelebha abaqatjhi ukukufumana nabafuna bona uzokuthoma i-learnership.
Thintana nama-SETA ukuthola bona ngibaphi abaqatjhi abanikela ngama-learnership
Bawa abangani nomndeni bakuqalele iinkhala begodu uqale imikhangiso emaphephandabeni.
Hlala uthintana nesentha yezabasebenzi yakho begodu ulethe imininingwana yakho ebujameni banjesi nayikutjhugulukako.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ubude bama-learnership buzakuhluka kodwana awakavamisi ukuba ngaphasi konyaka munye.
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Amaforomo azaliswako
Yenza isibawo emNyangweni wezabaSebenzi namkha esentha yezabasebenzi eseduze nawe.
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Landinvasions.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukuqalana nokungena enarheni ngokungasimthetho
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Kokubili inarha elawulwa ngurhulumende kanye neyabantu bangeqadi ingangenwa ngokungasimthetho.
Umbuso unesibopho sangokomthetho sokuqinisekisa - lapho kufunekako begodu nangaphakathi kwemithombo etholakalako - bonyana zoke izakhamuzi zithabela amalungelo asisekelo wazo wokufikelela inarha kanye/namkha izindlu. Lapho ubujamo obukhethekileko obufana nokungena ngokungasimthetho kwenzeka khulu, umbuso unomsebenzi ofanako wokurhelebha abanikazi bepahla bangeqadi ukuvikela inarha yabo.
Lapho abangena enarheni ngokungasimthetho amalungelo wabo asisekelo angasi sengozini kufanele bakhutjhwe enarheni, abasemagunyeni bombuso abaqalene nenarha yakarhulumende abathintekako namkha umnikazi wenarha wangeqadi kufanele, ngaphandle kokumotjha isikhathi, aye ekhotho ayokufna umlayo wokubaqotha enarheni ngokuya komThetho wokuKhandelwa kokuQotha eNarheni ngokuNgasimthetho kanye nokuHlala eNarheni ngokuNgasimthetho ka-1998 . LomThetho kwanjesi usetjenziswa mNyango wezeziNdlu.
Abantu abangakghoni ukufikelela inarha yokulima bangaya emNyangweni weeNdaba zeNarha ukufumana irhelebho lokufumana inarha efaneleko yokulinywa. Abantu abafuna izindlu bangatjhinga kumasipala wendawo namkha nakukghonekako ephrovinsini namkha emNyangweni wezezeNdlu nabafuna irhelebho.
UmNyango weeNdaba zeNarha:
uzakuya ekhotho khona uzakufumana umlayo wokuqotha abangene ngokungasimthetho enarheni yakarhulumende engaphasi kwelawulo lawo ikani amalungelo wabangene enarheni ngokungasimthetho asisekelo kungeze kwaphikiswana ngawo uzakurhelebha abangene enarheni ngokungasimthetho enarheni karhulumende namkha yengeqadi abafuna nabangananarha yokulima ukufumana ukufikelela inarha yokulima efaneleko uzakurhelebha abasemagunyeni bembusweni ukufumana inarha efaneleko ezakunikelwa abangena enarheni ngokungasimthetho abatlhoga izindlu lapho kufunekako begodu nalapho kunobujamo obukhethekileko, uzakurhelebha abanikazi benarha yokulima inarha yabo engenwe ngokungasimthetho ukufudusela abangene enarheni ngokungasimthetho abafuna inarha enarheni efaneleko.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Lapho inarha yangeqadi ingenwe ngokungasimthetho begodu lapho kunobujamo obukhethekileko, umnikazi wenarha angaya ekhotho ngaphandle kokuriyada ayokufuna umlayo wokuqotha enarheni ngokuya komThetho wokuKhandelwa kokuQotha eNarheni ngokuNgasimthetho kanye nokuHlala eNarheni ngokuNgasimthetho ka-1998 .
Lapho inarha yangeqadi ingenwe ngokungasimthetho begodu kunobujamo obukhethekileko, umnikazi wenarha angaya kwelinye nelinye i-ofisi lomNyango weeNdaba zeNarha ukuyokufuna irhelebho nayikuthi unobangelo wokungena enarheni ngokungasimthetho kufuna inarha yokulima.
Lapho inarha yangeqadi ingenwe ngokungasimthetho begodu kunobujamo obukhethekileko, umnikazi wenarha angaya kumasipala wendawo namkha nakutlhogekako emNyangweni wezeziNdlu ukufna irhelebho nayikuthi unobangela kufuna izindlu.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Phezulu
Iindleko
Iindleko ezithinteka ekufunyanweni kwenarha efaneleko ziya ngobujamo. Izinto ezifana nobukhulu bomphakathi ofunelwa inarha kanye nentengo yenarha endaweni ethileko ziyatjhejwa.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Learnerslicence.2010-03-25.nr.txt</fn>

Isibawo selayisense yabasafundako
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Ilayisense yabasafundako yelayisense yesikhatjhana eqinisekisa bona unelwazi elisisekelo lokutjhayela ikoloyi. Amakhodi welayisense yabasafundako ahlukaniswe ngamahlangothi amathathu elinye nelinye lawo elineminyaka ebekiweko.

Khodi 1: Esinye nesinye isithuthuthu

Isithuthuthu esifika ku-125cc - iminyaka eli-16 ubudala.
Isithuthuthu esingaphezu kwe-125cc - iminyaka eli-18 ubudala.

Khodi 2: Ikoloyi elula

Ikoloyi elula - iminyaka eli-17 ubudala.

Khodi 3: Enye nenye ikoloyi namkha ihlanganisela yekoloyi - iminyaka eli-18 ubudala.

Ababawi angeze bahlolwa ngelanga lokwenza isibawo begodu isikhathi sokulinda sokuhlolwa siyehluka umasipala nomasipala.

Ilayisense yabasafundako isebenza isikhathi esiziinyanga ezili-18 begodu angeze yangezelelwa.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Ukwenza isibawo selayisense yabasafundako zalisa iforomo esentha eseduze yokuhlola.
Veza umazisi owamukelekako namakhophi njengombana kuhlathulula umThetho wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi ka-1996 , umazisi wesikhatjhana, iphaspoti yeSewula Afrika).
Letha iinthombe ezinzima nokumhlophe ezimbili zakamazisi.
Kuzakufuneka bona uhlolwe amehlo esentha yokuhlola.
Bhadela imali ebekiweko.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako



National Road Traffic Act, 1996

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Ilayisense yabasafundako itholakala mhlokho.

Phezulu

Iindleko

<fn>GOV-ZA.Legalisingofficialdocuments.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
AbaJameli beSewula Afrika ngaphetjheya bangenza imitlolo yangokomthetho ibe semthethweni kuphela nayikuthi beyenziwe yaba semthethweni kokuthoma ngabasemagunyeni bangaPhandle abafaneleko namkha liPhiko lokwenza ibe semThethweni emNyangweni weeNdaba zangaPhandle. AbaJameli beSewula Afrika angeze bakhupha ama-Apostille Certificate - kodwana banganikela kuphela ngeenTifikethi zokuQinisekisa.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Kokuthoma, qunta bona ngimuphi umtlolo ofuna ukuwenza ube semthethweni.
IPhiko lokwenziwa kwemiTlolo ibe semThethweni linganikela ngokuqinisekiswa okufaneleko namkha i-Apostille Certificate ngokuya kwemithetho elandelako:
Umtlolo awudluli unyaka ngobudala.
Kufuze uyelelise iPhiko lokwenziwa kwemiTlolo ibe semThethweni ngenarha imitlolo ezakusetjenziswa kiyo, ukulivumela ukuqunta bonyana yi-Apostille namkha Sitifikethi sokuQinisekisa esifunekako.
Ngaphambi kobana iPhiko lokwenziwa kwemiTlolo ibe semThethweni lingakhupha isiTifikethi sokuQinisekisa namkha se-Apostille, umtlolo kufuze wenziwe ube semthethweni:
Letha imitlolo ePhikweni lokwenziwa kwemiTlolo ibe semThethweni ngenye yeendlela ezilandelako:
Ngokwakho - Imitlolo elethwa ngokwakho ingathathwa kuphela nakufunyanwa ubufakazi bokwamukelwa. Ukuvunywa kokufunyanwa kunikelwa wena ngemva kokunikela imitlolo yakho.
Ngokuthuthwa - Umthuthi uzakunikelwa islibhu sokuthatha, esizakufuneka nakuthathwa imitlolo. Godu kufuze ubhadele umthuthi bona abuyise imitlolo yakho.
Ngeposo etlolisiweko namkha erhabako - Faka i-envilobhu ene-adresi yakho, ebhadelweko yobukhulu be-A4 ukuvumela iPhiko lokwenziwa kwemiTlolo ibe semThethweni ukubuyisa imitlolo. Incwadi ephekelelako, etjho isibalo semitlolo ezakwenziwa ibe ngesemthethweni iyafuneka begodu imininingwana yakho yezokuthintana kufuze iphekelele imitlolo.
Ngokudlula emJamelini weSewula Afrika ngaphetjheya .
Imitlolo elandelako ayamukelwa:
imitlolo erhunyeziweko namkha amagadangiso wekhompyutha amakhophi aqinisekisiweko weentifikethi zomtjhado, zamabeletho, zokuhlongakala namkha zokuvunyelwa zamapholisa amakhophi aqinisekisiweko weenTifikethi zobuJamo bezomTjhado namkha ubuFakazi bobaKhamuzi amakhophi aqinisekisiweko wemitlolo yokukhamba namkha yokuzazisa imitlolo eqinisekiswe nguKomitjhinara weemFungo bona makhophi wemitlolo yamambala. I-Notary Public kufuze iyiqinisekise.
Imitlolo elandelako ayitlhogi bona kokuthoma yenziwe ibe semthethweni yiKhotho njengombana kubekwe ngehla, kuye ngokuthi itlikitlwe mgunyazi okhuphako:
Imitlolo ephathelene nokuthuthwa kwefuyo, kufaka iimfuyo sithandwa, kufanele itlikitlwe beyibethwe istempe nguDorhodera weFuyo wakaRhulumende ogunyaziweko.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
IPhiko lokwenziwa kwemiTlolo ibe semThethweni lizakunikela isaziso samalanga alikhomba sokuvalwa okungasi ngekwelanga lokuphumula.
Phezulu
Iindleko
Akunamali ebhadelwako ukusebenza imitlolo.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako kodwana hlala uveza inarha ohlose ukusebenzisa kiyo umtlolo.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Letterofauthority.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sencwadi yesigunyazo mayelana nekoloyi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Kufanele ufumane incwadi yesigunyazo nawuhlose ukuletha ngaphakathi kwenarha ikoloyi etja namkha esetjenzisiweko, ikoloyi ethutha ipahla namkha ikoloyana nekwakha namkha ukutjhugulula ikoloyi.
Kufanele ube nencwadi yesigunyazo kungaqalwa bona ikoloyi yakhiwe eSewula Afrika namkha enarheni yangaphandle. Imihlobo yeenkoloyi okufuneka kiyo incwadi yesigunyazo:
iinkoloyi, iimbhesi neenthuthuthu iinkoloyi ezithutha ipahla iinkoloyana iinkoloyi ezikhethekileko ezifana namakhreyini akhambako, iintregere, neemvuni.
Zoke iinkoloyi, nanyana zenziwe eSewula Afrika namkha zilethwe ngenarheni kufanele zikhambisane neemfuno ezibekwe emThethweni wesiTjhaba weeNdlela weThrafigi ka-1996. Abaletha ngaphakathi nabo kufanele balethe ubufakazi bokukhambisana kwa-South African Bureau of Standards .
Tjheja: Mumuntu kuphela okuzakutloliswa ngegama lakhe ikoloyi okufanele azalise iforomo lesibawo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Fumana amaforomo wesibawo afaneleko abuya kwa-SABS.
Zalisa amaforomo bewunamathisele imitlolo elandelako:
ikhophi yeNcwadi yokuZazisa incwadi yeprokzi nayikuthi yikampani namkha yihlangano okukhulunywa ngayo incwadi yesifungo yekoloyi eyakhiweko ebuya emiSebenzini yesiPholisa seSewula Afrika. Lokhu kufanele kufake iinomboro zenjini netjhesi, imininingwana ezeleko yomsebenzi owenziweko kanye nendawo ekulu lapho kufunyenwe izakhi isiTifikhethi sokuVunyelwa sokuba seNdleleni esibuya emiSebenzini yesiPholisa seSewula Afrika isitifikhethi sokulinganiswa kwesisindo sekoloyi iinthombe ezimbili zekoloyi.
Bhadela imali ebekiweko.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Fumana amaforomo wesibawo afaneleko abuya kwa-SABS.
Zalisa amaforomo bewunamathisele imitlolo elandelako:
ikhophi yeNcwadi yokuZazisa incwadi yeprokzi nayikuthi yikampani namkha yihlangano okukhulunywa ngayo.
incwadi yesifungo yekoloyi eyakhiweko ebuya emiSebenzini yesiPholisa seSewula Afrika. Lokhu kufanele kufake iinomboro zenjini netjhesi, imininingwana ezeleko yomsebenzi owenziweko kanye nendawo ekulu lapho kufunyenwe izakhi isiTifikhethi sokuVunyelwa sokuba seNdleleni esibuya emiSebenzini yesiPholisa seSewula Afrika isitifikhethi sokulinganiswa kwesisindo sekoloyi iinthombe ezimbili zekoloyi.
Bhadela imali ebekiweko.
Phezulu
Iindleko
<fn>GOV-ZA.LocFishVessel.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Isikebhe sokuthiya sivamise ukuba nazo zoke iinsetjenziswa zokusetjenziselwa imisebenzi yokuthiya namkha ekhambelanako. Isikebhe sifaka zoke izembatho zokuphepha, iinsetjenziswa, ukudla neensetjenziswa zabasebenzi, intundu namafutha. Isikhebhe sokuthiya sekhaya godu singafaka esinye isikebhe esirhelebha sinye namkha zinengi iinkebhe elwandle ekwenzeni omunye nomunye umsebenzi okhambelana nokuthiya. Lokhu kufaka, kodwana akupheleli:
ekulungiselelweni ekunikelweni ekubekeni ekuqandiseni ekuthutheni namkha ekusetjenzweni ekuthintekeni bunqopha emisebenzini yokuthiya ngaphakathi kwe-Exclusive Economic Zone namkha emanzini weentjhabatjhaba awela ngaphasi kwelawulo leSewula Afrika.
Akunamuntu ozakusebenzisa isikebhe sokuthiya namkha esinye isikebhe ukusebenzisa elinye nelinye ilungelo lokufikelela ngaphandle kwalokha anikelwe ilayisense, ekhambelana nemvumo nayikuthi umnikazi wesikebhe mnikazi welungelo lokuthiya begodu lapho umnikazi wesikebhe angasi mnikazi welungelo lokuthiya isivumelwano sikhona sokusetjenziswa kwesikebhe esitjhiwoko.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Fumana iforomo lesibawo emNyangweni weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha .
Zalisa iforomo ngamagabhadlhela usebenzise amaledere amakhulu kuphela begodu ufake incwadi yamabanga etloliweko.
Nikela ngelwazi elilandelako:
igama lesikebhe igama lomnikazi wesikebhe umhlobo wamandla, ubude besikebhe amandla wenjini nobukhulu besikebhe ikoro yezokuthiya isikebhe esizakusebenza kiyo inarha ngaphasi kwayo isikebhe esitloliswe kiyo nayikuthi siqatjhiwe/ siwela ngaphasi kwesivumelwano sesikhathi esithileko somNikazi weLungelo lokuThiya weSewula Afrika.
Letha iforomo lesibawo emNyangweni weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha kanye nesivumelwano selungelo lakho lokuthiya osenze nomnikazi wesikebhe ukusebenzisa isikebhe okukhulunywa ngaso, nayikuthi awusi mnikazi welungelo lokuthiya.
Tjengisa isikhathi kanye nesibawo sekoro yokuthiya isikebhe esizakusebenza kiyo.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo singathatha amalanga wokusebenza amathathu namkha ukudlula lapho kuye ngokwenziwa kuhle kwesibawo.
Phezulu
Iindleko
Iindleko zihluka ngokuya kobude besikebhe.
<fn>GOV-ZA.Lodgeacomplaintonfailure.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isinghonghoyilo ngokubhalelwa kwamapholisa kurhelebha ungazimbi wenturhu yangekhaya
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ungenza isinghonghoyilo ePhikweni eliPhenya iiNghonghoyilo ngamaPholisa nayikuthi ubona bonyana ilunga lemiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika libhalelwe kukhambisana neenjamiso zomThetho weNturhu yangeKhaya ka-1998. Omunye nomunye umuntu onekareko, abongazimbi benturhu yangekhaya kanye neenhlangano okungasizo zombuso zingenza isinghonghoyilo.
Okhunye ukubhalelwa kungafaka ukubhalelwa:
Kubopha umsolwa
Kurhelebha umnghonghoyili ukuvula umlandu
Kufumana indawo yokuphephela elungileko, irhelebho lezokwelapha
Kuphekela umnghonghoyili ayokuthathaha iimpahla zakhe kanye nokuthatha esinye nesinye isikhali esiyingozi kumtlhorisi
Kuyelelisa umnghonghoyili ngangakukhetha, okufana nokuvula umlandu wobulelesi namkha wokwenza isibawo somlayo wokuvikelwa nokunikela umsolwa ngencwadi emdosela ekhotho.
Inturhu yangekhaya yenziwa lokha umuntu othinteka etjhebiswaneni langekhaya enza okulandelako:
Atlhorisa ngokomzmba namkha ngokomseme, isibonelo, abetha namkha akata.
Atlhorisa ngomlomo, ngokommoya namkha ngokwengqondo, isibonelo, ukuthuka namkha isikhwele esidluleleko.
Akuhlukumeza, isibonelo, ngokubuyelelweko akudosela umtato okusilingako.
Akuthumelela iincwadi namkha agade imikhambo yakho.
Angena endaweni yakho yokuhlala ngaphandle kwemvumo.
Akuhlukumeza ngakwezomnotho namkha ngeemali, isibonelo, lokha umyeni namkha umlingani nakagandelela ekuthatheni zoke iinqunto zemali.
Ukona ipahla yakho, isibonelo, atjhisa izembatho zakho, aphula ifenitjhara namkha asika amatayere wekoloyi yakho.
Aphula umLayo wokuVikelwa okhona.
Okhunye nokhunye ukuphathwa ngokutlhorisa okuthusela ukuphepha kwakho, ipilo namkha ukuphila kuhle.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yePhiko eliziJameleko eliPhenya iiNghonghoyilo ngamaPholisa .
Amagadango okufanele alandelwe
Igama nemininingwana yokuthintana kangazimbi kanye/namkha yomghonghoyili.
Igama nesikhundla somsolwa wepholisa .
Inomboro yomlandu yamapholisa nayikhona.
Imininingwana yabofakazi nayikhona
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi sokulinda ikulumiswano - mizuzu ema-30
Incwadi yokuvuma kumnghonghoyili kungakapheli amalanga ama-30
Umbiko weragelo phambili - kungakapheli amalanga ama-30
UmBiko wokuGcina - kungakapheli amalanga ama-90
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Lodgeacomplaintonmisconduct.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imihlobo yeenghonghoyilo engenziwa kwa-ICD:
Isinghonghoyilo seHlangothi II: Singhonghoyilo sokungakhambisani nomthetho kwe-SAPS ngokuya komThetho weNturhu yangeKhaya, umThetho 116 ka-1998
Isinghonghoyilo seHlangothi III: Singhonghoyilo esisola bona ipholisa enze isenzo sokwephula umthetho esiphele ngokulimala kumbi okufuna ukwelatjhwa kwesiguli ngokulaliswa. Ukungaziphathi kuhle okunjalo namkha ukwephulwa komthetho kufanele kube kwenzeke lokha umuntu nakavalelweko. Okulandelako lirhemo leenghonghoyilo zeHlangothi III:
Ukusetjenziswa kumbi kwamandla okunomphumela omumbi emphakathini ngokuya kokulimala okubangiweko: sibalo sabantu abathintekako; inani lemali ethintekako; namkha isikhathi sokwenzeka.
Ukutjhisa
Ukulimaza ngehloso yokulimaza kumbi namkha ukulinga ukubulala
Ukuthumba
Ukukhandela ukusebenza komthetho
Ukwenza ngokukopa namkha ukusebenzisa umtlolo owaziko bona wenziwe ngokukopa wenani le-R50 000 namkha ngaphezulu
Ukweba
Ukuhlukumeza ngokomseme
Ukukhuluma amala ekhotho
Ukuthusela
Ukuthumba
Ukona ipahla
Ukuzibandakanya esiqhemeni sezelelesi
Ukuba nepahla eyetjiweko
Ukukata
Ukufumana ipahla eyetjiweko
Ukubamba ikunzi
Ikohlakalo
Ukulalana ngemva
Ukweba
Ukuzwisa ubuhlungu ngokufuna ilwazi
Ukufumana into ngamandla
Ukukhuthaza inturhu, isibopho sobugobotjani namkha ukulinga ukwenza esinye sezenzo ezirhenyiswe ngehla
Isinghonghoyilo seHlangothi IV: Singhonghoyilo esisola bona ilunga lenze isenzo sokwephula umthetho ngaphandle kwalezo ezirhenyiswe ngehla namkha ukungaziphathi kuhle okungakhenge kube nomphumela wokuhlongakala namkha ukulimala kumbi komunye.
Isinghonghoyilo seHlangothi V: Singhonghoyilo esenzeka ngaphandle kwegunya namkha lomthethomgomo we-ICD.
Iinghonghoyilo ezingeze zenziwa kwa-ICD:
Iinghonghoyilo zezehlakalo ezenzeka ngaphambi kokuhlonywa kwe-ICD. Lokhu kutjho zoke izehlakalo ezenzeka ngaphambi kokuhlonywa kwe-ICD. Lokhu kutjho zoke izehlakalo ezenzeka ngaphambi komhlaka Apreli 1997 kanye nalezo ezenzeka esikhathini esidlula unyaka ngaphambi kobana zibikwe kwa-ICD, ngaphandle kobana kube nobujamo obunye.
Iinghonghoyilo ezenziwa ngabasebenzi bemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha , iinkhulu zekhotho kanye namalunga wamaJoni weSewula Afrika.
Amagadango okufanele alandelwe
I-ICD ingakubawa ukunikela ngelwazi elingezelelweko ngaphambi kobana isinghonghoyilo siphenywe.
Nayikuthi uza ngokwakho, uzakubonana nesisebenzi esiphethe umlandu namkha umcozululi.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukusetjenzwa kweenghonghoyilo:
Ukuvunywa kweklayenti kungathatha imizuzu emihlanu.
Isikhathi sokulinda sokukhulumisana nesisebenzi esiphethe umlandu namkha umcozululi kungaba mizuzu ema-30.
Ukuvuma ngomtlolo ukufumana isinghonghoyilo kungathatha imizuzu ema-30.
Umbiko weragelo phambili ungathatha amalanga ama-30.
Umbiko wokugcina ungathatha amalanga ama-90.
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Lodgenotificationofdeaths.2010-03-25.nr.txt</fn>
Iinghonghoyilo ngokuhlongakala ekuvalelweni mapholisa
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ungenza isinghonghoyilo namkha wazise iPhiko eliziJameleko eliPhenya iinNghonghoyilo ngamaPholisa ngokuhlongakala ekuvalelweni mapholisa, ngebanga lesenzo samapholisa, lokutlhorisa ngokufuna ilwazi namkha lobuhlanga. Lokhu kubizwa ngesinghonghoyilo seHlangothi I.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yePhiko eliziJameleko eliPhenya iiNghonghoyilo ngamaPholisa
Amagadango okufanele alandelwe
Igama nemininingwana yokuthintana yakangazimbi kanye /namkha yomnghonghoyili.
Igama nesikhundla sepholisa.
Igama lesitjetjhi samapholisa namkha lakamasipala lapho umsolwa wepholisa asebenza khona.
Inomboro yomlandu yamapholisa, nayikhona.
langa, isikhathi kanye nobunjalo bokubhalelwa kurhelebha ungazimbi.
Imininingwana kafakazi nakakhona.
I-ICD izakuphenya indaba ngokukhambela indawo yesehlakalo sobulelesi kanye nokufumana iintatimende kibofakazi.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuphenya kungathatha amalanga ama-30 namkha ukudlula lapho kuye ngobumbi bomlandu.
Ukukhutjhwa kwemibiko yokuthoma neyokugcina kungathatha amalanga ali-180.
Kungathatha ama-awara ama-48 ukufaka imibiko ebuthelelweni lekhompyutha.
Ukukhutjhwa kwesiphakamiso sokugcina kungathatha amalanga ali-14 ngemva kokufunyanwa kwemibiko yesitheknikali.
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Lowersoundbroadcastingservice.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo selayisense yokurhatjha yomdumo onamandla amancani
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
UmThetho wezokuRhatjha ka-1999 uhlathulula umSebenzi wokuRhatjha ngomDumo wamaNdla amaNcani njengomsebenzi wokurhatjha womphakathi namkha wangeqadi okhupha amandla angadluli i-watt linye. Iminqopho yeLayisense yokuRhatjha ngomDumo wamaNdla amaNcani kufikelela okulandelako:
kukhulisa umqondo woku'fikelela' obuya elungelweni lokufumana ilwazi bona ufake ukufikelela okukhulu njengesisetjenziswa sokukhiqiza ekurhatjheni ilungelo lekululeko yeziko leendaba kanye nenye imidiya, ikululeko yokufumana nokunikela ngelwazi nemiqondo, ikululeko yokutlama ngokobukhgwari; kanye nekululeko ngokwefundo nerhubhululo lesayensi ukusuka embonweni wetuthuko, umqondo wokulingana uqakathekile ekulinganiseni ikundla ebubulweni lezokurhatjha ngokukhuthaza ukungena kwabatjha emakethe.
ILayisense yokuRhatjha ngamaNdla amaNcani inganikelwa emahlangothini alandelako:
Imisebenzi yokurhatjha yomdumo omncani yokungenisa imali - imisebenzi esebenza ukusuka neratjhela emasentheni weentolo, emabaleni wezemidlalo, emabaleni wemiqaliso kanye nemathiyetha wama-drive-in weenthombe zebhayiskobho, namkha njengomunye umsebenzi iPhiko eliwubona ufanele.
Imisebenzi yomphakathi yokurhatjha ngamandla amancani - imisebenzi esebenza ukusuka nerhatjha ukuya emasentheni wamakhaya wabadala, athintana phakathi kweendawo zekolo namakhaya wabadala namkha omunye nomunye umsebenzi iPhiko eliwubona ufanele.
Womabili amalayisense wokurhatjha ngomdumo ophasi womphakathi newokungenisa imali azakusebenza iminyaka emithathu begodu ilayisense ekhethekileko yokurhatjha ngamandla aphasi izakusebenza amalanga amatjhumi amathathu.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Funa ifrikhwensi esebenzisa amandla amancani.
Qunta ngendawo yestudiyo nesayithi yokudlulisa.
Hloma isiqhema somsebenzi esizakusebenzana nekambiso yesibawo besibembawi owenzela umphakathi.
Qinisekisa bonyana isiqhema somsebenzi senza okulandelako:
Tlola iqhinga lebhizinisi
Sikghonakalisa ukukhethwa kwamalunga weBhodo ngentando yenengi.
Bawa ikhophi yeforomo lomsebenzi wokurhatjha nokusabalalisa amatshwayo.
Zalisa iforomo lesibawo ngamagabhadlhela usebenzise amaledere amakhulu.
Iimbawo ezingakazaliswa zizakubuyiselwa kumbawi begodu akunakuziphendulelela okuzakwenziwa ngokuthikanyezwa okuzakwenzeka.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuvunywa kwelayisense kungathatha iinyanga ezimbili ukuya kwezintathu.
Phezulu
Iindleko
Ilayisense yokuNgenisa iMali yezeHlakalo eziKhethekileko: R2 000
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Iforomo lesibawo lizakuba lihlangothi lamatjhejuli weGazede yomBuso.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.MINSTANDNdebele.2010-03-25.nr.txt</fn>




UMNQOPHO WAMAZINGA AMUKELEKAKO
v
ISINGENISO v


INGCENYE I:
AMALUNGELO WAKHO NJENGONGAZIMBI WOBULELESI 2
INGCENYE II:
IINKAMBISO NEMISEBENZI YABADLALINDIMA BOMNYANGO NGAPHAKATHI KWERHERHO LOBULUNGISWA BOBULELESI 4
Khuyini okuzakwenzeka - 4
â€¢ Nayikuthi omunye umuntu wenze ubulelesi 4
â€¢ Lokha umlandu usiwa kumtjhuthjisi 4
â€¢ Nayikuthi ubizwa njengofakazi wombuso 5
â€¢ Nayikuthi kufanele ube ngufakazi ekhotho 6
â€¢ Ngemva kokugwetjwa 8
â€¢ Lokha nakufezakaliswa isigwebo 10
â€¢ Nayikuthi ufuna irhelebho 11

INGCENYE III:
AMAZINGA AMUKELEKAKO WEMISEBENZI EYENZELWA ABONGAZIMBI BOBULELESI 12
1. Ilungelo lokuphathwa kuhle nokuhlonitjhwa kwesithunzi sakho nokuziphilela ipilo yakho yangeqadi 12
2. Ilungelo lokunikela ngelwazi 12
3. Ilungelo lokuthola ilwazi 16
4. Ilungelo lokuvikelwa 19
5. Ilungelo lokurhelejwa 24 6. Ilungelo lokuliliswa 27


7. Ilungelo Lokubuyiselwa ipahla 32
INGCENYE IV:

IINDLELA ZOKUNGHONGHOYILA 40 IRHEMO LAMA-ADRESI ALIRHELEBHO 41



UMNQOPHO WAMAZINGA AMUKELEKAKO
AmaZinga Amukelekako amayelana nemiSebenzi eyenzelwa aboNgazimbi bobuLelesi ("okumaZinga Amukelekako") mtlolo onikela ngelwazi, owathuthukiswa khona kuzakuhlathululwa ngokuzeleko amalungelo wakho njengombana atholakala eTjhatheni yemiSebenzi eyenzelwa aboNgazimbi boBulelesi eSewula Afrika (eyaziwa nge"Tjhatha") kunye nokwenza amalungelo la asebenze. ITjhatha yaboNgazimbi, kunye namaZinga Amukelekako, kuhloswe bona ikunikele ngelwazi mayelana nelwazi eliphathelene nokuzibophelela komBuso ekukhuphuleni ukulethwa kwemisebenzi kibongazimbi bobulelesi. AmaZinga Amukelekako ahlose ukuhlathulula amaZinga Amukelekako mayelana nemisebenzi enikelwa abongazimbi bobulelesi. AmaZinga Amukelekako awabeki kuphela amalungelo asisekelo nemithethokambiso, kodwana anikela nangelwazi elinabileko ukuhlathulula amalungelo atholakala eTjhatheni, ngokubeka amaZinga Amukelekako ozawalindela kwabanikela ngemisebenzi. AmaZinga Amukelekako azakurhelebha bona ufune ukuziphendulela kiwo woke umuntu othinteka erherhweni lobulungiswa bobulelesi ukuqiniseksia bona uthola irhelebho elifaneleko nemisebenzi.

ISINGENISO
Lokha nawubika ubulelesi begodu unikela ubufakazi ekhotho, udlala indima eqakathekileko ekwenzeni bona irherho lobulungiswa bobulelesi linikele ngependulo eendingweni zomphakathi kunye nokuqinisekisa ukuziphendulela kwesaphulimthetho. Ngakelinye ihlangothi, irherho lobulungiswa bobulelesi kufanele likutjheje khonokho begodu nangesihle, likuphathe ngehlonipho godu lihloniphe isithunzi sakho nelungelo lakho lokuziphilela ipilo yakho yangeqadi begodu lihlangabezane neendingo zakho. AmaZinga Amukelekako mzamo wokuqinisekisa bona lokhu kuyenzeka, ngokukunikela amandla ngelwazi elifaneleko ukukghonakalisa bona usebenzise amalungelo wakho.


AmaZinga Amukelekako ahlukaniswe ngeengcenye ezine. Ingcenye yoku-1 ngokufitjhani inikela ngelwazi elisendlalelo ngamalungelo wakho begodu ibeka bona ngubani ongafikelela amalungelo la. Ingcenye yesi-2 kafitjhani ihlathulula iinkambiso erherhweni lobulungiswa bobulelesi nokuthi khuyini okuzokwenzeka nawuba ngungazimbi wobulelesi kunye nalokha nawubika ubulelelesi emapholiseni. Ingcenye yesi-3 iphethe amaZinga Amukelekako mayelana nemisebenzi ongayilindela kubadlalindima abahlukeneko erherhweni lobulungiswa bobulelesi, ngokuqala elinye nelinye ilungelo elihlathululwe eTjhatheni yaboNgazimbi. Lokhu kuyingcenye eqakatheke khulu yamaZinga Amukelekako, njengombana kuhloswe ngawo ukwenza amalungelo atlolwe ngaphakathi kweTjhatha khona uzakwazi ukuwasebenzisa. Kusesigabenesi lapho uzakubona bona isibalo semithethokambiso yobuLungiswa bokuBuyisela ubuNtu itholakala emleyweni womthetho ohlathululwe eTjhatheni yaboNgazimbi nemaZingeni Amukelekako. Ingcenye yesi-4 ibeka ikambiso yeenghonghoyilo. Nanyana abadlalindima abangaphakathi kwerherho lobulungiswa bobulelesi bahlose ukuqinisekisa bona imiphumela engasi mihle yobulelesi ayenziwa ibe mimbi khulu ngokwenzeka muva, begodu bahlose ukukuphatha kuhle nangesihle bebakunikele ngemisebenzi emihle, izinto kwesinye isikhathi ziyatjhapha. Kwesinye isikhathi ungabona bona imisebenzi oyitholileko beyingahlangabezani namazinga obewuwalindele. Isigabesi sihlathulula bonyana usenza bunjani isinghonghoyilo begodu siphethe irhemo lama-adresi aneenomboro eziqakathekileko.
AmaZinga Amukelekako ahlose ukwenza ukulethwa kwemisebenzi ebonakalako kube lula njengombana kubeka amaZinga Amukelekako okuzakulinganiswa ngawo ukulethwa komsebenzi. Iinkhungo ezifaneleko, abasebenzeli neminyango izakwelusa ukuhlonitjhwa kwamalungelo namazinga wemisebenzi abekwe ngaphakathi kwamaZinga Amukelekako begodu njengehlangothi lokwelusa kwazo, abasebenzeli laba bangathintana nawe. Eminye imiphumela yalokhu kwelusa nekambiso yokubonisana ingavezwa.




Nayikuthi khewaba ngungazimbi wobulelesi, ungalindela bona abadlalindima erherhweni lobulungiswa bobulelesi baqinisekisa amalungelo wakho njengombana abekwe eTjhatheni yaboNgazimbi, ayafezakaliswa nokobana amaZinga Amukelekako wemisebenzi ebekwe emtlolweni ayafezakaliswa.
Ukuphumelelisa iminqopho yalomtlolo, nokukhambisana nehlathululo avezwe eKambisweni esiSekelo kezomThethobulungiswa kiboNgazimbi bobuLelesi nokuPhalisela amaNdla yiHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko ngo-1985 (GA/ Res/40/30), eyatlikitlwa yiSewula Afrika, ungazimbi wobulelesi uhlathululwa njengomuntu olimeleko, okufaka hlangana ukulimala emzimbeni namkha ngokwengqondo; ukulimala emmoyeni; ukulahlekelwa ngakwezomnotho; namkha ukwephulwa khulu kwamalungelo wakhe asisekelo ngezenzo namkha ngokutjhiya ngaphandle okuphula umthetho wethu wezobulelesi. Igama elithi 'ngazimbi' godu lifaka, lapho kukghonekako umndeni oseduze namkha abathembele kungazimbi ukufumana ukutlhogonyelwa. Umuntu angathathwa ngongazimbi ngaphandle kokuqalwa bonyana ingabe isephulimthetho siyatholwa, siyaziwa, siyabotjhwa, siyatjhutjhiswa namkha sifunyanwa simlandu, begodu nangaphandle kokuqala itjhebiswano lomndeni phakathi kwesaphulimthetho nongazimbi.
Iinjamiso ezitholakala kumaZinga Amukelekako zisebenza kibo boke abongazimbi ngaphandle kokubandlulula ngokuya komhlobo, ubulili, ukubasidisi, ubujamo bezomtjhado, umlando wobutjhaba, namkha umlando wezokuhlalisana, umbala, ukuzithandela ngokobulili, ukukhubazeka, ikolo, unembeza, ikolelo, isiko, ilimi nokubeletha njengombana kubekwe esiGabeni 9 somThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika (umThetho wenomboro 108 ka-1996).


Ngesikhathi sakho sokuthintana nerherho lobulungiswa bobulelesi amalungelo alandelako, njengombana abekwe eTjhatheni yaboNgazimbi nokukhambisana nomThethosisekelo kunye nomthetho okhambelanako, azakuhlonitjhwa:
â€¢
Ilungelo lokuphathwa kuhle nokuhlonitjhwa kwesithunzi sakho nokuziphilela ipilo yakho yangeqadi

â€¢
Ilungelo lokunikela ngelwazi

â€¢
Ilungelo lokuthola ilwazi

â€¢
Ilungelo lokuvikelwa

â€¢
Ilungelo lokurhelejwa

â€¢
Ilungelo lokuliliswa

â€¢
Ilungelo lokubuyiselwa ipahla





Kuzakwenzekani?
Nayikuthi omunye umuntu wenze ubulelesi:
1 Nayikuthi kwenziwe ubulelesi, ukububika emiSebenzini yesiPholisa seSewula Afrika kuzakuthoma ukukhambisa irherho lobulungiswa bobulelesi. UmSebenzi wesiPholisa seSewula Afrika unomthwalo wokuphenya ubulelesi kunye nokubopha izaphulimthetho. Nasele kukhona othweswa umlandu, amapholisa azakuvula idokhethi abe aphenye ukwethwesa umlandu. Nayikuthi amapholisa awanasiqiniseko bonyana ubutjhutjhisi kufanele bulandele, ukwethweswa umlandu kuzakwenziwa msinyana. Kodwana amapholisa azakuragela phambili nokuphenya umlandu onjalo begodu azakuletha idokhethi yamapholisa kumtjhutjhisi womphakathi okunguye ozakuthatha isiqunto.
2 Ukusuka ngesikhathi kwenziwa bekubikwa ubulelesi, kuqakathekile bona boke ubufakazi obukhona bubuthelelwe begodu buvikelwe ngendlela ezakurhelebha ukuphenywa komlandu kunye nokulalelwa komlandu. Ukulimala namkha umonakalo otholwa nguwe uzakusekela ubufakazi bakho emlandwini othweswe isaphulimthetho. Ihlahlubo yezokwelapha kufanele izaliswe beyilethwe, nakukghonekako.
3 Nasele omunye abekwe umlandu, umlandu udluliselwa ekhotho lapho umtjhutjhisi athoma ukutjhutjhisa umlandu.

Lokha umlandu usiwa kumtjhutjhisi:
4 Umtjhutjhisi uzakuqala amaqiniso womlandu omunye nomunye ngokutlhogomela. Umtjhutjhisi angenza enye yezinto ezintathu:


â€¢
Angaqunta bona kunobufakazi obaneleko bokutjhutjhisa nokuragela phambili nokutjhutjhisa.

â€¢
Angaqunta bona kufuneka ilwazi elinengi ukuthatha isiqunto esilungileko begodu ngalokho angalayela isiphathiswa esiphenyako ukuphenyisisa umlandu khudlwana.

â€¢
Ngamabanga ahlukeneko, afaka iinrhuluphelo zomphakathi, angaqunta ukuwusula umlandu.


Umtjhutjhisi uzakutjheja iinrhuluphelo zakho lokha nakenza esinye nesinye isiqunto begodu uzakuqunta ukutjhugulula umlandu, kuye ngamaqiniso akhambelanako womlandu.
5 Ungalindela ikambiso eburhaba nesebenza kuhle khulu ezakuqinisekisa bona umlandu ulethwa ngaphambi kwekhotho msinyana ngokukghonekako.
6 Ungalindela bona umtjhutjhisi abawe loke ilwazi eenkambisweni esiphathisweni esiphenyako begodu sizakuletha lokhu ngaphambi kwekhotho, ukuqinisekisa bona isiqunto sokunikela namkha sokwalela ibheyili othweswe umlandu senziwa ngokucabangela iinrhuluphelo nokuvikelaka kwakho.
7 Ngaphambi kokwamukela ukuvunywa komlandu, umtjhutjhisi uzakutjheja iinrhuluphelo zakho kunye nezomndenakho.

Nayikuthi ubizwa njengofakazi wombuso:
8 Amapholisa azakwazisa nakufuneka bona uvele ekhotho njengofakazi. Imilandu eminengi itjhejwa emakhotho wabomarhastrada kuthi leyo emimbi khulu isiwa ekhotho yesifunda namkha kilawo aphakamileko.


9 Ukusa umlandu ekhotho khona uzakulalelwa kungaba yinto ehlangahlangeneko, khulu khulu nayikuthikunesibalo sabantu abathintekako. Labo abaqalene nomlandu bazakwenza koke okusemandleni wabo ukuqinisekisa bonyana ulethwa ekhotho ngokurhaba okukghonekako.
10 Isiphathiswa esiphenyako, umtjhutjhisi womphakathi omkhulu namkha umjameli we-Ofisi loMnqophisi wokuTjhutjhiswa komPhakathi uzakuqinisekisa bona, ngemva kokuhlola kwamambala godu nalapho ezinye iimfuno kuhlangabezwana nazo, ufakwe ngaphasi kwehlelo lokuvikelwa kwabofakazi nayikuthi usengozini namkha uyathuselwa.

Nayikuthi kufanele ube ngufakazi ekhotho:
11 Ukunikela ngobufakazi ekhotho kungakubeka ngaphasi kwegandelelo. Labo abathintekako - amapholisa, umtjhutjhisi nabasebenzi bekhotho - bazakusekela, bakulungiselele bebakunikele loke ilwazi ngokukghonekako mayelana nokungenzeka.
12 Uzakunikelwa isibizela-khotho esikwazisa bona uze nini kunye nalapho ukulalelwa komlandu kuzakwenzeka khona. Iphetjhana elihlathulula okuzakwenzeka ekhotho, lizakuphekelela isibizela-khotho kobunye ubujamo. Nayikuthi uya ekhotho kamarhastrada begodu uneminye imibuzo ngeenkghonakalisi zekhotho, kufanele uthintane nesiphathiswa esiphenya umlandu namkha, lapho nakakhona, umrhelebhi kangazimbi nesiphathiswa sokulungisa, esizakulayela emuntwini ofaneleko ozakuthintanisa nekhotho.
13 Lokha nawufika ekhotho, ungathola amatshwayo acacileko azakurhelebha bona uthole indlela yakho. Nayikuthi awekho amatshwayo acacileko begodu awazi bona ikhotho ikuphi, ungabuza eDeskini leRhelebho/ lokwAzisa/lokuYelelisa ukuthola bona kukuyiphi ikhotho lapho kuzakulalelwa khona ubufakazi namkha uzwe ngeenkghonakalisi zekhotho. Godu ungaya kubasebenzi bezokutjhutjhisa, abangakghona ukuphendula imibuzo ongaba nayo ngeenkambiso. Umtjhutjhisi onikelwe umlandu wakho uzakukghona ukukutjela bona pheze kuzakuthatha isikhathi esingangani ngaphambi kobana unikele ubufakazi.


14 Umtjhutjhisi uzakwenza koke okukghonekako bonyana uyabizwa bona unikele ngobufakazi ngokurhaba okukghonekako. Umtjhutjhisi onikelwe umlandu wakho, lapho kukghonekako, uzakubonisana nawe ngaphambi kobana unikele ubufakazi. Kodwana, kwesinye isikhathi kunokuriyada. Kufanele uqinisekise bonyana ufika ekhotho ngesikhathi. Kufanele wazise umtjhutjhisi nayikuthi uzokufika ngemva kwesikhathi namkha angeze ukghone ukuza ekhotho ngelanga elibekiweko.

Ekusegweni komlandu:
15 Nayikuthi kufanele unikele ubufakazi, kobunye ubujamo, bawa umngani namkha umsekeli akuphekelele ekhotho. Ngemva kobana unikele ubufakazi uzakutjelwa bonyana ungakhamba na. Ungeza kiwo woke amalanga wokulalelwa komlandu nayikuthi ufisa njalo.
16 Umthetho uvumela iinjamiso ezilandelako lokha nawunikela ubufakazi:
â€¢
ngaphasi kobujamo obuthileko unganikela ubufakazi ngokusebenzisa irherho le-closed-circuit television (lokhu kutjho bona awusi sekhotho lapho kunommangalelwa, kodwana ungakenye indlu).

â€¢
Godu, nawungaphasi kweminyaka eli-18 begodu nayikuthi isiphathiswa esingameleko (okutjho umarhastrada namkha ijaji) sibona bonyana ukunikela ubufakazi kungabanga bona ube ngaphasi kwegandelelo elingakafaneli

lezengqondo namkha ugule, unikelwe irhelebho elingenelelako lokha nawunikela ngobufakazi ngendlela ye-closed-circuit television.

â€¢
Nayikuthi kufanele unikele ubufakazi iinkambiso, ngaphasi kobujamo obuthileko, zingenziwa emsitheleni.




17 Ubufakazi bezinga eliphezulu buyatlhogeka ngaphambi kobana umuntu afunyanwe anomlandu. Ubutjhutjhisi kufanele butjengise ukuba mlandu kommangalelwa ngaphandle kokungabaza okukhulu. Lokhu kungatjho bona umuntu okholelwa bona unomlandu, ufunyanwa anganamlandu. Lokhu akusi sigwebo esisekelwe phezu kwakho, kodwana sisekelwe ekuqineni kobufakazi bobutjhutjhisi buboke.
18 Umtjhutjhisi uzakubiza ufakazi karhulumende ukusekela umlandu obekwe ummangalelwa ebujameni obufaneleko. Umrhumutjhi uzakutholakala lokha nakutlhogekako. Ummangalelwa uzakunikelwa ithuba lokukubuza imibuzo, anikele ubufakazi nokubiza abofakazi. Ngemva kobana ikhotho ilalele boke ubufakazi obulethwe ngaphambili nebesiqhema sommangalelwa, abathintekako bazakuvunyelwa ukukhuluma ngaphambi kokukhutjhwa kwesigwebo.

Ngemva kokugwetjwa:
19 Nayikuthi ummangalelwa ufunyanwa amlandu, ubutjhutjhisi nesiqhema sommangalelwa bangendlala ubufakazi bebakhulume nekhotho ngesigwebo esizakukhutjhwa. Lokhu kwenziwa ngokuphikisana mayelana nokubawa isigwebo esikhulu namkha esincani. Nayikuthi ukubawa isigwebo esincani kwenziwa ngelwazi elingasi liqiniso, ilwazeli kufanele litjelwe ikhotho. Esikhathini sokukhutjhwa kwesigwebo ungabawa ukulungiswa kobujamo bakho namkha ukuliliswa. Nayikuthi ikhotho ikunikela ngokulilisa, akuthathwa njengomunye umhlobo wokujezisa. Ikhotho ingabekela ngeqadi isigwebo ebujameni obuthileko, okufaka hlangana ubujamo lapho kufanele ummangalelwa akulilise. Umtjhutjhisi angaletha umbiko wokuhlolwa kwakangazimbi namkha andlale ubufakazi ukusekela isigwebo esifaneleko lapho kufanele begodu kukhambisanako.


20 Ngaphambi kokukhutjhwa kwesigwebo isiphathiswa esengameleko, umtjhutjhisi namkha isiqhema sommangalelwa singabawa isiphathiswa eselusa iimbotjhwa ezisebenza emphakathini namkha omunye usolwazi ukulungisa umbiko ngawe namkha ngommangalelwa. Umbiko ungafaka umbiko ngomphumela ubulelesi obunawo phezu kwakho. Ilwazi lingathathwa embikweni owenziwe emapholiseni, namkha isiphathiswa esigada iimbotjhwa emphakathini singakhulumisana nawe namkha sikubize bona uzokunikela ngobufakazi ngesikhathi sokukhutjhwa kwesigwebo.
21 Nawukholwa bona indlela yokugweba inomusa khulu, ungakhulumisana ngalokhu nomTjhutjhisi oPhezulu namkha umTjhutjhisi omKhulu, ongaqunta ukuletha itjhejo loMnqophisi ofaneleko wokuTjhutjhiswa komPhakathi. UMnqophisi wokuTjhutjhiswa komPhakathi angadlulisela phambili isigwebo ekhotho yokudlulisela iingwebo. Ukudlulisela phambili isigwebo kufanele kutlolwe phasi kungakapheli isikhathi esithileko.
22 Ummangalelwa angadlulisela phambili isigwebo sokutholwa amlandu kunye nesigwebo esithethwe yikhotho. Nayikuthi ukudlulisela phambili kuyenziwa, ungabawa umtjhutjhisi emlandwini wokuthoma, namkha igqwetha lombuso lemajajini eliqalene nokudlulisela phambili bona lihlale lisazi ngokuraga komlandu, isibonelo, ilanga lokulalelwa kokudlulisela phambili isiqunto, ngelanga lokulalelwa kokudluliswa, nanyana ummangalelwa anikele ibheyili kunye nomphumela wokudlulisela phambili lokho.


23 Nayikuthi kunokutshwenyeka ngokuphepha kwakho namkha kwakafakazi wombuso, amapholisa, umtjhutjhisi namkha umjameli obuya eYunithini yokuVikelwa kwaboFakazi bazakwazi ukukunikela isiyeleliso ngokufanele kwenziwe khona uzakuvikelwa. Bazakurhelebha lapho kukghonekako.

Lokha nakufezakaliswa isigwebo:
24 UmNyango wemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha uzakuqinisekisa bona iingwebo zokudosa ejele zikhanjiswa ngokuya komthetho. Lokha ukutjhatjhululwa kommangalelwa nakucatjangwako, umNyango wemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha uzakutjheja ukweluswa kommangalelwa okhutjhwe ngokulitjalelwa.
25 Ungabawa ukubakhona ekulalelweni kokweLuswa kokuLungisa ukuziPhatha nokweBhodo yokuLibalela. Nawufisa ukubakhona, uzakwaziswa ngelanga lokulalelwa begodu iBhodo izakutjheja ukutshwenyeka kwakho lokha nayicabanga ukutjhaphulula ummangalelwa ngokumlibalela.
26 Komunye nomunye umlandu ummangalelwa akhutjhwa khona ngokulitjalelwa, iBhodi yokuLibalela izakubeka iimfuno mayelana nokukhutjhwa kommangalewa nakubonwa bonyana kuzakuba serhuluphelweni yakho.
27 Nayikuthi, ngemva kokukhutjhwa ngokulitjalelwa, ummangalelwa uziphatha ngendlela ebonakala ungathi angaba yingozi emphakathini, namkha wephula iimfuno ezikhambisana nokukhutjhwa kwakhe, ummangalelwa angabanjwa abuyiselwe ejele ayokuqedelela isigwebo sakhe esisaseleko.



Nayikuthi ufuna irhelebho:
28 Iminyango yombuso embalwa izakunikela ngerhelebho. Amapholisa azakurhelebha ngokungenelela eengozini ezenzeka lapho ukhona; ekudluliseleni phambili khona kuzakufunyanwa irhelebho lezokwelapha namkha lezengqondo; ekuhlathululeni iinkambiso zamapholisa; ekunikeleni ngelwazi mayelana namalungelo wakho; ekukudluliseleni eenhlanganweni okungasi ngezombuso nezisemphakathini (ama-NGO nama-CBO) namkha emisebenzini etholakala emphakathini yokusekela abongazimbi; ekuqinisekiseni ukuphepha kwakho endaweni lapho kwenzeke ubulelesi; ekubulungweni kobufakazi; kunye nekukuyeleliseni ngokukhandela ubulelesi.
29 Nayikuthi kunenye ingozi ngemva kokukhutjhwa kwesigwebo, wena, isiphathiswa esiphenyako, namkha umtjhutjhisi, kufanele khonokho nithintane ne-ofisi leYunithi yokuVikelwa kwaboFakazi.
30 UmNyango wezeHlalakuhle kunye nabanye abanikela ngemisebenzi yezehlalakuhle, nabakhona, bazakunikela ngemisebenzi yesekelo ngokwemizwa nesekelo elibonakalako, okungafaka amahlelo wokulungiselela ukuvela ekhotho.
31 Abasebenzi betlhogomelo lezamaphilo bazakuqinisekisa bona amalungelo wakho, njengombana atholakala eTjhatheni yamaLungelo weenGuli ayahlonitjhwa.
32 UmNyango wezeFundo uzakuqinisekisa bona amahlelo wokungenelela afana nerhelebho lezengqondo, iinkambiso zokudlulisela phambili newokusekela, akhona ukusetjenziswa bongazimbi abaserherhweni lefundo.




1 ILUNGELO LOKUPHATHWA KUHLE NOKUHLONITJHWA KWESITHUNZI SAKHO NOKUZIPHILELA IPILO YAKHO YANGEQADI
1.1 Ungalindela bona boke abadlalindima abangaphakathi kwerherho lobulungiswa bobulelesi bazakuphatha kuhle, ngokuhlonipha isithunzi sakho nelungelo lakho lokuziphilela ipilo yakho yangeqadi, begodu nangokukuzwela.
Nayikuthi ubulelesi bubikiwe emapholiseni, ungalindela bona -
1.2 ubulelesi buzakuphenywa;
1.3 nayikuthi ubike ubulelesi ngokuthintana namapholisa, bazakutjheja umbiko wakho ngokurhaba okukghonekako;
1.4 amagadango kufanele athathwe ukwehlisa koke ukuthikamezeka okwenzeka kuwe;
1.5 isiphathiswa samapholisa kufanele sithathe isitatimende sakho besizalise amaforomo afaneleko ukutlolisa ubulelesi;
1.6 uzakudluliselwa lapho uzakufumana irhelebho lezokwelapha namkha lezengqondo nakutlhogekako;
1.7 nayikuthi ungungazimbi wobulelesi benturhu yomseme, uzakubuzwa imibuzo ngeqadi lilunga lamapholisa;
1.8 uzakubuzwa imibuzo ngelimi olizwisisako, begodu nayikuthi umuntu okhuluma nawe akalazi ilimi olikhulumako, bawa bakulethele umrhumutjhi; begodu


1.9 ungabawa bona ukhulunyiswe lilunga lesipholisa lobulili obufana nebakho begodu nakukghonekako isibawo singavunywa.

Nayikuthi umlandu usiwa ekhotho ungalindela bona: Isiphathiswa esingameleko -
1.10 siqinisekise bona iinkambiso zokulalelwa komlandu zibanjwa ngendlela engaphuli ilungelo lakho lokuphathwa kuhle nokuhlonijthwa kwelungelo lakho lokuziphilela ipilo yakho yangeqadi.

umtjhutjhisi -
1.11 uzakuthatha amagadango, khulu khulu ebujameni bobulelesi bomseme, nenturhu yangekhaya, ukuqinisekisa bona lapho kukghoneka khona, umlandu uphathwa mtjhutjhisi munye bewuphele;
1.12 uzakubizwa bona unikele ubufakazi ngokurhaba okukghonekako, begodu nakunokuriyada, umtjhutjhisi ophethe umlandu wakho uzakwazisa bona kungebangalani kunokuriyada nokobana uzakulinda isikhathi eside kangangani;
1.13 uzakunikela ithuba lokuzikhumbuza, ufunde isitatimende sakho begodu nakutlhogekako uzakubonisana nawe, begodu
1.14 ilunga labasebenzi bekhotho lizakwazisa bona kufanele ubhadelwe imali yokukhwela kunye nezinye iindleko ngesikhathi ugidlha ekhotho unikela ubufakazi, begodu lizakunikela ilwazi ngeendleko libe likurhelebhe ngokwenza isibawo sokuzifumana.



Abasebenzi bekhotho -
1.15 bazakwenza koke okusemandleni ukukuvikela ekutlhorisweni namkha ekuphathweni kumbi ngokwengqondo ngilokho okwenzeka ekhotho;
1.16 bazakuletha kuwe abasebenzi nabazinikelako, nabakhona, ababandulilweko ababuya emiSebenzini yokuSekela aboNgazimbi ukurhelebha wena nomndenakho ekhotho ngaphambi, ngesikhathi nangemva kokulalelwa komlandu;
1.17 ngokuya kwesibawo begodu nakukghonekako, bazakuvumela bona ubone indlu yekhotho ngaphambi kokuthoma komlandu ukuzijayeza iinkghonakalisi zekhotho, khona uzakwazi okufanele ukulindele lokha nawunikela ubufakazi;
1.18 bazakuvumela umuntu okusekelako (isihlobo namkha umngani) akuphekelele ekhotho begodu
1.19 bazakuvumela, nawubawako begodu nayikuthi iinkghonakalisi ziyatholakala, ukulinda ngokwehlukana nommangalelwa namkha abofakazi bakhe abasemlandwini.

Ebanikelini bemisebenzi yezehlalakuhle nabasebenza ngokuzinikela ungalindela -
1.20 nayikuthi kukhulunyiswana nawe, kuzakukhulunyiswana nawe ngemsitheleni, ikulumiswano leyo izakuthathwa njengento eyifihlo begodu kuzakukhulunyiswana nawe ngelimi olizwisisako;
1.21 ukungatjhiywa uwedwa ukuqalana nomlandu uwedwa. Nayikuthi
awukabi ukuwubika umlandu emapholiseni, umnikeli wemisebenzi yezehlalakuhle uzakurhelebha ukuwubika; begodu


1.22 nayikuthi ube ngungazimbi wobulelesi bezomseme, amapholisa angatlhoga izembatho zakho ezizakuba bufakazi, lapho ungabawa khona umnikeli wemisebenzi yezehlalakuhle bona akurhelebhe ukufumana ezinye izembatho.

Ebasebenzini betlhogomelo lezamaphilo ungalindela bona -
1.23 ukuhlola okuzeleko kuzakwenziwa ebujameni bakho ngokommoya nezengqondo;
1.24 kuzaboniswana nawe ngobujamo ebukhuphula ukugcinwa kwefihlo, ukuziphilela ipilo yangeqadi nesithunzi nokubonisana kuzakwenziwa ngelimi olizwisisako;
1.25 bazakubawa bona uvumele ukuhlolelwa zamaphilo namkha ukwelatjhwa, kodwana uzakwaziswa kobana ungala elinye nelinye itjhejo namkha isekelo lezengqondo, lapho imiphumela yegadangwelo uzakuhlathululelwa yona;
1.26 ebujameni bobulelesi bezomseme, nawubawako begodu kukghonakala, umsebenzi wezamaphilo wobulili obufana nebakho uzakwenza ukuhlolelwa zamaphilo namkha ukwelapha;
1.27 bazakuqinisekisa bona loke ilwazi lezamaphilo liyafakwa emarekhodini womlandu wakho;
1.28 uzakwelatjhwa ngokurhaba okukghonekako begodu nangokukhambisana namalungelo wakho njengombana atholakala eTjhatheni yamaLungelo weenGuli.



Eemphathisweni zemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha ungalindela bona -
1.29 nawubawa ukubakhona ekulalelweni kokulibalela, uSihlalo wokweLuswa kokuziPhatha neBhodo yokuLibalela, ngaphambi kokulalelwa, uzakwazisa, ngelimi olizwisisako, iinkambiso ngesikhathi sokulalelwa begodu nokuthi kulindelweni kuwe;
1.30 nayikuthi ubakhona ekulalelweni kweBhodo yokuLibalela begodu kufanele kube nokutjhoko, ungabawa omunye nomunye umuntu ozikhethela yena akuphekelele ekulalelweni, khona azakusekela;
1.31
nayikuthi ubakhona ekulalelweni kweBhodo yokuLibalela woke umzamo uzakwenziwa ukukuvikela ekutlhorisweni namkha ekukuphathweni kumbi ngokwengqondo godu ngesikhathi sokulalelwa.

2.
ILUNGELO LOKUNIKELA NGELWAZI


Ngesikhathi sokuphenywa komlandu ungalindela bona -
2.1 a. isiphathiswa samapholisa sizakuthatha isitatimende kuwe besikubawe bona ufunde okungaphakathi kwaso ngokusitlikitla;
b.
nawungakwaziko ukufunda, kufanele wazise isiphathiswa samapholisa, lapho isiphathiswa samapholisa sizakufundela isitatimende besibawe bona usiqinisekise ngokusitlikitla namkha ngokugadangisa uthubhakghuru wakho phezu kwaso;

c.
nayikuthi umrhumutjhi ukhona begodu ufisa bona isitatimende sakho sifundwe ngelimi olizwisisako ngaphambi kobana usiqinisekise ngokusitlikitla namkha ngokugadangisa uthubhakghuru, umrhumutjhi angasetjenziswa kilomnqopho.




2.2 Nawubona bona isitatimende sakho asikapheleli namkha asisiliqiniso, uzakuvunyelwa ukusingezelela namkha ukutjhugulula isitatimende sokuthoma namkha ukwenza esinye isitatimende;
2.3 Uzakunikelwa ithuba lokuhlathulula esitatimendeni sakho bona ubulelesi bukuthinte kangangani begodu lapho kufaneleko iinrhuluphelo zakho zizakutjhejwa;
2.4 Uzakwaziswa bonyana ungabawa ikhophi yestatimende sakho;
2.5 Amapholisa azakubawa imininingwana yokulahlekelwa kwakho, ukumotjhakalelwa namkha ukulimala begodu lokhu kuzakurekhodwa;
2.6 Kuzakufuneka bona uhlale wazisa isiphathiswa esiphenyako nge-adresi yakho, imininingwana yokuthintana nalapho ungaba khona bekuphele iphenyo nokukhamba ikhotho; begodu
2.7 Bazakubawa bona wazise isiphathiswa esiphenyako nayikuthi ummangalelwa ucabhela namkha ulinga ukucabhela ukuphenywa komlandu, nayikuthi angeze eze ekulalelweni komlandu namkha nakakuthuselako.
Nayikuthi umlandu usiwa ekhotho ungalindela bona:
Umtjhutjhisi -
2.8 hlangana nokhunye, uzakutjheja iinrhuluphelo zakho lokha nakaqalako bonyana atjhutjhise namkha angatjhutjhisi;
2.9 uzakubawa bona uveze loke ilwazi elikhambelana nesiqunto mayelana nokutjhatjhululwa kommangalelwa ngebheyili, isibonelo, lapho ummangalelwa acabhelana nobufakazi namkha nabofakazi, namkha ummangalelwa uyakuthusela namkha uyakufungela namkha ufungela umndenakho, namkha ummangalelwa angeze avela ekhotho; begodu nakufaneleko umtjhutjhisi uzakubiza bona uzokunikela ubufakazi kilokhu ekulalelweni kwebheyili;


2.10 uzakunikela ithuba lokukhumbuza umkhumbulo wakho ngokubonisana namkha ngokukuvumela bona ufunde isitatimende sakho ngaphambi kokunikela ubufakazi;
2.11 uzakubonisana nawe ngaphambi kokwamukela ukuvuma umlandu okuncani kunye nokukubawa bona uhlathulule bonyana ubulelesi bukuthinte njani namkha umndenakho. Ekubonisaneni nawe uzakuba nethuba lokuveza imininingwana yokulahlekelwa namkha yokulimala okukwehlakaleleko ngebanga lobulelesi. Umtjhutjhisi uzakutjheja ubujamobu ngaphambi kokuthatha isiqunto ngokwamukelwa kokuvuma umlandu omncani. Umphumela ubulelesi obube nawo phezu kwakho namkha umndenakho buzakuvezwa ekhotho namkha uzakunikelwa ithuba lokunikela ubufakazi ekhotho, namkha umbiko olungiswe sisazi uzakulethwa ekhotho ngesikhathi sokukhutjhwa kwesigwebo; begodu
2.12 ngesikhathi sokubonisana, bazakubawa bona uveze amanye amaqiniso wokungezelela angakafakwa esitatimendeni. Nayikuthi ayakhambelana nomlandu, umtjhutjhisi uzakuveza amaqiniso lawo esiqhemeni sommangalelwa ngaphambi kokulalelwa komlandu.
Abanikeli bemisebenzi yezehlalakuhle -
2.13 nakutlhogekako, bazakhulumisana nawe begodu nayikuthi ukufumana ubufakazi bezokwelatjhwa kukhambelana nomlandu, yenza amalungiselelo wokuhlahlubwela zokwelatjhwa; begodu;


2.14 nakukghonekako bazakugcina iragelo phambili ngokuqinisekisa bona umnikeli ofanako wezehlalakuhle namkha osebenza ngokuzinikela usebenza nawe ukuthoma ngesikhathi sokubika ubulelesi ukufika ekugcineni komlandu.
Abasebenzi betlhogomelo lezamaphilo -
2.15 nayikuthi ikhotho (umtjhutjhisi namkha umarhastrada) ibawa bona benze njalo, bazakunikela ikhotho amarekhodi wakho wezokwelatjhwa kunye nelinye ilwazi elikhambelana nomlandu obanikele lona.
Iimphathiswa zemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha -
2.16 zikuvumela bona wenze isibawo esitloliweko usiqalise kuSihlalo wokweluswa kokuziPhatha neBhodo yokuLibalela sokobana ubekhona ekulalelweni begodu uSihlalo uzakwazisa ngesikhathi, ilanga nendawo lapho kuzakubanjelwa ukulalelwa; begodu
2.17
nayikuthi ubakhona ekulalelweni kokweLuswa kokuziPhatha nokweBhodo yokuLibalela, zikuvumela bona uzibandakanye ngokuveza ngomlomo namkha ngomtlolo amazizo wakho.

3.
ILUNGELO LOKUTHOLA ILWAZI


Nayikuthi ubulelesi bubikiwe, ungalindela bona amapholisa akwazise -
3.1 ngobunjalo nomnqopho wesitatimende sakho;
3.2 igama nenomboro yomtato yesiphathiswa esiphenyako esinikelwe umlandu kunye nenomboro yomlandu yamapholisa (okuyi-CAS namkha i-Crime Administrative System Number);


3.3 ngekghonakalo yokubamba ukutjhutjhisa kwangeqadi okuzakubhadelwa nguwe nayikuthi uMnqophisi wokuTjhutjhiswa komPhakathi uyakwala ukulalelwa komlandu;
3.4 ngokubawa, imininingwana ekhambelana nokulandelako:
a.
ukubotjhwa komsolwa

b.
nanyana kufanele ukhambele iphareyidi yokufaniswa kwabasolwa ngelanga lephareyidi

c.
inomboro yekhotho yomlandu

d.
amalanga wokulalelwa kwebheyili

e.
umphumela wokulalelwa kwebheyili (ukobana umsolwa uyatjhatjhululwa ngebheyili namkha njani)

f.
iragelo phambili ephenyweni kunye nekutjhutjhisweni komlandu wakho

g.
esinye isiqunto sokubuyisela emva namkha sokutjhugulula khulu imilandu

h.
nanyana uzakufanela bona ukhambele iinkambiso zekhotho, nelanga namkha amalanga wokulalelwa

i.
ilanga lokulalelwa komlandu nomphumela wokugcina

j.
ilanga lokukhutjhwa kwesigwebo nomphumela

k.
nanyana ummangalelwa udlulisele phambili ukufunyanwa amlandu namkha isigwebo kunye nomphumela wokudlulisela phambili

l.
bonyana ipahla ethethwe ngokomthetho ingabuyiswa bunjani begodu nini

m.
bona ngimiphi imisebenzi etholakalako ukuqalana neendingo zakho ezithileko begodu nokuthi ungayisebenzisa bunjani lemisebenzi


Nayikuthi umlandu usiwa ekhotho ungalindela bona: Nayikuthi abasebenzi bekhotho -


3.5 lapho kukghonakalako begodu ngesibawo sakho, bazakukghonakalisa bona ubone indlu yekhotho ngaphambi kokuthoma kwekhotho, khona uzakwazi bona ulindeleni; begodu
3.6 bazakuqinisekisa bonyana amatshwayo acacileko neenkomba ayanikelwa ekhotho begodu bazakunikela iinkomba ezitjhinga ngendlini yekhotho. Lapho kukghonakalako iDeske leRhelebho/lokwAzi/lokuYelelisa lizakwazisa bonyana ngiyiphi indlu okuzakulalelwa kiyo ubufakazi.
umtjhutjhisi onikelwe umlandu wakho -
3.7 uzakwazisa umqatjhi wakho ngeenkambiso ezingakghonakalisa bona ungabi semsebenzini;
3.8 uzakwazisa nayikuthi uMnqophisi wokuTjhutjhiswa komPhakathi uqunte bona angatjhutjhisi kilomlandu, nokobana ungenza ukutjhutjhiswa kwangeqadi kunye nekambiso ezakulandelwa kilokhu;
3.9 uzakukghona ukuqalana nemibuzo yakho mayelana nekhotho begodu, nayikuthi, kunokuriyada, uzakutjela bona pheze uzakulinda isikhathi esingangani ngaphambi kokunikela ubufakazi;
3.10 nakufunekako, uzakunikela ithuba lokubonisana kwamambala ngaphambi kokuthathwa kweenqunto zomlandu;
3.11 uzakwazisa ngomphumela wokulalelwa kwesibawo sebheyili, nangebheyili ekhethekileko ebekiweko, begodu uzakuhlathulula ubujamo bamabheyili anjalo;


3.12 uzakuvikela ekuhlonyweni imibuzo enommoya wenturhu, ekhubako neyehlisa isithunzi; begodu
3.13 uzakwazisa ngomphumela womlandu kunye nokobana kunokudluliselwa phambili kwesiqunto sokubonwa umlandu namkha isigwebo na;
Isekelo lakangazimbi namkha labanikeli bemisebenzi yezehlalakuhle -
3.14 lizakuhlathulula amalungelo wakho neenkambiso ezizakulandelwa;
3.15 ngokwesibawo, lizakurhelebha ukulandelela umlandu ngokusebenzisa irherho;
3.16 nakukghonekako, lizakuphekelela ekhotho ngaphambi kokulalelwa komlandu khona uzazijayeza ikhotho nebhoduluko layo; begodu
3.17 lizakunikela isekelo nerhelebho lezengqondo namkha lizakudlulisela kwabanikela ngemisebenzi yerhelebho lezengqondo lababanduliweko namkha bemisebenzi yokusekela.
Nayikuthi isisebenzi setlhogomelo lezamaphilo simenyiwe emlandwinakho ungalindela bona -
3.18 sikunikele ilwazi ngokuhlahlubwa namkha ngeenkambiso zokwelatjhwa ezizakwenziwa kuwe;
3.19 ngokwesibawo, sizakunikela ikhophi yamarekhodi wakho wokwelatjhwa; begodu
3.20 sizakwazisa ngokutholakala kwemisebenzi yokusekela esemphakathini kunye neenomboro ezifaneleko zomtato zerhelebho.


iimphathiswa ezibuya emisebenzini yezefundo -
3.21 ngokwesibawo zizakwazisa ngemisebenzi efaneleko yesikolo yabongazimbi etholakala endaweni.
Nayikuthi iselelesi sigwetjelwe ukuhlala ejele, umNyango wemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha:
3.22 ngokwesibawo, uzakwazisa lokha isaphulimathetho nakucatjangwa bona sikhutjhwe ngokulitjalelwa;
3.23 ngokwesibawo, namkha nakutlhogekako, uzakwazisa ngokubakhona kwemisebenzi yokusekela neyerhelebho lezengqondo ngesikhathi sokulalelwa kweBhodo yokuLibalela;
3.24 uzakwazisa ngomtlolo ngamatjhuguluko emalangeni wokulalelwa namkha ukutshwiliswa kokulalelwa kweBhodo yokuLibalela kunye nangabo boke ubujamo obubekiweko;
3.25 nayikuthi ubawa ukubakhona ekulalelweni kweBhodo yokuLibalela, uSihlalo uzakwazisa ngelimi olizwisisako ngeenkambiso ngesikhathi sokulalelwa nalokho okulindelwe kuwe; begodu
3.26
ngokwesibawo, nangemvumo yommangalelwa, uzakwazisa ngamahlelo wokuthuthukisa ummangalelwa awangeneleko namkha asawangenelako ukwenza ngcono ukuziphatha kwakhe.

4.
ILUNGELO LOKUVIKELWA




Lokha ubulelesi nabubikwe emapholiseni -
4.1 Begodu wena ungufakazi begodu wena namkha ilunga lomndenakho liyathuselwa namkha ipilo yakho isengozini, kufanele khonokho ubike indaba emapholiseni namkha kumtjhutjhisi womphakathi ophezulu ekhotho bewenze isibawo sokuvikelwa kwabofakazi, lapho ungalindela bona -
4.1.1 ingozi oqalene nayo izakuphenywa mapholisa;
4.1.2 lapho ingozi iqinisekiswa khona, uzakwenza isivumelwano neYunithi yokuVikelwa kwaboFakazi ngaphambi kobana ufakwe ngaphasi kweHlelo lokuVikelwa kwaboFakazi;
4.1.3 nayikuthi ufakwa eHlelweni, kufanele ukhambisane nayo yoke imithetho ebekwe esivumelwaneni. Ilwazi elisesivumelwaneni liyifihlo;
4.1.4 nayikuthi awukhambisani nesivumelwano uzibeka engozini begodu ungakhutjhwa eHlelweni lokuVikelwa kwaboFakazi;
4.1.5 isijamiso sokubhadelwa kweemali okufanele uzithole singenziwa ngesikhathi ungaphasi kweHlelo, njengombana kubeka imiThetjhwana yokuVikelwa kwaboFakazi;
4.1.6 kuzakufanela bona unikele ngayo yoke imininingwana yeemali eemphathisweni zeHlelo lokuVikelwa kwaboFakazi, khona kuzakubekwa iimali ezifaneleko ozakunikelwa zona;


4.1.7 nawamukelwa eHlelweni, uzakubekwa endlini yokuphepha begodu angeze i-adresi yakho yanikelwa omunye umuntu, ngitjho namalunga womndenakho.
4.1.8 ngemva kobana unikele ubufakazi, uzakunikelwa isaziso esikwazisa bona uzakukhutjhwa ngaphasi kweHlelo esikhathini esifaneleko; begodu
4.1.9 ungathintana nesiphathiswa esiphenyako esitetjhini samapholisa namkha umtjhutjhisi womphakathi omkhulu nawufuna ilwazi elinabileko ngeHlelo lokuVikelwa kwaboFakazi.
4.2 nayikuthi awufuni ummangalelwa azi ngemininingwana yakho, ungathintana nesiphathiswa esiphenyako kunye/namkha nomtjhutjhisi bewubawe bona ilwazi lakho lifihlelwe ummangalelwa;
4.3 isiphathiswa esithembekileko ngaso soke isikhathi sizakuqinisekisa bona ipahla enye nenye okungeyakho nebanjwe ngeminqopho yokobana ibe bufakazi igcinwa isebujameni obuhle begodu ibuyiswa msinyana nayingasatlhogekiko; begodu
4.4 nayikuthi nguwe onghonghoyilako enturhwini yangekhaya, begodu esiphathisweni samapholisa kubonakala ungathi kunamabanga azwakalako wokobana ungalinyazwa mmangalelwa ngebanga lokwephulwa komlayo wokuvikelwa kwakho -
4.4.1 ungaletha incwadi efungelweko emapholiseni ebeka ubujamo bokwephulwa imilayo mmangalelwa;


4.4.2 isiphathiswa samapholisa msinyana sizakubopha ummangalelwa ngokwephula ukukhandela okubekwe yikhotho ngaphasi kwesiGaba 7 somThetho weNturhu yangeKhaya, umthetho wenomboro 116 ka-1998.
Nayikuthi umlandu usiwa ekhotho ungalindela bona: Umtjhutjhisi -
4.5 uzakwazisa bonyana, nayikuthi ummangalelwa ovela ngaphambi kwekhotho ungaphasi kweminyaka eli-18, ungalelwa bona ube khona ekulalelweni, ngaphandle kwalokha ukuba khona kwakho nakutlhogekako namkha kuvunyelwe yikhotho; namkha lapho ufakazi angaphasi kweminyaka eli-18, bonyana ungakhutjhelwa ngaphandle ekulaleleni ubufakazi bakafakazi lowo;
4.6 uzakwazisa bonyana ebujameni obuthileko ikhotho ingalela ukuvezwa kwelwazi (kufaka hlangana ukwaziwa komnghonghoyili namkha ufakazi) ekukhambelana nokulalelwa komlandu namkha ingcenye ethileko emsitheleni
4.7 lapho kufaneleko, uzakwazisa bona nanyana ngimuphi umuntu oveza ngokungasi mthetho ilwazi namkha olikhupha ngokungasi mthetho uveza ukwaziwa kwakafakazi, unomlandu wokwephula umthetho begodu angatjhutjhiswa.
Abanikeli bemisebenzi yezehlalakuhle bazaku -
4.8 thatha amagadango wokuqinisekisa bona wena nomndenakho anibi sengozini.


Abasebenzi betlhogomelo lezamaphilo bazaku -
4.9 bika namkha badlulise nanyana ngimuphi umlandu lapho kusolelwa ubulelesi emapholiseni.
BemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha
4.10 nayikuthi ubawe bona uhlale waziswa ngesigwebo esinikelwe ummangalelwa, bemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha bazakwazisa nayikuthi ummangalelwa ubalekile ekuvalelweni kunye nanyana ngikuphi ukudluliselwa kwakhe kwenye indawo kommangalelwa nemininingwana yalokho; begodu
4.11
emilandwini yokukata neyokutlhoriswa ngokomseme khulu khulu, iBhodo yokuLibalela ingafaka iinjamiso zobujamo bokulitjalelwa kommangalelwa nakuqakathekileko ukumkhandela ekuthintaneni okungakafaneli nawe.

5.
ILUNGELO LOKURHELEJWA


Ungalindela bona amapholisa akurhelebhe -
5.1 ngokukudlulisela kwabanye abanikela ngemisebenzi khona uzakuthola isekelo nokungenelela eengozini ezenzeka khonokho, isibonelo, irhelebho lokuthoma lezokwelapha;
5.2 ngokukuhlathululela iinkambiso zamapholisa;
5.3 ngokukwazisa ngamalungelo wakho;
5.4 ngokuphatha ukuphepha kwakho njengento eqakathekileko;


5.5 ngokubulunga ubufakazi;
5.6 ngokukunikela isiyeleliso mayelana nokukhandelwa kobulelesi; kunye
5.7 nangokuqeda inturhu endaweni yobulelesi.
Nayikuthi umlandu usiwa ekhotho ungalindela bona -
5.8 umtjhutjhisi uzakubika indaba yombuso begodu uzakutjheja iinrhuluphelo zakho;
5.9 ungakhulumisana ngomlandu negqwetha elikhethwe nguwe, khulu khulu nayikuthi uhlose ukufaka umlandu wemibango ngokuliliswa ngokonakalelwa namkha ukulimala emzimbeni namkha ngokwegqondo;
5.10 kuzakutjhejwa ukutholakala kwabarhumutjhi, begodu lapho kufaneleko ilwazi lizakufikeleleka ebantwini abakhubazekileko;
5.11 abantu abakhubazekileko bazakunikelwa isekelo elitlhogekako nalifumanekako;
5.12 imilandu efaka yezomseme izakulalelwa emakhotho akhethekileko lapho amakhotho anjalo afumaneka khona;
5.13 umtjhutjhisi kunye nesiphathiswa samapholisa sizakwazisa bona, nawungaphasi kweminyaka eli-18 godu unikela ubufakazi ekulalelweni komlandu kungakubangela bona uphathwe ligandelelo elingakafaneli lezengqondo namkha ukugula, ikhotho ngesibawo somtjhutjhisi ingaqatjha umuntu ozakuba phakathi kwakho nekhotho ukukghonakalisa bonyana unikele ngobufakazi bakho ngokusebenzisa lomuntu kusetjenziswa ukuthintana ngomabonwakude (i-CCTV);


5.14 isiphathiswa esingameleko, nayikuthi odlulisa umlayezo phakathi kwakho nekhotho uqatjhiwe, sizakuqinisekisa bona yoke imibuzo obuzwa yona ubuzwa yona ngokusebenzisa lomuntu odlulisa umlayezo phakathi kwakho nekhotho;
5.15 isiphathiswa esingameleko sizakwazisa bona odlulisa umlayezo phakathi kwakho nekhotho, ngaphandle kwalokha ikhotho nayilaya ngenye indlela, angadlulisa ihlathululo mazombe yomunye nomunye umbuzo obuzwa wona;
5.16 isiphathiswa esingameleko, nayikuthi umuntu ozakudlulisa umlayezo sele aqatjhiwe, singalayela bona unikele ubufakazi bakho kenye nenye indawo -
a.
engakahlelwa kuhle khona uzakutjhaphuluka;

b.
ehlelwe ngendlela yokuthi umuntu ongabanga bona utshwenyeke nawunikela ubufakazi awumboni begodu awumuzwa; begodu

c.
singakghonakalisa ikhotho kunye nomunye umuntu ukubakhona kwakhe kukhambelana neenkambiso ukubona nokulalela - bunqopha namkha ngokusebenzisa isisetjenziswa se-elektroniki namkha esinye - wena nokudlulisela umlayezo nilalele ngesikhathi sokunikela kwakho ubufakazi.


5.17 Imilandu ebandakanya abongazimbi abasengozini izakurhatjiswa lapho kukghoneka khona; begodu
5.18 Nayikuthi umabonwakude wokulalelwa komlandu (i-CCTV) uzakusetjenziswa eenkambisweni zekhotho, umtjhutjhisi uzakuhlathulula bona isisetjenziswa sisebenza njani namkha lapho kukghonekako uzakuvumela wena nabazali bakho namkha umtlhogomeli bonyana nibone ukusetjenziswa kwesisetjenziswa ngaphambi kokuthoma kokulalelwa komlandu.


Abanikela ngemisebenzi yezehlalakuhle lapho kukghonekako nalokha ikhona -
5.17 banikela ngerhelebho lezengqondo nesekelo elibonakalako;
5.18 bakurhelebha ngokwenza bona kutholakale abanikeli bemisebenzi yezehlalakuhle namkha iimphathiswa zokwelusa; begodu
5.19 banikela -
a.
ngerhelebho ekuthintaneni nomndeni namkha abangani

b.
ngerhelebho nawunamatshwayo eza ngemva kwegandelelo lezengqondo

c.
ngehlathululo yekambiso ezakulandelwa

d.
ngerhelebho ekuthintaneni nemiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika kunye nomtjhutjhisi

e.
ngokukudlulisela emsebenzini werhelebho lezengqondo nayikuthi igandelelo lengqondo likhulu

f.
ngokufikelela ilwazi nemisebenzi, khulu khulu eendaweni lapho imisebenzi ekhona ifika e'Sekelweni leKhotho', kufaka -


i. ukukurhelebha ukuzwisisa ikambiso yekhotho;
ii. ukukuhlathululela bonyana kuzakwenzekani ekhotho nawubizwa njengofakazi;
iii. ukukuhlathululela bona ngubani ozakuba sekhotho nokuthi ngiyiphi indima abazayidlala, kunye nokukurhelebha bona uthole ikhotho; kunye


iv. nokukulungiselela bona unikele ubufakazi ekhotho kunye nokuphuhlisa ukubonisana nomtjhutjhisi.
Eemphathisweni zemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha ungalindela bona -
5.20 nawubawako, uzakwaziswa ngamatjhuguluko enziwe eengwebeni zokweluswa kokulungisa ukuziphatha; ngemisebenzi yeBhodo yokuLibalela; ngendima yakho ekulalelweni kweBhodo yokuLibalela; nangalokho ongakulindela ngesikhathi sokulalelwa;
5.21 nakutlhogekako, uzakunikelwa umrhumutjhi ngesikhathi sokulalelwa kweBhodo yokuLibalela;
5.22 bazakukghonakalisa, nawubawileko, ukulamula phakathi kwakho nommangalelwa nakunesidingo; begodu
5.23 ngokuya kwesibawo namkha nakutlhogekako, isibonelo, nawung-ungazimbi begodu uvalelwe namkha ngesikhathi sokulalelwa kweBhodo yokuLibalela kubonakala bona utlhoga isekelo, uzakudluliselwa kwabanikela ngomsebenzi lowo abafaneleko khona uzakuthola irhelebho lezengqondo nemisebenzi yesekelo.
Ungalindela bona isisebenzi setlhogomelo lezamaphilo siqinisekise bonyana -
5.24 lapho kufaneleko, uzakunikelwa isitifikhethi sokwelatjhwa nabewungekho esikolweni namkha emsebenzini.


6. ILUNGELO LOKULILISWA
"Ukuliliswa" kutjho inani lemali ikhotho yobulelesi ekunikela yona nayikuthi ulahlekelwe namkha umotjhakalelwe yipahla (kufaka imali) ngesibanga sesenzo sobulelesi esenziwe mumuntu otholwe anomlandu wokwenza ubulelesi. Imali oyithola ngokuliliswa kuhloswe ngayo ukubuyisela abazuzi bayo ebujameni bangaphambi kokulahlekelwa namkha kokumotjhakalelwa.
Nayikuthi umlandu usiwa ekhotho ungalindela bona -
6.1 umtjhutjhisi namapholisa, nakufaneleko, akwazise bonyana ungabakhona ekhotho ngelanga lesigwebo begodu ungabawa umtjhutjhisi ukwenza umlayo wokuliliswa ekhotho.
6.2 emilandwini efaneleko, ikhotho ingajamisa isigwebo ummangalelwa nakavumako ukukulilisa ngokulahlekelwa namkha ngomonakalo owenzeke epahleni ngebanga lesenzo sobulelesi;
6.3 umtjhutjhisi uzakwazisa, begodu umabhalana wekhotho uzakuphetha isenzweso;
6.4 umabhalana wekhotho namkha umtjhutjhisi, ebujameni obufaneleko, uzakwazisa lapho imali yomuntu ofunyenwe anomlandu ithethwe kuye nakabotjhwako, ikhotho ingalayela bona imali leyo inikelwe wena;
6.5 umtjhutjhisi uzakwazisa bonyana nayikuthi umlayezo wokuliliswa kwakho sele ukhutjhelwe wena ekulalelweni komlandu wobulelesi, ungathoma ikambiso yokudosela ummangalelwa ekhotho yemibango;
6.6 umtjhutjhisi namkha isiphathiswa esingameleko (sitjho umarhastrada namkha ijaji) uzakwazisa bonyana isiqunto esithethwe yikhotho siyafana nesiqunto sombango begodu ungasisebenzisa isiqunto;


6.7 isiphathiswa esingameleko sizakwazisa bonyana, nayikuthi isiqunto usiphumelele, unamalanga ama-60 wokwala ngomtlolo isijamiso owenzelwe sona yikhotho, begodu nawenza njalo, uzakufanela ubuyisele enye nenye imali esele unikelwe yona, kumtlolisi nanyana umabhalana wekhotho;
6.8 isiphathiswa esingameleko sizakwazisa bonyana nakungenzeka ubhalelwe kukwala isiqunto kungakapheli amalanga ama-60, angeze wathathela ummangalelwa igadango lomthetho okungelombango; begodu
6.9
nayikuthi wenza isibawo ekhotho bona uliliswe ngebanga leendleko zokwelatjhwa ozithole ngesenzo sobulelesi, isisebenzi setlhogomelo lezamaphilo esikuhlahlubileko sizakukghona ukusekela isibawo sakho ngokunikela ubufakazi ekhotho nokunikela ngelwazi elifaneleko ekhotho, kufaka hlangana imibiko yezokwelatjhwa.

7.
ILUNGELO LOKUBUYISELWA IPAHLA


"Ukubuyiselwa" kutjho ubujamo lapho ikhotho, ngemva kokufumana umuntu amlandu, ilayela bona ummangalelwa abuyise ipahla namkha izinto ezithethwe kuwe ngokungasi mthetho namkha ezimotjhakele ngokungasi mthetho, khona kuzakubuyiselwa ubujamo obewukibo ngaphambi kwesenzo sobulelesi.
Nayikuthi umlandu usiwa ekhotho ungalindela bona umtjhutjhisi -
7.1 uzakwazisa bonyana, ebujameni obufaneleko, angabawa isaphulimthetho bona sikubuyisele, umndenakho namkha labo abatlhogonyelwa nguwe;
7.2 uzakwazisa bona ukubuyiselwa okunjalo kuzakufaka ukubuyiswa kwepahla namkha izinto namkha ukulungiswa kwepahla eyonakeleko; begodu


7.3 uzakwazisa bonyana isibawo sakho mayelana nalokhu sizakukatelelwa yikhotho bona sihlonitjhwe begodu ebujameni obufaneleko uzakuvunyelwa ukuletha iimbawo ezinjalo ekhotho.


Lindlela zokunghonghoyila
Yoke iminyango, iinkhungo nabasebenzeli abathinteka emlandwini bahlose ukunikela ngezinga eliphezulu lomsebenzi, kodwana izinto kwesinye isikhathi azikhambi kuhle. Nakungenzeka lokhu, iminyango, iinkhungo nabasebenzeli bafuna ukwazi bona kwenzekeni. Ingcenye le yomtlolo ikutjela bonyana ungenzani nayikuthi awaneliswa -
a.
yindlela ophathwe ngayo;

b.
lilwazi olifumeneko; namkha

c.
ngeenqunto ezithethweko.


ImiSebenzi YesiPholisa seSewula Afrika:
1 Ungafaka isinghonghoyilo ngesiphathiswa samapholisa, umthethomgomo wokusebenza kwamapholisa, umukghwa namkha ikambiso, ngomtlolo kuKomitjhinara weStetjhi samapholisa esithintekako.
2 Nayikuthi isinghonghoyilo sakho simayelana nepahla elahlekileko namkha emotjhakele ngesikhathi isemapholiseni, ungavunyelwa ukuthola ukuliliswa. Qalisa imibuzo yakho kuKomitjhinara weStetjhi; namkha nayikuthi awukaneliswa, iya kuKomitjhinara weNdawo wesitetjhi esithintekako mayelana nalokho okufunako. Nayikuthi isinghonghoyilo sakho nanje asitjhejwa waneliswe, ungaya e-Ofisini lomVikelli womPhakathi.
3 Nayikuthi isinghonghoyilo sakho godu asikatjhejwa waneliswa, ungaya ePhikweni lobuNqophisi eliziJameleko eliTjheja iiNghonghoyilo ngamaPholisa (i-Independent Complaints Directorate), kodwana sibawa utjheje bona i-ofiseli kungayiwa kilo kuphela neenghonghoyilo eziphathelene nokuziphatha namkha ngokobulelesi kwamalunga wamapholisa we-Metro kunye namalunga wemiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika, abahluleke kukwenza imisebenzi yabo.


Abatjhutjhisi:
4 Ikhotho lapho umlandu ulalelwe khona ingararulula inengi leenghonghoyilo. Nayikuthi unesinghonghoyilo, ungasitlola namkha wenze ilanga lokubonana nomTjhutjhisi omKhulu wesiTjhaba ekhotho ebeyiqalene nomlandu. Kodwana, nayikuthi i-ofisi lendawo lomTjhutjhisi alisiphenduli isinghonghoyilo bewaneliswe, unganghonghoyila kumTjhutjhisi omKhulu endaweni. Nayikuthi isinghonghoyilo sakho asikatjhejwa bewanaliseke, unganghonghoyila kuMnqophisi wokuTjhutjhiswa komPhakathi wendawo. Uzakwenza ukubuyekeza okuzijameleko. Nayikuthi isinghonghoyilo nanjesi asitjhejwa waneliseke, tjhinga kuMnqophisi wesiTjhaba wokuTjhutjhiswa komPhakathi.
5 Nayikuthi isinghonghoyilo nanjensi asikatjhejwa waneliswe, ungaya e-Ofisini lomVikeli womPhakathi. Tjheja bona i-Ofiseli ungaya kuphela kilo nawunesinghonghoyilo esikhambelana nesenzo sokuphatha. I-Ofisi lomVikeli womPhakathi angeze ngokuya komthetho laphenya ngeenqunto zekhotho.
Amakhotho:
4 Nayikuthi isinghonghoyilo sakho simayelana nokuziphatha kwesiphathiswa esingameleko, ungatlolela, namkha ubeke ilanga lokubonana neHloko yesifunda yamaJaji. Ungathola i-adresi nemininingwana yomtato ekhotho eseduze kamarhastrada.
5 Nayikuthi awaneliswa ngependulo oyithola eHlokweni yesiFunda, ungatlolela namkha ungabeka ilanga lokubonana neHloko yesiQhema samaJaji, ungayitlolela namkha ubeke ilanga lokubonana nayo.


6 Nayikuthi isinghonghoyilo siphathelene nekhotho yesifunda, ungatlolela namkha ubeke ilanga lokubonana noMongameli weKhotho yesiFunda yendawo ethintekako. Ungathola i-adresi neminingwana ekhotho yendawo kamarhastrada.
7 Nayikuthi isinghonghoyilo sakho siphathelene neJaji lekhotho ephakamileko, ungatlolela namkha ubeke ilanga lokubonana neJaji elinguMongameli wePhiko elithintekako. Ungathola i-adresi nemininingwana yomtato ekhotho kamrhastrada yendawo namkha ekhotho ephakamileko.
8 Nayikuthi awaneliswa ngependulo oyitholako, ungatlolela iKomitjhana yaboMarhastrada nayikuthi isinghonghoyilo siphathelene nekhotho kamarhastrada namkha neKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa esinghonghoyilweni esiphathelene nekhotho ephakamileko. Nayikuthi isinghonghoyilo asikatjhejwa waneliseka, ungatjhinga e-Ofisini lomVikeli womPhakathi.
9 Nayikuthi isinghonghoyilo sakho siphathelene nabasebenzi bekhotho, isibonelo, abomabhalana namkha abarhumutjhi, ungatlolela namkha ungabeka ilanga lokubonana nomphathi wekhotho. Nayikuthi awaneliswa ngendlela isinghonghoyilo sakho esitjhejwe ngayo mPhathi weKhotho, ungatlolela umNqophisi ophetheko wemisebenzi yekhotho namkha umNqophisi-Mazombe.
Abanikeli bemisebenzi yezehlalakuhle:
10 Nayikuthi isinghonghoyilo sakho siphathelene nesiphathiswa somNyango wemiSebenzi yezeHlalakuhle, ungatlolela ihloko ye-ofisi elithintekako. Nayikuthi awaneliswa ngependulo oyitholako, thintana neHloko ye-Ofisi lesiFunda namkha lePhrovinsi kunye ne-Ofisi lesiTjhaba.


11 Nayikuthi nanjesi awaneliswa ngependulo oyithola esikhulwini sombuso, ungathintana godu nomKhandlu wemiSebenzi yabaThwasiselwe zeHlalakuhle (okuyi-Council for Social Service Professions) namkha i-Ofisi lomVikeli womPhakathi.
Abasebenzi betlhogomelo lezamaphilo:
12 Nayikuthi awaneliswa ngomsebenzi owenzelwa sisebenzi setlhogomelo lezamaphilo ekorweni yezamaphilo yombuso, kufanele kokuthoma unghonghoyile emuntwini okutjhejileko. Kodwana, nayikuthi isinghonghoyilo sakho asirarululwa waneliseke, ungasidlulisela ehlokweni namkha emphathini wendawo yomphakathi yezamaphilo lapho uhlahlubwe namkha welatjhwa khona.
13 Nayikuthi awukatholi ipendulo namkha awaneliswa ngendlela isinghonghoyilo sakho esitjhejwe ngayo yihloko namkha mphathi wendawo yezamaphilo, ungasidlulisela emNyangweni wezamaPhilo wePhrovinsi ofaneleko. Nayikuthi awaneliswa ngendlela umNyango wezamaPhilo wePhrovinsi otjheje ngayo isinghonghoyilo sakho, ungabawa umKhandlu wabaFundele umSebenzi wezamaPhilo weSewula Africa (okuyi-Health Professions Council of South Africa) ukuphenyisisa indaba.
IimPhathiswa ezibuya emiSebenzini yezeFundo:
14 Nayikuthi isinghonghoyilo sakho siphathelene nomfundisi namkha ilunga labasebenzi besikolo esithileko namkha isikhungo sefundo, ungathintana neHloko yesikolo namkha isikhungo leso. Nayikuthi isinghonghoyilo siphathelene nehloko yesikolo, ungathintana noMphathi wezeFundo wesiFunda namkha uMphathi wesiFunda.
15 Nayikuthi awaneliswa ngendlela isinghonghoyilo sakho esitjhejwe ngayo, ungathintana neHloko yomNyango wezeFundo ephrovinsini leyo.


16 Nayikuthi isinghonghoyilo sisengakatjhejwa ngokwanelisako, ungatjhinga kuSo/Nomkhandlu wezeFundo namkha emNyangweni wesiTjhaba wezeFundo.
IimPhathiswa zemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha:
17 Nayikuthi isinghonghoyilo siphathelene nesikhulu semisebenzi yokulungiswa kokuziphatha, ungasiveza ngomtlolo usiqalise kuKomitjhinara wesiTjhaba wemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha namkha eJajini eliHlolako. Nakathola isinghonghoyilo sakho esitloliweko uKomitjhinara uzasinikela i-ofisi elifaneleko bona lisitjheje.
Ezinye iiNdlela zokuNghonghoyila: -
18 Nayikuthi usengakaneliswa ngendlela isinghonghoyilo sakho esitjhejwe ngayo badlalindima namkha banikeli bemisebenzi ekambisweni yobulungiswa obuqalene nobulelesi, ungadlulela emisebenzini enikelwa ziinhlangano ezifana nalezi:
a.
i-Ofisi lomVikeli womPhakathi (okungu-Public Protector)

b.
iKomitjhana yeSewula Afrika yamaLungelo wobuNtu (okuyi-Human Rights Commission)

c.
IPhiko lobuNqophisi eliziJameleko eliqalene neeNghonghoyilo ngamaPholisa (okuyi-Independent Complaints Directorate)

d.
iKomitjhana yokuLingana koBulili (okuyi-Commission on Gender Equality)

e.
umKhandlu wabaFundele umSebenzi wezamaPhilo weSewula Africa (okuyi-Health Professions Council of South Africa)

f.
igqwetha elikhethwe nguwe nozibhadelela lona




Ezinye iiNdlela zokuNghonghoyila:
Nawufuna ilwazi elinabileko ngenye nenye indaba ekilomtlolo, ungathintana nePhiko lobuNqophisi obuqalene nezoBulili emNyangweni wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo eenomborweni ezilandelako:
Umtato: (012) 315 1670 Ifeksi: (012) 315 1960 Iposo ye-elektroniki: VictimCharter@justice.gov.za
Lomtlolo wamaZinga Amukelekako wemiSebenzi eyenzelwa aboNgazimbi uthuthukiswe buNqophisi obuqalene noBulili ngokubambisana nomNyango wokuThuthukiswa kwesiTjhaba, umNyango wemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha, umNyango wezeFundo kunye nomNyango wezamaPhilo kunye nePhiko lokuTjhutjhiswa kwesiTjhaba leSewula Afrika, umSebenzi wesiPholisa seSewula Afrika, iKomitjhana yeSewula Afrika yeTjhuguluko lezomThetho, iKomitjhana yeSewula Afrika yamaLungelo wobuNtu, i-Ofisi lomVikeli womPhakathi, nePhiko lobuNqophisi eliziJameleko eliqalene neeNghonghoyilo ngamaPholisa, amalunga wamaKhomitjhana waboMarhastrada neKomitjhana yemiSebenzi yomThetho kunye namalunga wesiPholisa seDorobha le-Tshwane.
UmNyango womThethobulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo ulithabela khulu ukufaka kwakho isandla ekuthuthukisweni kwalomtlolo ziinhlangano ezinengi okungasizo zombuso.


â€¢ THE DIRECTOR-GENERAL Department of Justice and Constitutional Development
Private Bag X 81
PRETORIA
0001
Inomboro yomtato:

(012)
315 1111
Inomboro yefeksi:


(012)
326 0991
IWebhsayithi:
www.doj.gov.za



â€¢ THE DIRECTOR-GENERAL Department of Education
Private Bag X 895
PRETORIA
0001
Inomboro yomtato:

(012)
312 5911
Inomboro yefeksi:


(012)
321 6770
IWebhsayithi: www.
education.pwv.gov.za



â€¢ THE DIRECTOR-GENERAL Department of Social Development
Private Bag X 901
PRETORIA
0001
Inomboro yomtato:

(012)
312 7601
Inomboro yefeksi:


(012)
312 7782
IWebhsayithi:
www..welfare.gov.za



â€¢ THE COMMISSIONER Department of Correctional Services
Private Bag X 136
PRETORIA
0001
Inomboro yomtato:

(012)
307 2000
Inomboro yefeksi:


(012)
325 8080
IWebhsayithi:
http://www.dcs.gov.za





â€¢ THE NATIONAL COMMISSIONER The South African Police Service â€¢ The National Prosecuting Authority Private Bag X 752 Silverton
Private Bag X 94 PRETORIA
PRETORIA 0001
0001 Inomboro yomtato:
Inomboro yomtato: (012) 845 6000
(012) 339 1000 Inomboro yefeksi:
Inomboro yefeksi: (012) 845 7311
(012) 339 1530 IWebhsayithi:
IWebhsayithi: www.npa.gov.za
â€¢ www.saps.org.za THE DIRECTOR-GENERAL Department of Health â€¢ THE SECRETARY Magistrates Commission PO Box 9096
Private Bag X 828 PRETORIA
PRETORIA 0001
0001 Inomboro yomtato:
Inomboro yomtato: (012) 325 3951
(012) 312 0000 Inomboro yefeksi:
Inomboro yefeksi: (012) 325 3957
(012) 325 5706
IWebhsayithi: http:
www.doh.gov.za



â€¢ National Director of the Witness Protection Programme
National Prosecuting Authority Private Bag X 655 PTA 0001 Inomboro yomtato:
(012)
315 1732/33
Inomboro yefeksi:


(012)
323 5434
IWebhsayithi:
www.npa.gov.za



â€¢ The Office of the Public Protector
Private Bag X 677
PRETORIA
0001
Inomboro yomtato:

(012)
322 2916
Inomboro yefeksi:


(012)
322 5093 IWebhsayithi: www.polity.org.za/govt/pubprot


â€¢ Lawyers for Human Rights
National Directorate Democracy Centre 357 Visagie Street, cnr Prinsloo Street PRETORIA 0002 Inomboro yomtato:
(012)
320 2943/8
Inomboro yefeksi:


(012)
320 2949
IWebhsayithi:
www.lhr.org.za



â€¢ Council for Social Service Professions
The Registrar
Private Bag X 2
Hatfield
0028
Inomboro yomtato:

(012)
342 5437
Inomboro yefeksi:


(012)
342 3025




â€¢ The Independent Complaints Directorate
Private Bag X 941
PRETORIA
0001
Inomboro yomtato:

(012)
320 0431
Inomboro yefeksi:


(012)
320 3116
IWebhsayithi:
www.icd.gov.za



â€¢ South African Human Rights Commission
Private Bag X 2700
HOUGHTON
2047
Inomboro yomtato:

(011)
484 8300
Inomboro yefeksi:


(011)
484 1360
IWebhsayithi:
www.sahrc.org.za



â€¢ National Association of Democratic Lawyers (NADEL)
PO Box 15803
Vlaeberg
CAPE TOWN
8018
Inomboro yomtato:

(021)
421 0577
Inomboro yefeksi:


(021)
421 0633 IWebhsayithi: www.sunsite.wits.ac.za/nadel project/


â€¢ Commission on Gender Equality
PO Box 32175
BRAAMFONTEIN
2017
Inomboro yomtato:

(011)
403 7182
Inomboro yefeksi:


(011)
403 7188
IWebhsayithi:
www.cge.org.za





â€¢ Health Professions Council of South Africa
PO Box 205
PRETORIA
0001
Inomboro yomtato:

(012)
338 9300/01
Inomboro yefeksi :


(012)
328 5120


â€¢ Judicial Service Commission The Secretary
PO Box x 258
BLOEMFONTEIN
9300
Inomboro yomtato:

(051)
447 2769
Inomboro yefeksi:


(051)
447 0836












Private Bag X81 Pretoria, 0001 329 Pretorius Street, Momentum Building Pretoria, 0002

the doj &cd
Department:
Justice and Constitutional Development

REPUBLIC OF SOUTH AFRICA




<fn>GOV-ZA.MaternityBenefitsUIF.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo Semivuzo Yokubeletha EsiKhwameni SeTjhorensi YabaNgasebenziko
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Umnqopho wemivuzo yokubeletha kulilisa umbhadeli ofaneleko ngesikhathi sesidisi kanye nokuhlala ekhaya.
Isibawo kufanele senziwe msinyana ekuthomeni kwelifu yokubeletha namkha nakungasinjalo kungakapheli iimveke ezisithandathu zobulethwa komntwana.
Ubujamo bokufaneleka:
Umbhadeli kufuze kube ufumana umrholo ojayelekileko omncani ngesikhathi aselifini yokubeletha.
Isitifikhethi sezokwelatjhwa esiqinisekisa isidisi kanye/namkha nokubeletha kufuze silethwe.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nesentha yezabasebenzi eseduze ukufumana amaforomo afaneleko.
Zalisa bewubuyise amaforomo la kanye nesitifikhethi sezokwelatjhwa esentha yezabasebenzi eseduze.
Yiza nencwadi yokuzazisa ehlaza enebhakhowudi neenomboro ezili-13 .
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele kufunyenwe yoke imitlolo efaneleko, i-UIF ithembisa bona izakusebenzana namkha iphethe iimbawo kungakapheli iimveke ezisithandathu.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.MininPermit.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokumayina
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imvumo yokumayina mtlolo okhutjhwa mNyango wamaMinerali namaNdla okuvumela ukwenza imisebenzi yokumayina. Akunamuntu ovunyelwe ukumayina ngaphandle kwemvumo yokumayina.
Imvumo yokumayina ayidluliswa. Ihlose ukulawula ukuzuma amaminerali ngokwemba nokumayina, ngokutjheja zamaphilo nezokuphepha nebhoduluko kanye nokudoswa okukghonekako kwamaminerali.
Imvumo yokumayina isebenza isikhathi esibekwe emvumeni, kodwana angeze sadlula iminyaka emibili. Kodwana ingavuselelwa iinkhathi ezintathu ukudlula lapho ezingadluli unyaka munye.
Imvumo yokumayina ingakhutjhwa kuphela nayikuthi:
iminerali okukhulunywa ngalo lingamayinwa kuhle iminyaka emibili indawo yokumayina ayidluli amamitha ali-1.5mÂ²
akunomunye umuntu onelungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba, ilungelo lokumayina, imvumo yokumayina namkha imvumo yokugcinwa kweminerali nenarha efanako.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo e-ofisini loMphathi wesiFunda lomNyango wamaMinerali namaNdla esifundeni inarha ekiso.
Letha iforomo kanye nemali ebhadelwako ebekiweko engabuyiko e-ofisini loMphathi wesiFunda okuwela ngasi kwayo inarha.
UMphathi wesiFunda uzakwamukela isibawo nayikuthi zoke iimfuno kuhlangabezwene nazo.
Nasele isibawo samukelwe, uMphathi wesiFunda uzakubawa bona ulethe iqhinga lokuphathwa kwebhoduluko, nokubonisana nomnikazi wenarha kanye nohlezi kiyo kanye nabanye abathintekako.
Letha umphumela otloliweko wokubonisana kuMphathi kungakapheli amalanga ama-30.
UNgqongqotjhe uzakunikela imvumo yokumayina nayikuthi zoke iimfuno kuhlangabezwene nazo.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
UMphathi wesiFunda uzakwazisa kungakapheli amalanga ali-14 nayikuthi isibawo sakho samukelwe, lokhu kutjho bona ukhambisene nazo zoke iimfuno.
Nayikuthi isibawo asikaphumeleli, uMphathi wesiFunda uzakubuyisela kuwe isibawo kungakapheli amalanga ali-14.
Phezulu
Iindleko
Iindleko zizakuquntwa mnyango begodu azibuyi.
Inani lizakuhluka ngokuya kweminerali elizakwenjiwa.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.MiningRight.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo selungelo lokumayina
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ilungelo lokumayina yimvumo enikelwa nguRhulumende ngokusebenzisa umNyango wamaMinerali namaNdla elikunikela igunya lokumayina amaminerali endaweni ethileko.
Ilungelo lokumayina angeze ladlula isikhathi seminyaka ema-30.
Ilungelo lokumayina linikelwa nayikuthi:
iminerali lingamayinwa kuhle umbawi uneemali nelewazi lokwenza umsebenzi wokumayina okuhlongozwako kuhle iqhinga leemali likhambisana nomsebenzi ohlosiweko wokumayina kanye nesikhathi sawo.
akunakusilaphazeka kwebhoduluko okwamukelekako namkha umonakalo ebhodulukweni ozakwenzeka ngebanga lomsebenzi wokumayina.
umbawi wenze iinjamiso zeemali kanye nezinye eqhingeni elibekiweko lezokuhlalisana nelabasebenzi.
umbawi akaphuli umThetho wokuThuthukiswa kwemiThombo yamaMinerali nePhethroliyamu .
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wamaMinerali namaNdla
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo e-ofisini kuMphathi wesiFunda womNyango wamaMinerali namaNdla esifundeni inarha ekiso.
Letha iforomo ngesandla namkha ngeposo etlolisiweko kuMphathi wesiFunda inarha ewela ngaphasi kwaso.
Iforomo kufanele liphekelelwe yimali yesibawo engabuyiko ezakuquntwa Mphathi wesiFunda.
Nayikuthi uMphathi wesiFunda wamukela isibawo, kufanele akwazise kungakapheli amalanga ali-14 wokwamukelwa kwesibawo:
Ukuletha ihlelo lokuphathwa kwebhoduluko elizakuvunywa
Azise abe abonisane nabo boke abathintekako nabanekareko kungakapheli amalanga ali-180 ukuthoma ngelanga lesaziso.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
UMphathi wesiFunda uzakwazisa ngomtlolo nayikuthi isibawo samukelwe, lokhu kutjho bona isibawo sakho sikhambisene nazo zoke iimfuno kungakapheli amalanga ali-14 wokufunyanwa kwesibawo begodu uzakulaya bona ubonisane nomnikazi wenarha, ohlala kiyo kanye nabo boke abathintekako.
Nayikuthi isibawo asiphumeleli, uMphathi wesiFunda uzakubuyisela kuwe isibawo kungakapheli amalanga ali-14.
Nayikuthi uNgqongqotjhe uyala ukunikela ilungelo lokumayina, kufanele akwazise ngomtlolo, kungakapheli amalanga ama-30, abeke amabanga wokwala.
Iindleko
Iindleko zizakuquntwa mnyango begodu azibuyi.
Inani lizakuhluka ngokuya kweminerali elizakwenjiwa.
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Missingpersons.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukubika umuntu olahlekileko
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Lomsebenzi ukghonakalisa amalunga womphakathi ukubika umuntu olahlekileko. Ungabika umuntu olahlekileko msinyana ngemva kokusola bona kunento engakalungi emenzakaleleko.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Nayikuthi usola bona umuntu ulahlekile, kokuthoma linga ukumthinta.
Nayikuthi awukghoni ukumthola, tjhinga kwesinye nesinye istetjhi samapholisa namkha esentha etjheja amaklayenti msinyana.
Nikela ngelwazi elisisekelo ngomuntu lowo, sinyula, isithombe samuva nje.
Nayikuthi umuntu olahlekileko uyafunyanwa, tjhinga estetjhini samapholisa lapho umuntu abikwe khona njengolahlekileko ukwazisa amapholisa namkha isiphathiswa esiphenya umlandu.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ungabika umuntu olahlekileko kwesinye nesinye istetjhi samapholisa kungaqalwa bona istetjhi sisendaweni umuntu okusolwa bona ulahleke kiyo.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Motortradenumber.2010-03-25.nr.txt</fn>
lsibawo semvumo nenomboro yokuthengiswa kwekoloyi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Lomsebenzi uqaliswe kubenzi, abakhi, abaletha ngaphakathi, abosokontraga beenkoloyi nabathengisi beenkoloyi. Inomboro yokuthengiswa kwekoloyi ivumela abathengisi, abaletha ngaphakathi, abosokontraga beenkoloyi nabathengisi beenkoloyi ukutjhayela ikoloyi engakatloliswa endleleni yomphakathi.
Inomboro yokuthengiswa kwekoloyi ifunelwa:
abenzi ukwenza, ukuthengisa, ukurweyila namkha ukulungisa ikoloyi abosokontraga bokuthutha iinkoloyi ukuletha ikoloyi abathengisi beenkoloyi ukuletha ikoloyi, namkha abaletha ngaphakathi ukuletha ikoloyi.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Tjengisa ukobana kungani ufuna inomboro yokuthengiswa neenomboro zokuthengisa ezifunekako.
Letha imitlolo elandelako:
ikhophi yencwadi kamazisi namkha incwadi yephroksi yekampani isitifikhethi sokutloliswa kwebhizinisi.
Bhadela imali ebekiweko.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mhlokho.
Phezulu
Iindleko
<fn>GOV-ZA.Mzansiaccount.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
I-akhawunti yoMzansi msebenzi ophethwe yiPosofisi yeSewula Afrika owenzelwe abantu. Uyindlela ehle yokufumana nokudosa imali namkha ukubhadela. Ungahlala unesiqiniseko sokobana imali yakho ihlala iphephile.
Akunamali zomsebenzi ezibhadelwa ngenyanga, okuse-akhawuntini yakho kuzakuzala inzuzo. Akunamali ezibekiweko ozibhadelako, ubhadela kuphela lokho okusebenzisako. Awutlhogi islibhu somrholo ukuvula i-akhawunti yoMzansi. Omunye nomunye umuntu angavula i-akhawunti, njengombana akunandlela yokufaneleka efana nobuncani bengeniso efunekako. Ungafaka bewukhuphe imali emagatjeni azi-1300 wePosofisi kanye nakuma-ATM angaphezulu kwezi-8000 we-Saswitch.
Koke ukudibhozida imali emakhawunthareni wePosofisi kusimahla.
Tjheja: Abantu abasese bancani abafisa ukuvula i-akhawunti kufanele baphekelelwe bondli babo bangokomthetho namkha babelethi.
Amagadango okufanele alandelwe
Veza incwadi yakho yokuzazisa.
Nikela ngobufakazi be-adresi yakho yokuhlala. Njengehlangothi lomThetho weeMali wesentha yobuHloli , boke ababawi kufanele banikele ngobufakazi be-adresi yokuhlala. Lokhu kungaba ngesikolodo sakamasipala. Nayikuthi uyarenta, ikhophi yesivumelwano sokurenta iyafuneka. Nayikuthi uhlala nababelethi, incwadi yesifungo ebeka lokhu iyafuneka.
Abantu abasese bancani abafisa ukuvula ama-akhawunti kuafnele beze nabondli babo bangokomthetho namkha umbelethi.
Tjheja: Ungadlulisa imali emagatjeni angaphezulu kwe-1300 emagatjeni wePosofisi kanye nakuma-ATM angaphezulu kwe-8000 we-Saswitch.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Imizuzu elitjhumi ukuya kwematjhumi amabili kuye ngokuthi igatja lePosofisi libhizi kangangani.
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Amaforomo weembawo atholakala emaPosofosi inarha yoke.
Imininingwana yokuthintana
Khulumisana noMphathi weGatja lePosofisi namkha dosela iNomboro yeRhelebho ethi: 0800 53 54 55
<fn>GOV-ZA.Notificationofamendments.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Umnqopho womsebenzi lo kukwazisa abaTlolisi bamaKampani ngamatjhuguluko aserhwebeni lebhizinisi elitlolisiweko. Itjhuguluko lelo kungaba kungezeleleka kwamalunga namkha ukuphuma kwawo, isiphathiswa sezeemali esitjha, i-adresi yokuposa nokhunye.
Amatjhuguluko nakenziwako ku-close corporation etlolisiweko kungaba kuphathelene nobulunga namkha itjhuguluko lenzeka ngebanga lesiphathiswa sezeemali namkha i-adresi yokuposa ye-CC kuqakathekile bonyana amatjhuguluko lawo atloliswe ema-Ofisini wezokuTloliswa kwama-Close Corporation.
Amatjhuguluko lawo kumele arekhodwe esiTatimendeni sokuSungula esiTjhugululiweko i-CK2. imininingwana eqakathekileko ephathelene nokuzaliswa kweforomo le-CK2 irheliswe ngemva kwephepha lesibili kumele ulifunde ngaphambi kobanyana ulizalise.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa ingcenye A nangabe kunetjhuguluko egameni le-CC namkha ubujamo bebhizinisi.
Zalisa iforomo i-CK2A nangabe kunetjhuguluko ngesiphathiswa seemali namkha i-adresi yebhizinisi. Zalisa ingcenye B nakunamatjhuguluko ngemininingwana yamalunga.
Letha abomazisi bamalunga abandakanyekako ku-CC
Bhadela imali efaneleko.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.NotifyNedlac.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isaziso esiqaliswe ku-Nedlac bonyana iyuniyoni namkha iyuniyoni eyongamele amayuniyoni ifuna ukunghonghoyila
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
ISigaba 77 somThetho weTjhebiswano lezabaSebenzi sinikela abasebenzi ilungelo lokuzibandakanya esenzweni sokunghonghoyila ukuthuthukisa namkha ukuvikela iinkareko zabo zokuhlalisana-nomnotho begodu sibavikela ekuqothweni emsebenzini kanye nakwesinye nesinye isenzo sokukhalima. Godu sinikela i-National Economic Development and Labour Council - okuyihlangano eyenza imithethomgomo ebunjwa bajameli ababuya embusweni, bamabhizinisi, abasebenzi nomphakathi - umsebenzi wokuhlanganisa abathinteka embangweni ukulinga ukurarulula isenzo sokunghonghoyila.
I-Nedlac kufanele yaziswe ngesenzo sokunghonghoyila eforomini elifaneleko . Eforomini leli amabanga nobunjalo besenzo esihlosiweko kufanele abekwe. Lokhu akufaki ilanga lesenzo esihlosiweko, ngombana lokhu kungenzela phasi ikambiso yokufuna ukuvumelana.
Nayikuthi imizamo yokurarulula iyabhalelwa, iyuniyoni namkha iyuniyoni eyongamele amayuniyoni kufanele inikele ngesaziso sesibili ku-Nedlac ukuyazisa ngehloso yayo yokuragela phambili ngesenzo sokunghonghoyila. Isaziso sesibili kufanele sinikelwe i-Nedlac ubuncani bakhona amalanga ali-14 ngaphambi kwesenzo sokunghonghoyila.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Yazisa i-Nedlac ngehloso yeyuniyoni yokuragela phambili nesenzo sokunghonghoyila.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Notifyownershipchange.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isaziso sokutjhuguluka kobunikazi namkha ukuthengiswa kwekoloyi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Lokhu kunikela isaziso emgunyazini otlolisa ithrafigi bonyana ubunikazi namkha ubunikazi thayithili bekoloyi butjhugulukile. Isaziso kufanele silethwe komunye nomunye umgunyazi kungakapheli amalanga ama-21 ukuthoma ngelanga okwenziwa ngalo amatjhuguluko.
Umnikazi thayithili namkha umnikazi kufanele atlikitle isitifikhethi sanjesi bona siphele begodu asinikele umnikazi thayithili omutjha namkha umnikazi.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Letha imitlolo elandelako:
isitifikhethi sokutloliswa kwekoloyi idiski yelayisense esebenzako incwadi kamazisi.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mhlokho.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Isaziso sokutjhuguluka kobunikazi namkha sokuthengiswa kwekoloyi, atholakala e-ofisini eliseduze lethrafigi.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Occupationaccident.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokubika ingozi yemsebenzini esiKhwameni sokuLilisa
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
UmThetho wokuLilisa ngebanga lokuLimala namaLwelwe wemSebenzini , ufuna bona abaqatjhi babike zoke iingozi ezenzeka emsebenzini esiKhwameni sokuLilisa.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Abaqatjhi kufanele bazalise iHlangothi A leforomo W.Cl.2.
Abaqatjhi kufanele badabule iHlangothi B leforomo W.Cl.2 bebalinikele udorhodera namkha isibhedlela ukulizalisa ngokurhaba okukghonekako ngemva kwengozi.
Abaqatjhi kufanele bathumele iHlangothi A leforomo esiKhwameni sokuLilisa ngokurhaba okukghonekako ngemva kwengozi.
Abaqatjhi akukafaneli bona balindele ukuzaliswa kweHlangothi B ngudorhodera ngaphambi kokuletha isibawo. Nasele abaqatjhi bafumene ihlangothi leforomo lakadorhodera bangaletha neforomo.
Iimbawo zingathunyelwa ku:
Abaqatjhi kufanele babhadele umsebenzi imali yokulilisa iinyanga ezintathu zokuthoma ngemva kwengozi. IsiKhwama sokuLilisa sizakubuyisela umqatjhi imalakhe.
Abaqatjhi kufanele balethe umbiko wabo wokuthoma wezokwelatjhwa ngokurhaba okukghonekako nabawufumana kudorhodera.
Nayikuthi umsebenzi akakghoni ukubuyela emsebenzini isikhathi eside, abaqatjhi kufanele bafumane imibiko yeragelo phambili yezokwelatjhwa ebuya kudorhodera bebayilethe esiKhwameni sokuLilisa inyanga nenyanga.
Lokha umsebenzi nakathoma ukusebenza godu, abaqatjhi kufanele bathumele umbiko wokuthoma ukusebenza godu kanye nombiko wezokwelatjhwa esiKhwameni sokuLilisa.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Lokhu kuzakuya ngokobana loke ilwazi lizaliswe kuhle na.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.OperFishProcEst.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokusebenzisa indawo yokusetjenzwa kweemfesi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Indawo yokusebenzela iimfesi yikoloyi, isikebhe, umakhiwo namkha indawo lapho kwenziwa into ngefesi. Into ingenziwa ngenye nenye indlela efana nokusika, ukukhupha izitho, ukuhlukaniswa kwezitho, ukuhlwengiswa, ukuhlela kuhle, ukwembeswa kanye nokubulungwa. Indawo godu ingafaka indawo lapho iimfesi zifakwa ngemabhlegeni, zipakwe, zomiswe, zikhutjhwe kwezitho zangaphakathi, zifakwe itswayi, zikghadziswe namkha zisetjenzwe bona zithengiswe ngaphakathi namkha ngaphandle kweSewula Afrika.
Ukuzibandakanya ekusetjenzweni kweemfesi, kufanele kokuthoma wenze isibawo begodu unikelwe ilungelo leNdawo yokuSebenzela iimFesi namkha ilungelo lokuthiya. Kufanele wenze isibawo semvumo evuselelwa njalo ngonyaka ebuya emNyangweni weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha ezakuvumela ukusebenzisa ilungelo lokuthiya namkha lokusebenzisa iNdawo. Umnikazi wemvumo kufanele akhambisane nobujamo obubekwe emvumeni. Ukubhalelwa kungaba nomphumela wokujanyiswa namkha ukusulwa kwemvumo kanye/namkha ukucinywa kwelungelo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo selungelo lokuthiya kuphela bona ufumane isimemo esizakuvezwa eGazedini yomBuso.
Fumana amaforomo wesibawo ema-ofisini womNyango weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha endaweni yokusabalalisa etjhiwo mnyango.
Funda ngetjhejo, uzwisise bewenze isiqiniseko sokobana wanelisa iimfuno zesibawo kanye nobujamo.
Zalisa, tlikitla begodu letha iforomo kanye nemitlolo yokusekela etjhiwoko kanye nemali ebhadelwako engabuyiko.
Ikambiso yokuhlolwa izakuthoma ngemva kwelanga lokugcina leembawo begodu imiphumela izakwaziswa ngokusebenzisa ukuthintana yi-DEA&T.
Ukubekelwa ngeqadi kwendawo yokusebenzela iimfesi kungatjhejwa ebujameni obuthileko begodu nangokuqunta kwakaNgqongqotjhe we-DEA&T.
Nayikuthi ukubekelwa ngeqadi kwendawo kuyanikelwa, yenza isibawo semvumo yokusebenzisa indawo yokusebenza iimfesi.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo selungelo lendawo yokusebenzela iimfesi singathatha inyanga yinye ukuya kwezintathu namkha ukudlula lapho kuye ngobunengi beembawo ezifunyenweko.
Isibawo singathatha amalanga wokusebenza amathathu namkha ukudlula lapho kuye ngokwenziwa kuhle kwesibawo.
Phezulu
Iindleko
R1 330 - Imvumo yokusebenzisa indawo yokusebenzela iimfesi ne R125 - Isibawo semvumo.
Iimali ezibhadelwako zibuyekezwa njalo ngonyaka namkha ziquntwa nguNgqongqotjhe weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha mgunyazi ovunyelweko kanye noNgqongqotjhe wezeeMali.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Operatereservedpostalservice.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokusebenzisa umsebenzi weposo obekelwe umuntu
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imisebenzi yeposo ebekelwe umuntu ifaka zoke iincwadi, amaposkarada, izinto ezigadangisiweko, amaphasela amancani nezinye izinto eziposwako . Ilayisense inikela umnikazi ilungelo lokusebenzisa umsebenzi weposo begodu umbeka ngaphasi kweembopho okukhulunywe ngazo esigabeni 16 somThetho wemiSebenzi yePoso ka-1998.
Sibawa utjheje: Ukunikelwa kwamalayisense weendawo ezingakabekelwa umuntu kwenzeka kanye kuphela nasele uNgqongqotjhe aveze isimemo seembawo. Kwanjesi, iPosofisi yeSewula Afrika ngiyo kuphela yihlangano enelayisense. Akunamuntu ongasebenzisa umsebenzi weposo obekelwe umuntu ngaphandle kwalokha nakanemvumo yalokho.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo ngamagabhadlhela usebenzise amagabhadlhela.
Letha iforomo lesibawo nemali yesibawo emNyangweni wezokuThintana.
Iimbawo ezingakazaliswa zizakubuyiselwa kumbawi begodu akunakuziphendulela okuzakwenziwa ekuthikamezeni okungenzeka.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ilayisense ingalunga ngemva kwamalanga amatjhumi amathathu.
Phezulu
Iindleko
Imali yelayisense yi-R25 000
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Isibawo sokuzitloliselwa ukusebenzisa imisebenzi yeposo engabekelwa muntu. Thintana ne-ofisi lomnyango eliseduze nawe.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Oreturnforfirstpaymentofprovisionaltax.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokubhadelwa komthelo kasolanga - ukubhadelwa kokuthoma
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Lapho umuntu arhola ingeniso engaweli ngaphasi kokudoswa kwe-SITE namkha i-PAYE , kufanele abhadele umthelo kasolanga ngalengeniso. Ukubhadelwa komthelo kasolanga kwenziwa esikhathini esiziinyanga ezisithandathu.
Umthelo kasolanga uhlose ukurhelebha ababhadela umthelo ukuhlangabezana neenkolodo esikhathini esilandelanako kunokobana babhadele imali enengi kanye ngonyaka ngesikhathi sokuhlolwa. Umthelo kasolanga obhadelwako uzakususelwa emthelweni wengeniso wokugcina umuntu okufanele awubhadele enyakeni wokuhlola ofaneleko.
Umuntu okoloda ukubhadela umthelo kasolanga kufanele kungakapheli amalanga ama-30 wokukoloda, enze isibawo ngomtlolo sokutloliswa e-ofisini legatja le-South African Revenue Service . Ukubhalelwa kukwenza njalo kuzakuba nomphumela wenzuzo nehlawulo ekubhadeleni kwangemva kwesikhathi kokulethwa sekudlule isikhathi kwamaforomo.
Ilanga lokugicna lokubhadelwa komthelo kasolanga sikhathi esiziinyanga ezisithandathu zokuthoma konyaka wokuhlola. Ukubhadelwa komthelo kasolanga kufanele kujamele isiquntu sesikolo somthelo sonyaka ozeleko wokuthelisa.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Balisisa umthelo kasolanga ngendlela elandelako esikhathini sokuthoma:
isiquntu somthelo woke wonyaka ozeleko umthelo womsebenzi omncani odoswa esikhathini lesi imali yerhelebho encani evunyelwa emthelweni esikhathini lesi .
Bhadela ngesaziso esibekiweko se-IRP6 ngomhlaka namkha ngaphambi kwamalanga wokugcina wokubhadela. I-SARS izakuthumelela ababhadela umthelo abazitlolisileko amaforomo afaneleko.
Iindlela ezilandelako zokubhadela i-SARS ziyatholakala:
ukubhadelwa komthelo wesikhatjhana kungenziwa kwelinye nelinye i-ofisi legatja le-SARS, ngoMvulo ukufika ngeLesihlanu phakathi kwaka-08h00 no- 15h30, kungafaki amalanga womphakathi wokuphumula lapho ukubhadela kwenziwa ngeposo, ngokusebenzisa ibhanka namkha i- ATM, isikhathi esaneleko sokuposa namkha sokusetjenzwa kufanele siyelelwe lapho ukubhadela kwenziwa ngokwe-elektroniki, kufanele kuqalelelwe isikhathi sokuqintelwa sebhanka yakho kanye nesikhathi sokuvunyelwa esingathatha amalanga aphakathi kwamabili ukuya kwamahlanu.
Ozakufuneka yi:
Imininingwana le itjengiswe emtlolweni wobufakazi bokubhadela beforomo le-IRP 6.
Ukubhadela okungakhambisani nenomboro yereferensi yokubhadela okukhulunywe ngayo ngehla kanye nenomboro yomzuzi yokuzazisa angeze kwamukelwa.
Tjheja:
Amaforomo we-IRP 6 wesikhathi sokuthoma kufanele alethwe nanyana ngokuya kokubalisisa, akunamthelo obhadelwako.
Nayikuthi ukubhadelwa komthelo kasolanga kusekelwe engenisweni etheliswako elinganisiweko engaphasi kwenani elisisekelo, isibawo nebanga kufanele kufakwe. Iforomo le-IRP 6 lesikhathi sokuthoma manje litjengisa isikhala lapho kufanele ufake ibanga lesibawo esinjalo. Nayikuthi i-SARS ayaneliswa isilinganiso esibuyekeziweko singabawiwa.
Ukubalekela ihlawulo nenzuzo, yenza isiqiniseko sokobana amaforomo we-IRP 6 alethwa e-ofisini legatja le-SARS elifaneleko ngaphambi kwelanga lokugcina lokubhadela. Lokhu kuzakuqinisekisa bona isibawo sakho siyafunyanwa begodu sisetjenzwa ngesikhathi.
Isiquntu sesaziso sokubhadela seforomo le-IRP 6 manje sisekhasini elinye. Iforomo lakho ngalokho lingalethwa ngokuhlukana nokubhadela kwakho.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
ukusebenza beyilinganise amaphesente ama-80 wamaforomo womthelo wengeniso azaliswe kuhle abe atlikitlwa kungakadluli amalanga wokusebenza ama-90 ukuthoma ngelanga lokufunyanwa ngesikhathi kunomsebenzi omnengi begodu kungakapheli amalanga wokusebenza ama-34 wokufunyanwa ngesikhathi umsebenzi umncani ukusebenza amaforomo we-VAT ne-PAYE kungakapheli amalanga ama-20 wokusebenza wokufunyanwa kwawo ukusebenza amaforomo wokuthumela ngaphandle newokuletha ngenarheni amaphesente ama-90 alethwe ngokwe-elektroniki kungakapheli ama-awara ama-4 wokufunyanwa kwawo begodu kungakapheli ama-awara ama-24 wokufunyanwa kwawo ngesandla.
Tjheja: Nayikuthi umjameli uqalene neendaba zakho zomthelo, yenza isiqiniseko sokobana i-SARS iyaziswa ngalokhu. Lokhu kuzakuvikela wena begodu kuqinisekise bonyana i-SARS ayibeki ilungelo lakho lokuziphilela ipilo yangeqadi nangefihlo engozini.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Oreturnforsecondprovisionaltaxpayment.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Lapho umuntu arhola ingeniso etheliswako engaweli ngaphasi kokudoswa kwe-SITE namkha i-PAYE , kufanele abhadele umthelo kasolanga ngalengeniso. Ukubhadelwa komthelo kasolanga kwenziwa esikhathini esiziinyanga ezisithandathu.
Umthelo kasolanga uhlose ukurhelebha ababhadela umthelo ukuhlangabezana neenkolodo zomthelo esikhathini esilandelanako kunokobana babhadele imali enengi kanye ngonyaka ngesikhathi sokuhlolwa. Umthelo kasolanga obhadelwako uzakususelwa emthelweni wengeniso wokugcina umuntu okufanele awubhadele enyakeni wokuhlola ofaneleko.
Umuntu okoloda ukubhadela umthelo kasolanga kufanele kungakapheli amalanga ama-30 wokukoloda, enze isibawo ngomtlolo sokuzitlolisa e-ofisini legatja le-South African Revenue Service . Ukubhalelwa kukwenza njalo kuzakuba nomphumela wenzuzo nehlawulo ekubhadeleni kwangemva kwesikhathi ekulethweni sekudlule isikhathi kwamaforomo.
Ilanga lokugcina lokubhadelwa komthelo kasolanga akusi ngemva kwelanga lokugcina lonyaka wokuhlola namkha ilanga lokugcina elivunyiweko lonyaka weemali.
Tjheja:
Lapho ukuphela konyaka weemali kaFeberbari kuletha ubudisi begodu ukuvunywa kufunyenwe kwa-SARS ukuletha iintatimende zeemali ngelanga elinye ngaphandle kokuphela kwakaFeberbari, abantu abanjalo godu bangabawa ukuvunywa kokuletha amaforomo womthelo kasolanga ngokukhambisana nokuphela konyaka weemali ovunyiweko. Yoke enye ingeniso kodwana ihlala enyakeni wokuhlola ophela ngomhlaka 28/29 Feberbari.
Balisisa umthelo kasolanga ngendlela elandelako esikhathini sesibili:
isamba soke somthelo olinganisiweko wonyaka ozeleko umthelo womsebenzi omncani obhadelwe unyaka woke imali yerhelebho encani emakhredithini womthelo wangaphandle unyaka woke imali encani ebhadelwa esikhathini sokuthoma.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Bhadela ngesaziso esibekiweko seforomo IRP6 ngomhlaka namkha ngaphambi kwamalanga wokugcina wokubhadela.
Iindlela ezilandelako zokubhadela i-SARS ziyatholakala:
Lapho ukubhadela kwenziwa ngeposo, ngokusebenzisa ibhanka namkha i- ATM, isikhathi esaneleko sokuposa namkha sokusetjenzwa kufanele siyelelwe.
Lapho ukubhadela kwenziwa ngokwe-elektroniki, kufanele kuqalelelwe isikhathi sokuqintelwa sebhanka yakho kanye nesikhathi sokuvunyelwa esingathatha amalanga aphakathi kwamabili ukuya kwamahlanu.
Ozakufuneka yi:
nenomboro yokuzazisa yomzuzi/ye-akhawunti ehlanganiswe nomhlobo othileko womthelo ukubhadela.
Imininingwana le itjengiswe emtlolweni wobufakazi bokubhadela beforomo le-IRP 6.
Ukubhadela okungakhambisani nenomboro yereferensi yokubhadela okukhulunywe ngayo ngehla kanye nenomboro yomzuzi yokuzazisa angeze kwamukelwa.
Nayikuthi ilanga lokugcina lokubhadela liwela ngaphasi kwelanga lokuphumula namkha lepelaveke, ukubhadela kufanele kwenziwe ngelanga lokugcina lokusebenza elingaphambi kwelanga lokuphumula namkha lepelaveke.
Tjheja:
Amaforomo we-IRP 6 wesikhathi sesibili kufanele alethwe nanyana ngokuya kokubalisisa, kunganamthelo obhadelwako.
Ukubhadelwa kwesibili komthelo kasolanga kufanele kusekelwe esilinganisweni sengeniso etheliswako esilingana nenani elisisekelo namkha inani lamambala lengeniso etheliswako yonyaka loyo.
Ungafanelwa kubhadela umthelo ongezelelweko nayikuthi isilinganiso sakho sengeniso etheliswako singaphasi kwamaphesente ama-90 wengeniso yamambala etheliswako begodu ingaphasi kwenani elisisekelo.
Yenza isiqiniseko sokobana amaforomo we-IRP6 alethwa e-ofisini legatja le-SARS kusese nesikhathi ngaphambi kwelanga lokugcina lokubhadela. Lokhu kuzakuqinisekisa bona isibawo sakho siyafunyanwa begodu sisetjenzwa ngesikhathi begodu awuzukubhadela iimali zehlawulo nenzuzo.
Isiquntu sesaziso sokubhadela seforomo le-IRP 6 manje sisekhasini elinye. Iforomo lakho ngalokho lingalethwa ngokuhlukana nokubhadela kwakho.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
ukusebenza beyilinganise amaphesente ama-80 wamaforomo womthelo wengeniso azaliswe kuhle abe atlikitlwa kungakadluli amalanga wokusebenza ama-90 ukuthoma ngelanga lokufunyanwa ngesikhathi kunomsebenzi omnengi begodu kungakapheli amalanga wokusebenza ama-34 wokufunyanwa ngesikhathi umsebenzi umncani ukusebenza amaforomo we-VAT ne-PAYE kungakapheli amalanga ama-20 wokusebenza wokufunyanwa kwawo ukusebenza amaforomo wokuthumela ngaphandle newokuletha ngenarheni amaphesente ama-90 alethwe ngokwe-elektroniki kungakapheli ama-awara wokufunyanwa kwawo begodu kungakapheli ama-awara ama-24 kilawo alethwe ngesandla.
Tjheja:
Nayikuthi umjameli uqalene neendaba zakho zomthelo, yenza isiqiniseko sokobana i-SARS iyaziswa ngalokhu. Lokhu kuzakuvikela wena begodu kuqinisekise bonyana i-SARS ayibeki ilungelo lakho lokuziphilela ipilo yangeqadi nangefihlo engozini.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Policereservist.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
lenza imisebenzi kiwo woke amahlangothi wokusebenza wesipholisa estetjhini, ezingeni lendawo namkha lephrovinsi kodwana ingasi imisebenzi ekhethekileko lingambatha iyunifomo lizakubandula emahlangothini afaneleko wokusebenza kwesipholisa.
lenza imisebenzi ethileko yokusekela ngakwezokuphatha ezingeni lesitjhaba, lephrovinsi namkha lestetjhi begodu angeze lenza imisebenzi yokusebenza kwesipholisa alimbathi iyunifomo lapho kutlhogekako, lingabandulwa emahlangothini wezomthetho, umthethomgomo kanye nemilayo esebenza kilemisebenzi ethileko.
kufanele libe namakghono athileko namkha ilemuko elingasetjenziswa ukusebenza siPholisa, isibonelo, abatjhayeli beemphaphamtjhini, abodorhodera, abasebenzi bezehlalakuhle namkha abasebenzi berhelebho lezengqondo lizakwenza imisebenzi ethileko ezikweni lalo lelemuko ngokuvuma kwakakhomanda lingambatha iyunifomo kufanele libandulwe emahlangothini afaneleko wezomthetho, umthethomgomo kanye nemilayo elisebenza ngayo.
IRizeva leHlangothi D - Ikoro yesipholisa yemakhaya nemadorobheni:
lenza imisebenzi yokusebenza kwesipholisa ekhambelana nekoro yesipholisa eendaweni zemakhaya nezemadorobheni ekorweni ethileko ezingeni lestetjhi; namkha lizakwenza kuphela imisebenzi eendaweni ezithileko ngaphakathi kwekoro ethileko njengokuqunta kwakakhomanda lingambatha iyunifomo kuye ngokusetjenziswa kufanele libandulwe emahlangotihni afaneleko wekoro kanye/namkha nekusebenzeni kwesipholisa okukhambelana nemisebenzi yalo. Ibandulo elingezelelweko lingafuneka nayikuthi lizibandakanya emisebenzini yesipholisa yokusebenza kwekoro.
Irizeva elikhonjelwe ihlangothi lokuthoma lingadluliselwa kwelinye ihlangothi nayikuthi likhambisana nazo zoke iimfuno zehlangothi elithileko begodu libandulwe namkha lifuna ukufumana ibandulo elifunekako kilelohlangothi.
ube sisakhamuzi sakanomphela seSewula Afrika ubuncani bakhona ube neminyaka eli-18 begodu ube ngaphasi kweminyaka ema-70 ubudala uzalise iphephamibuzo lezamaphilo njengokuqunta kwakaKomitjhinara wesiTjhaba ungabi nokugula ngokomkhumbulo, ubulwelwe namkha ukungakaqini emkhumbulweni namkha emzimbeni okungakuliya ekwenzeni kuhle imisebenzi yakho kube uziphethe kuhle, ngombana kufanele kubuzwe ngokuziphatha kwakho uphumelele ngepumelelo iinhlahlubo zengqondo namkha ukuhlolwa okuquntwe nguKomitjhinara wesiTjhaba wamaPholisa ubuncani bakhona ube nesitifikhethi sebanga letjhumi namkha esilingana naso begodu ulethe ubufakazi baso bomtlolo;
ukghone ukukhuluma, ufunde bewutlole, isiNgisi njengelinye lamalimi wangokomthetho uvume ukuthathwa igadangiso lemino begodu kufanele kube akhenge ufunyanwe unomlandu wobulelesi namkha kube usazokutjhutjhiswa uzimisele ukubandulwa uzimisele ukwenza isifungo ungabi nemigwalo ebonakalako emzimbeni ; begodu kunyulwa bona ube nelayisense yokutjhayela, nanyana kungasi yifuneko emarizeveni.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
imvumo yababelethi namkha umondli nayikuthi ungaphasi kweminyaka ema-21 ubudala.
Letha imitlolo elandelako:
ikhophi eqinisekisiweko yencwadi kamazisi ikhophi eqinisekisiweko yelayisense yokutjhayela, nayikuthi unayo ikhophi eqinisekisiweko yokufaneleka kwefundo ephakamileko.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nayikuthi ufunywana ufaneleka, isibawo sakho sizakuvunywa nguKomitjhinara weNdawo begodu uzakufungiswa. Angeze wavunyelwa ukwenza imisebenzi oqatjhelwe yona ngaphambi kokuphetha ngepumelelo ibandulo lakho. Okulandela lapho uzakunikelwa isitifikhethi sangokomthetho sokuqatjhwa.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Professionaldriverspermit.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali yenzelwe abantu okufuneka batjhayele imihlobo ethileko yeenkoloyi. Imvumo ikhutjhwa ukungezelela ilayisense ejayelekileko yokutjhayela. Imvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali isebenza emihlobeni elandelako yeenkoloyi:
iinkoloyi ezithutha ipahla, ikoloyi yokudosa namkha ebhesini iinkoloyi ezinesisindo esidlula i-3 500 kg nezibekelwe ukuthwala abantu abali-12 namkha ukudlula lapho .
Amaqintelo wobudala emahlangothini weenkoloyi angendlela elandelako:
ikoloyi ethutha ipahla - kufanele ube neminyaka eli-18 ubudala iinkoloyi ezithutha abantu - kufanele ube neminyaka ema-21 ubudala iinkoloyi eziyingozi ezithutha ipahla - kufanele ube neminyaka ema-25 ubudala.
Ungafumana kuphela imvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali nayikuthi:
unelayisense yokutjhayela esebenzako emhlobeni wekoloyi okukhulunywa ngawo uqinisekiswe njengomuntu ophile kuhle ngudorhodera uqinisekiswe yihlangano enikela ngebandulo evunyelweko awukafunyanwa unomlandu wokutjhayela usele utjwala, ukutjhayela ngokungatjheji namkha ngokungacabangeli abanye, namkha isenzo senturhu, begodu akhenge nakanye kujanyiswe ilayisense yakho yokutjhayela.
Kugwetjwa okhunye kweminyaka emihlanu edlulileko okungenza ungafaneleki kufumana imvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali. Ukugwetjwa okudlula iinyanga ezihlanu angeze kwatjhejwa.
Umsebenzisi namkha umnikazi wekoloyi efunelwa imvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali, angeze avumela omunye umuntu atjhayele ikoloyi endleleni yomphakathi ngaphandle kwalokha anemvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali yehlangothi elifaneleko.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Uzakuhlolwa amehlo esentha yokuhlola.
Khupha imitlolo elandelako:
ilayisense yokutjhayela esebenzako isitifikhethi sebandulo isitifikhethi sokwelatjhwa enye imvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali namkha imvumo yokuthutha umphakathi onayo.
Bhadela imali ebekiweko.
Ngemva kokubhadela, uzakudluliselwa estetjhini esiseduze samapholisa uyokubawa umbiko wokubanjwa.
Uzakwaziswa nasele imvumo yakho yokutjhayela yesiphrofetjhinali ilungile bona uzoyithatha. Kufanele ukghone ukuzazisa lokha nawuthatha ikarada. Amanye namanye amakarada angakathathwa kungakapheli amalanga ali-120 azakumotjhwa.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Imvumo izakulunga kungakapheli iimveke ezibunane ukuya kwezilitjhumi nambili.
Phezulu
Iindleko
<fn>GOV-ZA.ProspectingRight.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo selungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ilungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba yimvumo evumela umuntu namkha ikampani ukuphenya namkha ukufunisisa indawo ngomnqopho wokufumana indawo engaba namaminerali namkha ibuthelelo lawo. Omunye nomunye umuntu ofisa ukwenza isibawo selungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba kufanele enze isibawo e-ofisini lendawo loMphathi wesiFunda okutholakala ngaphasi kwakhe inarha.
Ilungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba lisebenza iminyaka emihlanu kodwana ngemva kwelanga lokuphela umbawi angabawa ukuvuselelwa kwalo isikhathi esingadluli iminyaka emithathu.
Ilungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba lizakunikelwa nayikuthi iimfuneko ezilandelako kuhlangabezwana nazo:
Umbawi unemali nelwazi lokwenza umsebenzi wokuzuma okuhlongozwako kuhle
Iqhinga lokusekela ngeemali likhambelana nomsebenzi wokuzuma begodu lizakuthatha isikhathi somsebenzi.
Akunakusilaphazeka kwebhoduluko namkha umonakalo okungamukelekiko okuzakwenzeka ngebanga lomsebenzi wokuzuma
Umbawi ukghona ukukhambisana nomThetho wezamaPhilo nokuPhepha kweeMayini
Umbawi akaphuli umThetho wokuThuthukiswa kwemiThombo yamaMinerali nePhethroliyamu .
Akunamuntu omunye onelungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba, ilungelo lokumayina namkha imvumo yokugcinwa kweminerali nenarha efanako.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wamaMinerali namaNdla
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo e-ofisini loMphathi yomNyango wamaMinerali namaNdla esifundeni inarha ekiso.
Iforomo kufanele liphekelelwe yimali ebhadelwako engabuyiko efunekako.
Nayikuthi uMphathi wesiFunda wamukela isibawo sakho, uzakubawa bona ulethe iqhinga lokuphathwa kwebhoduluko kanye nokubonisana nomnikazi wenarha nohlala kiyo ngokomthetho namkha omunye nomunye othintekako.
Letha umphumela wokubonisana kuMphathi wesiFunda kungakapheli amalanga ama-30.
Nayikuthi zoke iimfuno lezi uhlangabezana nazo, uMphathi wesiFunda uzakusa isibawo kuNgqongqotjhe bona sitjhejwe.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nayikuthi uMphathi wesiFunda akamukeli isibawo, uzakwazisa ngomtlolo kungakapheli amalanga ali-14 begodu uzakubuyisela isibawo kuwe.
Nayikuthi uMphathi wesiFunda wamukela isibawo, kufanele akubawe ngomtlolo kungakapheli amalanga ali-14 ukuletha iqhinga lokuphathwa kwebhoduluko kanye nokubonisana nomnikazi wenarha kanye nomuntu ohlala kiyo kanye nomunye othintekako.
Kufanele ulethe umphumela otloliweko wokubonisana kuMphathi wesiFunda kungakapheli amalanga ama-30.
Nasele iimfuno lezi uhlangabezane nazo, uMphathi wesiFunda kufanele alethe isibawo kuNgqongqotjhe bona sitjhejwe.
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Protectionorder.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo somlayo wokuvikelwa enturhwini yangekhaya
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ngokuya komThetho weNturhu yangeKhaya :
mhlobo omunye nomunye wokutlhorisa ofaka ukutlhorisa ngokommoya, umseme, ngokomzimba namkha ngakwezomnotho ukona ipahla ukulandelela ukungena endaweni yomuntu ngaphandle kwemvumo okhunye nokhunye ukutlhorisa namkha ukulawula lapho ukuziphatha okunjalo kubanga ukulimala namkha kungaba yingozi epilweni yakho, ukuphepha namkha ukuphila kuhle.
Nayikuthi lemihlobo yokutlhorisa iyenzeka kuwe namkha komunye omaziko ungenza isibawo somlayo wokuvikelwa. Umlayo wokuvikelwa enturhwini yangekhaya mtlolo okhutjhwa yikhotho okhandela umtlhorisi:
ekwenzeni isenzo senturhu yangekhaya ekufuneni irhelebho lomunye umuntu ekwenzeni isenzo esinjalo ukungena endaweni yokuhlala eyabelwana mnghonghoyili kanye noziphendulelako ukungena ehlangothihini elithileko lendawo yokuhlala enjalo ukungena endaweni yokuhlala yomnghonghoyili ukungena endaweni yokusebenzela yomnghonghoyili ukukhandela umnghonghoyili ngokujayelekileko ohlala namkha obekabelana ngendawo yokuhlala ukungena namkha ukuhlala endaweni yokuhlala okwabelwana ngayo namkha ihlangothi elithileko layo ukwenza esinye nesinye isenzo esibekwe emlayweni wokuvikelwa.
Ngubani ongenza isibawo somlayo wokuvikelwa?
Ngomunye nomunye otlhoriswako namkha owakhe watlhoriswa
Mntwana, ongenza isibawo angarhelejwa
Ngomunye nomunye umuntu onekareko epilweni yomnghonghoyili. Abantu abalandelako bangenza isibawo ngemvumo etloliweko yomnghonghoyili ngaphandle kwalokha umnghonghoyili nakamntwana, amumuntu ogula ngomkhumbulo, ayathile namkha nayikuthi ikhotho iyaneliswa bona akakghoni ukunikela ngemvumo etloliweko:
omnikeli werhelebho lezengqondo isisebenzi sezamaphilo ipholisa isisebenzi sezehlalakuhle utitjhere
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo.
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo somlayo wokuvikelwa eKhotho kaMarhastrada eseduze nalapho uhlala khona namkha usebenza khona ngesinye nesinye isikhathi, ngesikhathi nangemva kwesikhathi sokusebenza kwekhotho begodu nangamalanga wokuphumula namkha iimpelaveke.
Isibawo kufanele senziwe ngencwadi yesifungo ebeka:
Amaqiniso isibawo esisekelwe kiwo
Ubunjalo bomlayo obawiwako
Igama lestetjhi samapholisa lapho umnghonghoyili angahle abike khona ukwephulwa komlayo wokuvikelwa ofunwako.
Lapho isibawo silethwa ngokwenzela umnghonghoyili ngomunye umuntu, incwadi yesifungo kufanele ibeke:
amabanga enza omunye umuntu abe nekareko ekuphileni kuhle komnghonghoyili umsebenzi womunye umuntu kanye nesikhundla enza ngaso isibawo imvumo etloliweko ebuya kumnghonghoyili, ngaphandle kwebujameni lapho umnghonghoyili:
amntwana akhubazeke ngokwengqondo ayathile amumuntu ikhotho eyaneliswa bona akakghoni ukunikela ngemvumo efunekako.
Qinisekisa iforomo nomabhalana wekhotho bewulilethe.
Umabhalana uzakuthumela isibawo sakho kumarhastrada ozakubeka ilanga lokobana ubuye ekhotho khona isibawo sakho sizakutjhejwa.
Umarhastrada godu uzakulungisa isaziso sokwazisa umtlhorisi ngomlayo wokuvikelwa nokobana eze nini ekhotho.
Ngemva kokuvela ekhotho, umarhastrada anganikela ngomlayo wokuvikelwa.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ebujameni oburhabako, lomsebenzi utholakala ama-awara ama-24 ngelanga.
Umlayo wokuvikelwa ungafunyanwa mhlokho, lokhu kuyame ekuraraneni komlandu wakho.
Umlayo usebenza bekube kulapho umuntu otlhoriswako awusula khona.
Nayikuthi umtlhorisi wenza isibawo sokudlulisa ukukhutjhwa komlayo, umlayo uragela phambili nokusebenza bekube kulapho iKhotho yokuDluliselwa kweenQunto iwusula khona.
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Publiccompany.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ikampani yomphakathi libhizinisi eliphethwe mphakathi begodu nelinamalunga ubuncani bakhona alikhomba. Igama elithi "Limited" lizakubonakala emaphelelweni wegama lekampani leyo. Ukutloliswa kwekampani yomphakathi kufaka hlangana lokhu okulandelako:
Izabelo ezithengiselwa umphakathi
Nanyana kungekho ukulinganiswa kwenani labanikazi bezabelo, kodwana kunesiqunto sokobana kumele babe likhomba.
Akunaqintelo lokudluliswa kwezabelo.
Ikampani kumele yenze elinye ilwazi bonyana lazeke emphakathini
Ibhizinisi elinjengaleli lifuna imali enengi yokwakha nokuthenga ipahla ngaphambi kobanyana lithome lisebenze.
Ubuncani bakhona kunabanqophisi ababili.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo
Thola iforomo lokwenza isibawo elifaneleko lomNyango
Zalisa imitlolo elandelako yokusekela:
Ukujanyelwa eendabeni zomthetho - Ukwaziswa kokuphatha esikhundleni sabathuthukisi
I-CM47 - isitatimende esilethwa mnqophisi esiphathelene nokulingana nokungalingani kobunikazi bezabelo
Bhadela imali ebekiweko.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amahlanu ukutlolisa ikampani.
Phezulu
Iindleko
R50 - Ukubulungwa kwegama
Isamba - R465
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Rebateonandrefundthedutyonexport.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sesehliselo kanye nokubuyiselwa umthelo ezintweni ezisetjenziselwe ipahla ethunyelwa ngaphandle
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Umnqopho womsebenzi lo kukukwenza isibawo sesehliselo kanye nesibuyiselo emalini yemikhiqizo engeniselwa ukubumba, ukukhiqiza, ukuqedelela, namkha ukupakwa kwemikhiqizo okumele ithunyelwe kwezinye iinarha.
Kufuneka imvumo nawufuna ukungenisa umkhiqizo begodu ungayifumana ngokuzalisa iforomo lokwenza isibawo elitholakala kuKomitjhana yokuLawula zeRhwebo I-ITAC.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Banikele ikhophi eqinisekisiweko kamazisi wakho
Banikele ikhophi eqinisekisiweko yemvumo yokuthumela ipahla kezinye iinarha
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha iimveke ezimbili namkha ezine ukuthola ipendulo ngesibawo sesehliselo namkha sesibuyiselo ema-ofisini womNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Recognitionofcustomarymarriage.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvunywa komtjhado wesintu
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Nakuzakuvunywa umtjhado wesintu njengomtjhado osebenzako, kufanele kube wenziwe ngaphambi komhlaka 15 Novemba 2000. Kodwana nayikuthi wenziwe ukuthoma ngomhlaka 15 Novemba 2000 ukuya phambili, umtjhado onjalo kufanele ukhambisane neemfuno ezilandelako:
Umtjhado kufanele kukhulunyiswane ngawo, wenziwe namkha uthatjelwe ngokuya komthetho wesintu.
Abathetheneko kufanele babe neminyaka engaphezulu kweli-18 ubudala.
Bobabili abathetheneko kufanele bawuvumele umtjhado.
Ababelethi bomthetheko osesemncani kufanele bawuvumele umtjhado. Nayikuthi awunababelethi, umondli wakho wangokomthetho kufanele awuvumele. Nayikuthi umbelethi namkha umondli wangokomthetho akakwazi ukuwuvumela, kungayiwa kukomitjhinara wezehlalakuhle yabantwana ukufumana imvumo. Lapho omunye wababelethi ala khona nemvumo, umondli wangokomthetho namkha ukomitjhinara wezehlalakuhle yabantwana, lijaji leKhotho ePhakamileko kuphela elingatjheja ukunikela imvumo.
Nayikuthi omunye wabathetheneko emtjhadweni ongafuni isondo, umtjhado wesintu angeze wenziwa ngesikhathi sokusekelwa komtjhado ongafuni isondo. Isijamiso esifanako singasebenza emtjhadweni ongafuni isondo owenziwa ukusuka ngomhlaka 1 Disemba 1988.
Nanyana kunganaqintelo esibalweni semitjhado yesintu ubaba angangena kiyo, akunomunye umtjhado wesintu ongenziwa ngaphandle kwalokha kungafunyanwa umlayo wekhotho olawula irherho lepahla yangomuso yomtjhado yalemitjhado.
Qinisekisa ubujamo bakho bomtjhado ku-inthanethi.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Isitifikhethi somtjhado esingakarhunyezwa namkha ukwenziwa butjha kwerejista efaneleko namkha omunye nomunye umtlolo osekelako ofakwa kurejista etjhiwoko ukhutjhwa nelwazi lokuqinisekisa elibuya erejisteni yomtjhado.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isitifikhethi somtjhado esirhunyeziweko sikhutjhwa khonokho.
Isitifikhethi somtjhado esirhunyeziweko singathatha iimveke ezisithandathu ukuya kwezibunane.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.ReferDisputetoCCMA.2010-03-25.nr.txt</fn>


Ukudlulisela umbango ku-CCMA bona kufunywanwe ukuthobelana namkha ukuthobelana-nokungenelela

Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Ukulalelwa kokuthobelana yikambiso lapho ukomitjhinara ahlangana nabathinteka embangweni ukufuma iindlela zokurarulula umbango ngesivumelwano.

Ukuthobelana-ukungenelela yikambiso erarulula imikghwa engasimihle yemsebenzini kanye nokuqothwa okungakalungi ngokusebenzisa ukuthobelana namkha ukungenelela. Lekambiso ivumela bona ukuthobelana nokungenelela kwenzeke njengekambiso eragela phambili khona mhlokho, nakufunekako.

Ukuthobelana kurarulula imiraro msinyana nangobuhle. Ikambiso yokuthobelana ayikararani, ayidli imali enengi begodu ayivumeli ukujanyelwa bogqwetha. Isiqunto sokulungisa siyame kwabathintekako.

Emhlanganweni wokuthobelana umqatjhi angavela ngokwakhe namkha angajanyelwa mnqophisi namkha ngenye ihlangano yabasebenzi namkha yabaqatjhi. Umsebenzi angajanyelwa siphathiswa namkha siphathiswa seyuniyoni yabasebenzi etlolisiweko.

Nayikuthi umbawi ubhalelwa kukubakhona ekulalelweni kokuthobelana ngesikhathi esibekiweko, indaba izakurarhwa. Nakungenzeka umsebenzi afise ukuragela phambili nayo, kuzakufanela enze isibawo sokubuyiselwa emva kokurarhwa.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Zalisa iforomo LRA 7.11 bewulilethe ku-Commission for Conciliation, Mediation and Arbitration ephrovinsini lapho umbango uvele khona.
Nikela ikhophi yeforomo komunye othintekako.
Veza ubufakazi bokobana ikhophi yeforomo inikelwe omunye othintekako ngokunamathisela okulandelako esibaweni sakho:

ikhophi yeslibhu esitlolisiweko esibuya ePosofisi
ikhophi yerasidi etlikitliweko nayikuthi iforomo lalethwa ngesandla
istatimende esitlikitlwe mumuntu olethe ikhophi yeforomo
ikhophi yeslibhu sokusiqinisekisa ifeksi namkha obunye ubufakazi obanelisako.


Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Labour Relations Act, 1995 Section 133 and 191

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Kungathatha amalanga ama-30.

Phezulu

Iindleko

Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

Phezulu

Amaforomo azaliswako



Referring a dispute to the CCMA for conciliation, Form LRA7.11.

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Refundlicencefees.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ungenza isibawo sokubuyisela imali yelayisense yekoloyi nayikuthi ikoloyi yakho yetjiwe, ayisisebujameni bokusetjenziswa unomphela, namkha kusulwe ukutloliswa kwayo.
Isibawo sokubuyisela imali kufanele senziwe kungakapheli iinyanga ezintathu ukuthoma ngelanga lesaziso sokwetjiwa, ukungabi sebujameni bokusetjenziswa unomphela namkha ukuthoma ngelanga ekwasulwa ngalo ukutloliswa kwayo.
Tjheja: Imali engaphasi kwe-R30 ayibuyiswa.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Letha imitlolo elandelako:
incwadi kamazisi incwadi yesifungo eqinisekisa bona ikoloyi yetjiwe, ayisisebujameni bokusetjenziswa unomphela namkha isitifikhethi sokusulwa kokutloliswa.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mhlokho kodwana imali ebuyiswako ibhadelwa emalangeni ambalwa ngebanga leenkambiso zokuhlola.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Zalisa iforomo esentha eseduze yokuhlola.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.RegFishVessel.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo Sokutlolisa Isikebhe Sokuthiya Iimfesi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Isikebhe sokuthiya sikebhe esisetjenziselwa namkha esineensetjenziswa zokuphathwa, ukubuthelela iimfesi namkha ukusebenzisela iimfuno kwemithombo yelwandle ephilako, namkha ukusekela imisebenzi ekhambelanako. Lokhu kufaka esinye nesinye isikebhe esirhelebha esinye namkha iinkebhe ezinengi elwandle ekwenzeni omunye nomunye umsebenzi ovunyelweko okhambelana nokuthiya kufaka - kodwana kungapheleli - ekulungisweni, ekunikelweni, ekubekweni, ekuqandisweni, ekuthuthweni namkha ekusetjenzweni. AbaLawuli bezokuPhepha kwemaLwandle beSewula Afrika , kanye nomNyango weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha kufanele bavume isikebhe sokuthiya.
Akunasikebhe sokuthiya esizakutloliswa ngaphandle kwelungelo lokuthiya kanye nemvumo yokuzibandakanya emisebenzini yokuthiya.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo ngamagabhadlhela usebenzise amaledere amakhulu kuphela begodu ufake incwadi yamabanga atloliweko lapho kufaneleko.
Nikela ngelwazi elilandelako:
Letha iforomo lesibawo nelungelo lakho lokuthiya namkha isivumelwano osenze nomnikazi wesikebhe sokusebenzisa isikebhe okukhulunywa ngaso, nayikuthi awusi mnikazi welungelo lokuthiya.
Yitjho isikhathi kanye nekoro yokuthiya isikebhe esizokufakwa ngaphasi kwayo.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo singathatha amalanga wokusebenza amathathu namkha ukudlula lapho kuye ngokwenziwa kuhle kwesibawo.
Phezulu
Iindleko
Iindleko zihluka ngokuya kobude besikebhe.
<fn>GOV-ZA.RegisterBargainCouncil.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisa njengomkhandlu wokukhulumisana
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imikhandlu yokukhulumisana iqalana neemvumelwano ezifaka woke umuntu, irarulula imibango yemisebenzini, ihloma amahlelo ahlukeneko begodu inikela ngombono ngemithethomgomo yezabasebenzi nemithetho.
Amayuniyoni neenhlangano zabaqatjhi zingenza iimbawo ukubumba imikhandlu yokukhulumisana.
Nawufuna , yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Amagadango okufanele alandelwe
Amakhophi amabili weForomo LRA3.3 lesiBawo sokuTloliswa komKhandlu wokuKhulumisana
Amakhophi amathathu womthethosisekelo womkhandlu wokukhulumisana
Amaminiti womhlangano lapho amayuniyoni neenhlangano zabaqatjhi zivume ukuthoma umkhandlu wokukhulumisana
Elinye nelinye ilwazi elifaneleko
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga ama-60 ukusebenzana nesibawo sakho.
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.RegisterTradeUnion.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa iyuniyoni yabasebenzi neyabaqatjhi emNyangweni wezabaSebenzi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Iyuniyoni yihlangano yabasebenzi ephuhlisa beyivikele iinkareko zamalunga wayo eendabeni ezifana nemirholo nobujamo bokusebenzela khulu khulu ngemikhulumiswano nabaqatjhi.
Amakhophi amathathu wegadangidso lomthethosisekelo weyuniyoni
Irhemo elizeleko leemphathiswa zeyuniyoni, elibeka iinkhundla zabo namkha imisebenzi yabo
I-adresi yama-ofisi atlolisiweko weyuniyoni
Enye nenye ikhophi yomthethosisekelo kufanele itlikitlwe nguNobhala noSihlalo, njengemakhophi wamambala.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amakhophi amabili wamaforomo wesibawo.
Namathisela amakhophi amathathu womthethosisekelo weyuniyoni eforomini lesibawo elizakuthunyelwa ku-Registrar.
Enye nenye ikhophi yomthethosisekelo kufanele itlikitlwe nguNobhala noSihlalo weyuniyoni, abazakuqinisekisa bona imitlolo ngeyamambala.
Posela ku:
Feksela ku:
Ifeksi: 012-309 4156
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha pheze amalanga ama-30 ukutlolisa iyuniyoni.
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registeracopyright.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa ilungelo lokutlama
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ilungelo lokutlama lilungelo lokuvikela umsebenzi womuntu, okungaba yinto etloliweko kanye nefana nomqondo, amahlelo wekhompyutha, imisebenzi yobukghwari, umvumo, amafilimu namkha amavidiyo.
Ukuvikela" kutjho ukukhandela abanye ekukopeni namkha ekuvezeni ngobutjha umsebenzi lowo namkha into kanye nokuyisebenzisela ukuzenzela imali. UmThetho weLungelo lokuTlama ka-1978 ubeka ilungelo lokutlama.
Nayikuthi unomqondo wokuthoma, angeze waba nelungelo lokutlama ngawo. Kufanele kokuthoma utjhugululele umqondo wokuthoma entweni ebonakalako, efana nencwadi ikarada, i-CD, umgwalo, isithombe, umdlalo weskrini namkha ifilimu.
Ngokujayelekileko umuntu otlole, wagadangisa, waveza, wadlala, wabaza, wapenda, wafilima namkha warekhoda umsebenzi, nguye umnikazi welungelo lokutlama umsebenzi lowo. Kodwana kwesinye isikhathi lokha umuntu nakavunyelwe ukwenza umsebenzi othileko begodu abhadelwa ngawo, ilungelo lokutlama kuba ngelomqatjhi.
Emisebenzini eminengi akutlhogeki ukwenza isibawo selungelo lokutlama.
Ilungelo lokutlama nasiya kumafilimu namkha kumavidiyo asetjenziselwa ukwenza imali kufanele lenzelwe isibawo ngokulandela indlela yangokomthetho, ngokufumana imitlolo elandelako simahla e-Ofisini lokuTloliswa kweLungelo lokuTlama:
Ukuba nelungelo lokutlama kunikela "ngobunikazi" eentweni ezinjalo kanye nokusetjenziselwa kwazo ukwenza imali. Itshwayo lelungelo lokutlama elibonakala khulu ngileli Â©.
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Zalisa amaforomo alandelako:
Incwadi yokujanyelwa eendabeni zomthetho nayikuthi imisebenzi yegqwetha iyasetjenziswa.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukulandela iinkhathi zeenyanga ezisithandathu, iinkambiso zokuhlola ziyenziwa begodu ilungelo lokutlama linikelwa enyangeni yekhomba.
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registeradesign.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa umtlamo
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Okuqakathekileko "umtlamo" utjho isibumbeko nejamo elibonakala lilihle emehlweni. Eminye imitlamo ifuneka ngamabanga wemisebenzi yawo begodu neminye ifuneka ngesibanga sobuhle bayo.
Umtlamo uphathelene ngesibumbeko, ijamo, ubunjalo, indlela owakheke ngayo, ngendlela ohlotjiswe ngayo kanye nokwakheka komkhiqizo namkha into. Isibonelo, umtlamo wedzilamnwana ubunjwa bubuhle bezinto ezibonakalako.
Kunemihlobo emibili yemitlamo engatloliswa, kwaphela nangabe ineemfuneko ezirheliswe ngenzasi:
Umtlamo omuhle kumele ube mutjha begodu ube ngowokuthoma;
muhle ngokwesibumbeko, wakhekile namkha uhlotjisiwe; begodu kumele ukwazi ukukhiqizwa ekambisweni yebubulo.
Umtlamo osebenzako kumele ubemutjha ungabi ngojayelakileko;
kumele ube nejamo namkha ukwakheka okufunwa ngilokho owenzelwe khona; begodu kumele ukwazi ukukhiqizwa ekambisweni yebubulo.
Ukuvikelwa kwemitlamo emihle kukghonakaliswa iminyaka elitjhumi nemihlanu, kuthi imitlamo esebenzako kube minyaka elitjhumi.
Nanyana kungakateleli bonyana ufunisise ngokuthoma komtlamo loyo namkha ukuqinisekisa bonyana awukho ofana nawo osele utlolisile ngaphambilini, uyayeleliswa bonyana ufunisise ngaphambi kokwenza isibawo sokuwutlolisa. Ifunisiso lingenziwa ema-Ofisini wokuTloliswa kwemiTlamo ePitori. Ungazenzela wena ngokwakho namkha ungabawa umsebenzeli, njengogqwetha wamaphathenti.
Nasele umtlamo wamukelwe bewatloliswa njengomutjha, uzakunikelwa isitifikhethi somtlamo.
Imitlamo iyavuselwa njalo ngemva kweminyaka emithathu.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Zalisa iforomo lesibawo somtlamo elitholakala ema-ofisini womNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Letha ikhophi eqinisekisiweko kamazisi.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ngeenyanga ezisithandathu, kwenziwa ukuhlola okusemthethweni bese kuthi ngenyanga yekhomba umtlamo utloliswe.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registeralateregistrationsbirth.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukutloliswa kwamabeletho sekudlule isikhathi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ukutloliswa kwamabeletho sekudlule isikhathi kulokha ukubelethwa komuntu kutloliswa sekuphele unyaka ngemva kokubelethwa. Ukutloliswa sekudlule isikhathi kungaziswa enyakeni munye kodwana kube ngaphasi kweminyaka elitjhumi nahlanu yobudala namkha ngemva kweminyaka elitjhumi nahlanu.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo BI-24/1 lamabeletho atloliswe ngemva konyaka munye kodwana ngaphasi kweminyaka elitjhumi nahlanu.
Zalisa iforomo lesibawo BI-24/15 lamabeletho atloliswe ngemva kweminyaka elitjhumi nahlanu.
Letha imitlolo elandelako:
Ikhophi eqinisekisiweko yencwadi yokuzazisa yakanina nayikuthi ababelethi abakatjhadi begodu uyise akavumi ukuba mbelethi. Nakungasinjalo, nayikuthi uyise weengazi uvuma ukuba mbelethi, amakhophi aqinisekisweko weencwadi zokuzazisa zababelethi ayafuneka. Nayikuthi utjhade nonina weengazi, amakhophi aqinisekisweko weencwadi zokuzazisa zababelethi kanye nesitifikhethi somtjhado ayafuneka namkha
Isitifikhethi esibuya esibhedlela namkha ekhaya lokubelethisa lapho umntwana abelethelwa khona. Isitifikhethi kufanele sitlikitlwe mumuntu ophetheko begodu kufanele sibe negama langokomthetho lesikhungo nestempe esinelanga.
Isiqinisekiso semininingwana yomntwana njengombana itholakala erejisteni yesikolo namkha esitifikhethini sesikolo okufunda kiso umntwana esitlikitlwe nguHlokokulu. Isiqinisekiso kufanele sibe nenomboro yakahlokokulu ekhasini langokomthetho elinetshwayo lesikolo elinestempe sangokomthetho sesikolo esinelanga.
Isitifikhethi sokubhabhadiswa komntwana, nayikuthi sikhutjhwe kungakapheli iminyaka emihlanu yokubelethwa.
Nayikuthi ababelethi abatholakali, incwadi yesifungo yesihlobo esiseduze ubuncani bakhona esineminyaka elitjhumi ubudala kunomtwana, nesazi kuhle imininingwana yamabeletho yomntwana begodu kufanele siqinisekise ukwaziwa komntwana nobujamo bakhe.
Istatimende esibuya emuntwini onelwazi ngababelethi bombawi. Lomuntu godu kuzakufanela aphekelele umbawi e-ofisini leeNdaba zeKhaya lapho umbawi kanye nalomuntu kuzakukhulunyiswana nabo ngokwehlukana.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registeranexternalcompany.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa ikampani engaphandle kwenarha
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ngesibanga seenkambiso ezinengi ezenzekako njengengcenye yekambiso yokutlolisa, kungcono usebenzise amagqwetha weSewula Afrika.
Kumele ubonane nesazi sezomthetho eSewula Afrika, njengombana ezinye iimfuneko zomThetho wamaKampani ka-1973 zingakwazi ukwenziwa zizazi zomthetho ezisebenza loyo msebenzi.
Khumbula bonyana yoke imitlolo kumele izaliswe nge-enke enzima engasukiko.
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa amaforomo wesibawo njengombana kurhelilswe ngaphasi kwesihloko "Amaforomo azaliswako" ngenzasi.
Nikela amakhophi aqinisekisiweko namkha amaphaspoti asemthethweni wabo boke abantu ababandakanyeka kileyokampani ukuze batloliswe.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukutlolisa kungathatha amalanga amahlanu.
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registeraprivatecompany.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ikhampani yangeqadi libhizinisi eliphethwe banikazi bezabelo begodu izabelo zabo angeze zathengiselwa umphakathi. NgokomThetho wamaKampani ka-1973, ikampani yangeqadi kumele ibe nabanikazi bezabelo ukusuka koyedwa ukufika kwabama-50. Abanikazi bezabelo labo babizwa bonyana babanqophisi bekampani leyo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Indlela yokutlolisa amakampani wangeqadi nawophakathi kufaka hlangana ikambiso ezeleko. Ngesibanga seendlela ezibudisi ezithintekako, amagqwetha kumele asetjenziswe kileyokambiso yokutlolisa.
Zalisa amaforomo alandelako:
Ukujanyelwa eendabeni zomthetho - Isaziso sokuphatha esikhundleni sabathuthukisi
I-CM47 - Isitatimende sabanqophisi esiphathelene nokulingana nokungalingani kobunikazi bezabelo
Bhadela imali ebekiweko.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amahlanu ukutlolisa ikampani yangeqadi .
Phezulu
Iindleko
R60 - Isitifiketi sokuthoma ibhizinisi
R50 - Ukubulungwa kwegama
Isamba - R465
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registerasaciproagent.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisa njengomsebenzeli we-CIPRO
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
AmaKampani kanye nabaSebenzeli be-Ofisi lokuTloliswa kweLungelo lokuTlama kumumuntu namkha ibhizinisi elidlala indima phakathi komthengi kanye nekampani kanye ne-Ofisi lokuTloliswa kweLungelo lokuTlama . Abasebenzeli kumele batlolise ne-CIPRO. Kunabasebenzeli abahlukahlukeneko eSewula Afrika, njengabogqwetha, amafemu asebenza ngezomthetho, amabhanka, abahloli beencwadi kanye namanye amabhizinisi nabantu abazijamele ngabodwa.
Boke abathintekako abafuna ukusebenzisana nomTlolisi wamaKampani kanye nama-Close Corporation ngaso soke isikhathi kumele bazitlolise njengabasebenzeli be-CIPRO. Nasele utlolisile akutlhogakali bonyana utlolise godu, kuzakuvuselelwa isibawo sakho begodu angeze walahlekelwa yikhowudi yomsebenzeli.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Thumela ikhophi kamazisi wakho.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Ayikho imithetho esetjenziswako ukulawula umsebenzi lo.
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo leso senziwa ngalo lelolanga.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registerasaprofessionalnaturalscientist.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukuzitlolisa njengososayensi wesiphrofetjhinali wemvelo
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Abantu abafisa ukusebenza njengabososayensi bemvelo kufuneka bazitlolise ne-South African Council for Natural Scientific Professions . Umkhandlu uhlose ukuthuthukisa ukusebenza kwamaphrofetjhini wesayensi yezemvelo eSewula Afrika, ukulawula izinga lokuziphatha kwaboSosayensi bemVelo besiPhrofetjhinali, aboSosayensi bemVelo abaFuna umSebenzi kanye/namkha naboSosayensi bemVelo abaQinisekisiweko, ukwelusa izinga lefundo nebandulo labososayensi bemvelo kanye nokuthatha ifundo nebandulo eyifuneko ekuzitloliseni ngokuya komThetho we-Akhademi yeSayensi yeSewula Afrika
Abantu abangakatloliswa abakavunyelwa ukwenza umsebenzi owenzelwe abantu abazitlolisileko.
ukwenza umsebenzi wesiphrofetjhinali ukusebenzisa igama langokomthetho nethayithili ethi sosayensi wemvelo namkha ukugadangisa isirhunyezo esibekiweko ngemva kwegama lakho ukusebenza ngokubonisana ukufumana ubujamo besiphrofetjhinali nokuzibandakanya emivuzweni enikelwa ziinkhungo zeemali ukuthabela ukusekelwa mkhandlu nesiqinisekiso esingathathi hlangothi mayelana nekghono lakho ukuvikela nokuqinisa umsebenzi wesiphrofetjhinali.
Khuyini iimfuneko zokuzitlolisa?
nasiya ekuzitloliseni njengososayensi wemvelo wesiphrofetjhinali - idigri namkha idiploma yeminyaka emi-4 kanye nelemuko leminyaka emithathu nasiya ekuzitloliseni njengososayensi wemvelo ofuna umsebenzi - idigri namkha idiploma yeminyaka emi-4 ngaphandle kwelemuko nasiya ekuzitloliseni njengososayensi wemvelo oqinisekisiweko - idigri namkha idiploma yeminyaka emi-3 nelemuko lonyaka munye.
Amahlangothi wokuzitlolisa angendlela elandelako:
USosayensi wemVelo wesiPhrofetjhinali
USosayensi wemVelo oFuna umSebenzi
USosayensi wemVelo oQinisekisiweko
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo elitholakala emKhandlwini
Isibawo kufanele siphekelwe yimali yokuzitlolisa.
UmKhandlu uzakutlolisa bewukunikele isitifikhethi sokuzitlolisa nayikuthi uyaneliswa bona unazo zoke iimfuneko zefundo ezifaneleko kanye nelemuko njengombana kuzakuqunta umKhandlu
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukutlolisa kungathatha iimveke ezisithandathu ukufika kwezibunane kuye ngokulethwa kwemitlolo efunekako.
Ukuhlungwa komuntu kuzakwenziwa siqhema sabantu ubuncani bakhona ababili abakhonjwe yiKomiti yokuYelelisa yesiPhrofetjhinali ye-SACNASP efaneleko .
Umphumela wokulinganiswa angeze waziswa bekube ngemva komhlangano womKhandlu.
UmKhandlu ungala ukutlolisa umbawi:
nayikuthi ngemva kokuthoma ukusebenza komThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1996 , umbawi ufunyenwe anomlandu, ngaphakathi kweRiphabhligi namkha lapha khunye, bewagwetjwa ukudosa ejele isikhathi esidlula iinyanga ezisithandathu namkha ihlawulo kunokudosa ejele kilokho nayikuthi umbawi uthathwa yiKhotho ePhakamileko njengongakaphili kuhle ngokomkhumbulo namkha ingqondo namkha ubanjwa ngaphasi komThetho wokuPhila kuhle ngokweNgqondo nakusajanyiswe ukuzitlolisa kombawi ngebanga lokujeziswa okubekwe phezu kwakhe ngaphasi kwalomThetho nayikuthi umbawi ususiwe e-ofisini le-trust ngebanga lokungaziphathi kuhle nayikuthi umbawi mumuntu otjhonileko ongakabuyiselwa ebujameni bangaphambilini ukutjhona kwakhe okwabangwa kungatjheji namkha kungazi umsebenzi okuwela ngaphasi kwehlangothi mayelana nalo wenza isibawo sokutloliswa.
UmKhandlu uzakwazisa ngomtlolo nayikuthi isibawo sakho sokutloliswa saliwe
Ungadlulisela phambili isiqunto somkhandlu kungakapheli amalanga ama-30.
Kufanele wenze isibawo sokuvuselelwa kokuzitlolisa emKhandlwini, ubuncani bakhona iinyanga ezintathu ngaphambi kokuphela kokuzitlolisa.
Phezulu
Iindleko
Ukubhanka ngokwe-elektroniki nokudibhozida bunqopha: Sibawa usebenzise ama-initjhiyali nesibongo ukufanisa ukubhadela kwakho estatimendeni sakho sebhanka bewufeksele ubufakazi bokubhadela kanye nekhasi lokuTHOMA leforomo lesibawo sakho enomborweni ethi 012 841 1057.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registerasaprovincialtaxpayer.2010-03-25.nr.txt</fn>


Isibawo sokuzitlolisa njengobhadela umthelo kasolanga

Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Obhadela umthelo kasolanga angahlathululwa ngendlela elandelako:

ngomunye nomunye umuntu owenza ingeniso, ngaphandle komrholo
ngomunye nomunye umnqophisi wekampani, nayikuthi umnqophisi wekampani leyo sisakhamuzi seSewula Afrika - ngaphandle kwalokha uKomitjhana we-South African Revenue Service alaya ngenye indlela
ngelinye nelinye ilunga le-close corporation nayikuthi ilunga elinjalo limhlali weSewula Afrika - ngaphandle kobana uKomitjhana alaya ngenye indlela
ngenye nenye ikampani
ngomunye nomunye umuntu owaziswa nguKomitjhana bona umbhadeli-mthelo kasolanga.

Lapho ikampani ingakadosi umthelo womsebenzi emrholweni womnqophisi, umnqophisi akakavunyelwa ukuthatha ukubhadelwa komthelo okunjalo nakaqunta ngesikolodo somthelo kasolanga.

Umuntu onesikolodo somthelo kasolanga kufanele kungakapheli amalanga ama-30 wokukoloda, enze isibawo ngomtlolo sokuzitlolisa e-ofisini legatja le-SARS eliseduze. Ukubhalelwa kukwenza njalo kuzakuba nomphumela wenzuzo nehlawulo ekubhadeleni kwangemva kwesikhathi nokulethwa sekudlule isikhathi kwamaforomo.

Abantu abalandelako akufuneki bona babhadele umthelo kasolanga:

omunye nomunye umuntu ingeniso yakhe efunyanwa kuphela ngomrholo
omunye nomunye umuntu ingeniso yakhe engadluli ubunengi bomthelo. Omunye nomunye umuntu ingeniso yakhe engadluli ubunengi bomthelo oyi-R43 000 ebantwini abangaphasi kweminyaka ema-65, kuthi i-R69 000 ebantwini abangaphezu kweminyaka ema-65
omunye nomunye umuntu ngaphandle kwengeniso efunyanwa emrholweni, ofumana ingeniso yamasiso engadluli i-R18 000 ebantwini abangapahsi kweminyaka ema-65 namkha i-R26 000 ebantwini abaneminyaka engaphezu kwama-65. Inzuzo yangaphandle nemali efunyanwa ngamasiso ayifakwa kuphela ukufika ku-R3 000 ekubekweni ngaphandle kwesibalo
omunye nomunye umuntu oneminyaka ema-65 namkha ngaphezulu ubekelwa ngeqadi ekubhadeleni umthelo kasolanga nayikuthi:

ingeniso etheliswako yakhe yonyaka weemali ayidluli i-R80 000 begodu ibunjwa mrholo, ipentjhini, imali ebhadelwa ngokusisa namkha ingeniso yerente begodu
akasi mnqophisi wekampani yangeqadi namkha lilunga le-close corporation begodu
akasenzi ibhizinisi.


ImiHlahlandlela ye-IRP 12 Guidelines inelwazi elinengi ngesihlokwesi.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Letha isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo kasolanga e-ofisini legatja le-SARS eliseduze ngencwadi. Incwadi kufanele ibeke ilanga othoma ngalo ukubhadela ukwenzela iminqopho yomThelo kaSolanga.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako

Income Tax Act, 1962 - Fourth Schedule

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Akunasikhathi esibekelwe ukusetjenzwa kwesibawo.

Phezulu

Iindleko

Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

Phezulu

Amaforomo azaliswako

Isibawo kufanele silethwe ngencwadi.

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Registeratrademark.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Itshwayo lebhizinisi ligama lomkhiqizo, islogeni namkha i-logo. Litjengisa umsebenzi namkha ipahla yomuntu othileko begodu lenza bonyana ipahla namkha umsebenzi loyo uhluke kuneminye eyenziwa ngabanye. Iimbonelo ngilezi:
Igama lebhizinisi ligama namkha ihlanganisela yamagama . Islogeni mumutjho omncazana bese kuthi i-logo kuba litshwayo namkha isithombe esihlukileko. Zinikela ngokuqaleka okuhlukileko emakethe / lapho zithengiswa khona, begodu zingasebenza emkhiqizweni namkha emsebenzini eziwenzako.
Nasele itshwayo lebhizinisi litlolisiwe, akasekho omunye ongasebenzisa itshwayo lelo namkha elifana nalo. Lokho nangekwenzeka, kungathathwa amagadango womthetho. Khekwaba nemilandu yekhotho yabantu abaphezulu eSewula Afrika ngesikhathi i-MacDonalds idosela ekhotho isitolo sokudla esiseSewula Afrika ebesisebenzisa itshwayo elifanako laka-"M".
Amagadango okufanele alandelwe
Thola iforomo TM1 ulizalise libe kathathu. Amakhophi amabili azakusetjenziswa li-ofisi bese kuthi lesithathu lithathwa nguwe njengesitjengiso sokobanyana usenzile isibawo.
Bhadela imali yokutlolisa nasele ubuyisela iforomo lesibawo.
Zalisa izinga ku-51 weforomo i-TM1.
Tlola phasi yoke ipahla nemisebenzi ozakufuna ukusebenzisela khona itshwayo lebhizinisi ku-57 weforomo i-TM1.
Kumela utjheje bonyana ungafaki ipahla namkha imisebenzi esemazingeni ahlukileko esibaweni esisodwa setshwayo lerhwebo. Nawenze njalo' ufanele ukulungisa ihlathululo ukuze ifake ipahla namkha umsebenzi okhambelana nezinga elilodwa elithileko. Okhunye okuseleko, ufanele wenze isibawo esinye ngobutjha.
Iziko 74 leforomo I-TM1 " I-adresi yomsebenzi" kulapho uzakuthola khona imitlolo yokuthintana evela e-ofisini letshwayo lebhizinisi. Nangabe i-adresi le iyatjhuguluka, kumele wazise umNyango ngokufaneleko ngokubawa irhelebho lokutjhugulula i-adresi eforomeni i-TM2.
Isibawo sakho nasikhambelana nazo zoke iimfuneko ezibekiweko, uzakunikelwa ilanga nenomboro yesibawo. Ukuthintana okuzakwenzeka kuzabe kusetjenziswa inomboro yesibawo leso. Nanyana kuthatha isikhathi esingange-18 ukutlolisa itshwayo lebhizinisi nawuthoma ukulisebenzisa emva kokufumana inomboro yesibawo.
Nangabe itshwayo lakho lamukelwe ngaphandle kwenthikamezo, kumele ulikhangise eNcwadini yamaPhathenti, egadangiswa njalo ngenyanga baGadangisi bakaRhulumende.
Umphakathi unikelwa iinyanga ezintathu bonyana uphikise lokho.
Nangabe kunokuphikisa okutholakalako, umTlolisi wamaTshwayo weBhizinis webo uzakubiza umhlangano hlangana nomphikisako kanye nombawi.
Nangabe akhenge abe khona ophikisako isitifikhethi setshwayo lebhizinisi siyakhitjhwa sinikelwe umbawi waso.
Ungathintana nesentha yokuthintana namakhastama yakwa-dti kinasi inomboro .
Nawubhadala ebhankeni sebenzisa ikhowudu yekhastama.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha iminyaka emibili ukutlolisa itshwayo lebhizinisi.
Iindleko
R85 - ukuzuma amatshwayo esele akhona.
R266 - ngokuya kwehlangothi ngalinye letshwayo lebhizinisi
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registeravehicletestingcentre.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa kwestetjhi sokuhlolwa kweenkoloyi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Istetjhi sokuhlolwa kweenkoloyi yisentha ehlola iinkoloyi beyikhuphe neentifikhethi zokufaneleka ukuba sendleleni. Kuneentetjhi zangeqadi nezombuso zokuhlolwa kweenkoloyi. Zoke iintetjhi zokuhlolwa kweenkoloyi kufanele zitloliswe bezigreyidwe ngaphambi kobana zikhuphe iintifikhethi zokufaneleka ukuba sendleleni. Nakufunyanwa isibawo, umNyango wezokuThutha wePhrovinsi uzakufunisisa bona sikhambisana nezinga lokukghona ngokobuthenikhali bona singatloliswa njengombana kubekwe yi-Khodi yokuSebenza ye-South African Bureau of Standards .
Ukukghona ngokobutheniki kutjho iinkghonakalisi ezisetjenziswa sitetjhi sokuhlola nebandulo labahloli beenkoloyi.
Iintetjhi ezitlolisiweko zingahlola bezilinge kuphela iinkoloyi ngokuya kokugreyidwa kwazo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Letha iNcwadi kaMazisi wakho neyomeli wabaphathi nayikuthi wenza isibawo egameni lestejhi sokuhlolwa kweenkoloyi.
Kungafuneka bona ulethe eminye imitlolo njengombana kufuna uSo/Nomkhandlu.
Bhadela imali ebekiweko.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha iinyanga ezisithandathu ukusebenzana nesibawo sakho.
Phezulu
Iindleko
<fn>GOV-ZA.Registerdrivinglicencetestingcentre.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa kwesentha yokuhlolelwa amalayisense wokutjhayela
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Isibawo sokutloliswa kwesentha yokuhlolelwa amalayisense wokutjhayela kufanele senziwe emaforomini abekiweko. Njengehlangothi lekambiso yesibawo, kuzakufuneka bona ufune abajameli bezokuphatha nabahloli bamalayisense wokutjhayela.
USo/Nomkhandlu wezokuThutha wephrovinsi okwenziwa kiyo isibawo uzakuthumela isiqhema sokuhlola, ukuzokuhlola iinkghonakalisi kanye nokuphakamisa ukugreyidwa okufaneleko kwesentha yokuhlolela amalayisense.
Nayikuthi uSo/Nomkhandlu uyaneliswa ngokuhlola, angagreyida isentha yokuhlolela amalayisense, arekhode imininingwana erejisteni yamasentha wokuhlolela amalayisense wokutjhayela begodu anikele umbawi isitifikhethi sokutloliswa.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomNyango wezokuThutha wePhrovinsi.
Letha imitlolo elandelako:
iincwadi zabomazisi zabaphathi besentha yokuhlolela amalayisense wokutjhayela isitifikhethi sokutloliswa kwebhizinisi.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha iinyanga ezisithandathu ukutlolisa isentha yokuhlolela amalayisense.
Phezulu
Iindleko
<fn>GOV-ZA.Registerimportagentanimalgeneticmaterial.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa njengomsebenzeli oletha ngenarheni izinto zejinethiki zeenlwana
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imvumo yomsebenzeli oletha ngenarheni izinto zejinethiki yeenlwana kufanele itloliswe nomTlolisi wokwEnziwa Ngcono kweenLwana ngaphambi kobana alethe ngenarheni iinlwana namkha izinto zejinethiki ezifana nama-embriyo, amaqanda namkha isimeni eSewula Afrika.
Umsebenzeli oletha ngenarheni kufanele akhambisane nokulandelako:
isikghonakalisi kufanele sibe nazo zoke iinsetjenziswa ezifunekako zokuphathwa kwezinto zejinethiki yeenlwana ilabhorathri nesikghonakalisi sokugunyaza sokungeniswa kwepahla ngenarheni kufanele sikhambisane namazinga abekiweko abaqatjhi kufanele bakwazi ukuphatha isimeni.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Iimbawo ezingakazaliswa ngokuzeleko zizakubuyiselwa kumbawi.
Ikhodi yegatja: 000845/010845
Letha iimbawo ku:
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo singathatha amalanga ama-30 ukusetjenzwa.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registeringanonprofit.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa ihlangano engenzi inzuzo
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Iinhlangano ezingenzi inzuzo makampani atloliselwe ukunikela umsebenzi namkha ukuthuthukisa iinkareko zomphakathi. Azinakareko yokwenza inzuzo namkha zahlulelwe ngenzuzo eziyenzako. Iinhlangano ezinengi ezingenzi inzuzo kanengi kuba ngezamasonto namkha zokunikela kabatlhagako.
Kuhlekuhle iinhlangano ezingenzi inzuzo zinikela irhelebho emiphakathini ehlukahlukeneko enjengokupha abantwana abatlhagako ukudla, ezitlhogomela iintandana ze-AIDS, iinhlangano zamasonto, nezinye. Enye nenye inzuzo eziyenzako ngemva kokubhadela iindleko zokusebenza kwazo, enye inzuzo isetjenziselwa ukukhulisa umsebenzi wabo.
Iinhlangano ezingenzi iinzuzo zithola iimali ngokuphiwa ngezinye iinhlangano khulukhulu zangaphetjheya ezitloliswe ngokwesiGaba 21 somThetho wamaKampani' ka-1973. ikampani yesiGaba 21 kumele ibe namalunga alikhomba begodu ubuncani bakhona ibe nabanqophisi ababili.
Njengombana ikambiso yokutloliswa kweenhlangano ezingenzi inzuzo ibudisana, ukusetjenziswa kwabogqwetha kuyaphakanyiswa. Imemorandamu kanye nama-Articles of association kumele enziwe begodu ahlaliswe kuhle ukuze akwazi ukusebenza nekampani ngaphandle kokuhlukanisa imali begodu kumele iqinisekiswe ligqwetha lokulungisa iimvumelwano zomphakathi eliyi-notary.
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Zalisa amaforomo wokwenza isibawo afaneleko atholakala emNyangweni wezokuRhwebelana namabubulo.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga amahlanu ukusebenza isibawo sakho.
Iindleko
Ungabhadela R50 ukubulunga igama
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registerlandforkeepingbuffalo.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutlolisa inarha yokugcina iinyathi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Omunye nomunye ofisa ukugcina iinyathi kufanele kokuthoma atlolise inarha nomNyango wezokuLima.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Bawa udorhodera wendawo weenlwana ukuhlola inarha nefensi begodu aqinisekise ubujamo bezamalwelwe benyathi.
Ihloko yemisebenzi yokwelatjhwa kweenlwana ephrovinsini kufanele ifakaze bona imithombo eyaneleko iyatholakala ukwelusa ubujamo eplasini ngaso soke isikhathi, nokobana yoke imikhambo yenyathi eplasini nangaphandle kweplasi ingalawulwa kuhle begodu kuzokukghoneka ukulandela ukungakhambi kuhle ngaphandle kokuriyada.
Isibawo kufanele siphekelelwe:
sitifikhethi sangokomthetho sendawo eyaneleko ekhutjhwe ngabasemagunyeni bokugcinwa kwemvelo ikhophi yomebhe otjengisa kuhle ubukhulu benarha eyenzelwa isibawo.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi esithathwa nakuvunywa isibawo sihluka ukusuka kwenye iphrovinsi ukuya kwenye. Nasele isibawo sivunyiwe, sithunyelwa emNyangweni wezokuLima wesitjhaba.
Iimphathiswa zomnyango wesitjhaba zinikela ngenomboro yokutloliswa yangokomthetho, zifake ilwazi erejisteni yesitjhaba yeenyathi begodu zigadangisela umnikazi wenarha isitifikhethi sokutloliswa. Lekambiso ingathatha amalanga wokusebenza alitjhumi.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registertovote.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Nawuzakufaneleka kuvowuda emakhethweni wesitjhaba, wephrovinsi namkha wakamasipala kufuze uzitlolise esiyingini sokuvowuda salapho uhlala khona. Lokhu kuqakatheke kakhulukazi emakhethweni wabomasipala ngombana uvowuda kuphela esiyingini sokuvowuda lapho utlolise khona. Nasele uzitlolisile begodu imininingwana yakho iqinisekiswe ngokuqalwa eRejisteni yesiTjhaba, igama lakho lizakufakwa eRhelweni lesiTjhaba labaVowudi.
Nawuzakufaneleka kukuzitlolisa kufuze:
IRhelo labaVowudi livalelwa ikhetho ngelanga ilanga lamakhetho athileko nalaziswa eGazedini yomBuso.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Zitlolise ngokwakho estetjhini sokuvowuda esiyingini sokuvowuda lapho uhlala khona ngesikhathi sokutloliswa kwabavowudi.
Isiphathiswa sokutlolisa sizakunamathisela isinanyathiselwa esinenomboro yesiyingi sokuvowuda encwadini yakho kaMazisi.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sokutlolisa sizakusetjenzwa khonokho.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala ema-ofisini wokuzitlolisa.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registerwateruse.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukutlolisela Ukusebenzisa Amanzi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Boke abasebenzisi bamanzi, abangatholi amanzi avela kumphakeli-misebenzi, kurhulumende wendawo, ibhodo yezamanzi, ibhodo yezokusezela, ihlelo lakarhulumende lezamanzi nanyana umphakeli omunye nomunye ophakela ngobunengi, bazakufanele bona bazitlolisele ukusebenzisa amanzi kwabo kumNyango weenDaba zamaNzi nezamaHlathi . Laba basebenzisi bamanzi bafanele khibe basebenzisa amanzi ngaleminqopho:
Eminye imisebenzi yezamanzi efanele bona itloliswe, ibala hlangana nokhunye lokhu:
ukulahlwa kweensila nanyana amanzi aneensila ukutjhugululwa kwetjhuba elilandelwa milambo nemilanjana nanyana ukutjhugululwa kwengaphakathi nanyana amavali namkha amatshwayo wokukhamba kwamanzi.
Ukubulungwa - Omunye nomunye umuntu obulunga amanzi bona enze okuthileko ngawo khibe uwathatha phezu kwehlabathi yenarha la azigijimela khona, awadosa ngaphasi kwehlabathi nanyana avela esiyalwini atleleza ngaphezu kwe- 10 000 wamakhyubhikhi-mitha nanyana lapho indawo yamanzi nayiphakela ngokwezinga elizeleko yeqa isamba sehekthara linye enarheni engeyomuntu nanyana okuhlezi kiyo umuntu nanyana ihlangano engenamvumo.
Amagadango wokuphungula ukutleleza kwemilanjana ngomnqopho wokutjala imithi - Koke ukutjalwa kwemithi ngeminqopho yebhizinisi, kubalwa nokutjalwa kwemithi mphakathi ngomnqopho webhizinisi, okwenzeka ngaphambi kwaka- 1972, kufanele bona kutloliswe. Abanikazi bamahlathi abaneemvumo ezakhutjhwa ngokuya kwe-Forestry Act , abatlhogi bona bazitlolise, ngombana sizabathumela iincwadi zokuzitlolisa ezizalisiweko, khona bazakutjhugulula, batlikitle begodu bazibuyisele kumnyango.
Ukusetjenziswa baphathi beendawo kanye nabanye abaphakela ngobunengi, basebenzisa imithombo kanye nemisebenzi yabo yokuhlambulula amanzi.
Imisebenzi elawulwako, efana nokusezela/ nokuthelelela ngeensila, ukuphehlwa kwamandla wegezi ngamanzi, ukuhlela kuhle nge-athmosfiye nanyana ukuphehla kabutjha ihlabathi eginya amanzi.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Thola indlela yokusebenzisa kuhle amanzi.
Zalisa amaforomo afaneleko ngokusizwa siphathiswa sesifunda.
imininingwana yombawi ipahla leyo lapho amanzi asetjenziswako la, akhona imininingwana yomnikazi wepahla isifungo sombawi isifungo somnikazi wepahla imininingwana yokuthunyelwa kwe-akhawunti ikhophi eqinisiweko kamazisi ikhophi eqinisiweko yobunikazi bepahla ikhophi eqinisiweko yesivumelwano sokuqhatjhiselana.
isifungo sokukhambisana neemfuno zoke zemisebenzi eyahlukeneko ebawiwako.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yokutlolisa izakuthatha inyanga yinye.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registrationasaprofessionalnaturalscientist.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukuzitlolisa njengososayensi wemvelo wesiphrofetjhinali ezikweni leSayensi yesiForensikhi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
ukuthuthukisa ukusebenza kwamaphrofetjhini wesayensi yezemvelo eSewula Afrika ukulawula izinga lokuziphatha kuhle kwaboSosayensi bemVelo besiPhrofetjhinali, aboSosayensi bemVelo abaFuna umSebenzi kanye/namkha naboSosayensi bemVelo abaQinisekisiweko ukwelusa izinga lefundo nebandulo labososayensi bemvelo, kanye nokuvuma ifundo nebandulo eyifuneko ekuzitloliseni ngokuya komThetho we-Akhademi yeSayensi yeSewula Afrika .
Abantu abangakatloliswa abakavunyelwa ukwenza umsebenzi owenzelwe abantu abazitlolisileko.
ukwenza umsebenzi wesiphrofetjhinali ukusebenzisa igama langokomthetho nethayithili ethi sosayensi wemvelo namkha ukugadangisa isirhunyezo esibekiweko ngemva kwegama lakho ukusebenza ngokubonisana
Ukufumana ubujamo besiphrofetjhinali nokuzibandakanya emivuzweni enikelwa ziinkhungo zeemali
Ukuthabela ukusekelwa mkhandlu nesiqinisekiso esingathathi hlangothi mayelana nekghono lakho
Ukuvikela nokuqinisa umsebenzi wesiphrofetjhinali.
Iimfuneko zokuzitlolisa: Nasiya ekuzitloliseni ezikweni lokusebenza kuSayensi yesiForensikhi, kufanele uhlangabezane neemfuneko ezilandelako:
Omunye nomunye umuntu ofuna ukuzitlolisa njengosoSayensi wesiPhrofetjhinali wemVelo ezikweni lokusebenza leSayensi yesiForensikhi kufanele abe nedigri yeminyaka emine ye-B.Sc, i-B.Sc. Honours namkha i-B.Tech. emasayensini wemvelo.
Ukufaneleka okunjalo kuzakufaka ubuncani bakhona isifundo sinye ezikweni lokusebenza esirhenyiswe kuTjhejuli I yomThetho wamaPhrofetjhini weSayensi yemVelo ka-2003, kufanele;
sifundwe ngokwandisa ukutjhinga nobubanzi esikhathini esiminyaka emine; begodu kufanele sisekelwe ubuncani bakhona eemfundweni ezisisekelo zezinga I leemfundo zesayensi yemvelo okuyi-fiziksi, ikhemistri, iimbalo kanye/namkha nebhayoloji.
Ubuncani bakhona amaphesente ama-50 weemfundo ehlelweni kufanele athathwe njengeemfundo zesayensi yemvelo.
Kufanele ukghone ukunikela ngobufakazi bebandulo leSayensi yesiForensikhi namkha lokuPhenya, isibonelo, Ukuhlolisisa imitlolo, uPhenyisisa ngemililo, ukuphenyisisa ngama-Tool Mark, ukuphenyisisa ngokutjhutjhisa, umthetho neenkambiso zekhotho, abofakazi abazizazi, namkha iimfundo ezifitjhani ezivunyelweko.
Kufanele ube nerekhodi elicacileko lomsebenzi okhambelana nesayensi yesiforensikhi nerhubhululo. Iindawo okufanele ube nelwazi kizo eziqakathekileko emsebenzini wesayensi yesiforensikhi zifaka: Amahlelo weemfundo zesiforensikhi: Kuqakathekile bona ibandulo lemsebenzini lakasosayensi wesiforensikhi lithuthukise ukuzwisisa iindawo zelwazi eziqakathekileko kuSayensi yesiForensikhi begodu lifumane amakghono nelemuko ekusebenziseni imiqondo yesiforensikhi esisekelo:
ukwazi ngokunikelwa kobufakazi bokurarululwa kwemiraro ngeKhotho ukwaziswa emthethweni ukuqinisekiswa kwekhwalithi imikghwa yokuSebenza yesiPhrofetjhinali ukufaniswa kobufakazi ukubuthelelwa nokusetjenzwa kwamakghono weSayensi newelabhorathri wokurarulula imiraro ukusetjenziswa kwesayensi eenkambisweni zokusebenza nomthetho iindlela zokuphenya zesiForensikhi iinkambiso zokuphenywa kwendawo yesehlakalo sobulelesi imiqondo yobufakazi obubonwako ikhemistri yokucozulula kanye neendlela ezisetjenziswa ukucozulula iindaki ukufundwa kweentjhefu zamakhemikhali, imayikhroskopi, kanye nokucozululwa kwezinto.
Iingidi:
ukuhlolwa nokuhlukaniswa kweenkhali namkha iinthuthumbi ukukhanjelaniswa kwesikhali nobulelesi, ukuya eendaweni zesehlakalo, ukuhlolisiswa kwekghonakalo lobufakazi besiforensikhi.
Ukuphenyisiswa kweengozi:
isekelo lesithekniki ekuphenyweni kweengozi zeendlela, ukwakhiwa butjha kwezehlakalo ezirholele ekutjhayisaneni kweenkoloyi, ukuhlolisisa okuzeleko kwezitho zekoloyi, elinye ilwazi ngetheknoloji yeenkoloyi.
ukuphenyisiswa kwemililo ukufundwa kwemitlolo yemibuzo - ukufaniswa kwendlela yokutlola.
ukukhulisa ukutholakala kobufakazi.
ukukhulisa ukuqakatheka kobufakazi.
ukutlola ngokwesayensi.
ilemuko ebhodulukweni lelabhorathri.
umsebenzi wokwelusa ngelabhorathri, ukuhlolisisa izinto ezikhambelana nobulelesi.
ukucozulula - ibhayoloji, ikhemistri, iindaki nefundo ngetjhefu.
ubufakazi obungathathi hlangothi ekhotho yomthetho ukusekela ubutjhutjhisi namkha ummangalelwa ephenyweni lobulelesi.
umsebenzi weenthombe .
Amahlangothi wokuzitlolisa angendlela elandelako:
USosayensi wemVelo wesiPhrofetjhinali
USosayensi wemVelo oFuna umSebenzi
USosayensi wemVelo oQinisekisiweko
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo elitholakala emKhandlwini
Isibawo kufanele siphekelwe yimali yokuzitlolisa.
UmKhandlu uzakutlolisa bewukunikele isitifikhethi sokuzitlolisa nayikuthi uyaneliswa bona unazo zoke iimfuneko zefundo ezifaneleko kanye nelemuko njengombana kuzakuqunta umKhandlu.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuzitlolisa kungathatha iimveke ezisithandathu ukufika kwezibunane kuye ngokulethwa kwemitlolo efunekako.
Ukuhlungwa komuntu kungenziwa nawe siqhema sabantu ubuncani bakhona ababili abakhonjwe yiKomiti yokuYelelisa yesiPhrofetjhinali ye-SACNASP efaneleko .
Umphumela wokulinganiswa angeze waziswa bekube ngemva komhlangano womKhandlu.
UmKhandlu ungala ukutlolisa umbawi:
nayikuthi ngemva kokuthoma ukusebenza komThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1996 , umbawi ufunyenwe anomlandu, ngaphakathi kweRiphabhligi namkha lapha khunye, bewagwetjwa ukudosa ejele isikhathi esidlula iinyanga ezintathu namkha ihlawulo kunokudosa ejele kilokho nayikuthi umbawi uthathwa yiKhotho ePhakamileko njengongakaphili kuhle ngokomkhumbulo namkha ingqondo namkha uvalelwa ngaphasi komThetho wokuPhila kuhle ngokweNgqondo nakusajanyiswe ukuzitlolisa kombawi ngebanga lokujeziswa okubekwe phezu kwakhe ngaphasi kwalomThetho nayikuthi umbawi ususiwe e-ofisini le-trust ngebanga lokungaziphathi kuhle nayikuthi umbawi mumuntu otjhonileko ongakabuyiselwa ebujameni bangaphambilini ukutjhona kwakhe okwabangwa kungatjheji namkha kungazi umsebenzi okuwela ngaphasi kwehlangothi mayelana nalo enza isibawo sokutloliswa.
UmKhandlu uzakwazisa ngomtlolo nayikuthi isibawo sokutloliswa saliwe
Ungadlulisela phambili isiqunto somkhandlu kungakapheli amalanga ama-30 .
Kufanele wenze isibawo sokuvuselelwa kokuzitlolisa emKhandlwini, ubuncani bakhona iinyanga ezintathu ngaphambi kokuphela kokuzitlolisa .
Phezulu
Iindleko
Ukubhanka ngokwe-elektroniki nokudibhozida bunqopha: Sibawa usebenzise ama-initjhiyali nesibongo ukufanisa ukubhadela kwakho estatimendeni sakho sebhanka bewufeksele ubufakazi bokubhadela kanye nekhasi lokuthoma leforomo lesibawo sakho enomborweni ethi 012 841 1057.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registrationasasubscribertodeedsweb.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisa njengozakufumana ilwazi eRherhweni elisekelwe ku-Inthanethi lokuTloliswa kweLwazi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Irejista yemitlolo ivulelwe elinye nelinye ilunga lomphakathi bona lifumane ilwazi. Abasebenzisi be-DeedsWeb bangafumana ilwazi elilandelako kuwebhsayithi:
Ilwazi elikhambelana nokutloliswa kwepahla engatjhidiko efana:
namagama, imininingwana yokuzazisa kanye nobujamo bezomtjhado babanikazi abatlolisiweko neenomboro zemilayo yokukhandela yekhotho enikelwe abantu nepahla imininingwana yokudluliswa kwepahla, kufaka amalanga wokutlolisa namanani wokuthenga imininingwana yama-mortgage bonds, kufaka namagama wama-mortgagees kanye namanani wokusikimisa.
Amakhophi we-elektroniki wemitlolo yobunikazi bepahla arekhodwe ngemayikhrofilimu kanye nemitlolo
Ukufikelela lezi zinto, kufanele kube uzitlolise njengozakufumana ilwazi kuWebh yokutloliswa kobunikazi bepahla njengombana kunemali ebhadelwako. ebekwe mThetho wokuTloliswa kobuNikazi bePahla ka-1937 , itholakala kuwebhsayithi.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Khetha i- ngokugandelela phezu kokukhetha. Ikhasi elitjha elineforomo lokuzitlolisa lizakuvela eskrinini.
Gandelela i- nasele wanelisiwe bonyana uzalise iforomo kuhle.
Uzakunikelwa igama lomsebenzisi. Le kuzakuba yinomboro yakho ye-akhawunti yeminqopho yoke yezeemali. Godu uzakunikelwa iphaswed okufanele ulitjhugulule ngokurhaba okukghonekako ngemva kwalokho.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele utlolisiwe, ilwazi lizakutholakala khonokho.
Phezulu
Iindleko
Imali yokutlolisa: R240
Imali yezokuphatha ngenyanga: R10
Ukuzuma: ubuncani R1, ubunengi R3 ngokuya kwesilinganiso esitjhidako esihlanganiswe nesibalo sokuzuma okwenziwa ngenyanga
Ukuzuma okungabi yipumelelo: R1
Imali yokuthintaniswa butjha nayikuthi i-akhawunti iyakolodwa begodu ijanyiswa ngemva kwamalanga ama-30: R80
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registrationasenvironmentalservices.2010-03-25.nr.txt</fn>
Iimfuno ezingezelelweko zokutloliswa ezikweni leSayensi yezeBhoduluko
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ukufaneleka okunengi okuhlukeneko ezikweni lesayensi yezebhoduluko, okunikelwa mayunivesithi khulukhulu kwesinye isikhathi kwenza kungakghonakali ukulinganisa ukufaneleka kunye kilesayensi enamahlangothi amanengi. Ngalokho kuyatlhogeka kokuthoma ukufunisisa bonyana umuntu angafaneleka njengososayensi kwelinye lamaziko wokusebenza 'angakhethiseliko'. Lokhu kutjho bona umuntu angabandulwa njengosokhemisi, ijiyolojisti, ibhothanisti namkha kwelinye nelinye lamaziko wesayensi yemvelo begodu ahlangabezane nazo zoke iimfuno zokufaneleka ngaphambi kobana akghone ukuzitlolisa ezikweni leSayensi yezeBhoduluko.
Lokhu akutjho ukuzitlolisa kabili. Abantu abafisa ukusebenza njengabososayensi bezebhoduluko kufuneka bazitlolise nomKhandlu weSewula Afrika wamaPhrofetjhini wamaSayensi wemVelo . Nawuzakufaneleka, kufanele uhlangabezane neemfuno.
Omunye nomunye umuntu ofuna ukuzitlolisa njengosoSayensi wesiPhrofetjhinali wemVelo ezikweni lokusebenza leSayensi lezeBhoduluko kufanele abe nedigri yeminyaka emine ye-B.Sc, i-B.Sc. Honours namkha i-B.Tech. emasayensini wemvelo.
Ukufaneleka:
kuzakufaka ubuncani bakhona isifundo sinye, ngaphandle kwesayensi yezebhoduluko, ezikweni lokusebenza elirhenyiswe kuTjhejuli I yomThetho wamaPhrofetjhini weSayensi yemVelo ka-2003
sifundwe ngokwandisa ukutjhinga nobubanzi esikhathini esiminyaka emine kufanele sisekelwe ubuncani bakhona eemfundweni ezisisekelo zezinga I leemfundo zesayensi yemvelo okuyi-fiziksi, ikhemistri, iimbalo kanye/namkha nebhayoloji.
Ubuncani bakhona amaphesente ama-50 weemfundo ehlelweni kufanele athathwe njengeemfundo zesayensi yemvelo.
Ukungezelela kokungehla umuntu ofisa ukutloliswa neziko leSayensi yezeBhoduluko kufanele akghone ukunikela ngobufakazi bebandulo ekuPhathweni kweBhoduluko . Lokhu kungaba lihlangothi ledigri yeminyaka emine namkha ngendlela yeemfundo ezifitjhani. Kufanele ube nerekhodi elicacileko lomsebenzi okhambelana nesayensi yezebhoduluko nerhubhululo. Godu wenze umsebenzi omkhulu owenziwa basebenzi bezebhoduluko.
AbaKghonakalisi bezeBhoduluko, abaphethe ezinye iimfundo zokuphathwa kwebhoduluko, kodwana abangakafumani ibandulo elifaneleko lesayensi yezebhoduluko, isibonelo, ama-town planners, sociologists, economists, architects, namajiyografa abanamadigri we-B.A., angeze bafaneleka kukuzitlolisa njengabososayensi bemvelo besiphrofetjhinali. AbaKghonakalisi bezeBhoduluko abanjalo kufanele babe nabantu abanebandulo lesayensi lezemvelo eenqhemeni zabo. Ababawi kufanele banikele ngobufakazi bokuzibandakanya ubuncani bakhona emaphrojekthini amabili namkha amanengi. Amaphrojekthi aqediweko azakutjhejwa, nakungaba nesitjengiso esinakho koke sokufaka isandla komuntu. Ukutloliswa yi-Environmental Assessment Practitioners of South Africa kuzakuthathwa njengobufakazi obaneleko bokungehla. Ungezelela, ilwazi lamakhonferensi akhanjelweko kufanele linikelwe, amaphepha wesayensi kanye nemitlolo eveziweko.
Amahlangothi wokuzitlolisa angendlela elandelako:
USosayensi wemVelo wesiPhrofetjhinali
USosayensi wemVelo oFuna umSebenzi
USosayensi wemVelo oQinisekisiweko
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Zalisa iforomo lesibawo elitholakala emKhandlwini weSewula Afrika wamaPhrofetjhini wamaSayensi wemVelo. Isibawo kufanele siphekelelwe yimali yokuzitlolisa. UmKhandlu uzakutlolisa bewukunikele isitifikhethi sokuzitlolisa nayikuthi uyaneliswa bona uneemfuneko zefundo ezifaneleko kanye nelemuko njengokuqunta komKhandlu.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuzitlolisa kungathatha iimveke ezisithandathu ukufika kwezibunane kuye ngokulethwa kwemitlolo efunekako. Ukuhlungwa komuntu kungenziwa nawe siqhema sabantu ubuncani bakhona ababili abakhonjwe yiKomiti yokuYelelisa yesiPhrofetjhinali ye-SACNASP efaneleko.
Ukulinganiswa kweembawo yi-PAC efaneleko, ukuvunywa yiKomiti yokuTlolisa ye-SACNASP kanye nokuqinisekiswa mKhandlu ozeleko. Umphumela wokulinganiswa angeze waziswa bekube ngemva komhlangano womKhandlu.
UmKhandlu ungala ukutlolisa umbawi:
nayikuthi ngemva kokuthoma ukusebenza komThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1993 , umbawi ufunyenwe anomlandu, ngaphakathi kweRiphabhligi namkha lapha khunye, bewagwetjwa ukudosa ejele isikhathi esidlula iinyanga ezintathu namkha ihlawulo kunokudosa ejele kilokho nayikuthi umbawi uthathwa yiKhotho ePhakamileko njengongakaphili kuhle ngokomkhumbulo namkha ingqondo namkha uvalelwa ngaphasi komThetho wokuPhila kuhle ngokweNgqondo nakusajanyiswe ukuzitlolisa kombawi ngebanga lokujeziswa okubekwe phezu kwakhe ngaphasi kwalomThetho nayikuthi umbawi ususiwe e-ofisini le-trust ngebanga lokungaziphathi kuhle nayikuthi umbawi mumuntu otjhonileko ongakabuyiselwa ebujameni bangaphambilini ukutjhona kwakhe okwabangwa kungatjheji namkha kungazi umsebenzi okuwela ngaphasi kwehlangothi mayelana nalo enza isibawo sokutloliswa.
UmKhandlu uzakwazisa ngomtlolo nayikuthi isibawo sakho sokutloliswa saliwe
Ungadlulisela phambili isiqunto somkhandlu kungakapheli amalanga ama-30 .
Kufanele wenze isibawo sokuvuselelwa kokuzitlolisa emKhandlwini, ubuncani bakhona iinyanga ezintathu ngaphambi kokuphela kokuzitlolisa .
Phezulu
Iindleko
Ukubhanka ngokwe-elektroniki nokudibhozida bunqopha: Sibawa usebenzise ama-initjhiyali nesibongo ukufanisa ukubhadela kwakho estatimendeni sakho sebhanka bewufeksele ubufakazi bokubhadela kanye nekhasi lokuthoma leforomo lesibawo sakho enomborweni ethi 012 841 1057.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registrationastaxpayer.2010-03-25.nr.txt</fn>


Isibawo sokutloliswa njengobhadela umthelo namkha sokutjhugululwa kwemininingwana etlolisiweko yomthelo wengeniso

Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Omunye nomunye umuntu, okufanele bona azitlolise njengobhadela umthelo kwa-South African Revenue Service , kufanele alethe isibawo sokuzitlolisa e-ofisini legatja eliseduze le-SARS kungakapheli amalanga ama-60 wokufaneleka kubhadela umthelo.

Lokha i-adresi yomuntu nayitjhugulukako ngemva kokutloliswa ne-SARS njengobhadela umthelo, umuntu kufanele anikele i-SARS imininingwana emitjha ye-adresi kungakapheli amalanga ama-60 ukuthoma ngelanga letjhuguluko.

IForomo lomThelo weNgeniso elilethwa kwa-SARS njalo ngonyaka godu linikela ngetjhuguluko le-adresi, imininingwana yebhanka neyomuntu. Inengi lezaziso ze-SARS namaforomo anikele ngetjhuguluko emininingwaneni ye-adresi. Amatjhuguluko anjalo azakulethwa ebujameni banjesi erherhweni elifaneleko le-SARS lokha isaziso namkha iforomo nalilethwa bona lisetjenzwe.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Zalisa loke ilwazi elifunekako njengombana kubawa iforomo lesibawo nawuzitlolisa njengobhadela umthelo kwa-SARS.
Qinisekisa bona ilwazi lakho elitjengiswe ezazisweni namkha emaforomini abuya kwa-SARS lilungile. Nayikuthi ilwazi elitjengisiweko alikalungi, tshwaya ilwazi elingakalungi lelo esazisweni esifaneleko namkha eforomini ngaphambi kokuliletha kwa-SARS.
Yenza amatjhuguluko emininingwaneni yakho ngokulandela iindlela ezilandelako:

thumela iimbawo zamatjhuguluko e-ofisini legatja eliseduze lakwa-SARS
yenza iimbawo zomtato eSentha yeRhelebho lomTato ye-SARS eseduze
thumela ifeksi emaSentha weRhelebho lomTato we-SARS aseduze namkha e-ofisini legatja eliseduze le-SARS.


Phezulu

Imithetho esetjenziswako

Income Tax Act, 1962

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Akunasikhathi esibekelwe ukusebenza isibawo sakho.

Phezulu

Iindleko

Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

Phezulu

Amaforomo azaliswako



Application for registration as a taxpayer or changing of registration particulars, IT 77

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.Registrationofagriculturalremedy.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokutloliswa kwesihlahla sezelimo
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Zoke iinhlahla zezelimo ezilethwa, ezenziwa, ezikhiqizwa namkha ezithengiswa eSewula Afrika kufanele zitloliswe nomTlolisi . Isihlahla sezelimo sifaka iimbulalinunwana, isibulalingogwana, isibulalifanga, isibulalikhula, izinto ezilawula ukukhula kweentjalo, ikhemikhali yokususa amakari, izomisi, iinhlabeli legyumu.
UmTlolisi kufanele aziswe ngomtlolo ngehloso yokubamba ukulingwa kwesihlahla okutlhogeka ekutlolisweni kwesihlahla sezelimo khona azakuhlola ukusebenza kwaso.
UmTlolisi angafuna ilwazi elinabileko ukuqunta bonyana isihlahla siyamukelwa na ebujameni bekareko yomphakathi nokusebenza kuhle.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Letha kumtlolisi:
iforomo lesibawo ngokubuyelelwe kathathu nencwadi ehlathululako umtlamo welebula ngokubuyelelwe kathathu imali ebekiweko yokuzitlolisa ikhophi yinye yemitlolo yokusekela Qala umtlolo womthethomgomo wekambiso yokuTloliswa kweenHlahla zokuLima , imiHlahlandlela yokuLinganiswa kokuZunywa nokweLatjhwa kweTjhefu yabaSebenzeli bokuLawulwa kweeNunwana zeMayikhrobhayoli , umTlolo weemFuno zeDatha wokuLinga ukuSebenza kweenSalela kanye nemiHlahlandlela ngokuLingana kweenHlahla zokuLima nawufuna ilwazi elinabileko ngeemfuno.
Nayikuthi isihlahla kufanele silethwe ngenarheni, letha okulandelako:
indawo yokungenela izinga lokuselwa ikambiso yokulinga indawo yokulinga iinongo ezisebenzako elinye nelinye ilwazi umTlolisi angalibawa inani elizakulethwa ngenarheni.
Iimbawo ezingakazaliswa ngokuzeleko zizakubuyiselwa umbawi begodu akunasibopho sokuliya esizakwamukelwa.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukubuyekezwa kwesinongo esisebenzako kungathatha unyaka. Iimbawo zabasebenzisi abatjha namkha ukwenziwa kuvamise ukuthatha iinyanga ezisithandathu.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
I-ofisi lomTlolisi ngonyaka lithumela iincwadi zokuvuselelwa namaforomo weembawo kibo boke abatlolisiweko.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registrationofapatent.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Iphathenti lilungelo elingasi lawo woke umuntu elinikelelwa ukusungula. Ukusungula okunjalo kumele kube mkhiqizo namkha yikambiso enikela indlela etja yokwenza izinto, namkha enikela isisombululo esibuthekniki esitjha emrarweni.
Iphathenti ivikela ukusungula emnikazini wephathenti. Ukuvikelwa kunikelwa isikhatjhana esincani, kuhlekuhle iminyaka ematjhumi amabili . Ukuvikelwa kwephathenti kutjho bonyana isisungulo angeze senzelwa ukuthengiswa, ukusebenza, ukusatjalaliswa namkha sithengiswe ngaphandle kokwaziswa komnikazi.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nomTlolisi wamaPhathenti otholakala emNyangweni wezokuRhwebelana namaBubulo ukuze uthole bonyana ayikho iphathenti efana neyakho esele isebenza.
Kumele uze nekhophi kamazisi eqinisekisiweko.
Fayila isibawo sesikhatjhana eforomini elifaneleko - lokhu kungenziwa mbawi ngokurhelejwa namkha ngaphandle kokurhelejwa ligqwetha.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iphathenti yesikhatjhana ithatha iinyanga ezimbili ukutlolisa. Isibawo esizeleko sithatha iinyanga ezisithandathu ukwenziwa.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registrationofdieselfuelrefund.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuzitlolisela ukubuyiselwa iimali zedizela
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Enye nenye ibhizinisi eyenza imisebenzi eyanelisa ubujamo obuthileko begodu netloliselwe i-VAT ngaphasi komThetho we-Value-Added Tax ka-1991- ngokukatelelwa namkha ngokuzithandela - ingenza isibawo sokubuyiselwa iimali zedizela ngokuzalisa i-VAT 101D .
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Abathengisa estradeni abatlolisiweko kufanele bafake inomboro yabo yokutloliselwa i-VAT. Ababawi abangakatloliselwa i-VAT kufanele bazalise iforomo le-VAT101 khona bazakufumana inomboro yokuzitlolisela i-VAT ngaphambi kokwenza isibawo sokuzitlolisa eRherhweni lokuBuyiselwa iiMali zeDizela.
Ilanga lokuziphendulela ngokomthetho angeze laba ngaphambi komhlaka 4 Julayi 2001. Ilanga lokuziphendulela ngokomthetho lokutlolisa butjha kuzakuba lilanga umbawi aziphendulela ngokomthetho ngalo nakazitlolisela i-VAT.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe ukuzitlolisa.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registrationofvat.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ufanele kukuzitlolisela i-VAT nayikuthi ingeniso oyirhole ngokuthengisa ipahla namkha ngokunikela ngemisebenzi idlula i-R300 000 ngonyaka namkha ilindelwe bona idlule lemali.
Umuntu angazitlolisa ngokuzithandela nayikuthi inzuzo yakhe esikhathini seenyanga ezilitjhumi nambili idlula i-R20 000 namkha ingadlula i-R20 000.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Imitlolo okufanele ilethwe nesibawo ngile:
Imitlolo eqinisekisa ukwaziwa:
Ikhophi eqinisekisiweko yokwaziwa konikela ngemisebenzi kanye ne-ID yaloyo athethene naye nayikuthi batjhade ngokuhlanganyela ipahla.
Ebujameni bebhizinisi langaphandle, imininingwana yomuntu okhonjwe njengomjameli eSewula Afrika
Eminye imitlolo ejayelekileko :
Ikhophi etjha ye-akhawunti kamasipala namkha ukurentisa njengobufakazi be-adresi.
Iqhinga lebhizinisi, iphenyo lekghonakalo, iimvumelwano ezitlikitliweko, isivumelwano se-franchise namkha ibonelophambili namkha obunye ubufakazi obutjengisa inani lepahla etheliswako okungenzeka ibe ngaphezulu kwe-R300 000. Lokhu akufuneki nayikuthi sele udlule i-R300 000. Ebujameni bokuzitlolisa ngozikuthandela ubufakazi benzuzo yamambala edlule i-R20 000 kufanele bulethwe.
Ilayisense yokwenza ibhizinisi yebhizinisi lelo, isibonelo, ilayisense yotjwala namkha yokuthiya.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nasele isibawo sokuzitlolisa senziwe, uMamukeli weNgeniso uzakutjela inomboro yokutloliswa kwakho. Godu uzakufumana isitifikhethi sokuzitlolisela i-VAT .
Uzakutjelwa nayikuthi ukuzitlolisa kwakho kwaliwe.
Vumela ubuncani bakhona amalanga alitjhumi wokusebenza wokobana i-ofisi lendawo legatja lisebenze imitlolo yakho. Uzakuposelwa isitifikhethi e-adresini yeposo oyinikele esibaweni begodu kufanele usifumane kungakapheli iimveke ezimbili zokusetjenzwa kwesibawo. Abasebenzi be-SARS abakavunyelwa ukukutjela ngomlomo inomboro yakho ye-VAT.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Registrationofveterinaryexportfacilities.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvunywa nokutloliswa kweendawo zokusebenzela zokuthumela ngaphandle ifuyo namkha imikhiqizo yefuyo
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ifuyo namkha imikhiqizo yefuyo ingathunyelwa ngaphandle kuphela nayikuthi ibuya eendaweni ezikhambisana namazinga weentjhabatjhaba namkha umthetho wenarha ethunyelelwako. Iindawezi zingaba yindawo yokuhlabela evunyelweko, isentha yokumithisa, isentha yokubuthelela, iplasi, iindawo zokudlela, ifemu yokusebenza ukudla, iindawo zokubeka ukudla, njll.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana noDorhodere kaRhulumende wePhrovinsi wezokweLatjhwa kweFuyo oseduze ukwenza isibawo sokuhlolelwa ukuzitlolisela ukuthumela ngaphandle.
UDorhodere wePhrovinsi wezokweLatjhwa kweFuyo uhlola indawo yokusebenzela.
Umbiko wokuhlolwa uthunyelwa emNyangweni wezokuLima bona kufunyanwe ukukhambelana nesiphakamiso se-PSV nesiphakamiso sokugcina.
Nayikuthi iyavunywa, indawo yokusebenzela izakutloliswa begodu isitifikhethi sokuthumela ngaphandle sizakunikelwa.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi sokuqedwa kokutlolisa sihluka ngamaphrovinsi.
Phezulu
Iindleko
Lokhu kuyame ephrovinsini.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Amaforomo awatholakali ku-inthanethi, Thintana noDorhodere kaRhulumende wePhrovinsi wezokweLatjhwa kweFuyo oseduze noma UmNyango WezokuLima.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Rehabilitationbyinsolvent.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini ukusuka ekutjhoneni Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Umuntu otjhonileko mumuntu okolodako ilifa lakhe elithethwe ngokomthetho . Nayikuthi utjhade ngokuhlanganyela ipahla begodu othethene naye uyatjhona, umThetho wokuTjhona ka-1936 nawe ukuthatha njengotjhonileko.
Nayikuthi otjhonileko ufuna ukuthathwa njengongakatjhoni eminyakeni elitjhumi yokuthathwa njengotjhonileko, angenza isibawo sokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini.
Ngubani ongenza isibawo sokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini?
ngotjhonileko yi-ejenti egunyaziweko yotjhonileko, nayikuthi otjhonileko akahlali eSewula Afrika mhlolokazi namkha umfelwa wotjhonileko, nayikuthi bebatjhade ngokuhlanganyela ipahla obekathethwe ngotjhonileko ngaphambilini, nayikuthi bebatjhade ngokuhlanganyela ipahla ngophetha iimfiso zewili yelifa lohlongakeleko otjhonileko.
Otjhonileko angenza isibawo sokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini msinyana kangangani ngemva kokuthathelwa ilifa ngokomthetho?
Kwesinye nesinye isikhathi:
msinyana ngemva kobana zoke iinkolodo ezokolodwako zibhadelwe kanye neendleko zokuthathwa ngokomthetho kwelifa zibhadelwe ngokuzeleko nayikuthi otjhonileko wenza isibopho sangokomthetho sokubhadela isikolodo esamukelwa ngabathintekako namkha abakolodako ngokwesibalo nenani, begodu otjhonileko ubhadele namkha unikele ngesiqinisekiso.
Ngemva kwenyanga ezisithandathu:
nayikuthi kungakapheli iinyanga ezisithandathu lezi, akunasikolodo esifunwe elifeni lotjhonileko begodu ngokuya kobujamo bokobana:
lokhu kukokuthoma ukobana otjhonileko athathelwe ilifa ngokomthetho otjhonileko akakafunyanwa anomlandu wokwephulwa komthetho okuthileko.
lokhu kukokuthoma ukobana otjhonileko athathelwe ilifa ngokomthetho otjhonileko akakafunyanwa anomlandu wokwephulwa komthetho okuthileko.
Ngemva kweminyaka emithathu:
ukuthoma ngelanga lesiqinisekiso saka-Master e-akhawuntini yokuthoma ye-trustee elifeni nayikuthi otjhonileko besekhe wathathelwa ilifa ngokomthetho ukudlula ihlandlha linye kodwana bekangakafunyanwa anomlandu wokwephulwa komthetho okuthileko.
Ngemva kweminyaka emihlanu:
ebujameni botjhonileko ongakafunyanwa anomlandu wokwephula umthetho.
Ngemva kweminyaka elitjhumi:
otjhonileko kufanele athathwe nejngobuyiselwe ebujameni bangaphambilini - ngaphandle kwalokha, kungakapheli iminyaka elitjhumi yokobana ikhotho ithethe omunye njengotjhonileko, umuntu onekareko wenza isibawo ekhotho bona ingabuyiseli ebujameni bangaphambilini otjhonileko begodu isibawo leso siyavunywa.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Angeze wenza isibawo sokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini ngokwakho kodwana uzakutlhoga irhelebho lezomthetho.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Khulumisana negqwetha lakho ngesikhathi sesibawo sakho.
Phezulu
Iindleko
Khulumisana ngeendleko negqwetha lakho.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Rehabilitationfordisabled.2010-03-25.nr.txt</fn>
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini kwabarholopheleko
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imisebenzi yokubuyisela ebujameni bangaphambilini inikelwa ebantwini abarholopheleko ukubarhelebha bona bafikelele bebagcine amazinga wabo wokusebenza. Kunamazinga amane wemisebenzi yokubuyisela ebujameni bangaphambilini eqalelele amazinga ahlukeneko wokurholophala, begodu wona nginaka:
Misebenzi yokuthoma yokubuyisela ebujameni bangaphambilini
Lizinga lesibili lokubuyisela ebujameni bangaphambilini
Lizinga lokubuyisela ebujameni bangaphambilini esikhungweni esisebenza lokho
Kubuyisela ebujameni bangaphambilini okwenziwa sisazi namkha ngokomkhumbulo
Imisebenzi yokubuyisela ebujameni bangaphambilini misebenzi yokukhandela eyakha ukuzithemba nekghono leklayenti. Lokhu kufaka irhelebho lezengqondo, imisebenzi esemakhaya, iinqhema zokusekela nokuzirhelebha, kanye namahlelo wokwazi newokusekela.
Izinga lesibili lokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini kungenelela ekuthomeni misebenzi efaka iinkulumo-fundiswano zokuvikela, itlhogomelo lemini nemisebenzi yokuvuselela, amaphrojekthi wokwenza ingeniso nokuphelisa umtlhago, ituthuko yomntwana osakhulako nemisebenzi yokuphelisa kwesikhatjhana.
Izinga lokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini esikhungweni esisebenza lokho ifaka itlhogomelo lekuhlaleni, itlhogomelo lokukhulisa nemisebenzi yoku-adoptha, neyokwakha butjha nemisebenzi yetlhogomelo lamuva.
Ukubuyisela ebujameni bangaphambilini okwenziwa sisazi namkha ngokomkhumbulo msebenzi ofana nokuyelelisa nokubandula, ukunikela amandla, ukwenziwa komthethomgomo nehlelo kanye nerhubhululo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website mNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
Amagadango okufanele alandelwe
Vakatjhela isentha eseduze yethlogomelo lokuthoma lezamaphilo namkha ikliniki bona uyokuhlolwa begodu uzakudluliselwa esibhedlela lapho uzakunikelwa itjhejo lokubuyisela ebujameni bangaphambilini namkha esazini ezingeni lesibili lesikhungo namkha esibhedlela esisebenza lokhu.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha pheze iinyanga ezintathu ukusebenzana nesibawo sakho. Kobunye ubujamo abantu balinda iinyanga ezisithandathu.
Iindleko
Kobunye ubujamo, amaphesente ama-75 wesabelo sokurholophala athathwa njengesiquntu seendleko. Ezinye iindleko ziquntwa ngeenkghonakalisi zomuntu. Ezinye iinkghonakalisi zilinganiswa ngokuya ngokuthi ngikuphi umndeni ongakghona ukukubhadela. Zoke iindlekwezi zihluka ngokuya kwamaphrovinsi.
Amaforomo azaliswako
Isentha yokubuyisela ebujameni bangaphambilini namkha isentha yetlhogomelo lokuthoma lezamaphilo iqunta ngamaforomo okufanele azaliswe.
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Rehabilitationofdisabledpersons.2010-03-25.nr.txt</fn>
Imisebenzi yokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini kwabarholopheleko
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imisebenzi yokubuyisela ebujameni bangaphambilini inikelwa ebantwini abarholopheleko ukubarhelebha bona bafikelele bebagcine amazinga wabo wokusebenza. Kunamazinga amane wemisebenzi yokubuyisela ebujameni bangaphambilini eqalelele amazinga ahlukeneko wokurholophala, begodu wona nginaka:
Misebenzi yokuthoma yokubuyisela ebujameni bangaphambilini
Lizinga lesibili lokubuyisela ebujameni bangaphambilini
Lizinga lokubuyisela ebujameni bangaphambilini esikhungweni esisebenza lokho
Kubuyisela ebujameni bangaphambilini okwenziwa sisazi namkha ngokomkhumbulo
Imisebenzi yokubuyisela ebujameni bangaphambilini misebenzi yokukhandela eyakha ukuzithemba nekghono leklayenti. Lokhu kufaka irhelebho lezengqondo, imisebenzi esemakhaya, iinqhema zokusekela nokuzirhelebha, kanye namahlelo wokwazi newokusekela.
Izinga lesibili lokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini kungenelela ekuthomeni misebenzi efaka iinkulumo-fundiswano zokuvikela, itlhogomelo lemini nemisebenzi yokuvuselela, amaphrojekthi wokwenza ingeniso nokuphelisa umtlhago, ituthuko yomntwana osakhulako nemisebenzi yokuphelisa kwesikhatjhana.
Izinga lokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini esikhungweni esisebenza lokho ifaka itlhogomelo lekuhlaleni, itlhogomelo lokukhulisa nemisebenzi yoku-adoptha, neyokwakha butjha nemisebenzi yetlhogomelo lamuva.
Ukubuyisela ebujameni bangaphambilini okwenziwa sisazi namkha ngokomkhumbulo msebenzi ofana nokuyelelisa nokubandula, ukunikela amandla, ukwenziwa komthethomgomo nehlelo kanye nerhubhululo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Vakatjhela isentha eseduze yethlogomelo lokuthoma lezamaphilo namkha ikliniki bona uyokuhlolwa begodu uzakudluliselwa esibhedlela lapho uzakunikelwa itjhejo lokubuyisela ebujameni bangaphambilini namkha esazini ezingeni lesibili lesikhungo namkha esibhedlela esisebenza lokhu.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha pheze iinyanga ezintathu ukusebenzana nesibawo sakho. Kobunye ubujamo abantu balinda iinyanga ezisithandathu.
Phezulu
Iindleko
Kobunye ubujamo, amaphesente ama-75 wesabelo sokurholophala athathwa njengesiquntu seendleko. Ezinye iindleko ziquntwa ngeenkghonakalisi zomuntu. Ezinye iinkghonakalisi zilinganiswa ngokuya ngokuthi ngikuphi umndeni ongakghona ukukubhadela. Zoke iindlekwezi zihluka ngokuya kwamaphrovinsi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Isentha yokubuyisela ebujameni bangaphambilini namkha isentha yetlhogomelo lokuthoma lezamaphilo iqunta ngamaforomo okufanele azaliswe.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Relativespermit.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo semvumo yesihlobo
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imvumo yesihlobo inikelwa iphandle elililunga lomndeni oseduze wesakhamuzi namkha umhlali weSewula Afrika. Isakhamuzi esinjalo namkha umhlali kufanele anikele ngesiqinisekiso seemali. Imvumo yesihlobo isebenza ubunegi bakhona iminyaka emibili.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Veza ubufakazi bokuba lilunga eliseduze lomndeni wesakhamuzi esisekelako namkha umhlali.
Letha isiqinisekiso esenziwe yi-chartered accountant namkha ubufakazi bomtlolo oqinisekisa ikghono losekelako lokusekela namkha ikghono lakho nokusekela losekelako. Ikghono lokusekela kufanele lingabi ngaphasi kwe-R5 000 ngenyanga emuntwini ngamunye isikhathi soke sevakatjho .
Kungafuneka bona uveze munye namkha eminengana yalemitlolo:
Isitifikhethi sokuvunyelwa samapholisa nayikuthi uneminyaka ema-21 namkha ngaphezulu, mayelana nazo zoke iinarha lapho ukhe wahlala khona unyaka namkha isikhathi esidlula lapho, okufanele bulethwe kungakapheli iinyanga ezili-12 nabungakabi ukufumaneka.
Imibiko yezokwelatjhwa neradiyoloji mayelana nomunye nomunye umbawi. Imibiko yeradiyoloji angeze yafunwa ebantwaneni abangaphasi kweminyaka eli-12 nakibomma abasidisi.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Lomsebenzi ungathatha ubunengi bamalanga ama-30.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Renewaloflicence.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ilayisense yokutjhayela yakho yekarada isebenza iminyaka emihlanu ukuthoma ngelanga eyakhutjhwa ngalo begodu kufanele ivuselelwe ngemva kwalesisikhathi. Nanyana ilanga lokuphela livela elayisensini, isaziso sokuvuselelwa sizakuthunyelwa kuwe ngeposo.
Ungavuselela ilayisense yakho kwesinye nesinye isikhathi ngaphambi kobana iphele. Ilayisense etja isebenza iminyaka emihlanu ukuthoma ngelanga lokuvuselelwa.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Ungavuselela ilayisense yakho kwenye nenye isentha yokuhlolela ukutjhayela enarheni, kodwana kuzakufanela bona uzokuthatha ikarada lakho esentha yona leyo.
Letha imitlolo elandelako:
iNcwadi kaMazisi, umazisi wesikhatjhana, ikarada lelayisense yakade namkha iphaspoti yeSewula Afrika iinthombe ezimbili zakamazisi ezinzima nokumhlophe imali ebhadelwako.
Tjheja: Angeze kufuneke bona wenze ukuhlolelwa ilayisense yokutjhayela, kodwana uzakuhlolwa amehlo. Nayikuthi ukubona kwakho kumbi khulu kunalokha nawunikelwa ilayisense, ubujamo obutjha kuzakubekwa elayisenseni yakho.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ilayisense yakho etja yokutjhayela izabe ilungile eemvekeni ezisithandathu.
Phezulu
Iindleko
<fn>GOV-ZA.Renewalofvehiclelicence.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Zoke iinkoloyi ezisebenza eendleleni zomphakathi kufanele kuvuselelwe amalayisense wazo njalo ngonyaka. Kumsebenzi womnikazi wekoloyi ukuqinisekisa bona ilayisense yekoloyi iyavuselelwa. Ukubhalelwa kuvuselela ilayisense kuzakuba nomphumela wokuhlawuliswa.
Kunesikhathi sokurhawukelwa samalanga ama-21 kubanikazi beenkoloyi abangakavuseleli amalayisense weenkoloyi zabo aphelileko. Isikhathi sokulitjalelwa sibalwa ukuthoma ngelanga lokuphela kwelayisense elisediskini yelayisense lanjesi. Ukuvuselelwa kwamalayisense kufanele kwenziwe emagunyeni wokutlolisa lapho ikoloyi yanikelwa ilayisense khona.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Letha incwadi kamazisi nencwadi yesaziso.
Bhadela imali yokuhlolwa kwelayisense ebekwe esazisweni.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sisetjenzwa mhlokho.
Phezulu
Iindleko
<fn>GOV-ZA.Renewapproveanimalforcollectionofsemen.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvuselelwa kokuvunywa kwesilwana bona sisetjenziselwe ukubuthelelwa kwesimeni
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Umuntu onesitifikhethi sokuvunywa kwesilwana esizakuba mnikeli wesimeni, angenza isibawo emTlolisini wokwEnziwa Ngcono kweenLwana sokuvuselelwa kokutloliswa.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Udorhodera weenlwana kufanele aqinisekise bona isilwana samukelwe malungana:
Iimbawo kufanele zifike ku-Registrar kungakapheli amalanga ama-30 ngaphambi kwelanga lokuphela. Lapho isibawo sifunyanwa kungakapheli amalanga ama-90 ngemva kwelanga lokuphela, iimali ezingezelelweko kufanele zibhadelwe.
Ikhodi yegatja: 000845/010845
Letha iimbawo ku:
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuvuselela kokutlolisa kunganikelwa kungakapheli amalanga ama-30.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.ReneworCancelRegistrationofFertilizers.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa kokutloliswa kweenonisi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Zoke iinonisi ezilethwa, ezenziwa, ezikhiqizwa namkha ezithengiswa eSewula Afrika kufanele zitloliswe nomTlolisi .
Ukuvuselelwa kokutloliswa kuzakunikelwa kuphela ngesikhathi sokutloliswa:
isibumbeko sesinonisi esithintekako akukafaneli sihluke esibumbekweni esitlolisiweko imininingwana nehlelo lamagama aselebuleni namkha esimumathini, angeze atjhugululwa ngaphandle kwemvumo yangaphambi kwesikhathi ebuya emTlolisini ubujamo obubekwe phasi ngesikhathi sokutloliswa kukhanjiswana nabo ukutloliswa angeze kwadluliswa ubukhulu besikhwama namkha besimumathi angeze batjhugululwa ngaphandle kwemvumo yangaphambilini ebuya emTlolisini.
I-ofisi lomTlolisi ngonyaka lithumela iincwadi zokuvuselela namaforomo kibo boke abanikazi bokutloliswa.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Ukuvuselela:
zalisa iforomo lesibawo ngokubuyelelwe kathathu begodu nangamagabhadlhela kuphela letha isibawo emTlolisini isikhathi sokuvuselela mhlaka 1 Oktoba ukufika ku 30 Disemba.
Ukusula:
zalisa iForomo B ngokubuyelelwe kathathu begodu ngamagabhadlhela kuphela.
Imininingwana yombawi:
iforomo C kufanele lizaliswe belilethwe neForomo A.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuvuselelwa kwenziwa nakufunyanwa imali yokubhadela.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Renewregistrationofagriculturalremedy.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvuselelwa namkha ukusulwa kokutloliswa kwesihlahla sezelimo
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Zoke iinhlahla zezelimo ezilethwa, ezenziwa, ezikhiqizwa namkha ezithengiswa eSewula Afrika kufanele zitloliswe nomTlolisi .
I-ofisi lomTlolisi ngonyaka lithumela iincwadi zokuvuselelwa namaforomo weembawo kibo boke abaphethe ukutloliswa.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Ukuvuselelwa:
ilanga lokugcina lokuvuselelwa mhlaka 30 Juni.
Ukusula:
zalisa iForomo B ngokubuyelelwe kathathu begodu ngamagabhadlhela kuphela letha isitifikhethi sokuthoma samabala.
Imininingwana yombawi:
zalisa iForomo C ngelokuletha ebujameni banjesi ilwazi lokuthintana, isibonelo, i-adresi, inomboro yomtato nomuntu ongathintana naye.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuvuselelwa kwenziwa ngokufunyanwa kwemali yokubhadela.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
I-ofisi lomTlolisi ngonyaka lithumela iincwadi zokuvuselelwa namaforomo weembawo kibo boke abatlolisiweko.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Renewregistrationoffarmfeedorpetfood.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuvuselelwa namkha sokusulwa kokutloliswa kokudla kwefuyo namkha ukudla kwefuyosithandwa
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Koke ukudla kwefuyo okulethwa ngenarheni, okwenziwa, okukhiqizwa namkha okuthengiswa eSewula Afrika kufanele kutloliswe nomTlolisi .
Ukuvuselelwa kokutloliswa kuzakunikelwa nayikuthi ngesikhathi sokutloliswa namkha sokuvuselelwa kokutloliswa:
isibumbeko sokudla kwefuyo okuthintekako angeze sahluka esibumbekweni sokuthoma esitlolisiweko begodu amagama avunyelwe ilebula namkha isimumathi angeze atjhugululwa ngaphambi kwemvumo etloliweko yangaphambi kwesikhathi ebuya emTlolisini imibandela ebekwe ngesikhathi sokutloliswa kukhanjiswana nayo ukutloliswa okuthintekako angeze kwadluliswa ubukhulu besikhwama namkha besimumathi angeze batjhugululwa ngaphambi kwemvumo yangaphambili yesikhathi ebuya emTlolisini.
I-ofisi lomTlolisi ngonyaka lithumela iincwadi kubanikazi bokutloliswa namaforomo weembawo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Ukuvuselela:
Ukusulwa:
zalisa iforomo B ngokubuyelelwe kathathu usebenzise amagabhadlhela kuphela letha isitifikhethi samambala sokutloliswa.
Imininingwana yombawi:
iforomo C kufanele lizaliswe begodu lilethwe neforomo A.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuvuselelwa kwenziwa nakufunyanwa imali ebhadelwako.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Repayingsocialgrants.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukubuyiswa kwezabelo zehlalakuhle
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Nayikuthi ufumana isabelo namkha imali ongakafaneli ukuyifumana, kuzakuba msebenzakho ukuyibuyisela embusweni, ngaphandle kwalokha Umtlolo Wezehlala kahle weSewula Afrika nabewungazi bona ufanele ukuyifumana. Ebujameni bokugcina, isabelo sehlalakuhle sizakuphela namkha sisulwe njengombana sizakuthathwa njengokweba.
Lomsebenzi urhelebha abantu abebafumana izabelo zehlalakuhle abangakafaneli ukuzifumana.
Amabanga amakhulu wokuphela kwezabelo:
Kuhlongakala. Nayikuthi isabelo sibhadelwa umuntu ohlongakeleko, imali izakuthathwa elifeni lakhe.
Ukwamukelwa esikhungweni sakarhulumende.
Ukubhalelwa kuthatha isabelo iinyanga ezintathu ngokulandelana.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
UmNyango uzakusula imali oyikolodako nayikuthi uyaneliswa bona bonyana bewungazi bona awukafaneli kufumana lemali.
UMnqophisi Mazombe womNyango ngokuqunta kwakhe angathatha imali ngokwenza iinkambiso zomthetho emuntwini ofumana ngokungasimthetho isabelo.
UMnqophisi Mazombe womNyango angavuma bona ukubhadelwa kuragele phambili isikhathi esithileko ngokuya kobujamo obuthileko obubekwe mumuntu ofuna ukubuyisa isabelo. Isibawo kufanele senziwe kungakapheli amalanga ama-90 ngemva kokujanyiswa kwesabelo sehlalakuhle.
Nayikuthi umuntu ufuna ukubuyekeza isabelo esiphelileko, kufanele aveze ingeniso ayithola ngesikhathi nakenza butjha isibawo. Lokhu kuzakubumba isisekelo umNyango ozasisebenzisa ukuqunta bona usibuyekeze namkha njani. Umbawi uzakwaziswa ngomphumela wesibawo iinyanga ezintathu ngaphambi kwelanga lokubuyekezwa namkha ilanga lokukhutjhwa kwesitifikhethi.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Reportabuseofelderly.2010-03-25.nr.txt</fn>
Bika ukuhlukunyezwa kwabantu abadala
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Umsebenzi lo uhlathulula bonyana ungawathatha bunjani amagadango begodu ukuthoma indlela yekambiso yokuhlenga nokuqeda namkha ukuvikela ukuhlukunyezwa kwabantu abadala. Kunemihlobo ehlukahlukeneko yokuhlukumeza abantu abadala abazithola babongazimbi bakho. Lokho ngilokhu:
Ukubethwa: isenzo esinye nesinye esiphelela ngokulimaza namkha ngokufa komuntu omdala ngokubethwa. Isibonelo, ukusawula, ukubetha, ukusunduza, ukubamba ngokunganakekeliko, ukusika, ukusetjenziswa kwamakhemikhali namkha ukuvimbela ngamandla, ukulawula okungasikho namkha ukubanikela iinhlahla ngokweqileko namkha esinye nesinye isenzo esizokudala ubungozi, ukungaphatheki kuhle ngokomzimba, ukusezwa iinhlahla ngokweqileko namkha ukuhlongakala.
Ukuhlukumeza ngokomseme: Esinye nesinye isenzo sokucatjhazwa komuntu omdala ngesibanga sokuzithabisa ngokomseme ngaphandle kobana bazi, bazwisise begodu bazibandakanye kilokho okwenzeka kibo.
Ukuhlukunyezwa ngokomkhumbulo, ngokwemizwa begodu nangokuthukwa: Ukuhleleka kokudelelwa namkha ukululazwa ebantwini abadala, lokho okuzakugcina ngokukhubaza ngokomkhumbulo namkha ngokusebenza kwemizwa. Isibonelo, ukunganakwa, ukukhethululwa namkha ukugandelelwa, ukudinywa ithando namkha ukupha amandla wokuphathelene nendlela yokwazi, ukuthukwa namkha ukuhlekisa ngaye, ukusolwa namkha ukuhletjwa ngalokho abangikho.
Ukuhlukunyezwa ngokweemali namkha ngezomnotho namkha ukucatjhazwa: ukusetjenziswa komrholo wabadala, ipahla, namkha imali yabo ngokungasisemthethweni namkha ngokukhwabanisa, ngaphandle kobana bona basazi namkha bangazwisisi kuhle ngemiphumela ezabakhona namkha ngaphasi kwegandelelo.
Ukungatjhejwa: Ukunganikelwa namkha ungatlhogonyelwa ngeemfuneko eziqakathekileko zokuphila kuhle komzimba nangokomkhumbulo. Isibonelo, ukungabi nokudla, ukufuthumela, indawo yokuhlala, izembatho, iinhlahla, ukusekelwa ngokomkhumbulo, ukupha amandla begodu nokungasazitjheji.
Ukwephula amalungelo wobuntu : Ukudinywa amalungelo asisekelo anjengokuhlonitjhwa, isithunzi, ukuba wedwa, ilungelo lokuzicabangela, lokukholelwa, lombono, lekulumo, lokukhipha amazizo begodu nokukhamba kwabantu abadala. Isibonelo, ubuloyi , lokho okugcina kubafakela amahloni, balinyazwe begodu bagcine bahlongakele.
Ngubani ongabika ukuhlukunyezwa?
Omunye nomunya obona ukungatjhejwa, ukucatjhazwa namkha ukungaphathwa kuhle, namkha abe nesizathu esizwakalako sokusola bonyana kuyenzeka namkha kwakhe kwenzeka.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Bika ukuhlukumezeka namkha lokho okusolelako kusisebenzi sezeHlalakuhle esikhulu ema-ofisini wezokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle namkha esitetjhini samapholisa esiseduze nalapho uhlala khona.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Nangabe umuntu owazisako sisebenzi sezehlalakuhle loyo ozakuqalana nendaba leyo, uzakumele aragele phambili ngokufunisisa abese anikela umbiko ozeleko e-ofisini lezokuThuthukiswa komPhakathi ngeemveke ezine.
Nangabe umuntu owazisako akusiso isisebenzi sezehlalakuhle, kusibopho sesisebenzi sezehlalakuhle esikhulu se-ofisi yezokukThuthukiswa komPhakathi ukuze adlulise indaba leyo ngokufaneleko alindele umbiko ozeleko ngeemveke ezine.
Nangabe ukuhlukumezeka lokho kufaka hlangana ikhaya labadala, isikghonakalisi, ihlangano engasiyo yombuso namkha ihlangano edzimelele emphakathini, isisebenzi sezehlalakuhle esise-ofisini ephakathi kumele siqalane nendaba leyo.
Nangabe umuntu ohlukunyezwako akafuni ukususwa lapho, kumele batlikitle i-avidavidi etjengisa bonyana imibandela yokungafuni ukususwa bayihlathululelwe.
Nangabe koke lokhu okungaphezulu akusebenzi, kumele kwazeke isifiso somuntu loyo. uNgqongqotjhe wezokuThuthukiswa komPhakathi namkha iLunga lomKhandlu omKhulu i-MEC kumele bathole omunye ozakungenelela.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Amaforomo atholakala e-ofisini yezokuThuthukiswa komPhakathi eseduze nawe.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
Umtato wasimahla wezokuThuthukiswa kwezomPhakathi- 0800 60 10 11
<fn>GOV-ZA.Reportedlivestockdiseaseoutbreak.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Inyanga enye nenye, abodorhodera beenlwana bakarhulumende iSewula Afrika yoke baletha imibiko ngobulwelwe beenlwana kubaNqophisi bamaPhrovinsi bemiSebenzi yamaLwelwe weenLwana. Imibiko le iyahlolwa bese ithunyelwa ebuNqophisini besitjhaba bokuPhila kuHle kweenLwana ePitori, lapho ifakwa ebuthelelweni lekhompyutha. Imibiko yenyanga yamalwelwe weenlwana iyabuthelelwa ngokusebenzisa ilwazi leli. Lemibiko ithunyelwa inarha yoke kanye nemaphasini wangaphandle kilabo abanekareko kanye neenhlanganweni.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Ilwazi lingafikelelwa ku-website yomNyango wezokuLima. Yenza isibawo kuMphathi oPhezulu: UkuPhila kuHle kweenLwana nayikuthi ufuna ukufakwa erhemeni lokusabalalisa.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Reportingacrime.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Lomsebenzi unikelwa umuntu ongungazimbi wobulelesi.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Lokha umuntu nakabe ngungazimbi wobulelesi angathintana namapholisa ngokudosela umtato inomboro ethi 10111 namkha ngokuya estetjhini samapholisa esiseduze ukubika ubulelesi.
Nayikuthi ipholisa liya endaweni yobulelesi, lizakuthola istatimende kumnghonghoyili kanye nakufakazi nakukghonekako.
Ipholisa lizakuya, litlolise umlandu eRherhweni lokuPhathwa kobuLelesi le-SAPS begodu linikele umghonghoyili ireferensi ebizwa ngenomboro ye-CAS.
Umghonghoyili kufanele aqinisekise bona ugcina inomboro ye-CAS njengereferensi azakubuza ngayo ngomuso mayelana nomlandu lo.
Nayikuthi umnghonghoyili uvakatjhela istetjhi esiseduze ukubika ubulelesi, uzakutjhejwa eSentha yokuRhelejwa komPhakathi lipholisa.
Umnghonghoyili uzakunikelwa inomboro ye-CAS ezakusetjenziswa kikho koke ukubuza mayelana nobulelesi obubikiweko.
Idokhethi yomlandu eyenziweko inikelwa umphenyi wamapholisa ozakwenza iphenyo. Yoke imibuzo ingaqaliswa kuye.
Umphenyi ophethe umlandu othileko uzakuqeda iphenyo abe alethe idokhethi ekhotho efaneleko bona kutjhutjhiswe.
Umphenyi uzakwazisa umghonghoyili lokha nakufanele akhambele ukulalelwa komlandu ekhotho.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Uzakurhelejwa khonokho.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Reportingestateofdeceased.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukubika ilifa lomuntu ohlongakeleko
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ilifa lomuntu ohlongakeleko liba khona lokha umuntu nakahlongakalako begodu atjhiya ipahla kanye/namkha umtlolo oyiwili namkha othathwa njengewili. Ilifa kufanele liphathwe belisatjalaliswe ngokuya kwewili yohlongakeleko namkha nayikuthi ohlongakeleko akakatjhiyi iwili, ngokuya kweenjamiso zomthetho. UmThetho wokuPhathwa kwamaFa ka-1965, ubeka ikambiso ezakulandelwa ukuphatha ilifa lohlongakeleko.
Ilifa lohlongakeleko kufanele libikwe ku-Master kungakapheli amalanga ali-14 welanga lokuhlongakala. Ukuhlongakala kungabikwa ngomunye nomunye umuntu olawula namkha ophethe umtlolo womuntu ohlongakeleko oyiwili namkha othathwa njengewili.
Kufanele kubikwe nini ukuhlongakala ku-Master?
Nayikuthi umuntu ohlongakeleko uhlongakalele eSewula Afrika begodu utjhiye ipahla kanye/namkha omunye nomunye umtlolo oyiwili namkha othathwa njengewili
Nayikuthi ohlongakeleko wahlongakalela ngaphandle kweSewula Afrika, kodwana watjhiya ipahla eSewula Afrika kanye/namkha nomtlolo oyiwili namkha othathwa njengewili.
Libikwa kuphi ilifa lomuntu ohlongakeleko?
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
nayikuthi ohlongakeleko bekahlala eSewula Afrika ngesikhathi sokuhlongakala, bika ilifa ku-Master onamandla wangokomthetho wendawo lapho ohlongakeleko bekahlala khona ngesikhathi sokuhlongakala.
nayikuthi ohlongakeleko bekangahlali eSewula Afrika ngesikhathi sokuhlongakala, bika ilifa komunye nomunye u-Master bika ilifa ngokuzalisa iForomo J294: Death notice kanye neminye imitlolo esekelako erhenyiswe ngenzasi ungafumana iforomo lesaziso sokuhlongakala neminye imitlolo yokubika kwelinye nelinye i-ofisi laka-Master wekhotho ephakamileko namkha kwelinye nelinye i-ofisi lakamarhastrada inani lelifa kanye nomhlobo wesikhundla esifunekako uzakuqunta ngemitlolo ozayizalisa bewuyilethe.
Nayikuthi inani lelifa lingaphasi kwe-R125 000, zalisa imitlolo elandelako:
nayikuthi lilifa elinganawili namkha nayikuthi iwili ayikhombi othileko njengomphethi weemfuno othileko; namkha nayikuthi okhonjwe njengomphethi weemfuno uhlongakele namkha wale ukukhonjwa.
Isibopho nokwamukelwa kwemilayo ka-Master .
Namathisela imitlolo elandelako emaforomini azalisiweko arhenyiswe ngehla:
isitifikhethi samambala sokuhlongakala namkha ikhophi eqinisekisiweko yaso isitifikhethi samambala somtjhado namkha ikhophi eqinisekiweko yaso - nayifunekako woke amawili nama-codicils namkha imitlolo ehlose lokho - nayikhona irhemo labanikeli beenkolodo bohlongakeleko - nalifunekako isifungo esiqinisekisa bona ilifa sele libikiwe komunye u-Master namkha kwenye indawo yokusebenzela ka-Master.
Nayikuthi ilifa lingaphasi kwe-R125 000, u-Master angasebenza ngaphandle kwencwadi yokuphethwa kweemfiso zewili esikhundleni salokho akhuphe iincwadi zesigunyazo ngokuya kwesiGaba 18 somThetho wokuPhathwa kwamaFa ka-1956.
Nayikuthi inani lelifa lidlula i-R125 000, zalisa imitlolo elandelako:
isaziso sokuhlongakala incwadi yesifungo: Imininingwana yesihlobo - elizakuzaliswa nayikuthi ohlongakeleko akhenge atjhiye iwili esebenzako . Isifungwesi, esenziwa sihlobo somuntu onzima ohlongakelelo, obekanganawili, kufanele sibeke bona ilifa alikabikwa ku-Master namkha endaweni yokusebenzela iforomo lerhemo Form J243: Inventory form ukuKhethwa njengozakuPhetha iimFuno zeWili/Iforomo lokukhethwa - elizakuzaliswa ziindlalifa ukukhomba umjameli ka-Master:
nayikuthi lilifa elinganawili namkha nayikuthi iwili ayikhombi othileko njengomphethi namkha nayikuthi okhonjwe njengomphethi uhlongakele namkha wale ukukhonjwa.
Ukwamukelwa kwe-trust njengozakuPhetha iimFuno zeWili .
abekelwe ngeqadi ekunikeleni ngesiqinisekiso ewilini, namkha mbelethi, ngothethweko/ngothetheko namkha mntwana wohlongakeleko.
Letha amaforomo azalisiweko arhenyiswe ngenzasi kanye nemitlolo elandelako:
isitifikhethi samambala namkha ikhophi yaso eqinisekiweko isitifikhethi samambala somtjhado namkha ikhophi yaso eqinisekisiweko - nayifunekako.
woke amawili nama-codicils namkha imitlolo ehlose lokho - nayikhona
Nayikuthi ilifa lidlula i-R125 000, iincwadi zokuphethwa kweemfiso zewili kufanele zikhutjhwe, begodu ikambiso ezeleko ebekwe mThetho wokuPhathwa kwamaFa ka-1965 kufanele ilandelwe.
Iindawo zokusebenzela ezinegunya langokomthetho kuphela nayikuthi ohlongakeleko akakatjhiyi iwili esebenzako begodu inani loke lelifa lingaphasi kwe-R50 000. Incwadi yegunya enikela umjameli okhonjiweko ukuphatha ilifa ngaphandle kokulandela ikambiso ebekwe emThethweni wokuPhathwa kwamaFa ka-1965.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi esibekelwe ukwenza umsebenzi siyame ekuraraneni kwendaba.
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Requestfortaxdeductiondirectiveb.2010-03-25.nr.txt</fn>


Isibawo sekomba yangokothetho yokudoswa komthelo - iinkhwama zamapentjhini nezamaphrovidenti

Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Lesi isibawo kufanele silethwe kwa-South African Revenue Service ebujameni bokubuyiselwa emva, bokulisa umsebenzi, bokubhadelwa ngokwaba okudluleleko , imivuzo engafunwa, ihlathululo 'yengeniso epheleleko' ukubhadela kwendima namkha ukudluliswa kwelunga lomvuzo ukusuka esikhwameni sepentjhini namkha sephrovidenti, namkha ebujameni lapho isikhwama sepentjhini namkha sephrovidenti sipheliswa khona.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Zalisa iforomo B ngokuzeleko bewulilethe ngaphambi kokubhadela imali enengi elungeni lesikhwama.
Nikela ngenomboro ye-ID namkha enye incwadi yokuzazisa yelunga.
Kunyulwa khulu ukusetjenziswa kwenomboro kamazisi. Nikela nge-adresi yokuhlala yelunga kanye ne-adresi yeposo.
Qunta ingeniso yelunga yonyaka ngokunemba okukghonekako.
Akukafaneli ibe ngaphasi kwesilingano somrholo welunga yonyaka weemali wanjesi nodlulileko wokulinganiswa. Esinye nesinye i-stop order esikhutjhwe yi-SARS kufanele kukhanjiswane naso.

Indlela elula khulu yokwenza isibawo sekomba yokudoswa komthelo kusebenzisa i-eFiling. Isibawo sakho sekomba yangokomthetho yokudoswa komthelo sivamise ukuvunywa kungakapheli ama-awara ama-48.

Phezulu

Imithetho esetjenziswako

Income Tax Act, 1962

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa komthelo ngokusebenzisa i-eFiling sivamise ukuvunywa kungakapheli ama-awara ama-48.

Phezulu

Iindleko

Awubhadeli litho ngalomsebenzi.

Phezulu

Amaforomo azaliswako



Zalisa beluthumele nge-inthanethi. Nakungasinjalo, khupha iforomo le- Request for a Tax Deduction Directive, Form B .

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>GOV-ZA.RequesttoattendaParoleBoardhearing.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokukhambela ukulalelwa kweBhodo yokuLibalela
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Umnghonghoyili namkha ungazimbi wobulelesi, njengombana kuhlathululwe esiGabeni 299A somThetho weKambiso yokuPhathwa kwemiLandu yobuLelesi ka-1977, anganikelwa ithuba lokuzililela namkha lokukhambela ukulalelwa kweBhodo yokuLibalela kiyo okuzakutjhejwa ukutjhatjhululwa ngokulitjalelwa namkha ngokubekwa kwenye indawo kwesilelesi esithileko ngaphasi kwetjhejo lokulungiswa kokuziphatha.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Umnghonghoyili namkha ungazimbi wobulelesi kufanele azise iBhodo efaneleko yokweLuswa kokuziPhatha nokuLibalela ngomtlolo nayikuthi ufisa ukuveza imibono namkha ukukhambela ukulalelwa kweBhodo yokuLibalela kwesilelesi.
Nayikuthi isibawo siyaphumelela, iBhodo izakwazisa umghonghoyili namkha ungazimbi ngomtlolo, ibeke bona nini begodu nakubani okufanele kusiwe kuye amazizo. Ilanga kanye nendawo yomhlangano weBhodo efaneleko yokweLuswa kokuziPhatha nokuLibalela lizakuvezwa.
Kumsebenzi womnghonghoyili namkha ungazimbi ukwazisa uKomitjhinara namkha i-CSPB ngokutjhuguluka kwe-adresi yakhe.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Restorationofcc.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Nangabe i-close corporation besele isuliwe, isibawo singenziwa sokobanyana ibuyiswe, nangabe kuzokulandelwa ikambiso efaneleko.
Imali engange-R150 kumele ifakwe ekhowudini yekhastama bese izakukhutjhwa e-akhawuntini yekhastama ngemva kokuthunyelwa kweforomo.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Ungaletha incwadi yesifungo etlikitlwe beyastenjwa kuKomtjhinari weemFungo, yomunye nomunye umuntu onekareko ebeka amabanga wokwenza isibawo sokubuyisela ngobutjha i-CC
Umnqopho onjengalo kumele ukhangiswe ephepheni lomphakathi ukuze kutholakale amazizo womphakathi ngokubuyiswa kwe-close corporation.
Nangabe kukhona abaphikisana nalokho, umTlolisi wamaKampani kumele aziswe ngokuphikisa lokho emalangeni ama-30 seyitloliswe butjha.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Phezulu
Iindleko
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Returnforpaymentofprovisionaltaxthirdpayment.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Lapho umuntu arhola ingeniso etheliswako engaweli ngaphasi kokudoswa kwe-SITE namkha i-PAYE , kufanele abhadele umthelo kasolanga ngalengeniso. Ukubhadelwa komthelo kasolanga kwenziwa esikhathini esiziinyanga ezisithandathu.
Umthelo kasolanga uhlose ukurhelebha ababhadela umthelo ukuhlangabezana neenkolodo zomthelo esikhathini esilandelanako kunokobana babhadele imali enengi kanye ngonyaka ngesikhathi sokuhlolwa. Umthelo kasolanga obhadelwako uzakususelwa emthelweni wengeniso wokugcina umuntu okufanele awubhadele enyakeni wokuhlola ofaneleko.
Umuntu okoloda ukubhadela umthelo kasolanga kufanele kungakapheli amalanga ama-30 wokukoloda, enze isibawo ngomtlolo sokuzitlolisa e-ofisini legatja le-South African Revenue Service . Ukubhalelwa kukwenza njalo kuzakuba nomphumela wenzuzo nehlawulo ekubhadeleni kwangemva kwesikhathi ekulethweni sekudlule isikhathi kwamaforomo.
Ilanga lokugcina lokubhadelwa komthelo kasolanga akusi ngemva kwelanga lokugcina lonyaka wokuhlola namkha ilanga lokugcina elivunyiweko lonyaka weemali.
Ukubhadelwa kwesithathu kwakasolanga godu kwaziwa ngoku "ngezelela" namkha kokubhadela kwakasolanga. Nayikuthi ukubhadelwa okunjalo kuyenziwa, kufanele kubhadelwe kungakadluli ilanga lo'kusebenza'. Ilanga lo'kusebenza'
kusebujameni bonyaka wokuhlola ophela ngomhlaka 28 namkha 29 Feberbari, iinyanga ezilikhomba ngemva kwalapho enyakeni weemali ovunyiweko ophela ngelinye ilanga ngaphandle komhlaka 28 namkha 29 Feberbari, iinyanga ezisithandathu ngemva kwalapho.
Ukubhadelwa kwesithathu kubhadela ngokuzithandela okungenziwa ngomunye nomunye umbhadeli womthelo kasolanga. Ababhadela umthelo abanengeniso etheliswako edlula i-R50 000 namkha amakampani anengeniso etheliswako eyi-R20 000 namkha ukudlula lapho, bangenza ukubhadela kwesithathu ngokuzithandela ukubalekela inzuzo ebekwa phezu kokubhadelwa kancani komthelo ekuhlolweni.
Umnqopho walokhu kubhadela kukghonakalisa ababhadeli bomthelo ukubhadela umehluko ophakathi komthelo wabasebenzi kanye nomthelo kasolanga osele ubhadelwe enyakeni kanye nesamba somthelo okolodwako wonyaka wokuhlolwa.
Isikhathi sokubhadelwa kwesithathu kujamele ukubhadelwa kwesamba somthelo wonyaka woke, ngaphandle kobana umthelo womsebenzi ubhadelwe unyaka woke kwelinye nelinye irhelebho lamakhredithi womthelo wangaphandle wonyaka woke kwamanani abhadelwe eenkhathini zomthelo kasolanga zokuthoma nezesibili.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Kuphezu komunye nomunye obhadela umthelo kasolanga ukufanisa lokha ukubhadela kwesithathu kokungezelela nakufunekako.
Fumana isaziso sokubhadela esibuya kwa-SARS namkha sikhuphe kuwebhsayithi, usizalise bewusilethe kanye nemali yokubhadela.
Ngombana isaziso sokubhadela ngesamazombe begodu asinamininingwana ekhambelana nonyaka womthelo othileko, kuqakatheke khulu bona ababhadela umthelo kasolanga bafake imininingwana ye-akhawunti kilesi saziso. Nayikuthi imininingwana elungileko ayikafakwa, ukubhadela angeze kwathiwa ngekobhadela umthelo olungileko.
Imininingwana ye-akhawunti ibunjwa ngokulandelako:
inomboro yereferensi yomthelo yobhadela umthelo
P0003 - etjengisa isikhathi sokubhadela
- etjengisa unyaka wokuhlola.
Inomboro yokubhadela okujayelekileko izakuba nginasi 1234567123P00032005.
Iindlela ezilandelako zokubhadela i-SARS ziyatholakala:
Lapho ukubhadela kwenziwa ngeposo, ngokusebenzisa ibhanka namkha i- ATM, isikhathi esaneleko sokuposa namkha sokusetjenzwa kufanele siyelelwe.
Lapho ukubhadela kwenziwa ngokwe-elektroniki, kufanele kuqalelelwe isikhathi sokuqintelwa sebhanka yakho kanye nesikhathi sokuvunyelwa esingathatha amalanga aphakathi kwamabili ukuya kwamahlanu.
Ozakufuneka yi:
nenomboro yokuzazisa yomzuzi/ye-akhawunti ehlanganiswe nomhlobo othileko womthelo ukubhadela.
Imininingwana le itjengiswe emtlolweni wobufakazi bokubhadela beforomo le-IRP 6.
Ukubhadela okungakhambisani nenomboro yereferensi yokubhadela okukhulunywe ngayo ngehla kanye nenomboro yomzuzi yokuzazisa angeze kwamukelwa.
Nayikuthi ilanga lokugcina lokubhadela liwela ngaphasi kwelanga lokuphumula namkha lepelaveke, ukubhadela kufanele kwenziwe ngelanga lokugcina lokusebenza elingaphambi kwelanga lokuphumula namkha lepelaveke.
Tjheja:
Isikhathi sesithathu sokubhadela kufanele sisekelwe engenisweni yamambala etheliswako, njengombana umnqopho walokhu kubhadela kukghonakalisa wena bona ukwazi ukubhadela umahluko ophakathi komthelo wabasebenzi kanye nomthelo kasolanga osele ubhadelwe enyakeni kanye nesikolodo esizeleko somthelo saloyo nyaka womthelo.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Returnofgeneralinformation.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Ebujameni lapho isilinganiso sonyaka somrholo womsebenzi nasifika ku-R2 000 namkha ngaphasi begodu umthelo womsebenzi ungakadoswa, iforomo IT3 namkha irhemo, ngokulandelana kwe-alfabhethi, elinikela ngemininingwana elandelako komunye nomunye umuntu kufanele inikelwe:
ama-initjhiyali nesibongo namkha igama lokwenza ibhizinisi inomboro yeferensi yomThelo weNgeniso inomboro yokuzazisa namkha inomboro yokuzazisa i-adresi inani lomrholo isikhathi sokuqatjhwa namkha ilanga lokwanda iforomo IT3 lizakukhutjhwa ebujameni obulandelako:
Nayikuthi umrholo womsebenzi osalako nakudoswe umthelo namkha isilinganiso sonyaka silingana ubuncani bakhona ne-R2 000 begodu asidluli izinga lokuthoma komthelo. kufanele likhutjhwe.
Ekubhadeleni kanye kwemali enengi kiso okunganamthelo odoswako.
Okhunye nokhunye ukubhadelwa komuntu ngemisebenzi eyenziweko namkha ezakwenziwa nokungakhenge kudoswe kikho umthelo.
UNGALETHI lamaforomo mayelana nokulandelako:
Iimali ezibhadelelwa imisebenzi eyenziwa babantu ngendlela ejayelekileko yokusebenza kwabo kwesiphrofetjhinali, isibonelo, abasebenzi bezokwelapha, amagqwetha, amagqwetha wemajajini, ama-accountants nabahlolincwadi.
Umrholo namkha isilinganiso sawo sonyaka esingadluli i-R2 000 enyakeni womthelo.
ITjhejuli B: Iforomo lepahla, ukusisa, amalungelo nemali ebhadelwa ngokuthengiswa
Nikela ngemininingwana yemali ebhadelweko namkha ebolekiswe nguwe mayelana:
nenzalo emalini ebolekisiweko nama-mortgage bonds nenzalo eemalini ezisiswe nawe nenzalo yamadebhentjha nenzalo ema-akhawuntini wokubulunga wanjesi nemali ebhadelwa ngezabelo nerente ebhadelwa nguwe njengoqatjhileko namkha ebuthelelwa nguwe njenge-ejenti nemali ebhadelelwa ilungelo lokuthabela ipahla nemali ebhadela ngokuthengisa namkha iimali ezibhadelwa ngokusebenzisa iphathenti, idizayini, i-trademark namkha ilungelo lokutlama i-copyright namkha ukwaba ngelwazi elithintana nokusetjenziswa kwephathenti e-Sewula Afrika.
Nikela ngemininingwana elandelako mayelana nokuthengiswa kwama-unit namkha iinlinganisi zeemali ukwenzela omunye umuntu:
ihlathululo ye-unit namkha iinlinganisi zeemali isibalo sama-unit namkha iinlinganisi zeemali ezithengiswako isilinganiso senani elibuyelelweko ekuthengisweni inzuzo yoke efunyenwe ekuthengisweni inzuzo sele kudosiwe efunyenweko namkha ilahleko mayelana nokuthengisa.
ITjhejuli D: Iforomo lomkhiqizo wemaplasini, ithimba, ifuyo, ama-ore, amaminerali, amaminerali anenani eliphezulu namabhonasi abhadelwa amalunga wamakampani wamakoporasi namasosayithi
Nikela ngemininingwana:
Yayo yoke imikhiqizo yemaplasini, ithimba, ifuyo, ama-ore, amaminerali, amaminerali anenani eliphezulu atholwe nguwe ngokuthenga, ukurweyila ngepahla nokurweyila .
Yayo yoke imikhiqizo yeplasini, ithimba, ifuyo, ama-ore, amaminerali, amaminerali anenani eliphezulu athengiswa nguwe njenge-ejenti yomkhiqizi.
Yamabhonasi abhadelwa amalunga wamakampani wekoporasi namasosayithi.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Awekho.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Returnofincomeforinvestment.2010-03-25.nr.txt</fn>
Inzuzo etholakala engenisweni yokusisa, amalungelo wepahla nemali ebhadelwa ngokuthengisa
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Iforomeli kufanele lizaliswe lokha:
inzalo nemali nenzuzo ebuya ku-Property Trust ifunyanwa namkha ibuthelelwa inzuzo ebuya ngaphandle ifunyanwa namkha ibuthelelwa enye inzuzo yendawo ifunyanwa namkha ibuthelelwa
Imali yerente okungakadoswa litho kiyo namkha ebuthelelwe njenge-ejenti yomuntu mayelana nepahla ehlathululiweko iimali ezibhadelwa ilungelo lokusebenzisa ipahla iimali ezibhadelwa ngokuthengisa namkha iimali ezibhadelwa ngokusebenzisa iphathenti, idizayini, i-trademark namkha ilungelo lokutlama namkha lokwabelana ngelwazi elithintana nokusetjenziswa kwephathenti.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.SAcitizensarrestedabroad.2010-03-25.nr.txt</fn>
Izakhamuzi ZeSewula Afrika Ezibotjhwa Ngaphetjheya
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ngaphasi kwesiVumelwano samaTjhebiswano wezobuZenda saka-1963 - izinga elamukeleka khulu kizo zoke iinarha, abantu ababotjhwa ngaphandle kwenarha yabo kufuze babe nokufikelela umjameli wabo wezobuzenda. AmaSewula Afrika akilobu bujamo kufuze msinyana abawe iimphathimandla ukubavumela ukuthintana nomJameli weSewula Afrika enarheni leyo. Nakungasinjalo, omunye angathintana nomJameli weSewula Afrika enarheni leyo namkha nephiko lemiSebenzi yezobuZenda emNyangweni weeNdaba zangaPhandle ePitori, esikhundleni sawo.
IimPhathiswa zobuZenda zifuna ukuqinisekisa bona izakhamizi zeSewula Afrika ezibotjhwa ngaphetjheya ziphathwa ngokunobuntu nazisavalelweko. Kilokhu, iindaba ezifana nokuhlunguphaza, ukuphathwa ngokunganabuntu namkha ukuphathwa ngokwehliswa isithunzi namkha ukuzwisa ubuhlungu kuzakubikwa begodu kusiwe kwabasemagunyeni abafaneleko. ImiThetho esiSekelo eyAmukelekako yeHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko yokuPhathwa kweemBotjhwa isetjenziswa njengomhlahlandlela.
Iimphathiswa zobuzenda:
zihloma ukuthintana nesibotjhwa ngokurhaba okukghonekako ngemva kokuqinisekisa ubakhamuzi beSewula Afrika. Lokhu kukghonakalisa amaSewula Afrika abotjhiweko, namkha avalelwe ngaphasi komthetho otjhili ukuzwisisa amalungelo wabo kanye nemisebenzi enikelwa mBuso weSewula Afrika. Ngokuya kobujamo obuthileko, ukuthintana kuzakwenziwa ngenyama, ngomtlolo, ngomtato namkha ngokusebenzisa abangeneleli.
zinikela ngelwazi elijayelekileko ngerherho lezomthetho lenarha ebophako. Ilwazi lingafaka; imininingwana yerhelebho lezomthetho, irhemo lamagqwetha , ukukhalima, ibheyili kanye neenkambiso zokudluliswa kwemilandu khona isibotjhwa sizakuzwisisa amalungelo neenkambiso ezithintekako.
zigcina ukuthintana nezakhamuzi zeSewula Afrika ezibotjhwe ngaphetjheya ngesikhathi zithobela imithetho nemithetjhwana yenarha ebophako.
zivakatjhela amajele. Ukubuyeleleka kwevakatjho lejele kuyame emthethwenimgomo wanjesi, indawo, nesiko kanye nemithetho yenarha ebophako kanye nobujamo bezokuphepha obenzeka enarheni kanye nejele.
zikghonakalisa ukudluliswa kwemali ukusuka emndenini namkha ebanganini eSewula Afrika ukuya esibotjhweni - ukukhambisana nomthetho nemithetjhwana yomBuso weSewula Afrika kanye newenarha ebophako. Ukugunyaza okukhona kubeka bona iimali ezidluliswe ukusuka eSewula Afrika ukuthenga izinto zokuhlamba nokuzesa, ukudla kanye nezinto zomuntu ngokwakhe angeze zadlula i-R2 000 ngenyanga. Inani angeze ladluliselwa enyangeni elandelako. Thintana nephiko lemiSebenzi yezobuZenda ukufumana irhelebho.
ziqinisekisa bona imiraro yezokwelapha yaziswa abaphathi bejele.
zikghonakalisa ukuthunyelwa nokulethwa kweencwadi, iinhlahla kanye nezinto zokufunda ukusuka emndenini nebanganini eSewula Afrika. Ikghonakalo le izakuya ngeenjamiso neemali ezibhadelwako ezikhona emNyangweni weeNdaba zangaPhandle kanye nemithetho nemithetjhwana enarheni ebophako. Iimali ezibhadelwako zingalethwa ebujameni banjesi ngokuya kwesikhathi.
Tjheja bona:
UmNyango weeNdaba zangaPhandle kanye nabaJameli beSewula Afrika ngaphetjheya wenza yoke imizamo ukuqinisekisa bona imali, iincwadi izinto zokufunda kanye neenhlahla zidluliswa ngaphandle kokumoswa kwesikhathi. Kodwana, kokusebenza okubekwe phambili buZenda, iKomijhini ePhakamileko namkha i-Consulate kubekwa phambili. Ubujamo bendawo enarheni nabo budlala indima.
ukuthoma namkha ukungenelela eenkambisweni zekhotho namkha eenkambisweni zomthetho ukufumana namkha ukunikela ngesiyeleliso sezomthetho ukuhlela ukutjhatjhululwa ejele namkha ibheyili ukukhambela iindawo eziyingozi namkha amajele ukuphenya ubulelesi ukufumana ukuphathwa ngcono ejele kunalokho okunikelwa izakhamuzi zekhaya - ngaphandle kwalokha imithetho esisekelo eyamukelekako yehlangano yeentjhaba ezibumbeneko yokuphathwa kweembotjhwa ingasetjenziswa khona ukulaya isihlobo namkha umngani ukudlulisa imali ukubhadela, iinkolodo zomthetho, zokwelatjhwa namkha ezinye ukufumana indawo yokuhlala, umsebenzisa ama-visa namkha iimvumo zokuhlala ukwenza umsebenzi owenziwa basebenzeli bezokukhamba, iimphaphamtjhini, amabhanka namkha amakamapni arentisa iinkoloyi ukurhelebha kuhle izakhamuzi ezinobakhamuzi obubili enarheni ngobuzwe babo besibili ukubhadela ukulungiswa, ukuthuthwa, ukubulungwa namkha ukubulungwa ngokutjhiswa zeensalela zokuhlongakala kwesakhamuzi seSewula Afrika esihlongakeleko.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Abantu abanobakhamuzi obubili ababotjhwa enarheni enye abanobakhamuzi bayo angeze bafumana irhelebho elibuya kubaJameli beSewula Afrika. Nayikuthi abantu abanobakhamuzi obubili babotjhwa kwenye inarha, abangasi sisakhamuzi sayo, ngesikhathi bakhamba ngephaspoti yenarha yabo yobakhamuzi besibili, kufuze bathintane nomjameli we-consular wenarha abekakhamba ngephaspoti yayo.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Amazinga womsebenzi aquntwa ngokuya kobujamo bomlandu ngamunye begodu ayame ebujameni benarha umuntu abotjhwa kiyo.
Phezulu
Iindleko
UmNyango weeNdaba zangaPhandle uqunta iindleko lapho kufaneleko, ngokuya kwemisebenzi enikelwako.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
UmJameli weSewula Afrika unikela isibotjhwa amaforomo wesibawo afaneleko.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.SetupLearnership.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Abanikeli-bandulo kufanele baqunte bona mhlobo bani webandulo abangalinikela. Kufanele kube bavunyelwe siKhungo sokuLawulwa kweFundo neBandulo ngaphambi kobana bathome ngebandulo. Abanikeli-bandulo nabaqatjhi kufanele babambisane ukuthoma ama-learnership.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Amagadango okufanele alandelwe
Abanikeli-bandulo kufanele baqunte bona ngimaphi ama-learnership abanganikela ibandulo kiwo.
Nasele abanikeli-bandulo bakhethe i-learnership, kufanele bathole abaqatjhi abazakunikela abafundi ngelemuko lokwenza.
Abanikeli-bandulo nabaqatjhi abazakunikela ngelemuko lokwenza okuvunyelwene ngalo ekuthini bangaki abafundi abazakubandulwa;
indlela yokukhetha abafundi; kanye nokuthi bazabathola njani abafundi.
Abafundi kungaba basebenzi asele baqatjhwe bomqatjhi namkha abantu abangasebenziko. Thintana nesentha yezabasebenzi eseduze ukuthola bona umNyango wezabaSebenzi ungakurhelebha njani ukufumana abafundi abangasebenziko.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga ama-30 ukuhloma i-learnership.
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Amaforomo azaliswako
Yenza isibawo emNyangweni wezabaSebenzi.
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Sinne.2010-03-25.nr.txt</fn>
Eenghonghoyilweni ezingasi zimbi khulu namkha ukubuza okujayelekileko, dosela istetjhi samapholisa esiseduze.
Isisebenzi sesentha yokudosela umtato siphendula umtato wakho begodu sithatha ilwazi elifaneleko.
Ilwazi liyabekwa begodu unikelwa inomboro yereferensi njengobufakazi begodu njengeferensi yangomuso.
Isinghonghoyilo sinikelwa iSentha yokuSebenzela umPhakathi ye-SAPS yendawo, ikoloyi eqale indawo namkha iKoloyi yesiQhema esiPhapha eMmoyeni.
Yoke imitato iphendulwa ngokurhaba okukghonekako.
Umnqopho wewebhsayithi yemiSebenzi yomBuso weSewula Afrika kunikela ngomthombo munye welwazi ngemisebenzi enikelwa mbuso weSewula Afrika.
Umnqopho kukwehlisa ukungalingani okukhona phakathi kwalabo abanikelwe amandla nalabo abangakanikelwa, umnotho wokuthoma newesibili.
Iwebhsayithi kungenelela okuqakathekileko okuhlose ukuqinisekisa bonyana izakhamuzi zizakukghona ukuthintana nombuso.
Iwebhsayithi inelwazi ngemisebenzi yombuso enikelwa ezingeni lombuso wesitjhaba.
Imisebenzi eyenzelwa amaphandle: ilwazi eliqaliswe ezakhamizini zeenarha zangaphandle ezifuna imisebenzi efaneleko embusweni weSewula Afrika.
Sebenzisa ikhasi lokuthintana nathi ukuveza imibono namkha ukubuza ngewebhsayithi yemiSebenzi yomBuso.
Ngemawusi yakho, gandelela ngesidleni umtlolo ofuna ukukhupha.
Sibawa usithinte nayikuthi uhlangabezana nemiraro kilewebhsayithi.
Ungafumana ukufikelela liphi ilwazi eliphethwe mNyango wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo namkha ngenye nenye ihlangano yomphakathi?
Amarekhodi wabantu aphethwe mNyango namkha ihlangano yomphakathi.
Ilwazi lowesithathu othintekako namkha amarekhodi: onemvumo kuphela ebuya kowesithathu othintekako, khulukhulu nayikuthi imitlolo iphethe ilwazi eliyifihlo namkha okungelangeqadi.
Amarekhodi akhambelana nomsebenzi wezomthetho wekhotho.
Ilwazi elifunyenwe yikundla ekhethekileko ehlonywe ngokuya komthetho.
Ilwazi eliphethwe siphathiswa sezomthetho sekundla enjalo namkha ikhotho.
Ilwazi eliphethwe mumuntu olilunga lepalamende namkha lesibethamthetho sephrovinsi.
Kodwana, umThetho wokuPhuhliswa kokuFikelelwa kweLwazi ungaphezu kwananyana ngimuphi umthetho ongakukhandela ekufikeleleni ilwazi.
Bawa iSekela lesiPhathiswa sokwAzisa lomnyango wombuso ofaneleko likurhelebhe ukufikelela ilwazi namkha imitlolo oyifunako.
Nayikuthi isiPhathiswa sokwAzisa sikwalela nemvumo yokufikelela ilwazi olibawileko, dlulisela phambili isiqunto kuNgqongqotjhe womNyango wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo.
Iimali ezibhadelwako emarekhodini wehlangano yomphakathi, njengombana zibekwe miThetjhwana yomThetho yanjesi.
Letha isibawo sekhophi esinenomboro ebekiweko yamakhophi emTlolisini wama-GMO.
Letha ikhophi engezelelweko yesibawo, enelwazi elingasi yifihlo lebhizinisi emTlosini wama-GMO.
Letha umbiko wemisebenzi edlulileko eyenziweko.
UmTlolisi uqunta ngokukhambisana kwesibawo neenjamiso komThetho wokuPhilako okuTjhugululwe ngokwamaJini.
IKomiti yokuYelelisa ilinganisa idatha ethileko nesibawo beyenze isiphakamiso sezokuphepha somsebenzi ohlongozwa mKhandlu wesiGungu.
UmTlolisi ufumana umbono womphakathi esikhathini esivunyelweko.
UmKhandlu wesiGungu uthatha isiqunto ngesibawo, ngokutjheja isibawo, isiphakamiso seKomiti yokuYelelisa, okulethwa mphakathi kanye nemiphumela engenzeka eenkorweni ezifana nezokulima, zamaphilo, ibhoduluko, zabasebenzi, zokurhwebelwana nesayensi nokuthuthukiswa kwetheknoloji.
Nayikuthi isiqunto somKhandlu wesiGungu sihle, umTlolisi ugunyazwa ukukhupha imvumo.
Zoke iimvumo ziphekelelwa bujamo bokulawulwa kwento eyingozi.
Abahloli ababuya emNyangweni wezokuLima belusa ukufezakaliswa kobujamo bemvumo.
Nangabe ihlangano yebumbano, ikhampani, namkha ikhampani yehlanganyela ayisakwazi ukubhadala iinkolodo namkha ifezakalise iimbopho zayo , umNqophisi-Mazombe wezeRhwebo namaBubulo kungenzeka ayilawule namkha ayivale leyo bhizimisi.
Zoke iindaba ebekumele zikhulunywe ngaphambi kokwesulwa, kufaka hlangana indlela ipahla kunye neenkwelede zehlangano yebumbano namkha ihlangano yesikhatjhana zizakusetjenzwa ngayo.
Ikhampani etlolisiweko, ihlangano yebumbano namkha I-CC kumele itlole incwadi yokwesulwa.
Boke abanqophisi kunye namalunga wekhampani namkha I-CC kumele batlikitle incwadi leyo nangabe bayisula ngokuthanda kwabo njengombana babanqophisi namkha amalunga.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezeFundo.
Faka isibawo ngaphambi kwelanga elibekiweko lokuvalwa.
Tlolisa umntwana esikolweni oseduze naso.
Yiza nesitifikethi samabeletho kanye nekarada lokugonywa komntwana; nanyana ikarada lokuvumela umntwana bona aye kesinye isikolo kanye neripoti yokugcina yesikolo abekafunda kiso, ebantwaneni ebegade bafunda kezinye iinkolo.
Ubufakazi bokobana wenze isibawo semvumo yokuhlala eSewula Afrika.
Kungathatha ukusuka elangeni linye ukuya eemvekeni ezisithandathu.
Iimali zesikolo azilingani, ziya ngesikolo ngasinye.
Amaforomo wokwenza iimbawo ayatholakala eenkolweni.
Abantu abadala abatlhoga ukutjhejwa ngeenkhathi zoke ekhaya labadala.
Abantu abadala abatlhoga ukutjhejwa ngeenkhathi zoke ekhaya labadala.
Zalisa iforomo lesibawo ekhaya labadala eliseduze nawe.
Kumele uveze umazisi wakho weSewula Afrika.
Uzakuhlolisiswa ukufumana bonyana ukulungele ukuthathwa kileli khaya nokobana ungakukthola ukuhlinzekelwa.
Nangabe isibawo sakho siphumelele uzakufanela bonyana utlikitle isivumelwano nekhaya labadala mhla uzokuthathwa.
Nayikuthi ababawi abasizizakhamuzi zeSewula Afrika, kufanele bafaneleke ukuba nobakhamuzi namkha kufanele kube sele benze iimbawo zobakhamuzi.
Uku-adoptha okuhlongozwako kufanele kuqalelele iinkareko ezihle begodu kube sebujameni obuhle bomntwana.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo.
Yenza isibawo soku-adoptha kumabhalana wekhotho yabantwana esiyingini lapho uhlala khona.
Nekhophi eqinisekisiweko yencwadi kamazisi yomunye nomunye umbawi kanye nesitifikhethi samambala samabeletho namkha iincwadi zokuzazisa zomunye nomunye umntwana ofuna ukum-adoptha.
Ikambiso ivamise ukuba yide begodu iyame ekuraraneni kwendaba.
Imikhandlu yokukhulumisana iqalana neemvumelwano zeenqhema ezihlangeneko, ukurarulula imibango yezabasebenzi, ukuhloma amahlelo ahlukeneko nemibono ngemithethomgomo nemithetho yabasebenzi.
Iinyuniyoni neenhlangano zabasebenzi zingenza iimbawo zokwenza imikhandlu yokukhulumisana.
Nawufuna , yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Umngeneleli uzakunikela inomboro yefihlo ozayisebenzisa njengereferensi.
Imitato izakubhadeliswa ngamazinga wokudosa umtato wendawo kanye nangamazinga wokudosa wabomaliledinini amukelekako nawudosa ngomaliledinini.
Omunye nomunye onemvumo yokuhlala yakanomphela yeSewula Afrika uyafaneleka kukwenza isibawo sobakhamuzi beSewula Afrika ngokunikelwa kwephandle ubakhamuzi ngemva kweminyaka emihlanu yokuba mhlali kanomphela.
Omunye nomunye umuntu otjhada isakhamuzi seSewula Afrika ufaneleka kunikelwa ubakhamuzi njengephandle iminyaka emibili ngemva kokunikelwa imvumo yokuhlala yakanomphela ngesikhathi atjhada.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango weeNdaba zeKhaya.
Veza imvumo yokuhlala yakanomphela esebenzako namkha ukubekelwa ngaphandle.
Umbelethi othintekako angenza isibawo enzela umntwana osese mncani kwesinye nesinye isikhathi, kodwana nayikuthi umntwana uhlala eSewula Afrika unomphela begodu nangokomthetho.
Nayikuthi iimbawo zakho zivunyiwe, uzakubawiwa bona utlikitle iNcwadi yokuThembeka begodu uzakunikelwa isitifikhethi sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi esinenomboro R.
Incwadi yokuzazisa izakukhutjhwa beyithunyelelwe umbawi.
Ababawi iimbawo zabo ezaliweko bazakwaziswa ngokufaneleko.
Kungathatha iinyanga ezimbili ukuya kwezine ukusebenzana nesibawo sakho.
Incwadi kufanele iphekelelwe yimali ebhadelwako ebekiweko ezakuquntwa mKhandlu.
Nayikuthi ukudluliswa kwesiqunto kuphikisana nokwalelwa yikomiti yokuvuselelwa komuntu otlolisiweko, ukuzitlolisa kwakho kungenzeka kungasulwa bekuthathwe isiqunto ngokudluliswa.
Letha iinthombe zamuva nje zephaspoti.
Imvumo yabo bobabili ababelethi nabondli iyafuneka ngaphambi kobana umntwana anikelwe iphaspoti.
Veza isitifikhethi sokuhlongakala nayikuthi munye wababelethi uhlongakele.
Lapho imvumo inikelwa mumondli, ubujamo bomondli kufanele buvezwe.
Ngaphasi kobujamo obukhethekileko, lokha nakukghonekako bona umbelethi anikele imvumo eforomini lesibawo, imvumo etloliweko eyincwadi kufanele itholakale embelethini ongekho.
Nayikuthi ababelethi bahlukanisile, imvumo yabo bobabili ababelethi iyafuneka ngaphandle kwalokha ikhotho nayibeka ngenye indlela.
Lomsebenzi uthatha iimveke ezisithandathu ukuya kwezibunane.
Letha ubufakazi obaneleko beemali bokobana umnikazi weskepe uzakubhadela iindleko zokuphila zangamalanga nezokwelatjhwa.
Letha ubufakazi bokubhadelwa kwehlawulo esaleleko efunyenwe mthuthi.
Letha isibopho somqatjhi sokubhadela imali yebandulo emaphesente amabili.
Veza ubufakazi bokutloliswa nehlangano yabafundele umsebenzi namkha ibhodo, nabufunekako.
Qinisekisa ubujamo bakho bomtjhado ku-inthanethi.
Umtjhado unganikelwa ubujamo bomthetho siphathiswa semitjhado esibuya esiqhemeni sekolo esithileko namkha ehlanganweni namkha mjameli womNyango weeNdaba zeKhaya.
Abantu ababili abatjhadako, abofakazi ababili nesiphathiswa semitjhado kufanele batlikitle iRejista yemiTjhado msinyana ngemva kobana umtjhado unikelwe ubujamo bangokomthetho.
Umuntu osesemncani angenza isibawo semvumo eJajini leKhotho ePhakamileko endaweni ahlala kiyo nayikuthi ababelethi kanye namkha uKomitjhinara bayala ukuvumela umtjhado.
Isitifikhethi somtjhado esirhunyeziweko: Esikhutjhwa khonokho.
Isitifikhethi somtjhado esingakarhunyezwa: Iimbawo zingathatha iimveke ezisithandathu ukuya kwezibunane.
Phatha incwadi yokuzazisa yakho namkha isitifikhethi samabeletho nawenza isibawo.
Uzakuthathwa igadangiso lemino ukwenzela ukurekhoda eRejisteni yesiTjhaba.
Nayikuthi awunamazisi kwanjesi begodu ugandelelwa sikhathi, ungenza isibawo sephaspoti nencwadi yokuzazisa ngasikhathi sinye.
Letha ubufakazi beemali ukubhadela iindingo zabantu abaphekelela umnikazi wesibawo semvumo yokwelatjhwa, nabukhona ngeentatimende, imitlolo yomrholo namkha amatjhege wabakhambi nayikuthi buyatholakala.
Letha incwadi yesiphathiswa sezokwelapha namkha yesikhungo sezokwelapha, isikhathi sokwelatjhwa netjengisa amabanga namkha ukutlhogeka kokwelatjhwa kanye nemininingwana yamaqhinga wokwelatjhwa eSewula Afrika.
Iimbawo zingathatha amalanga wokusebenza amahlanu ukufumana iphaspoti.
Letha i-CV ezeleko kanye nesifakazelo esibuya emqatjhini odlulileko.
Ubufakazi bekghono lokuphila lomhlobo weentatimende zebhanka, imitlolo yemirholo, nesibopho sabantu abakwamukelako eSewula Afrika, imifundalize, irhelebho lezokwelapha namkha ikhetjhe ekhona, kufaka amakarada wokuthenga ngesikolodo namkha amatjhege wabavakatjhi ukubhadela iindleko zokuphila ngesikhathi uhlala eSewula Afrika.
Veza incwadi ebuya ephikweni lakarhulumende wangaphandle weSewula Afrika, namkha ebuya ehlanganweni yezefundo, zamasiko namkha yezamabhizinisi, eqinisekisa bona amakghono namkha ukufaneleka okungakajayeleki.
Veza obunye nobunye ubufakazi ukungezelela amakghono namkha ukufaneleka okungajayeleki, okufana nemitlolo eveziweko neemfakazelo.
Veza incwadi ebuya ekampanini yeentjhabatjhaba eqinisekisa bona uzakudluliselwa egatjeni eliseSewula Afrika namkha eliwela ngaphasi kwekampani yeSewula Afrika.
Veza incwadi ebuya ekampanini yeSewula Afrika eqinisekisa ukudluliswa okubuya ekampanini eyongameleko namkha ewela ngaphasi kwenye ngaphetjheya, kanye nokutjho umsebenzi nesikhundla ozakuqatjhwa kiso.
Letha isiqinisekiso se-chartered accountant esibeka bona uzakuqatjhwa ngokuya kobujamo nemibandela engaphasi kwaleyo esebenza ezakhamizini nebahlalini nokobana unokufaneleka okusemthethweni okufuneka emsebenzini.
Veza ubufakazi bokuzitlolisa nehlangano yabafundela umsebenzi namkha ibhodo nakufunekako.
Ukwenza isibawo, kufanele ube nencwadi yokuzazisa namkha isitifikhethi samabeletho.
Thatha igadangiso lemino elizakurekhodwa eRejisteni yesiTjhaba.
Iimbawo zombili zephaspoti nencwadi yokuzazisa zingenziwa ngasikhathi sinye nawungakghoniko ukusebenza.
Letha incwadi ebuya kumqatjhi wakho enamabanga wokobana kungani utlhoga iphaspoti yangokomthetho.
Iimbawo zingathatha iveke yinye ukuya kwesithandathu.
Lomsebenzi usebenza emaphandleni anetjhebiswano lokuthathana lakanomphela nezakhamuzi zeSewula Afrika namkha izakhamuzi zakanomphela.
Itjhebiswano lakanomphela lesikhathi eside elihlangana kwabalingani bobulili obufanako nebobulili obungafaniko nalo liyamukeleka, kodwana esikhundleni sesitifikhethi somtjhado, abalingani abanjalo kufuneka balethe incwadi yesifungo yokuhlala bobabili nokusekelana kwabo ngeemali.
Nawufuna iiNdaba zeKhaya zinikele iphandle elithethene nesakhamuzi seSewula Afrika namkha isakhamuzi sakanomphela imvumo yokuhlala yakanomphela, kufanele waneliswe bona itjhebiswano elihle labathetheneko likhona.
Imvumo yokuhlala yakanomphela inikelwa ebujameni bokobana nayingaphela, kungakapheli iminyaka emibili ukuthoma ngelanga eyakhutjhwa ngalo, itjhebiswano alisekho ngaphandle kobujamo bokuhlongakala.
Mlingani womtjhado munye oliphandle ongenza isibawo sobujamo ngebanga lokobana litjhade nesakhamuzi seSewula Afrika namkha isakhamuzi sakanomphela.
Kufanele kube utjhade isakhamuzi seSewula Afrika namkha umhlali kanomphela ngokuya komthetho wabantu namkha wesintu isikhathi seminyaka emihlanu.
Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo ungaphetjheya.
Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo ungaphetjheya.
Ngokuya kobujamo beemali, ababelethi bakho bangabawiwa bona banikele isibopho serhelebho leemali.
Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo ungaphetjheya.
Ababelethi bakho kufuneka balethe ubufakazi bobakhamuzi babo namkha ubujamo bokuhlala bakanomphela eSewula Afrika ngokusebenzisa iincwadi zokuzazisa namkha iimvumo zokuhlala zakanomphela.
Ababelethi bakho kufanele balethe isibopho sokobana bazokusekela ngeemali.
Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika.
Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya ephrovinsini lapho uhlose ukusebenza khona namkha ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo ungaphetjheya.
Imvumo yomuntu othethe umhlalaphasi inikelwa iphandle elihlose ukuthatha umhlalaphasi liseSewula Afrika.
Nakungenzeka umbawi afise ukusebenza, kufanele aveze bona asikho isakhamuzi namkha umhlali wakanompheka weSewula Afrika owufunako umsebenzi lowo.
Veza isivumelwano sokuqatjhwa sehlangano ozayisebenzela nayo yoke imininingwana etlhogekako ngehlangano.
Imvumo yehlelo lokurweyila ngabafundi inikelwa umfundi wephandle okufanele azibandakanye ephrojekthini ethileko namkha ehlelweni lesikhungo sefundo ephakamileko eSewula Afrika.
Yenza isibawo ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika.
Iforomo elizalisiweko kufanele litlikitlwe nguSihlalo weKomiti ePhetheko kanye noMnqophisi wesiFunda weKhaya labaNtwana elithintekako.
Irhelebho lemali litholakala esikhungweni kwelinye nelinye ikhaya lomzuzi elifumana ukuhlaliswa esikhungweni.
Irhelebho lemali libhadelwa esikhungweni begodu ingasi kumzuzi.
Ikambiso yesibawo izakuthatha ukudlula iinyanga ezidlula kwezintathu.
Nasele isibawo silethiwe, sizakuhlolwa bona ngesamambala na.
Nayikuthi umNyango uyaneliswa sibawo, iimali izakunikelwa.
Isiqunto sisekelwe ekutholakaleni kwemithombo kanye netlhogeko lomsebenzi.
UmNyango unikela irhelebho leemali ngeenkhathi zeenyanga ezintathu kuye ngokubuyekezwa kwemisebenzi yekhaya.
Ukuhlolwa ngaphambi kwayo yoke into.
Ngaphambi kokuphela kwemvumo yomuntu ofuna i-asayilamu kufanele uzibonakalise e-Ofisini lokwAmukelwa kwabaBaleki ukuyokubamba ikulumiswano yesibili, ezakwenziwa siPhathiswa sokuQuntwa kobuJamo babaBaleki.
Nawunikelwa i-asayilamu , kufanele wenze isibawo sekarada le-smart lokuzazisa lombaleki kwelinye nelinye i-RRO kungakapheli amalanga alitjhumi nahlanu.
Ngemva kokunikelwa ikarada, ungenza isibawo somTlolo wokuKhamba wesiVumelwano seHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko kwelinye nelinye i-RRO.
Ubujamo bombaleki buhlala iminyaka emibili, kodwana kufanele utlole incwadi ebawa ukubuyekezwa namkha ukululwa kobujamo bakho bombaleki iinyanga ezintathu ngaphambi kokuphela kwabo.
Ngaphambi kokuphela kwemvumo yomuntu ofuna i-asayilamu kufanele uzibonakalise e-ofisini lokwamukelwa kwababaleki ukuyokubamba ikulumiswano yesibili, ezakwenziwa siPhathiswa sokuQuntwa kobuJamo babaBaleki.
Nawunikelwa i-asayilamu , kufanele wenze isibawo sekarada le-smart lokuzazisa lombaleki kwelinye nelinye i-RRO kungakapheli amalanga alitjhumi nahlanu.
Ngemva kokunikelwa ikarada, ungenza isibawo somTlolo wokuKhamba wesiVumelwano seHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko kwelinye nelinye i-RRO.
Ubujamo bombaleki buhlala iminyaka emibili, kodwana kufanele utlole incwadi ebawa ukubuyekezwa namkha ukululwa kobujamo bakho bombaleki iinyanga ezintathu ngaphambi kokuphela kwabo.
Imbawo zingathatha amalanga wokusebenza amahlanu ukuya kwalitjhumi.
Thatha igadangiso lemino elizakurekhodwa eRejisteni yesiTjhaba.
Kuthatha ukufika eemvekeni ezisithandathu ukusebenzana nesibawo sakho.
I-visa siqinisekiso esifakwa ephaspotini esebenzako yephandle, enikela iphandle igunya lokungena eSewula Afrika.
Kungathatha amalanga alitjhumi ukusebenzana nesibawo.
Ebujameni bomuntu izitho zakhe zobulili zitjhugululiweko ngokuhlinzwa namkha ukwelatjhwa, letha imibiko eveza ubunjalo nemiphumela yenye nenye ikambiso eyenziweko kanye nokwelatjhwa okwenziweko namkha okulungiswe bodorhodera ebenze iinkambiso namkha ukwelatjhwa.
Veza umbiko obuya kudorhodera wamalwelwe wengqondo onikela umbawi irhelebho lezengqondo, onikela imininingwana ezeleko yobujamo, khulu khulu umlando kanye nobujamo bezengqondo bomuntu mayelana nobulili obutjhugululiweko.
Igadangiso lemino kufanele lithathwe ukwenzela iminqopho yokuqinisekisa kanye nokuletha ebujameni banjesi ebuthelelweni le-HANIS.
Iimbawo zingathatha iimveke ezifika kwezibunane.
Letha ikhophi yesitifikhethi samabeletho sangaphandle.
Letha amakhophi weentifikhethi zomtjhado zombawi nezababelethi.
Letha ubufakazi nayikuthi umbelethi weSewula Afrika wafumana ubakhamuzi benarha yangaphandle.
Letha ubufakazi bamabeletho wombelethi weSewula Afrika.
Lomsebenzi ungathatha iimveke ezisithandathu ukuya kwezibunane.
Omunye nomunye onemvumo yokuhlala yakanomphela yeSewula Afrika uyafaneleka kukwenza isibawo sobakhamuzi beSewula Afrika ngokunikelwa kwephandle ubakhamuzi ngemva kweminyaka emihlanu yokuba mhlali kanomphela.
Omunye nomunye umuntu otjhada isakhamuzi seSewula Afrika ufaneleka kunikelwa ubakhamuzi njengephandle iminyaka emibili ngemva kokunikelwa imvumo yokuhlala yakanomphela ngesikhathi atjhada.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango weeNdaba zeKhaya.
Veza imvumo yokuhlala yakanomphela esebenzako namkha ukubekelwa ngaphandle.
Umbelethi othintekako angenza isibawo enzela umntwana osese mncani kwesinye nesinye isikhathi, kodwana nayikuthi umntwana uhlala eSewula Afrika unomphela begodu nangokomthetho.
Nayikuthi iimbawo zakho zivunyiwe, uzakubawiwa bona utlikitle iNcwadi yokuThembeka begodu uzakunikelwa isitifikhethi sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi esinenomboro R.
Incwadi yokuzazisa izakukhutjhwa beyithunyelelwe umbawi.
Ababawi iimbawo zabo ezaliweko bazakwaziswa ngokufaneleko.
Kungathatha iinyanga ezimbili ukuya kwezine ukusebenzana nesibawo sakho.
Imininingwana engawe njengombawi iyahlolisiswa eRejisteni yesiTjhaba.
Iimbawo zingathatha iimveke ezibunane ukuya kwezilitjhumi nambili.
Uzakuthathwa igadangiso lemino ngeminqopho yokurekhoda eRejisteni yesiTjhaba.
Iimbawo zingathatha iveke yinye ukuya kwezisithandathu.
Ubutjhaba obubili bunikelwa abantu abaneminyaka engaphezulu kwematjhumi amabili nanye.
Yenza isibawo ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika nawungaphetjheya.
Kungathatha iimveke ezisithandathu ukufika kwezibunane ukusebenza isibawo sakho.
Veza ikhophi eqinisekisiweko yencwadi yokuzazisa yeSewula Afrika namkha iphaspoti.
Izakhamuzi zeSewula Afrika ezilahlekelwe bubakhamuzi beSewula Afrika ngemva kokufumana ubakhamuzi benye inarha ngesikhathi zingasese bantwana abancani begodu nangaphandle kokwenza iimbawo zokugcinwa ngaphambi kokuba zizakhamuzi zezinye iinarha zingabawa ukubekelwa ngaphandle.
Letha ikhophi eqinisekisiweko yesitifikhethi sangaphandle sobakhamuzi.
Woke amakhophi wemitlolo kufanele aqinisekiswe yi-Notary namkha uKomitjhinara weemFungo.
Kungathatha amalanga wokusebenza amahlanu ukusebenza isibawo.
Zoke iimbawo ezifunyanwa liPhiko lokuBekelwa Ngaphandle kokuTheliswa ezinelwazi elifaneleko kanye nemitlolo efunekako yokusekela zizakunikelwa irasidi ekhutjhwe yikhompyutha yokuvuma bona isibawo sifunyenwe kungakapheli iimveke ezine zokufunyanwa kwesibawo.
Umbhadeli womthelo angenza isibawo sokungezelelwa kwelanga okufanele abuyise ngalo amaforomo womthelo.
Irekhodi lombhadeli womthelo litlolwe njengelifa, isibonelo, ukuhlongakala, ukutjhona, ukupheliswa kokusebenza kwekampani.
Iforomo lomthelo sele lifunyenwe enyakeni womthelo othileko esele kulethwe isibawo ngawo.
Isibawo sokugcina namkha amasamoni akhutjhwa enyakeni womthelo othileko.
Amaforomo womThelo weNgeniso asalele ngaphandle kokuhlela okufaneleko namalanga afuneka ngawo sele adlulile.
Amanani womThelo weNgeniso asalele ngaphandle kokuhlelwa kokulethwa.
Iforomo lomthelo lesikhathi lesi namkha unyaka alikakhutjhwa.
Umbhadeli womthelo akabhadeli umthelo enyakeni wanjesi.
Isibawo sokungezelelwa sidlula ubunengi besikhathi esivunyelwe ihlangothi elithileko lomthelo.
Irekhodi lombhadeli womthelo lisadluliswa ukusuka kwenye indawo ukuya kwenye.
Amaforomo womthelo namkha amanani we-VAT asalele ngaphandle kokuhlela okufaneleko - amalanga wokufuneka kwamaforomo adlulile namkha ukuhlelwa okutjhiwoko kwenzelwe amanani asaleleko.
Istatimende sokujanyiswa kuhle kwe-PAYE namkha iforomo lomthelo namkha iforomo lomthelo namkha inani lisalele ngaphandle kokuhlela okufaneleko - amalanga okufuneka ngawo iintatimende ezinjalo namkha iforomo lomthelo adlulile namkha ukuhlelwa kokulethwa kwenziwe enanini elisaleleko.
Bawa ukuNgezelelwa kwesiKhathi okuKhethekileko ngokusebenzisa incwadi e-ofisini legatja eliseduze le-SARS.
Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika.
Isibopho sokondla sisekelwe etjhebiswaneni leengazi, loku-adoptha namkha eqinisweni lokobana abantu laba batjhadile.
Ilunga lomndeni elifuna ukusekelwa alikghoni ukuzisekela.
Ilunga lomndeni okufunwa kilo imali yesondlo alikghoni ukubhadela imali yesondlo efunekako.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo.
Yenza isibawo sesondlo ekhotho kamarhastrada esiyingini lapho uhlala khona.
Nayikuthi uyasola, ikhotho yendawo izakutjela bona usenze kuyiphi ikhotho isibawo.
Ukungezelela eforomini elizalisiweko, letha ubufakazi bengeniso yakho yenyanga kanye neendleko, obufana namarasidi wokuthenga ukudla, igezi kanye/namkha ukubhadelwa kwesikolodo serente.
Ikhotho izakubeka ilanga wena noziphendulelako enizakuya ngalo ekhotho.
Isiphathiswa sezondlo kanye nomphenyi bazakuphenya isibawo sakho sokufuna isondlo begodu bazakutjheja ubujamo bakho.
Ikhotho izakunikela amasamoni umuntu oziphendulelako ukuvela ekhotho ngelanga elithileko ukukhulumisana ngendaba.
Umuntu oziphendulelako angavuma ukubhadela imali efunwako namkha ayiphikise ekhotho.
Nayikuthi umuntu okuthiwa kufanele abhadele isondlo akavumelani nokukhutjhwa komlayo, kufanele avele ekhotho, lapho ubufakazi, abathintekako kanye nabofakazi babo bazakulalelwa khona.
Bunqopha emuntwini okufanele afumane imali.
Uzakuphathwa ngokulingana nabanye, ngobuntu nangesithunzi.
Iinghonghoyilo zizakuphathwa ngokurhaba okukghonekako begodu nangeendleko eziphasi.
Umuntu ofuna isondlo kufanele enze isibawo sokubhadelwa kweemali zabofakazi esiphathisweni sezondlo.
Omunye nomunye onemvumo yokuhlala yakanomphela yeSewula Afrika uyafaneleka kukwenza isibawo sobakhamuzi beSewula Afrika ngokunikelwa kwephandle ubakhamuzi ngemva kweminyaka emihlanu yokuba mhlali kanomphela.
Omunye nomunye umuntu otjhada isakhamuzi seSewula Afrika ufaneleka kunikelwa ubakhamuzi njengephandle iminyaka emibili ngemva kokunikelwa imvumo yokuhlala yakanomphela ngesikhathi atjhada.
Veza imvumo yokuhlala yakanomphela esebenzako namkha ukubekelwa ngaphandle.
Umbelethi othintekako angenza isibawo enzela umntwana osese mncani kwesinye nesinye isikhathi, kodwana nayikuthi umntwana uhlala eSewula Afrika unomphela begodu nangokomthetho.
Nayikuthi iimbawo zakho zivunyiwe, uzakubawiwa bona utlikitle iNcwadi yokuThembeka begodu uzakunikelwa isitifikhethi sokunikelwa kwephandle ubakhamuzi esinenomboro R.
Incwadi yokuzazisa izakukhutjhwa beyithunyelelwe umbawi.
Ababawi iimbawo zabo ezaliweko bazakwaziswa ngokufaneleko.
Kungathatha iinyanga ezimbili ukuya kwezine ukusebenzana nesibawo sakho.
Nawuzakutjengisa ukungajayeleki kwamakghono wakho namkha ukufaneleka emNyangweni weeNdaba zeKhaya, kufuneka ulethe incwadi ebuya enarheni yangaphandle namkha ebuya esikhungweni sezefundo seSewula Afrika, sezamasiko namkha ihlangano yamabhizinisi eqinisekisa amakghono wakho njengangakajayeleki namkha ukufaneleka.
Letha i-CV nobunye ubufakazi bamakghono namkha ukufaneleka okungakajayeleki.
Nawuzakuqinisa isibawo sakho, okungahle babe abahlali bakanomphela bangaletha incwadi esifakazelo ebuya kubaqatjhi bakade.
Fumana isiqinisekiso esibuya eKomitini yaSafuthi yeeNdaba zabaBaleki esibeka bona ungahle uhlale umbaleki unomphela.
Tjengisa ngokucacileko ephephamibuzweni lesithekniki bona ngimiphi eminye imihlobo eyaziwa eSewula Afrika, umhlobo omutjha okufanele umadaniswe nayo, khona kuzakuquntwa ngokwehluka.
Nayikuthi ukuvikelwa kufuneka ngokuya kwamalungelo womzalanisi nakho kuyafuneka, ababawi bayeleliswa ukuletha iimbawo kanye kanye ukubulunga isikhathi nemali.
Ikambiso yerhemo lokuhluka izakwenzeka ngesikhathi sinye sokutjala.
Iforomo lesibawo kufanele lizaliswe mbawi ingasi omunye umuntu, nakungasi njalo isibawo asizukutjhejwa.
Sibawa ufunde umhlahlandlela wesibawo ukukurhelebha ekambisweni yakho yelayisense.
Igama lombawi namkha igama lokutloliswa kwegama lehlangano ingasi igama lokwenza ibhizinisi kufanele livezwe kileli ziko.
Iforomo lesibawo kufanele lizaliswe mbawi ingasi omunye umuntu.
Sibawa ufunde umhlahlandlela wesibawo ukukurhelebha ekambisweni yakho yesibawo selayisense.
Isigaba seGunya lokwenza isiBawo kufanele sizaliswe mumuntu owenza isibawo sokuzitlolisa njengomthumeli ngaphandle kanye/namkha umthumeli ngaphandle we-AGOA.
Igama lombawi namkha igama lokuzitlolisa lehlangano, ingasi igama lokwenza ibhizinisi kufanele livezwe kileli ziko.
Nakuvela i-asterisk (), sula lokho okufaneleko.
Iforomo lesibawo kufanele lizaliswe mbawi ingasi omunye umuntu, nakungasi njalo isibawo asizukutjhejwa.
Sibawa ufunde umhlahlandlela wesibawo ukukurhelebha ekambisweni yakho yelayisense.
Isigaba seGunya lokwenza isiBawo kufanele sizaliswe mumuntu owenza isibawo sokuzitlolisa njengoletha ipahla ngenarheni.
Igama lombawi namkha igama lokuzitlolisa lehlangano, ingasi igama lokwenza ibhizinisi kufanele livezwe kileli ziko.
Nakuvela i-asterisk (), sula lokho okufaneleko.
Umbawi, ingasi omunye wesithathu kufanele azalise iforomo lesibawo , nakungasinjalo isibawo asizukutjhejwa.
Esigabeni somHlobo weKlayenti qalisisa ibhokisana lokuBuyiselwa umthelo, esigabeni sokuzitlolisa.
Isigaba seGunya lokwenza isiBawo, kufanele sizaliswe mbawi nakenza isibawo sokutloliswa njengomsebenzisi wokubuyiselwa imali yomthelo.
Igama lombawi namkha igama lokutloliswa lehlangano ingasi igama lokwenza ibhizinisi, kufanele livezwe kileli ziko.
Umuntu okhonjwe ngokomthetho, okwenyulwa bona kube mumuntu umTlolisi azakuthintana nekampani ngaye, kufanele atlikitle amaforomo weembawo.
Thumela isibawo kanye nemali emTlolisini.
Ukutloliswa kwesinonisi kungathatha iinyanga ezintathu ukufika kwezine.
Umgodla namkha isimumathi angeze satjhugululwa ngaphandle kwemvumo etloliweko yangaphambili ebuya emTlolisini.
Amaforomo weembawo kufanele atlikitlwe mumuntu okhonjwe ngokomthetho begodu kufanele kube mumuntu wekampani othintana nomTlolisi.
Ukutloliswa kwesinonisi kungathatha iinyanga ezintathu ukuya kwezine.
Letha zoke iincwadi zokuzazisa zeSewula Afrika e-ofisini leeNdaba zeKhaya, ubuzenda namkha imitjhini.
Isibawo sithatha iimveke ezibunane ukuya kwezilitjhumi nambili.
Umnikazi wephaspoti olahlekelwe namkha owetjelwe iphaspoti angenza isibawo setja.
Iimbawo zingathatha iimveke ezifika kwezisithandathu.
Isiqinisekiso esitloliweko esibuya kumbawi sokobana manje sele ahlala eSewula Afrika.
Ikhophi yesitifikhethi sakho somtjhado nayikuthi utjhadile namkha bewutjhadile ngaphambilini.
Iimbawo zingathatha iimveke ezine ukuya kwezisithandathu.
UmNyango wezokuLima wesitjhaba usebenza ukughonakalisa ukuphathwa kuhle kanye nokuthengiswa kwenarha yezokulima yakarhulumende eyafunyanwa ngerhelebho leBhodo yesiKolodo sezokuLima.
Lokha inarha karhulumende itholakala bona ingaqatjhiswa, umNyango wezokuLima uyikhangisa ngokusebenzisa izaziso eendaweni ezithileko esifundeni, ezifana nama-ofisi wabomarhastrada, iintetjhi zamapholisa namaphephandaba.
Yenza isibawo emuntwini otjhiwo esazisweni.
UMphathi oPhezulu: wokuHlaliswa kwabaLimi emNyangweni wesitjhaba wezokuLima usebenza ukuqatjhiswa ukwenzela ipahla ye-FALA nasele sivunywe nguNgqongqotjhe wezokuLima neeNdaba zeNarha.
Ukurenta kuquntwa ngokusebenzisa indlela esekelwe enanini loke lenarha.
Abantu imitlolo yabo yokuzazisa elahlekileko, yetjiwa namkha emotjhakeleko.
Abantu abenza isibawo sokobana kutjhugululwe imininingwana yabo.
Abomma abangena emtjhadweni namkha abangathanda ukuthoma ukusebenzisa butjha iimbongo zabo ezidlulileko.
Abantu kwesikhatjhana abahlala ngaphetjheya kodwana egade banencwadi yokuzazisa.
Ababaleki abanemvumo yokuhlala yakanomphela esebenzako.
Thathwa igadangiso lemino elizakurekhodwa eRejisteni yesiTjhaba.
Veza isitifikhethi somtjhado nayikuthi utjhadile.
Umma owenza isibawo sencwadi yakamazisi nofuna ukuthoma ukusebenzisa esinye seembongo zakhe zangaphambilini kufanele alethe ubufakazi bokobana ufanelwe kusebenzisa isibongo leso.
Umbaleki owenza isibawo sencwadi yokuzazisa kufanele anamathisele imvumo yokuhlala yakanomphela, isitifikhethi sokunikelwa ubakhamuzi kwephandle namkha sokubekelwa ngaphandle.
Iimbawo zingathatha iimveke ezifika kwezibunane.
Tjheja: Amaforomo atholakala ema-ofisini weeNdaba zeKhaya.
Veza imvumo etloliweko yomyenakho umntwana azakusebenzisa isibongo sakhe.
Imvumo etloliweko ebuya kibo bobabili ababelethi iyafuneka, kanye namabanga aneleko wokutjhugulula isibongo.
Veza imvumo etloliweko yakayise weengazi ngaphandle kwalokha inikelwa yikhotho enamandla.
Iimbawo zingathatha iimveke zine ukuya kwezisithandathu.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yo mNyango weeNdaba zeKhaya.
Umtjhado kufanele kukhulunyiswane ngawo, uthatjelwe bewenziwe ngokuya komthetho wesintu.
Ababawi abahlala eendaweni zemakhaya kufanele baveze incwadi ebuya emrholini wendabuko.
Ababawi abahlala eendaweni zemadorobheni kufanele baveze incwadi yesifungo.
Umtjhado nawuzakubanjwa, abathintekako okungabatjhadako kanye nabofakazi ababuya komunye nomunye umndeni kufanele babe khona.
Amalunga athileko womNyango weeNdaba zeKhaya.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango weeNdaba zeKhaya.
Nayikuthi akunadorhodera, isibonelo, eendaweni ezikude zemakhaya, umrholi wendabuko uzakuzalisa umBiko wokuHlongakala.
Isihlobo kufanele sithathe umtlolo siwuse kungcwabi ozakwenza amalungiselelo womngcwabo.
Isihlobo namkha umngcwabi ogunyaziweko kufanele manje alethe imitlolo kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya khona kuzakukhutjhwa umlayo wokungcwaba begodu kuragelwe phambili nokusetjenzwa kokutloliswa kwemitlolo.
Isitifikhethi esirhunyeziweko sokuhlongakala sikhutjhwa mhlana kufunyanwa isibawo.
Amaforomo atholakala ema-ofisini weeNdaba zeKhaya.
Tlola incwadi bewuyifeksele kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya.
Veza incwadi yokuzazisa esebenzako yeSewula Afrika enebhakhowudi namkha isitifikhethi samabeletho lokha nawenza isibawo.
Iimbawo zingathatha iimveke ezifika kwezimbili.
Zalisa iforomo lesibawo elitholakala kwaphela ema-ofisini womNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Letha amaforomo kuYunithi yokuHlolisisa iiMali zomThelo eziBhadelwako.
Isibawo lesi singathatha iinyanga ezisukela kwezine kufikela kwezilitjhumi nambili ukuze silunge.
Iindleko zikhambelana nobujamo bomkhiqizo namkha ipahla elapho.
Veza ubufakazi belwazi elilungileko, isibonelo, isitifikhethi samabeletho, isitifikhethi sokubhabhadiswa, incwadi yesikolo, incwadi yokubeletha.
Kuthatha iimveke ezine ukuya kwezisithandathu ukusebenza isibawo sakho.
Qinisekisa ubujamo bakho bezomtjhado ku-inthanethi.
Abathinteka emtjhadweni kanye nabofakazi kufanele baveze iincwadi zokuzazisa ezisebenzako.
Ebujameni lapho umlingani ongubaba emtjhadweni wesintu afisa ukwenza omunye umtjhado wesintu, kufanele aye eKhotho ePhakamileko ayokufumana umlayo ozakulawula irherho lomtjhado wakhe wesintu.
Isitifikhethi somtjhado esirhunyeziweko sikhutjhwa khonokho.
Isitifikhethi somtjhado esingakarhunyezwa sithatha iimveke ezisithandathu ukufika kwezibunane.
Lomsebenzi ungowabantu namkha iinhlangano ezifuna ukutlolisa ikhaya labadala.
Thola irasidi nawukhambisa amaforomo uyibeke izokuba sitjengiso sokobana wenze isibawo.
Nangabe isibawo sakho asikaphumeleli, uzakwaziswa ngomtlolo unobangela wokungaphumeleli kwaso.
Nangabe awuvumelani nesiqunto esithethweko, ungabawa ukudluliselwa kuNgqongqotjhe wezokuThuthukiswa komPhakathi namkha iLunga loMkhandlu oMkhulu i-MEC ema-ofisini womNyango wesitjhaba namkha wamaphrovinsi ubahlathululele kobana kubayini ungavumelani nesiqunto sabo.
Kungathatha iimveke ezine ukusebenzana nesibawo sakho.
Isisebenzi sezehlalakuhle sizakumema abadlalindima abanjengabezamaphilo kunye neemphathiswa zikarhulumende wendawo bona bahlolisise indawo eyokwakhiwa kiyo leyo.
Abadlalindima bazakutlola ngamunye ngamunye umbiko ngalokho akutholileko.
Imibiko yabo izakuthunyelwa ema-ofisini wezokuThuthukiswa komPhakathi aseduze nawe.
Iindleko zokutlolisa ziya ngokubakhona kweensetjenziswa begodu kuyahlukahluka ngokuya ngamaphrovinsi.
Ukuhlolwa kwekhaya lelo kwenziwa simahla.
Amaforomo wokwenza isibawo atholakala ema-ofisini wezokuThuthukiswa komPhakathi aseduze nawe.
Abaqatjhi kufanele badose umThelo owuBhadela ngokuya komRholo namkha umthelo wabasebenzi odoswa emrholweni womsebenzi womsebenzi loyo ofaneleko njalo ngenyanga, ngeveke noma eemvekeni ezimbili.
Okusalako emthelweni womsebenzi ngemva kokuquntwa kwe-SITE kanye nomthelo womsebenzi emrholweni ongakafakwa emrholweni opheleleko kujamela i-PAYE.
Zalisa isibawo sokuzitlolisa elitholakala ema-ofisini wendawo wegatja le-SARS.
Iimbawo ezingakazaliswa ngokuzeleko zizakubuyiselwa kumbawi begodu angeze kwamukelwa isibopho mayelana nokurarana okungaba khona.
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi, njengombana kobunye ubujamo uthoma ngokuvunywa kweemplani ngaphambi kokwakhiwa.
Awukavunyelwa ukungena eSewula Afrika ngaphambi kokuvunywa kwesibawo sakho.
Ababawi iimbawo zabo ezivunyiweko banikelwa i-visa yokungena enarheni kanengi.
Incwadi ebuya ephikweni lakarhulumende elifaneleko elithinteka esivumelwaneni ukuqinisekisa ubunjalo behlelo kanye nesivumelwano okuzakwenziwa ihlelo ngaphasi kwaso, ukuzibandakanya kwakho ehlelweni elitjhiwoko kanye nemihlobo yemisebenzi olindelwe bona uyenze ngaphasi kwesivumelwano.
Imitlolo ekhambelana nobujamo bomtjhado, isifungo sothethene naye kanye nabantwana abasese bancani nayikuthi uzakuphekelelwa ngothethene naye kanye/namkha bantwana abathembele kuwe.
Isitifikhethi sokuhlatjelwa umgomani osarulana nayikuthi ukhamba namkha uhlose ukukhamba endaweni enobulwelwe bomgomani osarulana.
Ebujameni bomkhiqizo olethwa ngebhodlelo, ilebula lebhodlelo uzakulinganiswa ukuqinisekisa bona likhambisana neemfuno zomThetho wemiKhiqizo yoTjwala.
Iphiko kufanele lifumane imali yokubhadela ngaphambi kobana kukhutjhwe isitifikhethi.
Lokha imikhiqizo yotjwala ifika eSewula Afrika, oletha ngenarheni kufanele afumane incwadi yokudlulisa ebuya ePhikweni lokuHlolwa kweKhwalithi ukususa utjwala endaweni yokungena kwepahla namkha edebha yesimumathi ukuya endaweni ayikhethako.
Fumana isiqinisekiso esibuya eKomitini yaSafuthi yeeNdaba zabaBaleki esibeka bona ungahle uhlale umbaleki unomphela.
Letha incwadi yesifungo mayelana nawo woke amagama asetjenziswa nguwe.
Into ezalisa ngokwemvelo yalowo mhlobo ayikathengiswa eSewula Afrika ukudlula unyaka munye.
Ebujameni bomhlobo womuthi namkha umuthi okhula ngokukhwela, into ezalisako ebe ingatholakali kwenye inarha, ekurhwebelaneni namkha emphakathini iminyaka edlula esithandathu, namkha ebujameni besitjalo, iminyaka edlula kwemine.
Nayikuthi umhlobo wesitjalo awukho ethebuleni, letha isibawo sokuvezwa nebanga ngomtlolo emTlolisini wamaLungelo wabaZalanisi beenTjalo.
Veza ngokucacileko ephepheni lesitheniki bona umhlobo omutjha uzakuhlolwa ngokumadaniswa namuphi umhlobo owaziwako khona kuzakufunyanwa umehluko.
Nayikuthi irhemo lemihlobo likhona kilowo mhlobo wesitjalo owenzelwa isibawo samalungelo womzalanisi, letha kanye kanye iimbawo ukubulunga isikhathi nemali.
Ikambiso yokulinganisa yomzalanisi weentjalo yenzeka ngesikhathi sinye sokutjala.
Ukudla kwefuyo akufaki iinhlanga, i-chaff, ihoyi engakagaywa, ifurusibijwa, enye nenye ithoro namkha okhunye nokhunye ukudla umlimi akulingiselela ukukusebenzisa.
Bawa imihlahlandlela ngeemfuno mazombe zokudla kwefuyo emTlolisini.
Letha amaforomo wesibawo weembawo ezitjha namatjhuguluko ekutlolisweni kwanjesi, kufaka indlela yokwenziwa kwetjhuguluko.
Zalisa ngokuzeleko, ngaphandle kokukhuluma ngeembawo ezidlulileko, iinomboro zamakhasi namkha eminye imikhiqizo.
Amaforomo wesibawo kufanele atlikitlwe mumuntu okhethwe ngokomthetho begodu lokhu kunyulwa bona kube mumuntu othintana nomTlolisi nekampani.
Kungatha inyanga ezine bona ukudla kwefuyo namkha ukudla kwefuyosithandwa kutloliswe.
Enye yaleziinkomba kulapho umrholo womnqophisi olindelweko enyakeni wanjesi ungaphasi komrholo ofunyanwe unyaka ophelileko begodu ungarholela ekubhadelweni khulu kwe-PAYE okungabanga ubudisi.
Lokha nawenza isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo, yenza isiqinisekiso sokobana iindaba zakho zomthelo zijame kuhle - i-SARS angeze ngokujayelekileko yakhupha ikomba yangokomthetho yomthelo nayikuthi unamaforomo womthelo aseleleko namkha usalele emva ngokubhadela umthelo.
Unyaka wokulinganiswa lapho umrholo wafunyanwako.
Isibalo seenyanga eziqediweko lapho umrholo wokugcina owaziwako wafunyanwa khona.
Enye yaleziinkomba kulapho umrholo womnqophisi olindelweko enyakeni wanjesi ungaphasi komrholo ofunyanwe unyaka ophelileko begodu ungarholela ekubhadelweni khulu kwe-PAYE okungabanga ubudisi.
Lokha nawenza isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo, yenza isiqinisekiso sokobana iindaba zakho zomthelo zijame kuhle - i-SARS angeze ngokujayelekileko yakhupha ikomba yangokomthetho yomthelo nayikuthi unamaforomo womthelo aseleleko namkha usalele emva ngokubhadela umthelo.
Unyaka wokulinganiswa lapho umrholo wafunyanwako.
Isibalo seenyanga eziqediweko lapho umrholo wokugcina owaziwako wafunyanwa khona.
Lesi sibawo sekomba yangokomthetho silethwa kwa-South African Revenue Service ukubawa bona imali engatjhugulukiko idoswe engenisweni namkha emalini ebhadelwa ngonyaka yobhadela umthelo.
Nasele sivunywe yi-SARS uzakunikelwa isiqinisekiso emalangeni ambalwa kodwana ikomba yangokomthetho ingathatha iimveke ezifika kwezine.
Kuzakuthatha iimveke ezifika kwezine ukusebenza isibawo sakho.
Amakhophi weencwadi zokuqatjhwa, iimvumelwano zokusebenza kanye neminye imitlolo iyafuneka ukuqinisekisa ngokuya kwemibandela nobujamo bokuqatjhwa.
Letha isibawo sakho sekomba yangokomthetho sephesente elingatjhugulukiko ngokwakho e-ofisini legatja le-SARS njengombana umsebenzi kufanele anamathisele istatimende esizeleko sengeniso nokusetjenziswa kweemali.
Isibawo lesi silethwa kwa-South African Revenue Service lokha ikomba yangokomthetho yokudoswa komthelo mayelana nokubhadelwa kweemali ezinengi ezihlukeneko ezibuya kubaqatjhi nayifunekako.
Nasele isibawo sivunywe yi-SARS uzakunikelwa isiqinisekiso emalangeni ambalwa kodwana ikomba yangokomthetho ingathatha iimveke ezifika kwezine.
Ezakungeniswa e-RSA ngaphasi kwegunya begodu nangokuya kobujamo obutjhiwo emvumeni ekhutjhwe nguye namkha mumuntu ogunyazwe nguye.
Iimvumo zokuletha ngenarheni ipahla lezo ezilawulwa magadango wokuletha ngenarheni kufanele zenzelwe isibawo eforomeni lesibawo elenzelwe lokho.
Kungathatha amalanga amathathu ukusebenza isibawo sakho.
Ukungezelela emvumeni yokuthiya ngomnqopho wokwenza imali, godu uzakutlhoga iimvumo yokuthutha iimfesi.
Yenza isibawo selungelo lokuthiya kuphela bona ufumane isimemo esizakuvezwa eGazedini yomBuso.
Fumana iforomo lesibawo emNyangweni weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha endaweni lapho kuthathwa / kusatjalaliswa khona eyaziswa yi-DEA&T.
Funda kuhle, uzwisise bewenze isiqiniseko sokobana wanelisa iimfuno zesibawo kanye nobujamo.
Zalisa, utlikitle bewulethe iforomo nemitlolo efunekako esekelako kanye nemali ebhadelwako engabuyiko endaweni etjhiwo mnyango namkha e-ofisini eliseduze le-DEA&T.
Ikambiso yokuhlolwa izakuthoma ngemva kwelanga lokugcina leembawo begodu imiphumela izakwaziswa ngokusebenzisa ukuthintana yi-DEA&T.
Ikambiso yeembawo ingathatha inyanga yinye ukuya kwezintathu namkha ukudlula lapho kuye ngobunengi beembawo begodu / namkha ngesikhathi sokuthiya sekoro.
Ikambiso yeembawo ingathatha amalanga wokusebenza alikhomba namkha ukudlula lapho ukuya ngobunengi beembawo begodu / namkha nangesikhathi sekoro yokuthiya.
IimVumo zokuLetha ngeNarheni ezikhutjhelwa ukuletha ngenarheni iimfesi ozazisebenzisa namkha uzidle wena zizakusebenza isikhathi sekhambo lokuya nokubuya enarheni leyo.
Akunamfesi zelwandle eziphilako ezizakulethwa ngenarheni.
Yenza isibawo ubuncani bakhona iimveke ezimbili ngaphambi kokukhamba ukuvumela ukusetjenzwa kwesibawo.
Ikambiso yesibawo ingathatha amalanga wokusebenza alikhomba kuye ngokwenziwa kuhle kwesibawo.
Iimali ezibhadelwako zibuyekezwa njalo ngonyaka namkha ziquntwa nguNgqongqotjhe weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha mgunyazi ovunyelweko kanye noNgqongqotjhe wezeeMali.
ImVumo yokuThumela ngaPhandle ekhutjhelwa imihlobo ye-abalone kufuze iphekelelwe sitifikethi se-CITES komunye nomunye umthwalo.
Yenza isibawo semvumo yokuthumela ngaphandle.
Funda iforomo lesibawo kuhle begodu wenze isiqiniseko sokobana wanelisa iimfuno zesibawo kanye nobujamo.
Iimbawo zamambala kufuze ziposwe, ukubhalelwa kukwenza njalo kuzakwenza bona imvumo ungayitholi.
Ikambiso yesibawo ingathatha amalanga alikhomba wokusebenza namkha ukudlula lapho kuye ngokwenziwa kuhle kwesibawo.
Funda iforomo lesibawo kuhle begodu wenze isiqiniseko sokobana wanelisa iimfuno zesibawo kanye nobujamo.
Iimbawo zamambala kufuze ziposwe, ukubhalelwa kukwenza njalo kuzakwenza bona imvumo ungayitholi.
Ikambiso yesibawo ingathatha amalanga alikhomba wokusebenza namkha ukudlula lapho kuye ngokwenziwa kuhle kwesibawo.
Isibawo kufanele senziwe egameni lesentha etlolisiweko lapho isilwana sizakuhlala khona.
Isibawo kufanele silethwe ehlanganweni yokuzalanisa efaneleko.
Isibawo kufanele siqinisekiswe ngudorhodera weenlwana wangeqadi besiqinisekiswe ngudorhodera wangokomthetho.
Nayikuthi umtlolisi uyabhala ukuvuma isibawo, umbawi uzakwaziswa ngesiqunto namabanga waso.
Nayikuthi umtlolisi uvumela isibawo sokuvunywa kwesilwana esithileko bona sisetjenziswe njengesilwana sokunikela, isitifikhethi sokuvunywa sizakukhutjhwa.
I-learnership mhlobo ohlukileko webandulo owenzeka ngokugandelela khulu ilemuko lokwenza.
Ama-learnership afaka ifundo yangeklasini esentha yebandulo namkha ekholiji kanye nebandulo lemsebenzini endaweni yokusebenzela.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Abaqatjhi kufanele baqunte bona ngimaphi amakghono abawafunako begodu bangakhetha enye nenye i-learnership enikelwa siKhungo sekuLawula iFundo neBandulo .
Thola umuntu ehlanganweni yakho ozakuhlahla abafundi abe abarhelebhe ngemiraro abangaqalana nayo ehlanganweni yakho.
Nasele amagadango angehla aqediwe, abaqatjhi bangafezakalisa i-learnership.
I-visa siqinisekiso esifakwa ephaspotini esebenzako yephandle, enikela iphandle igunya lokungena eSewula Afrika.
Kungathatha amalanga alitjhumi ukusebenzana nesibawo.
I-NAAIRS irhelebha abasebenzisi bamabuthelelo ukufanisa nokufumana indawo yento ekhambelana neemfuno zabo.
I-NAAIRS inelwazi kuphela elimayelana nento esebuthelelweni kodwana kungasi imitlolo yamambala yamaphepha.
Kungathatha amalanga wokusebenza alikhomba ukufumana into ebulungiweko.
Nakungenzeka ungakghoni ukubhadela imali ebekiweko ngelanga elitjhiwoko, ungabawa ukuhlela ukubhadela ngemva kwesikhathi imali leyo.
Ukuhlela ukubhadela ngemva kwesikhathi mayelana nemali esaleleko ye-akhawunti yakho kungabekelwa isikhathi seenyanga ezintathu, kuye ngamabanga wesibawo.
Tlikitla isivumelwano sokubhadela ngemva kwesikhathi ngaphambi kobana ukuhlela kufakwe erekhodini lakho lomthelo.
Nawungabhalelwa kuthobela ubujamo bokubhadela umthelo osaleleko njengombana kubekwe esivumelwaneni esitlikitliwe ne-SARS, isivumelwano sizakupheliswa begodu iinkambiso ezijayelekileko zokubuthelela imali ekolodwa nguwe zizakuthoma.
Ukuhlolwa ngaphambi kwayo yoke into.
Ngaphambi kokuphela kwemvumo yomuntu ofuna i-asayilamu kufanele uzibonakalise e-Ofisini lokwAmukelwa kwabaBaleki ukuyokubamba ikulumiswano yesibili, ezakwenziwa siPhathiswa sokuQuntwa kobuJamo babaBaleki.
Nawunikelwa i-asayilamu , kufanele wenze isibawo sekarada le-smart lokuzazisa lombaleki kwelinye nelinye i-RRO kungakapheli amalanga alitjhumi nahlanu.
Ngemva kokunikelwa ikarada, ungenza isibawo somTlolo wokuKhamba wesiVumelwano seHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko kwelinye nelinye i-RRO.
Ubujamo bombaleki buhlala iminyaka emibili, kodwana kufanele utlole incwadi ebawa ukubuyekezwa namkha ukululwa kobujamo bakho bombaleki iinyanga ezintathu ngaphambi kokuphela kwabo.
I-SARS izakunikela isaziso esitloliweko sokusulwa kokutloliswa namkha sokwala ukusula ukutloliswa.
Iphikethi ingabanjelwa kwenye nenye indawo lapho umphakathi unokufikelela, kodwana ngaphandle kwendawo yomqatjhi namkha ngemvumo yomqatjhi ngaphakathi kwendawo yomqatjhi.
Imithetho ingavumela abasebenzi ukuphiketha endaweni yomqatjhi nayikuthi i-CCMA ibona ngathi umqatjhi bekangazwisisi kuhle ekwaleni kwakhe ukuphiketha ngaphakathi kwendawo yakhe.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Nayikuthi badlula munye abathinteka embangweni, namkha umbango uqaliswe kwabadlula munye, tlola phasi amagama amanye nemininingwana ekhasini elinye bewulinamathisele eforomoni.
Lokhu kuzakuyama ekuthini kuthatha isikhathi esingangani ukurarulula iinghonghoyilo.
Faka isibawo sokuthutha nanyana sokuphatha ukudla, ema-ofisini kamasipala wangekhenu.
Nikela imininingwana yeendawo nanyana ikoloyi esetjenziselwa kuphela ukuthutha nanyana ukuphatha ukudla lokho.
Bulunga ikoloyi nanyana indawo njalo nje ihlanzekile ukuqinisekisa bona ukudla okuthuthwako nanyana okuphathwako akusilaphazwa ziimpukani, iinsila, izinto ezingakahlanzeki nanyana okhunye okuyingozi.
Abahloli ababuya kumasipala bazakuqalisisa ikoloyi nanyana indawo ngemva kwalokho, kuzakuba sikhathi sokungaba sethubeni lokungathutha nanyana uphathe ukudla.
Ikambiso yokufaka isibawo iya ngomasipala lowo ofaka kuye isibawo.
Lelihlelo lomsebenzi lenziwa simahla kodwana abomasipala bangazibekela ubuncani obuthileko bemali engabhadelwa.
Amaforomo atholakala simahla kumNyango wesiTjhaba wezamaPhilo.
Inani labantu abaqhatjhiweko nanyana onqophe ukubaqhatjha, kanye nobunengi beenlwana ezizakusengwa.
Iplani yendawo etjengisa iTlhagwini, kanye nemakhiwo ebandamelene kanye nokusetjenziswa kwayo.
Umasipala wangekhenu angafuna umuphe ilwazi elinabileko nakutlhogeka.
Umhloli ovela kumasipala wangekhenu uzakuqala indawo leyo begodu athumele umbiko kanye neemphakamiso kumasipala.
Isitifikethi sokwemukelwa sizakukhutjhwa nangabe itjhede lokusengela lilungile bona lingakhiqiza begodu liphathe ibisi ngendlela enepilo.
Ihlangano ephetheko ingafuna elinye ilwazi ukusekela isibawo begodu ngomnqopho lowo ingafuna ukubakhona komunye namkha kweminengi imihlangano yehlangano ephetheko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Namathisela ikhophi yerhelo lokuziphatha le-ejensi kanye namabanga wokwenza isibawo eforomini lesibawo.
Vula umthalo wotjwala endaweni yokungenisa ngenarheni ngesikhathi weluswe mhloli obuya emNyangweni wezokuLima.
Nikela umhloli isibawo sesitifikhethi sokususwa.
Zalisa elinye iforomo lesibawo lomunye nomunye umkhiqizo wotjwala lapho isimumathi, isibumbeko, ilebula, igama lokuthengiswa namkha ubukhulu bebhodlelo buhluka kweminye imikhiqizo yotjwala esemthwalweni.
Iintifikhethi zalapho kubuya ipahla, ubudala, isibumbeko nomhlobo wesitjalo esikhiqizwe yihlangano yenarha lapho kubuya ipahla.
Ngubani ongenza isibawo sokuvunywa kwegama?
Yoke iminyango yombuso, imibuso yamaphrovinsi, abomasipala beendawo, iPosofisi leSewula Afrika , abathuthukisi bepahla namkha omunye nomunye umuntu namkha ihlangano.
Yitjho igama lomuntu ohlongoze igama.
Letha iforomo lesibawo emBusweni siTjhaba namkha emBusweni siTjhaba bona litlikitlwe namkha libethwe istempe.
Letha iforomo elizalisiweko emKhandlwini wamaGama wamaJamo-Bumbeko, emNyangweni wezobuKghwari namaSiko.
Ungabawa ukutjhugululwa kwemali yesondlo ebhadelwako nayikuthi ayisaneli namkha awusakghoni ukuyibhadela.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo.
Yenza isibawo ekhotho kamarhastrada esesiyingini lapho umuntu obhadela isondlo ahlala khona.
Zalisa iforomo lesibawo elifaneleko bewulilethe, kanye nestatimende sengeniso nokusetjenziswa kweemali, esiphathisweni sesondlo.
Yenza isibawo sokutjhugululwa komlayo e-ofisini lekhotho kamarhastrada esiyingini lapho ofumana isondlo ahlala khona.
Zalisa iforomo elifaneleko bewulilethe esiphathisweni sesondlo.
Uzakuphathwa ngokulingana nabanye, ngobuntu nangesithunzi nehlonipho.
Isibawo sakho sizakutjhejwa ngokurhaba okukghonekako begodu nakuhle.
Kuzakuba neendleko ezincani namkha angeze zabakhona, ngaphandle kwalokha utjherifu abawa ukubhadelelwa phambili ukukghonakalisa bona akhuphe umlayo wokuphetha iimfiso zesondlo.
Ungabawa ukutjhugululwa kwemali yesondlo ebhadelwako nayikuthi ayisaneli namkha awusakghoni ukuyibhadela.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo.
Yenza isibawo ekhotho kamarhastrada esesiyingini lapho umuntu obhadela isondlo ahlala khona.
Zalisa iforomo lesibawo elifaneleko bewulilethe, kanye nestatimende sengeniso nokusetjenziswa kweemali, esiphathisweni sesondlo.
Yenza isibawo sokutjhugululwa komlayo e-ofisini lekhotho kamarhastrada esiyingini lapho ofumana isondlo ahlala khona.
Zalisa iforomo elifaneleko bewulilethe esiphathisweni sesondlo.
Uzakuphathwa ngokulingana nabanye, ngobuntu nangesithunzi nehlonipho.
Isibawo sakho sizakutjhejwa ngokurhaba okukghonekako begodu nakuhle.
Kuzakuba neendleko ezincani namkha angeze zabakhona, ngaphandle kwalokha utjherifu abawa ukubhadelelwa phambili ukukghonakalisa bona akhuphe umlayo wokuphetha iimfiso zesondlo.
Nakungasinjalo, qinisekisa ubujamo bakho bokuzitlolisa ku-inthanethi.
Uku-adoptha kutjho ukwamukela ukuba mumondli ngokomthetho, ngokuya kweenkambiso zomthetho, womntwana wabanye ababelethi beengazi.
Umlayo woku-adoptha kufanele ukhutjhwe yikhotho yabantwana esiyingini lapho umntwana ahlala khona.
Ikhotho yabantwana ingakhupha kuphela umlayo ngemva kobana itjheje umbiko obekiweko obuya esisebenzini sezehlalakuhle.
Umrhelebhi wekhotho kufanele, nayikuthi akukenziwa, abawe isisebenzi sezehlalakuhle esivunyelweko ukuphenya isibawo.
Um/ababelethi bemvelo bomntwana akukafaneli babekhona eenkambisweni zekhotho zokulalelwa koku-adothwa komntwana ngaphandle kwalokha ikhotho, ngokuqunta kwayo, ivumela ukubakhona kwabo namkha ibona bonyana ukubakhona kwabo kuzakuba sekarekweni ehle yeenrhuluphelo zomntwana.
Lokha ikhotho yabantwana nayitjheja uku-adoptha, ukulethwa nje kuphela kombiko otloliweko sisebenzi sezehlalakuhle esivunyelweko namkha ngomunye umuntu onegunya, bufakazi obaneleko ngokomthetho bamaqiniso abekwe embikweni.
Omunye othintekako uzakunikelwa ithuba lokuhlolisisa umtloli wombiko ngenye nenye indaba esuka embikweni, aphikise esinye nesinye istatimende esivela kiwo.
Ukomitjhinara othintekako uzakuhlathululela ngokucacileko othintekako imiphumela yokubhalelwa kuphikisa iintatimende ezivela embikweni.
Ekulalelweni kwesibawo, umbawi nombelethi onikelwe isaziso banamalungelo namandla afanako njengomuntu othinteka embangweni ekhotho kamarhastrada mayelana nokuhloma ngemibuzo abofakazi, anikele ubufakazi abe akhulume nekhotho.
Isikhathi esibekelwe ukusetjenzwa kwesibawo siyame ekuraraneni kwesibawo.
Ubaba wemvelo womntwana obelethelwe ngaphandle komtjhado kufanele enze isibawo sokutjhugulula imininingwana emitlolweni yokutloliswa kwamabeletho womntwana kungakapheli amalanga alikhomba wokunikelwa komlayo.
Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo ungaphetjheya.
Ababelethi bakho kufuneka balethe ubufakazi bobakhamuzi babo namkha ubujamo bokuhlala bakanomphela eSewula Afrika ngokusebenzisa iincwadi zokuzazisa namkha iimvumo zokuhlala zakanomphela.
Ababelethi bakho kufanele balethe isibopho sokobana bazokusekela ngeemali.
Thumela amakhophi aqinisekisiweko wabomazisi bamalunga wekampani.
Kungathatha amalanga ahlangana kwelilodwa ukufika kwamane ukutlolisa i-CC.
Omunye nomunye umuntu ohlose ukunikela ngomsebenzi wokurhatjhela ukwenza inzuzo Any kufanele abe neLayisense yokuRhatjha yomDumo wokuNgenisa iNzuzo.
Iforomo lesibawo kanye neendawo ezihlongoziweko zibumba ihlangothi leGazede yomBuso ekhutjhelwe umnqopho wesimemo sokwenza iimbawo.
Zalisa iforomo lesibawo ngamaledere amakhulu ngokusebenzisa amagabhadlhela.
Iimbawo ezingakazaliswa ngokuzeleko zizakubuyiselwa kumbawi begodu akunakuziphendulela okuzakuvunywa ngebanga lokuthikamezeka.
Ukunikelwa kwelayisense kungathatha iinyanga ezisithandathu ukufika kwezilitjhumi nambili.
Iforomo lesibawo lizakubumba ihlangothi lamatjhejuli weGazede yomBuso.
UmNyango wezokuThintana usekela abanikazi bamalayisense weminyaka emine ngeensetjenziswa zokurhatjha nokuveza amahlelo, kuye ngokuthi bahlangabezana neendingo zomNyango.
Hloma isiqhema somsebenzi esizakuqalana nekambiso yesibawo besisebenze njengombawi esikhundleni somphakathi.
Bawa iforomo lesibawo lomsebenzi wokurhatjha nokusatjalaliswa kwetshwayo lokudlulisa.
Zalisa iforomo lesibawo ngamagabhadlhela, usebenzise amaledere amakhulu.
Iimbawo ezingakaliswa ngokuzeleko zizakubuyiselwa kubabawi begodu akunakuziphendulela okuzakwamukelwa ngokuthikanyezwa.
Kungathatha iinyanga ezintathu kuya kwezine.
Iforomo lesibawo lihlangothi lamatjhejuli weGazede yomBuso.
Njengombana ukutlolisa ikampani enobunikazi bezabelo kurarene, kuphakanyiswa bona ababawi bafune irhelebho legqwetha.
Nikela abogqwetha ngokujanyelwa eendabeni zomthetho kugqwetha, ubeke bona umnikela igunya lokukujamela.
Lokhu kumtlolo otlikitlwa bewugadangiswe isitembu mTlolisi wamaKampani lapho imitlolo ekhambisanako seyiqalisisiwe bekwaqedwa ngayo.
Kungathatha amalanga amahlanu ukutlolisa ikampani enobunikazi bezabelo.
Nayikuthi unina lomntwana akalivumi itjhuguluko lemininingwana yokutloliswa kwamabeletho womntwana, umuntu ofuna ukuvuma bona unguyise lomntwana lowo kufanele enze isibawo ekhotho yabantwana efaneleko bona afumane umlayo wesifungo oqinisekisa bona nguye uyise lomntwana begodu ifuneko yokuvuma ebuya kunina ayithlogeki.
Umbelethi onikele ngemvumo kufanele azise ukomitjhinara ngemva kokufakazelwa kwemvumo yakhe.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo.
Nanyana imvumo kufanele ibe namagama wababelethi abahlongozwako, ikhotho yabantwana ingamukela imvumo yababelethi bomntwana namkha umondli enganamagama wababelethi aba-adopthako nayikuthi iyaneliswa bona kusekarekweni ehle yomntwana bona yenziwe njalo.
Ukomitjhinara khonokho uzakufanisa ikhotho lapho isibawo soku-adoptha sizakulalelwa khona abe azise ikhotho nesisebenzi sezehlalakuhle ngokubuyiselwa emva.
UbuNqophisi obuKhulu bemiSebenzi yokuJanyelwa kweNarha ngaPhandle emNyangweni weeNdaba zangaPhandle namaPhiko wokuJanyelwa kweNarha ngaPhandle wabaJameli beSewula Afrika anikela ngemisebenzi ezakhamizini zeSewula Afrika ezisebenza, ezihlala nezikhambela ngaphetjheya.
Misebenzi miphi izakhamizi zeSewula Afrika ezingayilindela eemphathisweni eziJamele iNarha ngaPhandle?
Irhelebho ekutlanyweni kokusindiswa kwezakhamizi zeSewula Afrika ngaphetjheya ngesikhathi sezipi zombanganarha, iinhlekelele zemvelo namkha ezenziwe babantu.
Ukuthintana nomndeni weSewula Afrika kanye/namkha nabangani ukwenzela izakhamizi zeSewula Afrika ezingaphetjheya ebujameni oburhabako.
Ukunikelwa kwerhelebho okungasi ngelemali ekubuyiselweni emva enarheni yakho kanye nerhelebho lezokwelatjhwa lesiphrofetjhinali elifuneka msinyana.
Ukuthintanisa abasemagunyeni bendawo ukuzuma nokufuna bona akuphi amaSewula Afrika ngaphetjheya, kungafaki izakhamizi ezifunwa bamangali eenkambisweni zomthetho.
Irhelebho emindenini ngokukghonakalisa ukudluliselwa kweemali emalungeni wemindeni asebuhlungwini.
Ukunikelwa kwemisebenzi yesekelo kanye nokuyelelisa ebujameni bokuthunjwa.
Ubunjalo besehlakalo kanye nokuphepha kweemphathiswa kungaba nomthelela ekghonweni lokuphendula.
Ukuthintana nemindeni yabantu ababotjhwe namkha abavalelwe ngaphetjheya nayikuthi ubawiwa mumuntu obotjhiweko namkha ovalelweko.
Ukukghonakalisa ukunikelwa kwemitlolo kubamangalelwa ngaphetjheya ngokudlula emazikweni wezomthetho.
Ukukghonakalisa iimbawo zokuthunyelwa enarheni yakho, iincwadi zokubawa, ukuqalwa kwemilandu edlulileko kanye nobufakazi ngekomitjhini ukudlula emazikweni wezomthetho.
Ukunikela ngemisebenzi yerhelebho lezeemali kibongazimbi bobulelesi.
Kurhelebha ukujamiselela amaphaspoti alahlekileko, onakeleko namkha aphelelwe sikhathi ngaphetjheya.
Kunikela ngokubolekisa ngemali okuqintelweko ebujameni oburhabako.
Kubawa iimphathimandla zendawo ukuphenya ukuhlongakala okusolisako kanye nobulelesi obuqaliswe ezakhamizini zeSewula Afrika.
Kunikela ngokuhlahla kanye nesiyeleliso ngoku-adoptha ngokudlula emNyangweni wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
Kunikela ngerhelebho nokuhlahla kubajameli abatjhili mayelana nezakhamizi zabo eSewula Afrika.
Kutjheja iimbawo ezifuna ilwazi namkha ukulinga ukudlulisela obuzako emthombeni okungiwo.
Misebenzi miphi enganikelwa ziimphathiswa eziJamele iNarha ngaphandle?
I-CC kungenzeka bonyana iphalisana namakhampani amakhulu begodu nayo ifuna ukuba yikhampani ukwenza ukusebenza kwayo kubeyipumelelo begodu isebenze ngamandla ukuze iphumelele.
Isiphathiswa sezeemali kanye nomhloli weencwadi we-close corporation akukameli kube mumuntu munye.
Nikela incwadi etjho igama lesiphathiswa esitjha sezeemali.
Letha amakhophi wabomazisi bamalunga woke we-CC.
Kungathatha amalanga amane kuya kwamahlanu ukusebenza isibawo leso.
Letha ubufakazi obaneleko beemali bokobana umnikazi weskepe uzakubhadela iindleko zokuphila zangamalanga nezokwelatjhwa.
Letha ubufakazi bokubhadelwa kwehlawulo esaleleko efunyenwe mthuthi.
Tjheja: Lokhu kwenziwa kuphela ngemvumo yakho.
Umsebenzeli wesentha yerhelebho lomtato uzakuhlahla ngemibuzo ethileko begodu nayikuthi ilwazi olinikeleko lingasetjenziswa, uzakunikela inomboro yekhodi ehlukileko.
Nayikuthi ilwazi alikabi ukuba lirhelebho umsebenzeli uzakuyelelisa ukobana ungalifumana bunjani ilwazi elinabileko.
Ilwazi elingasetjenziswa lithintaniswa nekhodi onikelwe yona.
Ngomuso umsebenzeli uzakukhulumisana nawe kuphela ngomlandu nayikuthi inomboro yekhodi oyinikeleko ngelungileko begodu ukuzifanisa kwakho kukhambelana nehlathululo eserekhodini.
Nayikuthi ufaneleka begodu ubawe umvuzo, isiphathiswa esiphenyako sizakuqunta ngomvuzo kanye nekambiso ezakusebenza ekukhutjhweni kwawo ngokuya kweLwazi lesiTjhaba.
Lokha umvuzo nasele ulungile, i-Crime Stop izakuthinta ukuhlela ukubhadelwa kwawo.
Bobabili abathintekako kufanele bavume ukutjhada ngaphasi komthetho wesintu.
Umtjhado kufanele kukhulunyiswane ngawo, uthatjelwe bewenziwe ngokuya komthetho wesintu.
Amalobolo awasi yinto etlhogekako ekusebenzeni komtjhado wesintu.
Tjheja bona imitjhado le ihlala ivunywa ngaphasi komthetho wesintu.
Ngifanele kutlolisa umtjhado wami nini?
Kwenzekani nayikuthi umyeni wami ufuna ukutjhada omunye ukosikazi?
Kwenzekani nayikuthi sifuna ukwenza umtjhado ongafuni isonto ngemva komtjhado wesintu?
Isiphathiswa sokutlolisa namkha umuntu okhonjiweko uzakudlulisela phambili isibawo e-ofisini eliseduze lesifunda namkha lesiyingi lomNyango bona sifakwe erejisteni yokutloliswa kwesitjhaba.
Gcina isitifikhethi endaweni ephephileko ngombana siqakathekile.
Isitifikhethi esingakarhunyezwa sithatha iimveke ezisithandathu ukufika kwezibunane.
Isiphathiswa sokutlolisa sizakwazisa nayikuthi sala ukutlolisa umtjhado wesintu njengombana kutjhiwo, sibeke amabanga wokwala.
Nawunemibuzo ngeendleko ezithintekako, sibawa uthintane nama-ofisi weeNdaba zeKhaya.
Nayikuthi akunadorhodera, isibonelo, eendaweni ezikude zemakhaya, umrholi wendabuko uzakuzalisa umBiko wokuHlongakala.
Isihlobo kufanele sithathe umtlolo siwuse kungcwabi ozakwenza amalungiselelo womngcwabo.
Isihlobo namkha umngcwabi ogunyaziweko kufanele manje alethe imitlolo kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya khona kuzakukhutjhwa umlayo wokungcwaba begodu kuragelwe phambili nokusetjenzwa kokutloliswa kwemitlolo.
Isitifikhethi esirhunyeziweko sokuhlongakala sikhutjhwa mhlana kufunyanwa isibawo.
Umnikazi wethayithili namkha umnikazi wekoloyi angasula ukutloliswa kwekoloyi yakhe nayikuthi ikoloyi ayisasebenzi endleleni yomphakathi namkha ithethwe njengengasakufaneliko ukuba sendleleni yomphakathi.
Kungathatha amalanga amabili ukusebenzana nesibawo sakho.
Amaforomo atholakala kwelinye nelinye i-ofisi lethrafigi namkha lomgunyazi wokutloliswa kweenkoloyi.
Isitatimende esitloliweko esizabe silethwa ngunoma ngubani kumele sisiwe kumTlolisi wamaKampani.
Nikela amakhophi aqinisekisiweko wabomazisi bamalunga we-CC.
Kungathatha ilanga namkha mabili ukuqeda ukwesula ikampani leyo.
Thintana nesentha yokuhlolela ilayisense yokutjhayela eseduze nawe.
Amagadangiso wemino yakho azakuthathwa lapho.
Isibawo sisetjenzwa mhlokho bewunikelwa nelanga lokuhlolwa.
Thintana nesentha yokuhlolela ilayisense yokutjhayela eseduze nawe.
Amagadangiso wemino yakho azakuthathwa lapho.
Isibawo sisetjenzwa mhlokho bewunikelwa nelanga lokuhlolwa.
Yenza isibawo kwenye nenye isentha yokuhlolela amalayisense nawufuna isitifikhethi somfundisi.
Uzakudluliselwa estetjhini samapholisa ukufumana umbiko wokubotjhwa.
Imvumo ingaphuma eemvekeni ezisithandathu ukuya kwezibunane.
Ubutjhaba obubili bunikelwa abantu abaneminyaka engaphezulu kwematjhumi amabili nanye.
Yenza isibawo ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika nawungaphetjheya.
Kungathatha iimveke ezisithandathu ukufika kwezibunane ukusebenza isibawo sakho.
I-ofisi lethrafigi lizakukhupha umtlolo weduplikheyithi wekoloyi ofana nesitifikhethi sokutloliswa, isitifikhethi sokufaneleka ukuba sendleleni, idiski yelayisense namkha omunye nomunye umtlolo namkha ithokheni elahlekileko, engasabonakaliko, emotjhekileko begodu nayikuthi iimbalo namkha imininingwana ayisafundeki.
Khetha ibhathini yokuzitlolisa ngesinceleni sesandla bewukhethe umhlobo wokuzitlolisa osebenza kuwe.
Nasele ikambiso yokuzitlolisa iphelile, uzakufumana ikhodi yokufikelela kwangeqadi nephaswed yokufikelela imisebenzi ekhona.
Ikhodi yokufikelela kwangeqadi nephaswed izakukhutjhwa kuphela nasele wena namkha umjameli wakho aqinisekisiwe ngokuya kwamagadango wokulawula afaneleko afuna itlikitlo le-elektroniki.
Ungakhetha ukubhadela lokha nawuletha iforomo begodu ungabhadela ngesinye nesinye isikhathi ngaphambi kwelanga lokugcina.
Faka ihlelo lekhompyutha lokutjhugululela idatha ekhodini.
Letha amafayili wokuhlola idatha uku kanye nokubuyisa amafayili wokuphendula abuya kwa-SARS.
Qinisekisa ukwamukelwa kwamafayili wokuhlola idatha noMphathi wokuThintana ngeKhompyutha wakwa-SARS begodu fezakalisa ukurweyila ngamafayili wedatha bunqopha.
Thintana noMphathi wokuThintana ngeKhompyutha wakwa-SARS nakungaba namafayili wedatha amotjhakalako, alahlekako namkha abuyelelweko.
Khetha ibhathini yokuzitlolisa ngesinceleni sesandla bewukhethe umhlobo wokuzitlolisa osebenza kuwe.
Nasele ikambiso yokuzitlolisa iphelile, uzakufumana ikhodi yokufikelela kwangeqadi nephaswed yokufikelela imisebenzi ekhona.
Ikhodi yokufikelela kwangeqadi nephaswed izakukhutjhwa kuphela nasele wena namkha umjameli wakho aqinisekisiwe ngokuya kwamagadango wokulawula afaneleko afuna itlikitlo le-elektroniki.
Ungakhetha ukubhadela lokha nawuletha iforomo begodu ungabhadela ngesinye nesinye isikhathi ngaphambi kwelanga lokugcina.
Nayikuthi abaqatjhi abafumani ukulinganisa unyaka woke, kufanele bathintane nesiKhwama sokuLilisa ukuthola nayikuthi kunomraro.
Nayikuthi abaqatjhi babhadela ngetjhege, kufanele banamathisele isiyeleliso semali ethunyelweko.
Abaqatjhi kufanele batlole iinomboro zabo zereferensi ngemva kwetjhege.
Abaqatjhi bangabhadela imali bunqopha e-akhawuntini yesiKhwama sokuLilisa kwelinye nelinye igatja le-ABSA.
Eminye iminyango efana newezokuVikela ingabawa bona uhlolelwe zokwelapha ngaphambi kokutjheja isibawo sakho.
Letha iforomo emnyangweni lapho isikhala sikhona.
Ngokuya kwendlela esetjenziswa mnyango ofaneleko, ungafumana incwadi evuma ukufunyanwa kwesibawo sakho.
Ikambiso yokudosa nokukhetha ihluka umnyango nomnyango, begodu iphethwa ngesikhathi esincani ngokukghonekako.
Umsebenzi oqakathekileko utjho umsebenzi okungathi nawuthikanyezwako, ubeke amaphilo namkha ipilo yabantu engozini.
Imisebenzi yepalamende, imiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika nemisebenzi yezamaphilo misebenzi eqakathekileko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Nikela ikhophi yeforomeli komunye othintekako.
Kuzakuyama kabathintekako nabaveza imisebenzi njengeqakathekileko.
Umqatjhi angenza isibawo ngomtlolo ekomitini yemisebenzi eqakathekileko ukuqunta bona woke namkha isiquntu somsebenzi wakhe ngewokugcina ebujameni na.
Umsebenzi ngewokugcina ebujameni nayikuthi ukuthikanyezwa kwawo kuba nomphumela wokumotjhakala kweendawo zokusebenzela, ifemu namkha umtjhini.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi, koke kuyame kothintekako owenza isibawo semisebenzi eqakathekileko.
Akunasikhathi esibekelwe lomsebenzi, koke kuyame kothintekako owenza isibawo semisebenzi eqakathekileko.
Letha i-CV ezeleko kanye nesifakazelo esibuya emqatjhini odlulileko.
Ubufakazi bekghono lokuphila lomhlobo weentatimende zebhanka, imitlolo yemirholo, nesibopho sabantu abakwamukelako eSewula Afrika, imifundalize, irhelebho lezokwelapha namkha ikhetjhe ekhona, kufaka amakarada wokuthenga ngesikolodo namkha amatjhege wabavakatjhi ukubhadela iindleko zokuphila ngesikhathi uhlala eSewula Afrika.
Veza incwadi ebuya ephikweni lakarhulumende wangaphandle weSewula Afrika, namkha ebuya ehlanganweni yezefundo, zamasiko namkha yezamabhizinisi, eqinisekisa bona amakghono namkha ukufaneleka okungakajayeleki.
Veza obunye nobunye ubufakazi ukungezelela amakghono namkha ukufaneleka okungajayeleki, okufana nemitlolo eveziweko neemfakazelo.
Isibawo sokurweyila imvumo yeentjhabatjhaba yokutjhayela kufanele siphekelelwe yilayisense yokutjhayela ekhutjhwe enarheni yangaphandle.
Uzakuhlolwa amehlo esayithini ngaphambi kokuqedwa kokurweyilwa.
Isikhathi esibekelwe ukurweyilwa kwelayisense sihluke ngokuya kwesentha yokuhlola enye nenye ngebanga lekambiso yangaphakathi yokuhlolisisa.
Veza incwadi ebuya esikhungweni sakarhulumende namkha ihlangano esekelako enarheni yombawi, eqinisekisa ukubakhona kwehlelo lokurweyila begodu nebeka bona wamukelwe ukuzitlolisa ehlelweni.
Lomsebenzi uthatha ubunengi bamalanga amatjhumi amathathu.
Imvumo yehlelo lokurweyila ngabafundi inikelwa umfundi wephandle okufanele azibandakanye ephrojekthini ethileko namkha ehlelweni lesikhungo sefundo ephakamileko eSewula Afrika.
Yenza isibawo ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika.
Uzakunikelwa igama lokungena nephaswed ukusebenzisa ihlelo.
Letha isibawo esihlukeneko komunye umkhiqizo ohluka kweminye imikhiqizo yotjwala ngomthwalo, isibumbeko, ukulebula namkha inomboro yesibalo.
Njengabasebenzisi abavunyelweko, abathumela ngaphandle namkha abajameli babo abafana nabasebenzeli abathutha ipahla ngobunengi, bangazigadangisela iintifikhethi zokuthumela ngaphandle ukusuka kuwebhsayithi namkha bazilande ePhikweni lemiKhiqizo yoTjwala e-Stellenbosch.
Iimbawo ezingakazaliswa ngokuzeleko zizakubuyiselwa kumbawi.
Namathisela amarhemo aveza ilwazi labanikeli bama-embryo, amadlala namkha isimeni namkha iinlwana ezizakulethwa ngenarheni esigabeni C seforomo lesibawo.
Letha iimbawo ehlanganweni yabazalanisi abafaneleko namkha ephikweni lokutlolisa bona yenze isiphakamiso.
Abakhiqizi bomkhiqizo beSewula Afrika, kufaka hlangana amarhwebo amancani, aphakathi kunye nasele akhulile ama-SSME, abantu agade badinywe amathuba kade ama-PDI kanye namabhizinisi anabanikazi.
Amabhizinisi alawulwa maphrojekthi, adzimelele ekutholeni isiqiniseko kuMkhandlu wokuThunyelwa ngaPhandle kwePahla namkha i-Ofisi leKoro ye-TISA leyo umsebenzi wephrojekthi ozakuwuzuzela ikoro begodu uphakamise nenani.
Izindlu zokurhwebela ukuthunyelwa ngaphandle kwepahla eSewula Afrika.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Omunye nomunye umsebenzi owenziwa yi-EMIA unencwajana yemihlahlandlela, enalo loke ilwazi ngendlela, kanye nenzuzo ezikhambisana nalokho okunikelwako.
Funda imitlolo leyo ngokutjheja ukuze wazi kuhle imilayo kunye nekambiso.
Amaforomo wesibawo azaliswe kuhle kumele alethwe ngesikhathi esibekiweko somsebenzi omunye nomunye we-EMIA.
Iimbawo ezingakazaliseki kuhle namkha ezifika emva kwesikhathi angeze zamukelwa.
Nangabe isibawo sakho siphelele ngemitlolo yoke esekelako begodu sikhambisana nayo yoke imigomo yokwamukelwa, nasinjalo sesingaqalelelwa isibawo leso.
Nasele isibawo sokurhelejwa sesamukelwe, iforomo le-EMIA, imitlolo esekelako kunye nephephambuzo kumele zizaliswe zithunyelwe ku-EMIA eenyangeni ezintathu kusukela ngelanga ezabuya ngalo endaweni yokwamukelwa kwebhizimisi.
Nangabe kunezinye izinto namkha imitlolo ephathelene neembizo azitholakali emva kwenyanga ezintathu, isibawo lesi sizakwaliwa.
Amazinga wokusebenza nesikhathi kwehluka ngokuya ngokwemisebenzi.
Thintana nephiko lokuThumela ngaPhandle nokuLetha ngeNarheni lomNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Zalisa amaforomo weembawo ongawafumana emNyangweni wezokuRhwebelana namaBubulo.
Kungathatha amalanga amathathu ukusebenza isibawo sakho semvumo yokuthumela ngaphandle.
Abathumeli ngaphandle beentjalo nemikhiqizo yeentjalo kufanele babe nokuvunyelwa kokuphila kuhle kweentjalo okumhlobo wemvumo yokuthunyelelwa ngaphandle ekhutjhwa yi-Hlangano yesiTjhaba yokuVikelwa kweenTjalo yenarha ethunyelelwako kanye nesitifikhethi sokuphila kuhle kweentjalo esibuya kwa-NPPO yeSewula Afrika.
Ngokubambisana ne-NPPO yeSewula Afrika, funisisa bona kghani ungakghona namkha angeze ukghone ukukhambisana nobujamo bokuletha ngaphakathi benarha ethunyelelwako.
Nayikuthi ubujamo bokuletha ngaphakathi kungakhanjiswana nabo, othumela ngaphandle angenza isibawo sesitifikhethi sokuphila kuhle kweentjalo esibuya kwa-NPPO yeSewula Afrika.
Othumela ngaphandle kufanele ase ipahla okufanele ithunyelwe ngaphandle kwa-NPPO yeSewula Afrika bona ihlolwe beyiqinisekiswe.
Isitifikhethi sokuthoma sokuphila kuhle kweentjalo kufanele sikhambe nepahla.
Lokha iintjalo ezithunyelwa ngaphandle zifika endaweni yokungeniswa kwepahla edoyelweni enarheni ethunyelelwako, abahloli beentjalo be-NPPO benarha ethunyelelwako bazazibamba ukwenzela ukuhlola.
I-ejenti namkha othunyelelwako kufanele agunyaze ngokomthetho imitlolo neemphathiswa ezithelisa ipahla zenarha ethunyelelwako endaweni yokungeniswa kwepahla.
Isikhathi esithathwako nakukhutjhwa isitifikhethi sokuphila kweentjalo siyame ekambisweni yangokomthetho yokuthumela ngaphandle yomkhiqizo nenarha leyo.
Iimbawo zingathatha amalanga afika kwamatjhumi amathathu ukuzisebenza.
Iimbawo zingathatha amalanga afika kwamatjhumi amathathu ukuzisebenza.
Umbhadeli womthelo angenza isibawo sokungezelelwa kwelanga okufanele abuyise ngalo amaforomo womthelo.
Irekhodi lombhadeli womthelo litlolwe njengelifa, isibonelo, ukuhlongakala, ukutjhona, ukupheliswa kokusebenza kwekampani.
Iforomo lomthelo sele lifunyenwe enyakeni womthelo othileko esele kulethwe isibawo ngawo.
Isibawo sokugcina namkha amasamoni akhutjhwa enyakeni womthelo othileko.
Amaforomo womThelo weNgeniso asalele ngaphandle kokuhlela okufaneleko namalanga afuneka ngawo sele adlulile.
Amanani womThelo weNgeniso asalele ngaphandle kokuhlelwa kokulethwa.
Iforomo lomthelo lesikhathi lesi namkha unyaka alikakhutjhwa.
Umbhadeli womthelo akabhadeli umthelo enyakeni wanjesi.
Isibawo sokungezelelwa sidlula ubunengi besikhathi esivunyelwe ihlangothi elithileko lomthelo.
Irekhodi lombhadeli womthelo lisadluliswa ukusuka kwenye indawo ukuya kwenye.
Amaforomo womthelo namkha amanani we-VAT asalele ngaphandle kokuhlela okufaneleko - amalanga wokufuneka kwamaforomo adlulile namkha ukuhlelwa okutjhiwoko kwenzelwe amanani asaleleko.
Istatimende sokujanyiswa kuhle kwe-PAYE namkha iforomo lomthelo namkha iforomo lomthelo namkha inani lisalele ngaphandle kokuhlela okufaneleko - amalanga okufuneka ngawo iintatimende ezinjalo namkha iforomo lomthelo adlulile namkha ukuhlelwa kokulethwa kwenziwe enanini elisaleleko.
Bawa ukuNgezelelwa kwesiKhathi okuKhethekileko ngokusebenzisa incwadi e-ofisini legatja eliseduze le-SARS.
Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha imitjhini yeSewula Afrika.
Lomsebenzi wenzelwa abantu abafuna isiqinisekiso sobujamo babo kwezobulelesi ngeminqopho yokuphuma enarheni namkha ukuyokusebenza ngaphetjheya isikhathi eside.
Isitifikhethi sizakukhutjhwa sibeke ubujamo bokobana ingabe kunemilandu yobulelesi etheswe umbawi na.
Sibawa utjheje bona ezinye iintetjhi zamapholisa zizakwamukela iimbawo lezi ngesikhathi sokusebenza kuphela.
Yisa incwadi yakho kamazisi estetjhini samapholisa esiseduze njengombana ubufakazi bokuzazisa buzakufuneka.
Ukukhutjhwa butjha kungakapheli iinyanga ezisithandathu kusimahla.
Amaforomo afaneleko wegadangiso lemino azaliswa lipholisa.
Beka amabanga wesibawo sakho ngokuzeleko begodu ulethe imitlolo yokusekela isibawo sakho.
Uzakufumana irasidi yokuvunywa kokufunyanwa kwesibawo etloliweko njengobufakazi bokobana ulethe isibawo selayisense yokuba nesigidi.
Zoke iinHlangano zokuKhandela imiLilo zifanele bona zitloliswe nomNyango weenDaba zamaNzi nezamaHlathi.
Yinye kwaphela iHlangano yokuKhandela imiLilo engatloliswa endaweni ethileko, ngayinye.
Isibawo sakho sizakutjhejwa godu, nangabe sitholakala semukeleka, umnyango uzakukukhupha ukunikele isitifikethi sokutloliswa.
Ihlelo lemisebenzeli, uzakwenzelwa lona simahla.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezeFundo.
Thumela iforomo elizalisiweko kumNyango wesiTjhaba wezeFundo..
Umuntu obawiwe ukunikela isaziso kufanele abe negunya elitloliweko lokwenza njalo okufanele lifake amabanga wokobana kungani ababelethi bangakghoni ukwenza isaziso ngokwabo.
Nakwenziwa isaziso samabeletho ngemva kwamalanga amatjhumi amathathu wokubelethwa kodwana ngaphambi kokuphela konyaka ngemva kokubelethwa, ababelethi namkha umondli wangokomthetho kufanele banikele ngamabanga wokobana kungani ukubelethwa kungakatloliswa kungakapheli amalanga amatjhumi amathathu njengokufuna komthetho.
Iimbawo zingathatha iimveke zibunane ukuya kwezilitjhumi nambili.
Ihlelo lokwAbiwa Butjha kweNarha ngomnqopho wokuThuthukisa zokuLima lenzelwe ukurhelebha izakhamuzi ebezidinywe amathuba ngaphambilini ezibuya emiphakathini yabaNzima, amaKhaladi namaNdiya ukuthenga inarha namkha iinsetjenziswa zokulima khulu khulu ngomnqopho wokulima.
Thintana nomNyango weeNdaba zeNarha namkha isiphathiswa sakho sokukhuliswa kwezelimo ukwenza isibawo sesabelo.
Isihlongozo sokusetjenziswa kwenarha namkha iqhinga leplasi.
Ikambiso izakuthatha ubuncani beenyanga ezine kodwana nayikuthi amaphrojekthi ararene ingathatha isikhathi eside.
Yenza isibawo e-ofisini eliseduze leeNdaba zeKhaya namkha emitjhini nawenza isibawo ngaphetjheya.
Kuzakuthathwa igadangiso lemino elizakurekhodwa eRejisteni yesiTjhaba.
Ababawi abatjhadileko kufanele bakhuphe ikhophi yesitifikhethi somtjhado.
Umma owenza isibawo sencwadi yokuzazisa nofisa ukuthoma asebenzise esinye seembongo abekaziwa ngaso ngaphambilini, kufanele atjengise bona unemvumo yokusebenzisa isibongo leso.
Imvumo yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa kweenlwana ifuneka ukuletha iinlwana namkha imikhiqizo yeenlwana eRiphabhligi yeSewula Afrika.
Isaziso esiqakathekileko: Ireferensi kufanele ibe ligama nesibongo somuntu oletha ngenarheni.
Ukubhadela godu kungenziwa ema-ofisini womNyango wezokuLima arhenyiswe emininingwaneni yokuthintana neendawo.
Ebujameni lapho ubhadelela omunye umuntu namkha ikampani yenza isiqiniseko sokobana ubhadela ngegama lakhe namkha lekampani.
Sibawa utjho eforomini lesibawo nayikuthi imvumo uzakuza uzoyithatha ngokwakho namkha kufanele uposelwe yona.
Ukulandela ukufunyanwa kweforomo elizalisiweko, imVumo yokuLetha ngeNarheni yokweLatjhwa kweenLwana izakukhutjhwa beyithunyelelwe wena.
Lokhu kufanele kuzaliswe ngesiNgisi ngudorhodera weenlwana ogunyazwe buPhathi bokweLatjhwa kweenLwana benarha ethumela ngaphandle, kungakapheli amalanga alitjhumi wokukhamba.
Nayikuthi ilwazi liyafuneka ngeemfuno zamambala esilwaneni esithileko namkha emkhiqizweni othileko, amakhophi womhlobo wemVumo yokuLetha ngeNarheni yokweLatjhwa kweenLwana kanye neSitifikhethi sezamaPhilo sokweLatjhwa kweenLwana zingafunyanwa e-Ofisini lemVumo.
Lokha nawuletha ngenarheni iinlwana zemaplasini eziphilako ezifana neenkomo, izimvu, iimbuzi, iimpere kufanele ufumane imvumo yokwenziwa ngcono kweenlwana ngaphambi kobana imvumo inikelwe.
Zombili iimvumo lezi kufanele zinikelwe isiPhathiswa sokweLatjhwa kweenLwana eNdaweni yokuNgenela kanye neSitifikhethi sezamaPhilo sokweLatjhwa kweenLwana esikhutjhwe yinarha ethumela ngaphandle.
Kuthatha amalanga wokusebenza amathathu ukufika kwamane ukusebenza imvumo nasele udorhodera weenlwana ayivumile.
Iimbawo ezingakazaliswa ngokupheleleko zizakubuyiselwa kumbawi begodu angeze kwamukelwa ukuhlangahlanganiswa okuzakuvela.
Nasiya emisebenzini yokwelatjhwa kweenlwana namkha indawo yesikhatjhana yokuqothanelana kweenlwana, imvumo kufanele itholwe ehlanganweni yokuzalanisa ethintekako.
Amahlabelo asetjenziswa eenlwaneni angalethwa ngenarheni begodu asatjalaliswe namkha athengiswe eSewula Afrika kuphela nasele atloliswe ngokuya komThetho weeNonisi, ukuDla kweFuyo, iinHlahla zeLimo neenHlahla zeFuyo.
IKambiso ezeleko yokuLinga , kufaka amalanga wokuthoma alindelweko, itjhejo elikhethekileko mayelana nalapho kuphelela ukudla okubuya eenlwaneni ezikhiqiza ukudla kanye nokuziphendulela ngeendaki.
Nikela ikhophi eqinisekisiweko kamazisi kanye/namkha incwadi ejamele umazisi nawenza isibawo sekampani.
Letha iforomo lesibawo ephikweni labaNqophisi: ukulawulwa kokungenisa nokukhupha ipahla.
Kungathatha amalanga amathathu ukusebenza isibawo sakho.
Imvumo yokuletha ngenarheni ebuya emTlolisini wokwEnziwa Ngcono kweenLwana iyafuneka ngaphambi kobana ulethe ngenarheni iinlwana namkha izinto zejinethiki ezifana nama-embriyo, amaqanda namkha isimeni eSewula Afrika.
Nayikuthi umbawi akatlikitli isibawo ngokwakhe, incwadi egunyaza umtlikitli wesivumelwano ofana nomsebenzeli ukutlikitla isibawo ukwenzela umbawi, kufanele iphekelele isibawo.
Iimbawo ezingakazaliswa ngokuzeleko zizakubuyiselwa kumbawi.
Letha iimbawo ehlanganweni yabazalanisi abafaneleko namkha ephikweni lokutlolisa bona yenze isiphakamiso.
Imvumo yokuletha ngenarheni yokwelatjhwa kweenlwana ifuneka ukuletha imikhiqizo yederi eSewula Afrika namkha ukuyidlulisela kwenye inarha.
Iimvumo zokuletha ngenarheni zisebenza isikhathi esithileko begodu emthwalweni munye kuphela.
Yenza isibawo semvumo ubuncani bakhona eemvekeni ezisithandathu kodwana ingasi eemvekeni ezibunane zesenzo esihlosiweko.
Nayikuthi imikhiqizo ithuthwa ukudlula eRiphabhligini yeSewula Afrika, letha ikhophi yemvumo yokuletha ngenarheni yokuphathwa kweenlwana ebuya enarheni yokugcina okuya kiyo umthwalo nesibawo semvumo yokudlulisa yokuphathwa kweenlwana.
Ukubhadela godu kungenziwa ema-ofisini womNyango wezokuLima arhenyiswe emininingwaneni yokuthintana neendawo.
Ebujameni lapho ubhadelela omunye umuntu namkha ikampani yenza isiqiniseko sokobana ubhadela ngegama lakhe namkha lekampani.
ISitifikhethi seSampula yokuHlolwa yokweLatjhwa kweenLwana kufanele sizaliswe ngesiNgisi ngudorhodera weenlwana ogunyazwe ukwenza njalo buPhathi bokweLatjhwa kweenLwana benarha ethumela ngaphandle begodu sigadangiswe ekhasini elinetshwayo langokomthetho lehlangano ingasi emalangeni adlula alitjhumi ngaphambi kokukhamba kwemikhiqizo.
Nayikuthi ufuna iimfuno zamambala zomkhiqizo othileko, ungafumana amakhophi wesampula ehlolwako weSitifikhethi seSampula yokuHlolwa yokweLatjhwa kweenLwana kanye neSitifikhethi sezamaPhilo sokweLatjhwa kweenLwana ezibuya e-Ofisini lemVumo.
Kuthatha amalanga wokusebenza amabili ukufika kwamathathu ukusebenza imvumo nayikuthi udorhodera karhulumende uyayivuma.
Nikela umNyangoikhophi eqinisekisiweko yencwadi kamazisi wakho.
Nikela umNyango ikhophi eqinisekisiweko yesitifikhethi sokutloliswa kwekoloyi yakho.
Kungathatha amalanga amathathu ukusebenza isibawo sakho.
Irhelebho leemali lirhelebha abazuzi abafisa ukwandisa amarhelebho weemali wabo ukufikelela ukuthenga ngesikolodo kanye nabazuzi abangafaneleki kuthenga ngesikolodo.
Zalisa iforomo, Isibawo serhelebho leemali lomuntu ngamunye elitholakala emNyangweni wezeziNdlu wePhrovinsi, emabhanka nakibomasipala.
Yisa iforomo emdlulisini wepahla ukuzalisa isiGaba G.
Yisa iforomo embolekisini weemali namkha esikhungweni sezeemali ukuzalisa isiGaba H ebujameni beembawo ezikhambelana nokuthenga ngesikolodo.
Yisa iforomo kusokontraga ukuzalisa isiGaba I ebujameni bezindlu ezisanda ukwakhiwa.
UmNyango wezokuLima unikela ngelwazi ngobujamo bobulwelwe eSewula Afrika kibo boke abathintekako.
Thintana nobuNqophisi bokuPhila kuHle kweenLwana e-adresini enikelwe ngenzasi namkha vakatjhela iwebhsayithi yomNyango wezokuLima.
Dlulisela isirhunyezo sobujamo emjamelini wephrovinsi we-ISS e-Ofisini eliKhulu lomNyango wephrovinsi wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
Imisebenzi yeentjhabatjhaba yezehlalakuhle inikelwa ngokuya kwesiVumelwano sokwAmukelwa esiphakathi komNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle ne-Ofisi lakaMabhalana Mazombe.
Veza incwadi ebuya ekampanini yeentjhabatjhaba eqinisekisa bona uzakudluliselwa egatjeni eliseSewula Afrika namkha eliwela ngaphasi kwekampani yeSewula Afrika.
Veza incwadi ebuya ekampanini yeSewula Afrika eqinisekisa ukudluliswa okubuya ekampanini eyongameleko namkha ewela ngaphasi kwenye ngaphetjheya, kanye nokutjho umsebenzi nesikhundla ozakuqatjhwa kiso.
Letha isiqinisekiso se-chartered accountant esibeka bona uzakuqatjhwa ngokuya kobujamo nemibandela engaphasi kwaleyo esebenza ezakhamizini nebahlalini nokobana unokufaneleka okusemthethweni okufuneka emsebenzini.
Veza ubufakazi bokuzitlolisa nehlangano yabafundela umsebenzi namkha ibhodo nakufunekako.
Njengelunga elivunyelweko lelabhorathri leHlangano yeenTjhabatjhaba yokuHlolwa kweMbewu , iStetjhi sangokomThetho sokuHlolwa kweMbewu somNyango wezokuLima sigunyazwe ukunikela ngeenTifikhethi zeenTjhabatjhaba zokuHlolwa kweMbewu.
I-Orange Certificate sikhutjhwa lokha isampula ikhutjhwa esiqubuthwini ngokomthetho begodu kwenziwe ukuhlola ngaphasi kwelihlo lelabhorathri evunyelweko edose isampula.
I-Green Certificate sikhutjhwa lokha isampula nayikhutjhwa ngokomthetho ukusuka esuqubuthwini ngaphasi kwelihlo lelabhorathri evunyewleko kodwana ukuhlola kwenziwa kwenye ilabhorathri evunyelweko enarheni enye.
I-Blue Certificate sikhutjhwa lokha isampula ingaweli ngaphasi komsebenzi welabhorathri evunyelweko begodu ilabhorathri evunyelweko ingasebenzi kuphela ukuhlola isampula.
Bawa ukunikelwa kweenomboro zangokomthetho zesiqubuthu sembewu.
Yenza isibawo seSitifikhethi esi-Blue ngencwadi ngokusebenzisa incwadi yangokomthetho enetshwayo lehlangano, ngombana ukumeregwa kwesiqubuthu sembewu nokusampula ngokothetho akusebenzi.
Ubude be-learnership buzakuhluka ikoro nekoro kodwana angeze baba bufitjhani ukudlula unyaka.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Amanye amakghono afana namakghono wekhompyutha; nanyana unelayisense yokutjhayela, njll.
Bawa abangani nomndeni bakuqalele iinkhala begodu uqale imikhangiso emaphephandabeni.
Hlala uthintana nesentha yezabasebenzi yakho begodu ulethe imininingwana yakho ebujameni banjesi nayikutjhugulukako.
Ubude bama-learnership buzakuhluka kodwana awakavamisi ukuba ngaphasi konyaka munye.
Yenza isibawo emNyangweni wezabaSebenzi namkha esentha yezabasebenzi eseduze nawe.
Kokubili inarha elawulwa ngurhulumende kanye neyabantu bangeqadi ingangenwa ngokungasimthetho.
Lapho inarha yangeqadi ingenwe ngokungasimthetho begodu kunobujamo obukhethekileko, umnikazi wenarha angaya kwelinye nelinye i-ofisi lomNyango weeNdaba zeNarha ukuyokufuna irhelebho nayikuthi unobangelo wokungena enarheni ngokungasimthetho kufuna inarha yokulima.
Lapho inarha yangeqadi ingenwe ngokungasimthetho begodu kunobujamo obukhethekileko, umnikazi wenarha angaya kumasipala wendawo namkha nakutlhogekako emNyangweni wezeziNdlu ukufna irhelebho nayikuthi unobangela kufuna izindlu.
Ababawi angeze bahlolwa ngelanga lokwenza isibawo begodu isikhathi sokulinda sokuhlolwa siyehluka umasipala nomasipala.
Letha iinthombe ezinzima nokumhlophe ezimbili zakamazisi.
Kuzakufuneka bona uhlolwe amehlo esentha yokuhlola.
Ababawi angeze bahlolwa ngelanga lokwenza isibawo begodu isikhathi sokulinda sokuhlolwa siyehluka umasipala nomasipala.
Letha iinthombe ezinzima nokumhlophe ezimbili zakamazisi.
Kuzakufuneka bona uhlolwe amehlo esentha yokuhlola.
Kokuthoma, qunta bona ngimuphi umtlolo ofuna ukuwenza ube semthethweni.
Kufuze uyelelise iPhiko lokwenziwa kwemiTlolo ibe semThethweni ngenarha imitlolo ezakusetjenziswa kiyo, ukulivumela ukuqunta bonyana yi-Apostille namkha Sitifikethi sokuQinisekisa esifunekako.
Ngokudlula emJamelini weSewula Afrika ngaphetjheya.
Imitlolo ephathelene nokuthuthwa kwefuyo, kufaka iimfuyo sithandwa, kufanele itlikitlwe beyibethwe istempe nguDorhodera weFuyo wakaRhulumende ogunyaziweko.
IPhiko lokwenziwa kwemiTlolo ibe semThethweni lizakunikela isaziso samalanga alikhomba sokuvalwa okungasi ngekwelanga lokuphumula.
Akunamaforomo azaliswako kodwana hlala uveza inarha ohlose ukusebenzisa kiyo umtlolo.
Kufanele ufumane incwadi yesigunyazo nawuhlose ukuletha ngaphakathi kwenarha ikoloyi etja namkha esetjenzisiweko, ikoloyi ethutha ipahla namkha ikoloyana nekwakha namkha ukutjhugulula ikoloyi.
Tjheja: Mumuntu kuphela okuzakutloliswa ngegama lakhe ikoloyi okufanele azalise iforomo lesibawo.
Fumana amaforomo wesibawo afaneleko abuya kwa-SABS.
Fumana amaforomo wesibawo afaneleko abuya kwa-SABS.
Akunamuntu ozakusebenzisa isikebhe sokuthiya namkha esinye isikebhe ukusebenzisa elinye nelinye ilungelo lokufikelela ngaphandle kwalokha anikelwe ilayisense, ekhambelana nemvumo nayikuthi umnikazi wesikebhe mnikazi welungelo lokuthiya begodu lapho umnikazi wesikebhe angasi mnikazi welungelo lokuthiya isivumelwano sikhona sokusetjenziswa kwesikebhe esitjhiwoko.
Fumana iforomo lesibawo emNyangweni weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha.
Zalisa iforomo ngamagabhadlhela usebenzise amaledere amakhulu kuphela begodu ufake incwadi yamabanga etloliweko.
Letha iforomo lesibawo emNyangweni weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha kanye nesivumelwano selungelo lakho lokuthiya osenze nomnikazi wesikebhe ukusebenzisa isikebhe okukhulunywa ngaso, nayikuthi awusi mnikazi welungelo lokuthiya.
Tjengisa isikhathi kanye nesibawo sekoro yokuthiya isikebhe esizakusebenza kiyo.
Isibawo singathatha amalanga wokusebenza amathathu namkha ukudlula lapho kuye ngokwenziwa kuhle kwesibawo.
Iindleko zihluka ngokuya kobude besikebhe.
Kuyelelisa umnghonghoyili ngangakukhetha, okufana nokuvula umlandu wobulelesi namkha wokwenza isibawo somlayo wokuvikelwa nokunikela umsolwa ngencwadi emdosela ekhotho.
Atlhorisa ngokomzmba namkha ngokomseme, isibonelo, abetha namkha akata.
Atlhorisa ngomlomo, ngokommoya namkha ngokwengqondo, isibonelo, ukuthuka namkha isikhwele esidluleleko.
Akuhlukumeza, isibonelo, ngokubuyelelweko akudosela umtato okusilingako.
Akuthumelela iincwadi namkha agade imikhambo yakho.
Angena endaweni yakho yokuhlala ngaphandle kwemvumo.
Akuhlukumeza ngakwezomnotho namkha ngeemali, isibonelo, lokha umyeni namkha umlingani nakagandelela ekuthatheni zoke iinqunto zemali.
Ukona ipahla yakho, isibonelo, atjhisa izembatho zakho, aphula ifenitjhara namkha asika amatayere wekoloyi yakho.
Okhunye nokhunye ukuphathwa ngokutlhorisa okuthusela ukuphepha kwakho, ipilo namkha ukuphila kuhle.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yePhiko eliziJameleko eliPhenya iiNghonghoyilo ngamaPholisa.
Igama nemininingwana yokuthintana kangazimbi kanye/namkha yomghonghoyili.
Isinghonghoyilo seHlangothi IV: Singhonghoyilo esisola bona ilunga lenze isenzo sokwephula umthetho ngaphandle kwalezo ezirhenyiswe ngehla namkha ukungaziphathi kuhle okungakhenge kube nomphumela wokuhlongakala namkha ukulimala kumbi komunye.
Isinghonghoyilo seHlangothi V: Singhonghoyilo esenzeka ngaphandle kwegunya namkha lomthethomgomo we-ICD.
Iinghonghoyilo ezenziwa ngabasebenzi bemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha , iinkhulu zekhotho kanye namalunga wamaJoni weSewula Afrika.
I-ICD ingakubawa ukunikela ngelwazi elingezelelweko ngaphambi kobana isinghonghoyilo siphenywe.
Nayikuthi uza ngokwakho, uzakubonana nesisebenzi esiphethe umlandu namkha umcozululi.
Ukuvunywa kweklayenti kungathatha imizuzu emihlanu.
Igama nemininingwana yokuthintana yakangazimbi kanye /namkha yomnghonghoyili.
Igama lesitjetjhi samapholisa namkha lakamasipala lapho umsolwa wepholisa asebenza khona.
I-ICD izakuphenya indaba ngokukhambela indawo yesehlakalo sobulelesi kanye nokufumana iintatimende kibofakazi.
Imisebenzi yokurhatjha yomdumo omncani yokungenisa imali - imisebenzi esebenza ukusuka neratjhela emasentheni weentolo, emabaleni wezemidlalo, emabaleni wemiqaliso kanye nemathiyetha wama-drive-in weenthombe zebhayiskobho, namkha njengomunye umsebenzi iPhiko eliwubona ufanele.
Imisebenzi yomphakathi yokurhatjha ngamandla amancani - imisebenzi esebenza ukusuka nerhatjha ukuya emasentheni wamakhaya wabadala, athintana phakathi kweendawo zekolo namakhaya wabadala namkha omunye nomunye umsebenzi iPhiko eliwubona ufanele.
Womabili amalayisense wokurhatjha ngomdumo ophasi womphakathi newokungenisa imali azakusebenza iminyaka emithathu begodu ilayisense ekhethekileko yokurhatjha ngamandla aphasi izakusebenza amalanga amatjhumi amathathu.
Funa ifrikhwensi esebenzisa amandla amancani.
Qunta ngendawo yestudiyo nesayithi yokudlulisa.
Hloma isiqhema somsebenzi esizakusebenzana nekambiso yesibawo besibembawi owenzela umphakathi.
Sikghonakalisa ukukhethwa kwamalunga weBhodo ngentando yenengi.
Bawa ikhophi yeforomo lomsebenzi wokurhatjha nokusabalalisa amatshwayo.
Zalisa iforomo lesibawo ngamagabhadlhela usebenzise amaledere amakhulu.
Iimbawo ezingakazaliswa zizakubuyiselwa kumbawi begodu akunakuziphendulelela okuzakwenziwa ngokuthikanyezwa okuzakwenzeka.
Ukuvunywa kwelayisense kungathatha iinyanga ezimbili ukuya kwezintathu.
Iforomo lesibawo lizakuba lihlangothi lamatjhejuli weGazede yomBuso.
Omunye nomunye umuntu owenza, owakha, otjhugulula namkha oletha ngaphakathi iinkoloyi ngeminqopho yebhizinisi namkha othengisako kufanele azitlolise nomNyango wezokuThutha.
Bona kufunyanwe isibawo, umnyango wephrovinsi uzakuthumela isiqhema sokuhlola bona siyokuhlola umbawi bona uyakhambisana nemithetho ebekiweko na.
Isibawo sisetjenzwa mhlokho begodu isitifikhethi sokutloliswa sikhutjhwa ngelanga elilandelako.
Umnqopho wemivuzo yokubeletha kulilisa umbhadeli ofaneleko ngesikhathi sesidisi kanye nokuhlala ekhaya.
Isibawo kufanele senziwe msinyana ekuthomeni kwelifu yokubeletha namkha nakungasinjalo kungakapheli iimveke ezisithandathu zobulethwa komntwana.
Umbhadeli kufuze kube ufumana umrholo ojayelekileko omncani ngesikhathi aselifini yokubeletha.
Isitifikhethi sezokwelatjhwa esiqinisekisa isidisi kanye/namkha nokubeletha kufuze silethwe.
Thintana nesentha yezabasebenzi eseduze ukufumana amaforomo afaneleko.
Zalisa bewubuyise amaforomo la kanye nesitifikhethi sezokwelatjhwa esentha yezabasebenzi eseduze.
Nasele kufunyenwe yoke imitlolo efaneleko, i-UIF ithembisa bona izakusebenzana namkha iphethe iimbawo kungakapheli iimveke ezisithandathu.
Letha ubufakazi beemali ukubhadela iindingo zabantu abaphekelela umnikazi wesibawo semvumo yokwelatjhwa, nabukhona ngeentatimende, imitlolo yomrholo namkha amatjhege wabakhambi nayikuthi buyatholakala.
Letha incwadi yesiphathiswa sezokwelapha namkha yesikhungo sezokwelapha, isikhathi sokwelatjhwa netjengisa amabanga namkha ukutlhogeka kokwelatjhwa kanye nemininingwana yamaqhinga wokwelatjhwa eSewula Afrika.
Ilungelo lokumayina yimvumo enikelwa nguRhulumende ngokusebenzisa umNyango wamaMinerali namaNdla elikunikela igunya lokumayina amaminerali endaweni ethileko.
Yenza isibawo e-ofisini kuMphathi wesiFunda womNyango wamaMinerali namaNdla esifundeni inarha ekiso.
Letha iforomo ngesandla namkha ngeposo etlolisiweko kuMphathi wesiFunda inarha ewela ngaphasi kwaso.
Iforomo kufanele liphekelelwe yimali yesibawo engabuyiko ezakuquntwa Mphathi wesiFunda.
Iindleko zizakuquntwa mnyango begodu azibuyi.
Inani lizakuhluka ngokuya kweminerali elizakwenjiwa.
Yenza isibawo e-ofisini loMphathi wesiFunda lomNyango wamaMinerali namaNdla esifundeni inarha ekiso.
Letha iforomo kanye nemali ebhadelwako ebekiweko engabuyiko e-ofisini loMphathi wesiFunda okuwela ngasi kwayo inarha.
UMphathi wesiFunda uzakwamukela isibawo nayikuthi zoke iimfuno kuhlangabezwene nazo.
Nasele isibawo samukelwe, uMphathi wesiFunda uzakubawa bona ulethe iqhinga lokuphathwa kwebhoduluko, nokubonisana nomnikazi wenarha kanye nohlezi kiyo kanye nabanye abathintekako.
UNgqongqotjhe uzakunikela imvumo yokumayina nayikuthi zoke iimfuno kuhlangabezwene nazo.
Iindleko zizakuquntwa mnyango begodu azibuyi.
Inani lizakuhluka ngokuya kweminerali elizakwenjiwa.
Nayikuthi usola bona umuntu ulahlekile, kokuthoma linga ukumthinta.
Nayikuthi awukghoni ukumthola, tjhinga kwesinye nesinye istetjhi samapholisa namkha esentha etjheja amaklayenti msinyana.
Nikela ngelwazi elisisekelo ngomuntu lowo, sinyula, isithombe samuva nje.
Nayikuthi umuntu olahlekileko uyafunyanwa, tjhinga estetjhini samapholisa lapho umuntu abikwe khona njengolahlekileko ukwazisa amapholisa namkha isiphathiswa esiphenya umlandu.
Ungabika umuntu olahlekileko kwesinye nesinye istetjhi samapholisa kungaqalwa bona istetjhi sisendaweni umuntu okusolwa bona ulahleke kiyo.
Tjengisa ukobana kungani ufuna inomboro yokuthengiswa neenomboro zokuthengisa ezifunekako.
Koke ukudibhozida imali emakhawunthareni wePosofisi kusimahla.
Tjheja: Abantu abasese bancani abafisa ukuvula i-akhawunti kufanele baphekelelwe bondli babo bangokomthetho namkha babelethi.
Abantu abasese bancani abafisa ukuvula ama-akhawunti kuafnele beze nabondli babo bangokomthetho namkha umbelethi.
Imizuzu elitjhumi ukuya kwematjhumi amabili kuye ngokuthi igatja lePosofisi libhizi kangangani.
Amaforomo weembawo atholakala emaPosofosi inarha yoke.
Amatjhuguluko nakenziwako ku-close corporation etlolisiweko kungaba kuphathelene nobulunga namkha itjhuguluko lenzeka ngebanga lesiphathiswa sezeemali namkha i-adresi yokuposa ye-CC kuqakathekile bonyana amatjhuguluko lawo atloliswe ema-Ofisini wezokuTloliswa kwama-Close Corporation.
Zalisa ingcenye A nangabe kunetjhuguluko egameni le-CC namkha ubujamo bebhizinisi.
Amaforomo weembawo la atholakala e-ofisini eliseduze lethrafigi.
Yazisa i-Nedlac ngehloso yeyuniyoni yokuragela phambili nesenzo sokunghonghoyila.
Umnikazi thayithili namkha umnikazi kufanele atlikitle isitifikhethi sanjesi bona siphele begodu asinikele umnikazi thayithili omutjha namkha umnikazi.
Isaziso sokutjhuguluka kobunikazi namkha sokuthengiswa kwekoloyi, atholakala e-ofisini eliseduze lethrafigi.
UmThetho wokuLilisa ngebanga lokuLimala namaLwelwe wemSebenzini , ufuna bona abaqatjhi babike zoke iingozi ezenzeka emsebenzini esiKhwameni sokuLilisa.
Abaqatjhi kufanele bathumele iHlangothi A leforomo esiKhwameni sokuLilisa ngokurhaba okukghonekako ngemva kwengozi.
Abaqatjhi kufanele balethe umbiko wabo wokuthoma wezokwelatjhwa ngokurhaba okukghonekako nabawufumana kudorhodera.
Nayikuthi umsebenzi akakghoni ukubuyela emsebenzini isikhathi eside, abaqatjhi kufanele bafumane imibiko yeragelo phambili yezokwelatjhwa ebuya kudorhodera bebayilethe esiKhwameni sokuLilisa inyanga nenyanga.
Lokha umsebenzi nakathoma ukusebenza godu, abaqatjhi kufanele bathumele umbiko wokuthoma ukusebenza godu kanye nombiko wezokwelatjhwa esiKhwameni sokuLilisa.
Lokhu kuzakuya ngokobana loke ilwazi lizaliswe kuhle na.
Zalisa iforomo lesibawo ngamagabhadlhela usebenzise amagabhadlhela.
Letha iforomo lesibawo nemali yesibawo emNyangweni wezokuThintana.
Iimbawo ezingakazaliswa zizakubuyiselwa kumbawi begodu akunakuziphendulela okuzakwenziwa ekuthikamezeni okungenzeka.
Ilayisense ingalunga ngemva kwamalanga amatjhumi amathathu.
Yenza isibawo selungelo lokuthiya kuphela bona ufumane isimemo esizakuvezwa eGazedini yomBuso.
Fumana amaforomo wesibawo ema-ofisini womNyango weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha endaweni yokusabalalisa etjhiwo mnyango.
Funda ngetjhejo, uzwisise bewenze isiqiniseko sokobana wanelisa iimfuno zesibawo kanye nobujamo.
Zalisa, tlikitla begodu letha iforomo kanye nemitlolo yokusekela etjhiwoko kanye nemali ebhadelwako engabuyiko.
Ikambiso yokuhlolwa izakuthoma ngemva kwelanga lokugcina leembawo begodu imiphumela izakwaziswa ngokusebenzisa ukuthintana yi-DEA&T.
Ukubekelwa ngeqadi kwendawo yokusebenzela iimfesi kungatjhejwa ebujameni obuthileko begodu nangokuqunta kwakaNgqongqotjhe we-DEA&T.
Nayikuthi ukubekelwa ngeqadi kwendawo kuyanikelwa, yenza isibawo semvumo yokusebenzisa indawo yokusebenza iimfesi.
Isibawo selungelo lendawo yokusebenzela iimfesi singathatha inyanga yinye ukuya kwezintathu namkha ukudlula lapho kuye ngobunengi beembawo ezifunyenweko.
Isibawo singathatha amalanga wokusebenza amathathu namkha ukudlula lapho kuye ngokwenziwa kuhle kwesibawo.
Iimali ezibhadelwako zibuyekezwa njalo ngonyaka namkha ziquntwa nguNgqongqotjhe weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha mgunyazi ovunyelweko kanye noNgqongqotjhe wezeeMali.
Ukubhadela okungakhambisani nenomboro yereferensi yokubhadela okukhulunywe ngayo ngehla kanye nenomboro yomzuzi yokuzazisa angeze kwamukelwa.
Ilanga lokugcina lokubhadelwa komthelo kasolanga akusi ngemva kwelanga lokugcina lonyaka wokuhlola namkha ilanga lokugcina elivunyiweko lonyaka weemali.
Lapho ukubhadela kwenziwa ngeposo, ngokusebenzisa ibhanka namkha i- ATM, isikhathi esaneleko sokuposa namkha sokusetjenzwa kufanele siyelelwe.
Lapho ukubhadela kwenziwa ngokwe-elektroniki, kufanele kuqalelelwe isikhathi sokuqintelwa sebhanka yakho kanye nesikhathi sokuvunyelwa esingathatha amalanga aphakathi kwamabili ukuya kwamahlanu.
Ukubhadela okungakhambisani nenomboro yereferensi yokubhadela okukhulunywe ngayo ngehla kanye nenomboro yomzuzi yokuzazisa angeze kwamukelwa.
Nayikuthi ilanga lokugcina lokubhadela liwela ngaphasi kwelanga lokuphumula namkha lepelaveke, ukubhadela kufanele kwenziwe ngelanga lokugcina lokusebenza elingaphambi kwelanga lokuphumula namkha lepelaveke.
Ukubhadelwa kwesibili komthelo kasolanga kufanele kusekelwe esilinganisweni sengeniso etheliswako esilingana nenani elisisekelo namkha inani lamambala lengeniso etheliswako yonyaka loyo.
Fumana isiqinisekiso esibuya eKomitini yaSafuthi yeeNdaba zabaBaleki esibeka bona ungahle uhlale umbaleki unomphela.
Nawuzakutjengisa ukungajayeleki kwamakghono wakho namkha ukufaneleka emNyangweni weeNdaba zeKhaya, kufuneka ulethe incwadi ebuya enarheni yangaphandle namkha ebuya esikhungweni sezefundo seSewula Afrika, sezamasiko namkha ihlangano yamabhizinisi eqinisekisa amakghono wakho njengangakajayeleki namkha ukufaneleka.
Letha i-CV nobunye ubufakazi bamakghono namkha ukufaneleka okungakajayeleki.
Nawuzakuqinisa isibawo sakho, okungahle babe abahlali bakanomphela bangaletha incwadi esifakazelo ebuya kubaqatjhi bakade.
Lomsebenzi usebenza emaphandleni anetjhebiswano lokuthathana lakanomphela nezakhamuzi zeSewula Afrika namkha izakhamuzi zakanomphela.
Itjhebiswano lakanomphela lesikhathi eside elihlangana kwabalingani bobulili obufanako nebobulili obungafaniko nalo liyamukeleka, kodwana esikhundleni sesitifikhethi somtjhado, abalingani abanjalo kufuneka balethe incwadi yesifungo yokuhlala bobabili nokusekelana kwabo ngeemali.
Nawufuna iiNdaba zeKhaya zinikele iphandle elithethene nesakhamuzi seSewula Afrika namkha isakhamuzi sakanomphela imvumo yokuhlala yakanomphela, kufanele waneliswe bona itjhebiswano elihle labathetheneko likhona.
Imvumo yokuhlala yakanomphela inikelwa ebujameni bokobana nayingaphela, kungakapheli iminyaka emibili ukuthoma ngelanga eyakhutjhwa ngalo, itjhebiswano alisekho ngaphandle kobujamo bokuhlongakala.
Mlingani womtjhado munye oliphandle ongenza isibawo sobujamo ngebanga lokobana litjhade nesakhamuzi seSewula Afrika namkha isakhamuzi sakanomphela.
Kufanele kube utjhade isakhamuzi seSewula Afrika namkha umhlali kanomphela ngokuya komthetho wabantu namkha wesintu isikhathi seminyaka emihlanu.
Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya namkha ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo ungaphetjheya.
Iimbawo zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya ephrovinsini lapho uhlose ukusebenza khona namkha ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika nawenza isibawo ungaphetjheya.
Irizeva elikhonjelwe ihlangothi lokuthoma lingadluliselwa kwelinye ihlangothi nayikuthi likhambisana nazo zoke iimfuno zehlangothi elithileko begodu libandulwe namkha lifuna ukufumana ibandulo elifunekako kilelohlangothi.
Umsebenzisi namkha umnikazi wekoloyi efunelwa imvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali, angeze avumela omunye umuntu atjhayele ikoloyi endleleni yomphakathi ngaphandle kwalokha anemvumo yokutjhayela yesiphrofetjhinali yehlangothi elifaneleko.
Ngemva kokubhadela, uzakudluliselwa estetjhini esiseduze samapholisa uyokubawa umbiko wokubanjwa.
Imvumo izakulunga kungakapheli iimveke ezibunane ukuya kwezilitjhumi nambili.
Ilungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba lisebenza iminyaka emihlanu kodwana ngemva kwelanga lokuphela umbawi angabawa ukuvuselelwa kwalo isikhathi esingadluli iminyaka emithathu.
Iqhinga lokusekela ngeemali likhambelana nomsebenzi wokuzuma begodu lizakuthatha isikhathi somsebenzi.
Umbawi akaphuli umThetho wokuThuthukiswa kwemiThombo yamaMinerali nePhethroliyamu.
Akunamuntu omunye onelungelo lokuzuma amaminerali ngokwemba, ilungelo lokumayina namkha imvumo yokugcinwa kweminerali nenarha efanako.
Yenza isibawo e-ofisini loMphathi yomNyango wamaMinerali namaNdla esifundeni inarha ekiso.
Iforomo kufanele liphekelelwe yimali ebhadelwako engabuyiko efunekako.
Nayikuthi uMphathi wesiFunda wamukela isibawo sakho, uzakubawa bona ulethe iqhinga lokuphathwa kwebhoduluko kanye nokubonisana nomnikazi wenarha nohlala kiyo ngokomthetho namkha omunye nomunye othintekako.
Nayikuthi zoke iimfuno lezi uhlangabezana nazo, uMphathi wesiFunda uzakusa isibawo kuNgqongqotjhe bona sitjhejwe.
Nasele iimfuno lezi uhlangabezane nazo, uMphathi wesiFunda kufanele alethe isibawo kuNgqongqotjhe bona sitjhejwe.
Ngubani ongenza isibawo somlayo wokuvikelwa?
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo.
Yenza isibawo somlayo wokuvikelwa eKhotho kaMarhastrada eseduze nalapho uhlala khona namkha usebenza khona ngesinye nesinye isikhathi, ngesikhathi nangemva kwesikhathi sokusebenza kwekhotho begodu nangamalanga wokuphumula namkha iimpelaveke.
Igama lestetjhi samapholisa lapho umnghonghoyili angahle abike khona ukwephulwa komlayo wokuvikelwa ofunwako.
Qinisekisa iforomo nomabhalana wekhotho bewulilethe.
Umabhalana uzakuthumela isibawo sakho kumarhastrada ozakubeka ilanga lokobana ubuye ekhotho khona isibawo sakho sizakutjhejwa.
Umarhastrada godu uzakulungisa isaziso sokwazisa umtlhorisi ngomlayo wokuvikelwa nokobana eze nini ekhotho.
Ngemva kokuvela ekhotho, umarhastrada anganikela ngomlayo wokuvikelwa.
Umlayo wokuvikelwa ungafunyanwa mhlokho, lokhu kuyame ekuraraneni komlandu wakho.
Umlayo usebenza bekube kulapho umuntu otlhoriswako awusula khona.
Nayikuthi umtlhorisi wenza isibawo sokudlulisa ukukhutjhwa komlayo, umlayo uragela phambili nokusebenza bekube kulapho iKhotho yokuDluliselwa kweenQunto iwusula khona.
Nanyana kungekho ukulinganiswa kwenani labanikazi bezabelo, kodwana kunesiqunto sokobana kumele babe likhomba.
Ibhizinisi elinjengaleli lifuna imali enengi yokwakha nokuthenga ipahla ngaphambi kobanyana lithome lisebenze.
Kungathatha amalanga amahlanu ukutlolisa ikampani.
Umnqopho womsebenzi lo kukukwenza isibawo sesehliselo kanye nesibuyiselo emalini yemikhiqizo engeniselwa ukubumba, ukukhiqiza, ukuqedelela, namkha ukupakwa kwemikhiqizo okumele ithunyelwe kwezinye iinarha.
Kufuneka imvumo nawufuna ukungenisa umkhiqizo begodu ungayifumana ngokuzalisa iforomo lokwenza isibawo elitholakala kuKomitjhana yokuLawula zeRhwebo I-ITAC.
Kungathatha iimveke ezimbili namkha ezine ukuthola ipendulo ngesibawo sesehliselo namkha sesibuyiselo ema-ofisini womNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Umtjhado kufanele kukhulunyiswane ngawo, wenziwe namkha uthatjelwe ngokuya komthetho wesintu.
Bobabili abathetheneko kufanele bawuvumele umtjhado.
Nanyana kunganaqintelo esibalweni semitjhado yesintu ubaba angangena kiyo, akunomunye umtjhado wesintu ongenziwa ngaphandle kwalokha kungafunyanwa umlayo wekhotho olawula irherho lepahla yangomuso yomtjhado yalemitjhado.
Qinisekisa ubujamo bakho bomtjhado ku-inthanethi.
Isitifikhethi somtjhado esingakarhunyezwa namkha ukwenziwa butjha kwerejista efaneleko namkha omunye nomunye umtlolo osekelako ofakwa kurejista etjhiwoko ukhutjhwa nelwazi lokuqinisekisa elibuya erejisteni yomtjhado.
Isitifikhethi somtjhado esirhunyeziweko sikhutjhwa khonokho.
Isitifikhethi somtjhado esirhunyeziweko singathatha iimveke ezisithandathu ukuya kwezibunane.
Ukulalelwa kokuthobelana yikambiso lapho ukomitjhinara ahlangana nabathinteka embangweni ukufuma iindlela zokurarulula umbango ngesivumelwano.
Nikela ikhophi yeforomo komunye othintekako.
Ukulalelwa kokuthobelana yikambiso lapho ukomitjhinara ahlangana nabathinteka embangweni ukufuma iindlela zokurarulula umbango ngesivumelwano.
Nikela ikhophi yeforomo komunye othintekako.
Ungenza isibawo sokubuyisela imali yelayisense yekoloyi nayikuthi ikoloyi yakho yetjiwe, ayisisebujameni bokusetjenziswa unomphela, namkha kusulwe ukutloliswa kwayo.
Isibawo sokubuyisela imali kufanele senziwe kungakapheli iinyanga ezintathu ukuthoma ngelanga lesaziso sokwetjiwa, ukungabi sebujameni bokusetjenziswa unomphela namkha ukuthoma ngelanga ekwasulwa ngalo ukutloliswa kwayo.
Isibawo sisetjenzwa mhlokho kodwana imali ebuyiswako ibhadelwa emalangeni ambalwa ngebanga leenkambiso zokuhlola.
Zalisa iforomo esentha eseduze yokuhlola.
Akunasikebhe sokuthiya esizakutloliswa ngaphandle kwelungelo lokuthiya kanye nemvumo yokuzibandakanya emisebenzini yokuthiya.
Zalisa iforomo ngamagabhadlhela usebenzise amaledere amakhulu kuphela begodu ufake incwadi yamabanga atloliweko lapho kufaneleko.
Letha iforomo lesibawo nelungelo lakho lokuthiya namkha isivumelwano osenze nomnikazi wesikebhe sokusebenzisa isikebhe okukhulunywa ngaso, nayikuthi awusi mnikazi welungelo lokuthiya.
Yitjho isikhathi kanye nekoro yokuthiya isikebhe esizokufakwa ngaphasi kwayo.
Isibawo singathatha amalanga wokusebenza amathathu namkha ukudlula lapho kuye ngokwenziwa kuhle kwesibawo.
Iindleko zihluka ngokuya kobude besikebhe.
Thumela amakhophi aqinisekisiweko wabomazisi bamalunga wekampani.
Kungathatha amalanga ahlangana kwelilodwa ukufika kwamane ukutlolisa i-CC.
Ilungelo lokutlama lilungelo lokuvikela umsebenzi womuntu, okungaba yinto etloliweko kanye nefana nomqondo, amahlelo wekhompyutha, imisebenzi yobukghwari, umvumo, amafilimu namkha amavidiyo.
Emisebenzini eminengi akutlhogeki ukwenza isibawo selungelo lokutlama.
Incwadi yokujanyelwa eendabeni zomthetho nayikuthi imisebenzi yegqwetha iyasetjenziswa.
Ukulandela iinkhathi zeenyanga ezisithandathu, iinkambiso zokuhlola ziyenziwa begodu ilungelo lokutlama linikelwa enyangeni yekhomba.
Ukuvikelwa kwemitlamo emihle kukghonakaliswa iminyaka elitjhumi nemihlanu, kuthi imitlamo esebenzako kube minyaka elitjhumi.
Nasele umtlamo wamukelwe bewatloliswa njengomutjha, uzakunikelwa isitifikhethi somtlamo.
Imitlamo iyavuselwa njalo ngemva kweminyaka emithathu.
Zalisa iforomo lesibawo somtlamo elitholakala ema-ofisini womNyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
Ngeenyanga ezisithandathu, kwenziwa ukuhlola okusemthethweni bese kuthi ngenyanga yekhomba umtlamo utloliswe.
Isitifikhethi sokubhabhadiswa komntwana, nayikuthi sikhutjhwe kungakapheli iminyaka emihlanu yokubelethwa.
Nayikuthi ababelethi abatholakali, incwadi yesifungo yesihlobo esiseduze ubuncani bakhona esineminyaka elitjhumi ubudala kunomtwana, nesazi kuhle imininingwana yamabeletho yomntwana begodu kufanele siqinisekise ukwaziwa komntwana nobujamo bakhe.
Zoke iinkoloyi ezisebenza eendleleni zomphakathi zeSewula Afrika kufanele zitloliswe.
Tjheja: Imali ebhadelwako esalele emva kufanele ibhadelwe eenkoloyini eziphelelwe malayisense nangakavuselelwa.
Ngesibanga seenkambiso ezinengi ezenzekako njengengcenye yekambiso yokutlolisa, kungcono usebenzise amagqwetha weSewula Afrika.
Khumbula bonyana yoke imitlolo kumele izaliswe nge-enke enzima engasukiko.
Zalisa amaforomo wesibawo njengombana kurhelilswe ngaphasi kwesihloko "Amaforomo azaliswako" ngenzasi.
Nikela amakhophi aqinisekisiweko namkha amaphaspoti asemthethweni wabo boke abantu ababandakanyeka kileyokampani ukuze batloliswe.
Inomboro yeplada enegama lakho kufanele ikhambisane neemfuno zeplada lokutlolisa elijayelekileko.
Nikela ngekhophi eqinisekisiweko yeNcwadi kaMazisi wakho nesitifikhethi sokutloliswa kwekoloyi.
Kungathatha amalanga amahlanu ukutlolisa ikampani yangeqadi.
Ayikho imithetho esetjenziswako ukulawula umsebenzi lo.
Isibawo leso senziwa ngalo lelolanga.
Abantu abangakatloliswa abakavunyelwa ukwenza umsebenzi owenzelwe abantu abazitlolisileko.
Isibawo kufanele siphekelwe yimali yokuzitlolisa.
Ukutlolisa kungathatha iimveke ezisithandathu ukufika kwezibunane kuye ngokulethwa kwemitlolo efunekako.
Ukuhlungwa komuntu kuzakwenziwa siqhema sabantu ubuncani bakhona ababili abakhonjwe yiKomiti yokuYelelisa yesiPhrofetjhinali ye-SACNASP efaneleko.
Umphumela wokulinganiswa angeze waziswa bekube ngemva komhlangano womKhandlu.
Kufanele wenze isibawo sokuvuselelwa kokuzitlolisa emKhandlwini, ubuncani bakhona iinyanga ezintathu ngaphambi kokuphela kokuzitlolisa.
Lapho ikampani ingakadosi umthelo womsebenzi emrholweni womnqophisi, umnqophisi akakavunyelwa ukuthatha ukubhadelwa komthelo okunjalo nakaqunta ngesikolodo somthelo kasolanga.
Lapho ikampani ingakadosi umthelo womsebenzi emrholweni womnqophisi, umnqophisi akakavunyelwa ukuthatha ukubhadelwa komthelo okunjalo nakaqunta ngesikolodo somthelo kasolanga.
Bhadela imali yokutlolisa nasele ubuyisela iforomo lesibawo.
Nangabe itshwayo lakho lamukelwe ngaphandle kwenthikamezo, kumele ulikhangise eNcwadini yamaPhathenti, egadangiswa njalo ngenyanga baGadangisi bakaRhulumende.
Umphakathi unikelwa iinyanga ezintathu bonyana uphikise lokho.
Nangabe kunokuphikisa okutholakalako, umTlolisi wamaTshwayo weBhizinis webo uzakubiza umhlangano hlangana nomphikisako kanye nombawi.
Nangabe akhenge abe khona ophikisako isitifikhethi setshwayo lebhizinisi siyakhitjhwa sinikelwe umbawi waso.
Ungathintana nesentha yokuthintana namakhastama yakwa-dti kinasi inomboro.
Nawubhadala ebhankeni sebenzisa ikhowudu yekhastama.
Kungathatha iminyaka emibili ukutlolisa itshwayo lebhizinisi.
Ukukghona ngokobutheniki kutjho iinkghonakalisi ezisetjenziswa sitetjhi sokuhlola nebandulo labahloli beenkoloyi.
Iintetjhi ezitlolisiweko zingahlola bezilinge kuphela iinkoloyi ngokuya kokugreyidwa kwazo.
Letha iNcwadi kaMazisi wakho neyomeli wabaphathi nayikuthi wenza isibawo egameni lestejhi sokuhlolwa kweenkoloyi.
Kungafuneka bona ulethe eminye imitlolo njengombana kufuna uSo/Nomkhandlu.
Kungathatha iinyanga ezisithandathu ukusebenzana nesibawo sakho.
Imikhandlu yokukhulumisana iqalana neemvumelwano ezifaka woke umuntu, irarulula imibango yemisebenzini, ihloma amahlelo ahlukeneko begodu inikela ngombono ngemithethomgomo yezabasebenzi nemithetho.
Amayuniyoni neenhlangano zabaqatjhi zingenza iimbawo ukubumba imikhandlu yokukhulumisana.
Nawufuna , yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
USo/Nomkhandlu wezokuThutha wephrovinsi okwenziwa kiyo isibawo uzakuthumela isiqhema sokuhlola, ukuzokuhlola iinkghonakalisi kanye nokuphakamisa ukugreyidwa okufaneleko kwesentha yokuhlolela amalayisense.
Nayikuthi uSo/Nomkhandlu uyaneliswa ngokuhlola, angagreyida isentha yokuhlolela amalayisense, arekhode imininingwana erejisteni yamasentha wokuhlolela amalayisense wokutjhayela begodu anikele umbawi isitifikhethi sokutloliswa.
Kungathatha iinyanga ezisithandathu ukutlolisa isentha yokuhlolela amalayisense.
Imvumo yomsebenzeli oletha ngenarheni izinto zejinethiki yeenlwana kufanele itloliswe nomTlolisi wokwEnziwa Ngcono kweenLwana ngaphambi kobana alethe ngenarheni iinlwana namkha izinto zejinethiki ezifana nama-embriyo, amaqanda namkha isimeni eSewula Afrika.
Iimbawo ezingakazaliswa ngokuzeleko zizakubuyiselwa kumbawi.
Kungathatha amalanga amahlanu ukusebenza isibawo sakho.
Omunye nomunye ofisa ukugcina iinyathi kufanele kokuthoma atlolise inarha nomNyango wezokuLima.
Bawa udorhodera wendawo weenlwana ukuhlola inarha nefensi begodu aqinisekise ubujamo bezamalwelwe benyathi.
Ihloko yemisebenzi yokwelatjhwa kweenlwana ephrovinsini kufanele ifakaze bona imithombo eyaneleko iyatholakala ukwelusa ubujamo eplasini ngaso soke isikhathi, nokobana yoke imikhambo yenyathi eplasini nangaphandle kweplasi ingalawulwa kuhle begodu kuzokukghoneka ukulandela ukungakhambi kuhle ngaphandle kokuriyada.
IRhelo labaVowudi livalelwa ikhetho ngelanga ilanga lamakhetho athileko nalaziswa eGazedini yomBuso.
Zitlolise ngokwakho estetjhini sokuvowuda esiyingini sokuvowuda lapho uhlala khona ngesikhathi sokutloliswa kwabavowudi.
Isiphathiswa sokutlolisa sizakunamathisela isinanyathiselwa esinenomboro yesiyingi sokuvowuda encwadini yakho kaMazisi.
Iyuniyoni yihlangano yabasebenzi ephuhlisa beyivikele iinkareko zamalunga wayo eendabeni ezifana nemirholo nobujamo bokusebenzela khulu khulu ngemikhulumiswano nabaqatjhi.
Enye nenye ikhophi yomthethosisekelo kufanele itlikitlwe nguNobhala noSihlalo, njengemakhophi wamambala.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Zalisa amakhophi amabili wamaforomo wesibawo.
Namathisela amakhophi amathathu womthethosisekelo weyuniyoni eforomini lesibawo elizakuthunyelwa ku-Registrar.
Enye nenye ikhophi yomthethosisekelo kufanele itlikitlwe nguNobhala noSihlalo weyuniyoni, abazakuqinisekisa bona imitlolo ngeyamambala.
Ukusetjenziswa baphathi beendawo kanye nabanye abaphakela ngobunengi, basebenzisa imithombo kanye nemisebenzi yabo yokuhlambulula amanzi.
Imisebenzi elawulwako, efana nokusezela/ nokuthelelela ngeensila, ukuphehlwa kwamandla wegezi ngamanzi, ukuhlela kuhle nge-athmosfiye nanyana ukuphehla kabutjha ihlabathi eginya amanzi.
Thola indlela yokusebenzisa kuhle amanzi.
Zalisa amaforomo afaneleko ngokusizwa siphathiswa sesifunda.
Ikambiso yokutlolisa izakuthatha inyanga yinye.
Abantu abangakatloliswa abakavunyelwa ukwenza umsebenzi owenzelwe abantu abazitlolisileko.
Kufanele ukghone ukunikela ngobufakazi bebandulo leSayensi yesiForensikhi namkha lokuPhenya, isibonelo, Ukuhlolisisa imitlolo, uPhenyisisa ngemililo, ukuphenyisisa ngama-Tool Mark, ukuphenyisisa ngokutjhutjhisa, umthetho neenkambiso zekhotho, abofakazi abazizazi, namkha iimfundo ezifitjhani ezivunyelweko.
Isibawo kufanele siphekelwe yimali yokuzitlolisa.
UmKhandlu uzakutlolisa bewukunikele isitifikhethi sokuzitlolisa nayikuthi uyaneliswa bona unazo zoke iimfuneko zefundo ezifaneleko kanye nelemuko njengombana kuzakuqunta umKhandlu.
Ukuzitlolisa kungathatha iimveke ezisithandathu ukufika kwezibunane kuye ngokulethwa kwemitlolo efunekako.
Ukuhlungwa komuntu kungenziwa nawe siqhema sabantu ubuncani bakhona ababili abakhonjwe yiKomiti yokuYelelisa yesiPhrofetjhinali ye-SACNASP efaneleko.
Umphumela wokulinganiswa angeze waziswa bekube ngemva komhlangano womKhandlu.
Kufanele wenze isibawo sokuvuselelwa kokuzitlolisa emKhandlwini, ubuncani bakhona iinyanga ezintathu ngaphambi kokuphela kokuzitlolisa.
Gandelela i- nasele wanelisiwe bonyana uzalise iforomo kuhle.
Nasele utlolisiwe, ilwazi lizakutholakala khonokho.
Kufanele wenze isibawo sokuvuselelwa kokuzitlolisa emKhandlwini, ubuncani bakhona iinyanga ezintathu ngaphambi kokuphela kokuzitlolisa.
Zalisa loke ilwazi elifunekako njengombana kubawa iforomo lesibawo nawuzitlolisa njengobhadela umthelo kwa-SARS.
Akunasikhathi esibekelwe ukusebenza isibawo sakho.
Zalisa loke ilwazi elifunekako njengombana kubawa iforomo lesibawo nawuzitlolisa njengobhadela umthelo kwa-SARS.
Akunasikhathi esibekelwe ukusebenza isibawo sakho.
UmTlolisi kufanele aziswe ngomtlolo ngehloso yokubamba ukulingwa kwesihlahla okutlhogeka ekutlolisweni kwesihlahla sezelimo khona azakuhlola ukusebenza kwaso.
UmTlolisi angafuna ilwazi elinabileko ukuqunta bonyana isihlahla siyamukelwa na ebujameni bekareko yomphakathi nokusebenza kuhle.
Iimbawo ezingakazaliswa ngokuzeleko zizakubuyiselwa umbawi begodu akunasibopho sokuliya esizakwamukelwa.
I-ofisi lomTlolisi ngonyaka lithumela iincwadi zokuvuselelwa namaforomo weembawo kibo boke abatlolisiweko.
Thintana nomTlolisi wamaPhathenti otholakala emNyangweni wezokuRhwebelana namaBubulo ukuze uthole bonyana ayikho iphathenti efana neyakho esele isebenza.
Kumele uze nekhophi kamazisi eqinisekisiweko.
Fayila isibawo sesikhatjhana eforomini elifaneleko - lokhu kungenziwa mbawi ngokurhelejwa namkha ngaphandle kokurhelejwa ligqwetha.
Ikhophi eqinisekisiweko yokwaziwa konikela ngemisebenzi kanye ne-ID yaloyo athethene naye nayikuthi batjhade ngokuhlanganyela ipahla.
Ikhophi etjha ye-akhawunti kamasipala namkha ukurentisa njengobufakazi be-adresi.
Ilayisense yokwenza ibhizinisi yebhizinisi lelo, isibonelo, ilayisense yotjwala namkha yokuthiya.
Uzakutjelwa nayikuthi ukuzitlolisa kwakho kwaliwe.
Thintana noDorhodere kaRhulumende wePhrovinsi wezokweLatjhwa kweFuyo oseduze ukwenza isibawo sokuhlolelwa ukuzitlolisela ukuthumela ngaphandle.
UDorhodere wePhrovinsi wezokweLatjhwa kweFuyo uhlola indawo yokusebenzela.
Umbiko wokuhlolwa uthunyelwa emNyangweni wezokuLima bona kufunyanwe ukukhambelana nesiphakamiso se-PSV nesiphakamiso sokugcina.
Nayikuthi iyavunywa, indawo yokusebenzela izakutloliswa begodu isitifikhethi sokuthumela ngaphandle sizakunikelwa.
Isikhathi sokuqedwa kokutlolisa sihluka ngamaphrovinsi.
Amaforomo awatholakali ku-inthanethi, Thintana noDorhodere kaRhulumende wePhrovinsi wezokweLatjhwa kweFuyo oseduze noma UmNyango WezokuLima.
Nayikuthi otjhonileko ufuna ukuthathwa njengongakatjhoni eminyakeni elitjhumi yokuthathwa njengotjhonileko, angenza isibawo sokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini.
Ngubani ongenza isibawo sokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini?
Otjhonileko angenza isibawo sokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini msinyana kangangani ngemva kokuthathelwa ilifa ngokomthetho?
Angeze wenza isibawo sokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini ngokwakho kodwana uzakutlhoga irhelebho lezomthetho.
Khulumisana negqwetha lakho ngesikhathi sesibawo sakho.
Izinga lesibili lokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini kungenelela ekuthomeni misebenzi efaka iinkulumo-fundiswano zokuvikela, itlhogomelo lemini nemisebenzi yokuvuselela, amaphrojekthi wokwenza ingeniso nokuphelisa umtlhago, ituthuko yomntwana osakhulako nemisebenzi yokuphelisa kwesikhatjhana.
Izinga lokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini esikhungweni esisebenza lokho ifaka itlhogomelo lekuhlaleni, itlhogomelo lokukhulisa nemisebenzi yoku-adoptha, neyokwakha butjha nemisebenzi yetlhogomelo lamuva.
Ukubuyisela ebujameni bangaphambilini okwenziwa sisazi namkha ngokomkhumbulo msebenzi ofana nokuyelelisa nokubandula, ukunikela amandla, ukwenziwa komthethomgomo nehlelo kanye nerhubhululo.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website mNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle.
Vakatjhela isentha eseduze yethlogomelo lokuthoma lezamaphilo namkha ikliniki bona uyokuhlolwa begodu uzakudluliselwa esibhedlela lapho uzakunikelwa itjhejo lokubuyisela ebujameni bangaphambilini namkha esazini ezingeni lesibili lesikhungo namkha esibhedlela esisebenza lokhu.
Isentha yokubuyisela ebujameni bangaphambilini namkha isentha yetlhogomelo lokuthoma lezamaphilo iqunta ngamaforomo okufanele azaliswe.
Izinga lesibili lokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini kungenelela ekuthomeni misebenzi efaka iinkulumo-fundiswano zokuvikela, itlhogomelo lemini nemisebenzi yokuvuselela, amaphrojekthi wokwenza ingeniso nokuphelisa umtlhago, ituthuko yomntwana osakhulako nemisebenzi yokuphelisa kwesikhatjhana.
Izinga lokubuyiselwa ebujameni bangaphambilini esikhungweni esisebenza lokho ifaka itlhogomelo lekuhlaleni, itlhogomelo lokukhulisa nemisebenzi yoku-adoptha, neyokwakha butjha nemisebenzi yetlhogomelo lamuva.
Ukubuyisela ebujameni bangaphambilini okwenziwa sisazi namkha ngokomkhumbulo msebenzi ofana nokuyelelisa nokubandula, ukunikela amandla, ukwenziwa komthethomgomo nehlelo kanye nerhubhululo.
Vakatjhela isentha eseduze yethlogomelo lokuthoma lezamaphilo namkha ikliniki bona uyokuhlolwa begodu uzakudluliselwa esibhedlela lapho uzakunikelwa itjhejo lokubuyisela ebujameni bangaphambilini namkha esazini ezingeni lesibili lesikhungo namkha esibhedlela esisebenza lokhu.
Isentha yokubuyisela ebujameni bangaphambilini namkha isentha yetlhogomelo lokuthoma lezamaphilo iqunta ngamaforomo okufanele azaliswe.
Veza ubufakazi bokuba lilunga eliseduze lomndeni wesakhamuzi esisekelako namkha umhlali.
Ungavuselela ilayisense yakho kwenye nenye isentha yokuhlolela ukutjhayela enarheni, kodwana kuzakufanela bona uzokuthatha ikarada lakho esentha yona leyo.
Ilayisense yakho etja yokutjhayela izabe ilungile eemvekeni ezisithandathu.
I-ofisi lomTlolisi lithumela iincwadi zokuvuselela kanye namaforomo weembawo kwabatlolisiweko.
Letha incwadi kamazisi nencwadi yesaziso.
Bhadela imali yokuhlolwa kwelayisense ebekwe esazisweni.
Umuntu onesitifikhethi sokuvunywa kwesilwana esizakuba mnikeli wesimeni, angenza isibawo emTlolisini wokwEnziwa Ngcono kweenLwana sokuvuselelwa kokutloliswa.
Zoke iinonisi ezilethwa, ezenziwa, ezikhiqizwa namkha ezithengiswa eSewula Afrika kufanele zitloliswe nomTlolisi.
I-ofisi lomTlolisi ngonyaka lithumela iincwadi zokuvuselela namaforomo kibo boke abanikazi bokutloliswa.
Ukuvuselelwa kwenziwa nakufunyanwa imali yokubhadela.
Zoke iinhlahla zezelimo ezilethwa, ezenziwa, ezikhiqizwa namkha ezithengiswa eSewula Afrika kufanele zitloliswe nomTlolisi.
I-ofisi lomTlolisi ngonyaka lithumela iincwadi zokuvuselelwa namaforomo weembawo kibo boke abaphethe ukutloliswa.
Ukuvuselelwa kwenziwa ngokufunyanwa kwemali yokubhadela.
I-ofisi lomTlolisi ngonyaka lithumela iincwadi zokuvuselelwa namaforomo weembawo kibo boke abatlolisiweko.
Koke ukudla kwefuyo okulethwa ngenarheni, okwenziwa, okukhiqizwa namkha okuthengiswa eSewula Afrika kufanele kutloliswe nomTlolisi.
I-ofisi lomTlolisi ngonyaka lithumela iincwadi kubanikazi bokutloliswa namaforomo weembawo.
Ukuvuselelwa kwenziwa nakufunyanwa imali ebhadelwako.
Letha zoke iincwadi zokuzazisa zeSewula Afrika e-ofisini leeNdaba zeKhaya, ubuzenda namkha imitjhini.
Isibawo sithatha iimveke ezibunane ukuya kwezilitjhumi nambili.
Letha zoke iincwadi zokuzazisa zeSewula Afrika e-ofisini leeNdaba zeKhaya, ubuzenda namkha imitjhini.
Isibawo sithatha iimveke ezibunane ukuya kwezilitjhumi nambili.
Lomsebenzi urhelebha abantu abebafumana izabelo zehlalakuhle abangakafaneli ukuzifumana.
Ukubhalelwa kuthatha isabelo iinyanga ezintathu ngokulandelana.
UmNyango uzakusula imali oyikolodako nayikuthi uyaneliswa bona bonyana bewungazi bona awukafaneli kufumana lemali.
UMnqophisi Mazombe womNyango ngokuqunta kwakhe angathatha imali ngokwenza iinkambiso zomthetho emuntwini ofumana ngokungasimthetho isabelo.
Uzakuhlolwa amehlo esayithini begodu igadangiso lakho lemino lizakuthathwa.
Ukuhlukumeza ngokomseme: Esinye nesinye isenzo sokucatjhazwa komuntu omdala ngesibanga sokuzithabisa ngokomseme ngaphandle kobana bazi, bazwisise begodu bazibandakanye kilokho okwenzeka kibo.
Ukuhlukunyezwa ngokweemali namkha ngezomnotho namkha ukucatjhazwa: ukusetjenziswa komrholo wabadala, ipahla, namkha imali yabo ngokungasisemthethweni namkha ngokukhwabanisa, ngaphandle kobana bona basazi namkha bangazwisisi kuhle ngemiphumela ezabakhona namkha ngaphasi kwegandelelo.
Omunye nomunya obona ukungatjhejwa, ukucatjhazwa namkha ukungaphathwa kuhle, namkha abe nesizathu esizwakalako sokusola bonyana kuyenzeka namkha kwakhe kwenzeka.
Bika ukuhlukumezeka namkha lokho okusolelako kusisebenzi sezeHlalakuhle esikhulu ema-ofisini wezokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle namkha esitetjhini samapholisa esiseduze nalapho uhlala khona.
Nangabe umuntu owazisako sisebenzi sezehlalakuhle loyo ozakuqalana nendaba leyo, uzakumele aragele phambili ngokufunisisa abese anikela umbiko ozeleko e-ofisini lezokuThuthukiswa komPhakathi ngeemveke ezine.
Nangabe umuntu owazisako akusiso isisebenzi sezehlalakuhle, kusibopho sesisebenzi sezehlalakuhle esikhulu se-ofisi yezokukThuthukiswa komPhakathi ukuze adlulise indaba leyo ngokufaneleko alindele umbiko ozeleko ngeemveke ezine.
Nangabe ukuhlukumezeka lokho kufaka hlangana ikhaya labadala, isikghonakalisi, ihlangano engasiyo yombuso namkha ihlangano edzimelele emphakathini, isisebenzi sezehlalakuhle esise-ofisini ephakathi kumele siqalane nendaba leyo.
Nangabe umuntu ohlukunyezwako akafuni ukususwa lapho, kumele batlikitle i-avidavidi etjengisa bonyana imibandela yokungafuni ukususwa bayihlathululelwe.
Amaforomo atholakala e-ofisini yezokuThuthukiswa komPhakathi eseduze nawe.
Lomsebenzi unikelwa umuntu ongungazimbi wobulelesi.
Nayikuthi ipholisa liya endaweni yobulelesi, lizakuthola istatimende kumnghonghoyili kanye nakufakazi nakukghonekako.
Ipholisa lizakuya, litlolise umlandu eRherhweni lokuPhathwa kobuLelesi le-SAPS begodu linikele umghonghoyili ireferensi ebizwa ngenomboro ye-CAS.
Umghonghoyili kufanele aqinisekise bona ugcina inomboro ye-CAS njengereferensi azakubuza ngayo ngomuso mayelana nomlandu lo.
Nayikuthi umnghonghoyili uvakatjhela istetjhi esiseduze ukubika ubulelesi, uzakutjhejwa eSentha yokuRhelejwa komPhakathi lipholisa.
Umnghonghoyili uzakunikelwa inomboro ye-CAS ezakusetjenziswa kikho koke ukubuza mayelana nobulelesi obubikiweko.
Umphenyi ophethe umlandu othileko uzakuqeda iphenyo abe alethe idokhethi ekhotho efaneleko bona kutjhutjhiswe.
Umphenyi uzakwazisa umghonghoyili lokha nakufanele akhambele ukulalelwa komlandu ekhotho.
Kufanele kubikwe nini ukuhlongakala ku-Master?
Nayikuthi ohlongakeleko wahlongakalela ngaphandle kweSewula Afrika, kodwana watjhiya ipahla eSewula Afrika kanye/namkha nomtlolo oyiwili namkha othathwa njengewili.
Libikwa kuphi ilifa lomuntu ohlongakeleko?
Ukwamukelwa kwe-trust njengozakuPhetha iimFuno zeWili.
Isikhathi esibekelwe ukwenza umsebenzi siyame ekuraraneni kwendaba.
Lesi isibawo kufanele silethwe kwa-South African Revenue Service ebujameni bokubuyiselwa emva, bokulisa umsebenzi, bokubhadelwa ngokwaba okudluleleko , imivuzo engafunwa, ihlathululo 'yengeniso epheleleko' ukubhadela kwendima namkha ukudluliswa kwelunga lomvuzo ukusuka esikhwameni sepentjhini namkha sephrovidenti, namkha ebujameni lapho isikhwama sepentjhini namkha sephrovidenti sipheliswa khona.
Zalisa iforomo B ngokuzeleko bewulilethe ngaphambi kokubhadela imali enengi elungeni lesikhwama.
Nikela ngenomboro ye-ID namkha enye incwadi yokuzazisa yelunga.
Qunta ingeniso yelunga yonyaka ngokunemba okukghonekako.
Umnghonghoyili namkha ungazimbi wobulelesi kufanele azise iBhodo efaneleko yokweLuswa kokuziPhatha nokuLibalela ngomtlolo nayikuthi ufisa ukuveza imibono namkha ukukhambela ukulalelwa kweBhodo yokuLibalela kwesilelesi.
Kumsebenzi womnghonghoyili namkha ungazimbi ukwazisa uKomitjhinara namkha i-CSPB ngokutjhuguluka kwe-adresi yakhe.
Igama elamukeliweko nelibulungiweko lizakusebenza iinyanga ezimbili kwaphela.
Ukuzuma kuzakwenziwa ukufuna amagama angakafaneli, afanako, angakavunyelwa namkha athukanako.
Ukubulungwa kwegama esele liphakanyisiwe kungathatha pheze amalanga amathathu kuya kwalikhomba.
Nangabe i-close corporation besele isuliwe, isibawo singenziwa sokobanyana ibuyiswe, nangabe kuzokulandelwa ikambiso efaneleko.
Umnqopho onjengalo kumele ukhangiswe ephepheni lomphakathi ukuze kutholakale amazizo womphakathi ngokubuyiswa kwe-close corporation.
Imvumo yomuntu othethe umhlalaphasi inikelwa iphandle elihlose ukuthatha umhlalaphasi liseSewula Afrika.
Nakungenzeka umbawi afise ukusebenza, kufanele aveze bona asikho isakhamuzi namkha umhlali wakanompheka weSewula Afrika owufunako umsebenzi lowo.
Veza isivumelwano sokuqatjhwa sehlangano ozayisebenzela nayo yoke imininingwana etlhogekako ngehlangano.
Ilanga lokugcina lokubhadelwa komthelo kasolanga akusi ngemva kwelanga lokugcina lonyaka wokuhlola namkha ilanga lokugcina elivunyiweko lonyaka weemali.
Umnqopho walokhu kubhadela kukghonakalisa ababhadeli bomthelo ukubhadela umehluko ophakathi komthelo wabasebenzi kanye nomthelo kasolanga osele ubhadelwe enyakeni kanye nesamba somthelo okolodwako wonyaka wokuhlolwa.
Kuphezu komunye nomunye obhadela umthelo kasolanga ukufanisa lokha ukubhadela kwesithathu kokungezelela nakufunekako.
Fumana isaziso sokubhadela esibuya kwa-SARS namkha sikhuphe kuwebhsayithi, usizalise bewusilethe kanye nemali yokubhadela.
Lapho ukubhadela kwenziwa ngeposo, ngokusebenzisa ibhanka namkha i- ATM, isikhathi esaneleko sokuposa namkha sokusetjenzwa kufanele siyelelwe.
Lapho ukubhadela kwenziwa ngokwe-elektroniki, kufanele kuqalelelwe isikhathi sokuqintelwa sebhanka yakho kanye nesikhathi sokuvunyelwa esingathatha amalanga aphakathi kwamabili ukuya kwamahlanu.
Ukubhadela okungakhambisani nenomboro yereferensi yokubhadela okukhulunywe ngayo ngehla kanye nenomboro yomzuzi yokuzazisa angeze kwamukelwa.
Nayikuthi ilanga lokugcina lokubhadela liwela ngaphasi kwelanga lokuphumula namkha lepelaveke, ukubhadela kufanele kwenziwe ngelanga lokugcina lokusebenza elingaphambi kwelanga lokuphumula namkha lepelaveke.
Isikhathi sesithathu sokubhadela kufanele sisekelwe engenisweni yamambala etheliswako, njengombana umnqopho walokhu kubhadela kukghonakalisa wena bona ukwazi ukubhadela umahluko ophakathi komthelo wabasebenzi kanye nomthelo kasolanga osele ubhadelwe enyakeni kanye nesikolodo esizeleko somthelo saloyo nyaka womthelo.
Ekubhadeleni kanye kwemali enengi kiso okunganamthelo odoswako.
Okhunye nokhunye ukubhadelwa komuntu ngemisebenzi eyenziweko namkha ezakwenziwa nokungakhenge kudoswe kikho umthelo.
Iimali ezibhadelelwa imisebenzi eyenziwa babantu ngendlela ejayelekileko yokusebenza kwabo kwesiphrofetjhinali, isibonelo, abasebenzi bezokwelapha, amagqwetha, amagqwetha wemajajini, ama-accountants nabahlolincwadi.
Yayo yoke imikhiqizo yemaplasini, ithimba, ifuyo, ama-ore, amaminerali, amaminerali anenani eliphezulu atholwe nguwe ngokuthenga, ukurweyila ngepahla nokurweyila.
Yayo yoke imikhiqizo yeplasini, ithimba, ifuyo, ama-ore, amaminerali, amaminerali anenani eliphezulu athengiswa nguwe njenge-ejenti yomkhiqizi.
Yamabhonasi abhadelwa amalunga wamakampani wekoporasi namasosayithi.
Vuselela ilayisense yakho ePosofisi eseduze.
Amazinga womsebenzi aquntwa ngokuya kobujamo bomlandu ngamunye begodu ayame ebujameni benarha umuntu abotjhwa kiyo.
UmNyango weeNdaba zangaPhandle uqunta iindleko lapho kufaneleko, ngokuya kwemisebenzi enikelwako.
UmJameli weSewula Afrika unikela isibotjhwa amaforomo wesibawo afaneleko.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Abanikeli-bandulo kufanele baqunte bona ngimaphi ama-learnership abanganikela ibandulo kiwo.
Nasele abanikeli-bandulo bakhethe i-learnership, kufanele bathole abaqatjhi abazakunikela abafundi ngelemuko lokwenza.
Ukupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle kunikelwa kwerhelebho lesikhatjhana ebantwini abatlhoga ngendlela yokuthi abakghoni ukuhlangabezana neendingo ezisikelo zemindeni yabo.
Ngubani ongafumana irhelebho lokupheliswa kokutshwenyeka?
Ungafumana irhelebho lokupheliswa komtlhago embusweni nayikuthi usebujameni obumbi khulu.
Yenza isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle e-ofisini eliseduze lomNyango wezeHlalakuhle.
Nasele ulethe isibawo sakho, sizakuhlolwa bonyana ngesamambala na kanye nokutlhoga kwakho kwamabala irhelebho.
Nanyana unganayo yoke imitlolo, uzakufumana iphasela yakho yokudla yenyanga yokuthoma, ivawutjha namkha imali ngaphandle kwayo.
Ukuhlukaniswa okukhethekileko kweenkoloyi ezithileko kunikelwa imihlobo ethileko yeenkoloyi efeza umnqopho othileko begodu nevamise ukungasebenzi endleleni yomphakathi.
Ukuhlukaniswa namkha ukubekelwa ngeqadi ekutlolisweni kungathatha iimveke ezisithandathu.
UmKhandlu uqunte ukunikela abantu abanjalo ithuba lokwenza iimbawo zokuzitlolisa njengaboSosayensi besiPhrofetjhinali bemVelo ngaphasi kobujamo obuthileko.
Omunye nomunye umuntu onganakho ukufaneleka okuvunywe mKhandlu angenza isibawo.
Tjheja: Nayikuthi utjhiye ibizelo lakho ngesikhathi seminyaka elitjhumi, angeze wavunyelwa ukuzitlolisa ngaphasi kwalekambiso.
Ukuhlolwa kweembawo kuzakwenziwa yiKomiti yokuYelelisa yesiPhrofetjhinali, kuvunywe yiKomiti yokuTlolisa ye-SACNASP begodu kugunyazwe mKhandlu ozeleko.
Incwadi yesifungo etjho bona lo msebenzi wakho begodu necacisa indima oyidlalileko emibikweni elethwako.
Incwadi yesifungo yaboreferi ababili abangaqinisekisa amakghono nelwazi lakho ezikweni lokusebenza.
Umphumela wokuhlola uzakwaziswa ngemva komhlangano womKhandlu.
Awukavunyelwa ukungena eSewula Afrika ngaphambi kokuvunywa kwesibawo sakho.
Ababawi iimbawo zabo ezivunyiweko banikelwa i-visa yokungena enarheni kanengi.
Ukubekelwa ngeqadi kuvuselelwa ngonyaka begodu ukubhalelwa kuthobela ubujamo bokubekelwa ngeqadi kungaba nomphumela wokujanyiswa, ukusulwa namkha ukobana ilungelo lisulwe.
Yenza isibawo sokubekelwa ngeqadi emakomitini wendawo wokuPhatha ngokuHlanganyela nasele ukubekelwa ngeqadi kuphelile ekupheleni komunye nomunye unyaka.
Abasangenako abatjha kufuze bahlangabezane neemfuno zokuziphilisa nezobuncani ngaphambi kokukhutjhwa kokubekelwa ngeqadi.
Umbawi kufuze aveze ikoro namkha ukuthiya azazibandakanya kikho.
Iimphathiswa zomnyango zibiza umhlangano womphakathi ukukhupha ukubekelwa ngeqadi kibo boke abathiyi abatlolisiweko.
Ngaphambi kokukhupha ukubekelwa ngeqadi abasebenzi bahlathulula ubujamo bokubekelwa ngeqadi neqintelo.
Boke abaphethe bokubekelwa ngeqadi kulindelwe batlikitle erhemeni ukuvuma ukufumana ukubekelwa ngeqadi.
Ikambiso yeembawo ingathatha inyanga yinye namkha ukudlula yinye kuye ngobunengi beembawo.
Ukubekelwa ngeqadi kunikelwa ngaphandle kokubhadela.
Lesi isibawo kufanele silethwe kwa-South African Revenue Service ebujameni bokubuyiselwa emva, bokulisa umsebenzi, bokubhadelwa ngokwaba okudluleleko , imivuzo engafunwa, ihlathululo 'yengeniso epheleleko' ukubhadela kwendima namkha ukudluliswa kwelunga lomvuzo ukusuka esikhwameni sepentjhini namkha sephrovidenti, namkha ebujameni lapho isikhwama sepentjhini namkha sephrovidenti sipheliswa khona.
Zalisa iforomo B ngokuzeleko bewulilethe ngaphambi kokubhadela imali enengi elungeni lesikhwama.
Nikela ngenomboro ye-ID namkha enye incwadi yokuzazisa yelunga.
Qunta ingeniso yelunga yonyaka ngokunemba okukghonekako.
Lesi sibawo kufanele silethwe lokha umuntu nasele afike eminyakeni yokuthatha ipentjhini begodu afisa ukusebenzisa imivuzo anayo epholisini yonyaka yepentjhini.
Isibawo singenziwa nayikuthi ilunga lifisa ukudlulisa imivuzo yalo ngaphasi kwesikhwama sinye sepentjhini ebhadelwa ngonyaka ayise kwesinye.
Nayikuthi inomboro yereferensi ayikanikelwa, yitjho ibanga lokungatloliswa.
Nayikuthi unekoloyi engakatloliswa nenganalayisense begodu ufuna ukuyitjhayela endleleni yomphakathi ngomnqopho wokuyitlolisa nokuyifumanela ilayisense, wokuyisa emthengisini weenkoloyi, wokuhlolwa kwekoloyi enjalo, wokuyitjhayela ukuya nokubuya ekulungisweni, wokufika kumhloli weenkoloyi namkha wokuthathwa kwekoloyi enjalo, kufanele ufumane imvumo yesikhatjhana yekoloyi.
Lelayisense isebenza isikhathi esiziinyanga ezisithandathu begodu ikhutjhwa kwenye nenye isentha yokuhlolela ilayisense yokutjhayela.
Ukuhlolwa kwamehlo kuzakwenziwa ngaphambi kobana kukhutjhwe ilayisense yokutjhayela yesikhatjhana.
Ilayisense yokutjhayela yesikhatjhana ikhutjhwa mhlokho.
Lelayisense isebenza isikhathi esiziinyanga ezisithandathu begodu ikhutjhwa kwenye nenye isentha yokuhlolela ilayisense yokutjhayela.
Ukuhlolwa kwamehlo kuzakwenziwa ngaphambi kobana kukhutjhwe ilayisense yokutjhayela yesikhatjhana.
Ilayisense yokutjhayela yesikhatjhana ikhutjhwa mhlokho.
Istatimende sentumba sisebenza ku-GCIS kanye nakwenye nenye ihlangano yomphakathi, elawula, eqinisekisa namkha esebenzisa ilwazi elingabuthelelwa ngokusebenzisa isayithi.
Nayikuthi umsebenzisi unemibuzo namkha ukungaphatheki kuhle mayelana nestatimendesi sentumba namkha intumba yakhe njengomuntu ngesikhathi asebenzisa leWebhsayithi, ithintwano lombiko obuyako lingasetjenziswa.
Nanyana i-GCIS inganikela ngelwazi lomsebenzisi kubanikeli bemisebenzi abayiphathela ilwazi, ayikavamisi ukwabelana ngelwazi nabanye abathitekako namkha iinhlangano zomphakathi ngeminqopho yesibili namkha engakhambelaniko ngaphandle kwalokha livezwe nalisabuthulelwako.
Lapho kufaneleko, ilwazi lomuntu lingavezelwa abasebenza ngokuthotjelwa komthetho, ama-ejensi wezokulawula namkha wombuso, namkha abathintekako lapho kufaneleko namkha kufunekako ukukhambisana neembopho zomthetho namkha zokulawula namkha iimbawo namkha ngeminqopho evezwe ngehla.
Kibo boke ubujamo i-GCIS izakuthatha iimbawo zokufikelela ilwazi namkha ukutjhugulula ilwazi ngokuya kweemfuno zomthetho ezisebenzako.
Akunanto etholakala lapha ebanga namkha ehlose ukwenza isivumelwano namkha ukuvumelana phakathi kwe-GCIS nomunye nomunye umsebenzisi ovakatjhela lewebhsayithi.
UmNyango wezokuLima uhlola amasampula wangokomthetho weembewu ukuqinisekisa ihlanzeko, ukumila nokuphila isikhathi eside kwembewu.
Abahloli bama-ofisi weemfunda womNyango wezokuLima badosa amasampula ngaphandle kokuhlela ukusuka elawulweni lokurhwebelana kanye nembewu elethwa ngenarheni ebuya ebantwini, okutjho, iinhlangano, ama-institjhuti, amakampani, amakoporasi nabalimi, abathengisa imbewu.
Yoke imbewu etholakalako, okuyimbewu yokuthengiswa neqinisekisiweko, iyatjhejwa.
Amasampula ahlolelwa ukukhambisana neenjamiso zomThetho wokwEnziwa Ngcono kweenTjalo okufana nehlanzeko, ukumila nokuphila isikhathi eside kwembewu.
Lokha imiphumela itjengisa bona imbewu ayikhambisani nomThetho, ingabuyiselwa emva ingasathengiswa namkha ilebulwe butjha.
Nasele kubhadelwe i-invoyisi imiphumela yephenyo elingakafaneli ingatholakala.
Kungathatha iimveke ezisithandathu ukusebenzana nesibawo sakho.
Isifundo ngokwenza esibanjwa ngonyaka seendlela neenkambiso zokucozulula imbewu sivamise ukubanjwa ngo-Apreli.
Ekuthomeni konyaka omunye nomunye isaziso ngebandulo, kufaka isihloko sekulumo-fundiswano, sithunyelwa kibo boke abanekareko abaserherhweni lokusabalalisa lomNyango.
Abangenele ukuhlolwa baziswa ngefeksi, kamuva ngethuba lokuzibandakanya.
Abangenele ukuhlolwa kufanele baqinisekise bona bazakubakhona.
Ukutloliswa kokuthoma kuyenziwa ngokusebenzisa iforomo leHlelo leBandulo labaCozululi beMbewu elithunyelwa abafundi ekuthomeni konyaka omunye nomunye.
Ilayisense yakamabonwakude igunyaza umuntu ukuthenga umabonwakude abe abukele umabonwakude.
Yenza isibawo ePosofisi eliseduze namkha kiloyo onegunya lokukhupha amalayisense wakaMabonwakude.
Isibawo sokuzitlolisa nomLawuli wemisebenzi yePoso ukuphatha umsebenzi weposo engakabekelwa muntu kufanele kube ngendlela ebekiweko begodu kukhambisane nekambiso ebekwe nguNgqongqotjhe ngokwesiphakamiso somLawuli.
Ukunikelwa kokuthathwa kweposo endleleni kwamabhokisi wama-adresi.
Abantu bangeqadi namkha amabhizinisi bangenza iimbawo zelayisense yokuphatha umsebenzi weposo engakabekelwa muntu.
Ukutloliswa kusebenza isikhathi esimnyaka munye ukuthoma ngelanga okwakhutjhwa ngalo isitifikhethi sokutloliswa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website.
Letha iforomo lesibawo emNyangweni wezokuThintana kanye nobufakazi bokubhadela.
Ilayisense ingalunga ngemva kwamalanga amatjhumi amathathu.
Umsebenzi wokuzuma libhathini lokuhlola bona umuntu namkha ikampani enikela ngomsebenzi izitlolisele i-VAT na, elitholakala kuwebhsayithi elingasetjenziswa mabhiznisi, malunga womphakathi , ziimvakatjhi neminyango yombuso.
Lomsebenzi ungasetjenziswa ngokuqinisekisa bonyana abantu abanikela ngepahla namkha imisebenzi bazitlolisele i-VAT na kanye nokukhuthaza ukubikwa kwababalekela umthelo.
Igama kufanele lifane ngokunembako nelokuzitlolisa kwekampani namkha umuntu onikela ngomsebenzi.
Veza imvumo etloliweko yomyenakho umntwana azakusebenzisa isibongo sakhe.
Imvumo etloliweko ebuya kibo bobabili ababelethi iyafuneka, kanye namabanga aneleko wokutjhugulula isibongo.
Veza imvumo etloliweko yakayise weengazi ngaphandle kwalokha inikelwa yikhotho enamandla.
Iimbawo zingathatha iimveke zine ukuya kwezisithandathu.
IHlelo lokuNikelwa amaNdla kwaboNgazimbi likghonakalisa ukuhlonywa nokuhlanganiswa kwamahlelo weenkoro ezinengi nemithethomgomo yokusekela, yokuvikela nokunikelwa amandla kwabongazimbi bobulelesi nenturhu.
Ihlelo livulelwe abongazimbi bobulelesi nenturhu.
Thintana nenye nenye isentha yokusekela abongazimbi, ikhaya lokuphephela labomma nabantwana abatlhoriswako, umnikeli wemisebenzi yombuso namkha ihlangano okungasi ngeyombuso ethinteka ekutlhogomeleni abongazimbi benturhu yangekhaya.
Umnikeli werhelebho lezengqondo, umnikeli womsebenzi wezamaphilo, ilunga lesiPholisa seSewula Afrika namkha ipholisa, isisebenzi sezehlalakuhle, utitjhere namkha omunye umuntu onekareko ekuphileni kuhle komnghonghoyili angenza isibawo somlayo wokuvikela.
Yenza isiqiniseko sokobana lokha omunye umuntu ngaphandle komnghonghoyili aletha isibawo somlayo wokuvikela, imvumo etloliweko yomnghonghoyili kufanele iphekelele isibawo.
Isikhathi esifuneka ekusetjenzweni komlayo wokuvikela sihluka ikhotho nekhotho begodu siyame elangeni lokubuyela libekwa ngumabhalana wekhotho.
Umrhali wepi mumuntu owalwa ePini yokuThoma yePhasi namkha ePini yesiBili yePhasi namkha ePini yeKoriya.
Abazuzi abangakghoniko ukuzitlhogomela nabatlhoga itlhogomelo lasikhathi soke komunye umuntu nabo bangenza isibawo serhelebho lesabelo ukungezelela esabelweni sehlalakuhle.
Zalisa iforomo lesibawo phambi kwesiphathiswa esibuya emNyangweni.
Fumana irasidi bewuligcine njengobufakazi besibawo sakho.
Uzakwaziswa ngomtlolo ukobana isibawo sakho siphumelele namkha njani.
Nayikuthi awuvumelani nesiqunto esithethweko, dlulisela isiqunto kuNgqongqotjhe wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle namkha kuSo/Nomkhandlu e-ofisini lesitjhaba namkha lephrovinsi lomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle ngomtlolo uhlathulule bona kungani ungavumelani nesiqunto.
Nawuzakufakelwa amanzi negezi kwakho namkha ebhizinisini thintana nomasipala wendawo lapho unekhaya namkha ibhizinisi khona.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Iyuniyoni kufanele inamathisele ikhophi eqinisekisiweko yesivumelwano esifaka woke amahlangothi, njengobufakazi bokuvunyelwa mqatjhi.
Iimbawo zayo yoke imihlobo yeemvumo zokusebenza kufanele zenziwe e-ofisini labajameli eliseduze labosomaqhinga beSewula Afrika enarheni yakho namkha e-ofisini lesifunda eliseduze lomNyango lapho umbawi azakusebenza khona.
Akunasikhathi esibekelwe ukusebenzana nesibawo sakho.
Iimbawo zayo yoke imihlobo yeemvumo zokusebenza kufanele zenziwe e-ofisini labajameli eliseduze labosomaqhinga beSewula Afrika enarheni yakho namkha e-ofisini lesifunda eliseduze lomNyango lapho umbawi azakusebenza khona.
Akunasikhathi esibekelwe ukusebenzana nesibawo sakho.
<fn>GOV-ZA.Socialrelief.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ukupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle kunikelwa kwerhelebho lesikhatjhana ebantwini abatlhoga ngendlela yokuthi abakghoni ukuhlangabezana neendingo ezisikelo zemindeni yabo.
Ngubani ongafumana irhelebho lokupheliswa kokutshwenyeka?
Ungafumana irhelebho lokupheliswa komtlhago embusweni nayikuthi usebujameni obumbi khulu.
Ubujamo obumbi khulu buvela ngombana:
utlhoga irhelebho ngesikhathi usalinde ukusetjenzwa kwezabelo zabantwana mbuso ubujamo obumbi khulu benzekile, njengokutjha kwendlu yakho awufaneleki kufumana isabelo, begodu usebujameni obumbi khulu awukghoni ukusebenza ngombana awukaphili kuhle - lokhu kutjho bona ugule isikhathi esingaphasi kweenyanga ezisithandathu awukghoni ukufumana imali yesondlo embelethini namkha ebabelethini bomntwana namkha babantwana okunguye yedwa osebenzako emndenini uhlongakele okunguye yedwa osebenzako emndenini uthunyelwe ejele isikhathi esifitjhani uthintwe yihlekelele, kodwana indawo namkha umphakathi ohlala kiwo awukathathwa njengendawo evelelwe yihlekelele.
UkuPheliswa komTlhago kwezeHlalakuhle kungaba yiphasela yokudla namkha ivawutjha yokuthenga ukudla. Amanye amaphrovinsi anikela ngerhelebho lemali. UkuPheliswa komTlhago kwezeHlalakuhle kunikelwa isikhathi esifitjhani kuphela - ngokujayelekileko ukufika eenyangeni ezintathu, begodu kwesinye isikhathi iinyanga ezisithandathu.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo sokupheliswa komtlhago kwezehlalakuhle e-ofisini eliseduze lomNyango wezeHlalakuhle.
Letha isibawo sakho nemitlolo elandelako:
Imitlolo elandelako ingafuneka nangabe umazisi namkha isitifiketi samabeletho asikho:
isitatimende esifungelweko mumuntu othembekileko owazi umbawi kunye nomntwana wakhe. Lokho kungenziwa likhansela, umrholi wendabuko, isisebenzi sezehlalakuhle namkha umfundisi isitjengiso sokobana isibawo sesitifiketi samabeletho namkha umazisi sesenziwe emNyangweni weNdaba zangeKhaya nakukghonekako, umazisi wesikhatjhana okhitjhwa mNyango weNdaba zangeKhaya isitifiketi sokubhabhadiswa ikarada lekliniga iripoto yesikolo.
Tjengisa ubufakazi bonyana:
wenze isibawo sesabelo ube nobujamo oburhabako ulingile ukufumana isondlo awunalo elinye isekelo utjhadile, uhlukanisile namkha awukatjhadi awunangeniso unokurholophala kwesitjhana.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sakho sisetjenzwa khonokho.
Nasele ulethe isibawo sakho, sizakuhlolwa bonyana ngesamambala na kanye nokutlhoga kwakho kwamabala irhelebho.
Nanyana unganayo yoke imitlolo, uzakufumana iphasela yakho yokudla yenyanga yokuthoma, ivawutjha namkha imali ngaphandle kwayo.
Khumbula ukusa yoke imitlolo esiphathisweni ngaphambi kokufika kwelanga lokubhadelwa lenyanga yesibili. Nawungenzi njalo, ungahle ungayifumana iphasela yakho yokudla, ivawutjha namkha imali.
Nayikuthi akunatjhuguluko ebujameni bakho ngemva kobana ufumane isabelo iinyanga ezintathu, ungenza isibawo sokobana isabelo sikhuliswe sibe ziinyanga ezintathu.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Specialclassification.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuhlukaniswa okukhethekileko mayelana neemali zamalayisense namkha ukubekelwa ngeqadi ekutlosweni
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ukuhlukaniswa okukhethekileko kweenkoloyi ezithileko kunikelwa imihlobo ethileko yeenkoloyi efeza umnqopho othileko begodu nevamise ukungasebenzi endleleni yomphakathi.
Ikoloyana namkha itregere ibekelwa ngeqadi eemalini zamalayisense nayikuthi umnikazi wekoloyi mlimi wamambala begodu ikoloyi isetjenziselwa khulu imisebenzi yokulima yomlimi loyo. Lokhu kusafana nalokha ikoloyi itjhugululwa, yakhiwe butjha namkha itjhugululelwe ukusetjenziselwa khulu iminqopho yokureyisisa namkha yomqaliso.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Letha imitlolo elandelako:
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukuhlukaniswa namkha ukubekelwa ngeqadi ekutlolisweni kungathatha iimveke ezisithandathu.
Phezulu
Iindleko
<fn>GOV-ZA.Specialregistrationasaprofessionalscientist.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukuzitlolisa okukhethekileko njengososayensi wesiphrofetjhinali wemvelo - Ukuvunywa kwefundo nelemuko langaphambilini
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
UmKhandlu uqunte ukunikela abantu abanjalo ithuba lokwenza iimbawo zokuzitlolisa njengaboSosayensi besiPhrofetjhinali bemVelo ngaphasi kobujamo obuthileko.
Omunye nomunye umuntu onganakho ukufaneleka okuvunywe mKhandlu angenza isibawo.
Abenzi beembawo kufanele:
bahlonitjhwe basebenzisani babo ngelwazi labo ebizelweni abalikhethileko abasebenza kilo kube bafake isandla emphakathini wesayensi ubuncani bakhona kube banelemuko eliragela phambili, elifaneleko nelesiphrofetjhinali leminyaka eli-10 msinyana ngaphambi kokwenza isibawo ezikweni lokusebenza okwenziwa isibawo kilo.
Tjheja: Nayikuthi utjhiye ibizelo lakho ngesikhathi seminyaka elitjhumi, angeze wavunyelwa ukuzitlolisa ngaphasi kwalekambiso.
Ukuhlolwa kweembawo kuzakwenziwa yiKomiti yokuYelelisa yesiPhrofetjhinali, kuvunywe yiKomiti yokuTlolisa ye-SACNASP begodu kugunyazwe mKhandlu ozeleko.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Letha iforomo elitlikitliweko kanye nemitlolo onikela ngefundo nelemuko onalo:
Ubuncani bakhona imibiko emithathu ezeleko oyibuthelele namkha ofake isandla khulu kiyo. Nayikuthi awukwazi ukuyiletha lemibiko ngebanga lokuba yifihlo, ukufaka isandla kufanele kwenziwe kuqinisekiswe.
Incwadi yesifungo etjho bona lo msebenzi wakho begodu necacisa indima oyidlalileko emibikweni elethwako.
Incwadi yesifungo yaboreferi ababili abangaqinisekisa amakghono nelwazi lakho ezikweni lokusebenza.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukutlolisa kungathatha iimveke ezisi-6 ukuya kwezi-8 kuye ngokulethwa kwemitlolo efunekako.
Umphumela wokuhlola uzakwaziswa ngemva komhlangano womKhandlu.
Phezulu
Iindleko
Ukubhanka ngokwe-elektroniki nokudibhozida bunqopha: Sibawa usebenzise ama-initjhiyali nesibongo sakho ukufanisa ukubhadela kwakho estatimendeni sakho sebhanka bewufeksele ubufakazi bokubhadela kanye nekhasi lokuthoma leforomo lesibawo sakho enomborweni ethi 841 1057
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Subsistenceandasmallscalefishingexemption.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo Sokubekelwa Ngeqadi Ekuthiyeleni Ukuziphilisa Kanye Nokuthiya Kancani
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ukuthiyela ukuziphilisa kusebenza emiphakathini emagega neligu ukusebenzisa imithombo ephilako yelwandle ukuyidla nanyana ingayithengisa namkha irweyilise ngayo endaweni. Kwanjesi abathiyi abaziphilisako baphathwa ngokusebenzisa ukubekela ngeqadi bekube sikhathi lapho kuba nomthethomgomo. Nawuzakufikelela ukungena emithombeni ephilako yelwandle njengomthiyi oziphilisako, ukubekelwa ngeqadi kufuze kwenziwe isibawo sakho begodu sivunywe khona uzakwazi ukubuthelela iimfesi namkha ukuzibandakanya emsebenzini ophathelene nokuthiya ngeminqopho yokuziphilisa nakancani.
Ukusebenzisa ilungelo lakho lokuthiya, yenza isibawo sokubekelwa ngeqadi elinikelwa nguNgqongqotjhe weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha namkha abasemagunyeni abavunyelweko ngaphasi kwesigaba 81 somThetho wemiThombo yangeLwandle ePhilako ka-1998 . Nawuzakunikelwa ukubekelwa ngeqadi kufuze wenze isibawo ngokusebenzisa amaKomiti weNdawo wokuPhatha ngokuHlanganyela ahlonyiweko begodu kufuze ukhambisane neemfuno ezibekiweko. Ngokomthetho akunamuntu ozakwenza ukuthiyela ukuziphilisa nokuthiya kancani ngaphandle kwemvumo.
Ukubekelwa ngeqadi kuvuselelwa ngonyaka begodu ukubhalelwa kuthobela ubujamo bokubekelwa ngeqadi kungaba nomphumela wokujanyiswa, ukusulwa namkha ukobana ilungelo lisulwe.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo sokubekelwa ngeqadi emakomitini wendawo wokuPhatha ngokuHlanganyela nasele ukubekelwa ngeqadi kuphelile ekupheleni komunye nomunye unyaka.
Abasangenako abatjha kufuze bahlangabezane neemfuno zokuziphilisa nezobuncani ngaphambi kokukhutjhwa kokubekelwa ngeqadi.
Umbawi kufuze aveze ikoro namkha ukuthiya azazibandakanya kikho.
Iimphathiswa zomnyango zibiza umhlangano womphakathi ukukhupha ukubekelwa ngeqadi kibo boke abathiyi abatlolisiweko.
Ngaphambi kokukhupha ukubekelwa ngeqadi abasebenzi bahlathulula ubujamo bokubekelwa ngeqadi neqintelo.
Boke abaphethe bokubekelwa ngeqadi kulindelwe batlikitle erhemeni ukuvuma ukufumana ukubekelwa ngeqadi.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ikambiso yeembawo ingathatha inyanga yinye namkha ukudlula yinye kuye ngobunengi beembawo.
Phezulu
Iindleko
Ukubekelwa ngeqadi kunikelwa ngaphandle kokubhadela.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.TVlicence.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Ilayisense yakamabonwakude igunyaza umuntu ukuthenga umabonwakude abe abukele umabonwakude.
Lokha nawuthenga ilayisense yakamabonwakude kokuthoma ubhadela imali ezeleko yonyaka eyi-R225. Imali yelayisense yesiphungulelo yi-R65 ngonyaka.
Abantu abalandelako bavunyelwe ukufumana ilayisense yesiphungulelo:
Omunye nomunye oneminyaka ema-70 namkha ukudlula lapho begodu nongahlali nabathembele kuye abasebenzako namkha abangakathembeli kuye
Omunye nomunye ofumana isabelo sezehlalakuhle - sobudala, sokurholophala namkha sabarhali bezepi - emNyangweni wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle
Iinhlangano ezitlhoga ilayisense yakamabonwakude komunye nomunye umabonwakude ezinaye. Amakhaya atlhoga yinye ilayisense kibomabonwakude anabo ngendlini.
Umthengisi kufanele azise ongahle abe mthengi onganalayisense bonyana angeze athenga umabonwakude ngaphambi kobana aveze ubufakazi belayisense yakamabonwakude. Abangahle babe bathengi bangenza iimbawo zelayisense ePosofisi eseduze namkha babawe umthengisi abathengele ilayisense.
Amagadango okufanele alandelwe
Yenza isibawo ePosofisi eliseduze namkha kiloyo onegunya lokukhupha amalayisense wakaMabonwakude.
Letha okulandelako:
incwadi yakho yokuzazisa iforomo lesibawo nemali yesibawo ubufakazi be-adresi yomakho ne-adresi yeposo enenomboro yomtato.
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha ama-awara ambalwa.
Iindleko
R65 yelayisense yesiphungulelo.
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Taxdirectiveretirementannuityrequest.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sekomba yangokomthetho yokudoswa komthelo - isikhwama semali yomhlalaphasi ebhadelwa ngonyaka
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Lesi sibawo kufanele silethwe lokha umuntu nasele afike eminyakeni yokuthatha ipentjhini begodu afisa ukusebenzisa imivuzo anayo epholisini yonyaka yepentjhini.
Isibawo singenziwa nayikuthi ilunga lifisa ukudlulisa imivuzo yalo ngaphasi kwesikhwama sinye sepentjhini ebhadelwa ngonyaka ayise kwesinye.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Ilwazi elincani lesibawo elilandelako liyafuneka ukusebenza ikomba yangokomthetho yesibawo:
isibongo sobhadela umthelo ama-initjhiyali wobhadela umthelo ilanga lamabeletho lobhadela umthelo inomboro yokuzazisa yobhadela umthelo namkha enye inomboro ehlukileko umhlobo wekomba yangokomthetho yesibawo ibanga lesibawo sekomba yangokomthetho i-adresi yomakho nekhodi yeposo yobhadela umthelo i-adresi yeposo nekhodi yeposo yesikhungo namkha umqatjhi umrholo wonyaka wobhadela umthelo.
Nayikuthi inomboro yereferensi ayikanikelwa, yitjho ibanga lokungatloliswa.
Indlela elula yokwenza isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo kukusenza ngokusebenzisa i-e-Filing. Isibawo sakho sekomba yangokomthetho ngokusebenzisa lomsebenzi sivamise ukuvunywa kungakapheli ama-awara ama-48.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isibawo sekomba yangokomthetho yomthelo ngokusebenzisa i-e-Filing sivamise ukuvunywa kungakapheli ama-awara ama-48.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Temporarydriverslicence.2010-03-25.nr.txt</fn>


Isibawo selayisense yokutjhayela yesikhatjhana

Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Ilayisense yokutjhayela yesikhatjhana yilayisense yesikhatjhana enikelwa abatjhayeli:

abalinde ilayisense yekarada
abenze isibawo sokuvuselelwa kwamalayisense wabo
abalahlekelwe malayisense wokutjhayela.

Lelayisense isebenza isikhathi esiziinyanga ezisithandathu begodu ikhutjhwa kwenye nenye isentha yokuhlolela ilayisense yokutjhayela.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe


Zalisa iforomo DL1, Isibawo selayisense yokutjhayela.
Letha imitlolo elandelako:

iNcwadi kaMazisi namkha iphaspoti)
iinthombe ezimbili ze-ID ezinzima nokumhlophe.



Ukuhlolwa kwamehlo kuzakwenziwa ngaphambi kobana kukhutjhwe ilayisense yokutjhayela yesikhatjhana.
Bhadela imali ebekiweko.


Phezulu

Imithetho esetjenziswako



The National Road Traffic Act, 1996

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Ilayisense yokutjhayela yesikhatjhana ikhutjhwa mhlokho.

Phezulu

Iindleko

<fn>GOV-ZA.TermsAndConditions.2010-03-25.nr.txt</fn>
UBujamo nemiBandela
Omunye nomunye umuntu ofikelela lewebhsayithi ulawulwa bewuvumelana, nobujamo nemibandlela ebekwe esazisweni lesi sangokomthetho. Nayikuthi umsebenzisi akafisi ukukhambisana nobujamo nemiBandela le, umsebenzisi angeze afikelela, atjengise, asebenzise namkha akhupha okusekhompyutheni kanye namkha akope namkha asabalalise okutholakala kilewebhsayithi.
AmaLungelo wokuTlama
Koke okungaphakathi, idatha namatshwayo werhwebo, kufaka, kodwana kungapheleli, ku-software, itheknoloji, amabulungelo wamakhompyutha, ilwazi, itheksthi, imigwalo, ama-ayikhoni, amahayiphalinki, ilwazi langeqadi, amadizayini, ihlelo, ukuveza, umkhiqizo, ikambiso namkha umqondo okuhlathululwa kilewebhsayithi kungaba yindaba yamanye amalungelo, kufaka amanye amalungelo wokutlama, awela ngaphasi namkha imvumo yawo ephethwe yi-GCIS, namkha ihlangano yangokomthetho, begodu ngalokho avikelwe ekwephulweni mthetho weSewula Afrika neemvumelwano zeentjhabatjhaba kanye neemvumelwano phakathi kweenarha ezimbili. Ngokuya kwamalungelo anikelwe umsebenzisi lapha, woke amanye amalungelo wokutlama kilewebhsayithi agcinwe ngokucacileko begodu ngokufikelela idatha kilewebhsayithi umsebenzisi akanamvumo namkha igunya.
Ilwazi elikulewebhsayithi kuhloswe ngalo ukunikela ilwazi lamazombe ngesihloko esithileko namkha iinhloko begodu alinikeli ngakho koke ngesihlokweso/iinhloso.
Ukusetjenziswa kokungaphakathi kwalewebhsayithi kuzakuya ngokobana umsebenzisi uyafuna na ukuzibeka engozini. Umsebenzisi unesibopho esizeleko kanye nokuzibeka engozini yokulahlekelwa ngokusebenzisa okungaphakathi kwalesayithi. I-GCIS namkha enye yeenhlangano zangokomthetho okunelwazi ngazo kilesayithi, namkha abasebenzi be-GCIS namkha ihlangano enjalo, angeze zaba nokuziphendulela ekudoselweni ngekhotho okukhethekileko, okungasi bunqopha, okuvela ngebanga lalokhu, namkha kokuzwisa ubuhlungu namkha okhunye nokhunye ukudosela ekhotho, okungaba ngesenzo sesivumelwano, umthetjhwana, ukwephulwa kwelungelo , namkha ngenye indlela, okukhambelana nokusetjenziswa kwalomtlolo namkha ilwazi. Nayikuthi okhunye kokungehla akusetjenziswa ngokomthetho ngebanga elinye nelinye, okuseleko kuzakuragela phambili nokusebenza. Ngokuya kweengaba 43 no 43 zomThetho wokuThintana ngokwe-Elektroniki nokuThengiselana wenomboro 25 ka-2002 , i-GCIS angeze yaba nokuziphendulela kokhunye nokhunye ukudoselwa ekhotho, ilahleko namkha ukuziphendulela kwananyana ngimuphi umhlobo okuvela ngebanga lokusebenzisa namkha ukungakghoni ukusebenzisa lewebhsayithi namkha imisebenzi namkha okungaphakathi okunikelwe ukusuka kilesayithi namkha ngalewebhsayithi.
Ezinye iinhlanganisi kileseva yewebh zirholela emithombeni egcinwa ngowesithathu othintekako ongaweli ngaphasi kwelawulo le-GCIS. I-GCIS ayenzi sitatimende namkha isiqinisekiso ngokunemba namkha ngelinye nelinye ihlangothi elikhambelana nemithombo leyo.
Nayikuthi umsebenzisi ufuna elinye nelinye ilwazi ku-GCIS mayelana nemisebenzi yayo namkha okungaphakathi kwalewebhesayithi, isihlanganisi sombiko obuyako singasetjenziswa.
Ukuphepha
Ukuvikeleka
I-GCIS inamazinga wokwenza imali wetheknoloji nokuphepha kokusebenza ukuvikela loke ilwazi elinikelwa basebenzisi ekulahlekeni, ekusetjenzisweni kumbi, ekutjhugululweni namkha ekonakalisweni. Woke amagadango afaneleko azakuthathwa ukuqinisekisa ukuphepha kwelwazi lomsebenzisi. Abasebenzi abavunyelweko, abasebenza ukugcina enye nenye idatha eyifihlo elethwako, kufuneka bagcine ifihlo yedatha enjalo. Umthethomgomo usebenza kibo boke abasebenzi be-GCIS namkha iinhlangano zomphakathi ezingafumana ilwazi elinjalo ku-GCIS. Kukhandelwe khulu bona omunye nomunye umuntu, ibhizinisi, namkha ihlangano ifumane namkha ilinge ukufikelela ngokungakavunyelwa elinye nelinye ikhasi lalewebhsayithi, namkha ukuletha namkha ukulinga ukuletha eminye neminye imilayo yehlelo engakavunyelwa, emotjhako namkha elinganahloso ehle kilewebhsayithi. Nayikuthi umuntu uletha namkha ulinga ukuletha imilayo yehlelo engakavunyelwa, emotjhako namkha enganahloso ehle kilewebhsayithi namkha ulinga ukufikelela ngokungasimthetho elinye nelinye ikhasi elikulewebhsayithi, uzakutheswa umlandu wobulelesi, begodu,nayikuthi i-GCIS namkha enye nenye ihlangano yomphakathi ingalimala namkha ilahlekelwe, ukudoselwa ekhotho yemibango kungenziwa.
Ukuthintanisa nokuthatha bewusebenzise ikhasi njengombana linjalo
Samukela amawebhsayithi wabanye abathintekako ukuzithintanisa nelwazi elitholakala kilamakhasi. Kukhandelwe khulu bona omunye umuntu, ibhizinisi, ihlangano namkha iwebhsayithi ithathe ikhasi beyilisebenzise njengombana linjalo ngaphandle kwemvumo kilewebhsayithi, kufaka ikhasi lekhaya, nanyana kungayiphi indlela, ngaphandle kwemvumo etloliweko ebuya kwa-GCIS.
Intumba
Isingeniso
Istatimende sentumba sisebenza ku-GCIS kanye nakwenye nenye ihlangano yomphakathi, elawula, eqinisekisa namkha esebenzisa ilwazi elingabuthelelwa ngokusebenzisa isayithi.
Nayikuthi umsebenzisi unemibuzo namkha ukungaphatheki kuhle mayelana nestatimendesi sentumba namkha intumba yakhe njengomuntu ngesikhathi asebenzisa leWebhsayithi, ithintwano lombiko obuyako lingasetjenziswa.
Idatha yokuzuma
Akunadatha yokuzuma namkha amabhikhoni wewebh abuthelela ilwazi ngomuntu elifana negama lomsebenzisi namkha i-adresi yakhe yeposo ye-elektroniki. Umsebenzisi angala idatha yokuzuma ngombana amabhrawuza amanengi avumela abantu ukwala amadatha wokuzuma. Ngaphasi kobunye ubujamo abasebenzisi bangalelwa ukufikelela amanye amahlangothi wewebhsayithi nayikuthi amabhrawuza abekwe bona ale amadatha wokuzuma abasebenzisi.
UkuSetjenziswa kweLwazi lomuNtu
Ilwazi lomuntu lisetjenziselwa kuphela iminqopho eqintelweko, isibonelo, lokha umsebenzisi nakazitlolisa newebhsayithi ukubawa ilwazi ngeenkareko zangomuso ze-GCIS. I-GCIS ingasebenzisa ilwazi elilethwa msebenzisi ukwenza iphrofayili yakhe ukwenza ipendulo yayo ifanele ukubawa okuragela phambili namkha imibuzo kanye nokwenza ngcono iwebhsayithi. Lokha umsebenzisi nakakhetha ukuzitlolisela isehlakalo esenziwa yi-GCIS ku-inthanethi, i-GCIS izakusebenzisa ilwazi umsebenzisi alilethako ukumphendula. Ukungezelela, umphathi-webh, lapho kutlhogekako, angasebenzisela ilwazi lomsebenzisi imisebenzi ehlukeneko ekhambelana nesayithi. I-GCIS izakuqinisekisa bonyana eminye neminye imisebenzi yokumaketha ikhambisana nomthetho osebenzako begodu ifezakaliswa ngokuya kweenkambiso ukufumana imvumo efunekako ngaphambi kokuthumela iposo ye-elekroniki yomsebenzisi enelwazi ngemisebenzi ye-GCIS. Umsebenzisi kwesinye nesinye isikhathi angabawa bonyana i-GCIS ijamise ukuthumela izinto ezinjalo kumsebenzisi ngokusebenzisa ithintwano lombiko obuyako namkha ithintwano lokungasahleli ukufumana ilwazi.
Ukuvezelwa kwabanye abaThintekako
Nanyana i-GCIS inganikela ngelwazi lomsebenzisi kubanikeli bemisebenzi abayiphathela ilwazi, ayikavamisi ukwabelana ngelwazi nabanye abathitekako namkha iinhlangano zomphakathi ngeminqopho yesibili namkha engakhambelaniko ngaphandle kwalokha livezwe nalisabuthulelwako.
Ilwazi lomuntu lingadluliselwa iinarha zeentjhabatjhaba ngokusebenzisa i-GCIS namkha kwabanye abathintekako ngeminqopho ehlathululwe ngehla. Lokhu angeze kwafaka ukudluliselwa eenarheni ezinganamithetho yokuvikelwa kwedatha efana naleyo esebenza enarheni yomsebenzisi. Ngokunikela ngelwazi ku-GCIS ngokusebenzisa iwebhsayithi, umsebenzisi uyakuvumela ukudluliswa okunjalo.
Lapho kufaneleko, ilwazi lomuntu lingavezelwa abasebenza ngokuthotjelwa komthetho, ama-ejensi wezokulawula namkha wombuso, namkha abathintekako lapho kufaneleko namkha kufunekako ukukhambisana neembopho zomthetho namkha zokulawula namkha iimbawo namkha ngeminqopho evezwe ngehla.
UkuFikelela iLwazi lomuNtu
Nayikuthi ilwazi lomuntu lilethwe kilewebhsayithi, abasebenzisi abafisa ukulivuselela bangenza njalo ngokubawa ukubuyekeza okunjalo ngokusebenzisa ithintwano lombiko obuyako. Abasebenzisi manje bazakukghona ukufikelela iphrofayili yabo yomsebenzisi, balungise bebalethe ebujameni banjesi imininingwana yabo namkha basule ukuhlela ukufumana ilwazi ngesinye nesinye isikhathi. Abasebenzisi abanomraro wokufikelela amaphrofayili wabo namkha abangathanda ukubawa ikhophi yelwazi labo kufanele bathintane nomphathi-webh ngokusebenzisa ithintwano lombiko obuyako.
Kibo boke ubujamo i-GCIS izakuthatha iimbawo zokufikelela ilwazi namkha ukutjhugulula ilwazi ngokuya kweemfuno zomthetho ezisebenzako.
Akunasivumelwamo
Akunanto etholakala lapha ebanga namkha ehlose ukwenza isivumelwano namkha ukuvumelana phakathi kwe-GCIS nomunye nomunye umsebenzisi ovakatjhela lewebhsayithi.
Ukupheliswa
Ubujamo nemibandela yokusebenzisa ibumba loke itjhebiswano lesiphrofetjhinali namkha elinye eliphakathi kwe-GCIS nomsebenzisi walewebhsayithi. Okhunye nokhunye ukubhalelwa kwe-GCIS kusebenzisa namkha ukwenza bona kuthotjelwe elinye nelinye ilungelo namkha isijamiso sobujamo nemibandela angeze kwabumba ukungasetjenziswa kwelungelo namkha isijamiso esinjalo. Nayikuthi obunye nobunye ubujamo namkha umbandela wokusetjenziswa kwalewebhsayithi awusetjenziswa ngokomthetho namkha awusebenzi ngelinye nelinye ibanga, ubujamo namkha umbandela onjalo uzakupheliswa ebujameni nemibandeleni eseleko. Iimfuno nobujamo obuseleko angeze bathintwa kungasebenziseki okunjalo begodu buzakuhlala busebenziseka begodu busebenza.
Ukuletha ebujameni banjesi uBujamo nemiBandela
I-GCIS inelungelo lokutjhugulula, ukungezelela nokususa iinquntu namkha boke ubujamo nemibandela ekusetjenzisweni ngokuya kwesikhathi. Amatjhuguluko ebujameni nemibandeleni azakuthoma ukusebenza lapho amatjhuguluko anjalo afakwa kuwebhsayithi. Kusibopho somsebenzisi bona ahlale njalo ahlola ubujamo nemibandela yokusebenzisa lewebhsayithi ukubona bonyana kghani kunamatjhuguluko namkha okutjha na. Ukusetjenziswa njalo kwalewebhsayithi msebenzisi okulandela ukubekwa kwamatjhuguluko kuzakuthathwa njengokwamukeleka kobujamo nemibandela kumsebenzisi nokuvumela ukuthobela ubujamo nemibandela yokusebenzisa, okufaka amatjhuguluko namkha ukuletha ebujameni banjesi.
Igama elizeleko nobujamo bangokomthetho bomnikazi wewebhsayithi yi-:
l-adresi yeposo:
I-adresi yomakho:
Inomboro yomtato: +27 12 314 2911
Inomboro yefeksi: +27 12 323 3831
<fn>GOV-ZA.Testingofofficialseedsamples.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukuhlolwa kwamasampula wangokomthetho wembewu
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
UmNyango wezokuLima uhlola amasampula wangokomthetho weembewu ukuqinisekisa ihlanzeko, ukumila nokuphila isikhathi eside kwembewu.
Mihlobo yembewu kuphela eyaziswa ngokuya komThetho wokwEnziwa Ngcono kweenTjalo ka-1976 , esampulwa ngokomthetho beyihlolwe ukuqinisekisa ikhwalithi yayo. Amasampula wangokomthetho ayahlolwa ukulinga ukuqinisekisa kuphela imbewu ekhambisana neenjamiso zomThetho wokwEnziwa Ngcono kweenTjalo ka-1976, begodu nokuthi elebulwa kuhle nangeqiniso, iyathengiswa.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Abahloli bama-ofisi weemfunda womNyango wezokuLima badosa amasampula ngaphandle kokuhlela ukusuka elawulweni lokurhwebelana kanye nembewu elethwa ngenarheni ebuya ebantwini, okutjho, iinhlangano, ama-institjhuti, amakampani, amakoporasi nabalimi, abathengisa imbewu.
Yoke imbewu etholakalako, okuyimbewu yokuthengiswa neqinisekisiweko, iyatjhejwa.
Imbewu ezakusampulwa ikhethwa ngendlela elandelako:
ngokukhetha ngaphandle kokuhlelwa embewini esolisako emihlobeni yeentjalo enemiraro.
Amasampula ahlolelwa ukukhambisana neenjamiso zomThetho wokwEnziwa Ngcono kweenTjalo okufana nehlanzeko, ukumila nokuphila isikhathi eside kwembewu.
Abahloli bayaziswa ngemiphumela.
Lokha imiphumela itjengisa bona imbewu ayikhambisani nomThetho, ingabuyiselwa emva ingasathengiswa namkha ilebulwe butjha.
Njengombana lomsebenzi wokuhlola imbewu wenziwa ngokuya komthetho wesitjhaba, akunamali yomsebenzi ezakubhadeliswa. Kodwana, nayikuthi umuntu okubuya kuye isampula ubawa umphumela wokuhlola eforomini lomBiko wokuCozuluwla kweMbewu, imali yokuhlolwa kwembewu evunywe mgcinimali kufanele ibhadelwe. I-invoyisi izakukhutjhwa. Imininingwana yebhanka nginasi:
Ikhodi yegatja: 01-08-45
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
IStetjhi sokuHlolwa ngokomThetho kweMbewu sisebenzisa irherho lokubeka phambili lokuhlola. Njengombana imihlobo eminengi yeentjalo inobujamo obuhlukeneko bokuhlola, isikhathi sokuhlola singehluka ukusuka emalangeni ambalwa ukuya eemvekeni ezimbalwa. Buza esikghonakalisini ngokwaso .
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Akunamaforomo azaliswako.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Testingseedforcomplaintsanddisputes.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ukuhlolwa kwembewu ngomnqopho wesinghonghoyilo nombango
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
IStetjhi sangokomThetho sokuHlolwa kweMbewu siphenya imibango neenghonghoyilo ngeenjamiso ezikhambelana nembewu ngokuya komThetho wokwEnziwa Ngcono kweenTjalo ka-1976 .
Ungabika ezinye iinghonghoyilo namkha imibango ngokuhlolwa kwembewu ezikhambelana nekhwalithi yembewu, kodwana kufanele kokuthoma uthintane ne-OSTS ukufunisisa nayikuthi ilemuko emhlobeni wokuhlola kanye/namkha emhlobeni wembewu liyatholakala. Lomsebenzi unikelwa nanyana ngubani, ihlangano, i-institjhuti, ikampani namkha umlimi.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Nayikuthi ufuna ukwenza isinghonghoyilo namkha umbango mayelana nekhwalithi yembewu, thumela incwadi namasampula wembewu begodu ubeke ngokucacileko loke ilwazi elikhambelana nesinghonghoyilo namkha umbango. Faka imininingwana yokuhlola okwenziwe ngesinye isikghonakalisi sokuhlolwa kwembewu.
Letha amasampula azokuhlolwa.
Nayikuthi isinghonghoyilo sifanelekile, sitjho, ikhwalithi ayikhambisani neenjamiso zomThetho wokwEnziwa Ngcono kweenTjalo ka-1976 akunandleko ezizakubhadelwa. Nayikuthi isinghonghoyilo asikafaneleki, imali yokuhlola evunywe liPhiko lokuGcinwa kweeMali zomBuso kufanele ibhadelwe begodu i-invoyisi izakukhutjhwa.
Ikhodi yegatja : 010845
Nasele kubhadelwe i-invoyisi imiphumela yephenyo elingakafaneli ingatholakala.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
I-OSTS ibeka phambili ukuhlolwa kwamasampula wembewu ukurarulula iinghonghoyilo nemibango. Ubukhulu bombango namkha isinghonghoyilo, okutjho isibalo samasampula, imihlobo yeentjalo nemihlobo yokuhlolwa ezakwenziwa, buzakuthinta isikhathi esizakuthathwa liphenyo elizakwenziwa. Akunalwazi lomsebenzi elijayelekileko elizakunikelwa. Buza esikghonakalisini .
Phezulu
Iindleko
Lomsebenzi usimahla nayikuthi isinghonghoyilo sifanelekile. Kodwana nayikuthi asikafaneleki, imali ebhadelwako yokuhlola evunyiweko izakubhadelwa kobunye nobunye ubujamo:
<fn>GOV-ZA.Traininginseedanalysismethodsandtechniques.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ibandulo ngeendlela neenkambiso zokucozululwa kwembewu
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
IStetjhi sangokomThetho sokuHlolwa kwemBewu sinikela ngebandulo elikhethekileko lokwenza ngeendlela neenkambiso zokucozululwa kwembewu ebantwini abanekareko, abafana nabasafuna ukuba bacozululi nesele bakhona kanye nabantu abafuna ilwazi lokuhlolwa kwembewu. Abantu ababuya eenHlanganweni okuNgasizo zomBuso, i-South African Development Community kanye ne-Afrika yoke nabo bangakhambela iimfundo.
Isifundo ngokwenza esibanjwa ngonyaka seendlela neenkambiso zokucozulula imbewu sivamise ukubanjwa ngo-Apreli.
Ikulumi-fundiswano ebanjwa ngonyaka yokuphuhlisa ukwenziwa ngendlela efanako kokuhlolwa kwembewu yenziwa ngoNovemba unyaka nonyaka. Isihloko kanye nesibalo samalanga wekulumo-fundiswano sihluka unyaka nonyaka kuye ngemiraro yanjesi efunyanwa ekuhlolweni kwembewu kanye nakwezinye iindawo zokufanisa okufanele kutjhejwe.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Ekuthomeni konyaka omunye nomunye isaziso ngebandulo, kufaka isihloko sekulumo-fundiswano, sithunyelwa kibo boke abanekareko abaserherhweni lokusabalalisa lomNyango.
Abadlalindima bamukelwa ngokuya kwesibalo esinganikelwa indawo. Badlalindima abama-20 kuphela abamukelwa esifundweni sokwenza ngeendlela neenkambiso zokucozululwa kwembewu. Isibalo sabadlalindima ekulumeni-fundiswano sizakuya ngesihloko. Badlalindima abama-20 kuphela abamukelwa ekulumeni-fundiswano ye-TZ.
Abangenele ukuhlolwa baziswa ngefeksi, kamuva ngethuba lokuzibandakanya.
Abangenele ukuhlolwa kufanele baqinisekise bona bazakubakhona.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
I-OSTS ilinga ukufaka boke abalindele ukuhlolwa abenza iimbawo zesifundo namkha ikulumo-fundiswano. Kodwana ngebanga lobuncani bendawo esikghonakalisini sebandulo, ukulungiswa komsebenzi wokwenza, njalonjalo, kwamukelwa isibalo sabantu esiqintelweko. Kuzakwenyulwa abacozululi bembewu emalabhorathri wokuhlolwa kwembewu atlolisiweko, kanye nabasafuna ukuba bacozululi bembewu.
Nasiya esifundweni sokwenza iindlela neenkambiso zokucozululwa kwembewu nekulumo-fundiswano, incwadi yokubakhona iyakhutjhwa. Lencwadi inemininingwana emifitjhani yokuzakufundwa esifundweni nekulumeni-fundiswano.
Phezulu
Iindleko
Lomsebenzi usimahla. Ubuncani bakhona kubhadelwa itiye, ukudla kwemini neencwadi begodu lokhu kungehluka kuye ngobukhulu bekulumo-fundiswano, isibonelo, isibalo samalanga, iincwadi ezinikelwako, njalonjalo.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Ukutloliswa kokuthoma kuyenziwa ngokusebenzisa iforomo leHlelo leBandulo labaCozululi beMbewu elithunyelwa abafundi ekuthomeni konyaka omunye nomunye.
Boke abasafuna ukuba bacozululi bembewu kufanele bazitlolise njengabacozululi bembewu abasabandulwako. Iforomeli nalo lifakiwe emthwalweni osatjalaliswa ngonyaka.
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Unreservedpostalservice.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo selayisense yomsebenzi weposo ongakabekelwa umuntu
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Isibawo sokuzitlolisa nomLawuli wemisebenzi yePoso ukuphatha umsebenzi weposo engakabekelwa muntu kufanele kube ngendlela ebekiweko begodu kukhambisane nekambiso ebekwe nguNgqongqotjhe ngokwesiphakamiso somLawuli.
Imisebenzi elandelako ibekelwe iPosofisi leSewula Afrika kuphela:
Ukuletha iincwadi ezinama-adresi.
Ukunikelwa kokuthathwa kweposo endleleni kwamabhokisi wama-adresi.
Abantu bangeqadi namkha amabhizinisi bangenza iimbawo zelayisense yokuphatha umsebenzi weposo engakabekelwa muntu .
Ukutloliswa kusebenza isikhathi esimnyaka munye ukuthoma ngelanga okwakhutjhwa ngalo isitifikhethi sokutloliswa.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website .
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Bhadela imali yesibawo ngekhetjhe namkha ngetjhege eqinisekiswe ebhanka uyise uqalise:
Letha iforomo lesibawo emNyangweni wezokuThintana kanye nobufakazi bokubhadela.
Namathisela okulandelako:
Feksela ubufakazi bokubhadela ku: 427 8536.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ilayisense ingalunga ngemva kwamalanga amatjhumi amathathu.
Phezulu
Iindleko
Imali ebhadelwako engabuyiko yokutlolisa eyi-R500.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Victimempowermentprogramme.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokufakwa eHlelweni lokuNikelwa amaNdla kwaboNgazimbi
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
IHlelo lokuNikelwa amaNdla kwaboNgazimbi likghonakalisa ukuhlonywa nokuhlanganiswa kwamahlelo weenkoro ezinengi nemithethomgomo yokusekela, yokuvikela nokunikelwa amandla kwabongazimbi bobulelesi nenturhu.
I-VEP iqale khulu abomma nabantwana. Abongazimbi benturhu yangekhaya abasebujameni obumbi bangahlala ekhaya lokuphephela isikhathi esiphakathi kweemveke ezimbili neenyanga ezisithandathu kuye ngobujamo.
Ihlelo livulelwe abongazimbi bobulelesi nenturhu.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nenye nenye isentha yokusekela abongazimbi, ikhaya lokuphephela labomma nabantwana abatlhoriswako, umnikeli wemisebenzi yombuso namkha ihlangano okungasi ngeyombuso ethinteka ekutlhogomeleni abongazimbi benturhu yangekhaya.
Umnikeli werhelebho lezengqondo, umnikeli womsebenzi wezamaphilo, ilunga lesiPholisa seSewula Afrika namkha ipholisa, isisebenzi sezehlalakuhle, utitjhere namkha omunye umuntu onekareko ekuphileni kuhle komnghonghoyili angenza isibawo somlayo wokuvikela.
Yenza isiqiniseko sokobana lokha omunye umuntu ngaphandle komnghonghoyili aletha isibawo somlayo wokuvikela, imvumo etloliweko yomnghonghoyili kufanele iphekelele isibawo.
Akunaforomo elibekiweko lemvumo etloliweko - incwadi yomnghonghoyili enikela imvumo izakwanela. Kodwana, imvumo etloliweko angeze yatlhogeka nayikuthi:
umnghonghoyili usesemncani;
umnghonghoyili ugula ngengqondo;
umnghonghoyili uyathile;
nayikuthi ikhotho iyaneliswa bona umnghonghoyili akakghoni ukunikela ngemvumo efunekako.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Isikhathi esifuneka ekusetjenzweni komlayo wokuvikela sihluka ikhotho nekhotho begodu siyame elangeni lokubuyela libekwa ngumabhalana wekhotho.
IHlelo lokuNikelwa amaNdla kwaboNgazimbi linikelwa ngaphasi kweemfuno zamaZinga amaNcani wokuLethwa kwemiSebenzi ekuNikelweni amaNdla kwaboNgazimbi ..
Isisebenzi sezehlalakuhle neenhlangano okungasizo zombuso kufanele:
zisekele abongazimbi estetjhini samapholisa, ekhotho neembhedlela kanye nokunikela amandla umnghonghoyili lokha nakafuna irhelebho.
zinikele ngelwazi ngeenkambiso ezizakulandelwa, ngamalungelo womnghonghoyili, nokobana uwufumana njani umlayo wokuvikela namkha angakhetha kikho.
Kumsebenzi wesisebenzi sezehlalakuhle:
ukudlulisela kweminye imithombo ukufumana ukungenelela okuragela phambili, isibonelo, umlayo wokuvikela, irhelebho lezokwelapha, imisebenzi yerhelebho lezengqondo nelinye ikhaya lokuphephela.
ukunikela ngobufakazi besazi njengosebenza ngomlandu ngokwazi iinliyi ezingaphakathi kwetjhebiswano lomndeni.
ukusebenza njengophakathi ekhotho yomthetho lapho ubufakazi bomntwana butholakala ngokusebenzisa imisebenzi yomngeneleli.
ukunikela ngemisebenzi yerhelebho lezengqondo kungazimbi namalunga womndeni.
ukuthuthukisa iqhinga lokuphepha lakangazimbi .
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Warveteransgrant.2010-03-25.nr.txt</fn>
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Umrhali wepi mumuntu owalwa ePini yokuThoma yePhasi namkha ePini yesiBili yePhasi namkha ePini yeKoriya .
Abazuzi abangakghoniko ukuzitlhogomela nabatlhoga itlhogomelo lasikhathi soke komunye umuntu nabo bangenza isibawo serhelebho lesabelo ukungezelela esabelweni sehlalakuhle.
Ukwenza isibawo kufanele:
ube sisakhamuzi seSewula Afrika namkha mhlali kanomphela ube mhlali weSewula Afrika ngesikhathi wenza isibawo ube neminyaka yobudala ema-60 namkha ngaphezulu, namkha kube urholophele kube walwa ePini yokuThoma namkha yesiBili yePhasi, ePini yeKoriya namkha kube wasebenza epini eyathoma ngomhlaka 6 Septemba 1939
ukhambisane nokuhlolelwa ikghono lokuphila .
Ukuhlolelwa ikghono lokuphila kusetjenziselwa ukulinganisa ubujamo bezeemali bombawi. Nawuzakufumana isabelo, ubujamo bakho bezeemali kufanele bube ngaphasi kwezinga elithileko. Ngo-2008, ukuhlolelwa ikghono lokuphila lesabelo sabarhali bezepi lomuntu ongakatjhadi libeka bona awukavunyelwa ukufumana isabelo nayikuthi ipahla yakho idlula inani le-R451 200 nayikuthi awukathathi namkha awukathathwa. Ikhaya okungelakho alitjhejwa nawuhlala kilo. Ingeniso yakho kufanele ibe ngaphasi kwe-R26 928 ngonyaka nayikuthi awukathathi namkha awukathathwa.
Nayikuthi utjhadile, awukavunyelwa ukufumana isabelo nayikuthi ipahla yakho nomthetheko/okuthetheko ngokuhlanganyela idlula i-R902 400. Indlu okungeyenu ayifakwa lapha nayikuthi nihlala kiyo. Ingeniso yakho nayihlangene neyomthetheko/okuthetheko kufanele ibe ngaphasi kwe-R53 856 ngonyaka.
kufanele kube awondliwa namkha uthlogonyelwe esiKhungweni sakaRhulumende kufanele kube awufumani esinye isabelo sehlalakuhle .
Isabelo sibhadelwa ngeendlela ezilandelako:
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Nayikuthi angeze wakghona ukukhamba uye e-ofisini ngebanga lobudala namkha lokugula, bawa omunye akubawele ukuvakatjhelwa ekhaya. Umuntu lowo kufuze eze nencwadi ebuya kuwe kanye/namkha nencwadi kadorhodera etjho bona kungani ungeze wakghona ukuvakatjhela i-ofisi ukuzokwenza isibawo.
Zalisa iforomo lesibawo phambi kwesiphathiswa esibuya emNyangweni.
Letha iforomo lakho nemitlolo elandelako:
umazisi onebhakhowudi weSewula Afrika, nayikuthi uthethe/uthethwe nomazisi waloyo omthetheko/okuthetheko ubufakazi bokusebenza epini, okungaba sitifikhethi sokusebenza epini namkha amamedali wakho wepi nayikuthi ungaphasi kweminyaka ema-60, ukuhlolelwa zamaphilo namkha umbiko obeka bona angeze wakghona ukusebenza.
Ilwazi ngobujamo bakho bomtjhado:
nayikuthi awukathathi/thathwa incwadi yesifungo ebeka bona awukathathi/thathwa nayikuthi utjhadile, isitifikhethi somtjhado nayikuthi uhlukanisile, umlayo wesahlukaniso nayikuthi wakwakho uhlongakele, isifikhethi sakhe sokuhlongakala.
Ilwazi ngengeniso nepahla yakho:
Fumana irasidi bewuligcine njengobufakazi besibawo sakho.
Uzakwaziswa ngomtlolo ukobana isibawo sakho siphumelele namkha njani.
Nayikuthi awuvumelani nesiqunto esithethweko, dlulisela isiqunto kuNgqongqotjhe wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle namkha kuSo/Nomkhandlu e-ofisini lesitjhaba namkha lephrovinsi lomNyango wokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle ngomtlolo uhlathulule bona kungani ungavumelani nesiqunto.
Yenza lokho kungakadluli amalanga ama-90 ngemva kokufumana umphumela wesiqunto sesibawo sakho.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha pheze amalanga ama-21 ukusebenzana nesibawo sakho.
Nayikuthi isabelo sakho siyavunywa, uzakubhadelwa ukuthoma ngelanga owenza ngalo isibawo.
Phezulu
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Water.2010-03-25.nr.txt</fn>
Imisebenzi esisekelo yasimahla yakamasipala
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Imisebenzi yasimahla yabomasipala misebenzi enikelwa simahla mBuso emakhayeni atlhagako. Imisebenzi inikelwa bomasipala begodu ifaka inani elincani lamanzi, igezi, ukukhanjiswa kwesila ngamanzi nokuthuthwa kwesila okwaneleko ukuqalelela iindingo ezisisekelo zamakhaya atlhagako. Kodwana imithethomgomo elawula ukunikela ngokukhanjiswa kwesila ngamanzi nokuthuthwa kwesila ayikabi ukuqedwa minyango yekoro efaneleko, okumNyango weeNdaba zaManzi namaHlathi nomNyango weeNdaba zeBhoduluko nezokuVakatjha .
Amanzi asisekelo wasimahla
Amanzi asisekelo wasimahla afaka ubuncani bakhona amakhilolitha asi-6 wamanzi ngenyanga ikhaya ngalinye. Inani leli lingahluka ngokuya kwabomasipala begodu kufanele uthintane nomasipala wakho bunqopha ukufumana bona kwamambala ngimuphi umsebenzi wamanzi asisekelo abawunikelako. Ufanelwa kubhadela amanzi owasebenzisa ngaphezu kwalawo asimahla.
Igezi esisekelo yasimahla
Inani legezi esisekelo yasimahla yi-50kWh ikhaya ngalinye ngerherho legezi yegridi . Inani leli lizakwanela ukukhanyisa, ukufuthumeza amanzi okusisekelo ngokusebenzisa iketlela, uku-ayina okusisekelo kanye nokubukela umabonwakude omncani wombala onzima nomhlophe kanye nokulalela umrhatjho.
Abasebenzisi abanamamitha wokubhadelela phambili bazakukghona ukubona lokha igezi yasimahla nayiphelako begodu kuzakufanela bona bathenge igezi enye ngemali yabo. Abasebenzisi abasebenzisa amamitha wokubhadela ngesikolodo angeze bakghona ukubona igezi nayiphelako. Bazakubhadeliswa ngokusebenzisa igezi okungezelelweko inyanga enye nenye.
Abathengi abangakghoniko ukufikelela ukunikelwa kwegezi ngegridi banganikelwa ngegezi okungasi ngeyegridi bomasipala babo. Kufanele uthintane nomasipala wakho ukwazi bona mihlobo miphi yegezi enikelwako.
Nawuzakufakelwa amanzi negezi kwakho namkha ebhizinisini thintana nomasipala wendawo lapho unekhaya namkha ibhizinisi khona.
Ukukhanjiswa kwesila ngamanzi simahla okusisekelo
Umbuso usengakalifezakalisi ihlelo lasimahla lokukhanjiswa kwesila. UmNyango weeNdaba zaManzi wenza umleyo wokunikela wokukhanjiswa kwesila simahla. Lokha iqhinga naliphelako, imibuso yeendawo izakunikela ngemisebenzi yokukhanjiswa kwesila simahla.
Ukuthuthwa kwesila simahla okusisekelo
Umbuso usengakalifezakalisi ihlelo lasimahla lokuthuthwa kwesila. UmNyango weeNdaba zeBhoduluko nokuVakatjha wenza umleyo wokunikela ngemisebenzi yokuthuthwa kwesila simahla. Lokha iqhinga naliphelako, imibuso yeendawo enikela ngemisebenzi yokuthuthwa kwesila simahla izalifezakalisa.
Ukubhadela imisebenzi kamasipala
Kuneendlela ezimbili zokubhadela imisebenzi kamasipala:
I-akhawunti ebhadelelwa phambili itjho bona uthenga amayunithi ngemali yakho begodu usebenzisa kuphela amayunithi owathengileko. Nasele uwaqedile, begodu usafuna amanye kufanele uthenge amanye.
Ama-akhawunti anestatimende sesikolodo akuvumela ukusebenzisa elinye nelinye inani lamanzi namkha igezi. Umasipala wakho uzakuthumelela istatimende ngenyanga esitjengisa inani legezi namkha amanzi owasebenzisileko kanye nemali okufanele uyibhadele.
Phezulu
Amagadango okufanele alandelwe
Thintana nama-ofisi kamasipala wendawo yakho
Letha imitlolo elandelako:
ikhophi eqinisekisiweko yencwadi yokuzazisa ubufakazi bendawo ohlala kiyo namkha yebhizinisi
Bhadela imali ebekiweko.
Phezulu
Imithetho esetjenziswako
Phezulu
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Ukusebenza isibawo sakho kuthoma ngelanga oletha ngalo isibawo sesekelo labatlhagako . Isibawo sakho sizakulinganiswa begodu isiqunto sizakuthathwa ukuqunta bona uyafaneleka kufumana amanzi wasimahla na . Ngokuya kwamarherho kamasipala wakho, kuzakufanela bona uzitlolise njengomuntu ofaneleka kufumana imiSebenzi yaManzi waSimahla begodu unikelwe isikolodo namkha isekelo elitlhogekako kuye ngobujamo.
Phezulu
Iindleko
Amanzi : Amalitha wokuthoma azi-6 000 ikhaya ngalinye ngenyanga asimahla, amalitha wokungezelela abhadelwa ngokuya kweemali eziquntwe ngumasipala.
Igezi : I-50kWh ngenyanga iya ngerherho legridi.
Phezulu
Amaforomo azaliswako
Phezulu
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Workforum.2010-03-25.nr.txt</fn>
Isibawo sokuhloma ikundla yokubonisana yendawo yokusebenzela
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
Ihlathululo
Iinkundla zokubonisana zemsebenzini zihlonyelwa:
ukuphuhlisa iinkareko zabo boke abasebenzi endaweni yokusebenzela, ingasi kuphela amalunga weenyuniyoni;
ukuqinisa ukusebenza kuhle endaweni yokusebenzela;
ukubonisana nabasebenzi ngezinye iindaba; begodu zifaka abasebenzi ekuthathweni ngokuhlanganyela kweenqunto kwezinye iindaba.
Ikundla yokubonisana yendawo yokusebenzela ingahlonywa kwenye nenye indawo yokusebenzela enabasebenzi abadlula ikhulu. Isibalwesi asifaki abasebenzi abaseenkhundleni zokuphatha eziphezulu. Isibawo singenziwa nayikuthi indawo yokusebenzela ayikabi ukubakhona ngokuya komThetho weTjhebiswano lezabaSebenzi ka-1995.
Nawufuna ilwazi elinabileko, yiya ku-website yomNyango wezabaSebenzi.
Amagadango okufanele alandelwe
Iyuniyoni kufanele inamathisele ikhophi eqinisekisiweko yesivumelwano esifaka woke amahlangothi, njengobufakazi bokuvunyelwa mqatjhi.
Ikhophi yeforomeli kufanele inikelwe umqatjhi kanye nobufakazi bokusebenza bekhophi kufanele bufakwe ngokunamathisela imitlolo elandelako:
Ikhophi yeslibhu sokutloliswa esibuya ePosofisi
Ikhophi yerasidi etlikitliweko nayikuthi ikhophi yeforomo yalethwa ngesandla
Istatimende esitlikitliweko esibuya emuntwini olethe ikhophi yeforomo eqinisekisa umsebenzi
Ikhophi yesiqinisekiso seslibhu sefeksi namkha obunye ubufakazi obanelisako bomsebenzi
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Kungathatha amalanga ama-30 ukuhloma ikundla yokubonisana yemsebenzini.
Iindleko
Awubhadeli litho ngalomsebenzi.
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana
<fn>GOV-ZA.Workpermit.2010-03-25.nr.txt</fn>

Isibawo semvumo yokusebenza
Ihlathululo
Amagadango okufanele alandelwe
Imithetho esetjenziswako
Amazinga wokusebenza nesikhathi
Iindleko
Amaforomo azaliswako
Imininingwana yokuthintana

Ihlathululo

Imvumo yokusebenza mtlolo onikela iphandle ilungelo lokusebenza kwenye nenye ihlangano eSewula Afrika. Imvumo yokusebenza inikelwa amaphandle kuphela.

Phezulu

Amagadango okufanele alandelwe

Zalisa iforomo lesibawo BI-1738 ebuzendeni namkha emitjhini yeSewula Afrika enarheni yakho.
Iimbawo zayo yoke imihlobo yeemvumo zokusebenza kufanele zenziwe e-ofisini labajameli eliseduze labosomaqhinga beSewula Afrika enarheni yakho namkha e-ofisini lesifunda eliseduze lomNyango lapho umbawi azakusebenza khona.
Letha imitlolo elandelako:

iphaspoti esebenza ubuncani bakhona amalanga ama-30 ngemva kokuhlala eRiphabhligini okuhlosiweko
isitifikhethi sokuhlatjelwa nayikuthi sifunwa mthetho
imibiko yezokwelatjhwa namkha yeradiyoloji. Umbiko weradiyoloji awufuneki nasiya ebantwaneni namkha kibomma abasidisi
isitifikhethi somtjhado , incwadi yesifungo yothethene naye njengombana kubekiwe, isitifikhethi sokuhlongakala namkha umlayo wesahlakaniso
iintifikhethi ezizeleko zamabeletho zabo boke abantwana abazakuphekelela umbawi
isitifikhethi sokuvunyelwa samapholisa esibuya kizo zoke iinarha umbawi naloyo athethene naye ahlale kizo ukuthoma eminyakeni eli-18 nabo boke abantwana abazakuphekelela umbawi ngasikhathi aseRiphabhligini
isitifikhethi sokuhlatjelwa umgomani osarulana nayikuthi ukhamba namkha uhlose ukukhamba endaweni enomgomani osarulana.


Phezulu

Imithetho esetjenziswako



Immigration Act, 2002 njengombana utjhugululiwe

Phezulu

Amazinga wokusebenza nesikhathi

Akunasikhathi esibekelwe ukusebenzana nesibawo sakho.

Phezulu

Iindleko

R1 520

Phezulu

Amaforomo azaliswako



, BI-1738

Phezulu

Imininingwana yokuthintana


<fn>Hansards.16DaysOfActivism.2009-11-11.nr.txt</fn>
UNGENZI KWANGATHI AWUBONI!
THOMA UKUKHULUMA
PHELISA INTURHU
YAZI AMALUNGELO WAKHO
Abomma
Abentwana
nokutlhoriswa kwabomma nabentwana
Ungenzi kwangathi awuboni!
LiJima elenziwa IPHASI MAZOMBE LOKUPHIKISANA NENTURHU eqaliswe KUBOMMA naBENTWANA
Linqophe ukuphakamisa ilemuko ngomthelela OMUMBI obakhona WENTURHU nokuTLHORISA ABOMMA naBENTWANA nokuSUSA UKUTLHORISA UNOMPHELA emphakathini
Libanjwa nini ijima leli?
LIFAKA PHAKATHI NAWA AMALANGA ALANDELAKO AQAKATHEKILEKO:
Ilanga lokuLwisana neNturhu eQaliswe kuBomma
Ilanga lePhasi maZombe lokuLwisana neNtumbantonga
Ilanga leenTjhabatjhaba lamaLungelo woBuntu
Isukela ebujamweni babomma emakhaya nemphakathini
Kwenzeka lokha abobaba nabasebenzisa butjhulweni AMANDLA nangendlela EYAMUKELEKILEKO ukuPHATHA abomma.
KHUYINI UKUTLHORISA?
Nanyana ngiyiphi indlela yokuziphatha ebangela:
ukusaba
ukulinyazwa komzimba
umuntu enze izinto eziphikisana nokuthanda kwakhe
Iimbonelo zokuTlhorisa:
NGOKOMZIMBA
NGOKWEMIZWA
NGOKWEEMALI
UKUTLHORISA NGOKOMSEME
UKUKATA
Uyazi
bonyana iPalamende ibethe imithetho yokuvikela ukutlhoriswa kwamalungelo wobuntu womuntu ngamunye?
Nginasi:
UmThetho we-1998 weNturhu yemaKhaya
UmThetho we-1998 weSondlo
UmThetho ween-2000 wokuThuthukisa ukuLingana nokuVikela iBandlululo elingakaFaneli
AmaKomiti wePalamende aqalene nobujamo babomma nabentwana eSewula Afrika:
UNGABI NGUNGAZIMBI!
Ukuphelisa ukubuyeleleka kwenturhu
Ukuthoma ukukhuluma
Ukwazi amalungelo wakho
UkuLwisana NOKUTLHORISWA
Ungenzi kwangathi awuboni!
UNGALITHOLA KUPHI ISIZO?
Thinta:
Ifeksi (011) 975 7108
Ikomitjhini yokuLingana ngokoBulili (011) 403 7182
<fn>Hansards.AfricaDay.nr.txt</fn>
UKUGIDINGWA KWELANGA LE-AFRIKA
ILanga le-Afrika ligidingwa qobe mhla amalanga ama-25 kuMrhayili
IHlangano yeBumbano le -Afrika yahlonywa mhla amalanga ama-25 kuMrhayili ngonyaka we-1963 e-Addis Ababa, e-Ethiopia
Ukuthabela umnyanya lo, iLanga le-Afrika lizogidingelwa ihlandla lama-48 onyakeni ophezulu
IHlangano yeBumbano le-Afrika gade idosa phambili nakuhlonywa i-Hlangano yokuBumbana kwe-Afrika eyahlonyelwa eDurban, eSewula Afrika mhla amalanga ali-9 kuVelabahlinze onyakeni ween-2002
Kuneenarha ezima-54 nge-Afrika, ezima-53 zazo zimalunga weHlangano yeBumbana le-Afrika. IMorocco ayisilo ilunga leHlangano yeBumbana le-Afrika.
IHlangano yeBumbana le-Afrika ibuthelele inarhakazi ye-Afrika ukuzokwazi ukulungisa itjhijilo ezinengi ezifana nokurarana ngokweenkhali, ukutjhuguluka komtjhiso begodu nendlala.
UKUQAKATHEKA KWELANGA LE-AFRIKA
ILanga le-Afrika lilithabo le-Africa, labantu bayo begodu nebumbano
Kukukwamukela iragelo phambili eselenziweko ma-Afrika begodu nokuveza itjhijilo ezifanako ekuhlangatjezwana nazo ephaseni mazombe.
INDIMA YEHLANGANO YEBUMBANO LE-AFRIKA ENARHENIKAZI YE-AFRIKA
IHlangano yeBumbano le-Afika iliziko elikhulu lokuthuthukisa zehlalakuhle komnotho obuthelelweko enarhenikazi, nenqophe ukubumbana okukhulu begodu nokubamfelandawonye phakathi kweenhlangano begodu nabantu be-Afrika
IHlangano yeBumbano le-Afika idzimelele kunembo-mbono yawoke- woke wokubumbana begodu nenarhakazi eqinileko
Begodu idzimelele ekutheni kwakhiwe ukusebenzisana phakathi kukarhulumende begodu nazozoke iinhlanga zomphakathi, khulukhulu abomma, ilutjha begodu neenhlangano zangeqadi.
Njengehlangano yenarhakazi, iqale khulu ekuletheni ukuthula, zokuvikeleka begodu nobujamo obuzinzileko, begodu isekabeni yokuvuselelwa kwenarhakazi ye-Afrika.
IHlangano yeBumbano le-Afika inqophe ukuvikela amalungelo wentando yenengi, amalungelo wabantu begodu nomnotho wasafuthi e-Afrika, khulukhulu ngokuthi iphelise ukulwa begodu yakhe zokuthengiselana okusebenza ngendlela efanaleko.
INEMBO-MBONO
Inembo-mbono yeHlangano yeBumbano le-Afrika: "Kuhlanganisa, ukuphumelelisa begodu ne-Afrika enokuthula, elawulwa bahlali bayo begodu ejamele amandla amakhulu ephasini mazombe".
IBUTHELELO LOKUFUZE KWENZIWE LEHLANGANO YEBUMBANO LE-AFRIKA
Ama-Afrika asungule ibuthelelo lokufuze kwenziwe ngokusebenzisa iHlangano yeBumbano le-Afrika ukwenzela bona:
kuvikelwe ibhoduluko
kuliwe nokuvukelwa kombuso ziinarha zangaphandle
kukhandelwe ukubhebhetheka komulwana weHIV/AIDS, imalariya, begodu nobulwelwe besifuba
kuqalanwe nezinto ezithinta abantu njengomtlhago wabaphalali begodu nabantu abanganandawo zokuhlala
kukhuthazwe ukuthula, ivikeleko begodu nobujamo obuzinzileko, begodu kwenziwe bulula ukubumbana begodu nokuthuthukiswa kwe-Afrika
kuqiniswe umfelandawonye enarhenikazi yokana begodu kwenziwe umnqopho ofanako kibo boke abantu be-Afrika.
ISEWULA AFRIKA BEGODU NELANGA LE-AFRIKA
Ukukhunjulwa kweLanga le-Afrika kuveza indina edlalwe yiSewula Afrika ekuzibandakanyeni begodu nokudlala indima eendabeni zenarhakazi
ILanga le-Afrika lisetjenziswa njengelanga lokugidingela amagugu wethu we-Afrika, begodu kuboniswe umlando wenarhakazi ngokusebenzisa amasiko ngendlela yobuciko
Lenza bona abantu batjhejisise zoke izinto, khulukhulu ilutjha bona lithuthukise iindlela ezihle zokuphila kwabantu abathintekileko kwezehlalakuhle, ekufaka phakathi:
ZamaPhilo, zokuphepha begodu nokuvikeleka
Ukuvuselelwa kweemilo
Zehlalakuhle ezisebenzisanako, amasiko begodu nezefundo
Ekukhumbuleni iLanga le-Afrika, sinethuba lokuvuselela ngobutjha iimbopho zethu ngokwethu, enarhenikazi yokana ye-Afrika begodu namagugu wethu esabelana ngawo begodu neminqopho yethu.
INDIMA YEPALAMENDE YERIPHABLIKI YESEWULA AFRIKA
IPalamende yeRiphabliki yeSewula Afrika izibandakanya eenhlanganweni ezihlukeneko ze-Afrika, ekufaka phakathi iPalamende ye-Afrika begodu neHlanganweni yeeNarha ezingeSewula ye-Afrika.
Ngokukhambisana nomgomo wobudlelwano neenarha zangaphandle, IPalamende yeRiphabliki yeSewula Afrika itjheja khulu i-Afrika malungana netlhatlha lemigomo elimalungana nobudlelwano enabo nezinye iinarha. Lokhu kufaka phakathi ukuzibandakanya okuzinikeleko nezinye iimbetha mthetho zeenarha lapho uRhulumende weSewula Afrika gade azibandakanye khona ekuletheni ukuthula.
Unyaka lo iPalamende yeRiphabliki yeSewula Afrika izokubamba iKulumiswano ye-Afrika mhla amalanga ama-23 kuMrhayili ezokulandelwa yikulumopikiswano mhla amalanga ama-25 kuMrhayili ngaphasi kwesiqubulo esithi "Ukuvuselelwa, ukurageliswa phambili nokuthuthukiswa kwe-Afrika" ukugidinga iLanga le-Afrika.
I-AFRIKA BEGODU NEMINYANYA YONYAKA WEEN-2011
IForamu yoMnotho wePhasi maZombe nge-Afrika ween-2011: EKapa, eSewula Afrika, kusukela mhlazi-4 ukuya mhlazi-6 enyangeni kaMrhayili enyakeni ween-2011
IsiQubulo: "Kusukela kuNembo-mbono ukuya eKwenzeni, ISahluko esiLandelako se-Afrika".
IForamu yoMnotho wePhasi maZombe yihlangano ezijameleko yeentjhabatjhaba ezibopheleleko ukuthuthukisa ubujamo bephasi ngokuthi izibandakanye nezamabubulo, zepolotiki, zefundo ephezulu begodu nabanye abadosiphambili bemiphakathi bona bahlalise kuhle iphasi, kusukela kumarijini begodu neendaba zamabubulo.
UmHlangano omKhulu begodu nomQaliso wezamaPhilo we-Afrika mhla amalanga ali-9 ukuya mhla amalanga ali-11 onyakeni ween-2011
UmHlangano omKhulu begodu nomQaliso wezamaPhilo we-Afrika uzokuhlonywa ngenyanga kaMrhayili onyakeni ween-2011 eJwanasbhege kuSentha yokuKhangisa, eNasrec, eSewula Afrika. ZamaPhilo ze-Afrika zizokuthula umhlangano omkhulu begodu nomqaliso omkhulu wamalanga ama-3 ezokuthula iindaba ezihlukahlukaneko ezihlobana nokuphathwa kwezamaphilo nge-Afrika, begodu uzokurherha iinkulungwana zeemfundiswa zezamaphilo ezivela kurijini begodu nephasi mazombe.
ILANGA LE-AFRIKA ETJA LEFESTIVALI MHLAZIMA-27 UKUYA MHLAZIMA-29 KUMRHAYILI
Ukugidinga iLanga le-Afrika, kusukela mhlazima -27 ukuya mhlazima -29 kuMrhayili, iJwanasbhege izokuthabela ipelaveke ebizwa bona yiSanaa Afrika, UMoya weThabo uzokuthokomalisa isigqi se-Afrika eenhliziyweni begodu nomoya omajadujadu ngokuthi ibambe imiqaliso emikhulu yenarhakazi, yokuzithabisa, umbhino begodu nokhunye okunengi.
AMANYE AMALANGA AQAKATHEKILEKO WE-AFRIKA
Mhla zili-16 kuMgwengweni ekuliLanga labeNtwana be-Afrika
Mhla zili-9 kuVelabahlinze ekulilanga leHlangano yeBumbano le-Afrika
Mhla zima-25 kuKhukhulamungu kulilanga lobaMma be-Afrika
<fn>Hansards.Announcements.nr.txt</fn>
IZAZISO
UKWETHULWA KWEKULUMO KAMONGAMELI YESITJHABA
Izaziso ngokulandelana kwazo
Isikhathi
Isaziso
17:20
Abajameli beembikiindaba abanegunya kufuze bathathe iindawo zabo zokuhlala ngemva kwemizuzu ema-30 libethile i-iri lesi-5
17:25
Abajameli beembikiindaba abanegunya kufuze bathathe iindawo zabo zokuhlala ngemva kwemizuzu ema-30 libethile i-iri lesi-5
17:27
Boke abajameli beembikiindaba bayabizwa bonyana bathathe iindawo zabo nje
17:30
Boke abajameli beembikiindaba kufuze babe seendaweni zabo abanikezwe zona ngesikhathi sokweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba (Kuyabuyelelwa)
17:30
Sibawa amaLunga begodu neenthekeli bonyana zeqe imada ebovu bese zithatha amahlalo wazo ngendlini yesibethamthetho nakwezinye iindawo njengombana imada ebomvu izokuvalwa emizuzwini eli 15
17:35
Sibawa amaLunga begodu neenthekeli bonyana zeqe imada ebovu bese zithatha amahlalo wazo ngendlini yesibethamthetho nakwezinye iindawo njengombana imada ebovu izokuvala emizuzwini eli 10
17:40
Sibawa amaLunga begodu neenthekeli bonyana zeqe imada ebovu bese zithatha amahlalo wazo ngendlini yesibethamthetho nakwezinye iindawo njengombana imada ebovu izokuvala emizuzwini emi 4
17:43
Sibawa amaLunga begodu neenthekeli bonyana zithathe amahlalo wazo msinyana ngendlini yesibethamthetho nakwezinye iindawo njengombana imada ebovu seyizokuvala
17:45
Bomma nabobaba imada ebovu seyivaliwe ngokusemthethweni. Akunamuntu ovunyelwe ukweqa imada ebovu
17:50
Bomma nabobaba imada ebovu seyivaliwe ngokusemthethweni. Akunamuntu ovunyelwe ukweqa imada ebovu
17:53
Bomma nabobaba imada ebovu seyivaliwe ngokusemthethweni. Akunamuntu ovunyelwe ukweqa imada ebovu (Kuyabuyelelwa)
Isikhathi
Isaziso
20:10
Sibawa amaLunga begodu neenthekeli bonyana zikhwele iimbhesi ezitjhinga nge CTICC eNdleleni iPlein. Siyanibawa bonyana niveze amakarada wenu wokumenywa lokha nanizokukhwela
20:15
Sibawa amaLunga begodu neenthekeli bonyana zitjhinge eNdleleni iPlein ngokurhabileko bese zikhwela iimbhesi eziya eCTICC. Sibawa bonyana uveze ikarada lakho lesimemo nawukhwelako.
20:20
Sibawa amaLunga begodu neenthekeli bonyana zikhwele iimbhesi eziya eCTICC eNdleleni yePlein msinyazana. Sibawa bonyana uveze ikarada lakho lesimemo nawukhwelako. (Kuyabuyelelwa)
<fn>Hansards.FlyerIsindebeleEditedDoc.2010-06-10.nr.txt</fn>
IKomiti yesiKhatjhana emalungana nokuLethwa kweeNsiza (UKUTJHUGULULWA KWAMALANGA)



INdlu yesiBethamthetho seNarha ithome iKomiti yesiKhatjhana ezokulawula ukutjhejisisa okumalungana nokulethwa kweensiza ngaphasi kwesiqubulo esithi "Ukusebenza sisoke kuqinisekisa ukulethwa kweensiza ezifaneleko emiphakathini". Umsebenzi obekelwe iKomiti le kuhlolisisa iragelo phambili malungana nokulethwa kweensiza begodu nalapho kwenzeka khona imitjhagalo ukuthola bona ngiziphi iintjhijilo ezikhona bona zethulwe ngaphambi kweNdlu yesiBethamthetho seNarha, neemphakamiso ezicacileko ezifumanekako, begodu kuhlelwe itjhukumezo zokuthatha amagadango.



Bekube nje, iKomiti ithathe amavakatjho ahlangeneko eendaweni zemaphandleni nemadorobheni, begodu ibamba nokulalelwa kwemibono yomphakathi ePalamende begodu neemFundeni. Ukulalelwa kwemibono yomphakathi ePalamende kuzokwenzeka kusukela mhlazi - 2 ukuya mhlazi - 4 enyangeni kaMhlolanja onyakeni ween-2010.



Ngesikhathi samavakatjho wayo eemfundeni, iKomiti le izokukhamba ihlola iindawo begodu ihlangane namalunga wemiphakathi, abasebenzi bakarhulumende bemakhaya, abasebenzi bakarhulumende beemfunda, amakomiti wamawadi, iinhlangano zomphakathi begodu namalunga weenhlangano zamabhizinisi. Ukulalelwa lokhu kuyokwenzeka kusukela amalanga nali - 17 ukuya nama - 21 enyangeni kaMrhayili ween-2010 eemfundeni ezintathu.





AmaLunga womphakathi ayamenya ukukhambela ukulalelwa kwemibono yomphakathi ekuhlelwe bona kwenzeke eemfundeni ezihlukahlukaneko ezilandelako:



ISIFUNDA

INDAWO

ILANGA

ISIKHATHI



LIMPOPO

KuMasipala weKhaya weThulamela

(eWolweni yeMalamulele Boxing Gym

eVhembe District)



KuMasipala weKhaya weMolemole (eMatseke Resource Centre)



mhlazi -17 kuMrhayili enyakeni ween-2010





Mhlazi -19 kuMrhayili enyakeni ween-2010

Nge - awa le -10h00









nge - awa le -10h00



TLHAGWINI KAPA

KuMasipala weKhaya weDikgatlong (eTatawini lezemiDlalo leMataleng eBarkley West )



Mhlazi -17 kuMrhayili enyakeni ween-2010



Nge - awa le - 16h00



KWA-ZULU NATAL

KuMasipala weDorobha leThekwini

(eWolweni yeDorobha leThekwini )

KuMasipala wekhaya weMsunduzi (Edendale Lay Centre kwaMachibisa)



Mhlazi -17 kuMrhayili enyakeni ween-2010

Mhlazi -19 kuMrhayili enyakeni ween-2010

Nge - awa le - 16h00





Nge - awa le -16h00





<fn>Hansards.GreenLight.nr.txt</fn>
IPALAMENDE YENZA UMHLAHLANDLELA WOKUGCINA IBHODULUKO ELIHLANZEKILEKO ...
IPalamende yeSewula Africa yenze umthethomgomo omutjha wokulawulwa kokuthuthwa kweenzibi njengengcenye yokulawula ukuhlanzeka kwebhoduluko nokubonelela bona kunehlelo lokulawula ibhoduluko engephephileko.
UmThethosisekelo weSewula Africa uveza bona abantu bamele bahlaliswe endaweni ehlanzekileko nengephephileko. Lokhu kufaka hlangana umthetho wokubonelela bona ibhoduluko labo lihlanzekile begodu bavikelekile ekusilaphazekeni nanyana ngekwaliphi ihlobo,ukubonelela ukuvikeleka kwemvelo nokuthuthukisa ihlanzeko yomoya. Singakuvimbela ukusilaphazeka nokulimala kweplanethi yekhethu lokha soke sisebenza ngokubambisana ukwenza umahluko.
IPalemende yenza isiqiniseko sokuphepha kwamalunga wePalamende abasebenzi bePalamande kunye nabo boke abantu abasebenza ngokomthetho ePalamende nalabo abangena ePalamende ngokomthetho. Kwenziwa isiqiniseko sokobana iPalamende kuyindawo ephephileko nehlanzekileko ezokwenza abasebenza nabatholakala emakhiweni wayo babe ngabaphephileko ngaso soke isikhathi.
INDIMA EDLALWA YIPALAMENDE UKUQINISEKIKA BONA KUTJALWA IZINTO EZIZOKWEZA IBHODULUKO IBE NGELIHLAZA
Imithetho efana nomthetho wezamaPhilo nokuPhepha kwabaSebenzi i- (OHSA),ugandelela bona iPalamende yenze ngokusemandleni wayo bona indawo yokusebenza ingephephileko begodu ngenganazo iinliyo neenthiyo ezingalimaza abasebenzi.Kulindeleke bona boke abasebenzi babambisane nomqatjhi ekuqinisekeni bona imigomo yomthetho lo iyalandelwa. IPalamende imele iqiniseke ekwaziseni abasebenzi ngokuqakatheka kokuyelela ukuphepha kunye nokwenza indawo yomsebenzi ibe ngephephileko ngokungakghonakalako
IINLINGANISO NEENKAMBISO
IPalamende yenze ihlelo elihlelekileko lokulawula ubujamo bona bube ngosebujameni obamukelekako bokusebenza obufaka hlangana umThethomgomo wokuLlawulwa kweeNzibi.
Umqopho walomthethomgomo kunikela ihlahla lokulawula elilungele ukuthulwa kweensiza kubasebenzi nabantu abazifunyana basemakhiweni wePalamende. Umthethomgomo lo uzokubonelela ukulahlwa kweenzibi ukwenzela bona kunciphe ukusilaphazeka kwande ukubuyekezwa kweensila neenzibi ukwenzela bona iinzibi ezitholakala ePalamende zibutheka ngendlela nokulandela umthetho ngefanelo.
UKONGIWA KWEGEZI
IPalamende isebenzisa amabhalbhu (ingcenye yelampa) angasebenzisa igezi ephasi ukunciphisa ukusilaphazeka nokunciphisa iindleko.Amabhalbhu asebenzisa igezi kancani la asetjenziselwa ukukhanyisa kiyo yoke ipalamende kunye neendawo zomphakathi ePalamende
UKULAWULWA KWEENZIBI
"Iinzibi " kutjho enye nenye into ekungaba ngeyegezi ,amanzi ,eqinileko nanyana ihlanganisela yakho koke lokhu okuqintelelwe nguNgqongqotjhe wezeBhoduluko nezokuVakatjha okungokutlolwe kugazedi karhulumende.
Ukulawulwa kweenzibi eziqinileko
Iinzibi ezomileko
Iinzibi eZomileko zithuthwa woke amalanga ngeemplastiki ezikhanyelako begodu nangemgqomu kizo zoke iindawo ziyokulahlwa endaweni engebekiweko nefaneleko.
Iinzibi eziziinhlahla
Iinzibi eziziinhlahla zifakwa emgqonyeni yeemplastiki ezisarulana zithwalwe ngabakontrakwe bona bazithuthe ngasosoke isikhathi nanyana nakunesidingo.
Iinzibi eziyigezi
Woke amaphayiphi neentambo zisiwa lapha zipitlizwa khona bona zisuswe ngefanelelo.
Iinzibi ezimanzi
IInzibi eziManzi zifakwa emigqonyeni nezinto zokuwola iinzibi ezitloliweko begodu zithuthwa ngasosoke isikhathi.
Iinzibi ezimakhemikhali
Amakhemikhali avalelwa eendaweni ezilodlhelwako ukuvimbela ukusetjenziswa kwazo ngokungasisemthethweni. Woke amakhemikhali kufuze afakwe emigqonyeni ebonakalako nalawo amancani aziinthiyo awatlolwe ngokubonakalako begodu atlolwe ngokufaneleko.
Amabhodlelo wegezi
AbasiHlinzekela ngegezi benza isiqiniseko sokobana amabhodlelo wegezi ephelileko ayasuswa emakhiweni begodu balandela umthetho ekuwathwaleni ukuvimbela bona angabuye asetjenziswe ngengozi.
IIMBONELELO ZANGOMUSO
Ukulahlwa kwe-oli yokupheka
IPalamende isenza ihlelo lokuzokutjhugulula i-oli yokupheka ibe yi- dizila.Ukusebenzisa i-oli yokupheka bona kuvinjelwe amaphayiphi wamanzi akhambisa amanzi ngamandla akukavumeleki.
Ukuthuthwa kwamaphepha nokuwabuyekeza kwawo
IPalamende iphezu kwehlelo lokufumana ozokuthutha amaphepha asele asebenzile nokuyowabuyekeza..Woke ama-ofisi ePalamende azokunikelwa amabhoksi wokufaka amaphepha asebenzileko azoyokubuyekezwa.Amabhokisi la azokuthululwa iveke enye nenye.
Woke amano wokuqiniseka bona ibhoduluko lethu lihlanzekile nokonga amandla wegezi sinciphise iinzibi, kumsebenzi wawo woke umuntu emphakathini weSewula Afrika kufaka hlangana woke amalunga wabasebenzi bePalamende namalunga wePalamende ukutjheja nokonga imvelo yethu ukubonelela iinzukulwani ezizako netuthuko engedzimeleleko
<fn>Hansards.HowTheBudgetWorksForUs.nr.txt</fn>
SISISEBENZELA BUNJANI ISABELOMALI?
Siyini isAbelomali?
Isabelomali mamano wokuhlelwa kwemali ebuthelelweko nokobana izokusetjenziswa bunjani esikhathini esibekiweko. Njengabantu senza amahlelo abandakanya ukuthola nokusebenzisa imali yethu. IsAbelomali siqakathekile ngombana nanyana sifanele sithenge izinto ezinengi, asinamali eyaneleko yalezozinto. Lokhu kutjho bona sineendingo ezinengi neensetjenziswa ezincani ukuthola esikutlhogako. IsAbelomali siphathelene nokuthengiselana nokukukhetha bona siyisebenzisa bunjani imali yethu. Lokha sithola okhunye kutjho bona kukhona esingeze sakuthola.
URhulumende uhlela bunjani isAbelomali ?
Ngendlela efanako uRhulumende uqalene nokukhetha. Izakhiwo zakaRhulumende zifanele zimadanise neensetjenziswa neendingo zabantu.. Isabelomali sabiwa ngokutjheja iindingonqangi ezibekiweko ngomnyaka. IsAbelomali senarha sibeka iinlinganiso zakaRhulumende zengenisomali nesetjenzisomali. Lomnyakamali kusuka ngelanga lamathomo kuSihlabantangana kufika mhlana zima-31 KuNtaka ngomnyaka olandelako. IsAbelomali sakaRhulumende asifani nezinye, sitjengisa bona imali izokusetjenziswa bunjani, besitjengise bona imali izokubuthelelwa bunjani ukuhlangabezana nokusetjenziswa kwayo.
URhulumende ubuthelela bunjani iimali?
Ingenisomali ekulu kaRhulumende yindlela yomthelo. Umthelo uyingeniso ekatelelekileko ebhadelwa mumuntu ngamunye emNyangweni wezeButhelelomali etholwa emuntwini ngamunye, emabhizinisini nezinye iinhlangano ezithelako. UmNyango wezeButhelelomali uqalene nokubuthelelwa kwemithelo. Kunemihlobo eyahlukeneko yemithelo. URhulumende uthola imali yakhe ngomthelo ovela emuntwini ngamunye. Umuntu omunye nomunye enarheni othola inani elithize lengeniso ufanele abhadele kuRhulumende. Lomthelo ubizwa bona yintela yomrholo. Amanye amahlelo womthelo afaka hlangana Intela yokuthenga neyepahla. Abantu abanengi bayazi ngentelantengo nokobana okhunye ukudla akubhadelelwa umthelo. Ngakelinye ihlangothi intela engezelelweko iyafakwa ezintweni zokuzithokozisa. Lomthelo ubizwa bona yintela yegwayi notjwala. UmThethosisekelo uhlathulula bona uMongameli umele alawule bunjani ingenisomali. Yoke imali ebuthelelweko ifakwa esikhwameni sakarhulumende sebuthelelomali. Umthetho wePalamende uyafuneka ekukhutjhweni kwenye nenye imali kile akhawundi. Esinye nesinye isabelomali simele sibe neensetjenzisomali nebuthelelomali.
Sisebenza bunjani IsAbelomali?
IsAbelomali sakaRhulumende sihlukaniswa ngeNgenisomali nangokweSetjenzisomali nesikolodo (imali etlhayelako), ngaphambi kokuBoleka neenKolodo zomPhakathi. Ingenisomali nesebenzisomali yaziwa ngokobana yi-Akhawundi kaRhulumende yeButhelelomali. IsAbelomali sakaRhulumende sithoma ngesebenzisomali lokha ezinye izabelomali zithoma ngengenisomali. Umahluko hlangana nengenisomali nesebenzisomali laziwa bona sikolodo nanyana i-yimali eseleko. Isikolodo sibakhona lokha urhulumende ahlele ukusebenzisa imali eyeqileko kunaleyo azoyibuthelela ngomthelo ojwayelekileko. Iinkolodo zomphakathi zenzeka lokha urhulumende aboleka imali ekhaya nanyana kamanye amaphasi ukuvala iinkolodo zakhe. Lokha ibuthelelomali lidlula isebenzisomali njengokuthi umthelo obuthelelwe ebantwini umnengi kunokulindelweko, kubanemali eseleko.
Ikambiso yesAbelomali
Isabelomali sithatha iinyanga ezili-14 ukwenziwa. Lokhu kutjho bona lokha isAbelomali somnyaka lo sethulwa ePalamende, isAbelomali somnyaka ozako sele sineenyanga ezimbili sisenziwa. Iminyango kaRhulumende iyabandakanywa ekuletheni iinlinganiso zesabelomali. Banikela ngeenlinganiso zabo ezikhambisana neenzathu e-Ofisini eliKhulu. I-Ofisi eliKhulu lenza umbiko ohlangeneko eliwuthumela emNyagweni weZeemali. UmNyango weZeemali uhlela umbiko ohlangaisiweko lwesebenzisomali leminyango eyahlukeneko. IBhodi yabaNqophisi beButhelelomali leNarha neBhodi yabaNqophisi bePahla eNgenako bahlela iinlinganiso bese bazithumele emNyangweni weZeemali. UNgqongqotjhe weZeemali nomLawuli weBhanga ekulu bayahlangana ukubonisana ngeenlinganiso. Ikulumo yabo isekelwa bujamo bezepolitiki, bezomnotho nobujamo besabelomali. UmPhathimazombe weZeemali ulungisa isabelomali.
Ngesikhathi sakaMhlolanja unyaka nonyaka uNgqongqotjhe weZeemali wethula Ikulumo ePalamende ngemva kwalokho kuyakhulunyiswana ngesabelomali ePalamende. AboNgqongqotjhe beKhabinethi bafanele basekele ukusetjenziswa kwemali eminyangweni yabo. Ikulumo kanengi ilandela indlela eyodwa yokwethulwa. Ithoma ngokubuyekeza imiphumela yobujamo beemali bomnyaka ogadungileko, uveze isibuyekezo sobujamo beemali benarha bese sitjheja ubujamo beemali bomnyaka osungulako. Uveza itjhebiswano hlangana neenlinganisongenisomali neenlinganisosetjenzisomali Kuyikambiso yomThethosisekelo bona uRhulumende asebenzise imali egunyazwe yiPalamende. IsAbelomali siphathwa njengomunye nomunye umthetho okumele ugunyazwe yiPalamende ngaphambi kobana ube ngobophelelako. Ngemva kweKulumo kaNgqongqotjhe elinye nelinye ivowudu lesabelomali kukhulunyiswana ngalo kizo zombili iziNdlu zesiBethamthetho zimele zivowude ngayo. Lokha isabelomali sele kuvunyelwene ngaso omunye nomunye umnyango kumele uthome ngamahlelo wawo womnyaka loyo
ITjhejo lesAbelomali
IButhelelomali nesebenzisomali kumele kulawulwe ukubonelela bona imali isetjenziswa ngendlela iPalamende ihlele ngakhona. UmHlolincwadizombelele uletha umbiko ePalamende ukobana imiyalo yokusetjenziswa kweemali ilandelwe na. Isabelomali sisetjenziso somthetho esiqakathekileko nesitlabagelo sokubonelela, okuyindlela urhulumende amele aziphendulele kiyo ngokobana imali isetjenzeiswe bunjani.
<fn>Hansards.NABrochure.2009-11-11.nr.txt</fn>
IsiBethamthetho seNarha
IPalamende yakhiwe ziziNdlu ezimbili, isiBethamthetho seNarha nomKhandlu weNarha owengamele iimFunda.
ISIBETHAMTHETHO SENARHA (I-NA)
I-NA ikhethwa qobe minyaka emihlanu emakhethweni wenarha.
Nakukhethwako, abavowudi bakhetha labo abafuna kobana babe bajameli babo ngokuvowudela iinhlangano zepolotiki abazithandako.
INDIMA YESIBETHAMTHETHO SENARHA
Omunye wemisebenzi emikhulu ye-NA kubetha imithetho okubuswa ngayo inarha.
I-NA idlulisela imiThethomlingwa kumaKomidi ukobana ilungiswe begodu kubanjwe ikulumopiswano ngayo.
I-NA ingaphasisa, irarhe namkha ibuyisele imiThethomlingwa kumaKomidi ukobana akhulumisane ngayo ngokunabileko godu.
INdima yokuTjhejisisa
IPalamende inesibopho sokuqalisisa, itjhejisise begodu iluse izenzo zakarhulumende namkha elinye nelinye iphiko lomBuso, mayelana nokusetjenziswa kwemithetho, ukusetjenziswa kwesabelo seemali nokutjhejwa komThethosisekelo.
IPalamende yenza isiGungu siziphendulele kiyo ngokuphasisa isabelo seemali, ngokubuza imibuzo evela ePalamende, ngokuba neenkulumopikiswano zepalamende ngezinto eziqakathekileko nangokuphakamisa ngokuvowudela iintjhukumiso ezimayelana nomsebenzi karhulumende.
Khetha uMongameli
I-NA inesibopho somthethosisekelo ukukhetha uMongameli weSewula Afrika hlangana namaLunga wayo.
ISAKHIWO SESIBETHAMTHETHO SENARHA
I-NA yakhiwe maLunga wePalamende akhethiweko ama-400 (LP).
Amalunga we-NA akhethwa ngokwehlelo elibizwa ngokobana kujameleka ngokwenana lamavowudu.
Ekuhlaleni kokuthoma kwe-NA, amalunga we-NA akhetha uSomlomo noSekela Somlomo ababizwa njengeemPhathiswa eziNgamele ukuhlala kweNdlu.
USomlomo noSekela Somlomo bePalamende bangamela imihlangano ye-NA.
Bayaqinisekisa kobana amaLunga wePalamende akhuluma ngokutjhaphulukileko, kodwana bayelela imithetho yeNdlu.
AboSihlalo beNdlu
Imithetho yeNdlu ineenqalelelo ezivumela aboSihlalo beNdlu ukusiza iimPhathiswa ezeNgameleko ekwenzeni umsebenzabo. AboSihlalo beNdlu nabo bangalindeleka ukungamela ukuhlala kweNdlu.
Ukulungisa imibiko yokubethwa komthetho
Ukunikela isekelo lezepolotiki namano eemPhathisweni eziNgameleko.
Abososibebhe batjheja amaLunga weenhlangano zabo.
UmRholi wemiSebenzi kaRhulumende
UMongameli ukhetha umRholi wemiSebenzi kaRhulumende osebenzisana nabaseenkhundleni ngeziNdlini zombili.
UmRholi wemiSebenzi kaRhulumende unesibopho sokuqalena neendingo zesiGungu nemiSebenzi kaRhulumende ePalamende.
UmRholi wemiSebenzi kaRhulumende uqinisekisa kobana amaLunga wesiGungu enza imisebenzi yawo yePalamende.
AMAKOMITI WENDLU YESIBETHAMTHETHO
Umsebenzi omnengi we-NA wenziwa emaKomitini.
Amakomiti we-NA abizwa ngokuthi maKomiti womSebenzi othileko.
Umsebenzi wekomiti ngayinye ukhambisana nomnyango othintekako karhulumende. Isibonelo, iKomiti yomSebenzi othileko ephathelene nezokuRhwebelana namaBubulo iqalene neendaba zoke ezimayelana nomnyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
AmaKomiti angabamba imihlangano yokuLalelwa koMphakathi ngokubethwa komthetho namkha izinto ezimalungana nomthetho .
AmaKomiti godu nokwelusa nokutjhejisisa umsebenzi weminyango karhulumende.
UKUZIBANDAKANYA KOMPHAKATHI
NgokomThethosisekelo, iPalamende ikatelelekile ukubandakanya umphakathi ekubetheni umthetho nezinye iinkambiso zePalamende.
AmaKomiti wemiSebenzi ethileko akatelelekile ukukhulumisana namalunga womphakathi kobana afunyane imibono ngomThethomlingwa namkha ukulalela amazizo ngeendaba eziqakathekileko zenarha.
Umphakathi uyakhuthazwa ukuzibandakanya ngokuzimisela lokha amaKomiti nakabamba imihlangano yokuLalelwa komPhakathi.
Abantu namkha iinqhema nabo bayakhuthazwa ukwethula iintjhukumiso ezitloliweko namkha ngomlomo ngalokho okumnako kibo.
Amalunga womPhakathi anelungelo lokuzibandakanya eenkambisweni zePalamende ngo:
kuya emihlanganweni yamaKomiti wemiSebenzi ethileko.
kuthintana namaLunga wePalamende wange-NA ukubuza namkha
kubawa ilwazi ngomsebenzabo ePalamende.
kukhambela imiHlangano yomPhakathi ebanjwa maKomiti
womSebenzi othileko.
kuhlonipha iinkulumo ngendlini yePalamende isib. IKulumoPikiswano
Iinghonghoyilo ezinqotjhiswe ePalamende kufanele zisekelwe liLunga
lePalamende
Lencwajana ifumaneka ngawo woke amalimi asemthethweni weSewula Afrika.
<fn>Hansards.NCOPContent.2009-11-11.nr.txt</fn>
IPalamende ineziNdlu ezimbili
iNdlu yesiBethamthetho seNarha (NA), enamalunga ama-400, begodu, no
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda
UmThethosisekelo uthi umKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) ujamele iimfunda ukuqinisekisa bona iimfuno zeemfunda ziyatjhejwa ngurhulumende ophezulu.
Ikwenza lokhu ngokuzibandakanya ekambisweni yokwenziwa komthetho wenarha, begodu ngokunikela ithuba leempikiswano zatjhatjhalazi lakukhulunywa khona ngeendaba eziqakathekekhulu ezithinta iimfunda.
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda(NCOP) uqinisekisa bona iinlilo zaborhulumende bemakhaya ziyajameleka ngokwezinga eliphezulu.
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda uneenthunywa zeemfunda ezilithoba ezikhethwe ziimbethamthetho zeemfunda, begodu neHlangano eNgamele aboRhulumende bemaKhaya yeSewula Afrika (SALGA).
Iinthunywa ezisithandathu zasafuthi
Iinthunywa ezine ezikhethekileko (zesikhatjhana)
Nakufunekako, uNdunakulu angakhombela omunye bona athathe indawakhe.
Iinthunywa zeHlangano eNgamele aboRhulumende bemaKhaya yeSewula Afrika (SALGA) zikhethwa yikomiti yesigungu evela esiqhemeni sabajameli beenHlangano zaboRhulumende bemaKhaya kizo zolithoba iimfunda.
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) ukhetha iimPhathiswa eziNgameleko hlangana namalunga wawo;
USihlalo, begodu
Abaphathi laba baphatha umsebenzi womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) begodu balawula iinkulumopikiswano, baqinisekise bona iinthunywa zikhuluma ngokutjhaphulukileko kwaphela zisese ngaphasi kwelawulo leNdlu.
USekela Sihlalo wasafuthi ukhethelwa iminyaka emihlanu kanti aboNdunakulu badlhlegana ngokuba boSekela Sihlalo unyaka munye.
Indima yomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP)
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) uqalwe njengesigungu esiphumelelisa ukubusa ngokuhlanganyela begodu nokuzibandakanya kuntandoyenengi, begodu njengesika lokukhuluma izinto ezithinta aborhulumende bemakhaya nebeemfunda ezingeni eliphezulu.
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda unikela ilizwi ngobujamo eemfundeni ezilithoba zeSewula Afrika begodu unikela aborhulumende bemakhaya kobana bazibandakanye emikhulumiswaneni yokwenziwa kwemithetho yenarha.
1. Indima yokwakhiwa komthetho
Kufuze itjheje yoke imiThethomlingwa yenarha
Begodu ungathoma namkha uhlele imiThethomlingwa engaphasi kweNdinyana ye-4 yomThethosisekelo (iindaba lezi isibethamthetho esiphezulu nezeemfunda ezinamdla wokobana zakhe imithetho ngokuhlanganyela) begodu neminye imithethomilingwa ethinta iimfunda.
Imisebenzi eminengi yokwenziwa kwemithetho yenziwa makomiti, kodwana imiThethomlingwa kufuze ithunyelwe kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) kobana kuyophikiswana ngayo begodu nokobana kuvowudwe bona iyamukelwa namkha iyararhwa imiThethomlingwa leyo.
Unendima ngokomthethosisekelo wokwenza imithetho, emihlobo emithathu yemiThethomlingwa:
ImiThethomlingwa engathinti iimfunda:
ImiThethomlingwa engathinti iimfunda ngileyo etjhidelene nemisebenzi yeminyango ephezulu; njengomnyango wezokuvikela, zangaphandle, begodu nezobulungiswa.
ImiThethomlingwa leyo nasele ibethwe yiPalamende yeNarha, idluliselwa kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda kobana iyokuvowudelwa.
Nangabe umKhandlu oNgamele weNarha iimFunda ufuna ukwenza amatjhuguluko kumThethomlingwa, ubuyiselwa kuNdlu yesiBethamthetho seNarha, yona engamukela namkha irarhe amatjhugululo lawo.
Iimbonelo zemiThethomlingwa ethinta iimfunda kufaka phakathi umyango wezefundo, wezokuthutha, zehlalakuhle, begodu nezamaphilo.
Eminengi yemithethomlingwa ingethulwa kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) namkha yiNdlu; kwaphela kunemThethomlingwa ekufuze ithome kuNdlu yesiBethamthetho seNarha(NA).
Nangabe kukhona ukungazwani phakathi kweNdlu yesiBethamthetho seNarha kunye nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda malungana nomThethomlingwa othinta iimfunda, umThethomlingwa kufuze uthunyelwe eKomitini yokuLamula.
Nangabe umThethomlingwa ukhibelela nofana utjhugulula umthethosisekelo uthinta bunqopha iimfunda, okungasenani iimfunda ezisithandathu kwezilithoba kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda(NCOP) kufuze zivumelane ngawo.
Nangabe umThethomlingwa wokutjhugulula umthethosisekelo awuthinti iimfunda bunqopha, umthethosisekelo uvumele umKhandlu weNarha oNgamele iimFunda(NCOP) bona uphikisane ngomThethomlingwa loyo(ngaphandle kobana kuvowudwe) ngaphambi kobana uye kuNdlu yesiBethamthetho seNarha(NA) kobana uyokuvowudelwa.
2. Indima yokuTjheja
Ukutjheja kumsebenzi wePalamende ogunyazwe mthethosisekelo (kufaka phakathi iimBethamthetho zeemFunda) ukutjheja begodu nokubeka ilihlo ukwenza kwakarhulumende.
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) utjheja imisebenzi yaborhulumende beemfunda nebemakhaya.
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) ungafuna ilunga leKhabinedi, namkha isisebenzi sikarhulumende ophezulu namkha weemfunda kobana akhambele umhlangano womKhandlu namkha wekomiti yomKhandlu.
Iinthunywa zomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) zingabuza abongqongqotjhe imibuzo ekufuzwe iphendulwe kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP).
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) begodu wenza ivakatjhotjhejo eliya ezakhamuzini ukuqinisekisa bona bafumana ilwazi bunqopha ezakhamuzini malungana neendingo neentjhijilo abantu abanazo.
Amakomiti womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP)
Amakomiti womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) abizwa amaKomiti aKhethekileko, isibonelo ikomiti eKhethekileko yezeZindlu, yemiSebenzi yomPhakathi, yeenThuthi.
IKomiti ingabiza nanyana ngimuphi umuntu ngaphambili bona alethe ubufakazi namkha aveze iincwadi, begodu ingafuna omunye nomunye umuntu namkha ihlangano bona ibike kiyo.
Sinye isithunywa sesifunda sivowuda kanye ukujamela isifunda saso.
AmaLunga womphakathi angaba nendima ekulu ayidlalako nakutjhejwako ukuqinisekisa bona urhulumende uzoziphendulela ngokuya kweendingo zabantu. Lezi ngezinye zeendlela ezingasetjenziswa:
1. Ukwenza isiPhakamiso
Isiphakamiso esiya ekomitini yePalamende kungenye yeendlela yokuzwakalisa iphimbo lakho ePalamende.
Ngokwenza isiphakamiso sakho, unethuba lokutjhugulula imibono yamalunga wekomiti akhulumisanako begodu aphikisana ngeseqetjhana esithile somthetho ngaphambi kobana uqedelelwe.
2. Incwadi yeenlilo:
Incwadi yeenlilo ngenye yendlela zokuletha iinghonghoyilo namkha indaba ethinta umphakathini ilethwa ezandleni zePalamende kobana yenze okuthileko ibenekwenzako ngokuya kwegunya elinalo.
Ilungelo lencwadi yeenlilo ePalamende kulilungelo lawowoke umuntu wenarha le begodu likhona kumThethosisekelo wethu.
Nanyana ngimuphi umuntu, iinqhema zabantu namkha ihlangano banamalungelo yokuthumela incwadi yeenlilo ePalamende.
3. Thintana neLunga lePalamende
Amalunga womphakathi angathintana namaLunga wePalamende ema-ofisini wokuvowudela inarha mazombe namkha ePalamende nangabe ufuna ukuzuza isekelo labo endabeni engugunyako namkha ufuna isizo malungana nomraro othileko.
<fn>Hansards.NCOPProvWeek.2009-11-11.nr.txt</fn>
Ukwakheka kwePalamende yethu
IPalamende yeSewula Afrika ineziNdlu ezimbili:
INdlu yesiBethamthetho seNarha (NA), enamalunga ama-400, begodu, no
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda kunye nomsebenzi wawo
UmThethosisekelo weSewula Afrika unikela umKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) kobana uqinisekisa bona iimfuno zeemfunda ziyatjhejwa ngurhulumende ophezulu. Lokhu kufinyelelwa ngokuzibandakanya ekambisweni yokwenziwa komthetho wenarha nangokuthi kubandakanywe umphakathi eendabeni ezithinta iimfunda.
Umsebenzi omkhulu womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) kubamba iinkulumopikiswano, ukubetha umthetho, begodu nokutjheja ukwenza kwakarhulumende.
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda zeNarha ujamele iimfunda ukuqinisekisa kobana iimfuno zeemfunda ziyatjhejwa ngurhulumende ophezulu.
Umsebenzi womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) eendabeni zeemfunda naborhulumende bemakhaya.
Iyini iVeke yeemFunda yomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda?
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda wathoma iVeke yeemFunda ukuqinisekisa bona iimfunda zibanendima ekulu eziyidlalako emisebenzini eyenzeka ePalamende yenarha.
Phakathi kwevekele iinthunya zeemfunda zomKhadlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) nabalingani bazo beemfunda bathatha ikhambo lokutjheja ngokuvakatjhela iimphakathi ukwenzela kobana bafumana ilwazi bunqopha ebantwini malungana neendingo zabo neentjhijilo ebahlangabezana nazo.
IVeke yeemFunda ithinta indinyana yomThethosisekelo, okatelela umKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) kobana uqinisekise bona iimfuno zeemfunda ziyatjhejwa ngurhulumende ophezulu.
IVeke yeemFunda indlala itafula yokukhulumisana bekwabelwane ngemibono eendabeni ezimalungana nokulethwa kweensiza, begodu nentjhijilo eziqalene neemfunda ekuzaliseleni umsebenzi wazo.
Iragela phambili ngokwakhela amathuba iPalamende neemfunda bona zisebenze ngokuhlanganyela ekufuneni iinsombululo begodu zize neendlela ezitjha zokulungisa iindingo zabantu beSewula Afrika.
Kuzokwenzekani ngesikhathi seVeke yeemFunda ?
Ngesikhathi seVeke yeemFunda, iinthunywa zasafuthi zesifunda ngasinye zizokuhlangana namagatja ahlukahlukaneko weemfunda zawo, ekufaka phakathi:
Aborhulumende beemfunda - aboNdunakulu begodu namaLunga wesiGungu somKhandlu wesiFunda (MECs) kunye nemiNyango yawo
IimBethamthetho zeemFunda begodu naboSomlomo bazo,
Nezinye iinhlangano; ezifana nabarholi bendabuko, Iinhlangano ekungasizo zakarhulumende (NGOs), neenhlangano zomphakathi CBOs, begodu neHlangano eNgamele aboRhulumende bemaKhaya yeSewula Afrika (SALGA).
Iinthunywa zeemFunda zomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP), kunye nabalingani bazo beemfunda, bazakuvakatjhela imiphakathi.
Iinthunywa zizakuvakatjhela amaphrojekthi enziwa borhulumende bobabili ophezulu newesifunda, eemfundeni zabo.
IVeke yeemFunda izakuzuzisa bunjani isifunda sakho?
IVeke yeemFunda yenza bona umKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) ukghone ukufaka isandla kurhulumende ukuqinisekisa bona iinlilo zeemfunda begodu nezaborhulumende bemakhaya ziyatjhejwa ekwenziweni kwemigomo yombuso ophezulu.
Iragela phambili ngokukghonakalisa bona aborhulumende beemfunda nebemakhaya kunye norhulumende ophezulu basebenza ngokubambisana kuhle nangepumeleo ukuqinisekisa bona iinsiza ziyalethwa.
MKHANDLU WENARHA ONGAMELE IIMFUNDA WAKHO!
YIPALAMENDE YAKHO!
ZIBANDAKANYE KIYO!
<fn>Hansards.Oversight.2009-12-02.nr.txt</fn>
IPALAMENDE NOMSEBENZI WAYO WOKUTJHEJISISA



Ukuhlolwa kwamambala kokusebenza kwentando yenengi yindlela iPalamende eqinisekisa ngayo bona urhulumende uhlala aziphendulela ebantwini. Lokhu kwenziwa ngokuthi kuhlalwe kutjhejisiswa imisebenzi eyenziwa ngurhulumende.



IPalamende begodu namaKomiti wayo anamandla wokubizela ngaphambili nanyana ngimuphi umuntu namkha iziko bona lizokuthula ubufakazi namkha liveze imitlolo begodu libike kiwo.



IGunya lomThethosisekelo

UmThethosisekelo uthi iPalamende inamadla wokutjhejisisa yoke iminyango karhulumende, ekufaka phakathi naleyo eseemfundeni begodu naborhulumende bemakhaya.



Kuyini ukutjhejisisa?

Ukutjhejisisa msebenzi onikelwa mThethosisekelo uwunikeka iPalamende bona igade begodu iqalisise ukusebenza kwakarhulumende.

Lokha nayenza umsebenzi wokutjhejisisa , iPalamende iqala lokhu okulandelako:

ukusetjenziswa komthetho

ukulawulwa kwezabelo zeemali

ukuqalisisa khulu imithetho yePalamende begodu nomThethosisekelo

ukuphathwa kuhle kweminyango karhulumende.



Kubayini umsebenzi wePalamende wokuTjhejisisa uqakathekile?

Ngokuqalisisa imisebenzi karhulumende, iPalamende iyaqinisekisa bona zoke izakhamuzi ziphila ipilo engcono.



IPalamende yenza ukutjhejisisa ngabonobangela abalandelako:

ukubona nokukhandela ukutlhoriswa

ukukhandela izehlakako kurhulumende ezingekho emthethweni begodu nezingekho kumthethosisekelo

ukuvikela amalungelo nokutjhaphuluka kwezakhamuzi

ukwenza bona urhulumende akwazi ukuziphendulela bona iimali zababhadeli bentela zisetjenziswa bunjani

ukwenzela bona imisebenzi eyenziwa ngurhulumende yaziwe tjhatjhalazi begodu kwandiswe ukuthembeka kwakarhulumende emphakathini



Umsebenzi wokuTjhejisisa weziNdlu ezimbili zePalamende

IPalamende ineziNdlu ezimbili, zona:

yiNdlu yesiBethamthetho seNarha (NA), begodu

nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP).



Ngayinye inomsebenzi oqakathekileko wokutjhejisisa ekufuze iwenze.



UmThethosisekelo uthi iNdlu yesiBethamthetho seNarha ikhethelwe kobana ijamele abantu begodu nokuqinisekisa bona urhulumende ngurhulumende ngabantu ngaphasi komThethosisekelo. Wenza lokhu ngoku:

qinisekisa bona zoke iinkhulu zakarhulumende ophezulu ziyaziphendulela kiyo, begodu

ukutjhejisisa imphathimandla zakarhulumende ophezulu begodu nokusetjenziswa komthetho.



UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda ujamele iimfunda ukuqinisekisa bona iimfuno zeemfunda ziyatjhejwa ngurhulumende ophezulu.

Umsebenzi womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda wenza ukutjhejisisa emisebenzini eyenziwa borhulumende beemfunda nebemakhaya.

UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda ungafuna bona ilunga leKhabinenti, isisebenzi sakarhulumende namkha uSomkhandlu karhulumende wesifunda akhambele umhlangano womKhandlu namkha wekomiti.



UmSebenzi wamaKomiti wePalamende

Amakomiti wePalamende athonywe njengesika yeziNdlu ngokuya komThethosisekelo bona alumathise ukutjhejisisa begodu agade urhulumende.

Amakomiti la "ayi-enjini" yePalamende nakutjhejisiswako begodu nalokha nakubethwa umthetho.

Amakomiti aqalisisa kuhle umthetho, aqale ukusebenza kwakarhulumende begodu nokuthintana nomphakathi.

Munye womsebenzi oqakathekileko owenziwa makomiti kutjhejisisa imibiko yomnyaka yeminyango kaRhulumende kunye nemibiko kamHlolincwadizombelele.

Kuya ngonobangela wokutjhejisisa, iKomiti ingabawa ukwaziswa ngokuthileko minyango kaRhulumende namkha iyivakatjhele ukuyokufumana iqiniso.



IiNdlela zokwEnza ukuTjhejisisa



a) UkuVowudelwa kweSabelo seeMali

UNgqongqotjhe wezeeMali uthula ihlelo lesabelo seemali zomnyako olandelako, kunye nokuvowudelwa kwesabelo seemali somnyango ngamunye.

IPalamende kufuze idlulise isabelo seemali.

Ngemva kokwethulwa kwesabelo seemali, iKomiti ngayinye ilalela uMnyango karhulumende ofaneleko lapho lekomiti yenza khona ukutjhejisisa.

Lokhu kuveza bona uMnyango uwenzile umsebenzi wawo umnyaka ophelileko, begodu nokuthi uzisebenzise ngokufaneleko iimali zababhadeli bentela.



b) Imibuzo eempendulweni zeenkhulu

Ukuphosa imibuzo kurhulumende kungenye yeendlela iPalamende eyenza ngayo bona urhulumende aziphendulele.

Imibuzo ebuzwa ngokukhuluma namkha etloliweko ithunyelwa kuMongameli, kuSekela Mongameli begodu nakuboNgqongqotjhe eendabeni ezimalungana nomsebenzi wabo.

Isikhathi semibuzo sinikela amalunga wePalamende ithuba lokubuza amalunga kaRhulumende ngeendaba zokulethwa kweensiza, abuzela iinhlangano zawo namkha abantu abavowudileko.



c) IinTatimende zamaLunga

Ngokusebenzisa lendlela, amaLunga wePalamende angenza iintatimende eNdlini ngananyana ngiyiphi indaba.



d) IZaziso zeenTjhukumiso

Ngokunikela iSaziso sesiTjhukumiso ilunga lananyana ngiyiphi ihlangano yezepolotiki lingeza neendaba bona kuphikiswane ngazo ePalamende, ngalokho lizalisekisa umsebenzi wokutjhejisisa wawo.



e) Iinkulomopikiswani ezihleliweko

Iinkulumopikiswano ezihleliweko zingezinye zeendlela zokuletha ilwazi eliqakathekileko ngaphambi kwakarhulumende malungana namahlelo akhethekileko karhulumende namkha imithetho efaneleko yokuletha iinsiza.



f) UmSebenzi weNdawo kangiKhethani

Umsebenzi wendawo kangikhethani unikela amaLunga wePalamende ithuba elikhulu lokutjhejisisa awodwa.

Indawo kangikhethani yenza bona kube nokuthintana okuhle phakathi kwamaLunga wePalamende begodu nomphakathi.

Amalunga anomsebenzi wokwazisa iPalamende ngananyana ngiziphi iindaba ebazibonako ngesikhathi sabo sokutjhejisisa nokuthintana nabantu.



Ungazibandakanya bunjani



a) Ukwenza isiphakamiso

Ukwenza isiphakamiso kuKomitini yePalamende ngenye yeendlela zokwenza bona iphimbo lakho lizwakale ePalamende.

Ngokwenza isiphakamiso, unethuba lokutjhugulula imibono yamaLunga weKomiti akhuluma ngesiqetjhana esithile somthetho osatlanywako ngaphambi kobana ubemthetho.



b) INcwadi yeenLilo

Nanyana ngisiphi isakhamuzi sinelungelo lokutlola incwadi yeenlilo siyiqalise ePalamende, njengokutjho komThethosisekelo.

Nanyana ngimuphi umuntu, isiqhema sabantu namkha ihlangano ingatlola incwadi yeenlilo iyiqalise ePalamende.

Incwadi yeenlilo sibawo esisemthethweni esiqaliswe kumphathimandla bona zithathe amagadango. Ingaba yincwadi efuna ngayo okuthileko, isibawo sokusizwa ngokuthileko namkha ukutjhejwa kwesinghoghoyilo sakho.



<fn>Hansards.PocketGuide.2010-02-05.nr.txt</fn>
IPALAMENDE YETHU

- UMHLAHLANDLELA OPHATHEKAKO



OKUMUMETHWEKO

Isahluko 1

IPalamende nokubusa ngentando yenengi yethu

IPalamende kusukela ngonyaka we-1994

Ama-emblemu namatshwayo



Isahluko 2

Ukusebenza kwePalamende

Umsebenzi begodu negunya lePalamende

INdlu yesiBethamthetho seNarha

UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda

AboSihlalo bePalamende

Amacabazi wePalamende kunye nabantu abasebenza khona



Isahluko 3

Yenziwa njani imithetho



Isahluko 4

Ukuzibandakanya komPhakathi

Ukwazi ngokudephileko ngePalamende



Isahluko 5

UkuziPhatha okuFaneleko nePalamende



Isahluko 6

Iminyanya yonyaka

IKulumo kaMongameli yesiTjhaba

IKulumo yesAbelo seeMali

ISitatimende somGomo wesAbelo seeMali saPhakathi noNyaka



Isahluko 7

Iindlela zokuthintana

Ukufumana ilwazi

AmaKomiti weNdlu yesiBethamthetho seNarha

AmaKomiti womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda

AmaKomiti weHlanganyela

I-Ofisi lokuTlolisa iinZuzo zamaLunga

Ama-Ofisi wokuBusa ngeNtando yeNengi wePalamende

Iziko lokuThintana lePalamende

UkuVakatjhela iPalemende

Umnyango kaRhulumende weHlelo lezokuThintana begodu neLwazi





ISAHLUKO 1

IPalamende nokubusa ngentando yenengi yethu



Kuyini umehluko phakathi kwePalamende begodu noRhulumende?

IPalamende yigatja elakha umthetho wombuso weSewula Afrika. Elinye igatja lombuso ngelezoBulungiswa namkha ihlelo lamakhotho elihlathulula begodu lethule umthetho. URhulumende udoswa phambili yiKhabinedi, yona kuba nguMongameli, Lisekela lakaMongameli begodu neKhabinedi yaboNgqogqotjhe, ebathula umthetho begodu namahlelo.

IPCS DAYAGRAMU ETHATHELWEKO IZALAPHA (IPALAMENDE, ABANTU, ZOBULUNGISWA, IKHABINEDI)



Umsebenzi oqalene poro nePalamende, njengegatja lombuso, kubetha imithetho begodu nokutjheja bona iKhabinedi iyaziphendulela ekusebenziseni imithetho ekunqotjhwe ngayo bona kulethwe iinsiza ezifaneleko kubahlali beSewula Afrika.



IPalamende yindawo eqakathekileko yomphakathi yokutjheja iindaba ezithinta isitjhaba, isibonelo ubulelesi namkha ukugandeleleka komnotho. Kulapho imithetho emitjha ibethwa khona begodu nale esetjenziswako ikhitjelelwa khona. IPalamende kufuze iqale bona urhulumende uyisebenzisa njani imithetho yenarha.





IPalamende kusukela ngonyaka we-1994

IPalamende yokuthoma yokubusa kwentando yenengi eSewula Afrika, kusukela ngonyaka we-1994 ukuya kunyaka we-1999 beyiqalane nesidingo sokwenza into engazange kheyenzeke begodu nokwenza namatjhuguluko amakhulu. Njengombana kukhonjelwa mThethosisekelo wethu omutjha, kwafuze ithome iziko elitjha lezepolotiki begodu nokuphatha iinhlangano ngemithetho emitjha, iinkambiso, indlela zokwenza izinto begodu nelwazi ingasi lokuphatha abantu beSewula Afrika kwaphela kodwana nokubabandakanya emisebenzini yayo. Isikhathi esinengi begodu namandla amanengi kwatjhinga ekutjhejweni nekubethweni kwemithetho emitjha ekunqotjhwe ngayo ekusebenziseni kuhle umThethosisekelo begodu nomqopho wokubusa kwentando yenengi yethu etjha, njengoba kubekiwe kuVikela maLungelo.



Ngesikhathi sePalamende yesibili yokubusa kwentando yenengi, ukusukela ngonyaka we-1999 ukuya kunyaka ween-2004, bekunegandelelo elincani lokwenza imithetho begodu iPalamende yazipha isikhathi esaneleko sokutjheja iKhabinedi - uMongameli, iSekela lakaMongameli, iKhabinedi yaboNgqongqotjhe begodu neminyango karhulumende begodu nokuhlolisisa ukulethwa kweensiza begodu nokusetjenziswa kwemithetho.



IPalamende yesithathu yokubusa kwentando yenengi, ukusukela ngonyaka ween-2004 ukuya kunyaka ween-2009, sibone iPalamende ikhulisa ngamandla umsebenzi wayo wokutjhejisisa begodu ikhuthaza umphakathi bona uzibandakanye eentweni ezenziwa ePalamende.



IPalamende yesine yokubusa kwentando yenengi, ethonywe ngemva kwamakhetho wenahra ween-2009 yakhombela izinto ezinengi ezitjha ekufuzwe zitjhejwe.



Lokhu kufaka phakathi ukuthuthukiswa kweendlela zokwenza nokukhulisa umsebenzi wePalamende wokutjhejisisa iKhabinedi, ukuthuthukisa indima yePalamende yokwakha isitjhaba begodu kuqalwe bona iPalamende ingaqina njani begodu ibe ngephilileko begodu ibe liziko elirherhako. Kutjho ukuthi ukwakha iPalamende enomdlandla, kuqalwe ekwandisweni kokulethwa kweensiza ukuqinisekisa bona zehlalakuhle begodu nomnotho ziyathuthuka kibo boke abantu beSewula Afrika. IPalamende isaqala bona ingakhulisa njani indima yayo njengeziko eliphambili lokubusa kwentando yenengi. Endimeni le iPalamende ayikatjheji kwaphela okwenziwa ngurhulumende kwaphela, kodwana izitjheje nayo ngokwayo phambi kwabantu beSewula Afrika ukuqinisekisa bona iimfuno zabo ziyezwakaliswa begodu zifumana itjhejo.



UmThetho oKhitjelelweko wemiThethomlingwa weeMali neKambisolawulo begodu neeNdaba eziPhathelene nomThetho owabethwa ngonyaka ween-2008 undlala isendlalelo sokuba nePalamende enomdlandla lapho uSomlomo weNdlu yesiBethamthetho seNarha, UMnu Max Sisulu, aphawula ekulumweni yakhe yesabelo seemali ngonyaka ween-2009.



Umthetho lo unikela amandla iPalamende bona ikwazi ukutjhugulula isabelo seemali soke, kunye nezabelo zeminyango ekhethekileko karhulumende ophezulu. Ngaphambi kobana umThetho lo ubethwe iPalamende beyingamukela namkha ingamukeli isabelo seemali, kodwana beyingenzi amatjhugululo kiso. UmThetho omutjha lo unikela amandla amakhulu iPalamende. Amandla amakhulu la azokuthoma ukuhlalisa ngobutjha indlela yobudlelwano phakathi kwePalamende, njengesibethamthetho, kunye neKhabinedi, njengabalawuli bokulethwa kweensiza.



Enye indaba ekufuze iqalisiswe yindima iPalamende eyidlalako malungana neemvumelwano nezinye iinarha. Indima ekulu esigabeni sokwakha iimvumelwano nezinye iinarha begodu nobudlelwano kunye nendima iPalamende eyenzako ekuthuthukisweni kwentando yenengi kufuze itjhejisiswe. Kufuze kubonakale bona mbala ingabe iPalamende kuhlekuhle iyazibonakalisa iimfiso zabantu beSewula Afrika eendabeni ezithinta amaphilo wabo kuborhulumende bakwezinye iinarha. Ukuthi iPalamende ikwenza njani ukutjhejisisa ngokusebenzisana nezinye iinarha ekwenzeni iimvumelwano begodu nobudlelwano kufuze nalokho kuhlolisiswe.



Iimvumelwano nezinye iinarha zibopha iRiphabliki yeSewula Afrka ngemva kobana sivunyelwe siqunto seziNdlu zombili zePalamende. Okuvunyelwana ngakho ziimvumelwano zesithekiniki, ukuphatha namkha ihlobo lesigungu, namkha lezi ezingafuni ukulungiswa namkha ezisafuna isibawo namkha isiphakamiso. Iimvumelwano ezinjalo kufuze kwaphela zithulwe eNdlini ezimbili zePalamende ngaphasi kwesikhathi esithileko.





Ama-emblemu wePalamende begodu namatshwayo

UKUBUYELELA UVEZE IIMBONISO BEGODU NOMTLOLO UKUSUKELA NGAPHAKATHI KWEKHAVA EGUBUZESILEKO ENOMTLOLO OTHI UKUTHONYWA KWEPALAMENDE YESINE YOKUBUSA KWENTANDO YENENGI.



INtonga yomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda

INtonga yomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda ilitshwayo lokuphatha lakaSihlalo womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda. Iphathwa mumuntu okhethiweko,ngesikhathi seminyanya, ukuya ngeNdlini yePalamende, ngesikhathi sokuhlala namkha ngesikhathi nakuba nemihlangano ehloniphekileko weNdlu yePalamende. Iveza ukuqakatheka kwendima yeemfunda emisebenzini wePalamende. Nayibekwa hlanu kwesihlalo sakaSihlalo, ikhombisa bona umKhandlu weNarha oNgamele iimFunda uhleli ngokomthetho.

ISITHOMBE SENTONGA ENZIMA

INtonga yesiBethamthetho seNarha

INtonga yePalamende ilitshwayo lokuphatha lakaSomlomo weNdlu yesiBethamthetho seNarha. Ukubakhona kwayo kuhlathulula bona isiBethamthetho seNarha sihleli ngokusemthethweni. iNtonga etjha yakhiwe ngendlela yokobana ikhombisa umlando, indabuko, ukuhlukahlukana, amasiko, begodu namalimu weSewula Afrika. Begodu ithabela ubuhle bemvelo benarha, iintjalo zayo begodu nepilo yeenlwana begodu nokunotha kwezezenjiwa kwayo.

ISITHOMBE SENTONGA YEPALAMENDE



Iflarha leSewula Afrika

Iflarha lesitjhaba linesimedo esilingene kuhle loke begodu ngokombala ngamunye. Iflarha kufuze ibotjhelelwe ngendlela ethileko epalini leflarha. Iflarha liloke linamakhona amane begodu linye lehlangothi libalide kunelinye libedege. Linzima, sarulani, hlaza kotjani, mhlophe, bovana begodu hlazanyana kwesibhakabhaka. Linomthala olibhande ohlanza kotjani onjengo Y odeganyana pheze kulingana neflarha, Umbala ophakathi olibhande uthoma emakhoneni phezulu begodu naphasi hlanu kwepala leflarha, uhlangane phakathi kweflarha uragele phambili ulale ngehlangothi uye phakathi nendawo. Ibhande lombala ohlaza kotjani liphakathi, ngaphakathi kombala ongaphezulu nongaphasi omhlophe begodu ukuya emaphelelweni weflarha, la lisarulani khona. Indawo ngayinye ephakathi isilinganiso esibubunye betjhumi nahlanu ngokuya kobudege beflarha. Uncantathu ohlanu kwesibambo seflarha unzima. Ihlangothi elilele ngehlangothi eliphezulu libovanyana kuthi elingaphasi nalelo elilele ngehlangothi libehlaza kwesibhakabhaka. Amabhande la ngalinye wawo asilinganiso esingaba bubunye bobuthathu ngokuya kobude beflarha.

IDAYAGRAMU YEFLARHA UKUSUKELA KUMTHETHOSISEKELO




ISAHLUKO 2

Umsebenzi wePalamende



Igunya begodu nomsebenzi wePalamende

Ngokuya komThethosisekelo, okumthetho omkhulu weRiphabliki yeSewula Afrika, iPalamende kufuze ijamele abantu beSewula Afrika, kufuze iqinisekise urhulumende ngabantu begodu kufuze iqinisekise bona iinrhuluphelo zabantu eemfundeni ziyajameleka ngiyo yoke iminyango karhulumende ophezulu.



Iimfuneko lezo neembopho zenziwa yiPalamende ngokubetha imithetho, itjhejisise imisebenzi karhulumende, irage ukuzibandakanya komphakathi, irage ukuphatha ngokuhlanganyela begodu nokuzibandakanya kwePalamende nezinye iinarha.



IPalamende begodu inomsebenzi wokuthuthukisa isithunzi sobuntu, ukulingana, ukungabandlululi ngokombala, ukungabandlululi ngokomseme, ubukhulu bomThethosisekelo begodu namalungelo wabantu abadala wokuvowuda begodu nokujamela ukukhethwa ema-ofisini womphakathi kurhulumende wehlelo lehlanganyela leenhlangano.



UmThethosisekelo begodu uhlathulula bona iPalamende isebenza njani begodu amalunga wePalamende akhethwa njani.



KuneziNdlu ezimbili zePalamende - iNdlu yesiBethamthetho seNarha begodu nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda.



INdlu yesiBethamthetho seNarha ikhethelwa ukujamela abantu begodu nokuthi iqinisekise bona ngurhulumende ngabantu. Ikwenza lokhu ngokuthi ikhethe uMongameli weRiphabliki yeSewula Afrika, ngokuthi inikele isitjhaba ithuba lokutjheja iindaba zomphakathi, nangokuthi ibethe imithetho begodu itjhejisise imisebenzi yabongqogqotjhe bakarhulumende begodu neminyango karhulumende.



UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda ujamele iimfunda ukuqinisekisa bona iimfuno zeemfunda ziyatjhejwa eminyangweni yoke karhulumende ophezulu. Ukwenza lokhu ngokuthi uthathe indima ekwenziweni kwemithetho begodu nangokuthi unikele ithuba umphakathi bona utjheje iindaba ezithinta iimfunda.



IPalamende yenza umsebenzi wayo ngokwamahlelo ahleliweko, lapho amalunga weNdlu ahlangana khona abe siqhema sinye, emhlanganweni wehlalohlanganisela, lapho iziNdlu zombili zihlangana zibe yindlu yinye begodu nemakomitini, lapho iinqhema ezincani zamalunga zihlangana khona ukuyokukhuluma ngendaba ngokudephileko.



Ngokwehlelo lethu lamakhetho, abavowudi abakhethi ngokwabo amaLunga wePalamende. Abantu beSewula Afrika bavowudela iinhlangano zepolotiki ezingenele amakhetho wenarha kuthi ke iinhlangano zepolotiki zihlele iPalamende irhelo lamabizo wabongikhetheni. AmaLunga wePalamende angena ePalamende nangabe abekwe ngaphezulu ngokwaneleko erhelweni lamabizo wabongikhetheni ziinhlangano lezo. Abahlali beSewula Afrika bavowudela ihlangano abacabanga bona izokujamela iimfuno zabo kuhle.



Ihlelo lokujameleka ngokwamavodu lenza bona kubelula bona iinhlangano ezincani zifumane iinhlalo ePalamende. Eenhlalweni ezima-400 zeNdlu yesiBethamthetho seNarha, ihlangano engenele amakhetho ithola isihlalo sinye kwamanye namanye amapesende ama-0.25 wamavowudi ewafumeneko emakhethweni wenarha.



Ngamakhetho wenarha ngenyanga kasiHlabantangana wonyaka ween-2009, iinhlangano zepolotiki ezi-13 zathumba iinhlalo eNdlini yesiBethamthetho seNarha, njengoba zibekiwe ngenzasi.

iAfrican National Congress (ANC) - yathumba iinhlalo ezima-264

Democratic Alliance (DA) -yathumba iinhlalo ezima-67

Congress of the People (COPE) -yathumba iinhlalo ezima- 30

Inkatha Freedom Party (IFP) - yathumba iinhlalo ezima- 18

Independent Democrats (ID) - yathumba iinhlalo ezine

Freedom Front Plus (FF+) - yathumba iinhlalo zine

United Democratic Movement (UDM) - yathumba iinhlalo zine

African Christian Democratic Party (ACDP) - yathumba iinhlalo ezintathu

United Christian Democratic Party (UCDP) - yathumba iinhlalo ezimbili

African People's Convention (APC) - yathumba isihlalo sinye

Azanian People's Organisation (AZAPO) - yathumba isihlalo sinye

Minority Front (MF) - yathumba isihlalo sinye

Pan Africanist Congress (PAC) - yathumba isihlalo sinye



INdlu yesiBethamthetho seNarha

IJaji elikhulu lingamela amakhetho wakaSomlomo weNdlu yesiBethamthetho seNarha begodu namakhetho kaMongameli weRiphabliki yeSewula Afrika.



Ukuhlala kokuthoma kweNdlu yesiBethamthetho seNarha kuba mhlangano ohloniphekileko wePalamende weNdlu yesiBethamthetho seNarha, lapho iNdlu le yePalamende ithoma khona ngokomthetho.



AmaLunga ama- 400 weNdlu yesiBethamthetho seNarha athathwa erhelweni lamabizo wabongikhetheni weenhlangano zepolotiki lawo afumene amavowudi amanengi ngokwaneleko emakhethweni wenarha wangenyanga kasiHlabantangana wonyaka ween-2009 bona azokuthatha iintulo ePalamende ngeNdlini yesiBethamthetrho seNarha.



AmaLunga ama- 400 weNdlu yesiBethamthetho seNarha afungiswa liJaji eliKhulu, ngokweenqhema ezilitjhumi. Kuthi ngemva kwalokho iJaji eliKhulu libize abongikhetheni besikhundla sakaSomlomo weNdlu yesiBethamthetho seNarha. Nangabe abongikhetheni bangaphezulu koyedwa esikhundleni sakaSomlomo weNdlu yesiBethamthetho seNarha, kubanjwa ukukhetha ngentumba.



Munye waboSomlomo uyakhethwa, kubizwa amakhetho wabongikhetheni bakaSekela lakaSomlomo weNdlu yesiBethamthetho seNarha. USomlomo omutjha ungamela amakhetho. Nangabe abongikhetheni abakhethelwa isikhundla seSekela lakaSomlomo bangaphezulu koyedwa, kubanjwa ukukhetha kwentumba.



Nasele uSomlomo neSekela lakaSomlolo bakhethiwe, iJaji eliKhulu libiza amakhetho wesikhundla sakaMongameli weRiphabliki yeSewula Afrika. Nangabe abongikhetheni besikhundla sakaMongameli bangaphezulu koyedwa, kubanjwa amakhetho ayintumba.



UMongameli, nasele akhethiwe, uyajama ukuba liLunga lePalamende.



Ngemva kwamakhetho kaMongameli, iinhlangano zinikelwa ithuba lokukhuluma. UMongameli unikelwa ithuba lokuphendula.





UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda

UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda uneenthunywa ezima-90 zizoke, ezimatjhumi ama-54 ziinthunywa zasafuthi. Iinthunywa lezi ezima -54 zifungiswa nakuhlala kokuthoma umKhandlu weNarha oNgamele iimFunda ngemva kwamakhetho.



Iinthunywa ezima-54 zenziwa iinthunywa zasafuthi ezisithandathu ezivela esifundeni ngasinye eemfundeni ezilithoba.



IJaji eliKhulu leSewula Afrika lingamela ukufungiswa kweenthunywa zasafuthi zomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda begodu namakhetho wakaSihlalo womkhandlu.



USihlalo omutjha ungamela amakhetho wabosekela Sihlalo ababili.





AboSihlalo bePalamende

Iinthombe begodu nama-biogs we-website.







Amacabazi wePalamende begodu nabantu abasebenza khona

Abantu abaqakatheke khulu ePalamende maLunga wePalamende. Kodwana kunabantu abanengi abasekela imisebenzi yamaLunga wePalamende.



IPalamende iqatjha abantu bayo bezokuvikela - ekuyimiSebenzi yezokuVikela iPalamende. AmaLunga wamaPholisa weSewula Afrika nawo akhona emacabazini wePalamende.



Kunabasebenzi ebangafinyelela e-1200 abenza imisebenzi eyahlukahlukeneko-hlangana nokhunye kukhona bezomthetho, bokuthintana, berhubhululo, abonobhala, abahlelako, abasebenza ngokuphathelene neensetjenziswa, abapheka ukudla, iinthunywa nebahlwengisako



UMongameli begodu neSekela lakaMongameli banama-ofisi begodu nabasebenzi eTuynhuys. USekela Mongameli, njengomDosiphambili wamaBubulo kaRhulumende ePalamende, naye une-ofisi begodu nabasebenzi ePalamende.



Godu emacabazini wePalamende kunamalunga womnyango kaRhulumende wehlelo lokuThintana begodu neLwazi ngawo ekungiwo i-ofisi lePalamende lezokuThintana lisebenza nalo khulu ukwenza iminyanya iPalamende ebanayo, njengeKulumo kaMongameli yesiTjhaba, iKulumo yesAbelo seeMali begodu neSitatimende somGomo saPhakathi noNyaka sesAbelo seeMali. Le minyanya erherha ababiki beendaba begodu efuna itjhebiswano phakathi kwezindlu ezimbili lezi zenarha ukuqinisekisa ukuphatha okufaneleko. Ngelanga leKulumo kaMongameli yesiTjhaba, njengokuthi, iPalamende yamukela begodu iphathe amalunga wababiki beendaba abama-500 emacabazini wayo.



Zoke iinkhamphani ezikulu zekhaya begodu nezivela kwamanye amazwe zamaphephandaba begodu nezakamabonakude nemirhatjho zinama-ofisi emacabazini wePalamende. Lokhu kwenza bona kubelula kubabiki beendaba bona batjheje begodu babike ngokwenzeka ePalamende.



IPalamende ikhuthaza ababiki beendaba bona bazitlolise eHlanganweni yokuBikwa kweeNdaba ePalamende begodu bafake iimbawo zeemvumo zokufumana iindawo ePalamende. Lokhu kusiza bona bakwazi ukuzwisisa imisebenzi yePalamende begodu nokuqakatheka kwePalamende emphakathini.



IsiBethamthetho seNarha begodu nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda zombili iziNdlu lezi zineendawo eyamukela ababiki beendaba kwesinye nesinye isikhathi nakuhlala iPalamende-ngaphandle kwalokha nakuthulwa iKulumo kaMongameli yesiTjhaba, lokha kunabantu abanengi abathatha indawo enengi. Eminyanyeni le kuvunyelwana ngehlelo lokulingana kwababiki beendaba



ISlave Lodge

Umakhiwo lo awukho emacabazini wePalamende kodwana uyingcenye yekambiso lokha uMongameli nakathula iKulumo yakhe yesiTjhaba. ISlave Lodge iyingcenye yeMyuziyamu yeZiiko leDrobheni iKapa begodu isebenza njenge ndawo yesikhumbuzo nokukhumbula ubugqila beSewula Afrika. ISlave Lodge ngeya ngonyaka we-1679 begodu imumakhiwo wabathumbi wesibili omdala khulu edrobheni leKapa. Indawo le kokuthoma beyisetjenziswa njengendawo yokubeka ingqila zeKhamphani yeDutch East India. Kwaphela njengomunye wemakhiwo omkhulu karhulumende eDrobheni leKapa, eminyakeni emakhulukhulu beyisetjenziselwa izinto ezinengi, ekufaka phakathi i-ofisi yeposo, isibhedlela, ilayibrari yomphakathi, nokuhlala kweKhotho eKulu.



Ukusukela ngonyaka we-1827 ukuya kunyaka we-1833 bekuhlala umKhandlu woKuyelelisa amaNgisi, begodu imikhandlu emibili yathonywa: ekumKhandlu weeNgungu begodu nomKhandlu wesiBethamthetho. UmKhandlu wesiBethamthetho bewuhlanganela eSlave Lodge. Kukokuthoma amalunga womphakathi begodu nababiki beendaba bavunyelwa ukukhambela umhlangano womKhandlu omutjha lo - esikhathini esidlulileko yoke imisebenzi beyibanjwa njengentumba.



Izindlu zokuthoma ezimbili la iPalamende ihlanganela khona ekuyiPalamende yeKapa yathonywa ngonyaka we-1853. UmKhandlu wesiBethamthetho omutjha wamalunga ama-15 asebenza ngengabathumbi bokuthoma eNdlini ePhezulu lapho woke amalunga akhethwa khona. Baragela phambili bahlanganela eenkumbeni zokugadangisa zomakhiwo lo bekwaba ngunyaka we-1884 badlulela emakhiweni wePalamende omutjha.





Umakhiwo womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda

Ingcenye edala khulu yomakhiwo wePalamende, namhlanje okuyindlu yomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda, waqedwa ngonyaka we-1885. Umdwebi wawo nguCharles Freeman. Imiraro eminengi yeemali begodu nemiraro yomakhiwo yabonakala begodu ihlelo lomsebenzi loyo ladluliselwa kumdwebi weScotland uHenry Greaves, bekathoma ukusebenzela uMnyago wezemiSebenzi yomPhakathi. Ekugcineni umakhiwo lo wathatha iminyaka eli-10 ukuphela ukwakhiwa, kusukela ngonyaka we-1875 ukuya ngonyaka we-1885 begodu wabiza imali engange Â£220 000 - ukudlula kahlanu emalini eyayabelwe wona kokuthoma ekuyi Â£40 000.



Umakhiwo lo wathoma ukusetjenziswa kusukela ngonyaka we-1885 ukuya kunyaka we-1910 usetjenziselwa izindlu ezimbili zePalamende yeKapa. Beku mKhandlu wesiBethamthetho seKapa (INdlu ePhezulu ngokuya kwehlelo lepalamende iWestminister) begodu neNdlu yesiBethamthetho seKapa namkha iNdlu engaPhasi.



Ngokuthonywa kwe-Yuniyoni yeSewula Afrika ngonyaka we-1910 iPalamende yeKapa azange isabakhona. INdlu edala yePalamende la iNdlu yesiBethamthetho seKapa yaba yiSinethi, yokuthoma ukuba yiYuniyoni yeSewula Afrika ukusukela ngonyaka we-1910 ukuya enyakeni we-1961, begodu yeRiphabliki yeSewula Afrika bekwaba ngunnyaka we-1980, lapho iSinethi yapheliswa khona. INdlu yePalamende la iziNdlu zihlanganela khona yasebenziswa godu ukusukela ngonyaka 1983 ukuya ngonyaka 1994 ukuhlela imihlangano weNdlu yabaJameli, efaka phakathi ababizwa bona makhaladi egade bayingcenye yesithathu sePalamende eyathonywa ngokomThethosisekelo wangonyaka we1983.



Ngonyaka we-1994 iSinethi yathonywa godu njengenye yeziNdlu ezimbili zokuthoma zePalamende yeSewula Afrika. Ngonyaka we1997, umKhandlu weNarha oNgamele iimFunda wajamela iSinethi.



INdlu le yakhiwa ngobutjha ngonyaka we-2001, kwatjhuguluwa ukuhlala kwayo ngendlela emakhona amane yenziwa yabakwanga ilirondo ukuqaleka kwayo. Nanyana kunjalo, isese nombala wokuthoma wokuba bovu khulu njengalokha isese yiNdlu ePhezulu yama-Westminister wePalamende.



UMakhiwo omDala wesiBethamthetho seNarha

Ngokuhlanganiswa kweSewula Afrika ngonyaka we-1910, umakhiwo wahlanganiswa nomakhiwo wakuthoma wangonyaka we-1885 begodu INdlu yePalamende etjha yakhiwa yakhelwa iYuniyoni yePalamende. Yasetjenziselwa loyomsebenzi bekwaba ngunyaka we-1961 lapho iSewula Afrika yabakhona yiRiphabliki. Ngemva kwalokho, yasetjenziswa bekwaba ngunyaka we-1994, njengeNdlu yesiBethamthetho seRiphabliki yeSewula Afrika. Kusukela ngonyaka we-1994 isetjenziselwa imihlangano yamakomiti begodu nemihlangano eyintumba wamaLunga wePalamende we-African National Congress. Iminyanya yesitjhaba, enjengomnyanya we-Palamende yaboMma begodu nePalamende yeLutjha ibanjelwa khona.



Ngemva kokuhlanganiswa kwangonyaka we-1910, INdlu edala yesibili yePalamende yeKapa yatjhugululwa yaba yindawo yokudlela yamalunga kunye neentatanyiswa, esesenjalo nanamhlanje. Kwaku ngaphakathi kwayo iNdlu yesiBethamthetho edala le lapho owakhe waba nguNgqongqotjhe wamaNgisi uHarold MacMillan athula khona ikulumo yakhe eyadumako ethi "Wind of Change" ngonyaka we1960.



I-Afrika House

Ibekwe ngokweqophelelo maphakathi namacabazi wePalamende yeSewula Afrika, I-Offisi eliKhulu likaKomitjhinara wamaNgisi lisikhumbuzo sokuthintana kwabathumbi neKosi yamaNgisi. Abadwebi uJohn Perry kunye noLightfoot badweba umakhiwo lo welitje lehlabathi yesanda ngonyaka we-1937 begodu ngalokho bathumba unongorwana wokudweba.



Umakhiwo loyo wathengiselwa uMnyango wezemiSebenzi yomPhakathi ngonyaka we-2003. Wabuyiselwa igama kwathiwa yi-Africa House begodu ekunje inama-Ofisi wemiHlangano yePalamende begodu namaKomiti weHlanganyela kezobuHlakani.



UmaKhiwo iMarks

USomabhizinisi begodu injinga uSammy Marks wakhombela ukwakhiwa komakhiwo lo ngonyaka we-1904 njenge-ofisi lakhe ledrobheni iKapa. Umdwebi kwakungusosaziwako uNomzana uHerbert Baker. Kwamathomo kwaku makhiwo omncani ngobubanzi,omabheyi amathathu kwaphela wakhuliswa ngemva kwesikhathi.



Wathengiselwa uMnyango wazemiSebenzi yomPhakathi ngemva kweminyakana waqeda ukwakhiwa.



Umakhiwo lo uyindlu yeenkulumopikiswano zePalamende weNdlu yeeNthunywa(Amalunga wamaNdiya wangonyaka we-1983 wePalamende enguncantathu) bekwaba kula indlu yePalamende yabo ehlangothini elitjha yakhiwa yaqedwa ngonyaka we-1987. Namhlanje yindlu yamaLunga wePalamende weenhlangano eziphikisako, nabasebenzi begodu nababiki beendaba beHlangano yeSewula Afrika eRhatjha ngoMoya.



IHlangothi leNdlu yesiBethamthetho seNarha

IHlangothi leNdlu yesiBethamthetho seNarha isukela ngonyaka we-1983. Yakhiwa bona izokwazi ukumumatha ukwanda kwePalamende enguNcantathu, begodu yangezelelwa ngehlangothini lesewula elalivele likhona. Lalandela indlela efanako lomdwebo. Abadosiphambili bomdwebo kwakungu Jack van der Lecq begodu noHannes Meiring.



Ubukhulu bawo bukhulu beNdlu yePalamende etjha, ekwakhela ukuhlangana kwezindlu zontathu zePalamende enguNcantathu. Namhlanje indlu le yePalamende isetjenziswa ukuhlela ukuhlala kweNdlu yesiBethamthetho seNarha. Begodu isetjenziswa ukuhlala kwehlanganyela leziNdlu zombili, isibonelo, iKulumo kaMongameli yesiTjhaba begodu nokuthulwa kweenKhulu zakwezinye iinarha.

Ngaphezulu kweNdlu yePalamende etjha kuneNdlu yePalamende encanyana, eyakhelwa bona kuhlelwe ukuhlala iNdlu yeenThunywa. Ngokuya komThethosisekelo wangonyaka we-1983 indlu le yayakhelwe abajameli benengi labantu bamaNdiya. Indlu le yePalamende yaphela ukwakhiwa ngonyaka we-1987. Namhlanje yazibona liKamero lamaKomiti iE249 begodu isetjenziselwa imihlangano yamakomiti.

Umakhiwo weGood Hope

Umakhiwo lo unokuthintana kwesikhathi eside nePalamende. Bewusetjenziselwa ukuhlala kweNdlu yeKapa yesiBethamthetho ukusukela ngonyaka we-1854 ukuya kunyaka we-1884. Ngemva kobana isetjenziswe njenge wolo leGood Hope Masonic Lodge bekwaba kula itjhabalaliswa mlilo ngonyaka we-1892. Ngonyaka we-1900, yakhiwa ngobutjha njengewolo yombino nomdlalo watjhatjhalazi begodu yaziwa njenge Good Hope Theatre.



Umbuso wayithenga emadodaneni kaFreeman ngonyaka we-1916 njengama-ofisi wabasebenzi woMphathi, ogade anzinze eTuynhuys. Umakhiwo omutjha wakhiwa eCape Revival ngonyaka we-1925. Wagcine usebenza njenge-Ofisi kaMongameli weNarha begodu nokuhlala komKhandlu kaMongameli ngeminyaka ye-1980. Amalunga wePalamende weHlangano ye-Inkatha Freedom Party ahlaliswa lapho ukusukela ngonyaka we-1994 ukuya ngonyaka we-2004. Ukusukela mhlokho isebenziswa maLunga wePalamende begodu nabasebenzi behlangano yeAfrican National Congress.



ITuynhuys begodu neStalplein

ITuynhuys, ehlalisa ama-Ofisi kaMongameli, iwela ngaphasi kwe-ofisi kaMongameli begodu ilawulwa yiPalamende.



Umlando weTuynhuys (namkha iNdlu kaRhulumende njengoba beyibizwa maNgisi) yabasindlalelo sokwakhiwa kwePalamende, lapho ukuthatjalaliswa kwehlangothi ngalinye kwanabela esewula ngesivandeni seTuynhuys bekwaba ngunyaka we-1988, umakhiwo wafinyelela iTuynhuys. iTuynhuys isese neenomboro zalokha ezifanako nezePalamende, begodu zoke zamemezelwa njengeenkhumbuzo zenarha ngonyaka we-1984.



Indawo ekulu evulekileko ephakathi kwamasango wePalamende begodu nangaphambi kweTuynhuys ibizwa bona yiStalplein. Igama leli livela kumPhathi wesitali sempera. Indawo le kokuthoma yayingemva komakhiwo, emangenweni amakhulu ehlangothini leNdlela iGovernment Avenue neCompany's Garden. Lokhu kwatjhuguluka ngonyaka we-913, kwathi iNdlela iGovernment Avenue nayivalelwa umjeje weenkoloyi, iStalplein yaba yindawo ekulu yokungena eTuynhuys. IStalplein yathuthukiswa ngobutjha ekuthomeni kweminyaka we-1980, lokha amatjhuguluko weTuynhuys abakhona ukwenzela bona kwamukeleke i-Ofisi lakaMongameli walokha.



ISAHLUKO 3

Iindlela imithetho eyenziwa ngayo



UmThethosisekelo uthi iPalamende inomsebenzi wokwenza imithetho ezokusetjenziswa kuRiphabliki yoke. IKhabinedi kaNgqongqotjhe, iSekela lakaNgqongqotjhe, iKomiti yePalamende namkha iLunga ngalinye lePalamende lingaveza umthetho otlanyiweko, obizwa bona mThethomlingwa. UmThethomlingwa ovezwa liLunga elilondwa ubizwa bona mThethomlingwa weLunga oKhethekileko.



AmaLunga womphakathi angeze athumela umThethomlingwa ePalamende. Kwaphela bangabuthelela amaLunga wePalamende namkha amaKomiti wePalamende bona aveze umThethomlingwa ebabona bonyana uqakathekile.



UmThethomlingwa ulandela yinye yezine zeendlela begodu udluliswe, kuye ngokuthi umalungana nani begodu uhlaliswe njani. Ukudluliswa lokhu kulawulwa yiNdinyana yama-74 ukuya kweyama-77 yomThethosisekelo begodu neminye imithetho nemithetjhwana elawula iPalamende. Ngokuya komThethosisekelo kunalelihlobo lemThethomlingwa.

INdinyana yama-74 - esebenza ngokuKhibelela komThethosisekelo begodu kiwo kufuneka amavowudi wesithathu sesibili ngobunengi.

INdinyana yomThethomlingwa yama-75 - imiThethomlingwa ejayelekileko engathinti iimfunda.

INdinyana yomThethomlingwa yama-76 - imiThethomlingwa ejayelekileko ethinta iimfunda.

INdinyana yomThethomlingwa yama-77 - imiThethomlingwa emalungana neeMmali oqalene nesabelo seemali begodu nokubuthelelwa kwesabelo seemali.



ImiThethomlingwa le ethinta iimfunda (weNdinyana yama-76) kokuthoma kufuze wamukelwe mKhandlu weNarha oNgamele iimFunda ngaphambi kobana iNdlu yesiBethamthetho iyivumele.



Yeke eminye imiThethomlingwa kokuthoma ithulwa eNdlini yesiBethamthetho seNarha.



Sele imiThethomlingwa ithulwe ePalamende kanengi ithunyelwa kuKomiti yePalamende etjhejisisa uNgqongqotjhe kaRhulumende begodu nomnyango lo oveze umThethomlingwa loyo. Amakomiti la abizwa bona maKomiti wemiSebenzi eThileko eNdlini yesiBethamthetho kuthi kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda abizwe bona maKomiti aKhethekileko. ENdlini yesiBethamthetho seNarha kuneKomiti yomSebenzi oThileko emnyangweni ngamunye. EmKhandlwini weNarha oNgamele iimFunda kunamaKomiti aKhethekileko wemisebenzi ethileko yeminyango.



Ngemva kobana iKomiti ithathe imibono yomphakathi malungana nomThethomlingwa ekuboniswana ngawo begodu khekwakhulunywa ngawo, iKomiti yenza iimphakamiso emhlanganweni ohleliweko namkha omkhulu weNdlu yesiBethamthetho seNarha namkha nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda malungana nokuthi umThethomlingwa lo wamukelwe neenkhibelelo namkha ngaphandle kwazo. Umhlangano ohleliweko wePalamende ungabangela bona umThethomlingwa ubuyiselwe emva eKomitini kobana uyokutjhejisiswa godu.



Nangabe iPalamande yamukela umThethomlingwa uthunyelwa kuMongameli. UMongameli angawubuyisela emva umThethomlingwa loyo ePalamende kobana khewuyosetjenzwa godu nangabe awunazo iimfuno ezifunwa mThethosisekelo. Sele uMongameli atlikitle umThethomlingwa loyo, ubamthetho ekufuze usetjenziswe.



Amakomiti wePalamende begodu nokwenziwa komthetho

Amakomiti ayinjini yePalamende. Anikela ithuba la amalunga womphakathi angaveza amazizo wawo bunqopha begodu alinge nokutjhugulula umphumela wesiqunto sePalamende.



KunamaKomiti ama-52 sele awoke ePalamende - ama-34 aseNdlini yesiBethamthetho seNarha kuthi ali-12 abesemKhandlwini weNarha oNgamele iimFunda begodu asi-6 kube ngewamaKomiti weHlanganyela eziJameleko ahlanganisa amaLunga weziNdlu zombili. IKomiti yeHlanganyela eziJameleko yezobuHlakani, kunye neKomiti yeHlanganyela eziJameleko yezokuVikela begodu neKomiti yokwAbiwa kweeMali kunye neeMali kumaKomiti azijameleko. Lokhu kutjho bona athonywa mThethosisekelo namkha mThetho wePalamende.



IKomiti ngayinye inoSihlalo begodu noNobhala weKomiti. Nangabe umuntu ufuna ukuthintana neKomiti laba babantu ekufuze athintane nabo.



Ukubumbeka kwamaKomiti wesiBethamthetho seNarha, kuhlekuhle, kuya ngokuhlukahlukana kwenani labajameli beenhlangano ePalamende. EmaKomitini womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda, isifunda ngasinye sijamelekile.



AmaKomiti ngokuhlukanahlukana kwawo anomsebenzi munye namkha omnengi onjenga lo:

Aqala begodu atjheje imisebenzi yeminyango karhulumende ophezulu begodu kufuze iziphendulele.

Atjheja amakhawundi weminyango karhulumende ophezulu begodu namaziko wombuso.

Atjheja iindaba zangaphakathi epalamende.

Ahlunga iindaba ezithileko zamaphilo womphakathi namkha iindaba ezilirhuluphelo lomphakathi.

Atjheja imiThethomlingwa begodu ayikhibelele begodu abe ayithome imiThethomlingwa.

Atjheja iinTjhukumiso zamaLunga, iimbawo zeembethamthetho zeemfunda begodu neencwadi ezikhethekileko zeenlilo.

Atheja ubudlelwano kunye neemvumelwano nezinye iinarha.



AmaKomiti anamandla wokubiza omunye nomunye umuntu bonyana eze ngaphambili kwawo alethe ubufakazi namkha aveze imitlolo. Angafuna bona omunye nomunye umuntu namkha iziko libike kiwo begodu angamukela iincwadi zeenlilo, zokujanyelwa namkha zeemphakamiso ezivela emphakathini. Adlala indima eqakathekileko ekwakhiweni kwekambiso yomthetho.



AmaKomiti woke athintana neminyango karhulumende lapho iPalamende iraga khona ukutjhejisisa begodu nokusebenza kwemithetho eyakhiweko.



Nanyana kunjalo, amanye amaKomiti angenelela khulu eminyangweni ethileko karhulumande. Isibonelo yiKomiti yesiKhwama seeMali zomPhakathi yona egada bona urhulumende uziphatha njani iimali zababhadeli bentela. IKomiti yesiKhwama seeMali zomPhakathi inomsebenzi oqakathekileko wokuqinisekisa bona iimali azifumane ngesikhathi kuvowudelwa isabelo seemali begodu zahlukaniselwa iminyango ethileko karhulumende isetjenziswa ngokwefanelo.



IPalamende ithome amakomiti wesikhatjhana kobana aqale iindaba eziqakathekileko nezesikhathi esifitjhani.



Amakomiti akanamngcele owakhandela bona atjhejisise bona urhulumende uwusebenzisa njani umthetho. AmaKomiti angaphenya enye nenye indaba eyirhuluphelo yesitjhaba le emalungana nayo.



AmaLunga womPhakathi angaletha iimphakamiso malungana neendaba namkha imithetho kumaKomiti wePalamende akhulumisana ngayo begodu pheze woke amaKomiti avulelekile emphakathini. Amanye amaKomiti, afana nala asebenza ngeendaba zobuHlakani kanengi lawo abayintumba. Kodwana ngokujayelekileko, amaKomiti avulelekile emphakathini.



Amakomiti aziinqhema ezikhethekileko ezisebenza ngemisebenzi eqakathekileko emikhakheni ethileko. Ikambiso yamakomiti ivumela iPalamende bona:

Ikhulise umsebenzi ekufuze wenziwe. Isebenza kuhle eenqhemeni ezikulu engazithumela emisebenzini wayo weenqhema ezincani kunobana ilinge ukuzenzela isiqhema sinye.

Iqinisekise bona iindaba zingakhulunya ngokungeneleleko kunalokha zikhulunywa emihlanganweni ehleliweko. Ngombana kunesikhathi esaneleko samaKomiti sokuqalana neendaba ngokudephileko.

Ikhulise ukuzibandakanya kwamaLunga wePalamende emikhulumiswaneni. AmaLunga asiqhema angazibandakanya ngokungeneleleko nangabe isiqhema sincani.

Yenze amaLunga wePalamende bona athuthukise amakghono wawo begodu nelwazi lawo elingeneleleko emikhakheni yamakomiti asebenza kiwo.

Anikele ithuba umphakathi bona ulethe imibono yawo bunqopha emaLungeni wePalamende, ekuyinto engakghonakali emihlanganweni ehleliweko yePalamende.

Anikela ithuba iPalamende lokulalela ubufakazi begodu ibuthelele neencwadi ezimalungana nomsebenzi wekomiti ethileko.



IKomiti kufuze ibike esiqhemeni semihlangano ehleliweko (ekuyiNdlu) ebakhombeleko begodu iNdlu kufuze ilungise ezinye zeenqunto lezi ezenziwe makomiti. Isibonelo ikomiti nasele itjheje umThethomlingwa, umThethomlingwa loyo kufuze kuphikiswane ngawo begodu uvowudelwe yiNdlu.



Irhelo lamaKomiti wesiBethamthetho seNarha begodu nelomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda nokuthi ungawafumana njani kusemaphepheni ........





ISAHLUKO 4

Ukuzibandakanya komphakathi



Ukubethwa kwemithetho ngeminye yemisebenzi eyenziwa yiPalamende.



IPalamende inomsebenzi wokwenza bona urhulumende uhlala akhona - okunguMongameli begodu neKhabinedi yaboNgqongqotjhe kunye namaSekela wabo - abaziphendulela kiwo begodu nabantu.



IPalamende ikwenza lokhu ngokuthi itjhejisise imisebenzi karhulumende. Lokhu kufaka phakathi ukuhlolisisa bona ingabe imithetho, amahlelo namkha imigomo iyalandelwa begodu nokuthi isebenza njani.



Lokhu kubizwa bona kutjhejisisa. Indlela eyodwa yokwenza ukutjhejisisa lokhu kukobana amaKomiti avakatjhele iindawo ezithileko namkha amahlelo athileko ukuyokuthola ilwazi bunqopha ngokwenzakalako. Enye indlela yokwenza ukutjhejisisa kubamba imihlangano - evulelekileko emphakathini - lapho abasebenzi bakarhulumende bangabuzwa khona ngemisebenzi yabo.



Ukunikela umphakathi ithuba lokuzibandakanya

IPalamende izibophele ukufinyelela izakhamuzi ngokuthi isungule amahlelo amanengi enqophe ngawo bona umphakathi uzibandakanye ngokuthi ikhulise ukuzibandakanya kwezakhamuzi ekambisweni yePalamende.

Ukulalelwa komphakathi ngenye yeendlela iPalamende ezisebenzisako ukukhuthaza begodu nokuraga ukuzibandakanya komphakathi emisebenzini yayo. Ngesikhathi sokulalelwa kwemiphakathi, abantu bakghona ukuba nomfakela eenquntweni zeendaba ekukhulunywa ngazo ePalamende. Ukulalelwa kwemiphakathi begodu kuletha ubudlelwano phakathi komphakathi begodu namaLunga wePalamende.

Amalunga womphakathi angaletha iimphakamiso zawo ePalamende malungana nemithethomlingwa namkha imitlolo yemigomo le iPalamende esebenza ngayo. AmaKomiti wePalamende atjheja imithetho etlanywako, nayo ebizwa bona mThethomlingwa. AmaKomiti la angaphenya omunye nomunye umsebenzi owenziwa minyango karhulumende begodu angabizela ngaphambili omunye nomunye umsebenzi karhulumende namkha uNgqongqotjhe ngaphambili kobana azokuletha ilwazi analo.



IPalamende, kuhlekuhle, ifuna imibono yomphakathi malungana nomThethomlingwa esebenza ngawo. Inikela ihlathululo begodu irhwunyezwe kilokhu umThethomlingwa onqophe ukukwenza. Begodu iPalamende ihlela iminyanya ukwenzela bona ifumane amaziko athileko womphakathi malungana neendaba ezithileko izokwazi bona yenze abantu bakwazi ukukhuma ngeendaba eziqakathekileko.



Amalunga womphakathi angenza iimphakamiso zawo malungana neendaba namkha imithetho le amaKomiti wePalamende akhulumisana ngayo begodu imihlangano eminengi yamaKomiti ivulelekile emphakathini. Isiko lamakomiti wePalamende wokubamba umhlangano wentumba waphela ngesikhathi samakhetho wokuthoma wentando yenengi wangonyaka we-1994 eSewula Afrika.



Enye yendlela yamahlelo wePalamende wokwenza bona umphakathi uzibandakanye lihlelo lamajima wemirhatjho la athuthukisa ukuzwisisisa komphakathi ngomsebenzi owenziwa yiPalamende begodu elinga ngawo ukukhuthaza umphakathi bona uzibandakanye emisebenzi eyenziwa yiPalamende. Amahlelo la arhatjhwa emirhatjhweni eli-18 nane yeSABC ngawowoke amalimu asemthethweni.



Ukungeza amandla wayo wokufinyeleleka, itholakale lula begodu nekghono lokuthintana nomphakathi bunqopha, iPalamende isungule ama-Ofisi wePalamende wokuBusa kweNtando yeNengi eemfundeni ezintathu - eLimpopo, eTlhagwini Tjingalanga begodu neTlhagwini Kapa.



Ama-Ofisi wePalamende wokuBusa kweNtando yeNengi (PDOs) anqophe ukunabisa ukufinyeleleka kwePalamende, amathuba, begodu nobuduze bokobana ingathintana begodu ihlale izihlanganisa nomphakathi. Ama-Ofisi wePalamende wokuBusa kweNtando yeNengi anqophe ukuletha ithuba lemikhulumiswano ukufumana amazizo wabantu malungana neendaba eziqakathekileko esitjhabeni, imigomo emikhulu namkha ukutlanywa kwemithetho ePalamende. Ihlelo leli kwanje lisalingelelwa eLimpopo, eTlhagwini Tjingalanga begodu neTlhagwini Kapa begodu lizokunabiselwa kizo zolithoba iimfunda esikhathini esizako



Ukwenza iimphakamiso

Isiphakamiso yindlela yokwenza izwi lakho lizwakale lokha nakukhulunywa ngomThethomlingwa ePalamende. Kunikela abahlali ithuba lokobana batjhugulule imikhumbulo yamaLunga wePalamende ngaphambi kobana umThethomlingwa ubemthetho.



Kungaba yincwadi elula yokusekela namkha ukuphikisa. Kungaba godu yincwadi ede namkha iimphakamiso ezinemibono malungana nokutjhugulula umThethomlingwa namkha umgomo.



Iinyeleleliso ezilandelako zingaba lisizo nawenza isiphakamiso sakho:

Amakomiti amukela iimphakamiso ezinengi begodu isiphakamiso esifitjhazana nesinqophileko senza imisebenzi yawo ubelula.

Nangabe incwajana yakho yide, faka isirhunyezo samaphuzu aqakatheke khulu begodu neemphakamiso.

Nangabe wenza isiphakamiso uwedwa, hlathulula bona kubayini ufuna ukubanombono malungana nomthetho otlanyiweko. Veza bona ubanduliwe namkha unelwazi malungana nendaba ekukhulunywa ngayo.

Nangabe nenza isiphakamiso niyihlangano, hlathulula ngobufitjhazana ihlangano leyo. Bobani amalunga wayo? Kubayini batshwenyekile ngendaba le? Ingabe ihlangano inelemuko namkha inelwazi ngendaba ekukhulunywa ngayo?



IPalamande, njengabajameli babantu, ikhuthaza ukusetjenziswa kwamalimu asemthethweni begodu ingathanda bona abahlali batjhaphuluke nabazibandakanya emisebenzini yePalamende ngokusebenzisa amalimu ebawathandako.



Abahlali bangaletha iimphakamiso zabo ezitloliweko bona ngokwabo, ngeposo namkha bazithumele nge imeyili namkha ifeksi.



Amalunga womphakathi angakhambela imihlangano yamaKomiti wePalamende namkha ukuhlala kwePalamende.



Fumana okunengi ngePalamende

Vakatjhela iwebsite

I-isiphande se-website sithi http://www.parliament.gov.za begodu la ungahlangana nokhunye:

Fumana bona kuyini okusePalamende. Lokhu kufaka phakathi ilwazi ngokuthi ngimaphi amaKomiti anomhlangano nokuthi akhuluma ngani, msebenzi muni iziNdlu zePalamende eziwutjhejileko.

Ungahlela ukuvakatjhela iPalamende.

Ulalele okwenzeka eenkulumwenipikisano ezikhethekileko begodu neentatimende ezenziwa eNdlini yesiBethamthetho seNarha namkha emKhandlwini weNarha oNgamele iimFunda. Ukulalelwa bunqopha kokwenzekako kanengi kwenziwa ngesikhathi seKulumo kaMongameli yesiTjhaba, ngeKulumo yesAbelo seeMali, nangeKulumo yesiTatimende somGomo wesiKhathi saPhakathi soNyaka yesAbelo seeMali. Kwaphela kunezinye iinkulumopikiswano ezikhethekileko ezilalelwako bunqopha.

Ufumana nemininingwana yokuthintana yamaLunga wePalamende begodu namaKomiti wePalamende.

Ufumana nokuthi ngiliphi iLunga lePalamende elikuyiphi iKomiti yePalamende.

Ufunda nangeendaba ezinengi ezihlobene nePalamende ezingakukara.



Hlela ukuvakatjhela iPalamende

Ukuvakatjhela ePalamende kusimahla begodu kwenzeka phakathi neveke ukusukela ngo-9:00 ukuya ku-12:00, ngaphandle kwamalanga wakuphumula. Akunamavakatjho ngamalanga wakuphumula. Ivakatjho lithatha i-iri linye.





Lalela iPalamende emirhatjhweni ngeenkathi zayo

Lokhu kusemirhatjhweni yoke yeSABC, kanye evekeni.





ISAHLUKO SES1-5



IPalamende nokuziPhatha okuFaneleko



IPalamende yokuthoma yokubusa kwentando yenengi yakhombela ukuziphatha okufaneleko njengalokhu okuqakatheke khulu. Kungakho ngoMrhayili ngonyaka we-1996 ngesikhathi sokwenziwa komthethosisekelo, iPalamende yamukela Indlela yokuziPhatha kwamaLunga wePalamende.



IPalamende etja beyifuna ukunikela umhlahlandlela ngendlela amaLunga wePalamende ekufuze aphathe ngayo amabubulo wabo wangeqadi. Beyifuna ukwenza iindlela zokujamelana netjisakalo yezamabubulo okutjhayisana nomsebenzi begodu nokuqinisekisa bonyana amaLunga wePalamende akabeki iimfuno zabo zeenzuzo yemali ngaphambi kweemfuno zabantu.



Indlela yokuziphatha ifuna amaLunga wePalamende aveze iinzuzo zabo zemali nokunikela imihlahlandlela amaLunga wePalamende angazitsomula ngeyo nange kukhona okutjhayisana nomsebenzi wabo. Begodu ikatelela amaLunga wePalamende ukuthola imvumo eenhlanganweni zabo zepolotiki ukwenza imisebenzi engaphandle kwalokhu ebakwenzako. Ayikuvumeli ukutjhotjhozelela imirholo. AmaLunga wePalamende angarherha amalunga eendaweni zawo zokuvowudela kodwana angeze bakubhadalelwe lokhu.



IKomiti yeHlanganyela yokuziPhatha ngeNdlela eFaneleko yamaLunga neenZuzo zeMali iqalelele ukusebenzisa Indlela yokuziPhatha.



Indela yokuziphatha ineengaba ezili-10 zokuveza iinzuzo:



Amatjhere begodu neenzuzo yemali

2.	Umsebenzi wangeqadi

3.	UkuPhatha okuPhezulu nokuphatha okuhlanganyelweko kwamabubulo

4.	Ukwenza imisebenzi yangeqadi

5.	Izipho nokutendwa

6.	Ukusekelwa ngeemali

7.	Ikhambo elibhadalelwa ziinhlangano/babantu bangaphandle

8.	Iinzuzo ezitholiweko

9.	Inarha nepahla

10.	Ingeniso yomndende



AmaLunga wePalamende kufuze aveze iinzuzo zeemali kurejista iPalamende eyikhupha qobe mnyaka.



Iinzuzo zemali zamaLunga wePalamende namakhosikazi/nabobaba nofana abahlalisani babo begodu nezabantwana abancani ziyavezwa endinyaneni eyifihlo yeRejista yeenZuzo yeMali yamaLunga,



Ukuveza inzuzo balingani nofana amakhosikazi/abobaba kuyifihlo ngombana abantu laba angeze bakatelelwa bonyana baveze iinzuzo zemali zabo kurejista yomphakathi. Kodwana, le yindaba yeKomiti yeHlanganyela yamaLunga nokuziPhatha okuFaneleko ikhombele bonyana kuyindaba ekufuze kukhulunyiswane ngayo esikhathini esizako.



Iimbadelo amaLunga wePalamende ayifumana emabubulweni wabo wangeqadi iyavezwa endinyaneni eyifihlo yerejista.



Iimbadelo amaLunga wePalamende ayithola ngokwenza umsebenzi wangeqadi kufuze kuvezwe emphakathini-ukuvikela ukutjhotjhozelela imirholo ngokwenza sengathi uyasiza.



Lokha nange kukhona okutjhayisana nomsebenzi abawenzako. AmaLunga wePalamende kufuze aveze begodu bazitsomule ngaphandle nange iforamu leyo azibandakanya kiyo iqunta bonyana okutjhayisana nomsebenzi abawenzako akukaqakatheki khulu.



Ihlelo lePalamende lokuveza lidzimelele ekutheni amaLunga wePalamende angaragelisa phambili irhuluphelo labo leenzuzo yemali kodwana lokhu kufuze kuvezwe tjhatjhalazi begodu lokhu kungatjhayisani nomsebenzi abawenzako njengamaLunga wePalamende begodu njengabajameli bomphakathi.



Eminyakeni egadungileko umHloliincwadizombelele ubuyekeze ukuvezwa kweenzuzo zeemali maLunga wePalamende ukutjhejisisa ukuqinisekisa ukubeka tjhatjhalazi amakhamphani ababaphathi kiwo.



Hlangana namaLunga wePalamende ama-454 alithobako atholakala bonyana akakalandeli umthetho. Ukungavezi lokhu okunengi kuyamana neenkhamphani ezingasasebenzi. Nanyana kunjalo, iKomiti ibahlawulisile labo abangakavezi iinzuzo zabo.



Amalunga womphakathi angafaka iinghonghoyilo zabo e-Ofisini lomPhathi weenZuzo zamaLunga lokha nange bakholelwa bonyana amaLunga wePalamende akakavezi iinzuzo zabo.



IKomiti yeHlanganyela yeeNzuzo nokuziPhatha okuFaneleko kwamaLunga itjhetje ukusetjenziswa kweNdlela yokuziPhatha begodu iqalelela zoke iinghonghoyilo ezifakiweko. Okufunywane yiKomiti kuvezwa tjhatjhalazi.



Lokha nange iKomiti ithola bonyana iLunga lePalamende linomlandu, ikomiti le ingakhalima nofana ihlawulise. Isigwebo esikhulu yihlawulo elingana namapesende ama-50 womrholo wenyanga weLunga lePalamende.



IKomiti ayamukeli inghonghoyilo zabantu abangazitjho bonyana babobani ngaphandle nange lokhu kukhambisana nobufakazi.



IKomiti izokuvikela ukuvezwa komuntu ofake isinghonghoyilo nange lokhu kutlhogeka.



Ukuveza tjhatjhalazi kweenzuzo zamaLunga wePalamende kuvunyelwa mthethosisekelo wokuveza iinzuzo epepeneneni ngeenqunto ezithathwako. Begodu kungenye yeendlela yokwenza amaLunga wePalamende bonyana aziphendulele. Sibawa abantu bonyana basebenzise iindlela lezi zokuziphendulela ukuqinisekisa bonyana iPalamende ijamela iimfuno zabantu beSewula Afrika.



IKomiti yeHlanganyela yokuziPhatha ngeNdlela eFaneleko neenZuzo zamaLunga ijamiselele bonyana Indlela yokuziPhatha kufuze iqiniswe begodu yaphakamisa ukubuyelelwa kweendaba ezinengana lokhu kufaka nalezi ezilandelako.



Ukuhloma isilinganiso sezinga lokwamukelwa izipho maLunga wePalamende.



Ukutjheja indlela yokuziphatha ezwakalako enemihlahlandlela ecacileko ukurarulula ukutjhayisana kwemisebenzi.



Nanyana iinhlawulo kufuze zibuyelelwe khulukhulu ukuziphatha okukhohlakeleko.



Nanyana abajameli bomphakathi begodu namakhosikazi/abobaba nofana abahlalisani babo kufuze bavunyelwe ukuthendarela imisebenzi karhulumende.



Imithetho enqophileko ukuqalana nokutjhayisana kwemisebenzi.



Nanyana kufuze kubekhona imithetho evimbela ukusetjenziswa kwelwazi eliyifihlo ukwenza inzuzo ngeqadi.



Ukuhloma imithetho evimbela ukungasetjenziswa kuhle kwamandla wokuzifumanela iinzuzo.



IKomiti ifuna ukufumana iimphakamiso ezivela emphakathini ngeendaba lezi eziqakathekileko.



Amalunga womphakathi angakholwa bonyana amaLunga wePalamende aveze iinzuzo zabo ngokwaneleko angathumela iinghonghoyilo e-Ofisini lomPhathi weenZuzo zamaLunga



Isiphande: P.O. Box 15 Cape Town, 8000

Umtato: 021 403 2476/7

Ifeksi: 021 451 0090






ISAHLUKO SES1-6



Iminyanya yaqobe mnyaka



IKulumo kaMongameli yesiTjhaba



IKulumo kaMongameli yesiTjhaba mnyanya oqakatheke khulu kukhalenda yezepolotiki begodu iPalamende yamukela umnyanya lo qobe mnyaka.



Ngonyaka lokha nakukhona amakhetho wenarha, kubakhona iinkulumo ezimbili yinye ngaphambi kwamakhetho enye ngemva kwamakhetho.



IKulumo kaMongameli yesiTjhaba, kuyikulumo la uMongameli weRiphabliki yeSewula Afrika kuhlalohlanganisela leziNdlu zombili zePalamende-isiBethamtthetho seNarha nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda. Ekulumenwakhe uMongameli uveza imisebenzi karhulumende yonyaka ogadungileko bese uveza okuqakathekileko konyaka olandelako. Emnyanyeni lo uMongameli ukhuluma nesitjhaba njengeHloko yomBuso ingasi njengehloko kaRhulumende.



Kumnyanya owenzeka qobe mnyaka ngoMhlolanja lapho iKhabinedi, iphiko lezoBulungiswa nesiBethamthetho zikhombisa indima ebayidlalako ngokuya komThethosisekelo ngaphambi kwesitjhaba soke. IKulumo kaMongameli yesiTjhaba ibanjwa kabili nange kubanjwa amakhetho wenarha.



Ngesikhathi sokuthoma sokubusa kwentando yenengi ngonyaka we-1994 lokha iPalamende nayivula iminyango kumaSewula Afrika woke, umnyanya weKulumo kaMongameli yesiTjhaba kwaba yikulumo egidingwa sitjhaba, nokuzibandakanya komphakathi kwangezelela ukwenza ikulumo le ihlonitjhwe sitjhaba soke.



UMongameli walokha uNelson Mandela wethula ukuzibandakanya komphakathi njengengcenye yomnyanya lo. Ukuzibandakanya komphakathi lokhu emnyanyeni lo kuqakatheke khulu ngombana iPalamende izama ngamandla woke ukwenza bonyana iyafinyeleleka ebantwini begodu igcugcuzela ukuzibandakanya komphakathi emisebenzini eyenzako.



Ingcenye yokuthoma yomnyanya lo ithoma esangweni leSlave Lodge. Esangweni lePalamende kukhona ukujama umjeje wamasotja wokuhlonipha uMongameli



Imbongi yamukela uMongameli.



Kuthoma emangenweni kufikela emakhiweni wePalamende ukuJama umJeje kwaBantwana abaNcani wokuHlonipha uMongameli benza umjeje ophelela emakhiweni womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda.



UkuJama umJeje malunga womPhakathi wokuHloniphako uMongameli begodu naBantu abaQakathekileko abalithoba benza umjeje kufikela emakhiweni wesiBethamthetho seNarha esiDala.



Abathabisa abantu bakhona eendaweni ezahlukeneko emjejeni weendaweni zomphakathi.



Kusukela eentepisini zomakhiwo wesiBethamthetho seNarha ihlelo liphenduka liba mnyanya wombuso.



UkuJama umJeje maSotja wokuHlonipha uMongameli kwenzeka ngaphambi komakhiwo wesiBethamthetho begodu isiqhema somvumo samasotja sidlala ingoma yesitjhaba. Kudutjulwa amahlandla ama-21 wokulotjhisa ngesigidi bese uMkhosi weMoyeni uphaphisa iimphaphamtjhini lokha uMongameli enza ukulotjhisa kwesitjhaba.



IKulumo kaMongameli yesiTjhaba ngemva kwamakhetho wenarha iqakatheke khulu ngombana kuyiKulumo kaMongameli yesiTjhaba omutjha ngaphambi kwehlalohlanganyela ehlonywe ngobutjha yezindlu ezimbili zePalamende.



IKulumo kaMongameli yesiTjhaba ibizwa nguMongameli ngokusebenzisana noSomlomo weNdlu yesiBethamthetho seNarha noSihlalo womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda, lokha uMongameli abatlolela abawa ihlalohlanganyela lezindlu zombili zePalamende.



Kusikhathi esingakavami lokha amagatja womathathu wombuso - iKhabinedi, iPhiko lezoBulungiswa kunye nesiBethamthetho - zihlanganyela ndawonye.



Kuthoma ngonyaka we-1994 iKulumo kaMongameli yesiTjhaba izele iminyanya eminengi - kufaka hlangana inani eliphezulu lamapholisa eliphekelelako neenkoloyi zamasotja eziphekelelako ezikhamba endleleni kaMongameli etjhinga ePalamende edoswa phambili maSotja wezokuVikela weNarha yeSewula Afrika (SANDF), ukulotjhisa kwesitjhaba kwenziwa maSotja wezokuVikela weNarha yeSewula Afrika, isiqhema somvumo samasotja, isiphaphamtjhini soMkhosi weMoyeni weSewula Afrika sidlula ngephezulu begodu kudutjulwa ngesigidi amahlandla ama-21 wokulotjhisa.



Okwenzeka ngelanga leKulumo kaMongameli yesiTjhaba ngokuvamileko kulandela ihlelo elilandelako:



AmaLunga wePhiko lezoBulungiswa, aboSomlomo beemBethamthetho zeemFunda, aboNdunakulu beemFunda nabaZenda bafikela eCompany Gardens emangenweni womakhiwo womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda.



Iimvakatjhi namalunga weKhabinedi athoma ukufika.



AbaJama umJeje wabaNcani wokuHlonipha namaLunga womPhakathi naBantu abaKhethiweko bajama mahlangothi womabili emadini ebovu ekhamba magega neNdlela yePalamende kuthoma emangenweni womakhiwo yePalamende.



Imbongi ithatha indawo yayo eSlave Lodge ukwamukela uMongameli. Imbongi ngemva kwesikhathi yenza njalo godu emangenweni weKundla yesiBethamthetho seNarha lokha uMongameli nakangena ekundleni



AboMongameli balokha, amaSekela bakaMongameli balokha, aboSihlalo balokha abaPhathi bamaJaji balokha bafikela emangenweni womakhiwo wesiBethamthetho seNarha.



Umjeje waboNdunakulu, aboSomlomo beemFunda, iPhiko lezoBulungiswa, AboSihlalo bePalamende, iSekela lakaMongameli begodu noMongameli bangena emakhiweni wesiBethamthetho seNarha.



UMongameli wenza ukulotjhisa kwesitjhaba kuphodiyamu ngaphandle komakhiwo wesiBethamthetho seNarha. UMongameli wethula IKulumo yakhe yesiTjhaba ekundleni yesiBethamthetho seNarha.



AboSihlalo bePalamende baphadlhalalisa ihlalohlanganyela lesiBethamthetho seNarha nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda.



UMongameli, iSekela lakaMongameli naboSihlalo bePalamende baphumela ngaphandle kwekundla yesiBethamthetho seNarha bayokufoda iinthombe.



Iimvakatjhi namaLunga wePalamende aphumela ngaphandle kwekundla yesiBethamthetho seNarha.



IKulumo yesAbelo seeMali



Kulokha uNgqongqotjhe wezeeMali athula ngaphambi kwePalamende bonyana isabelo seemali sonyaka sizobe sinjani nokuthi sizokwabiwa bunjani hlangana neminyango karhulumende ehlukeneke begodu neenkhamphani zakarhulumende. IKulumo yesAbelo seeMali kuvamile bonyana yethulwe ngoMhlolanja ngemva kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba.



IsiTatimende somGomo wesAbelo seeMali saPhakathi nonyaka



Lokhu kuvame ukwenzeka ngoSewula qobe mnyaka begodu kunikela uNgqongqotjhe wezeeMali ithuba lokwenza amatjhuguluko wokungeza imali kusabelo seemali esathulwa ngoMhlolanja wonyaka lowo, nangabe izimo zenza bonyana kube namatjhuguluko wokungeza imali kusabelo seemali nakutlhogeka.



IsiTatimende somGomo wesAbelo seeMali saPhakathi nomnyaka senza isilinganiso sengeniso semali, ukusetjenziswa kwemali begodu neqalelelo phambili lokuboleka imali kunyaka lowo weemali. Iveza ukuzwisisa ngokubambisana kweKhabinedi ngeentjhitjilo zomnotho nokwabiwa kweemali okuzako.



IsiTatimende somGomo wesAbelo seeMali saPhakathi nonyaka sinendawo eqakathekileko ehlwelweni lePalamende ngombana ikhgonakalisa ababethi bomthetho nomphakathi, abosomabubulo, abarholi bomphakathi, abasebenzi begodu nezakhamuzi ukutjheja amano wesabelo seemali zakarhulumende eenyangeni ezinengi ezilandelako zesAbelo seeMali ngokwaso.





ISAHLUKO SE-6



Imininingwana yokuthintana nePalamende



AmaKomiti



IsiBethamthetho seNarha



IKomiti yezokuLima, amaHlathi nezokuThiywa kweemFesi

021-403 3844

083 709 8572



IKomiti yaSafuthi yokwAbiwa kweeMali

021-403 3716

083 709 8489



IKomiti yezobuKghwari namaSiko

021-403 3849

083 709 8389



IKomiti yeFundo esiSekelo

021-403 3764

083 709 8450



IKomiti yezokuThintana

021-403 3751

083 709 8520



IKomiti yezokuBusa ngokuBambisana neeNdaba zobuRholi benDabuko

021-403 3769

083 709 8533



IKomiti yezokuVuselelwa kweeMilo

021-403 3667

073 158 4696



IKomiti yezokuVikela nabomaKekere bezePi

021-403 3673

073 123 3551



IKomiti yezokuThuthukiswa koMnotho

021-403 3662

083 709 8470



IKomiti yezaMandla

021-403 3662

083 709 8470



IKomiti yezeFundo ePhakemeko

021-403 3760

083 412 1585



IKomiti yezeeMali

021-403 3759

083 412 1475



IKomiti yezamaPhilo

021-403 3770

083 709 8522



IKomiti yezangeKhaya

021-403 3826

084 630 1992



IKomiti yokuHlaliswa kwaBantu

021-403 3725

083 709 8495



IKomiti yezeTjhebiswano neBambiswano leenTjhabatjhaba

021-403 3808

083 709 8463



IKomiti yezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo

021-403 3820

083 709 8427



IKomiti yezemiSebenzi

021-403 3765

083 354 4031



IKomiti yezeNjiwa

021-403 3671

083 574 4072



IKomiti yezesiPholisa

021-403 3806

076 168 2230



IKomiti yeeNghonghoyilo eziKhethekileko neePhakamiso zomThetho kwamaLunga wangeQadi

021-403 3822

083 268 8748



IKomiti yasaFuthi yeeMali zomPhakathi

021-403 2376

082 922 9636



IKomiti yezamaBhizinisi womPhakathi

021-403 8115

072 677 5940



IKomiti yezokuPhathwa kwemiSebenzi yomBuso

021-403 3664

083 709 8428



IKomiti yezemiSebenzi yomBuso

021-403 3859

083 709 8390



IKomiti yezokuThuthukiswa kweNdawo zemaKhaya namaTjhuguluko weNdawo

021-403 3852

083 709 8492



IKomiti yezeSayensi neTheknoloji

021-403 3763

083 709 8536



IKomiti yezokuThuthukiswa komPhakathi

021-403 3755

083 709 8397



IKomiti yezemiDlalo nokuziThabisa

021-403 3761

083 707 2185



IKomiti yezokuVakatjha

021-403 3774

072 231 2337



IKomiti yezeRhwebo namaBubulo

021-403 3776

083 709 8482



IKomiti yezokuThutha

021-403 3727

083 707 8391



IKomiti yeeNdaba zaManzi neBhoduluko

021-403 3713

083 709 8401



IKomiti yaboMma, abeNtwana nabaNtu abaKhubazekileko

021-403 3840

083 709 8472





UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda



IKomiti eKhethekileko yezokuBusa ngokuBambisana neeNdaba zobuRholi benDabuko

021-403 3823

083 709 8534



IKomiti eKhethekileko yezokuThuthukiswa koMnotho

021-403 3779

083 709 8393



IKomiti eKhethekileko yezeFundo nokuziThabisa

021-403 3838

076 918 2994



IKomiti eKhethekileko yeeMali nokwAbiwa kwayo

021-403 8071

083 707 2188



IKomiti eKhethekileko yezemiSebenzi namaBhizinisi womBuso

021-403 3660

083 709 8449



IKomiti eKhethekileko yeeNdawo neeNdaba zeBhoduluko

021-403 3762

083 709 8530



IKomiti eKhethekileko yeeNghonghoyilo neePhakamiso zomThetho zamaLunga

021-403 3742

083 709 8412



IKomiti eKhethekileko yemiSebenzi yomPhakathi

021-403 3027

083 709 8528



IKomiti eKhethekileko yokuVikeleka nokuThuthukiswa komThethosisekelo

021-403 3771

083 709 8513



IKomiti eKhethekileko ePhathelene nokuHlalisana komPhakathi

021-403 3799

083 709 8451



IKomiti eKhethekileko yezeRhwebo noBudlelwana neeTjhabatjhaba

021-403 8077

083 294 2067



IKomiti eKhethekileko yaboMma, abeNtwana nabaNtu abaKhubazekileko

021-403 3768

083 709 8532



AmaKomiti weHlanganyela (Ifaka phakathi amaLunga wesiBethamthetho seNarha nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda)



IKomiti yomHloliincwadizombelele

021-403 3774

072 231 2337



IKomiti yeHlanganyela yokuBuyekezwa komThethosisekelo

021-403 3661

083 709 8453



IKomiti eJanyiselelwe ngokuHlanganyela yezokuVikela

021 403 2223

083 709 8487



IKomiti yeHlanganyela yokuziPhatha okuFaneleko neeNzuzo zamaLunga wePalamende

021-403





IKomiti eJanyiselelwe ngokuHlanganyela yobuHlakani

021 403 2319

083 709 8432





I-Ofisi lomPhathi weeNzuzo zamaLunga



Isiphande

P.O. Box 15 Cape Town, 8000



Umtato

021 403 2476/7



Ifeksi

021 461 0090



Ama-Ofisi wePalamende aseemFundeni



Limpopo

Isiphande somakhiwo

One Stop Shop

Ga-Matlala

0756



Isiphande

P.O. Box 1516

Bakone

0746



Umtato

082 938 2023



Email: msekonya@parliament.gov.za



Tlhagwini Kapa

Isiphande somakhiwo

4 Meul Singel

P.O. Box 754

Kakama

8870



Umtato

054-431 0508

062 804 8591



Ifeksi

054-431 1951



Email: mlekwene@parliament.gov.za



Tlhagwini Tjingalanga

Isiphande somakhiwo

Old Municipality Building/Old Governor's House

Phola Section



Isiphande

P.O. Box 561

Ganyesa

8613



Umtato

053-998 4262

082 564 6343



Ifeksi

053-998 4261



Email: wseoposengwe@parliament.gov.za





ImiSebenzi yezokuThintana ePalamende

Ukubuza imibuzo ejayelekileko

021 403 3635



UkuVakatjhela iPalamende

021 403 3341



Amathikithi womphakathi wegalari yokukhambela ukuhlala kwePalamende

021-403 297 nofana 021-403 298



IHlelo leLwazi nokuThintana kwakaRhulumende



Ukufumana ilwazi nge-ofisi koMongameli, AboNgqongqotjhe beKhabhinethi neminyango karhulumende

021-461 8145 nofana 021 461 8146



<fn>Hansards.ServiceDelivery.2010-02-19.nr.txt</fn>
IPALAMENDE

YERIPHABLIKI YESEWULA AFRIKA







IBA NELIZWI!







UKULALELWA KWEMIBONO YOMPHAKATHI

IKOMITI YESIKHATJHANA EMALUNGANA NOKULETHWA KWEENSIZA



Mhlazima-22 kuMhlolanja kufikela mhlazima-21 kusiHlabantangana 2010















UMTHETHOSISEKELO

weRiphabliki yeSewula Afrika, wangonyaka we-1996




UKULALELWA KWEMIBONO YOMPHAKATHI

IKOMITI YESIKHATJHANA EMALUNGANA NOKULETHWA KWEENSIZA



IsiBethamthetho seNarha sisungule iKomiti yesiKhatjhana ezokubamba ukutjhejisisa okuhlangeneko malungana nokulethwa kweensiza ngaphasi kwesiqubulo esithi "Sisebenza sisoke ukuqinisekisa ukulethwa kweensiza ezifaneleko emphakathini". Igunya leKomiti kuyokuba kuphenyisisa ngeragelo phambili malungana nokulethwa kweensiza nokuthi lapho imitjhagalo yenzeka khona, ngiziphi iintjhijilo ezikhona ukwenzela bona kutlolwe umbiko uthunyelwe kusiBethamthetho seNarha neemphakamiso ezibonakalako, nezifinyelelekako begodu kuhlongozwe namano angenziwa.



Njenganje, iKomiti izokuvakatjhela eendaweni zemaplasini begodu nemadorobheni ibambe ukulalelwa kwemibono yomphakathi ePalamende begodu neemFundeni. Ukulalelwa kwemibono yomphakathi kuzokuthoma mhlazi-2 kufikela mhlazi-4 enyangeni kaMhlolanja onyakeni ween-2010.



Ngesikhathi samavakatjho layo eemFundeni, iKomiti izokukhambela kwezinye iindawo iyokuhlola begodu ihlangane namalunga wemiphakathi, abasebenzi baboRhulumende bemaKhaya, abasebenzi bakaRhulumende bemiNyango yeemFunda, amakomiti wamawadi, iinhlangano zomphakathi begodu namalunga weenhlangano zabosomabhizinisi.







UMTHETHOSISEKELO

weRiphabliki yeSewula Afrika, wangonyaka we-1996










Amalunga womphakathi ayamenywa bona akhambele ukulalelwa kwemibono yomphakathi

Ehlelwe bona yenzeke eemfundeni ezihlukahlukeneko ngalendlela elandelako:



ISIFUNDA

INDAWO

ILANGA

ISIKHATHI



MPUMALANGA

KuMasipala weMkhondo

(eSentha yezokuVakatjha yeMkhondo)

Mhlazima-22 kuMhlolanja 2010

16h00





KuMasipala weDipaleseng

(eTatawini lezemiDlalo leSiyathemba)

Mhlazima-24 kuMhlolanja 2010

16h00



PUMALANGA KAPA

KuMasipala weDorobheni leBuffalo

(eTiyeta ye-Orient)

Mhlazima-24 kuMhlolanja 2010

16h00





KuMasipala weGreat Kei

(eTatawini lezemiDlalo lesiKolo somPhakathi seMakazi)

Mhlazima-24 kuMhlolanja 2010

10h00



TJINGALANGA KAPA

EDorobheni leKapa

(eWolweni ye-O.R Tambo)

Mhlazima-22 kuMhlolanja 2010

16h00





EDorobheni leKapa

(eTatawini lezemiDlalo leDunoon)

Mhlazima-24 kuMhlolanja 2010

16h00



GAUTENG

Nokeng Tsa Taemane

(eWolweni yeRayton)

Mhlazili-15 kuNtaka 2010

16h00





KuMasipala we-Emfuleni

(eSetha yezemiDlalo yeSaul Tsotetsi)

Mhlazili-17 kuNtaka 2010

16h00



FREYISTATA

KuMasipala weKopanong

(eTatawini leChaleb Matshabi)

Mhlazili-15 kuNtaka 2010

15h00





KuMasipala weNala

(eTatawini elivulekileko phambi kwesiKolo somPhakathi seHlaboloha)

Mhlazili-17 kuNtaka 2010

16h00



TlHAGWINI TJINGALANGA

KuMasipala weGreater Taung

(Mmabana Taung Gymnasium)



Mhlazili-15 kuNtaka 2010

16h00





KuMasipala weRamotshere

(Lehurutshe Civic Centre)

Mhlazili-17 kuNtaka 2010

13h00



LIMPOPO

KuMasipala weThulamela

(eWolweni lokuziBandulela amaGuduva leMalamulele)

Mhlazili-19 kusiHlabantangana 2010

10h00



TLHAGWINI KAPA

KuMasipala weDikgatlong

(eTatawini lezemiDlalo leMataleng)

Mhlazili-19 kusiHlabantangana 2010

16h00



KWA-ZULU NATAL

kuMasipala omKhulu weThekwini

(eWolweni yeDorobheni leThekwini)

Mhlazili-19 kusiHlabantangana 2010

16h00





KuMasipala weMsunduzi

(eSentha ye-Edendale Lay)

Mhlazima-21 kusiHlabantangana 2010

16h00





































IPALAMENDE

YERIPHABLIKI YESEWULA AFRIKA





Malungana nelwazi elidephileko thintana:

Iimfunda: Pumalanga Kapa, FreyiStata, begodu neTlhagwini Kapa

Zintle Ngoma

(w) 021 403 3843

(c) 072 745 3843

(f) 086 625 7056

e-mail: zingoma@parliament.gov.za





Iimfunda: Gauteng, Mpumalanga begodu neLimpopo

Sheeren Cassiem

(w) 021 403 3769

(c) 083 774 4019

(f) 086 5237591

e-mail: scasseim@parliament.gov.za





Iimfunda: Tjingalanga Kapa, Tlhagwini Tjingalanga begodu naKwaZulu-Natal

Ajabulile Mtiya

(w) 021 403 3740

(c) 073 805 5928

(f) 086 544 0628

e-mail: amtiya@parliament.co.za



Ivezwe: yiPalamende yeRiphabliki yeSewula Afrika



Yakhutjhwai: yiParliamentary Communication Services,

Ekhuthazwa babantu

Vakatjhela iPalamende yethu ku-Website:www.parliament.gov.za

Umrhala: +2721 403 2911 iFeksi: 2721 403 3784, P.O. Box 15, Cape Town, 8000













































<fn>Hansards.Sona.2009-04.nr.txt</fn>
UKWETHULWA KWEKULUMO YESITJHABA KAMONGAMELI WESEWULA AFRIKA, UKGALEMA MOTLANTHE NGAPHAMBI KWEHLALOHLANGANYELA LEZINDLU ZEPALAMENDE





ETjingalanga Kapa, mhlazi-6 kuMhlolanja 2009



Mma Somlomo wesiBethamthetho seNarha; Sihlalo womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda; Mma Sekela Mongameli; Sekela Somlomo noSekela Sihlalo womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda; mPhathi wamaJaji, uLanga; Sekela Mongameli walokha weSewula Afrika begodu nonguMongameli we-ANC; AboNdunakulu beemfunda, amalunga weKhabhinethi naboSomlomo beembethamthetho zeemfunda; mPhathi walokha wamaJaji naboSihlalo balokha bePalamende; Abahlonitjhwa; abaZenda, abaJameli beeNarha zangaPhandle neentatanyiswa ezivela kwamanye amazwe; abadosiphambili abahloniphekileko beenhlangano zepolotiki namaLunga wePalamende, AbaRholi beNdabuko; Mhlonipheki Meyara yeDorobha leKapa, abarholi bezekolo nabajameli bomphakathi; amadelisa nabangani; neentatanyiswa ezikhethekileko, Ngiyathokoza ukuthola ithuba elikhethekileko lokobana ngethule ikulumo yami ngaphambi kweHlalohlanganyela leziNdlu zePalamende zeSewula Afrika ekuthomeni kwesetjhini yamaswaphelo yePalamende yomBuso weNtando yeNengi yesiThathu. Ngijame ngaphambi kwabantu beSewula Afrika ngokuzithoba okukhulu ngokuthola ithuba lokobana ngiphathe i-ofisi eliphezulu enarheni ngemva kwesiqunto esingakajayeleki esathathwa yihlangano edosa phambili umbuso bonyana iyekelise umsebenzi uMongameli walokha.



Umsebenzi wami enyangeni eziimbalwa ezizako kudosa phambili iKhabhinethi ukufezekisa igunya elanikelwa i-African National Congress emakhethweni wangonyaka ween-2004 begodu nokubeka isisekelo seKhabhinethi ezokungena ngemva kwamakhetho bonyana ithome ukusebenza msinya.



Sikghonile eenyangeni ezihlanu ezidlulileko ukwenza amatjhuguluko nokuragelisa phambili amahlelo wombuso, sithokoza ukukhula kwehlelo lomthethosisekelo wethu, njengombana libonakele ekubambisaneni kwamalunga weKhabhinethi, abadala nabatjha begodu nokuphatha okuqinileko okwenziwa baphathi eminyangweni yombuso.



Ngengombana siqala emva eminyakeni eli-15, ngithanda ukwamukela ukuzinikela begodu nokusebenza nzima kwaboMongameli bangaphambili uNelson Mandela noThabo Mbeki, nabomma nabobaba abanengi abadlale indima eqakathekileko ukudosa phambili umbuso ngaphasi kombuso wentando yenengi; eKhabhinethini begodu nebaPhathini, eembethamthethweni zawo woke amagatja womathathu wombuso begodu nephiko lezobulungiswa, ezitjhotjhozelwa ziinrhuluphelo zokuthuthukisa amaphilo wamaSewula Afrika.



Ngaphezu kwakho koke, ngijame ngaphambi kwenu ngokuzikhakhazisa nokuzithemba bonyana iSewula Afrika esiyigidingako namhlanjesi ihluke khulu, kunokwehlukana, ukuphambana nokubandlululana ebekukhona eminyakeni eli-15 edlulileko. Miphumela yokusebenza nzima nokuzikhandla kwabomma nabobaba beSewula Afrika abavela kiyo yoke imikhakha yomphakathi. LamaSewula Afrika ajamela ithemba nokuzimisela okufana nesitjhaba sethu.



Ngaphakathi kwesiqhema sabantu abanesiphiwo beSewula Afrika, malunga wePalamende wombuso wentando yenengi lapho sibe netjhudu elimbi kusukela ngoMhlolanja ogadungileko lokulayelisa iinkwekwezi; ezifaka hlangana uBrian Bunting, uBilly Nair, uNcumisa Nkondlo, uJohn Gomomo, uJoe Nhlanhla, uCas Saloojee, uJohn Schippers noJan van Eck.



Kilaba, ngithanda ukungeza ngoMma uHelen Suzman, umSewula Afrika okhethekileko owajamela amagugu wePalamende yethu etja eenkundleni zePalamende yalabo bakade.



Ngilaba nabanye abazigqaja ngobuzwe babo ekufuze bafunyane isabelo esikhulu nokuthokozwa, nanyana ngiziphi iinwuruwuru zomnotho ezingasisahlela nanyana ngiziphi iinwuruwuru nokungabaza kwezepolotiki okungavakatjhela ukubumbana kwemikhumbulo yethu ematjhugulukweni, inarha yethu isebujameni obuhle.



Nanyana kunjalo, akukafuze siqalele phasi iintjhijilo esiqalene nazo. Igandelelo lomnotho elisahlele umhlaba woke, alibeki emrarweni umnotho ngokulahleka kwemisebenzi begodu nepilo ehle yabantu bethu.



Ngokujayelekileko, ukungabaza kwezepolotiki namatjhuguluko kungaletha imibuzo eminengi ukudlula iimpendulo ezikhona njenganje.



Lokhu, kwenza bonyana abanye bethu bathuswe magagasi adlulako wamatjhuguluko wesiwuruwuru, nobudisi esibuthwele emahlombe wethu siqalene neenwuruwuru zomnotho nezepolotiki ezingabazekako.



Kodwana ikhambo lethu ngelinethemba nelinokuzimisela.



Singatjho nokuthi, ngokungakajayeleki, iindlela ezinengi zesikhathi sokubusa kwentando yenengi kuvivinyiwe esikhathini esidlulileko begodu omunye nomunye wabo uphumelele ekuvivinyweni ukuphumelelisa umbuso wentando yenengi ekhombisa ukuzimisela okukhulu okungakavami.



Umbuso wethu wentando yenengi usebujamweni obuhle. Ukhula kabuthaka ngamandla, umThethosisekelo wethu ongalinganisekiko iphasi mazombe.



Kwamambala, ukutjhukatjhukana nokuzibandakanya kwezepolotiki nokuphalisana ngesikhathi samakhetho, esivumako soke bonyana amakhetho kufuze ahlonipheke begodu abe nganokuthula, lokho siqinisekiso esikhombisa ukuragela, phambili ukuphumelela nokuzika kombuso wethu wentando yenengi.



Babantu beSewula Afrika abaqinisekise ukuthuthuka kwayo begodu ngibo abozokuvikela umbuso wethu wentando yenengi eminyakeni ezako.



Ngivumela, Mma Somlomo noSihlalo ngaphasi kobujamo lobu ngithanda ukugcugcuzela amaSewula Afrika woke anelungelo lokuwowuda, bonyana atlolise begodu bavowude emakhethweni wenarha neweemfunda ezako kobana sikghone ukubumba ikusasa ngokwethu.



Lokhu kufuze sikwenze malanga woke nasisebenza ngema-ofisini wabomasipala, ngaphambi kobana kuvalwe irhelo labavowudi. Kodwana kufuze sisebenzise ipelaveke yokutlolisa okukhethekileko ekulungiselelwe yiKomitjhini yamaKhetho eziJameleko, i-IEC, kusasa nangoSonto mhlazi-7 begodu namhlazi-8 ngokulandelana.



Ngithanda godu ukuthatha ithubeli ukutjho bonyana emalangeni ezako ngizokuswaphelisa ukuthintana neKomitjhini yamaKhetho eziJameleko naboNdunakulu beemfunda begodu ngazise ilanga lamakhetho.



Malunga ahloniphekileko; kufuze sithokoze abantu beSewula Afrika ngokubakhona kombuso wentando yenengi, abathi kokuthoma ngokubambisana mhlazi-27 kusiHlabantangani onyakeni we-1994 bathatha ikusasa labo balibeka ezandleni zabo.



Ngobulula obudzimeleleko bokuvowudela umbuso wabo boke abantu benarha yethu, siqala phambili sikhohlwe ngokwenzeka okwathunaza isithunzi sethu.



Ngalokho ke kuyafaneleka ngesikhathesi bonyana sigidinge iminyaka ema-20 yokwamukeleka komTlolo weenHlangano eziBumbeneko ze-Afrika zeKomiti yesikhatjhana yeAfrika eseSewula ngendaba yeSewula Afrika, eyamukelwa ngoRhoboyi ngonyaka we-1989- eyaziwa ngokujayelekileko bonyana mTlolo weHarare. Isisungulo lesi sabeka umleyo wokuzwana komhlaba mazombe yiHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko ngemikhulumiswano yeSewula Afrika. Yabamkhombandlela weKhomferensi yeKusasa yeNtando yeNengi. Ngaphakathi eSewula Afrika ngokubuthelela boke abazikhakhazisako abavela kiyo yoke imikhakha.



Koke lokhu kwarholela ekambisweni yemikhulumiswano eyenza bona kube namakhetho wokuthoma wentando yenengi ngonyaka we -1994.


Ngalokhu, kufuze sithulele ingwani uMongameli walokha wehlangano ye-ANC u-Oliver Tambo ngokusungula begodu nokudosaphambili eenhlanganweni zekhontinenti nezomhlaba ekwenza bonyana kube khona isivumelwano sokuthula enarheni yethu ebeyikhungethwe lirarano



Igadango elikhulu kangaka lokwakha umtlamo owawunqophe ukufunyana ukuthula nokubuyisana endaweni yepi nerarano, bekubuyiselwe emva ubumbi beminyaka elikhulu eyadlulako- lokhu ke ekuswaphelisweni kwesiVumelwano seNarha somnyaka we-1909 esalandelwa kubunjwa kweSewula Afrika eHlangeneko



Nanyana lesosivumelwano sahlathulula indawo yemigomo yeSewula Afrika njengombana siyazi namhlanjesi, beyidzimilele ekugandelelweni ngobuhlanga nokubandlulula.



Begodu, eminyakeni eli-15 yombuso wethu wentando yenengi, singatjho ngokungasabi ukungavikeleki begodu nobumbi beminyaka eli-100 edlulileko yenza yangafaki abanye abantu begodu yaletha nokuthula okumamala kubaphathi bamakholoni kungasi bonyana bekunganasisekelo kwaphela kodwana bekungakahlaliswa kuhle.



Ukusaba lokho nokungavikeleki kwenza bonyana kube nokunghanghabalisana. Ngalokhu ke sithulela ingwani abeswa bethu ababa nesibindi, uSolomon Kalushi Mahlangu owagwetjwa intambo eminyakeni ema-30 adlulileko ngokuziqhenya okukhulu, ngelwazi lokuzigqaja lokobana igazi lakhe lizakondla umuthi wekululeko. Ngivumele, ngithokoze ukubakhona kukaLucas Mahlangu umnakwabo kaKalushi ojamele umndeni



USolomon Mahlangu wayeragelisa phambili isiko lamajoni weminyaka egadungileko hlangana nawo ngingabala amajoni weKosi uCetshwayo, owathi ngomnyaka we-1879 wahlula amasotja weBhrithani eSandlwana, ukuvikela ikululeko yabantu belizwe lethu nokukhululeka komhlaba woke.



Ngemva kweminya elikhulu neminyaka ematjhumi amathathu singatjho ngethabo ngethemba nokuzimisela okwangena eenhliziyweni zabo eziqinileko.



Eendaweni zokufunda, ukuzimisela okufanako kwalumathisa umzabalazo wabantu ngesikhathi sobusika obumakhaza ngemva kokuvalwa imilomo kweenhlangano ezazilwela ikululeko nokubotjhwa kwabadosiphambili abanengi. Isiqhema sabafundi ebesinekani saphuma esiqhemeni iNusas ukusungula iHlangano yabaFundi yeSewula Afrika, iSaso eminyakeni ema-40 adlulileko.



Ngaphakathi kwesizukulwanesi kunabadosiphambili bamvanyana abafaka phakathi uStrini Moodley, uPhrofesa Barney Pityana, uSteve Biko, u-Onkgopotse Tiro, uHarry Nengwekhulu, uThemba Sono, uMapetla Mohapi, uMosioua Lekota, uJohn Issel noMthuli ka Shezi ukubala idlanzana. Ngokusinikela ithemba ngesikhathi esinzima sibathulela ingwani. Ngalokhu samukela namhlanjesi hlangana nathi sinoPat Tlhagwana, umzala ka-Onkgopoptse Tiro ojamele umndeni.



Kulesimo lesi ngithanda ukuthokoza uEphraim Mogale osewasitjhiyako umongameli wokuthoma weHlangano yabaFundi beSewula Afrika iCosas eminyakeni ema-30 adlulako begodu nabalingani bakhe.



Isikhumbuzo esingalibaleki sabafundi laba beminyaka eyadlulako bekukhona umlayezo wokuzibophelela, bonyana ukomela ikululeko nelwazi kusavutha amalangabi elutjheni lethu.



Umlayezo wemisebenzi yobukutani esabonakala nagadesi njengombana yenza eminyakeni eminengi eyadlulako bonyana soke sizakunabisa imikhawulo yamathuba, bonyana, kwamambala emagameni womTlolo weKululeko yavuleka ngokwaneleko "iminyango yokufunda nokuziphatha"



Sikhumbula iinhlango lezi nabadosiphambili ukugandelela umoya wethemba nokuzimisela efaka hlangana umzabalazo wokulwela umbuso wentando yenengi nanyana koke bekubonakala kufifiyela. Ukugandelela imisebenzi esemahlombe yethu ukuthuthukisa imibono yabantu abazinikela kangaka, babhala ukunyefiswa ziintjhijilo nokudosa emhlweni.



Begodu, Mma Somlomo noSihlalo ohloniphekileko kufuze sizibuze thina: bonyana ukuziphatha kwethu kuhlathulula njani indlela umphakathi weSewula Afrika ngendlela otjhuguluke ngayo eminyaka eli-15 edlulileko soloko kwaba khona umbuso wentando yenengi, begodu siragelisa phambili njani ukuthuthukiswa kwabantu nesithunzi sabantu kuthoma ngonyaka ween-2004 wokunikelwa babantu igunya lokubusa ngombuso wentando yenengi?



Namhlanjesi sinehlelo lokubusa lentando yenengi elisebenza kuhle elidzimelele kukambisolawulo esepepeneneni nevulelekileko, elineenkundla ezinengi zokuzibandakanya komphakathi neenhlanganno ezizijameleko ezinikelwa igunya mThethosisekelo ukusekela umbuso wentando yenengi.



Emnyakeni eminengi edlulileko sithuthukise kabuthaka iinhlaka zombuso. Sakhe amahlelo wehlanganyelobusa amahle emagatjeni woke sathuthukisa ukuhlanganyela ngaphakathi nahlangana nawo.



Kwamambala, umbuso uyaziqhenya bonyana sitjhugulule isimo sobunjalo besitjhaba emsebenzini yombuso; lokhu kutjho bonyana yoke imikhakha itjhidelene nendlela umphakathi wethu owakheke ngayo.



Nanyana kunjalo abomma babalelwa kumaphesenti ama-34 kizo zoke iinkhundla eziphezulu emsebenzini yombuso. Lokhu kutlhayela, kungaphasi kwesilinganiso sokulingana esizibekele sona



Ezingeni leembethamthetho zombuso ophakathi neweemfunda, kukhombisa bona umbuso ophakathi uzokudlula isilinganiso samaphesenti ama-32, sokujameleka kwabomma ezingeni elafinyelelwa ngonyaka ween-2004 begodu namaphesenti ama-40 elafinyelelwa ngamakhetho wombuso wemakhaya ngonyaka ween-2006. Sithemba bonyana zoke iinhlangano zepolotiki njengombana ziswaphelisa amarhelo wazo wekhetho zifaka isandla emzamweni lo omuhle kangaka.



Nanyana ituthuko eseyenziweko ijame emaphesentini ama-0,2 ubujamo lobu abukarisi nakancani nawutjheja abantu abakhubazekileko abasebenza embusweni, ngokuya kwesilinganiso esizibekele sona samaphesenti ama-2.



Kikho kokubili amabubulu wangeqadi asalele emva khulu.



Iindlela ezihlukeneko ezibekiweko ukuthuthukisa ukusebenza kuhle kwemiNyango yomBuso kufaka hlangana ukuphathwa kweemali, iSentha iThusong nezinye iindlela zokuletha imisebenzi yombuso, iimbizo begodu, njengombana umNyango wemaKhaya unabadosiphambili abangangabaziko.



Nanyana kunjalo, kunengi ekufuze kwenziwe ukuthuthukisa indlela yokunikela ngemisebenzi yombuso begodu nokufundiswa kwabasebenzi bombuso khulukhulu kilabo abangaphambili abasebenzisana nomphakathi



Njengombana amalunga ahloniphekileko ayazi bonyana umbuso wethu wenze ukulwa nekohlakalo njengalokhu ekufuze kuqalelelwe maqangi. Lokhu kubonakala hlangana nezinye izinto ezifana nokubetha komthetho, imithetjhwana begodu nemithetholawulo elandelwa basebenzi bombuso nabaphathi beenhlangano zepolotiki ngokufanako, ukuhlanganyela neenhlangano zomphakathi begodu namabubulo womphakathi begodu nemitato ebekelwe ukubika ikohlakalo.



Kungaba kukuthi amahlelo wokuvikela nokujezisa abantu abenze ikohlakalo kusatlhayela kodwana ngokuya ngamahlelo wombuso sikghona ukuziduduza bonyana amaphesenti ama-70 wemilandu yekohlakalo ebikiweko babikiindaba kuba ngeyomphakathi, umbuso ufumene bonyana kukhona okungenziwa kuhle begodu awukufuni lokho.



Iintjhijilwezi esiqalene nazo ziyafumaneka emabubulweni wangeqadi. Emaswapheleni isitjhijilo lesi siyamele khulukhulu kukambisolawulo njengombana ifana nokusebenzisa umthetho ngendlela efanako.



Malunga ahloniphekileko, nginesiqiniseko sokobana soke siyavumelana bonyana ihlalakuhle yomphakathi wethu idzimelele khulukhulu ekurageliseni phambili imisebenzi esiyenzako ukunabisa umnotho wenarha, ukuqinisekisa bonyana iinzuzo zokukhula komnotho zabiwa ngibo boke abantu.



Kujayelekile bonyana ukutjhitjhiriza komnotho ekupheleni kweminyaka ye-1980 kunye neye-1990, iSewula Afrika khabe iqalene nesikhathi eside sokuthuthuka komnotho solokho kwarikhodwa iimbalobalo zeminyaka ye-1940.



Eminyakeni elisumi yekululeko, umnotho uthuthuke ngamaphesenti ama-3 ngonyaka, wathuthuka ngamaphesenti ama-5 ngonyaka, eminyakeni ween-2004-2007.



Nanyana ukuthenga kwabathengi kukhulile kodwana lokhu kuvinjwa ziintjhijilo zokukhula kokutlhogeka kwemisebenzi nemirholo, i-infletjhini ephasi begodu namanani wemalimboleko, kudlala indima yayo kilokhu, sigcugcuzelwa mathuba abanzi wokunaba ukuya phambili.



Lokhu kufaka, kokuthoma amanani aphezulu wokubulunga wombuso namabubulo wangeqadi. Kilokhu eminyakeni emihlanu edlulileko sijikajika emaphesentini ama-16 emalini eqinisekisiweko njengephesenti yomkhiqizo womnotho. Lokhu kwenze kwaba khona ukuthuthuka kokonga la namhlanjesi iimboro zijame emaphesentini ama-22 eduze namaphesenti ama-25 la ebekaqalelelwe bonyana azokufinyelelwa ngonyaka ween-2014. Lokhu kuhlangana namahlelo wombuso wokuthuthukisa imithangalasisekelo yomphakathi.



Lokhu miphumela yemigomo yokuthuthukisa ubujamo bokubulunga kwamabubulo wangeqadi. Begodu nokuphatha kuhle imigomo yokuphathwa kwemali ngendlela ezokuthuthukisa ukuvuleleka kokunikela imisebenzi yombuso, nokwehlisa ukukhula kwamanani wokuthenga begodu nokuqinisekisa bonyana ezomnotho ziyagcineka begodu ziyazinza.



Okuqalwe khulu matjhuguluko wamagatja wombuso aphathelene nemikhiqizo eminyakeni elisumi edlulileko begodu nokulinga, khulu khulu kuthoma eminyakeni ween-2004, ukutjhidisa iintjhijilo ezahlukanahlukene eziqaba ukukhula komnotho bonyana kube nemithelela emihle.



Yingakho i-Asgisa iyaphumeleliswa ngokwehlelo elibekiweko ukuqinisekisa bonyana iinqabo ezifana nemithangalosisekelo, ihlanganiswa memigomo yamabubulo amakhulu begodu namahlelo wokutlhogeka kwamakghono, nemithetho ekhambisa kancani izinto begodu nokusebenza kuhle kokunikela imisebenzi mbuso kutjhejwa ngendlela ebekwe ngaphambili begodu nangendlela ehlelekileko.



Umnotho wethu uvuleleke khulu kwanjesi kusukela ngonyaka ween-2004 begodu kancani, kancani uhlangana nomnotho wakwezinye iinarha. Iinhlangano zethu ezitjheje zeemali zibadosiphambili abaziimbonelo, okungikho lokhu okusivikela eenwuruwurwini zomnotho zomhlaba.



Kanti, izinga labo lokufinyelela lingaphasi kwalelo elilindelekileko. Umnotho wethu udzimelele khulu kwezokwenjiwa nokuthengiswa komkhiqizo olinyiweko emazweni wangaphandle. Ngaphandle kwamabubulo wangeqadi, asikaboni ukunaba okukhulu eengcenyeni eziqakathekileko khulukhulu zemikhiqizo.



Ngakho, inani lokukhula kokuthengiswa kwemikhiqiza eenarheni zangaphandle kungeze kwafananiswa nezinye iinarha. Ngikho lokhu okubuthakathaka okwenza bonyana kube khona ukutlhayela kokurhwebelana namanye amazwe, khulukhulu nasingena emazingeni aphezulu wokuthuthuka. Begodu sinezinga eliphasi lokubulunga, lokhu kwenza bonyana sithembele khulu emalini engenako yesikhathi esifitjhani lokhu kwenza kube khona ukutlhayela emahlelweni wethu wokubulunga.



Lezi ziintjhijilo inarha ekufuze izilungise ukuya phambili.



Okuqakatheke khulu mbuzo wokobana: Khuyini lokhu ukukhula komnotho ekufuze kuphalene nakho? Umnotho wenzelwe ukwenza amaphilo wabantu bonyana abe ngcono. Lokhu, kuletha umbuzo wokobana umnotho wabiwa ngendlela elinganako lokhu kwenze imithangalasisekelo yokutjheja umnotho.



Okuqakathekileko, kukwabelana iinzuzo yokukhula komnotho ekufaka hlangana ukwakha amathuba womsebenzi aqalekako. Kwamambala siyazigqaja ngerikhodi elihlangana kweminyaka ye-1995 neween-2004, umnotho wenze amathuba womsebenzi ohlangana nesigidi sinye nesiquntu, okhunye godu okuhle khule kukwakheka kwemisebenzi ezi-500 000 ngonyaka hlangana neminyaka ween-2004 neween-2007.



Ngesikhathi samva, kokuthoma solokhu kwabakhona umbuso wentando yenengi, imisebenzi eminengi belokhu yakhiwa ukudlula abathoma ukusebenza emsebenzini, lokhu kwehlisa izinga lokutlhayela kwemisebenzi kusukela emaphesentini ama-31 emnyakeni ween-2003 ukuya kwama-23 emnyakeni ween-2007.



Kwamambala, lokhu akukafuze bonyana kusiqabele ekwenzeni isibopho sethu ekufuze sihlolisise ikhwalithi yemisebenzi leyo, kufaka hlangana amalungelo neenzuzo ezithabelwa basebenzi.



Ukwaba iinzuzo yokukhula kufuze kufake hlangana ukukhanjiswa msinya ukwenza amahlelo wokulinganisa, kufaka hlangana ukunabisa ukuthuthukiswa kwabantu abanzima, BEEE.



Lokhu akusikho ukulandela ikambiso yebandlululo. Eqinisweni inarha engabandakanyi izakhamuzi kiwo woke amazinga wezomnotho kwamambala izokusebenza ngaphasi kwalokhu ebeyingakghona ukukwenza.



Kuliqiniso bonyana amabubulo wangeqadi asalele ngemva ukutjhugulula ubujamo babaphathi babo ngokuya ngemihlobo yabantu esinayo begodu nemisebenzini etlhoga amakghono aphezulu, ukuthuthukisa amabubulu njalo njalo. Ngahlanye lokhu kwenza inarha yethu isalele ngemva la ekukhona amathuba amanengi wokukhula womnotho.



Ukwaba inzuzo yokukhula komnotho kutjho ukusebenza ngendlela efanelekileko nelinganako bonyana umbuso usebenzise imigomo yeemali njengesisetjenziswa sokwaba ngobutjha nokwabelana, ukunikela ngepahlo yomphakathi.



Amalunga ahloniphekileko amanengi ayijayele idatha enengi efaka iindaba zokungalingani komphakathi

Umbuso uyazi bonyana umtlhago unabe kizo zoke iindawo zomphakathi begodu izinga lokungalingani likhulu.



Eminyakeni eli-15 sizame ngamandla woke ukulwa nobumbi bokungalingani komphakathi. Ukudzubhula umsebenzi owenziwe siqhema seemfundiswa seYunivesithi yeStellenbosch esidoswa phambili nguPhrofesa Servaas van der Berg.



Okokuthoma umtlhagomethriki weemali wehle ngendlela erarako eminyakeni elikhulu edlulileko. Ukwehla lokhu ngikho okwenze bonyana kunabiswe iimali zesondlo ezibhadelwa mbuso kusukela emnyakeni ween-2002 ukuya phambili. Lokhu kuthuthuka kubonakala kufinyeleleka ekunikelweni kwemisebenzi yombuso-ukwehla komtlhago wepahlo kudlule ukwehla komtlhagometkriki weemali. Okwesibili, nanyana ukwehla komtlhago kube kunengi, ukungalingani okuhlanganisiweko kukhulile eminyakeni ye-1990. Okwesithathu, ukungafani komtlhago nokungalinganiko kuba ngunobangela wemigomo ebanzi. Umtlhago wehlile solokhu kwaba khona amatjhuguluko, kodwana ukungalingani akukathuthuki.



Hlangana nemizi kufaka hlangana nabentwana (abahlathululwa njengalabo abaneminyaka eli-17 nangaphasi) iinomboro zemizi zibika bonyana ukwehla kokulamba kwabentwana kwehle khulu (kusukela emaphesentini angaphezu kwama-31 ukuya kwali-16) hlangana neminyaka ween-2002 noween-2006.



Lokhu kutjho bonyana ubujamo obungcono bomtlhago buthuthuke ngendlela erarako, khulukhulu hlangana nabantu abaqalene nokungatholi imisebenzi yokobana baphile kuhle. Ukuba khona kwendlala hlangana nabentwana kwehliswe ngesiquntu eminyakeni emine edlulileko

(Lokhu kuphuma kumTlhago solokhu kwaba khona amatjhuguluko: Esikwaziko, ikhasi-25 ngo Phrofesa van der Berg weStellenbosch)



Kwamambala, lokhu esikubonako kuqinisekiswa lirhubhululo lethu elikhombisa bonyana imirholo, khulu khulu hlangana nemiphakathi yabantu abanzima nabebala yehlile, lokhu kubangelwa manani aphezulu wokutlhogeka kwemisebenzi nokufunyanwa imali yesondlo. Nanyana iimbalobalo zabafumana imali yesondlo beyiziingidi ezi-2,5 emnyakeni we-1999, eminyakeni ween-2008 lokhu kwehle kwafika eengidini ezi-12,4.



Lokhu kubangelwe khulu kunabisa ngamandla ukufunyaneka kwemali yesondlo sabentwana, ekhule kuthoma een-34 000 kilabo abayifunyanako ngonyaka we-1999 ukuya eengidini ezi-8,1 ngonyaka ween-2008.



Njengengcenye yokufaka isandla emalini engenako yabadobha phasi, umnqopho kufinyelela esigidini esi-1 aamathuba wemisebenzi ngokusebenzisa iHlelo eliNabileko lemiSebenzi yomPhakathi lafunyaneka ngonyaka ween-2008, ngaphambi konyaka ebekulindeleke ngawo ngokuya kwegunya lamakhetho ween-2004. Lokhu, kwenze amathuba wokunabisa ihlelo leli nokuthuthukisa ikhwalithi yalo.



Amakhaya wona afunyana imisebenzi ejayelekileko elethwa mbuso, iimbalobalo ziyazikhulumela. Njengokuthi ukufunyaneka kwamanzi kwenziwe ngcono kusukela emaphesentini ama-62 emnyakeni we-1996 kwama-88 emnyakeni ween-2008.



Ubufakazi bokusizwa kwemiphakathi kubonakala ngokwenza ngcono khulu ukunikela ngemisebenzi yezamaphilo. Amaphesenti ama-95 wamaSewula Afrika njenganje ahlala hlangana namakhilomitha ama-5 eduze neendawo zemitholapilo. Begodu sitjeliwe bonyana emitholapilo amanzi sekayafunyaneka. Ukujovela izifo kwabentwana kukhule kabuthaka kufikela emaphesentini ama-85 begodu isifo semalariya sehlile.



Siyathokoza godu, bonyana amarhubhululo ngomulwana wentumbantonga akhombisa ukunzinza begodu nezinga lokwesuleleka lehlile.



Ukuragela phambili, ihlelo lemitjhoga yokulapha akusingelikhulu kwaphela kodwana likhula ngaso soke isikhathi, zingaphezu kween-900 000 iingulani ezingenela ihlelo lokusebenzisa imitjhoga.



Kodwana imitholapilo eminengi ayikghoni ukufumana amakhambi afaneleko, izinga labasebenzi abaneleko begodu nokunikela ngemisebenzi ejayelekileko mbuso njengamanzi negezi. Kwezinye iindawo, abaphathi abaphathi kuhle begodu nemikghwa emimbi yabasebenzi kufuze ilungiswe.



Kwezefundo, sibone ukwehla kwesilinganiso senani lomfundisi: nabentwana, pheze liyafinyelela ngokuya kwenani elilindelekileko lephasi mazombe, nokwamukwela kwabentwana eenkolweni zamabanga aphasi, begodu nokwenza ngcono kwabafundi abaphumelela iimfunda zemethamethiksi, ukudzubhula iimbonelo eziimbalwa.



Ngesikhathi esifanako, umfutho omkhulu ufakiwe ukwenza ngcono imithangalasisekelo eendaweni zabatlhagako.



Kwamambala, siyazi bonyana izinga lalabo abayekela bangakaqedi iimfundo zabo, khulu khulu eenkolweni zamabanga aphezulu nemazikweni aphakemeko wezefundo ayamukeleki ngombana iphezulu khulu, ihlelo lezefundo kufuze likhiqize amakghono alindelekileko atlhogwa mphakathi.



Ukungezelela, umkhuba wokufunda nokufundisa ovamileko wokusebenza ukhombisa ukukhathazeka okuragela phambili wokwahlukana emphakathini kwesikhathi esidlulileko.



Kuyarara, la ifundo itlhogeka khona khulu ukuqeda umtlhago ongapheliko, kulapho imithangalasisekelo, nokuphatha nokuthuthukiswa kwabotitjhere kungakarisi



Amahlelo wombuso wokusiza umphakathi nawo enziwe ngcono ukuba nepahlo kwabantu abatlhagako, ngokufunyana izindlu, ngemali yesipho yezindlu eziingidi ezi-2,6.



Kufuze, kwamambala ngiyavuma bonyana iHlelo lokwAbiwa koMhlaba begodu nokusekela ukuhlala emva kokufunyana inarha kufuze kwenziwe msinyazana begodu kwenziwe ngcono.



Ngokupheleleko, siyazigqaja ngokuragelisa phambili amahlelo womphakathi kodwana asikghoni ukwaneliseka ngamatjhuguluko weembalobalo kwaphela.



Kungaba kwezefundo, kwezamaphilo nakwezamanzi umbuzo esizibuza wona qobe ngamalanga kukobana singathuthukisa njani ukunikelwa kwemisebenzi le. Kilokhu kusenendlela ede ekufuze siyikhambe.



Malunga ahloniphekileko, into embi yobulelesi ilokhu imraro omkhulu wokungavikeleki kwamaSewula Afrika. Esikubona ngamalanga, eendaweni ezitlhagako nalabo abanjingileko ngokufanako, kuhlale kukhona bonyana ungasahlelwa ngesihluku nanyana kunini.



Hlangana neenhlangano zomphakathi nalezo zangeqadi kuhlale kukhona bonyana kuthathwe imali ngendlela engakafaneleki ngobukhohlakali, lokhu kuyinto esitshwenya khulu.



Kwamabala, ngokupheleleko izinga lobulelesi likhuphuke khulu emnyakeni ween-2002, kodwana lehla kancani, kancani. Yoke imihlobo yeembalobalo ingadzujulwa ukufakazela lokhu.



Kodwana asazi bonyana ukwehla lokhu bekurhabe ngokwaneleko, sengitjho nangamaphesenti ali-7 kuya kwali-10 esizibekele wona emikhakheni eyahlukeneko sokuvelelwa bulelesi. Ukuthi ubulelesi bokubanjwa ikunzi ngesihluku emakhaya nemabubulweni kutjhinge phezulu begodu ubulelesi obuthinta abomma nabentwana akukalungiswa ngendlela efanelekileko, kusitshwenya khulu lokhu.



Lokhu kuveza ukugeglisa kubomakhelwane bethu, khulukhulu ekwakhiweni kwebumbano lokuzwana nomphakathi lokhu kuzosisiza bonyana sikhandela begodu siphelisa ubulelesi. Kukhombisa ukungasebenzi kuhle kwamahlelo wezobulungiswa, kusukela ekuphenyeni ubulelesi ukuya ekubuyisweni kweemilo zabenzi bobulelesi. Lokhu kukhombisa ukungasebenzi kuhle kwamahlelo wemakhotho, lokhu kufaka hlangana ukuba nelwazi elifaneleko begodu neminye imithangalasisekelo begodu nabaphathi. Lezi zizinto ihlelo lezobulungiswa liloke eselithomile ukuzilungisa.



Nanyana kunjalo, ukuthi sizibone amaphutha khulu, akukafuze silibale bonyana sihlolisisa ihlelo elivunyelwe ngokomthetho ngendlela engazange ibonwe enarheni yethu.



Lokhu kungonobangela wamatjhuguluko amaziko la awenzileko, ngokuya kwamasiko wamalungelo wobuntu, nokuhlelwa kwemihlobo yabantu begodu namahlelo wokuziphendulela.



Kwaphela asingazikhohlisi: Ngokwezehlalakuhle zamaphilo wethu, amatjhuguluko anjalo asesesigabeni esisathomako akakathuthuki. Sinendlela ede ekusafuze siyikhambe.



Ngiyakholwa bonyana amalunga ahloniphekileko azakuvumelana nami bonyana abantu ababuswa ngaphasi kombuso wentando yenengi kufuze bathole indlela yokuveza amazizo wabo lapho sitjheja khona khulukhulu umphakathi olimazekako.



Ngalokhu, ngekwemithetho ejanyisiweko esinayo, nemihlangano emikhulu, nemithetholawulo kunye namajima akhona siqinisekisile bonyana imizamo iyenziwa bonyana yenze ngcono ubujamo babentwana, babomma, nabantu abakhubazekileko begodu nabadala.



Ngesekelo esilifumaneko emajimeni wethu begodu nangobudlelwano esibakhileko neenhlangano ezijamele iinqhema lezi ezilimazekako, sithuthukise zetjhejo eendabeni ezibathintako, begodu saphumelela ukuragelisa phambili begodu sagcugcuzela ukubekwa phambili kwezinto ezibatshwenyako.



Sekuyindaba yerikhodi lokuziqhenya bonyana, njengokuthi, abomma abaphethe amakhaya sebamukela ukwedlula isilinganiso esikhona somrholo wezehlalakuhle, ekufaka phakathi nezindlu kunye nokutlhogonyelwa ngezamaphilo begodu amanye amahlelo amakhulu esiphumelele kiwo majima wokuvikela abentwana ezifeni begodu nokubapha ukudla.



Kanti ukufumaneka komsebenzi kungaphezu kwesilinganiso sabomma bemaplasini, ulutjha begodu nabantu abakhubazekileko. UMulwana weNtumbantonga ubange umonakalo omkhulu kubomma ebasese bancani. Inturhu malungana nabomma nabentwana isezingeni eliphezulu.



Koke lokhu kumsebenzi ekusafuze wenziwe esikhathini esizako.



Mma Somlom noSihlalo ohloniphekileko, lezi ngezinye zeembonelo zepumelelo umbuso wentando yenengi ozilethileko begodu nokuragela phambili kombuso ukufeza igunya owanikelwa lona bavowudi. Akubuzwa, ngendima esele yenziwe kusukela ngonyaka we-1994, kobana iyathabisa, kwaphela nanyana kusese nokuzaza nje kobana kusesenetjhijilo ezikulu ezisaseleko.



Kungakho ke kufuze sizikhumbuze ngomlayezo osibonisa ngethemba begodu nokuzimisela, ukuragela phambili begodu namatjhuguluko wakaMongameli walokha uNelson Mandela, osencwadini ekhulumangaye, iLong Walk to Freedom:



I have walked that long road to freedom. I have tried not to falter; I have made missteps along the way. But I have discovered the secret that after climbing a great hill, one only finds that there are many more hills to climb. I have taken a moment here to rest, to steal a view of the glorious vista that surrounds me, to look back on the distance I have come. But I can rest only for a moment, for with freedom comes responsibilities, and I dare not linger, for my long walk is not yet ended.



Enyangeni ezimbalwa kusukela nje, abantu benarha yekhethu bazakutjho bonyana bafuna baphi abadosiphambili kobanyana baragele phambili nomsebenzi omuhle owenziwe mlweli omkhulu lo wekululeko nabanye abasunguli bombuso wentando yenengi.



Nanyana iindlela zethu zokwenza izinto zingafani, umnqopho esifuna ukufinyelela kiwo ubonakala kuhle begodu uzwakala kuhle kumThethosisekelo wethu, okungukuthi kukwakha ibumbano, ukungabandlululani ngokombala, nokungabandlululani ngokobulili, nentando yenengi begodu nesitjhaba esithuthukako esidlala indima eqakathekileko ukwakha iphasi elingcono.



Eminyakeni esithandathu edlulileko, abadosiphambili bethu bahlangana emHlanganweni omKhulu wokuKhulisa nokuThuthukisa begodu bafinyelela esivumelanweni sokobana soke sithathe umsebenzi wokwenza ngcono ubujamo bamaphilo wabantu beSewula Afrika, khulukhulu wokwehlisa izinga lokutlhogeka kwemisebenzi begodu nendlala ngonyaka ween-2014. Lokhu kufaka phakathi:



Ukwakha imisebenzi eminengi, imisebenzi engcono, begodu nemisebenzi emihle yawo woke umuntu ngokwenani eliphezulu lokubulunga, amahlelo wemisebenzi yomphakathi, ukusebenzisana namabubulo wangeqadi kunye namano, ukutholokala kwepahla yekhaya, ukuthuthukisa amabubulo asakhasako begodu nokusekela amabubulo asebenza ngokubambisana;



Kulungiswe isitjhijilo sokusisa kwemali ngokuthi kwenziwe ngcono ukubulunga imali, kuthunyelwe kuhle iintlabagelo zemali yomndende neemali zomhlalaphasi, zezindlu, namaziko asiza ngeemali begodu nokuthuthukiswa komnotho wabantu abanzima;



Kuthuthukiswe zokulingana, kuthuthukiswe amakghono, kwenziwe amathuba womnotho begodu kwandiswe ukunikela kweensetjenziswa zomphakathi; begodu



Kuthathwe amagadango, begodu kwenziwe lokhu esele kuthuthukisiwe, ukufaka phakathi umthangalasiseko wesifunda begodu nokufinyelelwa kwensetjenziswa zomphakathi



Ngiyakholwa bonyana, njengengcenye begodu nezinye zeminqopho le, abantu beSewula Afrika angeze bahluka kizo nasitjheja ukuqakatheka kokwenza ngcono amahlelo wezefundo; nokunikela ngezamaphilo ngendlela efaneleko nehle begodu ngendlela elinganako; nokuthuthukisa iindawo zethu zemaplasini begodu nokuqinisekisa ukunikela ngokudla; nokulwa ngamandla malungana nobulelesi kunye nobukhohlakali.



Ngiveza lezizinto ingasi ngombana kungizo zodwa ezikhona namkha ngombana siqale zona kobana zizokulapha yoke imiraro eqalene nesitjhaba sekhethu. Namkha, Ngikhethe ukwenza lokhu ukugandelela ehlangothini lokobona iSewula Afrika ayitlhogi abantu abanenembo-mbono. Isitjhijilo sethu kutjhugulula inembo-mbono le siyitjhugululele emahlelweni kunye nemahlelweni wokwenza izinto ngendlela efaneleko.



Lokhu ekurhuluphelweko kukhulunywa ngiwo woke umuntu, njengombana ivela kuHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko zemiNqopho yokuThuthukisa yemiNyaka esiGidi. Begodu, kunjalo abantu abanengi namhlanje baqalane nengozi yokobana iminqopho le ingahlehliswa ngeminyaka eminengi, nakungasi minyaka elitjhumi, ngonobangela womnotho obogabogako ogabhe iphasi loke.



Lokhu ekuthome njengomraro weemali hlanga namanye

wamaziko abolekisana ngeemali kugcine kunabe umraro weenkolodo iphasi loke, kwaba nemiphumela engasimihle emikhiqizweni nekwezokuthengisa .



Singahlaba umona, nesikhathi esiftjhani begodu nobudlabha babaphathi beenkampani ezikulu ezirhabise kobana kubenomraro onjengalo. Singahlaba imigomo yombuso engazange itjhejisise begodu yavumela ukusetjenziswa kwamalayisense weemaraga ezingekho emthethweni, ukubanga ukuhlangahlangana ehlelweni lezeemali. Singakwenza lokho sisoke, begodu sizabe sinesizathu esaneleko.



Nanyana kunjalo umsebenzi wethu omkhulu kuthokoza ngokuzeleko imiphumela yokuthuthuko komnotho wethu begodu nerijini yethu begodu sithome ukuba neempendulo ezizokwehlisa indima ebayenzako, khulukhulu emabubulweni alimala khulu wemiphakathi yethu.



Esikwaziko kukobana ukulawulwa kwezemvelo enarheni yekhethu kunye nomgomo wokwabiwa kweemali esakuphasisako kusisizile ekutheni sibalekele ukubogaboga komnotho.



Kwaphela siyazi soke, kobana ngonobangela wokuthi sihlanganyele emnothweni wephasi, ukuthi sithengise ipahla enengi eenarheni zangaphandle kwehlile; Ukufinyela emalini begodu nokungena kweemali kubemraro omkhulu; ukuthengwa kancane kwepahla kubangele ukwehla kwamsinyane komkhiqizo; ukwakhiwa kwamathuba womsebenzi kwathinteka kumbi begodu kwezinye iinkampani ezizijameleko ukuphungulwa kwabantu emisebenzini kube yinto yamambala.



Ubunzima lobu bufike ngesikhathi i-infletjhini nemalinzalo zisese phezulu khulu. Siyathokoza umPhathi weBhanka eKulu, othe izolo wehlisa imalinzalo ngephesenti eli-1.



Sekuhlangene, ituthuko le ibeyimbi kungenisomali kufuze sikhuluse indlela yokuletha insetjenziswa begodu senze amahlelo wemithangalasisekelo. Ngalokho sikatelelekile bona sehlise indlela esenza ngayo iimbalobalo zangomuso zokukhula komnotho begodu nezamathuba wemisebsnzi



Siyazi begodu bonyana iSewula Afrika ithinteke kancani kunezinye iinarha. Eqinisweni, esikhathini lapho abanye basesikhathini sokwehla komnotho, iSewula Afrika nezinye iinarha sisalindele ukukhula, namkha kwenzeka kabuthaka.



Ngalokhu, malunga ahloniphekileko, ngiyathaba ukubika bonyana itjhebiswano phakathi kukaMongameli nabadosi phambili abahlukahlukaneko bezehlakuhle, sivumelene sisoke ngokuthoma ukungenelela lokho okuzokwenza sehlise igandelelo elikhona emnothweni weemphakathini wethu. Isiqhema esisebenza ngeendabezi sisasebenza ngamandla begodu nangeempendulo ezinabileko kusakhulunyiswana ngazo.



Kokuthoma , umbuso uzokuragela phambili ngamahlelo wakhe wokusisa, ekusilinganiso esikhuphuke saba ziingidi ezi-690 zamaranda eminyakeni emithathu ezako. Ngalokhu, nakufunekako, sizakwenza iindlela ezithile ukwenza bona sikhuphule iimali.



Lokhu kufaka phakathi isizo lamaziko wethu weemali, begodu nabolekisana ngeemali ezivele zisebenza ngeemali zeentjhabatjhaba, begodu nokusebenzisana kwethu namabubulo angeqadi begodu nokusetjenziswa kwensiza azilawulwa basebenzi, njengeemali zomhlalaphasi.



Kwesibili, sizokuqinisa amahlelo womphakathi wombuso onikela ngawo imisebenzi, Ngakwelinye ihlangothi, sizokwandisa imisebenzi eminyangweni efana nowezamaphilo, zomsebenzi wezehlalakuhle, zefundo begodu siragelephambili siqinise zomthetho. Kwelinye ihlangothi zizokurhabisa kobana silethe ihlandla elilandelako lokuNabiswa kwamaHlelo wemiSebenzi yomPhakathi.



Kwesithathu, sehlise indlela yokwenza eyenziwa ziinkampani zangeqadi ukulwa nokwehlisa khulu ngamandla zokusisa, begodu nokuvalwa ngokungakafaneleki kweendawo zomkhiqizo namkha amaplanti.



Ngakwelalo ihlangothini,, umbuso uzokwenza ukuboleka amabubulo amakhulu imali begodu neendledlana ezikhuthaza ukusiza ukulwa nentjhijilo emabubulweni ahlukahlukaneko, begodu akhuthaze nokuthuthukiswa amaziko weemali kobana asize amafemu angaphasi kwegadeleleko ngonobangela wokubogaboga komnotho.



Ezinye iindlela ezingafaniko zokukhutjhwa emsebenzini, okufaka phakathi amalanga amade wokuphumula, ukwandisa ukubandulwa, iinkhatjhana esifutjhani begodu nokwabiwa kwemisebenzi. Lokhu kuzakuhlanganiswa nokukhuphulwa kwejima lokuziKhakhazi ngokuba mSewula Afrika begodu namagadango aqinileko mayelana nepahla engeniswak ngokungekho emthethweni.



Kwesine, umbuso uzakunzinzisa begodu andise ukusetjenziswa kweemali zomphakathi, okufaka phakathi kuphumelelwe kwandiswe ukokutholakala kweSondlo sabeNtwana, kufikela eminyakeni eli-18 ubudala begodu kwehliswe neminyaka yabantu abadala bamadoda abamukela umndende wokukhula ibe minyaka ema-60 ubudala. Vele, njengombana ngihlanganisa iminyaka ema-60 unyaka lo ngizabe ngilungele umhlalaphasi.



Ukungezelela, sizosebenzisa khulu Imali yokuSiza umPhakathi oTlhagako begodu neendlela zokunikelwa kokudla khulukhulu siqale labo abangakavikeleki emalini egade abasebenzi abaphelelwe msebenzi namkha abaqede iimvuzo yabo.



Sizokuragelaphambili ngokugandelela khudlwana iintjhijilo eziphikisana nobukghoni esinabo ehlangothini lamanye wamabizinisi wethu. Ngalokhu, sithanda ukuthokoza iKomitjhini yePhaliswano ngendlela ebakhombisa ngayo ukusebenza ngamandla ekuqinisekiseni bona abenzi bobulelesi bayabotjhwa.



Siyathemba, namkha, iinhlangano zomphakathi zizokukhuthala zona ngokwazo ukuqinisekisa bona ,hlangana nezinye izinto, intengo yepahla engenako iyehla ekuzokwenza bona inzuzo yayo yanelise isitjhaba.



Amagadango la wamsinyane azokwenziwa mithetho yemigomo weemali zombuso. Nanyana kunjalo zizokuqinisekisa bonyana amazinga wombuso wokuboleka imali atjhejisiswe kuhle begodu anzinzile. Lokhu, godu kutjho ukwehla ngokuphindiweko kwamazinga weenkoloto zombuso namkha kubuphi ubujamo butjhungulukela ekubeni ngcono.



Imizamo yethu yokwenza izakulawulwa magadango wokuvikela zemvelo nokwehlisa ukutjhuguluka kobujamo bezulu ekuzokuba nomthelela ekwakhiweni kwamathuba wemisebenzi.



Emihlanganweni yomibili yeenarha ezinjingileko ze-G20 begodu neminye imikhulumiswano yamaziko ahlukahlukaneko, umbuso wethu ubawe ukuzibandakanya kwamsinyana nokufaneleko khulukhulu eenarheni esezithuthukile ukwazi bona ngabe umraro uthome kuphi begodu kukuphi la urhagele khona khulu. Sikholwa bona sesifikile isikhathi sokuqinisa imithetho yangaphakathi begodu sitjheje namahlelo weemali, kodwana ngale kwalokho, ukuhlolwa ngamandla begodu nokuthatha amadagango wesilinganiso sephasi akubalekeki begodu kutlhogekile.



Okuqakatheke khulu, kufuze siphephise isithunzi sehlelo lokurhwebelana kwephasi, siqedile imikhulumiswano ekhona njengemiKhulumiswano yeDoha yezokurhwebelana kwephasi, siqinisekise bona isizo elithuthukileko alikabekwa esilinganisweni esiphasi.



Isifundo esibophako kulokhu esikufundileko kukobana kufuze siqinise ubudlelwano phakathi kwabalawuli bomnotho wekhaya begodu nephasini mazombe, ingasikwaphela siqale ubungakho bemiraro, kwaphela sisimamise amagadango azokwazi ukukhandela lokhu bona kungasenzeki.



Enarheni yekhethu, sizokungena kulawamahlelo njenge ngcenye yekambiso yokuhlela imiphakathi yethu kobana ikhule khulu begodu ibe netuthuko. Ubude besikhathi sokufunyana ogade kulahliwe singalulwa, kwaphela asingabazi kobana isikhathi sizakufika msinyana.



Ngalokhu, siyibeka kuphi inarha yekhethu bonyana isebenzise amathuba amahle la angakajayeleki eze ngakithi lokho kuyokuba yinto eqakatheke khulu. Ngikhuluma ngeBhegere yePhasi yeFifa yonyaka ween-2010 begodu neBhegere yeenarha zamaKhontinenti woke ezako eenyangeni ezimbalwa kusukela nje. Msinyane nje woke amahlelo namano azabe sele aqediwe namkha kusondele bonyana aphele- ukusukeka kumatatawu, zeenthuthi, zokuvikela, iindaba zamahlalo ukuya kwezamaphilo begodu namano walaba abozokuhlalela samfuthi enarheni le - siyaqinisekisa bonyana imidlalo yebholo lenyawo yephasi la ekhethu eqinisweni izokuba ngenepumelelo ehle. Begodu sikholwa bona, ngemva kokuthumba amahlandla amahlanu alandelana, isiqhema sebholo leenyawo sesitjhaba kwanje sizilungisele ukudlala ngendlela engaphezu kokulindelweko!



Ngale kwalokhu, ithemba lamambala kulomdlalo omkhulu lisekwenzeni kwethu ukubonisa abantu beSewula Afrika begodu nebe-Afrika ngepatho yethu begodu nobuntu bethu - ukutjhugulula salamfuthi indlela inarha yakhethu yaziwa ngayo begodu nephasi mazombe babantu bephasi. Lokho kusemahlombe wethu soke.



Ngalokhu, sifuna ukuthokoza zoke iinqhema zemidlalo ezibeke iSewula Afrika ebujamweni obuhle eminyakeni edlulileko. Ukuthokoza okukhulu kuya eseqhemeni sekhrikethe, sona esifinyelele esiqongolweni sephasi.



Vele siziinkutana zephasi zikamakhakhulwa ararhwe; uGiniel de Villiers kunye nesiqhema sakhe bathumba iDakar Rally; Abadlali bethu bemidlalo bamaPharalimphiki baragela phambili basenza siziqhenye; begodu nabadlali bebholo leenyawo labeminyaka engaphasi kwama-20 badlala kuhle emaphaliswaneni wabo.



Mma Somlomo noSihlalo, emvekeni embili ezidlulileko, iSewula Afrika iqedile ngendima yayo yebuthelelo layo lemitlolo yakade yeTimbuktu. Lezi zamagugu ezinothileko zikhombisa bona iSewula Afrika imhlahlandlela wezesayensi kunye nemitlolo, nelwazi ngemvelo kunye nezamabhizinisi, kwaphazanyiswa lihlelo lokurhweba ngabantu benziwe iingqila begodu nombango womnotho we-Afrika. Igadangweli kufuze lisenze sisebenze ngokubambisana nezinye iinarha enarhenikazi yethu begodu nakwezinye iindawo ukwenza ngcono ukubujamo babantu.



Eqinisweni, eminyakeni ema-15 edlulileko, azange siziyekelele ukwenza isiqiniseko bonyana i-Afrika ivuselelwa kabutjha bonyana ithokozele imiNyaka eliKhulu. Kabuthaka, inarhakazi yethu iyathuthuka ehlangothini lokuvuselelwa kwe-Afrika. Ngokuba nekareko yabantu be-Afrika ebekwe phambili erherhweni labadosiphambili. Eliqinisa ithemba ephasini mazombe



Ngikho kodwa lokhu, okusenze singahlali phasi ekusizeni abantu beZimbabwe kobana bathole isisombululo emrarweni ebanawo kuleya narha. Sithanda ukuthokoza zoke iinhlangano zeZimbabwe ekwenzeni bona kuphele imikhulumiswano, kutholwe umphumela ogade ufiswa ngiwowoke umuntu waleya narha begodu neenarhanikazi eziSewula: ekukujama ndawoyinye begodu nombuso onemibono emihle yokulungisa intjhijilo eziqalene nabantu. Siyathokoza bonyana izolo, ipalamende yeZimbabwe ibethe umthetho oKhitjelelweko we-19 wokutjhugulula umthethosisekelo, ondlala isendlalelo sokujamiswa kombuso wehlanganyela.



Khulukhulu engifuna ukukutjho ngalokhu kumayelana nesithunywa seSADC, uMongameli walokha uThabo Mbeki nesiqhema esisize ngaphandle kokudinwa nangesineke ukwenza bona ikambiso ifinyelela esiphethweni.



Kwanje umsebenzi wokwakha ngobutjha ungathoma ngokuzimisela, begodu iSewula Afrka ijame ngomumo ukusiza la ingasizakhona. Ngalokhu, kunesidingo esirhabekileko sokusiza emirarweni ephathelene nabantu bakuleya narha. Sinethemba lokobana imiphakathi yeentjhabatjhaba iyatjheja begodu izakubambisana nabantu beZimbabwe njengombana bathoma ubuphilo obutjha.



Siyagcugcuzeleka godu kobana ezinye nezinye iimvumelwano nokuthoma kuzokuletha iragelophambili ebantwini beDemocratic Republic of the Congo endleleni yabo yobujamo obunzinzileko nobuhle, leloragelophambili angeze lajanyiswa.



Itjhebiswano elakhiweko mvanyana nje phakathi kweDRC begodu neRwanda linamathemba amahle eendabeni eziphathelene nezokuphepha begodu nokuqalana nemiraro yabantu, kodwana sinethemba ngemikhulumiswano yezepolotiki. Kulawo magadango, sizokuragelaphambili sisebenze nezinye iinarha begodu neBumbano le-Afrika ukwenzela bona sifinyelele kileyo minqopho eBurundi, eSudan, eWestern Sahara, e-Cote d'lvoire, eSomalia begodu nakwezinye iinarha.



Njengoba kunobufakazi ngetuthuko eyahlukahlukeneko eenyangeni ezimbalwa ezidlulileko, iSewuka Afrika izokusebenzisa ilungelo layo lokuba ngusihlalo weSADC ukuqinisa amaziko werijini ngokutjheja, khulukhulu ngokuthi kwenziwe lokhu okuvunyelwene ngakho emihlanganweni begodu kuhlanganiswe ngamandla amano werijini.



Nanyana kunjalo sizokwenza ngcono ukuthintana kweSADC neeMaraka eziFanako zePumalanga begodu neze-Afrika eseSewula, iComesa begodu neeNarha ze-Afrika ezisePumalanga, i-EAC. Amajima la azokwenziwa ukwenzela bona kwandiswe kunokobonyana kugedliswe ubudlelwano obukhona hlangana neHlangano yeNtela eseSewula ye-Afrika, iSacu



Sifisa ngalesi sikhathi bonyana sidlulise ukuthokozisa abantu nabadosiphambili beZambia, beGhana, begodu nebe-Amerika ngamakhetho akhombise ukuvundlela ngale kweenqabo ezithileko eenarheni zabo,. Sizokuhlala sifuna ukunabisa itjhebiswano lethu nenaarhezi begodu nezinye iinarha ekufuneni ukwazi ngokuhle mayelana nabantu.



Sinetjhudu lokobana unyaka lo sithabela iminyaka elitjhumi sinobuhlobo obuhle nombuso weRiphabhliki yaBantu beChina. Kiyoyoke leminyaka bekubonakala nangaphambilini bonyana kunenzuzo efanako esiyitholako ekubambisaneni kwethu.



Sifisa ukuqinisekisa godu ukuzibophelela kwethu ngobudlelwano obukhulu esibakhileko neBrazil begodu ne-India nge-Ibsa begodu nekuqinisekisweni kobukhozi bethu inarha yethu enabo neRussia neenarha ze-Asia, nalezo ezisePumalanga emaPhakathi begodu neenarha eziseTlhagwini ye-Amerika.



Sekukanengi siveza amazizo wethu mayelana nokutjhayisana okukhona ePumalanga emaPhakathi khulukhulu, e-Israel begodu nePalestine ngokwayo. Ukuzika kokudana kwethu kuthungeleleka kokurarana okukhulu kwamvanje nokulahleka kwamaphilo wabantu abanengi - afaka phakathi abentwana, abantu bengubo begodu nabantu abadala eqinisweni lokhu akukhulumeki.



Akunasizathu zezenzo ezinjalo zokwenza isihlungu, nokona nokuziphatha kumbi. Sithemba bonyana imizamo yokuvuselela kwamandla wemiphakathi yeentjhabatjhaba wokuthola isisombululo sasamfuthi kuzaba nemithelela emihle, okuzokwenza bona abantu be-Israel nebePalestina bathabele ukuthula nokuvikeleka njengabomakhelwane eendaweni zabo zenarha zabomazibuse.



Ukuthokoza kwethu okukhulu kuya embusweni nebantwini beCuba kuleminyaka ema-50 yokufumana umazibuse, begodu nekululeko begodu ngayo bakhetha indlela yokuzithuthukisa



Sikghonile onyakeni odlulileko ukuqeda imikhulumiswano neBumbano leYurophu mayelana namano wethu wetjhebiswano, begodu sithemba bonyana umdlandla okhona uzokuhlala ukhona njengoba siqeda imikhulumiswano yeemVumelwano zokuBambisana kezoMnotho neenarha zerijini. Siqale phambili ukunabisa ubudlelwano nasibamba umhlangano weSewula Afrika begodu neBumbano leYurophu esikhathini esizako unyaka lo.



Sisoke nezinye iinarha eziseSewula, sizokuragela phambili silandele unobangela wokutjhugululwa kweeNarha eziBumbeneko, begodu neSikhwama seeMali seenTjhabatjhaba namanye amaziko ahlukahlukaneko azokwazi bona abonakale atjhugulukile begodu kutjhugululwe nephasi lonalona begodu kusetjenzwe ngentando yenengi, ngokulinganako, nangendlela esepepeneneni.



Begodu sizibophelele ukufinyelela eminqophweni yethu yesivumelwano yentjhabatjhaba, okufaka phakathi iPhrothokholi yeKyoto begodu nabalami bayo, ngonobangela wokuzuzisa ilutjha langomuso hlangana nabantu bethu nabantu bephasi.



Mma Somlomo noSihlalo ohloniphekileko sizokwenza lokhu ngeenkambisolawulo ezimbili: ngokufuna kwethu ukuqedelela igunya elanikelwa umbuso ngonyaka ween-2004, begodu nokuqinisekisa bonyana umbuso ozako ngemva kwamakhetho uthola sesiwundlalele kobana wenze amahlelo wawo ngaphandle kokuriyada.



Enyangeni ezimbalwa ezizako zamakhetho wenarha begodu neemfunda, sizokwenza bonyana siqedelele lokhu esithunywe khona. Njengengcenye ehlathululwe kuhle mahlelo akhona wombuso weHlelo lokwEnza, sizokuqala khulukhulu kunanzi izinto ezilandelako:



Ukwakha ilwazi elitlhogekako, ukwenza ngcono ukuletha imisebenzi eyenziwa mbuso begodu nokuhlanganyela okuhle ngaphakathi nagaphandle kweminye imikhakha yombuso ekufaka phakathi amano amakhulu.



Siragele phambili ngejima lokuLwa nomTlhago begodu siqedele ukutlanywa kwaMano aZwisisekako wokuLwa nomTlhago ngokuthi sithintane nemiphakathi ekuyinto eyenzekako nje;



Senze enzeke amahlelo azwisisekako esiwabekileko wokuqeda izehlakako zekholera emahlangothini ahlukahlukaneko wenarha;



Siragele phambili ngerhubhululo begodu nokuthintana mayelana neHlelo eliZwisisekako lokuNikela umPhakathi, ekufaka phakathi nendaba yeTjhorensi yezamaPhilo wesiTjhaba;



Siqinise ijima lokonga igezi, sizokwazi bona silwisane nobujamo obukhona njenganje begodu sitjhugulule indlela esiziphatha ngayo, kwelinye ihlangothi sirhabise ihlelo lokwakha ilemuko elitjha begodu sisebenzise nezinye iindlela zokuletha igezi, sitjheje namatjhuguluko wezezulu, insiza ezifana neembaseli begodu namanzi atjhinga phasi ngezinga njengombana nesidingo samanzi naso siyanda;



Ukuhlanganisa imisebenzi yemikhakha efanako nakwenziwa irhubhululo lokungenelela komNotho wesiBili njengamahlelo wemisebenzi yomphakathi, ukusekela amabubulo asakhasako begodu namakhulu begodu nokuthonywa kwamahlelo wokuthuthukisa emaplasini;



Ukuqinisa imizamo yokutjhugulula amahlelo wezobulungiswa wokulwisana nobulelesi, ekufaka phakathi ukwenza ngcono ilwazi lobuhloli, ukukhulisa ngokuphindaphindiweko inani labaphenyi, ukusabalaliswa ilwazi, nezokuthintana zetheknoloji begodu nokwenza ngcono zokuphatha emakhotho; begodu



Ukulawula ikambiso enqophe ukuqinisa indlela zokusebenza ngeendaba zobulili njengokujameleka ngokulingana okuyi-50/50 nakuthathwa iinqunto zamagatja, nakuthuthukiswa kwelutjha, zamalungelo wabantu abakhubazekileko begodu nabentwana - ekufaka phakathi ukuthintana ngokupheleleko neMigomo yeNarha yeLutjha, ukuzilungiselela ukwethula komTlolo weLutjha le-Afrika sele ibethwe yiPalamende, nokuhlelwa kweHlangano eThuthukisa uLutjha leNarha; nokuthunyelwa kwePhrothokholi yoBulili begodu nokuThuthukisa yeeNarha eziseSewula, yiPalamende; ukuqinisa isekelo emalungelweni wabantu abakhubazekileko; begodu sandise inani labomasipala abahlele; amaHlelo wokuTjhejwa kwamaLungelo waBentwana ngaphezu kwamaphesenti ama-60.



Lokhu namanye amahlelo, kufaka phakathi okumele kuTjhejwe maQangi avela ngesikhathi sokweThulwa kweKulumo kaMongameli unyaka ophelileko ngenyanga kaMhlolanja, sitlame umthangala wemizamo yethu sikwazi ukuthatha isiqunto ngemisebenzi esibekelwe yona begodu sindlalele ingomuso.



Sizokukhulisa imizamo yethu, eyenziwa mdlandla esinawo, yithemba begodu nokuzimisela kwabantu beSewula Afrika, okungikho okuhle okufunwa babantu boke bethu. Lokhu nalokhu okumumongo ngunobangela wokuzithemba kwethu lokha nasithi isitjhaba sisebujamweni obuhle.Umbuso wethu wentando yenengi usebujamweni obuhle. Ikhula kabuthaka ngamandla.



Nanyana kunjalo, emagameni kaMongameli walokha uMandela, "[we] dare not linger, for [our] long walk is not yet ended".



Ngiyathokoza.











<fn>Hansards.SonaContent.nr.txt</fn>
UKWETHULWA KWEKULUMO KAMONGAMELI YESITJHABA
(SoNA)
"Kugidinga umlando wamagugu wekululeko ngokuqinisa itjhebiswano hlangana kwePalamende begodu naBantu"
Inyanga kaMhlolanja sikhathi senyanga esiqakatheke khulu sePalamende begodu nabantu beSewula Afrika. Kusikhathi sokuqala emva nokucabangela phambili begodu nokutjheja iimfuno eziza ngaphambili zabantu benarha. Qobe ngonyaka ngenyanga kaMhlolanja ukweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba kuyenzeka, lapho uMongameli akhuluma khona nesitjhaba njengehloko yenarha.
Kuyini ukweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba?
UkweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba, ngesikhathi sokuvulwa kwePalamende, kukwethulwa kwekulumo esitjhabeni nguMongameli weRiphabliki yeSewula Afrika. Ikulumo ithulwa kuHlalohlanganyela leziNdlu zePalamende, ekuyiNdlu yesiBethamThetho seNarha (NA) begodu nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP). Iqala ubujamo banje bezepolotiki nebezomnotho besitjhaba. Ukuhlala lokhu kwenziwa nguMongameli begodu bulawulwe nguSomlomo weNdlu yesiBethamthetho seNarha begodu noSihlalo womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP). Kumnyanya ongakajayeleki lapho amagatja amathathu wombuso: IKhabinedi, ejanyelwe nguMongameli, uSekela Mongameli begodu naboNqgonqgotjhe; kunye nezoBulungiswa, zona zijanyelwe liJaji eliKhulu lenarha begodu naboMongameli bamaJaji; begodu kube siBethamthetho, sona sijanyelwa maLunga wePalamende (MPs) ahlangana endaweni eyodwa. Amalunga womphakathi ajamelekile nawo ekuThulweni kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba kobana abanendima ayidlalako emnyanyeni lo oqakatheke khulu ekwakhiweni kweSewula Afrika.
Kubayini ukweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba kuqakathekile?
UMongameli ekuthulweni kwekulumo yakhe uveza ipumelelo eyenziweko begodu neentjhijilo ekuhlangabezenwe nazo onyakeni ogadungileko begodu namano wonyaka ozako. Ikulumo ithinta iindaba zepolotiki, zomnotho begodu nezehlalakuhle begodu itjheja nobujamo bombuso weSewula Afrika zombelele. Ikhuluma ngeendaba zangaphakathi zeSewula Afrika begodu nobudlelwano bayo neenarha ze-Afrika kunye nezangaphetjheya kwamalwandle. UkweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba kuyinto eqakathekileko yokuziphendulela ePalamende begodu nesitjhabeni seSewula Afrika ngalokhu okwenzekileko onyakeni odlulileko begodu nokubandakanya umphakathi eendabeni zepolotiki zonyaka ozako. UkweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba godu kumalungana nokugidinga kwenarha yethu begodu nokwakha inarha.
Kwenzeka nini ukweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba?
UkweThulwa kweKulumo kaMongameli kanengi kwenzeka ngenyanga kaMhlolanja. Kwaphela, nangabe kunamakhetho wenarha ukweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba kwenzeka amahlandla amabili, ihlandla lokuthoma kuzalisisa isetjheni yokuphela kaMongameli ophumako kuthi enye ibe ngemva kwamakhetho, lapho khona uMongameli omutjha selakhethwe khona kwaziswa nePalemende etjha. Ukwehluka kwehlala yenzeka ngenyanga kaMhlolanja onyakeni ween-2010, ukweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba kwathulwa ebusuku kokuthoma, ukwenzela bona kunikelwe abantu beSewula Afrika ithuba lokobana babone ikambiso begodu balalele ukweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba. Ngonobangela wamatjhuguluko lawo, ababukeli bakamabonakude banyuka ukusuka eengidini ezimbili ukuya eengidini ezine.
Ukuzibandakanya komphakathi ekweThulweni kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba
Ukuzibandakanya komphakathi kuyingcenye eqakatheke khulu emnyanyeni lo. Amalunga womphakathi ayamenywa emnyanyeni lo njengeenthekeli zePalamende. Izakhamuzi zeSewula Afrika enarheni yokana yeSewula Afrika begodu nesifunda ngasinye benza ingcenye eRhema ngokuHlonipha. AbaRhema ngokuHlonipha, ngibo abamukela uMongameli ePalamende, kuba babantu beSewula Afrika. AbaRhemi abasesebancani bathathwa eenkolweni enarheni yokana kubengibo abajamela ilutjha, lapho khona iSewula Afrika ibeke khona ithemba layo langomusa. Abantu abahloniphekileko beSewula Afrika kanengi bayamenywa kobana babe yingcenye yomnyanya lo. Bathathwa eemfundeni begodu kuba babantu ababenegalelo elihle enarheni.
UkweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba begodu nomsebenzi wokutjhejisisa wePalamende
UkweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba kwakha ingcenye eqakatheke khulu yokutjhejisisa begodu nokuziphendulela. Ukulingwa kwamambala kwentando yenengi kulapho iPalamende iqinisekisa khona bona urhulumende uhlala akwazi ukuziphendulela ebantwini. Ukutjhejisisa kuligunya elinikezwe mThethosisekelo kobana iPalamende igade begodu itjhejisise ukusebenza kwakarhulemende. IPalamende inikezwe amandla wokobana itjhejisise woke amagatja wombuso ekufaka phakathi nalawo aseemfundeni begodu nezisemakhaya kobana:
Zenze bona urhulumende uphatha kuhle iimali zababhadeli bentela
Zenze bona urhulumende usebenza ngendlela etjhatjhalazi begodu
Wandisa ukuthembela komphakathi kurhulumende.
Lokha iPalamende nayenza ukutjhejisisa inqopha kulokhu:
Imithetho isetjenziswa njani
Isabelo seemali sisetjenziswe njani begodu
Nokuthi ingabe iminyango karhulumende iphethwe ngendlela efaneleko na.
Umsebenzi wokutjhejisisa ufaka phakathi ukuphathwa kuhle kweminyango karhulumende ukwenzela bona kuthuthukiswe ukulethwa kweensiza begodu kufinyelelwa ipilo ehle yabantu boke beSewula Afrika.
EkweThulweni kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba, uMongameli uqala ubujamo benarha begodu abeke iminqopho yemigomo begodu nokuzokwenziwa onyakeni ozako. Kumalungana naleyo minqopho begodu namano ahleliweko wokufuze kwenziwe lapho khona uNqgongqotjhe wezeeMali athula khona isabelo sakhe seeMali sonyaka olandelako, kanengi naziya ngekupheleni kwenyanga kaMhlolanja. Iminqopho yemigomo begodu nalokhu ekufuze kwenziwe kwenza isisekelo salokhu urhulumende ekufuze akwenze onyakeni ozako. Kulitshwayo lapho khona iPalamende yenza bona urhulumende aziphendulele ebantwini, kilokhu akwenzileko, begodu nokobana kusetjenziswe imali engangani le egade yabiwe.
KWENZEKANI NGEMVA KOKWETHULWA KWEKULUMO KAMONGAMELI YESITJHABA?
Ngemva kokwethulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba, ikulumo kuphikiswana ngayo eeNdlini zombili zePalamende. Iinhlangano zepolotiki ziba nethuba lokuveza amazizo wazo begodu ziphakamise imibuzo malungana neendaba ezivele eKulumweni kaMongameli. Iindaba ezibathintako ziyaphakanyiswa begodu neendaba eziqakatheke khulu esitjhabeni ziyavezwa. Umphakathi uyamenywa bonyana ukhambele begodu uzokubukela ikulomopikiswano njengombana kufana nawo woke amasetjhini wePalamende. Ngemva kwalokho uMongameli unikelwa ithuba lokobana aphendule amaphuzu aphakanyisiweko begodu nemibuzo evele kukulumopikiswano.
Yini ummongo wePalamende wonyaka lo?
Ummongo wePalamende wonyaka ween-2011 "Kugidinga umlando wamagugu wekululeko ngokuqinisa itjhebiswano hlangana kwePalamende begodu naBantu" . Qobe ngonyaka iPalamende iveza ummongo ohlahla indlela yamano aphezulu wePalamende. UmBuso wentando yenengi wamambala ufuna ukufunyana igunya elivela ebantwini ngokubamba amakhetho qobe begodu nokuragelisa phambili ukubamba imihlangano yomphakathi eenkambisweni zokuphatha. Ummongo ukhuthaza ukuphumelela kokuzibandakanya, ukujameleka begodu nombuso wentando yenengi obusa ngomthethosisekelo lapho izakhamuzi zizibandakanya khona eendabeni zokwenza umthetho begodu nokutjheja. Lokhu kuqinisa indima yePalamende yokujamela abantu begodu nokuqinisekisa umbuso wabantu ngaphasi komthethosisekelo. Umsebenzi wepalamende begodu namaLunga kufuze uqale poro ukuqinisa ubudlelwano hlangana kwabantu begodu nabajameli ebakhethiweko. Ukuphumelela kwePalamde kudzimelele ekuzibandakanyeni kwezakhamuzi zoke zeSewula Afrika ukunikela umhlahlandlela emsebenzini wamaLunga wePalamende wabo akhethiweko begodu nakuPalamende.
Ungazibandakanya bunjani umphakathi ePalamende?
Ukuzibandakanya komphakathi eenkambisweni eziqakathekileko ngesikhathi seKulumo kaMongameli yesiTjhaba kungenye yeendlela lapho umphakathi ukghona ukuzibandakanya khona kuPalamende yabo. Kunezinye iindlela zokuzibandakanya ePalamende lokhu kufaka hlangana ukuvowuda ngesikhathi samakhetho, ukujoyina ihlangano yezepolotiki, ukudosela abantu kwezepolotiki begodu nokujoyina iinhlangano ezingekho ngaphasi kwakarhulumende ngokuthanda, ukuthintana namaLunga wePalamende, ukufaka iimphakamiso nofana ukujameleka begodu nokuthumela iintjhukumiso ePalamende.
Ipalamende izinikele ukwenza bonyana iyafinyeleleka kubantu boke beSewula Afrika ngokwenza amathuba azwisisekako wokuzibandakanya kwabo boke: abobaba nabomma, abafundileko nabangakafundi, abasebenzako nabangasebenziko, abangakakhubazeki nabakhubazekileko, abatlhagako (khulukhulu abahlala eendaweni ezisemakhaya ezitlhagako), begodu nezinye iinqhema ekunqotjhwe kizo: ukubuthelela begodu nokukghona ukuveza amazizo wabo ngeendaba ezimalungana neendigo ezijayelekileko. Amahlelo anqophileko afana nePalamende yaBantu, UkuLetha iPalamende eBantwini, iPalamende yaBomma begodu nePalamende yeLutjha kumaplatfomu anqophe ukukhulumisana nomphakathi ukuzwa amazizo wawo ngeendaba eziqakatheke khulu. Ipalamende ifuna ukunabisa ukuzibandakanya komphakathi ukukhambisana nommongo wonyaka lo "Kugidinga umlando wamagugu wekululeko ngokuqinisa itjhebiswano hlangana kwePalamende begodu naBantu"
Ungathanda ukuvakatjhela iPalamende
I-Ofisi lezoFukundisa lePalamende linikela ngevakatjho lasimahla lePalamende begodu nethuba lokobana umphakathi ubukele iinkulumopikiswano uhlezi emaGalari wesiBethamthetho seNarha namkha kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda. Amalungiselelo angenziwela umphakathi bonyana azokuhlangana namaLunga wePalamende begodu bakhambele ukuLalelwa kwemiBono yomPhakathi namkha imiHlangano yamaKomiti. Nangabe awukghoni ukufika ePalamende ungavakatjhela iwebhusayidi www.parliament.gov.za bese uthatha ivakatjho lekhomphyutha lePalamende nanyana kukuphi ephasini.
Ukufunyana ilwazi elizeleko:
Umuntu ongathintana naye	: Nhlanhla Mrwerwe
Umrhala : (021) 403 2266
Ifeksi : (021) 403 3817 / 403 3303
i-imeyili : nmrwerwe@parlaiment.gov.za
AMAPHUZU AQAKATHEKILEKO
1.	IKulumo kaMongameli yesiTjhaba izokwethulwa godu ebusuku mhlazi-10 kuMhlolanja ngonyaka ween-2011.
2.	UkweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba kuhlukaniswe iingaba ezintathu. Isigaba sokuthoma kuzibandakanya komphakathi ngokuthi uRheme ngokuHlonipha ukwamukela uMongameli begodu neethekeli zakhe njengombana bakhamba kabuthaka emadini obovu. Lokhu kulandelwa mnyanya wombuso ofaka hlangana ukulotjhisa ngeengidi amahlandla ama 21 begodu neemPhaphamtjhini zamaJoni zidlula ngaphezulu emaswapheleni kwethulwa iKulumo kaMongameli yesiTjhaba ebeyilindelweko
3.	AmaLunga wePhiko leZepi leSewula Afrika ajama umjeje lapho kukhamba khona uMongameli nakangena ngePalamende.
4.	Amajoni azibandakanya ngokuthi aRheme ngokuHlonipha emnyanyeni begodu isiqhema esivumako samajoni sivuma iingoma yesitjhaba
5.	Ukulotjhisa amahlandla ama 21 kuyenziwa ukuhlonipha iHloko yomBuso, iflarha yenarha, iHloko yomBuso wenarha yangaphandle, ilunga lomndeni wobukhosi obubusako begodu neHloko yomBuso yangaphambilini
INEMBO-MBONO
Ukwakwa iPalamende yabantu esebenza ngefanelo etjheja iimfuno zabantu begodu nelawulwa mkhumbulo wokwakha amaphilo amahle wabantu boke beSewula Afrika
<fn>Hansards.VirtualTour.2010-02-19.nr.txt</fn>
INCWADI YOKUVAKATJHELA IPALAMENDE EBONISWA NGEVIDIYO

ISINGENISO (FLASH INTRO)

Wamukelekile ePalamende yeSewula Afrika, iPalamende yeminyaka yeenkulungwana emakhulu amabili nanye!

IPalamende le imalungana nabantu!

Umnqopho wethu kukwakha iPalamende yabantu ephumelelako eqalene neemfuno zabantu begodu elawulwa mkhumbulo wokwenza ngcono amaphilo wabantu boke beSewula Afrika.

Sisebenza ngamandla ukuqinisekisa bona amahlelo wethu aqalelela imiphakathi engakatjhejwa bonyana ibandakanywe qobe.

Indima yePalamende begodu nomphumela wayo kujamela abantu begodu nokuqinisekisa bonyana abantu babuswa ngokomThethosisekelo.

Lokhu kufinyelelwa ngokubetha umthetho, ukutjheja ikambiso karhulumende, nokubandakanya umphakathi eenkambisweni zePalamende.

umThethosisekelo mthetho omkhulu weRiphabliki begodu uyisendlalelo sentando yenengi begodu wesitjhaba esitjhaphulukileko lapho urhulumende adzimelele kuntando yabantu begodu nokuthi soke isakhamuzi sivikelwe mthetho ngokulinganako.

Uveza ukuqakatheka begodu neendlela zokuphatha abantu ezidzimelele kuntando yenengi engathathi ihlangothi.



IPalamende ibunjwa bajameli abakhethwe ngetjhaphuluko aba-400 beNdlu yesiBethamthetho seNarha.

Iimfunda zijamelekile ePalamende kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda obunjwa ziinthunywa ezilitjhumi ezivela esifundeni ngasinye.

IPalamende yentando yenengi yethu inomlando omuhle wokuba nabajameli baboMma.

AboMma kwanje bamaLunga amaphesende ama-43.

Ukusukela ngonyaka ween-2009, singebesithathu iphasi loke ngokuya kokujameleka kwabomma laba.

Isilinganiso esibekiweko sokujameleka kwabantu bengubo simaphesende ama-50.

Begodu sinePalamende esebenza ngamandla nangokuzinikela!

IPalamende yethu yentando yenegi yokuthoma yonyaka we-1994, njengomsebenzi wayo wokuthoma, yakhetha uMongameli uNelson Mandela njengomRholi weNarha.

Amalanga nakama-24 enyangeni kaMrhayili onyakeni we-1994 uMongameli uMandela wathula iKulumo yakhe yokuthoma yesiTjhaba kuhlalohlanganyela leziNdlu zombili zentando yenengi yePalamende yokuthoma.

Kusukela ngaleso sikhathi iPalamende yamukela umThethosisekelo weRiphabliki yeSewula Afrika yangonyaka we-1996 begodu sekunemithetho emitjha engaphezu kwekulungwana eyibethileko!



Ukulindele ukuhlola amaphatjhisi wemakhiwo wePalamernde?

Asiragele phambili nevakatjho lethu le Palamende yeSewula Afrika!



Ivalatjho leli limalungana neendawo ezintathu zePalamende, zona ngilezi; siBethamthetho esiDala, nesiBethamthetho seNarha begodu nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda.

Thatha isikhathi sakho sokuhlola unabe!.....



INdlela iPalamende

Le yiNdlela iPalamende. IziNdlu, yiNdlu yesiBethamthetho seNarha, umKhandlu weNarha oNgamele iimFunda kunye neTuynhuys zikhona kulendlela lapho ama-ofisi karhulemende anzinze khona kunye nama-ofisi weenHlangano zePolotiki anzinze lapho. UMongameli ukhamba eNdleleni iPalamende nakaya kusiBethamthetho seNarha ayokwethula iKulumo yakhe yesiTjhaba kuhlalohlanganyela lezindlu zombili zePalamende. Ngesikhathi sokwethulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba, ejayeleke ukubizwa bona "kuVulwa kwePalamende", amahlangothi womabili weNdlela iPalamende arhenywa mJeje wokuJama ngokuHlonipha maLunga womPhakathi.

ISlave Lodge

ISlave Lodge iyindawo yesikhumbuzo nokugidinga. Yakhiwa yikhamphani yeDutch East India ngonyaka we-1679. Beyisebenza njengendawo yokuhlala komKhandlu oYelelisako ngaphambi kokwakhiwa kwePalamende yeKapa, beyisetjenziswa njengomakhiwo we-ofisi lakarhulumende, iKhotho eKulu, i-Ofisi yePoso begodu nanjengeMyuziyamu yomLando wamaSiko.

Ngesikhathi sokuthulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba, uMongameli nomjeje bakhamba emadini ebovu kusukela eSlave Lodge ukuya kuhlalohlanganyela lezindlu, eNdlini yesiBethamthetho seNarha.



UmaKhiwo iMarks

Umakhiwo iMarks unzinze phambi komakhiwo womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda hlanu kweNdlela iPalamende. Yakhiwa ngonyaka we-1904, Umakhiwo iMarks kwanje uhlalisa iinhlangano zepolotiki eziphikisako, begodu nabasebenzi bazo. Esikhathini esidlulileko bewusetjenziswa yiNdlu yeenThunywa zePalamende yabantu beembala emithathu, ngaphambi konyaka we-1987. IPalamende yabantu beembala emithathu (nanyana uncantathu) yangonyaka we-1985 beyinendlu yabantu abamHlophe, amaKhaladi begodu namaNdiya kwaphela ingafaki abaNtu abaNzima.



INdlu i-Africa

Indlu i-Afrika ibekwe kuhle phakathi kwekaba yamacabazi wePalamende phambi kweNdlu yesiBethamthetho seNarha. Bekuyi-Ofisi lakaKomitjhinara weBrithitjhi , begodu ihlalisa iKomiti yeHlanganyela yezobuHlakani begodu namanye ama-Ofisi wePalamende.



INdlu i-Africa ye-2

Ngaphakathi kweNdlu i-Afrika kunemigwalo yakade yepalamende eyenziwe lapha ekhaya: ibhoksi elincazana elikghatjisiweko ekufakwa ngakilo izinto eziligugu lefetjheni elakhiwe ngomuthi omdala weMimosa oneminyaka ema-350 owatjalwa khulu ngepumalanga engesewula ngonyaka we-1892. Intonga kaSomlomo wePalamende yabekwa ebhoksini lelo amatjhumi amanengi weminyaka. ( consider for a pop-up)



IStal Plein

Ukuthi "Stal" ngesiNgisi kutjho isitali. Indawo yamathomo ekulu yeStalpein, yathiyelelwa ngesitali somBusi weKapa, beyisehlangothini leCompany Gardens eseTuynhuys, ethome ukubakhona iyindawo yamathulusi weVOC begodu beyaziwa njengeDutch East India Company begodu ngemva kwesikhathi yasetjenziswa ngibo boke abaBusi beKapa. Imilandelande yokwakhiwa kwePalamende kwakhamba bekwafinyelela ekwakhiweni kwehlangothi elitjha, kwaba ngunyaka we-1988, lapho ihlangothi elitjha leNdlu yesiBethamthetho seNarha lafikelela eTuynhuys. Ngesikhathi sokuhlala kwePalamende uMongameli usebebnzisa iTuynhuys njenge- ofisi elisemthethweni. ITuynhuys iphethwe yodwa ePalamende.



INdlela yokuNgena ePalamende ngeRoeland



IPalamende kwakade beyitjho izinto ezihlukahlukaneko ebantwini. Ekungeneni kweNdlela yeRoeland ePalamende, isithombe sakaJenerala uLouis Botha akhwele ipere kanengi siletha umbuzo: Nithini ngeenkutani ezitjha zesitjhaba? Nanyana kunjalo, isithombe lesi singesomKhandlu kaMasipala weDrobheni leKapa. Imikhawulo yepalamende ifakwe ifensi magega neNdlela iPlein, begodu neCompany Gardens esengehlangothini letjingalanga. Amangeno weNdlela iRoeland angenisa amalunga begodu neendawo zokujamisa iinkoloyi zamaLunga wePalamende nabasebenzi.





ILangabu lesiKhumbuzo

Ngesikhathi somnyanya wokuvula begodu neminye iminyanya yomBuso, iLangabu lesiKhumbuzo liyavutha ePalamende ukuhlonipha labo ebahlongakala ezipini ebezifaka phakathi iSewula Afrika. UMongameli weSewula Afrika uyiKhomanda eKulu yombutho wamajoni.


INdawo yeemVakatjhi

INdawo yeemVakatjhi ise-Ofisini lePoso elidala ekunje sukuyingcenye yamacabazi wePalamende. IPalamende yamukela imvakatjhi ezibuya eduze nakude begodu nabafundi bamukelekile. Abavakatjhi abangaphezulu kwama-25 000 bavakatjhela iPalamende qobe ngonyaka. Abavakatjhi kufuneka bona baveze abomazisi abasemthethweni ngaphambi kobana bavunyelwe ukungena ePalamende. Kuba buyaluyalu khulu ngesikhathi sokwethulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba (ebizwa bona kuvulwa kwePalande konyaka) namkha uNgqongqotjhe weeMali nakathula ikulumo yakhe yesabelo seemmali.

IPoorthuis, amasango womphakathi ePalamende

IPoorthuis eyaziwa bona yiGate House inamasango wesiBethamthetho seNarha esiDala. Umuntu kufuze adlule kubatjheji bezokuphepha ngaphambi kobana angangena. Ngaphakathi esangweni kunobude obumamithara ama-30 beKeiskamma Tapestry (qala iHotspot).

UmRhoso okuDosela ngeKundleni yesiBethamthetho seNarha

Ngemva kokunyuka ngeentepisi zemasangweni womakhiwo wesiBethamthetho seNarha, umuntu ugadanga ithayilisi lemabula phasi endlini yesiBethamthetho seNarha. Amasango ehlela phasi emasangweni wamaLunga. Kuneentezi ezimbili mahlangothi woke wamasango akusa endaweni lapho kuhlala khona umphakathi, abosoondaba, nendawo yeeNtatanyiswa kunye nama-ofisi. Ngesikhathi sokwethulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba begodu namavakatjho weeNarha umada obovu uyandlalwa ophumela emangenweni wamalunga.



IsiBethamthetho seNarha

INdlu le kuhlala ipalamende epheleleko yeNdlu yesiBethamthetho seNarha begodu nehlalohlanganyela yeziNdlu. Kwanje, amaLunga ama-400 wePalamende ahlangana la ukuzokubetha umthetho begodu atjhejisise nomsebenzi owenziwa ngurhulumende. UMongameli uhlala ngehlangothini lesidleni lakaSomlomo, esihlalweni esinesikhumba esincani ngaphezulu. Ihlangano ekulu ihlala ngehlangothini lesidleni lakaSomlomo kuthi iinhlangano eziphikisako zihlale ngesinceleni. Bekusendlini le ngesikhathi seBandlululo lapho owakhe waba nguMongameli uFW de Klerk amemezela ukupheliswa ukuvalwa komlomo kwehlangano ye-ANC begodu nezinye iinhlangano zepolotiki. Ngemva kwamalanga alithoba, amalanga nakali-11 enyangeni kaMhlolanja ngonyaka we-1990, uNelson Mandela wakhululwa ejele ngemva kweminyaka engaphezulu kwama-27. Emnyanyeni owawuthinta imizwa wango 1994, uMnumzana uMandela wamukelwa njengoMongameli wokuthoma wentando yenengi eSewula afrika. (maybe a link to the speech)

Iphodiyamu ephambi kwesihlalo sakaSomlomo isetjenziswa ngesikhathi samavakatjho weenarha namkha nguMongameli namkha boNgqongqotjhe nabaphendula imibuzo. Ngesikhathi seenkulumopikiswano, namkha lokha amalunga enza iintatimende basebenzisa iphodiyamu, kodwana bangenza itjhukumiso zokwazisa namkha babuze imibuzo begodu baphakamise imibono yokuyelelisa baseenhlalweni zabo, ezinama-mayikhrofowuni. Kunemitjhini yegezi yokuvowuda kwesinye nesinye isihlalo ukuqinisekisa bona ukuvowuda kwelunga kufihlekile, kwaphela ihlangano ngayinye iyakghona ukubona bona mangaki amalunga wayo avowudele ukuphikisana nofana ukuvumelana nomthetho.



IsiHlalo sakaSomlomo

Isihlalo sakaSomlomo sinzinze endaweni ebuphakama ngemaphelelweni weNdlu yesiBethamthetho seNarha. Kulapho ke uSomlomo alawula khona ikambiso yeNdlu.



USomlomo wokuthoma wePalamende yentando yenengi, nguDorhodere uFrene Ginwala, owahlelela abadosi phambili beenhlangano ezincani kobana babe neenhlalo ngaphambili, ukwenzela bona boke abavowudu bakwazi ukubona iinhlangano abazikhethileko. Nakukhona ihlalohlanganisela leziNdlu, isibonelo njengalokha kuthulwa iKulumo kaMongameli yesiTjhaba, iinhlalo ziyangezwa ngaphakathi, phakathi nendawo ukwenzela bona kuhlaliswe woke amalunga avela kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda.



INdlu yesiBethamthetho esiDala



INdlu yesiBethamthetho esiDala besisetjenziswa yiPalamende ukusukela ngesikhathi sokutlanywa kwe-Yuniyoni yangonyaka we-1910, bekwaba ngunyaka we-1994 wamakhetho karhulumende wentando yenengi wokuthoma. Ngonyaka we-1994 iPalamende yangesikhathi leso yahlakazwa kiyo leNdlu: ekwakulitshwayo elikhombisa ukuphila kweBandlululo, begodu nemithetho yalo. Ngonyaka we-1961 iSewula Afrika yatjhiya phasi kuCommonwealth, yaba yiRiphabliki. UDimitri Tsafendas wahlaba ngomukhwa uNdunakulu, uDorhodere uHendrick Verwoerd wambulala, lapho bekahleli khona.



Indlu le njenganje isetjenziselwa ukulalela imibono yomphakathi, ukubethwa kwemithetho, begodu nemisebenzi yokutjhejisisa yePalamende. Isetjenziswa godu njengendawo yokuhlanganyela kwemihlangano yamasemina, yeenqhema, amakomiti, imihlangano yentumba ye-ANC begodu nemiHlangano yomPhakathi.


INdlu yokuDlela yesiBethamthetho esiDala



IKumba yokuDlela yeNdlu yesiBethamthetho esiDala besiyingcenye yomakhiwo wokuthoma wangonyaka we-1885, ebesisebenza njengeNldu yokuhlanganyela yesiBethamthetho seKapa. INdlu yokuhlanganyela yakarhulumende weKapa yabayindlu yokudlela yamalunga begodu neemvakatjhi. UNdunakulu weBrithitjhi uHarold MacMillian wenza ikulumo yakhe ethi "Wind of Change" lapha ngonyaka we-1960, njengetshwayo lakamazibuse leBrithitjhi lokuthumba inarha ye-Afrika.



UMrhoso okuDosela kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda

Indawo yokuhlala yomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda beyaziwa njenge Queen's Hall eyathiyelelwa ngoQueen Victoria begodu igama lelo lahlala labakhona bekwaba ngunyaka we-1961. yabizwa bona yiwolo yeGalari ngonyaka we-1961 lokha iSewula Afrika ibayiRiphabliki.



Iphasi lendawo le linamathayilisi wehlobo leseramikhi, ebelidume khulu endaweni yeVictorian.



ITjhemba yomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda

Le yiNdlu yokuhlanganela yomKhandlu wenarha oNgamele iimFunda, ekumakhiwo oqakatheke khulu emlandwini womThethosisekelo weSewula Afrika, ojamela izakhamuzi bazo zoke iimfunda ePalamende. Umthetho othinta iimfunda kuphikiswana ngawo begodu uphothulwe kuyo lendlu. UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda unamalunga ali-10 abuya esifundeni ngasinye - asithandathu wawo angewasafuthi kuthi amane abeziinthunywa ezikhethekileko.



Kulendlu, amalunga ahlala ngokuya kweemFunda zawo begodu avowuda njengengcenye yesifunda. Abavowudi banendawo yokuvowuda ekhethekileko yokukhetha amalunga weemFunda ezilithoba zemBethamthetho, qobe ngeminyaka emihlanu, ngelanga linye lamakhetho wenarha. Isifunda ngasinye sinetshwayo laso elibekwe labonakala endlini yokuhlanganela yomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda.



ITafula kaMongameli eneTshwayo lesiTjhaba kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda



UMongameli nakamenywe bona akhambele ukuhlala komKhandlu weNarha oNgamele iimFunda, uhlala ereyini lokuthoma ngehlangothini lesidleni lakaSihlalo, esihlalweni sakaMongameli esinetshwayo lesitjhaba.



IGalari yomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda



Indawo ephakamileko yokuhlala yomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda isetjenziswa ziinTatanyiswa begodu nomphakathi nawukhambele iPalamende.



ITshwayo leNarha

Itshwayo leNarha LeSewula Afrika litshwayo elibonakala khulu lomBuso. Okubonakala phakathi kwalo yibhlomu elikhulu, okulibhlomu lesitjhaba elijamele itjhebiswano yamasiko, nokuhluma kwenarha njengesitjhaba. Ngaphezulu kwebhlomu kunenyoni ephakamise amaphiko, begodu nelanga eliphumako. Iindlebe zekoroyi zikhombisa ukunotha kwenarha, kodwana iimpondo zendlovu zitshwaya ihlakanipho, amandla begodu nokuqina.





ITshwayo leNarha lesi-2

Phakathi nendawo, isihlangu sibonisa ukuvikeleka kwabantu beSewula Afrika, ngaphasi mkhonto begodu nesibhuku, kuhlaliswe ngendlela yokukhombisa ukuvikela ukuthula kunokobana kulindelwe ipi. Phakathi kwesihlangu kuneenthombe zabantu bamaKhoisan, ekubahlali bokuthoma bendawo. Imbalobalo zidzubhulwe eenthombeni eLitjeni leLinton, ekusiboniso esaziwa khulu ephasini selitje lomgwalo weSewula Afrika. Umongo wetshwayo lenarha utjho bona "abantu abahlukeneko babumbene", namkha abantu abangafaniko abahlangeneko", ngelimu lamaKhoisan wabantu be/Xam: !ke e:/xarra//ke (provide link to parliamentary website for audio pronunciation?)

Amasango wokungena emakhiweni womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda aziwa ngeQueen

Amasango wokungena iQueen anzinze emakhiweni wokuthoma wePalamende yeKapa wona akhiwa ngonyaka we-1885. Enza bona kubelula ukungena endlini yokuhlanganela, hlanu kwamasango weCompany Gardens. ICompany Gardens yathiyelelwa ngeKhamphani yeDutch East India yona eyathumela uJan noMaria Van Riebeeck eKapa. Umakhiwo omutjha wangezelelwa esithabathabeni sePalamende ngemva kwabathumbi ababili beBrithitjhi (beKapa begodu neNatali) begodu namaBhuru amabili walokha wamaRiphabliki (iTransvaal begodu ne-Orange Free State) abasungula iYuniyoni yeSewula Afrika yangonyaka we-1910.



ILayibhrari (etholokala emangenweni womakhiwo womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda

ILayibhrari inzinze emakhiweni womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda. Ngonyaka we-1857 iLayibhrari yahlonywa, kusukela eencwadini ezazisetjenziswa kusiBethamthetho seNarha seKapa begodu nemKhandlwini wesiBethamthetho. Ngonyaka we-1910 nakusungulwa iYuniyoni, iincwadi ezabuthelelwako zaphenduka zaba yiLayibhrari yePalamende. Ngonyaka we-1919 iincwadi ezinengi, neenthombe, nemebhe begodu nemigwalo kwangezelelwa, kwaphenduka kwaba maButhelelo aKhethekileko.



Eminyakeni engaphezulu kwe-150 kube nomehluko omkhulu ekengezweni kweencwadi zeLayibhrari ekufaka phakathi nokubuthelela iincwadi zakaSidney Mendelssohn. Ngonyaka we-1917 wanikela ngeencwadi zakhe ze-Afrika ezinemitlolo ezi-7000 ePalamende. Kuneencwadi ezingaba ma-200 000 elayibhrari, ekufaka phakathi nemigadangiso yeSewula Afrika neye-Afrika.



UbuKghwari bePalamende

Hlangana nomsebenzi wobukghwari obekwe emabodeni wemyuziyamu misebenzi yomgwali wemifanekiso uFrancios Le Valliant. Bekamkhambi weFrance obekakhambela khulu epumalanga begodu netlhagwini Kapa phakathi kweminyka we-1781 nonyaka we-1784. Iimbala yamanzi irekhoda lamakhambo.



Ukubuthelelwa komsebenzi wobukghwari, ubuciko begodu namagugu wePalamende ayabulungwa, kutlolwe phasi begodu kugcinwe yi-ofisi lobukghwari lePalamende begodu umphakathi ungazifumana. Ukubuthelela umlando oqakathekileko begodu uligugu, kwaphela akujameli boke abantu benarha. IPalamende izama kobana ijamele boke abantu beSewula Afrika ngobukghwari. Imisebenzi emitjha begodu nemihlobo ehlukahlukaneko yobukghwari iyabuthelelwa kobana ibekwe emabodeni ukwenzela bona bube yingcenye yekhambo lobukghwari bePalamende, kunobanyana bube kugcina kwepalamende.



IKeiskamma imadi ebekwe ebodeni

Ibhande leKeiskamma lijamele ibuthelelo lobagwali, kunobanyana lijamele umgwali munye. Amatjhuguluko abonakalako weSewula Afrika afakiwe ebhandeni leKeiskamma emaphatjhisini weNdlu yesiBethamthetho esiDala. Ibhande leli elikhombisa umlando wepi yeSewula Afrika lenziwa bomma bePumalanga Kapa begodu lifaka phakathi iinthombe zamakhetho ezisencwajaneni ezanikelwa abavowudi beSewula Afrika emakhethweni wukuthoma wentando yenengi.



Ibhoksi elikghabisako elisesitepisini esingaphezulu kumangeno wesi-2 atlolwe "Gold Card)

INtonga yegolide yePalamende eyanikelwa iPalamende ngonyaka we-1963 yiNdlu yokuhlanganyela yeTransvaal begodu neeMayini ze-Orange Free State, yajamiselelwa yiNtonga yePalamende yabantu. Okuphezu kweNtonga yePalemende yincwadi evulekileko (ejamele umThethosisekelo), nesigubhu esibiza abajameli besitjhaba sibabizela ku-indaba.



Ibhoksi lomqaliso eentepisini ezingaphezulu

Izinto ezinengi begodu namabhoksi kubekwe emaphatjhisini ahlanganisa umakhiwo womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda. Umtlikitlo womThetho weYuniyoni yeSewula Afrika wangonyaka we-1910 ubekiwe nawo ebodeni, netshwayo lobukhosi, njengoba kumThetho wonyaka we-1961 wokuthoma iRiphabliki yeSewula Afrika.



Ibhoksi lomQaliso eentepisini ezingaphezulu

IsiHlalo ebesisetjenziswa nguSomlomo wePalamende yeKapa begodu kwathi mvanyana, sasetjenziswa yiNdlu yesiBethamthetho seNarha

Intonga yePalamende edala esebhoksini mqaliso likhombisa ngentonga ebeyisetjenziswa yiNdlu yamaCommons yeNgilandi. Lokhu kwabekwa etafuleni yeengodo eNdlini yesiBethamthetho seNarha.



Amabhoksi womQaliso eentepisini esingaphezulu

Hlangana nendawo le kunamabhoksi amanengi akhombisa:

Die Stem

Ingoma yesitjhaba eyabhalwa ngu CJ Langenhoven yeSewula Afrika eBumbeneko, "Die Stem", ikhombiswa la, hlanu kwayo yisiphuthelo samagama wabahlonitjhwa ababhubhela ezipini ezimbili zephasi, namagama wamajoni aNzima abekelwe ngemva wencwadi yesiKhumbuzo.

Ibhoksi elinawigi

Iinhluthu zokuzenzela zabosihlalo begodu nabasebenzi ebaseenkhundleni eziphezulu ezisematafuleni weNdlu yesiBethamthetho seNarha begodu neNdlini yeSinethi zapheliswa ngenyanga kaTjhirhweni ngonyaka we-1987 ngemva komhlangano wehlalonganisela lamaKomiti wemiThetho eJamiselelweko begdodu neyomYalo, nanyana isihluthu sokuzenzela zokugcina sambathwa kokugcina ngonyaka we-1994.



EMINYE IMIQALISO YAMABHOKSI

Amacezwana amancanI wamatje avela enyangeni, alethwa eSewula Afrika nguMongameli uRichard Nixon, asesekhona kusaqaliswa ngawo.



<fn>Hansards.WomenAndParliament.2009-11-11.nr.txt</fn>
ABOMMA KUNYE NEPALAMENDE
1. KUBAYINI KUQAKATHEKILE KOBANA ABOMMA BAZIBANDAKANYE EKWAKHIWENI KOMTHETHO?
Abomma bangaphezu kwesiquntu sabantu beSewula Afrika begodu kungakho amezwi wabo kufuze afakwe nakuthathwa iinqunto nalokha nakwakhiwa imithetho.
Ukufakwa kwabomma nakuthathwa iinqunto kusisekelo selungelo lomuntu. Abomma kufuze bazibandakanye nakwakhiwa umthetho ngombana ukusebenza komthetho nemigomo karhulumende kuthinta amaphilo wabo wangamalanga woke. Okuqakatheke khulu kukobana, irhubhululo iveze bona abomma nabazibandakanyako ekwenzeni iinqunto, kubangela bona kwande itjhejo nokwaba iinkghonakalisi ezithuthukisa ikhwalithi yamaphilo wawo woke umuntu. Ukwanda kokuzibandakanya kwabomma ekwakhiweni komthetho kungenza bona kuthuthukiswe ukufinyeleleka kokunikelwa kweensiza eziqakatheke khulu ezifana nezindlu, zefundo nezehlalakuhle.
2. BANGAZIBANDAKANYA BUNJANI ABOMMA EKWAKHIWENI KOMTHETHO?
UmThethosisekelo weSewula Afrika uthi kufuze umphakathi ufinyelele begodu uzibandakanye ePalamende kunye nekambisweni yayo. Zinengi iindlela lokhu okungenziwa ngakho.
Abomma bangazibandakanya ekwakhiweni komthetho ngokuthi bavowudele ihlangano ebabona bona izakujamela amazizo wabo neenlilo zabo ePalamende. Begodu bangazibandakanya ngokukhwezelela nokusebenzela iinhlangano ebazithandako begodu bebakhethwe eenjamiselelweni zazo. Abomma baphakamele eenkhundleni eziphezulu ngalendlela.
Umphakathi unelungelo lokukhambela imihlangano yamakomiti begodu uzibandakanye emiHlanganweni yomPhakathi. Nangabe indaba iqakatheke khulu emphakathini, iKomiti yesiBethamthetho seNarha namkha yomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda ungaqunta ukubamba imihlangano yomphakathi namkha ubawe ukulethwa kweemphakamiso. Umphakathi ungazisa iKomiti ePhatheleneko nofana eKhethekileko ngamazizo wawo namkha ngendaba ekukhulunyiswana ngayo. Amalunga womphakathi angathintana neLunga lePalamende ukuzwakalisa amazizo wabo malungana nendinyana yomthetho.
3. NGIYIPHI INDINYANA YOMTHETHOSISEKELO EKGHONAKALISA BONA ABOMMA BAZIBANDAKANYE?
UmThethosisekelo weSewula Afrika unikela umtlamo wokuthuthukisa ukulingana ngokobulili, begodu nokuzibandakanya kwabomma ekwakhiweni komthetho. UmThethosisekelo uqukethe iindinyana ezithuthukisa ukulingana ngokobulili. AmaLungelo woBuntu aqinisekisa ukulingana kokuphathwa kwabantu boke beSewula Afrika. Akhandela ukubandlululwa ngokombala, nangokobulili nofana ngesitho somzimba. AmaLungelo woBuntu agandelela bona amagadango kufuze athathwe ukuthuthukisa ipumelelo yokulingana ngiyo yoke imikhakha yomphakathi.
UmThethosisekelo unikela indinyana emazikweni asekela intandoyenengi, kunye nokuzibandakanya kwabomma. Lokhu kufaka hlangana, IKomitjhana yokuLingana ngokoBulili begodu neKomitjhana yamaLungelo waBantu yeSewula Afrika.
4. NGIZIPHI IINJAMISELELO EZIQAKATHEKILEKO ABOMMA ABANGAZIBANDAKANYA KIZO EKWAKHIWENI KOMTHETHO?
Iindlela zokuthoma neziqakatheke khulu abomma abangazibandakanya ngazo ePalamende kungesikhathi samakhetho. Indlela abantu abavowuda ngayo emakhethweni kujamiselela ukwakheka kwezindlu zombili ekuyiNdlu yesiBethamthetho seNarha nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda. Amakhetho wenarha anikela abantu abangaphezu kweminyaka ema-18 ilungelo lokobana bakhethe ihlangano ebayithandako. Abomma babunengi obuqakathekileko babavowudi begodu bangasebenzisa ilungelo labo lokuvowuda bona babenomthelela ekubunjweni kwePalamende nokobana ihlangano yenza bona kube litjheto kokuthoma ukuthuthuka kwabomma.
IPalamende yesine isungule amaKomiti alandelako asebenza bunqopha ngeendaba ezitjhidelene nabomma:
UMnyango omutjha waboMma, wabaNtwana, naBantu abaKhubazekileko wenzelwe ukubuthelela imisebenzi karhulumende ukuthuthukisa nokuvikela abantu amaphilo wabo asengozini emphakathini.
5. NGIZIPHI IINTJHIJILO EZIQALENE NABOMMA EKUZIBANDAKANYENI EKWAKHIWENI KOMTHETHO?
Ukufinyelela iinsiza eziqakathekileko ezifana nefundo, amanzi nezehlalakuhle kubangelwe kungalingani kobulili, kombala, netjhebiswano leengaba. Ukuthi abomma bazibandakanye ngokupheleleko ekwakhiweni komthetho, ukufinyelela kwabomma eensizeni eziqakathekileko kufuze kuthuthukiswe. Abomma abatlhagako abafinyeleli ngokwaneleko eenhlanganweni ezakha imithetho.
Inengi labomma litlhayela ngokuthuthukiswa komnotho. Abomma ngokwesiko basiqhema esitlhagako eSewula Afrika begodu bayidlanzana abasebenzako namkha abasebenzi. Ngaphezu kwalokho, Ingogwana yeNtumbantonga kunye neNtumbantonga (HIV/AIDS) ithinta imbalo enengi yabomma, khulukhulu abomma abasesebancani abaseminyakeni yabo yokukhula.
Intandoyenengi yethu esakhulako ithuthukise abomma ekufinyeleleni amandla wezepolotiki begodu nekuthathweni kweenquntu. ISewula Afrika begodu itlame umthetho khulukhulu ukuqalana nokulungiswa kokulingana ngokobulili.
Isitjhijilo kukwenza bona amalungelo woke akghone ukufinyelelwa ngibo boke abomma.
6. BAJAMELEKE BUNJANI NJENGANJE ABOMMA EPALAMENDE?
Ukujameleka kwaboMma kusiBethamthetho seNarha kukhule kwafika kuma 45%. ISewula Afrika isesigabeni sesithathu ephasini zombelele ngokuya ngokujameleka kwabomma ePalamende.
7. NGIYIPHI INDIMA AMADODA ANGAYIDLALA?
Amadoda anendima eqakatheke khulu angayidlala ekuphumeleliseni ukulingana ngokobilili emphakathini weSewula Afrika. Ngokuya ngokuya ubunengi bamadoda azibandakanya ekulwisaneni nokutlhoriswa kwabomma nabantwana. Amadoda kufuze afundise amanye amadoda bona atjhugulule indlela aziphatha ngayo begodu ahloniphe abomma. Amadoda nabomma banendima elinganako neqakathekileko ebayidlalako ukutjhugulula ubudlelwano kobilili emphakathini. Awukho umphakathi otjhaphulukileko bekube kula abomma namadoda batjhaphulukile begodu balingana, bekubekunje amadoda nabomma banomsebenzi olinganako ekufuze bawenze.
Okhunye ongakuFunda:
IINDLELA EZIQAKATHEKILEKO ZOKUTHINTANA MALUNGANA NELWAZI
Umrhala: (021) 403 3840
Umrhala: (021) 403 3768
UMnyango waboMma, abaNtwana naBantu abaKhubazekileko
Umrhala: (012) 300 5575 / 5516 / (021) 464 2203
ImiSebenzi yokuThintana yePalamende
IKHUTHAZWE BABANTU
UMrhala: (021) 403 3341
IFeksi: (021) 403 3303
<fn>Hansards.Youth.2009-11-12.nr.txt</fn>
ISendlalelo
Ngomnyaka we-1974 umbuso webandlululo waqunta bonyana kubuyiswe umthetho uDorhodera HF Verwoerd akhe walinga ukuwuphumelelisa ngomnyaka we-1953 lokha asaphethe umnyango wezefundo. Umbuso walokha wabetha umthetho wama "50/50" bonyana isiBhunu kube ngelinye lamalimi asetjenziswako lokha nakufundiswa imethametiksi neemfundo zesayensi yokuhlalisana. Abantu bokuthoma abanghanghabalako kwaba botitjhere nababelethi.
Ngomnyaka we-1975 amaBhodi weeNkolo ezilikhomba zatjela abotitjhere bonyana bangafundisi ngelimi lesiBhunu, lokhu kwabangela bonyana abosihlalo abahlanu bamaBhodi baqothwe Mnyango weFundo yaBanzima.
Ngomnyaka we-1976 ukusilingwa lihlelo leFundo yaBanzima kwatjaleka. Ngaphambi kwemiguruguru eyenzeka mhlazi-16 kuJuni, abafundi beSoweto batlola isiqubulo "Ngena uzokuFunda, Phuma uzokuSebenzela" emangenweni wesikolo sinye samabanga aphezulu.
Ilanga leli lakhombisa ukukwata okukhulu kwelutjha leSewula Afrika ekwathoma ngaphambilini begodu kwaragela phambili kwaze kwaba kufumaneka komBuso weNtando yeNengi ngomnyaka we-1994. Umphako wawungadliwa mntwana ngesikhath semiguruguru yeSoweto, ukukwata kwelutjha kwabangela imitjhagalo inarha yoke, okwagandelelwa ngesihlungu baphathi bombuso webandlululo. Abantu abanengi bahlongakala, amakhulu abotjhwa, abanengi batjhiya inarha baya eenarheni zangaphandle bazibandakanya neenhlangano ezazivinjelweko ngokomthetho ukusebenza. Ukuqakatheka kwelanga lamhlazi-16 kuJuni 1976 likhombisa itshwayo ngendlela abantu abazinikela ngayo, ukuzibophelela ekulweleni ikululeko nokuvuselela ubulunga belizwe.
Lokhu kwenza bonyana kwakheke ihlelo lefundo elihlonipha isithunzi somuntu, ukuhlukana ngamasiko, ikululeko yokuzikhethela nokusiphalazela ukufinyeleleka okulinganako.
Abantu abatjha baragela phambili ukudlala indima ekulu emphakathini begodu umbuso wentando yenengi uzimisele ukuthuthukisa ulutjha okubadosiphambili bangomuso nekubabulungi bekululeko eyalwelwa budisi. Itjisakalo yabantu abatjha njenganje idoswa phambili yiHlangano eThuthukisa aBantu abaTjha (YDA), ejamiselele Ikomitjhini yaBantu abaTjha kunye nesiKhwama saBantu abaTjha uMsobomvu njengehlangano yombuso eqalene neendaba zolutjha
Ulutjha lagadesi liqalene neentjhijilo ezinengi ezifaka hlangana izinga eliphezulu lokutlhogeka kwemisebenzi, umtlhago kunye nobulelesi. Ukutlhogeka kwemisebenzi kubambe ulutjha lemihlobo yoke, kusukela kulabo abanebanga letjhumi kufikela kulabo abaneziqu zemazikweni aphakamileko
Iintjhijilo eziqalene nenarha kuzinze ekwenzeni abantu abatjha bazazi bonyana bona babobani, bazi umlando wabo begodu nokubakhuthaza ngokuthanda inarha yabo. Nakuqalwa ikareko ekhonjiswe babantu abatjha emakhethweni wesine wombuso wentando yenengi, lo mzabalazo othunjiweko.
Umbuso wentando yenengi ubumbe iinhlangano ezifana neHlangano eThuthukisa aBantu abaTjha (YDA) enikelwe igunya lokuqalana neendaba zelutjha kusukela kumthethomgomo kufikela ekuthuthukiseni. uNgqongqotjhe e-ofisini kaMongameli utjhetjhe iHlangano yeLutjha enqophe ukwakha indawo yokwakha imisebenzi, ukuthuthukisa amakghono nokwabelana ngamakghono, kulutjha leSewula Afrika.
Itjhetjho nokugandelela kwefundo kubonakala ekuhlukanisweni kweminyango yefundo ibe naboNgqongqotjhe ababili weFundo wamaBanga aPhasi neyamaBanga aPhakamileko ukuqinisekisa bonyana iminyango ifumana itjhejo.
Indima yePalamende ekuThuthukisweni kweLutjha
IPalamende inamakomidi afana neKomiti ePhathelene neeNdaba zaBomma, zeLutjha, zaBentwana nezaBantu abanokuKhubazeka neKomiti eKhethiweko yeeNdaba zaBomma, zeLutjha nezaBantu abanokuKhubazeka, ezama ukutjheja iindaba zelutjha. LamaKomidi atjheje iindaba zelutjha begodu kufuze aqalane nemithetho ethinta abantu abatjha.
IPalamende ngegunya enalo lokubetha imithetho seyibethe imithetho eminengi efana nomThetho wama-2003 weHlelo eliNabileko lokuThuthukisa aBanzima ngomNotho.
IPalamende emsebenzini wayo wokutjheja iqinisekisa ukusetjenziswa kwemithetho ebethiweko lokhu kufaka naleyo eqalene nelutjha lenarha.
Ukwenza iPalamende bonyana ifinyeleleke kukhona ihlelo elaziwa ngokuthi: "kuHlangana namaLunga" lapho abantu abatjha bangahlangana khona neLunga lePalamende ngalinye ngeendaba eziphathelene nabo. Bangakghona ukwenza amaphimbo wabo azwakale ngokukhuluma nofana ngokutlola iimphakamiso.
ULutjha luyingcenye yomphakathi elingakhambela imiHlangano yamaKomidi lapho umsebenzi wePalamende wenzeka khona begodu bangakhambela ukuhlala kwePalamende bonyana batjheje, bathuthukise ilwazi nokuzithuthukisa bona ngokwabo.
IPalamende inamahlelo aqalene namaziko ahlukeneko, isibonelo, iPalamende yeLutjha (ebanjwa ngeNyanga yeLutjha) lapho kucocwa ngeendaba ezithinta ulutjha begodu kulapho kuzibandakanya khona abantu abatjha kwaphela, neenkambiso zakhona ngilezo eziqalene nabo.
UmThethosisekelo ukatelela iPalamende bonyana ibandakanye umphakathi emisebenzini nemahlelweni wayo, yingakho ulutjha njengengcenye yomphakathi lumenywa kanengi bonyana lizibandakanye emahlelweni wePalamende, njengemihlangano yemiPhakathi, ngesikhathi seKulumo yesiTjhaba kaMongameli namanye amahlelo wokuzibandakanya komphakathi.
Lencwajana ifumaneka ngawo woke amalimi asemthethweni weSewula Afrika.
<fn>Hansards.YouthDay.nr.txt</fn>
'Sigidinga iNyanga yeLutjha'
Isiqubulo: "IPalamende enetjhejo nethuthukisa ilutjha bonyana likwazi ukufinyelele ikululeko yomnotho."
"Umlandu wethu kwakade ubegade ulokhu ukatelela abantu abatjha bona bajamelane nemisebenzi basebancani. Ilutjha laba balweli bekululeko ngesikhathi lapho bekufuze badlale namkha baye esikolweni. Okwanje ilutjha leSewula Afrika liqalene neenselele ngonobangela wokudinywa amathuba, izipi, begodu nefundo eqatjelweko. Ukukhuthazeka okukhulu begodu nokuzibophelela kuzokufuneka ukwenzela bona kutjhidiswe iinqabo ezikhona begodu bona ilutjha lithabele ngokuzeleko iinzuzo zentando yenengi yethu ekhulako ngalokhu ebaphathele khona." (Nelson Mandela, 15 Mgwengweni 1997)
Ukuqakatheka kwelanga lamhlazi-16 kuMgwengweni
Ilanga lamhlazi-16 kuMgwengweni lakhethwa njengelanga lokuphumula ngurhulumende wentando yenengi weSewula Afrika ngemva konyaka we-1994. Lokhu kukukhumbula umzabalazo welutjha owenzeka enyangeni kaMgwengweni onyakeni we-1976. Inyanga le yoke ibekelwe ngeqadi kobana kugidingwe umzabalazo welutjha leSewula Afrika liphikisana norhulumende webandlululo.
Likhombisa amandla wokunghanghabala kwelutjha leSewula Afrika, okwathoma ngonyaka we-1976 begodu kwaragela phambili bekwafika intando yenengi ngonyaka we-1994.
Umzabalazo lo welutjha wabangela bona kuthuthukiswe ihlelo lefundo elihlonipha isithunzi somuntu, ukwehluka ngokwamasiko, begodu nokukhetha ngokukhululeka begodu nokuqinisekisa ukufumaneka kwamathuba ngokulinganako.
Ilutjha leminyaka yama-70 lenza lukhulu ekwakheni ingomuso lenarha yekhethu.
Liragela phambili ngokudlala indima eqakathekileko emphakathini, begodu norhulumende wentando yenengi uzibophelele ukuthuthukisa ilutjha, njengabarholi bangomuso begodu njengabatlhogomeli bekululeko esayithumba nzima.
Iinselele eziqalene neLutjha
Ilutjha lanamhlanje liqalene neenselele ezinengi ekufaka phakathi:
Ukutlhogeka kwemisebenzi
Indlala
Ubulelesi
Izifo begodu nokusuleleka
Ukutlhayela kwamakghono
Ukutlhayela kokufinyeleleka kweensiza.
Ukurhagala kobulwelwe beNtumbantonga nomuLwana wayo kubetha khulu ilutjha. Ilutjha begodu nabentwana abaphethe amakhaya bayanda ngonobangela wokuhlongakala kwababelethi babo babulawa zizifo ezihlobene neNtumbantonga nomuLwana wayo, njengoBulwelwe besiFuba.
Amathuba akhona weLutjha
Nakathula iKulumo yakhe yesiTjhaba, uMongameli uJacob Zuma waphakamisa unyaka ween-2011 njengonyaka wokwakhiwa kwemisebenzi. Wabeka wathi amahlelo wemisebenzi kufuze anqophe ekukhuliseni ukuthuthuka kwelutjha.
Ukusiza bona kulungiswe umraro wokutlhogeka kwemisebenzi, urhulumende usiza ngeemali ekutheni kuqatjhwe ilutjha ngokuthi ukhuthaze iinkhamphani zangeqadi bona ziqatjhe abantu abanganalo ilwazi elaneleko lomsebenzi.
Indaba yezefundo, amakghono, begodu nokuthuthukiswa kwamabubulo amancani welutjha ivele kanengi ekulumeni yesabelo seemali sakaNgqogqotjhe wezeeMali uPravin Gordhan, onyakeni wesabelo seemali sangonyaka ween-2011/2012.
UNgqogqotjhe wezeeMali uveze bona isizo leemali labafundi lizokungezwa ukwenzela bona ilutjha likwazi ukufinyelela izinga lefundo ephakemeko begodu namakholiji wokubandula, kobana kuthuthukiswe amakghono. Imali enengi yafakwa esiKhwameni samaKghono weNarha, ekungiso esibhadela ukubandulwa kwalabo abafuna umsebenzi.
Amanye wamahlelo karhulumende ngila:
IHlelo leNarha lemiSebenzi yeLutjha leeNdawo zemaKhaya, elathonywa mnyango wokuThuthukisa kweeNdawo zemaKhaya nokuHlelwa ngobutjha kweNarha bona kusizwe ilutjha lithuthukise amakghono amatjha azokusiza umphakathi.
IHlelo leNarha labaPheki lokuBandula iLutjha, elathonywa mnyango wezokuVakatjha, ukwenzela bona kunikelwe amakghono, ilwazi begodu nelemuko elidluleleko elutjheni ukwenzela bona lifumane amathuba wemisebenzi yasafuthi emahotela nemkhakheni wezokuvakatjha.
IHlelo lokuThuthukisa aboSiyazi bemiSebenzi, elathonywa mNyango wezemiSebenzi yomPhakathi bona kuthuthukiswe amakghono aqakatheke khulu enzelwe ilutjha emkhakheni wokwakha.
Urhulumende wentando yenengi ujamiselele izakhiwo ezifana neHlangano yeNarha yokuThuthukisa iLuthja, enikelwe igunya mthetho kobana lisebenze ngazo zoke iindaba ezithinta ilutjha, ezifana nokutlanywa kwemithethomgomo.
IHlangano yeNarha youThuthukisa iLutjha isisakhiwo esathonywa ngurhulumende bona siqalane poro neenselele zomnotho ilutjha eqalene nazo, begodu njengeHlangano esiza ngeemali, yenzelwe bona indlale indawo yokwakhiwa kwemisebenzi, kuthuthukiswe amakghono, begodu amakghono lawo adluliselwe elutjheni leSewula Afrika.
Indima edlalwa yiPalamende ekuThuthukiseni iLutjha
Ukuphakamisa isiqubulo: "IPalamende enetjhejo nethuthukisa ilutjha bonyana likwazi ukufinyelele ikululeko yomnotho." IPalamende yakhe iindawo ezinengi eziqalene neendaba ezithinta ilutjha.
IPalamende inamakomiti naka alandelako eziqalene neendaba zelutjha:
IKomiti yesiBethamthetho eqalene neeNdaba zaboMma, abeNtwana nabaNtu abaKhubazekileko
IKomiti eKhethekileko eqalene neeNdaba zaboMma, abeNtwana nabaNtu abaKhubazekileko
AmaKomiti la anikelwe umsebenzi wokutjhejisisa iindaba zelutjha begodu kufuze aqalane nemithetho ethinta ilutjha.
IPalamende inamahlelo amanengi aqaliswe emikhakheni ehlukahlukaneko, isibonelo, iPalamende yeLutjha (ebanjwa ngeNyanga yeLutjha) lapho khona iindaba ezimalungana nelutjha zikhulunywa khona. Babantu abatjha kwaphela abanelungelo lokuzibandakanya begodu neenkambiso zilawulwa ngibo.
UmThethosisekelo ukatelela iPalamende bona ibandakanye umphakathi emisebenzini yayo begodu neenkambisweni zayo, ngalokho ke njengoba ilutjha liyingcenye yomphakathi lihlala limenywa bona lizibandakanye emahlelweni wePalamende, afana nemiHlangano yomPhakathi, ukweThulwa kweKulumo kaMongameli yesiTjhaba begodu namanye amahlelo wokuzibandakanya komphakathi.
Abantu abatjha bangenza bona iphimbo labo lizwakale ngokuthi bakhulume namkha bathumele iimphakamiso ezitloliweko.
Ilutjha godu libayingcenye yomphakathi okhambela imiHlangano yamaKomiti lapho pheze woke umsebenzi wePalamende wenzeka khona, begodu ilutjha lingakhambela ukuhlala kwepalamende ukwenzela bona litjheje, likhule begodu lizihlomise lona ngokwalo.
"IPalamende yeLutjha: Sizakhela ingomuso"
<fn>ICD Booklets Isindebele.txt</fn>
MNyango karhulumende owasungulwa ngo- Apreli 1997 bona uphenye iinghonghoyilo zokuphathwa ngesihlungu, ubulelesi kanye nokuziphatha kumbi kwamalunga wemiSebenzi yama Pholisa weSewula Afrika (i-SAPS) kanye nemiSebenzi yama Pholisa kaMasipala (i-MPS).
ukuhlongakala kwabantu ngesikhathi babanjwe mapholisa nan yana ngamabanga wamagadango athethwe mapholisa (afana nokudumuza, ukuhlasela).
ukuziphatha kwamapholisa okukhandelwa miyalo ebekiweko ye- SAPS nanyana imiYalelo yamaPholisa efana nokungenzi ngefanelo umsebenzi nanyana ukubhalelwa kukhambisana neRhelo lokuziPhatha lamaPholisa.
ukunganeliseki/ ukunghonghoyila ngezinga lomsebenzi wama pholisa eliphasi nanyana elimbi.
Ukungaziphathi kuhle nanyana imilandu eyenziwa malunga wemiSebenzi yamaPholisa kaMasipala.
KHUYINI I-ICD ENGEZE YAKWENZA BEGODU KUBA YINI?
I-ICD ayikwazi ukusebenza ngalokhu okulandelako:
Iinghonghoyilo zezinto ezenzeka ngaphambi kokusungulwa kwayo, lokho okungu-Apreli 1997 kanye nalezo ezithethe unya ka woke ngaphambi kobana zibikwe ku-ICD, ngaphandle ko bana kube namajamo angakajayeleki emlandwini lowo.
NGUBANI ONGENZA ISINGHONGHOYILO?
Nanyana ngubani, ongaba ngungazimbi, obonileko nanyana umjameli.
NGINGASIFAKA NJANI ISINGHONGHOYILO?
<fn>IT12C ISINDEBELE.txt</fn>
UTLHOGA ELINYE IRHELEBHO?
Lilisela ku 0860 12 12 18
ISINGENISO
Iindawana ezilandelako kuForomo lokuHlahlubela umThelo zifanele nakanjani bona zizaliswe:
Inomboro kamazisi (i-ID) nanyana ipasipoti kanye nelanga lamabeletho (ubuncani bakhona kunye kwalokhu kufanele bona kube khona).
Imininingwana yakho (igama, ikheli kanye nemininingwana yalapho ungathintwa khona)
Imininingwana yeBhanga.
Imali-ngeniso eyamukelweko nangabe akhange kube nemali-ngeniso enyakeni lowo, uzakufanele nanyana kunjalo bona uzalise indawana le ngokutlola iqanda uziro 0.
Imininingwana yakho yokubhanga
Imininingwana yeendleko zokwelatjhwa (zabodorhodera) (nangabe ikhona)
Imininingwana emanqophana neemali zokongela ukuthatha umhlalaphasi (nangabe ikhona)
Iphiko lemiSebenzi yokuButhelelwa kwemiThelo eSewula Afrika
Uyizalisa njani i-IT12C yakho nanyana odoselwe yona ofuna ukwenza isibizo ngayo
Sibawa bona utjheje bona nanyana uzakusebenzisa lemitlolo ukuzalisa iForomo lokuHlahlubela umThelo wakho, AKUNAMTLOLO kile ebaliweko ezakufanele bona inanyathiselwe kuForomo lakho lokuHlahlubela umThelo, ngesikhathi uyiletha kwa-SARS. Uzakulindeleka nanyana kunjalo, bona uyibulunge kuwe YOKE lemitlolo efaneleko isikhathi esiminyaka emihlanu ukuze nakwenzeka bona bakwa-SARS bayifuna, ukwazi ukuyimikisa.
Ukwenzela wena ubulula, kilonyaka bakwa-SARS bafake ihlelo lamaForomo wokuHlahlubela umThelo amabili amatjha wemithelo yomuntu ngamunye (individuals).
OKUQAKATHEKILEKO:
Nangabe unikelwe iForomo lokuHlahlubela umThelo le-IT12C kodwana ubona bona ufanele bona uzalise ngaphasi kwehlelo le-IT12S, uzakufanele bona uzalise i-IT12C leyo uyithumele, begodu ungazitshwenyi ngokwenza isibawo seForomo lokuHlahlubela umThelo le-IT12S. Bakwa-SARS bazakuthi ngesikhathi benza ikambiso yabo yokuhlahluba, batjhugulule ihlobo leForomo lokuHlahlubela umThelo wakho ngokuya kwemininingwana evezwe kuForomo lakho lokuHlahlubela umThelo lagadesi begodu bazakwenza bona ngeminyakeni elandelako, irherho likuthumelela ihlobo leForomo lokuHlahlubela umThelo elifaneleko.
Imininingwana yomuntu
Qinisekisa ukobana imininingwana ephrinthiweko kuForomo lokuHlahlubela umThelo ingiyo, begodu nangabe ayikatlolwa kuhle sebenzisa amabhlogo amhlophe angesandleni sokudla samagama aphrinthiwe, ukutlola imininingwana engiyo.
Ikheli lomsebenzi
Sibawa bona uzalise imininingwana yekheli lemsebenzini lapho usebenza khona gadesi.
Imininingwana ye-akhawundi yebhanga
Nangabe akunamininingwana etloliwe kilengcenye, uzakufanele bona uzalise zoke iingcenyana ezifaneleko ngemininingwana engiyo.
Izimali ongabuyiselwa zona nge-elekthroniki ngemva kwehlahlubo zithunyelwa kusetjenziswa ikhodi yegatja lebhanga yakho, hayi igama lebhanga. Awukalindeleki ngesibangeso-ke bona usinikele igama lebhanga oyisebenzisako.
Tjheja: Bakwa- SARS bakhupha amatjhege emajameni angakajayeleki kwaphela, ngesibangeso-ke uzakufanele bona usinikele imininingwana yakho yebhanga lapho uzakufakelwa khona imali yakho nangabe ufanele ukubuyiselwa okuthileko. Akunamali ebuyiswako ezakufakwa egameni lomunye umuntu ngaphandle kwalelo lomnikazi we-Foromo lokuHlahlubela umThelo.
Yitjho indlela ongathanda ukuthintwa ngayo ngokutshwaya ibhlogo efaneleko, usebenzisa iinomboro 1 ukuya ku- 5. Inomboro u-1 itjho bona le yindlela oyincomisa khulu kanti u-5 ngileyo oyincomisa kancani khulu.
Imininingwana yomsizi wemithelo
Nangabe usebenzisa umsizi wezemithelo ukuzalisa imininingwana yeForomo lakho lokuHlahlubela umThelo, lowo msizi uzakufanele bona azalise lengcenye.
Umrholo Y 100,000
Umrholo wonyaka N 20,000
Amanye ama-allowance -adoselwa umthelo N 3,000
Ikhodi ekholomini yokuthoma iveza lapho imali-ngeniso ivela khona kanti ikholomu yokugcina iveza inani lemali leyo oyamukeleko. Amakholomu amabili la, ngiwo kwaphela ozawasebenzisa ukuzalisa iForomo lakho lokuHlahlubela umThelo. Nangabe wemukele i-IRP5/IT3(a) yinye kwaphela, uzakuzalisa inani kanye nekhodi yalapho kuvela khona imali leyo kilesi sigaba seForomo lokuHlahlubela umThelo njengombana kutjengiswe ngenzasapha.
Umrholo Y 56,000
Umrholo wonyaka N 5,000
- Isamba lesi sifanele bona sihlanganiswe ku-R100 000 evezwe ku-IRP5 yakamqhatjhi B 3605 - Isamba lesi sifanele bona sihlanganiswe ku-R20 000 evezwe ku-IRP5 yakamqhatjhi B
Umrholo Y 100,000
Umrholo wonyaka N 20,000
Amanye ama-allowance -adoselwa umthelo N 3,000
-Isamba lesi sifanele bona sihlanganiswe ku-R56 000 evezwe ku-IRP5 yakamqhatjhi A 3605 - Isamba lesi sifanele bona sihlanganiswe ku-R5 000 evezwe ku-IRP5 yakamqhatjhi A
Imali-ngeniso yesikhwama semali yomhlalaphasi
Ngeminqopho yehlelo lemithelo, imali-ngeniso evela eemalini zokusisa kubalwa amakonyana atholakale ekhayapha, avela eenarheni zangaphandle kanye namadividendi wangaphandle kwenarha le. Amakonyana wemali esiswe ekhayapha avezwa ekhasini lesibili leForomo lokuHlahlubela umThelo wakho kanti ikhasi lesithathu libekelwe amakonyana atholakale eemalini ezisiswe ngaphandle kwenarha le kanye namadividendi wangaphandle kwenarha le kanye namanye amahlelo wekheredithi yemithelo yeenarha zangaphandle, nangabe akhona.
Ukuze uveze imali-ngeniso yeemali zokusisa zakho, uzakufanele uragele phambili ngendlela elandelako:
Hlanganisa ndawonye amanani amanqophana namakonyana atholakale ekhayapha avezwe eentifikethini ezemukelweko zakho kanye nomlinganakho. Zalisa inani leemali zoke zamakonyana ezitholwe nguwe kanye nomlinganakho - iimali ongabuyiselwa zona zizakubalwa ngabakwa-SARS. Yenza ngokufanako kumakonyana atholwe ngaphandle kwenarha kanye nakumadividendi wangaphandle kwenarha le. Khumbula ukuhlanganisa godu namakhredithi wemithelo atholwe nguwe nomlinganakho eenarheni zangaphandle, bese ufaka inani liloke eduze nekhodi efaneleko ekhasini lesithathu leForomo lokuHlahlubela umThelo wakho. Kunendawana kuForomo lokuHlahlubela umThelo lapho ungaveza khona amakhredithi wemithelo weenarheni zangaphandle manqophana namakonyana atholakale eenarheni zangaphandle nakumadividendi weenarheni zangaphandle, ngokwehlukana.
Hlanganisa amanani avezwe kumakonyana wekhayapha eentifikethini ozitholileko. Zalisa inani elihlangeneko lamakonyana - iimali ongabuyiselwa zona zizakubalwa ngabakwa-SARS. Yenza ngokufanako kumakonyana atholwe ngaphandle kwenarha kanye nakumadividendi wangaphandle kwenarha le, uveze amanani ekhasini lesithathu leForomo lokuHlahlubela umThelo lakho eengcenyeni zakhona ezifaneleko.
Ihlathululo
Zeemali, itjhorensi, zokuthengiswa kwezindlu kanye nemisebenzi yebhizinisi
Ukudla, iinselo kanye netjhwala
Isikhumba, ipahla yesikhumba kanye noboya(ngaphandle kwamanyathelo nepahla yokwembatha)
Umtjhini nezinto ezikhambisana nayo
Umtjhini nezinto ezikhambisana nayo
Isimbi
Imikhiqizo yesimbi (ngaphandle kwemitjhini)
Zeemayini, ilitje kanye nomsebenzi wekwari
Amanye amabubulo wokwakha
Imisebenzi yomuntu ngamunye kanye neyemindeni
Ukuphathwa komphakathi
Iinkhungo zerhubhululo kanye nesayensi
Irhwebo lokuthengisa
Imisebenzi yezokuhlalisana kanye neminye efanako
Imisebenzi yokulungisa ekhethekileko
Amathulusi wokuthutha (ngaphandle kweenkoloyi, izitho zayo nokhunye kokusiza)
Indawo yokubeka yezokuthutha kanye nezokuthintana
Tjheja: Le ngiyo yodwa ingcenye yeForomo lokuHlahlubela umThelo lapho AMARANDA KANYE NAMASENDI asetjenziswa khona.
Inani lemali-ngeniso ehlangeneko ngaphambi kokudoswa, litlolwa eduze kwekhodi 3699, engcenyeni yomrholo ohlangeneko ngaphambi kokudoswa.
Ingcenye yemininingwana yokubala imithelo esitifikethini iveza "iinkhathi emnyakeni" kanye "nesikhathi esisetjenziweko". Nangabe imininingwana ayikho, iingcenye zifanele bona ziliswe zingakazaliswa kuForomo lokuHlahlubela umThelo.
UKUDOSWA KWEEMALI ZOKWELATJHWA
Lemininingwana kanengi ivezwa esitatimendeni sokwelatjhwa osithola esikhwameni sakho sezokwelatjhwa.
Ingabe inani litjhugulukile enyakeni ohlahlubwako lo?
Tshwaya ibhokisana u- "Y" ojamele u-iye, nanyana u- " N" ojamele u-awa, ngo- "X".
Nangabe ngu- iye, yitjho inani liloke lamalunga kanye nabatjhejwako ngenyanga.
Yitjho iimali ozibhadelako zesikhwama sokwelatjhwa
Yitjho iindleko zakho ezifaneleko lapha ongakazibawi esikhwameni sezokwelatjhwa
Nangabe wena, umlinganakho nanyana umntwana uthikamezekile emzimbeni, inani leendleko ezimanqophana nokuthikamezeka lezi zifanele bona zitlolwe lapha, kwaphela nangabe azikabizwa esikhwameni sezokulatjhwa.
Abantu abakhubazekileko kutjhiwo labo abangaboni, abangezwa eendlebeni, nanyana labo ngamabanga wokukhubazeka emzimbeni okungasikho kwesikhathi esifitjhani, batlhoga isihlalo esinamavilo, iingodo zokudondoloza ukubasiza ukukhamba basuka kwenye indawo baye kenye nanyana batlhoga isitho esithileko somzimba sokwenziwa. Lapha kufaka phakathi nomuntu onobulwelwe bomkhumbulo njengombana kubalwe kumThetho wezePilo yomKhumbulo.
Yitjho iimali ozibhadela kusikhwama somhlalaphasi
Yitjho imali oyifaka kusikhwama somhlalaphasi Iimali zagadesi kanye nozikweledako zesikhwama somhlalaphasi
Sebenzisa isitifikethi osithole kusikhungo lapho ufake khona iimali zakho ukuzalisa iForomo lokuHlahlubela umThelo. Ziimali ozibhadela ngepholisi ozakuzuza kiyo wena ngenyama, ezingabizwa.
EZINYE IIMALI EZIDOSWAKO EZINGATJHEJWA
Ngokuya komThetho womThelo weMali-ngeniso (i-Income Tax), ezinye iimali ezidoswako ziyemukeleka nangabe uthola umrholo. Ezinye zeemali ezidoswako ezifana nepentjhini kanye neemali zomhlalaphasi sele zitjhejiwe kilomhlahlandlela. Iimali ezidoswako eziseleko ezingatjhejwa nazo, nangabe kube neendleko ekungenwe kizo, ngezilandelako:
Iminikelo eyenzelwa iinHlangano zomPhakathi ezamukelekako ngokwesiGaba 18A
Sebenzisa inani elitlolwe erasidini oyemukeleko. Khumbula bona imali leyo izakutjhejwa njengemali edosiweko nangabe irasidi itjho bona ikhutjhwe ngokuya kwesigaba 18A somThetho womThelo weMali-ngeniso.
Iimali zokubhadela itjhorensi yokuvikela imali-ngeniso Nangabe kunemali oyifakile ukuvikela imali-ngeniso yakho, uzakufanele bona wemukele isitifikethi kusikhungo lapho ofake khona imali leyo. Tlola inani eduze kwekhodi 4018 kuForomo lakho lokuHlahlubela umThelo.
Ukwehla kwamandla wepahla
Nangabe unepahla (asset) efana nekhompyutha begodu ukatelekile ukusebenzisa ipahla leyo njalo nje ukwenza imisebenzakho, uvumelekile bona ungafaka isibizo sokwehla kwamandla wepahla leyo. Imali ebalwako ifanele bona izaliswe eduze kwekhodi 4027 kuForomo lakho lokuHlahlubela umThelo.
Nangabe uqhatjhiwe, usebenzela umrholo kanye nobujamo bokusebenza bakho kukuthwala iindleko zokubulunga i-ofisi yekhaya njengendawo yakho yokusebenzela, ungaba sethubeni lokungadoselwa ngokuya kwe-ofisi yakho yekhaya.
A / B x Iindleko zizoke, lapho
A = Indawo ngamaskwayere mitha wendawo esetjenziselwa umsebenzi;
B = Inani lendawo iyoke ngamaskwayere mitha (kubalwa hlangana nokhunye yoke imakhiwo yangaphandle kanye nendawo esetjenziselwa umsebenzi) yendawo yokuhlala;
Iindleko zizoke = Iindleko zizoke ekuhlangatjezwane nazo ekutholeni kanye nekubulungeni indawo (ipahla) leyo (kukhutjhwa iindleko ezimanqophana nemali yepahla leyo).
Iinkolodo ezimbi kanye nokuhlelelwa iinkolodo ezimbi.
Ilanga lokuthoma kanye nelanga lamaphelelo;
Iindleko zomphathi wesikhundla somphakathi.
Iindleko zomsebenzi nanyana isilinganiso ngokwemali, sekoloyi leyo;
esetjenziswako leya yokuhlukanisa ebantwini abatjhadileko, izakusetjenziswa Usebenzise incwadi yokuloga? ngabe-SARS nangabe utjhade ngehlobo lomtjhado lapho zoke izinto kungezenu ngokulingana, kumakhredithi wemithelo yeentjhaba Ungazikhethela ukufaka isibizo seendleko zokukhamba ngomsebenzi ngokuya zangaphandle kumakonyana kanye namadividendi weentjhaba kwamakhilomitha mbala owakhambileko nanyana ngokusebenzisa amahlelo zangaphandle. anikelweko kumThetho womThelo weMali-ngeniso, nangabe wemukela i-allowance yokukhamba ngomsebenzi. Uzakufanele bona ube nencwadi Tjengisa bona ukhetha ukutheliswa nge-net dividendi ngokutshwaya yokuloga ezaliswe ngefanelo ukuze usebenzise amakhilomitha wamambala. ibhokisana ngo- "X". Nangabe ngu- "Y" ikhredithi yemithelo weentjhaba Nangabe awukhethi ngokwenza itshwayo elifaneleko ebhlogweni ka- "Iye" zangaphandle, nangabe izakusebenza, angeze yatjhejwa. namkha "Awa" , kuzakuthathwa ngokuthi iinjamiso ezibekiweko zizakusebenza. Ngokuya kweenjamiso ezibekiweko, amakhilomitha wokuleya ayi- 18 000 UKUZUZA NANYANA UKULAHLEKELWA YIMALI owakhambileko azakuthathwa njengewokuzikhambela nje. Ekubaleni isibizo sokukhamba ngomsebenzi, inani lamakhilomitha elikhanjiweko Woke amathransektjhini wokuzuza imali afanele bona avezwe lapha. IForomo lizakupheleliswa ku-32 000 wamakhilomitha. lokuHlahlubela umThelo linendawana lapho amathransektjhini wekhayapha kanye naweenarha zangaphandle angavezwa khona, ngokuhlukana. Sibawa utjheje bona imininingwana yokuleya efunekako encwadini yokuloga Ikhredithi enye nenye yeenarha zangaphandle nayo ifanele bona ivezwe ngelandelako: lapha.
Ilanga okukhanjwe ngalo;
Ubude bendawo okuyiwa kiyo nokubuya; Isehlo sokuzuza imali (i-CGT) senzeka ngesikhathi kuba nepahla elahlwako
Amakhilomitha akhanjiweko; (esuswako). Ngaphandle kobana ukususwa lokhu nanyana ukulahlwa
Amabanga wokukhamba. okuhlongozwako kwenzeke, akunanzuzo nanyana ukulahlekelwa okuzakwenzeka. I-CGT iphathelene nayo yoke ipahla esuswe ngaphambi Ukubala isibizo sokukhamba ngomsebenzi nanyana ngomhla ka 1 Okthoba 2001 (ilanga lokuhlola). Kuzuza nanyana kulahlekelwa okwenzeka kusuka ngomhla ka-1 Okthoba 2001 kuze kube Ukuze bakwa-SARS bakghone ukubala isibizo sakho, kuqakathekile bona ngelanga lokususwa kwepahla okuzakungena ngaphasi kwesikhathi uzalisa imininingwana elandelako: sokusebenza kwe-CGT.
Ipahla ihlathululwa ngendlela evuleke khulu okungakghonakala ngayo, Imali etholakala ngokususwa kwepahla -R 2 800 000 begodu ifaka nanyana ngiyiphi ipahla yanofana ngiliphi ihlobo kanye Iindleko zokuleya -R 1 000 000 nekareko engaba khona. Isibonelelo sendawo yokuhlala -R 1 500 000
Inzuzo ebaliweko = R 300 000
Ngemva kobana ipahla sele isusiwe kuba nenani lemali eyamukelwako 4253 ngokulandelana kwakhona.
nanyana etholwa mthengisi wepahla, evela ekuyilahleni ipahla leyo. Nangabe utjhade ngehlobo lomtjhado lapho zoke izinto zabatjhadileko
Iindleko zokuleya zepahla kuba kanengi yimali yeendleko ekungenwe kizo kungezabo ngokulingana, ubunengi benzuzo obutholwe nguwe kanye mbala ekutholeni ipahla leyo kanye neendleko ezimanqophana nomlinganakho bufanele bona buvezwe njengombana bakwa-SARS nokuphuhliswa kanye nezinye zabunqopha eziphathelene nokuthola kanye bazakusebenzisa i-50% yokuhlukanisa, ngesikhathi babala ukuhlahlubwa nokususa kanye neendleko zobunikazi ezithileko. Iindleko zokuleya azifaki lokhu. ezinye iimali ezamukelekako njengezidoswako emthelweni.
Nangabe utjhade ngehlobo lomtjhado lapho omunye nomunye umtjhadi Yini iindleko zokuleya zepahla ebanjwe kusukela ngomhla ka 1 anezinto zakhe khona, inzuzo etholwe nguwe ingavezwa khona. Okthoba 2001?
Indlela yokuhlukanisa ngesikhathi. IINDLEKO EZANDAKO
Iimfuneko zeentifikethi zokuhlahlubaLe yingcenye yeForomo lokuHlahlubela umThelo efanele bona uyisebenzise ukuveza enye imali-ngeniso oyitholako yekhayapha, engakabuzwa Nakwenzeka bona indlela yokuhlahlubwa kweemakethe eendlekweni bunqopha kwenye indawo kuForomo lokuHlahlubela umThelo, isibonelo, zokuleya isetjenziswa nanyana iintifikethi zokuhlahlubwa zitholakala kubalwa amakonyana wemitlolo (royalties). neentifikethi ezimanqophana namatjhere angathintekiko eqa isigidi samaranda, amatjhere angakatloliswa eqa eengidini ezili- 10 zamaranda Sibawa bona utjheje bona nangabe wemukela imali-ngeniso evela kuthrasti, kanye nenye ipahla eyeqa eengidini ezili- 10 zamaranda, ifanele bona imali-ngeniso leyo ihlala izijamele begodu ifanele bona ivezwe endaweni ibulungwe isikhathi seminyaka emihlanu ngemva kwelanga lokuthunyelwa ebekiweko kuForomo lokuHlahlubela umThelo manqophana nemvelaphi kweForomo lokuHlahlubela umThelo lapho ukususwa kwepahla leyo yemali-ngeniso leyo ngaphambi kokuphadlhalajiswa yithrasti. kuvezwa khona.
awa, ebhlogweni efaneleko. Nangabe wemukele imali-ngeniso yezokulima, Sebenzisa ithebula elingenzasi ukurhelisa zoke iimali zepahla esusiweko uzakufanele bona uzalise itjhejuli yezokulima ekhasini lesihlanu leForomo (elahliweko) ilandelwe ngendleko zokuleya zakhona. Umahluko ozaba khona lokuHlahlubela umThelo lo. Nangabe wemukele imali-ngeniso yemisebenzi lapho uzakuba yinzuzo nanyana ukulahlekelwa, okufanele bona kutlolwe yokulima kodwana akhange uthole iForomo lokuHlahlubela umThelo ekholomini yesine. lamakhasi amahlanu, enza bona ukuphakelwa kwetjhejuli yokulima oyitlhogako kwenzeke, ungathola elinye iForomo lokuHlahlubela umThelo Nangabe ipahla esuswako (elahlwako) leyo bekuyindawo esetjenziselwa yakwa-SARS kusizinda se-web sakwa-SARS ku: www.sars.gov.za nanyana ukuhlala kiyo, ikholomu yokukubonelela bona ungathinteki ingasetjenziswa e-ofisini langekhenu lakwa-SARS. lapho i-R1.5 yeengidi yenzuzo nanyana ukulahlekelwa ingabekwa ngaphambi kokuthola inzuzo nanyana ukulahlekelwa. Sibawa utjheje bona i-R1.5 OKHUNYE UKUDOSELWA OKWAMUKELEKAKO weengidi yendawo esetjenziselwa ukuhlala kiyo izaba ngethintene nokulahlekelwa nanyana nokuzuza. Kulapho ufanele bona uzalise inani lemali yesibizo sakho manqophana neendleko ongene kizo ngokwe-allowance yokutjhejeka kuhle yangaphandle Isibonelo: Umbhadeli womthelo uthenga indlu (indawo esetjenziselwa kwenarha le, evezwe kukhodi 3715 ku-IRP5. Isamba sesibizo sakho sifanele ukuhlala) ngo-2002, ngemali eyisigidi. Ipahla leyo ithengiswa ngo- R2. 8 bona sizaliswe eduze kwekhodi 4019. weengidi. Inzuzo ifanele bona ibalwe ngalendlela elandelako:
Iimali ezitholakala ngokuthengisa Iindleko zokuleya Okukhutjhelwa ngeqadi(kungabalwa okukhutjhelwa ngeqadi enyakeni) Iinzuzo/ilahleko yemali
Ingeniso kanye neendleko bamatjhere wokuzuza nanyana ukulahlekelwa, asiwa ku-decimali point yokuthoma, manqophana nebhizinisi ngayinye, irhwebo nanyana iphrofetjhini.
Zalisa woke ama-ayithemu welayini erhwebeni lakho ngokutlola loke ilwazi ulithatha eentatimendeni zakho zeemali. Lapho kungakavezwa litho e-ayithemini ethileko, amanani amanqophana ne-ayithemu leyo afanele bona ahlanganiswe ndawonye bese azaliswa eduze nomuda we-ayithemu otlolwe "okhunye".
Iinlinganiso (Adjustments) (hlanganisa begodu kuhlelwe kuhle)
Bala iinlinganiso ezifanele bona zisetjenziswe ngomnqopho womthelo bese uzalisa umuda we-ayithemu ngerhwebo ngalinye. Lapho kungakavezwa litho e-ayithemini ethileko, amanani amanqophana ne-ayithemu leyo afanele bona ahlanganiswe ndawonye bese azaliswa eduze nomuda we-ayithemu otlolwe "okhunye".
Bala inani lenzuzo nanyana ukulahlekelwa elifanele bona lifakwe emalini-ngeniso edoselwa umthelo. Emajameni lapho kunesikhozi khona, inzuzo nanyana ukulahlekelwa kwesikhozi kufanele bona kuvezwe begodu nephesenti lamatjhere lifanele bona litjengiswe. Abakwa-SARS bazakubala inzuzo/ukulahlekelwa okuzakufakwa emalini-ngeniso yakho. Faka ikhodi yemvelaphi yemali emanqophana nerhwebo lelo. Kuqakathekile bona ikhodi yemvelaphi yemali engiyo isetjenziswe, ukuqinisekisa bona isikolodo somthelo sibalwa kuhle.
Inzuzo: Zemidlalo 4280
Inzuzo: Okubuthelekako 4282
Inzuzo: Ukutjengiswa kweenlwana 4284
Inzuzo: Ukugembula 4286
Inzuzo: Ukuqhatjhwa kwamathraga/iinkoloyi/njll. 2408
Ufanele bona utjho bona udlumbana ukulahlekelwa lokhu kufanele bona kungatjhejwa ekubaleni kweenkolodo zomthelo (loss ring fenced). Sibawa bona ufundisise kuhle umbuzo bese utshwaya ibhlogo u-iye nanyana u-awa, okutjho bona ufuna kutjhejwe namkha awa. Nangabe ukhethe u-iye ("Y"), ukulahlekelwa, nangabe kube khona angeze kwatjhejwa ekubekeni imali-ngeniso yakho edoselwa umthelo. Nangabe ufuna ukuba kutjhejwe, uzakufanele bona uqinise isibawo sakho ngokwenza begodu ubulunge kuwe imitlolo ebalwe kumhlahlandlela ozeleko, ukusekela isibawesi. Imitlolo ifanele bona iqalane namaphuzu abalwe bunqopha.
Iinkhozi
Ingabe umlingani ebhizinisini, erhwebweni nanyana ekusebenzeni kwezobuphrofetjhinali? Nangabe kunjalo, sibawa bona utjengise ubungakho
IMISEBENZI YEZOKULIMA
Imisebenzi yomuntu ngayedwana yokulima
Ihlathululo
Ihlathululo/ igama lemisebenzi yokulima ifanele izaliswe emisebenzini yakho uwedwana yokulima.
Imininingwana yeemali
Izinga elilinganisiweko kanye namakhetho wamazinga wesitoko esiphilako
Ngeposi
Tjhiya khona
<fn>IT12S ISINDEBELE.txt</fn>
UTLHOGA ELINYE IRHELEBHO?
Lilisela ku 0860 12 12 18
ISINGENISO
Iindawana ezilandelako kuForomo lokuHlahlubela umThelo zifanele nakanjani bona zizaliswe:
Inomboro kamazisi (i-ID) nanyana iPasipoti namkha iLanga lamaBeletho (ubuncani bakhona kunye kwalokhu kufanele bona kube khona).
Imininingwana yakho (Igama, ikheli kanye nemininingwana yalapho ungathintwa khona)
Imininingwana yeBhanga.
Imali-ngeniso eyamukelweko nangabe akhange kube nemali-ngeniso enyakeni lowo, uzakufanele nanyana kunjalo bona uzalise indawana le ngokutlola iqanda uziro 0.
Imininingwana yakho yokubhanga
Iintifikethi ozithole eenkhungweni zeemali kumakonyana weemali zekhayapha ozitholileko (nangabe kunjalo)
Imininingwana yeendleko kanye neembizo zokwelatjhwa (zabodorhodera) (nangabe ikhona)
Imininingwana emanqophana neemali zokongela ukuthatha umhlalaphasi (nangabe ikhona)
Imininingwana emanqophana neendleko zamabhizinisi nezokukhamba ngomsebenzi (nangabe uthola i-allowance yokukhamba)
ngesikhathi uyiletha kwa-SARS. Uzakulindeleka nanyana kunjalo, bona uyibulunge kuwe YOKE lemitlolo efaneleko isikhathi esiminyaka emihlanu ukuze nakwenzeka bona bakwa-SARS bayifuna, ukwazi ukuyimikisa.
Baveze iindleko zabo zokulatjhwa enyakeni lowo;
Baveze iimali zesikhwama sepentjhini nanyana somhlalaphasi enyakeni lowo;
Baveze ilwazi lokubalwa kweendleko zokukhamba. Nakwenzeka ukhetha bona ukubala kwenziwe ngeendleko mbala, ilwazi elifaneleko lizakufanele bona lizaliswe. Nanyana, isikali esibekiweko seendleko singasetjenziswa.
OKUQAKATHEKILEKO:
Imininingwana yomuntu
Qinisekisa ukobana imininingwana ephrinthiweko kuForomo lokuHlahlubela umThelo ingiyo, begodu nangabe ayikatlolwa kuhle sebenzisa amabhlogo amhlophe angesandleni sokudla samagama aphrinthiwe, ukutlola imininingwana engiyo.
Ikheli lomsebenzi
Sibawa bona uzalise imininingwana yekheli lemsebenzini lapho usebenza khona gadesi.
Imininingwana ye-akhawundi yebhanga
Nangabe akunamininingwana etloliwe kilengcenye, uzakufanele bona uzalise zoke iingcenyana ezifaneleko ngemininingwana engiyo.
Izimali ongabuyiselwa zona nge-elekthroniki ngemva kwehlahlubo zithunyelwa kusetjenziswa ikhodi yegatja lebhanga yakho, hayi igama lebhanga. Awukalindeleki ngesibangeso-ke bona usinikele igama lebhanga oyisebenzisako.
Tjheja: Bakwa- SARS bakhupha amatjhege emajameni angakajayeleki kwaphela, ngesibangeso-ke uzakufanele bona usinikele imininingwana yakho yebhanga lapho uzakufakelwa khona imali yakho nangabe ufanele ukubuyiselwa okuthileko. Akunamali ebuyiswako ezakufakwa egameni lomunye umuntu nanyana umsebenzeli, ngaphandle kwalelo lomnikazi weForomo lokuHlahlubela umThelo lowo.
Yitjho indlela ongathanda ukuthintwa ngayo ngokutshwaya ibhlogo efaneleko, usebenzisa iinomboro 1 ukuya ku- 5. Inomboro u-1 itjho bona le yindlela oyincomisa khulu kanti u-5 ngileyo oyincomisa kancani khulu.
Imininingwana yomsizi wemithelo
Nangabe usebenzisa umsizi wezemithelo ukuzalisa imininingwana yeForomo lakho lokuHlahlubela umThelo, lowo msizi uzakufanele bona azalise lengcenye.
Umrholo Y 100,000
Umrholo wonyaka N 20,000
Amanye ama-allowance -adoselwa umthelo N 3,000
Ikhodi ekholomini yokuthoma iveza lapho imali-ngeniso ivela khona kanti ikholomu yokugcina iveza inani lemali leyo oyamukeleko. Amakholomu amabili la, ngiwo kwaphela ozawasebenzisa ukuzalisa iForomo lakho lokuHlahlubela umThelo. Nangabe wemukele i-IRP5 yinye kwaphela, uzakuzalisa inani kanye nekhodi yalapho kuvela khona imali leyo kilesi sigaba seForomo lokuHlahlubela umThelo njengombana kutjengiswe ngenzasapha.
Umrholo Y 56,000
Umrholo wonyaka N 5,000
- Isamba lesi sifanele bona sihlanganiswe ku-R100 000 evezwe ku-IRP5 yakamqhatjhi B 3605 - Isamba lesi sifanele bona sihlanganiswe ku-R20 000 evezwe ku-IRP5 yakamqhatjhi B
Umrholo Y 100,000
Umrholo wonyaka N 20,000
Amanye ama-allowance -adoselwa umthelo N 3,000
-Isamba lesi sifanele bona sihlanganiswe ku-R56 000 evezwe ku-IRP5 yakamqhatjhi A 3605 - Isamba lesi sifanele bona sihlanganiswe ku-R5 000 evezwe ku-IRP5 yakamqhatjhi A
Imali-ngeniso yesikhwama semali yomhlalaphasi
Nangabe uthole amakonyana eemalini zekhayapha, uzakufanele uragele phambili ngendlela elandelako:
Hlanganisa ndawonye amanani avezwe njengamakonyana atholakale ekhayapha avezwe eentifikethini ezemukelweko zakho kanye nomlinganakho. Zalisa inani leemali zoke zamakonyana ezitholwe nguwe kanye nomlinganakho iimali ongabuyiselwa zona zizakubalwa ngabakwa-SARS.
Sebenzisa ithebula elingenzasi, ukhethe ikoro yezomnotho lapho kuvela emnyakeni" kanye "nesikhathi esisetjenziweko". Nangabe imininingwana khona umrholwakho omkhulu. Tlola amadijithi afaneleko amabili wokugcina.ayikho, iingcenye zifanele bona ziliswe zingakazaliswa kuForomo lokuHlahlubela umThelo.
Ihlathululo
Abasebenzeli kanye neminye imisebenzi
Ipahla yokwembatha namanyathelo
Amalahle kanye nephethroliyamu
Zokwakha
Imisebenzi yezefundo
Igezi, irhasi kanye namanzi
Zeemali, itjhorensi, zokuthengiswa kwezindlu kanye nemisebenzi yebhizinisi
Ukudla, iinselo kanye netjhwala
Isikhumba, ipahla yesikhumba kanye noboya(ngaphandle kwamanyathelo nepahla yokwembatha)
Umtjhini nezinto ezikhambisana nayo
Umtjhini nezinto ezikhambisana nayo
Isimbi
Imikhiqizo yesimbi (ngaphandle kwemitjhini)
Zeemayini, ilitje kanye nomsebenzi wekwari
Amanye amabubulo wokwakha
Imisebenzi yomuntu ngamunye kanye neyemindeni
Ukuphathwa komphakathi
Iinkhungo zerhubhululo kanye nesayensi
Irhwebo lokuthengisa
Imisebenzi yezokuhlalisana kanye neminye efanako
Imisebenzi yokulungisa ekhethekileko
Amathulusi wokuthutha (ngaphandle kweenkoloyi, izitho zayo nokhunye kokusiza)
Indawo yokubeka yezokuthutha kanye nezokuthintana
UKUDOSWA KWEEMALI ZOKWELATJHWA
Imininingwana efunekako itjho iimali ezibhadelweko esikhwameni sezokwelatjhwa (medical fund) ngokwesikhathi sangomhla ka 28 Feberbari 2007, usibhadelela wena kanye nabanye abantu (obatjhejako) abatloliswe kilesikhwama. Lemininingwana kanengi ivezwa esitatimendeni sokwelatjhwa osithola esikhwameni sakho sezokwelatjhwa.
Ingabe inani litjhugulukile enyakeni ohlahlubwako lo?
Nangabe ngu- iye, yitjho inani liloke lamalunga kanye nabatjhejwako ngenyanga.
Yitjho iimali ozibhadelako zesikhwama sokwelatjhwa
Iimali ezibhadelwe mqhatjhakho egameni lakho zizakuvezwa eduze nekhodi 4005 ku-IRP5.
Yitjho iindleko zakho ezifaneleko lapha ongakazibawi esikhwameni sezokwelatjhwa
Nangabe ulilunga lesikhwama sezokulatjhwa uzakuthola bona inani leendleko zokulatjhwa ongakazibawi kusikhwama sezokwelatjhwa esitatimendeni sezokwelatjhwa. Leli linani elizakusetjenziswa kanye nenani leembizo ongakhange uzithumele esikhwameni sezokulatjhwa ngamabanga wokobana sele usebenzise weqa imikhawulo ebekiweko eenkambisweni ezinye. Amanani wobatjhejako ngokukhethekileko, angeze amukelwa njengmali edoswako ngalokho-ke afanele bona azaliswe ku-Foromo lakho lokuHlahlubela umThelo.
Imininingwana elandelako iyatlhogeka ukuzalisa lengcenye ye-Foromo Iindleko zokukhubazekalokuHlahlubela umThelo: Umuntu okhubazekileko kutjhiwo lowo ongaboni, ongezwa eendlebeni,
Inani lemali-ngeniso ehlangeneko ngaphambi kokudoswa, litlolwa eduze imitlolo efanele bona ibekwe isikhathi seminyaka emihlanu, ukuqinisa isibizo kwekhodi 3699, engcenyeni yomrholo ohlangeneko ngaphambi sakho. kokudoswa.
Yitjho iimali ozibhadela kusikhwama somhlalaphasi
Yitjho imali oyifaka kusikhwama somhlalaphasi
Iimali zagadesi kanye nozikweledako zesikhwama somhlalaphasi
Sebenzisa isitifikethi osithole kusikhungo lapho ufake khona iimali zakho ukuzalisa iForomo lokuHlahlubela umThelo. Ziimali ozibhadela ngepholisi ozakuzuza kiyo wena ngenyama, ezingabizwa.
Ngokuya komThetho womThelo weMali-ngeniso (i-Income Tax), ezinye iimali ezidoswako ziyemukeleka nangabe uthola umrholo. Ezinye zeemali ezidoswako ezifana nepentjhini kanye neemali zomhlalaphasi sele zitjhejiwe kilencwajana. Iimali ezidoswako eziseleko ezingatjhejwa nazo, nangabe kube neendleko ekungenwe kizo, ngezilandelako:
Iminikelo eyenzelwa iinHlangano zomPhakathi ezamukelekako ngokwesiGaba 18A
Sebenzisa inani elitlolwe erasidini oyemukeleko. Khumbula bona imali leyo izakutjhejwa njengemali edosiweko nangabe irasidi itjho bona ikhutjhwe ngokuya kwesigaba 18A somThetho womThelo weMali-ngeniso.
Iimali zokubhadela itjhorensi yokuvikela imali-ngeniso
Nangabe kunemali oyifakile ukuvikela imali-ngeniso yakho, uzakufanele bona wemukele isitifikethi kusikhungo lapho ofake khona imali leyo. Tlola inani eduze kwekhodi 4018 kuForomo lakho lokuHlahlubela umThelo.
Ukwehla kwamandla wepahla
Nangabe unepahla (asset) efana nekhompyutha begodu ukatelekile ukusebenzisa lepahla leyo njalo nje ukwenza imisebenzakho, uvumelekile bona ungafaka isibizo sokwehla kwamandla wepahla leyo. Imali ebalwako ifanele bona izaliswe eduze kwekhodi 4027 kuForomo lakho lokuHlahlubela umThelo.
A / B x Iindleko zizoke, lapho
A = Indawo ngamaskwayere mitha wendawo esetjenziselwa umsebenzi;
B = Inani lendawo iyoke ngamaskwayere mitha (kubalwa hlangana nokhunye yoke imakhiwo yangaphandle kanye nendawo esetjenziselwa umsebenzi) yendawo yokuhlala;
Iindleko zizoke = Iindleko zizoke ekuhlangatjezwane nazo ekutholeni kanye nekubulungeni indawo (ipahla) leyo (kukhutjhwa iindleko ezimanqophana nemali yepahla leyo).
Iinkolodo ezimbi kanye nokuhlelelwa iinkolodo ezimbi.
Iindleko zomphathi wesikhundla somphakathi.
Ungazikhethela ukufaka isibizo seendleko zokukhamba ngomsebenzi ngokuya kwamakhilomitha mbala owakhambileko nanyana ngokusebenzisa amahlelo anikelweko kumThetho womThelo weMali-ngeniso, nangabe wemukela i-allowance yokukhamba ngomsebenzi. Uzakufanele bona ube nencwadi yokuloga ezaliswe ngefanelo ukuze usebenzise amakhilomitha wamambala. Nangabe awukhethi ngokwenza itshwayo elifaneleko ebhlogweni ka- "yes" ("iye") namkha "no" ("awa") , kuzakuthathwa ngokuthi iinjamiso ezibekiweko zizakusebenza. Ngokuya kweenjamiso ezibekiweko, amakhilomitha wokuleya ayi-18 000 owakhambileko azakuthathwa njengewokuzikhambela nje. Ekubaleni isibizo sokukhamba ngomsebenzi, inani lamakhilomitha elikhanjiweko lizakupheleliswa ku-32 000.
Sibawa utjheje bona imininingwana yokuleya efunekako encwadini yokuloga ngelandelako:
Ilanga okukhanjwe ngalo;
Ubude bendawo okuyiwa kiyo nokubuya;
Amabanga wokukhamba.
Ukubala isibizo sokukhamba ngomsebenzi
Ukuze bakwa-SARS bakghone ukubala isibizo sakho sokukhamba ngomsebenzi, kuqakathekile bona uzalisa imininingwana elandelako:
Ilanga lokukhamba lokuthoma kanye nelanga lamaphelelo;
Iindleko zomsebenzi nanyana isilinganiso ngokwemali, sekoloyi leyo;
Sibawa utjheje bona ngaphandle kwalemininingwana, bakwa-SARS angeze babe sebujameni bokubala isibizo sakho sokukhamba ngomsebenzi begodu angeze bakwazi ukutjheja isibizweso.
Iindleko zokukhamba kanye ne-allowance yokukhamba ngomsebenzi kungenziwa isibizo sakhona ngokuya kwayinye yeendlela ezilandelako:
i Lapho amarekhodi anembako weendleko abulungwe khona
Zalisa ama-ayithemu afaneleko emudeni ngaphasi kwesihlokwana esithi, "Lapho Amarekhodi weendleko mbala abulungwe khona" kuForomo lokuHlahlubela umThelo.
Ngeposi
Tjhiya khona
<fn>J Zuma State of the Nation Address (IsiNdebele).nr.txt</fn>
J Zuma: State of the Nation Address (isiNdebele)











































[ Home ] [ Speeches & statements ]

IKulumo yesiTjhaba ngomHlonitjhwa u-JG Zuma, uMongameli weRiphabhliki yeSewula Afrika kuHlalohlanganisela leziNdlu zePalamende, eKapa

11 kuMhlolanja 2010

Somlomo ohloniphekileko;
Sihlalo womKhandlu weNarha oweNgamele iimFunda;
Sekela likaSomlomo weNdlu yesiBethamthetho seNarha neSekela;
likaSihlalo womKhandlu weNarha oweNgamele iimFunda;
Sekela Mongameli weRiphabhliki yeSewula Afrika, umHlonitjhwa Kgalema Motlanthe;
Mhlonitjhwa omPhathi wamaJaji eRiphabhliki yeSewula Afrika nawowoke amalunga wezobuLungiswa;
Isithwalandwe uMongameli Nelson Rolihlahla Mandela;
UMongameli wangaphambilini u-FW de Klerk;
Ubabethu, uMongameli walngaphambilini uKenneth Kaunda weZambia;
Abosekela Mongameli bangaphambilini;
AboNdunakulu abakhethekileko naboSomlomo beemFunda zethu;
Usihlalo weSALGA noburholi boke bukarhulumende wemakhaya;
Usihlalo weNdlu yeNarha yabaRholi beNdabuko;
IinHloko zamaZiko aSekela iNtando yeNengi;
UmPhathi weBhanka eKulu yeNarha;
Abayeni beentjhabatjhaba abakhethekileko, khulukhulu uSihlalo weKomitjhini yeBumbano le- Afrika, uNom. Jean Ping;
Iimbotjhwa zalokha zezepolotiki naboMakadebona bepi;
Amalunga wobuzenda;
Iimbikiindaba zeSewula Afrika nezangaphetjheya;
Zakhamizi zeSewula Afrika,
Dumelang, molweni, goeienaand, good evening, lotjhani noke emakhaya!
Sithabela ukuba nani entambameni eqakatheke kangaka.

Somlomo ohloniphekileko

Ngijame phambi kwenu namhlanjesi entambama, ngemva kweminyaka ema-20 selokho uMongameli Nelson Rolihlahla Mandela aphuma ejele.

Sikhethe ilangeli njengalelo lokubiza iHlalohlanganisela leziNdlu zePalamende ukwethula iKulumo yesiTjhaba, ukugidinga umzuzu womlando owatjhugulula inarha yekhethu.

Ukutjhatjhululwa kwakaMadiba kwabamphumela wokungabuyeli emva kwabantu beSewula Afrika. Iimbotjhwa naboMakadebona bepi balokha esinabo namhlanjesi bakubona lokho ngombana babeyingcenye yalokho egade kwenzeka.

Nizakukhumbula ukobana iinqubuthu zenarha le, ngokweenhlangano zabo ezihlukeneko, baziphendulela ngokuyelela ibizelo lokwenza inarha ingabuseki nokuthi ibandlululo lingaphumeleli. Sigidinga ilangeli neembotjhwa zalokha esizimeme ngokukhethekileko kobana zizohlanganyele nathi namhlanjesi. Samukela ngokukhethekileko labo abathethe ikhambo lokusuka ngaphetjheya beza lapha, uHelene Pastoors, uMichael Dingake beBotswana, uNom. Andimba Toivo ya Toivo wehlangano yeSwapo eNamibia.

Sithaba khulu ngobukhona besiqhema sezomthetho esasijamele iimBotjhwa emlandwini wokuvukelwa kombuso weRivonia - uLord Joel Joffe, osele anzinze eLondon neJaji u-Arthur Chaskalson. Begodu sikhumbula besidlulise ihlonipho yethu kuNom.Harry Schwartz, ngetjhudwelimbi ositjhiye ephasini ngeveke ephelileko.

Hlangana nokhunye, bekalilunga labajameli bezomthetho emlandwini weRivonia. Sidlulisa ukuthokoza kwethu kubangani bethu namakhomreyidi eentjhabatjhabeni, ngokusizana nathi kobana sithole ikululeko.
Samukela ngokukhethekileko umndeni wakwaMandela.
Babe sibonelo ngokuzinikela kwabanengi abaqalana nobukhali bebandlululo.
Silotjhisa uburholi behlangano ebusako nabalingani boMfelandawonye, labo umnyanya lo ongokhetheke khulu nakibo.

Bakwethu nabangani,

Elangeni elikhethekilekweli, kufunele sikhumbule indima yalabo ababebarholi be-National Party, abaphetha ngokubona bonyana ibandlululo lalingenalo ikusasa. Ngivumelani ngitshwaye indima eyadlalwa nguMongameli wangaphambilini u-PW Botha. Nguye owathoma imikhulumiswano ngekghonakalo yokutjhatjhululwa kweembotjhwa zezepolotiki. UMongameli uBotha wayegade asebenza noNgqongqotjhe walokha wezobuLungiswa, uNom. Kobie Coetzee, owayesizwa nguDorhodere Neil Barnard noNom. Mike Louw. Badlala indima eqakathekileko eyarholela ekutjhatjhululweni kwakaMadiba.

Bakwethu abahloniphekileko,

Kusafanele iSewula Afrika ivume ngokuzeleko, indima eqakathekileko eyadlalwa nguMongameli walokha we-ANC, uKhomreyidi Oliver Tambo, owakha isisekelo esenza kobana inarha le ibe sibonelo esihle sekululeko nentando yenengi.

Kwaba ngonobangela woburholi bakhe obuhle khulu, ukubonelaphambili ngokunqopha kwebhudango lakhe okwarholela i-ANC kobana iqiniselele bekufikelelwe esiphethweni semikhulumiswano. Ukuhlakanipha kwakhe kwabonakala ngesiVumelwano seHarare, esatlolwa besajanyelwa nguye. Kwabangiso isenzo lesi esadosela esisekelweni sesimemezelo esabamlando sakaMongameli u-FW de Klerk, eminyakeni ema-20 eyadlulako.

Kilokhu, uMongameli u-de Klerk watjengisa isibindi esikhulu noburholi obuqakathekileko. Ngelangeli elikhulu, asikhumbuleni nendima eyadlalwa yihloko leya uMm. u-Helen Suzman. Kwathatha isikhathi eside inguye kwaphela ngePalamende owayefuna kubenetjhuguluko. Sikhumbula nendima yomrholi we-Inkatha Freedom Party, iKosi uMangosuthu Buthelezi, naye owenza ibizelo lokutjhatjhululwa kwakaMadiba nezinye iimbotjhwa zezepolotiki nokubuyiselwa ngenarheni kwalabo abagade basekudingisweni.

Sibuye sithokoze khulu kwamanikelela emphakathini weentjhabatjhaba ngesekelo labo elinganakuzaza emzabalazweni wethu. Iinkhathezi emlandweni wethu zitjengisa ikghono lethu lobunye, nangaphasi kobuJamo obubudisi, nokutjheja qangi itjisakalo yenarha ngaphambi kwezinye.

Ngokusebenzisana, singenza okunengi.

Malunga ahloniphekileko,

Enyakeni wona lo, sizokukhumbula kwe iHlangano yoBunye beSewula Afrika, eyahlonywa ngonyaka we-1910. Lokhu kwakha inarha ebumbeneko.
Ngokuqakathekileko, Ukuninwa kwabantu abanzima kuHlangano yoBunye le, kwaba ngunobangela omkhulu wokutlanywa kwe-African National Congress ngonyaka we-1912. Njengalokha sitshwaya isikhathesi ngokukhamba konyaka, kufuze siqale emva sitjheje kobana lingangani ibanga esilikhambileko njengenarha.

Malunga ahloniphekileko,

Sikhumbula amezwi kaMadiba mhla atjhatjhululwako, nakasithi, ngiyamdzubhula:

"Ngijame phambi kwenu ngingasuye umporofidi, kodwana njengesisebenzi senu esizithobako, nina bantu.

Ukuzinikela kwenu nokungaphelelwa ngokuzinikela ngikho okukghonakalise ukubakhona kwami lapha namhlanjesi.

Ngalokho-ke ngibeka iminyaka yepilo yami eseleko ezandleni zenu."

Amezwi la asikhuthaza kobana singaliseleli bekufike lapha sifikelela khona emazingeni womphakathi ongakabhodwa mtlhago nokudinywa amathuba.
Eminyakeni ematjhumi amabili kusukela uMadiba atjhatjhululwa, inarha yekhethu itjhuguluke khulu. UMongameli uMandela wabumba inarha le ngerhuluphelo leSewula Afrika engabandlululi ngobulili nangobuhlanga kodwana kube yinarha ephumelelako yentando yenengi.

Njengalokha sigidinga ukutjhatjhululwa kukaMadiba namhlanjesi, asizibophelele kabutjha ukwakhela amaSewula Afrika ikusasa elihle, abanzima nabamhlophe. Asilandele irhuluphelo elalwelwa nguMadiba ubuphilo bakhe boke - irhuluphelo yomphakathi wentando yenengi nokhululekileko, lapha boke abantu bahlala ngokuthula banamathuba alinganako.

Malunga ahloniphekileko,

Sibize ukuhlala ngokuhlanganyela entambama ngombana sifuna bonyana inengi labantu enarheni yekhethu, abasebenzi nabentwana besikolo babeyingcenye yomnyanya lo. Siyawathabela amajadu atjengiswe lilutjha ngomnyanya lo.
Abentwana abamakhulu amabili namatjhumi asithandathu nesithandathu abasuka kizozoke iimfunda bazibandakanye kuKulumopikiswano eyandulela ukwethulwa kweKulumo yesiTjhaba ngendima yeLutjha epini yokulwa nomtlhago.

Sithokozisa umfundi obabethe ehloko, uCharlotte Le Fleur wesiKolo seseKhondari se-Worcester, naboboke abangenele iphaliswaneli ngokusebenza kabudisi.

Bakwethu nabangani,

Sihlangene ngaphasi kobujamo bokufadalala komnotho ephasini zombelele.
Unyaka ophelileko, sathomana nokwehla kwamandla womnotho ngemva kweminyaka eli-17. Ukufadalala komnotho wethu kwenza bonyana kulahleke imisebenzi engaba ma-900 000. Inengi lalabo abalahlekelwa misebenzi babantu abondlako ngekhaya.

KuMhlolanja wonyaka ophelileko, abajameli bakarhulumende, amabubulo, abasebenzi nomphakathi bavumelana ngamagadango wokwehlisa izinga lobudisi. Inengi lamagadango la siyawasebenzisa. Sithome ukusebenzisa indlela enamandla elwa nokwehla komNotho ekusetjenzisweni kweemali ngurhulumende, khulukhulu kumthangalasisekelo.

Ukwenzela abatlhagako ubulula, singezelele isikhathi sokukhulisa iMali yesiBonelelo sabeNtwana, begodu sadlulisela isibonelelwesi ebantwaneni abaneminyaka engehla kweli-14. Eminyakeni emithathu ezako, abeNtwana abaziingidi ezimbili abavela emindenini etlhagako, beminyaka eli-15 ukuya kweli-18, bazakuzuza emalini yesiBonelelo sabeNtwana.

IHlangano eThuthukisa amaBubulo ibekele ngahlanye iingidigidi ezi-R6 ukusiza iinkampani ezisebudisini. Urhulumende wethula "ihlelo lokubandula abaphelelwe msebenzi" ukunikela abasebenzi ithuba lesikhathi sokubandulwa kunokurhirizwa. Imizamo le ithuthukiswa liHlelo lethu lezemisebenzi yomBuso.

Isitjhaba sizakukhumbula bonyana eKulumeni yesiTjhaba yonyaka we-2009, ngamemezela bonyana iHlelo eLandisiweko lemiSebenzi yesiTjhaba lizakuveza amathuba wemisebenzi ema-500 000 kuNobayeni enyakeni we-2009.

Amathuba wemisebenzi la avezwa ngomnqopho wokusiza abantu abangasebenziko ukuthola ingeniso, ilemuko lomsebenzi namathuba wokubandulwa.

Malunga ahloniphekileko, Zakhamuzi zeSewula Afrika,

Kulithabo kithi ukumemezela bonyana ekupheleni kukaNobayeni, besele siveze amathuba wemisebenzi yombuso adlula ama-480 000, ekumaphesente ama-97% wesibalo ebegade sisinqophile. Imisebenzi le isemikhakheni enjengeyokwakha, amahlelo wetjhejo lemakhaya nelemphakathini namaphrojekthi wezebhoduluko.

Silemuke imikhakha etlhoga ukuthuthukiswa, esizasebenza ngayo ngokukhamba kwesikhathi, ukufaka hlangana amathuba angezelelelweko wamaphrojekhthi wemisebenzi. Siyazi kobana imizamo le namanye amagadango ngeze yarhobhisa ngokuzeleko umthintela wokwehla komnotho. Sithokoza ummoya wobuntu wemindeni, imisebenzi yomphakathi neyokuzinikela ekhuthaza inengi labantu ukusiza labo abathintwa budisobu bomnotho, eenkhathini ezibudisi.

Malunga ahloniphekileko,

Iinkomba zezomNotho zitjengisa bonyana sekuba ngcono.
Imisebenzi yezomnotho iyanda eSewula Afrika begodu silindele ukukhula komnotho okuragela phambili. Iimbalobalo zemisebenzi ezikhutjhwe ngelesiBili, zitjengisa bonyana njenganje umnotho uveza amathuba wemisebenzi kunokuyiphelisa. Kusesemsinya, nokho, ukobana singabanesiqiniseko ngebelo letuthuko.

Urhulumende ngeze awalisa amagadango wokusekela. Gadesi kusikhathi sokwenza isisekelo sokukhula komnotho begodu ukukhula okuveza imisebenzi.

Ihlelo lethu lomthangalasisekelo wesikhathi eside lizakusiza umnotho wethu bonyana uhlume ngebelo. Amahlelo wethu wefundo namakghono azakwandisa umkhiqizo wethu nekghono lephaliswano.

UmThethomgomo weQhinga lokuSebenza kwamaBubulo netjhejo lethu elitjha lemiSebenzi yezebhoduluko, lizakwakha amabubulo aqinileko nakghona ukuqatjha abasebenzi. Ihlelo lethu lokuthuthukisa iindawo zemakhaya, lizakuthuthukisa umkhiqizo wemakhaya namaphilo wabantu. Isisekelo samano wethu wokuvuselela umnotho, kulihlelo lethu lokutjala iimali.

Eminyakeni emithathu ezako urhulumende uzokusebenzisa iingidigidi ezima-R846 ukulungisa umthangalasisekelo womphakathi. Mayelana neeenthuthi, sizakutjheja begodu sinabise ithungelelwano lethu leendlela. Sizakwenza isiqiniseko sokobana iimporo zethu zeentimela ziyathembeka,zisebenza kuhle begodu zihlanganiswa namadoyelo weenkepe. Ukuqinisekisa ukutholakala kuhle kwegezi, sihlome iKomiti yaboNgqongqotjhe eQalene nezaMandla ukuthuthukisa ihlelo leensetjenziswa leminyaka ema-20.

Hlangana nokhunye, ikomiti le izakutjheja ukuzibandakanya kwabakhiqizi begezi abazijameleko, nokuvikela abatlhagako emananini wegezi akhuphukako. Sizakuhloma umsebenzisi wegezi ozijameleko, onganatjhebiswano ne-Eskom Holdings. I-Eskom izakuragela phambili nokwakha amandla angezelelweko nokuthuthukisa itjhejo leentetjhi zegezi.
Njengendlela yokuqinisekisa ukuthuthukiswa kokukhula komnotho ohlanganyelweko, sihlome umKhandlu wokweLuleka ngokuThuthukiswa komNotho oNabileko wabantu abaNzima.

Umnqopho omkhulu norhabako mayelana nokutjhugululwa kwemithethomgomo kufanele kube kungenelela okunqophe ukuvezela ilutjha amathuba wemisebenzi.
Amazinga weLutjha elingasebenziko aphezulu kunokulindelekileko.
Kuzakwendlalwa iimphakamiso mayelana nokusekela ngeemali ijima lokuqatjha ilutjha, ukukhuthaza iinkhampani bonyana ziqatjhe abasebenzi abanganalemuko. Kunehlelo elizako lokunabisa ukuqatjhwa komphakathi.
Lokhu kufaka hlangana amaphrojekthi womthangalasisekelo weendawo zemakhaya, iinkolo, ifundo ephakemeko nehlelo lokusiza ngokufundisa, amakhaya wetjhejo, ukutjhejwa kweenkolo namahlelo wokuthuthukisa abeNtwana abasaKhulako.

Ngonyaka ophelileko sahloma i-Ejensi yesiTjhaba yokuThuthukisa iLutjha.
Silayele i-ejensi le bonyana isebenze ngokurhabileko ukuhloma izakhiwo zayo enarheni mazombe, ukwenzelela bonyana ikghone ukusisiza ukulinganisa amahlelo karhulumende anqotjhiswe ekuthuthukiseni ilutjha.

Malunga ahloniphekileko,

Lokha umbuso lo nawungenako ngonyaka ophelileko, sazibophelela ukusebenza ngamandla ukwakha inarha ethuthukako. Sathi uzakuba mbuso oqalelela iimfuneko neenrhuluphelo zabantu begodu osebenza ngcono norhabako. Unyaka lo, wee-2010, uzakuba ngunyaka wokwenza. Itshwayo elibonakala khulu ngombuso lo kukobana wazi lapha abantu bahlala khona, uzwisisa iimfuneko zabo begodu uphendula msinya. Urhulumende kufanele asebenze msinya, khulu begodu kuhle.

Sizakulindela isiGungu nemiSebenzi yomPhakathi ukukhambisana nenembombono le. Sakha inarha enzinze ekusebenzeni ngokuthuthukisa ukuhlela kunye nokutjhejisisa ukusebenza nokuhlolisisa. Ufanele sihlanganise neenlinganiso zobulili eHlelweni likaRhulumende lokuSebenza.
Isenzwesi sizakuqinisekisa bonyana abomma, abeNtwana nabantu abaKhubazekileko bathole amathuba wetuthuko.

Siyathaba ukumemezela indlela etjha karhulumende yokwenza izinto
Umsebenzi weminyango uzakulinganiswa ngemiphumela, ezabe itlanywe ngehlelo lethu lokuhlolisisa nokutjhejisisa. Abongqongqotjhe abaqalene nomphumela othile, bazakutlikitla isivumelwano sokwenza imisebenzi noMongamel.

Sizakuhlathulula okufanele kwenziwe, bunjani, ngubani, esikhathini esingangani begodu kusetjenziswe ziphi iinlinganiso neentlabagelo.

Njengalokha nazi, sizibophelele kumaqalontangi amahlanu:
Ifundo, zamaphilo, ukuthuthukiswa kweendawo zemakhaya nokutjhugululwa kwenarha, ukudala imisebenzi enetlha, nokulwa nobulelesi.
Ngaphezu kwalokho, sizokusebenzela ukuthuthukisa ukusebenza ngefanelo kwaborhulemende bemakhaya, ukuthuthukiswa komthangalasisekelo nokuhlaliswa kuhle kwabantu. Sizakwenza imisebenzi ethile eqakathekileko kobana sifikelele kumiphumela le.

Sibeke ifundo nokuthuthukiswa kwamakghonofundwa ekabeni yemithethomgomo karhulumende lo. Ehlelweni lethu lonyaka we-2010, sifuna ukuthuthukisa ikghono lokufunda ebantwaneni bethu, ukuthi bakghone ukutlola nokubala eminyakeni yesigabasisekelo. Ngaphandle kokobana senze lokhu, ngeze sakghona ukuthuthukisa ikhwalithi yefundo. Iminqopho yethu yefundo ilula kodwana iqakathekile. Sifuna abafundi nabotitjhere babe sesikolweni, ngetlasini, ngesikhathi, bafunde begodu kufundiswe ama-iri alikhomba ngelanga.

Sizakusiza abotitjhere ngokubanikela amahlelo weemfundo wamalanga woke anemininingwana epheleleko. Sizakunikela abafundi iincwadi zokusebenzela ezisetjenziswa lula ezitlolwe ngawo woke amalimi ali-11. Ukuthoma unyaka lo kuya phambili, boke abafundi bebanga lesi-3, 6 nele-9 bazakutlola ukuhlola kokufunda neembalo ezilinganiswe ngokuzijameleko.
Sinqophe ukungezelela izinga leenhlahlubo lezi ukusukela ezingeni lagadesi elihlangana namaphesente ama-35 kuya kama-40 ukufikela okungasenani kumaphesente ama-60 ngonyaka wee-2014. Imiphumela izakuthunyelwa kubabelethi ngomnqopho wokutjheja iragelophambili.

Ngaphezu kwalokho, isikolo ngasinye eenkolweni zethu ezima-27 000 sizakuhlolwa ziimphathimandla ezibuya kumNyango wezeFundo esiSekelo.
Lokhu kuzakurekhodwa eembikweni otloliweko begodu ohlolekako.
Sihlose ukungezelela isibalo sabafundi bebanga letjhumi nambili abaneemfanelo zokwamukelwa eyunivesithi bafike eenkulungwaneni ezili-175 000 qobe ngonyaka bekube ngunyaka we-2014.

Sikhuthaza ababelethi ukusebenzisana nathi ukwenza lokhu kubey ipumelelo.
Samukela isitatimende senyanga ephelileko esikhutjhwe ziihlangano zabotijhere zontathu, i-NAPTOSA, i-SADTU ne-SAOU, baqinisekisa ukuzibophelela kuJima leKhwalithi yokuFunda nokuFundisa ekuthomeni konyaka we-2010.

Malunga ahloniphekileko,

Kufanele sitjale kulutjha lethu ukuqiniseka ukuba nabasebenzi abanamakghono ukusekela ukukhula komnotho nokudala amathuba wemisebenzi.

Ngalokho-ke sihlela ukungezelela ibandulo labaneminyaka ehlangana ne-16 ukuya kuma-25 eenkhungweni zefundo nebandulo. Lokhu kuzasisiza ukubanikela ithuba lesibili lefundo, labo abanganamfanelo zokufunda eyunivesithi. Sisebenzisana namaziko wefundo ephakemeko ukuqinisekisa bonyana abafundi abafaneleko bakghone ukuthola isizo leemali elivela kusiKhwama seSizo leeMali labaFundi beNarha. Sibeke neminqopho ephezulu yokuthuthukiswa kwamakghonofundwa, ukuthola abosonjiniyera nabasebenzi besiterhiniki nokungezelela isibalo sabotijhere abaneziqu zeemBalo neSayensi. Sifanele singezelele isibalo selutjha elizakuthola umsebenzi wokufunda basebenza emikhakheni yombuso nemabubulweni wangeqadi.

Omunye umphumela oqakathekileko kuqinisekisa ipilo ehle kiwowoke amaSewula Afrika. Sizakuragela phambili nokuthuthukisa ihlelo lethu lezamaphilo. Lokhu kufaka hlangana ukwakha nokulungisisa iimbhedlela nemitholapilo, begodu nokuthuthukisa ubujamo bomsebenzi kubasebenzi bezamaphilo. Sihlanganyele neBhanka yeTuthuko ye-Afrika engeSewula ukuthuthukisa ukusebenza ngokuzeleko kweembhedlela zombuso nama-ofisi weeyingi. Begodu sisebenzisana neBhanka yeTuthuko ye-Afrika engeSewula neHlangano eThuthukisa amaBubulo ngetjhebiswano ehlelweni lamabubulo wangeqadi nombuso ukuthuthukisa iimbhedlela nokusekela amaphrojekhthi ngeemali.

Malunga ahloniphekileko,

Kufanele siqalane neqiniso lokobana isikhathi sokuphila kusukela ekubelethweni, sehlile ukusuka eminyakeni ema-60 ngonyaka we-1994 ukuya ngaphasi kweminyaka ema-50 namhlanjesi. Ngalokho-ke senza amano wokungenelela ukwehlisa ukuhlongakala kwabantwana nababelethwako ngokwehlisa ukuthelelana okutjha kweNgogwana yeNtumbantonga, nokwelapha ubulwele besifuba ngokuzeleko.

Sizakwehlisa nokuhlongakala kwamasana ngehlelo elidephileko lemijovo.
Sizakuvuselela amahlelo wezamaPhilo eenkolweni. Sizaphetha zoke iinthembiso ngeLanga lePhasi leNtumbantonga mayelana neendlela ezitjha zokuvikela iNgogwana yeNtumbantonga namagadango wokwelapha. Sewuthomile umsebenzi ongeneleleko ukuqinisekisa kobana lokhu kwenziwe ngesikhathi.
Sizakuragela phambili namalungiselelo wokuhlonywa kwehlelo letjhorensi yezamaphilo yenarha.

Zakhamuzi zeSewula Afrika,

Sisebenza ngamandla ukuqinisekisa ukobana woke umuntu eSewula Afrika uzizwa aphephile begodu uphephile. Sizakuragela phambili nomsebenzi wethu ukwehlisa ukurhagala kobulelesi obunenturhu, siqinisekise kobana ihlelo lezobulungiswa lisebenza ngefanelo. Sihloma amano wokungezelela isibalo samapholisa ngamaphesente ali-10 eminyakeni emithathu ezako.

Sitshwaye ipi eqalene nokuthathelwa iinkoloyi, ukungenelwa emakhaya nemabubulweni,nobulelesi bokuthintana njengokubulala, ukukata nokulimaza, njengamaqalontangi. Soke sinendima ekufanele siyidlale.
Asizibandakanye eenhlanganweni zomphakathi zokuphepha. Asilise ukuthenga ipahla eyetjiweko. Asilungele ukunikela amapholisa ilwazi ngezenzo zobulelesi.

Ukusebenzisana kuzakulwisana nobulelesi.

Bakwethu neemvakatjhi ezihloniphekileko,

Kufanele urhulumende wemakhaya asebenze. Kufanele abomasipala bathuthukise ukunikelwa kwezindlu, amanzi, ukukhanjiswa kwendle, igezi, ukulawulwa kweenzibi neendlela. Ngonyaka ophelileko saba nomhlangano nabosodorobha nabaphathi babomasipala. Lokhu kwasinikela ilwazi elidephileko ngeenkinga zikarhulumende wemakhaya. Savakatjhela imiphakathi ehlukahlukeneko nabomasipala, ukufaka hlangana neBalfour eMpumalanga neTembisa eGauteng.

Ngemva kwevakatjho leBalfour, sathumela isiqhema saboNgqongqotjhe abalithoba ukuvakatjhela indawo leya ukobana bayokutjheja iminako eyayivezwe mphakathi. Iinkinga ezimbalwa kilezo ezavezwako sele zitjhejiwe. Ngiyalele abongqongqotjhe kobana baqalane nezisasaleleko.
Siyabuyelela ukobana akunamiraro enikela ilungelo lokwenza inturhu nokoniwa kwepahla.

Siyalele abasebenza ngomthetho ukuthatha amagadango aqinileko lokha nakwephulwa umthetho eBalfour nakezinye iindawo. KuNobayeni enyakeni wee-2009, isiGungu saphasisa amano wesikhathi esibekiweko mayelana norhulumende wemakhaya. Lokhu kuzaqinisekisa bonyana urhulumende wemakhaya unamakghonofundwa afaneleko wokuPhatha, wekambiso newesiterhiniki.

Enyakeni lo wokwenza, asisebenzeni soke ukwenza urhulumende wemakhaya abemthwalo wethu soke. Sisebenzela ukuthuthukisa iindawo zemitlhatlhana eziseendaweni ezihle besinikele ngeemfuneko ezifaneleko nelungelo lobunini bestandi emindenini engaba ma-500 000 ngonyaka wee- 2014.
Sihlela ukubekela ngeqadi amahekthara azi-6 000 wenarha yomphakathi esendaweni ehle ukusiza abantu abarhola kancani kobana bathole izindlu.

Umzamo omkhulu kuzaba kutjheja abantu labo imirholo yabo ephezulu khulu kobana bangathola isizo leemali lakarhulumende, kanti ngakelinye ihlangothi umrholwabo mncani kobana bangathola isizo leemali lebhanka.
Sizakuhloma isikhwama sesiqinisekiso se-R1 bhiliyoni ukusiza ukubulunga imali kwangeqadi nebubulo lezindlu , ukuthuthukisa iindlela ezitjha zokuhlangabezana neemfuneko zezindlu.

Bakwethu,

Enyakeni ophelileko sathi, abantu bemakhaya nabo banelungelo lokuba negezi, amanzi, ukukhanjiswa kwendle neeendlela.

Sathi kufanele babe neendawo zemidlalo neentolo ezikulukazi ezenziwe ngcono njengezemadorobheni.

Mayelana nalokhu, sahloma isiza sokuthoma sokulinga, iHlelo eliDephileko lokuThuthukisa iinDawo zemaKhaya eGiyani, eLimpopo, ngoRhoboyi unyaka ophelileko. Emva kwalokho, sekwakhiwe izindlu ezima-231.
Sekube neragelophambili ekunikelweni komthangalasisekelo ozokusekela ituthuko kezokulima nokubandula amalunga womphakathi.

Ukufikelela iintlabagelo zezamaphilo nefundo sekwenziwe ngcono.
Sihloma amahlelo afanako eentandini ezilikhomba enarheni mazombe, lapho kuyokuzuza amawadi ama-21. Nakufika unyaka wee-2014, sinqophe ukuba neentandi emawadini ali-160. Sifuna imindeni emaphesente ama-60 eentandinezi ikghone ukuhlangabezana neemfuneko zabo zokudla njengemikhiqizo yabo ngonyaka wee-2014.

Kancani kancani kuzabe kulunge, kambe bakwethu, kuthiwa nepandla ithoma ngeenhlohla.

Sifuna begodu ukuhlanganisa kuhle ukutjhugululwa kwenarha namahlelo asekela zelimo. Ipumelelo yethu emkhakheni lo izakulinganiswa ngokungezeleleka kwesibalo sabalimi abasakhasako abangakghona ukungenelela kezomnotho.

Somlomo ohloniphekileko noSiHlalo womKhandlu weNarha oweNgamele iimFunda,

Asisiyo inarha enamanzi amanengi. Nofana kunjalo, silahlekelwa mamanzi amanengi ngonobangela wamaphayiphi avuzako nomthangalasisekelo ongasi sezingeni elinetlha. Sizakuthatha amagadango wokwehlisa ngengcenye ukulahlekelwa mamanzi ngonyaka wee-2014.

Malunga ahloniphekileko,

Njengengcenye yemizamo yethu yokuthuthukisa ukukhula komnotho, sisebenzela ukwehlisa iindleko zokuthintana. Umphakathi weSewula Afrika ungalindela ukwehliswa khulu kwehlawulo yesithintanisi, ufunjathwako, umtato wemakhiwo nowemiphakathi. Sizakusebenzela ukungezelela ibelo lesithintanisi begodu siqinisekise izinga eliphezulu le-inthanethi, ukukhambisana nekambiso yeentjhabatjhaba.

MaSewula Afrika,

Urhulumende lo uzaqinisekisa ukobana amagugu webhoduluko newemvelo ayavikelwa, begodu athuthukiswe.

Ngokusebenzisana neBrazil, i-India neChina, begodu kubalwa hlangana ne-Amerikha, eyayijamele iinarha ezithuthukileko, sadlala indima eqakathekileko kusivumelwano esamukelwa e-Copenhagen emhlanganweni wokuTjhuguluka kobuJamo Bezulu ngoNobayeni enyakeni ophelileko.
Nanyana singangeneleli khulu njengokulindelweko, nokho kuligadango eliqakathekileko ngombana sibophelela zoke iinarha ukuziphendulela ngokutjhuguluka kobuJamo bezulu. Sizasebenza ngamandla nabalingani bethu bangaphetjheya ukufikelela esivumelwaneni esinesibopho sangokomthetho.
NjengeSewula Afrika, sizibophelele ekuhlangabezeni iinlinganiso ezilindelweko ukwehlisa ukusilaphazeka kommoya, begodu sizakuragela phambili ngamano wethu wokwehlisa ukutjhuguluka kobuJamo bezulu.

Malunga ahloniphekileko,

Sizakuqinisa imizamo yokuthuthukisa ikareko leSewula Afrika ephasini zombelele. Sizakusekela imizamo yokurhabisa ukuhlanganiswa kwesifunda se-SADC ngokwepolotiki nezomnotho. ISewula Afrika iragela phambili ukubamba indima edosa phambili emizameni yekhontinenthi ukuqinisa iHlangano yoBunye be-Afrika nezakhiwo zayo, ukusebenzela ubunye. Sizakunqophisa amandlethu ekuvuseleleni iTjhebiswano eliTjha leTuthuko ye-Afrika, njengeqhinga lokuthuthukisa umnotho kukhontinenthi.

MaSewula Afrika,

ImiSebenzi yomBuso kufanele iphendule ngokurhabileko yenze isikhathesi kube ngesithuthukisa ukusebenza kombuso.
Sitlhoga ikghono elidluleleko nokusebenza ngamandla.
Sitlhoga abasebenzi bombuso abazinikeleko, abanekghono nabatjheja iimfuneko zezakhamuzi.
Urhulumende uqalene nokuthuthukiswa nokusebenzisa ihlelo letuthuko lombuso, elizakubeka ikambiso namazinga wabasebenzi bombuso kiyo yoke imikhakha.

Malunga ahloniphekileko,

Siragela phambili nemizamo yethu youkuruthula ukukhohlakala nokukhwabanisa emisebenzini yokuthenga neyamathenda, nekwenzeni iimbawo zeencwadi zokutjhayela, iimbonelelo zesondlo, iimpasa, hlangana nokhunye.
Siyathaba ngengepumelelo urhulumende ayenzako keminye imikhakha.
Iveke le, siphelise imbadela yesondlo ekhwayanisiweko ezii-32 687, elinganiselwa eengidini ezi- R180 . IKomiti yethu yaboNgqongqotjhe eQalene nokuKhohlakala, itjheja iindlela zokuruthula ukukhohlakala.

Ngokusebenzisana, singenza okunengi.

Bakwethu,

Njengalokha nazi, sethula iNomboro yokuRhabako kaMongameli ukwenza urhulumende ne-Ofisi kaMongameli bafikeleleke emphakathini, nokusiza ukususa iinqabo zokulethwa kweensetjenziswa ebantwini. Umtato lo ujamele ukuzimisela kwethu ukwenza izinto ngokuhlukileko kurhulumende.
Wenze umahluko epilweni yamaSewula Afrika amanengi. Singabala uKsz. Buziwe Ngaleka weMount Frere, umtatwakhe wawubika ngemali yomhlalaphasi womyenakhe owalalako. Loyo kwaba mtato wokuthoma esawubambako ngelanga lokuthoma lomsebenzi lo. Ukhona hlangana nathi entambama namhlanje.
Begodu hlangana nathi kunoNom. Nkululeko Cele, owasizwa ukuthola ipasa, eyamsiza ukobana azitlolise njengomfundi eYunivesithi yeThekhnoloji eseTshwane.

Lezi ziimbonelo ezimbili hlangana nezinengi ezibe yipumelelo.
Kilezi nezinye iimbonelo, sitshwaya ubuthakathaka ekufanele bulungiswe mikhakha karhulumende ehlukeneko. Ngokukhulumisana noSomlomo, simeme abajameli beenhlangano abasuka ePalamende ukuvakatjhela iziko lemitato ukobana amaLunga wePalamende ayozibonela ngokwawo umsebezi owenziwako.

Bakwethu nabangani,

Ngendlale amaphuzu aqakathekileko wamahlelo wethu wonyaka ka-2010, ngokuzibophelela kwethu ngokuhlanganyela njengorhulumende wabantu beSewula Afrika. Ikulumo yesiTjhaba inikela isithombe esinabileko sehlelo lethu lomsebenzi. AboNgqongqotjhe bazakwethula imininingwana eseleko eenkulumeni zabo zesAbeloMali.

Malunga ahloniphekileko, maSewula Afrika,

KuSinyikhaba kilonyaka ophezulu, sizatshwaya ilanga lokukhumbula unyaka we-150 selokho kwafika amaNdiya eSewula Afrika. Lokhu kunikela ithuba lokutjheja ukuqakatheka komnikelo womphakathi wamaNdiya emiKhakheni yemisebenzi, amabubulo, isayensi, imidlalo, ikolo, ubukghwari ngepumelelo yokuqinisa intando yenengi yethu.

Bakwethu nabangani,

Angithathe ithubeli ngidlulise amezwi wethu wokutjhiriya okunezwelo kuRhulumende nabantu beHaiti ngehlekelele ebaveleleko. Siyathaba ukobana iinqhema zethu zokuhlenga zakghona ukuyokusiza.
Ngithanda Ukuhlonipha ngokukhethekileko umSewula Afrika ohlala alisizo ngeenkhathi zehlekelele, athuthukise nenembombono yomphakathi otjhejako. Samukela ngeNdlini le namhlanjesi uDorh Imtiaz Sooliman we-Gift of the Givers.

MaSewula Afrika,

Ukubanjwa kwephaliswano leBhegere yePhasi yeFIFA kwenza unyaka wee-2010 ubengewokwenza kwamambala.

Kusithethe iminyaka eminengi sihlelela iBhegere yePhasi. Sisalelwe ziinyanga eentathu.

Begodu sizimisele ukwenza iphaliswaneli libe yipumelelo. Umthangalasisekelo, zokuphepha nokuhlelwa kwemininingwana sekulungisiwe ukuqinisekisa iphaliswano eliyipumelelo.
Njengesitjhaba, sinesikolodo sokuthokoza iKomiti yeKhaya yamaLungiselelo ngomsebenzabo omuhle.Sifisela uSihlalo weKomiti yeKhaya yamaLungiselelo, u-Irvin Khoza, isiKhulu, uDanny Jordan nombanduli weBafana Bafana, uCarlos Alberto Parreira okuhle kodwa eenyangeni ezizako.

UMongameli uMandela wadlala indima eqakathekileko ekusizeni inarha bonyana ithumbe amalungelo wokubamba umnyanya omkhulu lo. Ngalokho-ke kufanele senze iphaliswano leBhegere yePhasi libe yipumelelo ekulu ngokumhlonipha. Zakhamuzi, asisekele isiqhema senarha iBafana Bafana.
Ngingomunye walabo abakholwa bonyana iBafana Bafana izokweza iimanga. Okuqakatheke khulu, ithikithi esandleni bakwethu! Asithengeni amathikithi soke ngesikhathi senzelele ukuya emidlalweni.

MaSewula Afrika,

Njengalokha sigidinga ukutjhatjhululwa kukaMadiba namhlanjesi, sizibophelela kabutjha ekubuyisaneni, ubunye besitjhaba, ukungabandlululani ngobuhlanga nokwakha ikusasa elihle njengamaSewula Afrika, abanzima nabamhlophe.

Sihlahlwa ngilokho uMadiba akukhulumako ekhotho, ukuthi, ngiyamdzubhula:

"Ngesikhathi sepilo yami yoke ngizinikele ekuzabalazeleni abantu be-Afrika.

Ngilwe nokuba ngehla kwabamhlophe begodu ngalwa nokuba ngehla kwabanzima.

Ngithabela ibhudango lomphakathi wentando yenengi nokhululekileko, lapho boke abantu baphila ngokuthula, begodu banamathuba alinganako.

Kulibhudango engithemba ukobana ngizaliphilela, begodu ngilifikelele.

Kodwana nakukghonakalako, kulibhudango engizimisele ukulifela."

Njengokukhuthazwa yikutani yethu uMadiba, kuyihlonipho kimi ukunikela iKulumo yesiTjhaba yonyaka wee-2010 kizozoke iinkutani zethu, ezidumileko nezingakadumi, ezaziwako nezingaziwako. Asisebenzeni soke ukwenza unyaka lo wokwenza ube ngonepumelelo enarheni yekhethu.

Ngiyathokoza.

Issued by: The Presidency
11 February 2010












About the site | Terms &amp; conditions
Developed and maintained by GCIS
This site is best viewed using 800 x 600 resolution with Internet Explorer 4.5, Netscape Communicator 4.5, Mozilla 1.x or higher.





Last Modified: Tue, 02 Mar 2010 16:40:10 SAST


<fn>K Motlanthe State of the Nation Address (isiNdebele).nr.txt</fn>
K Motlanthe: State of the Nation Address (isiNdebele)











































[ Home ] [ Speeches & statements ]

IKulumo yesiTjhaba kaMongameli weSewula Afrika, uKgalema Motlanthe, kuHlalohlanganisela leziNdlu zePalamende, eKapa

6 kuMhlolanja 2009

Mma. Somlomo weNdlu yesiBethamthetho seNarha;
Nomzana. siHlalo womKhandlu weNarha oweNgamele iimFunda;
Mma. Sekela kaMongameli;
Sekela kaSomlomo noSekela kasiHlalo womKhandlu weNarha oweNgamele iimfunda;
MPhathi wamaJaji uLanga;
Sekela kaMongameli wangaPhambilini weNarha yeSewula Afrika noMongameli we-ANC;
BoNdunakulu beemFunda;
BoNgqongqotjhe naboSomlomo beemBethamthetho zeemFunda;
Mphathi wamaJaji wangaphambilini neemPhathiswa zangaphambilini ezeNgameleko zePalamende;
Mphathi wabaZenda oHloniphekileko, abaZenda neeNtatanyiswa ezivela ngaphetjheya;
Barholi abaHloniphekileko beenHlangano zePolitiki namaLunga wePalamende, abaRholi beNdabuko;
Meyara oHloniphekileko weDorobha leKapa;
Barholi bezeKolo nabajameli bomphakathi;
Madelisa nabangani;
Neenthekeli eziKhethekileko:

Ngithokoza ilungelo engilinikelweko lokobana ngithule ikulumo le kuHlalohlanganisela leziNdlu zePalamende yeSewula Afrika, ekuthomeni kwesikhathi esiphelako sokubusa kweHlandla lesiThathu kwePalamende yeNtando yenengi.

Ngijama ngokuzithoba ngaphambi kwabantu beSewula Afrika ngithokozela nethuba enginikelwe lona lokuba nguMongameli ngemva kwequnto elikhethekileko lobujamo elathathwa yiHlangano eBusako lokwehlisa esikhundleni uMongameli weNarha wangaphambilini.

Mina nginokuziphendulela kwesikhathi esiziinyanga ezimbalwa, ukobana ngirhole isiGungu seNarha ekuqedeleleni lokho okwagunyazwa yi-African National Congress emakhethweni wonyaka we-2004. Begodu nokwakha umleyo wezokuphatha ngemva kwamakhetho.

Eenyangeni ezihlanu ezidlulileko sikwazile ukwamukela amatjhuguluko ekuphatheni kukarhulumende, ngalokho sithokoza ubuhle berherho lomThethosisekelo, elitjengise ukuba yingcenye yokubambisana kwamalunga wesiGungu netjhebiswano labaphathi bamabubulo karhulumende.

Nasiqala emva eminyakeni elitjhumi nahlanu edlulileko, kuyafika kimi bona ngithokoze ukuzinikela nokusebenza kabudisi kwaboMongameli bangaphambilini uNelson Mandela noThabo Mbeki, abomma nabobaba abanengi abadlala indima eqakathekileko ekukghonakaliseni ikambiso ngaphasi kwentando yenengi: isiGungu nokuphatha, iimBethamThetho kiyo yoke imikhakha karhulumende nePhiko lezoBulungiswa; lezo ezitjhutjhumezwa yifuneko yokwenza ngcono ipilo yamaSewula Afrika woke.

Ngaphezu kwakho koke, ngijame ngaphambi kwenu ngokuzikhakhazisa nokuthemba bonyana iSewula Afrika esiyigidingako namhlanjesi eminyakeni eli-15 kwaphela edlulileko ayisenakwehlukana, ukulwa nokukhethulula. Lokhu kumphumela wokusebenza kabudisi kwabomma nabobaba abavela emahlangothini woke wepilo.

AmaSewula Afrika la ajamele ithemba nokuqinisela lokho okutjho isitjhaba sekhethu.

Hlangana namaSewula Afrika esizikhakhazisa ngawo kunamaLunga wePalamende yethu yentando yenengi, labo ngetjhudu elimbi okwafuneka bona sibalayelise unomphela kusukela ngenyanga kaMhlolanja wonyaka odlulileko. Bafaka hlangana laba abalandelako, uBrian Bunting, Billy Nair, Ncumisa Kondlo,John Gomomo, Joe Nhlanhla, Cas Saloojee, John Schippers no-Jan van Eck.

Ngithanda ukufaka hlangana nalaba, umSewula Afrika okhetheke kwamambala uMma. uHelen Suzman, owajamela amagugu wePalamende yethu etjha ngeenkundleni ezidala.

Kungilaba abantu nabanye abathandi benarha yekhethu abazakwamukela isabelo esikhulu senzuzo lokha nasimemezela bonyana kungaba nesiwuruwuru sokunganzinzi kezomnotho, ukungabi nesiqiniseko ngobujamo obungahle behlele zepolotiki ngesimanga samatjhuguluko ekuphathweni kwenarha - Inarha yekhethu isebujameni obuhle.

Nanyana kunjalo, akukafaneli bona sizeqise amehlo iinselela esiqalene nazo. Ubujabo obumbi bezomnotho wephasi loke bulitshwayo lengozi engahle yehlele inarha yekhethu mayelana nokuphela kwemisebenzi nepilo engcono ebantwini bekhethu.

Eqinisweni ukungabi nesiqiniseko ngamatjhuguluko wepolotiki kuletha imibuzo engaphezu kweempendulo ezinganikelwa.

Ngomphumela walokho, abanye bethu singathatheka, sikhambe negagasi lamatjhuguluko alethwa siwuruwuru, sizifumane siphakathi kwetjharagano lezepolotiki nobujamo obumbi bomnotho.

Kodwana kwethu kulikhambo lethemba nokuqinisela.

Singabuye sitjho bona, ngesikhathi samsinyazana okunengi okumumethwe mThethosisekelo kulingiwe esikhathini esidlulileko; begodu koke lokhu okungaphakathi kuphumelele wokulingwa lokho okuveza bona intando yenengi ikhethekile ngokuqinisela.

Intando yenengi yethu ngehle. Kancani-kancani ikhula idlondlobala, isekelwa mThethosisekelo ongalinganiswa neminye ephasini loke.

Kwamambala ukuqina kokuzibandakanya kwethu kezepolotiki kilesi isikhathi sokuzifunela amavowudu - lokhu kungilokho esingavumelana ngakho bona kufanele kuhlonipheke begodu kube nokuthula - Lokhu kusiqiniseko esiragela phambili sokuqinisa intando yenengi yethu.

Iragelo phambili leli liqinisekiswe maSewula Afrika; begodu ngiwo azakuvikela intando yenengi eminyakeni ezako.

Mma. Somlomo noSihlalo ngivumelani bona ngisakhuluma ngalokhu ngikhuthaze woke amaSewula Afrika afanelekileko bona ayozitlolisela ukuvowuda begodu bavowude emakhethweni wenarha neweemfunda ezako, ngombana ngalokho sizabe sizilungiselela ikhambo ngokwethu.

Lokhu kumsebenzi ofanele ukwenziwa ngamalanga ema-ofisini wabomasipala, ngaphambi kokuvalwa kwerhelo labavowudi. Kodwana kuyafuneka ukuthi sisebenzise ithuba elikhethekileko lokuzitlolisa lepelaveke ehlelwe yiKomitjhini yamaKhetho yeSewula Afrika (I-IEC), kusasa nangoSondo, ngomhlaka 07 no 08 kuMhlolanja.

Angithathe godu ithuba leli ngiveze ukobana emalangeni ambalwa ezako ngizokuqedelela ukuthintana neKomitjhini yamaKhetho naboNdunakulu beemFunda ngemva kwalokho ngimemezela ilanga lamakhetho.

MaLunga aHloniphekileko;

Intando yenengi le ingeyabantu beSewula Afrika, labo abazingenela mathupha kilelikhambo kusukela ngomhlaka 27 kuSihlabantangana 1994, kokuthoma bathatha igadango ndawonye lokuzibambela bona ngokwabo.

Ngegadango lelo elibonakala lilula, kodwana elinamandla lokuvowudela urhulumende wabantu boke benarha yekhethu, safulathela isikhathi esidlulileko lapha sahlukunyezwa khona.

Kungalokho kuqakathekile bona esikhathini esinjengalesi sigidinge iminyaka ema-20 wokwamukelwa komTlolo wesiVumelwano weKomidi yesikhatjhana ye-OAU ophethe iindaba ze-Afrika engeSewula, omayelana nemiBuzo ngeSewula Afrika eyamukelwa ngoRhoboyi wonyaka we-1989 - Ngokujayelekileko waziwa njengomTlolo wesiVumelwano se-Harare.

Igadango leli lakha umleyo wesivumelwa sephasi, ngokusebenzisa iHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko ngehloso yokobana kufanele kubanjwe imikhulumiswano eSewula Afrika.

ESewula Afrika lokhu kwatjho bona akube neKhonferensi lapho kuzokukhulunyiswana ngekuSasa leNtando yenengi - Kuhlanganiswa abathandi benarha abasuka mahlangothi woke wepilo.

Koke lokhu kwakghonakalisa ukuba khona kwemikhulumiswano, leyo eyenza bona kube namakhetho wentando yenengi ngonyaka we-1994.

Mayelana nalokhu kufanele ingwani siyethulele ihloko leya ebegade inguMongameli we-ANC, u-Oliver Reginald Tambo ngokusungula nokubamhlahli wemikhulumiswano neengungu zangaphetjheya ekupheliseni ukulwa enarheni yekhethu ngendlela enokuthula.

Igadango elikhuthazako leli lokusungula umthangalasisekelo wokuletha ukuthula nokubuyisana, esikhundleni sepi netjharagano lagiriza imithangala yobumbi boke bekhulu leminyaka eyadlulako: Lokhu kwaba kupheliswa kwesiVumelwano seNarha esatlikitlwa ngonyaka we-1909 esaba mhlahlandlela wokusungulwa kweYuniyoni yeSewula Afrika.

Njengombana isiVumelwano lesi besihlathulula ukudzimelela kumbandela wokungangeni eendaweni ezithileko zeSewula Afrika, lokhu bekwenziwa ngegandelelo nekhethululo ngokombala.

Aloke eminyakeni eli-15 sikuntando yenengi singatjho ngesibindi bonyana ukwesaba, ukungabi nethemba nehloyo elaqeda ukuzwana nokuthula hlangana nababusi beentjhaba eminyakeni eli-100 eyadlulako, azange yangafumaneka kwaphela; kodwana yadurhiswa kwamambala.

Ukwesaba nokungabi nethemba lokhu kwabhebhedlhisa uMoya wokunghanghabala isikhathi esingaba matjhumi weminyaka. Kungalokho kufanele ingwani siyithulele indodana enesibindi yekhethu, uSolomon Kalushi Mahlangu owagwetjwa intambo eminyakeni ema-30 eyadlulako, ihlokwakhe ilengiswe phezulu. Siyazikhakhazisa ukwazi bona ngeengazi zakhe isihlahla sekululeko siyahluma.

Ngivumeleni bona ngamukele uLucas Mahlangu, umnakwabo kaKalushi ojamele umndeni wakwaMahlangu.

USolomon Mahlangu begade aragisela phambili isiko lamasotja weminyaka eyadlulako, hlangana nawo singabala lawo abegade aphethwe yiKosi uCetshwayo loyo owahlula amasotja we-Britain ngesandlwana ngonyaka we-1879. Ngalokho bebavikela ikululeko yabantu benarha yeSewula Afrika ngokokubelethwa kunye namagugu wenarha yabo.

Eminyakeni elikhulu namatjhumi amathathu (130) ukuragela phambili, singayama ethembeni nokuqinisela okwakhuthaza laba abegade baneenhliziyo ezinetjisakalo.

Emazikweni wokufunda kwaba khona ukuqinisa iintamo okwaphembethisa umukghwa wokuphikisa kabanengi ngesikhathi sobusika obumakhaza ngemva kokupheliswa kweenhlangano zokuletha itjhaphuluko nokuvalelwa kwenengi labarholi abaphezulu.

Isiqhema sabafundi abanesibindi sakgheruka ku-NUSAS ukuyokusungula iHlangano yabaFundi beSewula Afrika (SASO) eminyakeni ema-40 eyadlulako.

Ngaphakathi kwesizukulwani lesi kunabarholi bokuthoma be-SASO, abafaka hlangana abalandelako: uStrini Moodley, Phrofesa Barney Pityana, Steve Biko, Onkgopotse Tiro, Harry Nengwekhulu, Themba Sono, Mapetla Mohapi, Mosioua Lekota, Johnny Issel noMthunzi ka Shezi. Lokhu bekulithemba elikhuthazako eenkhathi zokuphelelwa lithemba, sibathulela ingwani. Mayelana nalokhu sithanda ukwamukela umzawakhe ka-Onkgopotse Tiro, uPat Tlhagwana.

Sisese lapho sithanda ukukhumbula ihloko leya uEphraim Mogale, umsunguli noMongameli we-Congress of South African Students (COSAS) eminyakeni ema-30 eyadlulako kunye nabalingani bakhe.

Lokha nasikhumbula abafundi beminyaka eyadlulako kuba nomlayezo oligugu osibophako, othi ukomela ikululeko nelwazi kuhlohlozeleka ngokungezelelekileko ekukhuleni kwelutjha lethu.

Umlayezo wemisebenzi yabo yobukutani usabonakala nanamhlanjesi, njengeminyakeni eminengi eyadlulako. Kufanele bonyana sisoke sikhulise amathuba esinawo; begodu lokhu sikwenze egameni lomTlolo weKululeko, begodu kuvule kabanzi amathuba "wokufunda newamasiko!

Senza ibizelo eenhlanganweni lezi namarholi bonyana bagandelele uMoya wethemba nokuqinisela loyo otjhutjhumezela ukulwela iNtando yenengi nanyana izinto zoke zibonakala zinganatlha; ukuziphendulela kusemahlombe kithi bonyana siqinisekise bona sibulunga ikululeko leyo abanengi abazidela ngenca yayo, singavumeli ukubhedlhwa budisi nezinto ezingakhambi kuhle.

Ngalokho-ke Mma. Somlomo noSihlalo oHloniphekileko kufanele sizibuze bonyana: Ingabe izenzo zethu ziyawahlathulula amatjhuguluko womphakathi weSewula Afrika eminyakeni elitjhumi nahlanu soloko kwasungula ukubuswa ngeNtando yenengi; begodu sifikelele kuphi ekukghonakaliseni ukuthuthukisa abantu nokubuyisa isithunzi sabantu soloko iNtando yeningi yasinikela igunya kusukela ngonyaka we-2004!

Namhlanjesi sinerherho leNtando yenengi elisebenza kuhle khulu, elisekelwa migomo yokusebenza nangokuvuleka nokungafihli litho. Nangokunikela umphakathi amathuba ahlukahlukeneko wokuzibandakanya namaziko azijameleko agunyazwa mThethosisekelo bonyana asekele iNtando yenengi.

Eminyakeni embalwa sikwazile ukwenza ngcono imakhiwo karhulumende. Sisungule irherho elihle letjhebiswano laborhulumende emikhakheni ehlukahlukeneko, bekwathuthusiswa nokuhlanganisa kokwenza izinto kwabo.

Kwamambala, urhulumende angazikhakhazisa ngokobana silethe amatjhuguluko ekuqatjhweni kwabantu bemihlobo ehlukileko kurhulumende, lokhu kutjengisa ihlonipho yobunjalo bomphakathi wethu.

Nanyana kunjalo, abantu bengubo bamaphesente ama-34 labo abaseenkhundleni zokuphatha kurhulumende, kodwana lokhu kungaphasi kwesibalo ebegade sizibekele sona.

Emkhakheni karhulumende ophezulu neembethamthetho zeemfunda, iinkomba zitjengisa bona enyakeni lo ubujameli babantu bengubo buzakudlula izinga elima-32% langonyaka we-2004 begodu sinethemba lokobana lizakudlula godu nama- 40% afikelelwa emakhethweni waborhulumende bemakhaya ngonyaka we-2006.

Sinethemba lokobana iinhlangano zepolotiki nazo zizalisekela ijima leli lokha naziqedelela amarhelo wabo wabongikhethani!

Nanyana ikhona ipumelelo kilokho esele kwenziwe, ubujamo buku-0,2% ngaphasi kwalobo obamukelekileko mayelana nokuqatjhwa kwabantu abakhubazekileko kurhulumende, lokhu kulinganiswa ne-2% esizibekele ukuyifikelela.

Mahlangothi woke amabubulo wangeqadi asese semva khulu ukufikelela kilokhu.

Iinlinganiso ezihlukileko zibekiwe ngehloso yokwenza ngcono ukunikelwa kwemisebenzi ebantwini, ukufaka hlangana ukuphathwa kweemali, amaziko wokunikela ngemisebenzi karhulumende ebantwini njenge-Thusong neminye imikhuba yokunikela ngemisebenzi karhulumende ebantwini, izimbizo, begodu esikhathi esikiso kutlhogeka ukuphatha okuqinileko kumNyango wezeKhaya.

Nanyana kunjalo usese mkhulu umsebenzi osatlhoga bona wenziwe ekuthuthukiseni isiko lokunikela ngemisebenzi karhulumende nokufundiswa kwabasebenzi bakarhulumende, khulukhulu labo umsebenzabo ubathintanisa nomphakathi ngamalanga.

Njengombana amaLunga aHloniphekileko asazi, urhulumende wethu uthatha indaba yokulwa nobukhohlakali njengaleyo eqakatheke khulu kinazo zoke.

Lokhu kutloliwe hlangana nokhunye kumiThetho, imithetho nakumithetholawulo, leyo elawula abasebenzi bakarhulumende nabosopolotiki abaphetheko, ukusebenzisana nomphakathi nabosomabhizinisi neenomboro zomtato zokubika ubukhohlakali.

Kungenzeka bona irherho elisetjenziswako lokuvikela nokulwisa ubukhohlakali alikaneli; kodwana ngokuqala indlela urhulumende asebenza ngayo, singatjho bona ukwazi bona amacala angaba ma-70% wobukhohlakali aveziwe ngokubikwa emaphephandabeni kutjho bona urhulumende ububonile ubumbi balokhu begodu uyabulungisa.

Iselela ebambe urhulumende iyawanamatha namabubulo wangeqadi. Ekugcineni kuyahlathuluka bona iselela esinayo ngeyokobana kulawulwa bunjani; begodu kutjhejwe nokuthi lokho kugandelelwa kangangani.

MaLunga aHloniphekileko;

Nginesiqiniseko sokobana sizakuvumelana bona ihlalakuhle yomphakathi iyame khulu epumelelweni esiyenzako yokuthuthukisa umnotho nokuqinisekisa bona inzuzo yokukhula komnotho yabelwa boke abantu.

Kuyinto ejayelekileko neyaziwako bona, ngemva kokuridila komnotho kweminyaka eyadlulako yabo-1980 nekuthomeni kuka-1990, iSewula Afrika yazifumana isebujameni besikhathi eside somnotho onzinzileko kusukela ngesikhathi kwathoma ukutlolwa khona kwembalobalo lezi ngonyaka we-1940.

EmiNyakeni eliTjhumi yokuThoma yeKululeko, ukukhula komnotho kwaba maphesente ama-3 lokhu kwakhuphuka kwaya kumaphesente ama-5 ngonyaka okungasenani kusukela ngonyaka we-2004 newe-2007.

Ukhula msinyana kwamakhasimende, okubangelwa kuvela kwamathuba amanengi womsebenzi, ingeniso nokwehla kwebhebhedlho-ntengo nemali-nzalo, kudlale indima eqakathekileko mayelana nalokhu. Sikhuthazwa mathuba anjengalawa ukuthi siragele phambili ngokuthuthuka.

Kokuthoma lokhu kufaka hlangana, iintengo eziphezulu zetjalo-mali elenziwa mabubulo karhulumende newangeqadi. Sisaphethe lezi, singatjho bona eminyakeni emihlanu edlulileko bekungakanzinzi, besilapha kumaphesente ali-16 we-gross fixed capital yomkhiqizo wangekhaya opheleleko (GDP). Lokhu bekukukhula kwamsinyana kwetjalo-mali okubangele bona namhlanjesi sibe ku-22% sitjhidele ku-25% esizimisele ukuyifikelela enyakeni we-2014. Lokhu kumphumela wamahlelo wangabomu karhulumende wokukhulisa umthangalasisekelo womphakathi.

Lokhu kumphumela godu wemithethomgomo yokwenza ngcono ubujamo kutjalo-mali lamabubulo wangeqadi; begodu kwenziwe imithethomgomo yeemali zikarhulumende ezilawulwa libhebhedlho-ntengo ezakukghonakalisa ukufikelelwa kwemisebenzi begodu kwehliswe ubudisi obubangwa libhebhedlho-ntengo. Kusesenjalo kuqinisekiswe bona kuba nokunzinza nokukhula kezomnotho olingeniso nophumako.

Itjhejo lokulungisa umnotho olingeniso nophumako eminyakeni elitjhumi edlulileko, nemizamo eyenziweko, khulukhulu solo kwangonyaka we-2004 ukususa iinqabo eziliya ukukhula kube nomthelela omuhle kwamambala.

Kungebangelo bona i-Accelerated and Shared Growth Initiative (AsgiSA) isetjenziswa ukuqinisekisa bona zoke iinqabo ezinamandla ezinjengokuminyana komthangalasisekelo, ihlanganisela yomthethomgomo wamabubulo namahlelo, ukutlhayela kwamakghono, ukutjhitjhiriza kwelawulo nokurhaba kokunikelwa komsebenzi karhulumende kuzizinto ezitjhejwe ngelihlo elibukhali.

Mva nje umnotho wethu uvuleke khudlwana, begodu solo kwangonyaka we-1994 ubonakele usebenza ngokuhlanganyela namarherho womnotho wephasi. Amaziko weemali abonakele asibonelo esihle, leso ngakelinye ihlangothi sisivikela esiwuruwurwini somnotho sephasiloke.

Bekube gadesi ukufikelela kwabo emphakathini wethu kusese ngaphasi kwezinga elilindelweko. Umnotho wethu soloko uyame khulu kurhwebo lokuthengisela iinarha zangaphandle izenjiwa nemikhiqizo yezelimo. Ngaphandle kwamabubulo wemisebenzi, asikabukubona ukukhula okwanelisako emabubulweni aqakathekileko, khulukhulu akhiqizako.

Ngokufanako, izinga lokukhula kwemikhiqizo esiwa ngaphetjheya ayikabukuba minengi nayimadaniswa neyeenarha ezinye. Kuyatjho bona ubuthakathaka lobu ngibo obubangela itlhayelomali kuma-Current Account, khulukhulu lokha nasisebujameni obuphezulu bokukhula komnotho.

Ngombana sisezingeni eliphasi lokubulunga imali, kufuneke bona siyame ku-short-term capital flow ukubhadela imali etlhayeleko namahlelo wethu wetjalo-mali.

Lezi ziinselela ekufanele inarha yekhethu izitjheje nakanjani ukuze kulungiselelwe ukuya phambili.

Umbuzo oqakathekileko uthi: Ingabe ukukhula komnotho kufanele kube mayela nani? Ukunjinga kuba khona ngehloso yokwenza ngcono iimpilo zabantu.

Ngokunjalo, umbuzo wokobana ukukhula komnotho kwabiwa ngokulingana uba yingcenye ekulu ekuqalisiseni zoke iindaba eziphathelene nomnotho.

Okuqakathekileko kukobana ukwabelana ngenzuzo yokukhula komnotho kufanele kufake hlangana ukuqatjhwa kwabantu, bekuqinisekiswe bona kunemisebenzi enesithunzi.

Kwamambala siyazikhakhazisa ngembalobalo ezithi phakathi konyaka we-1995 newe-2003, umnotho ukwazi ukuveza amathuba wemisebenzi engaba sigidi esisodwa nesiquntu; neminye engezelelweko, kube misebenzi engaba yi-500 000 yemisebenzi ngonyaka kusuka ngonyaka we-2004 newe-2007.

Esikhathini samva lesi, kokuthoma soloko safumana intando yenengi kwavela amathuba amanengi wemisebenzi kunenani labantu abathoma ukusebenza, lokhu kwehlisa izinga lokutlhoga imisebenzi ukusuka ku-31% ngonyaka we-2003 ukuya ku-23% ngonyaka we-2007.

Lokhu akukafaneli bona kuphambuke kusibopho sethu, ngokuragela phambili kubhenyegululwa indaba ephathelene nekhwalithi yemisebenzi le, ukufaka hlangana amalungelo nokuzuza lokho okuthatjelwa basebenzi.

Ukwabelana ngalokho okuzuzwa emnothweni kufanele kufake hlangana ukukhanjiswa msinyana kwehlelo lokulungisa, kufakwe hlangana godu i-Broad-based Black Economic Empowerment.

Lokhu akusikho ukuraga ihlelo elingabizwa bona ngelokukhethulula ngokombala. Eqinisweni inarha engabandakanyi izakhamuzi zayo emikhakheni yoke yomnotho izakuhluleka ukufikelela izinga elifaneleko.

Ukuba semva kwamabubulo wangeqadi ekutjhugululeni indlela yokuqatjha eenkhundleni zabaphathi nezabantu abanamakghono, ukuthuthukisa irhwebo nokhunye kwenza bona inarha ibopheke ngokungaqiniseki ngezinga eliphezulu lomnotho.

Ukwabelana ngenzuzo yomnotho kubuye kutjho ukudlala indima emsinyana neqakathekileko enarheni ngosebenzisa isikhwama seemali zikarhulumende njengesisetjenziswa sokusabalalisa nokwabelana umthwalo wokunikela ngepahla namkha iinsetjenziswa zomphakathi.

AmaLunga aHloniphekileko anelwazi mayelana neendaba eziphathelene neemali zehlalakuhle. Nanyana kunjalo ngizakunikela godu ngeembonelo ezimbalwa ukuze ngihlathulule ubujamo beragelo-phambili esele sinayo neenselela esiqalene nazo.

URhulumende uyazi begodu uphatheke kumbi ngomtlhago osagandelele umphakathi wekhethu; begodu nezinga lokungalingani eliphezulu khulu.

Eminyakeni eli-15 edlulileko senze koke okusemandleni wethu ukubalekela ubudisi lobu ngokusebenzisa iimali zehlalakuhle. Naku umdzubhulo womsebenzi owenziwe siqhema seemfundiswa zeyunivesithi ye-Stellenbosch, esidoswa phambili nguPhrofesa uServaas van der Berg:

"Kokuthoma, umtlhago wemali wehlile kusukela ngesikhathi sokutjhuguluka kwekhulumnyaka. Ukwehla lokhu kukhambisana neendleko zesibonelelo sezehlalakuhle kamanye amahlangothi kusukela enyakeni we-2002 ukuragela phambili. Ukwenzeka ngcono lokhu kubonwa ngemisebenzi eziindingo qangi ebantwini - ukutjhabalala komtlhago wepahla kukghone ukuphelisa umtlhago wemali. Kwesibili, nanyana ukupheliswa komtlhago kuqakathekile, kusonga imbalo yokungalingani eyangezeleleka eminyakeni yabo-1990. Kwesithathu, izinto eziletha amatjhuguluko emirarweni yomtlhago nokungalingani kulawulwa bubanzi bomthethomgomo... [U]mtlhago wehlile soloko kwafika amatjhuguluko, kodwana ... ukungalingani khona akubi ngcono."
(Poverty since transition: What we know, p8: van der Berg et al, August 2007)

Nasitjheja imininingwana ngokuzeleko, abarhubhululi baragele phambili batjheja lokhu:

"... Amakhaya anabentwana (abahlathululwa njengalabo abaneminyaka eli-17 nabangenzasi), inani lamakhaya abegade abika ukulamba kwabentwana lehle khulu (ukusuka ngaphezu kwamaphesente ama-31 ukuya kumaphesente ali-16) phakathi konyaka we-2002 nowe-2006. Lokhu kuhlathulula bona izinga lomtlhago lehle khulu kwamambala, khulukhulu kilabo abantu abadinywe amathuba wokuthola isizo lezehlalakuhle. Ukulamba kwabantwana kwehle kwafika esiquntwini eminyakeni engaba mine."
(Poverty since transition: What we know, p25: van der Berg et al, August 2007)

Kwamambala imininingwana le iqinisekiswa lirhubhululo lethu, elitjengisa bona umtlhago wokungabi nengeniso khulukhulu emphakathini wabantu abanzima nebebala wehlile, ngahlanye kubangelwe kungezeleleka kwabantu abafumana umsebenzi nalabo abafumana imali yesibonelelo sezehlalakuhle. Inani labazuzi bemali yesibonelelo sezehlalakuhle beliziingidi ezi-2,5 ngonyaka we-1999, ngonyaka we-2008 inani leli lingezelelekile lafika eengidini ezili-12,4.

Ihlangothi elikhulu lalokhu limphumela wokukhula kwezinga lokwamukelwa kweMali yesiBonelelo sabeNtwana, esikhule kusukela kubazuzi abaziinkulungwana ezima-34 ngonyaka we-1999 ukuya eengidini ezi-8,1 ngonyaka we-2008.

Njengomzamo wokufaka isandla engenisweni labantu abatlhagako, isilinganiso ebegade sibekiwe samathuba womsebenzi ngokwe/Hlelo eLandisiweko lemiSebenzi yesiTjhaba ebegade sisuka kusigidi esisodwa safikelelwa ngonyaka we-2008, unyaka owodwa ngaphambi kwesikhathi esasibekiweko ngokwegunya lamakhetho wonyaka ka-2004. Lokhu kwaletha ithemba lokobana kuzakukghonakala ukuthi ihlelo leli likhule belibe ngelingcono.

Mayelana nokutholwa kwesizo neendingo qangi zomphakathi, iimbalobalo ziyazikhulumela. Isibonelo, izinga lokutholwa kwamanzi ahlanzekileko likhuphuke kusuka ku-62% ngonyaka we-1996 ukuya ku-88% ngonyaka we-2008; igezi (58% ukuya ku-72%); ukukhanjiswa kwendle (52% ukuya ku-73%).

Ubufakazi bemali yezehlalakuhle bubonakala ngokwenziwa ngcono kwemisebenzi yesizo lezamaphilo. AmaSewula Afrika angaba yi-95% njenganje ahlala eendaweni ezingaba makhilomitha amahlanu eduze nemiTholapilo; begodu sazisiwe bonyana njenganje yoke imiTholapilo inamanzi ahlanzekileko. Umsebenzi wokuhlatjelwa kwabentwana ukhule bewayokufika ku-85%; begodu nokubikwa kobulwelwe bakamalalahlengezela kwehle ngendlela ekarisako.

Godu sithintwa kukobana irhubhululo ngeNtumbantonga litjengisa bona kunokunzinza nokwehla okuncazana ezingeni lokuthelelana ngobulwele lobu.

Nasiragela phambili, ihlelo lokwelapha ngama-antiretroviral alisingilo kwaphela elikhulu ephasini; kodwana liyakhula ngeenkhathi zoke. Kuneengulani ezingaphezu kwe-690 000 esele zifakwe ekwelatjhweni ngama-antiretroviral soloko ihlelweli lasungulwako.

Eminye imiTholapilo ayihlali ineenhlahla ezitlhogekako ngeenkhathi zoke, abasebenzi abaneleko, nokunikelwa kwangamalanga kweensetjenziswa ezizindingo qangi, ezifana namanzi ahlanzekileko negezi. Kezinye iindawo zomphakathi, ukuphatha kusezingeni eliphasi begodu ukuziphatha nemikghwa yabasebenzi ifuna ukulungiswa.

Kezefundo, sibone ukwehla kwezinga labafundisi: Izinga labafundi; pheze indlela iyafana yokutloliswa kwabafundi eenkolweni zamazinga aphasi; nokwenziwa ngcono kwezinga labantwana abaphumelela esifundweni seembalo, lapha bengidzubhula iimbonelo ezimbalwa kwaphela.

Kusesenjalo, imizamo yokwenziwa ngcono kwemithangalasisekelo yeendaweni ezitlhagako sele yenziwe.

Siyazi ukobana isibalo sabafundi abalisa isikolo bangakaqedi, khulukhulu eenkolweni zamazinga aphakamileko nemayunivesithi siphezulu ngendlela engamukelekiko. Begodu ihlelo lezefundo lisazokukhiqiza amakghona aqakathekileko atlhogwa mphakathi.

Nangingezelelako, isiqhelo semiphumela mayelana nokufundisa nokufunda sitjengisa ukuragela phambili kokuhlukaniswa kwabantu kwesikhathi esadlulako.

Ngokutshima singatjho bona, lapha ifundo ifuneka khona khulu, kulapha ingasiza ukudabula iinketani zomtlhago, kukulapha umthangalasisekelo, ukuphatha nekghono lomfundisi kukarisa khona.

Amahlelo wezehlalakuhle wakarhulumende enze ngcono umtlhago wepahla, ngokunikela ngezindlu eziziingidi ezi-2,6 zizindlu ezisekelwa ngurhulumende ngeemali.

Begodu kuyatlhogeka ukobana sithokoze ihlelo lokubuyiselwa kweenarha kubanikazi njengombana isekelo lamva belingenziwa msinyana begodu ngcono.

Ngaphezu kwakho koke, siyazikhakhazisa ngomsebenzi omuhle wamahlelo wezehlalakuhle. Kodwana angeze sazithokozisa thina ngamatjhuguluko ambalwa.

Indikimba yombuzo wangamalanga mayelana nezefundo, zamaphilo amanzi nokukhanjiswa kwendle, ngothi ingabe ngiyiphi indlela engcono yokunikelwa kwemisebenzi le! Mayelana nalokhu sisalindelwe msebenzi omkhulu.

Malunga aHloniphekileko;

Izinga lobulelesi linomthelela omkhulu ekutheni amaSewula Afrika angavikeleki. Izinto ezenzeka ngamalanga, emiphakathini etlhagako kuyingcenye yezehlakalo zokusahlela kulinyazwe ngesihluku.

EmaZikweni karhulumende nemabubulweni wangeQadi kunekghonakalo yokobana kunemikghwa emimbi nokungasetjenziswa kuhle kweentlabagelo ngesibanga sobukhohlakali obukhona, lokhu kuzokuhlala kumnako omkhulu.

Kuyaziwa bona inani lokubhebhedlha kobulelesi okwenzeka enyakeni we-2002 sele lirhobhile. Kuneembalobalo ezinganikelwa ukusekela lokhu.

Kodwana siyazi bonyana ukwehla lokhu akhange kukhambe msinyana ngendlela ebegade ilindelwe, okungasenane ingasi nangebelo elisuka ku-7 ukuya 10% ebegade sizibekele lona ukulwa nobulelesi bangamalanga. Ubulelesi bokuphula nokukhuthuza amakhaya namabhizinisi soloko kusaragela phambili; Ubulelesi obumayela nokutlhoriswa kwabomma nabentwana abukabukwehla ngesibalo esibonakalako, lokhu kumraro esinomnako omkhulu ngawo.

Lokhu kutjengisa ubuthakathaka kutjhebiswano labomakhelwani, khulukhulu ekwakheni ubuhlobo bokuba munye lobo obuzakusiza ekuvikeleni nekupheliseni ubulelesi. Kubuye kutjengise godu nobuthakathaka obukhona kuHlelo eliQalene nobuLelesi kezoBulungiswa. Lokhu kulirhubhululo elenziwa nakuvuselelwa iimilo zeembotjhwa. Lokhu kuveza nobuthakathaka bokwenza izinto msinyana, obukhona kuhlelo lamakhotho. Lokhu kufaka hlangana umthangalasisekelo nokuphatha.

Lokhu ngokuhlangana nalokho okutjhejiweko lokha nakusungula ngamatjhuguluko azokulethwa kuHlelo eliQalene nobuLelesi kezoBulungiswa.

Nasenza lokhu kufanele bona singakhohlwa bona sihlola ihlelo elitjhejwe khulu kunanyana ngiliphi elikhe lathatjelwa enarheni.

Lokhu kubangelwa matjhuguluka lawo amaziko la abe nawo, aphathelene nekambiso yemikhuba enzinze kusiko lamalungelo wobuntu, ihlalo nokuvangana kwabantu, namahlelo wabo wokuziphendulela.

Kodwana asingazikhohlisi: mayelana nehlalakuhle yepilo yethu, amatjhuguluko anjengalawa asakhasa. Isese yide indlela ekumele siyikhambe.

Nginesiqiniseko sokobana amaLunga aHloniphekileko azakuvumelana nami lokha nangithi ubuntu obulethwe matjhuguluko wentando yenengi bufanele butjhunyayelwe ngehloso yokuthi bufikelele emiphakathini enehlalakuhle eqokamileko.

Mayelana nalokhu, sisebenzise umthetho, iimvumelwano zeentjhabatjhaba, ikambisolawulo namajima ukuqinisekisa bona kuba nemizamo etjhujileko yokwenza ngcono ubujamo bepilo yabantwana, abomma, abantu abakhubazekileko nabalupheleko.

Ngokusetjenziswa kwamajima wesekelombono begodu nangetjhebiswano esilakhileko neenhlangano ezijamele iinqhema zabantu abaqokamileko kezehlalakuhle, senze ngcono neendlela zokuyelelisa mayelana neendaba ezibathintako. Njengendlela yokuragela phambili sikhuthaze ukuhlanganyela kokusebenza ngeminako le.

Kuyinto esizikhakhazisa ngayo ukwazi bona, amakhaya aphethwe bomma afumene ngaphezu kwenani loke lemali yehlalakuhle, ukufaka hlangana iinkumba nesizo lezamaphilo; begodu hlangana namanye amahlelo aphumelelako kubekhona amajima wokuhlatjelwa kwabentwana newefundiso ngokugoma okunepilo.

Nanyana kunjalo ukungabi khona kwemisebenzi kumraro omkhulu kibomma beendaweni zemakhaya, ilutjha nabantu abakhubazekileko. Intumbantonga inomthelela omumbi khulu phezu kwabantu bengubo abasakhulako. Inturhu nokuhlukunyezwa kwabomma nabentwana kusezingeni eliphezulu kwamambala.

Koke lokhu kumsebenzi ekufanele kuqalanwe nawo esikhathini esizako.

Mma. Somlomo noSihlalo oHloniphekileko;

Lokhu kuhlangana nokuzuza okulethwe yintando yenengi; neragelo phambili elenziwe ngurhulumende ukufikelela amagunya ewanikelwe bavowudi.

Akukho ukuphikisa esingaba nakho, nangayiphi indlela ekutheni ipumelelo efikelelweko kusukela ngonyaka we-1994 ibe ngekarisako. Nanyana kunjalo asithandabuzi ukutjho bonyana iinselela zisese khona.

Kuyatlhogeka bonyana sizikhumbuze ngefunisiso elinombono wethemba nokuqinisela, ukuragela phambili netjhuguluko, likaMongameli wangaphambilini uNelson Mandela, encwadini yomlando wakhe i-Long Walk to Freedom:

Ngikhambe indlela ede leya, eya ekululekweni. Ngilingile ukungaphambuki; Ngibe nobutjhapha engibenzako ekukhambeni. Kodwana ngirhubhulule ifihlo yokobana ngemva kokukhuphuka umbundu, ufumana bona kusese neminye imibundu eminengi ekufuneka bona uyikhuphuke. Ngizinikele ithutjana lokobana ngiphumule lapha, ngithole imibono ekarisako engizombelezileko, ngiqale ibanga elingemva kwami engilikhambileko. Kodwana ngizokuphumula kwesikhatjhana, ngombana ikululeko iza nokuziphendulela, begodu angeze ngalibaziseka, ngombana ikhambo lami elide alikafiki ekupheleni.

Eenyangeni ezimbalwa ukusuka gadesi abantu benarha yekhethu bazokuphakamisa uburholi obunyulwa ngibo, khona buzakuragela phambili ngomsebenzi omuhle wekutani eyalwela ikululeko nabanye abasunguli bentando yenengi.

Nanyana iindlela zethu zokwenza zingahluka, kodwana iminqopho esifuna ukuyifikelela icacile njengongombana ileyiwe kumThethosisekelo: ukuletha intando yenengi ebumbeneko, engakhethululi ngobuhlanga, engaqali ubulili, nenomphakathi oragela phambili odlala indima eqakathekileko ekwakhiweni kwephasi elingcono.

Eminyakeni esithandathu edlulileko, abarholi bethu babamba i-Growth Development Summit, lapha bavumelana khona ngemisebenzi ekufanele thina soke siyenze ekwenzeni ngcono ipilo yamaSewula Afrika, khulukhulu mayelana nokunciphisa ukungabi khona kwemisebenzi nomtlhago bekufike esiquntwini ngaphambi konyaka we-2014. Lokhu kufaka hlangana:

* Ukuletha amathuba wemisebenzi, imisebenzi engcono
nenesithunzi, koke lokhu kuzakwenzeka lokha nakutjalwa iimali
ezaneleko, amahlelo wemisebenzi yomphakathi, itjhebiswano
namano wamabubulo, ukuthenga kwangenarheni, ukuthuthukisa
amabubulo amancani nokusekelwa kwamabhizinisi wehlanganisela;
* Ukulwisana neenselela eziphathelene nokutjalwa kweemali
ngokonga imali, ukukhutjhwa kuhle kweensetjenziswa
ngokusebenzisa imali ebulungelwe umhlalaphasi, yezindlu, imali
efakwe mabubulo arhweba ngemali nokuthuthukiswa kwabanzima
ngomnotho;
* Ukukhuliswa kokulingana, ukulolwa kwamakghono, ukuvezwakwamathuba womnotho
nokululwa kokulethwa kwamathuba wemisebenzi; begodu
* Nokutjheja khulu iindaba zangenarheni nokukghonakalisa ukuthuthukisa, kufakwe
hlangana isibonelelo somthangalasisekelo nokunikelwa kwemisebenzi eziindingo qangi.

Nginesiqiniseko sokobana, njengengcenye begodu nokuzaliselela eminqopheni le, amaSewula Afrika azokwehluka mayelana nesidingo sokwenziwa ngcono kwehlelo lezefundo; ukunikela ngesizo lezamaphilo elimsinyana nelinesithunzi, ukuthuthukisa iindawo zemakhaya nokuqinisekisa bonyana kunokugoma okwaneleko; nokuqinisa isandla ekulwisaneni nobulelesi nobukhohlakali.

Angikhulumi ngeendabezi ngombana zifaka koke okwenzekako namkha ngombana ukukhuluma ngazo kuzakwelapha koke ukugula komphakathi wethu. Ngikhethe ukukhuluma ngalokhu ngehloso yokugandelela iphuzu lokobana iSewula Afrika ayitlhagiswa zizinto esizifuniselako. Iselela yethu kutjhugulula lokhu esikwaziko kube mahlelo namaphrojekthi kwenzelelwe ukukhambisa izinto msinyana.

Zoke lezizinto ezaziwako zisebantwini boke, njengombana kuveziwe kumiNqopho yeMiliniyamu yokuThuthukiswa kweenTjhaba eziBumbeneko.

Kunjalo nje ubuntu banamhlanjesi buqalene nengozi yokobana ukufikelela iminqopho le kungahlehliswa ngeminyaka eminengi, nakungasi litjhumimnyaka njengomphumela wobujamo obumbi bomnotho obusele buginye umphakathi wephasi loke.

Lokhu okuthome njengobujamo obumbi beemali emazikweni abolekisa ngemali kuphenduke kwaba sikhathi esimbi somnotho wephasiloke, esinemiphumela emimbi kezokukhiqiza nokurhwebelana.

Singabalekela amarhamaru, ukubekwa kwesikhathi esincani nobutjhapha babaphathi bamabubulo amakhulu, lawo abe nesandla kilobu bujamo obumbi bomnotho. Singaqalekisa imithethomgomo karhulumende leyo ebalekela iqiniso, bese ivumele ukurhweba ngokungemthetho kwamabubulo bese lokho kuletha itjharagano emahlelweni weemali. Singakwazi ukukwenza koke lokhu; begodu singalithola isekelo kilokho.

Umsebenzi wethu oqakathekileko kukwamukela ngokuzeleko umphumela wokuthuthuka lokhu emnothweni nesifundeni sethu, bese siza neempendulo ezizakunciphisa umthelela khulukhulu kumabubulo aqokamileko womphakathi wethu.

Esikwaziko kukobana ibhoduluko lelawulo enarheni yekhethu nemithethomgomo yesAbelo seeMali ephikisa ikambiso yemizombe esayamukelako, yasisiza ekutheni sibalekele ubudisi obukhulu bomthelela lo.

Kodwana soke siyazi ukuthi ngombana singenelele kuhlanganisela yomnotho, ifuneko yokuthi sikhuphele imikhiqizo yethu ngaphetjheya inciphile; Ukuthola isizo leemali nengeniso lokusikimisa ibhizinisi kusebujameni obumbi; ukuncipha kokufuneka kwezinto kwehlise umkhiqizo; ukuvezwa kwamathuba wemisebenzi kuthinteke kumbi begodu kamanye amabubulo ukuphungulwa kwabantu emsebenzini kusenzeka.

Ubujamo obubudisi lobu buthomene nesikhathi lapha ibhebhedlho-ntengo nemali-nzalo zisese phezulu khulu.

Seyiyoke ipumelelo le itjhabalalisa ingeniso esilifunako ekukhuliseni ukunikelwa kwemisebenzi karhulumende nokuragisela phambili amaphrojekthi womthangalasisekelo. Kusesenjalo, sikatelelekile ukobana sehlise ibonelo phambili mayelana nokukhula komnotho nokuvezwa kwamathuba wemisebenzi.

Nanyana kunjalo siyazi bonyana iSewula Afrika ayikathinteki kumbi khulu njengeenarha ezinye ezinengi. Kwamambala esikhathini lapha ezinye iinarha bezisebujameni namkha bezihlongoza ukugirika komnotho, iSewula Afrika nezinye iinarha zephasi zisajamele ukukhulisa umnotho, nanyana lokhu kukhamba kancani.

Malungana nalokhu maLunga aHloniphekileko ngiyathaba ukuthi nginibikele bonyana ekuthintaneni kwami ne-Ofisi yobuMongameli nabarholi beenhlangano zomphakathi sivumelene ukuthi kufanele size nemikghwa yokungena hlangana ezokunciphisa umthelela omumbi emphakathini wethu. Isiqhema somsebenzi esiqalene neendabezi sisese matasatasa; begodu eminye imikhakha engeneleleko kusakhulunyiswana ngayo.

Kokuthoma, urhulumende uzokuragela phambili ngokutjala iimali kumaphrojekthi womphakathi, lawo anenzuzo ekhule yafika kumabhiliyoni ayi-R690 eminyakeni emithathu ezako. Mayelana nalokhu nakutlhogekako sizakufumana iindlela ezinobuhlakani zokubuthelela iimali.

Lokhu kuzakufaka hlangana isekelo elibuya kumaziko weemali athuthukisako neemali-mboleko ezizakufunyanwa kuma-ejensi wangaphetjheya, ubudlelwano namabubulo wangeqadi nokusetjenziswa kweentlabagelo ezifana nemali yesikhwama somhlalaphasi elawulwa basebenzi.

Kwesibili, sizokuqinisa amahlelo wokuqatjha emabubulweni karhulumende. Ngakelinye ihlangothi sizokuragela phambili, size namano wokungezelela imisebenzi emikhakheni enjengezamaphilo, yabonohlalakuhle, yezefundo nama-ejensi womthetho. Ngakelinye ihlangothi, sizokurhabisa ukusungula ngesigaba esilandelako se-iHlelo elaNdisiweko lemiSebenzi yesiTjhaba.

Kwesithathu, ukudambisa ubujamo kungenziwa kumabubulo wangeqadi ngehloso yokuphikisa ukwehla kwezinga lokutjala iimali. Nokujanyiswa okunganasidingo kwemikhiqizo namkha ukuvalwa kwamabubulo.

Ngehlangothini elinye urhulumende uzozijayeza ukusekela amabubulo ngeemali nangeentlabagelo ngehloso yokusiza ekulwisaneni neenselela emabubulweni ahlukakahlukeneko, begodu kukhuthazwe nokukhula kwamaziko weemali ekusizeni lawo asemrarweni ngesimanga sobudisi bomnotho.

Namkha kuzakuba nokungasebenzi kwesikhatjhana, ukufaka hlangana amaholideyi amade, ukubandulwa okululiweko nomsebenzi wesikhatjhana namkha wokudlhegana. Lokhu kuzakukhanjiswa nokukhutjhulwa kwejima lokuziKhakhazisa ngobuSewula Afrika nokuthathwa kwamagadango aqinileko ngokungeniswa okungasisemthethweni kwepahla.

Kwesine, urhulumende uzakunzinzisa begodu alule iindleko zehlalakuhle, ukufaka hlangana neragelo phambili lokuthola isibonelelo semali yabentwana esilulelwe eminyakeni eli-18 begodu iminyaka yabobaba yokulungela ukuthola imali yomhlalaphasi yehliselwe ema-60.

Sizokuragela phambili sisebenzise isiBonelelo sezeHlalakuhle sokuDambisa amaTlhuwo neendlela zokunikela ngokugoma, kuqalelelwe khulu nalabo abantu abangakavikelwa siKhwama seTjhorensi yabangaSebenziko namkha labo abasebenzise baqeda zoke iinzuzo zabo.

Sizakuragela phambili godu sitjhejisise iinselela ezimayelana nomukghwa wokungabi nephaliswano kwamanye amabhizinisi. Mayelana nalokhu sithanda ukuthokoza iKomitjhini yePhaliswano ngokuqinisa kwayo isandla nokuqinisekisa bona abeqimthetho bayajeziswa.

Begodu sinerhuluphelo lokobana umphakathi nawo uzakufaka isandla kuqinisekiswe bonyana abantu boke bayazuza lokha iintengo nazehlako.

Amagadango afana nala azakulawulwa migomo yesabelomali ephikisana nekambiso yomzombe. Nanyana kunjalo sizakuqinisekisa bonyana ukuboleka iimali kukarhulumende kuba ngokuhlakaniphileko nokunzinzileko. Lokhu kuhlathulula ukwehla kwamsinyana kweenkolodo zikarhulumende, ngazo zoke iinkhathi lokha ubujamo nabungcono.

Imizamo yethu izakusekelwa kuthokozelwa okuhlose ukuvikela ibhoduluko bekurhojiswe umthelela olethwa matjhuguluko wobujamo bezulu, lawo angahle asize ekulethweni kwamathuba womsebenzi.

Emhlanganweni we-G20 neyokuhlanganyela namaziko weenarha, urhulumende wethu ugandelele bonyana kufuneka ukungena hlangana kwamsinyazana, khulukhulu eenarheni ezithuthukilelo, lapha kuthome khona itjharagano begodu kubudisi khulu. Sikholwa bona sesifikile isikhathi sokuqinisa ikambisolawulo yangenarheni begodu nokutjheja ihlelo leemali; Kodwana ngaphezu kwalokhu, indlela yokutjhejwa kwalokhu kwephasiloke ayinakubalekelwa begodu iqakathekile.

Kuqakathekile godu ukobana sivikele isithunzi sehlelo lokurhwebelana kweenarha, kuqedelelwe imikhulumiswano yagadesi ye-Doha Round emayelana nokurhwebelana kweenarha, bekuqinisekiswe bona isizo lokuthuthukisa alincitjhiswa.

Isifundo esisibophako kileli lwazi, kukobana sitlhoga itjhebiswano eliqinileko hlangana nalabo abadlala indima kezomnotho wangenarheni neweentjhabeni. Kodwana ingasi ngehloso yokukhandela kwaphela umthelela wobujamo obumbi; kodwana nangehloso yokuza neendlela ezizakuvimbela ukubuyeleleka kwalokhu.

Enarheni yekhethu sizokusungula ukwenza lokhu njengengcenye yekambiso yokuthuthukisa umphakathi wethu kezomnotho. Ubude besikhathi esibekiweko sokufikelela lokhu singahle silulwe. Kodwana asithandabuzi bonyana isikhathi leso sizakufika msinyazana ngendlela engakatjhejeki.

Nakunje, ingabe siyilungiselela bunjani inarha yekhethu ukuthi isebenzise ithuba leli esilifumeneko ngombana liqakathekile. Nangikhuluma ngalokhu ngiqalise khulu kuBhegere yePhasi ye-FIFA ka-2010 neBhegere yeenHlangano ezokubanjwa eenyangeni ezimbalwa ezizako. Eqinisweni woke amaphrojekthi nokuhleliweko sekuqediwe namkha amanye sele azokuqedwa - sikhuluma ngamatatawu wemidlalo, umthangalasisekelo weenthuthi, zokuvikela, iindawo zokuhlala, zamaphilo namaqhinga wezokufudukela. Ngalokhu siqinisekisa ukuzithemba kwethu ekusingatheni ngepumelelo iphaliswano lebholo erarhwako.

Begodu sithemba ukobana ngemva kokuthumba kahlanu okumlandelande, isiqhema senarha sebholo erarhwako, njenganje sesizilungiselela ngokuzithemba, ukwenzelela ukudlala kuhle ngaphezu kwalokho okulindelweko!

Ngaphezu kwalokhu, igugu lamambala lizakubonakala ekghonweni lamaSewula Afrika lokuphatha iimvakathi nelobuntu. Ngalokhu sizabe sitjhugululela futhi imibono engasiyo ngeSewula Afrika ebantwini bekhontinenthi nebeentjhaba. Lokho kuyame kithi soke; begodu lokhu singakubiza intengo ephakamileko!

Mayelana nalokhu sithanda ukuthokozisa zoke iinqhema zemidlalo lezo ezivikele ipumelelo yeSewula Afrika eminyakeni edlulileko. Ukuthokozisa okukhethekileko sikunikela isiqhema sekhrikhethi esikwazileko ukuqaqada safikelela ezingeni eliphezulu lephasiloke.

Begodu siziinKutani zikaMakhakhulararhwe wePhasi; u-Giniel de Villiers nesiqhema sakhe bathumba inongorwana we-Dakar Rally; ama-Olimphiki wabaKhubazekileko nawo aragela phambili ngokusenza bonyana sizikhakhazise; nesiqhema sebholo erarhwako sabangaphasi kweminyaka ema-20 sisebenze kuhle khulu kwamambala kuphaliswano lezinga eliphezulu.

Mma. Somlomo noSihlalo oHloniphekileko;

Eemvekeni ezimbili ezidlulileko, iSewula Afrika nenarha yeMali ziqedelele ingcenye yepahla eligugu ngehloso yokubulunga imitlolo yekadeni ye-Timbuktu.

Amagugu anothileko la eza i-Afrika yaba mhlahlandlela wesayensi nezemitlolo efundwako, ifilosofi nezerhwebo, okuphazanyiswe kugandeleleka kwerhwebo nokugirizeka komnotho we-Afrika.

Igadango leli kufanele libe yinzuzo kithi, kwenzelelwe bona sidlale indima kezinye iinarha ezikukhontinenthi yethu, begodu kuragelwe phambili ngokwenza ngcono ubujamo bepilo yabantu.

Eminyakeni engaphezu kweli-15 asikazinikeli ithuba lokuqinisekisa bona ilwazi le-Afrika liyavuselelwa ngehloso yokuthi libe sendleleni yokwenza kwe-Afrika ekhulwini leminyaka. Kukhamba kancani, kodwana sizakufika lapha ikhonthinenti yethu izakuragela phambili ngokuvuselela isimilo, ngokuqalelela ukungezeleleka kwekareko labantu babe ngaphezulu kwalokho okuhloswe barholi babo, kuqinisekiswe ithemba nokuqinisela ephasini loke.

Ngikho lokhu, khona kodwa okusibangele irhuluphelo lokobana sisize abantu benarha ye-Zimbabwe ekutheni bathole ipengu yokurarulula ihlekelele esenarheni leya. Mayelana nalokhu sithanda ukuthokoza zoke iinhlangano ze-Zimbabwe ngokuqeda imikhulumiswano, zinikele ngalokho ebegade kusifiso sabantu benarha leya nebekhonthinenti jikelele: Lokhu kutjhiya urhulumende onzinzileko ovunyelweko ngokomthetho olungele ukulwa neenselela eziqalene nabantu. Sikhuthazekile ngokobana izolo, iPalamende ye-Zimbabwe iphasise umThethosisekelo oKhitjelelwako wenomboro ye-19, loyo ohlathulula isisekelo sikarhulumende obusa ngokuhlanganyela.

Ukuthokoza okukhethekileko malungana nalokhu kudluliselwa kumkghonakalisi we-SADC, uMongameli wangaphambilini uThabo Mbeki nesiqhema esisebenze umtjhawutjhile nangesineke ukusiza bonyana kufikelelwe esivumelwaneni.

Njeke umsebenzi wokwakha kabutjha ungasungulwa; begodu iSewula Afrika ijame ngomumo bonyana isize lapha ingakghona khona. Mayelana nalokhu kunesidingo esirhabako sokusiza kuhlekelele yezehlalakuhle yabantu benarha leya. Sinethemba lokobana, ngombana iinarha zangaphetjheyeya zinetjhejo zizakusebenzisana nabantu be-Zimbabwe lokha nabasazijayeza ikambiso etjha le.

Siyakhuthazwa godu bonyana, namkhana yini ethomako nefanelekako ibonakala iletha iragelo phambili ebantwini be-Democratic Republic of Congo, kilokhu kurorobhela kwabo ukunzinzisa nepumelelo, kungilokho ekungeze kwaqintelwa.

Ubudlelwano obusungulweko esikhathini samva nje phakathi koburholi be-DRC ne-Rwanda bumumethe isithembiso mayelana neendaba zokuvikeleka nokusebenza ngeendaba ezinthinta ihlekelele yehlalakuhle yabantu; Kodwana ngethemba kuzakutjhejwa ipikiswano kezepolotiki.

Kusesenjalo, sizakuragela phambili sisebenzisane neenarha ezinye neYuniyoni ye-Afrika ngehloso yokutjhitjhizela iminqopho ye-Burundi, Sudan, Western Sahara, CÃ´te d'Ivoire, Somalia nakezinye iinarha.

Njengombana lokhu kufakazelwa ziintuthuko ezihlukahlukeneko ezenzeke eenyangeni ezimbalwa ezidlulileko, iSewula Afrika izakusebenzisa ithuba enikelwe lona lokuba nguSihlalo we-SADC ukuqinisa amaziko wesifunda, ngalokhu kuqalwe khulu ukusebenzisa iinsombululo ezathathwa emhlanganweni weenkhulu zombuso nokulethwa ndawonye kwamano weemfunda.

Kusesenjalo sizokwenza ngcono ukuthintana phakathi kwe-SADC ne-Common Market ye-Afrika esePumalanga neseSewula (COMESA) nomphakathi we-Afrika esePumalanga (EAC). Amagadango lawa azokuthathwa ngehloso yokwakha kunokubhiriza itjhebiswano esilithabelako le-Southern African Customs Union (SACU).

Mayelana nalokhu sithanda ukudlulisa amezwi wokuthokoza ebantwini nokuburholi be-Zambia, Ghana ne-United States of America ngamakhetho alitshwayo lokubonisa umuda omncani wokwahluka kwamadorobha weentjhaba.

Sizokuhlala njalo sinetjisakalo yokuqinisa itjhebiswano neenarha lezi, ngehloso yokufikelela lokho esithi bubuntu.

Sibuye godu sizikhakhazise ngokobana kilonyaka sigidinga ikhulumnyaka lokuthoma letjhebiswano lobuhlakani esinalo nenarha ye-China. Eminyakeni yoke edluleko kube tjhatjhalazi ukobana yinengi inzuzo esiyifumanako kileli tjhebiswano esinalo.

Sibuye sithande ukugandelela bona itjhebiswano eliqinileko phakathi kwethu nenarha ye-Brazil neye-India lizakuragela phambili ngokusebenzisa i-IBSA; begodu nangokukhuliswa kwesebenziswano esinalo nenarha ye-Russia, neenarha ezise-Asia, Middle East, kunye ne-Latin ne-Amerika eseTlhagwini.

Emahlandleni ambalwa siwuvezile umnako mayelana nepi eragela phambili e-Middle East jikelele, kwa-Israyeli nePalestina. Sinokudana okukhulu ngenturhu yamva nje ebangele ukubhubha kwabantu, khulukhulu umphakathi, ukufaka hlangana abentwana, abomma nabantu abalupheleko- kwamambala ubujamo lobu abuhlathululeki.

Akunabanga elingabekwa, lizwisiseke ngobujamo obukhahlumezako nobutjhabalalisako lobu. Sinethamba lokobana ukungenelela kweentjhabatjha kwamva nje, ngehloso yokurarulula unomphela kuzakwenza umehluko. Lokho kuzakutjho bonyana abantu bakwa-Israyeli nebePalestina bazazithabisa ngokuthula nokuvikeleka njengeenarha ezibomakhelwana babo.

Sidlulisela ukuthokoza okukhethekileko kurhulumende nabantu be-Cuba ekugidingeni iminyaka ema-50 yokufikelela inarha kamazibuse, begodu ngomazibuse bakwazile ukukhetha indlela yokuzithuthukisa.

Eminyakeni edlulileko sikwazile ukufikelela esiphethweni semikhulumiswano ne-European Union, ebegade imayelana nobuhlakani obuzakusetjenziswa kilokhu kusebenzisana; Sinerhuluphelo lokobana uMoya owenza bona sifikelele esiphethweni semikhulumiswano yesiVumelwano sobuDlelwano bomNotho neenarha ezisesifundeni sethu uzakuragela phambili.

Sisazimisele ngokuragela phambili siqinise itjhebiswano lethu, lokha nasizokubamba i-South Africa-EU Summit, pheze ekupheleni konyaka esikiwo.

Ngokusebenzisana nezinye iinarha ezisePumalanga sizokuragela phambili ngokutjhitjhizela ukwakhiwa kabutjha kweenTjhaba eziBumbeneko, isiKhwama seeMali zeenTjhabatjhaba namanye amaziko weentjhaba, khona zizakutjengisa ukutjhuguluka kweqiniso leentjhaba begodu zisebenze ngomukghwa wentando yenengi, ukulinganisa nangokuvuleka.

Sibuya siyazibophelela bonyana sizakufikelela iminqopho yeemvumelwano zeentjhabatjhaba, ukufaka hlangana i-Kyoto Protocol nabalandeli bayo esikhundleni ngehloso yokuzuzisa isizukulwani sabantu bekhethu nesabantu bephasiloke.

Mma. Somlomo noSihlalo oHloniphekileko;

Ekufikeleleni lokhu sizokulinga ngeminqopho emibili emleyo: Ukutlhogeka kokuqedelela kwethu igunya elanikelwa urhulumende lo ngonyaka we-2004; nokuqakatheka kokuqinisekisa bona urhulumende ozokubusa ngemva kwamakhetho uthola ubujamo bulungele ukusebenza kwamahlelo, ngaphandle kokuliyeka.

Eenyangeni ezimbalwa ezizako ngemva kwamakhetho wenarha neweemfunda, sizakuqinisekisa bonyana senza koke okufunwa sitjhaba ngegunya esinikelwe lona. Lokhu kuyingcenye yamaphrojekthi adephileko amanengi lawo aseHlelweni lemiSebenzi karhulumende, sizokutjheja khulu lokhu:

* Ukunikela ngeensetjenziswa ezitlhogekako khona kuzakwenziwa ngcono imisebenzi
yomphakathi nokusebenza ngokuhlanganyela hlangana
kwemikhakha karhulumende, ukufaka phakathi amano wokuhlela
wesitjhaba;
* Ukuragela phambili ngejima lokuLwa nomTlhago nokuqedelela umtlamo wamAno
aDephileko aLwisana nomTlhago ngokuthintana nomphakathi
okwenzekako njenganje;
* Ukusetjenziswa kwamahlelo adephileko lawo anzelwe ukuphelisa izehlakalo
zekholera emahlangothi wenarha ahlukeneko;
* Ukuragela phambili ngerhubhululo nokuthintana mayelana neHlelo
eliDephileko lokuVikeleka kezeHlalakuhle, kufaka hlangana iindaba
eziphathelene neTjhorensi yezamaPhilo eNarheni;
* Ukutjhujisa ijima lokonga amandla wegezi, ngehloso yokunzinzisa ubudisi
bagadesi namatjhuguluko ekuziphatheni kwethu, kusesenjalo kukhanjiswe
msinyana amaphrojekthi wokwakha ubukghoni nokusebenzisa eminye
imihlobo yamandla - sikhumbule bonyana ukutjhuguluka kobujamo
nomtjhiso wenarha kunomthelela , iinsetjenziswa ezifana neembaseli ze-
fossil namanzi ziyancipha, ngakelinye ihlango ukufuneka kwazo kuyanda;
* Ukuhlanganisa imiphumela yerhubhululo lemikhakha esebenzisanako,
mayelana nokungena hlangana kumnotho wezinga eliphezulu ofana
namahlelo wemisebenzi yomphakathi, isekelo lamarhwebo amancani
nasathuthukako namahlelo wokuthuthukisa iindawo zemakhaya;
* Ukutjhujisa imizamo yokuvuselela iHlelo eliqalene nobulelesi
kezobulungiswa, ukufaka hlangana amakghono angcono wesiforensiki,
ukungezelelwa kwabaphenyi, ukusetjenziswa okupheleleko
kwemininingwana nethekhnoloji yozokuthintana, nokuphathwa ngcono
kwamakhotho; begodu
* Nokutjhejwa kwekambiso ngomnqopho wokuqinisa amaziko asebenza
ngeendaba eziphathelene nokulinganiswa kobulili, ezinjenge-50/50
ekuthathweni kweenqunto, ukuthuthukiswa kwelutjha, amalungelo
wabantu abakhubazekileko namalungelo wabentwana - kufakwe
hlangana ukuqedelelwa kokuthintana mayelana nomThethomgomo
weLutjha leNarha, ngalokhu kuzabe kulungiselelwa ukusetjenziswa
komTlolo weLutjha le-Afrika. Ngemva kwalokha uzakuphasiswa
yiPalamende bekuhlonywe i-Ejensi yokuThuthukisa iLutjha leNarha;
ukuthunyelwa kwemiThetho yeKambiso ye-SADC ephathelene nobulili
nokuthuthukiswa kwepalamende; ukuqiniswa kokujanyelwa kwamalungelo
wabantu abakhubazekileko; nokwandiswa kwabomasipala labo abajamele
ngokuzimisela amaLungelo wabeNtwana ngaphezu kwe-60% esikiyo
gadesi.

Lawa namanye amahlelo, ukufaka hlangana iimBonelelo-qangi eziPhambili ezavezwa kuKulumo yesiTjhaba yangoMhlolanja ngonyaka odlulileko, kuba sisekelo semizamo yethu yokufikelela lokho okuvezwa ligunya lethu nokwenza umleyo wekusasa.

Sizakuqinisa imizamo yethu ezabe ihlohlozelwa yitjisakalo, ithemba nokuqinisela kwabantu beSewula Afrika ngehloso yokufikelela lokho okulungele thina soke. Lokhu, khona kodwa kumthombo wokuzikhakhazisa kwethu nasithi isitjhaba sisebujameni obuhle. Intando yenengi yethu ingelungileko. Kancani kancani ikhula ngokudlondlobala.

Ngalokho, emagameni kaMongameli wangaphambilini uMandela, "angeze [Sa] libaziseka, ngombana ikhambo [lethu] elide alikafiki ekupheleni."

Ngiyathokoza.

Issued by: The Presidency
6 February 2009












About the site | Terms &amp; conditions
Developed and maintained by GCIS
This site is best viewed using 800 x 600 resolution with Internet Explorer 4.5, Netscape Communicator 4.5, Mozilla 1.x or higher.





Last Modified: Tue, 24 Feb 2009 15:52:42 SAST


<fn>MIN STAND Ndebele.txt</fn>
UMNQOPHO WAMAZINGA AMUKELEKAKO
ISINGENISO
INGCENYE I:
AMALUNGELO WAKHO NJENGONGAZIMBI WOBULELESI 2
IINKAMBISO NEMISEBENZI YABADLALINDIMA BOMNYANGO NGAPHAKATHI KWERHERHO LOBULUNGISWA BOBULELESI 4
Khuyini okuzakwenzeka - 4
Nayikuthi omunye umuntu wenze ubulelesi 4
Nayikuthi ubizwa njengofakazi wombuso 5
Nayikuthi kufanele ube ngufakazi ekhotho 6
Ngemva kokugwetjwa 8
Nayikuthi ufuna irhelebho 11
AMAZINGA AMUKELEKAKO WEMISEBENZI EYENZELWA ABONGAZIMBI BOBULELESI 12
Ilungelo lokuphathwa kuhle nokuhlonitjhwa kwesithunzi sakho nokuziphilela ipilo yakho yangeqadi 12
Ilungelo lokunikela ngelwazi 12
Ilungelo lokuthola ilwazi 16
Ilungelo lokuvikelwa 19
Ilungelo lokurhelejwa 24 6. Ilungelo lokuliliswa 27
Ilungelo Lokubuyiselwa ipahla 32
UMNQOPHO WAMAZINGA AMUKELEKAKO
AmaZinga Amukelekako amayelana nemiSebenzi eyenzelwa aboNgazimbi bobuLelesi ("okumaZinga Amukelekako") mtlolo onikela ngelwazi, owathuthukiswa khona kuzakuhlathululwa ngokuzeleko amalungelo wakho njengombana atholakala eTjhatheni yemiSebenzi eyenzelwa aboNgazimbi boBulelesieSewulaAfrika(eyaziwange"Tjhatha")kunyenokwenzaamalungelo laasebenze.ITjhathayaboNgazimbi,kunyenamaZingaAmukelekako,kuhloswe bona ikunikele ngelwazi mayelana nelwazi eliphathelene nokuzibophelela komBuso ekukhuphuleni ukulethwa kwemisebenzi kibongazimbi bobulelesi. AmaZingaAmukelekakoahloseukuhlathululaamaZingaAmukelekakomayelana nemisebenzi enikelwa abongazimbi bobulelesi. AmaZinga Amukelekako awabeki kuphela amalungelo asisekelo nemithethokambiso, kodwana anikela nangelwazi elinabileko ukuhlathulula amalungelo atholakala eTjhatheni, ngokubeka amaZinga Amukelekako ozawalindela kwabanikela ngemisebenzi. AmaZinga Amukelekako azakurhelebha bona ufune ukuziphendulela kiwo woke umuntu othinteka erherhweni lobulungiswa bobulelesi ukuqiniseksia bona uthola irhelebho elifaneleko nemisebenzi.
ISINGENISO
Lokha nawubika ubulelesi begodu unikela ubufakazi ekhotho, udlala indima eqakathekileko ekwenzeni bona irherho lobulungiswa bobulelesi linikele ngependuloeendingwenizomphakathikunyenokuqinisekisaukuziphendulela kwesaphulimthetho. Ngakelinye ihlangothi, irherho lobulungiswa bobulelesi kufanele likutjheje khonokho begodu nangesihle, likuphathe ngehlonipho godu lihloniphe isithunzi sakho nelungelo lakho lokuziphilela ipilo yakho yangeqadi begodu lihlangabezane neendingo zakho. AmaZinga Amukelekako mzamo wokuqinisekisa bona lokhu kuyenzeka, ngokukunikela amandla ngelwazi elifaneleko ukukghonakalisa bona usebenzise amalungelo wakho.
AmaZinga Amukelekako ahlukaniswe ngeengcenye ezine. Ingcenye yoku-1 ngokufitjhani inikela ngelwazi elisendlalelo ngamalungelo wakho begodu ibeka bona ngubani ongafikelela amalungelo la. Ingcenye yesi-2 kafitjhani ihlathulula iinkambiso erherhweni lobulungiswa bobulelesi nokuthi khuyini okuzokwenzeka nawuba ngungazimbi wobulelesi kunye nalokha nawubika ubulelelesi emapholiseni. Ingcenye yesi-3 iphethe amaZinga Amukelekako mayelananemisebenziongayilindelakubadlalindimaabahlukenekoerherhweni lobulungiswa bobulelesi, ngokuqala elinye nelinye ilungelo elihlathululwe eTjhatheni yaboNgazimbi. Lokhu kuyingcenye eqakatheke khulu yamaZinga Amukelekako, njengombana kuhloswe ngawo ukwenza amalungelo atlolwe ngaphakathi kweTjhatha khona uzakwazi ukuwasebenzisa. Kusesigabenesi laphouzakubonabonaisibalosemithethokambisoyobuLungiswabokuBuyisela ubuNtu itholakala emleyweni womthetho ohlathululwe eTjhatheni yaboNgazimbi nemaZingeni Amukelekako. Ingcenye yesi-4 ibeka ikambiso yeenghonghoyilo. Nanyana abadlalindima abangaphakathi kwerherho lobulungiswa bobulelesi bahlose ukuqinisekisa bona imiphumela engasi mihle yobulelesi ayenziwa ibe mimbi khulu ngokwenzeka muva, begodu bahlose ukukuphatha kuhle nangesihle bebakunikele ngemisebenzi emihle, izinto kwesinye isikhathi ziyatjhapha. Kwesinye isikhathi ungabona bona imisebenzi oyitholileko beyingahlangabezani namazinga obewuwalindele. Isigabesi sihlathululabonyanausenzabunjaniisinghonghoyilobegodusiphetheirhemo lama-adresi aneenomboro eziqakathekileko.
AmaZingaAmukelekakoahloseukwenzaukulethwakwemisebenziebonakalako kube lula njengombana kubeka amaZinga Amukelekako okuzakulinganiswa ngawo ukulethwa komsebenzi. Iinkhungo ezifaneleko, abasebenzeli neminyangoizakwelusaukuhlonitjhwakwamalungelonamazingawemisebenzi abekwe ngaphakathi kwamaZinga Amukelekako begodu njengehlangothi lokwelusa kwazo, abasebenzeli laba bangathintana nawe. Eminye imiphumela yalokhu kwelusa nekambiso yokubonisana ingavezwa.
Nayikuthi khewaba ngungazimbi wobulelesi, ungalindela bona abadlalindima erherhweni lobulungiswa bobulelesi baqinisekisa amalungelo wakho njengombana abekwe eTjhatheni yaboNgazimbi, ayafezakaliswa nokobana amaZinga Amukelekako wemisebenzi ebekwe emtlolweni ayafezakaliswa.
Ukuphumelelisa iminqopho yalomtlolo, nokukhambisana nehlathululo avezwe eKambisweni esiSekelo kezomThethobulungiswa kiboNgazimbi bobuLelesi nokuPhalisela amaNdla yiHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko ngo-1985 (GA/ Res/40/30), eyatlikitlwa yiSewula Afrika, ungazimbi wobulelesi uhlathululwa njengomuntu olimeleko, okufaka hlangana ukulimala emzimbeni namkha ngokwengqondo; ukulimala emmoyeni; ukulahlekelwa ngakwezomnotho; namkhaukwephulwakhulukwamalungelowakheasisekelongezenzonamkha ngokutjhiya ngaphandle okuphula umthetho wethu wezobulelesi. Igama elithi 'ngazimbi' godu lifaka, lapho kukghonekako umndeni oseduze namkha abathembelekungazimbiukufumanaukutlhogonyelwa.Umuntuangathathwa ngongazimbi ngaphandle kokuqalwa bonyana ingabe isephulimthetho siyatholwa, siyaziwa, siyabotjhwa, siyatjhutjhiswa namkha sifunyanwa simlandu, begodu nangaphandle kokuqala itjhebiswano lomndeni phakathi kwesaphulimthetho nongazimbi.
Iinjamiso ezitholakala kumaZinga Amukelekako zisebenza kibo boke abongazimbi ngaphandle kokubandlulula ngokuya komhlobo, ubulili, ukubasidisi, ubujamo bezomtjhado, umlando wobutjhaba, namkha umlando wezokuhlalisana, umbala, ukuzithandela ngokobulili, ukukhubazeka, ikolo, unembeza, ikolelo, isiko, ilimi nokubeletha njengombana kubekwe esiGabeni 9 somThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika (umThetho wenomboro 108 ka-1996).
Ilungelo lokuphathwa kuhle nokuhlonitjhwa kwesithunzi sakho nokuziphilela ipilo yakho yangeqadi
Ilungelo lokunikela ngelwazi
Ilungelo lokuthola ilwazi
Ilungelo lokuvikelwa
Ilungelo lokurhelejwa
Ilungelo lokuliliswa
Ilungelo lokubuyiselwa ipahla
Kuzakwenzekani?
Nayikuthi omunye umuntu wenze ubulelesi:
Nayikuthi kwenziwe ubulelesi, ukububika emiSebenzini yesiPholisa seSewula Afrika kuzakuthoma ukukhambisa irherho lobulungiswa bobulelesi. UmSebenziwesiPholisaseSewulaAfrikaunomthwalowokuphenyaubulelesi kunye nokubopha izaphulimthetho. Nasele kukhona othweswa umlandu, amapholisa azakuvula idokhethi abe aphenye ukwethwesa umlandu. Nayikuthi amapholisa awanasiqiniseko bonyana ubutjhutjhisi kufanele bulandele, ukwethweswa umlandu kuzakwenziwa msinyana. Kodwana amapholisa azakuragela phambili nokuphenya umlandu onjalo begodu azakuletha idokhethi yamapholisa kumtjhutjhisi womphakathi okunguye ozakuthatha isiqunto.
Ukusuka ngesikhathi kwenziwa bekubikwa ubulelesi, kuqakathekile bona boke ubufakazi obukhona bubuthelelwe begodu buvikelwe ngendlela ezakurhelebha ukuphenywa komlandu kunye nokulalelwa komlandu. Ukulimala namkha umonakalo otholwa nguwe uzakusekela ubufakazi bakho emlandwini othweswe isaphulimthetho. Ihlahlubo yezokwelapha kufanele izaliswe beyilethwe, nakukghonekako.
Nasele omunye abekwe umlandu, umlandu udluliselwa ekhotho lapho umtjhutjhisi athoma ukutjhutjhisa umlandu.
Lokha umlandu usiwa kumtjhutjhisi:
Umtjhutjhisi uzakuqala amaqiniso womlandu omunye nomunye ngokutlhogomela. Umtjhutjhisi angenza enye yezinto ezintathu:
Angaqunta bona kunobufakazi obaneleko bokutjhutjhisa nokuragela phambili nokutjhutjhisa.
Angaqunta bona kufuneka ilwazi elinengi ukuthatha isiqunto esilungileko begodu ngalokho angalayela isiphathiswa esiphenyako ukuphenyisisa umlandu khudlwana.
Ngamabanga ahlukeneko, afaka iinrhuluphelo zomphakathi, angaqunta ukuwusula umlandu.
Umtjhutjhisi uzakutjheja iinrhuluphelo zakho lokha nakenza esinye nesinye isiqunto begodu uzakuqunta ukutjhugulula umlandu, kuye ngamaqiniso akhambelanako womlandu.
Ungalindela ikambiso eburhaba nesebenza kuhle khulu ezakuqinisekisa bona umlandu ulethwa ngaphambi kwekhotho msinyana ngokukghonekako.
Ungalindela bona umtjhutjhisi abawe loke ilwazi eenkambisweni esiphathisweni esiphenyako begodu sizakuletha lokhu ngaphambi kwekhotho, ukuqinisekisa bona isiqunto sokunikela namkha sokwalela ibheyili othweswe umlandu senziwa ngokucabangela iinrhuluphelo nokuvikelaka kwakho.
Ngaphambi kokwamukela ukuvunywa komlandu, umtjhutjhisi uzakutjheja iinrhuluphelo zakho kunye nezomndenakho.
Nayikuthi ubizwa njengofakazi wombuso:
Amapholisa azakwazisa nakufuneka bona uvele ekhotho njengofakazi. Imilandu eminengi itjhejwa emakhotho wabomarhastrada kuthi leyo emimbi khulu isiwa ekhotho yesifunda namkha kilawo aphakamileko.
Ukusa umlandu ekhotho khona uzakulalelwa kungaba yinto ehlangahlangeneko,khulukhulunayikuthikunesibalosabantuabathintekako. Labo abaqalene nomlandu bazakwenza koke okusemandleni wabo ukuqinisekisa bonyana ulethwa ekhotho ngokurhaba okukghonekako.
Isiphathiswa esiphenyako, umtjhutjhisi womphakathi omkhulu namkha umjameliwe-OfisiloMnqophisiwokuTjhutjhiswakomPhakathiuzakuqinisekisa bona, ngemva kokuhlola kwamambala godu nalapho ezinye iimfuno kuhlangabezwana nazo, ufakwe ngaphasi kwehlelo lokuvikelwa kwabofakazi nayikuthi usengozini namkha uyathuselwa.
Nayikuthi kufanele ube ngufakazi ekhotho:
Ukunikela ngobufakazi ekhotho kungakubeka ngaphasi kwegandelelo. Labo abathintekako - amapholisa, umtjhutjhisi nabasebenzi bekhotho - bazakusekela, bakulungiselele bebakunikele loke ilwazi ngokukghonekako mayelana nokungenzeka.
Uzakunikelwa isibizela-khotho esikwazisa bona uze nini kunye nalapho ukulalelwa komlandu kuzakwenzeka khona. Iphetjhana elihlathulula okuzakwenzeka ekhotho, lizakuphekelela isibizela-khotho kobunye ubujamo. Nayikuthi uya ekhotho kamarhastrada begodu uneminye imibuzo ngeenkghonakalisi zekhotho, kufanele uthintane nesiphathiswa esiphenya umlandu namkha, lapho nakakhona, umrhelebhi kangazimbi nesiphathiswa sokulungisa, esizakulayela emuntwini ofaneleko ozakuthintanisa nekhotho.
Lokha nawufika ekhotho, ungathola amatshwayo acacileko azakurhelebha bona uthole indlela yakho. Nayikuthi awekho amatshwayo acacileko begodu awazi bona ikhotho ikuphi, ungabuza eDeskini leRhelebho/ lokwAzisa/lokuYelelisaukutholabonakukuyiphiikhotholaphokuzakulalelwa khonaubufakazinamkhauzwengeenkghonakalisizekhotho.Goduungaya kubasebenzi bezokutjhutjhisa, abangakghona ukuphendula imibuzo ongaba nayo ngeenkambiso. Umtjhutjhisi onikelwe umlandu wakho uzakukghona ukukutjela bona pheze kuzakuthatha isikhathi esingangani ngaphambi kobana unikele ubufakazi.
Umtjhutjhisi uzakwenza koke okukghonekako bonyana uyabizwa bona unikele ngobufakazi ngokurhaba okukghonekako. Umtjhutjhisi onikelwe umlandu wakho, lapho kukghonekako, uzakubonisana nawe ngaphambi kobana unikele ubufakazi. Kodwana, kwesinye isikhathi kunokuriyada. Kufanele uqinisekise bonyana ufika ekhotho ngesikhathi. Kufanele wazise umtjhutjhisi nayikuthi uzokufika ngemva kwesikhathi namkha angeze ukghone ukuza ekhotho ngelanga elibekiweko.
Nayikuthi kufanele unikele ubufakazi, kobunye ubujamo, bawa umngani namkhaumsekeliakuphekeleleekhotho.Ngemvakobanaunikeleubufakazi uzakutjelwa bonyana ungakhamba na. Ungeza kiwo woke amalanga wokulalelwa komlandu nayikuthi ufisa njalo.
Umthetho uvumela iinjamiso ezilandelako lokha nawunikela ubufakazi:
Nayikuthi kufanele unikele ubufakazi iinkambiso, ngaphasi kobujamo obuthileko, zingenziwa emsitheleni.
Ubufakazi bezinga eliphezulu buyatlhogeka ngaphambi kobana umuntu afunyanwe anomlandu. Ubutjhutjhisi kufanele butjengise ukuba mlandu kommangalelwa ngaphandle kokungabaza okukhulu. Lokhu kungatjho bona umuntu okholelwa bona unomlandu, ufunyanwa anganamlandu. Lokhu akusi sigwebo esisekelwe phezu kwakho, kodwana sisekelwe ekuqineni kobufakazi bobutjhutjhisi buboke.
Umtjhutjhisi uzakubiza ufakazi karhulumende ukusekela umlandu obekwe ummangalelwaebujameniobufaneleko.Umrhumutjhiuzakutholakalalokha nakutlhogekako.Ummangalelwauzakunikelwaithubalokukubuzaimibuzo, anikele ubufakazi nokubiza abofakazi. Ngemva kobana ikhotho ilalele boke ubufakazi obulethwe ngaphambili nebesiqhema sommangalelwa, abathintekako bazakuvunyelwa ukukhuluma ngaphambi kokukhutjhwa kwesigwebo.
Ngemva kokugwetjwa:
Nayikuthi ummangalelwa ufunyanwa amlandu, ubutjhutjhisi nesiqhema sommangalelwa bangendlala ubufakazi bebakhulume nekhotho ngesigweboesizakukhutjhwa.Lokhukwenziwangokuphikisanamayelana nokubawaisigweboesikhulunamkhaesincani.Nayikuthiukubawaisigwebo esincani kwenziwa ngelwazi elingasi liqiniso, ilwazeli kufanele litjelwe ikhotho. Esikhathini sokukhutjhwa kwesigwebo ungabawa ukulungiswa kobujamobakhonamkhaukuliliswa.Nayikuthiikhothoikunikelangokulilisa, akuthathwa njengomunye umhlobo wokujezisa. Ikhotho ingabekela ngeqadi isigwebo ebujameni obuthileko, okufaka hlangana ubujamo lapho kufanele ummangalelwa akulilise. Umtjhutjhisi angaletha umbiko wokuhlolwakwakangazimbinamkhaandlaleubufakaziukusekelaisigwebo esifaneleko lapho kufanele begodu kukhambisanako.
Ngaphambi kokukhutjhwa kwesigwebo isiphathiswa esengameleko, umtjhutjhisi namkha isiqhema sommangalelwa singabawa isiphathiswa eselusa iimbotjhwa ezisebenza emphakathini namkha omunye usolwazi ukulungisa umbiko ngawe namkha ngommangalelwa. Umbiko ungafaka umbiko ngomphumela ubulelesi obunawo phezu kwakho. Ilwazi lingathathwa embikweni owenziwe emapholiseni, namkha isiphathiswa esigadaiimbotjhwaemphakathinisingakhulumisananawenamkhasikubize bona uzokunikela ngobufakazi ngesikhathi sokukhutjhwa kwesigwebo.
Nawukholwa bona indlela yokugweba inomusa khulu, ungakhulumisana ngalokhu nomTjhutjhisi oPhezulu namkha umTjhutjhisi omKhulu, ongaqunta ukuletha itjhejo loMnqophisi ofaneleko wokuTjhutjhiswa komPhakathi. UMnqophisi wokuTjhutjhiswa komPhakathi angadlulisela phambili isigwebo ekhotho yokudlulisela iingwebo. Ukudlulisela phambili isigwebo kufanele kutlolwe phasi kungakapheli isikhathi esithileko.
Ummangalelwa angadlulisela phambili isigwebo sokutholwa amlandu kunye nesigweboesithethweyikhotho.Nayikuthiukudluliselaphambilikuyenziwa, ungabawa umtjhutjhisi emlandwini wokuthoma, namkha igqwetha lombuso lemajajini eliqalene nokudlulisela phambili bona lihlale lisazi ngokuraga komlandu, isibonelo, ilanga lokulalelwa kokudlulisela phambili isiqunto, ngelanga lokulalelwa kokudluliswa, nanyana ummangalelwa anikele ibheyili kunye nomphumela wokudlulisela phambili lokho.
Nayikuthi kunokutshwenyeka ngokuphepha kwakho namkha kwakafakazi wombuso, amapholisa, umtjhutjhisi namkha umjameli obuya eYunithini yokuVikelwa kwaboFakazi bazakwazi ukukunikela isiyeleliso ngokufanele kwenziwe khona uzakuvikelwa. Bazakurhelebha lapho kukghonekako.
UmNyango wemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha uzakuqinisekisa bona iingwebo zokudosa ejele zikhanjiswa ngokuya komthetho. Lokha ukutjhatjhululwa kommangalelwa nakucatjangwako, umNyango wemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha uzakutjheja ukweluswa kommangalelwa okhutjhwe ngokulitjalelwa.
Ungabawa ukubakhona ekulalelweni kokweLuswa kokuLungisa ukuziPhatha nokweBhodoyokuLibalela.Nawufisaukubakhona,uzakwaziswangelanga lokulalelwa begodu iBhodo izakutjheja ukutshwenyeka kwakho lokha nayicabanga ukutjhaphulula ummangalelwa ngokumlibalela.
Komunye nomunye umlandu ummangalelwa akhutjhwa khona ngokulitjalelwa, iBhodi yokuLibalela izakubeka iimfuno mayelana nokukhutjhwa kommangalewa nakubonwa bonyana kuzakuba serhuluphelweni yakho.
Nayikuthi, ngemva kokukhutjhwa ngokulitjalelwa, ummangalelwa uziphatha ngendlela ebonakala ungathi angaba yingozi emphakathini, namkha wephula iimfuno ezikhambisana nokukhutjhwa kwakhe, ummangalelwa angabanjwa abuyiselwe ejele ayokuqedelela isigwebo sakhe esisaseleko.
Nayikuthi ufuna irhelebho:
Iminyango yombuso embalwa izakunikela ngerhelebho. Amapholisa azakurhelebha ngokungenelela eengozini ezenzeka lapho ukhona; ekudluliseleni phambili khona kuzakufunyanwa irhelebho lezokwelapha namkhalezengqondo;ekuhlathululeniiinkambisozamapholisa;ekunikeleni ngelwazimayelananamalungelowakho;ekukudluliselenieenhlanganweni okungasi ngezombuso nezisemphakathini (ama-NGO nama-CBO) namkha emisebenzini etholakala emphakathini yokusekela abongazimbi; ekuqinisekiseni ukuphepha kwakho endaweni lapho kwenzeke ubulelesi; ekubulungweni kobufakazi; kunye nekukuyeleliseni ngokukhandela ubulelesi.
Nayikuthi kunenye ingozi ngemva kokukhutjhwa kwesigwebo, wena, isiphathiswa esiphenyako, namkha umtjhutjhisi, kufanele khonokho nithintane ne-ofisi leYunithi yokuVikelwa kwaboFakazi.
UmNyango wezeHlalakuhle kunye nabanye abanikela ngemisebenzi yezehlalakuhle, nabakhona, bazakunikela ngemisebenzi yesekelo ngokwemizwa nesekelo elibonakalako, okungafaka amahlelo wokulungiselela ukuvela ekhotho.
Abasebenzi betlhogomelo lezamaphilo bazakuqinisekisa bona amalungelo wakho, njengombana atholakala eTjhatheni yamaLungelo weenGuli ayahlonitjhwa.
UmNyango wezeFundo uzakuqinisekisa bona amahlelo wokungenelela afana nerhelebho lezengqondo, iinkambiso zokudlulisela phambili newokusekela, akhona ukusetjenziswa bongazimbi abaserherhweni lefundo.
ILUNGELO LOKUPHATHWA KUHLE NOKUHLONITJHWA KWESITHUNZI SAKHO NOKUZIPHILELA IPILO YAKHO YANGEQADI
Ungalindela bona boke abadlalindima abangaphakathi kwerherho lobulungiswa bobulelesi bazakuphatha kuhle, ngokuhlonipha isithunzi sakho nelungelo lakho lokuziphilela ipilo yakho yangeqadi, begodu nangokukuzwela.
Nayikuthi ubulelesi bubikiwe emapholiseni, ungalindela bona -
nayikuthi ubike ubulelesi ngokuthintana namapholisa, bazakutjheja umbiko wakho ngokurhaba okukghonekako;
amagadango kufanele athathwe ukwehlisa koke ukuthikamezeka okwenzeka kuwe;
isiphathiswa samapholisa kufanele sithathe isitatimende sakho besizalise amaforomo afaneleko ukutlolisa ubulelesi;
uzakudluliselwa lapho uzakufumana irhelebho lezokwelapha namkha lezengqondo nakutlhogekako;
nayikuthi ungungazimbi wobulelesi benturhu yomseme, uzakubuzwa imibuzo ngeqadi lilunga lamapholisa;
uzakubuzwa imibuzo ngelimi olizwisisako, begodu nayikuthi umuntu okhuluma nawe akalazi ilimi olikhulumako, bawa bakulethele umrhumutjhi; begodu ungabawa bona ukhulunyiswe lilunga lesipholisa lobulili obufana nebakho begodu nakukghonekako isibawo singavunywa.
Nayikuthi umlandu usiwa ekhotho ungalindela bona: Isiphathiswa esingameleko siqinisekise bona iinkambiso zokulalelwa komlandu zibanjwa ngendlela engaphuliilungelolakholokuphathwakuhlenokuhlonijthwakwelungelo lakho lokuziphilela ipilo yakho yangeqadi.
umtjhutjhisi -
uzakuthatha amagadango, khulu khulu ebujameni bobulelesi bomseme, nenturhu yangekhaya, ukuqinisekisa bona lapho kukghoneka khona, umlandu uphathwa mtjhutjhisi munye bewuphele;
uzakunikela ithuba lokuzikhumbuza, ufunde isitatimende sakho begodu nakutlhogekako uzakubonisana nawe, begodu ilunga labasebenzi bekhotho lizakwazisa bona kufanele ubhadelwe imali yokukhwela kunye nezinye iindleko ngesikhathi ugidlha ekhotho unikelaubufakazi,begodulizakunikelailwazingeendlekolibelikurhelebhe ngokwenza isibawo sokuzifumana.
Abasebenzi bekhotho -
bazakwenza koke okusemandleni ukukuvikela ekutlhorisweni namkha ekuphathweni kumbi ngokwengqondo ngilokho okwenzeka ekhotho;
bazakulethakuwe abasebenzi nabazinikelako, nabakhona, ababandulilweko ababuya emiSebenzini yokuSekela aboNgazimbi ukurhelebha wena nomndenakho ekhotho ngaphambi, ngesikhathi nangemva kokulalelwa komlandu;
ngokuya kwesibawo begodu nakukghonekako, bazakuvumela bona ubone indlu yekhotho ngaphambi kokuthoma komlandu ukuzijayeza iinkghonakalisi zekhotho, khona uzakwazi okufanele ukulindele lokha nawunikela ubufakazi;
bazakuvumelaumuntu okusekelako (isihlobo namkha umngani) akuphekelele ekhotho begodu bazakuvumela,nawubawako begodu nayikuthi iinkghonakalisi ziyatholakala, ukulinda ngokwehlukana nommangalelwa namkha abofakazi bakhe abasemlandwini.
Ebanikelini bemisebenzi yezehlalakuhle nabasebenza ngokuzinikela ungalindela -
nayikuthi kukhulunyiswana nawe, kuzakukhulunyiswana nawe ngemsitheleni, ikulumiswano leyo izakuthathwa njengento eyifihlo begodu kuzakukhulunyiswana nawe ngelimi olizwisisako;
ukungatjhiywa uwedwa ukuqalana nomlandu uwedwa. Nayikuthi awukabi ukuwubika umlandu emapholiseni, umnikeli wemisebenzi yezehlalakuhle uzakurhelebha ukuwubika; begodu nayikuthi ube ngungazimbi wobulelesi bezomseme, amapholisa angatlhoga izembatho zakho ezizakuba bufakazi, lapho ungabawa khona umnikeli wemisebenzi yezehlalakuhle bona akurhelebhe ukufumana ezinye izembatho.
Ebasebenzini betlhogomelo lezamaphilo ungalindela bona -
ukuhlola okuzeleko kuzakwenziwa ebujameni bakho ngokommoya nezengqondo;
kuzaboniswana nawe ngobujamo ebukhuphula ukugcinwa kwefihlo, ukuziphilela ipilo yangeqadi nesithunzi nokubonisana kuzakwenziwa ngelimi olizwisisako;
bazakubawabona uvumele ukuhlolelwa zamaphilo namkha ukwelatjhwa, kodwana uzakwaziswa kobana ungala elinye nelinye itjhejo namkha isekelo lezengqondo, lapho imiphumela yegadangwelo uzakuhlathululelwa yona;
ebujameni bobulelesi bezomseme, nawubawako begodu kukghonakala, umsebenzi wezamaphilo wobulili obufana nebakho uzakwenza ukuhlolelwa zamaphilo namkha ukwelapha;
bazakuqinisekisa bona loke ilwazi lezamaphilo liyafakwa emarekhodini womlandu wakho;
uzakwelatjhwa ngokurhaba okukghonekako begodu nangokukhambisana namalungelo wakho njengombana atholakala eTjhatheni yamaLungelo weenGuli.
nawubawa ukubakhona ekulalelweni kokulibalela, uSihlalo wokweLuswa kokuziPhatha neBhodo yokuLibalela, ngaphambi kokulalelwa, uzakwazisa, ngelimi olizwisisako, iinkambiso ngesikhathi sokulalelwa begodu nokuthi kulindelweni kuwe;
nayikuthi ubakhona ekulalelweni kweBhodo yokuLibalela begodu kufanele kube nokutjhoko, ungabawa omunye nomunye umuntu ozikhethela yena akuphekelele ekulalelweni, khona azakusekela;
nayikuthi ubakhona ekulalelweni kweBhodo yokuLibalela woke umzamo uzakwenziwa ukukuvikela ekutlhorisweni namkha ekukuphathweni kumbi ngokwengqondo godu ngesikhathi sokulalelwa.
ILUNGELO LOKUNIKELA NGELWAZI
Ngesikhathi sokuphenywa komlandu ungalindela bona -
a. isiphathiswa samapholisa sizakuthatha isitatimende kuwe besikubawe bona ufunde okungaphakathi kwaso ngokusitlikitla;
nayikuthi umrhumutjhi ukhona begodu ufisa bona isitatimende sakho sifundwe ngelimi olizwisisako ngaphambi kobana usiqinisekise ngokusitlikitla namkha ngokugadangisa uthubhakghuru, umrhumutjhi angasetjenziswa kilomnqopho.
Nawubona bona isitatimende sakho asikapheleli namkha asisiliqiniso, uzakuvunyelwa ukusingezelela namkha ukutjhugulula isitatimende sokuthoma namkha ukwenza esinye isitatimende;
Uzakunikelwa ithuba lokuhlathulula esitatimendeni sakho bona ubulelesi bukuthinte kangangani begodu lapho kufaneleko iinrhuluphelo zakho zizakutjhejwa;
Uzakwaziswa bonyana ungabawa ikhophi yestatimende sakho;
Kuzakufuneka bona uhlale wazisa isiphathiswa esiphenyako nge-adresi yakho, imininingwana yokuthintana nalapho ungaba khona bekuphele iphenyo nokukhamba ikhotho; begodu
Bazakubawa bona wazise isiphathiswa esiphenyako nayikuthi ummangalelwa ucabhela namkha ulinga ukucabhela ukuphenywa komlandu, nayikuthi angeze eze ekulalelweni komlandu namkha nakakuthuselako.
Nayikuthi umlandu usiwa ekhotho ungalindela bona:
Umtjhutjhisi -
uzakubawa bona uveze loke ilwazi elikhambelana nesiqunto mayelana nokutjhatjhululwa kommangalelwa ngebheyili, isibonelo, lapho ummangalelwa acabhelana nobufakazi namkha nabofakazi, namkha ummangalelwa uyakuthusela namkha uyakufungela namkha ufungela umndenakho, namkha ummangalelwa angeze avela ekhotho; begodu nakufaneleko umtjhutjhisi uzakubiza bona uzokunikela ubufakazi kilokhu ekulalelweni kwebheyili;
uzakunikela ithuba lokukhumbuza umkhumbulo wakho ngokubonisana namkha ngokukuvumela bona ufunde isitatimende sakho ngaphambi kokunikela ubufakazi;
uzakubonisana nawe ngaphambi kokwamukela ukuvuma umlandu okuncani kunye nokukubawa bona uhlathulule bonyana ubulelesi bukuthinte njani namkha umndenakho. Ekubonisaneni nawe uzakuba nethuba lokuveza imininingwana yokulahlekelwa namkha yokulimala okukwehlakaleleko ngebanga lobulelesi. Umtjhutjhisi uzakutjheja ubujamobungaphambikokuthathaisiquntongokwamukelwakokuvuma umlandu omncani. Umphumela ubulelesi obube nawo phezu kwakho namkha umndenakho buzakuvezwa ekhotho namkha uzakunikelwa ithuba lokunikela ubufakazi ekhotho, namkha umbiko olungiswe sisazi uzakulethwa ekhotho ngesikhathi sokukhutjhwa kwesigwebo; begodu ngesikhathi sokubonisana, bazakubawa bona uveze amanye amaqiniso wokungezelela angakafakwa esitatimendeni. Nayikuthi ayakhambelana nomlandu, umtjhutjhisi uzakuveza amaqiniso lawo esiqhemeni sommangalelwa ngaphambi kokulalelwa komlandu.
Abanikeli bemisebenzi yezehlalakuhle -
nakutlhogekako, bazakhulumisana nawe begodu nayikuthi ukufumana ubufakazi bezokwelatjhwa kukhambelana nomlandu, yenza amalungiselelo wokuhlahlubwela zokwelatjhwa; begodu;
nakukghonekako bazakugcina iragelo phambili ngokuqinisekisa bona umnikeli ofanako wezehlalakuhle namkha osebenza ngokuzinikela usebenza nawe ukuthoma ngesikhathi sokubika ubulelesi ukufika ekugcineni komlandu.
Abasebenzi betlhogomelo lezamaphilo -
nayikuthi ikhotho (umtjhutjhisi namkha umarhastrada) ibawa bona benze njalo, bazakunikela ikhotho amarekhodi wakho wezokwelatjhwa kunye nelinye ilwazi elikhambelana nomlandu obanikele lona.
Iimphathiswa zemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha -
zikuvumelabona wenze isibawo esitloliweko usiqalise kuSihlalo wokweluswa kokuziPhatha neBhodo yokuLibalela sokobana ubekhona ekulalelweni begodu uSihlalo uzakwazisa ngesikhathi, ilanga nendawo lapho kuzakubanjelwa ukulalelwa; begodu nayikuthi ubakhona ekulalelweni kokweLuswa kokuziPhatha nokweBhodo yokuLibalela, zikuvumela bona uzibandakanye ngokuveza ngomlomo namkha ngomtlolo amazizo wakho.
ILUNGELO LOKUTHOLA ILWAZI
Nayikuthi ubulelesi bubikiwe, ungalindela bona amapholisa akwazise -
ngobunjalo nomnqopho wesitatimende sakho;
ngekghonakalo yokubamba ukutjhutjhisa kwangeqadi okuzakubhadelwa nguwe nayikuthi uMnqophisi wokuTjhutjhiswa komPhakathi uyakwala ukulalelwa komlandu;
ngokubawa, imininingwana ekhambelana nokulandelako:
ukubotjhwa komsolwa b.
inomboro yekhotho yomlandu d.
amalanga wokulalelwa kwebheyili e.
umphumela wokulalelwa kwebheyili (ukobana umsolwa uyatjhatjhululwa ngebheyili namkha njani)
iragelo phambili ephenyweni kunye nekutjhutjhisweni komlandu wakho g.
esinye isiqunto sokubuyisela emva namkha sokutjhugulula khulu imilandu h.
nanyana uzakufanela bona ukhambele iinkambiso zekhotho, nelanga namkha amalanga wokulalelwa ilanga lokulalelwa komlandu nomphumela wokugcina j.
ilanga lokukhutjhwa kwesigwebo nomphumela k.
nanyana ummangalelwa udlulisele phambili ukufunyanwa amlandu namkha isigwebo kunye nomphumela wokudlulisela phambili l.
bonyana ipahla ethethwe ngokomthetho ingabuyiswa bunjani begodu nini m.
bona ngimiphi imisebenzi etholakalako ukuqalana neendingo zakho ezithileko begodu nokuthi ungayisebenzisa bunjani lemisebenzi
Nayikuthi umlandu usiwa ekhotho ungalindela bona: Nayikuthi abasebenzi bekhotho -
lapho kukghonakalako begodu ngesibawo sakho, bazakukghonakalisa bona ubone indlu yekhotho ngaphambi kokuthoma kwekhotho, khona uzakwazi bona ulindeleni; begodu bazakuqinisekisa bonyana amatshwayo acacileko neenkomba ayanikelwa ekhotho begodu bazakunikela iinkomba ezitjhinga ngendlini yekhotho. LaphokukghonakalakoiDeskeleRhelebho/lokwAzi/lokuYelelisalizakwazisa bonyana ngiyiphi indlu okuzakulalelwa kiyo ubufakazi.
umtjhutjhisi onikelwe umlandu wakho -
uzakwazisa umqatjhi wakho ngeenkambiso ezingakghonakalisa bona ungabi semsebenzini;
uzakwazisa nayikuthi uMnqophisi wokuTjhutjhiswa komPhakathi uqunte bona angatjhutjhisi kilomlandu, nokobana ungenza ukutjhutjhiswa kwangeqadi kunye nekambiso ezakulandelwa kilokhu;
uzakukghona ukuqalana nemibuzo yakho mayelana nekhotho begodu, nayikuthi, kunokuriyada, uzakutjela bona pheze uzakulinda isikhathi esingangani ngaphambi kokunikela ubufakazi;
nakufunekako, uzakunikela ithuba lokubonisana kwamambala ngaphambi kokuthathwa kweenqunto zomlandu;
uzakuvikela ekuhlonyweni imibuzo enommoya wenturhu, ekhubako neyehlisa isithunzi; begodu uzakwazisa ngomphumela womlandu kunye nokobana kunokudluliselwa phambili kwesiqunto sokubonwa umlandu namkha isigwebo na;
Isekelo lakangazimbi namkha labanikeli bemisebenzi yezehlalakuhle -
lizakuhlathulula amalungelo wakho neenkambiso ezizakulandelwa;
ngokwesibawo, lizakurhelebha ukulandelela umlandu ngokusebenzisa irherho;
nakukghonekako, lizakuphekelela ekhotho ngaphambi kokulalelwa komlandu khona uzazijayeza ikhotho nebhoduluko layo; begodu lizakunikela isekelo nerhelebho lezengqondo namkha lizakudlulisela kwabanikela ngemisebenzi yerhelebho lezengqondo lababanduliweko namkha bemisebenzi yokusekela.
Nayikuthi isisebenzi setlhogomelo lezamaphilo simenyiwe emlandwinakho ungalindela bona -
sikunikele ilwazi ngokuhlahlubwa namkha ngeenkambiso zokwelatjhwa ezizakwenziwa kuwe;
ngokwesibawo, sizakunikela ikhophi yamarekhodi wakho wokwelatjhwa; begodu sizakwazisa ngokutholakala kwemisebenzi yokusekela esemphakathini kunye neenomboro ezifaneleko zomtato zerhelebho.
iimphathiswa ezibuya emisebenzini yezefundo -
Nayikuthi iselelesi sigwetjelwe ukuhlala ejele, umNyango wemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha:
uzakwazisa ngomtlolo ngamatjhuguluko emalangeni wokulalelwa namkha ukutshwiliswa kokulalelwa kweBhodo yokuLibalela kunye nangabo boke ubujamo obubekiweko;
nayikuthi ubawa ukubakhona ekulalelweni kweBhodo yokuLibalela, uSihlalo uzakwazisa ngelimi olizwisisako ngeenkambiso ngesikhathi sokulalelwa nalokho okulindelwe kuwe; begodu ngokwesibawo, nangemvumo yommangalelwa, uzakwazisa ngamahlelo wokuthuthukisaummangalelwaawangenelekonamkhaasawangenelako ukwenza ngcono ukuziphatha kwakhe.
ILUNGELO LOKUVIKELWA
Lokha ubulelesi nabubikwe emapholiseni -
Begodu wena ungufakazi begodu wena namkha ilunga lomndenakho liyathuselwa namkha ipilo yakho isengozini, kufanele khonokho ubike indaba emapholiseni namkha kumtjhutjhisi womphakathi ophezulu ekhotho bewenze isibawo sokuvikelwa kwabofakazi, lapho ungalindela bona ingozi oqalene nayo izakuphenywa mapholisa;
lapho ingozi iqinisekiswa khona, uzakwenza isivumelwano neYunithiyokuVikelwakwaboFakazingaphambikobanaufakwe ngaphasi kweHlelo lokuVikelwa kwaboFakazi;
nayikuthi ufakwa eHlelweni, kufanele ukhambisane nayo yoke imithetho ebekwe esivumelwaneni. Ilwazi elisesivumelwaneni liyifihlo;
nayikuthi awukhambisani nesivumelwano uzibeka engozini begodu ungakhutjhwa eHlelweni lokuVikelwa kwaboFakazi;
isijamiso sokubhadelwa kweemali okufanele uzithole singenziwa ngesikhathi ungaphasi kweHlelo, njengombana kubeka imiThetjhwana yokuVikelwa kwaboFakazi;
kuzakufanela bona unikele ngayo yoke imininingwana yeemali eemphathisweni zeHlelo lokuVikelwa kwaboFakazi, khona kuzakubekwa iimali ezifaneleko ozakunikelwa zona;
nawamukelwa eHlelweni, uzakubekwa endlini yokuphepha begodu angeze i-adresi yakho yanikelwa omunye umuntu, ngitjho namalunga womndenakho.
ngemva kobana unikele ubufakazi, uzakunikelwa isaziso esikwazisa bona uzakukhutjhwa ngaphasi kweHlelo esikhathini esifaneleko; begodu ungathintana nesiphathiswa esiphenyako esitetjhini samapholisa namkha umtjhutjhisi womphakathi omkhulu nawufuna ilwazi elinabileko ngeHlelo lokuVikelwa kwaboFakazi.
nayikuthi awufuni ummangalelwa azi ngemininingwana yakho, ungathintana nesiphathiswa esiphenyako kunye/namkha nomtjhutjhisi bewubawe bona ilwazi lakho lifihlelwe ummangalelwa;
isiphathiswa esithembekileko ngaso soke isikhathi sizakuqinisekisa bona ipahla enye nenye okungeyakho nebanjwe ngeminqopho yokobana ibe bufakazi igcinwa isebujameni obuhle begodu ibuyiswa msinyana nayingasatlhogekiko; begodu nayikuthi nguwe onghonghoyilako enturhwini yangekhaya, begodu esiphathiswenisamapholisakubonakalaungathikunamabangaazwakalako wokobanaungalinyazwammangalelwangebangalokwephulwakomlayo wokuvikelwa kwakho -
ungaletha incwadi efungelweko emapholiseni ebeka ubujamo bokwephulwa imilayo mmangalelwa;
isiphathiswa samapholisa msinyana sizakubopha ummangalelwa ngokwephula ukukhandela okubekwe yikhotho ngaphasi kwesiGaba 7 somThetho weNturhu yangeKhaya, umthetho wenomboro 116 ka-1998.
Nayikuthi umlandu usiwa ekhotho ungalindela bona: Umtjhutjhisi -
uzakwazisa bonyana, nayikuthi ummangalelwa ovela ngaphambi kwekhotho ungaphasi kweminyaka eli-18, ungalelwa bona ube khona ekulalelweni,ngaphandlekwalokhaukubakhonakwakhonakutlhogekako namkha kuvunyelwe yikhotho; namkha lapho ufakazi angaphasi kweminyaka eli-18, bonyana ungakhutjhelwa ngaphandle ekulaleleni ubufakazi bakafakazi lowo;
uzakwazisa bonyana ebujameni obuthileko ikhotho ingalela ukuvezwa kwelwazi (kufaka hlangana ukwaziwa komnghonghoyili namkha ufakazi) ekukhambelana nokulalelwa komlandu namkha ingcenye ethileko emsitheleni lapho kufaneleko, uzakwazisa bona nanyana ngimuphi umuntu oveza ngokungasimthethoilwazinamkhaolikhuphangokungasimthethouveza ukwaziwa kwakafakazi, unomlandu wokwephula umthetho begodu angatjhutjhiswa.
thatha amagadango wokuqinisekisa bona wena nomndenakho anibi sengozini.
bika namkha badlulise nanyana ngimuphi umlandu lapho kusolelwa ubulelesi emapholiseni.
BemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha nayikuthiubawe bona uhlale waziswa ngesigwebo esinikelwe ummangalelwa, bemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha bazakwazisa nayikuthi ummangalelwa ubalekile ekuvalelweni kunye nanyana ngikuphi ukudluliselwakwakhekwenyeindawokommangalelwanemininingwana yalokho; begodu emilandwini yokukata neyokutlhoriswa ngokomseme khulu khulu, iBhodo yokuLibalela ingafaka iinjamiso zobujamo bokulitjalelwa kommangalelwa nakuqakathekileko ukumkhandela ekuthintaneni okungakafaneli nawe.
ILUNGELO LOKURHELEJWA
Ungalindela bona amapholisa akurhelebhe -
ngokukudlulisela kwabanye abanikela ngemisebenzi khona uzakuthola isekelonokungenelelaeengoziniezenzekakhonokho,isibonelo,irhelebho lokuthoma lezokwelapha;
ngokukuhlathululela iinkambiso zamapholisa;
ngokuphatha ukuphepha kwakho njengento eqakathekileko;
ngokubulunga ubufakazi;
ngokukunikela isiyeleliso mayelana nokukhandelwa kobulelesi; kunye nangokuqeda inturhu endaweni yobulelesi.
Nayikuthi umlandu usiwa ekhotho ungalindela bona -
umtjhutjhisi uzakubika indaba yombuso begodu uzakutjheja iinrhuluphelo zakho;
ungakhulumisana ngomlandu negqwetha elikhethwe nguwe, khulu khulu nayikuthi uhlose ukufaka umlandu wemibango ngokuliliswa ngokonakalelwa namkha ukulimala emzimbeni namkha ngokwegqondo;
kuzakutjhejwa ukutholakala kwabarhumutjhi, begodu lapho kufaneleko ilwazi lizakufikeleleka ebantwini abakhubazekileko;
imilandu efaka yezomseme izakulalelwa emakhotho akhethekileko lapho amakhotho anjalo afumaneka khona;
umtjhutjhisi kunye nesiphathiswa samapholisa sizakwazisa bona, nawungaphasi kweminyaka eli-18 godu unikela ubufakazi ekulalelweni komlandu kungakubangela bona uphathwe ligandelelo elingakafaneli lezengqondo namkha ukugula, ikhotho ngesibawo somtjhutjhisi ingaqatjhaumuntuozakubaphakathikwakhonekhothoukukghonakalisa bonyana unikele ngobufakazi bakho ngokusebenzisa lomuntu kusetjenziswa ukuthintana ngomabonwakude (i-CCTV);
isiphathiswa esingameleko, nayikuthi odlulisa umlayezo phakathi kwakho nekhotho uqatjhiwe, sizakuqinisekisa bona yoke imibuzo obuzwa yona ubuzwa yona ngokusebenzisa lomuntu odlulisa umlayezo phakathi kwakho nekhotho;
isiphathiswa esingameleko sizakwazisa bona odlulisa umlayezo phakathi kwakho nekhotho, ngaphandle kwalokha ikhotho nayilaya ngenye indlela, angadlulisa ihlathululo mazombe yomunye nomunye umbuzo obuzwa wona;
isiphathiswa esingameleko,nayikuthi umuntu ozakudlulisa umlayezo sele aqatjhiwe, singalayela bona unikele ubufakazi bakho kenye nenye indawo -
engakahlelwa kuhle khona uzakutjhaphuluka;
ehlelwe ngendlela yokuthi umuntu ongabanga bona utshwenyeke nawunikela ubufakazi awumboni begodu awumuzwa; begodu c.
singakghonakalisa ikhotho kunye nomunye umuntu ukubakhona kwakhe kukhambelana neenkambiso ukubona nokulalela - bunqopha namkha ngokusebenzisa isisetjenziswa se-elektroniki namkha esinye - wena nokudlulisela umlayezo nilalele ngesikhathi sokunikela kwakho ubufakazi.
Imilandu ebandakanya abongazimbi abasengozini izakurhatjiswa lapho kukghoneka khona; begodu
Nayikuthiumabonwakude wokulalelwa komlandu (i-CCTV) uzakusetjenziswa eenkambisweni zekhotho, umtjhutjhisi uzakuhlathulula bona isisetjenziswa sisebenza njani namkha lapho kukghonekako uzakuvumela wena nabazali bakho namkha umtlhogomeli bonyana nibone ukusetjenziswa kwesisetjenziswa ngaphambi kokuthoma kokulalelwa komlandu.
Abanikela ngemisebenzi yezehlalakuhle lapho kukghonekako nalokha ikhona -
banikela ngerhelebho lezengqondo nesekelo elibonakalako;
bakurhelebha ngokwenza bona kutholakale abanikeli bemisebenzi yezehlalakuhle namkha iimphathiswa zokwelusa; begodu banikela -
ngerhelebho ekuthintaneni nomndeni namkha abangani b.
ngerhelebho nawunamatshwayo eza ngemva kwegandelelo lezengqondo c.
ngehlathululo yekambiso ezakulandelwa d.
ngokukudlulisela emsebenzini werhelebho lezengqondo nayikuthi igandelelo lengqondo likhulu f.
ngokufikelela ilwazi nemisebenzi, khulu khulu eendaweni lapho imisebenzi ekhona ifika e'Sekelweni leKhotho', kufaka -
ukukurhelebha ukuzwisisa ikambiso yekhotho;
ukukuhlathululela bonyana kuzakwenzekani ekhotho nawubizwa njengofakazi;
ukukuhlathululela bona ngubani ozakuba sekhotho nokuthi ngiyiphi indima abazayidlala, kunye nokukurhelebha bona uthole ikhotho; kunye iv. nokukulungiselela bona unikele ubufakazi ekhotho kunye nokuphuhlisa ukubonisana nomtjhutjhisi.
Eemphathisweni zemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha ungalindela bona -
nawubawako, uzakwaziswa ngamatjhuguluko enziwe eengwebeni zokweluswa kokulungisa ukuziphatha; ngemisebenzi yeBhodo yokuLibalela; ngendima yakho ekulalelweni kweBhodo yokuLibalela; nangalokho ongakulindela ngesikhathi sokulalelwa;
nakutlhogekako, uzakunikelwa umrhumutjhi ngesikhathi sokulalelwa kweBhodo yokuLibalela;
bazakukghonakalisa, nawubawileko, ukulamula phakathi kwakho nommangalelwa nakunesidingo; begodu ngokuya kwesibawo namkha nakutlhogekako, isibonelo, nawung-ungazimbi begodu uvalelwe namkha ngesikhathi sokulalelwa kweBhodo yokuLibalela kubonakala bona utlhoga isekelo, uzakudluliselwa kwabanikela ngomsebenzi lowo abafaneleko khona uzakuthola irhelebho lezengqondo nemisebenzi yesekelo.
Ungalindela bona isisebenzi setlhogomelo lezamaphilo siqinisekise bonyana -
ILUNGELO LOKULILISWA
Ukuliliswa" kutjho inani lemali ikhotho yobulelesi ekunikela yona nayikuthi ulahlekelwenamkhaumotjhakalelweyipahla(kufakaimali)ngesibangasesenzo sobulelesi esenziwe mumuntu otholwe anomlandu wokwenza ubulelesi. Imali oyithola ngokuliliswa kuhloswe ngayo ukubuyisela abazuzi bayo ebujameni bangaphambi kokulahlekelwa namkha kokumotjhakalelwa.
Nayikuthi umlandu usiwa ekhotho ungalindela bona -
umtjhutjhisi namapholisa, nakufaneleko, akwazise bonyana ungabakhona ekhotho ngelanga lesigwebo begodu ungabawa umtjhutjhisi ukwenza umlayo wokuliliswa ekhotho.
emilandwini efaneleko, ikhotho ingajamisa isigwebo ummangalelwa nakavumako ukukulilisa ngokulahlekelwa namkha ngomonakalo owenzeke epahleni ngebanga lesenzo sobulelesi;
umtjhutjhisi uzakwazisa, begodu umabhalana wekhotho uzakuphetha isenzweso;
umabhalana wekhotho namkha umtjhutjhisi, ebujameni obufaneleko, uzakwazisa lapho imali yomuntu ofunyenwe anomlandu ithethwe kuye nakabotjhwako, ikhotho ingalayela bona imali leyo inikelwe wena;
umtjhutjhisi uzakwazisa bonyana nayikuthi umlayezo wokuliliswa kwakho sele ukhutjhelwe wena ekulalelweni komlandu wobulelesi, ungathoma ikambiso yokudosela ummangalelwa ekhotho yemibango;
umtjhutjhisi namkha isiphathiswa esingameleko (sitjho umarhastrada namkha ijaji) uzakwazisa bonyana isiqunto esithethwe yikhotho siyafana nesiqunto sombango begodu ungasisebenzisa isiqunto;
isiphathiswa esingameleko sizakwazisa bonyana, nayikuthi isiqunto usiphumelele, unamalanga ama-60 wokwala ngomtlolo isijamiso owenzelwesonayikhotho,begodunawenzanjalo,uzakufanelaubuyisele enye nenye imali esele unikelwe yona, kumtlolisi nanyana umabhalana wekhotho;
isiphathiswa esingameleko sizakwazisa bonyana nakungenzeka ubhalelwe kukwala isiqunto kungakapheli amalanga ama-60, angeze wathathela ummangalelwa igadango lomthetho okungelombango; begodu nayikuthi wenza isibawo ekhotho bona uliliswe ngebanga leendleko zokwelatjhwa ozithole ngesenzo sobulelesi, isisebenzi setlhogomelo lezamaphilo esikuhlahlubileko sizakukghona ukusekela isibawo sakho ngokunikela ubufakazi ekhotho nokunikela ngelwazi elifaneleko ekhotho, kufaka hlangana imibiko yezokwelatjhwa.
ILUNGELO LOKUBUYISELWA IPAHLA
Ukubuyiselwa" kutjho ubujamo lapho ikhotho, ngemva kokufumana umuntu amlandu,ilayelabonaummangalelwaabuyiseipahlanamkhaizintoezithethwe kuwengokungasimthethonamkhaezimotjhakelengokungasimthetho,khona kuzakubuyiselwa ubujamo obewukibo ngaphambi kwesenzo sobulelesi.
Nayikuthi umlandu usiwa ekhotho ungalindela bona umtjhutjhisi -
uzakwazisa bonyana, ebujameni obufaneleko, angabawa isaphulimthetho bona sikubuyisele, umndenakho namkha labo abatlhogonyelwa nguwe;
uzakwazisa bona ukubuyiselwa okunjalo kuzakufaka ukubuyiswa kwepahla namkha izinto namkha ukulungiswa kwepahla eyonakeleko; begodu uzakwazisa bonyana isibawo sakho mayelana nalokhu sizakukatelelwa yikhotho bona sihlonitjhwe begodu ebujameni obufaneleko uzakuvunyelwa ukuletha iimbawo ezinjalo ekhotho.
Yoke iminyango, iinkhungo nabasebenzeli abathinteka emlandwini bahlose ukunikela ngezinga eliphezulu lomsebenzi, kodwana izinto kwesinye isikhathi azikhambi kuhle. Nakungenzeka lokhu, iminyango, iinkhungo nabasebenzeli bafuna ukwazi bona kwenzekeni. Ingcenye le yomtlolo ikutjela bonyana ungenzani nayikuthi awaneliswa -
yindlela ophathwe ngayo;
ngeenqunto ezithethweko.
Ungafaka isinghonghoyilo ngesiphathiswa samapholisa, umthethomgomo wokusebenza kwamapholisa, umukghwa namkha ikambiso, ngomtlolo kuKomitjhinara weStetjhi samapholisa esithintekako.
Nayikuthi isinghonghoyilo sakho simayelana nepahla elahlekileko namkha emotjhakelengesikhathiisemapholiseni,ungavunyelwaukutholaukuliliswa. Qalisa imibuzo yakho kuKomitjhinara weStetjhi; namkha nayikuthi awukaneliswa, iya kuKomitjhinara weNdawo wesitetjhi esithintekako mayelana nalokho okufunako. Nayikuthi isinghonghoyilo sakho nanje asitjhejwa waneliswe, ungaya e-Ofisini lomVikelli womPhakathi.
Abatjhutjhisi:
Amakhotho:
Nayikuthi isinghonghoyilo sakho simayelana nokuziphatha kwesiphathiswa esingameleko, ungatlolela, namkha ubeke ilanga lokubonana neHloko yesifunda yamaJaji. Ungathola i-adresi nemininingwana yomtato ekhotho eseduze kamarhastrada.
Nayikuthi awaneliswa ngependulo oyithola eHlokweni yesiFunda, ungatlolela namkha ungabeka ilanga lokubonana neHloko yesiQhema samaJaji, ungayitlolela namkha ubeke ilanga lokubonana nayo.
Nayikuthi isinghonghoyilo sakho siphathelene neJaji lekhotho ephakamileko, ungatlolela namkha ubeke ilanga lokubonana neJaji elinguMongameli wePhiko elithintekako. Ungathola i-adresi nemininingwana yomtato ekhotho kamrhastrada yendawo namkha ekhotho ephakamileko.
Nayikuthi awaneliswa ngependulo oyitholako, ungatlolela iKomitjhana yaboMarhastrada nayikuthi isinghonghoyilo siphathelene nekhotho kamarhastrada namkha neKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa esinghonghoyilweni esiphathelene nekhotho ephakamileko. Nayikuthi isinghonghoyilo asikatjhejwa waneliseka, ungatjhinga e-Ofisini lomVikeli womPhakathi.
Nayikuthi isinghonghoyilo sakho siphathelene nabasebenzi bekhotho, isibonelo, abomabhalana namkha abarhumutjhi, ungatlolela namkha ungabeka ilanga lokubonana nomphathi wekhotho. Nayikuthi awaneliswa ngendlela isinghonghoyilo sakho esitjhejwe ngayo mPhathi weKhotho, ungatlolela umNqophisi ophetheko wemisebenzi yekhotho namkha umNqophisi-Mazombe.
Abanikeli bemisebenzi yezehlalakuhle:
Nayikuthi isinghonghoyilo sakho siphathelene nesiphathiswa somNyango wemiSebenzi yezeHlalakuhle, ungatlolela ihloko ye-ofisi elithintekako. Nayikuthi awaneliswa ngependulo oyitholako, thintana neHloko ye-Ofisi lesiFunda namkha lePhrovinsi kunye ne-Ofisi lesiTjhaba.
Abasebenzi betlhogomelo lezamaphilo:
Nayikuthi awaneliswa ngomsebenzi owenzelwa sisebenzi setlhogomelo lezamaphilo ekorweni yezamaphilo yombuso, kufanele kokuthoma unghonghoyile emuntwini okutjhejileko. Kodwana, nayikuthi isinghonghoyilo sakho asirarululwa waneliseke, ungasidlulisela ehlokweni namkhaemphathiniwendawoyomphakathiyezamaphilolaphouhlahlubwe namkha welatjhwa khona.
IimPhathiswa ezibuya emiSebenzini yezeFundo:
Nayikuthi isinghonghoyilo sakho siphathelene nomfundisi namkha ilunga labasebenzi besikolo esithileko namkha isikhungo sefundo, ungathintana neHloko yesikolo namkha isikhungo leso. Nayikuthi isinghonghoyilo siphathelene nehloko yesikolo, ungathintana noMphathi wezeFundo wesiFunda namkha uMphathi wesiFunda.
Nayikuthi awaneliswa ngendlela isinghonghoyilo sakho esitjhejwe ngayo, ungathintana neHloko yomNyango wezeFundo ephrovinsini leyo.
IimPhathiswa zemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha:
Nayikuthi isinghonghoyilo siphathelene nesikhulu semisebenzi yokulungiswa kokuziphatha, ungasiveza ngomtlolo usiqalise kuKomitjhinara wesiTjhaba wemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha namkha eJajini eliHlolako. Nakathola isinghonghoyilo sakho esitloliweko uKomitjhinara uzasinikela i-ofisi elifaneleko bona lisitjheje.
Nayikuthi usengakaneliswa ngendlela isinghonghoyilo sakho esitjhejwe ngayo badlalindima namkha banikeli bemisebenzi ekambisweni yobulungiswa obuqalene nobulelesi, ungadlulela emisebenzini enikelwa ziinhlangano ezifana nalezi:
igqwetha elikhethwe nguwe nozibhadelela lona
Nawufuna ilwazi elinabileko ngenye nenye indaba ekilomtlolo, ungathintana nePhiko lobuNqophisi obuqalene nezoBulili emNyangweni wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo eenomborweni ezilandelako:
UmNyango womThethobulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo ulithabela khulu ukufaka kwakho isandla ekuthuthukisweni kwalomtlolo ziinhlangano ezinengi okungasizo zombuso.
Inomboro yomtato:
Inomboro yefeksi:
Inomboro yomtato:
Inomboro yefeksi:
Inomboro yomtato:
Inomboro yefeksi:
Inomboro yomtato:
Inomboro yefeksi:
Inomboro yomtato: Inomboro yomtato: 845 6000
339 1000 Inomboro yefeksi: 012 339 1530 Inomboro yefeksi: 012 845 7311 IWebhsayithi:
Inomboro yomtato: Inomboro yomtato: 325 3951
312 0000 Inomboro yefeksi: 012 325 5706 Inomboro yefeksi: 012 325 3957
Inomboro yefeksi:
Inomboro yefeksi:
Inomboro yefeksi:
Inomboro yomtato:
Inomboro yefeksi:
Inomboro yomtato:
Inomboro yefeksi:
Inomboro yefeksi:
Inomboro yomtato:
Inomboro yefeksi:
Inomboro yomtato:
Inomboro yefeksi:
Inomboro yomtato:
Inomboro yefeksi :
Inomboro yomtato:
Inomboro yefeksi:
<fn>NDEBELE INFO DOC.txt</fn>
IHlelo Lomthombo Wamanzi lihlathulula iindlela imithombo yamanzi yeSewula Afrika ezakuvikelwa ngnazo, isetjenziswe ngazo, ibulungwe ngazo, iphathwe ibe ilawulwe ngazo.
Njengoba iHlelweli lingazithinta iindlela soke thina abantu esisebenzisa nesikubona ngakho ukuqakatheka kwamanzi, kuqakathekile ukuthi abantu baphefumule ngesiPhakamiso seHlelweli.
KUBAYINI SIFUNA IHLELO ESINGASEBENZA NGALO?
Amanzi ayipilo. Athelelela amasimu wabalimi; athelelela iintjalo, aseze nefuyo yabantu abakhe emakhaya; ayaphumuza; kuphehlwa ngawo igezi, asetjenziswe madrobha wethu, neemayini, namafemu, neentjalo kunye neenyamazana eziyingcenye yobuhle bemvelo yethu.
Amanzi aphephileko wokudla, amanzi wokukhambisa izindlwana zokuphumela namanzi wokuhlamba kunye namanzi wokukhulisa iintjalo aqakatheke khulu ekurarheni ubuchaka eSewula Afrika. Ukuthuthukiswa kweendawo zemakhaya kunye nokuvuselelwa kweendawo zemadrobheni, kokubili kusime ngamanzi ukuthi kuphumelele.
Ewona msebenzi omkhulu khulu osibopho womNyango wezamaNzi nezamaHlathi kuqinisekisa ukuthi kunamanzi aneleko wezinga elifaneleko azakuzalisa iintlhogeko zabantu ekuphilwa ngazo, abe alekelele netuthukweni yomnotho neyomphakathi.
Nokho-ke iSewula Afrika ililizwe elomileko. Amanzethu alinganisiwe. Isitjhaba sekhethu sikhula siya phambili. Siya ngokuqina isidingo sokuthuthukiswa kweendawo zemadrobheni nesokuthuthukiswa komnotho, ngaleyindlela-ke aya ngokufuneka ngobunengi amanzi. Ngakelinye ihlangothi, imisebenzi ethileko eyenziwa mumuntu ibanga ukusilaphazeka nokwehla kwezinga lamanzi ( kwekhwalithi ) yamanzi.
Sililizwe angeze sakghona ukuphila ngokusikinyiswa miraro yezinga (yekhwalithi ) lamanzi neyokutlhayela kwawo qho nayibonakala ivela imiraro leyo. Kufuze sibe nehlelo elizakukhamba isikhathi eside lokuqalana neselele le, kanti godu kufuze sikwazi nokutjengisa omunye nomunye umSewula Afrika ukuthi yena angaba nandima bani kilomsebenzi. Lo-ke mnqopho weHlelo Lemithombo Yamanzi Yelizwe Loke.
IHLELO LEMITHOMBO YAMANZI LIYAKHAMBISANA NA NOMTHETHOSISEKELO WESEWULA AFRIKA?
UmThethosisekelo umthetho ongaphezu kwayo imithetho yelizwe leSewula Afrika.
UmThethosisekelo wekhethu uthi omunye
UmtThethokambiso nomunye unelungelo lokuthola ukudla WezaManzi okwaneleko, futhi omunye nomunye unelungelo lokuphila ebhodulukweni elingasingozi epilwenakhe namkha kuhlalakuhle yakhe. UmThethokambiso UmThetho WezaManzi UmThetho WezaManzi
WezeBhoduluko Loke I-Act 36 ka 1990 WeLizwe Loke
Ihlelo Ihlelo Ihlelo Lokungiwa wezaManzi ka-1997. Umthethokambiso lo Lokuvikela lokusetjenziswa KwaManzi uyahlathulula ukuthi amanzi azakulawulwa njani Imithombo Kwamanzi Nelokulawulwa ngokwamagugu wethu amatjha wokuphila njengomphakathi. Ukusetjenziswa Ukusetjenziswa Ukusetjenziswa
Ukuphumelelisa umthethokambiso wezamanzi, Iinjamiso Ihlelo Lozokwazisakwatlanywa kwabe kwabethwa imiThetho emibili Uhlelo Lokubekwa Zokulawulwa Yamanzi emitjha: Kwentengo kwaaManzi Nezokwelusa
UmThetho wezaManzi Welizwe Loke ( i-Act Ukusetjenziswa Ukusetjenziswa Ukusetjenziswa 36 ka-1998 )
UmThetho lo uphathelene nokulawulwa kwemithombo yamanzi. Umnqopho wawo Ukuphepha Okhunye Amahlelo kuqinisekisa ukuthi kunamanzi aneleko Komphakathi Angexelelako wokusetjenziswa babantu nokuthuthukisa umnotho nje nangomuso. IHlelo Lemithombo Ukusetjenziswa Ukusetjenziswa UkusetjenziswaYamanzi Lelizwe Loke liphathelene naleliphuzu lokulawulwa kwamanzi. UKUHLENGEKA KUHLE IKGHONO LOKWENZA UKULINGANISEKA
ka-1997 gwaondisa Umthethokambiso Wezamanzi Welizwe loke ka 1997.
Umthethokambiso wethu wezamanzi kunye nomThetho wezaManzi weliZwe loKe kutjengisa ukuthi ngomuso amanzi azakulawulwa abe aphakiswe ngendlela ehlukileko:
Ekulona lungelo lokuphela lamanzi emthethweni mamanzi wokuphilisa abantu (njengokupheka, nokusela kunye nokuhlamba ) kunye nebhoduluko. Lokhu-ke kubizwa ngokuthi yiRisevu emThethweni wezaManzi. UmNyango wezaManzi ungathoma ukwaba amanzi ngemva kobana amanzi weRisevu selabekelwe ngeqadi.
UmThetho uthi abantu kufuze babe nelizwi eendabaeni zokulawulwa kwemithombo yamanzi. Ukulawulwa kwamanzi kuzakubiza imali encani ngokungakghonakalako. Malungana nalokhu-ke, umThetho uveza iinjamiso la umphakathi ungahlanyela khona.
Imithombo yamanzi izakulawulwa njengehlelo linye. Imilambo, amadamu, iintete, inarha ebhodileko, amanzi waphasi kunye nemisebenzi eyenziwa babantu eqaphazelela amanzi, kuzakulawulwa njengerherhomzombe linye.
LINJANI IZINGA LEMITHOMBO YAMANZI ESEWULA AFRIKA
NAMHLANJESI?
Anele Na Amanzi Esinawo
Irhubhululo elikhe lenziwa mNyango wezaManzi utjengisa ukuthi amakoro ali-11 wamakoroo ali-19 wezokulawulwa kwamanzi (qala umgwalo 3) elizweni leSewula Afrika anemiraro yamanzi. Kilamakoroo, abantu basebenzisa amanzi amanengi kangangoba ibhoduluko lidosa nzima, kangangobanyana abanye abasebenzisi bamanzi bagcina batlhayelelwa mamanzi.
Amanzi waphasi aqakatheke khulu eendaweni zemakhaya, kodwa eSewula Afrika zincani khulu iinyalu zamanzi waphasi ezikulu amanzi wakhona angasetjenziswa ngobunengi.
Amanzi Wethu Ngawezinga Elifaneleko Na?
Akusiwo woke amanzi esinawo angawezinga elihle. Amanye wamanzi wethu asilaphazekile.
Amanzi Siwasebenzisa Ngefanelo Na?
Pheze ama-60 wamanzi welizwe loke leSewula Afrika asetjenziselwa ukuthelela amasimu ngekasa. Abasebenzisi bamanzi bekhaya nebemadrobheni basebenzi amanzi angaba li-11%, bese kuthi iimayini namafemu amakhulu asebenzise amanzi angaba ma-8%.
Amanye amakoro wezomnotho, njengamafemu namaphawa wokuphehla igezi asebenzisa amanzi amancani ukwenzela iSewula Afrika nabantu bayo imali enengi (lokhu-ke kubizwa ngokuthi yiGross Domestic Product, i-GDP ngokurhunyeziweko. )Amakoro la godu avulela nabantu imisebenzi emihle. Amanye amakoro, njengamahlelo wokuthelelela nngekasa, asebenzisa amanzi amanengi ukube yincani imali ayingenisako, ngokunjalo ukube bancani nabantu abawasebenzako amakoro lawo.
IMITHOMBO YAMANZI IZOKULAWULWA NJANI NGOMUSO?
Ikambisolawulo Yokulawulwa Kwamanzi
Amanzi kufuze siwasebenzise ngokuwababalela. Mathathu amaphuzu wekambisolawulo womThethokambiso wezaManzi nomThetho wezaManzi weLizwe loKe alawula koke esikwenzako ngokulawulwa kwamanzi.
Ukuhlengeka. Lokhu kutjho ukuthi kufuze sisebenzise amanzi ukukhuthaza ituthuko yomphakathi neyomnotho, kodwa ngakelinye ihlangothi kufuze kufuze ukuthi ibhoduluko silivikele, ngoba ibhoduluko kukulapho kuvela khona amanzi wethu. Nasikghona ukuthomanisa ukusebenzisa kwethu amanzi nokuwavikela kwethu, kuzakutjho ukuthi sizakukghona ukuzalisa iintlhogeko zethu zamanzi, sizalise nezabantwabethu, kunye nezabantwana babantwana bethu.
Ukulinganiseka Kuhle. Lokhu kutjho ukuthi esinye nesinye isakhamuzi seSewula Afrika kufuze sikghone ukuthola amanzi, sikghone nokuthola ubuhle bokusebenzisa amanzi. Iinqunto zokuphakiswa kwamanzi kufuze zikuveze lokhu.
Ikghono Lokusebenza Kuhle. Lokhu kutjho ukuthi kufuze siqinisekise ukuthi amanzi awamoswa. Amanzi kufuze asetjenziswe kuhle, akghone ukusivezela boke ubuhle bawo emphakathini nemnothweni.
Ukuhluma komnotho
Ukuhlengeka
Ukulinganiseka
Kuhle
Komphakathi
Ukuphelela
Kwemvelo
Iminqopho Yelawulo Lamanzi
Asikanothi ngamanzi. Ziyanda iindingo ezifuna imithombo yethu yamanzi, ngokunjalo iyanda nengozi eqalene nayo imithombo le. Esikhathini esidlulileko amanzi bekangabiwa ngendlela elungileko. Avamile ukumoswa amanzi. Ngalokho-ke umNyango wezaManzi ubeke iminqopho yokulawulwa kwamanzi ukuthi kube ngiyo esikhanyisela indlela engcono yengomuso lamanzi:
Ukwenza iqiniso lokuthi sinamanzi aneleko wokuphilisa abantu
Ukwenza iqiniso lokuthi ibhoduluko lemvelo livikelekile
Ukwenza iqiniso lokuthi woke umuntu uthola ithuba elilinganako lokuthola amanzi
Ukwenza iqiniso lokuthi sinamanzi aneleko ngomuso, kobanyana umnotho wethu uzokuphila kuhle, nomphakathi wekhethu uthuthuke
Ukwenza iqiniso lokuthi omunye nomunye ubhadalela amanzi awasebenzisako ngendlela elungileko
Ukwakhiwa Kwehlelo Lomthombo Wamanzi Lelizwe Loke
IHlelo Lemithombo Yamanzi Lelizwe Loke lisilinganiselelo la kungahlanganela khona woke amaqhinga ahlukahlukeneko afunekako wokulawula imithombo yamanzi ngendlela ehlelekileko. UmThetho wezaManzi uthi iHlelo lezaManzi kufuze ubuncani bakhona libuyekezwe qho gemva kweminyaka emihlanu.
Lokhu-ke nokho akutjho ukuthi sizakulinda iminyaka emihlanu kobana sithome ukusebenzisa imibandela yehlelo lezamanzi. Iinqhema ngeenqhema zabantuu besele vele zisebenza iindlela nekambiso yokuphumelelisa iingcenye zeHlelo lezaManzi, zitlolela nomphakathi ezinye zazo ePhepheni leZaziso zomBuso ukuthi umphakathi uzokuphefumula ngazo, umtlolo weHlelo lezaManzi leliZwe loKe ungakalungeli ngitjho nokumenyezelwa. Iindlela, nekambiso kunye nemithetjhwana ngemininingwana yakhona epheleleko kusalungiswa.
Ukusekelwa KweHlelo Lemithombo YaManzi YeLizwe - amaqhinga wokungezelela
Ukwakhiwa Kwamandla Wokusebenza, njengokubawa iinhlangano zefundo nokuthwasisa ukuthi zitlame iimfundo ezikhethekileko, neemfundo zamadiploma nezeziqu kunye namahlelo wemifundalize.
Ukuhlanganyela Komphakathi, kobanyana omunye nomunye onesifiso sokuhlanganyela emahlweni wokulawulwa kwamanzi azokuthola ithuba lokwenza njalo. UmNyango wezaManzi sewunayo ikomba ezakulandelwa mphakathi ukuhlanganyela emahlelweni anjalo.
Irhubhululo, ukwakha nokuthuthukisa ilwazi nelimuko lokwenza ubungcono belwazi lokulawula imithombo yethu yamanzi.
KUYINI "UKUSETJENZISWA KWAMANZI"?
UmThetho wezaManzi weLizwe uqala ukusetjenziswa kwamanzi
UmThetho wezaManzi usivumela ukuthi ngendlela yamambala. Ku-Sekhtjheni 21, umThetho lo uhlathulula sisebenzise amanzi ngeendlelaiindlela ezili-11 ezihlukileko zokusetjenziswa kwamanzi: ezinengi ezihlukileko ukuphumelelisa ukukha amanzi emthonjeni wamanzi, njengesifudlaneni, emlanjeni, ituthuko yomphakathi neyomnotho.esiyalwini, esiteteni namkha emlonyeni womlambo uwasebenzise Ezinye zeendlelezi zingayiqaphazelela ukubeka amanzi njengokuwavalela edamini nje imithombo yamanzi, nakube ukuvimba amanzi namkha uwaphambukise endleleni yao, azilawulwa ngokuyelela. Isibonelo,njengokuthi nje uvale amanzi atleleza emlanjeni namkha esidlaneni, umThetho wezaManzi uvumela namkha uwaphambukise ngoba kufuze kwakhiwe indlela etja amafemu avulelele amanzi wawo lapho akhamba khona asilaphazekileko emilanjeni, kodwa ukuphungula ukutleleza kwamanzi, ngokusebenzisa amanzi wezulu kwaphela nakube lokho kwenziwaukuthelelela imithi namkha iintjalo, njengamahlathi atjalelwe ngemvumo yawo umNyangoukuthengisa, ukube kanti amahlathi lawo asela amanzi amanengi wezaManzi, futhi kulandelwekhulu kuneentjalo zemvelo. Lokhu-ke kutjho ukuthi amanzi wezulu nemibandela eqinilekoabekangafika emlanjeni aphelela emithini neentjalweni yokugeza amanzi lawo. Lokhu-ke imisebenzi elawulwako njengokuthelelela ngamanzi kuvikela imithombo yamanzi nabanyeasilaphazekileko abasebenzisi bamanzi.
ISewula Afrika ithembele khulu ekuthuthukisweni komphakathi neokuthuthukiswe komnotho kunye iinlawuli ezilawulwa amagadango alawulwa misuka mithombo yamandla nemahlelweni wokurarha ubuchaka ngokuvulwa kwemisebenzi. Kilokhu-ke kufuneka amanzi. Ngakelinye ihlangothi, umThetho wezaManzi uyavuma ukuthi akukghonakali ukukubalekela koke Ukugcinwa okuqaphazela izinga lamanzi, ngoba nakuba njalo iindoseli ngeqadi Kwemithombo nomnotho angeze wahluma, futhi angeze kwaba kokulahlwa Yamanzi Iphilile khona nokulinganiseka kuhle.
Ukulawulwa
Ngalokho-ke, eSahlukweni 3, umThetho wezaManzi
Kwamagalelo usinikela amathulusi wokuthatha iinqunto zomthetho
Wokusetjenziswa azakusebenzisana ukuthomanisa ukuvikelwa kwemithombo yamanzi nokusetjenziswa kwayo (qala umgwalo 5 nangenzasapha).
Umgwalo 5. Ukuvikelwa Kwemithombo Yamanzi
Ukuvikelwa Kwepilo Yemithombo Yamanzi - amagadango alawulwa mithombo yamandla
Amagadango alawulwa mithombo yamandla izakuqalelela izinga lamanzi, ubungako bamanzi, iinlwana eziphila emithonjeni yamanzi kunye neemila (iintjalo) ezisebhodulukweni lemithombo yamanzi. Koke lokhu kufuze bona kuphile kuhle imithombo yamanzi nayizakusebenza kuhle ibe iphakele namanzi.
Kokuthoma, umNyango wezaManzi uzakwakha ihlelo lelizwe loke lokuhlukanisa yoke imithombo yamanzi eSewula Afrika. Enye nenye ikoro izakutjengisa ukuthi nngiziphi ezamukelekako nezingamukelekiko zokuvikela imithombo yamandla. Ikoro ngayinye izakubuye itjengise ukuthi mamanzi angangani angasetjeniswa. Amazinga wezelawulo acatjangwako ngilawa:
Wemvelo, la abantu bangakhange babe khona nemithelela emithonjeni yamanzi nalapho imithombo yamanzi le iseseseduze khona nobujamo bemvelo, njengamanzi atleleza eentabeni.
Amahle, la imithombo yamandla seyitjhugululwe khona kancazana ngenca yabantu.
Alungileko, la imithombo yamanzi seyitjhuguluke khona khulu emvelweni yayo.
Kwesibili, umNyango wezaManzi uzakubeka khona izinga lomunye nomunye umthombo wamanzi oqakathekileko elizweni leSewula Afrika, bekubekwe nezinga efunekako yangomuso, ngokubonisana nabantu abanelizwi lapho. Abasebenzisi bamanzi ngibo abazakusiza ukukh etha ukuthi bazakufuna ukuthi imithombo yabo yamanzi ibe njani ngomuso, kobanyana ukulawulwa kwamanzi buzokwenza ubungcono epilweni yemithombo yamandla ngokukhamba kwesikhathi. Ukuhlukaniswa kwemithombo yamanzi kuzakwenziwa eminyakeni ezako eli-10 ukuya keli-15, kuthonywe ngeendawo la kufuneka khona amagadango wamsinyana.
Kwesithathu, nasele izinga elifunekako lomthombo wamanzi Ukulinganiswa kokulinganiseka kuhle nokuhlengeka - iRisevu selibekiwe, umNyango wezaManzi Nakube amanzi welizwe loke bekangathelwa ngethungeni linye, "iRisevu" uzakubeka iminqopho yezinga mamanzi ekufuze bona ahlale asala ngethungeni kobanyana azokuphilisa lemithombo yamandla. Iminqopho le-abantu, aqalelele neentlhogeko zokulinganiseka kwemvelo. ke ngiyo ezakutjela abaphathi ukuthi kufuneka amanzi angangani nini, ukuqinisekisa ukuthi umthombo wamandla uhlala unepilo ehle.
Zoke ezinye iindlela zokusetjenziswa ukwabiwa kwamanzi
Amanzi angakghona ukwabiwa nokuphakiswa kwaphela nasele iRisevu ibekiwe, kwabe kwabekelwa ngeqadi namanzi ukuzalisa iRisevu amanzi ngendlela ehle nelungileko, ezizakusiza umphakathi nobuhle bebhoduluko.
misebenzi esibopho yamanzwe ngamazwe, ubudlelwana bokusebenzisana, ukudluliselana, iindingo ezimaqhinga, ukusetjenziswa kwangomuso.
iindingo abantu abaphila ngazo Risevu - ekulona lungelo lokuphela lamanzi emThethweni weManzi weLizwe iindingo zokulinganiseka kwemvelo loKe.
leyo. Umgwalo 6. uhlathulula iRizevu. Umgwalo lo utjengisa nokuthi umNyango wezaManzi ukuhlele njani ukwabiwa kwamanzi ngokulandelana kokuqakatheka kweendingo. IRizevu ngiyo ebekelwe ukutjhejwa ntanzi.
Akukghonakali ukuthi ukukubalekela ngokupheleleko ukkusilaphazeka, kodwa kuyakghonakala ukulawula ukusilaphazeka ngendlela yokuthi imithombo yamanzi ihlale isebenza kuhle ngitjho nanyana kukhona njalo ukusilaphazeka. Iinlawuli ezilawulwa misuka zizakulawula ukusilaphazeka nokusetjenziswa ngokweqileko kwemithombo yamanzi. Zizakulawula iindaba ezinjengokuthi mamanzi angangani athathwa emthonjeni wamanzi. Zizakulawula nokuthi yini ephuma ekupheleni kwamaphayiphu wokulahla iinsila zemafemini. Lokhu-ke kuzakwenziwa ngeendlela eziimbadlwana:
Amagadango anqophene nendawo. Amafemu, iimayini, iintjalo zokusebenza amaswiriji neminye imisebenzi eyenza kube namanzi alahlwako asele asebenzile kuzakufuneka ukuthi kubawe ilayisense ngaphambi kobana kungavunyelwa ukulahlela amanzi asebenzileko emithonjeni yamanzi.
Ikambiso Ehle Yezokuphatha. Lokhu kusebenza kilo loke ilizwe njengezinga lokulawula okulahlwako.
Amagadango anqophileko, njengamaqhinga wokulawulwa kwesikhongozelo samanzi.
Iinqunto Zenziwa njani Ngezinga Lamanzi Nangokulawulwa Kokusilaphazeka
Igadango lokuthom kukhandela ukusilaphazeka. Umsebenzi wamanzi njengefemu nje kufuze itjengise ukuthi yenze koke okungakghonakala ukuvimbela ukuthi ingasilaphazi amanzi. Igango lesibili kunciphisa ukusilaphazeka. Abasebenzisi bamanzi angeze baphumelela ukuhlala ngaso soke isikhathi bakubalekela ukuba neensila ezenzekako ekusebenziseni kwabo amanzi. Kodwa umThetho wezaManzi utjho kuhle ukuthi amanzi asebenzileko asele asilaphazekile kufuze asebetjenziswe ngenyenge indlela kakengi ngokungakghonalako, nakungasinjalo agezwe, ukubalekela ukuksilaphazeka. UmNyango wezaManzi futhi ukhuthazela ukuthi ukuthi la kusetjenzelwa khona kusetjenzwe ngendlela yokuthi kungabe neensila ezinengi ezizakubanga ukuslaphazeka kwamanzi, futhi ukhuthazela nokuthi nemakhaya nakhona kube nesiqhelo sokuphatha amakhaya ahlanzekile kobana kungazokuba nalitho elisilaphaza amanzi. Igadango lesithathu lingathatwa kwaphela nakube woke amanye amagadango selathethwe ukukhandela namkha ukunciphisa ukusilaphazeka kwamanzi, futhi nakube awusekho omunye umzamo ongenziwa. Ngemva kwalokho-ke amanzi asilaphazekileko selangalahlwa, kodwa nakhona ngemibandela ethileko, futhi nakube umlambo namkha isifudlana la amanzi aslapheleko layo avulelelwa khona kuzakuba namanzi aneleko ukuginya lamanzi asilapheleko azabe angena kikho.
ABASEBENZISI BAMANZI BAZAYITHOLA NJANI IMVUMO YOKUSEBENZISA AMANZI?
Abasebenzisi bamanzi abavame ukuwasebenzisa ngobunengi ngibo abavame ukuba yingozi yokusilaphazeka kwemithombo yethu yamanzi godu. Laphake kubalwa nabalimi, neemayini, namafemu, neendawo zemadrobheni.
ISahluko 4 somThetho wezaManzi, woke amanzi asetjenziswako kufuze asetjenziswe "ngokuvunyelwa" ukusetjenziswa. Ngamanye amagama, abantu kufuze bona bathole imvumo yokusebenzisa amanzi (qala umgwalo 7).
Kuneendlela eziimbadlwana umuntu angavunyelwa ngazo mNyango wezaManzi ukusebenzisa amanzi. Abantu abasebenzi amanzana amancani njengamanzi asetjenziswa emakhaya nje, nokuthelelela iintoni (iingadi), nokuseza iinlwana (hayi kokuthengiswa) namkha ukubeka nokusebenzisa amanzi abekeleweko, vele sebanayo imvumo yokusebenzisa amanzi. UmThetho wezaManzi ubabiza ngokuthi laba babasebenzi bamanzi " beSigaba 1."
Kufuze kutholakale imvumo yokusebenzisa amanzi nakube amanzi akasetjenziswa ngobunengi namkha nakasetjenziswa ngendlela
Ngokuvunyelwa Ukusebenzisa Amanzi Ngokuvamileko, la kuhle, ngokusebenzisa nokuvikela imithomboumuntu angasebenzisa khona amanzi ngaphandle yethu yamanzi. kwelayisense, kwaphela nakube ukusetjenziswa Ngamagama alula: umuntu angakghonakwamanzonzokho kukhambisana nemibandela Yokuvunyelwa ukusebenzisa amanzi kwaphelaKokusetjenziswa Kwamanzi. nakavunyelwe
Ngokuragela phambili ngokusebenzisa amanzi ukuwasebenzisa ngokomThetho wezaManzi.ngokusemthethweni ngaphasi kwananyana ngimuphi umthetho Lokhu-ke kwenzeka kwaphela emveniukusukela ngomhlaka 1 kuk-Oktoba 1996 ukuyokufika kumhlaka kobana iRizevu seyibekelwe ngeqadi,31 kuSeptemba 1998, bekube mhlazana abasebenzisi ibekelwe iimbopho zomsebenzi zamazwebamanzaba bazakunikelwa amalayisense ngamazwe, ibekelwe nokusetjenziswa
Amalayisense (qala ngenzasi). kwamanzi ngendlela yamahlelo athileko,njengokuthi nje asetjenziselwa ukkuphehla
Abasebenzisi bamanzi abavunyelweko ukusebenzisa amanzi igezi nokuthi adluliselwe laphokhunye (qalabazakukghona ukusebenzisa amanzi, kodwa nabo banesibopho umgwalo 6 ohlathulula iRizevu).sokusebenzisa amanzi ngokwemibandela yokuvunyelwa ukusebenzisa amanzi. Imibandela le-ke izakuvikela ibhoduluko ibe iqalelele neendingo zabanye abasebenzisi bamanzi.
Ilayisense yokusebenzisa amanzi mtlolo womthetho. Ivumela umuntu ukusebenzisa amanzi ngemibandela ethileko yelayisense.
Imibandela le kufuze ibuyekezwe, ubuncani bakhona kanye ngeminyaka emihlanu. Ilayisense inganikelelwa ukusebenza iminyaka engadluliko ema-40.
Izinto Eziqakathekileko Ekufuze Zaziwe
UmNyango wezaManzi ungnamemuka umuntu ilayisense nakube wephula imibandela yelayisense leyo.
Amatjhuguluko wemibandela yelayisense yokusebenzisa amanzi angenziwa kwaphela nakube kwenziwa amatjhuguluko nakamanye amalayisense afana naleyo ilayisense.
Njenganje kusebenza indlela ethileko yokubawa ilayisense yokusebenzisa amanzi, kodwa nayo izokubuyekezwa kungakapheli iminyaka emibili.
Amalayisense
Imvumo Evamileko
Ukusetjenziswa okujayelekileko
Ukurejistara kuyafuneka kanenginengi
Ukusetjenziswa Kwamanzi Ngesigaba 1
Ukusetjenziswa kwamanzi ngokuvamileko nanyana kukuphi
Akufuneki ukurejistara.
Indlela zokulawula ukusetjenziswa kwamanzi ziya ngengozi yokusilaphazeka engaba khona, nangokuthi imithombo yamanzi ingasilaphazeka njani, kangangani.
Umgwalo 7. Umthetho wezaManzi ubeka imithetho yokusebenzisa amanzi kuhle. Imithetho le ithi nayiyikulu ingnozi yokusilaphazeka kwemithombo yamanzethu, kufuze iqine khudlwana nemithetho ekhambisana nokusetjenziswa kwamanzi kuhle.
UmNyango wezaManzi uzakubeka umbandela wokuthi kube yinto ekatelelekileko ukutholakala kwelayisense yokusetjenziswa kwamanzi eendaweni la amanzi athanda ukutlhayelatlhayela khona nakalinganiswa nabantu ekufuze bawasebenzise, namkha eendaweni izinga lamanzi selivele lithomile ukwehla khona. Eendaweni ezinjalo boke abasebenzisi bamanzi, ngaphandle kabeSigaba 1 nabangaphasi kweMvumo Yokusetjenziswa Kwamanzi, kufuze benze iimbawo zokusetjenziswa kwamanzi.
Ikambiso yokuhlola iimbawo zamalayisense wamanzi izakwenza iqiniso lokuthi omunye nomunye uqalelelwa ngendlela efaneleko yokuthola amanzi, nokuthi amanzi abiwa ngendlela ehle nelungileko ezakusebenzela umuntu woke, ngokuqalelela amaphuzu athileko.
Umgwalo 8. Itjheduli yelayisense ekatelelekileko emaKorweni weLawulo laManzi ahlukahlukeneko.
UmNyango wezaManzi kufuze wazi ukuthi amanzi asetjenziselwani emithonjeni yamanzi ehlukahlukeneko, wazi nokuthi mamanzi angangani asetjenziswako. Ngalelilwazi, umNyango wezaManzi ungakghona ukuhlela kuhle, ulawule ube uthuthukise nemithombo yamanzi, ukghone nokuyivikela, ngokunjalo uvikele nabasebenzisi bamanzi ngokwabo. Ngenca yalokhu-ke, abasebenzisi bamanzi sebabawiwe ukuthi barejistare amanzi abawasebenzisako nakube bakha amanzi nanyana nabawabekako, namkha nakube bawasebenzisa ngendlela enciphisa ukukhamba kwamanzi ngendlela yemvelo (njengokuwasebenzisela amahlathi wokwenza imali). Ihlelo elihlelekileko lokurejistara liphele ngo-June 2001 kanti-ke ubunengi babasebenzisi bamanzi abanjalo sebarejistarile. Abasebenzisi bamanzi abangakarejistari basese nalo ithuba lokubawa ukurejistarwa muva. Abanye-ke basebenzisi bamanzi bazakurejistarwa ngokukhamba kwesikhathi.
UKUZALISWA KWEEMFUNEKO ZAMANZI
Njengoba ukuya nokuya kwesikhathi zisanda nje iimfuneko zamanzi, iimfunekwezo kuzakufanela bona zizaliswe ngawo wona lamanzi akhona njenganje. Kuzakufanela bona sisebenzise umvango wamaqhinga, elinye nelinye iqhinga lakhona libe neendleko ezihlukileko, nesikhathi esihlukileko kunye namandla walo lodwa. Hlangana nalawo amaqhinga kubalwa nalawa alandelako:
Ukulawulwa kokufuneka kwamanzi kunye nokuba
Ukwabiwa kwamanzi ngobutjha, njengokuthi nje la aban balelwa kwamanzi (qala ngenzasi ) tu basebenzisa khona amanzi khulu, baphungule amanzi
Ukulawulwa kwamanzi angaphezulu kunye nokuba abawasebenzisako layo kobanyana layo asalako balelwa kwamanzi azokutholwa ngilabo abatlhayela ngamanzi.
Ukwakhiwa kwemithombo yamanzi angaphezulu, njen
Ukutjintjelwa kwamanzi asuswe eendaweni lapho akhona gokwakha amadamu nje khona ngobunengi ayiswe eendaweni la atlhayela khona.
Ukuzalisa iintlhogeko zeRizevu, njengoba kuhlathululwa
Ilawulo Lokubabalelwa Kwamanzi Neemfuneko Zawo
Ngesikhathi esidlulileko, umNyango wezaManzi wawuthatha amanzi eendaweni ezinamanzi amanengi uwayise eendaweni ezitlhayela ngamanzi, namkha wakhe amadamu amakhulu, namkha uvumele ukwakhiwa kwamadamu amakhulu kobanyana boke abasebenzisi bamanzi bazokukghona ukuthola amanzi ngokwaneleko. Nokho-ke namhlanje ngitjho naleziindlela azisasizi zizodwa. Lokhu-ke kungenca yokuthi ukuya nokuya kwesikhathi amanzi aya ngokuba yindlala, njengoba sisanda nje isitjhaba seSewula Afrika, nanjengoba asanda namanzi afunwa ziimayini, namasimu, namafemu namanye amakoro.
Iinhlangano namkha iinqhema eziphakisa abasebenzisi bamanzi ngnamanazi, njengemikhandludrobha nje, kufuze bona amanzi ziwaphakise ngefanelo, ngendlela yokuthi angazokuba manengi amanzi alahlekako (njengokuthi nje kwenziwe iqiniso lokuthi amaphayiphu akhambisa amanzi awavuzi), kanti godu kufuze zikukhuthaze nokongiwa kwamanzi kibasebenzisi bazo bamanzi.
Boke abasebenzisi bamanzi kufuze amanzi bawasebenzise kuhle, bangawamosi. Isibonelo kungaba kukuthi iimpompi zivalwe kuhle, amaphayiphu avuzako avalwe, futhi kusetjenziswe amanzi ekufuze asetjenziswe nje kwaphela.
Ukubabalelwa nokongiwa kwamanzi kufuze kube yingcenye yokuhlelela imithombo yamanzi nemisebenzi yamanzi.
UmNyango wezaManzi uzokuphuma amajima wokuphandlulula umphakathi ngokuqakatheka kokubabalelwa kwamanzi, usebenzise ifundo eenkolweni ukukhuthaza ukusetjenziswa kuhle kwamanzi eenkolweni ube ukhuthaze iinhlangano zamanzi ukuthi ziwababalele ziwonge amanzi. Enye nenye ikoro, njengekoro yezokulima nje, amafemu, amaphawa kunye neemayini zizakwakha wazo amahlelo wokulawula ukubabalelwa nokufuneka kwamanzi. UmNyango wezeFundo ungasebenzisa nemibandela yamalayisense bokusetjenziswa kwamanzi ukutjho iimfuneko ezithileko zokubabalelwa kwamanzi.
UKUBEKWA KWENTENGO YAMANZI NESIZO LEEMALI
Kubayini Kubiza Iamli Ukulawulwa Kwamanzi?
Njengoba basanda abantu abasebenzisa amanzi, iyakhula neselele yokulawulwa kwemithombo yamanzi. Ngalokho-ke ziyakuhuphuka neendleko zokwelusa nokulawula, nokuphenya nokuhlela, ukutlama nokwakha amadamu amatjha, ukuphathwa nokulungiswa kwamahlelo wamanzi, ukusabalaliswa kwamanzi, ukuvikelwa kwemithombo yamanzi kunye nezeminye imisebenzi yokulawula nokuphatha.
Ngenca yalokhu, umThetho wezaManzi uneNdlela Yokubekwa Kweendleko Zokusetjenziswa Kwamanzi ( ISahluko 5 somThetho wezaManzi). Ngemva kokubonisana nabantu abanengi, iNdlela le yamenyezelwa ngoNovemba 1999 (Government Notice No. 1353). INdlela le iyavuma ukuthi ezinye zeendleko zomsebenzi wokulawulwa kwamanzi zingatholwa kubasebenzisi bamanzi.
Ngiziphi Iindleko Zokulawulwa Kwamanzi Ezizakubhadalelwa Basebenzisi Bamanzi?
Iindleko Zokwakhiwa Nokuthuthukiswa Kwemithombo Yamanzi Nokusetjenziswa Kwawo. Iindleko zalelihlelo eminyakeni ema-25 ezako zingaba yi-R12 billion, nenye imali elinganiselwa ku-R530 million ngomnyaka ezizakusetjenziselwa ezinye iindleko ezinjengokuvuselelwa nokulungiswa kwamahlelo wamanzi akhona njenganje. Iindlekwezi-ke nngizo ezizakubonelela imisebenzi enjengokuhlelela, nokutlama, nokuthuthukisa, nokusebenza, nokulungisa nokwenza ngcono amahlelo wamanzi kaRhulumende kunye namahlelo azakusekelwa ngeemali ziinhlangano zokulawula amanzi. Iindleko ezipheleleko zokusebenza nokulungisa zizakufakwa kancani kancani, zibhadalalelwe basebenzisis bamanzi, ekubalwa hlangana nbao nabezokulima. Kuzakubuye godu kufakwe kancani kancani nemali yeendleko zokuluphala kwamahlelo wamanzi kibo boke abasebenzisi bamanzi. Iimphathimandla zamanzi, namafemu, neemayini kunye namaphawa azakubhadala imali yenzuzo ebhadalwa phezu kwepahla esetjenziswako.
yokukhuthaza ukuncitjhiswa kwezinto ezisilaphaza amanzi, kunye nokukhuthaza ukusetjenziswa kuhle kwamanzi.
Ngubani Ozakubeka Imali Yeendleko,Njani?
Ilawulo lamanzi lithwele iindleko ezingafaniko eendaweni ngokwahlukahlukana, kuye ngobujamo bezinto bendawo leyo. IinQhema Zokulawulwa KweenKhongozelo zaManzi ( qala iSekhtjheni 11 ) kenye nenye iKoro yeLawulo laManzi ngizo ezizakuthwala umsebenzi wokubeka imali yeendleko zomsebenzi wokulawulwa kwamanzi kunye nezoku zokulahlwa kwamanzi amambi namkha weendleko zamanzi amambi nakayokungena emithonjeni yamanzi. Iindleko zokusetjenziswa kwamanzi nezamanzi amambi zizakuhlukahluka kenye nenye iKoro yeLawulo Lamanzi, kanti godu zingahluka nemakorweni ngamakoro ( njengakezokulima, emafemini, nemahlathini ), kuye ngeendingo zendawo leyo nobujamo bezinto lapho.
Isizo Leemali
Iimphekiso zeendleko zemisebenzi emikhulu ziyatholakala ebalimini abasasikimako abamalungu weenHlangano zabaSebenzisi bamaNzi; isiphekiso semaleso-ke ngesokwakha namkha ukulungisa nokonda amahlelo wamanzi ahlanganyelweko. Iimphekiso zokuraga umsebenzi owenziwa woke amalanga zizakutholakala emnyakeni wokuthoma eeNhlanganweni zabaSebenzisi baManzi ezithatha umsebenzi wamahlelo wamanzi ebewusenziwa mBuso.
IINJAMISO ZOKULAWULWA KWAMANZI
Nanyana uNgqongqotjhe wezaManzi nezamaHlathi aphathele umphakathi kukuthi abasebenzisiimithombo yamanzi egameni lakaRhulumende nje, futhi engamele yoke bamanzi nabantuimisebenzi yokulawulwa kwamanzi nje, kodwa ekugcineni borhulumende abathintwa kukuthi amanzibeendawo abathwele umsebenzi wokulawulwa kwamazni. abiwa njani kufuze babe negama ekuthini
Njenganje umNyango wezaManzi uthwele woke umsebenzi kaNgqongqotjhe wezaManzi wokulawula umThetho wezaManzi. Umsebenzi owenziwa mNyango wezaManzi lo uzakutjhuguluka nakusungulwa iinjamiso zokulawula amanzi kiborhulumende beendawo, nemisebenzi namandla wokuphatha imithombo yamandla idluliselwa kibo. UmNyango wezaManzi uzakugcina uqalene kwaphela nokulawula umthethokambiso wokusebenza kwelawulo lemithombo yamanzi, ube wenze neqiniso lokuthi ezinye iinjamiso nazo zisebenza kuhle.
Njengoba kutjengisiwe emebheni yomGwalo 3, iSewula Afrika ihlukaniswe ngamaKoro ali-19 wokuLawulwa kwaManzi. IinQhema zokuLawula iinKhongozelelo zaManzi zizakulawula ukuphathwa kwemithombo yamanzi kenye nenye indawo. Iinqhemezi zizakubuye zilungelele nemisebenzi yabasebenzisi bamanzi neyezinye iinjamiso zokulawulwa kwamanzi eendaweni zekhabo. UmThetho ufuna ukuthi iinQhemezi zakhe amahlelo wokulawula iinkhongozelelo zamanzi eendaweni zangekhabo.
IinQhema zokuLawula iinKhongozelelo zaManzi zizokusungulwa ngokuhlelekileko ngehlelo la umphakathi uzakuba nelizwi khona. Ihlelweli selithomile ebunengini bamaKoro ali-19 wokuLawulwa kwaManzi. Iinqhemezi zingasungulwa ngokulayelwa nguNgqongqotjhe, namkha zisungulwe siqhema sabantu endaweni leyo ngokuhlanganyela umsebenzi loyo woke umuntu abe nelizwi, bese sithumelela uNgqongqotjhe isiphakamiso sokuthi akusungulwe isiQhema sokuLawula iinKhongozelelo zaManzi. Isiphakamiso esinjalo kufuze imininingwana enjengokuveza ukuthi isiQhemeso sizakusebenza ukusukaphi ukuyokufikaphi, nemininingwana ephathelene nemithombo yamanzi, nemalungana nomthangalasisekelo, nemalungana nabasebenzisi bamanzi bendawo leyo, kunye nemalungana neendlela umsebenzi loyo uzakulawulwa njani, kunye godu isiQhema sokuLawula iinKhongozelelo leso sizazithwala njani ngeendleko zeemali. IsiQhema esinjalo sizakuthoma ukusebenza iBhodi ePhetheko ingakhethwa nguNgqongqotjhe. Amalungu weBhodi ePhetheko aphakanyiswa yiKomidi yezoKweluleka, yona amalungwayo aphakanyiswa basebenzisi bamanzi endaweni yesikhongnozelelo samanzi leyo.
Iinhlangano Zabasebenzisi Bamanzi
IinHlangano zabaSebenzisi baManzi ziinqhema zabasebenzisi bamanzi abafuna ukwenzaa imisebenzi ephathelene nezamanzi endaweni yangekhabo, kobanyana bazokusizakala boke, njengehlelo lokuthelelela ngekasa nje, namkha umsebenzi wokulawula izinga lamanzi. Zisebenza ngomthethosisekelo ohlelekileko nosemthethweni, njengoba uvezwa emtlolweni wekomba otlolwe mNyango wezaManzi. Iinhlanganwezi kulindeleke ukuthi zizijamele ngeemali ezizithola ngokubhadalisela ukusetjenziswa kwamanzi ezibhadalwa malungu, ngokwehlelo lokubhadalela iindleko.
Amabhodi walokhuya wokuthelelela ngekasa azokutjhugululwa abe ziinHlangano zabaSebenzisi baManzi, eminyakeni emibili ezako. Ngakelinye ihlangothi, kungenzeka zinabise iindawo ezisebenzela kizo, kanti futhi kufuze nokuthi zenze nokuthi bajameleke boke abasebenzisi bamanzi emakorweni ngamakoro. IinHlangano zabaSebenzisi baManzi ezitja zingaphele zakhiwe qho nakubonakala kufuneka ukuthi zakhiwe.
Ezinye Iinjamiso Elawulweni Lamanzi
Amakomidi wezokweluleka, asungulwa nguNgqongqotjhe awasungulela umsebenzi othileko (isibonelo, ukwenza iimphakamiso zamalungu angaba seBhodini yezokuPhatha yeenQhema eziLawula iinKhongozelelo)
Iinkundla, ezingakaphathwa emThethweni wezaManzi, kodwa ezenze umsebenzi oqakathekileko ekulawulweni kwemithombo yamanzi ngokukhuthaza ukuthi boke abafaneleko bahlanganyele umsebenzi lo.
Iinjamiso zokuthuthukiswa komthangalasisekelo, njengokwakhiwa kwamadamu namahlelo wokudlulisa amanzi
Iinjamiso zokulawula amanzi wamazwe ngamazwe ezisungulelewe ukulawula imilambo esiyidla namazwe esakhelene nawo
IBandla lamaCala wezaManzi, ekuyihlangano ezijameleko ephiwe amandla wokulalela nokwahlulela iinlilo ngeenqunto zokuphatha, isibonelo, njengesililo esimalungana nokwabiwa kwamanzia (ISahluko 15 somThetho wezaManzi). IBandla lamaCala wezaManzi lisijamiso sezomthetho. Linomsebenzi oqakatheke khulu wokutjheja ukuthi uRhulumende wenza iinqunto ezifaneleko. Umphakathi unalo ilungelo lokudlulisela isililo eBandleni lamaCala waManzi, nakube kunesiqunto ongavumelani naso esimalungana nokulawulwa kwezamanzi.
Tjheja: Iinjamiso zemisebenzi yamanzi ziphakela abasebenzisi bamanzi amanzi wokudla nawokukhambisa izindlwana zokuphumela, futhi ziwela ngaphasi komThetho wezaManzi ka-1977.
UKUHLOLA UKUTHI SISEBENZA KUHLE KANGANGANI -UKWELUSA NELWAZI
Ukwelusa kutjho ukunande uhlola izinga lamanzi nokukhamba kwawo emlanjeni, nemadamini,neenteteni namkha emanzini waphasi. Ilwazi lokwelusa liphakela amahlelo welwazi.
Amahlelo welwazi asetjenziselwa ukubeka ilwazi ngemithombo yamanzi, ,kobanyana ilwazelolizokukghona ukusetjenziswa lula belizwisiseke baphathi nabalawuli beendaba zamanzi.
Abaphathi nabalawuli bemithombo yamanzi angekhe bakghone ukuthatha iinqunto ezilungileko ngelwazi elingakalungi, namkha ngelwazi elitlhayelako. Kufuze godu sihlale sihlola ukuthi siyaphumelela na emnqopheni wethu wokusebenzisa amanzi kuhle.
Nanyana umNyango wezaManzi bewuhlala soke isikhathi uyelusile imithombo yamanzia, iSahluko 14 somThetho wezaManzi muva nje sewufuna ukuthi kuvulwe amahlelo wokwelusa namahlelo welwazi kizo zoke iindaba zemithombo yamanzi.
IHlelo lezaManzi leLizwe Loke libonelela iindingwezi ngeendlela ezimbili: ngokukhulisa ihlelo lokwelusa kwemithombo yamanzi elisebenza njenganje, kunye nangokwenza ngcono ihlelo lelwazi.
1 Amahlelo Wokwelusa
UmNyango wezaManzi kukunje vele uqalile ukuthi izinga lamanzi eSewula Afrikapha linjani, uqala amanzi angaphezulu namanzi aphasi, kodwa ihlelweli kufuneka likhuliswe, kobanyana kuzokuqalwa nokhunye, njengamagciwani, i-radioactivity kunye nezinto eziyitjhefu. Ukwelusa kuqala ukuthi abasebenzisi bamanzi bayayihlonipha na imibandela yamalayisense wabo wamanzi, kuqale nokuthii izinga lomthombo wamanzi liyakhambisana na neminqopho yamazinga womthombo wamanzi abekelwe wona.
Ngemva kwalokho-ke kuthathwa amagadango wokulungisa la konakele khona nakube kukhona; lapha-ke kubalwa nokuhlawuliswa kwabantu nakube kuyafuneka. Nanyana iSewula Afrika inehlelo elihle lokweluswa komthamo wamanzi nje, kodwa kuzakufuneka ukuthi ihlelweli lenziwe ngcono, kobanyana lizokukhambisana nemibandela yomThetho wezaManzi. Nehlelo lakhatheselib lokwelusa ngnezamaphilo nalo kuzakufuneka ukuthi likhuliswe.
Amahlelo Welwazi
Njenganje umNyango wezaManzi ubuyekeza ihlelo lawo lezelwazi. Umhlobo welwazi ekufuze utholakale ubala namanzi wangaphezulu, nezinga lamanzi wangaphezulu, nezinga lamanzi waphasi, nomthamo wakhona kunye nokusetjenziswa kwamanzi nokuvunyelwa kokusetjenziswa kwawo. Kuzakutlanywa amahlelo weenQhema zokuLawula iinKhongozelelo zaManzi; zingatlanywa iinQhemezo, zizakwenza umsebenzi wokuphatha zelwazi eendaweni zelawulo lamanzi eendaweni zazo, zibuye godu zikghone nokuthola ilwazi eendaweni ezakhelene nazo. Amahlelo wezelwazi amane angamakhulu womNyango aphathelene namanzi wangaphezulu, namanzi waphasi, nezinga lamanzi kunye nelawulo lezokuphathwa kwamanzi nelemvumo yokusetjenziswa kwamanzi.
Ilwazi elisehlelweni welwazi womNyango wezaManzi liyatholakala emphakathini. Ukkudlula lapho, umThetho uthi uNgqongqotjhe angabawa nanyana ngubani ukuthi asize ngelwazi elingaba lisizo ekulawulweni nekuvikelweni kwemithombo yamanzi. Kungatlolwa imithetjhwana yokulawula lokhu.
UKUPHEPHA KOMPHAKATHI
UmNyango wezaManzi uthwele umsebenzi wokulawula iinkhukhula, ukuphepha kwamadamu, isomiso nokusilaphazeka, sekubalwa nokusilaphazeka okubanga izifo ezinjengekholera. Iinkhukhula ezibangwe lizulu elikhulu namkha ezibangwe kugirika kwedamu, isomiso kunye nokusilaphazeka kwamanzi ngezinto eziyitjhefu nezibanga izifo, kungaba nemiphumela emimbi okwesabekako.
Indlela yokukhambela umonakalo namkha ingozi ngaphambili ibuya emThethweni wezokuLawulwa koMonakalo ekufuze uphasiswe ePapalemende ngo-2002. UmThetho lo uthi ilizwe kufuze lihlale likulindele ukuqalana nehlekelele, ngendlela yokuthi lihlale lilungile ngamagadango elingawathatha nakungavela ihlekelele nanyana kukunini. UmThetho lo godu uthi kufuze kufuze sehlise namathuba wokwenzeka kwehlekelele, sehlise nobumbi bomphumela wehlekelele leyo nakungenzeka igcine yenzekile, sehlize nengozi yokulimala kwabantu nakuvela ihlekelele, khulu khulu abantu abachakileko nabadimeke amathuba.
UmNyango wezaManzi uzokuba mumabelani ( umkhambisani ) etlhatlheni lomThetho wokuLawulwa kweHlekelele ozokubethwa, kanti-ke kuzakuba ngiwo umNyango lo ozakwenza umsebenzi ophathelene nezamanzi kiloyo umthetho. Malungana nalokhu-ke, umNyango wezaManzi udosa ihlelo lokugwala nokutlola i-atlasi ezakutjengisa ukuthi ngiziphi iindawo ezisengozini khulu kunezinye ekusahlelweni ziinhlekelele zomonakalo wemvelo. UmNyango lo godu usaqala ukuthi ukuthi bobani abangawenza ngokuncama umsebenzi wokuphephisa isitjhaba ehlekeleleni yomonakalo wemvelo, newesizo elirhabako ongenzeka elawulweni lemithombo yamanzi namahlathi.
LIYOKUTHOMA NINI UKUSEBENZA IHLELO LEZAMANZI LELIZWE LOKE ?
Ihleweli lizakubuyekzwa ngokuqalelela lokho ekuzabe sekufundiwe ngalo ngeminyaka yokuthoma emihlanu yeSigaba salo sokuThoma, bese lifakwa amatjhuguluko ngemva kobana umphakathi uzabe sewuphefumulile ngalo kokuthoma, ngemva kwalokho bese linande libuyekezwa qho ngeminyaka emihlanu. Iminingwana yokusetjenziswa kwehlelweli-ke ihlathululwa ngenzasapha.
Ukuthunyelwa Nokusungulwa Kwemisebenzi Yokwenziwa
Ukuthunyelwa nokusungulwa kwemisebenzi yokwenziwa ziimfuneko ezitja zomThetho lo, ezizakwenziwa kanye. Zona zirhemiswe eThebulini 1 neenkhathi ekufuze zenziwe ngazo.
IThebuli 1. Iinkhathi ekufuze kwenziwe ngazo umsebenzi wokuthunyelwa newokusungula. Eminye yalemisebenzi seyithomile. Iinkhathi ekulindeleke bona ziqedwe ngazo nazo zirhenyiswe ngenzasapha.
Umsebenzi Isikhathi oLindelwe Ukuphela Ngaso
Ukwakhiwa Nokuthuthukiswa Komthangalasisekelo
IThebuli 2. Ukwakhiwa ngobukhulu kwemithombo yamanzi okungenzeka ngomuso
Igama leDamu/leHlelo Umlambo Ukusetjenziswa Isikhathi sokuqedwa esiseduze
ISewula Afrika idlelana imilambo emikhulu namazwe amathandathu abomakhelwana:
UmNyango wezaManzi unqophe ukuthi kuthi kufika umnyaka ka-2010 ube sewuqedile ukukphenya ngemithombo yamanzi ehlanganyelwe namanye amazwe, befuthi uthemba nokuthi uzabe sewuzenzile neemvumelwana zokuvula iinjamiso zokulawula ihlelo lokudlisana amanzi namanye amazwe.
UMBONWAKHO UQAKATHEKILE
Angeze saphumelela ukuzalisa umnqopho nenombombono yethu yokuba nehlelo elihle lokulawulwa kwemithombo yamanzi ngesikhatjhana esifitjhani. IHlelo lezaManzi leLizwe Loke likhomba indlela ema-20 ukuya ema-25 weminyaka ezako. Nokho-ke kancani kancani, ngokukhamba kwesikhathi, sizakuphumelela ukuphumelelisa umnopho wethu wezamanzi.
Imihlangano Yokubonisana Nomphakathi
Ukhuthazwa ukuthi ukhambele omunye namkha eminye yemihlangano erhenyiswe ngenzasi le.
Imihlangano le izakupha ababelani (labo abathintekako) ilwazi nomkhanyo ngalokho okumumethwe liHlelo lezaManzi, nangobujamo bezamanzi bakhathesi nebangomuso eendaweni zabo zokulawulwa kwemithombo yamanzi. Emihlanganweni le, ababelani bangabuza imibuzo, benze iimphakamiso, namkha bezwakalise imibonwabo. Omunye nomunye wemihlangano le uzakuba nesiphathimandla somNyango wezaManzi esizabe siphethe iinthonjana esizakuhlathulula ngazo sitjengise okhunye kweHlelo lamanzi elitjheli ngelimi elilula elikhulunywa babantu balapho. Nakube wena namkha umnganakho ningathanda ukuya komunye namkha keminye yemihlangano le, zalisa iforomu lokurejistara elikhamba nomtlolo lo, ulibuyisele ku-Public Consultation Office.
<fn>National Assembly Ndebele.txt</fn>
AMAKOMITI WENDLU YESIBETHAMTHETHO
Umsebenzi omnengi we-NA wenziwa emaKomitini.
Amakomiti we-NA abizwa ngokuthi maKomiti womSebenzi othileko.
Umsebenzi wekomiti ngayinye ukhambisana nomnyango othintekako karhulumende. Isibonelo, iKomiti yomSebenzi othileko ephathelene nezokuRhwebelana namaBubulo iqalene neendaba zoke ezimayelana nomnyango wezokuRhwebelana namaBubulo.
AmaKomiti angabamba imihlangano yokuLalelwa koMphakathi ngokubethwa komthetho namkha izinto ezimalungana nomthetho .
AmaKomiti godu nokwelusa nokutjhejisisa umsebenzi weminyango karhulumende.
UKUZIBANDAKANYA KOMPHAKATHI
NgokomThethosisekelo, iPalamende ikatelelekile ukubandakanya umphakathi ekubetheni umthetho nezinye iinkambiso zePalamende.
AmaKomiti wemiSebenzi ethileko akatelelekile ukukhulumisana namalunga womphakathi kobana afunyane imibono ngomThethomlingwa namkha ukulalela amazizo ngeendaba eziqakathekileko zenarha.
Umphakathi uyakhuthazwa ukuzibandakanya ngokuzimisela lokha amaKomiti nakabamba imihlangano yokuLalelwa komPhakathi.
Abantu namkha iinqhema nabo bayakhuthazwa ukwethula iintjhukumiso ezitloliweko namkha ngomlomo ngalokho okumnako kibo.
Amalunga womPhakathi anelungelo lokuzibandakanya eenkambisweni zePalamende ngo:
kuya emihlanganweni yamaKomiti wemiSebenzi ethileko.
kuthintana namaLunga wePalamende wange-NA ukubuza namkha kubawa ilwazi ngomsebenzabo ePalamende.
kukhambela imiHlangano yomPhakathi ebanjwa maKomiti womSebenzi othileko.
Iphetjhaneli liyatholakala ngamalimi woke wangokomthetho weSewula Afrika.
IPalamende yakhiwe ziziNdlu ezimbili, isiBethamthetho seNarha nomKhandlu weNarha owengamele iimFunda.
ISIBETHAMTHETHO SENARHA (I-NA)
I-NA ikhethwa qobe minyaka emihlanu emakhethweni wenarha.
Nakukhethwako, abavowudi bakhetha labo abafuna kobana babe bajameli babo ngokuvowudela iinhlangano zepolotiki abazithandako.
INDIMA YESIBETHAMTHETHO SENARHA
Omunye wemisebenzi emikhulu ye-NA kubetha imithetho okubuswa ngayo inarha.
I-NA idlulisela imiThethomlingwa kumaKomidi ukobana ilungiswe begodu kubanjwe ikulumopiswano ngayo.
I-NA ingaphasisa, irarhe namkha ibuyisele imiThethomlingwa kumaKomidi ukobana akhulumisane ngayo ngokunabileko godu.
INdima yokuTjhejisisa
IPalamende inesibopho sokuqalisisa, itjhejisise begodu iluse izenzo zakarhulumende namkha elinye nelinye iphiko lomBuso, mayelana nokusetjenziswa kwemithetho, ukusetjenziswa kwesabelo seemali nokutjhejwa komThethosisekelo.
IPalamende yenza isiGungu siziphendulele kiyo ngokuphasisa isabelo seemali, ngokubuza imibuzo evela ePalamende, ngokuba neenkulumopikiswano zepalamende ngezinto eziqakathekileko nangokuphakamisa ngokuvowudela iintjhukumiso ezimayelana nomsebenzi karhulumende.
Khetha uMongameli
I-NA inesibopho somthethosisekelo ukukhetha uMongameli weSewula Afrika hlangana namaLunga wayo.
ISAKHIWO SESIBETHAMTHETHO SENARHA
I-NA yakhiwe maLunga wePalamende akhethiweko ama-400 (LP).
Amalunga we-NA akhethwa ngokwehlelo elibizwa ngokobana kujameleka ngokwenana lamavowudu.
Ekuhlaleni kokuthoma kwe-NA, amalunga we-NA akhetha uSomlomo noSekela
Somlomo ababizwa njengeemPhathiswa eziNgamele ukuhlala kweNdlu.
USomlomo noSekela Somlomo bePalamende bangamela imihlangano ye-NA.
Bayaqinisekisa kobana amaLunga wePalamende akhuluma ngokutjhaphulukileko, kodwana bayelela imithetho yeNdlu.
AboSihlalo beNdlu
Imithetho yeNdlu ineenqalelelo ezivumela aboSihlalo beNdlu ukusiza iimPhathiswa ezeNgameleko ekwenzeni umsebenzabo. AboSihlalo beNdlu nabo bangalindeleka ukungamela ukuhlala kweNdlu.
Ukulungisa imibiko yokubethwa komthetho
Ukunikela isekelo lezepolotiki namano eemPhathisweni eziNgameleko.
Abososibebhe batjheja amaLunga weenhlangano zabo.
UmRholi wemiSebenzi kaRhulumende
UMongameli ukhetha umRholi wemiSebenzi kaRhulumende osebenzisana nabaseenkhundleni ngeziNdlini zombili.
UmRholi wemiSebenzi kaRhulumende unesibopho sokuqalena neendingo zesiGungu nemiSebenzi kaRhulumende ePalamende.
UmRholi wemiSebenzi kaRhulumende uqinisekisa kobana amaLunga wesiGungu enza imisebenzi yawo yePalamende.
<fn>Ndebele-brochure.txt</fn>
Ngubani ongafaka isibawo sokurhelejwa yimali ye-DWAF?
Umlimi unelungelo lokurhelejwa ngeemali zakwa-DWAF ngomnqopho wokuthuthukisa ukusetjenziswa kwamanzi wokulima, nangabe umlimi:
Uvela emphakathini owawudinywe amathuba ngaphambilini, begodu
Ndawo yokulima begodu unelungelo lendawo yokulima;
Gunya lokusebenzisa amanzi, ngaphandle kwalapho kufuneka irhelebho lokusebenzisa amanzi lifuneka, begodu vi
Isidingo sokuthuithukisa kokusetjenziswa kwamanzi wokulima begodu ukghona ukwandisa imali.
Senziwa bunjani isibawo sokurhelejwa ngemali ku-DWAF?
Iphiko lobuNqophisi: IMali yemiThombo yaManzi kunye nokubekwa kweeNtengo
Iziko lemitato: 0800 200 200
UNgqongqotjhe wezaManzi namaHlathi ufuna ukuqinisekisa bonyana woke umuntu unelungelo lokuthola amanzi aneleko; nokuthi imithombethu yamanzi ivikelekile, isetjenziswe, ithuthukiswe, yongiwe begodu ilawulwe ngendlela elinganako neyasafuthi; amanzi lawo anikelwa ukuthuthukisa imiphakathi ekade idinywe amathuba kade.
Mhlobo bani werhelebho leemali elinikelwako?
Irhelebho leemali linikelwa ngendlela yesabelo namkha umhlinzekelo.
Iimpaka ezisithandathu ezilandelako zerhelebho leemali ziyatholakala:
Isabelo seendleko ezikulu zokwakha begodu / namkha ukukhutjhulwa kwemisebenzi emikhulu yamanzi eenkimini zokusezela, ukwenza:
Izabelo (grants) ezinje zikhutjhelwa ukwakha nokukhuphula umthangalasisekelo enjengemisele, amaphayiphi, iinteji ezikulu zepompo, amadamu wamanzi amanengi, amapoyinti wamanzi kanye nelawulo leensetjenziswa zamanzi. Izabelwezi zenzelwe godu ukuplana (isib. Iindleko ezitholakeleko emisebenzini yokubonisana kanye nokutlama) kanye neendleko zematheriyali kanye neensetjenziswa zemisebenzi yamanzi.
AmaHlelo waManzi kaRhulumende alawulwa mNyango wezaManzi namaHlathi (DWAF);
AmaHlelo waManzi kaRhulumende asetjenziswa begodu atlhogonyelwe yiHlangano yokuSetjenziswa kwaManzi namkha amanye ama-enthithi asemthethweni asebenzako; namkha
Ezinye iinhlangano zokuSetjenziswa kwaManzi namkha ama-Enthithi asemthethweni asebenzako
Izabelo zokukghonakalisa iimfundo kwezokuhlalisana nezomnotho kanye namarhubhululo mayelana nokuthuthukiswa kokusetjenziswa kwamanzi wamaphrojekthi wokulima; Izabelwezi zifaka kwaphela izinto ezihlobana neemfundo zokusetjenziswa kwamanzi kanye namarhubhululo.
Isabelo sokuthwasiswa kweKomidi yokuLawulwa kweHlangano yokuSetjenziswa kwaManzi namanye ama-enthithi asemthethweni asebenzako, uku:
lawula ukuphadlhalajwa kwamanzi ngepumelelo, ukusetjenziswa kwamanzi kunye namahlelo wokubulunga; kunye / namkha
Ukuphathwa kweemali, ukuthuthukiswa kwemitlamo yamabubulo, ukubhajetha nokuphathelene nezomthetho
Izabelo (grants) zokubuthelelwa kwamanzi wezulu zizokusetjenziselwa ukukhiqizwa kokudla komndeni kunye neminye imikhiqizo yomkhaya.
<fn>Ndebele_100728.txt</fn>
ITHI PHASI NGENTURHU
uRhulumende angeze avumela nanyana ngiliphi ihlobo lenturhu eqaliswe kunanyana ngubani!
Asisebenzisaneni ekwakheni ipilo engcono yabo boke abahlala eSewula Afrika.
Asisebenzisaneni ekuthuthukiseni amakghonwethu nokuletha amathuba wemisebenzi.
Nayibe uyazi ngokusahlela okuhleliweko kwamaphandle ahlala ngeSewula Afrika, sikhombela udosele umtato esitetjhini samapholisa esiseduze namkha nangabe kunobujamo oburhabekileko, dosela ku-10111.
ITHI PHASI NGENTURHU
LWA NAMAPHANDLE
Ukusahlelwa kwamaphandle ahlala ngeSewula Afrika angeze kwasiza muntu. Eenkhathini ezinengi abantu abanganamlandu baba bongazimbi - bese iinlelesi ziyasinda. Lokha nawaziko ngezenzo zobulelesi - bikela iimphathimandla. Ungazithatheli umthetho ezandleni zakho.
Urhulumende wenza isimemezelo emiphakathini sokobana iyelele beyibike nanyana ngiziphi izenzo ezihleliweko zenturhu nokusahlelwa kwamaphandle.
Inturhu enye nenye izakutjhabalalisa yoke inzuzo efumaneke ngokubanjwa kweBhegere yePhasi. Njenganje iphasi lisiqale ngelihlo elibukhali.
Inturhu akhange kheyibe yipengu.
<fn>Paja booklet A5 Ndebele-sm.txt</fn>
okumunyethweko okumunyethweko
IHLANGOTHI 1
Khuyini Isenzo Sezokuphatha? ... 4
Khuyini "Iinkambiso Ezilungileko" Abaphathi okufuze bazilandele? ... 6
Khuyini okufanele ngikulindele nangenza isibawo sento ethileko? ... 8
Ngingawabawa nini amabanga? ... 9
Uwabawa njani amabanga ... 9
Ngimaphi amabanga azakunikelwa? ... 9
Ngingalindela nini ukufumana amabanga? ... 10
Ingabe amabanga anganikelwa ngomlomo? ... 10
Kwenzekani nangaba kunjalo angikaneliswa? ... 10
IHLANGOTHI 2
Khuyini yaziwe babantu? ... 14
Uyisebenzisa njani incwajana le ... 15
Sithini Ngokubandulwa Kwamalunga Wezokuphatha?... 15
isingeniso isingeniso
Iqinisekisa isenzo sezokuphatha esilungileko ngokwekambiso
Inikela abantu ilungelo lokubawa amabanga, begodu
Inikela abantu ilungelo lokubuyekezwa kwesenzo sezokuphatha emakhotho.
IHLANGOTHI 1 Incwajana le inikela ilwazi nge-PAJA begodu iveza okuphambili abantu okufanele bakwazi ngalomThetho.
IHLANGOTHI 2 litjheja ukobana ihlangano yakho ingaseben-zisa njani ilwazi leli ukurhelebha abantu obasebenzelako kanye nokuthi ngikuphi ongakwenza ukuqinisekisa bona abantu ba-funda ngalomThetho.
IHLANGOTHI 1
Usetjenziswa Njani Lomhlahlandlela
Ekupheleni kwesinye nesinye isigaba, uzakufumana ibhlogo eliveza khulu ilwazi eliqakathekileko abantu okufanele balazi. Lokhu kungasetjenziswa ukuthuthukisa imiphumela yesifundo, iminqopho kwelinye nelinye ilwazi namkha ifundiso oyinikelwa emThethweni. Lokhu kuziinqetjhana zelwazi amalunga wom-phakathi okufanele alazi. Godu okuvezwa khulu ziinquntu zel-wazi eliqakathekileko kanye nemihlahlandlela ozayitlhoga uku-hlela iimbawo ngaphasi kwe-PAJA.
Lokufumana isenzo sokuphatha esilungileko esivunyelwe mthetho; kanye
Nokunikelwa amabanga wesenzo sokuphatha esimthinta ngendlela embi.
IsiGaba lesi godu sifuna umbuso uphasise umthetho obeka ngokuzeleko lomthetho. Lomthetho mThetho wokuPhakanyiswa koBulungiswa bezokuPhatha (umThetho wenomboro 3 ka2000).
Khuyini Isenzo Sezokuphatha?
Zokuphatha zibunjwa:
Ngiyo yoke iminyango yombuso emazingeni wesitjhaba, wesifunda kanye nelekhaya;
Lokha abaphathi nabathatha isiqunto esithinta amalungelo wabantu, benza isenzo sezokuphatha.
ISIBONELO
Lokha umuntu nakenza isibawo semali yokukhubazeka namkha yo-mhlalaphasi, umnyango wesifunda kufuze u thatha uqunto qunte sokobana uyamnikela namkha awumnikeli. Isiqunto lesi sisenzo sezokuphatha.
Ilungelo lokufikelela isenzo sokuphatha lilungelo elisisekelo lobuntu. I-PAJA inikela ngemininingwana ezeleko yokobana ilungelo leli lisebenza njani.
Ukubhalelwa kuthatha isiqunto nakho kungaba sisenzo sezokuphatha. Isibonelo, nangote umuntu wenze isibawo somhlala-phasi kodwana isibawo sakhe akhenge sisetjenzwe.
Ezinye iimbonelo ngilezi:
Ukwenza isibawo sokuthoma sesibonelelo sabanikazi bezindlu
Ukwenza isibawo semvumo yokusebenza namkha yokuhlala
I-PAJA itjheja kuphela zokuphatha ezithinta kumbi amalungelo. Ngamanye amagama, iinqunto ezingakhambelana nomuntu (ezi-fana nokunikela umuntu imali yokukhubazeka) aziweli ngaphasi kwe-PAJA.
Kwesinye isikhathi, isiqunto somuntu munye singathinta kumbi amalungelo womunye (wesithathu othintekako). Isibonelo, nayi-kuthi umuntu wenza isibawo semvumo yokwenza amatjhuguluko endlini yakhe, lokhu kungathinta ukubona kwakamakhelwana. Ebujameni obunjalo umakhelwana uzakuvikelwa yi-PAJA.
Balandele iinkambiso ezilungileko lokha nakuthathwa iinqunto;
Bavumele abantu baveze amazizo ngaphambi kokuthathwa kwesiqunto esingathinta kumbi amalungelo wabo
Bazise abantu ngokudluliswa kweenqunto okhunye nokhu-nye ngaphakathi komnyango wabo. Nangabe akunakam-biso yangaphakathi yokudluliswa kweenqunto, kufuze batjele abantu bona bangadlulisela isiqunto ekhotho bona sibuyekezwe; begodu
Batjele abantu bona banelungelo lokubawa amabanga atloliweko wokuthathwa kwesiqunto.
Ngiziphi "Iinkambiso ezilungileko" Abaphathi okufuze bazilandele?
Nangabe izenzo zokuphatha zizakuthathwa "njengezilungileko" iinkambiso ezilandelwako nakuthathwa iinqunto kufuze zibe ngezi lungileko. Nanyana incwajane le itjheja kuphela iinqunto ezithinta abantu, i-PAJA godu ibeka iinkambiso nakuzakuthathwa iinqunto ezithinta woke umphakathi.
Iinqunto ezithinta abantu
I-PAJA ibeka iinkambiso abaphathi okufuze bazilandele ngaphambi kokuthatha iinqunto nangemva kwalapho:
Ngaphambi kokuthatha Isiqunto, abaphathi kufuze banikele abantu amalungelo wabo angathinteka:
Isaziso esifaneleko salokho abahlose ukukwenza; kanye
Nesikhathi esaneleko sabantu bona baveze amazizo.
Abaphathi kufuze batjheje amazizo la ngaphambi kokuthatha isiqunto.
Ngemva kokuthatha isiqunto, abaphathi kufuze banikele omunye no-munye umuntu amalungelo wakhe athintekileko:
Isaziso selinye nelinye ilungelo lokubuyekezwa namkha lokudluliswa kwangaphakathi kwesiqunto; kanye
Nesaziso sokobana bangabawa amabanga wesiqunto.
Nanyana kungakafaneli, abaphathi godu:
Barhelebha abantu ngamalungelo wabo azokuthinteka;
Bangabavumela bona bajanyelwe ligqwetha; begodu
Bangabavumela bona baphikise okhunye nokhunye ukuphikisako namkha ubufakazi obuphikisana nabo (ngomtlolo namkha ngenyama).
Abantu kufuze batjelwe kusese nesikhathi bonyana ngiliphi iga-dango elitlanywako begodu kufuze bavu-nyelwe ukubeka labo ihlangothi lendaba. Ngemva kokuthathwa kwesiqunto, kufuze batjelwe bonyana ngisiphi, banelun-gelo abakufumeneko lokubawa amabanga begodu banelungelo lokudlulisa isiqunto namkha lokubawa ukubuyekezwa kwendaba.
Iinqunto ezifaka umphakathi woke
Kunemihlobo emibili yeenkambiso:
Isaziso nombono. Lapha umphathi kufuze aveze isaziso esitjho lokho abatlama ukukwenza begodu nesibawa imibono yabantu. Umphathi kufuze atjheje imibono le ngaphambi kokuqunta bona enzeni.
Iphenyo emphakathini. Kilekambiso, umuntu namkha isiqhema sikhethelwa ukulalela iimpikiswano zabantu. Iimpikiswano lezi godu kufuze zitjhejwe ngaphambi kokuthathwa kwesiqunto.
Kobunye ubujamo, abaphathi bangakhetha ukusebenzisa kokubili isaziso nombono kanye neenkambiso zephenyo lemphakathini.
Esikhathini esidlulileko, umbuso wawuvamise ukuthatha iinqunto ebezithinta abantu ngaphandle kokuhlathulula bona wenzani. Ngokubeka kucace amalungelo abantu abanawo, i-PAJA iq-inisekisa bona abaphathi basebenza ngokulungileko begodu nokuthi abantu bazi bona kungani kuthethwe iinqunto. Godu ibanikela ithuba lokubeka ihlangothi labo lendaba ngaphambi kokuthathwa kwesiqunto. Ngalendlela, i-PAJA iqinisekisa bona abaphathi basebenza ngokwenzela izinto emkhanyweni be-godu bayaziphendulela ngezenzo zabo. Godu iqinisekisa bona iinqunto zithathwa kuhle. Isibonelo, isiqunto somphathi esithatha ihlangothi namkha esisekelwe etjhejweni elingakhambelani no-bujamo singabekelwa ngeqadi.
Khuyini okufanele ngikulindele nangenza isibawo sento ethileko?
Ngebanga le-PAJA, abantu kwanjesi bangalindela bona:
Batjelwe kusese nesikhathi ngesenzo esinye nesinye esitlanywako esingathinta amalungelo wabo (nan-yana lokhu kungeze kwakghonakala nasiya eqinis-weni);
Batjelwe ngesiqunto kanye nangelungelo labo lekambiso yangaphakathiyokudluliswa kweenqunto namkha ukubuyekezwa;
Batjelwe bona banelungelo lokubawa amabanga;
kanye
Nokukghona ukuphikisa isiqunto sekhotho.
ISIBONELO
Nayikuthi umuntu wenza isibawo semali yabakhubazekileko, angalindela ukutjelwa ngaphambi kokuthathwa kwesiqunto bonyana uzakunikelwa sona namkha angeze na. Nangabe akanikelwa sona, angaveza amazizo wakhe (okufana nokuveza elinye nelinye ilwazi elikhambelanako elingakhenge litjhejwe). Nangabe isiqunto nanyana kunjalo asikhambelani naye, ang-abawa amabanga atloliweko ahlathulula bona lokhu kwenzeke njani. Nangabe nalapho ubona sengatu isiqunto leso asikalungi, angadlulisela phambili isiqunto leso ebhodini yokudlulisela iin-qunto ngaphakathi komnyango wesifunda. Nangabe nalapho akaphumeleli, angabawa ikhotho bona ibuyekeze indaba.
I-PAJA lihlangothi eliqakatheke khulu lentando yenengi. Iqinisekisa bona kwenzelwe izinto emkhanyweni nan-gokungafihli indlela zok-uphatha ezisebenza ngayo begodu yenza zokuphatha ziziphendulele ebantwini kilokho ezikwenzako.
Abantu bangalindela ukuphathwa ngobuh le lokha nabenza iibawo zenye nenye into embusweni (ezifana nesi-bonelelo seemali zezindlu, somhlalaphasi wabadala kanye nokhunye). Bazakuni-kelwa ithuba lokubeka ihlangothi lendaba yabo. Bangaphikisa iinqunto ezingakhambelani nabo nangabe bacabanga bona azikalungi.
Nangabe abatjelwa ngesiqunto esingakhambisani nabo, abantu bangabawa amabanga atloliweko wesiqunto.
Ngingawabawa nini amabanga?
Omunye nomunye angabawa amabanga weenqunto ezithinta kumbi amalungelo wakhe. Kwesinye isikhathi amabanga la an-ganikelwa ngaphandle kobana umuntu awabawe. Nangabe akusinjalo, kufuze babawe amabanga atloliweko kungakapheli amalanga ama-90 wokufumana isiqunto.
Uwabawa njani amabanga
Indlela yokubawa amabanga ibekwe emithetjhwaneni ye-PAJA. Iimbawo kufuze:
Zibe ngomtlolo;
Zibeke bona ngisiphi isiqunto osibawela amabanga;
Zitjho bona kungani ucabanga bona isiqunto asikalungi;
Zitjho amalungelo wakho athintekako (nakukghonekako);
Zifake igama lakho, i-adresi yeposo, i-adresi ye-imeyili neenomboro zokuthintana zomtato nefeksi; begodu
Zithunyelwe ngeposo, ifeksi namkha i-imeyili namkha zilethwe ngesandla.
Nayikuthi abantu abakwazi ukutlola, kufanele babawe umn-gani, isihlobo, umsizi ngezomthetho bona babarhelebhe. Lemithetjhwana godu ithi abaphathi kufuze banikele ngerheleb-ho ebantwini abangakwaziko ukutlola. Ngalokho umuntu anga-
ya e-ofisini elenze isiqunto begodu abawe irhelebho ngokutlola phasi isibawo sakhe.
Ngimaphi amabanga azakunikelwa?
I-PAJA ithi abaphathi kufuze banikele ngamabanga "aneleko". Ukusetjenziswa kwegama elithi "aneleko" kuqakatheke khulu.
phendulwe. Ngezomofi, abaphathi kufuze banikele ngehlathululo eyanelisako ngebanga labo. Iye, lokhu akutjho bona kufanele benze umuntu azwisise bona isiqunto sabo silungile.
I-PAJA ithi amabanga kufuze anikelwe kungakapheli amalanga ama90 ngemya kobana umphathi afumene isibawo.
Ingabe amabanga anganikelwa ngomlomo?
Ipendulo efitjhani ngu "awa". I-PAJA ngokucacileko ithi amabanga kufuze anikelwe ngomtlolo. Kodwana, nangabe umuntu unikelwa am-abanga ngomlomo begodu uyaneliswa ngalokhu, akunamraro. Nala-pho, umuntu kufanele abawe amabanga ngomtlolo khona azakuwa-funda nakangaqunta ukuwaphikisa namkha isiqunto ngemuva.
Kwenzekani nangabe nanyana kunjalo angikaneliswa?
Amanye amahlangothi anekambiso yangaphakathi yokudluliswa kweenqunto. Lapho kunekambiso yangaphakathi yokudluliswa kweenqunto ingasetjenziswa ngaphambi kobana kwenziwe nanyana yini.
ISIBONELO
Amabanga kufuze anikelwe kungakapheli amalanga ama-90.
Abantu banelungelo lokufumana amabanga atloliweko.
Bangadlulisa isiqunto bona sibuyekezwe:
Nagabe akunakambiso yangaphakathi yokudluliswa kweenqunto; namkha nangabe basebenzise ikambiso yangaphakathi yokudluliswa kweenqunto begodu abaneliswa ngesiqunto.
Kuneqintelo lesikhathi ngaphakathi kwalo okuzakuhlonywa kilo ukubuyekezwa.
Lapho kunekambiso yangaphakathi yokudluliswa kweenqunto, indaba kufuze iyokubuyekezwa kungakapheli amalanga ali-180 (okuziinyanga ezisithandathu) ngemva kokuquntwa ngokudluliswa kwangaphakathi. Lapho kunganakambiso yangaphakathi yokudlu-liswa kweenqunto, indaba kufuze iyokubuyekezwa kungakapheli amalanga ali-180 ngemva kobana umuntu azi ngesiqunto.
Tjheja
Lapho umnyango unekambiso yangaphakathi yokudluliswa kween-qunto, ivamise ukuba esikhathini esibekiweko ngaphakathi kwawo okungadluliswa isiqunto. Lokhu kuhluka ukusuka komunye umnyan-go ukuya komunye, kodwana isaziso sesiqunto kanye nelungelo lokudlulisa isiqunto kufuze sibekwe emaqintelweni esikhathini esi-bekiweko.
Ingabe kunezinye iintatha?
Njengenye nenye ikambiso yekhotho, ukusa indaba ekubuyekez-weni kungabiza imali enengi khulu. Ngetjhudu elihle, kuneendlela ezingabizi khulu zokuqalana neenqunto abantu abangakathabi ngazo.
Ukudluliswa kweenqunto kwangaphakathi
Iminyango eminengi nezakhiwo zombuso zinamaphiko wan-gaphakathi wokudluliswa kweenqunto. Izakhiwo lezi kufuze zisetjenziswe ngaphambi kobana indaba idluliselwe phambili bona iyokubuyekezwa begodu akunamali ebhadelwako ngokud-luliswa kwesiqunto.
Izinga lekhaya
Abantu:
Bangahlola nayikuthi kune-ofisi lesifunda sekhetho lehlangano yezombanganarha endaweni yabo engabarhelebha;
Banganghoghonyila kumphathi wendawo namkha wesifunda womnyango othintekako; namkha
Incwadi eya kuNgqongqotjhe namkha kumNqophisi Zombelele
Kungaba lirhelebho khulu ukutlolela uNgqongqotjhe namkha umN-qophisi Zombelele ophethe umnyango othintekako. Lokhu akubizi khulu, begodu kobunye ubujamo kusebenza kuhle. Iincwadi ku-fuze zibe nelwazi elifana nelesibawo samabanga.
UmVikeli womPhakathi
Lapho kubonakala kwangathi kube nokungaphathi kuhle, (isibo-nelo, nangabe kubonakala ngathi omunye umuntu ufunjathiswe imali bona athathe isiqunto, bekathatha ihlangothi namkha kune-kohlakalo ethintekako), abantu bangabawa umVikeli womPhakathi irhelebho. Irhelebho litholakala simahla.
Ngombana iinqunto zizakufaka ukwephulwa kwesiGaba 33 somThethosisekelo, abantu bangabawa i-SAHRC bona ibarheleb-he. Godu, lokhu kuzakwenziwa simahla nayikuthi i-SAHRC ikhol-wa bona kunokwephulwa.
IBhodo yeRhelebho lezomThetho namaSentha wezoBulungiswa
AmaSentha wezoBulungiswa ahlonywa emakhotho inarha yoke. LamaSentha anamagqwetha anikela ngomsebenzi wasimahla ebantwini abatlhagako. Nangabe akunaSentha yezoBulung-iswa endaweni yangekhenu, abantu bangabawa isiphathiswa seRhelebho lezomThetho ekhotho eseduze ukubanikela igqwetha simahla.
IHLANGOTHI 2
ISewula Afrika inomlando omude wabasebenzi bombuso ebe-bangaziphenduleli emphakathini begodu nalabo egade base-
Nanyana abantu abenza iimbawo zemisebenzi, amalayisense kanye nokhunye, bebatjelwa bona abakaphumeleli, bebangatjelwa bona lokhu kungebangalani.
Zokuphatha kufanele zisebenzele umphakathi.
Ukuvikela amalungelo wabo;
Ukuqinisekisa bona baphathwa ngokulungileko;
Ukwazi bona kungani kuthethwe iinqunto; begodu
Ukurhelebha ukuthuthukisa abasebenzi bombuso abanokuziphendulela ebantwini.
Khuyini abantu okufanele bakwazi?
Kuneendlela ezimbili ongafaka ngazo ilwazi le-PAJA
Ngombana iinhlangano ezinengi zinikela ngerhelebho le-zomthetho abasizi bezemthetho ebantwini amalungelo wabo wobulungiswa bezokuphatha aphuliweko, incwajana ingasetjen-ziselwa ukwenza ngcono indlela ihlangano yakho esebenza ngayo; begodu
Ingasetjenziswa ukubamba ifundiso, amajima wokwazisa ngomThetho emiphakathini ayisebenzelako. Lokhu kuzakurhelebha amalunga wemiphakathi ukusebenzisa amalungelo wabo.
Abasebenzi bama-NGO nama-CBO kufanele bafunde lencwajana uku-bona bonyana i-PAJA iwuthinta bunjani umsebenzabo. Isibonelo, ,angabe umsizi ngezemithetho uvamise ukutjheja imiraro yezabelo zomhlalaphasi namkha zokurholophala, bangasebenzisa ilwazi elisencwadini ukufuna bona isibawo samabanga atloliweko bangasenza njani, bona imibono yabantu ingatjhejwa bunjani ngaphambi kokuthathwa kweenqunto.
Ithini ngokubandulwa kwamalunga wezokuphatha?
Nawufuna Ilwazi Elinabileko
Sibawa uthintane nomNyango wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo esiphandeniesekhavareni yangemva kwalencwajana nayikuthi ufuna:
Ilwazi ngephrojekthi yokubandula abaphathi; namkha
Amakhophi weencwadi ezitjhwiweko.
Umtato 401 9200
<fn>Parliament and oversight Ndebele.txt</fn>
Ukuhlolwa kwamambala kokusebenza kwentando yenengi yindlela iPalamende eqinisekisa ngayo bona urhulumende uhlala aziphendulela ebantwini.
Lokhu kwenziwa ngokuthi kuhlalwe kutjhejisiswa imisebenzi eyenziwa ngurhulumende.
IPalamende begodu namaKomiti wayo anamandla wokubizela ngaphambili nanyana ngimuphi umuntu namkha iziko bona lizokuthula ubufakazi namkha liveze imitlolo begodu libike kiwo.
iGUNYa lomthethoSiSeKelo
UmThethosisekelo uthi iPalamende inamadla wokutjhejisisa yoke iminyango karhulumende, ekufaka phakathi naleyo eseemfundeni begodu naborhulumende bemakhaya.
KUYiNi UKUtjhejiSiSa?
Ukutjhejisisa msebenzi onikelwa mThethosisekelo uwunikeka iPalamende bona igade begodu iqalisise ukusebenza kwakarhulumende.
Lokha nayenza umsebenzi wokutjhejisisa , iPalamende iqala lokhu okulandelako:
ukusetjenziswa komthetho ukulawulwa kwezabelo zeemali ukuqalisisa khulu imithetho yePalamende begodu nomThethosisekelo ukuphathwa kuhle kweminyango karhulumende.
UmThethosisekelo uthi iNdlu yesiBethamthetho seNarha
KUBaYiNi UmSeBeNzi wePalameNde woKUtjhejiSiSa UqaKatheKile?
ikhethelwe kobana ijamele abantu
Ngokuqalisisa imisebenzi begodu nokuqinisekisa bona karhulumende, iPalamende urhulumende ngurhulumende iyaqinisekisa bona zoke izakhamuzi ngabantu ngaphasi ziphila ipilo engcono.
iPalamende yenza ukutjhejisisa . qinisekisa bona zoke iinkhulu ngabonobangela abalandelako:
zakarhulumende ophezulu ukubona nokukhandela ziyaziphendulela kiyo, begodu ukutlhoriswa ukutjhejisisa imphathimandla ukukhandela izehlakako zakarhulumende ophezulu begodu kurhulumende ezingekho nokusetjenziswa komthetho.
UmKhandlu weNarha ukuvikela amalungelo oNgamele iimFunda ujamele nokutjhaphuluka kwezakhamuzi iimfunda ukuqinisekisa bona ukwenza bona urhulumende iimfuno zeemfunda ziyatjhejwa akwazi ukuziphendulela bona iimali ngurhulumende ophezulu.
zababhadeli bentela zisetjenziswa
Umsebenzi womKhandlu weNarha bunjani oNgamele iimFunda wenza ukwenzela bona imisebenzi ukutjhejisisa emisebenzini eyenziwa eyenziwa ngurhulumende yaziwe borhulumende beemfunda tjhatjhalazi begodu kwandiswe nebemakhaya.
ukuthembeka kwakarhulumende
UmKhandlu weNarha oNgamele emphakathini iimFunda ungafuna bona ilunga leKhabinenti, isisebenzi sakarhulumende namkha uSomkhandlu karhulumende wesifunda akhambele umhlangano womKhandlu namkha wekomiti.
UmSeBeNzi woKUtjhejiSiSa weziNdlU
ezimBili zePalameNde
IPalamende ineziNdlu ezimbili, zona:
yiNdlu yesiBethamthetho seNarha (NA), begodu nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP).
Amakomiti wePalamende athonywe njengesika yeziNdlu ngokuya
Ngayinye inomsebenzi komThethosisekelo bona alumathise oqakathekileko wokutjhejisisa ukutjhejisisa begodu agade ekufuze iwenze.
urhulumende.
yePalamende nakutjhejisiswako begodu nalokha nakubethwa umthetho.
Amakomiti aqalisisa kuhle umthetho, aqale ukusebenza kwakarhulumende begodu nokuthintana nomphakathi.
Kuya ngonobangela wokutjhejisisa, iKomiti ingabawa ukwaziswa ngokuthileko minyango kaRhulumende namkha iyivakatjhele ukuyokufumana iqiniso.
iiNdlela zoKweNza UKUtjhejiSiSa a UkuVowudelwa kweSabelo seeMali
IPalamende kufuze idlulise isabelo seemali.
Ngemva kokwethulwa kwesabelo seemali, iKomiti ngayinye ilalela uMnyango karhulumende ofaneleko lapho lekomiti yenza khona ukutjhejisisa.
Lokhu kuveza bona uMnyango uwenzile umsebenzi wawo umnyaka ophelileko, begodu nokuthi uzisebenzise ngokufaneleko iimali zababhadeli bentela.
Ukuphosa imibuzo kurhulumende kungenye yeendlela iPalamende eyenza ngayo bona urhulumende aziphendulele.
Imibuzo ebuzwa ngokukhuluma namkha etloliweko ithunyelwa kuMongameli, kuSekela Mongameli begodu nakuboNgqongqotjhe eendabeni ezimalungana nomsebenzi wabo.
Isikhathi semibuzo sinikela amalunga wePalamende ithuba lokubuza amalunga kaRhulumende ngeendaba zokulethwa kweensiza, abuzela iinhlangano zawo namkha abantu abavowudileko.
c IinTatimende zamaLunga
Ngokusebenzisa lendlela, amaLunga wePalamende angenza iintatimende eNdlini ngananyana ngiyiphi indaba.
Ngokunikela iSaziso sesiTjhukumiso ilunga lananyana ngiyiphi ihlangano yezepolotiki lingeza neendaba bona kuphikiswane ngazo ePalamende, ngalokho lizalisekisa umsebenzi wokutjhejisisa wawo.
Iinkulumopikiswano ezihleliweko zingezinye zeendlela zokuletha ilwazi eliqakathekileko ngaphambi kwakarhulumende malungana namahlelo akhethekileko karhulumende namkha imithetho efaneleko yokuletha iinsiza.
Umsebenzi wendawo kangikhethani unikela amaLunga wePalamende ithuba elikhulu lokutjhejisisa awodwa.
Indawo kangikhethani yenza bona kube nokuthintana okuhle phakathi kwamaLunga wePalamende begodu nomphakathi.
Amalunga anomsebenzi wokwazisa iPalamende ngananyana ngiziphi iindaba ebazibonako ngesikhathi sabo sokutjhejisisa nokuthintana nabantu.
UNGaziBaNdaKaNYa BUNjaNi a Ukwenza isiphakamiso
Ukwenza isiphakamiso kuKomitini yePalamende ngenye yeendlela zokwenza bona iphimbo lakho lizwakale ePalamende.
b INcwadi yeenLilo
Nanyana ngisiphi isakhamuzi sinelungelo lokutlola incwadi yeenlilo siyiqalise ePalamende, njengokutjho komThethosisekelo.
Nanyana ngimuphi umuntu, isiqhema sabantu namkha ihlangano ingatlola incwadi yeenlilo iyiqalise ePalamende.
Incwadi yeenlilo sibawo esisemthethweni esiqaliswe kumphathimandla bona zithathe amagadango. Ingaba yincwadi efuna ngayo okuthileko, isibawo sokusizwa ngokuthileko namkha ukutjhejwa kwesinghoghoyilo sakho.
<fn>PolPardon_AppForm_isiNd.txt</fn>
IMINININGWANA NGAWE: Isibongo: ... Amabizo ngokuzeleko (njengobana avela ebhugwaneni kamazizi):
IMINININGWANA YOKUTHINTANA:
I-Adresi yeposo: ...
I-Adresi yokuhlala: ...
IMINININGWANA YOMLANDU EKUFUZE ULITJALELWE NGUMOMGAMELI
UMLANDU (IBIZO LOMLANDU ISIB UKUBULALA) (Tlola umlandu ngamunye ngokwahlukana kwayo) IDEYITHI UMLANDU OWENZIWA NGAYO INDAWO LAPHO UMLADU WENZIWA KHONA IDEYITHI YOKUGWETJWA IKHOTHO INOMBORO YOMLANDU ISIGWEBO
Wenziwa njani umlandu Imininingwana yokwenzekako ngesikhathi kwenzeka umlandu:
Kubayini umlandu wenziwa:
Ngabe kukhona owalimalako namkha awahlongakalako namkha kukhona owonakalelwa yipahla ngonobangela womlandu lowo kunye nokulimala namkha ukonakalelwa godu nikela ngemininingwana yokuthintana kangazimbi, nangabe ikhona:
(a) Ngabe kukhona owakuzuzako ngokwakho mayelana nomlandu owenziwako?
b Nangabe kunjalo, hlathulula ubujamo nobungako beenzuzwezo.
(a) Ngabe umlandu wenziwa ngokulayelwa, ngemvumo ,ngokuya komgomo wehlanganono ngokuthunyelwa yihlangano yezepolotiki nangabe kunjalo, itjho ibizo lehlangano yepolotiki/ikoro/ihlangano elwela itjhaphuluko namkha umkhandlu:
b Nangabe kunjalo, ungatjho imininingwana yelayelo namkha imvumo namkha umgomo kunye nelanga lelo kunye namabizo, i-adresi, inomboro yomtato namkha eminye imininingwana yokuthintana yomuntu lowo owakhupha imvumo namkha ilayelo:
c Bekuyini iminqopho yezepolotiki, nangabe ikhona, bewufuna ukuyifeza ngokwenza umlandu?
d Ngabe ihlanganwakho/ikoro,/umkhandlu namkha ihlangano elwela itjhaphiluko yazuza ekwenziweni komlandu lowo?
(a) Bewusiphathiswa/lilunga/msekeli wehlangano enye nenye yezepolotiki/ ikoro/umkhandlu/hlangano elwela itjhaphuluko ngesikhathi umlandu wenziwa. Nangabe kunjalo, bewuphethe siphi isikhundla?
Inomboro yobulunga, nangabe ikhona: ...
Ideyithi lapho waba lilunga lehlagano/ lekoro/ lomkhandlu namkha ihlangano elwela itjhaphuluko:
Yitjho iimbangela zokobana kubayini kuzakuba lirhuluphelo lomphakathi lokobana umongameli alulibalele emlandwinakho.
Wakhe wenza isibawo sokulitjalelwa Kwa-TRC?
Nangabe kunjalo, nikela ngemininingwana kunye nenomboro yereferensi ye-TRC:
Nangabe njenganje udosa isigwebo sakho, itjho nangabe ngaphambilini wenza isibawo sokutjhatjhululwa ngemibandela:
Nangabe isibawo sakho sokutjhatjhululwa ngemibandela zange savunywa, nikela ngabonobangela kobana kubayini isibawo sakho zange savunywa:
Nangabe uyatjhatjhululwa ngehlelo lemibandela, ngimaphi amalungiselelo wokutjhatjhululwa ngemibandela? (Sibawa unamathisele ikhophi yemibandela yokutjhatjhululwa)
Leziincwadi ezilendelako kufuze zikhambisane neforomo lesibawo:
Imino yoke egadangisiweko.
Ikhophi evunywe ngokomthetho yephepha lokuthoma likamazisako.
Indima A ezaliswe yihlangano yepolotiki/ikoro/umkhandlu namkha ihlangano elwela itjhaphuluko nangabe basekela isibawo sakho.
Ezinye nezinye iincwadi ezikhona ezimayelana nokubuyiswa kwesimilo naleyo yangemva kokutjhatjhululwa ejele.
lendima kufuze izaliswe begodu elinye nelinye iphepha kufuze ligunyaziswe ngama-initjhiyali phambi kweJaji lezokuThula namkha uKhomitjhinara weemFungo
Mina ... Amagama azeleko nesibongo Ngifunga kobana koke okutjhiwo ngaphezulu kuliqiniso bekungokufaneleko
Kutlikitlwe e ... ngezi ... elangeni lika ... unyaka ...
Umtlikitlo (umenzi sibawo)
Ipendulo: ...
Ngabe kukhona ongavumelani nakho nawenza isifungwesi?
Ipendulo: ...
Ngabe ubona isifungo esihlongoziweko sibophelela unembezakho?
Ipendulo: ...
A. Ngiyavuma kobana yoke lemibuzo engibuzwe yona nokobana iimpendulo zami ezivezwe ngehla zitlolwe phambi kwami ngikhona.
Amabizo wokuthoma ngokuzeleko nesiBongo ... (Ngamagabhadhlela)
I-Adresi yebubulo ...
I-Adresi yokuhlala kufuze ivezwe
Ilanga ... Indawo ...
NAMKHA
Ngabe ngokweqiniso uvumelana nokumumethwe sifungwesi?
Ipendulo ...
A. Ngiyavuma kobana yoke lemibuzo engibuzwe yona nokobana iimpendulo zami ezivezwe ngehla zitlolwe phambi kwami ngikhona.
Amabizo wokuthoma ngokuzeleko nesiBongo ... (Ngamagabhadhlela)
Isikhundla ... Ngokwesikhundla Riphabhuligi yeSewula Afrika I-Adresi yebubulo ... (I-Adresi yokuhlala kufuze ivezwe)
Ilanga ... Indawo ...
<fn>PolPardon_AppForm_isiNd_AnnexA.txt</fn>
IMINININGWANA YOMUNTU OZALISA UBUFAKAZI OBULIQINISO
Isibongo: ...
Amabizo ngokupheleleko ...
Inomboro kamazisi: ...
Ihlangano yezepolitiki/ikoro umkhandlu/ ihlangano elwela itjhaphuluko
Isikhundla ngaphakathi kwehlangano/kwekoro/komkhandlu/kwehlangano elwela itjhaphuluko:
I-Adresi yendawo ye-ofisi yomzimkhuku wehlangano/yekoro/yomkhandlu/yehlangano elwela itjhaphuluko:
UBUFAKAZI OBULIQINISO EBUZALISWE YIHLANGANO/YIKORO MKHANDLU/YIHLANGANO ELWELA ITJHAPHULUKO
Inomboro yomtato ( ... ) ...
Inomboro yefeksi ( ... ) ...
ISIFUNGO
Mina ... (Amabizo ngokupheleleko) ngifunga ngokujamela ... (Ibizo lehlangano yepolotiki) kobana ... (Amabizo azeleko womenzisibawo) bengililunga lehlangano evezwe ngaphezulu/ yekoro/ yomkhandlu/yehlangano elwela itjhaphuluko ngesikhathi ngenza umlandu engifuna ukulitjalelwa ngawo njengobana kuvezwe endimaneni 2 yeforomo lesibawo, begodu umlandu wenziwa ngonobangela wokuphumelelisa leminqopho yehlangano yezepolotiki/koro/mkhandlu/ihlangano elwela itjhaphuluko ngesikhatheso:
Ngitsenge loke ilwazi elitjhiwo ngaphezulu ngalendlela elandelako isib. ukufumana ilwazi kurhelo buthelelo/ukufumana iintatimende kibofakazi abalandelako, nginelwazi ngesehlakalo njll amabizo, ama-adresi kunye neenomboro zomtato zabofakazi kufuze zithathwe:
Ihlanganwami yezepolotiki/ikoro/umkhandlu/ihlangano elwela itjhaphuluko nayo inombono wokobana
... (Amabizo apheleleko womenzi sibawo) angeze ngisaba litshenyo namkha ngibe nobungozi emphakathini ngonobangela waleziinzathu ezilandelako:
lendima kufuze izaliswe begodu elinye nelinye iphepha kufuze ligunyaziswe ngama-initjhiyali phambi kweJaji lezokuThula namkha uKhomitjhinara weemFungo
Mina ...
Amagama azeleko nesibongo Ngifunga kobana koke okutjhiwo ngaphezulu kuliqiniso bekungokufaneleko
Kutlikitlwe e ... ngezi ... elangeni lika ... unyaka ...
Umtlikitlo (umenzi sibawo)
Ipendulo: ...
Ngabe kukhona ongavumelani nakho nawenza isifungwesi?
Ipendulo: ...
Ngabe ubona isifungo esihlongoziweko sibophelela unembezakho?
Ipendulo: ...
A. Ngiyavuma kobana yoke lemibuzo engibuzwe yona nokobana iimpendulo zami ezivezwe ngehla zitlolwe phambi kwami ngikhona.
Ukhomitjhinara weemfungo
Amabizo wokuthoma ngokuzeleko nesiBongo ...
I-Adresi yebubulo ...
I-Adresi yokuhlala kufuze ivezwe
Ilanga ... Indawo ...
NAMKHA
Ngabe ngokweqiniso uvumelana nokumumethwe sifungwesi?
Ipendulo ...
A. Ngiyavuma kobana yoke lemibuzo engibuzwe yona nokobana iimpendulo zami ezivezwe ngehla zitlolwe phambi kwami ngikhona.
Ukhomitjhinara weemfungo
Amagama wokuthoma nesibongo ...
I-Adresi yebubulo ...
I-Adresi yokuhlala kufuze ivezwe
Ilanga ... Indawo ...
<fn>Random.9780636091092TA.WP.txt</fn>
Imibuzo emifitjhani
Ngaphasi kwesikhathi sokwenzeka kwendaba siyelela bona indaba ithoma nini begodu iphela nini. Umtloli angathoma ngokuthi asinikele isikhathi sokuthoma kwendaba lokhana nakathi, "Kungamadina", "Kuntambama" sesiyazi bona indabethu yenzeke kungamadina namkha yenzeke kukuntambama. Kesinye isikhathi angavele athi "Kwakusekuseni"
"Ngiyawathokoza amezwakho." Kwaba magama amafitjhani asithathaasibuyisela emsebenzinethu. Ngombana gade se kusele umsebenzi omncaningesikhatjhana sele siwuphethile.
8. Amaqhinga womtloli
(a) Ingabe ngiwaphi amano umlingisi oyikutani azama ukuwenza ukurarulula umraro aqalene nawo na?
"Alo-ke mma ngemva kokubona bonyana nasi ingozi sele ivelile ngiliphiigadango olithetheko," kubuza uSukazi.
Balandele ikomo yesidlabu. Aloke sizase siphethe msinyazana. Kuhle sirhabe mntwanami singabanjwa mnyama," kutjho uyise kaDlozi.
Akusimumuntu wokuphenywa uMondliwa kodwana kufaneleayokukhombisa amapholisa lapho ase khona iinkomo zami ngemvakwalapho bese uyathathwa uyokuphoselwa ngesitoksini. Okunengiuzakuhlathululela umarhastrata." Kurhagala uMasombuka.
Uthe ukubona uSesana bonyana kumbi wabona kuncono ayokuvakatjhela umnganakhe uFikile abone bonyana angasizakala bunjani.
5. Uyini umvuzo walokhu okwenziwe nguSesana endatjaneni na?
UZondi wathi ukuzwa amazwi lawo wamaqiniso wararanelwa yihloko bonyana ngangiwaphi amaqiniso lawo ekukhulunywa ngawo. Kwathi kusesenjalo uZondi asararekile netiye leyo ayibeke phambi kwesitulo weza uThombeni wafika wahlala phasi wathi, "Ndodana hlala phasi ngiyabazi abantu bengubo mina bayawathanda amatjhada nalapho kungakafaneli."
"Ngetjelwe amabherha kaNobezimu ndodana. Iinkomo ezithi...azithethe amasela," kuhlathulula uMasombuka akhombisa inani leenkomo ngemino. Athi angakhuluma abe azesule umjuluko. Phela ufikaepolositetjhapha sele amanzi tepu. Ungaphika bonyana kusekuseni.
ngokusendatjaneni.
Kusasa lilanga labayeni, uNomadlozi akazukuya emsebenzini. UDlozibathe akahlale ngelawini lakhe nepelesi. Ngiyo emenzela koke. Bafikenabanye abafazi nabantazana abazokuditjhisa uDlozi. Kuyahlekwakuthethwe amakani. UDlozi yena akahleki. Akakhulumi. Uthulile. Abanyebacabanga bona uthukile. Abanye bathi vele soloko aba lipholisa njeakathembi,mdaka nawumihlizwa lizulu.
Itjhudu lami: Ummongo-ndaba lithando
6. Uyise kaNomadlozi usaphila ipilo yakade, uthini wena. Sekela ipendulwakho ngokudzubhula endatjaneni.
"Baba ngibawa ungisize ungizwe. Uyambona umntwana olilako lo?
Ukutsengwa Kwendatjana
"Mma isikhathi sokwenza umathanda ngikunikele kwanele. Njenganje sikhathi sokutjhayisa. Butha intundwakho le ubuyele kwakho.
Mhlonitjhwa, ngavele ngamtshayela ewako. Ngamtjela bona umsebenziyinto engekho-ke leyo. Sigcine sele siphosana ngamagama ngokumbonabona ihlokwakhe le, ilila amagagogo. Lendlela enza ngayo ayamukelekiMhlonitjhwa. Umuntu ofuna umsebenzi uza yedwa begodu azameukumbatha abonakale ngombana yindawo ehloniphekileko le. Kusebenzaiimfundiswa zodwa la ezihlala zilengise amalimi weenkomo. Manjenawuzakusuka ekhaya umadlakadlaka njengobana umbona nje, uzeeendaweni ezinje uthi uzokufuna umsebenzi, yinto bani leyo? Kudelelalokho Mhlonitjhwa. Kanti-ke nangaphandle kwalokho, naloyo msebenziawukho. Ubujamo bezomnotho butjhigeme ilizwe loke leSewula Afrika.Lokho uyakwazi naye. Ngitjho namabubulo amakhulu sekunokobanaaqatjhe, aqotjha abantu emini nebusuku. Ayikho into engenziwa. KubudisiMhlonitjhwa. Wami umbono kukuthi akatjelwe pha, bona akunamsebenzi.Mhlambe ngonyaka ozako kungenzeka zibe khona iinkhundlana,"kuhlathulula uSbheva abona bona ngomkhulu umlandu abawudaleleumBuso namhlanje. UJiyana anyikinye ihloko. Ngaphandle kokuphendulaiinkulumo zala amadoda amabili, aphume abuyele ngakuNaMkoneni.USbheva banoMabhena bakhululeke.
"Indaba le kumele siyijamele ngeenyawo."
kwabangelwa yini bona ahlongakale na?
"Eqinisweni ngifuna bonyana angisize ngesahlukwana esithileko ekuthiwe asisifunde besibhale ngaso umsebenzi othileko. Ngifuna umuntu esizokusizana naye ngombana sithanda ukungiphandla lapha nalapha.
6.1 Imihlobo yerarano
"Singasenza nawubuyako."
3. Coca ngesizinda sendatjana le uqalise kilokhu okulandelako:
Isirhunyezo
Ntambama sekurhwalele aphume ngesango uSesana. Anqophe komnganakhe uFikile afunda naye ibanga letjhumi. Ngetjhudu amfumane akhona. Nakuye unombhenyani ubindwa lithuli. Uyafunda. Iincwadi zibujadajada phambi kwakhe.
Nanyana iphuzu lerarano libonakala khulu emdlalweni kodwana
9.4 Ingabe likhona itjhebiswano hlangana nabalingisi kanye nommongo-ndaba walendatjana.
11.Ingabe indatjana le yenzeka endaweni eyodwa na? sekela
(a) Ingabe umlingisi oyikutani uveziwe esingenisweni kanye nomraro aqalene nawo na? Sekela ipendulwakho ngokudzubhula endatjaneni.
USoBilibili ngokwazi bonyana uSomalakazi unamala watjhidela kuye.
"Kusele imizuzu ematjhumi amathathu," kutjho umhloli uMasilela.Ukhuluma uhlezi lapha phambili, uzenza oleleko kanti utjhejile. USesanaabone naye bona uNomzana uMasilela ulele. Kumthokozise lokhongombana, sekufuze abuyisela iphepha leliya esikhundleni salo, emabeleni.Ngaphambi kobana akwenze lokho, afise bona akhe abuyekeze umsebenziwakhe omuhle kangaka. Mbala athome embuzweni wokuthoma ehle nayonjalo. Athi nakayokufika ekugcineni athi rhedlu ilihlo kuMasilela.
Kwaba khona isilukazi asiphatha kumbi, samfungela isilukazeso ngokuthi inyawo alinapumulo. Wathola omunye umsebenzi ehotela iManhattan ePitori, wathi asebenza lapho wahlangana nentombi ehle bewazimisela ukuyithatha.
1. Yini iinkomo zamabherha?
"Ngiyathokoza. Umuntu onjengawe uyatlhogwa." Athule kancani, abuyearagele phambili ngokuthi, "Ngaphambi kokuragela phambili ngisafunaukuthi tjhelele, khengiyokufuna ukudla lapha esangweni ngombanangiyezwa bonyana sengilambile."
(c) Ukudosa umoya.
UDavid Mininjere Jiyane wabelethwa emnyakeni we-1955 koNongholwana eBronkhorstspruit. Iziqu B.A. UED ne-B.A Honours - neYinivesithi yakwaZulu emnyakeni we-1974-1985 MA - neYunivesithi yePitori emalimini wa amaNguni khulukhulu esiNdebeleni FDE - ne-SACTE College kufundo eneendingo ezikhethekileko (ku-Special Education Needs) emnyakeni we-1996-1998 MA - kezenqqondo (Master of Art In Psychology) ne-New Port Univesity e-Amerika wazifumana emnyakeni we-2007 Ukutlola: 1982 - wathoma ukutlola aseseYunivesithi yakwaZulu akhuthazwa nguProfessor Otty Nxumalo, Dr. Ncongwane, Nom. Stanley B. Hadebe, D.B.Z Ntuli no C.T Msimango
"Tjhephana uMondliwa msana okunikele iphetjhaneli?"
"Uqinisile abanengi khulu kodwana ingasi ofana naloya. Phela loyalisana elibovana." Kwagandelela mina.
Mhlambe kunobunye ubufakazi, obuhlukileko, abangabufunyana.
Ngaphasi kwesikhathi somlando, singabona ngamatshwayo amanengi bona indabethu yenzeka kisiphi isikhathi.Lokhu kungafaka hlangana:
Amomotheke. Ihliziywami yathi layi. Aqalaqale phasi. Alungalungiseisikhwama sakhe seencwadi. Angithi begade athwele isikhwama esabesisefetjhenini ngaleso sikhathi. Umhlobo othwalwa ngemva kwangangewamajoni.
"Awu, sele kuli-iri lesibili." Kwakhuza uMhlamazana aqala isikhathi."Baqinisile abathi kulamba ivila, nawusebenzako awulambi nakancani."
"Kuyangithabisa lokho." Kwaba kukhamba kukadade ebegadengingakambuzi izinyo lakhe kodwana egade selengimthiyelikaMhlamazana, engabe ngilibona bonyana liyamfanela. Udade loukhamba nje abomnakwethu ababilaba, ababasekeli beSundowns gadebangasabonwa. Kutjho bonyana ukufika kukaMhlamazana kulamule ekulumayelana nabantu ebegade bangafuni ukuhlulwa.
"Baba, mina bengingafuni ukuphikisana nawe ngamagama. Ngibone kungcono bona kube mthetho ongikhulumela nawe. Lokho ngikwenzele ukukutjengisa bona ngiyakuhlonipha njengobaba ongizalako. Ngithe ayibe mthetho ozokukhuluma nawe ngamalungelo wabantu bengubo.
8.4 Hlathulula bona uTjhejeni uvezwe njengomlingisi onjani kilendatjana.
"Wu...wi! Wenze kuhle ufike Sesana. Bengikuphethe ngehliziyo imini le yoke. Phela i-History ingipha ubudisi obukhulu. Ngibathe ngiyazazi ingqondo ingikhomba libaba. Akungeni litho ehloko. Ngitjho nokuzwa angizwa litho. Mhlambe wena uyayizwisisa. Akhe ungirhelebhe ungithi fahla fahla kancani."
1. Coca ngalamaphuzu wendatjana angaphasi kwesizinda.
-Indawo.
6. Coca ngesitlhori sendatjana le ngokusekela imibonwakho.
"Wadla mal'ukudlulwa. Wadla Sifiso, owahlala azifisela okuhle. Wadla msweMakungwini. Wadla matjhiya amasokana alila." Kwatjho minangizibongela. "Lanamhlanjesi lizokutjhinga uMhlamazana kungewami.Uzoba ngomunye wababhini bekhwayere yami. Phela loya sibhinisamambala engisithunyelwe bezimu beMakungwini. Uzoba ngewokuthomakwabalitjhumi. Nangangibhalela kuzakutjho bonyana ngitjhe ngemlonyeni.Ngambala ngizabe ngiqalwe yifene."
3. Ingabe umlingisi oyikutani uyavela esingenisweni na? Itjho bona ungubani begodu uveze nomraro aqalene nawo.
4. Tlola ibizo lakanina kaThembi.
5. Abanye abantu bembaji bayathanda ukubalekela abantwababo bangabakhulisi. Uthini wena, sekela ipendulwakho ngokwendatjana.
"Mhlambe kungaba ngikho kodwana ukhona omunye unobangelaengithemba bonyana ungikhulumise iimphoso."
"Benzeni-ke bona nabafikako?"
Babodwa abeze emacaleni, babodwa abazokubhadela izondlo, bomrholo, njalonjalo. Phela inengi livalile emisebenzini njengombana kulungiselelwaumkhosi wokubelethwa koMsindisi. Abantu baphuma bangena, abanyesebalila ngeenyawo ngebanga lokujama. Nawutjhejisisako sengathiabenzelwa msinyana bodade abaqalekako. Nawuqalwe yintangaluindabakho ayikho.
5. Ngubani umlingisi oyikutani endatjaneni na?
4. Yini ebeyenza uFikile angathembi bona uSesana ufuna isizo kwamambala?
1. Itjho bona ngubani izinyo lepholisa elitjheli, utjho nokobana lineenyanga ezingaki libuyile ekubandulweni na?
Thombeni nijayele ukudla abantu izandla, abantwana nababancani niyabasukela nigcwale idorobha loke leli." UZondi wafika wabeka itiye leyo phambi kwesitulo esasingenamniniso ngombana nangu ehla enyuka. Wehla wenyuka nje ukhuluma amazwi aselokhu awabuyelele njalo. Kambe indoda le enguThombeni yayithi uNaKokelo akehlise umoya batjele abantwana amaqiniso.
Laphuma elingaliko lakusasa laphuma lafana nelemihleni. Kwathingokuphuma kweenkomo yatheleka indoda yejasi. Yafika yathola uZondiahlezi ebandla nayo yahlala ebandla noZondi. "Siyabonana ndodana,ngithabe kangangani ukuthi ngibuye ngikubone godu phezu kobana izolongikhambe sengiqothwa njengenja. Sengifikile-ke ndodana ngibawaungirhabe ngetiye ngombana sekumalangana ngingasayirhamuli ngiyomele.Kodwana ngaphanbi kobana ukhambe nakhu engifuna ukwazingisabuyelela ngithi, "Mntanami ungakhohlwa bonyana ngiyakubeletha."Yatjho njalo indoda le yahloma ihloko phasi.
(a)Libanjwa litjhisa.
UNaMaridili wabakhulisa butlhaga abentwana adla imbuya ngelithi.
"Mma kanti ngitheni kuwe ekuseni?" kubuza uMhlonitjhwa uJiyana.
UThemba angakghoni ukuba likhuni. Avele atjhinge esikhwameni sakheseencwadi. Akhuphe weemfundo ezimbili amaphepha. Isifundo se-Historynesifundo se-Mathematics. Nawo atlolwe ngesandla njengalela alibonekuFikile izolo. Ngehliziyo atjho uSesana bona nakulitjhudu uZimuumnikela lona ngonina. Kutjho bona sewunemibuzo yamaphephaamathathu. Iimfundo ezinye lezi eziseleko sewuzakutlhagatlhaga nazoebusuku namhlanje, nakusasa emini.
4.1 Indawo
Yini indatjana?
"Ngombana nami ngifuna ukwazi likhulu esahlukweneso uzakufunyanamina, namtjhana kunjani.
1. Bangaki abalingisi abasendatjaneni le? Batlole phasi.
10.Ngokubona kwakho baliywa yini abakhwenyani ukuthi bangafiki
Isirhunyezo
Leliqhinga lihlukile kilela lomethuli omumuntu wokuthoma ngokuthi la kusetjenziswa umuntu wesithathu ekulumeni. Libonakala ngezakhi ezifana nabo 'u/ wa.' La umtloli uyazibandakanya endabeni, ungena ngeengqondweni , ngemizweni kanye nemicabangweni yabalingisi bakhe. Koke abakwenzako bakucatjangelwa mtloli.Bona bafile ngombana abakwazi ukuzicabangela. Tjheja.Okutholakala kanengi eendatjaneni lezi ezikulelibuthelelo kukuthi akukasetjenziswa iqhinga elilodwa kusukela ekuthomeni bekube sekugcineni kwendatjana.Uthola indatjana ithoma ngeqhinga la umtloli amumuntu wesithathu, kuthi phakathi nendawo kusetjenziswe iqhinga lekulumo-pendulwano. Tjheja bona kwenziwe njani eendatjaneni ezihlukahlukeneko kileli buthelelo.
Imibuzo emide
sibabone kubabantu abaphilako, abakhuluma izinto abantu abaphilako
2.1 Isingeniso
"Eqinisweni ngifuna umuntu owenza isifundo sezomphakathi."
(a)Indawo.
"Naso imihlolo! Kazi buphoselwe ngubani?" Kubuza uMaphophotha.
Magama kaNaMkoneni amenza aphume. Ngetjhudu athi uyaphumaahlangane naye lo amfunako,ipholisa uMabhena. Asale ambizelangakwelinye i-ofisana eliseduze naleli lakhe. USbheva athi uyavela basalebambiza naye. Bobathathu bathi rhwe nge-ofisini. Bavale umnyango.UMabhena noSbheva bathuke bafe. Babizwe nguMhlonitjhwauNdunankulu wesiFunda? Waphela umsebenzi ngoZimu.
Amanodi Nemisebenzi
"Nawuthi umsebenzi awukho, utjho bona ngenzeni ngabantwanabanoyise banganaye? Badleni? Bahlalephi ngombana nendawo yokuhlala leyongikhuluma nje iphetjhulwe mmoya wezudlwana layizolwela? Phela yokeimizi yeMandela leya engehla kweVuka mikhukhu. Ngithe nangizakuvukangamasa ngizitjele bona angifele eqinisweni, bengingazenzi. Baba ukatsuulala eziko ekhaya. Indlala ibhokile. Nawungibona sele ingikhuphengendlini, njengelanga elikhupha unokghadanyana ngemgodini nje,kubudisi baba." Athule uNaMkoneni abuyisele ipahlakhe ngemgodleni.UJiyana aphume ngokuzwa itjhadana esele libhoka emarhanghini, okutjhobona iinsebenzi zombuso seziyatjhayisa. Uphuma nje ihliziyo seyigcweleiimbozi.
â€¢	Isihloko siqakathekile ngombana ngiso esidosa umfundi bonyana ayifunde incwadi.Kumele isihloko senze woke umuntu bona azibuze imibuzo, bese uthatha incwadi uyayifunda. Isihloko kumele sivuse itjisakalo yokufunda incwadi.
kaThembi noTjhejeni? Sekela ipendulwakho.
4. Indatjana le yenzeka nini ngokwesikhathi na? Sekela ipendulwakho ngokudzubhula endatjaneni.
(a)	USukazi
"Ngiyakuzwa ntangazethu. Ngivuma nawe nawuthi udade loya muhle tle, muhle njengelanga naliveza ihlokwana lilungisela ukuphuma. Kodwana angivumi nendaba yokujama kweefundo ngebanga laka-Efa. Kufanele wazi phela bonyana namtjhana amuhle kangangani akakaqakatheki ukudlula imali ekulethe lapha. Mhlambe umuntu simbona ubuhle ngaphandle kanti nakuyihliziyo ipetuka ezingangani iimbungu. Mnganami, yelela hle.
Uyakhumbula bona sekusele lakusasa lodwa? Phela ibanga letjhumi alibhenyelwa isango."
9. Ucabanga bonyana yini eyenza uSesana abe ngewokuthoma wokufika esikolweni ngelanga lokuthoma leenhlahlubo?
(c)Isiyalu seminyembezi.
"Uqinisile mma, thina asikazeli ukuzonithunuka amanceba kodwana sizengomsebenzethu." USukazi ukhuluma nje ipholisa eze nalo limajadujadungukutjhaphulula isidumbu. Lithi lingakaqedi baphoseke yemakhazeni.Ngokusizana basehlise isidumbu. Basibeke phasi. Ipholisa litlolatloleokuthileko sabese siyathathwa siyakufakwa emodereni yemakhazeni.Kwenzeka koke lokhu abantu ebebazele ecabazini sele bathoma ukuphadlhalala. Abanengi bakhamba nje abawuvali umlomo ngesidlhadlhasomntazana. Bathi sidlhadlha sodwa esingathi sibelethwa emzini osuthakobegodu sibelethwa sodwa sijike sizibulale.
"Baba, njenganje ngizokubawa bonyana ukhambe uye ekhaya.Koke kutjhiyele thina. Njengombana ngikhe ngatjho ngizokubawa bonyanasisebenzisane ngombana kunesikhathi lapho ngizokufuna khona.Engizokwenza njenganje ngizokuthumela ipholisa liyokuthatha uMondliwaazokuphenywa ngimi. Kwesibili ngizokubethela umtato ePitori, lapho zokeiimodere zeSewula Afrikapha zitloliswe khona. Ngizobabawa bonyanabanginikele igama lomnini lori eneenomboro onginikele zonezi. Namtjhanakunjani, ngaphambi kokutjhinga kwelanga lanamhlanjesi uzabe usazibonyana sele sikuphi ngerhubhululo lethu."
(c) Ukuba majadujadu.
Ngiyabheja. Ngiqedile nangitjho njalo. Sikima-ke uyongenzela itiye.
"Angizokuhlwa ngihlalela into esepepeneneni abantu abazenza ngathiabayazi mina." Watjho njalo wabe uyaphuma.
(b)Utunwana.
8. Emazikweni aphakemeko wefundo omunye nomunye umntwana uyazitjheja akekho umuntu omdala okutjhejako. Vuma nanyana uphike ngokusekela endatjaneni.
"Awa, uqinisile mnakwethu. Umuntu angagcina sele azisola bonyanabekayaphi eyunivesithapha. Phela nakumsebenzi walapha ugebisaamadolo." Ngingazi bonyana ngithini. Ngihlekahleke. Ngelikade ngigcinesele ngisithi, "Sizakuthini nje khona ngombana abadala bathi awukhoumnono ophuma eduze."
3. Yayithini incwadi?
Ngesikhathi samaqude nangeminyaka yokuthaba kwekosi umuntu uzoyibulala imali,"
Ukutsengwa Kwendatjana xvii
Ngomlomo ophundluke eqadi, uSomalakazi a aye kuMaphophotha.
4. Ngokwazi kwakho yinto enjani ibilibili?
7. Kuba yini uNaMaridili bekacabanga bona amakhuwa azokubika
Bekaziphelela ihliziyo begodu anganasikhathi sokuzilalela bona zithini.
Kumele sibe sifitjhani, sisonge lokho okwethulwe esingenisweni njengomraro. Isiphetho kumele sikhambisane nesingeniso nanyana isethulo sendaba. Isiphetho siba sihle nangabe sitjhiya umfundi nemibuzo ethileko ekufanele asale azibuza yona. Abosolwazi bakholelwa bona umfundi akasuye umntwana odinga bona afunzwe ngakho koke. Kufanele azicabangele nanyana azinikele yena isiphetho salokho egade afunda ngakho. Yingcenye yokugcina endatjaneni. Isiphetho kumele sigcugcuzele amandla nekghono lomfundi lokucabanga. Isiphetho asinikele umfundi ithuba lokuzicabangela. Esiphethweni sendatjana ethi, "Amabherha", umtloli usinikele ithuba lokuzicabangela. Emveni kokuthi umkhwenyana sele abotjhiwe,angevenini, ahlathulule koke, umtloli akasitjeli bonyana umtjhado wagcina uba khona phakathi kwababili namkha awa. Sisibrthela izandla isiphetho esinje. Kodwana nawuqala indatjana ethi, "Liphi Iqiniso," umtloli bekumele ayiphethe indatjanakhe la unina kaZondi atjela khona abantu bona umtjhado angeze usaba khona bese thina siyazicabangela bona kwenzekani ngoZondi.
"Itjho-ke ntangazethu, tjhephana ngimuphi unobangela okuphenduleuSomala."
6.1.2 Irarano langaphandle
â€¢	Ummongo-ndaba wendaba uyabuthelelwa ubekwe ngegama elilodwa nanyana amabili. Isihloko siqakatheke khulu endatjaneni.
"Thula ntombi kababa. Thula mntazana omkhulu thula." Ngapha uyakhuluma uNaMkoneni, ngapha ususuzela umntwana. Athi umfaka ibele, alikhafule umntwana. UNaMkoneni abone bona lepi akiyo namhlanje, akusiyo yeemphanga ngeyemikhonto mbala. UJiyana sewuphuthe uqedile iincwadi zakhe. Ulindele uNaMkoneni bona acole, akhuphe imithwalwakhe akhambe.
5. "Bobaba ngiyanizwa niyakhuluma. Mina ngibelethwa sichaka. Ngisichaka. Ngathathwa sichaka. Ngizabe ngife ngisichaka nginje"
6. Bekahlala kuphi uMudemude Bhuda
â€¢	Ungomunye wabatloli beTsengo 1,2,3,4,&5
Uyagula." Athi angatjho njalo uNaMkoneni, abe amhlubulise abandamele naye kuJiyana.
(c)Isifundo seSosiyoloji.
â€¢	Kumele boke abalingisi babe nendima abayidlalako.Ungatholi kunomlingisi okungathi nanyana umkhupha endatjaneni , uthole ukuthi indatjana ingaragela phambili ngaphandle kokuthikamezeka.
(d) Nakulitjhudu uZimu umnikele lona ngonina.
komleyo omayelana nalokhu.
2. ngokwendatjana.
Ubaba ungihlukumeza ngokomseme. Lokhu sele kuneminyaka emihlanu yoke kusenzeka. Umma nangimtjela indaba le uvele angibhokele ngobukhali. Mva nje usandukungitjela bonyana ngilise ukuleya amala ngombana ubaba uDlambili ungenzela koke engikufunako, nobaba ongibelethileko angeze akwazi ukungenzela khona. Ngiyathemba bewungazi bonyana uDlambili akusingubaba wegazi. Esabelwenapha angikholwa bonyana ukhona owaziko.
(a) Ingabe ngiwaphi amano umlingisi oyikutani azama ukuwenza ukurarulula umraro aqalene nawo na?
3. Yini ebeyenza abafazi bamgegede uNaMaridili?
UDlozi naye asikime aye ngelawini lakhe. Afike akhwele embhedeni,yehle iminyembezi. Uyacabanga. Uyazibuza abe aziphendule. Yena no
"Nakusifundo sesiNgisi sizakhe sithi ukungilinda umzuzwana.Nakukuhlolwa kwakusasa ngizakubona. Angithi nebusuku kusesesikhathi.
Sengingalingalinga ngiphenyaphenye nezinye iimfundo," kutjho uSesana."Kuncono nakunjalo." Alayelise uSesana. Sekusile i-iri lokuthomanakusako selibethile. "Uyazi Fikile ngizokuvukela kuThemba ekuseni. Mhlambe nawezinyeiimfundo amaphepha ngingawavusa. Phela uThemba likhozi eliphaphako"
-Ngalokho umtloli akutjhoko ngabo. Isib: Lokha umtloli nakahlathulula uSobilibili endatjaneni ethi, "Ubulongwe bekomo phezu kwendlu", umtloli nguye ngokwakhe osihlathululelako bona uSobilibili bekafuna uNoZabenzeni athathwe ngowakhe umntwana. Uragela phambili nokusitjela umtloli bonyana wamsongela nakezwako bona uyenda.Asizwa uSobilibili akutjho lokho kodwana sikutjelwa mtloli ngokwakhe.
Akhese siqale nanzi iindatjana:
9. Ingabe isemthethweni lento eyenziwa silukazesi ngokomthetho
Ingani uyawazi amapholisa bona awanamahloni samloyi oqeda abantu.
"He! Dade uyilwile."
6. Ingabe lendatjana iyakholweka na? Kuyenzeka bona umuntu otjhada nomntwanakho ungamazi kuhle/ ungamboni bekube lilanga lomtjhado? Sekela ipendulwakho.
(b)	UNobezimu.
"Mina baba pholisa bengingekho ekhayapha." Ukhuluma nje wesulaiminyembezi ngehlanakela. "Ngivuke ekuseni ngaya eThokoza ukuyovulaeentolo zekhayapha. Ngenze lokho ngombana ubaba wekhayapha angekho.
2.1.2 Ukuveza umlingisi ngendawo
Amanodi Nemisebenzi
"Titjhere nawe Mngomezulu, abakunamehlo abuhlungu la. UBafunaniuthe nakabuya esikolweni izolo, wangitjela bonyana uphase kuhle khulu,ngo-A, ngathaba khulu botitjhere, ngabe ngamhlabela isikhukhukazi samisamaswaphelo. Indaba-ke yonakale namhlanje nangimtjela bonyanaayokufuna umsebenzi ngombana mina imali yokumusa ekholiji anginayo.Solo kwalokho-ke uyasithidlha isililo, abekasafuni nokudla," kubikauNaMaridili weneka nezandla.
4. Isizinda Isizinda simleyo omumethe amaphuzu amathathu.Indawo, isikhathi kanye nehlalo yabantu. Ukuze isizinda kube ngesinembako kumele:
"Sesiqedile baba." Liqalise kuThubana ipholisa. Baphume bobathathu, banqophe ngedayiromu. Bafunyane sele kunganabususo benyawo, abantu abazokuqiniseka bonyana ngambala bakwaDlambili babhalelwe kukwelusana. Amapholisa ababawe bonyana baphumele ngaphandle ngombana kunemibuzo ethileko asafuna ukuyibuza unina lakamufi.
"Mnakwethu, njengombana ngingasenasifundo nje bengibawa bonyanaungisize ngesifundo sebhizinisi. Angazi bonyana uyasenza na?"
8. Ngiwuphi umraro okhona ngokutjho kwendatjana na?
"Awa ntangazethu, ngiyakuzwa. Engithanda ukukwazi kukobana uthiningesifundo sesiNgisi ofanele uye kiso njenganje. Begodu uthiningokuhlolwa kwakusasa ofanele ukuzilungisela khona." Sithomeukukhambakhamba sele sinqophe ngelayibhrari.
"Akhe sinitjhiye bakwaThamana, nathi sizakhe sizame siyokhulumisananabahloli bonyana umntwana ophase kuhle kangaka akwazeki bonyanaangathola isizo ngakibo na? Mhlamunye aphiwe umfundasimahla. Nathisizase silinge mma." Kulayelisa abotitjhere, sebajame ngeenyawo.
"Sayitjeni, angikuboni ukuqakatheka kombuzo ongibuza wona longombana nanzo iinomboro zelori elayitjhe iinkomo zami. Umsebenzenunjengamapholisa kufuna ilori leyo."
"Ngimiphi imithetho etjhiwo nguNobukhazi," kusaraga uSukazi.
nabasebujameni obuthileko.
1. Ukutsengwa Kwendatjana
9. Ibizo elithi 'Nomhlekhabo' litjho ukuthini? Sekela ipendulwakho ngokusendatjaneni.
â€¢	Esingenisweni kumele umtloli athule abalingisi, khulukhulu umlingisi oyikutani kanye nomraro aqalene nawo. Koke lokhu kumele akwethule ngamagama ambalwa nanembako.
Kwathi uSoBilibili abona bonyana ihloswakhe yokuthi uNozabenzeni anghale akhambe kwakhe khona kuzakuza umntwanakhe uMaliwa,kwathi nakabonako bonyana ubhalelwe phela uNozabenzeni wabona bonyana ukutlhala angeze kwamsiza ngombana uyintandani, akekho umuntu wakwabo angambiza asabele.
Lendatjana yenzeka eVista Univesity eMamelodi. UNomhlekhaboBeauty Masango umfundi osanda ukufika ngeyunivesithi. Iimfundoezenziwako uyabona bonyana kuzokuba budisi kuye. Ukhamba ufunairhelebho. Uzithela kiboSifiso.
6.1.2 Isingeniso
13.Hlathulula ngekolelo kaNaMaridili.
1.1	Ingabe isihloko sendatjana le siyakhambelana nommongo-ndaba wayo na? Hlathulula
16.2.1 Indawo
Indatjana inawo umzimba. Nakhu esikulinde ukukuthola emzimbeni ukuze sibone bonyana umtloli uphumelele ukutlola umzimba ofeza iindingo zendaba efitjhani. Emzimbeni kula kumele sibone umraro owethulwe esingenisweni urarululwa khona. Sifuna ukubona bona umtloli uzowurarulula bunjani. Kumele sibone abalingisi batjhayisana, bararana, bavumelana begodu bazwana ngomnqopho wokurarulula lokho okuthiwe mraro esingenisweni. Isib. Indatjana ethi Itjhudu lami. Umtloli esingenisweni usivezele abalingisi nokuthi bathanda ziphi iinqhema zebholo. Akhange sithole umraro abaqalene nawo.Nokuthi ngubani omlingisi omkhulu akuveli esingenisweni. Kuvela kwaphela bona indaba yenzeka kuphi, eVista, eMamelodi. Kuvela emzimbeni ukuthi umlingisi omkhulu uSifiso sekathanda uNomhlekhabo.Ngalokho umtloli ubhalelwe kulandela umgomo wendatjana efitjhani(esingenisweni kanye nemzimbeni.) Emzimbeni kula sibona khona bonyana umlingisi uyikutani, umphikisi namkha umlamuli.
17.Uthini umthetho-sisekelo ngokutlhoriswa kwabantwana? Sekela lokhu ngokutjhiwo mthetho-sisekelo.
"Uyazi udade loya ungikhumbuza utitjhere uMtshweni mhlana asitjelabona eyunivesithi umuntu ufunda okunengi kanti begodu ubona abantuabahlukahlukeneko. Abantu abadelelako, abanekani, abambi nabahle." Kwa khuluma uThokozani owathi angakaqedi nokuqeda gade sele ngisithi,"Kanti nakukufunda ngiyathemba ufundile bonyana akusibo boke abantuabahle abaqalela phasi. Angithi iimverevere uzazizwa zisithi azibafuniabodade abahle ngombana baqalela abantu phasi."
-ilimi elisetjenziswa balingisi
Izaga nezitjho, iimfengqo, amagama akhethekileko, wokubolekwa, amifakela nokhunye. Kuqakathekile bona nasitsenga indaba efitjhani siqale bona ingabe umtloli usebenzise isiNdebele samambala na, siqale bona usebenzise amagama wesiNdebele nanyana ukhethe ukusebenzisa amagama wokubolekwa nanyana akhona wesiNdebele. Ilimi liqakatheke khulu ngombana ngalo umoya wendatjana uyavela. Iphimbo elisetjenzisiweko ngilo elisinikela umoya wendatjana. Iphimbo kungaba ngelinesizotha, elibukhali, elikwatileko,elinamahlaya. Nasikhuluma ngelimi kuqakatheke khulu bonyana sitjheje irejista. Irejista kufaneleka kwesitayela, iphimbo kanye nekhetho-magama. Irejista lilimi elifanele umhlobo wokutlola, lilimi elifanele ihloso, isizinda kanye nabamukelilwazi.
UZondi wathi ukucocacoca nendoda le ethi inguyise wasikima watjhingangendlini. Ngesikhathi asalindele itiye watjela unina uNaKokele bonyanakunomuntu ofuna ukumbona ebandla. Kwamambala uNaKokela wasikima waphuma wayokuhlola umuntu lowo adlumbana ziinhlobo zalapha ekhayaesele zize emnyanyeni. UZondi wanikelwa itiye waphuma nayo watjhingaebandla. Warareka nakathi uvela ebandla wafumana unina athuka indoda le enguThombeni ayikhomba indlela. UZondi khenge asazi bonyana kwanjesikwenze njani ngombana yena ulindele ukuzwa bonyana indaba kaThombeni le iliqiniso. Alo uyarareka nakabona uThombeni lowo akhonjiswa isango angene ngalo.
9. Ukuthi NaMkoneni kusibongo nanyana awa? Sekela ipendulwakho
"Mhlambe sele ucabanga nokukhamba, kade ngikulindisile."
Abe ayirhatjhe njengamabele. Ubuloyi bakaNoZabenzeni buvuke kabutjha.
3.2 Isethulo
Uthe nakangena nge-ofisinakhe, la atjhiye khona uNaMkoneni wangena nependulo ebethe yadabula ngaphakathi ehliziyweni kaNaMkoneni yagobhoza iingazi.
6. Umtlhago nasele ukuphethe kuhle ungakubalekela ehloko, uthini wena? Sekela ipendulwakho ngokuqalisa endatjaneni.
UNaMaridili uthe nakakhupha abotitjhere baseserhodlweni, nasi ikoloyiyamakhuwa. UNaMaridili kanye nabotitjhere bamangale badlemelele.Ngabaduna ababili noyedwa wengubo. UNaMaridili wathuka wafawathi,"Kazi namhlanje amakhuwa la azokubika ubani bona akasekho.Ingani namhla kukhambe uThamana, kwase kwafika uMathumbualikhuwa."
1.10 Ingabe isenzo sakaNaMarhubani siyakholweka na, ingabe wenza izinto ezenziwa babantu abaphilako na?
"Uzangilibalela baba. Linengi ilobolo olibizileko. Lidlule isikhwamasami. Ngokuthanda nokungafuni ukudanisa uNobezimu ngibone bonyanakungcono ngiyokuboleka iinkomo kumnganami lo, uMudemude.Besivumelene sinaye bonyana ngemva kwamalangana sizokwiza sizozeba."
(e) Ukuba namahlonjana.
8.2 Itjho nokuthi ingabe ilimi libafanele abalingisi na?
Ukutsengwa Kwendatjana
"Uthini ndodana? Uyamazi umuntu owebe iinkomo zami" kubuzauMasombuka.
8. Coca ngokuvezwa kwendawo endatjaneni.
12.Athini amalungelo wobuntu ngalokhu okwenziwa babelethi
Woke umuntu ukufaka hlangana nabazali bakhe uSesana bayakholwa bona uzokuphumelela kuhle khulu njengombana bekaphumelela kuhle phakathi komnyaka. Into ebeyenza bona aphumelele kukuthi bekathandana notitjherehloko wesikolo. Utitjherehloko bekamnikela iphepha lemibuzo ngaphambi kwesikhathi ukuze azilungiselele. Bekuthi nakufika ilanga leenhlahlubo uthole ukuthi yena sekukade atlola.Abanye abafundi nabatlolako bekazenza otlolako.
"Baba, ngingakusiza ngani?" kubuza usayitjeni Ndala ngemvakokulotjisana noMasombuka.
5.3 Ingabe ukuya ngawe liqiniso bonyana umuntu nakabelethwe asichaka uzokufa angiso na? Hlathulula ngokuzwakalako.
11.Coca ngesiphetho salendatjana utjho nokuthi ingabe siyawufeza umgomo wendatjana efitjhani.
Mina ngithabe khulu nanginawe nje ngombana wena uyindodana yami.
(e)Ilayibhrari.
Utjho zephasi! Nango umalukazana kaMaphophotha zimkakarela.
(b) Ingabe umlingisi oyikutani uveziwe esingenisweni, itjho bona ngubani.
sisekelo na? Sekela ipendulwakho ngokomthetho-sisekelo.
13.UMathumbu uhlukumeza uNaMaridli nabantwabakhe. Uthini wena, sekela ipendulwakho ngokudzubhula endatjaneni.
Adose ummoya uMasombuka. Bekangakawulindele umbuzo lo.Kufanele acabange msinyazana ngombana ufuna isizo. Azame ukucabanga.Do umuntu amsolako.
Liphi Iqiniso 24 nguDM Jiyane
(b) Zagcinwa ngoNowa ukuhlanzwa.
7.2 Bekenda kwabani uNobezimu?
Amanodi Nemisebenzi
Wanande aziphosa emadodeni ebandla nabaditjhileko. Amadoda nawoanande amthiyisa amano nokumtjela ngabomakghokgho angakhambaazumazuma ipilo kibo.
Nakungimi angikholwa ngombana zizabe zisadakwe yintuthu emnandi ezingakayijayeli. Namtjhana zingangiluma akusesenandaba ngombana velenakade, zithatjhwa ziluma."
5.1.5 Ukuhlathulula indawo
9. Coca ngesizinda salendatjana ngokunqophisa kuhlalo yabantu kanye nesikhathi
Lo mlingisi ndaba yoke imayelana naye. Nguye esimthola ekuthomeni kwendatjana, esingenisweni. Nguye esimthola anomraro okumele awusombulule. Indaba yoke imayelana naye.Nakangasuswa endatjaneni, leyo ndatjana angeze isaragela phambili. Kuqakathekile bona umfundi azitholele yena ngokwakhe bona ngimuphi umlingisi oyikutani.Kumele azibuze bonyana ngimuphi umlingisi ondaba yoke iphathelene naye, ingabe nakangasuswa/ afe kungenzekani endatjaneni. Ingabe ingakwazi na indaba ukuragela phambili? Okuqakathekileko kukuthi umfundi kumele asekele. Lokha nakasithi umlingisi othileko nguye oyikutani kumele anikele iinzathu ukuya ngokwemileyo yendatjana.
"Iye. Uyabona-ke manje nomdlandla wokufunda nginawo.
11.Iinyanga ziyasiza nanyana ziyalwisa na? sekela ipendulwakho ngokwendatjana.
Ngokusilingeka uMasombuka athi "Wathula-ke, wababukela abantundini labo.Wathi abazithathe iinkomo zakwaMasombuka. Bazithethe, manjesi ubone bonyana ukuzithatha kwabo kuncani, kungconouzongikghantjhela ngokubabona kwakho. Kubayini bewungahlabiumkhosi?"
"Themba ngibawa ungathuki nakancani." Asikime uSesana ayokuhlolaemnyango afumane bona, akunamuntu eduze ongabathikazisa. Abadalanapa ngaphandle benza imisetjenzanabo.
ngamaphuzu asetjenziswe ngobuthakgha.
Ngaphandle kokuzaza avume. Ngambala sisikime. Athi ubamba eyaesangweni ngivele ngimkhombe ngendlini yesikolo yokudlela. Alilengokuthi ikhafitheriya ayibizi ithoma phasi, iphalwa bommaabazithengisela esangweni.
"Sayitjeni utjho ukuthini? Ayomphenya? Into le isemtarini.
1. Itjho bona isingeniso sendatjana le sihle nanyana awa? Sekela ipendulwakho ngokomleyo wendatjana.
Itjhudu Lami
"Wena Mondliwa ukubone njani koke lokho ngombana bekusebusuku?"
USifiso nanyana anomsebenzi omnengi kodwana ubuhlebakaNomhlekhabo bamenza wakhohlwa ngikho koke, wazimiselaukumsiza.Ngaphezu kwakho koke besele aphethwe lithando.
â€¢	Iinthelo zokufunda isikhethu, Grade 1,2,3
Iinhlobo zoke ezikude sezifikile. UDlozi uthe nakabuya emsebenziniwazithela kibo. Bayamyala bonyana kumele aziphathe njani emendweni.Angathi nakalipholisa adelele indoda. Ahloniphe usosokana nonosokana.Angaphikisani nabomrharibakhe, nabo zibajamele zabo phambili.Akakhambe ayoba sitjengiso esihle kwaKabini. Athobele yoke imithethoyakwaKabini. Abekezele. Libanjwa litjhisa. Uthulile uDlozi ulalele.Akali,akavumi.
Aqale phezulu, ngapha ngekamerweni. Ngambala asibone isidumbusehlophekazi yomntazana,silenga kwanga yimvu yomoso. Aqalaneamapholisa. Elinye lithintithe ihloko. Elinye libambabambe intamboelengisa isidumbu somntwana kaNaMarhubani.
5. Coca ngelimi umtloli alisebenzisileko uveze ukobana ingabe litsengekile begodu litjhubile nanyana njani na?
(b)USesana.
â€¢	Babe mbalwa, bangeqi kwabahlanu ubunengi babo. Indatjana ingaba nabalingisi ababili, abathathu kodwana bangeqi kwabahlanu.Lokho kusiza umfundi bona akghone ukubakhumbula boke abalingisi. Lokha nababanengi abalingisi endatjaneni, abanye bangagcina banganawo umsebenzi abawenzako.
ipendulwakho ngokudzubhula kumthetho-sisekelo wenarha.
4. Ingabe isiphetho sendatjana le sibe sihle nanyana awa? Sekela ngokwendatjana.
Itjhudu Lami 46 nguMS Mahlangu
Nakuziimbala sivele zemvelo.
(a) Imihlathi ikweriyela iindlebe.
â€¢ 2002: Wazuza i-MA, e-UP.
10.Umntwana kaNaMkoneni lo ubangwa neenzibi uthini wena? Sekela ipendulwakho ngokusendatjaneni.
Waragela phambili ngokubatjela bonyana akasiboni isizathu sokusola kwabo uMasombuka ngokubiza amalobolo angaka ngomntanakhe. Phela uNobezimu siphalaphala sakwabo esivela kutlhuwe amasokana. Yintombi yebele elijame rwe. Akembathi amabhrugu, akabhemi begodu akaseli okuzizinto ezenziwa linengi labentazana amalanga la. Akanamehlo amanengi. Eminyakeni elikhomba yoke bathandana akarhabi ukumbamba nesokana elinye namkhana akhe ezwe bonyana unesoka ndawana.
3. Ucabanga bona yini eyenza uNamkoneni athi anomntwana ogulako kunokuthi amuse emtholapilo kodwana eze naye azokufuna umsebenzi?
Izambatho zingasetjenziswa ngehloso yokusivezela ngobuntu bomlingisi. Ukuthi umumuntu oziphethe bunjani, ingabe unjingile namkha usichaka, ukuthi uvela emakhaya namkha emadorobheni, ufundile namkha akakafundi,uphila esikhathini sanje namkha sakade, ukuveza koke lokhu umtloli angasivezela ngezambatho zakhe umlingisi. Umlingisi angethulwa njengomuntu ombethe amanikiniki. Lokho kungaba yindlela yokusitjela bonyana loyo mlingisi udobha phasi. Kodwana nangabe phezu kokuthi wembethe amanikiniki, ufeyila,lokho kungasitjela bonyana akakaphili kuhle, akazithembi nokhunye.Umlingisi owethulwa ambethe izambatho ezibizako lokho kungasitjela bona udla izambana leponde. Indlela uThombeni ahlathululwe ngakhona endatjaneni ethi, " Iqiniso alikho", amanyathelo amanyako kanye nedondolo eliphathelwe ubuhle kwaphela. Akudingi bonyana umtloli asitjele bonyana mumuntu onjani lo, kuhlala epepeneneni bonyana mumuntu ozithandako. Mumuntu ongahlalwa yipukani.
4. Itjho bona indatjana le ithethe amalanga amangaki yenzeka na? Uveze nokobana lokho ingabe kuyakhambisana nomleyo wendatjana na?
Ukuphuma kwelanga besele athanyela itatawu njengemhleni.Erhodlweni besele aphumile. Wathi asawola iinzibi kwafika umalumakhe,uSoBilibili.
"Ngibawa ukhambe uye kwakho wena nasele utjhayisile. Minangitjhwile nekuthomeni bona akukho la ngiya khona. Nehlokovana lamilomkhukhwela ngihlathululile bona likhambe nommoya. Sizakulala khonala akutshwenyi. UZimu uzasemukela ngamunye ngamunye besiphelelenakasithandako. Akukazongisiza ngalitho ukuya la ngingazi khona,nikhona nina abaphetheko. Angizenzi. Ngenziwa mtlhago."
"Nghwe...! Nghwe....! Nghwe...!"
(a) Ingabe ngiwaphi amano umlingisi oyikutani azama ukuwenza ukurarulula umraro aqalene nawo na?
3.2 UMaliwa
UZondi arareke kwanjesi bonyana athini ngombana indoda ibaneenyawo ezimatjharhalala esikhundleni sokobana iphendule lokho ibuzwekhona. "Baba ngibuze umbuzo kodwana ubaba akakawuphenduli umbuzowami. Alo ngiyabuyelela godu ngithi ubaba ungubani wakuphi?" kubuzauZondi kwanjesi sele akwate aqede iswigiri. Idose isikhohlela indoda ihlekekancani inga ithi wabuza umbuzo engingawufuni-ke msana. Nokho ibaweukulitjalelwa nangabe sekukhona lapho itjhaphe khona. "Ndodana minanginguMbalekwa. Ngivela le enzasi kwezotjana kwaMcengana emahlathiniamnyama," kuphendula indoda. UZondi arareke ngombana indoda ithiinguMbalekwa, alo kufanele ayibize ngegama iyidala kangaka?
Amanodi Nemisebenzi
Ilimi liqakathekile kiyo yoke imitlolo. Ilimi yindlela umtloli angakwazi ukusidlulisela indabakhe .Umtloli usebenzisa ilimi ukuveza imiqondwakhe, imicabangwakhe kanye nemizwakhe.Ilimi lifaka hlangana lokhu okulandelako:
5. Ingabe uMhlonitjhwa uJiyana bekawenza ngefanelo na umsebenzakhe? Sekela ipendulwakho ngokuzwakalako
3. Yini eyenza bona abantu bagcwale kangaka emtjhadweni kaTjhejeni noThembi?
(d) Ukubopheka umuno nezwani
7. Ingabe isiphetho sendatjana le siphetho-phekghu nanyana awa? Sekela ipendulwakho.
16.1.2 Ukukhula
"Iye ngingewakwaMasango. Yini kwanga kuyakurara lokho.Nawungakholwako nanti ikarajana lami lomfundi, ungavele uzifundele."Ngambala ngilithathe, ngiliqalaqale. Ngilifunyane litlolwe B. N. Masango.Ngithule. Ngifikelwe kudana. Ngizibuze bonyana ngenzeni nakunje, doipendulo. Ngithi ngiyakhuluma kube kwanga kunento engikghamileko.Ngithule.
2. Ingabe isiphetho sendatjana le sibe sihle nanyana awa? Sekela ngokwendatjana.
Abanye babo selokhu bafika lapha asikho nesisodwa isifundo abakhe basiphasa. Mina ngingafike ngisiqalaqale isifundo seSayikholoji, kusasa ngizidlulele kwanga ngibethelelwe." Ngimbone atjhuguluka ebusweni.
kilendatjana na? Sekela ipendulwakho ngokwendatjana
Kuthe angasazi bona enzeni uNgqongqotjhe uJiyana, kwalila umrhala,uNaMkoneni gade angezwa bonyana kuthiwani ngombana bekukhulunywangesikhuwa nokho bekakhamba adobhadobha, kodwana okwenzekangemuva kwalowo mrhala kwamrara. UJiyana wathoma ukukhuluma kuhlenoNaMkoneni, wakhupha iforomo walizalisa abuza uNaMkoneniimibuzo.Ngokwenza njalo bekamnikela umsebenzi.
Imibuzo emifitjhani
Ngizwe begodu ngikubone ulila, ngizakulungisela abanengi."
â€¢	Sikhambisane nabalingisi abakhethileko.Indawo kumele ikhambisane nabalingisi. Ngaleli phuzu sitjho bona umtloli nakathe indabakhe yenzeka emadorobheni, akasebenzise abalingisi abafaneleko nalokha nakakhetha isizinda semakhaya nakhona akakhethe abalingisi abafaneleko.
10.Ngelinjani itjhudu elimbi na? Hlathulula ngokusendatjaneni.
"Phela wena ungumfowethu. Ziinkaba ezenze bonyana ukhuthaleukungisiza." Ngithome ngithwale amehlo.
8. Umthombo awunyelwa. Vuma nanyana uphike usekele ipendulwakho ngokusendatjaneni.
ngokudzubhula endatjaneni.
"Kabini kanti kwenziwe yini uvumele umma lo angene ngesango azeazofika e-ofisini yami? Kubuza uJiyana.
Ngokukhulu ukurhonona baphume.
â€¢	Kkumele irhumutjhe izinto esizaziko nezihlala zisenzeka
9.4.3 Tsenga isakhiwo salendatjana ngokusebenzisa iinhlokwana ezilandelako.
1. Hlathulula lokhu okulandelako ngokwendatjana:
Bekakwazi ukugwala uNaMaridili, anesandla esihle tle. Emizini eminengi nakuzoba neminyanya bekubizwa yena bonyana azobagwalela, abenzele namakghuphu. Adobhadobhe, aphandele abentwana bakhe.
siyakhambelana nommongo-ndaba
(c) Ihlokwakhe ilila amagagogo.
ekwakheni isehlakalo esisodwa esikhulu.
2. "Mhlonitjhwa unokudelela okukhulu umma lo. Angasuka ekhaya athathe umuzi woke nepahla yakhona ayokufuna umsebenzi" Ingabe uyavumelana nalokhu okutjhiwo nguSbheva.
7.1 Kuba yini uMasombuka abiza ilobolo eliphezulu kangaka?
Wamtjela bona iindawula zakhe zithi uNoZabenzeni, umzukulwanakhe ufuna ukubulala unosokanakhe. Waphetha ngokuthi kungcono amqothe abuyele ekhabo ngombana nangenzi njalo uzakuphenduka umhlolo ngombana umhlolo yindoda efelwe mfazi.
2. Rhumutjha bewutsenge umlayezo nommongo-ndaba wendatjana le, uveze nokuthi umtloli ukwazile ukusebenzisa abalingisi abafaneleko nokwethula ummongo-ndaba wakhe.Uhlathulule nokuthi ukwazile ukukhetha isizinda esifaneleko ukuveza ummongo-ndaba wakhe na.
Izenzo zomuntu zisitjela kabanzi ngesimilo somuntu namkha ngobujamo akibo. Isib.Lokha umlingisi nakangena ngekamurini afike ararhe koke ahlangana nakho, abethe nabantu balapho kutjho khona bonyana usisilwi.
Kweminye imizi bebangatlhagi njengakwaThamana. Kweminye imizi abentwana bakhona besele bakhulile basebenza ngaphandle. KwaThamana bekusebenza umma wakhona kwaphela. Abentwana bakhe bebalisumi, begodu basesebancani. Uthamana, uyise labentwana, wahlongakala engozini yetregere khona kwaMathumbu.
2. Coca ngendlela isikhathi ezivezwe ngayo endatjaneni.
"Angazi bonyana ngizabe ngikuthwesa umthwalo nangibawa bonyanasiyokudla soke." Kwatjho mina ngisizwa amanzi ngedondolo.
Sele kubovana etjingalanga, okusitjengiso sokobana ilanga sele litjhidaesitikini. UMasombuka uyehla uyenyuka ecabazini lakwakhe, uqedeitjhukela. Nakhu ilanga seliyatjhinga kodwana akunapoto ebilako. Seleathoma ukusola bonyana usayitjeni Ndala naye uyayazi indaba. Angithinakhu isithembiso sakhe akasifezi. UMondliwa uhlwe kwabo imini yoke,azange kuze iveni yamapholisa izomthatha. Mhlambe ubalekile njekwazibani. Ukudlula lapho uNdala lowo akakezi ukuzomtjela bonyana selebakuphi ngephenyo. Sele aqede nehliziywakhe kwanjesi. Lakusasanaliphumako kufanele limphumele endleleni. Kufanele abone ngamanyeamehlo.
Ukutsengwa Kwendatjana i
5. Tlola bona ingabe indatjana le yenzeka nini ngokwesikhathi begodu kuphi ngokwendawo na? Sekela ipendulwakho ngokuqalisa endatjaneni.
"Incwadi le iyangivumela bonyana nginibophe. Isandla engisiboneeencwadini zakamufi sifana patsi nesitlole incwadi le kodwana asifaninakancani naleso esitlole incwajana esiyinikelwe ngummawekhayapha.Okungaphakathi kwencwadi le kungipha imvume yokobanangiyonilalisa esitoksini namhlanje.
16.1.3 Isitlhori
Le yingcenye yokuthoma eqakathekileko ekutlolweni kwendaba. Yingcenye etholakala ekuthomeni kwendaba. Esethulweni kula kumele sithole indawo la indaba yenzeka khona, abalingisi kanye nomraro, isikhathi. Esethulweni kula kuphenduleka khona imibuzo efana nale: Kuphi? Kwenzekani? Ngubani? njll Indaba kumele yethulwe ngendlela eganukejako. Kumele kusetjenziswe ilimi elinembako,lokho kuzokwenza umfundi abe netjisakalo yokufunda.
6. Coca ngesitlhori sendatjana le ngokusekela imibonwakho.
USomalakazi wazirhatjha. Zakhomba umloyi ngekhaya. Umloyingumalukazana. Umalukazana ufuna ukubulala unosokanakhe.
Azange agcine ngokuphosela ubulongwe phezu kwendlu uSoBilibili kodwana ekuseni wavukela kwamzukulwanakhe wayozenza ngasuthi kunento ayikhohliweko ngayizolo kanti uzozihlolisa bonyana into ayenzileko ngobulongwe yenzeni. Uthe angafika umzukulwanakhe wambikela ngokwenzekileko izolo.
2.3 1 Irarano langaphakathi
Azitjele bonyana uzabe afele kwakhe.
â€¢	Sibe sifitjhani, singaba mimitjho emihlanu ukuya kwesithandathu.
"Thula!" Utjho njalo uMenzelwa uyasikima, ujama ngeenyawo.
Lokhu okuncani komntwana kaNaMkoneni okupheze kube neenyangaezisithandathu kuthome kulile. Kubange itjhada kwanga kuyabona bona la,abantwana abalethwa. Nguye yedwa othole ithuba lokuba la.
Angakaphenduli uMasombuka, uNdala aragele phambili nokubuzabonyana nguMondliwa kwaphela amsolako na? Avume uMasombuka.Atlolatlole uNdala. Abuze neminye imibuzo. Ayiphendule yokeuMasombuka.
Umtloli uqakatheke khulu emitlolweni. Indaba ukuze kube yindaba
"Mkoneni, ngizokuthumela amapholisa akhe ayokuphenya uMondliwa."
aqalene nawo. Sekela ngokudzubhula endatjaneni.
"Ngikubone ngokukhanya kwegezi. Kghani ubaba sele akhohliwebonyana kwakhe kunelampa elikhulukazi ngaphezu komnyangowangaphambili?" Kuhlathulula bekubuza uMondliwa.
9.4.1.3 Isitlhori
"E... mina angazi baba pholisa." Asule iminyembezi uNaMarhubani.Ngomoya ophasi uSukazi athi, "Mma, ngiyakubawa hle. Ngibawa bonyanaukhulume koke okwaziko. Njengombana indaba le sele isezandleni zethuiqiniso sele lifuneka ngonina. Ngalokho akutjho bonyana sizonibophaninobaba sithi ngini enibulele umntwana. Umoya phasi, ungethukinakancani."
"Lotjha mzukulu." USoBilibili ulotjhisa umzukulwakhe.
Ngiyathemba boyana nanisenzako isifundweso ngizabe anginitshwenyi ngombana abadala bathi ububili bubulala inyoka."
"Bathe basayiphethe indaba yokuya eNatali, bezwa abantu bathokoza.Kungene uNdala ongutitjherehloko wesikolo saboBafunani, ukhambanotitjhere uMngomezulu.
Isiphetho ngiso esisivezela umphumela womlayezo esiwuphathelwe mtloli
"Alo ntangazethu ufuna ukungitjela bonyana kungcono ukutshwilisa iimfundo zakho ngehloso yokusoma umuntu obowungambona namtjhana kukunini."
9. Abanye abomma bayathanda ukufihlela abantwana babo iimbongo zaboyise. Uthini wena?
Kiyo yoke imitlolo, irarano liyenzeka.Irarano liqakatheke khulu ngombana ngilo elikhulisa abalingisi.Lokha nakunerarano umlingisi uzama ngayo yoke indlela ukuthola amano wokusombulula irarano abaqalene nalo.
Emzini wakwaThamana babakhele ikhuwa okuthiwa nguMathumbu.
Arhosi ayikho indaba abakhe bayikhuluma emayelana nezethando. Vanekuthi nakuphele inyanga, abodadwabo beze bazomvakatjhela. Bezebamphathele iintwanyana ezimnanjana bathi zibuya kumnakwabo. Yenasoke lesisikhathi bekathatha sengathi kusadlalwa. Kanti indaba iyangokukhula. Nokho namhlanje kumele ayitjele unina. Mhlamunye yenaangamephula kileliziko. Nokho uyamazi uyise bonyana ubaba kangangani.Umuda nakawuthalileko, uwuthalile. Akazoyithatha indaba evela kunina.Nokho abadala bathi umlambo ulingwa ngedondolo.
Minengi imibuzo esizibuza yona ngesihlokwesi:Ingabe bebufunani ubulongwe bekomo phezu kwendlu nokuthi bebubekwe ngubani? Ingabe bekabubekelani? Yoke lemibuzo yenza sifune ukufunda lendatjana.
4. Ingabe isiphetho sendatjana le sibe sihle nanyana awa? Sekela ngokwendatjana.
Sekehlile amakhuwa ekoloyini, aphethe iincwadi ezikulu. Eze nawo abeangene ngerhodlweni. Abuze bonyana lapha kukwaMsongelwa Thamanana? Bavume. Abuze godu amakhuwa bonyana uMsongelwa uphi. Atjelwebonyana uMsongelwa kade abhubha.
Ngelanga okutlolwa ngalo leso sihlahlubo kufumasiseke bona sekade ngasitlola mina. Sengimane ngenza lonelo nje etlasini," kucabanga uSesana angafuni ukuveza kuThemba. Kuhle nakaziwa asihlakaniphi. Mbala kube bukinyakinya imini yoke kuSesana. Ulungisa iimpendulo zakhe ngamananeko.
Amapholisa afika, amadanisa incwadi abayinikelwe nguninakaNobukhazi naleyo elethwe nguSimphiwe.Bathola bonyana elethwenguSimphiwe ngiyo etlolwe ngumufi ngombana isandla esitlole leyoncwadi siyafana naleso esiseencwadini zakaNobukhazi. Kwaba kubotjhwakwabo aboDlambili nomkakhe, njengombana besele afikile uMasilela.
ngokudzubhula endatjaneni.
8. Coca ngamano umlingisi oyikutani awenzako ukurarulula umraro aqalene nawo. Sekela ngokudzubhula endatjaneni.
NguJ.N. Malobola
(e) Ukwephula umuntu amandla.
5. Ingabe utjho ukuthini uSifiso nakasithi 'Sizakuthi nasiqedako nakusirurhu seenyosi ngisitlhorhe ngomuno. Nakukungiluma angikholwa ngombana zizabe zisadakwe yintuthu emnandi ezingakayijayeli. Namtjhana zingangiluma akusenandaba ngombana vele nakade, zitatjwa ziluma.
8.5 Coca ngesifundo salendatjana ngaphasi kwananzi iinhlokwana
abalingisi bayazikhulumela begodu lokho kubenza bona bakholweke,
5. Coca ngelimi umtloli alisebenzisileko uveze ukobana ingabe litsengekile begodu litjhubile nanyana njani na?
"Maye mina, kghani ngilele. Ngiyabhudanga. Ndala akhe ungincinzekhengizwe bonyana ngisezwa na? Maye Zimu uyizwile imithandazo yami!Maye umkhulu Zimu uyesabeka...!" Kwathi thwahla thwahla. Kuthathwaezinye iinthombe. Kwasuka elikhulu itjhada lokujabula. NguNotjhuduThamana yedwa okade alokhu agale phezulu ababaza ubukhulu bakaZimuabuye abhambadane noBafunani bona iminyembezi yakhe iphendukeithabo.
1. Coca ngesingeniso sendatjana le.
"Mnganami, ngiyabuyelela ngithi nawumumuntu itjhudu likuzela kanye epilweni. Yeke-ke nawudlhadlhabeleko uzalitjhidela lidlule kodwana nawungazange kheweqe iinzibi, uzolisebenzisa."
Eminyakeni emihlanu ezako akujiki, nakusibaya kuzokufanele ngisikhulise.
Sele athoma ukutlharuluka kwanjesi uMasombuka. Uyazi bonyana uNdalaangeze adlala ngaye amdala kangaka.
ipendulwakho ngokwendatjana.
2. Kubayini amapholisa angene aphosekile kwaDlambili?
7.5 Wena ungayinikela siphi isihloko lendatjana?
Matjhiyana?" Uyise kaNomadlozi aphelelwe mamandla. Wabhalelwa kuphendula.
4.2 Isikhathi
Ebebathunywe ngebakwaKawule kwaMasombuka bakhuza bababazauMasombuka nakabiza ilobolo. Bazama ukuzililalilela njengombana kusenziwa nakulotjolelwanako kodwana kwavele kwafana. UMasombukawabetha phasi ngenyathelo bewagcina ngokubatjela bonyana nangabebazomonela isikhathi indlela ebeze ngayo ayikamili utjani. Bokebavumelana ngokobana uMasombuka okungasenani bekufanele ababizeiinkulungwana ezimbili zamaranda kwaphela. Okungasenani afake iinkomozemali kwaphela. Udlumbana bazozithathaphi iinkomo ezingaka selebanganasibaya nje. Ngemva kokubonisana, iqhegu uKawule, abafowabonabomnakwabo lakaMoniwa bavumelana ngokobana kungcono kuliswe.Bona beMangweni abazokwenziwa iindlhadlha babantu abafuna ukusulelaubuchaka babo phezu kwabo. UMoniwa azange afune ukuzwa lokhokodwana wavele wabatjela bonyana nabangafuni ukuyomlobolela kungconobalise, uzaziyela. Batshwenywa yini bona ngombana akazokufunaukuphekiswa, kwabo sekuthatha amabherha bawase kwaMasombuka. Yenaangeze ahlukana nentombakhe yeminyaka elikhomba yoke ngombanakuthiwa ilobolo liphezulu. Kunalokho, kungcono asebenzele iinkolodo.Wabakhuluma ngokuzithemba ngombana ngutitjhere, urhola imali ethetjha.
3.4 Usobilibili
Le yindlela abantu abaphila ngayo kileyo ndatjana, ngaleso sikhathi. Lokhu kumayelana nendlela yomphakathi yokuphila ngesikhathi sendatjana namkha indawo la indatjana yenzeka khona. Lokhu kufaka hlangana amasiko kanye neenkolelo zabantu. Umlingisi ukwazi ukwenza izinto ezithileko ngombana ihlalo yakhe imvumela. Isib. Ubulongwe bekomo phezu kwendlu Kukholelwa ebezimini neenyangeni kilendatjana. Eendatjaneni ezinye kuye kungaveli iinkolelo zabantu ngombana umtloli angakhange afune kuvele. Njengendatjana ethi, "Itjhudu lami" lendatjana yenzeke eYunivesithi. Akuveli iinkolelo kangako ngaphandle kokuthi kuthandwa ziphi iinqhema zebholo. Tjheja indatjana enjengale ethi, "Akusimi yindlala" njll.
Irherho Lesilululwazi 93
"Ngisenza kuhle khulu kwamambala. Angithi iimfundo engizenzakosiNgisi, yiSayikholoji, yiSosiyoloji nesifundo seBhizinisi." Aragele phambilingokungibawa bonyana angeze ngakwazi ukumsiza na. Ngivume bonyanangingamsiza bengingezelele ngokuthi, "Eqinisweni akusikho bonyanangiyakusiza kodwana siyasizana."
Ayivale. Athule. Enze njani ngombana nesikolweni akusayiwa nje. Boke abantwana abazokutlola ibanga letjhumi abasayi esikolweni. Bazifundela bodwa emakhaya. Isikhathi sokubuyekeza umsebenzi woke wonyaka bawenza nabotitjhere. Njenganje omunye nomunye kufuze athintathinte lapha azibona bona usalele khona.
8.3 Ingabe bukhona ubudlelwana phakathi kwelimi nommongo-ndaba walendatjana na?
"Awa bekangayeqi,kodwana bekahlala alila ngokuthi imithetho yethuimphilisa kabuhlungu," kusahlathulula uNaMarhubani.
3. Ingabe uTjhejeni uyawuthanda umsebenzakhe na? Sekela
Imibuzo emifitjhani
"Uya ngani lapho mntwanami ubona nje bona sidobha phasi kangaka.Kghani uNdala loyo uzakurhelebha? Awumtjeli bonyana wenauyintandani?"
3. Bangaki abantwana umma lo akhamba nabo? Nikela amabizwabo.
9. Ingabe isiphethwesi siphetho-phekghu nanyana awa? Sekela ipendulwakho
UDlozi asikime. Uyamazi uyise bona libhubhezi. Angamudla ahlaza.
11.	USesana wakwazi ukuliphendula kuhle loke iphepha, ingabe wehlulwa mibuzo emingaki?
11.Ngokubona kwakho ingabe yihle nanyana njani into eyenziwa babelethi bakaNomadlozi na? Sekela ipendulwakho.
"Wo, ngiyabona kwanjesi. Wena awukazimiseli nakancani ukusiza udade loya ko...""Kodwana naye kufanele acabange ngenye indlela." Athule uThokozani kube mumuntu ocabanga khulu.
"Bathi ngimloyi, malume."
Kwenzeka koke lokhu bange-ofisini kaJiyana. Ekugcineni uJiyanawatjela uNaMkoneni bonyana yena uyakhamba begodu ufuna ukuvala i-ofisakhe.UNaMkoneni akhange amdlalise , wavele wamtjela bonaangakhamba yena ongangoJiyana kodwana yena uzokulala khona nge-ofisinapho ngombana akunandawo angaya kiyo.
"Alo ngombana wambona wamthanda kwabangelwa yini bonaungamsomi. Angithi uyazi bonyana ngiliphi igadango ofanele ukulithathangemva kokuzwa bonyana uyazifela ngomuntu. Kghani awusazi namtjhanasele uvutha amalangabi ngemlonyeni."
"Angizenzi ntangazethu, ngenziwa lijamo. Kuyazwakalangaphandlapha.Muhle umntwanomfazi. Muhle ucima ilanga."
Imibuzo emifitjhani
" Hawu! Nami Themba ngilele ngihlezi. Amehlo asencwadini," kuphendula uSesana.
Libuza nje ipholisa amehlo nomkhumbulo kaSukazi akugijimi kodwanakuthi yewize uzokobona. Uzama ukufunda uNaMarhubani emehlweningehloso yokobana mhlambe wona angamtjela okuthileko, okuhlukilekokilokho okutjhiwo mlomo. Umkhumbulo uyazibuza bonyana kubayiniamalanga la kilendawo yakwaMusi kwande abentazanyana abazikhungakonje. Phela akukapheli nenyanga kodwana uNobukhazi sele kumntazanawesithathu ozikhungileko.
(b)	UNaMarhubani
Kunesikhathi sokwenzeka kwendaba kanye nesikhathi sokuphila kwabantu nanyana isikhathi somlando
10.Ingabe inani labalingisi abasendatjaneni le liyakhambisana nomleyo na? sekela ipendulwakho ngokwendatjana
UJiyana warhwatjhula iforomo elayini yetafula, wakhupha nomsobo.Kwarareka uNaMkoneni bona sekwenzekani-ke kwanje.
10.UThemba umfundi ozithembileko eemfundweni zakhe. Uthini wena?
Inyawo Alinapumulo
5. Coca ngesitlhori sendatjana le. Sekela ipendulwakho ngokudzubhula endatjaneni.
"Awu mkhwenyani, kanti nguwe owebe amabherha?" kubuzauMasombuka ngokurareka nakabona abangevenini. UMoniwa aqale phasi.Unamahloni. Akazi bonyana kufanele aphendule namtjhana athiningombana indaba le isemtarini njengamanzinzo wesirhwarhwa.
9.4.1.2 Ukukhula
Aphose amehlo kumhloli oyena otjheje ukutlolwa kweenhlahlubo zabo.Ambone ahlezi lapha phambili. Aphethe iguranda afunda.Angasawatjhidisi amehlo phezu kwakhe. Isandla esinye siye ebeleni.Sibuye. Likhulu leliphepha atlole kilo iimpendulo. Alivule kuhle kancani.Alifake hlangana naleli eliphethe imibuzo. Athi angaqeda awabuyiseamehlo kumhloli. Utjhe umsobo. A tlole kamnandi uSesana.
naseendatjaneni liba khona irarano ngombana liyatholakala nekulumo
5. Ingabe uTjhejeni lo ulisokana elithembekileko na? Sekela
ngokwendatjana.
Abantu baphuthe imikhono, babodwa abathi, "Ayikho lekukhu amanziawaphalazwe." Baphadlhalala njalo.
1.5 Yini unobangela wokuhlukana kukaThombeni noNaKokela?
9. Coca ngesitlhori sendatjana le. Sekela ipendulwakho ngokudzubhula endatjaneni.
Azidele amathambo uDlozi, akhulume okumudla ngaphakathi: "Baba, mina isokana lakwaKabini angilifuni, angilithandi. Asithandani. Wagcina ngokungidlabula nje kwaphela." Utjho njalo uDlozi ugolozele uyise ngemehlweni, abakasacwayizi. Kwehla iminyembezi ehlangene namathimila.
"Awa ngiyakuzwa Sifiso Masango. Tjela mina-ke bonyana uyokusebenza njani ngodade loya njengombana sewathi ufuna umsize ngesifundo esithileko kodwana azange aphathe yokobana ufuna ukusonywa."
Abone bonyana abazali bakhe abamthandi. Abazali bakhe abawahloniphi amalungelwakhe. Sewuyihlanganisile iminyaka elitjhumi neminyaka ethobako. Unalo ilungelo lokuzithathela isiqunto ngepilwakhe. Unalo ilungelo lokuphikisa lokho akubonako bona akuyi ngandlela. Enzenjani?
Indatjana inamatshwayo alandelako:
Ngizakufa Nginje
1. Ingabe uSesana bekahlakaniphile? Sekela ipendulwakho ngokusencwadini.
5.2 Ingabe ukuya ngawe kufanele bona umuntu akhulume bunje?
Aphazanyiswe yimodere ebovu ejama phambi kwesango.Asathwele amehlo kujame neveni yamapholisa, kwehle amapholisa amabilingemodereni. Awu ,elinye ngusayitjeni Ndala. AwahlangabezeuMasombuka.
Thina bantu sikholelwa ekuthini umuntu uvame ukufuselwa ibizo lakhe.
Umngani kaSifiso onguThokozani wamangala ubona uSifiso uvumebunjani ukusiza uBeauty njengombana banomsebenzi omnengi kangaka.Phela yena wala wathi akasenzi isifundo uBeauty abekafuna isizo kiso.Kade angazenzi uThokozani wabekade abona bonyana umsebenzakhemnengi khulu angeze akwazi ukusiza omunye umuntu.
8.1 Coca ngephuzu lokukholweka ulinqophise kinanzi iinhlokwana
UDlozi sekaneenyanga ezine asebenza esipholiseni.Uye esipholiseni njengombana uyise uthe akasesanayo imali yokufundisa umntazana.Umntazana umfundisela bakosokana. Uwazi woke umthetho. Umthetho wokukhuliswa kwabantwana. Umthetho wokuphatha umuzi. uDlozi wazinamalungelo wabantwana kubazali. Alo-ke nakunje kumele enzeni? Utheasahlezi embhedeni uDlozi, aye ngobuthongo.Ezwe ngonina sekambiza.Asikime msinya, asule iminyembezi emehlweni, aphume aye lapho uninaambiza khona.
(a) Amabherha
"Sayitjeni, ngisabawa ukubuza okuthileko," kubawa umkhambisanikaSukazi nakaqeda ukutlola phasi koke okuphendulwe nguNaMarhubani.
3. Ngubani umlingisi oyikutani endatjaneni na?
4. Coca ngomraro umlingisi oyikutani aqalene nawo. Sekela ngokusendatjaneni.
6. Isikolo yindawo yokufunda nanyana yokuqala iintombi na? sekela ipendulwakho ngokwendatjana.
"Ukhulunyiswa kungazi bona ukuthandana kwami noPhrinsipali uMathabe, ngikho ebekwenza nginidlule noke. Esinye nesinye isihlahlubo ebesitlolwa mina benginikelwa imibuzo yakhona kusese namalanga.
(c) USimphiwe
Isirhunyezo
18.Ingabe umntwana unalo ilungelo lokutlhoriswa na? Sekela ipendulwakho.
2. Ingabe sifengqo bani esimumethwe mumutjho ongehla? Sekela ipendulwakho.
9.4.1.1 Isethulo
Isirhunyezo
1.5 Ingabe wafunga nini uSoBilibili ngoNoZabenzeni?
Umloyi akanawo umbala, akabonwa mumuntu. Ukhulumanomzukulwani nje uhlekela ngehliziyweni.
"Malukazana, ungagadangi ngakwamapha. Uphume ngakwamapha neempotjwana zakho, uyokupheka wedwa ngakwakho. Angifuni ukubulawa nguwe mina." Lawo mamezwi kanosokana.
4. Coca ngesitlhori sendatjana le. Sekela ipendulwakho ngokudzubhula endatjaneni.
Imibuzo emide
Leli lirarano eleneka phakathi kwabalingisi.
10.Ingabe isenzo sokufihlela umntwana isibongo sihle nanyana awa? Veza umthelela oba khona ngalokho.
"Utjho bonyana kungenzeka bona uMondliwa uzama ukulahlaumtlhala?"
ukuhlongakala.
9.4 Phawula ngesiphetho sendatjana le.
"Sayitjeni qala la, awukwazi ukusibopha ungakasitjeli bonyanausibophelani," kunghonghoyila uDlambili. Ubonakala ebusweni bonyanawethukile.
Zifunisise. Uwedwa nje ngakwenu. Asifuni thina ukuvelelwa mamatjhwa.
"Themba ngibawa ungamlwisi umuntu ongilayele kuwe. NguFikile."Athule uThemba abone bona liqiniso.
1. Coca ngesingeniso sendatjana le. Ingabe sivezwe kuhle nanyana awa, sekela
9.4.1.5 Ingabe kukhona ukukhambelana phakathi kwesihloko salendatjana nesiphetho sayo? Sekela ipendulwakho.
Indaba yabhala ukurageka ngombana umniniyo uyibalekele. Boke basala bamangele, kuthule kuthe du! Nokho nakuyimbewu yona kwabe uyitjele uSoBilibili. Ibilibili lakhe lasala libarhitjha. Umlilo botha wentuthu.
Njengombana ngikutjelile,umsebenzi awukho mfazabantu. Zamazama nakwezinye iindawo ngamanye amalanga, mhlambe uZimu angakusingatha ulithole itorhwana." Angakaqedi ikulumakhe uJiyana, uSincamile alile.
10.	Kubayini abanye abafundi bebangalemuki phakathi komnyaka bonyana uSesana yena kade asitlola isihlahlubo esitlolwa mhlokho?
Ayithathe incwajana uSukazi. Ayiqalisise. Athintithe ihloko. Ayiphoselengaphakathi kwesikhwama serhembe. Ngehliziyo athi nanzi-ke izintozabantu. Mumuntu ophosiweko kwaphela ongazibulalela bonyanaababelethi bakhe bamalela bonyana angenise isokana lakhe kwabo.Msinyazana weqe umkhumbulwakhe. Akhumbule bonyana umthethoufuna iqiniso njemgombana linjalo, ingasikho lokho ipholisa elizicabangelakhona.
1.7 "Kodwana mina angikahlongakali ngikhona ngibawa bonyana ungamukele njengoyihlo ngombana vele ngiyakubeletha." Ingathana wena unguZondi ubuzokwenzani ngesibawo esinje? Sekela ipendulwakho.
Ungacabangi bona ulila nje uyadedesa. Umntwana lo, uphathekile.
Umlingisi angahlathululwa ngokuthi kuhlathululwe indawo lapho simthola khona. Umtloli angamhlathulula ngokuthi "Sathi nasifikako sathola uNaMalobola ahlezi ngekhwitjhini, bekugcwele izitja kiyo yoke indawo. Amaphela bekakhamba yoke indawo ngitjho nesitofini esasingakabaswa. Phambi kwesitofu bekugcwele umlotha.Sithe nasingenako, wasikima uNaMalobola, kade ambethe irogo okubonakalako bona kade lawagcina amanzi." Lomlingisi kuyavela bona umumuntu ongazithandiko, ulivila. Lokho sikubona ngezitja ezigcwele yoke indawo kanye namaphela.
"Dadwethu." Kwakhuluma mina ngaphambi kobana siphumeemnyango. "Ngizokubawa bonyana ungilinde emnyangwapha ngombanakuneencwadi engifuna ukuziboleka ngaphakathapha. Iincwadezo zizokubalisizo entweni esiyoyenza."
Abadala bathi efako iyazirarhararhela. UNoZabenzeni naye wenza njalo.Wasuka waya kunosokana, wamtjela zayizolo ebusuku. Isalukazana sabantusatotototoba naye bayokuhlola phezu kwendlu. Sebabhodabhoda bangabonilitho babuya bahlala erhodlweni. Bakhulumela phasi bathiyisana amano.
"Ungalitjho ulibuyelele lelo. Nawungaqalisisa kuhle abomahlalela badlaukudlula thina abafundako nabasebenzako." Yedlule leyo.
"Uzabe usize khulu-ke nawenza njalo. Ejele kungcono khulukunalesisono engisibonako. Ngiyazi lapho ngizokulala ngidlile nezintwanazeKosezi. Futhi lapho sizabe singendlini. Abize baba, abize. Nangabeazongibuyisela ekhaya angikhweli iveni yepholisa. Ngcono siziyele ejele,"kuphendula uNaMkoneni nomntwana angakazibeki phasi ngesililo.Isikhathi sesiya e-irini lesithandathu ntambama. Lepi solo ithome ekuseninge-iri lobunane nakungenwa emisebenzini.
"Okhunye nokhunye." Aphendule ngokukhulu ukwesaba. Ngibizeamapleyidi amabili wamatjhipsi, iintokana zenyama yekukhu ethosiweko,isaladi namabhlege amabili wesiselo esimakhaza. "Tjhephana dadengingathi ungubani izinyo lakho ngombana nangikhumbula kuhle asazani.Kokuthoma mina nginguSifiso."
ngokudzubhula endatjaneni.
10.Ingabe abentwana bayayibekezelela imitlhago yemakhabo na? Sekela ngokudzubhula ngokusendatjaneni.
4. Ayikho edla utjani. Uthini wena. Sekela ngokwendatjana.
Msinyana sikhambe siyokuhlala ngaphasi komuthi, phezu komgwengwe.Kwaba kusuka kwamaphepha-ke njalo. Nakumabhoksi wona asalaemmoyeni. Nasilokhu siya phambili ngabona bonyana kuyaphakusesenzima tshu. Wabalokho abuza imibuzo engazisiko neqinileko. Yokengayiphendula ngendlela ekhombisako bonyana ngiyayazi into le.Ukufakazela engikutjhoko benginande ngiphaya amanye amkhasiwaleziincwadi engizibolekileko. Ngenza koke lokhu nje amehlwami anondeamuthi rhedlu. Amathangakhe amhlophe twa, ngiwabona kuhle ngombanawembethe ibhrugu elifitjhani.
3. Itjho bona abalingisi abalandelako bavezwe njengabalingisi abanjani endatjaneni.
5.1 Ngubani obekakhuluma amezwi la.
(c)Ukudlabula.
3. Coca ngelimi umtloli alisebenzisileko, ingabe litjhubile nanyana awa? Sekela ipendulwakho.
Wabuyelela amagamakhe abekangena kabuhlungu endodeni le ethi inguyise. Wayibawa bonyana ayiphume iphele emzini kayise ibuye kusasa nangabe ifuna ukuthi yena ayazi. Kwaba buhlungu emntwini omdala waphuma amehlo agcwele iminyembezi okwenza bonyana noZondi ibe buhlungu ihliziywakhe. "Mntanami sengikhamba, nokho ungakhohlwa bonyana ngiyakubeletha nofana ungiqotha kwenja nje akusenani," Yatjho njalo indoda yavala umnyango yaphuma. Wasala naye uZondi nemicabango eyayingapheli. "Kanti kunjani ephasinapha madoda, ungathi umdala kanti awukaboni? Khewabonaphi ukuthi umuntu omhlathi iqinile njengami nje akamazi uyise, nokwenza ophilako? Kwenzeka njani bonyana eenhlobeni zami kungezi namunye azongiluma indlebe ngalokhu? Awa angazi sengizakuzwa ngabadala bonyana ngabe bona bayithini indaba enjengale."
Akusimi yindlala: Ummongo-ndaba mtlhago
"Ungaya kodwana angikholwa bona uzakulethela. Bathanda iinthorophela aboThemba. Wawathola, nami uzonginikela-ke phela," kurabhelauFikile. Akhambe abuyele kwabo uSesana.
Nangambala kwathi ngemuva kwamalobolo, umkhwenyana wakhambawayozithatha iinkomo aziboleke kuBhuda wazibuyisela.
Isirhunyezo
"Uzangilibalela baba pholisa. Nami angizenzi kodwana ngenziwabuhlungu behliziyo." Adose ummoya. Engikufunyeneko nangingenangapha ngekamerweni ngilokhu okufunyeneko nawe."
7. Ipholisa uSukazi livezwe njengomuntu owaziko umsebenzakhe kanti nokhaliphileko. Sekela ngokunqophisa endatjaneni.
USukazi acabange ukulandelela indaba yokungatjhatjhululwa kukamufikodwana abone bonyana isizathu esibekwako sinqophile. Nabo nabafikakobamfumnyene sele amakhaza mpo. Kukhulunywa nje elinye ipholisalimajadujadu ngokutlola phasi koke okutjhiwoko.
1. Coca ngalamaphuzu wendatjana angaphasi kwesizinda.-Ukuhlala kwabantu.-Indawo.-Isikhathi.
2.1.2 UNoZabenzeni
(e) Ukuphenduka inja enethwe lizulu.
1.3	Kutjho ukuthini ukuthi bamfumene sele amakhaza mpo?
ipendulwakho ngokudzubhula endatjaneni.
Ngomnyaka we-1977, waya eBotshabelo Training Institution, eyayingetlhagwini yeMiddelburg wayokufundela ubutitjhere ngeemfundo zeJunior Certificate.
3. Hlathulula ngokuzeleko mayelana nokutjhuguluka kwalokho ebekulindelwe esiphethweni.
15.Itjho bona abalingisaba bavezwe njengabantu abanjani ngokwendatjana?
4. Ingabe lokhu uyise kaNomadlozi akutjela uNomadlozi kuyamthabisa na? Sekela ipendulwakho ngokwendatjana.
UMondliwa abone bonyana nakazokuragela phambil nokurhinizaangahle azifunyane sele anethwa lizulu lezandla.
"Mfowethu biza bakwaKabini beze lapha ngibabikele indaba le. Nabo ngiyathemba sebayirhamulile," Uyise kaDlozi udanile. Uyathoma ukuyibona into enje epilwenakhe.
Lalibizwa ngebizo lelo ngombana linamathumbukazi amakhulu. Nokho imizi yona yayiminengana yakhelene maqalanga.
Ngamalanga bekavukela ekhuweni ayokuhlanza iimpahla kwanaMzwathiyana umfazana wekhuwa, umkaMathumbu. Bekarhola kanye ngonyaka, ebusika. Ekupheleni konyaka bebamnikela umgodla wepuphu. Enye imadlana ebebaphila ngayo ngeyamatorho. Bekatorha nakangakayi kwanaMzwathiyana. Amasinyana wabantu abakhele uMathumbu bekangazisi. Nalomiseleko bekungavunwa litho. Ngonyaka wenala bekuba nconywana. Bebakwazi ukuthengisa isiphila neembhontjisi.
Ngelanga lomtjhado kufike bakude nabaseduze. Ingani lomntazanawaziwa ngomusa ekhaya nesibhedlela. Iinhlobo nabangani balinga ngakho koke okusemandlenabo. Nekhabo lesokana kube ngileso ngebanga lemiraroethileko abakhwenyani bangafiki kusakhanya emzini. Indaba ekulu kukuthibafika ngobunengi kangaka abantu isilukazi salapha ekhaya asikhongombana sibawe ukuthi siyokurhelebha emtholapilo wokubelethisa khonalapha emzini. Umkhwenyanakhe umma lo akamqedisisi kuhle. Wagcinangokumbona esithombeni, izuba lasirhonona isiphila kodwana lase lavalaphetjheya. Into nje kukuthi irhwanqa leemfunda laziwa ngokuthi lisebenzaehotela ephambili ekuthiwa yi-MANHATTAN ePitori.
"Uyabona Dlozi, wena nonyoko nibantwana. Esengikukhulumile akusafuni ukutjhugululwa. Nokho-ke ukuthabisa ihliziywakho khamba uyokubonisana nonyoko loyo. Nakungimi khona ngiqedile. Ilanga ngelenyanga ezako nayinelanga elilodwa. Ngiyaqeda, bengiyadlula lapho."
3.3 Ukukhula Kwendaba
Ukusuka eHendrina waya eMayitjha High School, eseWaterval KwaNdebele, wayokufunda iimfundo zesekhondari ngomnyaka we-1971 la afika wathoma ukubona ipilo epheleleko yomuntu omutjha. Ngomnyaka we-1976 wabe afunda uMatric, wase uyaphazamiseka ngebanga lomguruguru wabafundi owaba ngamandla eSoweto.
Ubulongwe bekomo phezu kwendlu: Ummongo-ndaba buloyi
"Sukapha, kanti mina ngithi ulilela into yamambala, evuthiweko. Kantiulilela into engekho kangaka? Uthi uyazizwa nje Dlozi bonyana uthini? Hi!uyazizwa na? Uthi uyihlo angavuma indaba yokobana sikhutjhwe ithambongemlonyeni, he? Ingani soke sikhathesi bewuthule ungakhulumi bonyanau-Arhosi awumfuni. Indaba seyonakala bona ujoyinele ubupholisa. Njalonje bebasiritjha abantu bakwaKabini, basibuza namavuko ngeengubo ezihle.
Ilimi kumele likhambelane nabalingisi.Ubudala, ubujamo,ukuthi benza muphi umsebenzi epilweni. Ilimi liyahlukaniswa phakathi kwalelo elilula nalelo elitjhubileko. Ilimi nalilula khulu lingamdondisa umfundi kanti nalitjhube khulu nakhona lingamenza angabi netjisakalo yokufunda umfundi.
ipendulwakho ngokwendatjana.
1.4 Ingabe kutjho ukuthini ukuthi umloyi akanawo umbala?
5. Coca ngelimi elisetjenziswe mtloli kilendatjana. Sekela
1.3 UZondi ungewakwabani isibongo sakhe samambala?
8.2 Abalingisi
Kwamambala uZondi wahlala phasi noNaKokelo wathula wathi du khange asabanga itjhada. Waleya indabakhe uThombeni wathi, "Ndodana ngilapha nje angilali ebusuku, abezimu balwa nami bathi ngikufune bengikufumane.
Bekunguye ophosele ubulongwe bekomo phezu kwendluyomzukulwakhe.
â€¢	Iyabukwa indatjana eza nalokho besingakakulindeli esiphethweni. Ngamanye amagama kuhle ukuthi indatjana ingasongwa ngendlela egade iqaleka ngayo emzimbeni.
"Akukho ukukutshima lapha,ngitjho ngiqinisile. Phela umuhle wena,uyikwekwezi izihlalele. Phela nami angizenzi bonyana ngikusize kodwanangenziwa bubuhle bakho." Gade sele ngithanda ukumsikinya.
Ngivele ngihleke nangizwa umnganami akhuluma ngalendlela."Ngimqale kanye koma kere ngemlonyeni. Amathe kwaba yinolwana.Kwaba ngathi ngekokuthoma ngibona umntazana omuhle kangaka kantieenyangeni ezintathu ngiseyunivesithapha sengibone abanengi aba.."
3. Ngubani izinyo lesokana elamdlabulako?
â€¢ 1994: Wazuza i-BED, e-UNISA
Umtloli ukhetha nesizinda esifaneleko, ilanga elikhulu lomtjhado kaTjhejeni ukuveza wona lommongo-ndaba.
Khonokho ngizizwe ngomele intuthu yamadoda. Msinyana ngikhupheigwayi, ngilitjhise. Kuthi intuthu nayenza amafu emmoyeni ngithi"Kokuthoma mnganami ngizokubawa ungilibalele ngokuthembisa kwamiudade loya ngibe ngithembise nawe bonyana isifundo seSayikholojisizosenza soke. Ngibetha irhobhe. Ngiyazi bonyana angeze ngisalifunyanaithuba lokwenza nawe isifundweso ngombana nawe uyazi bonyana isifundo udade loya afuna ngimsize ngaso side kangangani. Yeke-ke ngibawaungilibalele. Ungazithiyi lakaBadanile."
1.5	Tlola isithakazelo sakwaMasilela
1. Ingabe ngubani umlingisi oyikutani kilendatjana begodu ucalene namuphi umraro.
2.3.2 Irarano langaphandle
"Ngibawa uragele phambili,"kubawa uSukazi.
Unina ngelinye ilanga ekuseni amtjele bonyana kumele athatheamalangana emsebenzini ngombana uyalotjolwa ngepelaveke. Nangambalawawathatha amalangana lawo, zafika iinhlobo eziseduze nezikudezizomlaya uNomadlozi.Obekurara kukuthi uNomadlozi bekukhulunywanaye nje, angavumi begodu angali. Bekazithulele umntwanabantu.Abanengi bebathi kwenziwa kukuthi uthukile.
(c)Ifundo ililitje.
"Yeyi wena msana, lisa ukungonela isikhathi, uyamazi namtjhanaawumazi umuntu owebe iinkomo zami?" sekubhoka uMasombuka.
4. Amabizo wabantwana la ayakhuluma. Uthini wena? Sekela ipendulwakho ngokwendatjana.
"Unetjhumi leminyaka neminyaka ekhombako."
NguM.S. Ntuli
"Sesana, ufuze ngathi uzangenzela iintangana ezibovana wena.Uthunyelwe ngubani la, kimi? Mhlambe ngiyakurhaba nje angazi. Utjholiphi isizo kghani?" kubuza uThemba ngokungavuthwa kuhle ehliziyweni,uyasola. Njani uSesana angeza kuye, ukube uSesana waziwanjengomahlakaniphana esikolweni? UThemba afikelwe yingqondoyokobana mhlamunye uSesana uzomsenga ngokuthileko. Naye uSesanaunomraro wokuvezela uThemba lento eze ngayo.
Irherho Lokumumethwe 91
9.4.1.4 Isiphetho
"Ngilo ngiyazi mina. Letha wena ngije ngitlola ngizilungiselelaiimpendulo." Mbala uFikile amnikele emva kobana ahlulekileekumdaniseni. Litlolwe ngesandla ukutjengisa bona belikotjululwa. Usukeumsebenzi kuSesana. Kulile ubuphaquphaqu encwadini ye-Biology. USesana umatasatasa nje, noFikile umatasatasa. Uyafunda uFikile.Uyakopa uSesana.
(c)UThemba.
"Ngiyathokoza baba pholisa. Ngiwezwa kuhle amagamakho."Ukhuluma nje sele asilingwa ngilemibuzo engapheliko. "Imithethoengicabanga bonyana ukhuluma ngayo mithetho efana nokobana asifunibonyana akhambe ebusuku, ukwembathwa amabhrugu neminye."
â€¢	Umtloli nombutheleli wencwadi Ephasini.
"Uyabona nakungudade loya angithomi ukumbona. Ngambonakokuthoma mhlana ngizokuhlola imiphumela yobana ngithethwe laphanamtjhana njani. Ngamqala kanye ngamthanda, engithemba bonyana naweangeze wangisola ngombana ubonile bonyana uvumelana nobujamo."
"Emzini wami, mina Menzelwa wakoBesabakhe Matjhiyana, ayizuowenzeka intando yomntwana. Uyangizwa bona ngithini? Lalela-ke
1.9	Ucabanga bona kubayini unina kaNobukhazi bekangasilaleli isililo sakaNobukhazi sokukatwa nguyise.
Unina kaSesana ekuseni wazizwa athaba khulu nakabona umntwanakhe alala nakusako,ngesimanga sokufunda."Bambelela Kabini. Ifundo lilitje. Iyenjiwa. Ngizwe noyihlo seleakurhawukela ebusuku nakathi uyaphuma abona ngelawini lakhokusakhanya, kanti sekusile. Mntwanami kuyasithokozisa emoyeni lokhosinoyihlo. Bopha iinthimba zakho Kabini," kutjho unina.
7. Ngubani umlingisi oyikutani endatjaneni le na?
2. UNaMaridili ugoma imbuya ngelithi. Uthini wena, sekela
(a)	Ihlanakela na.
1.4 UZondi ingabe wakhula asazi bona ngewakwabani?
Alamukele uMasombuka. Aragele phambili ngemibuzo yabofokisi."Alo wena msana ndina kubayini ungathi ilori leyo nayiqeda ukukhambaweqe msinyazana uzongivusa?"
Abentazana abaqalekako bekuba ncono kibo, bekabaphatha kuhle.
"Baba,ngibawa indaba le khengithi ukuyoyibonisana nomma. Sengathi mina iyangibinda," kutjho uDlozi ngelizwi elilisizana begodu uhlengezela neminyembezi.
NguM.S. Mahlangu
â€¢	Sisonga indatjana ngamagama anembako nanothileko.
7. Hlathulula bona ingabe lokhu okwenzeka endatjaneni kuyakholweka nanyana awa? Sekela ipendulwakho ngokusekela ngokwendatjana
(a)Isibibithwana.
(e) Ayikho ikukhu, amanzi akaphalazwe.
Wazirhatjha iindawula uSomalakazi, iindawula zakhomba uNozabenzeni bonyana nguye umloyi . Kuhlekuhle ubulongwe lobu bekumele buwele ngakunosokana bese kuyaphela ngaye. Unosokana kaNozabenzeni waphatheka kumbi khulu bewatjela umakotakhe bonyana angasalibeki inyawo lakhe ngakwakhe.
â€¢	Izehlakalo nanyana zingaba zimbili nokho kumele zikhambisane
"Qala. Uyabona bona unjani umgogodlha nala emathunjini? Uyabona?Leziinlonda esele zincinca amanzi, seyiveke yesithathu le zimvelile. Manje nangingasebenziko nje, uthi ngimthini umntwana lo." Athule uJiyana ezweamehlwakhe agcwala iminyembezi. Athi ucala lokha komsanyanaokutsurame hlangana nemithwadlana kanina, akubone kusula iminyembezikurhorha namathimila asele awuluka.
"Tjhebetjhebe baba. Ayidle izitjhiyele Mkoneni. Nokho bengingakahlosiukukudelela. Ngesabile ukuhlaba umkhosi ngombana omunye wamadodandina lawo gade atjhagala ngesigidi. Engikwenzileko kutlola iinomborozelori." UMondliwa ukhuluma nje unikela uMasombuka iphetjhanaelineenomboroplada.
"Ebusuku?" Kwabuza uThokozani ngokukhulu ukurareka. Ngivelengizenze umuntu ongezwako.
-indlela yokwembatha Endatjaneni ethi 'Itjhudu Lami' kuthiwa uNomhlekhabo bekambethe ibhrugu elifitjhani kungakho uSifiso wakwazi ukubona amathanga amhlophe kaNomhlekhabo.Lokhu kusitjengisa bona sikhathi sanje. Isib. Akhese siqale nanzi iindatjana.
(d) Ukuba mncamo nerhara.
7.1 Indawo
Awa, awuthome umsebenzi umfundisi.
Kwathi angife nangibona uThokozani angunguza asithi isifundoseSosiyoloji akasenzi, sibe sisenza naye. Ehlokwenami kwaduma abokghanikubangelwa yini bonyana akhulume ngalendlela. Do, ukuyifunyanaipendulo efaneleko. Msinyana ngithi, "Mina dade ngiyasenza isifundweso.Begodu ngingakuthabela tle ukusebenzisana nawe ngombana ngiyazibonyana izandla ezimbalwa zenza umsebenzi ube lula. Kuyangithabisa tleukubona udade onomusa njengawe ngombana inengi labodade liyazibona."
3. Ingabe isiphetho salendatjana siza nakho okungakalindelwa na? Sekela ipendulwakho ngokudzubhula endatjaneni.
"Fikile ngiyakubona awungiboni. Eqinisweni ngifuna abaphethe izinja.Khange khewuzizwele bona zingakuphi na?" kuhleba uSesana. Uyarhawula."Iye. Phela isikhathi sikhambile dade. Ukuhlalela incwadi batjho uyafundaakusasizi. Qala sekusele langomuso nelilandelako ilanga. Siza-ke dadenangabe khewezwa," kutjho uSesana. UFikile ayivule ihliziywakhe. Atjhobona akhona ezwe ngawo. Atjho nokobana kukhona lesifundoabazokuthoma ngaso, alitholileko, isifundo se-Biology. Athi angaveza bonalelo phepha unalo, abatjho bona akalithembi kangangani."Nali le-Biology likhona, ngililethelwe boThemba emini. Alo-ke umrarokukobana ngiyalisola mina, ungibona nginyula ukufunda encwadini nje,ngenziwa kungabathembi aboThemba," kutjho uFikile. USesana afikelwengokukhulu ukuthakasa nakezwa bona nokho umnganakhe lo, kukhonaanakho. Angabe asadla isikhathi uSesana. Ahlale phasi anzinze. AbaweuFikile bona amuphe amaphepha angakghona ukutlolela kiwo. Athiangawathola, abawe lelo phepha lemibuzo yesifundo se-Biology. UFikile alinge ukumephula amandla ngokumtjela bona akakholwa bona ngiloleliphepha elizokutlolwa kilomnyaka. Abe ngonomona kuSesana.
3. Ingabe umtloli ukwazile kusebenzisa iqhinga lokuthiya amabizo ngepumelelo kilaba balingisi abalandelako na:
UZondi lapho selimqedile ivalo nokwenza uyedwa kwabo namhlanje ngombana isilukazi esingunina sisayokufuna izinto zokukghabisa ikamuru lesimanje njengombana sekusele amalangana bonyana uZondi athathe.
1.1 Tlola bonyana uSoBilibili uhlobana njani noMaliwa
Kwenzeka koke lokhu, bamamathe nelimu aboNomhlekhabo noSifiso abazani iimbongo zabo. Kuthe ngelinye ilanga baqeda ukufunda, uSifisowabawa uNomhlekhabo bona ambuyiselele iincwadi elayibhrari. Yenzekaindabakazi,uNomhlekhabo wabuya emveni kokubuyisela iincwadi. WabuzauSifiso ngokumangala bona kanti ungewakwaMasango na? Phela uboneisibongo sakhe ekaradeni ebekamnikele lona bona bambuyiselele iincwadi.Waphatheka kumbi uSifiso, yini abangasayenza ngodadwabo. Watjengisaukudana okukhulu bewatjho naye bona litjhudu lakhe elimbi.'
Angeze sakhuluma ngelimi kodwana singasithinti isitayela somtloli.Ilimi nesitayela angeze wazihlukanisa.Indlela umtloli asebenzisa ngayo ilimi endabeni kwenza sikghone ukumazi bona umumuntu onjani.Ingabe uthanda ukusebenzisa amagama wokubolekwa nanyana uthanda ukusebenzisa amagama wemvelo. Ingabe uthanda ukusebenzisa ilimi elizele iimfengqo namkha ilimi nje elilula. Isitayela yindlela indaba etlolwe ngayo ukuze ihloso yomtloli ifezeke. Omunye nomunye umtloli unendlela yakhe yokutlola.Lendlela kuba ngeyakhe yedwa. Isitayela somtloli sakhiwa begodu sithuthukiswe likhetho-magama kanye nokusetjenziswa kwelimi. Isitayela silethwa nakukuthi umtloli usebenzise yiphi indlela yokwethula indabakhe. Ingabe usebenzise umethuli omumuntu wokuthoma, ikulumo-pendulwano namkha umtloli ngokwakhe/ umuntu wesithathu. Isitayela umtloli asisebenzisako siyame khulu ekutheni uyini umnqopho womtlolo nokuthi ngisiphi isizinda sendabakhe. Isib. Nawufundisisa indatjana ethi, "Ubulongwe bekomo buphezu kwendlu", ungathola bona umtloli usebenzise ilimi elijiyileko. Qala nje: (Wararha umbethe ekuseni kangaka, umloyi akanawo umbala, kuvuswa ezivusako,ukungasathelelani amanzi, anga lilithi lomthanyelo, athuke ihlabathi eyaginya abodadwabo nabafowabo.njll)
1. Coca ngesingeniso ngaphasi kwalamaphuzu ngokwendatjana:
Kuse elingaliko. Liphakame. Bafike abazokulobola. UDloziakakababoni, uzwe ngepelesakhe. Sifikile isikhathi esinzima kuDlozi.Sifikile isikhathi esinzima kebakwaMatjhiyana. Kuyaphikiswana ngenanileenkomo. BakwaMatjhiyana bathi sifuna iinkomo ezithi...ezikhambangeenyawo. Sifuna nezithi...eziyimali. BakwaKabini nabo bayazililela bathiinani elibiziweko liphezulu. Bebayabuza bona ikomo yabo ikhamba malini.Lo mdlalo wabantu abolobolako nabalotjolelwako.
10.Kukhona ukutjhayisana kwamasiko kilendatjana uthini wena? Sekela ipendulwakho ngokudzubhula endatjaneni.
UZondi waphendula amehlo wawaphosa phezu kukanina obekaguqe phambi kwabo. Amehlo wabo khenge ahlangane ngombana uNaKokela wamdima amehlo. UZondi wafunda kwezakhe bonyana kwamambala kukhona into ekhona ngombana nangu unina amdima amehlo. UZondi wagcina abuzile wathi, "Ngabe lokhu okutjhiwo ngubaba uThombeni kunjalo mma?" UNaKokela watlhoga umgodi wokungena ngombana indaba kaThombeni le imthela ngehlazo kanti bekangakayilindeli. Nokho waphendulela phasi wathi: "Eqinisweni msanami kunjengobana uThombeni atjho." UZondi wafoma emhlana ngekulumo yababelethi bakhe wathi, "Alo kubayini ngibe ngowakwaMnyakeni kanti ubaba usaphila begodu ngazi bonyana ubaba wahlongakala ngisesemncani."
UMoniwa Kawule, umkhwenyanakhe, ubalobolele kuhlebakwaMasombuka. Ulobole ngeenkomo ezisithandathu eziphilako nemalieziinkulungwana ezibunane zamaranda. Abafowabo bamsolileuMasombuka. Balila ngokuthi ubiza amabherha kwanga uthengisaimodere. Bakhona nabathi ufuna ukuvuka ngebeMangweni ngombananakhu nekukhu yakokukhu akanayo. UMasombuka uvele wabatjelabonyana yena wenza intandwakhe emzinakhe. Nguye nomkakhe kwaphelaabaziko bonyana uNobezimu bamtlhagela kangangani ngaphambikokumfunyana. Ngeyakhe imali ebeyimusa phasi naphezulu lokha nagadeagula angapholi. Ukudlula lapho uNobezimu ufundile. Ngumabhalanaema-ofisini ngapha KwaMhlanga. Abafowabo nabomalumakhe lomntazanabazamile ukumbonisa uMasombuka kodwana wathi nanti ilanga.Kwagcinwa kuvunyelwana ngokuthi akaliswe ngombana nesintu siyatjhobonyana ohlaba yakhe akalelwa.
Le miqondo eqakathekileko yendatjana. Isib. Ithando, ipi, ubuloyi,umtlhago,amasiko nokhunye.
Nakaphendula ihloko aqala emuva la kuhlezi khona uThemba, amthole ahlome ihliko phasi. Kunyakaza isandla nomsobo kwaphela.
Indatjana yingcoco efitjhani njengegama layo.
12.ngokudzubhula endatjaneni.
7.Coca ngesizinda salendatjana ngaphasi kwalezi iinhlokwana
9.4.1 Coca ngomoya walendatjana
"Kwenzenjani ekhayapha?" kubuza uDlambili athwele amehlo.
Ingani naso sifuna ukubabona kuhle laba ababili abahlanganiswako.
Kuthe uNoZabenzeni aditjhile, wezwa bhu! phezu kwendlu.Njengombana bekayedwa abentwana bakhe bavakatjhele ekhabomkhulu,wacima ikesi walala. Ulala nje urarwa yinto epharumele phezu kwendluyakwakhe. Alo uzakuthini? Unomzana wakwakhe usemsebenzini ePitori.Uzakuza ekupheleni kwenyanga. Nokho walala bekwasa.
2.3 Coca ngerarano elibe khona kilendatjana. Sebenzisa nanzi iinhlokwana
"Mma."
Wathaba khulu unina kaBafunani, wabona imithandazwakhe iphendulekile. Wabona imitlhagwakhe iphelile.
16.Itjho bona ngikuphi okwafike kwavezwa yincwadi kammeli kuyise kaNomadlozi okumayelana namalungelo wabentwana na?
4. Yayithini incwajana?
Nakafika kuFikile wathola "inja" uFikile athi uyithole kuThemba. Nokho uFikile bekangayithembi, bekangalithembi iphepha alinikelwe boThemba.
4. Coca ngehlalo yabantu endatjaneni, usekele ipendulwakho
6.2.1 UMhlonitjhwa uJiyana
8.6 Abalingisi bendatajana kumele bangadluli kwabahlanu. Ingabe umtloli ukwazile ukuwulandela lomleyo na? Hlathulula.
Incwajana Nencwadi 1 nguMS Mahlangu
" Sewufunde kangangani wena Themba? Phela mina ngibathe ngiyazazikuyala. Nje, ngizokubawa bona khewusize phela." Athule uThembaabethwe livalo. Nokho lisuke godu, azizwe aba nesibindi.
7. Ngokubona kwakho abentwana abafuna izinja ekupheleni komnyaka ingabe bafundi abanjani? Hlathulula.
6. Ingabe abantu bakwaThamana bangebakwabani?
(d)Isifundo seSayikholoji.
2. ngokwendatjana.
"Awa, ungatshwenyeki, koke ukudla kuzokubhadelwa ngimi." Sifunyanengekhafitheriya kungakazali ngombana kwabanengi isikhathi sokudla gadesele sidlulile kanti nakubafundi abakhamba ngeembhesi sele bathomaukuba nzinyana endleleni.
2.
2. Coca ngomzimba wendaba
1.6 Dzubhula isitjho esihlathulula bona uNoZabenzeni wonda, waphela.
"Utjho njani? Njengobanyana bewusiphala soke ngesikhathi nasitlolaiinhlahlubo zaphakathi komnyaka nje?"
6.1.3 Umzimba
â€¢	Ukungenisa indaba kuqakathekile bonyana umtloli asebenzise ilimi, elinothileko (elineemfengqo, izitjho kanye nezaga.) Lokhu kwenza umfundi adoseke.Umtloli angayingenisa ngesibabazo indatjanakhe namanye amaqhinga.
"Awa, mma," kuphendula uNoZabenzeni.
(d) Ukukhutjhwa ifutha ngemlonyeni.
Atjhinge phasi amapholisa, kodwana angafunyana litho elitheni.
8.3 Isikhathi nendawo
9.2 Umlingisi njengomuntu wokuthoma
Abantu abazele ecabazini lalapha kwaDlambili bademba ekulu.Ubunengi babo bubulala inyoka. Kubona nosakhasela eziko bonyana laphakunento ekhona. Kiso isiphithiphitheso kuvele iveni yamapholisa. Izaiphosekile. Kuyabonakala bonyana abantu bomthethwaba barhabile.Kunobana abantu batjhide ngombana naku sele kufika abantu bomthethobavele bazijamele kwanga akunalitho. Amapholisa amabili ehle ngeveninimsinyazana. Afuhluzele phakathi kwesiqubuthweso,sele anqophe ngendlini.Nakangenako afunyane uNaMarhubani akghidlha somhlolokazi.
Kuthule kuthi du kwanjesi kuzwakale ukuphefumula kwabo kuphela.
1.6 " Mntanami mina ngahlukana nonyoko wena uneenyanga ezintathu ngabo ubukhali bakhe lobu nokuthanda amatjhada." Ukuya ngekulumo engehla, uThombeni akanalo izwelo nobuntu, waba nesibindi sokutjhiya umntwanakhe aneenyanga ezintathu.Uyavumelana na nalombono? Sekela ipendulwakho ngokuzwakalako.
â€¢	Izehlakalo kumele zilamane ngefanelo ukuze zikghone ukuletha ukukhula kwendaba ngendlela ezwakalako. Izehlakalo ezingeneleleko endabeni zenza umfundi alahlekelwe kulandela indaba bona kuhle kuhle ithini.
5. Coca ngesingeniso sendatjana le. Ingabe sivezwe kuhle nanyana awa, sekela ngokwendatjana.
Ukutsengwa Kwendatjana
Matjhiyana akhona.
(a)	Iimverevere.
Nanyana leliqhinga lisetjenziswa khulu emitlolweni efana nomdlalo nokho
"Mma, mina angiguli. Indaba engiphethe kumbi nge...nge-...nge-...hi...hi- hi!!" Alile khulu uDlozi. Unina athule naye alindele uDlozi bonyanaalile abe abhodle, azokwazi ukukhuluma naye kuhle. Emva kwesikhathiathule, azisule iminyembezi. Kuthule. Ngemva kwesikhathi eside, athomeuDlozi akhulume.
Sizakuthi nasiqedako nakusirurhu seenyosi ngisitlhorhe ngomuno.
oyikutani kanye nonogada.
8. Coca ngendlela indatjana le ephetheke ngayo. Utjho nokobana isiphethweso ingabe siphetho-phekghu nanyana awa.
â€¢ 1996: Wazuza i-BA(Hons), e-UNISA
1. Itjho bona bavezwe njani abalingiswa abalandelako:
-Ngalokho abanye abalingisi abakutjhoko nalokho abakucabangako ngabo. -Ngalokho abakutjhoko nalokho abakucabangako ngabo lokha nabazikhulumela bodwa nanyana nabakhuluma nabanye.
Avume ngehloko uMasombuka.
3. Ingabe indatjana le iyakhambisana nesikhathi eyenzeka ngaso na? Sekela ipendulwakho.
"Alo Funi, ingathi ubulila nje, thina nasize ukuzokuthokozisangemiphumela yakho emihle kangaka?" kubuza uNdala, amangele bonyanakwenzenjani.
â€¢	Isiphetho sisivezela indlela umraro uraruluke ngayo.
"Awa titjhere ngibulawa mame...hi-hi-hi-hi!" kulila uBafunaniangasakwazi ukuzibamba.
(d) Ukutshayela umuntu ewako.
-iinkoloyi
"NaMarhubani makhelwane, siyazi bonyana okwenzekileko kuzwisaubuhlungu. Ukutjhiwa mntwana ikuphela kwakhe akusiyo into encani.Kodwana njengombana amapholisa asenza umsebenzawo ngizokubawabonyana njengomma wejoyini ziqinise, uphendule yoke imibuzo obuzwayona. Ngiyathemba bonyana nawo angeze athathe isikhathi." Ngummawomtshurhwana ohlaza, ongumakhelwani wekhayapha, okhulumako lo.
Kuthi bonyana unosokana nomalukazanakhe bavumelane, babizeuMaphophotha, bambikele. Khona lapho asikime akhwele phezu kwendlu.Ubani? Ngambala into ayifunyane. Afunyane ubulongwe bekomo.
3. Unina kaSesana umumuntu oyithandako ifundo, uyavuma ? Sekela ipendulwakho.
3. UBafunani umntwana ophiweko engqondweni. Uthini wena, sekela ngokwendatjana.
ngokudzubhula endatjaneni.
Athule uSesana abale amalanga aseleko. Mabili kwaphela. Athathe incwadi ye-Science, athi uyabuyekeza. Ayibone ilingana neBhayibheli.
"Sh...Themba sesiyahleba-ke kwanje. Ungibona ngilapha nje,ngisebudisini. Angikafundi litho mina. Manje ngithe akhengize la kuwemhlambe unezinja. Ngiyakurabhela Themba nawunazo ngilekelela. Phelakungadlula lakusasa sekungikho," kurabhela uSesana."Sesana phendula njengomfundi oyokutlola i-matric. Ngithi uthunyelwengubani?"
Akusimi Yindlala 69 nguPB Skhosana
1.2 Dzubhula isitjho esihlathulula bona uZondi bekathukile.
"Uthunyelwe nguFikile? Ukuthumele njani uFikile azenza umuntu nje.Nokukholwa akakholwa litho uFikile. Nje sengamsiza izolo ngephepha le-Biology. Ungitjele bona ngizomraranisa ihloko ngamaphetjhana esikhambasiwafuna ngeminyama, imini ikhona. Nanje isesebuhlungu ihliziywamingoFikile."
Umntazana wakwakhe uBafunani waphumelela kuhle khulu eemfundweni zakhe. Indaba yonakala la unina ambawa bonyana akakhambe ayokufuna umsebenzi. Wala waphetha uBafunani, wathi yena ufuna ukuyokuragela phambili iimfundo zakhe. Ngetjhudu kwafika abotitjhere bakhe uBafunani bathi bazomthokozisa ngokuphumelela kwakhe kuhle. Nokho bamduduza unina kaBafunani bathi nabo bazakuzama ukusiza ukuze uBafunani aragele phambili ngeemfundo zakhe.
(a)	Ukuhlaba umkhosi.
ngesikhathi. Sekela ipendulwakho ngokwendatjana.
Abuze godu uZondi. "Ubaba uthi unguMbalekwa, alo isibongo ubabangubani?" Iragele phambili indoda nependulwayo ithi, "Ndodana ungizwangithi nginguMbalekwa nje ngifuna ungiqale bewungiqalisise. Mina ndodananginguThombeni uyihlo okubelethako." UZondi kwathi akahlanye nakezwalelo, wezwa athuka wasikima wajama ngeenyawo wangayikholwa intoeyenzekako. Wabuza wathi, "Wena ungubaba wuphi ngombana ubaba walalamina ngisesemncani kanti mina angisinguThombeni kodwana nginguVundlamalanga." UZondi kwathi akathathe intonga akhwele azehlelephezu kwendoda le efuna ukudla amandlakhe.
1.
Abafazi abanengi besele bamgegeda uNaMaridili. Bathi uyabadina ngombana ubawa khulu, begodu unabantwana abanengi. Lokho kwamenza uNaMardili sengathi azisarithi kuhle. Besele ondile ananyathelwe libizo lokuthi ngu"Mtshere". Ubumbona ngekhitjana yinye. Ingakapheleli emzimbeni, beyingambathwa enye. Abentwana bakhe bebahlekwa tle esikolweni. Bebambatha amaredluredlu, bakhibelele. Amayenjanabo bekuthungwa umgodla wepuphu wokubhaga amatjhatjhatjha obilisiweko kususwe amagama athalwe kiwo.
"Phela angikabuthi ciphi ubuthongo izolo," kutjho uThemba.
"Ngu-Arhosi baba,"kuphendula uNomadlozi ngomoya ophasi, bekuyezwakala bonyana akakathabi.
2. Ukuvuka inja ebovu.
8. Ngisiphi isifundo osifundako kilendatjana? Hlathulula
Lalela-ke mma. Kufuzile bona ihliziywakho ithabe nakunje. Ngikuphileumsebenzi. Kusasa uze uzokuthoma umsebenzi, kodwana usize ungasayiphathi kwabanengi." Athi usaragela phambili ngokukhuluma, kubenokokodako emnyango. Kungene lababantu ebekakhuluma nabongomrhala. Sebabuya kwakhe. Kungalokho sebaze bamlandela la, e-ofisini.Kulenge amakhemera ngapha nangapha.
Yenzeka esikhathini sanje.UMoniwa uhlathulula uNobezimu njengomntazana oziphethe kuhle, ongambathi amabhrugu. Kutjho khona bonyana sikhathi sanje la abentazana bakhona bambatha amabhrugu.
"Bomnakwethu ngibawa ningicolele khulu kwamambala ngokuningena ngemlonyeni." Kwaraga ilizwi likadade omhlamazana lo,
"Mina engizimisele ukukwenza kukobana ngimsize udade loya.
Ambuze "Dlozi, usalila nanje? Akhe ungitjele bona ulilelani? Ukhulume msinya ngingakakudosi ngepama, ngiyabona unyoko lo uyakutotosa, ukwenza iqanda," kungezelela uMenzelwa emagameni kaNaMasango.
Bopha Iinthimba Zakho
10.Bangaki abalingisi abasendatjaneni le? Batlole boke.
â€¢	Koke ngaphakathi kwendatjana kubumbekile, isehlakalo kumele kube sisehlakalo esisodwa, esenzeka endaweni eyodwa begodu senzeke ngesikhathi esifitjhani esingaba lilanga nanyana okungasenani, iveke eyodwa. Ngikho ukubumbeka kwendatjana okuyenza kuhluke kunendaba ede.Indatjana ingakhuluma ngesehlakalo esenzeka ngobusuku bunye.Okuqakatheke khulu kukuthi akungabi zizehlakalo ezimbili.
2.3 Ukukhula
2.1 Coca bona abalingisi abalandelako bavezwe bunjani
Kuthe ngemuva kwalokho kwakokodwa emnyango,kungebamaphephandaba. Gade bezwe ngemisebenzi emihle uJiyanaayenzela abantu abatlhagako.Kwathwetjulwa iinthombe. UNaMkoneniwathathwa iinthombe yena nabantwabakhe, wathwalwa bosondaba.Batjhoabosondaba bona ngelanga elilandelako uNaMkoneni uzobeasephephandabeni.Wathokoza uJiyana ngokumupha umsebenzi.
Indaba kaSesana yokulila ngokungazi litho imrare. Njalo nakutlolwaiinhlahlubo esikolweni bekathola imitlomelo ephezulu. Sekutjho ukuthini-ke kwanje nasele athi akazi litho. UFikile abone uSesana kumumuntuombetha ngezimanzi. Ambawe bona ahlale phasi basizane lapha bahlulekakhona. Ale uSesana. Asisekho isikhathi sokubuyekeza iimfundo zoke,nawumumuntu onjengaye nje. Iye ukube ubanjengoFikile ngakungcono.Uragile tle uFikile. Nanyana ubangakhombisi ihloko ethambileko kangakoesikolweni, kodwana indima ayisebenze unyaka woke uyayibona.
7.4 Hlathulula bona ingabe isizinda salendatjana siyakholweka na?
" Awa mma, awa mma yini? Ngiyakutjela angisafuni litho lakho ngakwamapha." Unosokana wangena uNoZabenzeni emlonyeni.
"Malukazana."
8. Ingabe isihloko salendatjana siyakhambisana nesiphetho sayo na? Hlathulula ngokuzwakalako.
"Yetjhe Mondliwa. Nakumavuko mambi mswakaThombeni. Ngetjelweiinkomo."
"Awu! Mzukulu kazi bekungaba yini? Zephasi zona aziqedwa. Nokhoungatshwenyeki mzukulu," kwaphendula uSoBilibili.
1. Coca ngesizinda sendatjana le uqalise kilokhu okulandelako:
1. Coca ngesingeniso sendatjana le.
liyasetjenziswa leliqhinga nakundatjana.
"Simphiwe Mnganami, ngiyathemba bonyana urareke khulunawungangiboniko namhlanjesi esikolweni. Ngiyadana ukukutjela bonyanaangeze usangibona. Soke isikhathesi bengizizwa ngithabile nginawe.Ngiyazi bonyana uyangithanda begodu uyangizwisisa. Ngiyazi bonyanabewazi ngimntwana ohlala kamnandi kwabo ngombana nakhu ngingedwaekhaya kanti godu sijame kuhle. Bekufanele ukhumbule ngalindlelangombana angikhumbuli nangelilodwa ngikutjela ngobudisi bami.Ubudisiobudlula ubudisi. Bengingaze ngakutjela, ungangisoli ngalokho. Intoebengiyesaba kukobana indaba le izakwaziwa yikwaMusi le yoke.Ngiqalwe njani-ke mina?
1.7	Kutjho ukuthini ukuthi uSimphiwe mngani kaNobukhazi wokuwa nokuvuka?
15.Itjho bona ngikuphi okwafike kwavezwa yincwadi kammeli kuyise kaNomadlozi okumayelana namalungelo wababelethi na?
1. Kutjho ukuthini lokhu ngokwendatjana na?
Kuthe kusenziwa njalo yafika iveni yamapholisa. Kwehla amapholisaamabili. Lomfazi nelendoda. Lomfazi liphethe iphetjhana elimhlophe.Naleli lendoda liphethe lalo iphetjhana. Bafike balotjhisa babawa ukubonauMenzelwa Matjhiyana. Uyise kaDlozi uthe nakezwa bona ubizwamapholisa, wadineka, wacabanga bonyana bazokuthatha uDlozi ngombanasekuzwakele bonyana inturhu ivukile ngemalokitjhini nangeenkolweni.
Udlozi sengathi uyangunguza.
"Awa nakumazinywakho uwafuze nangamaratjhana."
UDlozi indabakhe nokapteni ikhambe kuhle khulu. Koke kulungile.Kulunge ini? Kwazi uDlozi noKapteni Siwela. KwaMatjhiyana budididi.Kuyabuthwa, kuyatjhidiswa, kuyapakwa, mkhulu umsebenzi. Banenginabantu ababalindeleko. Nengqondweni kaDlozi kunjalo,iyadidizela,iyathatha,iyabeka. Uyise akamthandi ufuna ukuthabisa abantu beentjhaba.Nokho namhlanje uzozanelisa, ngombana akekho umuntu ofunaukumanelisa. Isintu sithi abantwana kumele bahloniphe abazali babo.Nabazali babantwana bamele bahloniphe abantwana babo. Umthetho uthiabantwana kumele bawazi amalungelo wabo kubazali babo. Umthetho uthiumtwana osele aneminyaka elitjhumi eminyaka ebunane (18), ukhulileangazithathela isiqunto ngepilwakhe. Manje mina ngingonjaniengizokuthathelwa isiqunto ngepilwami. Nakhona ngingomunyewabasebenza emthethweni ubaba angangenzanjani nje?.
Zemitlolo
Ngizakufa Nginje 40 nguSZ Shongwe
Ngesikhathi zetjiwa iinkomo kwaba nomsana wakwamakhelwaniobonako. Ngebanga lokusaba akhange atjhidele eduze kodwana wenzaubuhlakaniphi obukhulu, watlola iinomboro zelori okwakulayitjhwa kiyoiinkomo. Umsana wanikela uMasombuka iphetjhana atlole kiloiinomborwezo.
Angene uyise kaDlozi, uMenzelwa wakwaMatjhiyana. Bathule bathi du unina kaDlozi noDlozi.UMenzelwa abone bonyana umntwanakhe mumbana emehlweni.
â€¢	Bosmansfontein Farm School
UMoses Sovumani KaZimkhona Mahlangu wabelethwa endaweni yeKlipgat, eNorth West, ngomhlaka-26 kuNtaka ngomnyaka ka-1974. Ulizibulo lakaZimkhona noZandile uNaMaebe. Wathoma ikhambo lakhe lefundo ngomnyaka ka-1981 eKeitumetsi Primary School, eKlipgat. Phakathi komnyaka ka-1983 no-1987 wafunda e-Ekuphumuleni Combined School ePhumula, ngeMpumalanga. Waphetha ibanga lakhe letjhumi ngomnyaka ka-1992 eBongumusa High School, khona ePhumula. Uneziqu ze-BA (Sociology and Psychology) ne-BA Hons (Sociology) azifunyene eVista University ngomnyaka ka-1996 no-1997, ngokulandelana. Adlule lapho abe neziqu zeMasters (Sociology) azifunyana eyunivesithi yePitori ngomnyaka ka-2002. USovumani ungomunye wabatloli oneenkondlo ebuthelelweni leenkodlo elaziwa nge-Itsengo kanti godu umtloli womdlalo, Iinkesi Ezome Kere, nencwadi yeendatjana ezifitjhani, Ameva.
Yehla iminyembezi kuNoZabenzeni. Watjela unomzana wakwakhe.
"Mma akwenziwa-ke lokho kileli lami i-ofisi. Nawunganeliswayipendulo oyithole eenkhulwini eziphetheko la, nakimi,ngizokugandeleleka bona ngikubizele bomthetho bayokuvalela. Ngikutjelekuhle ngathi umsebenzi awukho. Akhange ngibuze bonaimidumbadumbana eminengi le, iphetheni." Athule uJiyana abonakalebona ulwa nehliziyo bona ingamgabhi. Kube kuthela amanzi emhlanawedada lokho kuNaMkoneni.
-Isikhathi.
Isirhunyezo
Kuphume amarogwanakhe neempahlana zabantwana ezagcina ngoNowaukuhlanzwa. Athi ufuna ukuphakamisa khunye ngakhunye atjengiseuJiyana,uJiyana abone bona lokhu akusasibo ubuntu, sekukhwelwa ehlokongamabomu.
UMasombuka bekanomntazana wakwakhe, ibizo lakhe kunguNobezimu. UNobezimu wahlangana nesokana elimthandakouMoniwa Kawule. UMoniwa wabizwa imali eziinkulungwana ezibunanengaphezu kwemali engako, kwathiwa akalethe neenkomo ezisithandathu.Laliphezulu khulu leli lobolo. Banengi abalila ngalo, bamsolauSoNobezimu kodwana lokho akhange kusize litho. Uthi unobangelawokubiza ilobolo elingaka kukuthi batlhaga khulu ngaphambi kokuthibamthole uNobezimu, kuthe nasele bamtholile, waba mntwana ogulako ,lokho kwabenza bonyana balahlekelwe ziimali bazama ukumlaphisa.Okhunye okungunobangela welobolo elingaka kukuthi ufundileuNobezimu.
Ukutsengwa Kwendatjana
"Fese ngabopheka umuno nezwani. Akukho okhunye efesengakucabanga kodwana ngivele ngahlaba umkhosi. Abantu bokuthomaabalethwe mkhosi lowo nguNaSkhosana ombonako lo neqhegulakwaThubana elihlala ngaphatjheya kwendlela. Nabo bafike barareka khulu."
2. Kunesitjho esithi, 'ithuthumbo elihle lizala iimbungu'. Uthini wena, sekela ngokwendatjana.
4. Coca ngendlela indatjana le ephetheke ngayo. Utjho nokobana isiphethweso ingabe siphetho-phekghu nanyana awa.
Namhlanje nguwe osele ubajikela. Dlozi, zikhumbule mntanami.
4.3 Ihlalo Yabantu
14.Ngubani owacatjangwa nguNomadlozi ukuthi angamsiza kilekinga aqalene nayo na? kubayini acabange umuntu loyo na?
7. Ngiwaphi amino umlingisi oyikutani awazamako ukuphuma emrarweni aqalene nawo na?
nomHlonitjhwa uJiyana.Silitholile godu irarano phakathi kwakhe umlingisi
Athe nakafika lapho afika abuza athi, "Ngubani uMenzelwa
13. Sibizwani isiphetho esize nokungakalindeleki na?
Imibuzo emifitjhani
Kuthe langelinye uSoBilibili abudle kuhle, weza kuNoZabenzeni. Uzanje ubonile bonyana kubhalile, uNoZabenzeni sele anabentwanaabakhomba. Akasakutlhalwa.
Ngaleso isikhathi uSoBilibili uzenza senga akaboni bonyana kunomraro.Yena soloko amumethe ipeyipi ayiphutjhephutjheza inthuthu ithi kupe.Ayikhozakhozele ngothubhakghuru. Ngehliziyo uthabe uyafa.
kanye nemiraro aqalene nayo na? Sekela ngokwendatjana.
"Umloyi nawenzani mzukulu?"
(b)Ukubindwa yinto.
9. Ingabe kilendatjana ngimuphi umlingisi omkhulu oyikutani. Hlathulula
6. Ngubani umlingisi oyikutani endatjaneni na?
NguS.Z. Shongwe
2.1.4 Unosokana
7. Okwenzako kuyakulandela esikhathini esinengi. Vuma nanyana
5. Isikhethu kwesinye isikhathi sikhuphana ukudla emlonyeni. Vuma nanyana uphike, usekele ngokwendatjana.
Azange ngikhulume litho kodwana ngivele ngisikime. Ngabutha kokeegade kuphezu kwetafula, kwaba kuphuma kwethu-ke njalo. Sithi naselesizokuphuma emnyango ngikhumbule bonyana into esiyoyenza le ifunaiincwadi ezimbadlwana umuntu azanande aqala kizo. Kunezimbiliengizaziko neziphethe loke ilwazi mayelana nalesifundo.
Khulukhulu wethuswa limbatho lomuntu wekosi lo ngombana mhlambe uhlome uphelele abekaboni.
Isirhunyezo
"Iye, zinjalo iindaba mngani. UMaphophotha nakangatjhejiko umzukulwanami loya uzakusa umkakhe phasi. Ubulongwe obupharwe phezu kwendlu loba bebumele buwele phezu kwendlu kanosokana kaNoZabenzeni ahlabeke khonapho."
â€¢	Isingeniso sendatjana kumele silulukeze, kumele sitloleke ngendlela ezokwenza ofundako adoseke, angafuni ukuyibeka phasi incwadi. Lokhu umtloli angakwenza ngokuthi asebenzise ilimi elimnandi, amaqhinga amahle nanembako. Kuqakathekile bonyana umtloli ayingenise kuhle indatjanakhe. Isib: Indatjana ethi 'Amabherha' ,akhese ubone bonyana umtloli uyingenise kamnandi njani indabakhe. Uthi "Ubamkhulu liRhorha, engikubonakokhu mhlolo obovu." Nakanjani ofundako uyadoseka ufuna ukwazi ukuthi ngabe yini engaka evelele umlingisi abe afunge ngobamkhulwakhe.
"Ee...awa...dade, nami angisenzi." Kwakhuluma uThokozani
Amapholisa awunawunana noNaMarhubani ngale ngedayiromu abantu abakazibeki phasi ngapha ngaphandle. Babodwa abakhuluma ngababili ngabathathu. Laba ngabakhulumela phasi bonyana bangazwiwa mumuntu ngaphandle kwalaba abakhuluma nabo. Babodwa abakhulumela phezulu, banganandaba bonyana ngubani obezwako. Inengi lalaba abakhulumela phezulu lithi okwenzeke kwaDlambili kuyikomba yokobana ukuba nomntwana oyedwa akukalungi nakancani. Into esolwa khulu ngilaba abakhuluma ngalindlela yindaba yokuhlelwa kwemideni. Balila ngokobana umutu oweza nalento yokuhlelwa kwemideni wabulala isitjhaba. Omunye umma, omude nonzima ngebala athi, "Kodwana ngokunjani khona bonyana umuntu abe nomntwana oyedwa. Ingani nezuba lakozuba lincani, alikwazi ukukhuluma kodwana liyacabanga bonyana kufanele libe nababili."Abanye bathi ingasikho bonyana bakwaDlambili bahlela umdeni kodwana indaba inqophile, uZimu angeze akupha koke. Babodwa abathi uDlambili kufanele ajame ngeenyawo ngombana kunabantu abaloye umntwanakhe ngombana bafuna ukusozisa yena. Iinlukazi ezimbili ezibonakala ebusweni bonyana kade zathoma ukurhola ipentjheni zilila ngamapholisa ahlalele ukuwunawunana nomma wekhaya abe abona bonyana kuhlongakelwe. Bakhuluma abogogo ababilaba omunye sele asithi,"Ungathi umdala ungakaboni."
USoBilibili kumele bonyana ababele umzukulwanakhe njengebilibili.Isokana lakaMaphophotha elithethe uNoZabenzeni uvezelwe indabawafunga bonyana uzombhidlela. Nokho akakho umuntu ogade amrhononela.
Akusimi Yindlala
Umuzi kaMaphophotha walumatha, watjha. Unosokana akasathelelaniamanzi nomalukazanakhe, uNoZabenzeni. UNoZabenzeni waphendukaumloyi osatjwako. Umuzi woke wamgegeda. Ngitjho nabentwana abancanibambaleka njengesibandana. Wonda umntabantu wasala anga lilithilomthanyelo. Ithabo elalikwaMaphophotha lafuduka. UMaphophothawakhumbula labadala elithi: "Umuno owodwa awuqhobi intwala."
6.2.2 UNaMkoneni
Sele ngikulayelisa ngokuthi ngiyokuhlala ngikukhumbula njalo.
"Iye mzukulu. Wena ukwenzelani lokho? Nezami iindawula mzukuluzitjho njalo." Abe asikime akhambe.
8.5.1 Ingabe ngisiphi isifundo umtloli azama ukusethulela sona.
6. Ingabe isiphetho sendatjana le singesinjani na? Hlathulula khudlwana utjho nokobana kubayini utjho njalo. Sekela ngokwendatjana.
"Awu Sifiso kanti ungowakwaMasango." Ukhuluma nje uqale ikarajanalami lomfundi elineenrhunyezo zamagama wami, isibongo, isithombe sami,inomboro yomfundi neenomboro zepasa. "Kuyatjho bonyana kuzweneiinkaba."
"Awa Sifiso, lisa ukungitshima hle."
(a) Ingabe umlingisi oyikutani uveziwe esingenisweni kanye nomraro aqalene nawo na? Sekela ipendulwakho ngokudzubhula endatjaneni.
"Kufuzile Sesana bona siphenduke iinkhova. Simbi lesisikhathi.
â€¢	Ungomunye wabatloli bencwadi Umtlhodlho.
â€¢	Siyabuswa L. P. School
4. Indlela uMasombuka aphendula ngayo imibuzo itjengisa ukudelela. Uthini wena sekela ngokudzubhula endatjaneni.
a)Inyawo Alinapumulo La nakanjani ngokubona isihlokwesi sifuna ukwazi kabanzi bona kwenzekani. Phela ukuthi inyawo alinapumulo kutjho bona ungaphathi umuntu kumbi ngombana ngelinye ilanga uzazithola inyawo lakho likuse la kunaloyo muntu owamphatha kumbi, bese uzithola usekingeni.Ngokubona isihlokwesi siyadoseka sifune ukwazi ukuthi ngubani owaphatha omunye kumbi begodu kwagcina ngani.
13.Ngokomthetho-sisekelo uyise kaZondi unomlandu. Uthini wena sekela ngokudzubhula kilokho okutjhiwo mthetho-sisekelo wenarha.
6. UNaMarhubani uvezwe njengomlingisi onesibindi khulu? Uyavumelana nalombono? Sekela ipendulwakho.
7. Ilimi
2.1.5 Ukuveza umlingisi ngekulumo-pendulwano.
7. Coca ngamano umlingisi oyikutani awenzako ukurarulula umraro
Esibulawa Ekhabo Asinalo Ibelo
Abafundi abenza isiNdebele sebanelwazi elinengana elitjha ngesiNdebele ekulilwazi elalingaziwa ngeenkhathi zeminyaka engemva komnyaka we1997.
"Awa, angeze ngaqinisa ngathi ngiyamazi kodwa..."
UMenzelwa ahlome ihloko phasi. Athule athi du. Nangu noDlozi uza nenye godu incwadi. Afike ayiphe uyise. Uyise ayamukele. Isafana nale eze namapholisa. Ithabo libhalwe emehlweni kaDlozi. Akekho othini komunye.
(b) Unombhenyani ubindwa lithuli.
Khumbula bonyana bangaki abantazana abakhulu kunawe abawufunako umendo bangawufumani?"
"Ngiyabona ntangazethu bonyana bewungunguziswa bubuhlebomntazana loya. Ngibo obukwenze wakhuluma amala, okuyintoengikujayele ungayenzi nakancani."
Athi nakathi uthwala amehlo ezwe nesidala sifakaza sithi, "Wo mfundisi kukhona ubutjhobhori, okubetha amanzi"
7. USifiso uthi " Nangingazibona ngikhamba naloya ngingathi ngiyikuta ingasi ikutana." Utjho ukuthini ngalokhu?
4. Yini eyabangela bona uSifiso athembise ukusiza uNomhlekhabo ngaphandle kokucala bonyana uzabe akwamanye amatlasi?
"Ubamkhulu liRhorha. Engikubonakokhu mhlolo obovu. Kghaningiyabhudanga? Awa, angibhudangi. Ingani nakhu angikalali," kukhuzauMzonjani Masombuka. Ihlokwakhe iyaduma. Akakholwa amehlwakhe.Nanti isango lesibaya sakwakhe livuleke nge. Kusemtarini bonyanaakunankomo ezifahlileko lapha kodwana zivulelwe mumuntu. Zetjiwe.
11.Kuhle ukuthembeka kiyo yoke umuntu ayenzako. Uthini wena?
12.Ingabe indatjana le iphetheke kuhle nanyana awa? Sekela ipendulwakho.
Amabherha
3.1 Isihloko
Indaba efitjhani / Indatjana iba ngetloleke ngepumelelo nangabe umtloli ukhethe indawo ebumbeneko lapha izehlakalo zakhe zendaba zizokwenzeka khona.Indatjana ayinaso isikhathi sokufuduka endaweni ethileko, iye kwenye indawo ngokwezehlakalo. Nayithome endaweni ethileko, kuhle iphelele lapho. Abalingisi kumele bayifanele indawo. Akhe senze isibonelo ngendatjana ethi, " Itjhudu Lami". Indawo lapho kwenzeka khona lendatjana kuseyunivesithi yeVista Mamelodi. Kuyafundwa eyunivesithi. Boke abalingisi ngabafunda khona eVista. Kukhulunywa ngeemfundo zakhona. Ngilokho esikutjhoko nasithi abalingisi kumele bakhambelane nendawo Indaba kufanele yenzeke ephasini esilaziko ekuliphasi labantu. Indaba ingenzeka emakhaya njengezabelweni, emaplasini nanyana emadorobheni, esigoga.
Ababilaba, ababasekeli beSundowns bebakatelela bonyana namtjhana isiqhema sethu sithumbile nakumdlalo bewuthwelwe ngibo. Thina sitjho kuzale umlomo bonyana isiqhema egade sithwele umdlalo ngilesi esikwazileko ukuphumelela ekupheleni kwawo. Umdlalo webholo erarhwako mdlalo webholo erarhwako ngamagondelo. Ikulumo itjhe phasi kube ngongaphasi nongaphezulu nabazama iinhlangu zokuzivikela.
Baqophi beendaba ababuya kwaSowetan nakwaStar. Bafike babuzabuze imibuzo ephathelene nokuthuthukiswa kwesitjhaba esitlhogako,sakilesisifunda. Bathe baqeda ngoJiyana, baphoseke kuNaMkoneni oseleangasazi bona kwenzekani. Bamthwebule iinthombe aphethe nomntwananjalo. Eenkulumeni zabaqophi beendaba noJiyana, uNaMkoneni ezwekancani lapha nalapha bona, kwangathi uJiyana lo, ubethelwa ihlombe.Umrholi omuhle novuthiweko, ngokobana utjheja ipilo nehlalakuhleyesitjhaba sakhe. Bathe bona baqede batjho bona iphephandaba lakusasalizokuvula ngesithombe sakaNaMkoneni. Nangesineke sakaNdunankuluumHlonitjhwa uR.V. Jiyana sokubonelela isitjhaba sakhe esitlhagakongemisebenzi. Balayitjha uNaMkoneni nephahlakhe ngomnqophowokufuna ukubona lapha ahlala khona, bakwazi nokuthwebula zimbilintathu iinthombe. Khange azikholwe uNaMkoneni.Ngithokoze komhlolo umsebenzi Mbandeni""Uvukele-ke kusasa"
(c)UThokozani.
1.6	Tlola isithakazelo sakwaNgoma
Amanyathelo ayamanyazela kanti imbethe ijasikazi ekulu beyiphethe nomlenze wesithathu okubonakalako bonyana uphathelwe ubuhle ngombana kuyabonakala amadolo asaqinile. Indoda le ihlale phasi kodwana amehlwayo asoloko anamathele kuZondi ophethe iphephandaba ngesandla.
"Awa nokho, ukubambeka kwakho akutjho litho ngombana nami selengifunyene isikhathi sokubamba lapho khunye. Angithi nawe uyazazelabonyana umsebenzi weyunivesithapha ungangoMkobola, awupheli."
Ngaleliqhinga sikghona ukwazi ngcono ngabalingisi bonyana bababantu
"Ukuhlolwa kokuthoma kwalesisifundo wakufunyana ngaki?"kwabuza udade engabe ngiloko ngingakambuzi izinyo lakhe.
Amanodi Nemisebenzi
"Ngcono ngibize amapholisa azokubopha, khewukwazi ukulalelaumthetho mma," kutjho uJiyana.
4. Ingabe ngubani omlingisi oyikutani kilendatjana? Sekela ipendulwakho ngamaphuzu azwakalako.
Atjho ajika ngesitulo uJiyana, ukubonisa bona mbala uphethe.UNaMkoneni uthulile. Uyazibuza bona enzeni-ke nasele kunje.Alitjhaphulule ifindo lesiqunto asithetheko, abuyele ekhaya, nanyana afenaso na?
"Mnakwethu mina bengibona bonyana kungcono isifundwesisiyosenzela ngaphandle etjanini. Nasiloko sikhuluma sizokugcina sele siphazamise abanye abamajadujadu ngokufunda, okuyinto embi nengezesayithabela nayingenziwa kithi."
2.1 Isihloko
2. Coca ngomzimba wendaba
7.3 UMasombuka uvezwe njengomlingisi ongalaleliko.Sekela ngokunqophisa endatjaneni.
5. Yini izinja ukuya ngendatjana le?
Umkhwenyana athi: "Thembi kanti ubelethwa ngibo? Ngibawa..."Atjho phasi, kube buphithiphithi bamhlubulise bamkhuphele ngaphandleathelwe nangamanzi umkhwenyani. Abantu babambe ongezasi nababonaunina kamakoti nogogwakhe bavuke inja ebovu. Umakoti alile atlhogenomthulisi. Abathe uyancenga kungamsizi. Umfundisi naye abatheuyancengancenga kube kuthela amanzi emhlana wedada.
Isitlhori siqongo sendaba.Indaba isuke ivutha elikhulu ilangabi kilelizinga. Kusuke sekubonakala bona sekunguwafawafa, akusekho umasiza. Indaba isuke ifike kwamgod'uyagcina.Lokhu kwenza ofundako ahlalele phezulu, abe nemibuzo eminengi. Nangabe umlingisi
Asikime uyise kaDlozi, athinte isikhohlela aphumele ngaphandle afike akhafule.
"Mhlonitjhwa umma lo, ngithe nangimtjela bona akanalungelolokungena e-ofisini nanyana kungeyamuphi uNgqongqotjhe ngaphandlekwesaziso sangaphambili, walwa khulu. Wathi nangabe sizakuvalaiminyango yababusi babo abazikhethela bona kunzima, sizakudana. Manjenami ngaphela amandla. Bengizakuphendula ngithini ngombana beselengimhlathululele nokobana umthetho awuvumi?" Uphendula nje ufilekuthuka uKabini.
Uthe nakafika ngekhwitjhini, ibuye imicabango. Igadangane ehlokwakhe.
UZandile Sophie Shongwe uNaMgwezani wabelethwa ngoRhoboyi emnyakeni we-1956 eHendrina eplasini iWittekrans. Wasungula isikolo eMabuyeni L. P. School. Wabese uyokwenza ibanga lakhe lesi-6 eHendrina Community school, JC Mhlabetsi. Ibanga letjhumi walenza eSoshanguve High school. Wenza i-Secondary Diploma e-TCE, i-BA ne-UNISA. Uragele phambili neCreative writing. Wafundisa eenkolweni ezilandelako:
USukazi athi, "Ngiyathokoza Dlambili, indoda kubeka isinghonghoyilo sayo. Njenganje ngizanibawa bonyana nivule iindlebe, ngizonifundela incwadi le. Nangiqedako ipholisa kufanele liyonifaka evenini. Kuyayiwa esitoksini."
5. Coca ngelimi elisetjenziswe mtloli kilendatjana. Sekela
NguP.B. Skhosana
Lokha nakukhulunywa ngerarano langaphakathi kukhulunywa ngokutjhayisana okuba khona kumlingisi ayedwa. Kuba nokutjhayisana kwemicabango, umlingisi azivumele bekaziphikise.
3. Itjho bona ingabe esingenisweni uveziwe yini umlingisi oyikutani
"Lotjhani ngekhaya! Nivukile?" kulotjhisa uNdala nomkhambisaniwakhe.
Imibuzo emifitjhani
Ngipheze ngihleke kodwana ngizibambe. Ngabese ngithi, "tjhebetjhebentangazethu."
3. Coca ngelimi umtloli alisebenzisileko uveze ukobana ingabe litsengekile begodu litjhubile nanyana njani na?
9. Sibizwani isiphetho esinembako na?
"Seloko ngafika kilendawo ngiyathoma ukutjhayisa ngalesisikhathi."Kwakhuluma uNomhlekhabo azithintitha utjani sele silungisela ukhamba.Isikhathi bekungaba li-iri lesihlanu.
Ukhambe izolo ngazo iindaba zamabhizinisi. Njengombana ekuseninangisuka ekhayapha ngitjhiye uNobukhazi alila ngokuthi akazizwa kuhlekuthe nakuba semini ngabona bonyana kuncono ngithi rathu, ngizomhlolabonyana unjani. Ngiza nje ngizitjela bonyana ngizomusa kwadorhodera.Ngi..." abhalelwe ku ku zibamba, sithome phasi isililo. Sithinte uSukazingaphakathi. Afise ukuhlukana nomma wabantu lo kodwana ahlulwemthetho.
5.1.4 Ukuhlathulula Ngezambatho
1. Coca ngokuvezwa kwendawo endatjaneni.
"Kodwana uyarara wena Sesana. Ungathi bewusidosisa emhlweni kangaka etlasini uzongitjela bona awazi litho. Awukafundi ulungiselele iinhlahlubo? Mina ngibona ungathi udlala ngathi. Uyasihleka." Athi angatjho njalo uThemba, ibe buhlungu ihliziyo kaSesana. Ibethwe sisazelo angaze asiveza nanyana sekunzima.
Kuthe kusesenjalo kwajama iveni yamapholisa. Uyise kaNomadlozibekadlumbana amapholisa la azokufuna uNomadlozi bona azobasizaemsebenzini ngombana uzwile bonyana kwelinye ilokitjhi kusuke inturhu.Athe angangena amapholisa afuna uyise kaNomadlozi. Bekamletheleincwadi. UNomadlozi uthe ukubona bonyana uyabhalelwa kukwenza uyiseabone bona akafuni yena ukutjhada no-Arhosi, waya egqwetheni lakhe.Igqwetha latlola incwadi layitlolela uyise. Incwadi yayihlathulula bonauNomadlozi unamalungelo wokuthi atjhade nomuntu amthandako.Njengombana amapholisa alethe incwadi nabantu bakwaKabini bakhona,kwafanela bonyana iphele indaba yamalobolo. Nokho watjho uMatjhiyanabonyana umthetho umkhuphe ifutha ngemlonyeni.
Isirhunyezo
"Ungubaba wekhayapha ndoda?" kubuza umkhambisani kaSukazi.Avume ngehloko uDlambili.
"Baba ngi..."
UMondliwa angakhombisi ukurareka nokunncani kodwana avele athi"Ubaba nakangibona ngiza ngikhambisa nje ngiza ngayo indaba ye..."
2.2 Isethulo
(b) Ingabe isingeniswesi sihle nanyana awa? Sekela ngokutjho komleyo omayelana nalokhu.
Imibuzo emide
Kwabe kungoMvulo ekuseni. Njengenengi labafundi balapha eVista University, Mamelodi Campus, abangakabukungena ngezindlini zokufundela nalabo abangakabukungena ngelayibhrari sabe sijame iinqhenyana, ngababili ngabathathu. Njengazo zoke iinqhenyana zabodade namasokana sabe siphethe iindaba zepelaveke. Indaba esabe siyidemba ngeyomdlalo ogade uphakathi kwe-Ellerines Sundowns, isiqhema selokitjhinapha ne-Iwisa Kaizer Chiefs, abeswa bePhefeni. Emdlalweni lowo Amakhosi webholo erarhwako gade akhambe phambili ngamagondelo amathathu kwelilodwa. Njengombana sabe sibane esiqhenyaneni sethu, ababili babafowethu gade kubaseki babesana bePiyano neetjhutjhayini kanti mina noThokozani sibasekeli bezikaGuluva.
Ayikhafule yamapholisa uJiyana . Abe nomraro wokobana manje,uzamkhupha njani la nge-ofisini uNaMkoneni lo. Akakwazi ukumbambangezandla amfundisele abenengi. Akakwazi ukumtjhiya. Akusiyo indawoyokulala le. Asahlangene ihloko njalo uJiyana, kungene umrhala.Awudobhe ngokucabanga bona mhlambe ngobuya kwakhe. Nakhu phelasekade kutjhayisiwe, kodwana akaveli. Akhulume nawo. Abonakale ehlaumjuluko epandla. Arareke uNaMkoneni nasele abona uJiyana ajulukanomrhala. Nokho azithulele wakaMkoneni. Aragele phambilinokudunduzela umntwana. Indlela uJiyana akhuluma ngayo nomrhala lo,izindlise uNaMkoneni. Kube tjhatjhalazi bona kukhona okukhuluokuzokwenzeka la. Abone uJiyana akhuluma njengomuntu othi,"Ngiyarabhela ningezi la. Hlalani lapho ningilinde bengifike." Nanyanakukhulunyisanwa ngesiNgisi nje, kancani ukhamba adobhadobha uNaMkoneni. Sewathi bona awubeke phasi umrhala loyo uMhlonitjhwauJiyana, kwaba ngelikhulu ibhudango kuNaMkoneni.
"Nghwe! Nghwe...! Nghwe...!"
(a)Indawo
6. Ngokubona kwakho umtjhado lo unesisekelo esihle na? Sekela
"UMasombuka ukhuluma nje uNdala uyatlolatlola. Eminye imibuzokaNdala ibandakanya ukobana sele anesikhathi esingangani anazo,uneqiniso lokobana azikafahli nokuthi ngambala azange ezwe lithoebusuku. UMasombuka ayiphendule kuhle yoke imibuzo, akhulumenangoMondliwa abe anikele uNdala iphetjhana leenomboro zelori. UNdalaafunyane iinomboro zakhona zisithi BCH07MP.
"Ufike kuhle ndoda." USukazi ukhuluma nje incwadi efike noSimphiweusayiphethe kuye. "Pholisa, faka ababilaba iinsimbi."Akhombe uDlambili nomkakhe. Ipholisa lingabuza okunengi kodwanalivele lenze umsebenzalo. Bathi nabathwala amehlo, bathi bayabuza,kwafunyaneka bonyana iinsimbi sele zenze umsebenzi wazo.
Abantu bezwe unina kamakoti sekathi, "Mfundisi! Awujame mtjhadolo."
Basikime laba ababili nababawiwa mfundisi. Nakathi uphakamisa amehlo umkhwenyani, nqwanqwanqwa newakagogo womrholo nomkhwekazakhe. Ajuluke abe manzi uTjhejeni alinge ukuziqinisa acabange ukuthi abasamazi. Isilukazi sifese sikghwathe uNoThembi umntwanaso sithi, "Tjhe, nanyana bathi izinto ziyafana, Sunguswaphi uyangibonisa nje? Kghani kuluphala?"
uphike usekele ipendulwakho ngokusendabeni.
"Awa, mma ayigome itjhiye amathambo hle," kurabhelauMaphophotha.
Unosokana naye wanghala waphuma. Awa kwaphadlhalalwa indabayobulongwe phezu kwendlu kaNoZabenzeni isabophene. Iye, isavuthailangabu lamambala. NakunguNoZabenzeni akazi bonyana angenzani bonaatjengise ukulunga kwakhe kunosokanakhe. Nokho aziduduze ngokuthilangelinye iqiniso lizakuvela. Into umalumakhe amzondele yonaizakwaziwa ngubani nobani. Mhlanokho naye uzakuhlala nonosokanakhekamnandi njengabanye abomalukazana.
4. Itjho izinto zibe zintathu ezenziwa ema-ofisini wekomitjhinara.
UMS Ntuli umtloli onelemuko tle owathoma ukutlola eminyakeni eyadlulako ngeenkathi zokutlolwa kweTsengo 1-5. Ngemva kwalokho waragela phambili kukharikhyulamu etja watlola incwadi ethi "Nasi-ke isiKhethu" kanye nezinye iincwadi ezakhutjhwako. Njenganje unguPhrinsipala wesikolo samabanga aphezulu i-Botsebotse eSoshanguve ngePitori.
Ngitjho isokana lakhona lela, u..., konje nithi ngubani," kubuza uyise kaNomadlozi.
"Awa Themba lisa uFikile, usize mina wena. UFikile nami ngiyamaziunawo umukghwa wokuzenza ngcono. Nokho angitjho bona ulwe naye.Ngokuba nentamo elikhuni uzazizwa. Sizakuphumelela simtjhiye thina,asibone abantu abamhloyileko," kutjho uSesana. USesana uzwa njeeenkulumeni bona ukhambe kuhle. Kukhona azokuthola godu lakuThemba.
Imibuzo emide
16.1 Tsenga isakhiwo salendatjana ngaphasi kwanazi iinhlokwana
14.	Kubayini uSesana bekangatjeli uThemba ngokuthandana kwakhe noMathabe?
4. Coca ngendlela umlingisi oyikutani azama ngayo ukurarulula imiraro aqalene nayo.
1. Ingabe kutjho ukuthini ukuthi inyawo alinapumulo?
(d)	UNdala.
"Mntanami, nguwe uSimphiwe?" Avume uSimphiwe.
Amanodi Nemisebenzi
â€¢	Umtloli nombutheleli wencwadi Ulibambe Litjhisa.
Ummongo-ndaba ungamumatha iinkolelo kanye nemibono yakhe umtloli.
"Mina baba ngethuke khulu. Njengombana bengithoma ukubonaamasela asemsebenzini wawo amadolwami avele azala amanzi. Akhukho okunye efese ngakhumbula ukukwenza ngaphandle kobana ngibambeiinomboro zelori ngehloko bekuse."
UZondi wararanelwa yihloko nabamtlhadlhulako bonyana umakotinguSiluma alo ungudadwabo ngombana yena ngewakaThombeni. UZondiwathwala imikhono ehloko kanti bekathabele ukuhlangana noyise.Umlobokazi wahlutjuliswa umbhalo ebekasele awambethe wakhutjhwangetendeni yakhe.UZondi wathatha okungokwakhe wangena indlelangombana ihlokwakhe yayingasathathi.
2. Coca ngesingeniso sendatjana le usekele ipendulwakho
Ithi ingahlala phasi indoda le uZondi ayilotjhise. Ivumele phasi kubonakale senga iyathatha iyabeka ngombana amehlo wayo sele agijima nendlu yoke senga kukhona ekufunako ngendlinapha. Acabange ukuyithuka uZondi nokho abuye azikhuze athi akhe ngibone bonyana amawa la ayaphi.
10.Ingabe abazali bakaNomadlozi bayamthanda nanyana awa? Sekela ipendulwakho ngokwendatjana.
3. Ngubani umlingisi oyikutani endatjaneni na?
(b)Isikhathi
"Ngimhlathululele bonyana engikutjhoko kukobana ngizakuthingingamsiza bese ngiyamsoma." Avele azihlekele. Aqale iwatjhi. Aqalengeendlini zokufundela.
"Ingani sekusikhathi ngikubiza Dlozi, kanti uthuleleni hi? Uthuleleni?Ingani namehlo sengathi avuvukile nje, kwezenjani? Uyagula? Kubuhlungukuphi? Khuluma mntwanami sizokwazi ukukurhelebha. Kungconongombana nabodorhodera basavulile. Maye mina ngiyintandani,bangibonile abaloyi bendawo le. Umntwanami umele alotjolwengomGqibelo nangu sewuyagula. Utjho khona, Dlozi yini mamakhe?"kubuza uNaMasango ngokwethuka.
Khonokho ngisuke, nginqophe ngelayibhrari. Ngifike ngihlale endaweniesivumelene ngayo. Ngivule incwadi, ngizenze umuntu ongene phasi.Ihliziyo ivele ingiphikise, itjho bonyana "Awa mfana, uzakukhohlisaongaziko kodwana nakungimi angeze ngombana ngiyazi bonyananakumkhubulwakho awukho nakancani encwadini."
â€¢	Isihloko esihle ngileso esithi umfundi nakasiqala ngamehlo, azizwe anetjisakalo ekulu yokobana afunde okungaphakathi. Isihloko akukameli bona siveze okumumethwe yindaba. Akungathi ngokubona isihloko, bese uyayicabangela indaba bonyana iphathelene nani nangambala uthi nawufika ngaphakathi uyithole injalo.
"UMgodawuzali ngimazi kuhle, abangimuzwa ngobatjho. Akadlalinakathi wenza intwakhe. Umuntu othethe amabherha kaNobezimu uzowabuyisa agijima. Akazokulayeza, kodwana uzozizela ngokwakhe.Kuzabe akwe..."
Abalingisi basidingo esikhulu endabeni, nanyana ngenjani. Ayikho
12.	Ngokubona kwakho ingabe kuba yini uSesana angazange asale sekayilisa leyo mibuzo angayaziko?
16.2.3 Ihlalo
"Wo, utjho kokuthoma? Ngafunyana amaphesende amatjhumiabunane."
â€¢	Inamakhasi ahlangana netjhumi ukuya ematjhumini amabili. EsiNdebeleni kanengi zivama ukuba namakhasi angaphasi nanyana ngaphezudlwana kwetjhumi. Ukobana indatjana ibe namakhasi angaphasi kwenovela kubangelwa kukuthi umtloli akanaso isikhathi sokutlola ngezamazombe, kufanele abeke ngezomofu nezinembako.
(b)Isikhathi.
Nakafika ekhaya uSoBilibili atjele intombi yakwakhe, uMaliwa bonyanaanande akhambela ngakwamzawakhe uNoZabenzeni amsuse isizungu.Utjho nje ngehliziyo ufuna uNoZabenzeni aphelelwe mumendo indodayakhe ithathe umntwanakhe. UMaliwa avume nanyana asazi bonyanakwaMaphophotha waliwa kade.
Irarano kutjhayisana kwemiqondo namkha abantu.
"Nomadlozi, uyakhumbula bonyana bakwaKabini badlabula wena.
Abanye abantu bebaba nesirhawu, bamuphe amaratjhana wokwembathisa abentwana bakhe.
"Thula mntazanomkhulu thula!" Kudunduzela uNaMkoneni. Yitjhono nesizi elimphetheko. USincamile ulila nje,okungumnakwabooneminyaka emibili nesiquntu uVusumuzi usathe yotho ngesithongwanalapha hlanu konina. USincamile ulila nje nendlala seyiyazenzela. Uninaaphuthume isifuba kube kanye, abe sele amphose ngebele. Kuthi nyakomntwana. Phela itjhada lakhona besele lihlohlonyisa iindlebe zazo zokeiinsebenzi, ngitjho nabakhulu aboNgqongqotjhe ngenyama.
7. Coca ngesitlhori sendatjana
Simbethela ihlombe umtloli ngokwazi ukukhetha abalingisi abafaneleko kanye nesizinda esifaneleko ukuze asethulele ummongo-ndaba. Tjheja nezinye iindatjana.
Imibuzo emide
1. Ingabe yini eyenza uNaMkoneni abe nesibindi esingaka?
UZondi lisokana elikhule kabuhlungu, kusukela ebuncanini bakhe azange akhe abone uyise. Nakezwa ngabosizwile kuthiwa uyise wamtjhiya asesemncani. Kwamambala namkha atlhoge ini bekazi bonyana akunamuntu angalilela kuye ngombana uyise selaba mathambo amhlophe.UZondi lo ngowakwaMnyakeni, ubelethwa nguZitha indodana kaSoBoke. Kwanjesi ukhulile uZondi akusesemalanga mangaki kulilizelwe ekhayapha. Njengombana kuzoba kuhle kangaka nje uZondi ulobola kwaSiluma.
1. Coca ngesingeniso sendatjana le. Ingabe sivezwe kuhle nanyana awa, sekela
(b) Ingabe uyaphumelela ngokwamano lawo na? Sekela
6. Izinja zakhe uSesana zagcina zimluma, uyavumelana nalokho namkha awuvumelani? Sekela ipendulwakho.
7. itjho bona nakusele amalanga amabili ukoban kutlolwe iinhlahlubo kunento ongabe usayenza ukuzilungiselela na?
Aphume ngaphandle kokulayelisa uMasombuka.
"Mntwekosi, angeze ngathi ngiyazi bonyana kubayini uNobukhaziasakhethe ukuzithathela ubuphilo," nguNaMarhubani loyo. "Kodwanaengikufunyene phezu kombhede nangingenako ngilokhu." Ukhuluma njeunikela ipholisa iphetjhana agade alokhu aliphethe ngesandla. Liliqalaqaleipholisa. USukazi abawe bonyana lifundelwe phezulu.
6. Kutjho ukuthini lokhu ngokwendatjana na?
"Konje uthe ungunabani mma?" kubuza uMhlonitjhwa uJiyana abhinceipandla. Wazitjho wabe watjho bona akakuthandi ukukela izambanakanengi. "Lalela-ke NaMkoneni. Ekuseni nangingenako la e-ofisinibewujame la emnyango. Ngakutjela bona mina angikaphathelaninokuqatjhwa kwabantu. Ngakulayela ebantwini abaphathelenenemisebenzi. Ngakutjela nokobana leli lami i-ofisi liphathelenenombanganarha, hayi umsebenzi. Nangikulayela kubaba uSbheva,bengifuna bona uyozihlobokela wena. Ungatjelwa ngimi bona umsebenziawukho. Lokho kuletha ihlazo nokululaza kithi thina abaphezulu, uMbuso.Manje mina-ke ngiyakufakaza lokho, umsebenzi awukho."
Yincwadi evela kummeli kaNomadlozi. Incwadi ithi umntwana unelungelo lokuzikhethela umuntu azokuphila naye. Abazali abahloniphe amalungelo wabantwana.
NguP.B. Skhosana
7.2 Isikhathi
Asiqale nanzi iindatjana:
"Kwami khona kuphathisa iinhloni. Ngafunyana amphesendeamatjhumi amane namaphesende amabili."
(a)Indawo
Umraro esitjelwe ngawo esingenisweni uragela phambili.La indaba izala iinkhotha, ithuwelela iya phezulu ilungeesitlhorini.Kuba khona amararano nokhunye okuvelako lokha indabanayiragela phambili.Lengcenye yendatjana ngiyo ekufuze idlulise umlayezo womtlolikumfundi.Indlela ekufuze indaba izwisiseke ngayo kunzinze ekukhulenikwendaba. Nakungasinjalo umfundi uyahluleka ukuthola isifundo/umlayezo endabeni engakatloleki kuhle.Tjheja indaba ethi, 'Amala kaNomzoyi'.Uliqalisise leliphuzu.
17.Ngubani owathumbako ngokwendatjana na? Kubayini athumbe
12.Kuhle ukobana utitjhere ahlale nomntwana wesikolo na? Sekela ipendulwakho
6. "UJiyana lo ubethelwa ihlombe.Umrholi omuhle novuthiweko, ngokobana utjheja ipilo nehlalakuhle yesitjhaba sakhe" Phawula ngalokhu.
Otlolileko ngimi okuthanda khulu.
Imibuzo emifitjhani
3. Isakhiwana sendatjana
Amabherha
Kuthe nabalayelisako kwafika amakhuwa akhamba ngemodere.
Okwakumzwisa ubuhlungu kukobana ukhule atlhaga kanti uyise usesekhona, usadla amabele. Yinye into ebeyigandelelwa nguThombeni kuZondi, kukuthi unguyise, uyambeletha. Ngendlela uZondi bekahlanganyelwe yihloko ngakhona, wamqotha uThombeni, wambawa bonyana eze ngelanga elilandelako ngombana nonina uzabe akhona.
"Awu Sifiso, yini kwanga awulithabeli itjhudu lokufunyana udadwenu?"
6.1 Coca ngesakhiwo salendatjana ngaphasi kwaleziinhlokwana
UNoThembi athi, "Utjho umkhwenyana mma?"
"Kuyatjho bonyana kuzwene iinkaba. Utjho ukuthini nawutjho njalo?"
"Mzukulu, biza uMaphophotha nonosokanakho. Iye, bezenoSomalakazi. Ngifuna ukubazisa namhlanjesi," kwatjho uSoBilibili.Utjho nje uSoBilibili, alisabekwa mumuntu inyawo ngakwaNoZabenzeni.Naye sele akuzila. Nabambonileko nakangenako basahlole ngamafesidiri.Bamangele. Naye umzukulwanakhe usabambe wangaphasi. Akakholwalokho amehlwakhe amtjengisa khona. Nanyana kunjalo wenza lokhoumalume wakhe athi akwenze.
4. Kubayini bamsola abafowabo uMasombuka?
Indoda yazibika , yatjho bonyana yona inguThombeni, inguyise lakaZondi. UZondi kwamzwisa ubuhlungu begodu kwamenza waba nemibuzo eminengi. Phela uZondi ukhule atjelwe bonyana uyise kade ahlongakala. Akhange kube noyedwa omtjelako bonyana uyise usaphila.
UMasombuka umhlolo obovu lo uwubona yedwa. Njengombana kusesekuseni nje nguye yedwa ovukileko. Umkakhe nabazukulwana bakhe basarhudula iinkhumba. UMasombuka lo bekungasuye umuntu ovuka ekuseni .Into yokuvuka ekuseni uyithome nje ngemva kokufika kwamabherha. Uvuka nabantu abasebenzako abe angasebenzi. Phela sele aneminyaka emibili athatha umhlalaphasi. Ngamalanga uvuka ekuseni eze lapha esibayeni. Afike aqale iinkomo zamabherha ngamehlo azele ithabo nehliziyo emhlophe twa. Amagama avame ukuwaphandlesela lokha nakaqala iinkomo zakhe ngila athi,"Ngelinye ilanga umuntu uzoba yinjinga. Iinkomezi zizokuzala. Amakonyanazo abe namakonyana.
"Ngibonile bonyana nangizokuhlalela ukusizana nodade loyaumsebenzami ongangobamkhulu uzokusalela emva. Ngibonile bonyanaukutjela kwami udade loya bonyana isifundo seSosiyoliji ngiyasenza ngibengingakwazi ukumsiza akusizi ngalitho, kuphalwa kuthula." Athi ukuthulakancani umnganami. Abuye aragele phambili ngokuthi, "Eqinisweningirarwe nguwe nawutjela udade loya bonyana uzomsiza nge-iri letjhuminanye ube wazi kuhle bonyana ngesikhatheso ufuneka esifundwenisesiNgisi. Kanti begodu uyazi bonyana nasiphuma lapho kufanelesiyokuhlalela isifundo seSayikholoji ezabe sibhala ukutlolwa kwaso kusasa.
Uyise kaNomadlozi mumuntu osakholelwa khuluemasikweni.Umumuntu odzimelele esikhethwini khulu.U-Arhosi wadlabula umntwanakhe uNomadlozi. Uyise kaNomadlozi ngaphandlekokubonisana nomntwanakhe wenza amalungiselelo wokuthi azokulotjolwauNomadlozi, azokulotjolwa lisokana elamdlabulako, isokana lakwaKabini.Kwenziwa woke amalungiselelo lawo, akatjelwa litho uNomadlozi.UNomadlozi besele alipholisa eSiyabuswa, azisebenzela kamnandikunganamraro.
Utjele isithunyweso bona abamfunako khebajame ngombana basalungisaindaba eqakathekileko.
"Mbandeni ngiyakuzwa baba. Njengomma obelethileko onabantwanaabaziintandani ngifuna ungizwe baba. Kileli i-ofisi angiphumi namhlanje.Uyayibona imithwalokazi le? Kugcwele iingubo namanye amaratjhanawokwembatha. Ngithi ngizokulala la nabantwanaba." AsikimeuNaMkoneni aye emgodlaneni omunye wepahla eze nayo akghuthule.
6. Irarano
"Amatjhumi abunane?" ngokurareka. "kutjho bonyana uhlakaniphile yi."
Ungubaba. Nokho umthetho awukuvumeli ukwenza lokho ebesenithi niyakwenza nabakwaKabini," kutjho uDlozi kuyise.
"Mma noBaba ngidiniwe mithetho yenu egandelelako.Angisisoisidlhadlha mina bonyana ngingavuma ukuphathwa njengomntwana ngibengimdzidlha womntazana ngingaka. Yoke imithetho eningibekele yonangiyayibona. Kodwana lo wokwala bonyana isokana lami lingeneekhayapha angijamelani nawo. Yeke-ke ngithi salani kuhle.Nobukhazi."
Kazi uzokubona enzeni uMasombuka ngombana zikhambile iinkomozamabherha? Bazokuthaba abanomona. Amadoda agade alokhu asithiamalanga la sele athoma ukuzikhukhumeza ngombana aneenkomo,azokuhleka kuvele lomhlathi.
(c) Indlu ihlahle amehlo.
Umtjhado wathoma kuhle bewaragela phambili.Indaba yonakala umfundisi nakabiza ugogo kanye nonina kaThembi. Ugogo kaThembi wambona uTjhejeni, wakhumbula bona nguye owamphatha kumbi nakayokubawa umrholo. Watjela unina kaThembi. Wajanyiswa umtjhado, watsirimezeka uTjhejeni. Wancenga uThembi, wancenga umfundisi kodwana akhange kusize. Waphela njalo umtjhado, baphadlhalala abantu.
9. Indatjana kumele imongonye isehlakalo esisodwa, ingabe lomleyo ukwazile umtloli ukuwulandela? Hlathulula.
sekela ipendulwakho ngokwendatjana.
Ekuthomeni uNgqongqotjhe uJiyana wazama ukumtjela bonaakakhambe aye ekhaya kodwana uNaMkoneni wamphendula ngokuthiangeze akhamba ngombana nomkhukhwanakhe uthethwemumoya.UNamkoneni wamtjela umhlonitjhwa bonyana akazenzi ukuzeathathe igadangweli . Waragela phambili wamthusela ngokuthi umbizelaamapholisa azomusa ejele. UNaMkoneni waphendula ngokuthi angathabakhulu nange aya ejele ngombana ejele uzokuthola indawo yokulala begoduuzokuphiwa nokudla. Wathi kungaba kuhle uJiyana awabize amapholisaukuze aye endaweni ephephileko kunokuthi aye la angazi khona.
Ulibambe Litjhisa Mntanami - ibuthelelo leendatjana ezifitjhani Umtlhodlho - ibuthelelo leenkondlo Ithando lesiba livele emahlelweni weKwekwezi FM njengeli:
ipendulwakho ngokwendatjana.
2. Coca ngabalingisi abalandelako ukobana bavezwe njani
"Hawu! Usese la nanje mma?"
"Mntanami ngiqinisile nangithi ngiyakubeletha, ngiyajabula nasele ngikubona uyitsitsirimba engaka. Ungibona nginje ngizwe bonyana uyathatha ngathi khengizokubona ngombana ngakugcina usesemncani kwamambala," UZondi wakwata waqeda iswigiri wathi, "Baba ngibawa ubaba akhambe njenganje abuye kusasa umma akhona nangabe ubaba uqinisile bonyana uyangibeletha." Kambe uZondi bekalindele bonyana indoda le isikime iphume khonokho kodwana indoda yahlala yathula bewabuyelela amagama wakhe uZondi wokuthi ayiphume. Yathwala amehlo indoda kwanga ayifuni ukusikinyeka, yathula kwanga ijanyelwe yihloko. Kambe yayisele iphakathi kwelitje nembokotho ngombana ingazi bonyana ibethe njani irhobhe. Yabuza indoda kubonakala bonyana seyiphenduke imbuzi yathi, "Mntanami ngiqinisile nangithi ngiyakubeletha. Alo ngingathi ngizokubona ungiqothe njengenja?"
UMasombuka wathatha iphetjhana watjhinga emapholiseni. Naseleabuzwa bona ukhona amsolako watjho bonyana usola uMondliwaokunguye omnikele iinomboro zelori. Amapholisa awenza umsebenzawongombana wathi asabalabala ngehliziyo uMasombuka afika amapholisaamphathele iindaba ezimnandi zokuthi iinkomo zakhe ezetjiwekozitholakele begodu zisendaweni ephephileko.
8. Ngeyani imali egade ilethwe makhuwa na? Afike ayinikela bani imali leyo na?
(a) Amakghuphu.
Ngambala baphume abomma ababilaba. Amapholisa asale aphenyegulula.
P. B. Skhosana, wabelethwa mhlana amalanga ali-13 enyangeni kaJuly ngomnyaka we-1954 abelethwa emaplasini wesiphande seHendrina. Wathoma ukufunda isikolo aneminyaka ebunane aphethe wethoba.
Yaba budisi indaba kaThombeni ngombana kwasele kusikhathi sobanaikghuru iphume ngeqepheni. UZondi wathi nakathi uphosa amehlo kuninawafumana bonyana uzivale ngengubo komuntu olilako. Wajanyelwayihloko uZondi bona kghani unina ngawuliliswa yini kanti yena uthabeleukuhlangana noyise. UThombeni yena wasikima wabamba uZondingesandla wathi, "Ngiyathokoza ukukubona ndodana bengithembabonyana uyangamukela." UZondi wajabula khulu wathi, "Baba ngijabulelaukukwazi nokuthi ube khona emnyanyeni wami omkhulu kangaka."UThombeni waphendukela kuNaKokela wamkhuza bonyana akalise ukulilangombana uhlola into embi.
isiphethweso ingabe siphetho-phekghu nanyana awa.
Kusebusika eMagogogweni kulele irhwaba limhlophe twa, ngaphandle kuhle kwebisi. Amakhaza aziphe amandla kanti bekuyabonakala bonyana namhlanje angekhe kufuthumale ngombana livalile. Abantu abanengi bahlezi ngeendlini ngombana baqothwa makhaza la ngaphandle. UZondi naye uzihlalele ngendlini nokho unande ahlola ubujamo bezulu lobu oburarako.
2.4 Isitlhori
6.2 Coca bonyana abalingisi abalandelako bavezwe njengabalingisi abanjani.
"Ufuna ukungitjela bonyana nawe unguwakwaMasango?"
Lapha sithola umtloli athiye umlingisi ngebizo elithileko elingatjho litho ngobuntu bakhe. Kodwana yena asihlathululele yena bona umumuntu onjani. Ngamanye amagama ibizo lomlingisi la alinasithintela ekuziphatheni kwakhe. Akukho ukuthintana phakathi kwebizo kanye nangendlela aziphatha ngayo.
Ngokuzigedla uNdala athi, "Njenganje ngizokubawa ukusebenzisananawe. Kusebenzisana kuphela okuzokwenza bonyana sifunyane iinkomozakho. Yeke-ke, ngibawa bonyana uzame ukucabangisisa."
â€¢	Memezile Secondary school lapho-ke abeyi-HOD ku-African Languages. Njenganje usebenza eTshwane North Distric Office D3 njengeSenior Educational Specialist ezikweni lamalimi wabantu abanzima. Ulilunga lesiNdebele Language Board.
b)Incwadi nencwajana Siyadosa lesisihloko. Sifuna ukwazi ngemihlobo emibili yeencwadi etjhiwo sihloko, ekulu, incwadi kanye nencani okuyincwajana. Okukhulu esifuna ukukwazi kukuthi ngubani otlole incwadi begodu ngubani otlole incwajana.
(f) Ukuba mamathe nelimi.
4. Coca ngendlela umlingisi oyikutani azama ngayo ukurarulula imiraro aqalene nayo.
(a)UFikile.
"Botitjhere, ngibawa bonyana ningakhambi. Mina isikhuwa angisazi,begodu nangithukileko abengizwa bonyana ikhuwa lithini. NakusiNgisi-kesona abengisazi kuhle-ke." UNaMaridili uzibawela kibotitjhere.
Zokutlola:
"Ngiyawathokoza amezwakho mnakwethu. Ngingathaba tlenasingahlangana nangiphuma esifundweni, nge-iri letjhumi nanye. Kantinakuyindawo kuzaba ngileyo okufundelwa ngakiyo, ilayibhrari.Ngikufunyane ngaphezulu namtjhana wena uzakufunyana mina ngaphezulu."
"Bababe, ngubani yena loyo ongibulale ngiphila? Ngikhona ndodana nginguyihlo mina akekho omunye ongathatha isikhundla sami ngikhona ngiphila," kuphedula uThombeni akwate aphalaza iintjhebo. Kuthule kuthi du kibo bobathathu omunye nomunye usadla amathambo wehloko kanti bahlome iinhloko phasi senga balahlwe licala. "Mntanami ngahlukana nonyoko wena uneenyanga ezintathu ngabo ubukhali bakhe lobu nokuthanda amatjhada.
"Zetjiwe ebusuku esibuvukakobu. Ekuseni nangivukako ngihlangenenesibaya sikhamisile. Nakuziinkomo do."
Nokho amangale bona yini into eyenza umalumakhe amphudlhele kangaka abe amnghale. Ngehliziyo atjho bona nakunento izakuvela. Ihliziyo khonokho beyimguge. Aqale phasi. Athuke ihlabathi eyaginya abodadwabo nabafowabo. Iye, ukutlhala khona angatlhala. Alo athi angatlhala abuyelwe yini?
Ukuthi iindawula zakaSoBilibili zithini, iphundlukele kuSomalakazi.
"Mswekhethu, isikhathi siqedwe yinja. Ngisaya esifundweni sesiNgisi.Ngizokubona nangibuyako."
(d)UMathabe.
5.2.2 Umphikisi
NguM.S. Mahlangu
Liphi Iqiniso?
"Mkoneni, sithimbil'esihle, ngikuphathele ezimnandi. Iinkomo zakhozifunye..."
"Thokozani nawe uyadina ngokufuna ukutjelwa indaba bunqopha.Nawumumuntu kufanele ulimuke msinyana, namtjhana uvele uyifundeivaliwe."
Amanodi Nemisebenzi
Ubulongwe Bekomo Phezu Kwendlu
8.1.1 Umethuli omumuntu wokuthoma
USifiso uzimisela ukumsiza uBeauty ngeemfundo ezimnikela ubudisi.Lokho kwabenza bona bajayelane begodu bazithole sebaba ndawonyengeenkathi ezinengi. USifiso bekathathekile ngoBeauty, athathwe bubuhlebakhe.Ekugcineni wazitjela bonyana uzozibika kuye.
4. USifiso udele yoke into ngobuhle bakaNomhlekhabo, phika nayana uvume, usekele ipendulwakho ngokwendatjana.
"Akusizi baba. Ngikhulume ngoma amathe, kuyabhala. Sengizinikelekwanje. Akusale kwenzeka intando kaZimu ngami," kuphendulauNaMkoneni.
Amanodi Nemisebenzi
3. "Angithi iimverevere uzazizwa zisithi azibafuni abodade abahle ngombana baqalela abantu phasi" Ucabanga bonyana yini iimverevere?
Kambe uhle abona kumabonakude abezwe nemirhatjhweni bonyanaabantu babulala abantu ngeengidi babatjhiye banjalo. Lokhu kwamenzabonyana ivalo limbethe khulu. Kuthi emva kwesikhathi eside ibuze indoda."Ngabe kukwaMnyakeni koZondi ekhayapha?" Umrare umbuzo lowouZondi, kodwana awuphendule kuhle avume. "Alo uphi unyoko ndodana?"kubuza indoda ingatjheji nokutjheja. UZondi ajanyelwe yihloko bonyanakanti kubayini indoda le ingakhulumi eze ngakho isolo iphikelele ibuzaipasa nespetjheli nje. Nokho aphendule uZondi abike bonyana usayengeTshwana. Athuke khulu bona atjho njalo ngombana akazi bonyanaindoda le ibuzelani. Nange yasikima yalayelisa kanti iyomlalela endleleniimbulale yena wakoVundlamalanga uzabe asayibonaphi.
Utjho ipumulo ukungakwazi ukunukelela! USobilibili wabe azozihlolisainto ayenze izolo ebusuku bonyana iphelela kuphi.
"Uneminyaka emingaki umufi?" kusabuza usayitjeni.
6. Ngiwuphi umraro aqalene nawo? Sekela ipendulwakho
Esibulawa Ekhabo Asinalo Ibelo
La umtloli usebenzisa umlingisi kube nguye osicocela ngalokho okwenzekako. Ukuthi umethuli umlingisi omumuntu wokuthoma sibona ngamagama athi 'ngi-/ nga-/ si-/sa-. Lawa magama asuke aphuma kumlingisi osendabeni ngenyama, usuke atjho lokho okuphuma ehliziywenakhe.
9.3 Umtloli njengomuntu wesithathu
Njenganje, ubone kungasikuhle ukugcina kilelo zinga, uqedelela iziqu zakhe zobudorhodere khona eyunivesithi yePretoria, la aphenya khona ngokuhlobana kwesiNdebele (seSewula: sakaNzunza noManala) nesiNdebele seTlhagwini.
pendulwano eendatjaneni.
(b)UNomhlekhabo.
Isib. Endatjaneni ethi, "Inyawo Alinapumulo" abalingisi abadluli kwabahlanu. NguTjhejeni omlingisi oyikutani kanye noThembi nabantu bakwabo. Endatjaneni ethi, "Akusimi Yindlala" nakhona abalingisi abadluli kwabahlanu. NguNaMkoneni, okunguye umlingisi oyikutani,nguMhlonitjhwa uJiyana, nguSbheva noMabhena kanye nabantu bamaphepha abavele ekugcineni.
â€¢	Isihlaka Seenyosi Sabobamkhulu.
5.1 Ukuvezwa Kwabalingisi
Kuzwakale isibibithwani kuSincamile,ukubonisa bona ubalila okudabukisa ihliziyo nabazakungena nge-ofisini kaJiyana. "Ngifa nasongoZimu isiqunto sami," kutjho uNaMkoneni ngehliziyo, ngokuzwaisibibithwana somntwanakhe.
"Bezimu bakwaMkoneni kanti ngifelani engaka? Alo umuntu ndina loyoubone bonyana athathe isibaya soke, angasatjhiya neyodwa?"
Atjho amakhuwa bonyana akhe afika eminyakeni emine eyadlulako.Bebatjho bonyana babuhlungwana ukuzwa bonyana uMsongelwasewalala.Batjho bonyana baphathele bakwaThamana iindaba ezimnandi.
"Mma uthi eqinisweni kwenzekeni?" kubuza usayitjeni Sukazi aqalisekuNaMarhubani osele anesibibithwana.
"Thokozani, ngiyabona bonyana asisazwani kwanje begodu asizukuragela phambili ngokuzwana nawuzokukhuluma ngalendlela. Lelo ngilitjho bengiyalibuyelela. Nakukufeyila isifundo sakusasa lokho kuzabe kungathomi ngami kanti godu kuzabe kungekokuthoma bonyana ngifeyile isifundo soloko ngafika lapha." Ngikhulume ngokusilingeka. "Bangaki abantu abahlala bagunadzele iincwadi kodwana bagcine ngokufeyila.
"Baba, ngibabonile abantu abathethe iinkomo zakho. Nakuthatha ukusafese ngaphazanyiswa kugidiza kweenkomo. Ngombana bengizizwelaebuthongweni fese ngadlumbana zigidiza ecabazini lakwethu. Ngivukemsinyazana ngahlola ngefesidiri ngethuke ngapheze ngaduleka phasi lokhanangibona ilori ekulukazi ijame phambi kwesango lakwakho. Amadodaamane bekamajadu asilwa neenkomo, azama ukuzilayitjha. Minanangiphaphamako iinkomo ezine zoke besele ziphezulu."
USkhosana, P.B. ubuye waba lilunga leenhlangano ezinengana eziphathelene neziqalele le ukuthuthukiswa komuntu onzima ngokwamasiko nelimi eSewula Afrika. Kwezinye iinhlangano ube mdosiphambili kwezinye waba lilunga.
2.1.1 USoBilibili
"Akusimi yindlala": Kunokuphikisana phakathi komlingisi oyikutani kanye
13.Umthetho-sisekelo wona uthini ngesenzwesi na? Sekela
2.1.3 Ukuveza umlingisi ngezenzo zakhe
7.3 Ihlalo yabantu
1.2 Ingabe uNoZabenzeni uhlobana bunjani noMaphophotha?
2.	Ingabe lendatjana iyayifeza imileyo yendatjana ngokwe
Kuthiwa amaposkarada lawo athengwa khulu ngaphetjheya.
Itjhudu Lami
5.1.3 Ukusetjenziswa kweemfengqo
2. Kuba yini boke abafundi bebathatha ukuthi uSesana uhlakaniphile?
8.1.2 Ikulumo -pikiswano
"Awa, akukho ukuhlakanipha kwalitho lapha, into ekulu kufundangokuzimisela nokusebenzisana nabanye abafundi. Khewutjho-ke, wenawafunyana ngaki."
"Akhambe ngobuthaka benwabu-ke. Nithi mhlana niwabambakoamasela nifunyane ngeenkhumba," kutjho uMasombuka.
UTjhejeni ngumabhalana ema-ofisini kakomitjhinara. Akazitjhayiunomuntu phasi.Uthi uqedwa ziinlukazi namaqhegwana alokhu agelagelakuthiwa azokubawa umrholo. Akagcini lapho uthi nalaba abazokulungisaiincwadi zeenkoloyi, zemitjhado nabanengi abeze ukuzokulungisa iimfanelobayamnyenyisa. Yena muhle umswamasokana, utjho ngerhwanqa lakwaboathi nakaselalikamile wathi ukuligudaguda ngemaqadi, umqale ungaqedi.Isihluthwesi singaka, alo sekwafika nezinto zangaphetjheya okuthiwakuphema. Ipumulo ijame rwe ngathi ngekapopana. Abaziko bathiwayoyisikisa esibhedlela arhuluphele lona ijamo. Thina esingaziko sithiwabelethwa nayo. Abanengi bengubo ubadlisa phasi. Namhlanje abantubabulala inyoka kwaKomitjhinari.
Le yindlela yokusivezela umlingisi ngokusebenzisa iimfengqo. Isib. Nakukhulunywa ngengonyama nakanjani siyazi bona lesi singathekiso. Amakhosi kanengi ayangathekiswa.
9. Ummongo-ndaba
14.UNaMarhubani uzenza isidlhadlha nakabuzwa imibuzo. Uthini wena?
ipendulwakho ngokusendatjaneni.
UThembi wazimisela khulu ngoTjhejeni, kwenziwa amalungiselelo womtjhado. Ugogo kaThembi akhange babonane noTjhejeni bekwaba lilanga lomtjhado, nokho wakhe wambona esithombeni wamsola kodwana kwavele kwaphelela lapho. Kwagcwala abantu abanengi kilomtjhado ngombana boke basebenza umsebenzi omuhle. Okukhulukhulu kukuthi uThembi bekanomusa, abaphatha kuhle abantu emsebenzini.
"Ungangihleki njalo Fikile. Wazi kuhle bona mina angazi litho. Uthi ngikusize ngani ungibona bona ngingiso isifundo se-History ngokwami nje.
18.Hlathulula bona kutjho ukuthini lokhu ngokwendatjan :
16.1.1 Isethulo
"Ngambala nangu umuntu afuna ukuzikghamisa ngabezimubakwaMkoneni, nawumumuntu ophile tswe angeze waba nesibindi sokwebaamabherha. Abezimu nabangamlisa umuntu ndina loyo kuzabe akwenziwalitho. Emapholiseni sengiyaya nje ngombana ngizakuthini, nawoasengiwathembi." Ukhuluma nje akakajami. Athi nakazokudlulakwaThombeni, okumumuzi wesithathu ukusuka kwakhe aphazanyiswenguMondliwa, umswa wakhona kwaThombenapha."Mkoneni baba, niyavuka na?"
Warareka nakezwa kukhona umuntu othokozako emakhazeni angaka. "Ngena baba, mina ngihlezi ngapha ngombana kumakhaza ngaphandlapha," kutjho uZondi angenisa unomzana lo ngendlini.
8. Ingabe uSifiso nakathola bona uNomhlekhabo ngewakwaMasango kwenzekani kuye? Hlathulula kabanzi.
2.2 Umzimba
4. Coca ngesingeniso sendatjana le.
â€¢	Khamba Msobo, Express yourself
2. Kuba yini uNobezimu anikelwa lelibizo?
indaba ngaphandle komlingisi.
Kesinye isikhathi imimongo-ndaba yethulwa ngokweemfengqo.Ofundako angazwisisa ngokufunda okujulileko kwaphela.
5.1.7 Izenzo
6. Into ehle uyazenzela. Uthini wena, sekela ngokusendatjaneni.
2. Wayefunda kisiphi isikolo eSiyabuswa na?
UMsongelwa Thamana wahlongakala watjhiya umkakhe nabentwana abalisumi. UMkakhe bekatorhatorha ekhuweni, arhola ngomnyaka.
Athi uzama ukufunda i "Biology" abhalelwe, incwadi ayibone seyiyikulu khulu.Kwenzeka koke lokhu abazali bakhe bayazikhakhazisa ngaye, bambona asebenza kwamambala. Abafuni nokumphazamisa, unina uzibambela ngokwakhe iimpoto ukuze uSesana akwazi ukuhlalela iincwadi.
EDlangeni emzini omkhulu wakwaMgwezani kwakuhlalauNoZabenzeni, umzukulwana kaSoBilibili. Wayethethwe yindodanakaMaphophotha, umalumakhe abyafuna ngathana uthethe umzawakhe,uMaliwa. UMaliwa lo mntwana kaSoBilibili.
11.Kutjho ukuthini lokhu ngokwendatjana na?
"Mkoneni, ngabe ukhona umuntu omsolako?" kubuza uNdalangemva kokuthatha isikhatjhana amajadujadu ngokutlola.
"Njengombana kusele amalanga amabili ngaphambi kobana kuthonywe ngeenhlahlubo nje, uzilungiselele mntanami na?" kubuza unina kaSesana azele iimfisela buhle zokobana atlole kamnandi aphumelele, umntwanakhe.
"Baba ngiwagege woke nje ama-ofisi la, ngithome kuye umuntuongilayele kuye loya, uSibheva. Wangikhapha njengenja, wangitjela bonaawukho umsebenzi wabantu abangakafundi abanjengami nje. Wasukalapho wathi angiye kwelinye i-ofisi le phezulu enenomboro 7-16ngizakuthola indoda yekhuwa lapho, ngikhulumisane nayo.Ngawunwawunwa yikhetjhi nabantwana ngaya lapho. Nangifika lapho,langitjela ngisahlola emnyango bona 'Azikho lomsebenzi. Geen werk' kwaba kundinda kwami-ke ngiphayila koke nje, ngibika umtlhagoongiphetheko." Amehlo kaJiyana aphezu kukaNaMkoneni ngalesosikhathi. Nanyana amlalele nje bona uthini, kodwana urarwa kurhorozakwesifuba sakaNaMkoneni, esihlahla ukuphathwa bulwele besifuba. Kanti-ke eqinisweni, esifubeni uphile ungutjheleni, indaba nje kukobanaumgomani umbambile amalanga la. Sirhoroziswa ngilokho isifubesi.Kodwana umsebenzi wona,uwufuna ngamehlo amhlophe.
"Angitjhiyi litho. Ngifuna ukuyithola yoke imitlomelo yephepha lalesisifundo," kutjho uSesana ngehliziyo, abona lemibuzo efuna ukuzenza ncono ngaye.
"Iye-ke Dlozi,njengombana sewuthoma ukusebenza nje, umkhozi uthi ufuna sihlanganise ikulumo ngaphambi kobana uzifake eenkolodweni.
Ngambala zikhambe zosithandathu iinkomo zakaMasombuka.Okuseleko bulongwe. Kazi bazokuthini abakhozi bakhe nabezwa bonyanaiinkomo abamlobolele ngazo eemvekeni ezimbili ezidlulileko zetjiwe? Phelaiinkomo ezetjiwekwezi mabherha kaNobezimu, umntazana okukuphelakwakhe phakathi kwabesana abahlanu.UMasombuka wamthiya izinyolakaNobezimu ngombana watlhaga isikhathi eside, asiya phasi naphezulu,afunana nomntwana womntazana. Wakhamba bewaphelelwa manyathelo.Ekugcineni abezimu bakwabo bamzwela.Ukhula nje uNobezimu akusuki emlonyeni kaMasombuka bonyana mhlanaalotjolwako ufuna zeempondo. Yemali izakhulunywa ngemva kobanyanakuvunyelwene ngeenkomo eziphilako ezisithandathu.
Lokha umtloli nakasethulela abalingisi, usebenzisa iindlela
Inyawo Alinapumulo
Yoke imitlolo inezakhiwo ezihlukahlukeneko.Leso naleso sakhiwo sihlukanisa umtlolo omunye komunye. Nanyana isakhiwo sendatjana sipheze sifane nesenovela kuqakathekile bona abafundi bangacabangi bona indatjana yinovela equntiweko. Akutjho bona umuntu angathi utlola inovela, bese kuthi angazibona bonyana uphelelwe ziindaba bese lokho kuthathwa njengendaba efitjhani. Indatjana namkha indaba efitjhani akusiyinovela encani nanyana ephunguliweko. Indatjana inesakhiwo sayo. isakhiwo sendaba efitjhani silindeleke bona sibe nje:
Abuyele ngelawini lakhe. Ayilungise ikulumo yakhe nemibuzo azoyibuza ukapteni kusasa. Ukusa kwaziwa nguye. Walungisa wathi nakathi uyaphuma, ahlangane nonina emyango. Unina uzombawa bona abawe amalangana emsebenzini. Kungathi kulungiselelwa umnyanya, yena makoti kube nguye otjharhatha nommango. Avume ngehloko uDlozi, wabe uphambana nonina. Unina uyayazi indaba. Izolo bekathintitha imiseme, amanye amacasi bekawahlanza. SenguDlozi yedwa ofihlelwako.
Ummongo-ndaba wethula umlayezo nanyana imilayezo yomtloli.
9. Nikela amino umlingisi oyikutani awazamileko ukurarulula umraro aqalene nawo na?
"Awa-ke, ngidane khulu mma NaMaridili. Emlandweni wesikolo sethuseMooiplaas, kuyathoma nonyaka bonyana kube nomntwana ophume ngo-A ebangeni letjhumi. Silapha nje sithi asizokwelekelela umma bonyanauBafunani aye ekholiji eNatala," kutjho uNdaba aqale phasi kwangathikunento emkarako lapho.
Kugcinwe sele kubuyelwe emdlalweni wangepelaveke.
(c) Itjho bona umraro umlingisi lo aqalene nawo uveziwe na? Utlole phasi ukobana khuyini.
8.1.3 Umtloli ngenyama / Umuntu wesithathu.
"Mma uZimu wazi koke. UBafunani lo, nange nje afunda uzakubasibonelo esihle nakwabanye abancani. USiponono naye ngiyambonaamalanga la uzile. Ukhuthele kwamambala. Boke abentwana bakhoesibafundisako esikolweni bahlakaniphile. Umberego wabo uyakarisa,"kutjho uMngomezulu ngemva kweside isikhathi athulile.
"Usalele ngoZimu," kutjho uSesana ngehliziyo. Athathe lelo phephaekufuze alibuyisele endawenalo, alibhince kuhle ngobunono bakakatsu.Alithi hlwi emabeleni. Akhohlakhohlele kancani ukuvimba. Athi nakabuyisela amehlo kuMasilela obekahlezi lapha phambili, amthole seleajame la ngehla kwakhe." Yolikhuphe mntanami. Sengilibonile gogo."
"Itjhumi leminyaka neminyaka ekhombako?" Athuke sele aphandleseleuSukazi kanti bekathi uyacabanga. Kungabi nomutu omphendulako.Msinyazana elinye ipholisa litjele uNaMarhubani noNaSkhosana bonyana nabanezinto abafuna ukuyozenza bangaphuma bayozenza bona basafunaukusala baphenyegula ngekamerwenapha.
Ngimi oze la kuwe ngokuzokubawa isizo. Uyazi nawe esikolweni, besihlolwa ngemibuzo esele siyazi. Lokho uyakwazi nawe," kutjho uSesana aphethe incwadi ye-Science neye-History.
"Awa nokho mma siyezwa. Ungabalibali khulu, uZimu ukhona.Sirhubharhubhe sabona bonyana ngeze khesifake isandla ekurhelebheniuBafunani na?" kutjho uNdala aqale uMngomezulu sengathi uthi nayeakhe akhulume. Kungabi nguye yedwa osele aphenduke isiqedamlozi.
Endatjaneni ethi, "Inyawo alinapumulo" ukuze umtloli akwazi ukusethulela ummongo-ndaba otjho njalo nawo bona inyawo alinapumulo, ukwazile ukukhetha abalingisi abafaneleko. Ukhethe uTjhejeni obekaphatha izalukazi kumbi wamenza wathandana noThembi. Ugogo kaThembi ungomunye ongakhange aphathwe kuhle nguTjhejeni.
NguD.M Jiyane
8. Coca ngelimi elisetjenzisiweko kilendatjana ngaphasi kwanazi
Ngemuva kwesikhatjhana wafika nonosokanakhe,kwafika noMaphophotha, uMaphophotha wakhwela phezu kwendlu wathola ubulongwe. Ngemuva kwalokho kwavunyelwana ngokuthi akuyiwe kwaSomalakazi ukuyokuzwa ngomhlolo ophoselwe phezu kwendlu.
1. Kutjho ukuthini ukuthi ubaba lirhorha na?
emphakathinethu.Nokho kumele lokho esikwaziko kungezwe
lokuhlathulula
"Angeze ngakulibala" langithinta kwenye indawo belangiqinisa namadolo.
6. Ingabe kumnandi ukobana umntwana akhule angamazi uyise nanyana unina na? Sekela ipendulwakho.
3. Coca ngendlela indatjana le ephetheke ngayo. Utjho nokobana
1.7 "Ithabo elalikwaMaphophotha lafuduka"
Ebantwini imihlathi ikweriyela iindlebe. Babodwa abakhwekhwethako bakhombisana ngalaba ababili abamncamo nerhara. Abanye baze bathi akusikho ukufanelana kwabantu lokhuya sengathi zizelamani. Abanye bababaza umdzobho nentethe, irogo lomlobokazi phela. Unina kamakoti atjhidele, basikinyiswe laba ababili. Ngaleso sikhathi umkhwenyani bekasaqale phasi. Semlenze emithathu salapha sihleka kuze kuvele lomhlathi. Asizibeki phasi sibethela phezulu sithi, "Kuguga othandako, nokuzala kukuzelula." Abanye abantu basiqale ngelihlo lesavukazana basiphelele ihliziyo. Naso sithi latjhu sijame eduze kukanina womntazana.
"Khewutjho-ke sayitjeni, nizifunyene kuphi? Zetjiwe ngubani?"
8.5.2 Ingabe uphumelele ukusebenzisa abalingisi abafaneleko ukusethulela isifundo sakhe na?
(a) Ukubopha iinthimba.
Nasikhuluma ngesikhathi kuhle siveze bona sisuke sikhuluma ngephuzu elihlukaniseka kabili:
"Bekwenzeka bonyana ayeqe imithetho enimbekele yona na?"
"Uqinisile Sifiso, qala bonyana ukuhlala kwami kungisize kangangani."
-izindlu
Ngomnyaka we-1996 watjhiya phasi embusweni weMpumalanga, wayokuthoma phasi njengomfundisi wesiNdebele eYunivesithi yePretoria kusukela ngoJanabari emnyakeni we-1997. Ngaleso sikhathi isiNdebele bese sifikile kuGreyidi ye-12. Ngaleso sikhathi afika eyunivesithi gade enza iimfundo ze-Masters la aphenya khona ngokuqarheka kwesiNdebele ngesimanga samalimi amanye ahlalelene naso. Leziimfundo waziqeda ngomnyaka we-1998 begodu zamvula amehlo ngokuphila nokusebenza kwamalimi wabantu abanzima we-Afrika. Ukusukela ngaleso sikhathi wathoma ukubona izinto ezinengi ezitholakala elimini lesiNdebele ezingekho kwamanye amalimi wabaNguni. Ngokufunda kancanikancani ukuzwisisa isayensi yamalimi kwamenza bona aphumelele nokungenela iinhlangano zamalimi la kukhulunywa khona ngamasayensi nemibono ehlukahlukeneko ngokuthuthuka kwamalimi wabantu. Soloko kwangomnyaka we-1998, uSkhosana sele akhambele amakhomferensi ambalwa wamalimi eSewula Afrika nangaphandle, emazweni waphetjheya njengeGermany, Szekcs Republic, Austria, Hawaai kwathi e-Afrika wakhambela amazwe afana neZimbabwe, Namibia, Swaziland, Mozambique, Kenya kanye neBotswana. Ezinye zeenkulumo zakhe eziphathelene nesiNdebele sezikhutjhwe kumajenali wamalimi afana ne-Nomina Africana, ALASA kanye nakweminye imitlolo ekhethekileko (special publications).
2. Ngubani umlingisi oyikutani endatjaneni ? Kubayini utjho njalo.
Ngalokho -ke abatloli abanengi banikela abalingisi amabizo azokulandelwa ngibo labo balingisi. Uthola umlingisi alifuza ibizo lakhe. Ibizo kesinye isikhathi likhambelana nezenzo, imikhuba kanye nokuziphatha komlingisi emphakathini wendaba esethulelwa yona.
â€¢	Kumele ikwazi ukufundwa ngesikhathi esingangesiquntu seiri.Lomgomo awutjho bonyana abantu bayafana begodu bafunda ngendlela efanako kodwana nanyana kunjalo uhlathulula bonyana umuntu akungamthathi isikhathi eside ukuqeda indatjana. Indatjana efitjhani ayingafani nenovela. Umuntu lokha nakafunda indatjana kumele ayithome bekayiqede ngaphandle kokuthi ayiphumulele.Kungalokho kuthiwa indatjana kumele ibe yifitjhani ngendlela yokuthi ifundeke ngesikhathi esingaba siquntu se-iri.
(a) Itjho bona sinjani isingeniso sendatjana le? Sekela
6.1.1 Irarano langaphakathi
â€¢	Njengesingeniso, isiphetho sendatjana sifitjhani.
"Sidla ini?"
"Dade, mina ngimthanda tle umuntu ofana nawe. Umuntu owazikobonyana nanibabantu kufanele nibe ngebakwaMsiza, nisizane. Kodwana ngiyadana ukukutjela bona angeze ngakwazi ukukusiza ngombananakusifundweso angisenzi begodu nomnganami lo akasenzi." Kwakhulumaomunye walaba basekeli be-Ellerines Sundowns.
5. Coca ngamano umlingisi oyikutani awenzako ukurarulula umraro aqalene nawo. Sekela ngokudzubhula endatjaneni.
UZondi wathula nomrarwakhe wamudla yedwa athule du kwangaabekunalitho elenzekako. Kwathi ntambama wafika umakoti njengombanavele uZondi lo angenisa. Kambe uZondi uyothatha umakoti lo njeakamtjeli nomnganakhe lo okhamba naye. Into emphethe kumbi kukuthinakunjalo kufanele kubizwe isibongo lesi sakaThombeni kanti yena waziwabonyana unguMnyakeni. Indaba yesibongo le ayimphathi kuhle uZondikanti nendaba le akayikholwa. Wabikela umkakhe bonyana sele avelelwemraro onjani. Intombi yamupha isibindi sokobana lokho kuyenzekaangarareki khulu. Walindela lakusasa bonyana lona lizaphuma naziphi.Kambe nangabe uThombeni loyo uzimisele ngendabakhe kufanele avelenakanjani kusasa. UZondi walala angakalali ngendaba yendoda leenguThombeni.
ipendulwakho ngokudzubhula endatjaneni.
(b) Ukuqala umuntu ngelihlo lesavukazana.
3. Ingabe kwaba lula ukobana uSifiso athandane noNomhlekhabo na? Sekela ngokwendatjana.
"Awa, umoya phasi mma. Umsebenzi ongakufanela ukhona. Angitjhouyakwazi ukuhlanza iinkoloyi uzifake neporitjhi?" Alandule uNaMkoneni,kodwana atjho bona angeze wamhlula loyo msebenzi. UJiyana aragelephambili ambuze iminingwanakhe yoke, uNaMkoneni aphendule kokengendlela abuzwa ngayo. Ekugcineni anikelwe iforomo lelo bona alitlikitle.
Kwezinye iindawo uSesana unonde abuza uFikile bona iimpenduloekungizo ngiziphi. Kuthe isikhathi nasiya hlangana namabili ebusuku,wabe sele ayokuqeda uSesana. "Wo ungenza isidlhadlha sakho Fikile yi?Ngitlhaga ngephepha ngedwa wena uzenza ongayingeniko, kanti sewulenzewaqeda emini yi?"
Kubizwe abazali mahlangothi womabili ukuthi beze ngaphambili.
imongonya isehlakalo esisodwa.
5. Khuyini okwabangela ubujamobu uNaMaridili aqalene nabo na?
2. Kwenzakalani ngomma wekosi lo na? Sekela ipendulwakho ngokwendatjana.
Langelinye uSoBilibili wazithela kwaNoZabenzeni. Wambuza bonyanauqedwa yini sele onde sengathi lilithi nje.
Imibuzo emide
9.
16.	Ngubani umtloli walendatjana?
â€¢	Kuba kuhle lokha indatjana iphetha ngesiphetho-phekghu.Kuthiwa inesiphetho esihle nayinjalo.
Akhokhe ummoya uMondliwa. Athi nakasathi ufuna ukuragelaphambili nekulumo aphazanyiswe nguMasombuka.
Kuthe sele abazali bakhe benze woke amalungiselelo, kwakhona uyiseazisa uNomadlozi. Kwathi nanyana uNomadlozi azama ukumhlathululelauyise bonyana akakhambisani nalokhu ngebanga lokuthi u-Arhosi solokoagcina ngokumdlabula akhange amsome, abathandani begodu yenaNomadlozi akamthandi. Uyise akhange afune nokumuzwa bonyana uthini.Unina naye akhange afune ukuyilalela indabakhe.
"Angikazimiseli ukuniphoqa mma." Ilanga naliya lihloma ihloko eTjingalanga. Imizi yalesisiphande sakwaMakalana seyembeswe yintuthu yemililo yokuphekela intambama. Unina kaSesana uzibambela yena mathubha iimpoto. Akakazimiseli ukuphazamisa umntwanakhe ngokobana apheke. Ufuna afunde azilungiselele. Unyaka ozako lo akakafuzi abuyele kilesisikolo iVulindlela, uSesana.
NguM.S. Mahlangu
abanjani.
8. Coca ngomraro umlingisi oyikutani aqalene nawo namano awenzako ukuzama ukuwurarulula.
2.3 Isiphetho
UTjhejeni bekangabaphathi kuhle abantu khulukhulu iinlukazi zomrholo.
Ngiqinisile nangithi mntanami ngiyakubeletha, ungabuza unyoko nangu oguqe phambi kwethu." Watjho njalo uThombeni wathela itiye le eyayibekwe phambi kwakhe.
7.4 UMasombuka uvezwe njengomlingisi ohlakaniphileko.Sekela ipendulwakho ngokunqophisa endatjaneni.
1. Ngubani lomma obuzwa lipholisa bona usesekhona na?
Siyakwazi ukubazi abalingisi bethu ngebanga lalokhu okulandelako:
UNaMkoneni umtlhago wamenza wabutha abentwabakhe ababiliwalunga ema-ofisini wombuso ayokufuna umsebenzi. Nakafika khonaabonogada akhange bamvumele bonyana angene kodwana wakatelelabewangena.Banengi abazamileko ukumenza bona abuyele emuva kodwanaakhange ayingene. Ekugcineni bamlayela e-ofisini lakaJiyana,uNgqongqotjhe.
2. Coca ngesingeniso sendatjana le usekele ngokwendatjana.
njengakwaThamana.
Lafika ilanga elingaliko lokutlolwa kweBiology. USesana besele ayilindile ngombana akwazile ukuthola zoke iimpendulo. Ezinengi wazibamba ngehloko kwathi ezimbadlwana wazitlola ephepheni. Nangambala wafika ngekumbeni yokutlolela, wanikelwa iphepha leBiology, wathaba khulu nakathola bonyana ngilo iphepha alinikelwe nguFikile, wahleka yedwa.Watlola kuhle zoke iimpendulo azibambe ngehloko, kwasala imibuzo emibili eyamhlulako, iimpendulo zakhona ngilezi bekazitlole ephepheni, iphepha alifake ngemabeleni.Walikhupha, watlola, walibuyisela. Wenza koke lokhu kanti uNom.Masilela umqalile. USesana uzwe nje selasithi akalikhuphe ngombana selalibonile. UMasilela watlola ngepeni ebovu bona umbambe akopa. Kwaba kuphela kwamaqhinga kaSesana.
1.2	Ingabe ngokubona kwakho wenze okufaneleko uThubana ngokuvimba uNaSkhosana bona angaqunti intambo uNobukhazi azilengise ngayo.
7. Ingabe kuyavezwa endatjaneni bona uyise kaBafunani lo
7. Bekasebenza kiliphi ihotela uTjhejeni
Endatjaneni ethi, "Bopha iinthimba zakho", sizwa uSesana uzikhulumela yedwa ngehliziyo uthi, "Ukhulunyiswa kungazi bona ukuthandana kwami noPhrinsipali uMathabe, ngikho ebekwenza nginidlule noke. Enye nenye i -test ebesiyitlola mina benginikelwa imibuzo yakhona kusese namalanga. Ngelanga esitlola ngalo leso sihlahlubo kufumaniseke bona sekade ngasitlola mina. Sengimane ngenza lonelo nje etlasini," -Ngezenzo zabo nangendlela baziphendulela ngayo lokha
Imilando Yabatloli
6. Kuba yini uSifiso ekugcineni athi, "Phela leli litjhudu lami elimbi."
â€¢	Isihloko sirhunyezo sendaba yoke esitlolwa ngegama elilodwa
2.4 Uthini ngesiphetho salendatjana, ingabe umtloli uyiphethe kuhle lendatjana? Sekela ipendulwakho ngokuzwakalako
7. Umuntu angeze aziraga zombili ngombana yinye izakutjhela. Sekela nanyana uphikise lokhu ngokudzubhula endatjaneni.
"Sewuqedile?"
Nomadlozi, mina angizokudoswa siratjhana ngepumulo. Angizokuhlekwa madoda athi ngibhalelwa mntwana. Nakhona umntwana womntazana.
Kube khona imibuzwana emibili emupha ubudisi uSesana. Athi uyacabanga athole bona ingileyo ayitlole ephetjhaneni. Yoke eminye uyiphendule kuhle, ngefanelo.
11.Ngiliphi ikghono uNamaridili analo ngokwemvelo na? Sekela
â€¢	Ayimumathi izehlakalo ezinengi ezikhona endabeni, kodwana
Ngesikhathi afundisa eBuhlebethu High School, watlolisela ukwenza iimfundo zeziqu e-University of South Africa. Kuthe ngomnyaka we-1988, ngemva kweminyaka emihlanu, waqeda iziqu ze-BA la athatha khona isiZulu ne-Anthropology njengeemfundo ezilawula iziqu zakhe (major subjects).
1.3 Dzubhula isitjho esihlathulula bonyana uSoBilibili weza kwaNoZabenzeni ekuseni khulu?
ipendulwakho
16.2.2 Isikhathi
"Baba yoke ikulumo yakho ngiyayizwa, kwaphela mina e...e...e...
7. Coca ngendlela isikhathi ezivezwe ngayo endatjaneni.
Lafika nelanga lamalobolo. Yaba yikulu ipikiswano phakathi kwabantubakwaMatjhiyana(bakoNomadlozi )kanye nebakwaKabini, bako -Arhosi.Kuphikisanwa ngenani lamalobolo okufaka hlangana iinkomo ezikhambakokanye nemali.
"Mma, khewutjho-ke, wazini ngencwajana le?" sele kubuza uSukazi.
iinhlokwana
Ngomnyaka we-1979 wamukelwa eHendrina Community School esigoga esidala seHendrina la afika wafunda khona iBanga lesi-5 ukuya kwele-6.
2. Kade enza muphi umsebenzi uThembi begodu asebenza kuphi?
8.1 Imihlobo yabethuli
"Nomhlekhabo, akhe ngithi ukukudelela. Ngibawa ubuyisele iincwadiengizibolekilekwezi ngelayibhrari bona bazakunikela ikarajana lamilomfundi. Ngizakulinda lapha. Angithi sizokukhambisana?" Ngikhulumanje ngifuna ukusala ngilungisa amagama engizomthoma ngawo, ngiwahlelekokugcina. Angakhulumi litho kodwana avele athathe iincwadi anqophengelayibhrari. Ukhamba nje ngimqalisisa ijamo lakhe.
"Malume silotjhisa nina. Kwenzenjani wabhula umbethe ekusenikangaka na?" kubuza uNoZabenzeni.
ipendulwakho ngokudzubhula endatjaneni.
ezwakalako kusemandleni womtloli.
7. Ingabe isingeniso sendatjana le sitloleke kuhle nanyana awa? Sekela ipendulwakho ngokwemileyo.
8. Ingabe iphetheke kuhle indatjana le nanyana awa? Sekela
Esibulawa Ekhabo Asinalo Ibelo 62 nguJ.N. Malobola
Ngamafitjhani, mnganami, ngidosa emhlweni ekhayapha.
1.
Imibuzo emide
Unina kuthe bonyana afike njengombana bekakhambe ngawo amalungiselelo wokuthatha kukaZondi.UZondi akhange ayiphathe indaba kaThombeni nanyana bekabonakala bona uphazamisekile ngombana bekazithulela nanyana kukhulunywa naye.
"Yewuthule-ke khesizwe bona amehlo lawo enzanjani?" kutjho utitjhereuNdala.
UMasombuka angasakhuluma litho. Ajike abuyele kwakhe. Afikeaqalaqale phasi, phambi kwesango. Ngambala ayibone imitlhala yamatayerewelori. Athi anganeliswa abambe indlela godu. Anqophe esitetjhinisamapholisa wakhona lapha koSomaroborho.
"Ngilithabele? Awa , angeze. Phela leli litjhudu lami elimbi."
Imibuzo emide
Wathuka khulu unina kaBafunani wabawa bona abotitjhere bangakhambi ukuze bamzwise lokho okuzokutjhiwo makhuwa. Amakhuwa bekalethe iindaba ezimnandi, alethe itjhege yemali engange-R10 000,00. Athi amakhuwa la nakahlathulula unobangela wokuletha imali engaka kukuthi eminyakeni eyadlulako, uMsongelwa asaphila, afika amakhuwa la abathatha iinthombe bavunule isiNdebele, nomuzi wabo ugwalwe kuhle khulu ngesiNdebele. Iinthombezo zathathwa, kwenziwa ngazo amaposkarada.
Indlela akhuluma ngayo umlingisi kungasivezela bonyana umumuntu onjani, ukukhetha kwakhe amagama.Umlingisi ovezwa athukana njalo, kuyasivezela bonyana usisilwi.
(b)	Ukuthi rathu.
"Awa ungase ubeke indawo oyibona ikulungele wena. Indawo elungilekokuwe nami izangilungela. Ungakhululeka nje utjho bonyanasizokuhlangana kuphi nangasiphi isikhathi."
"UZondi wezwa ihliziywakhe ibuhlungu nakacabanga bonyana kwamambala lendoda ayiqothako nguyise. Alo akholwe ngani bonyana kwamambala iyambeletha. Wazibuza bonyana beyikuphi isikhathi soke lesi? "Baba ngibawa ubuye kusasa mhlamunye ingqondwami izabe seyisebenza kuhle kanti nomma uzabe selakhona. "Yazililela indoda yabawa bonyana indodana iyilibalele ngombana nelizwi lakaZimu lithi abalitjalelwe khona nabo bazakulibalela labo ababonileko. Yaba budisi indaba yokulibalela kuZondi phezu kobana utlhage kangaka ayedwa angazi bonyana uyise ukhona uhlezi kamnandi. Wabona kubudisi bona angamukela lokhu akuzwako ngaphandle kobana afumane umuntu omdala amaziko ongamtlhadlhulula.
7. Ngisiphi isifundo osifundako ngalendatjana yamabherha?
Irherho Lezaga Nezitjho 89
Ngemva kokufunyana imvume kongaphezu kwalo lithome ipholisa."Nawucabangako mma ngabe uzibulaleleni umntwanakho?"
UNozabenzeni wamtjela bona wondiswa kukuthi kuthiwa mloyi. Afuna ukumzwisa ubuhlungu obukhulu uSoBilibili, wathi nezakhe iindawula zitjho njalo, zithi uyaloya. Yaba buhlungu khulu ihliziyo kaNozabenzeni.
Nokho uNomadlozi wamtjela uyise bonyana lokhu akakakwenzingombana amdelela kodwana bekabhalelwa kumenza azwisise.
Imibuzo emifitjhani
15.	Ngokubona kwakho ngubani ogade ahlakaniphe ukudlula omunye phakathi kwakaSesana noFikile? Sekela ipendulwakho.
1.
2.1.5 Umalukazana
Liphi Iqiniso
"Utjho nje ngombana akafuni ukubulala wena. Ngathana bekunguwengasele kukade wamqotha kwamapha," kutjho unosokana.
5. Yini ifokisi na?
"Ngiyathokoza." Athule kancani. "Ngiyakuthokoza ukudla kwakhonakho koke osele ungenzele khona. Angeze ngakulibala." Kwabamamezwakhe wokugcina nasele sibuyela emsebenzinethu. Leli lokuthi
2. Isingeniso sendatjana siyalulukeza. Uthini wena, vuma nanyana uphike usekele ngamaphuzu azwakalako.
5. Coca ngomzimba wendaba
8. Ngokuya nalokho okutjhiwo babelethi bakaNomadlozi kutjho bona umendo ulizulu ebantwini bengubo. Uthini wena, sekela ipendulwakho.
Bekutlhagwa khulu kwaThamana. UmkaThamana besele ayikomo edla yodwa. Abanye abafazi besele bamnina ngebanga lokubawa khulu kwakhe.UNaMaridili wayengasayi neminyanyeni.
Indaba yenzeka endaweni yakwaMusi.UNobukhazi umntazana owezanonina kwaMasilela. UMasilela akasuye uyise ombelethako. UMasilelauhlukumeza uNobukhazi ngokomseme. UNobukhazi nakabikela uninauNaMarhubani, unina akafuni nokuyizwa leyo. Lokho kungebangalokobana uMasilela uregile begodu bakhomba ngophakathi. Ukuvezwakwendaba enje kungenza bona uNaMarhubani alahlekelwe ngokukhonangokungekho.Angalahlekelwa namumendwakhe.
2. Inengi labantu selenza ibhizinisi ngelobolo.Vuma nanyana uphike usekele ipendulwakho ngokwendatjana.
Nakuyifundwakho ibeke phambi kwezinto zoke."
"Mina mnakwethu nginguNomhlekhabo. Elinye okungelesikhuwanengijayeleke ngalo nginguBeauty."
"Zetjiwe nini iinkomo zakho baba?" Kusaraga uNdala.
"Thula-ke mntwanami, koke kuzokulunga." USukazi abhambadeuSimphiwe ehlombe ngendlela yokumduduza. Khonokho kungeneuDlambili aphosekile.
Isikolo athoma kiso kwakuyiMeerlus Farm School esasiseduze neemayini iBlesbok neBank kanye neKomati Power Station. Wathoma ukufunda lapho uSub-A waze wayokuqeda iBanga 4 ngomnyaka we-1968.
8. Nikela isithakazelo sakwaJiyana
8.5.3 Ingabe usebenzise isizinda esifaneleko ukusethulela isifundo na?
7. Itjho usekele ngokwendatjana ukuthi sitholakala kuphi isitlhori
Bomkhozi, kulungile."Aphelile amagugu wokuthi yena akazokudoswa mntwana ngepumulo. UMenzelwa sekaphenduke inja nayinethwe lizulu.
"Khuluma Dlozi, ungangiqedeli isikhathi. Qala nonyoko kumele ayokubikela abomnakwabo, bebafike ngoLosihlanu."USoDlozi ukhuluma nje sekusele amalanga amabili bafike bakwaKabini.
3.4 Isitlhori/ Isiqongo
(d) Ukutjhiba.
"Kufuze ikesi ikhanye bekuse. Ngokukabani ukubizwangokungakafundi? Phela zikhomba ngophakathi iimfundiswa zanamhlanje.Imali ziyayiwola," kutjho uSesana acabanga bona kufanele ayamelengaphetjheya ekhabo kaThemba.
Ubulongwe Bekomo Phezu Kwendlu 18 nguMS Ntuli
Okumumethweko
2.1 Coca ngokuvezwa kwabalingisi kilendatjana ngaphasi kwanazi iinhlokwana
"Akusasizi. Kade ngikubonile." Atjho athala ngepeni ebovu phezukwephepha lakaSesana uMasilela. Atlole ngamagabhadlhela,You are righthandedly found copying!
8.
Liyabandamela i-iri abantwana bangena ngababili ngamunye emasangweni wesikolo. Yadlula imizuzu bathoma ukuthatha iindawo zabo zokuhlala ngamananeko. Safika isikhathi kwathula itjhada, kwalila umsobo phezu kwephepha. Kutlolwa isifundo se-Biology.
Imibuzo emide
(d) Coca ngamano umlingisi lo awenzako ukuzama ukurarululaumraro aqalene nawo.
"Ngibawa ungilibalele ngokukulindisa kwami isikhathi." Lelo lilizwiengalizwa lingihlebela kuyikomba yobana umnikazalo akafuni ukubangaitjhada, aphazamise abanye abamajadujadu ngokufunda. Ngiphakamiseamehlo, ngifunyane kunguMhlamazana.
"Yeyi, lisa izinto zaphakathi konyaka wena. Ngibawa isizo kwaphelakuwe," kutjho uSesana ajame ngeenyawo.
"Akwande botitjhere. Awa, sivukile, singezwa nina," kuthokoza uninakaBafunani ngehlonipho ekulu ngombana bavakatjhelwe babantu abakhulu.
5. Tlola isithakazelo sakwaMasombuka
Ngokusilingeka uMasombuka athi, "Ngisola uMondliwa."
nanyana amabili ukuya kwamane, ubunengi bakhona. Isihloko
Ipholisa uNdala wahlathulula bona iinomboro aziphiwe nguMondliwazisebenze khulu ngombana ngizo abazisebenzisileko ukuze kutholakaleiinkomo zakaMasombuka.Wagandelela uNdala bonyana uMasombukaamthokoze khulu uMondliwa.
Umuntu othabileko akabuzwa, uyazitjho.
1. Tlola isibongo sakwaDlambili
5. Umma lo akazenzi ngokuzoziphara kilama-ofisi, uthini wena? Sekela ngokwendatjana.
Satjho sathi, "Alinapumulo."Indlu ihlahle amehlo.
5.1.1 Ukuthiywa kwabalingisi amabizo
3.1 UMaphophotha
5.2 Imihlobo yabalingisi
(b) Ingabe isingeniswesi sihle nanyana awa? Sekela ngokutjho
2. "Kuyazalwa ngaphandlapha.Muhle umntwanomfazi. Muhle ucima ilanga. Ubuya kweliphezulu. Yingilozi kwamambala." Emtjhweni ongehla tsomula iimfengqo ezimbili bewutjho nokuthi zimhlobo bani weemfengqo lezo.
Afikisele uMaphophotha ngazilunyelwe mnganakhe uSoBilibili. Azinunge nangetswayana bonyana zibe mnandi. UMaphophotha ngokuthanda ukuphophotha sengathi mrhatjho azithuwelelise. Kubizwe uSoBilibili nomzukulwanakhe, uNoZabenzeni. Kuthi nazihlalelwa phasi, uSoBilibili azinghalise akhambe.
"Uyabona ntangazethu lendaba engizokutjela yona izokufuna uvuleiindlebe zakho, ungizwe bewungizwisise." Ngithi ukukhohlela kancani.
UMaphophotha wabiza uSomalakazi, inyangakhe ayithembileko. Yenaakasaboni kuhle. Nanyana kunjalo indawula yona uyibona njengokukhanyakwelanga. Wazana noMaphophotha asesemutjha asandukuthatha. Ngalesosikhathi uMaphophotha wabasele amsegwabo oqinileko ngombanawabasele eqiwe ziintanga ezimbili ngokuliywa. Kusukela laphobanamathelana njengehlambi erhuluphele amanzi.
UZondi ukhuliswe ngunina uNaKokela.Ukhule azazi bonyana ungewakwaMnyakeni yena. Uthe sele akhulile wahlangana nentombi yakwaSiluma, bathandana bekwafika isikhathi sokuthathana. Enziwa amalungiselelo.Kuthe ngelanga elingaphambi kwelomnyanya wesimanje, kwafika indoda,ehlathululwa njengede. Ithe ingafika indoda yaba nemibuzo eminengi khulu.Beyifuna ukwazi ngoZondi nonina . Lokho kwamthusa khulu uZondi kodwana ekugcineni wagcina ayibawile indoda bonyana ingubani?
"Thokozani ungafuni ukungihlekisa ngingakazimiseli. Soloko wakhula waba ngaka wakhe wezwaphi bonyana kunomntazana okhe wathi yeyi wena spereketjhana ngibawa ungisome hle." Ngibhalelwe kuzibamba ngihleke. UThokozani ngimbone naye sele azihleka ubudlhayela.
"Ngokuzithoba, mma ngigcine ngikubuzile bonyana kwenzekeni.Uboneni wena ?"
Ngelanga elilandelako wafika uThombeni wathola uZondi ahlezi ngebandla. Wafike wabawa itiye njengombana bekumakhaza nje. Unina kaZondi weza naye la kunoZondi noThombeni. Wabhalelwa kuqala uZondi ngemehlweni lokho kwaba litshwayo elikhulu lokuthi unina wamfihlela uZondi iqiniso.Ngaphandle kokutjho izinto ezinengi waphumela ngaphandle waya la kuzele abantu bomnyanya, watjela abomma abaphekileko bonyana baphule iimpoto eziko ngombana umnyanya awusekho. Umakoti wahlutjuliswa ingubo.Phela njengombana uZondi angewakwaThombeni akathathi kwaSiluma.Umakoti ngewakwaSiluma.
Kwenzeka koke lokhu akusesenamuntu olilako ngendlinapha.Sekuzwakala isibibithwana kwaphela. Athome ukufunda uMthombeni.
12.Hlathulula umlayezo owuthola kilendatjana.
(e)	Ukuhlaba umkhosi
Lithe nalithoma ukuphakama wabasele afikile koThemba. Ngetjhuduathole uThemba akhona, nanyana bekasesematasatasa ngokusenga nje.Sewathi bona aqede kwaba lithuba elihe lokubonana kwabo.
(d)	UNobukhazi
9. Kungcono ukufeyila ufundile kunokubanjwa ukopa. Thini wena, sekela ipendulwakho.
UNomzana uMaphophotha wayikhalima. Kwabe unosokanakaNoZabenzeni yena sele aqedile ngomalukazanakhe ngombana ukholweamezwi kaSoBilibili.
Amanodi Nemisebenzi
"Ukhulunyiswa kungazi bona ukuthandana kwami noPhrinsipali uMathabe, ngikho ebekwenza nginidlule noke. Esinye nesinye isihlahlubo ebesisitlola mina benginikelwa imibuzo yakhona kusesenamalanga.
â€¢	Umtloli ukuze asivezele isizinda esinembako kudingeka bonyana asebenzise ilimi elifaneleko nelinembako.
Sizakubonana kwelizako.
8.1 Ingabe lilula namkha litjhubile na
Kwamambala uZondi wahlala wasonga izandla alindele isilukaziesingunina sibuye akhe asibekele umhlolo lo awuzwileko. Safika isilukazisaba majadujadu ngokulungisa itende lomlobokazi ozokufika namhlanjentambama. UZondi uthulile sewuyasaba ukuleya indaba enjengaleesilukazini. Isilukazi esinguNaKokela sigcine simbuza uZondi bonyanawathula kangaka kwenze njani. Kambe sidlumbana bonyana wethukilengombana umnyanya sele ufikile. UZondi wathula kwanga akezwa kantiuyezwa bonyana sithini isilukazi. Bafika nabantwana abalama uZondisebatjhayisile emberegweni. UZondi lo lizibulo lalapha ekhaya kantiwelanywa nguPhephelaphi bese ubuphetjani kube nguNtozakhe.
10.Coca ngesizinda salendatjana ngokucalisa ehlalweni yabantu.
"Uyifunyenephi incwadi le?" kusabuza uSukazi.
2. Isakhiwo Sendatjana
3. Itjho bona ingabe esingenisweni uveziwe yini umlingisi oyikutani kanye nemiraro aqalene nayo na? Sekela ngokwendatjana.
Sekela ipendulwakho ngokwendatjana.
16.1.4 Isiphetho sendaba
Ukutsengwa Kwendatjana
"Ngiyakwizwa uyakhuluma kodwana angikuzwisisi. Ngibawa khewuthiukuthabuluka njengomseme owendlalelwe abonobesa."
"Uqinisile Sesana. Ngilisebenzile emini kodwana ngalilisa ngokobana nginokulisola," kuphendula uFikile."Usola ini nakunje?" kubuza uSesana. Angakghoni ukutjho uFikile."Unamanga. Umthethwakho ufuna ukuphumelela wedwa yi? Akunanto esolisako la. Ngiyakutjela-ke mina, ngilo," kutjho uSesana sele azokuqedaukutlola iimpendulo zakhe ngerherho. Athi angaqeda athokoze nokho,ukubonisa bona ubuntu unabo. Lokhu uFikile amenzele khona kuyatlhogwa. Kutjengisa ukuzwana nobungani bamambala.
8. Ingabe uyavumelana nekulumo ethi uSesana bekanehloko elula? Hlathulula
(a)	USifiso.
Kokuthoma, kubayini athi ahlala emzini wesithathu ukusuka kwamiezwe abe abone into eyenzeka kwami kodwana mina ngingezwa litho.Kwesibili, namtjhana kukhanya igezi angithembi bonyana kungaba lulaukubona isigidi esisesandleni somuntu okude kangaka. Kwesithathu, into leyenzeke ebusuku kodwana uyihlathulula njengento eyenzeke emini.Kwesine, isizathu sokobana kubayini angahlabi umkhosi namtjhanaamasela sele akhambile angasizwisisi. Kokugcina,uThombeni, uyisekaMondliwa,selokhu kwafika amabherha utjhibile. Ukhamba atjela abantubonyana selokhu ngafunyana iinkomo nginamahlonjana. Angazi bonyanangimi engathi angalobolisi abantabakhe ngezobulongwe na?"
"Angivuthi amalangabi. Ngazi kuhlekuhle engifanele ngikwenzekodwana ngasuke ngacabanga khulu. Hlangana nokhunyeengakucabangako kukuthi mhlambe udade lo wenza unyaka wamaswaphelalapha. Alo-ke ngizakuthi ngiyamsoma angidobhadobhe angifuthe le.Namtjhana avele angitjhiye, ayokuthandana nabanye phambili. Angithiuzabe sele azele ifundo, aneziqu. Bese mina ngisala ngiba yipoto ephehlwangubani emva kwalapho." Ngithule. Ngithi nangisathi ngizokuragelaphambili uThokozani athathe athi, "Uyakhuluma ukukhulumamswekhethu kodwana angikuzwisisi bonyana uzama ukungitjela ini.Ngibawa bona uvele unqophe entweni okungiyo, ulise ukulokhu urhudlaumthangala njengembuzi. Kungasikade ngifuneka esifundweni sesiNgisi.Yeke-ke ngibawa bonyana ukhulume urhabe."
12.UZondi wakhula kamnandi. Uthini wena, sekela ipendulwakho.
Umfowabo nguye omphenduleleko wathi, "Nangu!" Ipholisa litjhidele kuye, lamnikela incwadi lathi akayifunde khona lokho. Bona wethukile uMenzelwa akubuzwa. Incwadi leyo beyihlengezela esandleni sakhe. Igama ngelakhe. Ayidlulisele kumfowabo bona amfundele.
2.5 Isiphetho
"Ngiyakwizwa. Engingakutjela khona kukobana ungatshwenyeki khulukangako ngombana gade kukuhlolwa kokuthoma begodu uphale abanengi."
8. Ingabe isiphetho sendatjana le siza nalokho okulindelwe nanyana awa? Sekela ipendulwakho ngokwesiphetho sendatjana.
(b)Isikhathi
ngokudzubhula ngokwendatjana.
3. Ngubani umlingisi oyikutani kilendatjana? Sekela ipendulwakho.
2.1.3 USomalakazi
Ngithemba bonyana wasale wenda kwaMnyakeni angazi lokho ungakuzwangaye. Kodwana mina angikahlongakali ngikhona ngibawa bonyanaungamukele njengoyihlo ngombana vele ngiyakubeletha."
Inyawo Alinapumulo 57 nguDM Jiyane
Langalinye wahlala phasi wabonisana nabentwana bakhe ngomtlhagoobabhode kangaka.
"Nangingazibona ngikhamba naloya kuzakutjho bonyana ngiyikutaniingasi ikuta." Ngesikhatjhana esingaqedi ihliziyo ngimbone sele abuya.
6. Coca ngokuvezwa kwendawo endatjaneni.
"Umoya phasi Jali. Umuntu akavalelwa lula njalo ngaphandlekokuphenywa. Yeke-ke, nasizakufunyana iinkomo zakho kufanelesingaphuthuzeli ngombana iphuthuphuthu lizala iqanda linye."
Angithi uhlala agunadzele iincwadi kodwana asikho nesisodwa isifundo asiphasako.
ngokwendatjana
Athe ukuzwa lokho, abawa bonyana ayokutjengiswa lapha uMenzelwa
"Lula nje ngizama ukukutjela bonyana angikazimiseli ukulitjhidelaithuba elinje bo..."
Ukutsengwa Kwendatjana oyikutani, ngokwendaba, sizwelana naye vane sele silindele ukubona loyo esimbona angakalungi bona uyokuphetha ngani. Isitlhori kulapho ithumba kumele liphandluseke khona. Kulapho kumele sithole iimpendulo zemibuzo okukade sizibuza yona. Leli lizinga elingasanawo amano wokuvimbeka kwendaba. La silindela nanyana yini( embi namkha ehle). Amaphaphu womfundi asuke aphezulu kilengcenye yendaba. Esitlhorini sizimisele ukubona ukutjhisa kwendaba kufika la kungekhe kusarhagala ngokuya phambili. Isib. Endatjaneni ethi, "Ngizakufa Nginje", ekukhuleni kwendaba sithola kufika amakhuwa.Siyazibuza soke bonyana bazokwenzani. Nokho umraro ovele esingenisweni womtlhago silindele ukuwubona usombuluka.Ingabe azokwenzani amakhuwa. Ingabe uBafunani uzokwenzani, uzokwazi ukuya esikolweni njengesifiso sakhe namkha kuzokumele bona ayokufuna umsebenzi njengokutjho kwakanina? Naka amakhuwa alethe imali engange R 10 000.Ngiso ke-isitlhori sethu.
UNgqongqotjhe walwa khulu ukubona umma nabentwana bakhebavunyelwe bebafika e-ofisini lakhe elikhulu kangaka. Nokho atjhoamapholisa bonyana azamile ukumvimba uNaMkoneni kodwana ngebangalekanakhe akhange afune ukubalalela.
"Kungcono ngivele ngitjhinge emapholiseni kusatjhisa nje."Ukhuluma nje uMasombuka sele aphuma ngesango. Ukhamba akhafulaamathe indlela le yoke. Akakakwati uthi napa bayeza.
"Mhlonitjhwa unokudelela okukhulu umma lo. Angasuka ekhayaathathe umuzi woke nepahla yakhona ayokufuna umsebenzi? Kimi uzile
Wakhamba wayokusela utjwala uSoBilibili. Wabiza uNozabenzeni kanye nonosokanakhe.Kilokho kuhlangana kwabo, wavela umuntu owaphosela ubulongwe phezu kwendlu.UNozabenzeni kanye nonosokanakhe barhawula, baba mawelana
Ngizakwembathani amaqhakazana nakambatha kuhle kangaka. Khonaunomnyanya ngizamphekisa ngani. Sengakhetha ukuba yikomo ekhambayodwa. Alo nithi ngithatheni ngiyihlanganise nani nakunje yi?"Kuzilandulela unina kaBafuni, sekajayele ukukhuluma ngezandla.
(b) Ingabe isingeniswesi sihle nanyana awa? Sekela ngokutjho komleyo omayelana nalokhu.
9.4.2 Coca ngesizinda salendatjana (Indawo kwaphela)
UNobukhazi "Masilela."
9.1 Phawula ngelimi elisetjenzisweko kilendatjana.
Beza kwahlalwa phasi. Umphosi wobulongwe wavela njengamangakaSomalakazi. Kwaselwa kwagonywa. UNoZabenzeni nonosokanakhebasala sengamawelana.
Sithe nasiyiqalisisako indaba le sinomkhozi, sayibeka bunje.
d)	Liphi Iqiniso?
1. Ucabanga bona yini ebeyenza kweminye imizi bangatlhagi
â€¢	Sakha Ilimi Lethu
"Awa ngiyakuzwa Sifiso, wena ongasayingeniko yami ngombana seleubona abodade abahle abaziinhlabathi zelwandle."
abangazikhuluma nalezo abangazenza.
"Alo ziphi?" Kubuza uMasombuka, ngokurhaba."Iinkomo zakho uzozifunyana ngemva kokuhlolwa kwezinto ezithileko.Njenganje elinye ipholisa lizise endaweni lapho ziyokubekwa khonakwesikhatjhana. Ngiyakuthembisa, angeze kuthathe isikhathi ngaphambikobanyana uzifunyane," kuhlathulula uNdala.
ezahlukeneko.
Ongenako lo nguSimphiwe wakwaMakhanya, mngani kaNobukhaziwokuwa nokovuka. Kwabo kukiso isitradesi, kumlenzana nokho nawusuka lapha.
2. Ingabe umlingisi oyikutani uveziwe ekuthomeni kwendatjana kanye nomraro aqalene nawo na? Itjho bona ngubani, uveze nomraro aqalene nawo.
3.3 USomalakazi
1. Hlathulula bona khuyini lokhu ngokwendatjana:
5. Ingabe ngokuya ngawe bekufanele bona ujanyiswe umtjhado
(b) Ingabe uyaphumelela ngokwamano lawo na? Sekela
UNobukhazi wathula ngobuhlungu adlula kibo bekwabasekugcineni.Kwamva wabona isisombululo kukukuzibulala. Ngaphambikobana azibulale, watlola incwadi wayitlolela umnganakhe uSimphiweamhlathululela koke ngobujamo aphila kibo kwabo. Wabawa bona atjeleamapholisa ngalokho. Watjho nokutjho bonyana nakangafika seleazibulele, athathe incwadi leyo amtlolele yona ayinikele amapholisa.Ngemuva kokuzibulala kwakaNobukhazi, unina kaNobukhazi watlolaincwadi enza ngasuthi nguNobukhazi. Kilencwadi uthi unobangelawokuzibulala kwakhe kukuthi abazali bakhe abafuni bona alethe isokana lakhe kwabo.
8. Itjho bona kuyini isiphetho-phekghu?
Incwajana Nencwadi
5.1.6 Indlela yokukhuluma
3. Coca ngesizinda sendatjana le uqalise kilokhu okulandelako:
5. Coca ngesikhathi abantu abaphila kiso endatjaneni, sekela
1.4	Iqhegu lakwaThubana kuba yini lasala namapholisa ngekamurini?
â€¢	Abalingisi kumele benze izinto ezingenziwa mumuntu ophilako.Nakungasinjalo, lokha abalingisi nasingabathola benza izinto umuntu ophilako angeze azenza, kutjho bona yinganekwana.
3.5 Isiphetho
(b) Itjhudu lami
"UNaSkhosana uze nomukhwa athi ufuna ukuqunta intambo kodwanaubaba uThubana wamvimba. Usitjele bonyana njengombana umntwanasele ahlongakele isidumbu akukafaneli bonyana sithintwe mumuntubekufike amapholisa. Kodwana mina ngedwa, kwami ngokwezandla."
8. Abantu abadala bathi kuhle ukubhinca kusakhanya, vuma nanyana uphikise uqalise endatjaneni.
2.1.4 Ukuveza umlingisi ngokuthi umtloli amhlathulule
13.	Ingabe ukuthandana kwakaSesana noPhrinsipala kusitjelani ngesimilo sabo bobabili? Hlathulula.
Uthome umnyanya ekhabo kamakoti, kuyokuhlanganwa esondweni mantangi. Indlu ithi pham'pham' ngombana nakhu kutjhada inesi elingusaziwako kanye nesisebenzi sehotela ephuma phambili. Bahlaliswe phambili abatjhadi. Balindele ukufungiswa, nokufakwa idzilamnwana, bamukele neembusiso ezivela ngaphezulu kilendlela etja abazoyithatha.
2. Yenzeka kuphi indatjana le?
Akusimi Yindlala
UZondi arareke bekangenwe mamanzi emadolweni nakabona lomuntu amqale kangaka senga uyamfanisa.
6.1.4 Isiphetho
UNozabenzeni waphatheka kumbi. Wonda waba ngangelithi .Kikho koke lokhu uSoBilibili bekenza ngasuthi akazi litho. Ngelinye ilanga weza kuNozabenzeni azombuza bonyana kuba yini onda kangaka.
"Ngiyifunyene ngekamerweni lami nangibuya esikolweni. Ngithe njenangivula umnyango ngahlangatjezwa ngiyo."Ukhuluma nje seleanesibibithwana uSimphiwe.
Nanyana woke umuntu wasola inani eliphezulu lamalobolo, uMoniwawawakhupha njengombana anjalo.Kwathi ngelinye ilanga avuka ekuseniuMasombuka asiya ngesibayeni esinamabherha, wathola isibaya sivulekenge, ingekho neyodwa ikomo.
"Konje phana ibizo lakho nesibongo ungubani mma?"
UZondi wajanyelwa yihloko wajama rwe phakathi kwecabazi angazi bonyana aragele phambili ngetiyakhe leyo. Wezwa unina athi, "Khamba
Lo mlingisi ophikisana nomlingisi oyikutani. Lokho okuhloswe yikutani, lomlingisi uphikisana nakho. Akhe siqale indatjana ethi, "Akusimi yindlala." Umlingisi ophikisana naloyo oyikutani ngumhlonitjhwa uJiyana. Uphikisana nehloso yomlingisi oyikutani yendlala namkha yokufunana nomsebenzi ukuze aqotjhe indlala. Kuqakathekile nokho ukutjho bonyana umphikisi kesinye isikhathi akubi mumuntu. Akubi mlingisi omumuntu kodwana kungaba bujamo obuphikisana nehloso nanyana lokho afuna ukukuphumelelisa. Nawungafundisisa indatjana ethi, "Iitjhudu Lami", uSifiso bekasele afuna ukuzibika kuNomhlekhabo. Kodwana kwatholakala kukuthi yena noNoMhlekhabo bangebesibongo esisodwa. La bujamo obulwisane nehloso kaSifiso. USifiso bekazibona yena noNoMhlekhabo bathethene.
Avele amomotheke uNdala. Uyazi bonyana akazenzi uMasombukakodwana wenziwa buhlungu behliziyo.
Imibuzo emifitjhani
bakaNomadlozi na?
(b)	Amadolo azele amanzi.
3. Indatjana le yenzeka kuphi ngokwendawo na? sekela ipendulwakho ngokudzubhula endatjaneni.
Bopha Iinthimba Zakho 32 nguPB Skhosana
"Ufuna umuntu owenza isifundo sezomphakathi? Ufuna bonyana wenzeni ngaye?"
USoBilibili utjela umnganakhe uSomalakazi.
Amanodi nemisebenzi
"Khululeka. Buza namkhana yini obona bonyana ingasiza iphenyolethu."
(c)	UMoniwa.
Isingeniso sendatjana kumele:
UNomhlekhabo unamathanga amahle lokho uSifiso ukubone lokha bahlezi phasi begodu uNomhlekhabo gade ambethe ibhrugu elifitjhani.
Ngelanga okutlolwa ngalo isihlahlubeso kufumaniseke bona sekadengasitlola mina. Sengimane ngenza lonelo nje etlasini," kucabanga uSesanaangafuni ukuveza kuThemba. Kuhle nakaziwa asihlakaniphi. Mbala kubebunyikanyika emini yoke kuSesana. Ulungisa iimpendulo zakhengamananeko.
Iimbiza ziyatjha ziphulwa zibekwe.
NguD.M. Jiyane
UZondi wajabula wahlala noyise ebandla uNaKokela wabatjhiya ebandlawabuyela ngesibuyeni. Abantu barareka nababona uNaKokela eza alilababuza bonyana kwenze njani. UNaKokela wabatjela bonyana abasuseiimpoto eziko umnyanya awusekho. Abantu bathwala amehlo bararekilebonyana ngabe sekwenze njani. UZondi noyise bathi nabaqeda ukuselaitiye uZondi wabutha izitja wathi nakafika ngesibuyeni wararekanakafumana unina aqotha abantu abazobaphahla emnyanyeni wabo lo.Wathi amphendula uNaKokela wathi: "Mntanami kambe kuphambeneamakomitji ngombana awuthathi kwaSiluma."
Incwajana Nencwadi
"Senizokusala nomusa wekosi bakwa..." Athi angakaqedi ukulayelisauSukazi aphazanyiswe litjhada elizwakala kuhle bonyana olilako lo seleangaphakathi kweenkhonkhwani zalapha kwaDlambili. Bokeabangedayiromi bathi du, kanye kanye. Wena owabona amajoninakalotjhisa owaphetheko. Bathi nabathi banqopha emnyango kufunyanekebonyana baladelwe. Bajame rwe, njengabantu ababanjwe bahleba omunye.
wendatjana.
Nalifikako ilanga lokuthoma abahlahlutjwa ngalo, waba ngowokuthoma uSesana esikolweni ngokufika. Vele ufundile. Uzilungiselele. Nesikolo soke siyazi bona uSesana unehloko elula.
(e)	UDlambili
-Ukuhlala kwabantu.
Sikhutjhwe ifutha ngemlonyeni. Umthetho uthi asinalo ilungelo lokutjhadisa silandele isiko. Umthetho uthi kumele siwahloniphe amalungelo wabantwana. Alo-ke mina Menzelwa ngazini ngomthetho.
7. Akhese utjho bona ngokubona kwakho umma ingabe kuliqiniso ukuthi uyadelela nanyana awa? Sekela ipendulwakho ngokwendatjana.
"Mma, ubaba ngabona ukhe wakufanisela ngendaba yabantubakwaKabini. Uthi abantu bakwaKabini bayeza bazongilobola. Mina mmau-Arhosi angimthandi. Angimthandi, hi! hi! hi!" Uyalila godu uDlozi.
"Mmi, baba pholisa," kukhuluma uSimphiwe ngokulila, anikelausayitjeni Sukazi imvilobhu emhlophe. Angasabuza usayitjeni, kodwanaavele arhwatjhule incwadi engaphakathi kwemvilobhu egade sele ivuliwe,akhambakhambise amehlo phezu kwencwadi leyo msinyazana, anxaphe.Aqale ipholisa eze nalo ngemehlweni. Aqale uNaMarhubani. Abaqale bokengendlinapha, abuze.
Amaberha 9 nguMS Mahlangu
ngokwendatjana
"Iye mntanami nguye owasithuka siyokubawa umrholo."
Nakhu okumele sikwazi ngesiphetho sendatjana:
"Mbala ngitjhwile. Ngilo leliphepha uFikile athe akalithembi. Ngilo!" kutjho uSesana ufile kuthaba. Ihloko iloko ihlome phasi amehlo asephepheni. Utlola kamnandi udade. Iimpendulo uzilungiselele anesikhathi. Wazibamba ngehloko. Ziyazizela. Lezo athole kulikhuni ukuzibamba ngehloko, wenze iqhinga wazitlola ephepheni ngesandla esincani, wase ulifaka emabeleni. Wazile bona akungenwa nencwadi ezindlini zokuhlahlubela. Ngehliziyo uthi uFikile ulayekile. Ngokunyaza kwakhe, nakho-ke ubethe phasi aqalile. Utlola nje uSesana unonde avusa ihloko acale uFikile ohlezi lapha ngemnyango. Athi angambona aloko aqale phezulu, isandla singanyakazi phezu kwephepha, ahlekele ngaphakathi.
(a)	UMdemude.
Indaba kumele ibe naso isiphetho.
"Awu! Kanti nawe zikuphethe? Mina bengithi ngimi ngedwa olengele ngeweni," kutjho uSesana angena elawini lakaFikile.
1.1 Yini ukuba mathambo amhlophe?
4. Umrhala uJiyana awutholako wenza bona agcine enza umsebenzi wabomabhalana, Hlathulula.
UJohanna Nurse Malobola wabelethwa eCullinan amalanga ali-16 kuMgwengweni emnyakeni we-1959. Emnyakeni we-1982, waqeda iimfundo zakhe zobutitjhere i-JSTC eTransvaal College of Education. Uthome ukufundisa eBuhlebethu High school eSiyabuswa eMpumalanga ngoTjhirhweni emnyakeni we-1983 ukufikela ngoNobayeni emnyakeni we-1986. Ukusuka emnyakeni we-1987 kuTjhirhweni bekube nguNtaka umnyaka we-1997, wafundisa eMemezelo High school eSoshanguve. Kusukela ngoSihlabantangana umnyaka we-1997 bekube gadesi, usisandla sakatitjherehloko eMmabana Primary school eSoshanguve.
Lendaba yenzeka ngesikhathi sokutlolwa kweenhlahlubo zokuphela komnyaka zebanga letjhumi. USesana ungomunye ozokutlola iinhlahlubo zebanga letjhumi. Sekusele amalanga amabili kwaphela, ihloko iyaduma kuSesana. Ubathe uyafunda uyabhalelwa, akungeni litho, akukho akubambako.Eqinisweni akazi bonyana athome kuphi nasele isikhathi singasekho kangaka.
Imilando Yabatloli xvii
Okungizwisa ubuhlungu kukobana umma, ofanele ukungithanda nokungivikela kodwana uvumela koke ngombana afuna ukuvikela umtjhadwakhe. Ukarwa kulokha nakadla imali angakayisebenzeli. Lokhu kwenza ihliziywami ithonte iingazi. Ngiyamqalekisa nobaba ongibelethako ngokungilahla kwakhe. Ngiyathemba uyazibuza bonyana kubayini ngikutjela indaba le namhlanjesi. Njengombana ngitjhwile ngaphezulu bonyana angeze usangibona ngibone kuqakathekile bonyana ngikutjhiye nomlayezo lo. Ngifuna umthetho usale usebenza ngomma nobaba uMasilela. Wena njengomnganami ongithandako kufanele uwatjele koke amapholisa. Wafika sele senzekile isidumo ngibawa ukhambe nencwadi le emapholiseni, ikwazi ukukufakazela.
1. UNomhlekhabo umntwana onesibindi.Sekela lokhu ngokudzubhula okusencwadini.
(b) Ingabe uyaphumelela ngokwamano lawo na? Sekela
"Uliphethe ikarajana lomfundi. Ngitjho leli esiboleka ngalo iincwadi?"Ngivume. Nginqophe khona. Ngaphandle kokuriyada gade sele ngibuyile.
9.2 Ingabe ukuya ngawe umtloli ukwazile ukukhetha isihloko esifaneleko kilendatjana na? Sekela ipendulwakho ngokuzwakalako.
5.2.1 Umlingisi oyikutani / omkhulu
5. Hlathulula indima edlalwe yikulumo-pendulwano ekusivezeleni bona lomndeni ujame bunjani kezomnotho?
9. Coca ngendlela isikhathi ezivezwe ngayo endatjaneni.
5. Uyise kaNomadlozi ungulizwi kaliphikiswa. Uthini wena, sekela ipendulwakho ngokudzubhula endatjaneni.
9.3 Phawula ngesethulo sendatjana le.
"Wo! Awa, ngikho malume. Mina sekwaba nomraro lapha malume.Sengathi ngisaditjhile kwawela into phezu kwendlu," utjho aqedelelaukuwola iinzibi.
Lokho kwabonakala ngomntazana ongunobhala kaNdunakulu,uSindisiwe bona amlekelele ukumthwalisa imithwalwakhe angene nayonge-ofisini kaJiyana. Angaphiki nekani uSindisiwe. Enze atjelwa khona.UJiyana athi nakagade bona kuzangena umma yedwa, abone ngamabhokisineenkhwama zingena nge-ofisinakhe. Athi ufuna ukukhuza bonamhlolobani owenziwa nguSindisiwe nentundu engaka, angene uNaMkoneni. Athi lapha phasi andlale umtshurhwanakhe ahlale. Adose omkhulu ummoya. UJiyana anyikinye ihloko.
Imibuzo emifitjhani
c)	Ubulongwe Bekomo Phezu Kwendlu
9. Ngubani izinyo nesibongo sakayise kaNomadlozi na?
"Titjhere ngikhuluma nawe nje ngekhaya akunapuphu, akunatswayiakunani. Ngitjho nomntwana lo umaswaphela, akanalo ibisi. AlouBafunani uzokuya ngani ekholijapho, khona eNatali kude kangaka? Minalami lithi akhe abereberege cangi abeke amazukana. Ngiwoke azamusaeNatali. Kwanje khona bobaba asinalitho. Ngapha abantu bayasihlekabonyana sibawela futhi. Abebafuni bonyana abantwana bami badlalenababo ngombana bantwana besichaka. Eminyanyeni abangisayi.
5.1.2 Umtloli angamhlathula yena ngokwakhe umlingisi/ Iqhinga
9. UZimu uthatha isikhathi sakhe ukuphendula. Vuma nanyana uphike, usekele ngokusendatjaneni.
"Awa! Mma, angithi utitjhere uNdala uthe kungaba ngconongiyokufunda eNatali ngombana ngiphase kuhle begodu ngiziphethe kuhlekhulu. Awa! Mma, mina ngiya..."UNaMaridili amngene emlonyeni.
"Lotjhani bomnakwethu." Lelo lizwi elimnanjana okwakungathi ngelikatunwana aphezu komrholidi laphazamisa ipikiswanethu. Sijike, siqale lomuntu olotjhisako. Ha! Nguphuma langa sihlobane nesibandama.
"Bafunani mntwanami, kungcono bonyana ungayi ekholiji. Akhe ukhambe uyokusebenza unyaka lo ngombana imali yokukubhadalela anginayo," kwatjho uNaMaridili ezibulweni lakhe lomntazana.
Ikhambe iminyaka. Atjhentjhwe kilama-ofisi. Kilendawo etja asebenzakiyo ahlangane nesiphalaphala somntazana. Athi uTjhejeninakasibuzisisako sithi sisebenza esibhedlela seThembisa lapho singuSistakhona. Bakhulumisane bagcine ngokuvumelana. Litjhe ngamandla ithando.Emva kwesikhatjhana bagcine ngokuthi bahlome umtlhatlhanaokusikghudlhwana abazokuluphalela kiwo. Bekhabo lesokana bayozivezaekhabo lomntazana. Kukhulunyisanwe bakhuphe koke okumanqophananamalobolo. Kube bugidigidi kulungiselelwa ilanga lomtjhado. UTjhejenikuhlekuhle ubengakazivezi kwasomntazana.
4. UNamaridili bekakhuthele. Uyavuma? Sekela ipendulwakho.
Aphenyegulula nje aqalwe liqhegu lakwaThubana, elingumakhelwani, bonyana angasozisi umuzi wakwaDlambili kanti vele ukufa sele kuwusozisile. Phela amapholisa wamalanga la awathembisi.
â€¢	Kube ngileso esikholwekako.
Umtloli nakatlolako ukghona ukusebenzisa abethuli abahlukahlukeneko.
Kungene indoda ede ekude nehlabathi. Nawuyiqalako indoda le ungathi khenge ibatjhiyele ibele abayilamako kanti ikhanya okufipheleko ngombala.
Isirhunyezo
UZondi wahlanganyelwa yihloko.
6. Coca ngomraro umlingisi oyikutani aqalene nawo. Sekela ngokusendatjaneni.
"Nami ngibona njalo mma. Ikomo kuvuswa ezivusako."
Yena wayidlulisa nommoya njengezinye. Alo, yena ayintandani uzakwenzani? Nangathana bekanoyise nonina naye bekazakulilela kibo.
"Bobaba ngiyanizwa niyakhuluma. Mina ngibelethwa sichaka.Ngisichaka. Ngathathwa sichaka." UNaMaridili ukhuluma amezwi langehliziyo ebuhlungu. Amehlo selaphenduke isiyalu seminyembezi.
â€¢	Sidlala indima ekulu ekusethuleleni ummongo-ndaba.
â€¢	Isihloko akukameli ukuthi umfundi athi angasiqala bese uyayicabangela indaba bonyana iphathelene nani.Kumele isihloko sibe ngendlela yokuthi simdose umfundi, afune ukwazi bona indaba imumetheni. Akhese siqale nanzi iinhlokwana ezilandelako:
9.1 Coca ngeqhinga lomtloli alisebenzisileko ukwethula indatjanakhe. Sebenzisa nanzi Iinhlokwana.
â€¢	Abalingisi abaqakathekileko njengekutani nomphikisi kufuze bathulwe msinyana.
8. Ingabe iphetheke njani indatjana le? Sekela ipendulwakho
â€¢ 1990: Wazuza i-BA, e-UNISA
1.8 Ucabanga bona khuyini obekulilisa uNaKokela kangaka?
Kilenyanga usebenza ngomrholo. Kuthi kilaba abazokubawa umrholoisilukazi sithi siyahlathulula mayelana neemfanelo zaso angasiqalinokusiqala asidobhe njengeratjhana atjhiye akukhohliweko. Sitlhogeamagama esingaphendula ngawo. Sitjhotjhobanise kwenja ibanjweiyokweba amadzinyani. Siqinte ngokuthi,"Uyazi bona inyayo alinapumulo,naka amathe." Baphume bangakalungelwa.
5. Ingabe uNaMarhubani walitjela iqiniso nanyana amala ipholisa na? Kubayini?
"Awa, mzukulu kuthe izolo nasirhamurhamulako ebandlapha,ngakhohlwa ipeyipami. Gadesi ngizokuthatha yona khengisuseukurhwayarhwaya okusemphinjenokhu." USoBilibili ubikelaumntakadadwabo.
"M...Alo-ke siyokuhlangana kuphi?"
Bopha Iinthimba Zakho
Ngomnyaka we-1978 waphothula iimfundo zobutitjhere, i-Primary Teachers' Certificate, kwathi ngomnyaka we-1979 wabuya waba sekhaya, eSiyabuswa, wazokufundisa eBuhlebethu High School. Ufundise eBuhlebethu kusukela ngomnyaka we-1979 kwaze kwaba mnyaka we-1984, la kwathi akhutjhulelwa khona esikhundleni sokuba siPhathiswa sokuthoma sezamaSiko waKwaNdebele emNyangweni wezeFundo namaSiko. Kilesisikhundla kula athoma khona ukuzibandakanya elimini lamaNdebele. Waba lilunga leSouthern Ndebele Language Board, eyahlonywa ngomnyaka we-1980. Ekuthuthukiseni nekugcugcuzeleni amaNdebele bona angalahli amasikwawo kanye nelimi lawo ukwenze njengomsebenzakhe kwaze kwaba mnyaka we-1996.
(a) Ingabe umlingisi oyikutani uveziwe esingenisweni kanye nomraro aqalene nawo na? Sekela ipendulwakho ngokudzubhula endatjaneni.
La abalingisi bakhulumisana bodwa. Okuhle ngaleliqhinga kukuthi
UNomadlozi lipholisa elitjha, uneenyanga ezine abuyile eHammanskraal Training College. Ifundwakhe ephakamileko uyithole khona lapha eSiyabuswa. Bekafunda eBuhlebethu. Lipholisa elinejamo. Mude, akanamzimba. Uthi nakaphelele ngejinifomo yakhona, athwele nengwani, afanelwe khulu. Ngomsebenzi ukhona lapha ngenzasi, eSiyabuswa Police Station.
"NguSomalakazi malume. Batjho ngibulala unosokanami."
1.8	Hlathulula bona incwajana yatlolwa ngubani begodu ayitlolelani, bese utlole nokuthi incwadi yona yatlolwa ngubani? Usekele ipendulwakho ngokuzwakalako.
Imibuzo yekwengezelela 77
Kusasa uzokufika emsebenzini, abikele ukapteni wabo, ngombana ngukapteni womfazi. Ayenze itiye leyo, abe ayise kuyise. Abase umlilo, abeke iimpoto, apheke. Kudliwe msinyana mhlokho, abe ahlanze nezitja.
6. Kutjho ukuthini lokhu okulandelako na? Uqalise endatjaneni
ngokwendatjana.
"Titjhere akhe nibabuze bonyana bona babobani? Kumbebazosigebenga. Maye mina! Kanti makhuwa wani la?" kulila uNaMaridilikibotitjhere.
Kuzokufanele ngithenge umlelenjana engizokuthengisa ngawo ibisi.
11.Ingabe banele nanyana abakeneli ngokomleyo wendatjana na?
1. Kutjho ukuthini lokhu endatjaneni :
(b)Ukuthidlha isililo.
Imibuzo emide
7. Coca ngomraro umlingisi oyikutani aqalene nawo. Sekela
2. Bekarhola njani UNaMaridili kwaMzwathiyana.
Bafika eminyakeni emine eyadlulako bathatha uThamana nomkakheiinthombe bavunule isiNdebele nomuzi wabo owawugwale kuhle ngemibalaekarisako. Emva kweminyaka leyo, kwenziwa amaposkarada. Athengwakhulu ngaphetjheya. Nje namhlanje balethe imali engage-R10 000,00ukuzokuthokoza bakwaThamana. Nasi netjhege ebhalwe igamalakaMsongelwa Thamana.
"Kunjalo baba ngise sekhona."Lithule ipholisa liqale uNaMkoneni ngqo ngemehlweni. NayeuNaMkoneni azibambele ngawakhe, kubonakale bona wepholisa asanukaibisi. Likhophozele libuyele emuva. Livale umnyango we-ofisi. Lithi lifunaukwazisa abanye abangani balo bona umfazi osolo afike ekuseni loya, nanjeusahlezi la emnyango, lihluleke. Phela lizwile ekuseni umma lo nakabikaeze ngakho kuNdunakulu. Manje lizamqotjha lithini? Phela liyathomaukubona umuntu wengubo azidela njengalo. Nakhona kutjhiwo bonaumuntu uyazidela hayi abuthe nabantwana eze nabo eendaweniezinjengalezi, ema-ofisini amakhulu wombuso, e-ofisini lakaNdunakulunokutjho? Abantu bahle bafika la ema-ofisini bazokulila ngomsebezi,kodwana bathi bangatjelwa bona umsebenzi awukho, babambe abezengayo. Abanye abazibonako iimpukani, bavele bazifundele kilela phetjhanaelinanyathiselwe emnyango. Bajike bangakazibuzeli ngewabo umlomo.Ipholisa leKosi lizitjele bona okungcono alivale la lidla khona.Kuzakulamula yena uNdunakulu, uMhlonitjhwa uJiyana.
USesana walithatha walihlalela. Wafuna iimpendulo.
"Kanti-ke Nomhlekhabo akusizi ngalitho ukurhabela ukukhamba ubeungakenzi litho. Owenza njalo utjho ukungayikhathaleli imali yababelethibakhe. Eqinisweni sesibadala nasingaka, yeke-ke kufanele siziphathenjengabafundi beyunivesithi, ingasi abentwana bebanga lekhomba."
Kuthi kusesenjalo indoda iragele phambili ngemibuzo yayo engaphelikobegodu engatholakali bonyana inqophe kuphi. "Konje umntwanakaSenzeni uNaNdala angithi?" kubuza indoda. "Kunjalo baba kodwanaubaba selabuze imibuzo eminengi khulu kanti yena akakazitjho bonyanaungubani wakuphi," kuphendula uZondi selakwate athulula iintjhebongesenzo sendoda le angayaziko. Utjho koke lokhu nje sele alingaukukhandela indoda le bonyana ingasarageli phambili nemibuzwayoengapheliko. "Uqinisile ndodana akusikuhle ukudemba iindaba nomuntuongamaziko njengami nje, kambe nenarha seyajama ngeenyawoayisathembeki," kutjho indoda imunyisa amaphahla ingaphenduli umbuzoebuzwe wona.
"Zisebenzile iinomboro zelori onginikele zona. Kufanele umthokozeuMondliwa. Njengombana ngitjhwile fese ngadosela umtato ePitori,ngabuza igama lomnikazi welori eneenomboro ezithi BCH07MP.Bangitjele bonyana nguMudemude Bhuda, omnikazi weplasi ngaphangakoSokhulumi.Ngemva kokubeka phasi umtato ngivele ngabiza amapholisa amahlanu,sonqopha koSokhulumi. Sizifunyene lapho iinkomo zakho, zisaphelelezoke. Ngemva kokulilelwa ziinsimbi uBhuda usitjele amagama wamadodaagade anawo nakazebako. Azange sisona isikhathi. Siwafunebesawafunyana. Akhona ngeveninapha. Ungeza uzowabona ngaphambikobanyana siyowavalela." UNdala ukhuluma nje udosa phambili, selekutjhingwa evenini.
Ekugcineni usayitjeni abone bonyana kungcono bakhambe neencwadi zakamufi, okungasenani ezihlanu kwaphela, khekuyokuqalisiswa ukusebenza kwakhe kusukela ngoJanabari kufika namhlanjesi. Ipholisa lithathe iincwadi ezihlanu lizifake ngaphakathi kwetjhwaratjhwara etjheli, eliyifunyene ngaphathi kwelayi yombhede.
UNdala aragele phambili nokumbuza bonyana kubayini asolele yena.
"Nakuthiwa umntwana uza ngesiphaphamtjhini kusuke kutjhiwo onje."Ngathi ngisararekile waragela phambili ngokuthi: "Nakungudade loyaakakezi ephasinapha ngendlela esize ngayo kodwana uzengesiphaphamtjhini. Ubuya kweliphezulu. Yingilozi kwamambala."
Ubulongwe Bekomo Phezu Kwendlu
Isirhunyezo
2.1.1 Ukuveza umlingisi ngezambatho
Namalungelo wabantwana kubazali. Baba, nanamhlanje ngisakuhlonipha.
UJiyana abone aqede bona kulikhuni mbala manjesi. NanguNaMkoneniujame ngeenyawo. Lapha phasi uVusumuzi sewuthoma ukuqhaqhazelaokutjho bona namakhaza selazidlela kwabahlubule. Indaba yamapholisaayibone bona ayikazomsiza uJiyana. Ukube vele liqiniso, amapholisaakamlokothi umuntu onganamlandu. Azifunela imikhwenende kwaphela.Manje umlandu kaNaMkoneni kuzaba ngonjani?
"Awu ntangazethu, waqala udade lo kangaka kwenza njani?" kwabuzauThokozani nakangibona ngilokhu ngirhudulele uMhlamazana amehlo.
"Alo mnakwethu sizosenza nini njengombana mina ngisaya esifundweniseFundo nje?"
"Bakwamkhozi, thina silingiwe lapha . Incwadi nasi nani ningazifundela.
Abalingisi bendatjana kumele:
Kuzakuthi inyanga ezako nayinelanga elilodwa, beze bakwaKabini.
1.9 Wena lendatjana ungayinikela siphi isihlokwana? Kuba yini ungayinikela leso sihloko.
5. Abalingisi
16.2 Coca ngesizinda sendatjana le ngaphasi kwanazi iinhloko
4. UMathumbu akanabuntu. Uthini wena, sekela ngokwendatjana.
La siyazibuza bonyana ngubani obekabuza umbuzo othi, 'Liphi iqiniso.' Ingabe ngubani obekangakamtjeli iqiniso.
"Angikuzwisisi baba pholisa,"
Kwavela bonyana umnikazi welori nguBhuda oneenkomo. UMoniwakwathi bona uyise kaNobezimu abize ilobolo elikhulu kangaka, ngebangalokuthanda kwakhe uNobezimu begodu angafuni nokumdanisa, wakhambawayokuboleka iinkomo kuBhuda ukuze ayokulobola ngazo kuzakuthingemuva kwamalobolo, iinkomo zibuyiselwe njengombana zinjalo.
7. Ingabe unina kaNomathemba uyavumelana nalokho okutjhiwo nguNomathemba na? Sekela ipendulwakho ngokusekela ngokusendabeni.
UTjhejeni bekulisokana elinejamo, bekasebenza kwaKomitjhinara.
16.Inengi labomma livikela imendwabo ngabantwababo. Uthini wena, sekela ngokwendatjana.
6. Ingabe abantu bayamthanda umuntu odobha phasi nanyana awa. Sekela ipendulwakho ngokudzubhula endatjaneni.
USoBilibili gade afuna umntwanakhe uMaliwa athathwe nguMaphophotha kodwana akhange kube njalo. UMaphophotha wathatha umzukulwanakhe uSoBilibili onguNoZabenzeni. Wamfungela uNozabenzeni bonyana angeze kwamlungela emzini. Ngelinye ilanga uSoBilibili waphosa ubulongwe phezu kwendlu kaNozabenzeni. Akhange aphelele lapho kodwana wayokutjela uSomalakazi oyinyanga bonyana wenzeni begodu uMaphophotha nakezako azokuhlola kumele aveze uNozabenzeni njengomloyi ofuna ukuloya unosokanakhe.
Iziqu Azizuzileko:
"Nx!" kunxapha uNaMasango kube kuzwe nomuntu odlula ngendlelabonyana usilingekile.
<fn>Random.AMACATH.WP.txt</fn>
Weza uJerry anqophe ngakwagogwakhe. Phela lomuzi wakwaSimelani sithabathaba. Madodana amathathu akhe la, noyise. Nanyana iqhegu selabhubha, kodwana isibawo nesifiso salo sisagciniwe. Uyise kaJerry ulizibulo, bese ulanywa bosonghwanakhe kaJerry ababili, nabo abakhe khona la. Nje-ke kusekhaya. Uthoma ngapha ugege nawo bewuyokufika le enzasi uloko usemzini owodwa. La hlangana kungakwagogo kaJerry. Ngesandleni sokudla kungakoJerry.
"Iye. Uyabona-ke manje nomdlandla wokufunda nginawo. Sengingalingalinga ngiphenyaphenye nezinye iimfundo," kutjho uSesana.
"Nokho kuyasebenzeka SoThethiwe yi?"
Atlole kamnandi uSesana.
"Ukube wangitjela ngisesemncani, ngabe angikarholophali namhlanje. Nami ngiyakwesaba mma."
Lithi nalithoma ukuba sefokothweni ilanga abe sele ayiqale nje, iMatjhirini uMasuku. Phela zihlalelene emaduze iindawezi. Liyatjhisa nokutjhisa ilanga. Athi nakacabanga ukuphambuka angene ngaphasi komuthi adose umoya, azisole. Acabange bona angagcina sele ayile ngobuthongo. Ayirage ikabakhe yomlelenjani. Athi iMatjhirini nakayiqale nje, abone kuyaluka. Abafazi namadoda bayenyuka. Baya ngekosini. Eze abe afike emzini weMatjhirini. Ngokubuza nangokufuna ukwazi, abuze bona kwehliwa kwenyukwa nje, kwenzenjani. Mbala ezwe bona kunomhlangano. UMasuku angasaya phambili. Asale aphambukela emhlanganweni loyo. Ukobana yena akasiso isakhamuzi seMatjhirini kungamtshwenyi. Naye umntwanekosi. Uzase alalele ngeendlebe, ngaphandle kokona. Iindaba zalomuzi akazazi. Mbala abandamele nabanengi. Ibhasikili sewuyowukile uyigeda ngesandla. Umphakwana naku ngemva ekheriyaneni. Soloko asukile akakadli. Indlela le yoke bekaloko abamba abeka ngengqondo. Nomkhuba wenyoka efileko awugile ngaphakathi esitetjhini samapholisa, khewawucabanga endleleni nakezako. Kesinye isikhathi uzizwe sele ahleka yedwa. Ahlekiswa kukobana akazi litho ngokuloya, kodwana ngokukwata uzibone sele alingisa afanelwa, kuMnisi. Lokho ukwenze ngokwazi bona nezimanzi ziyayidibha phasi ingwenya nasele konakele. Phela ulobile lobaba. Isibaya soke?
"Nami ngiyabona Ngwenya bona lento yimbi khulu. Ngathana bekukgoneka bewuzayokhulumisana namapholisa laya, ulise umsana lo," kutjho uMdoswa alinga ukuthekga.
"Dora ikhwekhwe lilumela umnikazi. Ngibawa ungarareki mntwanomfazi. Sathi siyenda thina saziphanyeka phezulu emthini. Kungakho amakhaza webusika aphelela phezukwethu. Ilanga elibabako lehlobo liphelela phezukwethu. Iimvungovungu namazulu wehlobo ayazenzela. Ngalokho ngibawa ungiphe indlebe. Ngiseqhingeni lokuzibangula dade."
Nakuphuma isikolo kwabonakala bona kukhona okubetha amanzi ebantwaneni besikolo nematitjhereni. Bekukhanjwa ngamacutjana ngamacutjana. Utitjhere uNtuli bekakhamba nabesana abafunda ibanga letjhumi. Akhuluma abaphaye nezandla.
"Phasi umoya masokana. Ngibuya ukuyokukhulumisana nabakhulu ngeenghonghoyilo zenu. Benginomhlangano. Umoya phasi. Izinto ziyalunga," kuphendula uTjhabangu abona bona angekhe ehliswa esihlalweni sakhe sokuba nguSihlalo, angavele avunyelwe uNoyana, kube kuphelile ngaye.
'Ngaphambi kobana sivale umhlangano wethu, ngibawa nilungise ngoLesihlanu sizakwazi ukuba nomnyanya omkhulu lapha sizabe simethula khona ebazalini nemphakathini unomzana uMadosela. Nginesitjhukumiso sokobana nanilungisako nenze bona sithome ekuseni ngeiri letjhumi. Nathi sizakulinga sifike ngesikhathi." Athi angatjho njalo umhloli uSithole, ababambe bake ngesandla. Alayelise akhambe, nabo babuyele emaklasini. UMadosela asale. Abuzabuze yoke imininingwana ekufuze ayazi, njengo Prinsipali omutjha.
"Mina ngiyindoda Velemina. Awukafuzi bona ungibuze ngokuthanda kwakho," kutjho uMadzela ekuseni alungiselela ukuyemsebenzini. "Kulungile yise kaNomasonto. Ihliziyo idla esithandako."
"Maye! ... Awo! ... Wu... Siyangiqedelela Tjhabangu. Ngiya...fa," kuphendula umkakhe uNaMaphosa alele aquma kabuhlungu ngobuhlungu abuzwako. Ulele nje uyaphenduphenduka, azisonge. Nokulila unonde alila. Lento imraranisa ihloko uTjhabangu ngombana lomkhokha umvelele angakatjheji. Akakhumbuli umkakhe agula ngelendlela. Athule uTjhabangu amehlo abe phezu komkakhe. Izandla zigone okuncani, uSiphiwe.
"Wangena ngebelo elingaka wena Thumana, kwenzanjani?"
Uyise kaMngetjani, uMasuku sewuze uyonda. Mhlambe ungabe uthi uyagula, kanti do. Lokhu okumdlako kumudla ngamawala. Akasiyo indojana. Yindoda enezitho. Uzimukile, bamazi boke futhi abantu bala eMrhawini. Lelithumba esele lineemveke ezimbili limsonga kutjho khona bona liyamhlula. Ukulahlekelwa kwakhe sibaya soke seenkomo, kube lithambo lenyoka elimhlabe kwezwakala. Uhle ezwa abantu balila ngokwetjelwa iinkomo. Namhlanje kukhambe sakhe isibaya. Amatjhumi amathathu woke wamagagadlha. Hlangana naloyo mhlambi, ikhomba sele kumathokazi asele anamabele. Besele angazala nanyana kukunini. Selawahlwathuze woke amahlathi nemilambo yakwaSimuyombiwa. Akatholi mtlhala. Uyigege yoke imirhotJana neenthukgwana zakwaSimuyombiwa. Akavusi litho. Sengeyesibili leveke eswaphelako ehla enyuka. Akunammango angakawuyi. Nokonda kwakhe sese kubangwa nakungasalali ebusuku. Phela ungena ngeenkukhu zokuthoma ekhaya, ukube ubuya ngaphetjheya koMudze. Lithi navileza ihloko kube selakade aphumile godu. Bahlale betjelwa abantu bala kwaSimuyembiwa, kodwana lokhu kwakaMasuku, kukafa uphila.
"Ngaze ngasiphilela-ke isibhedlela mma. Ngaphakathi ngiyafisa bona ngathana ngakhamba ngisesemncani sekunobanyana ngiphile bengibone lokhu engikubonako," kutjho uJerry sele zehla emihlathini.
Akekho ongakgona ukuwukhwela lomuthi. Awunabubambelo Ukobana yena ukhwele njani uTitosi, kuyinto ebarara boke. Nalinye itakana lokulinga ukubambela ngalo uye phezulu, alikho. Kodwana yena ngobuthakga ukgonile ukukhwela. Mbala uzimisele kilento afuna ukuyenza. Ukakarele njengokatsu wabe wayokufika phezulu. Uthe bona afike kulelitaka akilo, wawubophelela kuhle etakeni elidege umutja Wathi bona awubophe uqine, wase uzibopha intamo. Njengobanyana sekugcwele nje, uzibophe uqedile. Ulindele nje bona aliselele athi nakafuze awe, bese umutja uyambamba. Alenge. Ukabe intamo irhobelekile. Kube kuphela kwakhe. Kungakho aba nesibindi sokubaqotha labo abalinga ukunapela baye kuye bayombamba angakazilengisi. Futhi ubaqotha ngesibindi. Nabo ngokwesaba bona uzakuyekelela, abakgoni ukuya kuye ngekani.
"Wu...wi! Wenze kuhle ufike Sesana. Bengikuphethe ngehliziyo imini le yoke. Phela i-History ingipha ubudisi obukhulu. Ngibathe ngiyazazi ingqondo ingikhomba libaba. Akungeni litho ehloko. Ngitjho nokuzwa angizwa litho. Mhlambe wena uyayizwisisa. Akhe ungirhelebhe ungithi fahla fahla kancani."
"Mntakamzala yowehlike siyakurabhela."
"Sukani la! Sukani!" kurhuwelela uTitosi alungele ukuyekelela kilelo taka abambele kilo. Itjhada lokumrabhela bona ehlike emthini lithoma ukurhagala.
"Walapha umthetho uthi yakha indlu ngokomthetho. Nakumalawu, akhe ltuhle ngeentina aqaleke. Hayi umkhukhu. Kanti-ke nokobana ube nomunye umndeni ngejaradeni lakho, uyalandula umthetho wala. Ungahlanganisi ipilo yelokitjhini neyala edorobheni," kuhlathulula uZwane.
Livuka Ungakatjheji
Nakuthatha ukusa ubaqale ngawo womabili uMsikwa. Ukukhanya kokobana sekusile kwamupha imvamo nelungelo lokuphuma ekhaya, aye edorobheni. Ngetjhudu lithe nalikhupha ihloko wabasele afikile edorobheni, ukutjengisa bona i-Bethal isenyonga. Wathi ngaphambi kobana aye phambi kwesinye seentolo ezikulu i-Ok, ezihlala ziphithizela abantu, wazirhatjharhatjha ihloko le ngepurjhana ebeyisasele ngemgodleni. Mbala ihloko yavuma bona selaliqhegu, eselidinga isizo. Wathi khi ngamabhulere womsanakhe anzinyana. Nawo amvumela. Watjho asonga umlenze omunye nesandla waya phambi kwevikili le-OK; wahlala phasi. waba ngesitlhowisako isirhole sakaZimu, ongeze waseqisa amehlo ngitjho sewuthi unesibindi.
"Kodwana uyarara wena Sesana. Ungathi bewusidosisa emhlweni kangaka eklasini uzongitjela bona awazi litho. Awukafundi ulungiselele ukuhlahluba? Mina ngibona ungathi udlala ngathi. Uyasihleka." Athi angatjho njalo uThemba, ibe buhlungu ihliziyo kaSesana. Ibethwe sisazelo angeze asiveza nanyana sekunzima.
"UZimu akulonde baba," kufisela uJerry. Bajame eqadi kwakhe isikhatjhana balalele ukudla kwendlebe. Basuke bangene ngevikilini. Abantu bathome ukudoswa mubhino obethwa sirhole esihlezi emnyango. Phela azikavami ukubakhona iinrhole kilcodawo ye-Bethal. Ziyathontela. Nesakhe sabakhona seminyaka sagcina ukuba la edorobhcni. Kanti-ke esifana nalesi zange khesibekhona. Esikgona ukubetha ifiliji ngalendlela? Bayasitjhwama abantu bala e-Bethal, ngitjho namakhuwa mbala.
"Ubambe loya omkhulu oligagugu umqude Bonani," kulayela uNaMasindakulu. Athi angambeka kuhle lapha emsamo ngendlini yotjani uJerry, aphume unina ayokujama emnyango. Ahlole lapha ngakwagogo kaJerry. Ezwe itjhada kulitjhada. Bayitholile. Bayibulala. Ingangani? Nasiya bayikgophole ngegodo baya nayo ezaleni bona iyokutjhiswa. Athi nakabona abomncayabo bayoyibona, naye alandele uNaMasindakulu. Atjhiye uJerry yedwa abambe umhlathi, ingqondo izula.
"Manje elinye ipholisa lingihlakaniphisile lathi nangikgonako ngingakhulumisana naye uS'bhono lo, ayokwesulisa icalela, nakavumako. Manje yinto engifuna ukumbonela yona-ke leyo. Phela nokungitjela bangitjele bona nange ngidliwa mlandu lo, ngingayidosa neminyaka emibili ukuya phezulu," kuhlathulula ingwenya enguNgwenya, ngokurhawula.
"Tjhe uthini? Hlala phasi Ntuli usitekele kuhle indaba le. Phela thina asimazi uMadosela lo," kutjho abalingani bakaNtuli bamatitjhere sele babodwa e-staff room. Ukube batjho khona. Adose isitulo azimisele. Isikolo sesingenile. Abantwana basemaklasini.
"Awa Themba lisa uFikile, usize mina wena. UFikile nami ngiyamazi unawo umukgwanyana wokuzenza ngcono. Nokho angitjho bona ulwe naye. Ngokuba nentamo elikhuni uzazizwa. Sizakuphumelela simtjhiye thina, asibone abantu abamhloyileko," kutjho uSesana. USesana, uzwa nje esifubeni bona ukhambe kuhle. Kukhona azokuthola godu la kuThemba.
"E... Mdoswa wena ngathi niyezwana ninoS'bhono. Akhese uye lapha kuye umrabhele bona eze la. Ngifuna ukuba nelizwana naye," kutjho uNgwenya arabhela. Lokho kurare woke umuntu bona njani, uNgwenya angarabhela ngalendlela. Umumuntu osidlakela, kanti nethengako le unayo. Phela yindoda edla kusale emzinayo. Athi urhuwelela uS'bhono uMdoswa, kube ngathi uyadlala.
Nabaphuma esibhedlela, aqale isikhathi uTjhabangu. Sesiya e-irini letjhumi nambili emini isikhathi. Ihloko kaTjhabangu ithome ukumbhedlha manje. Zinengi izinto esele izicabanga.
Hlangana netjhadakazi elavuka emva kobana uSimelani abuyile la bekase khona unina, ugogo kaJerry, wazidela uNaMasindakulu bona kungamane abulawe nomntwanakhe lo, uJerry. Uzidela nje lilanga lesithathu uJerry aphumile esibhedlela, asekhaya. Mhlana afikako uJerry kwaba budisi kwalalwa nakusako. Lathi naliphumako wabasele aselitjeni asila imithombo lokobana kuzokutholakala lelo qusana ekufuze liyokubika uJerry emarharheni wekhabo. Njengobanyana kulilanga lesithathu uMadubula ayombika ekufuze bakhambe ngalo nje, lathi nalikhupha ihloko ilanga, kwabe sekunzima emithangaleni yeenrhodlo kwaSimelani. Akekho ongakavuswa bona azokubona. Kuphunywa ngesango nje, uSimelani kade avukele ngekosini. Waphuma uNaMasindakulu azidelile asunduza indodanakhe ngesitulomavilo. Nali irhajana ulibeke ehloko. Napaya batjhinga ngendlela eya erenkeni yeDennilton.
"Ukube umuntu azange eze la ngabe ayikho yoke lento. Imithetjhwana ekgamana nobuphilo le. elokitjhini ayikho. Nawunganalitho uyakgona ukubuthabuthelela lokho onakho, uphile. Nakuzakudinga bona umuntu afe ihliziyo aphila, akukazokulunga." UMbizelwa ucabanga nje, sekungoMgqibelo. Uyise nonina sebangafika nanyana kokunini. Asuke aye ngekamarweni yeemvakatjhi aqalaqale. Abone bona bangafuhlezela nokho. Bafihle nje ihloko. Indaba imrareje esikhathini. Bazakufuhlezela amalanga amangaki? Kungenzeka bafikelwe ziimvakatjhi eziphezulu, kungenzekani? Uzazilalisaphi? Kgani angazivumeli bona zilale, nasele zifikile?
"Yeyi lalelani. Mina ngibona ungathi lamatjhuguluko avezwa ngutitjhere uNtuli alunge khulu, ngaphandle nje kwembijana yawo. Niyakhumbula bona soloko kwakhamba uPrinsipali uMasuku, asifundi kuhle. Abotitjhere beza mhlana bafunako la emaklasini? Nokuhlahlubiwa ngoJuni zange sahlahlubiwa. Kwathiwa akutshwenyi sizakuhlahlubiwa nakuphela unyaka. Phela unyaka uyaphela bangani bami, neemfundo ezinye sisesekude nokuziphetha. Mina ngibona ungathi lamatjhuguluko azosipha umdlandla. Thina nje singaqala hlangana nawo. Layo engeze sawakgona njengawokuqothwa nawungakakhokhi imali yesikolo, ukuzembathela amabbrugu ngeempelaveke simazise bona asibabalele kiwo." Kulile ihlombe.
"Manje bewunombono nanyana iqhinga liphi?"
Ngimi unyoko.
"Khengadosa NaPofu kilomuzi." Atjho aqeda ukobala imadlana ayenze ngelanga lesithathu esitodlwaneni sakhe uMsikwa.
"Bambani uTitosi lo, nilise uGiya ngombana uselile. Mbambeni angalimazi uGiya!" kurhuwelela uNaMdawu nabanye. Mbala baphuthume uTitosi. Kutholakale bona seziyamthela uGiya.
"Nami ngiyakubona SoMngetjani. Sewuze uzacile. Likuhlabe laphukela. Yoqine."
"Ngitjho bona umuntu wenza lokho akutjelwa yihliziywakhe," kuphendula uVelemina. Athule uMadzela azibuze, angayitholi ipendulo. Athi angaqeda ukuqopha nokwembatha, athobe umphimbo ngetiye. Athi angaqeda angalayelisi nokulayelisa. Aphume angene ngekoloyini. Ilikhombe libaba ikoloyi. Yale ukuduma. Kudinge bona kokhunyalalwe nayo isunduzwe. Eze naye umbaMadzela uVelemina, azokupha izandla. Isunduzwe beyidume. Arhotjhe uMadzela. Sengitjho ukuthi ngiyathokoza kumkakhe, do. Ihliziyo kaVelemina yasale isila iimbozi.
"Nani nilungile enidlulako uZimu uniqalile ngokuba neenhliziyo ezimapurelani," kutjho isirhole seKosi ngehliziyo edanako. Abanamehlo abonako neenhliziyo ezinomrhawu bebaze batjhumege nemaphepha imali. Elinye lamakhuwa eze evikilini lavele lakhupha iimponde ezihlanu zophepha lazitjhumega kiyo intunjana yekotikoti leyo, zangena. Lelo khuwa labanga umonakalo emoyeni wesirhole seKosi. Sayivuthela ifulijo kwaba yincani indawo. Neminyembezi yabe yehla ivela ngaphasi kwamagogosi anzima. Nesandla esinye sabonakala sesisongana khulu ukungeza nokuthuwelelisa uburhole obukhona. Phela loyo mbhino ebesiwubetha ngokutlhuwa bewungeweKerege. Banengi ebewabathinta ngaphakathi eenhliziyweni.
"Ngaphambi kobana simbulale loyo osiqedako kufuze asitjele bona uthi angazeba nje, azisephi iinkomezi. Kufuze azikhombe zoke iinkomo esetjelwa zona. Nangabe unabangani kufuze abakhuphe boke. Kanti okuqakathekileko kukobana akudingi bona nasele umkgetshile, umbambe. Ukumbona nokumazi kodwa nje, kwanele. Sizakhamba soke nje siyomthatha, nanyana siyomfuna besimthole. Ngewami-ke loyombono. Ndabezitha!" Ahlale phasi uMasuku. Izandla nomlomo ungathi ungenwe lilothe, kanti kukhathazeka nokukwata. Kudume umhlangano. Kulile ihlombe. Kuzwakale u "Ngelethu!!"
"Sewuqedile?"
Nakubetha isikhathi sokuvulwa kwamavikili, besele kukade afikile alindele abanamehlo wokubona iinrhole nabanomrhawu. Njengesirhole sakaZimu nokho akakazimiseli ukwamukela lokho okuncani isimahla. Uziphile ehliziyweni bona uzabapha labo abamuphako umbhino omnandi. Umtlolo usesifubeni uyazikhulumela. Watjho ayithinta ifiliji uKambule, kwadela ozwako. Isikhathi besele sivuma naso. Abantu sebathoma ukunyakaza. La, hlangana namadolo ubeke ikotikotana enentunjana yokuphosela imali. Unonde ayisikinya ngamadolo kurhwatjhazele okusamali ngaphakathi. Mamatjana awaphosele ngayizolo.
"Khulu NaPofu. Khulu." Rhwatjha, kekere, tlharutlharu, iyabala indoda.
Abanye bajame kiso nje, bayazibuza bona njengobana sirholophele umlenze, nokuphophala siphophele nje, sikgona njani ukufunda umbhino omnandi ngalendlela? Besele bathoma ukuba bodwa abageda iinhloko bakhambisana nengoma ayibethako. Abanye baze balinge ngitjho nokulandela ngokuyifakela amagama ingoma. Nokho ngombana nesifubeni bekuzitjho bona siza nawunomrhawu, kwaba lula kwabanengi. Bavele baphumbuthe iinkhwama batjho barhohlomisela ekotikotini. Abanye nokho bebavele bangayingeni indaba yesirhole seKosi. Basidlule inga abasiboni nokusibona.
"UNaMdawu uvelelwe yingozi awukhuzi!" kutjho umakhelwani kaNaMdawu bamlandela.
Kuthe nakutjhayiswako kwaba tjhatjhalazi bona uMdoswa uphethe likhulu.
"Nami ngiyizwe izolo. Abantu bayalila la, emzini. Abamfuni nokumbona la, umrhali lo. Phela batjho imali yesikolo ayidle lapha bekakhona iyasabeka. Nje uze lapha ubaleke imilandwakhe engaka le eMhluzi," kutjho uNtuli. Athome nokumbungelela ngobunengi amatitjhere. UNtuli uveza ezikulu nje, uMadosela use-ofisini, ulinga ukubeka izinto zakhe ngamananeko. Phela seyinyanga ka-Arhostosi. Kusetjenzelwa ukuphela konyaka.
"Mma nawucabangako, ukulimala kwami okungaka, qobe yinyanga nenyanga, ngabe kubangelwa yini?" kubuza uJerry.
"Mn... Jerry, mina anginalo engingakutjela lona mntwanami. Angazi. Engikwaziko kukobana emva kobana ulimele lokha kwesithathu, salwa sinoyihlo. Sabanga bona akhasikime njengendoda abone ngamanye amehlo. Lokho sakubanga ngobana angayingeni indaba yokulimala kwakho bona kuza njani. Kuthe emva kwamalangana sirarene wangitjela bona uloywa bomanakhwaba. Batjho bafuna ufe ngokulimala, bazokwazi ukulaya mina. Ngithemba bona uyakhumbula mhlokha nawuzakulova emsebenzini uyihlo akutjela bona ukufa kwakho.
"Nghwe... Nghwe... Nghwa...!" Selize liyatjha ilizwi lomntwanyana weKosi.
"Kufuzile sikuphekelele ekhaya. Imikhwenende minengi la edorobheni. Bangakuphuthuma bakutjhiye umakhaza bathathe yoke imadlana ozwelwe ngayo le," kutjho iMininjere yakwa-OK. Mbala iphume iveni nomtjhayeli iphekelele isidalwa ekhaya.
"Wo! Thina sikakamele la, emakhaya wena uya edorobheni Tjhabangu? USihlalo nokutjho? Kunobuhlakaniphi lapho?" kubuza uGedeon.
"Kuyezwakala baba. Ngizakulinga ngamandlami woke ngikubethele irhobbe," kuvuma uMdoswa.
"Yi...hi! Yi...hihi" kulila umakhelwani kaNaMaphosa uNaSukwini atlhuwiswa lisana eselinga liyahlola. Kuthome bekutjhayisane imibono nemiqondo.
"Awo...! Lisizi lodwa ngalo baba. Qala bona urholophele kumbi kangangani. Awunatjhumi nanyana iponde lapho kuwe Jerry?" Kutlhuwa umkaJerry uLiziwe, babona uMsikwa ahlezi emnyango we-OK. Azikbuthuze uJerry athole iimponde ezimbili. Bazirhohlomisele ngekotikotaneni.
UMnisi asukele abantu bararekile beze ngemilandu ehlukeneko, aye kelinye i-ofisi. Emva kwemizuzwana bambone aphuma ngeveni nomunye. Ikhambo labo, linikele imicabangwana eminengi yokungabaza kwabababonako. Neveni abakhamba ngayo leyo, ifakaze ngokusuka kwayo bona umphako awusadliwa mntwana. Kumbi. Usilingekile uMasuku. Uyalwa. Akadlali. Nokufa komuntu kuseduze ngendlela afunga ngayo. Lapha arhabele khona uMnisi banomnganakhe kwaziwa ngibo. Kodwana indaba abayizwe boke ebebakhona kukobana uMasuku ufuna isibaya sakhe sinjengokuba. Ufuna iinkomo zakhe.
UNgwenya agcine sele abizele ngahlanye
"Tjhabangu akusenamuntu la." Athi angatjho njulo udorhodere, ambawe bona akakhamise amhlahlube ngemlonyeni. Akhamise uNaMaphosa.
"Ayi, nami ngiyawutsomula umbonwami engiwaveze lokha utitjhere uNtuli nakasitjelako. Angisekho lapho," kurhoqisa uSimon. "Sifuna ukufunda nathi sibe botitjhere njengabo nje. Akhe sibekezeleni sibone kuhle umukgwakhe. Ngivuma nawe nami Letta," kusasekela uSimon.
Abuye uNaMasindakulu, afike athathe isicabhana sakhe asendlale ahlale phambi kwendodanakhe.
"Lo engikhamba naye ngubaba uMadosela. Nizakhumbula bona lesisikolo iMadoda, seyineenyanga ezine ngaphandle koPrinsipali. Ubaba uMasuku wasitjhiya ezandleni zakababa uNtuli lo, obekasisandla sakhe, akusinjalo?" Boke bathule, kuthi omunye avume. Balandele bavume boke.
Gqi! Uvuleke umnyango wokoloyi. Ehle umhloli wesiYingi seMthambothini. Atjhinge e-ofisini kaPrinsipali walesisikolo seMadoda. Kubonakale emafasidereni wamaklasi ngokulunguza kwabantwana bona kukhona okukhona ngaphandle. Mhloli omkhulu uSithole. Akasiyedwa, ukhamba noMadosela. Ngesikhatjhana uSithole abonakale abiza omunye wamatitjhere ahleba naye. BanoMadosela bangene nge-ofisini, bamukelwe ngumabhalana. Phela sezizine iinyanga lesisikolo siraga ngaphandle kwehloko. Amatitjhere abonakale aphuma emaklasini aya e-ofisini kaPrinsipali. Eze ngamabili, ngamunye aze aphelele woke. UMadosela noSithole sebahlezi phasi balindele ukuphelela kwawo. Athi angaphelela, kobonakale bona umsebenzi ungathoma. Kuthule kuthi du. Omunye nomunye amehlwakhe unonde awaphosa kilendoda enguMadosela. Ungathi sebayifunda ivaliwe.
"Yobandamele mntwanami," kutjho uNaMasindakulu aphethwe sibibithwani. Ukudla akusangeni. UJerry yena akakathomi nokuthoma ukudla. Uvele wadela ukudla wabheja bona akhithize lelilitje alithweleko.
Aphiwe ithuba naye uMadosela lokuphefumula.
Kube makhaza umzimba kuNaMdawu. Athi ufuna ukubuyisela umoya phasi, kwale. Ayiqale indodanakhe, ayibone bona mbala uyayigcina namhlanje. Mbala uyayigcina. Yehle iminyembezi kuNaMdawu.
"Mina titjhere ngibona ungathi uPrinsipali lo, uzositshwenya njengobana utjho. Ngathana bebalethe omunye ongconywana. Ongekhe asikgame siphila," kutjho uSimon eklasini yebanga lobunane. Kungathi kukhona abangawusekeliko umbono kaSimon. kuzwakale ngokuhomuzela.
"Usola ini nakunje?" kubuza uSesana. Angakgoni ukutjho uFikile.
"Bandamela Sekukumbi"
Uthe bona aqede wafuna imitja yamanyathelo walibopha kuhle. Waligaga entanyeni. Lamhlala. Wasonga umlenze omunye. Wafaneleka. Watjho ayigomojela ifiliji godu, kwanga kokhonjwa ngophakatjhana ekhaya, kanti kubhicwa ngamanzi. UMsikwa uzizwe afikelwa lisizi nosathana. Wayizwa igeleza emihlathini. Wabona kungcono alise. Uzakubona kusasa ngamasa kileyondawo. Uthe nakasuka lapho walikhupha isenke elilenge entanyeni. Walibeka ngaphandle emnyango, wasuka lapho waya ngelawini labesana bakwakhe, wabawa uSolo bona amboleke amabhulere avane awafake. Amhlobo othi nawuwafakileko, okhuluma naye angakuboni, ukube wena uyambona. Anzima nawuwatjheja kuhle. Inengi labesana abasabugebengu nobuhlongandlebe bavama ukufaka wona, bese bathi khi ngeenkepisana phezulu. Naye-ke uMsikwa wazizwa anesibindi sokobana angawafaka, nanyana kungakhambisani naye ukuba mkhwenende.
"Iye. Nalayo akhona, ayasaba ukuvela abonwe. Azakubulawa batjho," kutjho isigulani. Kube budisi kuTjhabangu. Nalokhu okuncani okubhejulwe ngu NaSukwini kulile. Kulile inga kuyabona bona unina uyakutjhiya namhlanje emhlabeni. Ukobana kuzakusale kuphila nanyana nakho kuzakulandela, akwazi. Kulile. Kulile kwentwana. Athintithe ihloko uTjhabangu. Aqale phasi. Ciphi ciphi iminyembezi.
"Mma ungathoma utjho njalo ngisidumbu esiphilako nje?" kumangala uJerry sele bazongena erhodlweni lakwagogwakhe. Yehle iminyembezi kuJerry. Irhobhe kanina. Bathi nabangena erhodlweni kuzwakale ngomkhosi. Kusabalale abantwana, bebakgunule nepundu ngokubangelana isango.
"Bandamela mkami sekukumbi kwanje." Mbala abandamele uNaPofu. Amehlo atshega iminyombezi, ngombana abantwana napa bamlele nje. Bathi balambile. Athi angahlala kuhle phasi uNaPofu, atjhaphulule umoyakhe uMsikwa.
Right handedly found copying.
"Ngelami lelo."
"Baba ngi..."
"Njengombana kusele amalanga amabili ngaphambi kobana kuthonywe ngeenhlahlubo nje, uzilungiselele mntanami na?" kubuza unina kaSesana azele iimfisela buhle zokobana atlole kamnandi aphumelele, umntwanakhe.
Help the crippled!
"Ngingowakwa Simelani," kuphendula uJerry. Amphikise uTjhoba.
Akhange awakholwe amehlwakhe uMbizelwa ngakusasa ekuseni nakavukako. Uvuswe yiveni yamapholisa, ijame ngaphandle ikhongothwa zizinja zakwakhe. Itjhada elivuke lapho lenze nabomakhelwani bakhe abamhlophe nabo bavuke. Kuhlangene ikambiso yepilo yedorobheni nesintu.
Akhese utjho-ke bona unina nakarabhelako nje, uyayingena uTitosi na? Usithethe usithethe isiqunto. Namhlanje lilanga lakhe lokagcina aphila.
"Sizakuzama sisuse abantwana kilela kamuro labo, sizobalalisa la ekamurweni yokudlela. Nekhwitjhini bangalala."
Usuke agijima ekhaya, alila. Ufile kudinwa, kanti neminyembezi beyigobhoza kusukela ekhaya. Mbala usebudisini uNaMdawu.
"Iye. Phela isikhathi sikhambile dade. Ukuhlalela incwadi batjho uyafunda akusasizi. Qala sekusele langomuso nelilandelako ilanga. Siza-ke dade nangabe khewezwa," kutjho uSesana. UFikile ayivule ihliziywakhe. Atjho bona akhona ezwe ngawo. Atjho nokobana kukhona lesifundo abazokuthoma ngaso, alitholileko. Isifundo se-Biology. Athi angaveza bona lelophepha unalo, abatjho bona akalithembi kangangani.
"Ngingathaba ndodekhethu. Lalela-ke ngizakuthi ntambama ngifike kwakho ngizokuzwa bona ukhambe njani. Phela kusele lakusasa kwaphela. NgoLesihlanu umlandu uyangena ekuseni nge-iri letjhumi. Manje nangabe kuyaphumeleleka kufuze kusasa ayobatjela bona umlandu awusulwe. Sizwene. Kodwana ungizwa kuhle Mdoswa? Yongisizeke ndodekhethu. Sizakubonana ntambama." Athi angatjho njalo uNgwenya abuyele ekoloyini yakhe. Athi uphosa amehlo lapha ngaphasi komuthi, abone uS'bhono angasekho lapho, kanti selakhwele phezulu emthini. Uqale bona aboNgwenya banoMdoswa. Ithe bona isithele iveni kaNgwenya, wohlika uS'bhono emthini, wabuya kancani azokusebenza.
"Tjhabangu, loke lelisizi silibangelwa mbanganarha wenu lo Ngathana akusisiqunto senu enasithatha ngokungacabangi njaya, umfazabantu lo ngabe kade asizekile," kutjho uNaSukwini alila.
"Wu ... ungasatjho mfazabantu. Mkhulu lomntwana phezu kobana asidakwa nje," kutjho abanye bafakaza. Bafakaza nje amadoda ambambile uTitosi bambopha bona angaphunyurhi abaleke. Ehla amaphaphu kuNaMdawu noyise kaTitosi. Yaphopha iingazi ihliziyo kaTitosi.
"He...! saze safana nomkhwenyani lesisidalwa uyazi! Sifana noKambule mbala. UKambule unje ngakho koke. Nje yena kokuthi uphilile akakarholophali. Yeyi nguye azihlalele uMsikwa," kutjho isilukazana sikhupha itjhidlana esele lidarhile sitjhaphulula kukhithika isihlanu. Siphosele ekotikotini besiwahle nezandla ngokurareka nokukhuza ukufana kwabantu.
"Nginitjela indaba. Akasimumuntu lomrhali, nabatjhoko. Nami ngithe nangiyizwako izolo indaba le. ngabamba wangaphasi. Ngathi dlemelele. Phela bengicocelwa babantu ebebahlala naye eMhluzi. Uyingozi. Ungathi nejele batjho ubuya khona," kusagandelela iPhini lakaPrinsipali, uNtuli. Athi angaqeda adobhe incwadi yesiNgisi akhona aya eklasini, uNtuli. Nabanye bakhona batjhaphulukako baya ebantwaneni.
" You must chase him out of the gate!" kutjho uNtuli abungelelwe besana abasemabangeni wetjhumi.
"Kunjani ngonina lo, uNaMaphosa?"
"Sengigedile-ke nanginje. Wena awunamlandu. Ubhalelwe. Uyawabona amafanyana naka ngehla kweentaba zoMkobola?" Athule uMnisi angaphenduli. Kukhona esele akuzwa kudlhodlhoroza ngemathunjini. Mbala ayabonakala amafu akhonjwa nguMasuku. Atjengisa bona lingana, lidume nanini.
Phela uMadzela uwise imvilobhu ebusuku nakafikako. Khange ayibone. Wayithatha wakhupha okungaphakathi uVelemina. Athole bona mbala ihliziyo idla esithandako. Kunencwadi nekarada. Ayifunde kwanele ehliziywenakhe. Ibuya entombini kaMadzela, indodakwakhe. Ithokoza ithando aliphiwa nguMadzela nokobana ipelaveke le. khebaphume isiphande baye eLwandle, eDurban. UVelemina aye ekaradeni. Afumane bona litlolwe ngesikhuwa. Likarada elifisela indodakwakhe itjhudu lelanga lakhe lokubelethwa, elizokuba ngayo lepelaveke ebazokuphuma ngayo baye eThekwini. Athi angakubona koke lokho athule uVelemina, umkaMadzela. Adle amathambo wehloko imini yoke yekuseni. Abhalelwe kuthanyela umuzakhe. Abhalelwe kubeka iimpoto eziko aphekele abantwana bakhe. Bathathu babake. NguNomasonto izibulo, wesibili kube nguVusumuzi. Ubaphetjani kube nguThokozile. Azizwe umoyakhe uphasi phasi. Athi uyacabanga abone kusele linye ilanga, langomuso lodwa kube ngiyo ipelaveke ekukhulunywa ngayo leyo.
Athi rathu msinyazana eze nazo. Abethele udorhoderakhe umrhala. Ngetjhudu elimbi kutholakale bona angeze akgona ukuza lapha elokitjhini. Njengobanyana abantu banghale umsebenzi nje, uyasaba. UTjhabangu kumuphe ekulu ikinga lokho. Abone bona ngaphandle kokuhlanganisa amazinyo, angekhe alunge. Akhumbule bona emhlanganweni azange kukhulunywe ngabantu abaphathekileko. Kwezwanwa ngalinye ilizwi, lokobana akunamuntu ekufuze abonwe aya edorobheni. Manje nasele kunje kudinga bona abophe ihloko ngomutja, aphekelele umkakhe lo enyangeni. Nakungasinjalo, angakhanjelwa mfazi aqalile. Mbala abawe uNaSukwini ongumakhelwani bona amphekelele. Itjho iphuma kaSihlalo, kukumbi ekhaya. Uya edorobheni.
"Ungatshwenyeki bab'uNgwenya. Thabalala wena. Lemali seyizowcenza woke umsebenzi," kuphendula uS'bhono. US'bhono banoNgwenya babambane ngezandla, balayelisane. UMdoswa naye angene ngevenini. Akhuphe lamaswaphela uNgwenya.
"Ayikho enye indlela. Awulale woke phasi mswekhethu. Uqinisile umkakho," kugandelela uZwane.
"Wena khewathi ulele ebusuku, wabhudanga ungcwatjwa. Amen!"
"Amen!" kuvuma uJerry. Umakhaza ngakuthuka. Kazi uyomthoma njani unina ukumbuza umbuzo lo?
"He...he... kuyonakala-ke kwanje. Nakanjani umuntu kufuze angalali. Bazokuthini kwami nabangibona ngehlika evenini ye-OK; kuthiwa ngilethwe ngombana ngisirhole? He ... mhlolo loyo. Nabezimu bangalale bangikgama ubusuku boke namhlanje," kucabanga isirhole, uMsikwa.
"Ufunani-ke wena la? Ubizwe ngubani? Khamba la!" kutjho uMasanabo uyise kaTitosi aqotha uGiya. Ngalesosikhathi amehlo kaTitosi akuGiya. WakaNaMdawu akuTitosi le. phezulu emthini. Athi kanti uburhenge uGiya, ezwe ihliziywakhe igaya iimbozi. Ingqondwakhe itholisise kuhle bona, akusiyinto ehle le eyenziwa nguyise lomnganakhe. Athule uGiya angayingeni leyo, aqale emthini phezulu. Ambone umuganakhe angomganga. Umutja uklinye entanyeni. Indaba yokobana aqothwe njengenja ngesimanga somnganakhe imthunuke. Kubhale ukuzibamba, ngombana sebamphudlhela boke ngokobana adakiwe. Adanele ngembuyeni, kuTitosi.
Athi angayizwa bona ithini, abone aqede bona nguMnisi lo. Lipholisa ekulona lithenjiweko leli ebelebe iinkomo zakhe.
"Kunini ngayokubika umlandu lo emapholiseni? Nanamhlanje abakezi bazakuhlola. Bathi bazongilandela. Ngithini-ke nakunje. Nasithi umthetho usemapholiseni sizigubezesa ngengubo emehlweni. Nokobana bayafuna nabo lapha bakhona, angazi. Nasele umuntu awuthatha loyo mthetho awufumbatha ngezakhe izandla, beza bagijima nabazokuthatha. Bakutjhiye kwenzima indlu. Manje sizokuphelelaphi ngalepilo enje," uMasuku ucabanga yedwa atlhuwile. Athi umkakhe angamnikela idombolo azakhambe abambisa ngalo emini, aphume. Athathe ibhasikilakhe ziye nommango. Usuyazikhuja nje, ithemba alisekho. Nalapho zikhona iinkomezo sezadliwa. Umuntu owazebako selayitholile nemali azithengise ngayo. UMasuku athome ngokuya emapholiseni godu. Akusikude phela emapholiseni eSiyabuswa ukusuka eMrhawini. Kusenyonga. Mbala bambone angena agcwele ipotjwana. UMnisi ongomkhulu emapholiseni arareke.
"Nasibuyako emini sifumane kunjalo-ke ndodekhethu." Bathi bangatjho njalo bakhambe. Bamtjhiye ararene uMbizelwa. Umkakhe naye asale alungiselela ukuya emsebenzini.
"Dosa umoya." Awudose kabuhlungu. "Dosa godu." Adose.
Ahlabe aphukele amagama kaNaPofu kuMsikwa.
"Thula. Sewufuna abantwaba bezwe na?" kurabhela uNgwenya.
"Wo ungenza isidlhadlha sakho Fikile yi? Ngitlhaga ngephepha ngedwa wena uzenza ongayingeniko, kanti sewulenze waqeda emini yi?"
Lapha emsamo ngephunyaneni bekunomgodlana wepuphu obewungasenalitho. Wawaphutha kuhle wawubeka la azawudobha ngobuduze khona nakusako. Uthe nakayokulala wayizwa ingasathonti iingazi ihliziywakhe, iwuluka amagiqa. Nokho khange alibale bona ngaphambi kobana alale, awe phasi ngedolo athandaze.
UThemba angakgoni ukuba likhuni. Avele atjhinge esikhwameni sakhe seencwadi. Akhuphe weemfundo ezimbili amaphepha. Isifundo se-History nesifundo se-Mathematics. Nawo atlolwe ngesandla njengalela alibone kuFikile izolo. Ngehliziyo atjho uSesana bona nakulitjhudu uZimu umnikela lona ngonina. Kutjho bona sewunemibuzo yamaphepha amathathu. Iimfundo ezinye lezi eziseleko sewuzakutlhagatlhaga nazo ebusuku namhlanje, nakusasa emini.
"Fikile ngiyakubona awungiboni. Eqinisweni ngifuna abaphethe izinja. Khange khewuzizwele bona zingaphi na?" kuhleba uSesana. Uyarhawula.
Lamagama wokurabhela avela hlangana nabalinga ukukhwela phezulu, bayombamba angakenzi ingozi. Ngebhadi ekulu uyababona Nakabona olinga ukunapela uvele athi, "Uyaphi wena? Nawungafuni ngiliselele yehlika. Yehlika!" Nakatjho njalo isandla esibambeleleko sifuna ukuliselela.
Silambile Kambule, Kuphendula umkakhe ngesibibithwana.
Yosale kuhle nabantabakho.
"Tjhebetjhebe baba. Imikhonto phasi. Asikalibali. Yiveke yesibili le. weza. Satjho sathi sizokulandela, kodwana sabanjwa ngokhunye. Nanje ngisatjho baba, sisendleleni. Ungathuki," kuphendula uMnisi.
"Titosi mntwanami ngibawa ungihlebele-ke okungasenani, bona sikone ngani'. Umoyakho utshwenywe yini, lokobana ungaze ucabange lento embi kangaka? Ngitjela ndodanami ngiyakurabhela Masanabo. Yohlike lapho, ungazibulali ndodana," kuragela unina phambili ngokumrabhela. Phela wase waliselela ngalesisandla abambele ngaso, kutjho bona kuphelile. Ufile. Nanyana anobulwelwe obumbi bokulahlekelwa yingqondo nje, uNaMdawu abone aqede bona akakabanjwa ngibo Navane sele bumbambile akabi nje. Uvama ukuba nekwele. Alwe; abange ilize. Athukane enze yoke lemihlolo yephasi. Manje njengobana, uyezwa umuntu nakakhulumako bekaphendule, kutjho khona bona akakabanjwa ngibo ubulwelwe bakhe. Into nje kukobana kukhona okumtshwenye emoyeni, okwaziwa nguye yedwa. Boke abathi balinga ukumbuza isizathu sokucabanga ukuzidlulisa emhlabeni, akabaphenduli. Uthula nje, athi du. Soloko bafikile bayemayema nokumrabhela bona angakhe angazilengisi. Kodwana akafuni ukwehlika. Ubatjele bona abakhambe. Ufuna ukuphumula kwanaphakade.
"Amen!" kuvuma uJerry.
Lithe nalithoma ukuphakama wabasele afikile koThemba. Ngetjhudu athole uThemba akhona, nanyana bekasesematasatasa ngokusenga nje. Sewathi bona aqede kwaba lithuba elihle lokubonana kwabo.
"Nakunjalo kuyathokozeka baba." Atjho akhamba amasokana. Amatje neminye imihlobo yembulawo bayiphethe ngapha nangapha. Agongobale aqede amazwani kaTjhabangu. Abone bona pheze wafa namhlanje.
Kuphume kugijima komntazanyana one umaswaphela ngakoTerry uBonani. Uyokubamba ikukhu ezokuhlatjelwa umnakwabo.
"Dorhodere kulungile. Angeqe ngiphuthume esibhedlela." Mbala kabe njalo. Babambisane banoNaSukwini, bayokhweza uNaMaphosa ekoloyini. Barhotjhe.
"Kuyabhala NaMkoneni. Angizitholi mfazabantu." Athi angatjho njalo, adlule aye ngekhaya. Afike athathe irhajana elincani laboyisemkhulu. Aphume.
"Umkhulu asaphila wabe anonde atjho bona umhlwazi yinyoka emuzimu, ekhamba namatjhudu. Le yona, angikhumbuli ikhulunywa ngokukhambisana netjhudu. Nokho asazi, nami ngisakhula," kucabanga uJerry ahlezi yedwa lapha emsamo.
"Mkami ngithemba bona ungibonile nangiphephetha neemmango ngifunana namatorho. Ngibhalelwe Pofu. Akukho la ngingakafiki khona. Ngibuyaze mihle le mfuzabantu. Akunamuntu engingakamfaniseli bona ukatsu ulala eziko la kwami, kodwana akulungi. Ngiphethe unyaka wesithathu namhlanje, ngisekhaya. Esele kungikhanyela njenganje kukobana kuzokuphuma isidumbu sendlala la ekhaya. Nangingaboni ngamanye amehlo, lento engiyikhulumako izokuvela Pofu." Athule uMsikwa aqale umntwanomntazanakhe adla isikhokho sayizolo ntambama. Kuthi akalile, kodwana akhumbule bona uyindoda. Kumkakhe zehle.
"Lomsana ungenzele injeje Mdoswa. Soloko ngabelethwako azange khengibotjhwe. Ngitjho nobaba walala angazange akhahlole emnyango wejele. Namhlanje nakuzakuthoma ngami ukuvalelwa ejele mihlolo bani vona leyo. Ngiyindoda ekulu nenesithunzi kangaka kuzwakale bona sengiyadosa? Kuzoba yini khona lokho? Awa, angikwazi ukuyilalisela amehlo into enje. Ngibahlungu khulu ngokobana uS'bhono lo besiratjhana somsanyana. Into iseseyincani nokuwela abe ayikaweli. Thana bekalisokana ngangiyatjho. Manje ngigijima elide nelifitjhani ngodahla nje. Phela lento iziinhloni Mdoswa. Uyindoda esele inabakhwenyani nabomalokazana, uyogijinyiswa mntwana ongangoS'bhono ngalendlela?" UNgwenya ubalabala nje, iveni iyaphapha. Kude kude kumfumbezakhe onevikili. Uyokuboleka imali. Umlandu ungendlini, emzini wendoda.
Lithe nasele lifaka amathunzi ngaphasi kwamanyathelo ilanga, kwa bonakala bona iphango lihlangene. Sathula isirhole sadla amathambo, saphuma nebetha emhlolweni ipendulo. Sathoma ukuphaphatha izandla bese sibamba amathumbu. Asifuni nokobana sivule umlomo sikhulume bona silambile. Abazi ilizwi laso bazabe basirhononele, balemuke bona nguMsikwa lo. Mbala sesanonde siwahla izandla, sathi nasithi sahli amehlo sabona indodenye ivela igugudlhele ipani loburotho nenamanedi. Sabe sabona sageda bona sidlile-ke kwanje. Mbala indoda leyo yafike yasinikela. Kwaba njalo. Sidla nje ihliziyo isekotikotaneni.
Ngomuso nakaya esikolweni kwakungathi mlilo amehlwakhe. Abovu be. Wabonakala ahlambulukile nokho ebusweni phezu kobana angakalali. Phela isimbi yekosini wabayizwile nayisawulako ekuseni. Kwatjho nehliziyweni bona uzoyinqoba lenghongho abayiphekelwe nguSithole. Lokho kwamenza wafika ngesikhathi esikolweni, enzelela bona kungabi khona ombona ukuphosisa nokumsola. Ngaphandle kwalokho ubangasuye umuntu ofika ngemva kwesikhathi emsebenzini. Nakaya esikolweni ubahlangana nabo abanye esele basikinyiswe yisimbi ekenkethe nakuphuma ilanga.
"Phela angikabuthi ciphi ubuthongo izolo," kutjho uThemba.
Nalifikako ilanga lokuthoma abahlahlubiwa ngalo, waba ngowokuthoma uSesana esikolweni ngokufika. Vele ufundile. Uzilungisele. Nesikolo soke siyazi bona uSesana unehloko elula. Liyabandamela i-iri abantwana bangena ngababili ngamunye emasangweni wesikolo. Yadlula imizuzu bathoma ukuthatha iindawo zabo zokuhlala ngamananeko. Safika esikhathi kwathula itjhada, kwalila umsobo phezu kwephepha. Kutlolwa isifundo se-Biology.
"Yenigijime nize neembulawo!" Asatjho njulo unina kaJerry uNaMasindakulu, litjho lirhutjhuzela elingangani iphiphi lingena emgodini lapha hlanu komnyango wendlu kagogo kaJerry. Athi uphosa amehlo lapha uJerry, awubone umtlhala walo uvela entunjeni ekhupha amanzi ngerhodlweni.
Sekuyasa. Khona kuyiwokulalwa.
"Ufunde kangangani? Uneziqu? Khuyini khona lokho? Nanyana zingabakhona ngezomgunyathi. Futhi ngiyazi uzabe angakasiphathi ngoLesihlanu," kucabanga uNtuli ngehliziyo aphethe iintifiketi zakhe zoke. Anonde azibeka azirhemise ngamabangazo. Athome ngesebanga lesithandathu agcine ngesebanga letjhumi nesobutitjhere asithola eKholiji, iNdebele. Kwasa ezwile.
Lendaba kaNgwenya ayizwe imngena emadolweni uMdoswa. Ngehliziyo abone bona badlala ngomlilo ngalokhu banonde baphatha uS'bhono ngezandla. "Kodwana akezwa naye," kutjho uMdoswa godu ngehliziyo aziphendula.
"NaMaphosa sisadlangile?"
"Balibambe lingasibekeli. Ngilala nabo ngaphasi kwehlabathi namhlanje. Sala kuhle, kutjho mina iDzibha elidala kwanje." Atjho athimula aphuma ngomnyango uMasuku. Aye ebhasikilini afike ayegele. Ziye. Uya kwaMathibela. Afike athokoze. Angasawotha namalahle. Abawe isiphande. Kude kude phambili nanyana angazi nje bona afunele ngakuphi. Nokho akhambele ngeMatjhirini.
"Ngiyakuhlebela ngithi konakele. Abahloli bakhambe bayosidobhela enye into le. eMhluzi basilethela yona batjho izoba nguPrinsipali wethu. Bakwenzelani lokho thina sikhona nje, abantwana bala ekhaya. Ngiyabuza phela baba? Yini khona lokho?" UMrhetjha, aqale phasi.
"Bandamela Sekukumbi"
"UZimu usirhawukele ngokusilethela ubaba uMadosela... Siyakwamukela Prinsipali. Usiphathele isikolo sethwesi kuhle. UZimu abe nawe," kutjho uNoBaphikile.
"Uqinisile Sesana. Ngilisebenzile emini, kodwana ngalilisa ngokobana nginokulisola," kuphendula uFikile.
USoMngetiani ajame kancani aqale ngePumalanga. Abone ilifanyana ebekalikhombisa uMnisi ekuseni selinzima.
"Ho... elithe tjha lomkhukhu." Yikulumo ebesele ithoma ukumila esigoga seMzinoni leyo.
Kwabe sekwanele. Bangani lababantu. Wabe selazikhumulile uTitosi. Wehla. UGiya wamthoma angakalibeki naphasi inyawo. Waliphosa iguduva. Zabambana.
"Nanyana bangathini, ngiyibulele. Lomkhuba unemali yi!" Sitjho ngehliziyo sisidla, isirhole esinguMsikwa.
"...Nathi sizizwa sinetjhudu njengabafundi balesisikolo," kutjho umntwana omunye ofundako, uThoko. Kulile ihlombe. Kuphele iinkulumo. kuthandazwe kuvalwe. Nakuphadlhalalwako kuyiwa ekudleni, kazwakale kuduma phasi.
"Kunini ngilokhu ngikokoda ungafuni ukuvula? Ngobungangani lobu obuleleko ubuthongo? Ho ... akusesekude bona khengikubambe ngikuminye kancani. Sekusele utiki epondeni ngiyakuhlebela," kutjho uMadzela atherezela. Ubudlile hayi kancani. Avele avale phetjheya uVelemina angayi nosobantwana. Seyinto yangamalanga le, akasayitjhwami.
"Bahlonipheki! Ndabezitha! Ngisikima nginguMasuku obuya lapha kwaSimuyembiwa eMrhawini. Ngilapha nje ngiyatjha ngaphakathi. Ngetjelwe isibaya soke mina. Amatjhumi amathathu woke weenkomo neenkomo ezibunani. Seyiveke yesibili le. kwenzeka lokho. Ngavukela eSiyabuswa ngayokubika loyomlandu ilanga lingakaphumi Nanamhlanje amapholisa akakezi kwami azongitjela bona ayazithola nanyana akazitholi na? Ngikhuluma nje ngibuya khona emapholiseni. Sekungokwesithathu ngiyobakhumbuza. Manje ngokubona kwami thina amadoda afuyileko asihlanganeni. Sivule amehlo ubusuku nemini. Loyo ozaba netjhudu asithi gadu isigebengu esisebela iinkomo zethu, asibambe. Asibize soke nje, sizosibulala ngezandla. Sithi singakwenza lokho siye khona le. eSiyabuswa siyokutjela uMnisi bona sesizigwebele."
"Hawu! Nami Themba ngilele ngihlezi. Amehlo asencwadini," kuphendula uSesana.
Uyamukelwa Namhlanje
"Nakungasinjalo, iveke ezako le uyabuyela godu lapha esibhedlela. Uzogcina ungasakhambi, ungasakgoni ukuhlala, ungasakhulumi, ungasezwa kodwana uphile eside isikhathi, unjalo. Amen!"
"Angikazimiseli ukuniphoqa mma." Ilanga naliya lihloma ihloko eTjingalanga. Imizi yalesisiphande sakwaMakalana seyembeswe yintuthu yemililo yokuphekela intambama. Unina kaSesana uzibambela yena mathubha iimpoto. Akakazimiseli ukuphazamisa umntwanakhe ngokobana apheke. Ufuna afunde azilungiselele. Unyaka ozako lo akakafuzi abuyele kilesisikolo iVulindlela, uSesana.
"Sengini mma? Thina sithi anisezi."
"Mdoswa ngidiniwe kwanje. Lababantu esisebenza nabo bangitshwenya miihle namalanga. Eqinisweni akutjho bona ngiyabasaba. Ngimane ngiyabahlonipha, begodu nokubarhawukela kukhona. Uyabona manje, sekufike lapha ngizokugijimisa indoda ekulu elingana nobaba ngobudala," kutjho uS'bhono ahlezi elitjeni abambe umlomo uncinca iingazi. Sebele uthoma nokuvuvuka.
Soloko kwekuseni kuliwa nokwehlisa uTitosi emthini.
"Bujamo obenza nje NaPofu. Uyabona nawe, sekunobana abantu bathole imisebenzi, bathunyelwa emakhaya bona bazokuhlala phasi. Sekunokobana kuvulwe amafemu, ayavalwa. Nalabo abasabambabambileko sekunokobana benyuselwe imirholo, iyehliswa. Kodwana izinto zidura ubusuku nemini. Ipani loburotho lalingutjheleni. Namhlanje yiponde. Ekuseni kusasa lingavuka liziimponde ezimbili. Ngomuso zibe zine. Kanti-ke indlala iyakwenza bona uyokuthi baba enyokeni. Ngikhoke ungibona sele ngikhumbula ubaba asaphila nje. Thana usaphila angibonise lomtlhago engiwumbetheko," kutjho uMsikwa, atjela umkakhe.
Ekuseni nakusako, kwavuka umkakhe uNaMkoneni. Yena asalele. Wavuka waphumela ngaphandle uNaMkoneni wabuya agijima.
"Kwakwakwa ... kwi!!!" Bogogo-ke labo. Badondolozela bangena emacabazini wesikolo.
"Awu! Kanti nawe zikuphethe? Mina bengithi ngimi ngedwa olengele ngeweni," kutjho uSesana angena elawini lakaFikile.
Yaze yaba nebumbano-ke indawo yeMhluzi. Ayikho nayinye ikoloyi eya edorobheni, ngitjho neteksi mbala. Naloyo othi uphuma ngezamakhondlo aye emsebenzini, ukhamba angasabuyi. Nakhe wabonwa, kuba lisizi neenlilo ngaye. Amadoda nabafazi abasebenzako bagedeka emakhaya. Nabantwana besikolo sebathole ithuba lokuphuma ngesikhathi sabo esikolweni. Seyiveke yesibili le lokhu ukunghala imisebenzi nokungathengi edorobheni kwathoma. Lesi siquto esathathwa emini ilanga lisefokothweni, likhupha unonkgadanyana emgodini. UTjhabangu onguSihlalo weKomidi ephethe umphakathi walapha eMhluzi, walibeka ngesihloko emhlanganweni owaba khona wathi, "Imali yegezi namanzi ingakehliswa ibe matjhumi amabili wamaranda, akuyiwa emsebenzini. Akuthengwa edorobheni." Kwalila ihlombe, ukutjengisa bona soke isitjhaba salapha eMhluzi siyakhambisana nalokho. Nokho kwabanengi kunethemba elihle langomuso, kwabayimbijana kunonde kubabudisi ngalesisiqunto.
Sithe bona siqede ukugoma sabeka uburotjhwana obuseleko ngemva kwaso. Waragela phambili umdlalo. Yatjha ingoma. Kwasolo kunonde kulila urhwahla, kere, kokoro ngekotikotini. Nakunganamuntu eduze sinonde siphumula kancani. Siguge ikotikotaneli sithole bona selibudisi. Sithome godu siyitjhise ifiliji.
"Ungaya kodwana angikholwa bona uzakulethela. Bathanda iinthoro phela aboThemba. Wawathola, nami uzonginikela-ke phela," kurabhela uFikile. Akhambe abuyele kwabo uSesana.
"Kusele imizuzu ematjhumi amathathu," kutjho umhloli uMasilela. Ukhuluma uhlezi lapha phambili, uzenza oleleko kanti utjejile. USesana abone naye bona unomzana uMasilela ulele. Kumthokozise lokho ngombana, sekufuze abuyisela iphepha leliya esikhundleni salo, emabeleni. Ngaphambi kobana akwenze lokho, afise bona akhe abuyekeze umsebenzi wakhe omuhle kangaka. Mbala athome embuzweni wokuthoma ehle nayo njalo. Athi nakayokufika ekugcineni athi rhedlu ilihlo kuMasilela.
Uyamukelwa Namhlanje
"Jerry ngiyawuzwa umbuzo ongidula ngawo phasi. Ukukuphendula ngokuzeleko mntwanami ngibawa ungibabalele kikho. Lingaphuma lithi phatjha lapha eentabeni ngisahlathulula. Ngibawa ungivumele ngikubekele zomofu." Athule kancani unina kaJerry. Asikime aye emnyango ayokuhlola ngaphandle. Ayibone vele inyanga ililiqa, izele. Abuye afike ahlale endawenakhe godu.
Ngakusasa kwaba tjhatjhalazi kuMsikwa bona nokho uyibuthile lapha kwa-OK. Ngitjho nabomakhelwani bakhe bathoma babamba yangaphasi. Kwathoma ukwanda igama elithi "Uvukile phela". Batjho ngombana bambona akha umkhukhwana, awuzalisa ngemigade, ziinkhabitjhi, mazambana, ziintamati nemhlobo eminye yemirorho neenrhabelo zakhona. Ithe iphela leyo veke kwasele kunyakazwa kuyiwa kwaMsikwa kuyokuthengwa iintjhebo. Amakhulu amahlanu namatjhumi akhomba wamaranda awathola kwa-OK aqotha itjhono emacabazini wakwaKambule, ngesikhatjhana.
"Ungangiqali mina. Ube nekani nangikutjelako. Nanzo-ke zedorobheni. Ziphambana nengqondwakho. Ususe. Giriza. Fuza ndoda. Kusedorobheni la," kutjho umkaMbizelwa athabele ngaphakathi.
"Ngilo ngiyazi mina. Letha wena ngije ngitlola ngizilungiselela iimpendulo." Mbala uFikile amnikele, emva kobana ahlulekile ekumdaniseni. Litlolwe ngesandla ukutjengisa bona belikopululwa. Usuke umsebenzi kuSesana. Kulile ubuphaquphaqu encwadini ye-Biology afunana neempendulo zalemibuzo esephepheni. Ezinye uyazithola, ezinye akazitholi kuhle. Kufuze ayozifuna kwenye yesibili incwadi ebayisebenzisako ye-Biology. USesana umatasatasa nje, noFikile umatasatasa. Uyafunda uFikile. Uyakopa uSesana.
Balinga nokumkhukhuthela, ukube labo abamrabbela ngeenkulumo baragela phambili.
'Jerry ukhule ungaka namhlanje, zange ukhungibuze umrarokazi ongakangaka. Lombuzo unzima Jerry, hayi ukudlala. Kodwana-ke kuyatjho bona nakungepotweni, sengingenile kwedlhabhazako nokutjho. Bengingatjho bona ngingaba ngaphakathi kwayo lepoto." Athi ufuna ukuyithela iminyembezi, kwale. Indodana ifuna ukwazi isibongo sayo samambala. Inyanga seyiphumile ngaphandle. Sekusemini kusebusuku. Abantwana boke nabangemangcenye sebalele. Isikhathi siya kweletjhumi nambili i-iri, phakathi kobusuku. Imiratha namaqolo weenkukhu kade kwaphola. Sebele kuswiswiza nomoyana ohlabako ngaphandle. Kunzima emzini kaSimelani.
"Unenyongo. Mdobheni asiwe esibhedlela," kutjho uPrinsipali uMadosela. Athathwe uNtuli aphekelelwe esibhedlela. Kazi wenze njani?
Masuku
SoNomasonto
Nangu uNaSukwini ujame uqale uNaMaphosa uyancinciza ngezwelo. Uphethe isana lakaNaMaphosa.
"S'bhono khambisana nami namhlanje, uzokwazi ukuzwa zakaNgwenya." Phela nanyana asesemutjha nje uMdoswa, kodwana sele angusobantwana. Unomuzi. Umlandu nemiraro navane sele ikusahlele uvama ukuphenduka isinathuva. Kwezwakala ngeenkulumo nje, bona indaba ayihlangani.
"Ngizakubulala Ngezandla"
"Ufile nanyana ulele na? Vula la"'
"Kanti nawumumuntu khewuyelele bona, emva kokwenza lokhu, kuzakuvela lokhu. Sisuke singazi phela makhelwani," kuphendula uTjhabangu abambe yakhe iminyembezi. Badoselana isikhumba nje, bananaba noNaMaphosa babuyela naye emva, njengokutjho kwesigulani esibatjele bona akunamuntu la.
"Thula mma. Ngimi ofuze alile. Lokhu engizokuvezela khona, bengizimisele bona ngiyokuvezela ugogo qangi. Naka-ke amabhadi amtjhidisile, bona ngingamboni. Manje ngiyabawa Masindakulu bona ungivumele khengilinge ngikuvezele ithumba nali lingivele ngendlebeni. Vele umthobi, nomphandlesi walo nguwe, kodwana ngokwesaba, bengicabange bona uliphandleselwe ngugogo. Manje nakho-ke ngibethe phasi. Yeke ngiyakubawa mma bona, izandla zakho akhe zibe buthaka. Uliphandlese bewulikgame liphume boke ububovu obungaphakathi. Uziphe isikhathi, nawukwenzako lokho ngombana lizongithatha nange kungabi njalo," kutjho uJerry aqale unina.
Akunanja lapha ngiyamazi mina. Ukhambe akhohlisa abantu atjho njalo bona uneqizu. Akunalitho, bewudlulwa ngimi," kuphendula uNtuli ngokusilingeka.
Abanye bafika kuye bavele bayendlale ngomhlana bathi: "Kanti awazi bona uMadzela ubalele kimi izolo. Soke sibafazi njengawe phela."
Uthe nakasuka lapho wayokuphequlula ekasini yakhe ebesele iyidala kodwana isasebenza, afuna ifiliji ayiphiwa nguyise uSoMbada. Uthe bona ayithole wadosa kuhle umsenyana wathabalala. Wayigugudlhela umsakaMbada kwabayincani indawo. Wezwa sele akhumbula kade asagwaba.
kuthe sele kulelwe, wananya waya ngaphandle wayokufuna isitokana sesenke esincani esipheze salingana nesifuba sakhe ububanzi. Weza nalo ngendlini. Wathatha iferefe emhlophe nekwasana watlola lokho akucabangako.
"Manje-ke ngizwa ngithabe khulu ukunilethela uPrinsipali omutjha ubaba uMadosela. Ngokuhlala nokusebenza ubuya eMhluzi. Ngithemba bona noke nizamamukela, nimthekge ngokubambisana. Yifundo yakhe eyenze aphumelele ekubeni anikelwe lesisikhundla. Uneziqu zeBA azithola eYunivesithi yaKwaZulu. Ngibawa simamakele ngokumupha izandla." Mbala lizwakale ihlombe. Utitjhere uNtuli angayingeni leyo.
"Sewusebenze iminyaka ekhomba la usebenza khona kodwana, nendibilitjhi awunayo. Amen!" Angasavumi uJerry. Lobaba ubetha emhlolweni.
"Njani Zwane? Nitjho ukuthini nanithi imikhukhu ayifuneki. Nitjho bona senzeni thina ngombana lisilko lethu bona sihlale nabazali. Phela lezizindlu esihlala kizo zincani. Azivumi ukuhlala abantu abakhulileko abamindeni emibili. Nitjho bona senzeni?" kulwa uMbizelwa.
Athi angaphorofidwa angaqeda uJerry, akhokhe iimponde ezimbili ezinetjhumi, alayelise. Aphume aye ekoloyini esamjamele lapha ngaphandle. Athi nakafika ekoloyini akhulumisane nomtjhayeli bona asale amphekelela ekhabo. Mbala ibe nesirhawu indodabantu imphekelele. Basuka kwaTjhoba baya kwabo emizini engehla kwesibhedlela, khona la eDennilton. Bathi bakhamba nje umtjhayeli ararwe nguJerry osele alila.
"Akusasizi seyibalekile. Mamatjhwa wodwa la," kutjho uJerry atjela unina arhuwelela lapha ngaphandle.
Namhlanje uphuma nje, bekabuyelelwe yikoloyi godu, yamthatha azijamele lapha kude nendlela. Ngendlela selaphila ngayo la esibhedlela, sebayamazi. Inyanga nenyanga bayazi bona uyeza uJerry. Uya ekhaya nje uzimisele ukuyokudlula kwaTjhoba umphorofidi. Iinluleko azithole eqhegwini lakwaThubana ebekalele nalo la esibhedlela, mhlambe zingamsiza. Nakhu phela namhlanje selangesikhulu isirhole, esikhamba ngesitulomavilo. Nanyana angakwazi ukuzikhambela ngeenyawo zakhe nje, uzimisele ukuqhatjha iteksi, imphekelele. Athi ayekhaya kube selabuya kuTjhoba. Ngesirhawu esikhona ebantwini vele khange atlhage uJerry: Kube khona ozimisela ukumphekelela simahla. Akusikude phela nesibhedlela kwaTjhoba.
Umkhuba kaMadzela wokufika phakathi kobusuku besele umngwenile. Kwamanye amalanga ubavele angabuyi ekhaya. Abuye ekuseni njengomsana, kanti yindoda enomuzi nabantwana. UVelemina khewathi uyalinga ukukhuza, kwala. :wangathi nakumlilo uyawukhwozelela. Okudina uVelemina du, kukobana abakusikade batjhada banoMadzela. Mnyaka wesithathu lo ebawaphetheko. Lomkhuba uwuthoma nje, bemumuntu onesikhwele anjalo nje. Nokuba nesandla kungekwakhe. Umkakhe uVelemina, sewuhlezi ngokuzidela bona angakafi akaphumi kilomuzi. Ngathana akusiso lesosibindi ngakade athwala intundwanakhe nabantwabakhe, wabuyela kwabo. Kanti-ke okumbi kukobana kesinye isikhathi nengqondo yokuyidula indodakwakhe le, ubanayo. Phela sewuze uyahlekwa amalanga la. Laba abangani bakhe abazi bona uqonywe kuphi ngubani uMadzela, bavele bathumele amagama wokutshima kuVelemina.
Bopha Iinthimba Zakho
"Wena ubelethwa kwaMahlangu Jerry. Uyihlo nguMselwa. Kwathi nakufuze ngizokulotjolwa ekhethu kwaMasindakulu, uyihlo wakhamba amasolokohlo waya ngapha ngeGoli. Sele umkhulwako nogogwakho wekhenu bangasekho, kwezwakala bona selathatha omunye umfazi khonapho. La kwaSimelani ngize nawe usesemncani nangizokwenda." Kube ngathi kunomkhulu umthwalo ebewusehloko, esele awubeka phasi unina kaJerry.
Lendaba ayibone bona seyifuna ikani yesirhwerhwe uMbizelwa. Abone bona ngomuso uzabe athi nakafika emsebenzini abike umraro ombambilcko. Abuye. Ayokudlula kwasonghwanakhe. Nakawatholileko asale eza nawo layo masenke. Sekunokobana alahle abazali bakhe kungcono enze lokhu akucabangako. Athi uyacabanga atholc bona namalanga akhambile. Kusale mabili kuphela, bayafika abazali bakhe. Okumbi tle, ngikho lokhu kokobana umkakhe amphikise.
"Siyathokoza nathi ukuba nobaba kusukela namhlanje," kutjho omunye wamatitjhere, uKabini. Boke bayiwahlele izandla ikulumo kaKabini. UNtuli athi du.
"SoNomasonto musa ukulwa namapholisa la. Yiya kwabakhulu nawunekanyana. Phela basemsebenzini nabo nabanje," kulwa umkaMbizelwa naye avuswa litjhada. Nabantwana sebavukile.
Ibethe amagadango amakhulu aqinileko iye kwayo. Irhabele ukuyokubala amalozana ewatorhileko. Ngehliziyo akasafisi ukubuyela e-OK ngombana usinde la. Pheze umkhwekazakhe wambamba.
"Sesana phendula njengomfundi oyokutlola i-Matric. Ngithi uthunyelwe ngubani?"
Umkakhe nakabuya emsebenzini afikelwe ngusathana.
"Ukhulunyiswa kungazi bona ukuthandana kwami noPrinsipali uMathabe, ngikho ebekwenza nginidlule noke. Enye nenye i-test ebesiyitlola mina benginikelwa imibuzo yakhona kusesenamalanga. Ngelanga itlolwa ngalo leyo test kufumaniseke bona sekade ngayitlola mina. Sengimane ngenza lonelo nje eklasini," kucabanga uSesana angafuni ukuveza kuThemba. Kuhle nakaziwa asihlakaniphi. Mbala kube bukinyakinya emini yoke kuSesana. Ulungisa iimpendulo zakhe ngamananeko.
Iye, bebamthandile bona, kodwana abazali nabamaziko bona akakalungi seyilapho.
Tsi ijame ikoloyi kaTjhabangu esibhedlela. Bamehlise bambambisane bangene naye. Bathi nabafika lapha kutloliswa khona iingulani ezingenako, bafumane kunganamuntu. Bajamajame kungaveli muntu. Uyazisonga la eduze kwabo uNaMaphosa. Siyamqeda lesisihlabi. Athi uphosa amehlo uTjhabangu, abone kuba khona umuntu osithelako lapha. Athi uyammemeza kuthi du. NguFihliwe ohlala eduze noTjhabangu. Ulinesi la, esibhedlela.
Avuke uVelemina. Akhanyise. Acale isikhathi ewatjhini elenge lapha ebodeni lekamuru lakhe. Athole bona li-iri lesibili ekuseni. Kuthule kuthe du emzini weThabana.
"Awuzwa-ke mfanami. Uyibambe ngentongeni. Lalelani-ke. Zoke lezizinto mina benginganandaba nazo. Omunye nomunye umntwana bekatjhaphulukile. Qala nje, uSophie lapha emuva bona upheme kuhle njani. Nanguya uJohanna uzifakele ibhotsotso akunamlandu lapho. Benifunda kamnandi kunganamlandu. Namhlanje-ke nangu uMadosela uze ngentonga eqinileko. Isandla sesimbi uzoniphatha ngaso. Abazali benu namatitjhere selatjhwile wona bona akamfuni. NgoLesihlanu bazomqotha.Bazomtjela bona abuyele lapha abuya khona. Nina nithini-ke?"
Athule uSesana abale amalanga aseleko. Mabili kwaphela. Athathe incwadi ye-Science, athi uyabuyekeza. Ayibone ilingana neBhayibheli. Ayivale. Athule. Enze njani ngombana nesikolweni akusayiwa nje. Boke abantwana abazokutlola ibanga letjhumi abasayi esikolweni. Bazifundela bodwa emakhaya. Isikhathi sokubuyekeza umsebenzi woke wonyaka bawenza namatitjhere. Njenganje omunye nomunye kufuze athintathinte lapha azibona bona usasalele khona.
"Akungisizi ukuzidela ngithi angizibuyisele, lomuntu uzangibetha angibulale." Athi angatjho njalo ngehliziyo uS'bhono, adobhe irharafakhe aragele phambili. Alinge ukuzirabhela.
Emzini Omutjha
"Ngibawa umsize baba ngiyakurabhela," kurabhela uTjhabangu avinyilika umjuluko ebusweni, ukutjengisa bona sewaya kade ngengqondo.
"Sokana, nayinye yezinto zakho ngekhe ilunge. Lomfazi othi ulungiselela ukuyomlobola abe mkakho, awukazomthola. Akakazokuvuma ukungena emacabazini wakwaSimelani. Aleluya! " Athimule uTjhoba. Limsawule ivalo uJerry.
"Gudlu" Lisabelele phasi ebuthongweni ilizwi lakaVelemina. Ukobukhulu ubuthongo.
"S'bhono woza la ndodana. S'bhono! S'bhono!" Wabopha ihloko ngomutja uS'bhono. Wazikhambela. Wafika ngaphasi komuthi wazihlalela. Wabopha encazana imboza wazibhemela.
"Umoya phasi baba. Siyifakele amanyathelo indaba yeenkomo zakho. Sizoyilandela besizithole leziingebengu eseziqede imizi yamadoda. Manengi amadoda alila ngokwetjelwa iinkomo. Kunendlela etja, esele siyithomile yokufuna abebi befuyo. Sizoyiqala ngeliblo elibanzi Masuku lendaba. Thula wena uzakubona ekugcineni. Sizakuza sisibambe ngomkhono iselelesi. Buyela ekhaya wena, upholise ihloko. Sithemba Masuku. Siyeza," kuphendula uMnisi akgwatheke ngaphakathi.
"Yi? Uthini?"
UMasuku uphambukela emhlanganweni angawaziko nje, ufike khona. Isikhumba esitjhukwa la namhlanje, naye siyamlingana. Ufika nje, nomhlangano khona uthomako. Ophethe umhlangano asikime alotjhise isitjhaba aphethe. Angene endabeni. UMasuku uhlezi lapha naye, hlangana namanye amadoda. Umlelenjanakhe naku kuye, uwubambe ngesandla sangakesokudla. Uqondamile, isigqoko sisedolweni. Lidiniwe iqhegu. Kuzele akunabususo benyawo kilomhlangano.
"Naye akekho Jerry. Ukhambe nogogwakho izolo ebusuku njengoba bengikutjela bona ugogwakho uphathekile," kuphendula unina kaJerry. Athule uJerry. Aqale unina ngemehlweni. Ezwe amehlwakhe agcwala iminyembezi. Unina ezwe emzimbeni bona kukhona okukhona emoyeni wendodanakhe. Athule.
"Zoke izakhamuzi zeMhluzi zaziswa bona kusasa zivukele emisebenzini yazo. Isiqunto esathathwa emhlanganweni weveke egadungileko, sokunghala umsebenzi, nokungathengi edorobheni siyatsonyulwa. Lelo gadango livezwe ziinkulumiswano ebezibanjwe namhlanje, phakathi komPhathi dorobho weMiddelburg noSihlalo olwa ubusuku nemini alwela isitjhaba seMhluzi uTjhabangu. Kuzwenwe bona iinlilo zezakhamuzi zeMhluzi, zizokulungiswa masinyazana. Boke abantu ababuyele emisebenzini yabo, khulukhulu amanesi nalabo abasebenza nabodorhodere." Athi angaqeda ukubatjela bomrhatjho, abarabhele bona lombiko bazame bawubuyelele kambadlwana. Neendabeni zantambama bawurhatjhe.
"Kufuzile Sesana bona siphenduke iinkhova. Simbi lesisikhathi.
"Mma ngithokoza igama lakho elithi 'ukufa'. Ligama elihlaba ikomo lelo Masindakulu. Ngibawa ubuyisele isiqobotjhelo sakho endaweni yaso, bese uza nendlebe ngaphambi kobana uliphandlese." Athule kancani uJerry. Zimbikele zekhabo unina kaJerry bona ngenye-ke lepoto ekhwozwa eziko. Ngebilako. Nevalo lije limwalazela abazizwe aphola umzimba woke.
"Mma ubaba yena uphi?"
Zibanjwa Ngezikudlako
AMEN!"
"Ma...ye warholophala umntwana!" Kwasikinywa wazokudidizelwa.
"Lalela-la buti! Uyihlo ngenyama akangelami. Nawuzakuthatha idemu ungifake yona ngemlonyeni ngiliDzibha, ugadange isibha my kind. Ngiyikabi edala esele inesikofu mina. Ngilobe umhlambi woke weenkomo, uzongitjela bona nxanxabe nxanxabe kimi? Nanibhalelwa muberego, bizani umhlangano nizositjela. Sizanisusa thina eentudlwaneni zenwezi ezinehlulako. Nithi nimapholisa kanti nimikhwenende nje. Ungizwe kuhle-ke my kind. Angisafuni nokobana ningiphandle ngelihlo lapha kwami. Ningaseza. Lisani ngizazibona umaqeda.'' UMasuku ukhuluma nje, uMnisi umjayele ayindoda enomoya ophasi, ehloniphekileko.
Kumthathe isikhathi uNaMasindakulu ukuphuma ehlathini, aqalane nesokana lakwakhe tjhatjhalazi.
"Ipholisa akusiyo imvu njengobana besicabanga. Liyipisi yamanikelela." Ucabanga arhotjha uMasuku. zibanjwa ngezikudlako
Akunaqhinga abangakalilingi. UNaMdawu urabhele ngawo woke amagama afuthumeleko, kodwana kubhalile. UNaJiyana ongumakhelwani khewalinga nomkhuleko. Kwabhala. Asazi-ke bona kgani uyise uzakuphumelela na? Nanguya usesephezulu. Omunye umsana ulinge nokobana akakarele emthini aye kuye ayomtjhaphulula, wohluleka. Awukhweleki lomuthi.
Themba ngibawa ungamlwisi umuntu ongilayele kuwe. NguFikile." Athule uThemba abone bona liqiniso.
Umfikele umqondo ohlakaniphileko uTjhabangu. Iinomboro zomrhatjho wesiNdebele unazo njengomuntu ophethe zoMbanganarha la eMhluzi. Aziqale msinya azithole. Athole zona azifunako, zehlangothi lezeendaba. Awukgodlhe umrhala ukgodlheke.
"Kusedorobheni la. Iinkorokoro azifuneki sikutjele. Nakuyingoma uzayigida bewuziwahlele," kuphendula umkakhe. Kwabe kwalalwa kungaphiwana milomo. "Uzowufuza uwedwa godu," kusatjho umkakhe.
"Titosi! Titosi! Sikone ngani mntwanami? Sikone ngani bonyana ungaze uzigoduse sikuthanda kangaka? Titosi! Titosi mntwanami ungayilingi lento esele ikufikele emoyeni. Musa ukuzibulala. Musa ukuzikgama. Yehlika lapho," kurabhela unina kaTitosi uNaMdawu ajame, ngaphasi komuthi, ohlezi uTitosi phezulu. Urabhela nje uNaMdawu, uyabibitha.
"Nakuya esicalene nawo omudekazi onganabukhwelo loya," kukhuluma uThumana akhomba ngomuno. Mbala awubone umuthi uNaMdawu. Anyuke nawo ngamehlo, aye phezulu. Ayibone indodanakhe, ihlezi phezulu. Abandamele uNaMdawu noThumana. Kube ngathi libhudango. Akakafi uTitosi. Uyaphila. Ubalindele bona unina afike qangi.
Uphumile namhlanje esibhedlela uJerry. Uthabe ufile ngokuphuma kwakhe, kodwana nakacabanga bona angabuya lingakatjhingi godu, uzwa anyama. Selangene kathathu la e-Philadelphia Hospital soloko unyaka lo uthomile. Lenyanga ngeyesine enyakeni naye selaphuma kwesine la esibhedlela. Lokhu kumbonisa kuhle bona enye nenye inyanga nakanjani yena kofuze azokulala ngeengubo zemibhede emhlophe. Ujabule nje akakajabuli. Lelibhadi elimzuma ubusuku nemini, lizogcina limkhuphe umphefumulo. Kokuthoma wawa emsebenzini phezulu ebhilidini, wafohloka umkhono. Kwesibili wahlaselwa migulukudu ebusuku eza ekhaya. Yamgegebula ngesabula ehloko, yatjho ikhambe nayo yoke imali. Kwesithathu wazokuwahlwa yikoloyi endleleni abuya ekhaya aya emsebenzini. Waphuka umlenze.
"Manje nizokuyaphi baba?"
"Ngicolisa khulu bantwana bakwethu, ukunilisisa umsebenzi wenu. Nginibizele into ekulu nehle." Athule kancani uSithole emva kwalokho. Kubekhona ukuphenyaphenya hlangana neencwadi aziphetheko. Alise, atjhinge phambili.
"NakaTitosi, sidlule uTitosi ngale ngehlathini lakwaNgodozi, azilengisa emthini, athi uyazibulala."
"Akusasizi. dade ngikubonile." Atjho athala ngepeni ebovu phezu kwephepha lakaSesana uMasilela. Atlole ngamagabhadlela:
"Titosi, Titosi! Ufunani lapho. Hlika emthinapho uze la. Ngifuna ukukhuluma nawe. Yehlika!" kutjho uyise-ke kwanje ngokukgarameja. Ngokuthuka, okunokurabhela amtjele bona umuntu akazibulali. Akehlike bazokhulumisana kuhle njengendoda nendodana. UTitosi abone bona nguyise lo osele akhuluma. Ahlubule irhembe alembetheko asale ngomganga. Akhuphe amanyathelo. Koke akujikijele phasi. Wenza nje bamqalile bambukele. Ukube umuntu uyaba yinyoni, bafisa ngathana bangaphapha bayombamba. Bamtjhaphulule umutja azibophe ngawo loya. Bamehlise. Uyise abe selazidobhile iimpahla zakaTitosi.
"Siza-ke ndodana. Thatha naka amakhulu amabili wamaranda. Namhlanje ntambama nanitjhayisako uzame ungikhulumele naye. Umtjele bona bengize la kuye bona sizokhuluma umlomo nomlomo Ngibawa ehlise umoyakhe. Angicolele ayokusula icalela. Umtjele bona ngamazukanyana la, ngicolisa khulu. Akabe yindoda."
"Hlukana nami wena. Ungangisilingi." Atjho amkhomba ngomuno aphezulu emthini uTitosi.
"I...ya. Ma...ye!" Liphume liqede ilanga. Kumbi la ekhaya.
Mbala sekweqa linye ilanga kwabe selifikile langoLesihlanu. Ilanga lomnyanya kaMadosela wokwamukelwa. Amalungiselelo enziwe. Abantwana besikolo beza bazembathele ipahla yepelaveke. Amatitjhere nawo azembathele ipahla yokuzigqaja. Libethe i-iri lethoba. Libethe iri letjhumi. Bangene abantwana besikolo seMadoda. Labo abazokunandisa ngombhino babonakale ngevonulo yesikolo abayembetheko. Kuzitjho nje bona kuzoba mnandi kilesisikolo namhlanje. Nabazali babonakale bangena ngabahlanu ngabunane. UNtuli ujame lapha esangweni, unonde akhumbuza ngamunye ngamunye bona bangalibali. Benze njalo. Nezabahloli iinkoloyi zibonakale zimujeje zingena. Sithome isichema sabantwana seMadoda esibetha iingubhu sinothise umnyanya. Kulile ubugudugudu kusikime iinhluthu kilabo ebobangakazimiseli ukulibeka inyawo labo la esikolweni. Kubonakale kubuyaluyalu. Nobekangezi azibone seladobha kokazisitha ehlela eMadoda. Iinlukazana zingasakgoni ukuzibamba, zizwakale ngomkhosi.
Iminyaka kaS'bhono ilitjhumi neminyaka ebunani. Nguye yedwa ongomncani kilababantu abasebenza kilekontraga yakwaGijima Ndebele, efaka amaphayiphi wamanzi. Mhlambe ngibo lobubuncani bakhe obumenza adelele kangaka. Boke bamkhuza ukwelelesa. UNgwenya umbetha nje, umthole alele ngeforweni eyenjiwako, abhema.
"Mntwana bengingatjho bona idlozi lekhenu kwaMahlangu libukhali ngalendlela. Livuke esikhotheni njengomgwatjha ngingakatjheji. Ngiyalesaba," kutjho unina kaJerry basendledlaneni eya erenkeni. Anonde asula iminyembezi yokudabuka.
Ihliziyo imhlophe esidalweni sakaZimu. "Abantu nokho basakgona ukurhawukela nokuzwela," kutjilo isidalwa ngehliziyo. Kwaphuma indoda ngevikilini yabawa icolo esirholeni. Woke umuntu wathi du. Abanye bazikhambela. Abanye bafuna ukuzwa.
"Mbala ngiwutholile umkhokha loyo. Ngibawa ihliziyvvakho ikhululeke mma, ngombana nakungasinjalo sengibonile begodu sengiyazi bona amalanga wami wokuphila akasekho." Athule kancani uJerry azesule iminyembezi. Unina uthulile ulalele njengobana abawiwe.
Ngesikhatjhana abasele akhona uyise kaTitosi uMasanabo. Uza agijima kusukela emakhweni. UNaMdawu phela uthe bona ayibone indodanakhe iyinyoni emthini, wathuma uThumana bona ayokubiza uMasanabo.
"Pheze saloba Marhubani. Akamthathe uStephina nakamfunako."
"Lotjhani bab'uNgwenya," kulotjhisa uS'bhono.
"He! Dade uyilwile."
"Ungilalele-ke sokana. Sewulimala kwesine namhlanje wena, kodwana alikho nalinye icala lalokho kulimala kwakho ekhe laphumelela. Amen! "
"Maye kuyatlhaga okunguS'bhono!" kurhawukela loyo naloyo hlangana nenengi. Sekungokwesithathu namhlanje abetjhwa nguNgwenya.
"Didi di, didi di, nangumnakwethu."
"Amen!" Kuthi alile uJerry. Akhumbule bona konje usadla amabele ugogwakhe. Akayokuthoma kuye ngaphambi kobana aye kunina, uNaMasindakulu.
Ukhumbula kuhle bona uTitosi unesikhathi ingqondwakhe irarane. Aphenduke elihlaza ihlanya. Nasele anjalo, angeze wamthanda. Ukhupha ebabako ihlamba. Amandlakhe kuba ngewebhubezi. Ulwela ukufa, nawuthi uyambamba. Kodwana nanyana kunjalo zange akhalinganise ukuzibulala. Manje kuyatjho bona lobubulwelwe bumtjele bona, akangenzi avame ukukwenza. Akayozikgama. Azibulale. Afe nya. Naka khumbula koke lokho uNaMdawu, asirhahlawule khulu isililo sakhe. Nabamlandelako babe bazibonele bona liginiso. Uvelelwe kukufa uNaMdawu. Manje njengobana uyise kaTitosi uMasanabo angekho asemakhuweni nje, uzoyithini lento uNaMdawu ayedwa?
"Lizokuna ebusuku. Belibaba namhlanje. Ngathana bengisazi isihlahla, ngoZimu bengizosona isibayesi. Kuthi loyo owasivula wakhupha iinkomo, livele limthathe ngitjho nanyana akuphi," kucabanga iDzibha lirhorha iinyawo lenyukela emzini weMrhawini. Afise bona ngathana naye angase alale bokugcina. Akumsizi ukuphila nakafe ngalendlela. Umphefumulo usalele ilize nesono kwaphela. Ufe akhamba. Ufe asaphefumula. Uzibona asiqunjwana somsila wesibhadwa, esisandukuwutjhiya. Uzibona aphila, angaphili.
Livuka Ungakatjheji
"Kulungile-ke uzokubona amehlo wesibungu. UNgwenya umqale kuhle-ke bona ngizomenzani." Athi angatjho njalo uS'bhono ajikijele irharafu ngeforweni. Asukele umsebenzi unjalo, angatjho nokutjho bona uyaphi.
Nokho babakhona ubuthongwana. Ekuseni nakudabuka ukusa waphaphama umntwana. Wathi uyakhanyisa uTjhabangu, wathola igwebu ligcwele umsamelo. Wathi uthinta umkakhe wamuzwa amakhaza. Walila umntwana. Kwabe kuphelile ngoNaMaphosa emhlabeni. Wavuka uTjhabangu wayokuvusa abantwabakhe. Okuncani okulisana kwalila inga kuthi, "Khamba kuhle mma. Nami ngiyakulandela khona nje." Ngaphandle sekuthoma ukukhanya. Abasebenza kude sebezwakala ngokurhwatjhaza baya emisebenzini. Abangena lingakaphumi nabo sebaphuma emakhaya. Woke umuntu osebenzako waphunyelwa lilanga emsebenzinakhe. NakwaTjhabangu kwavukwa. Bathi nababuzako bona bavuka bayaphi abantwabakhe. Wathi: "Unyoko akaseko."
"Lento ayizwakali kuhle. Unamanga. Unamanga! Khewahlala nini eMhluzi akhulele lapha nje," kutjho omunye wabesana ahlebela omunye umnganakhe.
USesana afikelwe ngokukhulu ukuthakasa nakezwa bona nokho umnganakhe lo, kukhona anakho. Angabe asadla isikhathi uSesana. Ahlale phasi anzinze. Abawe uFikile bona amuphe amaphepha angakgona ukutlolela kiwo. Athi angawathola, abawe lelo phepha lemibuzo yesifundo se-Biology~ UFikile alinge ukumephula amandla ngokamtjela bona akakholwa bona ngilo leliphepha elizokutlolwa kilonyaka. Abe ngonomona kuSesana.
"Mma utjho bona ukungitjela ngisakhula ngisesemncani, bekuzakudlulwa ngilokhu esele ngingikho namhlanje? Qala-ke bona nginjani. Ngingiyo into ebewuyifisile. Ngiyathokoza."
Ntambama sekurhwalele aphume ngesango uSesana. Anqophe komnganakhe uFikile afunda naye ibanga letjhumi. Ngetjhudu amfumane akhona. Nakuye unombhenyani ubindwa lithuli. Uyafunda. Iincwadi zibujadajada phambi kwakhe.
"Sukani la! Mma angikazimiseli ukuzibona ngiphila kiloya muzi wakhwethu. Utjele ubaba, abodadwethu, abafowethu nazo zoke iinini zakwethu bona sizakubonana kwelizako. Namhlanje ngiyakhamba," kutjho u Titosi abophisisa kuhle umutja azozilengisa ngawo. Nabomakhelwani abasikinyiswe mkhosi kaNaMdawu sebafikile. Abanye bayakhuza ngokubona umuntu aphezulu emthini. Abanye balila noNaMdawu. Kutlhuwiwe. UTitosi athi uqala ngaphasi komuthi akhwele kiwo abone kunzima. Kugcwele abantu. Bazokubonisa uNaMdawu lesisiga uTitosi asibonisa bakwabo. Ezwe ihliziywakhe igcwala usathana
"Umkhukhu? Uthini? Wakhe umkhukhu la edorobheni? Kanti sibalekeni eMamelodi. Asikabaleki amadlhanadlhana wemikhukhu leyo? Senguwe loyo? Asazi. Akhe ulinge." Kulwa umkaMbizelwa.
Lemicabango ayizwe imphathisa ibloko ebuhlungu. Agcine sele anxafa aya kumkakhe.
"Msweswe! SoMngetjani! Masuku vuka! Vuka ubone la ngaphandle." Mbala eqe uMasuku. Avuke. Baphumele ngaphandle. Sekuyakhanya. Umuntu ukgona ukumbona asese lapha.
"Mbala ngitjhwile. Ngilo leliphepha uFikile athe akalithembi. Ngilo" kutjho uSesana afile kuthaba. Ihloko iloko ihlome phasi amehlo asephepheni. Utlola kamnandi udade. Iimpendulo uzilungiselele anesikhathi. Wazibamba ngehloko. Ziyazizela. Lezo athole kulikhuni ukuzibamba ngehloko, wenze iqhinga wazitlola ephetjhaneni ngesandla esincani, wase ulifaka emabeleni. Wazile bona akungenwa nencwadi ezindlini zokuhlahlubela. Ngehliziyo uthi uFikile ulayekile. Ngokunyaza kwakhe, nakho-ke ubethe phasi aqalile. Utlola nje uSesana unonde avusa ihloko acale uFikile ohlezi lapha ngemnyango. Athi angambona aloko aqale phezulu, isandla singanyakazi phezu kwephepha, ahlekele ngaphakathi. Nakaphendula ihloko aqala emuva la kuhlezi khona uThemba, amthole ahlome ihloko phasi. Kunyakaza isandla nomsobo kwaphela.
Baziphethe abantwana iingubhu neembhorompita, bayaziwahla. Iinkulumo zakaNtuli zangoLesibili, ngoLesithathu nayizolo ngoLesine zitjhabalale eengqondweni zabantwana nabazali. NoMrhetjha mbala azibone sele arhorha iinyawo alandela isitjhaba sakhe esesithe swi esikolweni. Gigi gigi gigi ivalo kunomzana uNtuli, liveza umkgwalo.
"Ningasamlisa madoda," kujtho uyise kaTitosi ngokubona bona uGiya umsindisile. Ngathana akusi uGiya ngabatlhaga lokumrabhela nanje. Kube ngelikhulu-ke kwanje itorho. Bafuna ukuhlangana godu babethane.
"A...wa. Dlu...la." Mbala bawudlule bawuqalile umzakhe. Athi nabakude, abawe ukwehlika. Athi selafikile ekhaya. Mbala ehlike. Umtjhayeli amsize ukumhlisa. Athi angehla idose iveni. Ithi ingasithela, itjhaphuluke indoda yamadoda. Itjhinge epompini yamanzi esendleleni avulele amanzi ihlambe ihloko. Ithathe amagogosi iwafake ngesikhwameni. Ithintithe isifuba, ithathe nesenkana ebelikhuluma nabantu emini iliphuthele ngejeresi. Ivume nengonyana indoda.
Yaba yible indawo yeSinoville madoda. Ikutjela usangena bona ayihlalwa babantu abadobha phasi. Ihlalwa ngabadla batjhiye, abakhomba ngophakathi. Yini engafakaziko lapho ngombana izindlu ziyatjho. Amathuthumbo atjho ubusika nehlobo, ngemibalabala. Kwakuhlala amakhuwa wodwa, kodwana namhlanje nabantu sebakhona. NoMbizelwa sewahlala khona la eSinoville. Nanyana adosa emhlweni ngalendlela, kodwana ulinga ngawo woke amandla bona angazihlekisi ngabantu. Phela bambabaza ukusutha mhlana asuka esigoga eMamelodi aya edorobheni. Nangaphandle kwalokho wabangeze ahlala elokitjhini, ukube abangani bakhe boke sebahlala edorobheni. Phela bobanonde bammema bona azobavakatjhela. Athi nasele abuyela emuva ekhaya azibuze angaqedi. Umkakhe uSelina afakaze naye. Ambuze bona angahlulwa yini yena ukuyithenga indlu edorobheni, ukube abangani bakhe bakgonile.
Okungaphakathi
Nabazongena ekhaya kube khona abambonileko uTjhabangu bona uvela ngedorobheni. Ithi ingajama ikoloyi esangweni kwaTjhabangu kube sebakhona. Badoswa nguGedeon phambili. Avele azicabangele basangena ngesango uTjhabangu bona bafunani. Ngokwazi uNaSukwini athi purukutja msinya aye kwakhe. Akhambe nomntwana, ngomnqopho wokuyokuzama bona akunanto angamthulisa ngayo na? Nendlala sekuyibambile.
"NaMkoneni yothathe itjadlanakho mma, ungilandele." Ukhuluma nje, selaphuma ngesango uyesibayeni. Afike elitjeni kuyise uMabhontjisi aguqe, alindele umkakhe. Eze uNaMkoneni afese aguqele lapha kujana. Phela ngusosokana ekuguqwe kuye lo. Alivule uMasuku lelorhajana. Athele ekatjheni. Asele akhafule. Ayokuseza nomkakhe. Naye akhafule. Abuye afike aguqe godu.
"Kanti-ke kwesibili sizokurara abantu nabangani bethu bezinye iinkolo nabezwa bona siqothe uPrinsipali nokufika afika. Singakamazi nokobana imikgwakhe injani. Ngathana bekasele aneenyanga ezimbadlwa na bekuzakuzwakala. Phela ukwenza into ngozwabethi, kuvame ukuba nobudlhadlha ngaphakathi." litjho ihlombe eklasini, bekungathi nemilozi ithoma ukuviyoza.
"Kungcono nakunjalo." Alayelise uSesana. Sekusile ngombana i-iri lokuthoma nakusako selibethile.
"Mma ithumba engithe ungiphandlese lona nali. Namhlanje nangiphuma esibhedlela ngehlele ngale ngenzasi kwababa uTjhoba. Ngiswe kubona bona akusenanto elungako ngami. Ngiswe kubona bona sengiyakhamba emhlabeni. Akusikho ukuvelelwa mabhadi ngamabomu lokhu. Kunomkhokha okhona."
"Nangabe khewawabona amakhuwa akhe imikhukhu ngemva kwezindlu ngesimanga semindeni emibili, ngitjho abazali, ulise. Indlela isiko lethu lingakho alihlangani lamakhuwa. Lokho ungakulibali. kusekunengi okuzokubhedlha. Basazokhula abantwabakho, ubone kuhle lento engiyitjhoko. Nawufuna ukuphila isikhuwa njengobana sewucabangile, bopha ihloko ngomutja. Yiba nesibindi. Unyoko noyihlo balahle. Umntwanakho emva kobana sele akhulile, wendile nanyana akakendi, akasabi nendawo la ngendlini. Nakungasinjalo, kude phambili ndodekhethu. Uzwa kuhle nje?" Kuphefumula uNkosi okhamba noZwane. Athule uMbizelwa aqale umkakhe ngemehlweni.
"Kumbi ndodana. Asisenamahlalo sinonyoko usibona sesingena nentundukazi engaka. Sithe asizokufela lapha kuwe ndodana. Kumbi elokitjhini. Abantu balala ngaphandle amalanga la. Manje nokho thina singcono ngombana nakhu ukhona wena ndodana," kutjho uyise kaMbizelwa. Bakhuluma nje bayahlika elorini. Bangena ngendlini. Mbala kuyazitjho bona kusemakhuweni la. Bumanyamanya cmabodeni. Bathi bangahlala kuhle banzinze, iminyembezi ibonakale yehla kancani emihlathini kaMbizelwa. Abize umkakhe uSelina. Eze. Ambawe bona ahlale phasi. Enze njalo. Unina kaMbizelwa abathome ukwethuka kancani. Aphulule imiyeko. Adose iindlebe.
"Yiza nayo motanami sizwe."
"Kuphi? UMnqophisi walapha ngisebenza khona ePick 'n Pay uzokulalaphi, njengobana seyinyanga atjho bona ufuna ukuthatha ilifu azoyidlela la nje?" kuphendula umkakhe.
"Utjho njani? Njengobanyana bewusiphala soke ngesikhathi sitlola ama-test phakathi konyaka nje."
Ukobana uZimu mkhulu kwabonakala ngoMdoswa ekuseni nakuthatha ukusa, selakokoda emnyango welawu lakaS'bhono. Ngokutjho bona nguye uMdoswa okokodako kwasiza ngombana ubangeze avule emnyango uS'bhono. Nakhona sele angenile, wangena amasolokohlo. UNgwenya aloko adose amehlo evenini ngaphandle, athi Mdoswa uyabuya, do. Ngesikade mbala wabuya akhamba noS'bhono. Baphuma ngelawini nje, isikhathi seli-iri lesibili ekuseni. US'bhono selakhombisa bona nokho iinkobe zivathiwe kwanje.
Lomhlolo uThumana uziphose kiwo angakatjheli ekuseni nakaya esikolweni. Indlela abakhamba ngayo ayikhambi la ngehlathini. Lendlela eratha ehlathini bakhamba ngayo navane sele isikhathi sikhambile. Kutjho khona-ke bona uThumana aze akhambe ngalendlela namhlanje, besele atjhiywe sikhathi. Phezu kobana amncani uzithele endabeni ekulu. Unina kaTitosi ulila nje, uyayikholwa lendaba eze noThumana.
Lithe naliya emadineni, waphuma waya kwaDora umnganakhe. Ukhamba nje uyazi bona nanyana angabuya ebusuku, uzokofumana indodakwakhe ingekho. Ungala bona itjhayisa nge-iri lesine emsebenzini. Ngetjhudu amfumane akhona uDora.
"NaMkoneni ngifune ngidiniwe kwanje. KwaLitho ngibuya khona. KwaPungutjha ngiyile. EMkobola bangibonile. Ngizizwa ngingasanawo amadolo aqinileko," kutjho uMasuku. Ilanga liqeda ukuveza ihloko. Ukhuluma nje, uhlezi erhodlweni esitupeni, ufaka amapatlagwanakhe. Ngengqondo usazibuza bona kukuphi lapha angakayi khona. I-ovorolo ayembetheko sikhumba sakagubudu. Irubele mmonyani. Phela ukhamba ahlahlathe emahlathini nemasimini.
"Baba kaNomasonto kanti wangathi uyagula nje namhlanje kwenzenjani?" kubuza umkaMbizelwa.
Angasaratharatha uDorhodere. Athathe zakhe. Amphathe ehloko, aye ezandleni. Abeke iinsinjana zokuthukula emabeleni nesifubeni.
"Yeyi ngithi vula la wena. Ufuna ukubonani?" Iyabhodla ingwenya njalo. Ikoloyi ijanyiswe lapha. Icinywe yasukelwa namalampa akhanya njalo. Eze umfazabantu azokuvula. Avule. Angene uMadzela. Libike iphunga lotjwala bona bekumnandi la abuya khona. Abuyele ngekamurwini yakhe uVelemina ayokulala.
"Bandamela S'bhono uNgwenya ukuphathele ikulumo," kusatjho uMdoswa. Ngaleso sikhathi ihliziyo kaNgwenya ibethela phezulu.
Uphadlhalale umhlangano. Azizwe afuna ukuthabuluka uSoMngetjani, kodwana kungavumi kuhle. Phela ulobile. Umhlangano awutjho bona iinkomo zakhe zitholakele. Ziyile. Isibaya simila imbuya. UMasuku ajamajame nenye indoda balilelane. Nayo lendoda yalahlekelwa yikabi ekulu, nyakenye. Bathi bangaqeda ukulilelana uMasuku abambe eya ngekhaya. Ilanga selijikile. Kade adlulile amadina. Aphume endleleni ekulu uMasuku akhambe ngezifahla emahlathini. Mhlambe angahlangana nezinye zeenkomo zakhe. Akazi. Kwezinye iindawo unonde ehlika, akhakhambakhambe ngeenyawo hlangana nehlathi. Afese bona ngathana angazibona. Akhambe njalo uMasuku abayame umlanjana okhamba ngenzasi kweBabethu. Uthe nakathi vumbu ngaphetjheya kweMabuyeni labe sele lifuna abesana babuthe, ilanga. Kwamkhanyela bona nanamhlanje ubethe phasi. Akakazitholi. Ubuye lize. Nokho uphumbuthe wabe wayokuwela embizweni ebekangakayilindeli. Ngetjhudu kunesibopho nesiqunto esithethweko kiloyo mhlangano.
"Uyala umthetho wedorobho ndodekhethu. Awulale phasi msinyazana woke lomkhukhu," kutjho ipholisa uZwane.
"Help the helpless!
"Ngiyanithokoza sitjhaba sakwaMaza. Ngiyanithokoza baphathi befundo, kanye nani bantwana balesisikolo iMadoda. Ngizizwa ngithabe khulu ukwamukelwa kwami ngini. Akukavami lokhu engikubonako. Namhlanje aboPrinsipali sebayaqothwa. Namhlanje aboPrinsipali sebezwa ngabantwana namatitjhere. Litjhudu leli engilibonako. Bubuntu lobu engibubonako. Yituthuko le engiyibonako. Ningisize nibambisane nami. Ningibonise lapha ngona khona. Ngithokoza namatitjhere ngokuzimisela kwawo ukwenza lomnyanya ube yipumelelo. Ngiyathokoza." Litjhe ihlombe, kuguduze neengubhu, kuviyoze nemilozi. Ahlale phasi. Siphakame isandla somunye umzali lapha hlangana nenengi. Asikime loyo mzali. Alotjhise agede. Abeke mabili zwi.
Indaba kaSesana yokulila ngokungazi litho imrare. Njalo nakutlolwa ama-test esikolweni bekathola imitlomelo ephezulu. Sekutjho ukuthini-ke kwanje nasele athi akazi litho. UFikile ambone kumumuntu ombetha ngezimanzi uSesana. Ambawe bona ahlale phasi basizane lapha bahluleka khona. Ale uSesana. Asisekho isikhathi sokubuyekeza iimfundo zoke, nawumumuntu onjengaye nje. Iye ukube ubanjengoFikile ngakuncono. Uragile tle uFikile. Nanyana ubangakhombisi ihloko ethambileko kangako esikolweni, kodwana indima ayisebenze unyaka woke uyayibona.
"Siyathokoza baba ngomsebenzi owenzele ivikili lakwa-OK; namhlanje. IMininjere yala e-OK ithi iyakuthokoza ngokungazinyazi kwakho . bona umumuntu. Ufana nathi nje. Namhlanje ivikili lenze inzuzo ephezulu ngokuba khona kwakho. Njenganje sesikhathi sokuvala. Nanti ikhulu lamaranda bakwa-OK bathi ihliziywakho ingahlali ibalisa idabuka ngoburhole bakho. Umumuntu ophilileko ofana nanoma ngubani ophilileko. UZimu akwehlisele itjhudu nethabo ebuphilweni bakho nomndeni neenini zakho." Ithi ingaqeda ukukhuluma imnikele iR100,00 esandleni. Kulile ihlombe kilabo ababungulele isirhole ngokusirhawukela nokuzwelela umbhino waso.
"Soloko kwangeveke egadungileko akunanesi, akunamabhalana, ngitjho nodorhodere tle, akunamuntu. Ngcono isigulani oze naso leso, ubuyele naso ekhaya bekuphele lesisiqanto esathathwa zizakhamuzi zala, eMhluzi."
Disqualified!
Ikulumo kaSithole ikhambe nobufakazi bemisebenzi kaMadosela. Akhuphe iintifiketi azithola la abuya khona ngekgono lakhe lokofundisa, nelokuphatha isikolo. Agcine ngeentifiketi zakhe zefundo.
"Angeze kwalunga lokho. Umthetho unelihlo lakakatsu ezintweni ezinjalo. Kwami sekuthandaza bona ngizwane naye uS'bhono loyo."
"Uyazi Fikile ngizokuvukela kuThemba ekuseni. Mhlambe nawezinye iimfundo amaphepha ngingawavusa. Phela uThemba likhozi eliphaphako."
"Ale...lu...ya! Lisizi Jehova Simakade! Nc...nc...nc!" kukhuza uTjhoba abona uJerry asunduza isitulomavilo angena ngesango. Abethwe ngelikhulu ivalo uJerry. Uthuswa sirhawu esivezwa nguTjhoba, bangakalotjhisani nokulotjhisana. Nokho azibambe, azisundaze bekangene ngendlini. Kulotjhisanwe. Kuyiqwe ngendlini uTjhoba aphorofidela ngakiyo.
Semnyaka wesibili lo, uMsikwa angasasebenzi. Soloko alahlekelwa msebenzi emva kobana lapha asebenza khona, efemini eyenza amanyathelo aqothwe ngesimanga sokutjhagala okukhulu. Ukutjhagala kwabo kwalanywa kunghala umsebenzi okwathatha inyanga yoke tomu. Emva kwalokho waba ngomunye wabeengazi zomqasa. Wakhonjwa indlela. Abomakhelwani bakhe la, eMzinoni selathoma ukubakgabhudlha. Sebambaleka ngokwazi bona akukazokwenzeka uthi unaye angakukhombeli into. Okumbi kokobana akasawuphathi nje, nomuzakhe unepoto. Umkakhe uNaPofu naye akawuphathi. Abazi bona selangugega nesibandama, bamrhawukela ngokwazi bona nendlu ahlala kiyo le. ayitjho zona. Mafokozwana asele anethela nalinako. Njengendoda ebesele iweqile amatjhumi amahlanu wominyaka, neenzukulwani besele zithe bhe. Bebalikhomba abantazana bakwakhe phela. Abesana babathathu. Baboke benza itjhumi, ngaphandle kweenzukulwani. Namunye osebenzako akekho.
"Manje nithini ngamatjhuguluko la? Vezani yenu imibono sizwe." kuthule kuthi du. "Nathula nje, Simon khulumani sizwe." Asikime uSimon aveze wakhe umbono.
Lelibhudango lamthusa uSoMngetjani. Wavuka wahlala ngamararho isikhatjhana. Babuya ubuthongo. Walala godu.
"Mitlhago baba. Vane sekunzima nawubona indoda igeleza iminyembezi," kutjho uJerry. Athule umtjhayeli angasanda khulu nemibuzo. Uyazibonela naye bona kunzima kulelisokana. Nokutjho liphuma esibhedlela? Nokho bakhambe bebafike ekhabo kaJerry. Athi asehliswa nje ekoloyini, kwakhiwe imikhanyo. Kufunwa ukubonwa qangi bona ngubani lo owehliswa yikoloyi. Labe selizwakele ilizwi lakanina ngendlini.
Sizwene
Mbala uMdoswa abone bona alibanjwa lisavela. Wamlisalisa bekwafi ka isikhathi sokutjhayisa. Uzakhulumisana naye bazigedlile.
"Uyaphi makhelwani. Tjela mina uyaphi?"
"Nc...nc...nc... uyabhudanga S'bhono yi? Wena usiratjhana somsana nje, ungabetha bani agijime la? Kgani uyafisa nanyana uyafanisa? Yinye into engizokutjela yona. Usazokubethwa ufise ngathana uyafa. Udelela khulu S'bhono," kuphendula uMdoswa.
"Yitjho-ke. Ithini ingwenya? Ingibizelani?" kubuza uS'bhono.
"Mnisi nifuna ukubonani kimi?"
Ize iteksi inqophe kwaTjhoba. Ifike ijame. Ngokusizwa mtjhayeli ehlike uJerry. Atjho bona akakazokadla isikhathi, amlinde. Ngetjhudu amfumane akhona uTjhoba.
Gulukudu! Qusu phasi. Ngutitjhere uNtuli uduleka phasi.
"Nokho ngimseze amanzi wabe wathula makhelwani," kutjho uNaSukwini amnikela umntwanakhe.
Ngaleso isikhathi isirhole simakhaza isilukazesi singathomi simkhulumise. kanti besele sisebenzile. Ngetjhudu vele sibe kude nokusikhulumisa isirhole asabantu
"NguMnisi Mkoneni lo otlole la. Nguye engigcine ngilwa naye izolo le emapholiseni. Nguye! NguMnisi ngoZimu! Lipholisa!" Atjho akhupha umlelenjanakhe uMasuku. Liginiso, iinkomo zakhe zibuyile. Zifike ngomnyama alele. "NaMkoneni ngisaphuthuma eMatjhirini. Ikhwekhwe lenarha le. ngilitholile. Iimpisi zemuka izimvu iinkhumba. Thatha mkhuhlani kuyehlela." Athi lakutja ebhasikilini yakhe. Awutjhiye ubhosa, utjakadula umhlambakhe. Ubhudanga angabhudangi. Nanguya.
"Lokho-ke mina bekungangitshwenyi. Nanje ngiyacabanga bona umuntu azame ukuyokuboleka amasenke amadala le kwasonghwana emaplasini. Ngizame ukwakha umkhukhwana la ngemuva. Bazakwazi ukuhlala kiwo. Nakwenzeka bona umma avukwe lidlozi, ubaba ambethele iingungu khona ngapho," kutjho uMbizelwa.
"Jerry uzakwenza abantu beze bagijima bathi mhlambe sivelelwe yingozi. Thula Jerry sewumkhulu bona ungalila ngalendlela. Buyisela umoyakho phasi mntwanami. Thula. Thula. Ma ... yehlisa umoya ndodana. Thula." Kuthi tseke ehliziyweni kaJerry. Kumkhanyele vele bona ungathi liyaphandleka lelithumba. Asale aba nesibindi, athule. Akhefuzele ngesibibithwani abaqede. Aphole. Umoya wehle nawo.
"Baba kuhle nasele ufikile. Ngifuna nawuyongibulunga ukhulume iginiso. Into engiyo. Ukuzibulala kwami kungesimanga sakho. Ngokungalela kwakho bona ngithathe uStephina Ramatsetse, ngobanyana amSuthu ngibona kungcono ngisuke emhlabeni. Naso-ke isizathu esenza bona ngizibophe ngomutja lo." Atjho awubamba ngesandla akhombisa uyise ojame phasi arareke neempahla esandleni. UMasanabo asarareke njalo, abantu baye ngokwanda. Ilanga selipheze lisefokothweni.
"Unjani kosikazi. Awusolisi?" Ukhuluma ngokubetha irhobhe.
"Sala kuhle S'bhono ndodana."
"Kufuzile mma ikesi ikhanye bekuse. Ngokokabani ukubizwa ngokungakafundi? Phela zikhomba ngophakathi iimfundiswa zanamhlanje. Imali ziyayiwola," kutjho uSesana, acabanga bona kufanele ayamele ngaphetjheya ekhabo kaThemba.
Tjhebe tjhebe baba. Azikapheleli. Ezinye ezingekho zizakuza. Ipengu yombani yoyingayisebenzisi. Tjhebe tjhebe qhequ.
"Nathi sibuhlungu mma ngalento embi kangaka," kutjho umkaMbizelwa.
"Sewufunde kangangani wena Themba? Phela mina ngibathe ngiyazazi kuyala. Nje, ngizokubawa bona khewusize phela." Athule uThemba abethwe livalo. Nokho lisuke godu, azizwe aba nesibindi.
"Ngelami Lelo"
Wahla...! Gulukudu phasi.
"Ndabezitha, nakwenzekako bona abazali beze, ubatjele bafike lapha bangasabi bamtjele bona akakhambe. Nokufunda akakafundi kokuyaphi. Batjho wakhe waya le KwaZulu kwabhala. Ngithi akakhambe. away with him," kagandelela utitjhere ahlezi esigodweni ebandla nekosana. Iincwadi zinonde ziphetjhulwa mumoya, kudinge bona badobhane nazo. Kuthe sekusikhathi baphethene nendaba kaPrinsipali omutjha, kwabonakala bona nalinye lakaNtuli eliwele phasi alikho. Ahlabe azwakala kuMrhetjha.
"Ngizakuhlephulela lokha," kuphendula uMdoswa.
"Nami ngathana ubaba uyangamukela. Ngiphumule." Ubalabala ngehliziyo uSoMngetjani.
"Kanti ufikela ngakuphi Jerry? Awuyi ngakwenu na?" kubuza unina.
"Mma kanti isibongo sami ngisiphi?" Athule athi uqala unina, ahluleke. Aqale phasi uJerry. UNaMasindakulu atjho ngehliziyo bona into ebekayinukelela ivelile. Limsawule ivalo, ezwe ehla ingurumela uNaMasindakulu. Athi ufuna ukuphuma ngomnyango abuye lokhanyana, ihliziyo imbuze bona uzabe uyararulula ngalokho na? Kutholakale bona uzabe uyabaleka esikhundleni sokurarulula.
Kube njalo. Abanye bebajame ngeenyawo. Umhloli uSithole ukhona. UPrinsipali omutjha uMadosela ukhona. Uzibophile. Uvulwe umnyanya. Zikhulume iinkhulumi kulile ihlombe. Ikhwaya yesikolo inandise ngombhino, kube mnandi kube njaya.
"Nginjenje namblanje mma, ngesimanga sokobana i..." UJerry arhuwelele ngokulila lokobana kuzwe nomuntu odlula ngendlela. Eqe unina lapha phasi ayomgona. Alinge ukumvala umlomo ngetjadlana ayembetheko. Kungasizi kokuyaphi.
"Kwenzanjani ngomkakho Tjhabangu?"
"Kunjalo bab'uNgwenya. Ngiyathokoza nentwanyana le ubab'uNgwenya angililisa ngayo. Nokho ikulungwana iyabonakala. Nje ekuseni ngizakuvukela khona lapha phetjheya emapholiseni. Ngiyokusula icala." US'bhono ukhuluma nje isandla singesikhwameni esifake ikulungwana yamaranda.
"Mhlambe mumuntu oneqizu nje, asazi," kusagandela uLetta. Kuzwakale asekelwa ngabanye.
"Yosale ungisa ngakwethu mma." Bathi nabafika neembulawo bazokubulala inyoka leyo, uNaMasindakulu abasele ayongena ngakwakhe nendodanakhe.
Beyibabuhlungu ihliziyo yaso lesisirhole nangabe umuntu uyadlula nje, angasiqala nokusiqala. Silile ngehliziyo.
"Nasingababeka ngapha ngekamurweni yeemvakatjhi kungaba njani kosikazi?" Ubuza ngokurabhela.
"Khambani la! Sukani ngifuna ukuphumula mina! Nizakubuya nasele ningisa kibobamkhulu, ethuneni. Khambani! Sukani aningizwa na?" Ubaqotjha nje uyalila lapha phezulu.
Help the blind.
"Maye ngathana besidlile bekuzoba mnandi!" kutjho uNaPofu.
Asikime ngehla kweenhloko zomkakhe uTjhabangu agijimele emrhaleni. Athi ufuna iinomboro zakadorhodere womndenakhe angazitholi. Akhumbule bona konje zisesikhwameni sakhe seencwadi.
"Mm... Uyayibeka mntanami, uyezwakala. Ngivuma nawe," kutjho ikosi uMrhetjha.
"Ikomo yintatha yendoda ekhaya. Nasilahlekelwa yifuyo nje, sizobalobolela ngani abantwabethu? Sizobathombisa ngani abantwabethu? Sizobawisela njani abantwabethu? Sizowaphahlela ngani amadlozethu. Sizokubulungwa ngani? Ngiyabuza sizwe?" Athule kancani umphathi womblangano. Ikosi nasi nayo ilalele. Umhlangano uvungame, ukutjengisa bona likhwekhwe mbala lento esele ikhona. UMasuku abonakale aphaya nezandla, akhomba koke lapha amehlwakhe akgona ukubona khona. Ukhomba nje, uyathukana naye.
"Nx ngiphenduka inja ngesimanga sakho wena. Uyabona nje," kutjho uGiya anqophise kuTitosi.
"Bambelela Kabini. Ifundo lilitje. Iyenjiwa. Ngizwe noyihlo sele akurhawukela ebusuku nakathi uyaphuma abona ngelawini lakho kusakhanya, kanti sekusile. Mntwanami kuyasithokozisa emoyeni lokho sinoyihlo. Bopha iinthimba zakho Kabini," kutjho unina.
"Angeze ngakutjela dorhodere. Sekwathi ebusuku kulelwe waphaphama walila ngesihlabi. Ngathi yincani, samdlangela. Kwaba buyaluyalu ngizama ukumseza iinhlahlana ebenginazo ezibulala iinhlabi, kodwana kwala. Ngikhuluma nje angikalali. Ngilele ngihlezi ngingasazi bona ngithathe ini ngiyivange nani. Ngapha nokuncazana nakhu, akulili kuthi napa bayeza. Nokumunya akukgoni ngobanyana isihlabesi simbamba sigijime namabele la. Abe buhlungu womabili," kutjho uTjhabangu kublengezela ibhurugu.
"Uphi?"
"Yeyi nami sengihlangene ihloko kwanje NaSukwini. Ngiyephi njengobana kudorhodere siyile sabetha phasi. Sibuya esibhedlela sibethe phasi. Manje akusingcono umuntu abuyele ekhaya?" kuphendula -uTjhabangu ararene ihloko.
"Sekwenzanjani-ke mnakwethu?" kubuza umtjhayeli sebayongena ekhaya.
Ngesikhatjhana nje yabe seyijame kwadorhodere ikoloyi. Akuthathi ngitjho itjhumi lemizuzu ukuya edorobheni. Abantu abanengi bala elokitjhini bavele bazikhambele ngeenyawo nabaya emisebenzini. Athi angafika kwadorhodere bavele babambisane banoNaSukwini, behlise uNaMaphosa. Bangene kudorhodere.
"Kufanele ngibonakale ngigula. Kunesihlabi esikhulu esingigeda amandla. Senza ingqondwami izule. Nawe uyangibona, nomzimbami uyehla." Uphendula uqale umabonakude uMbizelwa. Umkakhe umbuza nje, sekumalangana aqaleka angakathabi, adla amathambo wenggondo. Lento emphetheko akusibo ubulwelwe, miraro nobudisi esele abubona bumsahlele. Asikime uMbizelwa ayokuthathela umkakhe inyeva elimhlabako, incwadi. ibuya kuyise nonina eMamelodi. Ayinikele umkakhe bona azifundele.
Ekuseni bekadlala. Aphosa abanye ngamagade. Nangaphandle koNgwenya nabanye khebafune ukumqeda, nasele athoma ukubahleka ubudlhadlha. Nokho abanye bavele batjho bona, wenziwa kukhula. Unobuntwana phakathi. Nanyana kwenzekile bona omunye ambethe, akusizi litho. Uyahlalahlala lokhanyana athome godu.
Ubuthongo bambamba nakusako uNtuli mhlokho. Ingqondo yazula naso soke isikolo, ifuna bona ngathana sekungoLesihlanu. UMadosela azokwazi ukubona enganatjani. Ngobuhlungu behliziyo nokuzula kwengqondo kwadala bona avuke ebusuku ayorhubhulula zoke iintifiketi zakhe aziqalisise.
"Angitjhiyi litho. Ngifuna ukuyithola yoke imitlomelo yephepha lalesisifundo," kutjho uSesana ngehliziyo, abona lemibuzo efuna ukuzenza ngcono ngaye. Aphose amehlo kumhloli oyena otjheje ukutlolwa kweenhlanhlubo zabo. Ambone ahlezi lapha phambili. Aphethe iguranda afunda. Angasawatjhidisi amehlo phezu kwakhe. Isandla esinye siye ebeleni. Sibuye. Likhulu leliphepha atlole kilo iimpendulo. Alivule kuhle kancani. Alifake hlangana naleli eliphethe imibuzo. Athi angaqeda awabuyise amehlo kumhloli. Utjhe umsobo.
"Angazi ngizokuthoma ngaliphi nakunje'" kutjho uJerry ngehliziyo azigeda angena kwabo.
"Sokana nawufuna izinto zakho zilunge zoke, ilizwi lakaJehova oseZulwini lithi, yokhambe uyokubawa unyoko akutjele isibongo sakho. USimelani akusiso isibongo sakho. Unyoko athi angakutjela ukhambe notjwala uye ekhenu, la ubelethwa khona. Ufike ubatjele bona ubuyile ekhaya. Uzokuthatha isibongo ekungesakho. Amen!"
"Imihlolo iyangithanda mina," kutjho uNgwenya ngehliziyo. Babathe bayamrabhela alikhombe libaba umsana uMdoswa ngahlanye.
UNomzana uMadosela naye abawiwe bona abe nelizwana.
"Uyangibulalisa Giya! Uyangibulalisa yi?" Urhuwelela uyaragwa kuyiwa ekhaya. UGiya ukhamba azesula iingazi eziphuma ngeempumulweni. UMasanabo nakafika ekhaya wakhupha iimbuzi ezimbili ngesibayeni, enye yaya koGiya enye koThumana. Kwatjho bona akukho angakutjho uNaMdawu kuMasanabo ngaphandle kokuthi:
"Yincani leyomali. Ayilingani nepama neengazi eziphume la ngemlonyeni. Angekhe ngalisula. Futhi ngifuna uyomtjela nawufunako. Angangithathi ngesincele uNgwenya. Ngifuna ukumfundisela abanengi. Nakafuna ngicole akalethe imali etjhisiweko. Hayi ingogo," kutjho uS'bhono ahlukana noMdoswa, omunye nomunye athatha yakhe indlela. "Ngaphandle kwekulungwana yamaranda, akakazokubona lokho."
Acabange asakhula basahlala emapulasini. Ngamehlo wengqondo abone amasimu wakwabo, neenkomo zakayise nebisi ebabelisenga mihle namalanga. Athi ucabanga ipilo ayiphilako nje, afise ngathana wabhubha asesemncani. "Ngibawa ungayisoli imizamo esele ingifikela kilamalanga NaPofu. Ngiyagandeleleka bona ngife ngilingile. Ekuseni ngizokhamba ngiye edorobheni, khengiyokulinga ngenye indlela. Mhlambe abobamkhulu bangaba nami, asazi," kutjho uMsikwa atlhuwisa.
"Awa nami akusangidingi lokho S'bhono. Kudinga yena," kutjho uMdoswa.
Sizwene
"Izinto zitjhugulukile ukusukela manje. Akusenamntwana ozokuvunyelwa apheme iinhluthu, nanyana aqhine. Nina besana amabhrugu amade akasafuneki. Ukulova akusekho. Walova uyaqothwa esikolweni. Boke abangakakhokhi imali yesikolo, bazokuqothwa. Nina bantazana into yenu yokwembatha amabhrugu emakhaya, ngeempelaveke ayisafuneki. Wabonwa ulembethe, ngoMvulo uyinyamana kakatsu. Ukuphuma eklasini ngesikhathi sesifundo uye endlwaneni akusavunyelwa. Ukubetjhwa ngemvubu nawonileko kunzinzisiwe. Nizokudosa ngoMadosela," kutjho uNtuli ahlezi phezu kwetafula ngeklasini. Anonde atjhisa isegerede, athi fuqa fuqa intuthu ibe ngathi lilifu ngehla kwakhe. Abesana ababhemako bazizwe sele barhalela, kungathi bangathi tjhelele nabo, khebayokuthintathinta lokhu esele kubasahlele.
"Sifanele senze nje-ke isitjhaba esivuthiwoko. Sijame ngeenyawo nasizwa umkhosi," kutjho uNtuli ngehliziyo akarwa kubona amaqhegwana neenlukazi sezinyukela kwaMrhetjha, yena ehlela esikolweni.
Ilile isimbi ethi woke umuntu akabandamele ahlale phasi kuthonywe.
"Godlo godlo!" kuthi ntse.
"Sh... Themba sesiyahleba-ke kwanje. Ungibona ngilapha nje, ngisebudisini. Angikafundi litho mina. Manje ngithe akhengize la kuwe mhlambe unezinja. Ngiyakurabhela Themba nawunazo ngilekelela. Phela kungadlula lakusasa sengikho," kurabbela uSesana.
Athathe isikhatjhana uS'bhono ukobana avuke. Iinkwekwezi zithi vilivili emehlweni. Athi uphatha ipumulo sibe bovu be isandla. Litjhe ihleko lalabo ababonako. Sebajame bathiyelele ngeenrharafu neempiki.
Mbala koke akucabangako uMbizelwa alinge ukukulungisa ngekani. Awathole amadlakadlakana wamasenke. Ngelanga elilandelako avele angayi emsebenzini. Kube buyaluyalu ngemva kwendlu kwakhe. Phela lendlu ahlala kiyo angeze yabamumatha boke nabazali bakhe. Kulile umgqala. Kulile inondo nesipikiri. Phezu kobana amanye aneentunja layo masenke, kodwana kungabonakali. Awakhe ubemuhle umkhukhu.
"Nxanxabe baba," kutjho uMdoswa.
"Sesana, ufuze ngathi uzangenzela iintangana ezibovana wena. Uthunyelwe ngubani la, kimi? Mhlambe ngiyakurhaba nje angazi. Utjho liphi isizo kgani?" kubuza uThemba ngokungavuthwa kuhle ehliziyweni. Uyasola. Njani uSesana angeza kuye, ukube uSesana waziwa njengomahlakaniphana esikolweni? UThemba afikelwe yingqondo yokobana mhlambe uSesana uzomsenga okuthileko. Naye uSesana unomraro wokuvezela uThemba lento eze ngayo.
"Sizwe sibona amadoda alala phasi ngamathumbu. Mihle namalanga kunendoda eyetjelwe ikomo, nanyana isibaya soke. Lendaba yokwetjelwa ifuyo seyande nalo loke lakwaNdebele. EMkobola kwetjiwa iinkomo zamadoda. KwaLibangeni kwetjiwa iinkomo zamadoda. ELitho kwetjiwa iinkomo zamadoda. KwaPungutjha iinkomo zikhamba ngomnyama. Madoda sizoyithini lento esisahlele kangaka? Emapholiseni siya siyile kodwana amasela solo akaveli." Kudume ikundla kileyokulumo. Kuwahlwe nezandla.
"I.alela-ke Tjhabangu. Kunomraro omkhulu la. Umkakho lo, angasinda angasindi. Lesisihlabi esimphetheko siyingozi. Akhona amapilisi angamsiza, kodwana isilodlhelo salapho abekwa khona, soloko sakhamba nodade ongisizako. Ngiyathemba uyakhumbula bona semalanga abantu bangasezi emisebenzini, angitjho? Manje akunancedo engingakusiza ngalo njenganje. Ongakwenza kukobana urhabele lapha esibhedlela. Ayokulaliswa umkakho lo, azokwazi ukuyokuhlinzwa," kutjho udorhodere aphethe iinsinjana zakhe zokuhlahluba. Kuthi gqifi ehliziyweni kaTjhabangu. Azibone angohluphekileko. Azibone amfelwa. UNaSukwini azivale ubuso ngezandla zombili. Atjengise ukuhlulwa minyembezi. Nangu uNaMaphosa uquma komhlolo. Uphathekile.
UTjhabangu naye uthe angakatjheji wazifumana ahlangana nalabo abayimbijana. Phela nangu umkakhe uNaMaphosa ubangwa neenzibi. Liphuma nje ilanga lanamhlanje balele bangakalali ebusuku. Simphethe isihlabi ngaphasi kwebele langesinceleni siyamdabula. Indodakwakhe ayisazazi bona yenzeni.
"Kusesekumbi NaSukwini." Angabi naso isibindi sokuhlala ambukele uNaSukwini. Alayelise akhambe. UTjhabangu athule ayokuhlala eduze nomkakhe, agone umntwana. Kurhwalale kuqede. Abantwabakhe esele babakhudlwana bakhambe bayokulala. UTjhabangu athi hlanu komkakhe athi qubatjha. Umntwana amlalise hlangana naye nomkakhe. Ngaphambi kobana alale, abuyele emadolweni. Abawe kuZimu
"Jama ngeenyawo Ndabezitha. Betha umkhosi ubize isitjhabesi. Usitjele bona ngoLesihlanu singalibeki inyawo laso lapha esikolweni. Phela kuthiwe ngoLesihlanu kufuze kube mnyanya wokumamakela. Manje wena njengekosana ephetheko unawo amandla, wokuwukhandela umnyanya lo ungabi yipumelelo. Abazali bazakuzwa nawukhulumako. Isitjhabesi kufuze sazi bona sikhona thina abantwana baso. Iinkhundlezi abazinikele thina. Sizaziphatha. Nakhu bengiphethe iinyanga ezine, kunganaPrinsipali. Khange kube namatjhada nakancani. Kwenziwe yini bangasinikeli mine isikhundlesi? Ngithi kwenziwa yini lokho? Kukusigandelela kodwa lokho. Akakhambe abuyele la bekakhona," ku sekela uNtuli ngokubona bona uMrhetjha umuzwa tle.
"Ndodana ngiyakurabhela. Ngibetha izandla. Musa ukuzibulala."
"Ukuwuphi umuthi, mntwana...mi! Ukuwu...phi! May' umntwanami! Ma...y' uTitosi!" Uyalila uNaMdawu. Sebafikile ehlathini. Indaba kukobana uThumana usawufuna ngamehlo loyo muthi. Amagojwana abukhali amhlabako akasawezwa uNaMdawu. Neengazi esele zibovu enyaweni langesinceleni akaziboni. Ubona umntwanakhe ngamehlo wengqondo. Alenge emthini angasaphili.
Kuthi basatlhagatlhaga nokumrabhela njalo, athi ve uGiya, omngani kaTitosi. Naye besele ezwile bona umnganakhe uTitosi, ungehlathini kwaNgodozi uyazibulala. Uza nje uzokuhlola bona liqiniso na. Phela bamamathe nelimu. Isikhathi esinengi abahlukani. Nanje sekwaphosiseka bona angazi bona umnganakhe lo unqophe ukuzibulala ngendlela yokuzilengisa. Ngetjhudu elimbi indaba le. ifike kuye asemarhamulweni. Uza nje, ubuthwele ngembambo uGiya. Utherezela uza khona la kugcwele khona abantu abalinga ukusiza uTitosi.
Basahlangene phezulu ngcenkulumo zokungczwani, babone ngelori ijama esangweni. Umthwalo ungaka. Kubonakala nje, ngamabhokisi agcwele ipahla. Okhunye kuphuthelwe ngeengubo kwaphoswa phezulu. Kulayitjhwe iinkasi, iintofil, iimpoto, masofa neentafula. Ithi ingajama aphume ayihlangabeze bangakehliki, uMbizelwa.
"Ngizakubulala Ngezandla"
Go go go!" kuthi nya.
"Njani mntwanami silayele nje bona usilinde?" kuphendula unina kaMbizelwa.
"Awu, sinjalo isilonda esibhibhidlhela umniniso," kutjho umkakhe ngehliziyo ngokubona umkhukhukazi ujame emzinakhe.
"Nitjho bona anginalungelo lokuhlala nomma nobaba la kwami? Ngimumuntu onzima? Wena pholisa ufuna ukuthini? Phela sibabantu thina. Lomkhukhu ngiwakhela umma nobaba. Nanithi angikafuzi ngakhe izindlu zamagagogo la, nitjho bona umma nobaba ngibasephi? Ngibahlubuke? Ngibalahle? khuluma Zwane!" UMbizelwa ulwa kwamanikelela. Ulwa nje ungomganga. Bamfikele angakambathi aboZwane.
Ukhamba awa avuke godu. Solo kwayizolo akakalali. Ulele arhamula ubusuku Nangaphandle kobana kubangani banoTitosi, bakhule boke, bakhulela kiso lesisigodi sakwaNgodozi. Bafunda sikolo sinye bobabili. Basilisa bobabili isikolo nabayokuwela. Namhlanje masokana asele alingene ukuthatha abafazi bobabili. Ngikho lokhu okumenza asikime atherezele eze la kufele khona umnganakhe. Ngesimanga sokobana angamele khulu iinkapho uGiya, kwezwakala aseza lapha. Abamaziko baje babuzana bona nakunguye uzokufunani-ke la. Abanye bavele bamrhuwelela aseza bona akakhambe la. Ukumnina kwabo kwenziwa kokumbona bona udakiwe. Bamnina nje akayingeni leyo yena. Uyeza. Uyatherezela uyeza. Ukhambe agebezela njalo wabe wafika.
"Yeyi siyafelwa la! Kanti niyephi manesi?" kurhuwelela uTjhabangu, kuthi akathukane kuye la kuyako. UFihliwe naye athandaze bona uTjhabangu angamboni. Phela weza ngokunyonyoba la emsebenzini. Nekhaya soloko akhamba emva komhlangano. Nange ambona uTjhabangu, angalilayelisa iphasi. Kwezwanwa phela bona akekho ofuze awuphathe kungakalungiswa iinghonghoyilo zabo. Kunjalo nje usihlalo weMhluzi oweza nalesisiqunto nguye uTjhabangu lo. Leyonto imenze abhacele ukufa nokuphila uFihliwe. Kube khona isigulani esivelako. Sivele siyilamule msinya ephethe uTjhabangu.
"Usalele ngoZimu," kutjho uSesana ngehliziyo. Athathe lelo phepha ekufuze alibuyisele endawenalo, alibhince kuhle ngobunono bakakatsu. Alithi hlwi emabeleni. Akhohlakhohlele kancani ukuvimba. Athi nakabuyisela amehlo kuMasilela obekahlezi lapha phambili, amthole sele ajame la ngehla kwakhe. "Yolikhuphe mntanami. Sengilibonile gogo."
"Uthini? Namanesi awekho nje?"
"Mmuuu..." Ziinkomo. Abandamele uMasuku nomkakhe.
"Naso-ke ifundo anayo. Nasi nesitifikethi sakhe. Niyasibona?" Litjho ihlombe. Ahlale phasi uSithole. Nanguya uNtuli ujuluke uyafa. Unonde athalaza ikosana uMrhetjha, osele ambalekisela amehlo. Nabesana ebekarerarera nabo amalanga la woke, sengibo abahlalele eduze netafula ehlezi iinkhulu phambili. Izandla ziwahlwa ngibo qangi.
Hawu saze sabhubha uphila mntwanami. UMasipalada seleze kabili azositjela bona siphume kilendlu, ngombana sihluleka ukuyikhokhela. Alo-ke mntwanaini sizoyithathaphi I- R 4 561,13 esiyikweledako leyo nokusebenza singasebenzi nje. Uyazi uyihlo walahlekelwa msebenzi. Mina anginayo ipilo. Ngiphethwe lidlozi.Sinoyihlo sesithembele kuwe. Uzase usifihle, khona lapho. Uyihlo uthi usilindelehe-ke ngomgqibelo.
Kulile ihlombe uMasuku nakatjho njalo.
"We! Usibo..."
"Lokho ngeze kwenzeke Ntuli. Nithi senifundile nikwitikwitiza nizokuphathwa maphandle? Angeze mntanami," kufunga ikosana yesigodi sakwaMaza.
"Sewuzizwa njani kwanje njengombana khewasela isihlahla nje?" UTjhabangu ubuza uguqe ngeenhloko zomkakhe. Uphethe ubaphetjani bakhe obusese lisana elinenyanga, uSiphiwe.
"Nijameleni-ke nina? Ayigobe!" Omunye nomunye atjho ahloma ihloko phasi, kuraramale iimphanga. Kusetjenzwe. Ilanga likhupha itsikizi ebharasini. Akhwele evenini uNgwenya ngomkhabakazi arhorhe. Umbethe ebovu i-ovorolo wathwala nengwani ekulu yelanga. Uya e-ofisini yabo ekulu uyokubika kumphathi wakhe bona umsebenzi uraga kuhle. Ukhamba nje, uS'bhono usatlhaga lokuvuka nokukhafula ihlabathi esele ihlangene neengazi. Mbala athi uyaziqala azifumane agcwele ihlabathi ngitjho nehloko.
"Kunzima ephasini," kutjho uMbizelwa ngehliziyo. Vele awufuze.
"UTitosi ungale ngehlathini uyazibulala."
Loke ilanga lanamhlanjesi akakenzi litho uNtuli. Enye nenye iklasi angena kiyo uba nemibuzwana ethileko ayibuzako.
UMnisi athi usagegele ngembuyeni kungene umsobo, uMasuku. Ezwe kugongobala uthubhakguru uMnisi. Kube selangaphakathi uSoMngetjani, uMasuku.
Iphume ilori. Nasiya. Zisale zehla ezimathosi kuMbizelwa. Zehlele ngaphakathi. Kuthi kanti kusemini, abone kungcono ayokulala azibuze aziphendule kuhle, ayedwa. Umbuzo owamcabangisa khulu ngothi; "Ngizokuphumelela njani ukufa ihliziyo ngiphila na?"
Eqe uNaMdawu. Asukele ipoto inephehlo ngaphakathi. Ahlabe umkhosi. Kudume umlanjana ongenzasi kwemizi yakwaNgodozi. Awubuyelele godu ngamandla, awuhlabe awulawule. Uzwakale ngitjho ngaphetjheya emizini eyakhele ikhuwa uMadubula. Kuphunywe ngezindlini, kuhlolwe. Nanguya uNaMdawu uthwele imikhono ehloko utjhinga ehlathini. Phambili kudosa uThumana umntazanyana kamakhelwanakhe. UNaMdawu uyalila. UThumana naye angasabambeleli, alile. Badumuke boke abantu bemizi eyakhelene noMasanabo, kileliplasi lakaNgodozi. Balandele uNaMdawu, ogijima atjhinga ngehlathini.
"Themba, ngibawa ungathuki nakancani." Asikime uSesana ayokuhlola emnyango afumane bona, akunamuntu eduze ongabathikazisa. Abadala napa ngaphandle benza imisetjenzanabo.
Okufike kwenza lesisirhole pheze siphuke umoya, kunye. Sithe sisabungelelwe ngapha nangapha, sathola bona hlangana nalababantu kunomkhwekazaso, unina lomkakhe. Abuya kwadorhodcre, ngokuphiphila okubangwa kuluphala. Sabona isirhole sakwaKambule bona ungathi leliqhinga lizomphandla. Phela besimqalile sithulile isilukazi Sikhamba nomunye umma osaqinileko.
Uphocwe nje, kurusa kwamasenke. Nokho azitjele bona uzawutholela iferefe ngesikhathi esizako.
Kubonakale bona ivikili seliyavala. IMininjere ibone kungcono bona ikbuphe iveni isiphekelele ekhaya. Mbala basibizele ngevikilini. Sisikime. Asihluzi sithi napa bayeza isirhole sakaZimu. Nabasibuzako bona ngabe sihlala kuphi, sitjho bona sihlala khona la elokitjbini eMzinoni.
"Nanguya phezulu emthini."
Wehle umoya esirholeni. Sifise ngathana isikhathi siyafika amavikili avale, ubunengi babantu lobu burhobhe. Sizokwazi ukagoduka. Mbala isikhathi sananaba njalo. Umtjingo kuloku kumtjingo emnyango we-OK. Abantu kwangathi khona bathomako ukubona bona kunesirhole esibetha iingoma ezimnandi kulelivikili. Abanye besele babuya kwesibili ukazokulalela ukudla kweendlebe. Abanye bebezwe ngabanye bona kunekutani yezombhino kulelivikili le-OK. Sithe kanti sifisa bona ngathana isikhathi siyabetha kovalwe, sizokwazi ukugoduka, sagcina sesithi ngathana uZimu useduze besizambawa akhalibambe lingatjhingi namhlanje. Phela sekugcwele namakhuwa. Ikotikoti selidla ngitjho nemaphepha. Selize liyagcwala ngombana nazi iimponde ezimbili netjhumi zihlolile entunjaneni, ukutjengisa bona ayisangeni.
Unina kaJerry abuyele phasi lapha bekahlezi khona adla, afike ahlale. Athule. Ithi nayifuna ukugobhoza njengeyakaJerry iminyembezi, ihliziyo itjho bona nangokulila uzabe awukayenzi into ofuze uyenze.
"Ungangikhohlisi sokana. Ngithi isibongo sakho ngubani?" kubuza uTjhoba ajame ngehla kukaJerry. Iinsetjhi ziyavundlana edinini kuTjhoba. Nasiya ikesana ikhanyisile phambi kukaJerry. UJerry ugutje zeswe ngetjhila elihlaza, wabotjhwa nangesetjhi ebovu ehloko. Athandaze uTjhoba. Athimule uTjhoba. Akwitize uTjhoba. Uthuke ufile uJerry.
"Iya, kumbi-ke nasele kunje madoda." Atjho ngehliziyo. Umkakhe nangu soloko uyatjha. Selathoma nokubhubhudlha amagwebu ngomlomo kwanje. Amehlo nawo atjengisa ukungasaqini.
"SoThethiwe uqinisile. Nami bengizibonela ngala wami bona bewungalali nebusuku, ngesimanga somsebenzi. Into nje nami angazi bona ngithini. Ukulamba khona nanje amathumbu aklororoza ngendlala.
"Mina ngizakubulala ngalezi zami izandla Titosi. Angeze ngadelelwa nguyihlo ngesimanga sakho. Khona nje uhlezi njengenyonyana lapho, ucabanga bona uyasithusa. Yifa nawufuna ukufa." Adobhe nesigodo njengomuntu osele alwa uGiya. Bathi bayambamba aphunyurhe. Asiphose phezulu emthini, athi ubetha uTitosi. Siziyele la sifuna khona.
"E... ngibawa ukubuza titjhere. Ufunde kangangani uMadosela lo? Mhlambe singamqotha kanti ukube mumuntu onelwazi elikhulu," kutjho uLetta.
Kuthule isikhathi eside ngendlini. Uyalinga uNaMasindakulu ukudla, kodwana uyakatelela. Sekade kwaba nzima ngaphandle. UJerry solo akakathomi ukudla. Uzizwa asuthi, phezu kobana alambe kangaka. Usuthi ubudisi bepilo. Nakakhumbula bona bekanjani nakathonywa kusahlelwa kwakhe mabhadi la, kuthi akazibulale. Ihliziywakhe izala isizi. Kuthi akalile. Mbala itjho igeleza iminyembezi esokaneni.
"Nange ngingathoma ngokulotjhisa ugogo mma, ngingathaba khulu. Yongisunduze ungise kuye," kuphendula uJerry.
Nakuyise kube ngisweso ngokumangala, kanti babantu abajabulileko. Umtjhayeli athi wewula intundu eselorini ngaphandle, eqe uMbizelwa ayomvimba. Abuye.
"SoMngetjani qina baba. Qina, khewuphumbuphumbuthe. Phela asiketjelwa, sibulewe," kuphendula umkakhe uNaMkoneni atinazela nokumenzela umphako, azawugoma nasele alambile. Phela nakaphume nje, uzakubuya phakathi kobusuku nakangakazitholi. Asabe ukuyicaia ngemehlweni indodakwakhe uNaMkoneni. Yehle iminyembezi. Yendoda phela iyahlonitjhwa ngabengubo.Asikime uMasuku ahlole ngomthangala. Amehlo awaphose esibayeni, esizele iinkukhu. Azibone iinkomo zakhe zilele, zijamile, zikhothana, zimunyisa, zinga ziyahlabana. Kuthi akalile ngesibindi. Azikhalime. Lizenzele isigudu iliva ehliziyweni. Abuyele la bekahlezi khona. Size isibaya.
"Kulungile. Salani nomusa," kutjho unina kaMbizelwa.
"Baba ngizokubikela, ngokuluma kwenarha. Ngikhuluma nje, ngisesibayeni ebekungeseenkomo. Size baba. Msuqwa wodwa, imikhwenende isifuzile. Kwetjiwe kwetjiwa ngitjho nelelanga ikonyana. Baba ngizokulila kini noke amarharha wekhethu. Bikela nabekhethemkhulu baba. Ngetjelwe. Ngifunisani. Ngiyathokoza bakwaMasuku." Athi angaqeda ukukhuluma alithulule loke irhajana. Bungaklezi. Bunzinze bungene phasi. Asikime aye ngekhaya noNaMkoneni alandele.
"Akwande S'bhono. Ungararwa ngithi emnyamenikazi ongaka. Senziwa kulinga ukufuna iqolo nokuthula emphakathini wekhethu. E... ngiyathemba uMdoswa selakuhlathululele bona ngilila ngani ndodana. Hawu! Ungibulalelani ndodana?"
Aphume arhabile uMasuku aye ebhasikilini. Nakufuze akhwele ayidose abuyele kwakhe, kungabi njalo. UMnisi ehlisele phasi amaphaphakhe nakabona uMasuku aphuma. Ngehliziyo athi "Madlozi". Njengobana uMasuku ufike wathola kunabantu nje la, nabo besele batomulele yena amehlo. Zange khebalibone iqhegu elidala kangaka, lilwa liphenduka umgobha ngalendlela. Lento ifakele uMnisi amehlo kilababantu. Bebathi uMnisi uyasabeka njengomuntu womthetho. Kodwana nasele akhonjwa maqhegwana ngomuno ngemehlweni nje, kutjho khona bona nabo bangavuka inja ebovu kuthule umoya. Athi uyathoma vele omunye ukuvuka inja ebovu, aziphandle.
"Ngelethu Ndabezitha," kutjho amadoda afuyileko.
"Ngizakuvalela-ke wena nawurhaphako," kutjho uMnisi. Athi rhwe umntweKosi. Lendoda ethenjiswa ukuvalelwa ilinga umlambo ngedondolo nje, alikakhambi iDzibha, uMasuku. Ufike ngaphandle wafuthumala khulu ngeenkulumo zakaMnisi. Umenza umntwana. Umtjela bona acole, iinkomo zikhambile? Etjelwe isibaya soke? Angabuyela kabili. Athi tjhelele kwaMathibela. Ngetjhudu amthole akhona uMathibela. Phela yikunzi yakamakgokgo. Bathi bangalumana iindlebe abuye aphapha uMasuku. Lapha ngekhwatjheni selabhade umnthwadlana. Unxafa athintithe nehloko yedwa. Limphethe lelinyeva. Limhlaba ehliziyweni. Afike ajamise umlelenjanakhe lapha bekawujamise khona emathomeni.
"Mina ngitjho nelobubodlhana anginalo Tjhabangu. Ngini amadoda eninelungelo lokusikhambela phambili kiyo yoke into. Ngaphandle kobana ngikutjele bona nangu uNaMaphosa uyafa, ayikho engingakutjela yona nakunje," kuphendula uNaSukwini alinga ukuthulisa umntwana. Iindaba zakhe akasazazi uTjhabangu. Ikoloyi ibuyela emuva elokitjhini.
"Angekhe kwenzcke lokho. Hayi simakhuwa. Nagade sisese babantu abasesenzima ngamahlalo bengingatjho. Hayi nje. Lalela muntwokosi. Musa ukuzenza ikhuwa hlangana nabantu, ukube usazimisele ukunzinza esintwini. Zinengi izindlu zabantu abadala la edorobheni. Umma nobaba abaye kizo, njengamakhuwa. Lapho bazakuhlala kamnandi nomthetho ubagade," kuphendula uSelina.
Athule uJerry alalele iimpendulo zombuzwakhe kunina. Athi angaqeda unina ukuveza bona yena njengomfazi akanalungelo lokokhamba kubosiyazi, aragele phambili uJerry.
"Sizwe, sibawa ipengu yokwelapha lobubulwelwe. Angekhe safuya sifuyele amanye amadoda. Senze qhinga bani?" Athi angabuza ahlale phasi. Kulindelwe imibono yokwelapha. Asahlala phasi umphathi womhlangano, sibonakale isandla sakaMasuku. Angakabizwa nokubizwa bona aphosele lobubodlhana, abasele ajame ngeenyawo.
"Nxanxabe mntwanami , nxanxabe." Kude kude kuyisemkhulu.
"Kahle baba. Akuliwa la kusemthethweni. Yehlisa ilizwi nawukhulumako," kuphendula ipholisa eliphetheko, uMnisi.
Mbala atotobe abe afike ekhaya uMasuku. Kurareke nomkakhe uNoMngetiani bona wabuya kusakhanya nje, namhlanje kwenzenjani. Naliya selikhupha bokugcina ubuhle ilanga. Liyihloma kunina ihloko.
"Wuphi?"
"Mntwanami nasele utjho nje, sewudabula neyami ihliziyo. Ngingunyoko Jerry. Awukafuzi bona ukhulume ikulumo enje ngingayizwa. Yitjho bona udliwa yini emoyeni," kuphendula unina. Naliya nelanga selibonakala ngaphasi kwemithi bona selilayelisa. Neenkomo seziyezwakala la ngaphandle bona sezitjhiswa mabele. Amakonyana wona angisayiphathi yawo. Sekade athomile ukulila. Athi angakaphenduli nokuphendula uJerry, unina asikime, ayokuqala bona kunjani ngephunyaneni. Afumane nokho iimpoto sekade zakhwela eziko. Seziya ekuvuthweni. Asale azibambela zona: mathupha, ilanga belitjhinge. Kuthi sekurhwalala angene aphethe iinkotlelo ngapha nangapha. Alethele indodanakhe kwayo ukudla. Ayokuthatha kwakhe naye azokuhlala khona lapha bekahlezi khona.
"Angisazi bona ngingaya ngaphi nangifuna iinkomo zami. Ngiliphumbuthe loke lakwaNdebele. Kulungile udlile ozithetheko. Abobamkhulu bazambona," kutjho uMasuku abonakala emehlweni nebusweni bona uyibeka phasi imikhonto. Kusasa akakazimiseli ukovuka ngondi. Ufuna akhalale belenyuke. Aphumule. Kade avuka ngamasa, abuye ngomnyama. Ubabikele aboyisemkhulu bezwile. Mbala uMasuku abasikime ayozibeka kwelabezimu. Alale
"Phela ukhambe wayongivulela umlandu lapha esitetjhini samapholisa eZustershock. Izolo ntambama ngibone ngamapholisa sele azongithatha bona ayongivalela. Ngikhuluma nje, bekufuze ngibe ngaphakathi. Nanje ngikutjela ngombana ngikubona ngathi niyez.wana ninaye. Manje ngisizwe yikosikazi ethe nakafikako amapholisa layo, yethuka yabe yawa, yafentha. Kwatholakala bona bayagandeleleka bona bangitjhiye."
UNtuli athi angaqeda ukuphula abalingani bakhe umoya, kufike lapha abanye bathi kulungile bazamane bawenze layo malungiselelo wangoLesihlanu, kodwana bazokuthekga umbono wabazali. Umphakathi nawumqotha ngeenzathu ezinjengalezi ezivezwa nguNtuli, akunanto abangayitjho.
Bathule abantwana bangaphefumuli.
"Ngizakubulala ngezandla msana ndina," kutjho isirhonga, esinguNgwenya oyinduna ekulu kilekontraga efakela abantu amanzi kilomuzi waKwaMhlanga.
"Bandamela ngapha sokana ngizokuhlathululela kuhle. Phela umsana lo, ungenzele injeje yendaba. Uyakhumbula bona kuthangi ngimbethe ngepama, ngobanyana alele ngesikhathi somsebenzi?"
"Yeyi, lisa izinto zaphakathi konyaka wena. Ngibawa isizo kwaphela kuwe," kutjho uSesana ajame ngeenyawo.
"Uyazi lokhu kwami kubuhlungu NaMkoneni."
"Uthunyelwe nguFikile? Ukuthumele njani uFikile azenza umuntu nje. Nokukholwa akakholwi litho uFikile. Nje sengamsiza izolo ngephepha le-Biology. Ungitjele bona ngizomraranisa ihloko ngamaphetjhana esikhamba siwafuna ngeminyama, imini ikhona. Nanje isesebuhlungu ihliziywami ngoFikile."
"Iye," kuvuma uMdoswa.
Uyakhumbula bona sekusele lakusasa lodwa? Phela ibanga letjhumi alibhenyelwa isangu."
"Senzanjani-ke makhelwani nasele kunje."
"Kuyezwakala mntwanami. Angazi kuyiblo. Nokho kuyangithokozisa mina ehliziyweni nangifa ungibona ngawakho amehlo. Ungezwa ngobatjho. Engingakubawa khona kukobana usilandele uzokubona indlela esifa ngayo. Uzokwazi nokutjela iinzukulwani zamezi nasele zikhulile," kutjho unina kaMbizelwa.
"Mntwanami ngingunyoko. Namhlana ngikubelethako ngaba hlangana nokufa nokuphila. Angekhe kwangehlula ukufa nawe." Athule uNaMasindakulu, abathome aqobutjhulule isiqobotjhelo sakhe sengubo ayombetheko.
"Mntwanami angazi. Sizakubona phambili bona sizokwenza njani. Nokho ungakhathazeki, uZimu uzasabone." Idume ilori. Ibophe intuthu inga kubasiwe.
"Utjho ukuthini nawutjho njalo?"
Mbala kube buhlungu emoyeni nehliziyweni kaMbizelwa, nasele unina banoyise baphuma ngomnyango babuyela elorini esazele umthwalo phezulu. Nokho okuya ngendeni bakutholile. Bafike bakhwele, kumangale nomtjhayeli.
"Anginamuzi ozakwakhiwa imikhukhu mina. Angifuni muntu batjho uhlala la," kutjho uSelina.
"Ungangihleki njalo Fikile. Wazi kuble bona mina angazi litho. Uthi ngikusize ngani ungibona bona ngingiso isifundo se-History ngokwami nje. Ngimi oze la kuwe ngokuzokubawa isizo. Uyazi nawe esikolweni, besihlolwa ngemibuzo esele siyazi. Lokho uyakwazi nawe," kutjho uSesana aphethe incwadi ye-Science neye-History.
"Kukuphi-ke ekhaya kilemizi esiyibonako. Ngilo?" kubuza umtjhayeli.
"Nabantwana sesize sabalisisa neenkolo, ngesimanga sokobana kunganamali. Kodwana iinhliziyo zabo neyami le. ziphopha iingazi nasibona abangani babo badlula baya esikolweni. Ukube silamba nje bona basabambelele esikolweni ngabe kungcono. Manje sihlezi soke, sibulawa yitjhono kwaphela. Mbala mntwekosi anginalizwi kilomtlhago. Nami sengithi kulungile umkaMsikwa, uNaPofu.
"Mntwanami ngingase ngikuse uyozihlobokela. Ugogwakho akakho. Usemntwini ngokungakaphili."
Akusiyo imvu yipisi
"Yeyi wena msana! Ngithi nifuna ukubonani? Seminyaka emingaki ngeza la ngazokubika bona ngetjelwe iinkomo? Minyaka emingaki? Hoeveel jare, man?"
Athi angatjho njalo atjho ukuyigomojela ifiliji uMsikwa. Ayivuthele kuthobeke amanceba eenhliziyweni zabantwabakhe neenzukulwani. Njengomuntu obekazimisele ukuhlubela umkakhe isiphila emkhwanini, asale ayigadangela. Akhange asatjho bona yini esengqondwenakhe.
"Mbala azikho. Kulila ikubabulongwe kwaphela," kutjho uMasuku ngehliziyo angena ngesango ageda itsikiri. Amehlo asesibayeni.
"Ngelami Lelo
"Kwenzenjani Ntuli?" kubuza ikosana.
"Mnisi! Ngifuna ungizwe kuhle namhlanje. Ngibawa kube ngini enicolisa iinhliziyo zenu. Mina umsakaMabhontjisi ngizaniphungulela umsebenzi. Ngiyanibona nitlhaga ngokungamthetho."
I- iri lobunani selinemizuzu elitjhumi nahlanu libethile. Abantwana besikolo baleliplasi lakwaNgodozi sebakhambile. Nanguya umntazanyana ujike endleleni uza uyaphapha. Uyidlula yoke eminye imizi. Uyeza. Ufile kudinwa. Usuke agijima lapha abuya khona. Akangeni muzi. Unqophe ekhabo kaTitosi. Mbala afike kwaMasanabo. Angene akhefuzela. Angasalotjhisa nokulotjhisa. Aziphose ngendlini, abasele ayilahle phasi indaba emgijimisa kangaka leyo.
"NguTjhabangu usopolitiki wala eMhluzi eMiddelburg, okhulumako. Nginesaziso esirhabileko engisibawa saziswe izakhamuzi zala eMhluzi." Nokho njengomuntu owaziwako bona ungusombanganarha othe tjha, nothuthukileko bamamukele.
"Mkoneni! NaMkoneni nguJamludi lo. NguJamludi! Ziinkomo zami lezi." Eqe uSoMngetjani abuyele ngekhaya, ayokwombatha kuhle. Abuye. Aye nazo zoke. Athole bona ngizo. Asakhamba hlangana nazo, abone okumhlotjhana kubotjhelelwe endlebeni yenye yeenkomo. Yincwadi. Athathe igodo abethe kileyo ndlebe, ikhithike incwajana leyo. Ayidobbe. Aye nayo ngekhaya ayoyiqala bona ithini.
"Ngibawa ungibabalele Jerry. Uqolo mntwanami. Bekungasilula. Nanje lento ingizwisa ubuhlungu. Ngiyakurabhela mntwanami yongicolele. Ukube bengazi bona uvelelwa mabhadikazi nje, kungesimanga sesibongo sakho samambala, bengizakulinga nokho. Tjhebetjhebe Mahlangu. Kutjho khona bona ngizidle amathumbu ngingaboni." Abathome ahlihlize uNaMasindakulu ukuveza bona mbala lihlabe laphukela leliliva alihlatjwe yindodanakhe. UJerry ahlathulule koke bona kufuze nakanjani enzelwe utjwadlana, asiwe kusorhulwakhe le emaphasini kwaMkhwekhwana. Ukube uyise ubaziwa bona wadurha nenarha waphelela kuphi, bekuzakuyiwa kuye. Kube nguye omusa ezindleni lakamkhulwakhe uMafuthumeza, ayombika. Manje lomsebenzi uzakusala uthathwa ngusorhulwakhe kuyisemkhulu.
Athi angatjho njalo uMasuku, aphuthulule umthwadlana ongekhwatjheni loya. Akhuphe iphondo lembuzi elinzima tshu. Kunepengu ngaphakathi. Athele kancani esandleni akhothe. Akhuphe elinye godu iphonjwana, eliphetheko nalo. Anghwathe amafutjhana ngaphakathi, awahlanganise nesinye isihlahla. Azininde efakothweni. Athi uyamkhuza uMnisi bona isihlahla asiphathwa ezindlini zemithetho, uMasuku angamtjheji. UMasuku wenza nje uyapitirija ngomlomo. Athi angaqeda aqale uMnisi ngemehlweni.
"Baba nawe mma, ngibawa ningiphe iindlebe. Niyazi ngasuka ningithanda eMamelodi. Lapha sekufuze nami nginivezele ithando lami kini, ngiyabhalelwa. Ngilingile emalangeni bona nginamukele la kwami njengomotwanenu, ngehlulekile. Ngilingile ukuyincenga ihliziywami bona ibe ngeniyaziko, yomuntu. Ngiyehluleka. Khange ngilimuke bona ukuba likhuwa ngezenzo, kudinga bona kungingene neengazini, bese ngifa nehliziyo. Akusimi otjho nje. Yipilo yesikhuwa engikiyo le. Ayivumi bona ngingahlala nani la, ngesizeni esisodwa. Ngamanye amagama ngitjho bona angeze ngaphumelela ukuhlala nani la edorobheni. Akwali mina, kwala imithetho yakhona." Athule uMbizelwa aqale unina noyise ngemehlweni. Athi uqala umkakhe amthole aqale phasi azivulela incwadi yeenthombe zeempahla zokwembatha. Kuthi du ngendlini. Akhuze kube kanye unina kaMbizelwa, kuthuke woke umuntu. Phela nakunokumthikamezako, nedlozi lakhe liyavuka. Kuthule isikhathi eside kungekho owuvulako. Kuthi sekusikhathi kuphefumule unina.
"Nani nifuze nisekele isitjhukumiso sethu. Simtjele akhambe la, eMadoda. Asimfuni. WE DON'T WANT HIM. Nizwa kuhle nje?" Kulwa uNtuli ebantwaneni. Bahleke abantwana. Abanye bebawahle nezandla. Aphume aye kelinye iklasi uNtuli. Isikhathi sesiya emadineni. Soloko isikolo singenile uphethene nenyongo le abayilethelwe mhloli uSithole.
Akusiyo Imvu, Yipisi
"Kanti kwenzenjani babuNgwenya," kubuza uMdoswa.
"Nasi-ke ipengu yokwelapha lomkhuhlani osisahlelako."
Nokho wehle umoya kaTjhabangu. Aguqe phasi ngamadolo abawe kuZimu bona nokho abambe umoya womkakhe bekuphume langomuso. Koke kuzakuba ngcono.
"Mncwi! Ubaba angavuka ajame ngeenyawo," kutjho uMasuku aphoseka ngaphakathi emapholiseni kwesibili godu. Selabuya nentwanyana kwaMathibela.
Kube khona imibuzwana emibili emupha ubudisi uSesana. Athi uyacabanga athole bona ingileyo ayitlole ephetjhaneni. Yoke eminye uyiphendule kuhle, ngefanelo.
Ngakusasa khange abe khona emsebenzini uS'bhono. Abuye ngelanga lesithathu. Nakhona uze ngokobana azi bona nakungunochaka ucutjhiwe. Mbala ilanga lithe nalibuyisa amathunzi yavela iveni kaNgwenya. Uze kuS'bhono. Ngokwazi bona bahlangene ngeentipho banoNgwenya, wazenza umuntu ozimiseleko ngokusebenza. US'bhono uthe bona abone bona nangu uNgwenya, waphosa irharafu lapha. UNgwenya wehla evenini woza kuS'bhono. Wona ngalokho. US'bhono waratha ummango angafuni bona bebakhulumisane.
"Kamnandi bab'uNgwenya."
"Mbala ungiphendukele njengehlama ngemathunjini uMadzela," kunghonghoyila uVelemina ngehliziyo, abhalelwa kukwenza nanyana yini. Ngokuzikata nokulilelwa bantwana, wase wenza soneso. Wenzela abantwabakhe kokulibazisa iphango.
"Camtha mntwana!" Azwakale emuva layo, hlangana nabesana.
"Yeyi Giya usizile mntwanami! Usize kwemhlolo! Ubezakwewuka nini lapha phezulu uTitosi lo, ngathana akusuwe?" kutjho uNaMdawu athokoza uGiya.
Kuthi lokha asikime uTjhabangu, aphumele ngaphandle. Alibone lithoma ukuba bovu eTjingalanga. Ajame, alinake beliyokuhloma ihloko phasi eentabeni. Litjhinge. Kuthi nakuthoma ukwendlala umnyama, abone uNaSukwini angena ngesango. Abuyele ngendlini. Ezwe umrhatjho urhatjha isimemezelo sakhe. Ithabe ihliziyo, ibuye igobane nakungena uNaSukwini emnyango nomntwana. Uyamrhawukela.
"NaMdawu! NaMdawu! Ngizwani? Kwenzenjani?" Ufile ngokudinwa. Amanye amadoda azombonisa, asatlhagatlhaga nokuza.
Into yokuthoma ayenza uNtuli nakuphuma isikolo, ekunguye ofuze abe liphini lakaMadosela, kurhabela ekosaneni yalesisigodi, uMrhetjha. Abalingani bakhe afundisa nabo bathe nabambuza bona urhabelephi, wabamba la walisa. Ngetjhudu athole uMrhetjha asekhaya.
Ngetjhudu uyise amfikele ebusuku, azomhlebela. Abhudange uyise ambhambada ngesandla kancani ehlombe, amtjela bona uyindoda. Wathi nakambuza bona ukutjho ngasiphi isizathu lokho uyise' wala ukumtjela. Sekunokobana amtjele wamkhuphela iphonjwana elincani elinzinyana elinesihlahla ngaphakathi wamnikela lona. Emva kwalokho wazibona akhamba hlangana nomhlambi weenkomo angawaziko.
Ipendulo kaS'bhono yabangela uNgwenya bona alale nakusako. Uthe bona eze kuMdoswa ezwe bona uS'bhono ulikhombe libaba, kwadinga bona akhekhethe nemimango. Afuna imali angangezelela ngayo ukuze umlandu usulwe. Watjho ayisusa akhamba noMdoswa.
"Ngingajabula khulu ndodana nawungenza njalo. Ithando, izwano netjhebiswano kuzizinto esizifunako ndodana. Nawufunako ngingeza ngizokulayitjha ngikuphekelele khona, emapholiseni."
Leso sikhulumi sihlale phasi. Litjhe ihlombe, belibuyelele godu.
Emzini Omutjha
"Mma abosiyazi bangitjengisile ithuna lami bona likuphi. Nanginje angisaphili silukazi. Kade nganitjhiya emhlabeni. Lokhu okubonako sithunzi sami nje sodwa." Athi nakavala amehlo uNaMasindakulu, adubula isililo, aragele phambili uJerry.
"Bewakhululwa nokho mntwanami? Jerry! Besele singasatjho bona ungabe usalunga," kutjho unina kaJerry ehla iminyembezi. Napa nabantwana bakwabo, nabanye babosonghwanakhe.
"Ungabuyela kwakho umkakho asifa nje. Musa ukuba nesibindi sengwe Tjhabangu. Umntwabantu lo uyagula awuboni na?" Ukhuluma uyatjhutjhuzela uNaSukwini. UNaMaphosa uphaya izandla, ararhe nokurarha.
"Ingubo ngizoyidosa ngamazinyo namhlanje. Ngisebenze imini yoke ngingedwa. Sengitjho nasinye isandla, khange ngisithole," kutjho uMbizelwa ababaza ukudinwa, ngokusebenza yedwa atlhoge umlekeleli.
"Nali le-Biology likhona, ngililethelwe boThemba emini. Alo-ke umraro kukobana ngiyalisola mina. Ungibona ngibhederisa ukufunda encwadini nje, ngenziwa kungabathembi aboThemba," kutjho uFikile.
"Nanguya mma."
Imikhuba ayenze ekuseni inembile. Ukuphuma kukaMnisi ekuseni ngeveni, bekukhamba nento ngaphakathi. UMasuku unyukela kwakhe nje, noMnisi usendleleni uyabuya lapha bekarhabele khona. Ngubani ofuna ukufa, ngomphezalu. Kungcono ukudutjulwa, hayi umbani. Khewalibona phela uMnisi izulu bona naliwako liwela emuntwini limenzani. Ubahlaza klabha, ukube ilimu lirhuduleke loke ngaphandle. Manje wakubona lokho kwanela. Nje-ke usendleieni naye. Ilori izele iinkomo zakaMasuku. Uyazigodusa sekunobana abulawe ngezulu.
Kuthe kusentambama ahlezi nomkakhe, wamfikela umqondo wokobana nakusiphila akasihlube umkhwani. Akazibike kumkakhe. Seminengi leminyaka adosa emhlweni. Itjhono ingene ngonina ekhaya.
Kezinye iindawo uSesana unonde abuza uFikile bona iimpendulo ekungizo ngiziphi. Kuthe isikhathi nasiya hlangana namabili ebusuku, wabe sele ayokuqeda uSesana.
"Amen!" kuvuma uJerry.
"Suka! Ungibiza uyangazi?" Kutjho uS'bhono sele aqondamile adlala ngekepisanakhe. Anonde asikima abaqale bona ababandameli na?
Uthe bona aphume kileyoklasi, uLetta Thubana ongomunye wabafundi wasikima.
"Ndabezitha sekonakele-ke godu lapha esikolweni," kutjho utitjhere uNtuli asaphethe umkgubo weencwadi zabantwana ekafuze ngathana uzihlalele uyazisebenza.
'Ayi! Tjhabangu uNaMaphosa lo, uphathekile baba. Sisono sodwa lesi. Ncincinci!" kurhawukela uNaSukwini.
"Krrruu ... makhosi!" Bathuke boke godu. Ngunina kaMbizelwa loyo.
Unina kaSesana ekuseni, wazizwa athaba khulu nakabona umntwanakhe alala nakusako, ngesimanga sokufunda.
"Ngiyathokoza ukwamukelwa kilesisikolo iMadoda High School. Ngithemba bona uZimu uzokusiza sibambisane, sisebenzisane sizokwazi ukuthuthukisa ifundo yethu ebantwaneni bethu. Mina angisuye umuntu olikhuni. Nginendlebe. Nginehliziyo. Ngaso soke isikhathi nakunomraro ningawubibhi. Uletheni siwurarulule. Ngiyathokoza."
"Selanevikili kanti na?"
"Masanabo nangu uTitosi asihlolela. Qala lapha akhona. Batjho uyazibulala. UTitosi uyazibulala. Uyazibu...la...la! Ma...ye mina!" Uyalila uNaMdawu. Abanye bayambonisa bona angalili, ngombana uzazibangela ingozi, kanti usaphila uTitosi. Solo bafikileko balinga ukumrabhela uTitosi bona angazikgami. Kuyabhala. Akafuni ukwewuka emthini. Nasele kufika uyise uMasanabo nje sebaphelelwe maqhinga.
"Unamanga. Umthethwako ufuna ukuphumelela wedwa yi. Akunanto esolisako la. Ngiyakutjela-ke mina, ngilo," kutjho uSesana sele azoqeda ukutlola iimpendulo zakhe ngerherho. Athi angaqeda athokoze nokho, ukubonisa bona ubuntu unabo. Lokhu uFikile amenzele khona kuyatlhogwa. Kutjengisa ukazwana nobungani bamambala.
<fn>Random.DPS_9780636085961T.WP.txt</fn>
NKosi somandla ngiyazinikela
Ngapheny'
Siboniboni kabazithembako, Sisitha kabazibinako: UZimu akahlukaniselwana, Zona ziyasehlelwana Khamba nazo nawungayi kude.
Isiphoqo
Isingathekiso: Umuda 1: "Lakh' ilizwi ngelekabi"
iv. Tlola umhlobo wevumelwano osetjenziswe yimbongi esigabeni sesithathu bewutjho nokobana siletha wuphi umqondo.
1.3 Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ii. Tlola imihlobo yerhobela esetjenziswe yimbongi endimeni yokuthoma yekondlo le bewutjho nokobana lokho kuveza wuphi umqondo.
vi. Nikela ummoya ongakasekelwa wekondlo le.
Imida 17 no 18: ... ngapha,
iv. Ngokuzwisisa kwakho ikondlo le ucabanga bona kuba yini imbongi isola iphasi ngokuhlongakala kwabantu?
a. Bonyana yini ephethwe busuku.
vi. Kilekondlo imbongi ikhanuka ngathana ingaba neempiko iphaphele eMerika ngombana ikholelwa bona khona akunabandlululo njengenarheni yekhabo. Ikhanuka ukufuduka kanye neenhlobo zawo iyokuhlala ngaphetjheya.
na?
Irhwala nofana ihayiphebholi sithombe-ngqondo esilethwa kuthulwa kwekulumo ngendlela eyandisako namtjhana engezelelako.
Umuda 3: isithiyeleli > Kwafika ubusika bepilo, imibalabala nobukhazikhazi, ?
Iimpendulo
Ziyavutha, zivutha zingakathungelelwa,
..............nilise ........
Lisani Iimpendulo
Umuntu yena semumuntu, Zakhe zingangoMkobola, Zisusa isizungu, Zibiza isizungu, Waya nazo uya nenarha, Bazakudobha kude, Bakudobhe kude baseduze. Umuntu mlandeli, Mlandeli wehliziyo, Warhuluphela ukufunjathiswa, Afumbathiswe ngconywana, Inga uzakuthokozela safuthi, Atjho asazokubawa. Awa, umuntu mumuntu.
Iimpendulo
i. Veza ubukondlo bangaphandle obusemudeni 1, 2 no 3 esigabeni sokuthoma sekondlo engehla.
_Burhanyarhanya senga masotja kaKhwini,
Ngiyakuthanda
v. Yivumelwano-thoma.
1.2.4 Ngibuphi ubukondlo ebutholakala emudeni 27?
Ebusuku umuntu uyagegedwa Nakuyikomo uyidlule kuhle, Inja ingcono, iyakhongotha. Umuntu yena! Awa.
##ezingafaniko ezikhambe ziba nemikghwa namatshwayo afanako. Isimayaniso
Isirhunyezo Sekondlo
Irhebelo-phetha emudeni 7 no 8 yabo > Ngodli
Irhwala: Umuda 9: "Lirathul' amatlhuwo"
ii. Konje bubizwani ubukondlo obusetjenziswe yimbongi kumuda wesi-2 'ekondlweni le.
v. Mhlobobani wevumelwano osetjenziswe emideni 7 no 8 ekondlweni engehla?
Mma wami: Mahlangu M.S.
Nabe yikhona ibandlululo Beyizokuphela lekimele, Bekuzokuphela ukutjhagala, Indlala beyizakubundana; Ayikho ikululeko ekululekweni.
Isirhunyezo Sekondlo
Nga____ .......
Wokhi! amanaba asesenamandla Umtlhago ubhode amanzinzo, Amanaka namaphotho kukudla ngenca yephango. Iinhlokwana nanziya laphaya, Iindumbu ziintutwana nobujadajada.
ii. Yikulumo bani le begodu itjho ukuthini. Laba abathatha ngezwani.
UMrholozi lo ufundise Ekujabuleni Primary School, Zidobhele Secondary School kanye neVezubuhle Secondary School. Ngo-1995 wathoma ukusebenza njengesiphathiswa selimi lesiNdebele kumNyango wezobuKghwari namaSiko. Wenze umsebenzi omkhulu tle ekutloleni nekutjhugululeleni imitlolo engeze yabalwa ngobunengi, elimini lesiNdebele. Kwagadesi, usebenzela i-Absa Bank Ltd, njengomthintanisi kwezamalimi. Umsebenzi wezamalimi sele umkhambise iphasi loke, ngaphakathi nangaphandle kweSewula Afrika. Kanti-ke yena sele azihlomise nangeziqu ezilandelako: BA (Hons); Masters kanye nepharagrafu yamadiploma. Kwagadesi ulwa nokuphetha iimfundo zakhe zobudorhodera, kiyo ikoro yezamalimi.
Mina ngiphapha njalo nje, Ngizul' emkayini ngedwana, Ngizul' ongcon' umuthi Wokuphumula kamnandi, Ngiphumul ukubalabala.
Nguhliziyo silal'emini, sivuk'ebusuku;
iv. Yikulumo bani esemideni 33 no 34 begodu itjho ukuthini? Yitjho nokobana imbongi iyisebenzise ngawuphi umnqopho.
ii. Imbongi isebenzise ivumelwano-phakathi lamagama endimeni umuda.
v. Yitjho bonyana umhlobo wesithombe-ngqondo owubale ngehla (iii) imbongi iwusebenzisele ukuletha mqondonbani ekondlweni le.
1.4.1 Ikondlo le ikhukuma ngokulila ngongathana komntazana. Umntazana lo ulila ngonina owamfihlela amaqiniso ngobuphilo. Uthi namhlanjesi uzithola asidisi ngebanga lokobana azange amyelelise. Ekugcineni uveza bona nofana unina angamthuka, okasalako kukuthi wamfihlela iqiniso. (Nenye ihlathululo ayithathwe) (7)
Sigaba A
Ukungathembani kuzakuphela nini? Sizakuhlabana kuphelelephi? Kwakukuhle nasisabuzana indlela, Siyikhombisane ngehliziyo emhlophe.
b. Kweqiwe igama "iqanda"
b.
-Yabe yanele esele iphangalele > imiphefumulo
Wathoma ukutlola iincwadi ngesiNdebele ngeTsengo, eyibuthelelo leenkondlo. Kwaphetheka itjisakelo yakhe akhula nayo. Ukusuka lapho watlhetlhatlhetlha nemitlolo, nanjesi usaragela phambili.
Iya, ...
Namkha
- Bayile.
Besihlezi kamnandi, Sifukanyelwe nguwe, Singezwa amakhaza, Singezwa lothe. Gadesi akusesenjalo, Ilanga licimile, Licimile ilanga.
Kilekondlo imbongi ikhuluma ngamala nangendlela abantu abanamala baphila ngayo nasibamadanisa nabantu abanamaqiniso. Imbongi nayo ngokwayo izifaka hlangana nabantu abaphila ngamanga nabangasakghoniko bona bawalahle. Lokhu imbongi ikuveza emudeni we-2 nayithi amala selamila elimini layo kangangokuthi neenhloni zokukhuluma amala ayisenazo. Imbongi ibuye inyefule amala ibawe nokobana amala ayilise ikwazi ukuphila ngeqiniso beyizibawele nokulitjalelwa kuZimu. Esigabeni sokugcina imbongi ibabaza indlela umuntu onamala anomona ngakho.
Isindebele ilimi lekhaya
Sirarekel' ................
Ikondlo le imthandazo. Lokha imbongi nayithi "Ngifunga wena Baba" itjho ku Zimu. Ithi nanyana abantu bangayikhuluma kumbi bazame ukuyiqeda amandla nokuyinyefula kodwana amandla wokuragela phambili abuya ku Zimu. Ibuka u Zimu ngobuhle nokumyelela kwakhe.
vi. Mmoya wokukhuthaza.
Ndlela YakwaMloto
i. Veza isifenqo esisetjenziswe ukutlola ikondlo le.
iii. Sithiyeleli.
Ngangilisokana mbala, Isiphundu sami singasoleki, Ngazenza usiyazi Ngingasinyanga, Ngabona abezimu bahlubule, Gadesi ngiyazisola.
Iimpendulo Zemibuzo Yekondlo
b. Indima 6.
Bakwethu ningangikhukhutheli ninginanabele,
Kilemihlobo yeenkondlo sithola imbongi ibeka imibonywayo ngendlela enokulila, ukuratharatha nangomoya wokudana ngaphakathi. Ukuratharatha lokho vane kunqotjhiswe emuntwini oligugu nanyana osithandwa sembongi.
vii. Hlathulula okuqotjhwe nofana okutjhiwo yimbongi ngomuda 6 ekondlweni le.
i. Ikondlo le yakheke ngemida emifitjhani enobude obupheze bulingane. Imbongi isebenzise isilungelela-mida (ijambamende). Eminye imida ilungelelwe kweminye. Lokho sikubona emideni enganamatshwayo (evulekileko), umuda 2 wendima 1, ulungelelwe emudeni 3 onetshwayo (ovalekileko)
ii. a. Indima 4: irhobelaphetha > Imbongi ilisebenzise ngomqopho wokusivezela indlela ijemu isetjenziswa ngayo. Ngamanye amagama ilisebenzisele ukugandelela ubumnandi nethabo elilethwa kusetjenziswa kwejemu.
b. Umuda 9.
Zingibalekele iintombi ezazingisingathile ngiyikutani.
v. Inqophe ukuthi ithando layo ethanda ngalo uNomalanga liyokuphela mhlana ihlongakalako, ingasanamizwa.
-Owakha ngawe sakhe
Isibonelo:Ikondlo ka Mahlangu JK ethi,
ii. Hlathulula okutjhiwo sigaba sesibili sekondlo engehla.
Uku
v. Tlola umqondo wekondlo ngomuda owodwa.
ii. Niyilisa itjhagale esitikini inibhedlhe tle./ Nginibo nibaleka ngokuthi ve! kwengorho.
Imitlolo
i. Kunevumelano-phakathi ka-thj- nesifaniso.
Zihlaba ezimzondako,
2.1 Mhlobo bani wekondlo lo? (1)
v. -Abathulileko.
Imida 5 no 6: Irhobela-thoma > Ngafundiswa .....................
iii. Tlola umhlobo werhobelo otholakala ekondlweni.
Isirhunyezo Sekondlo
iii. Bukondlobani obutholakala emudeni 12 ekondlweni le?
iii. Ngitjho ngehliziyo / Wena uwungiboni nokungibona.
Ungangifihlel' amabala. Vel' emkayini njengelanga. Umuhle sinini sami Umatsikana ngomzimba. Uhlazana ngebala,
Umlando Wembongi
iii. Indima 2 yekondlo le ilehta umqondo wokobana imbongi ilingile ukubuza eenkorweni ezahlukeneko kodwana abakho abaphethe engiyo. Okwenzekako kukobana omunye nomunye uzamela yekhabo ikoro.
1.3. Umuntu Mumuntu
iii. Tsomula umuda owodwa osetjenziswe ekondlweni esingathi umumethe umqondo wekondlo le.
Ibuyelela-ngqondo
iii. Sisenzasamuntu/sisenzamuntu.
iv. Imbongi ikwazile ukusebenzisa ilimi lobukondlo? Sekela ipendulwakho.
_e
Abosolwazi akekho engingakambuzi Kodwana do iqiniso, Iqiniso alikho. Boke bazitshwenyile, Boke bazame ukungihlathululela,
Isirhunyezo Sekondlo
i. Ikondlo le itlolwe ngasiphi isifenqo?
Imida 4, 5 no 6: Irhobela-thoma > Sirarekel' .................
Ngitlhuwile, ngitlhuwele umraga, Lapha bekudla zabokhokho, Inarha isese liphasi, Iphasi lokuphila.
1.3.2. Isakhiwo sangaphakathi/iinthombe-ngqondo.
Ngapheny' imikhwani yesiphila,
Sizakulibala njani Ilothe liziphe amandla nje? Lizakukhandelwa ngubani Isitjhaba sibuthakathaka nje? Ngawe savuka ebuthongweni, Ngawe indlela yakhanya, Yakhanya kanye tere! Sakwazi ukuphila, sagadanga Siqale phambili umkhanyo ukhona. Gadesi uphi?
Isenzamuntu sithombe-ngqondo esilethwa kumanyaniswa kwento engasimumuntu nomuntu.Umuntu angamanyaniswa nento ephilako nofana engaphiliko.Ifene nofana ikhuni lingaphiwa amatshwayo namtjhana imikghwa yomuntu. Lokhu kutjho bona imizwa, izenzo, njalonjalo zomuntu zimanyaniswa nento nofana nezinto ezingasibabantu. U-Ntuli MS ekondlweni yakhe ethi: "Kuwe phasi", usitlolele isenzamuntu.Akhe sinidzubhulele imida enembileko.
Zilamula zilwisa,
Mma Afrika
Isirhunyezo Sekondlo
Isirhunyezo Sekondlo
Lisani
ii. Kwakhethululeka.
Indima umuda (L)
"Sirhulurhulu sirhuluphel'umnyama"
Zakhe ...
ii. Umqondo ofihlakeleko: Imbongi isitjela ngokuhlaselwa kwesilukazi nabomntwanomntwanaso ngesigadi ngabamhlophe. Sibiza abentwanomntwanaso bona babalekele ngendlini. Kuthe kusenjalo sambona omunye wabahlaseli baso anobuso obuzele uboya nobuso obulengelele kwanga yifene. Lokho ngokusihalthululelako baona abahlaseli baso ngabamhlophe.
-Ngikhulile ngiyazi, ngiyahlukanisa.
v. Tsomula umuda ohlathulula bona uyise lembongi wayitjhiya iseseyincani.
?
v. Tlola ummongo-ndaba ongakasekelwa wekondlo le.
iv. Yikulumo bani esemideni 33 no 34 begodu itjho ukuthini? Yitjho nokobana imbongi iyisebenzise ngawuphi umnqopho. (3)
UJohannes Mbongi Mthimunye wabelethwa emnyakeni we-1977 kuMhlolanja amalanga ama-27 eDennilton.Wasungula ngesikolo emnyakeni we-1984 eMasuku Primary school. Ibanga letjhumi walenza eBonginhlanhla Senior Secondary school eSiyabuswa. Ubelilunga leMpumalanga Writers Association. Uthome ukutlola emnyakeni we-1995.
Kufa ngangithi uzanento, Ngingazi bona Ubhiqa esibayeni seemfarigi, Uzenza umuntu uziinzibi.
Ngozi utjhinga njengelanga.
Nokho ubhebhule.
v. Mqondo wokubabaza.
ii. Umuda 5; sifaniso: Ngingazwelwa njengesiduli,
Ifikile ipisi
2.3 Tlola ubukondlo obubili obusemideni 1-4. (2)
Umuda 8: Singathekiso > Ngikho okusitjengisa idolo esele lisemnyango.
Imibuzo
Isirhunyezo Sekondlo
v. Yijtho-ke bona kubayini uthi ibizo leli lingathekiswe nalokho okubale ngehla.
Isirhunyezo Sekondlo
Nganghamela kuhle zam' izambatho.
ii. Ngokuzwisisa kwakho ikondlo le imbongi ikhombisa imumuntu bani begodu ingangani ngobudala?
vi. Ngisiphi isifundo esilethwa yimbongi ngekondlo le?
Iimpendulo
vi. Ucabanga bona kubangelwa yini bona imbongi isebenzise lomhlobo werhobelo ekondlweni le?
iii. Ngokuzwisisa kwakho kubayini imbongi ingathekise ikosi nomthombo ovinyilika amanzi?
Abazosirholela ekukhanyeni. Awa, angazi Sizayisenga ingazala.
Iinyawo zakho mntanthu, Zibuthakathaka kwezenwabu. Usimanje uyananya. Ngikutjelile ngoNofundo nefundo. Yena uyile usithele.
Ukurhobela-thoma
Iinkondlo zanje zidabuka emalimini wabamhlophe begodu umfundi kufuze angalibali bona amalimi wabamhlophe selathelela amalimi wabanzima kangangokuthi pheze yoke imitlolo esinayo ibukhuwa.
ii. Uhlahtululabonyana iqiniso limenza wakghona ukujamelana nayo yoke into ayitjhoko ngombana azazi bona akukhulumako ngasososke isikhathi kuliqiniso. Ngobufitjhani singathi umnqopho ukuthi iqiniso limenza wathembeka ebantwini nemphakathini aphila nawo.
Inga urhadekile.
i. Ummoya wekondlo nekhetho magama eliwuvezako
iii. Ngimuphi umqondo omumethwe mumuda 1 wendima 2?
v. Liveza umqondo wokugandelela sakugadangelwa bona kungabi nento oyenzako.
v. Nikela amabizo weenyoni atholakala ekondlweni le
ii. Tlola ubukondlo bangaphakathi obuvezwa mimida 4 no5.
vi. Tlola ubukondlo obusetjenziswe yimbongi emideni 30 no 31 bewutjho nokoba kubayini imbongi ikhethe ukusebenzisa lobobukondlo?
Zafela abaphilako.
i. Sihlahla.
Isirhunyezo sekondlo
Upheka kuphakululwa, uphakulula kuphekwa.
Itshimo nesiphoqo nawungakatjheji ungathi ziinthombe-ngqondo ezifanako kanti azifani.Akhe sizihlathulule ngasinye.
ii. Khombisa imihlobo emibili yerhobela etholakala emideni we-4, 5 no 6.
vi. Lisetjenziselwe ukutjho inyanga. Umuda: 18: Bathukule, barhaye ubafuthe.
Imbongi ikhuluma ngepi eyaba phakathi kwamaNdebele, aMakhuwa nabeSuthu. AmaNdebele kaNzunza athi nakabona bona abulawa khulu abalekela ngemgodini werholo azifihla khona. Kwaba kufitjhani ukuphepha kwawo ngoba adlelezelwa abe abotjhwa. Nokho abaseleko bakwazi ukubumbana bakha isitjhaba samaNdebele sasikima sandlondlobala. Umbuso wamaNdebele wawukwaMhlanga.
iv. Tlola ukurhobela-tjhigama ekutholakala ekondlweni le.
Khamba nazo nawungayi kude.
i. Itjho ukuthi balise izondo babengabaqwengileko.
iv. Ivumelwano-thoma: Imida 2, 3 no 4;"Ba__ ...." Imida 5 no 6; "Ma__ ...." Imida 18, 19, 20 no 21;"Ba__ ...." Imida 33 no 34; "Uku__ ...."
iv. Tlola umqondo ovezwa sigaba sesibili sekondlo le.
i. Tlola ubukondlo bangaphakathi obutholakala ngobunengi esigabeni sokuthoma sekondlo engehla.
iv. Ngokuzwisisa kwakho ikondlo le igama iNapo lijamele ini?
iv. NgebakwaMahlangu.
Imibuzo yokulungiselela iinhlahlubo
Iinkondlo-sililo/Eleji
Neenanazelo azifani: Abanye bazibiza ngoMgwezani, Abanye bazibiza ngoSirudla, Abanye bazibiza ngoKawule, Ngambala lona alikho. Iqiniso alikho.
Iimpendulo
?
Zingibalekele ezazingisingathile ngiyikutani, Wena owabona iinyosi ehlobo isihlahla sithelile. Kwafika ubusika bepilo, imibalabala nobukhazikhazi, Ilanga litjhinga msinya kube nokukhuthala, Kurhwalale kwande ukutlhuwa nokudinwa Zazingilandela iintombi ngobubele zilungile. Ngiphethe uburotho esandleni zilambile; Woke amalanga kimi zazibuthana, Wo-he! Ukubona kanye kubona kabili, Ngithokoza uZimu ngetjhudu abanye abanganalo: "Qinisa ngeqiniso izandla zami zombili" Ngikwazi ukubaduduza ekhaya ngabanganakho; Ngingabi namahloni njengomuntu opheleweko. Ekhaya bangamukele ngazozombili.
b. Ipendulo yakho kwaba liswazi.
Namhlanjesi ngitlhuwile, Amahlathi nemimango kuyile, Kuye akusabonakali nomfuyi, Sesengijame ngibambeke njengomloyi.
a. Libopha abantu ikatha.
Imbongi ibonga ngengozi eyenzakala endleleni yakwaMloto ngonyaka we 1993. Imbongi isivezela bona zinengi iingozi endleleni le (Ndima 2). Ngozi phuma ngozi tjhinga. Ngemv. kwengozi, kwahlongozwa bona ikhuliswe indlela le, ngikho imbongi ithi ilethe itjhudu leliwa (Ndima 3).
(iii) IINDIMA
Ungomunye wabatlole Isiyeziyezi 2 (iinkondlo)
- Imida 18 no 20 ineenthiyeleli.
Ijemu Iimpendulo
Amagama alandelako:
Ekondlweni le, imbongi ikhuluma ngelutjha lanamhlanjesi, elisaba ukufunda (Ndima 1 Muda 4) elidla iindakamizwa (Ndima 2 Muda 1), elidelelako (Ndima 2 Muda 2), elebako (Ndima 2 Muda 3), nelibamba ikunzi. Ilutjheli liyabulala (Ndima 1 Muda 2 no 3). Imbongi ilila ngokuthi asinabo abarholi bakusasa. Iyazaza ukuthi bangasirhola ngeqiniso isitjhaba. Ngikho ithi "sizayisenga ingazala". Itjho bona sizakubona ngabo.
Iinkondlo ezibuthelelwe encwadini le, zinemilayezo emanqophana nemiraro yepilo ephilwa gadesi. Ngakelinye ihlangothi iinkondlo lezi ziba yintatha yemiraro abafundi abahlangabezana nayo mihla namalanga. Zikhuthaza abafundi bonyana babe netjisakalo yokobana babe babantu abatjhisakalela ukuzijamela. Lokhu kuzokwenza bona babe babantu abanesibindi sokuqalana nanyana ngibuphi ubidisi abahlangabezana nabo.
ii. a. Sisenzamuntu
Umuntu woke bekahlophe Ukuyokufika lapho Lapho alima khona. Amacoco akakho kangako Mvulo sidiniwe,
Ikondlo le, ikhuluma ngomuntu osele azisola ezenzweni zakhe ezimbi. Imbongi ithi besele akhambe woke amazombe wephasi. Izenzo agade azenza zimbi ngoba uthi zikukufa (Ndima 2) begodu uthi wayesele athunjwe mnyama (mnyama umkhanyo ukhona (Ndima 3)). Kwangathi izenzo egade azenza, zazivela kuye njengezinto ezikarisako, kuvele elinye ihlangothi lokuhle kandi eqinisweni ziphetha ngokumbi (Ndima 6). Ikhowani, ngumlibhani wekhowe.
Kwanga umoyakhe ungaphumula ngokuthula!
Emv. kokufunyana imiphumela yebanga lesithandathu, Standard six, nge-First class, waya eenkolweni zefundo ephakamileko, eenkolweini ezilandelako:
nosibhakabhaka.
Isirhunyezo Sekondlo
Wasala udududu ngombana ulilahle.
Umtloli onelemuko tle begodu utlole neenkondlo. Ezinye zeenkondlo zakhe zakhutjhwa kuTsengo 1-5. Wanikela khulu ekuthuthukiseni imisebenzi yemitlolo.
Mthombo Ongomiko
Ungikhalimile iye, Angali ngiyavuma. Wathi ngingakhambi ebusuku, Wathi ngingakhambi nabesana.
Ligugu laMaNdebele, Uthembekile wemigidi, Ukhohlwa yena uyazikhohlwa, Ukhohlwa isivakatjhi somnyanya.
Umqondo wekondlo vane kumlayezo imbongi efuna ukuwudlulisela abafundi namkha abamukelilwazi. Lokhu yitjiseko imbongi enayo mayelana nokuthize efuna ukudlulisela abamukelilwazi bayo.Umbiko wembongi lo,ungathabisa,ulilise,udanise, uhlekise,ukhuthaze,ukhalime njll.
Iimbongo zekosi UMayisha II
Njengenyanda yeenkuni Khona sizakwaz' ukulihlula.
i. Isithiyeleli -Ifanangwaqa (b) -Ifanakamisa (a) -Ivumelwano-phakathi mbane.
(ii) Ukubuyelela
Isirhunyezo Sekondlo
v. Imbongi ingathekise umona nesirhuluthulu. Ngowakho umbono kungebanga lani imbongi yenze njalo?
Madzinyani aragwa sikhukhukazi, Mgolojani inga bunyonyo bobukhahlo, Watjhelela uMatjhelela inga kutjhek'itjheme. Ngithanda uMathandukudla osithela qede ngibhambalale, Ngivuke ngitswe ngekhwezi ngikhwele,
ii. Irhobela-phetha
Amabala
iii. Isivumangokuphika
Isiyalelo
Yelela: Ivumelwano-phetha yakhiwa bokamisa yakhiwa malungu
...........__ili.
ii. Ifana-mqondo (ukuphila kokufa) noma ukudla kuletha ukuphila, kodwana abanye kuyababulala ngoba bahlalela khona bangasafuni ukufunda nokusebenza.
Ziinkondlo ezazivele zikhona kwakade. Zingatlolwa phasi, zithulwa ngomlomo, ngendlela yokurhaya nangendlela yokuvuma. Kanengi kwakubongwa amakhosi, iintjhaba,iinkutani zepi,iinlwana nokhunye.
Kilekondlo imbongi iveza amazizo wayo indlela abafundisi bahlonipheke ngayo ngemisebenzi yabo. Ngamanye amagama imbongi isivezela bona umfundisi mumuntu onjani begodu kufanele bona alethe waphi amatjhuguluko eempilweni zabantu. Esigabeni sokuthoma imbongi isihlathululela indlela ilizwi lomfundisi lizwakala ngayo nangendlela abantu bafanele ukulimukela ngayo. Esigabeni sesibili imbongi isivezela indlela ilizwi lomfundisi lifanele lithobe ngayo iinhliziyo zabadanileko. Bese esigabeni sokugcina imbongi ibuza abafundisi bona nakungibo bajamephi. Ingabe bayakulandela abakutjhumayelako nofana njani na? Imbongi ibuye ithi nanyana inombuzo ngobujamo babafundisi kodwana iyavuma bona abafundisi babantu abakhulu begodu amakholwa athembele kibo.
Ngiseqa ........................
v. Mhlobobani werhobelo otholakala endimeni yesithathu yekondlo le?
Ngitlhuwile
iv. Tsenga isakhiwo sangaphakathi sendima yesithathu yekondlo le.
Iimpendulo
Amagama asakhela ukurhobela-siphambano emideni engehla le, ngu-geja
iv. Inqophise bona umntazana lo abaphathe kuhle ekhakwakhe.
(Ngelanga Iangomhlaka-02.09. 93 eSewula Afrika)
vi. Abantu babulalalene sekwanele.
i. Ngesaba umoya weTlhagwini, mma Afrika . Wangena kuwe kwathula Ummoya.
(i) Ivumelwano-thoma
Sedibeng State School eCullinan
v. Tlola umuda osetjenziswe endimeni yesibili onesifaniso bewutjho nokobana lesosifaniso siletha mqondo bani.
ii. Irhobela-phakathi; ____ namkha ______ (1)
-Inga umuntu uzakuvuka ayele futhi.
ii. Yivumelanothoma esemideni 25, 26 no 27: U_ ...
Namkha kumakhaza namkha kutjhisa, Namkha kuhlekwa namkha kulilwa, Namkha uregile namkha utjhonile, Namkha uyikosi namkha uliphandle, Ifindo liyeza, ilifu liyeza. Umunt'uzakufoma, asul'angaqedi. Kukorobane ilimi kuthuny'iinhluthu, Zizabe zehla iinyembezi, Zizabe zehla zingasulwa, Sele lifikile ithunzi, Sele afikile umathanyela, Angakheth'ibala lomuntu, Angakhethi ubujamo bomuntu, Ngombana ipilo lithuthumbo.
-Ngalipha
i. Ummoya wokudana. Imbongi idanise ngunina owayifihlela amaqiniso. Imbongi izithola sele isidisi ngebanga lokungazi iqiniso. Isola unina ngokungaphenduli Imibuzo yayo mayelana nobumbi obusemsaneni. Nangathana unina wayitjela iqiniso ibingeze yazithola isebujameni esele ikibo.
b. Ngaliphatha ngisabana nalo.
Umona
I. Kunebuyelelo-mqondo elilethwa ngu:"Lakh' ilizwi ....,"
v. Tlola ubukondlo obusetjenziswe emudeni wokugcina wekondlo le.
Iimpendulo
Imida 18 & 19: Irhobelaphetha > ..............ngawe,
Sabe ................
Zakhe ...
Ngikhumbule phetjheya kweLigwa
Chris Hani
v. Ngisiphi isithombe-nqondo imbongi esisebenzise ekurhayeni ikondlo le? Sekela ipendulwakho.
vi. Mqondophisana.
iii. Mmoya wokudana.
ii. Imida 4 & 5: Irhobelaphakathi > .............nilise.........
iv. Nikela umqondo olethwa ligama 'ehle" elitholakala emudeni wa-22 nolethwa ligama "hle!" elisemudeni wa-28.
Imbongi iveza lapha bona isirholwani ekhuluma ngaso sisetjenziselwa ukutjhisa abantu.
i. Veza irhobela-phakathi elisekondlweni le.
Ubudlhadhla buhlangene nokuhlakanipha
Malobola J.N.
Ngenyama senza isitjhebo.
iii. Imbicani nomsobo.
Ummongo wekondlo ngilokho okutjhiwo yikondlo. Kwesinye isikhathi ummongo kuthiwa mqondo wekondlo. Imbongi ingaveza ekutjhoko ngendlela ezwakala lula , bese sithi mumongo nofana mqondo osetjhatjhalazini nofana osebaleni. Kwesinye isikhathi imbongi ingaveza ekutjhoko ngendlela egwagwanisako, bese kuthiwa mumongo nofana mqondo ofihlakeleko nofana obhacileko.
iii. Umuda 3: Inga urhadekile. Umuda 12: Zibuthakathaka kwezenwabu.
Laphuma njengemihla, Laphakama lihlophe Ukuzifihla kunina. Imisebenzi yemihla Irheme ngerherho layo.
v. Hlathulula okutjhiwo yikondlo ngomuda owodwa.
a. Umuda 11.
##lelitshayo lobukondlo ekondlweni yakhe ethi: "Ngilisani Ngiphaphe!" Sizanidzubhulela imida enembileko kwaphela.
ii. Tlola imida enebuyelelo-mqondo esetjenziswe esigabeni sesibili sekondlo engehla utjho nokobana liletha mqondo bani ekondlweni le.
i. Ivumelwano-phakathi elitholakala emideni 2-6.
i. Bukondlobani obusetjenziswe yimbongi emideni engenzasi
Umtloli onelemuko tle begodu utlole neenkondlo. Ezinye zeenkondlo zakhe zakhutjhwa kuTsengo 1-5.Wanikela khulu ekuthuthukiseni imisebenzi yemitlolo.
Incwadi le ilibuthelelo elihle elikarisako leenkondlo, begodu imumethe iinkondlo ezimatjhumi amabili nambili zezinga eliphezulu. Umbutheleli weenkondlo ezisencwadini le, ukwazile begodu uphumelele ukukhetha iinkondlo ezinemilayezo emanqophana nobujamo bepilo yagadesi. Lokhu kuzokwenza bonyana abafundi bencwadi le, babe namakghono wokujamelana nokurarulula imiraro abahlangabezana nayo emaphilweni wabo qobe liphuma litjhinga Ibuthelelo leli limumethe imihlobo ehlukeneko yeenkondlo ezingekhe zatjhwaba, ezimumethe koke okumatshwayo afuneka ekondlweni.Incwadi le yihle khulu begodu izokwenza abafundi bonyana babe namakghono wokutsenga iinkondlo ngefanelo, nangokulandela imigomo yefundo ye-outcome based education.Ngamanye amezwi incwadi le itloleke ngendlela yokobana kube lula bonyana umfundi ayisebenzise bekayizwisise msinyana. Ekugcineni kwenye nenye ikondlo kuba nemibuzo ephendulwako, begodu nomsebenzi ophiwa abafundi bona bawenze. Lokhu kuzokwenza bonyana abafundi babe nekareko yokwenza amarhubhululo ngemihlobo yoke ehlukeneko yeenkondlo. Okhunye okukarisako ngebuthelelo leli, kukobana zoke iinkondlo ezitloliweko zikhambisana nemilando yabatloli bazo ngamunye. Lokhu kuzokwenza bonyana umfundi ngamunye akwazi ukuzakhela isithombe-ngqondo somunye nomunye umtloli wekondlo leyo ayifundako. Ngokufunda incwadi le, umfundi uzokuba nekghono lokutsenga iinkondlo akhuphe lokhu okulandelako:
vi. NguMtjhiwa.
Babiza basithi: Baba kebabo abobaba. Mina vane ngithi: Ubaba wathi ....... Ngikhuzwe ngetjhada.
a. Irhobela-phetha
Zona ziyasehlelwana
vi. Mmoya wokudana nofana wokuzisola.
Imitlolo
Ukufika Kwami Ekhaya (adult)
Tlola umutjho ngamunye onesithombe-ngqondo esingenzasi:
Ikondlo le, ikhuluma ngesokana elalithanda intombi kodwana yona ingaboni bona iyathandwa. Lalilulukela nalibona intombi le, liyibongelele ngehliziyo likhanuka ukuyikhulumisa lizibike kiyo.
Iinyawo Zakho Mntanthu
1.2.3 Wokufanisa umuntu onzima nelahle (2)
Isirholwani
Sirarekel' imizi esel' imilotha, Sisale sibuzana ngembangela? Ngiyabuza, ngubani na? Abanye bathi mXhosa, Ngiyala.
Itshimo singalibiza nangokuthi sitjhubo. Itshimo, kusetjenziswa kwamagama atjho okuphambene nomqondo nofana nalokho okungikho kwamambala. Ngamanye amezwi itshimo yikulumo ephambene nalokho okungikho. Akhe siphethe ngesitjengiso sesonede ka-Skosana PS ethi: "Isinanja". Sizanidzubhulela imida enembileko kwaphela.
Abanye bathi mZulu, Ngiyala. Mina ngithi mumuntu wommango, Mina ngithi liphandle, Elingafuni sibambane, Sibambane, sibumbane sibe munye
i. Sifaniso imbongi ihlathulula ubunye ebenabo nabalwako.
Mma Wami
iii. Umkghadi ngugubudu emanzizi: umutjho lo, umumethe muphi umqondo? Ngisiphi isithombe-nqondo eisetjenziswe kilomutjho?
Angez' usamfunyana. linyawo zakho mntanthu, Zikhamba kabuthaka Inga ubanjwe yimbodongwana. Lis' ukuzigila ngomung' ungekho.
Ilangelo lalitjho bona sekwanele ukuthuluka kweengazi nokubulawa kwabantu batjhiye abentwana bazintandani (Ndima 5 Muda 3; 4 no 5). Imbongi ithi nokho lokhu kuthula komzuzwana engeze kwahlala isiphelani (Ndima 2 Muda 5 no 6).
iii. Tlola yoke imida esekondlweni eneenthombe-ngqondo ezingenzasi.
Â· 1996: Wazuza i-BA(Hons), e-UNISA
Emini azikhombe isibhakabhaka.
Ikondlo le ikhuluma ngomma owendileko kodwana angahlali lapho endelekhona. Kwafika lapho sele akhumbula ekhakwakhe wathatha isiquntu sokutjhiya indlu ekulu egade ahlala kiyo wabuyela ekhakwakhe.Yeke uyathokoza.Angathokoza balapho egade ahlala khona nofana angathokoza isiqunto esihle asithetheko sokubuyela ekhakwakhe kanti godu angathokoza bona angasafuni ukuhlala lapho egade ahlala khona.
i. Irhobelo-thoma emudeni 11 no 12 yabo > Ngavakatjhela
##ka-Jiyane D.M.ethi:"Kuyini?" sifunyana isimanyaniso.Sizanidzubhulela imida emibili
Bazali bami nangiphutha ngisesemncani, Nangikhasisa ngatataya, Nangifukamela njengesikhukhukazi amadzinyani, Ngacapha isithepha ngelimu, Kwaqina ngho ithambo. Gadesi ngiyazisola.
c. Isingathekiso. (3)
Abanye ipilo
Ni
v. Tlola ubukondlo obusetjenziswe yimbongi emideni 48 5 50.
Isirhunyezo Sekondlo
Sesengeluk' intambo Ezokuba ngeyam' indlela Engisa KuNomalanga, Unomalanga ilanga lami. Maye ....... uNomalanga! KuNomalanga ngatjho Bangatjh' abantu, Bona ngizazibeth' isifuba ngaye, Ngatjho laba linye ngathi:
Iimpendulo
i. Kukhulunywa ngabantu besibongo esisodwa, babina isibandanai esisodwa, bangabesithakazelo esisodwa begodu babelthwa liqhegu elilodwa.
1.2 Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
Imida 21 no 22: Iya, ...
i. Indima 2 umuda 3 imbongi isivezele iinthombe-nqondo/iimfenqo ezimbili. Zidzubhule utjho bona zingimiphi imihlobo, begodu utjho nokobana kilekondlo zitjho ini.
1.1 Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
Isirhobela-sikhathi
Indima 1 umuda 3 (a)
iii. Yitjho bona imida ngamunye kwengenzasi imumethe mhlobobani esithombe-ngqondo.
-Ikwele -Amala nezondo
i. Tlola izenzukuthi ezisetjenziswe ekondlweni le bese utjho bona ziyithinta njani ihlathululo.
Isirhunyezo Sekondlo
Ngiyathokoza mthombo ongomiko, Ngiyakuhlonipha Mthombo ongomiko. Ngafika kuwe ngingazilitho, Ngeza kuwe ngingakaphathilitho, Ngatheleka kuwe ngingasilitho,
ii. Inqophe ukuthi ikosi yikosi kilabo abazi ukuqakatheka kwayo, abayihloniphako nabaziko bona umsebenzi wayo khuyini.
?
UMbuso wembethe isizi. Kwalila uMnyango Wefundo, Khona unyaka sele wonde kangaka? Awa, ukwelusa kubhalile, linkomo zifahlile, kubhalile.
Tjheja: Umfundi ulindeleke bona atlole zine zeenthombengqondo ezibalwe ngehla. Nanyana isithombe-ngqondo esisodwa singatlolwa bekube kabili akutshwenyi.
Owangiph' ikakaramba yomyenami,
v. Tlola isithombe-ngqondo esisetjenziswe ngobunengi esigabeni sokuthoma sekondlo le.
Mamelodi High School, eMamelodi
Kiyo inkodlo ka Ntuli MS ethi Umona, ivumelwano-phakathi livela emudeni wesibili othi "Sirhulurhulu sirhuluphel'umnyama"
Â· Ziyangezelelwa ngokweze hlakalo nesikhathi.
v. Imbongi isivezela ini ngomuda 4?
Isirhunyezo Sekondlo
Umbuzo 1
iii. Tlola imida emibili enesithombe-ngqondo sokufanisa.
iv. Irhwala: Ukubamba isimbi umlomo (nezinye)
ii. Iye imbongi ikwazile. Ikondlo le, ikhuluma ngetayere elelisetjenziselwa ukutjhisa abantu. Lokho sikuthole emudeni 3, igama elithi kubobamkhulu kutjho bona uyabulawa , Umuda 11 igama elithi atjhe & avuthe. Umuda 12 igama elithi asafuthunyezwa okutjho bona angakavuthiswa nomuda 13 igama elithi sephulwe okutjho bona itayere likhutjhwa emuntwini angakathungelelwa.
Â· 1994:Wazuza i-BED, e-UNISA
Ithabo Likuphi?
Iimpendulo
Imida 7 9: Zkhe ...
Kilekondlo imbongi ikhuluma ngesithandwa sayo ebeyizibophelele kiso isikhathi eside kodwana ekugcineni sayilahla. Imbongi ithi yona nesithandwa sayo babethembisene izulu nomhlaba, kungiloyo naloyo azibophelele ethandweni kangangokuthi bebangasaboni abanye abantu ngaphandle nje kokuzibona bona basethandweni begodu bababalelana. Umuda woku-1 no wesi-2 usitjela kuhle bona leziinthandani kade zisiwa zivuka zithembisene ukufa nokuphila. Ukuthi kwagadesi abasathandana kuvela esigabeni samaswaphela emideni 29, 30 no 31 lapha imbongi isithi "Walilahla ithemba lami,Wasiphula isithembiso sami, Wasiphula isithembiso sakho" lokhu kuhlathulula bona koke ebekuhlangenwe ngakho kuphenduke ilize.
Ivumelanophetha
Indl' ekulu ngayiqala kabili kathathu; Ngakhumbul' okwadlulako nokusezako, Ngajama thwi! etatawin' elitalala! Ngapheny' imikhwani yesiphila, Nganghamela kuhle zam' izambatho. Salani kuhle mabodakaz' amhlophe, Salani ngokutlhogomela niyelele abezako. Ngikhumbule phetjheya kweLigwa Ekhabo lanosokanami: Owangiph' ikakaramba yomyenami, Ngaritjhw' emin' ethe saka! Ukuthokoza kwami kwaphelela. Bakwethu ningangikhukhutheli ninginanabele, Kazi nami ngingewekhaya, Baba.
Usitjhiye ephasini emnyakeni we-2005 kuNtaka amalanga naka-13.
...............ngawe.
Kwanga umoyakhe ungaphumula ngokuthula!
Licimile Ilanga
Sirarekele ...................
Ijemu
iv. Nikela isilungelelo sebizo esisetjenziswe yimbongi ukugandelela ukunyefula ekondlweni le.
v. Wangitjhiya kusesebusuku.
Kazi nami ngingewekhaya, Baba.
i. Uphakathi kwehlathi, ujame wedwana
vi. Lirhwala: Inqophise kilabo abangaboniko bonyana intombi okuhaywa ngayo la inamehlo amanengi.
ii. Mmoya wokudana.
i. Kilekondlo imbongi inqophe ukusiyelelisa ngezinto eziqaleka inga zihle, ziyipilo begodu zimnandi kanti isiphetho sazo kukufa. Imbongi ikhalima bantu bona balise izinto eziyenga inga ziletha ubumnandi batjhugulukele kuZimu.
vi. Yindlu ehlala amasokana
a. Rholo labanzima, b. Ujame njengekutani, c. Ngiyathokoza mthombo ongomiko
iv. a Ngisiphi isithombe-nqondo esisetjenziswe imideni emithathu yokuqina yekondlo.
Kwakukusutha kwendlala, Kahlamanzana kumbi, Kwakuthungwa amabhetjha, Avunulwe kukarise KwaMahlungulu. Naso imbokotho ngesibuyeni, Ilitje lokusila eqadi kwayo. Kwakungasikudla kukuphila kokufa, Amadoda ajame ngeziswana, Afuze iNtatjanaMaNdebele, Gadesi khohlwa ngamaphotho, Gadesi khohlwa ngesirholwani, Dadwethu bhinca ingubo, Ulandelane nomnakwenu, Niye KwaNofundo, nazi uZimu.
Isimanyaniso
Iimpendulo
vi. Mabhunu ahlala enarheni le.
Umuntu Mumuntu: Malobola J.N.
Bosmansfontein
Imida 3 no 4: Irhobela-tjhigama > .......................sirarekile,
1.3.1. i. Irhobela-thoma
Serenity Primary School eRayton
Iya, ...
Ikondlo-sinyefulo
Gadesi sengikhamba njengenyoka, Ngikhamba ngikhukhutha, Ngikhamba ngibhaqa, Ngifana nomqasa ngiyazunywa, Nabezimu bekhethu banginghalile, Bangifulathele bangiqalile. Ngiyazisola, Bizani abangani bami Bizani iinhlobo zami Bangihloboke ngisaphila nje, Ngafa, bazangibonela ilikade, Ngiyazisola bazali bami ngiyazisola.
Namtjhana bangathini ngami, Ngiyaphefumula, ngeqa intaba. Ngifukula safukwani, Ngidosa yengqondo ikoloyi, Ngibona ngapha kweenkungu zokusa; Ngitjho ngisithi: "Baba!" Baba ongithwesa umqakaniso, Umqakaniso wezungu lamathuthumbo, Ngirhuluphele ilwandle, Elidunga amanzi ngamagagasi Amhlophe njengesiwezulu Siwela abanganatjhudu.
Ngitlhuwile, ngihlulukele umuomuela, lye, umtshadlho nomvilo Ngihlezi ngaphasi komtholo. Gadesi uphi ummango? Uphi wekhethu umlanjana Ngisele amakhaza njengerhwaba? Ngipholise ihloko eqaqamba njengezulu, Iqaqamba inganaduma.
Ngiyathokoza Mthombo ongomiko. Uphakathi kwehlathi, ujame wedwana Ujame njengekutani, Usiza abancani nabakhulu Ubapha ituthuko ekulu.
Ukurhobela-phakathi
Umlobokazi ngumakoti wamaNdebele. Ikondlo le ikhuluma ngomendo wesikhethu. Umakoti wamaNdebele ukhamba kancani agubuzele (Indima 1 Umuda3) Kwakulotjolwa ngeenkomo ingasi imali (Indima 1 Umuda 5) Amadoda akwakwazela ngendlela yokuthamba ngeenkhande lokha nakemukela umakoti. Kilekondlo imbongi ikhalima umakoti bona angakhulumeli futhi (Indima 5 Imida 3 no 4) ikhalima unosokana bona angalwi nomakoti (Indima 6 Umuda 7) begodu ikhalima nomakhelwana bona angahle ahleba abe ahlole ngemithangala (Indima 5 Imida 5 no 6) kodwana kuhlalisanwe.
iv. Tlola igama elisetjenziswe ekondlweni elitjho ivalo.
Lizungu labantu boke, Silingana abantu boke, Mphekeleli wabaya kibobamkhulu, Mrhuweleli wetjhada elibaleka iindlebe. Sidosa umuntu isikhathi sifikile, lye, nanyana singakafiki. Abanganeno bagida igido Lokuzibuyisela ngombana badlelezelwe: Ilizwi lesililo lizwakala ngaphetjheya, Wegazi elimbi avuthe amathambo, Atjhe aphele kungakalinyukwa. UNotjhudu athi asafuthunyezwa, Kuye sephulwe isirholwani. Icala ligwetjwa linengi; umbulali uyedwa.
Akwenzako kwaziwa nguye, umona.
Mala wabuyaphi? Imiz uyiphulile. Usivunguvungwani mala. linthandani zitlhalene ngawe, Izelelesi zibotjhiwe ngawe, Ineng' ulibulalisile, Ngawe ityile lifile. Mala ndina! Ngilisa inala ngilisa! Ngilisa ngiziphilele ngeqiniso, Ngilisa ngivume zam' izono, Khon' uZim' azangilibalela.
iii. Irhobela-thoma.
iii. Laba abakha ngeqepho: Sitjho ukudelela nofana ukungabi nehlonipho.
i. Ikondlo le ineendima ezilinganako begodu inemida evalekileko ne vulekileko.
Isirhunyezo Sekondlo
Iimpendulo
iv. Silungelelo samabizo u-ndina.
Iimpendulo
iii. Sithombe-ngqondo bani esisetjenziswe yimbongi ngobunengi nayitlola ikondlo le?
IMIBUZO YOKULUNGISELELA IINHLAHLUBO [ILIMI LEKHAYA]
Iziqu azizuzileko:
Wangenza qiniso, Wangenza ngaba mumuntu, Abakubalekelako bona Bayokuphelelaphi qiniso? Maye laphel' iphasi!
MaNdebele ngazomba iphasi, Ngabona ngewami amehlo, Abanye babona ngewabanye, Ngezwa ngeendlebe, Ngingazwelwa njengesiduli, Umuntu yena semumuntu, Zakhe aziqedwa phu! Zakhe azibonwa zoke, Zakhe azicimeli cime! Zinande zivumbuluka Zinga mamanzi avinyilika.
ii. Dzubhula umuda ohlathulula bona imbongi ikhuluma ngamaNdebele aphelele.
v. Sisenzamuntu / isenzasamuntu.
-Wangipha ubukutani, Namhlanjesi
Emideni le isimanyaniso sibunjwe ngo-inga no-senga. Ngokwenza njalo, imbongi icacisa ekutjhoko.
Irhobelo-thoma emudeni 17 no 18 yabo > Ngangigangela
iv. Sekela ngawakho amagama bona kuba yini uthi imitjho oyibale ngehla (iii) ibufakazi bokobana kukhulunywa ngabamhlophe.
lye, iinthebe zihlwa ziphuphuma, lye, iimitlhodlho ihlwa imanzi, lye, unotlabalala arhanyulwa angaselwa. lye, ngitlhuwile, layizolo likude!
Langa Lokuthula
Athi: siyokuhlakula, Ngithabe ngithande Ukuzibona nginobaba. Ngisathi ubaba Ngombana ubaba ngubaba,
1.1.5 i. Umuda 13: "Awa, angazi" (1)
a. Indima 4.
vi. Ihlathulula ukuthi yagcina ngokuzithwala ngebanga lokufuna iqiniso unina ayeyifihlela lona.
Lemibuzo eziintjengiso kilesisigaba izakusiza bona ukwazi ukulungiselela iinhlahlubo zegreyidi 12.
iv. Ngokucabanga kwakho ungathi kubayini imbongi ingathekise ikholitjhi yezefundo nesithakgha?
-Abantu babotjhiwe kwezwakala
Wangibopha ihliziyo, Ngaphola amaloyo, Ngahluba njengenyoka, Ihluba ikhasi layo, Kwakhanya inyanga Isiyeri sakhanyisa indlela.
Kude la kuyiwako Mntwana wekhaya. Phos' iinyawo zakho. Yintoban' ekurhadako kanti? Kuphehlwa ebilako!
Ulilunga lesiNdebele Language Board.
v. Kunevumelano-phakathi nesithiyeleli.
Ugeja ngombala ohlaza sasibhakabhaka, Isibhakabhaka setshayo lokugeja.
Iindawula
Uneenkanuko zomlambo ogelezako, Unehliziyo ede, Unehliziyo yamarhamaru, Nakuyingubo yona Uyidosela ngancanye, Wafuthumela ngapha, Uyidosela ngapha. Ukukhamba uyakhamba, Iduduma lokujama uyalibeka; lye, alibeke ajame na? lye, afike aphumule na? Izabe ingasimumuntu, Zakhe iinyawo azidinwa, Kudinwa ihliziyo.
Bayethe, konjani yezulu, Bayethe ngwenyama, Bayethe ngwenyama koNdebele, Wena sigqumukela ngelwandle Wabhal' ukucwila ubambelele Ngobulembu butjhelela. Wayamela ngaphetjheya Uqaqada phezu komgogodlh' Ingwe yavaleka umlomo Ikghanywa magagasi aphephulwa Mmoy' abezimu; ilwandle Linganamzimu Ingwe yafiphala umbala, Yabulawa yindlala INgwenyama ikhona Isingethe iNdlovukazi Ivela epumalanga inga etjhingalanga Akunaphasi Kwahlangela naBekunene Batjho basithi: "Bayede! Bayede Ngwenyama!" Batjho kuMayisha II, kaMabusabesala, Ilanga elatjhinga mhlomunye Liphahlwe bezimu bakhumbule Erholweni koNomtjherhelo. NguMayisha II, wobuso obuphazimako, Buphazimela abangabaniko, Basithwe matjhiya ubude. NguMgwezani eenhlangwini: Isiba lobukhosi langahlonywa Nguye mphambo, Intonga yemtjhade yangafumbathwa Nguye mphambo MaNdebele. Kude! Kude! Kuseduze la abuya khona, Kuseduze, kude la aya khona. Dundubala hlanga leMthambothini, Wena obhodabhode wabuya ngenenginzima, Wavela wabikwa, Wabikwa neMarhorheni, Kwanga iintangaziyaphela Zingaqedwa. Ubuthwa bathi bunzima Bavela bumhlophe wabusingatha Bunjalo, uzila umkhosi Ohlatjwa ungakalawulwa Imikhosi ilawulwa. Weqela kezikanoondovu, Waphatha zesiba lefundo, Ilwazi larhatjheka njengeentinzantinzani. Usilwa ipi yengqondo, Izalukazi zakghanywa ziinolwani, Kuvumbuka wena Ngwenyama, Uvumbuka njengekhowe. NguMayisha II, ilanga lakwaNdzudza, Ungakhonjwa ngomuno, Omkhombako uyazihlolela. Uzihlolela ubukhazi buthutha, Uzihlolela isinanja libalele, Lagubuza abizwe ngehla kwamafu. NguMayisha II, ingwenyama: Ligugu eligegeda abanganasithunzi, Abanesithunzi libahluba iinsasa. Gidi! gidi! gidi! Uyagidizela Ngwenyama; Udundubala njengentaba, Utjhinga njengesiziba, Usingatha usingathe Nabasemasisweni, ije Bakwendlalele ngesibuyeni Bafunga iimfungo zomoya. Batjho ubavuthela ngomoya, Baphephuka baqale emv. Zungu elimhlophe; LakoNdebele ahlezi etjeni; LakwaNdzundza lifuze uFene; Mabhoko! Mkhulu uNyabela. Ngwenyama! Sisidu aziqedwa!
ii. Isal,' imhlophe kwegabhogo. Ungazifihli njengecili Vel' emkhanyweni njengelanga. Uhleka inga awufuni,
ii. Tlola loke irhobelo-tjhigama elivela ekondlweni engehla.
v. Umuda 29;"Ngafa, bazangibonela ilikade"
vi. Ngitjho khona kuNdebele
ii. Irhobela-phetha
Awa, ziyarhubhulula, Zenze ugogo umloyi, Zenze ukghari umloyi, Zenze unosokana umloyi, Ngizo zona, ziyarhubhulula
v. Esigabeni sokuthoma sekondlo le kusetjenziswe khulu isithombe-ngqondo sesifaniso; imida 2, 4 no 6.
i. Tsenga isigaba sokuthoma sekondlo engehla ngaphasi kweenhlokwana ezilandelako. a.Isakhiwo sangaphakathi b.Isakhiwo sangaphandle.
v. Imbongi isemqondweni wokuzinikela kuZimu.
v. Unotjholotjholwani abulawe kutjholozela.
v. Tlola umuda onevumelano-phakathi osetjenziswe endimeni yesi-3 ekondlweni engehla.
Ummoya wekondlo
U Ongayaziko ubona ngayo, Oyaziko ufunda ngayo, kuyibalekela kukweqa, Kukweqela phezulu ungaweli phasi.
iv. Imbongi inqophe ukuthini emudeni we-25 ekondlweni le?
Ilimi lokuThoma lokuNgezelela
Isirhunyezo Sekondlo
Njengezulu nephasi atjhidelene. Kodwana mina nawe siyinyanda, Ebotjhwe sithakgha samambala, Sona esathabisa amazuba nasiyibophako, Sona esadanisa iimfene nasiyibophako. Ekutatayeni sabe sisoke, Ekuqothaqotheni iinkukhu sabe sisoke, Itshele yabe imdlalo omnandi, Kodwana amagqubu bekanganandawo Ngombana banjalo abanombuso ezulwini.
ii. Yitjho bona mhlobobani wekondlo le bewusekele ngemitjho ebufakazi besiqunto osithetheko.
Iye imbongi isebenzise ilimi lobukondlo. Imbongi isebenzise iimfenqo (iinthombe-nqondo namatshwayo afaneleko)
Ntuli M.S.
Iimpendulo
Zuba ngiph' iimpiko Ngiphaphe ngiphaphe ngiphaphe... Ngiye phezulu phezulu phezulu... Ngiphenduke ngiphenduke ngiphenduke... Ngibuye ngibuye ngibuye
iv. Sisaga: Sihlathulula bona umuntu ukghona ukukhuluma into kodwana yen
i. Tlola umutjho nofana imitjho ehlathulula bona ukufika kwabamhlophe kwaletha itjhuguluko eempilweni zabantu be-Afrika
Mahlangu M.S.
ii. Sihlanakela.
ii. Ukubona kanye kubona kabili > Siletha umqondo wokobana isokaneli selibubonile ubutjhwapha balo begodu liyatjho nokobana lokho ngekhe kusenzeka.
Ngabuza ngifuna ukwazi, Ngabuza bonyana kungebanga lani. Ipendulo yakho kwaba liswazi, Ipendulo kwaba ziinhlamba. Wathi ngingabuzi okunengi
Tjheja: Nanyana ngiyiphi ipendulo enikelwa mfundi abe ayisekele ngokuzwakalako yamukelekile.
v. Tlola umuda owodwa onesithiyeleli otholakala ekondlweni le.
Umlando Wembongi
Ngaphasi kombuzo lo, phendula imibuzo EMIBILI kwaphela.
INANI SELILOKE [35]
Emudeni wamaphelelo wendima yamaphelelo,imbongi nakhona iveza ukuzaza ngazo ngombana iyelelisa bona angeze zakusa ndawo nayithi "Khamba nazo nawungayindawo."
ii. Tlola igama elitholakala ekondlweni elitjho ibandlululo.
Irhwala
1.1.3. Iinini/ziinini. (1)
-Sabona ubuso befene
(Imihlobo EMITHATHU kwaphela)
Qiniso, Ulilanga longabonik' umuntu, Boke bayakubalekela, Boke bakusitha ngelaka, Babodwa abakwaziko.
iii. Inqophe ukusivezela bona isokana ekhuluma ngalo ekondlweni le belihlamazana.
Siyabuswa L. P. school
Itjhuguluko
Ngidanile ndlela yakwaMloto; Ngibeke ithemba lami kuwe, Wahlanganisa ikwaMhlanga nePitori, Kwavukelwa kwagodukwa
Indima 4, imida 3 & 4 imbongi isebenzise ibuyelela-ngqondo ukuveza bona bakhona abazithabelako kodwana ngelinye ihlangothi ziyavilaphisa. Imbongi isonga ikondlo ngokuveza imiphumela emimbi yokuba marhamaru (Muda 9 &10), nasele ubiza iinkwekwezi ngamabizo waboyihlomkhulu vane kukumbi.
Awa, ziyarhubhulula,
Mbizo yeentjhaba zeSewula-Afrika, Ngikubiza ngebizo Ngingasililitho ephasini; Ngithi ndabezitha! Mbizo yokuthula, Mbizo yecolo, Ngithi bayethe kuwe.
i. Veza ukurhobela-tjhigama okusetjenziswe ekondlweni le.
iii. Imbongi isitjela ngesokana elalilandelelwa bentazana ngehloso yokuzuza kilokho elalinakho. Iintombezi zazingalithandi isokaneli kodwana bezithanda izinto zalo. Ngetjhudu uZimu wabanalo lakubona lokho latjhuguluka, azange lisazinaka. Esikhundleni salokho lazikhethela uZimu belakghona nokondla bakwabo.
Khuyini?
Phasi enzasi erholweni, KwaMahlungulu kwasala abantu Kwaduma izulu kwamekeza umbani, Kwatjha isikhuni kwasala umlotha. Kwahlwa emini iNdebele liqalene noMsuthu,
v. Mhlobobani werhobela otholakala emideni 6 no 7 ekondlweni le?
Ngiyokuhlala hlali, EMerik' enganinaniko. Zuba ngiph' iimpiko Ngifuze indlu yami, Ngifuze iinhlobo zami,
Umuda 5: Isenzukuthi; "Kwaqina ngho ithambo" (3)
iv. Irhwala.
Amala
Iimbongo Zekosi UMabhoko
Imida 13 no 14: Unehliziyo ...
vi. Ngokuzwisisa kwakho ikondlo le ngelinjani ilifa elingakajwayeleki okukhulunywa ngalo kile kondlo?
v. Itayere lalisetjenziswelwa ukutjhisa abantu ngesikhathi somzabalazo. Nabakutjhisako babelilengelelisa entanyeni njengesirholwani bese balithela ipetroli balithungelele ngomlilo.
Ikondlo le ikhuluma ngetlawana elilinga ukuzifumanela isokana elizalanelisa, lilise ukugelagela namasokana ngehloso yokufumana elilifunako. Lifuna ukuthola isokana ekungilo ngombana sele likhulile (Ndima 3 Muda 3)
Imbongi ibonga ilanga langomhlaka 02-09-1993, lelo elamenyezelwa njengelanga lokuthula ngemv. kwemiguruguru eyayembethe iSewula Afrika. Ngalelo langa kwathula yoke into ephilako nengaphiliko.Abantu nemitjhini neenkhwelo.E- World Trade Centre lapho kwakubanjwe khona iinkulumiswano nakho kwathula isikhatjhana ngoba kwakuyelela ilanga lokuthula.
Jemu unesikhozi KwaNdebele, Isikhozi owasakha neNgwenyama, lngwenyama uNyabela, Owakha ngawe sakhe NeSewula Afrika Etja, Yebutho lakaRolihlahla Mandela, Umengameli wayo.
Â· Zingatlhanywa bezitjhiwo nanyana ngubani.
b imumethe muphi umqondo.
Umlando Wembongi
ii. Isakhiwo sangaphandle sekondlo
iv. Tsomula igama elitjho ukukhambisana elitholakala ekondlweni le.
iv. Tlola ibizo nesibongo sembongi yekondlo le.
Ungomunye wabatlole Inaba Lesizungu (iinolwana)
1.2.2 Ummoya wokudana (1) -wabetjhwa (1) -isililo (1) -intandane
iii. Igama elithi "ngifuze" emideni 19-20 limumethe iinhlathululo ezimbili ezingafaniko. Tlola iinhlathululo ezimbili khona kuzakuvela bona uyayazi.
Ifuyo ayisekho, Iginywe yipisi ifikile, Edlule naye uyabekwa, Alandulwe igadango.
ii. Isakhiwo sangaphandle sendima yesithathu.
.........................ngitjho.
vi. Ukutjhiya.
UZandile Sophie Shongwe uNaMgwezani wabelethwa ngoRhoboyi emnyakeni we-1956 eHendrina eplasini i-Wittekrans.Wasungula isikolo eMabuyeni L. P. school.Wabese uyokwenza ibanga lakhe lesi-6 eHendrina Community school, JC Mhlabetsi. Ibanga letjhumi walenza eSoshanguv. High school.Wenza i-Secondary Diploma e-TCE, i-BA ne-UNISA. Uragele phambili neCreativ. writing.Wafundisa eenkolweni ezilandelako:
Nanyana ungangithuka, Uthi: ngeqa amagama wakho. Kwaphela khumbula lokhu: Wangifihlela iqiniso lakho.
1.4.2 Okutjhiwo yikondlo. (7)
1.4 Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
Mfundisi
Zembula ziveza beenhliziyo
v. Imbongi isisebenzise ngomnqhopho wokusivezela bona singezwa abafundisi nabakhulumako sithathe kwangathi benza koke lokhu abakutjhumayeza abantu.
b. Isakhiwo sangaphandle: -Imida 1no 2: Imida le ngamunye unevumelanophakathi:;"Ngi_ ngi__" -Imida 1 no 2: Irhobela-thoma; "Ngijamile ....," -Imida 2 no 3: Irhobela-tjhigama; " ................ ngiyaqalaqala;"
ii. Isenzukuthi: Liba bov. be ngePumalanga (nezinye)
Ngidinwe kuhlala lapha, Lekhethu ngilazi Ukunghanghabala kwalo. Lobudlhayela buhlangene Nokuhlakanipha. Ukusebenza lilize lakolize, Ukufukuza ingurumela, Kuba lilize lakolize. Itlha ingasoze yahlangana Neqiniso nanyana kukunini. Kade saba yifukwani Sifukuzana nephasi.
Isibonelo: Ikondlo ka Malobola JN ethi, "Isirholwani" imbongi izwakala ngathi ikhuluma ngesirholwani kanti imbongi ikhuluma ngetayere elalikghwayejwa entanyeni yomuntu lithelwe ngepitroli bese umuntu loyo uyatjhiswa. Lokhu kuvela lokha imbongi nayithi, "Mphekeleli wabaya kibobamkhulu",umuda 3.
Iimpendulo
Bonyana yini elumako ebesaneni. lye, ngakhamba ngekani Ngombana ngifuna ilwazi. Umvuzo wakho kwaba budisi, Kwaba ngilokhu okubonako.
Ungomunye wabatlole iHloya (iinkondlo)
Urhurhulwa mamanzi;
Iimpendulo
Imida 3 - 6 > Nga__.
Nithi ngibo laba na?
iii. Mhlobobani wesithombe-ngqondo osetjenziswe emudeni wokugcina Wekondlo engehla? Yitjho nokobana sisetjenziselwe ini.
v. Usetjenziswe njengesingathekiso
Ukufa kwakungasikufa, Ue, kwabelethwa kukufa. Kwahlonitjhwa kuyipisi, Kwaba sililo kwaphela.
Emv. kokufunyana imiphumela yebanga lesithandathu, Standard six, nge-First class, waya eenkolweni zefundo ephakamileko, eenkolweini ezilandelako:
ii. Ngokuyelela okutjhiwo yikondlo imbongi iletha wuphi umqondo ngokusebenzisa igama "ukuthaka" ekondlweni le?
Wangenza Qiniso
Madoda phumani neenkhande, Nizokuthambel' igugu lomuzi, Ikwekwez' ekhanya salanga: Ikwekwezi yomkhanyo wezungulekosi. Hlaban' uMafunazoke Ikomo kababa yesiko, angene.
-Ngendlela bubuhle ngakho,
Isakhiwo sangaphandle
Kudinwa
i. Mumoya wokudana, imbongi isebenzise igama "isililo" lokho kutjho bona bekungakajatjulwa (Muda 9) imbongi isebenzise igama atjhe, avuthe aphele. Imbongi idaniswe sisenzo sokutjhisa abantu ngetayere.
ii. Nikela igama elilodwa elingekho ekondlweni elitjho itjhudu leliwa (umuda 14).
Ngubani oneqiniso na? Min' angazi, ngambal' angazi. Alikho ilitje engilitjhiye ngingakaligubululi, Alikho ikhasi engilitjhiye ngingakaliphayi, Akukho lapho ngitjhiye ngingakarhubharhubhi,
-Kuhlamanzana kumbi
iv. Ngokomqondo ofihlakeleko isinanja ekukhulunywa ngaso la singathekiswe nani?
Iinkondlo Zanje
-Ukusebenza lilize
I. Imbongi isemoyeni odanileko. Lokhu sikutjho ngombana imbongi ilila ngokungabi netjhudu lokuhlalelwa babantu beengubo. Ilila ngokuthi yazitholela usibanibani wayitjhiya, yathola usibanibani naye wayitjhiya. Ye-ke soke siyazi bona ukutlhalwa mumuntu usamthanda kuyadanisa.
Umkghadi ngugubudu emanzi, Ugeja ngamafutha; Usale unothe inga mhlwehlwe, Usale uphazima inga lirhwaba, Usale utjhelela inga yitshidzo.
Ngafundiswa ngumma nobaba, Kodwana ngisathi ubaba. Ngisathi ubaba, Ngitjhiso lilimu, Ngikhunjuzwa bangani, Ngibezwa babiza,
1.1.3. Tlola igama elitholakala ekondlweni elitjho iinhlobo.
Wavuka ulele langa, limphaphamtjhini zatjala 15 Ukuthula phezulu, Zaphapha emhlana Zilengisa amabhaloni, Kwajama imisebenzi kwakhulekwa. Ngawe kwacinywa imitjhini, Ngawe kwathula imirhatjho, Ngawe kwajama, kwajama nesitimela: He! Umoya-ke? Kwaba nokuthula ephasini, Ukuthula kwengubo yeTempeli.
iii. Isenzamuntu.
Uvunula akghantjhe, Akhohlwe ukuthi: "IKosi ikhona", Njengayizolo lokha, Lokha umpurelani Umngene emazinyweni. Atjharagene, atjharagene nelimu, Amazinyo aqhaqhazela, Abiza iinkwekwezi Ngamagama waboyisemkhulu.
iii. Tlola loke irhobela-thoma elitholakala ekondlweni engehla.
Imida 1, 2 no 3 Irhobela-thoma > Batjho ................
_i
iv. Tsenga isakhiwo sangaphandle sekondlo le.
ii. Ibhadi.
Min' Anginatjhudu
iii. Ngokuzwisisa kwakho kubayini imbongi ingathekise ikosi
-Ingaphakathi lekondlo
Uburotho butjhelela ngawe, Bunambitheka ngawe, Ithabo livela ngawe, Itjhudu lilethwa nguwe.
vi. Khombisa umhlobo werhobelo osetjenziswe yimbongi emideni 19 no 20 bewutjho nokobana uwusebenzisele ini.
ii. Yitjho bona imida engenzasi le ngamunye unamhlobobani wesithombe ngqondo.
Kuphele
Nithi Ngibo Laba Na?
c. Umuda 27.
Litjhingile
Umuda 9: sifaniso > Silengelele inga mgobha
ii. Yitjho bonyana imbongi inqophe ukuthini ngomuda we-12 ekondlweni le?
vii. Imbongi iletha mqondobani ngokusebenzisa isithiyeleli emudeni 21?
iii. Linqophise emasokaneni aqonywa litlawana ekuhaywa ngalo kilekondlo.
Indima yekondlo yakhiwa mimida nofana umuda wekondlo. Kukhona iinkondlo ezinendima eyodwa ezinye zineendima ezinengi. Iindima zekondlo zingalingana nofana zitjhiyatjhiyane. Ikondlo enendima eyodwa enemida elitjhumi nanye, yisonede.
Imbongi ikhuluma ngendawo eyabelethela kiyo kwaMrimitjhi (Umuda 13). Kwakumnandi kunganabulelesi nokubulalana, kunganandlala. Kusaphilwa ngehlonipho nesikhethu.
Ngibalabaliswa Nguwe!
v. Tsomula umuda okhombisa bona imbongi izibawela nakuZimu ngalokho ekufunako.
i. Tlola imitjho emibili ukuya kwemithathu etholakala ekondlweni ekhombisa bona imbongi ngeqiniso itjhugulukile ezintweni ezimbi ebeyizenza.
Yingubo yakoNomtjherhelo, Ngalokho indoda yikomo, Ngayo indoda sibaya, Yatlhoga ikomo Itlhoga umkghadi. Abezimu balala ngawo, Bawutlhoga baveza amabhudango, Bawutlhoga bawufuna ngobulwele, Bavula amehlo bacimezile, Indoda ilile senghwani.
Ithemba angisenalo ngawe, Ithando angisenalo kuwe, Mina ngikuhlobokile. Ngililel' abanganamehlo, Ngitlhuwel' ababona ngancanye. Ngizwel' abaleleko, Kuzakuthi kusa Ibe kuhlwile,
i. Yitjho bona imbongi isihlathululela ini ngamagama aveza irhobela-tjhigama endimeni yesibili.
Ulibambe Litjhisa Mntanami - ibuthelelo leendatjana ezifitjhani
Lokha nawutsenga ikondlo, utjheja ukuphumelela kwembongi ukuveza izakhi zobukondlo ekutloleni namkha ekurhayeni ikondlwakhe. Ubukondlo bekondlo buvezwa mumongo wekondlo, umnqopho wekondlo,(umlayezo wekondlo), ingaphakathi lekondlo, ingaphandle lekondlo, ummoya wekondlo,nokuncama kwekondlo.
iv. Ukunganinani / enganinaniko.
_Ngaletheka kuwe ngingasililitho,
iv. Umuda 11; sifaniso: Zinga mamanzi avinyilikako,
Kupheke
Isirhobela-sikhathi nofana i-anakhronizimu singathi sithombe-ngqondo esilethwa kulokhana kurhotjelwa isenzo, into nofana umuntu nesikhathi esingasiso. Akhe siyelele isirhobela-sikhathi ngekondlo ka-Skosana PS, ethi:"Ijemu" Sizanidzubhulela indima yesithandathu kuphela.
1.1. Nithi ngibo laba na?
Wayokufundela ubutitjhere eRehlahliwe Training College, waphuma, nemiphumela yobutitjhere yePrimary Teacher Certificate (PTC).Wathoma Ukusebenza eZibuthe Primary School, eMabopane. Ekusebenzeni kwakhe wangenela iimfundo zizinga eliphezulu emayunivesithini alandelako:
Itshimo
Iimpendulo
vi. Tlola umuda onesithiyeleli ube munye otholakala ekondlweni le.
Imida 2 no 3: Ibuyelelongqondo > Nmhalnjesi .............kwenu,
Imida emibili engehla le yomibili isitjela bona ingozi ayilawulwa iyazilawula. Nayifuna ukuba khona iba khona njengalokha ilanga liziphumelako. Nayingabikho nakhona kuba njengelanga nalizitjhingelako.
Le yikondlo yesipolotiki. Imbongi ikhuluma ngokutjharagana okwakukhona kumaZulu nesitjhaba sama Xhosa. Bekunehlanganisa engabonakaliko. Iintjhaba ezimbilezi zijamele iinhlangano zepolotiki.AmaZulu ajamele Inkatha kuthi amaXhosa ajamele i-ANC. Bekunomuntu ozihlanganisako zilwe. Imbongi ithi bahlanganiswe likhuwa (Ndima 2 Muda 1 no 2) ngoba ngilo elingasuye umSewula Afrika. Ngilo elihlukanise abantu abanzima ngoba libesaba. Liyazi bona bangahlangana bazalihlanganyela balehlule, yeke ngikho lifuna balwe bona bangalwi nalo.
iii. Mina ngithi mumutnu wommango,
Â· Ungomunye wabatloli beTsengo 1, 2, 3, 4, no 5
Azirhatjhe ziveze ifihlo,
Iimbongo Zekosi UMabhoko
b. Sifaniso.
Sirhulurhulu sirhuluphel'umnyama,
i. Ngiliphi igama elisetjenziswe yimbongi ekondlweni le elitjho isihlobo?
iii. Tlola ummoya osekelweko wekondlo le.
Namtjhana bangathini ngami, Bathi ngenzani kabanye, Basole la nale, Wena Baba ungazi ncono, Wena wazi likhulu ngami, Baphandlulule baphandliwe, Baba.
ii. KwaNzunza nakwaManala.
Imida 3 no 4: Irhobela-tjhigama
Awa, umtlhago wabonwa yifene; Gadesi umuntu utlhaga ngomuntu, Umaye! ngewomntwana noyise La umuntu eza khona.
Ngayo sikhohlwa Iziga zephasi, Sikhohlwe abaleleko, Sikhohlwe abokhokho, Abasitjhiya izolo. Sigoma wena jemu.
Â· Zinabanikazi (iimbongi)
Njenganje usebenza e-Tshwane North District office D3 njenge Senior Educational Specialist ezikweni lamalimu wabantu abanzima (African Languages).
Yijemu yombala obovu, Erhatjha ithabo kabaseduze, Kwendlaleke ithabo, Indlala iphele. Maye! Uphi umngani? Umngani wejemu: Uburotho obumhlophe, Obumhlophe bumhlophe, Nangejamo lakhona?
Kilekondlo imbongi ikhuluma ngokutjhiseka kwayo ngendlela abantu abazibiza ngamakholwa benza ngayo. Imbongi ithi amakholwa ahlanganisa uZimu neenyanga. Emini abantu bambatha iijinifomo zesono bazenze abakholelwa kuZimu bese lithi lingatjhinga ubathole baphambana eminyango yeenyanga. Manje imbongi iyabuza bona ithabo lizakubakhona njani nangabe abantu abazazi bona bakhonza uZimu nofana bakholelwa eenyangeni. Lokho imbongi akuyiphathi kuhle begodu kuyiphathisa iinhloni kangangokuthi ifisa ngathana uZimu angayikhumbula, amehlo wayo aphumule ukubona izinto ezifana nalezi. Lokhu kuvezwa sigaba 5 imbongi nayisithi ikhanuka isango laphetjheya livuleke, iyamele ngaphetjheya kiboyisemkhulu, ikhohlwe ngamakholwa anzinyana ngombana ukukhuza akusizi.
Iimpendulo
i. Emazinyweni ulirabi: Ibiza ijemu ngerabi ngoba liluma ungakatjheji. Nejemu ibolisa amazinyo lokha ungakatjheji ulalele ubumnandi bayo.
Phasi lepilo nokufa, Phasi lesintu nefuyo, Phasi lemilambo neentaba, Ngingakutshayelani uzitshayela. Uzitshayela kezinonileko, Uzitshayele kezondileko, Zoke zihlala zinevalo lakho. Wena utshaywa ngubani? Atshayela bani?
Isirhunyezo Sekondlo
i. Tlola iinthombe-ngqondo ezisetjenziswe esigabeni sokuthoma sekondlo engehla.
i. Ingabe imbongi ikwazile ukukhetha amagama aveza ukunyefula ekondlweni le? Tlola uveze imitjho emumethe amagama lawo.
ii. Tlola imida enebuyelelo-mqondo esetjenziswe endimeni yesibili yekondlo engehla utjho nokobana liletha mqondo bani ekondlweni le. (3)
iii. Isenzamuntu: Lilalelwa yimvelo (nezinye)
Ukuthanda ukuphalisana kwami nawe, Ngikho okusifikise lapha, Ngikho okusitjengisa idolo esele lisenyonga. Emidlalweni yeenkolo
iii. Umuda 29 uthi "Ngiyakuyala ngiyakulaya mala"
Urhurhulwa
a. Isifaniso.
Kgoro Bantu School Ekungwini
1.2. Mma-Afrika
Imida 3: Ivumelwano-phakathi.
c. Bathi kimi: akasaphathwa Sele atjhiya iphasi.
Ukutsengwa Kwekondlo
iv. Ivumelano-phakathi emideni 20, 21 no 22; "Ngi__ ngi___,"
v. Ngokuzwisisa kwakho ikondlo le imbongi iveza bona khuyini okuqeda isitjhaba? (umuda 15)
Iinyawo Zakho Mntanthu
Isirhunyezo Sekondlo Ikondlo le yikondlo sinyefula. Imbongi inyefula ukufa bona akuhloniphi kuthatha woke umuntu omutjha nomdala. Kuletha ukulila, indlala, ukudana ukuhlukana nokulwa. Ukufa akwandi kuhlala kuthatha abantu akusuthi. Ekondlweni le imbongi isebenzise isifenqo sesenzasamuntu.
a. Ivumelanoyeqa
i. Yitjho bona ngimuphi ummoya wekondlo le bewutjho nobana imbongi ikwazile ukukhetha amagama awuvezako ummoya loyo na.

Imirwibili itjhagala emahlathini, Ibetha imilozi njengeentjheli Zisoma imidzidla Ummango ungaboni ukoma.
v. Ngebakwabani abantu ekukhulunywa ngabo la? Sekela ipendulo yakho ngomuda owodwa.
i. Tsomula imihlobo yerhobela etholakala ekondlweni engehla.
vi. - Imida 1-4: Irhobela-thoma > Iye, ..............
iv. Ngethandekako nofana ngebingwako.
= Wabuthelela nomhlophe.
Ngiphan' intatha Enelapha ngay' isitjhaba, Naselapha saphola singaguli, Sakhohlw' ubuhle belanga, Sakhohlw' ubumbi belinzim' ilifu, Sakhohlwa sakhohlwa ngangakhohlwa.
vi. Hlathulula ngokufitjhani okutjhiwo yikondlo le.
?
iv. Isakhiwo sangaphakathi sendima 8 -Umuda 4: lirhwala > "Ongalaleli lakho wembethe ukufa", v. Ihlathulula bona ongathembeli kuZImu angafa nanyana kukunini.
1.3.2. Iinthombe-ngqondo
b. Irhwala.
iii. Bobani imbongi ekhuluma ngabo emudeni 20?
Imida 23 no 24: .........Azidinwa
iv. Ngokuzwisisa kwakho okutjhiwo yikondlo ungathi khuyini okugandelelwa yimbongi kilekondlo? Sekela ipendulo yakho ngamagama wakho.
Iinkondlo-ndabuko
UZimu wenza ngabomu wasipha Yona ngomhlaka-27 Apreli 1994. Kwathiwa: iSewula Afrika Etja ifikile, Kazi ifikile na? Ingani ukunghalwa kwemisebenzi kusekhona?
1.2.1 Lihlathulula indlela yokwenza izinto (1) Lihlathulula ipi (1)
i. Umuda we-4 wendima ye-3 imbongi isebenzise amagama "hluba" no "mbatha".Amagama la aletha yiphi ihlathululo kilekondlo.
Namhlanje sidindi sinzinzile.
Isirhunyezo Sekondlo
iv. Sisaga: siletha umqondo wokobana umuntu ongafuni ukulalela nakatjelwako nofana nakhuzwako ubona ngengozi.
Irhobela-tjhigama: Imida 11 no 12; Kwakhanya ....., ...... sakhanya, Imida 19 no 20; ...............kubika, Kubika ..............
Ngibonile ngakhwela intaba, Ngaziwisela phasi ngathumba kwami, Ngalibala Wena Somandla, Ngathunjwa mnyama umkhanyo ukhona.
iii. Imbongi igandelela ukuzwana hlangana nabantu nokuhlalisana okuhle. (iindima 2 & 3)
Besililela ikululeko yokuveza Imibono yobuntu bethu; Sikhambe ngekululeko, Sisebenze ngetjhaphuluko, Silingane ngelimi nangombala.
Isingathekiso naso silethwa kumanyaniswa nokulinganiswa kwezinto ezimbili njengesimanyanisweni. Umahluko kukuthi isingathekiso asinazo izakhi njengesimanyaniso. Kwesibili kukuthi into ehlathululwako ibizwa ngaleyo esiyihlathululako ngaphandle kokubhodabhoda, U-Mahlangu JK endimeni yesithandathu yekondlo yakhe ethi:"Intatha", usitlolele isingathekiso.Akhe sisilalele. UNomalanga lilanga lami Emudeni lo kungathekiswa uNomalanga nelanga. Isibongi sicacisa bona ubuhle bukaNomalanga bukhanya njengelanga.
Mala waba yini? Abaphila ngawe abanatlha. Abahloya wena bayaphumelela. Abahloya wena bayathembeka Abany' abakuthandi Thandi, Babodwa abakukhonzako.
Indima imida
c. Sisenzamuntu.
1.1.6. Imbongi izwakala isemoyeni odanileko. (1) Abantu abatjha abaziphathi kuhle ekubeni balindeleke bona babe barholi esikhathini esizako ?Bazinikele ezintweni ezifana nokweba, ukubamba ikunzi, iindakamizwa nokhunye. ?(1)Ye-ke lokho kwenza bona ummoya wembongi udane
_Ivumelwano-phakathi eyakhiwa malungu afanako
?
iv. Ngombana amakhuwa angasiwo wenarha le ngokwendabuko. Amakhuwa athi nakathoma ukufika enarheni ye-Afrika le izinto zathoma ukutjharagana. Kungebangelo sithi amaphandle ekukhulunywa ngawo la makhuwa.
-Okulalisa magwegwe,
1.4. Mma wami
Ngafundiswa .....................,
Indima imida
Umlando Wembongi
vi. Tlola ubukondlo bangaphandle obusemudeni 3 wendima yokugcina yekondlo.
iii. Iye.
ii. Tsenga isakhiwo sangaphandle sekondlo le.
vi. Irhobelatjhigama: Ilisebenzisele ukugandelela ubuhle imbongi ebenzelwa nguZimu.
Isigume kwakusesemphako Womkhambi akhambela ukubuya. Imbicani nomsobo zisesesitjhebo sokulingana, Ihloko isakhula nomzimba.
iii. Isakhiwo sangaphandle sesigaba sokuthoma
iv. Tlola ubukondlo obuthathu obutholakala emideni 20, 21 no 22.
Serenity Primary School eRayton
iv. Yindima 5.
Iimpendulo
Mathambo weenkomo ezafako Zafela abaphilako. Ziyavutha, zivutha zingakathungelelwa, Amakholwa azibhoda ebusuku, Emini azikhombe isibhakabhaka.
iv. Tsenga isakhiwo sangaphakathi sendima ye-4 yekondlo le.
Imbongi ikhuluma ngezepolotiki. Isivezela bona inarha ehlala kiyo inokuninana ngokombala. Kuyanghanghiswana kubangwa amandla. Noma usebenza budisi, awubhadelwa ukuya ngemisebenzi kodwana ngombalakho.Yeke imbongi ifuna ukufudukela ephasini elinganalo ibandlululo iphile ncono.
Ngithi uyababona na? Beza bagijima ngebelo Beza kuwe sithakgha, Sithakgha esingadinwako, Sithakgha esingaphel' ihliziyo. Mbandulo yakoMbokodo. Sithi napo abantabethu, Sibanikela kuwe ngokwazi, Ukwazi itsengo Iakho. Ngithi uyababona na? Yewubakhongozele ngezakh' izandla, Ezinuk' ifundiso yokuhlakanipha. KwaNzunza nakwaManala Bekuzawuphila bunjani nabe ungekho?
Umuda wokuthoma newesibili ayinamatshwayo kuthi wesithathu ube netshwayo. Lokho kutjho bona umuda 1 no 2 ilungelelwe emudeni 3.Umuda 1 no 2 ivulekile bese umuda 3 wona uvalekile.
Isirhunyezo Sekondlo
Kilekondlo imbongi ilila ngokungabinetjhudu lokungatholi umuntu wengubo engahlala naye mhlawumbe agcine sele kungumma wakwakhe. Ngokutjho kwembongi isitjhimani sona ayisingiso ngombana iintombi zona iyazithola okubuhlungu kukobana azihlali isikhathi. Emudeni 3 iyatjho bona yazitholela uS'phiwe kodwana ngemv. kweenyanga ezimbalwa wamtjhiya. Emudeni 10 iyatjho godu imbongi bona yathatha ithemba layo yaliphosa kuS'bongile kodwana naye wayitjhiya. Koke lokho kuyatjho bona ibhadi imbongi elila ngalo ngelokungabi netjhudu lokuthola umntazana ozimisele ngomendo. Esingakakuvezelwa yimbongi kukuthi kanti abantazana laba bayisolani.
Ungomunye wabatlole Inaba Lesizungu (iinolwana)
vi. Imbongi ihlathulula ukuthi isitjhaba sekosi uMobhoko simaqalanga. Nabe gade sihlangene endaweni eyodwa besizakuzala swi kungasaba ngitjho nobususo benyawo.
i. Dzubhula amagama atjho bona kulaywa umntazana oyokwenda.
Imida 9 no 10 > Nga__.
Bathi vele bavele batjho Bon' ifes' izakutjhelwa mamanzi UNomalanga lilanga lami, Lilang' elikhanyisa kukhanya, Langitjhiya nelinzim' ilifu, Ngasala ngilil' ezimathosi.
vi. Nikela ibizo lomntazana oyokwenda oyeleliswa ekondlweni le
ii. Imbongi inqophe ukuthini ngomuda 4 osesigabeni sokuthoma? (1)
vi. Imbongi idiyelelisa ngokuqakatheka nangokuhlonipheka kwabafundisi.
iii. Ngisiphi isifundo esitholakala kilekondlo? Sekela ngokudzubhula ekondlweni
vi. Ngisiphi isithombe-nqondo imbongi esizebenzise ukurhaya ikondlo le?
i. Umqondo osepepeneneni: Kukuna kwezulu ngesinanja.
Imbongi ikhuluma ngejemu bona ngiyo eletha ithabo netjhudu. Isebenzise isirhobela-sikhathi lokha nayithi uNyabela wakhe ngejemu isikhozi noRholihlahla Mandela.AmaNdebele athembe ijemu eminyanyeni nekhaya. Ubumbi bejemu Ibolisa amazinyo.
Imbongi iyelelisa abantu ukuthi bangaphili ipilwabo ngokunande babuyela ezintweni ezadlulako, kodwana baragele phambili, bathathe nokuyelela iiyeleliso ngoba umuntu ongathathi iiyeleliso uqcina ngokungena engozini.
iii. Tlola ummoya osekelwe ngemida emibili wekondlo le.
ii. Umuda 7: Kodwana do iqiniso > siletha umqondo wokobana akunaqiniso elivelako nanyana imbongi seyibuze iinkoro zoke yaze yenza nerhubhululo.
Ngizo zona, ziyakhulunyelwa.
i. Iimfenqo
Sabe sibomabizwasabele, Sabe siziingorho zayo yoke. Bewungasihlula, bewungazikhotha emhlana, Besingazikhanzinga besikudlule inga ujamile.
Isilingisi
i. Veza umnqondo ofihlakeleko wekondlo le?
ii. Sijame njengenyanda yeenkuni > sifaniso.
Iimpendulo
Mahlangu J.K.
i. Tlola uveze ummoya wekondlo le ngokuzeleko.
2.2 Ikondlo le ikhuluma ngomulwana wentumbantonga.
ngapha,
Imida 21 no 22: Iya, ...
Besihlezi kamnandi 25 Singazi bona liyokufika ilanga, Ilanga ngitjho eliginya nelanga Isitjhaba sisale sisodwa. Gadesi siyazi ngombana Licimile ilanga.
1.3.1. Irhobela.
Umtloli onelemuko tle begodu utlole neenkondlo. Ezinye zeenkondlo zakhe zakhutjhwa kuTsengo 1-5. Wanikela khulu ekuthuthukiseni imisebenzi yemitlolo
vi. Hlathulula umlayezo omumethwe yindima 5.
Iqiniso Alikho
v. Umuda 7.
Intatha
iii. Tsenga isakhiwo sangaphandle sesigaba sokugcina sekondlo le.
Zenze unosokana umloyi,
Mthimunye J.M.
Akhe ngibuze mfundisi, Awusuy' umalusi welizwi? Uphi wakh' ummongo welizwi? Uphi wakh' umhlambi welizwi? Intangalu yemb' umgodi Ingawulali mfundisi Wen' umkhulu mfundisi.
Imida 18 & 19: Ivumelanothoma > I____ ..........
Iimpemdulo
Umlando Wembongi
Bakukhomba ngomuno, Bakuzuma sasibandana, Kwabe wena uzilile, Uzilele umbuso omutjha: Ongazi umbala ngobuntu.
v. Sekela ipendulwakho.
Iseqamagama sithombe-ngqondo esilethwa kuvezwa komkhumbulo nofana kombono opheleleko emudeni wendima yekondlo nanyana amanye amagama eqiwe nofana angekho emudeni lowo. U-Skosana PS esonedeni yakhe ethi: "Mafika Iintombi?" usibumbele iseqamagama.Akhe sinidzubhulele umuda munye niwuyelele.
Ziinganono zikasomswani, Azirhatjhe ziveze ifihlo, Zembula ziveza beenhliziyo Ezigobene sanyoka; Awa, ziyarhubhulula.
vi. Ingabe ibongi ikhethe maphi amagama ukuveza ubumbi bomona? Atlolephasi.
Amala
Isirhunyezo Sekondlo
vi. Ubukhahlo.
Isirhunyezo Sekondlo
Ivumelano-thoma emideni 20, 21 no22;"Ngi___ ...."
(ii) Ivumelwano-phetha
Ukutjelwa kulalela, Ukungafuni kufuna, Ukufuna kuzenza, Uzenze usiyazi ungazi; Ngikho ukuhlonga indlebe. Ngezayizolo tjhuguluko, Zabantu zazidojwa ngodli, Zaziba ngezami ngodli; Kwakulila abazikakarelako, Bapatjhazwe babe bomv. be! Ngavakatjhela "ngelawini", Ngavakatjhela ngisanuka imikghado. Ngakhiwa "lilawu", Ngafumbatha ubudoda Ngezandla zami zombili. Maye, ukubotjhwa! Ngangigangela saqhegwana, Ngangigangela sasilukazi, Ikani, ukwelelesa, kwakumphako Wabentwana kimi. Ulele kwakulikhaya, "Amalawu" ngiwazi ngegego lawo: IBhaviyana ye-4, IVoortrekkerhoogte neNyulogo. 25Mudle ndaba zakhe. Nganginesithunzi izolo, Bakhwethu banesithunzi izolo, Ekhdhu kunesithunzi izolo, Maye, ngikhumbula uWitivoet, Inja yekhethu ehlwa iluse ikhaya. Ngangizabe ngisambona Kuphi uWitvoet? "Ilawu" ngilitjhiye nobani? Lona lingitjhiye nobani?
ii. Igama "Sokulunga" elisetjenziswe ekondlweni le linqotjhiswe kubani?
1.4 Funda ikondlo elandelako bese iphendula imibuzo engenzasi
Isibonelo:Ikondlo ka Mthimunye JM ethi "Ngiyathokoza
Imbongi inokuzaza ngendlela abantu abatjha bazinikele ngayo ezintweni ezimbi ezifana nokweba, iindakamizwa nokhunye. (1) Tjheja: Nanyana ngiyiphi ipendulo esekelwe ngokuzwakalako azakwmukelwa.
Amabala
Imida 19 no 20: ........Uyalibeka, Iye, alibeke ...
Kuliseni ukuvilapha nisebenzeni. Kuliseni ukuhlanganisa nilamule, Kuliseni ukuyemayema zithobeni, Hlekani nilise ukudubhula. Lisani amanga khulumani iqiniso, Lisani inturhu qalani ukuthula,
Maye ....... uNomalanga! KuNomalanga ngatjho Bangatjh' abantu, 10 Bona ngizazibeth' isifuba ngaye, Ngatjho laba linye ngathi: Lakho livuth' ilangabu Liyokuphela mhlana ngiphelako.
Iida 2 no 3: Irhobelatjhigama nevumelwano-thoma
i. Indima 3 umuda 2 no 3 nendima 5 umuda 2, imbongi isebenzise ivumelwano-phakathi "umuntu". Ngiliphi ihlathululo elivezako?
Isiphoqo singasibiza nangokuthi sirhwayelo. Isiphoqo kusetjenziswa kwamagama (kwekulumo) erhwayelako nofana ephoqako nenyefulako ukuthula umnqondo wenyazo kilowo namtjhana kilokhu okuqaliswe kikho. Sizakuphetha ngesitjengiso sekondlo ka-Skosana PS ethi:"Ifikile ipisi". Akhe siyelele imida yayo nasi. -Ngangingazi bona ubhiqa esibayeni seemfarigi.
Indima 4 umuda 4, imbongi nalapha isebenzise isithiyeleli (!) Isibabazo esiveza bona into engalawulwa mumuntu umoya nawo wajama, ngikho imbongi ibabaza.
Â· Ungomunye wabatloli bencwadi Umtlhodlho.
Imida 9, 10, 11 no 12 > _i
ii. Nikela ibizo lomlambo elibalwe ekondlweni le.
ii. Esigabeni sesibili imbongi isivezela indlela ilizwi lomfundisi lifanele lithobe ngayo iinhliziyo zabadanileko. Emudeni wesibili imbongi ithi ilizwi lomfundisi lirathula amatlhuwo okutjho bona nawulalela itjumayelo yomfundisi uyaphola emoyeni.
iii. -Umuda 3: Sihlonipho. -Umuda 9: Lirhwala
Mbizo, siyathembisa asizukukhohlwa; Ithemba lethu likuwe, Iphasi loke liqale wena, Yembula iSewula-Afrika Etja, Siwahle izandla sikwakwazele, Situnatune njengamakonyana, Sikhumbule uZimu, sikhumbule iZulu.
i. Mhlobobani wesithombe-ngqondo otholakala emudeni wesithathu wekondlo le?
Isithiyeleli
b. Sisenzukuthi.
Isinanja
ii. Umuda 9 no 10: "Yami ipilo yaba kubulala....",
iii. Hlathulula okutjhiwo yikondlo.
iii. Tlola imida enejambamende etholakala endimeni yesithathu yekondlo le.
v. Tlola ummongo-ndaba ongakasekelwa wekondlo le.
vii. Funda naku umuda bese uyatjho bona isabizwana esithalelweko sijamele liphi ibizo. Iye, lona alikho.
Mfundisi
c.
................ihlwa ...........
c. Isingathekiso.
ii. Yikondlo-sinyefulo
vi. Umuda 15: Kwalila ikule, kwalila isibhuku nmkhonto. (neminye)
Mfundisi
b. Indima 6: imida 4 no 5> irhobelatjhigama imida 5 no 6 > irhobelathoma Ngokusebenzisa lemihlobo yerhobela imbongi igandelela ukusilemukisa bona ijemu inobungozi obungangani, khulu emazinyweni, nawuyidla ngobunengi nokungatjheji.
Isirhunyezo Sekondlo
Isirhunyezo Sekondlo Kilekondlo imbongi ilila ngesihlahla esingayenza bona ilibale ngoNomalanga wayo esele wamtjhiya emhlabeni. Emudeni 33 imbongi ithi yazikhethela uNomalanga njengethemba, ithabo nethando layo. Imbongi iyatjho nokobana yatjho kuNomalanga bona izazibetha isifuba ngaye.Yatjho nokobana lakhe livutha ilangabi begodu liyokuphela mhlana iphelako. Koke lokhu kuhlathulula bona imbongi ilahlekelwe mumuntu ebegade imthanda begodu izimisele ukumthanda ubuphilo bayo boke. Ubuhlungu obuvezwa yimbongi la ngebokungakghoni ukulibala ithemba layo nanyana sekwaba sikhathi eside layitjhiya. Ngalokho-ke ikhombela intatha engayenza bona ilibale njengabantu boke. Lokho kuvela esigabeni sokuthoma lapha imbongi isithi khona abayiphe intatha abelapha ngayo isitjhaba sikhohlwe bubuhle belanga besikhohlwe nobumbi belinzima ilifu. Indlela imbongi iphatheke kumbi ngayo ngokutjhiywa nguNomalanga ize ifisa ukuzibulala ilandele uNomalanga wayo. Lokho kuvela emideni 49, 50, 51 no 52 lapha isithi khona ihlulukele uNomalanga, seseyeluka intambo ezoba ngeyayo indlela emusa kuNomalanga.
1.4.1 Tsenga ikondlo elandelako ngaphasi kwananzi iinhlokwana:
1.2.2 Ingabe imbongi ikwazile ukukhetha amagama angaveza amazizo wayo lokha nayirhaya ikondlo le? Veza ummoya wekondlo le, udzubhule namagama aletha ummoya loyo.
Iimpendulo
Mthimunye J.M.
UJimson Mkhuzelwa Mthimunye wabelethwa emnyakeni we-1964 kuMhlolanja amalanga ama-2 endaweni yeBronkhostspruit.Wasungula isikolo ePooko Primary school eDennilton emnyakeni we-1972. Isekhondari yakhe yona wayiqeda emnyakeni we-1985 e-St. Josef's High school khona eDennilton.Wase ufundisa eenkolweni ezilandelako:
Iimpendulo
vi. Yikulumo bani le begodu ihlathulula ukuthini? "Isalakutjelwa sabona ngeengazi"
ii. Hlathulula okutjhiwo yindima yesibili yekondlo engehla. (1)
Sawa isinanja phezu kwendlu, Indlu yazala itjhada, "Ngenani ngekhaya........!"
iii. Bakuzuma sasibandana. Umuda lo uletha umqondo wokobana amabhunu bekafuna uChris Hani amfunela ukmbulala kuhle kwesibandana nasizunywako. Isibandana sifunelwa ukubulawa bese siyadliwa. Ye-ke imbongi ihalthulula bona uHani ubafunelwa ukubulawa.
Ngiyazisola
iv. Tlola imihlobo yerhobela engenzasi etholakala ekondlweni le.
iii. Kungebanga lokobana sazi bona ikosi ilisizo emphakathini, khulu eentjhabeni zabanzima, kuhle komthombo nawusiza umphakathi ngamanzi.
NguMabhoko-sindeni-umhlaba-unethuli, Yisika, iphasi lijame ngayo, Lidwala, iphasi linzinze ngalo, Lilanga elaphumela abalethamelako, Batjhiya umlilo, babaleka Iimbala ukuthuthumba. Sikhuni esivutha ubusuku nemini, Sivuthela abahlengezeliswa makhaza. Amakhaza anga azulelwe Njengelembe laKwaMnyamana Ngaphasi komuthi weemanga.
v. Lilifa lobukhosi.
ii. Tsenga isakhiwo sangaphandle sendima yesithathu yekondlo le.
2.2 Tlola umqondo nofana okutjhiwo yikondlo bese usekela okutjhoko ngamagama owadzubhule ekondlweni (3)
Mma-Afrika
Kulele uMsuthu, iBhuru neNdebele. Sesidlule isiwuruwuru kwalila iintseritseri, Izandla neenyawo zakaNdebele zadliwa ziinsimbi, Iindlhadlha zagida ngethambo Iakhe,
vi. Imbongi inqophe ukuthini ngomuda we-17 wekondlo le?
Kuwe ngiqalile, Kuwe kunamandla, Kuwe kunepilo, Kosi Somandla ngiyazinikela.
ii. Umuda 9 no 10: "Yami ipilo yaba ....", likhombisa ukugandelela lokho imbongi okutjhoko.
Iphasi liphethe koke. Ifuyo ihlala nabantu.Woke umhlobo wabantu. Okuhle, okumbi. Ophilako uphila ephasini kanti nokufa kwenzakala khona ephasini.Ephasini ukufa akukhethi muntu, kuthatha omutjha, omdala, oregileko notlhagako (Ndima 2). Ifuyo neentjalo nazo zifela khona ephasini. Noma abantu bangakhamba ngoflayi namkha ngesikebhe, zoke lezo zisephasini begodu akakho ophelela phezulu, uqcina adoyile uflayi, nosesikebheni uyaphuma eze ephasini. Ngikho imbongi ifanisa iphasi nesithubi ngoba liphethe koke.
i. Isigaba sokuthoma sekondlo
vi. Inqophise ebantwini abatjha / ilutjha.
iv. Isakhiwo sangaphandle sekondlo. ?
Zinamehlo zinganawo, Zihlola ipilo yabaphilako, Zikhuluma zithule, Ziveza umbulali, Zivimba umloyi.
Imida 17 no 18: ... ngapha, ngapha, Imida 21 no 21 ... na?
Mathambo akhulunyelwa ngabawaziko, Ingubo zigeja ngekamasizabulale Ziyakhanyisa kusuke umnyama, Abanye ipilo Siyibona ngazo.
Mathambo akhulunyelwa ngabawaziko,
Umlando Wembongi
Ukubuyelela
ii. Tlola ubukondlo bangaphandle obuvela emudeni 2 wekondlo engehla.
Â· 2002:Wazuza i-MA, e-UP.
iv. Hlathulula umqondo omumethwe mumuda 1 no 2.
Isonede
iv. Ikondlo ihlathulula ukuthi iqiniso yinto efunekako ephasini ukwenzela bonyana abantu baphile ngokuthembana nangokuhloniphana.
Ephasini Lekwele (novel)
-Okugodusa isikhathi singakafiki,
i. Veza boke ubukondlo bangaphandle obusemudeni 1 no 2 esigabeni sokuthoma sekondlo engehla. (3)
Zokutlola
v. Imida 10 13: Irhobelathoma > Yabambana.............
ii. Ikondlo le ikhuluma ngokulahleka kobuntu ebantwini. Akusathenjwana. Kuyaninanwa, kuyabulalwana. Ebusuku ungabe ubalekele esibandaneni kunokobana uye emntwini ngombana umuntu ulahlekelwe bubuntu.
iii. Tlola ummoya osekelwe ngomuda owodwa wekondlo le.
v. Isakhiwo sangaphandle sekondlo le.
Iimpendulo
Wababona balala, Wavuthela umoya baphila. Ngathi, walala ngenaka LeMoscow kwanga kukwaNdebele, Watjela kuba, zepilo.
iii. Ngokwekondlo le imbongi ilila ngokungabi-khona kwekululeko ngombana endimeni endimeni yokugcina imbongi ithi nabe ikhona bekuzokuphela ukutjhagala begodu nendlala beyizakubundana.
Impendulo
a. Kwatlhurha lehliziyo.
Tjheja: Umfundi ulindeleke bona aveze okusithandathuko kungehla. Nanyana angabuyelela irhobelo elilodwa kabili nofana kathathu kulungile.
Ayikho Ikululeko Ekululekweni
vi. Khuyini intende?
v. Imbongi ihlose ukuyelelisa abantu abadala bona bangafihleli abanwana babo amaqiniso. Kufanele babatjele amaqiniso sekunokobana babhoke ngobukhali nangokubetha lokha nababona umntwana aphuma endleleni.
iii. Umatsikana.
2.5. Umuda 5: "Ifindo liyeza, ilifu liyeza," (1)
Iimpendulo
_e, _e.
Abantu barhayileka inga ziimpukani zingananto, Yafulathela yaMabhuru nabeSuthu. UMabhoko akathomi umuntu, Nango uMaqobolwana aqwilisa isitjhaba sesiyamile, Bayenza indaba uburotho nejemu.
Mbizo, ngikutjela ngepilo, Ivinyilika amanzi sengamdzwela, Ubusuku senga yimini, Imini senga busuku, Umphako awugonywa mntwana, Umuntu umilele omunye iimpondo, Urharhula senga yingwe.
v. Iye isasetjenzisw nakugayelwa utjwala besintu nofana besikhethu lokha nakuzokuba neminyanya yesikhethu njengengoma, iqude, imisebenzi yabezimu neminye.
Ngiyathokoza
iv. Lirhwala.
Imida 5-7: Irhobela-thoma > Khamba ..............
Imida 12 no 13 > Nga__.
v. Imbongi inqophe ukuthini emudeni wamaswaphelo wekondlo le.
Irhobelo-tjhigama emudeni 2 no 3 yabo > (u)kufana
Ngesikhumba senza umkghadi,
i. Imida 3 no 4: Irhobelathoma > Alikho..........
vi. Tlola imihlobo emibili yerhobela etholakala esigabeni sokugcina sekondlo le.
Umtlhodlho - ibuthelelo leenkondlo
iv. Tlola umqondo wekondlo le.
Imida 5, 6, 7 no 8 > _a
2.6 Tlola bona umuda 14 unamhlobo bani wesithombe-ngqondo. (1)
ii. Ingabe imbongi iphumelele ukhetha amagama aveza bona ikhuluma ngomtjhado wesintu? Sekela ipendulwakho uqalise ekondlweni.
iv. Ingaphandle lekondlo.
Ngemva kwalapho kwanyanywa kuthatjelwe ilanga lokuthula. Kwaphatjhiswa nejuba elimhlophe elisitjengiso sokuthula kwabe kwaphapha naboflayi abanye batlola esibhakabakeni abanye balengise iimbhaloni.
Memezile Secondary school lapho-ke ayeyi-HOD ku-African Languages.
b. irhobela-tjhigama.
Sedibeng State School eCullinan
Irhobela-thoma emideni 20 no21; "Ngikhamba ......."
2.3. i. Irhobela-thoma: Namkha ... (1)
Umuda 21:"Mala ndina!'
Isilingisi singasibiza nangokuthi silingiso. Isilingisi ligama elihlathulula ngokulingisa okwenzekako, ijamo nemidumo njalonjalo. Isilingisi siveza nokuthula ukwenzeka kwento ngendlela eyenzeka nofana eyenzeke ngayo. Ngalokho isilingisi siletha umqondo nofana umkhumbulo othileko ophathelene nokusetjenziswa kwaso.
Mbizo, umzimba urabhalele, Ubuqopho bubethwa mmoya, Ikhakhayi litjhiswa lilanga, Amehlo aqalele futhi Amatjhiya akasawagubuzi; Khona bekazawagubuza yimbiza? Maye, aphelelwe msebenzi.
iii. Kungebanga lokobana sazi bona ikosi ilisizo emphakathini, khulu eentjhabeni zabanzima, kuhle komthombo nawusiza umphakathi ngamanzi. (1)
Noman' iinyoni zingatjho Bona ngiphaphele safuthi, Ukuzuma khona ngiyazuma, Kubamba ezumako, Zizulele nyon' ehle!
Kwaphela ngenze njalo. Ngahlala ngitshwenyekile Ngombana ngifuna ukwazi Bonyana yini ephethwe busuku,
iii. Kilendima umnqopho wembongi kusilemukisa bona ijemu yinto yakade esitjhabeni samaNdebele, kusabusa ikosi uNyabela. Ngokomlando wamaNdebele kuthiwa amaNdebele amaBhuru awakhipha ngejemu noburotho ngerholweni. Ukusukela mhlokho ijemu yaba ligugu emaNdebeleni lokha nakwenziwa iminyanya efana namaqude. Sikhuluma nje namhlanje nofana kuSewula Afrika Etja angeze wadlulisa umnyanya wequde ngaphamdle kwejemu.
Ngiyazisola
Isirholwani
ii. Liqotjhiswe kuZimu.
ii. Ikhombisa umumuntu wengubo osakhulako nofana osesemutjha.
Ngibawela abentwana bakho ukuthula. Okungapheli kuyahlola, Nakuziingazi ziphalakile kwanele. Nakuziinketani zisikinate sezwa, Kunjenje ngebanga lommoya,
iii. Isakhiwo sangaphakathi sesigaba 1.
iii. Isakhiwo sangaphandle sendima 2 -Imida 1 no 2: irhobela-thoma > Ukweqiwa .....................
iii. Imbongi isemmoyeni wokudana ngokubona abantu barhuluphele izinto ezimbi, ezinjengmona, ukuninana, ukudana nokhunye. Imbongi ukubakhuthaza bona bathabe, basebenze, njll. Ye-ke lokhu kukhombisa imbongi isemmoyeni odanileko ngokuziphatha kwabantu.
Nkosi Somandla Ngiyazinikela
ii. Ngokutjho kwembongi ithi labangelwa yini itjhuguluko epilweni yalo. Sekela ngomuda nofana imida oyidzubhule ekondlweni.
2. Umnqopho wekondlo le, kuhlasela ngendlela yekondlo ikambiso embi yokuninana ngokwemibala nokutjhumayela itjhuguluko."Kade sifukuza njengefukwana" imbongi idinwe kuthula ilwisa ibandlululo itjhumayela ikululeko.
v. Mbandulo yakoMkobola
iii. Nikela ivumelano-thoma elilodwa elitholakala ekondlweni le.
viii. Nakuziinketani zisikinate kwezwakala.
v. Imbongi ihlathulula ukuthini ngomuda othi "Ongalaleli lakho wembethe ukufa"?
iv. Isakhiwo sangaphakathi sendima yesithathu.
Isirhunyezo Sekondlo
Khuyini
b. Ivumelano-singathano
Umkghadi yingubo eyenziwa ngesikhumba esitjhukiweko. Imbongi ikhuluma ngelwazi lendabuko. Indlela egade abantu bekadeni bahlakaniphe ngayo. bebanabo ubusanyesi ngoba bebaneendlela zokukhandela isikhumba singaboli ngokusimera ngamafutha, basenze sithambe ngokusitjhuka. Ekadeni kwakubulungwa ngawo, ngikho kuthiwa bebasilwa abaphasi nabangakabulungwa ngawo (Indima 3 Imida 2 no 3).Yingubo yekadeni. Ubusika namakhaza kwakukhandelwa ngawo.
Wasala ubulanzi,ukhenile, Wabetjhwa wawa isikulukutani.
Isirhunyezo Sekondlo
Bewungekhe wasibhacisela imizimba nemiphefumulo? Kosi silondolozele i-Afrika, Usifundise ukuba munye, Sihlangane sibe yinyandanye, Sitshophe sibe yikatha, Nasithoma nganeno kuzokuba lula ngaphetjheya Sizabe siyilwile, simunye nasifika ekhaya.
UZimu akahlukaniselwana,
- Umuda 16 no 17: Ivumelanothoma.
Imida 7 9: Zkhe ...
Iimpendulo
Ngijamile ngithule ngithe du, Ngijame nje ngiyaqalaqala; Ngiqalaqala ummango, Imimango engikhe ngayikhamba.
v. Kukwenzani ukurhedlula?
Kulapho aphumelela khona iimfundo zueJunior Certificate (JC) nebanga lesumi (Matric).
ii. Ummoya wekondlo.
v. Tlola imida enokulandelako etholakala endimeni yamaswaphela yekondlo le.
iii. Jamiselela igama "ukghabile" elisemudeni wesi-6 ngelitjho okufana nalo.
vi. Tsomula umuda oyodwa otholakala ekondlweni onesijameleli.
(Ngembizo yeSewula-Afrika iNational Peace Convention 14.09.91)
Itlawana
Itshimo nesiphoqo
a. Irhobela-thoma.
UHani angazenzisi, Asisehlela ikululeko, Asisehlela ifundo, Asisehlela ipilo aphile
Imbongi ikhuluma ngeSewula Afrika etja esayithola ngomnyaka ka-1994 ngerhuluphelo lokuthi yoke into izakuba yitjha. Imbongi irarwa kukuthi zoke izinto egade sizilwela ngesikhathi sebandlululo zisesenjengokuba. Ikululeko le ikhona eencwadini ezatlikitlwako kodwana epilweni mbala ayikho.
iv. Ngombonwakho, kungebangalani imbongi ibadosele kilekondlo?
i. Tsenga umnqopho wekondlo le.
Umlando Wembongi
Umqondophikisana
Umkghadi
- Imida 18 no 19 Kuneemfaniso.
I____..........
vi. Likhande elimtepetepe elisetjenziswa bobaba nabathambako.
Iphepha lesibili
Bubula bhesi bubula, Kude KwaMhlanga. Bu. . . Bu.. . Bu... Kgo.......! Kentj! Bhu! Ngozi uphuma njengelanga; Ngozi utjhinga njengelanga.
iii. Dzubhula umuda okhombisa bona isokaneli azange khelimtjele uBathabile bona liyamthanda.
ii. Tlola ivumelano etholakala ekondlweni le.
Ayikho ikululeko ekululekweni
1.1.2. Kukweba. (1)
- Ummoya wekondlo mazizo wembongi lokha nayirhaya ikondlo. Yindlela imbongi ebegade izizwa ngayo nofana ubujamo egade ikibo.
1.1.2. Kukwenzani ukuthatha ngezwani?
Mala ndina wavelaphi? Sewamil' elimini lami, Neenhloni sezafa kimi Ungitjhugululile mala Ungitjhugulule inyeberu Ngingasiyo nakancani, Umvuzwami kwaba yintwa.
Isihlanakela nofana isinekdokho sithombe-ngqondo esilethwa kusetjenziswa kwencenye yento ukuhlathula into leyo yoke nofana kusetjenziswa kwento yoke ekuhlathululeni incenye yento leyo.Ekondlweni ka-Ntuli MS, ethi: "Kuwe Phasi!" sifunyana isitjengiso sesihlanakela.Akhe sidzubhule sona.
Umuda 2: ivumelano-phakathi > Ngi_____ ngi_______ gi_______. -Umuda 4: isithiyeleli > "Mina ngibona ipilo: Kukwe kukufa".
Ukurhobela-thoma kubunjwa kulokhana kubuyelelwabuyelelwa igama ekuthomeni kwemida yendima yekondlo.Lapha imida elandelanako yendima yekondlo irhotjelwa la ithoma khona. Ikondlo ka-Mahlangu JK ethi: "Zuba", isithulela isitjengiso sokurhobela-thoma.Akhe sinidzubhulele imida enembileko.
Ngesaba ummoya weTlhagwini, mma Afrika. Wangena kuwe kwathula umoya, Sangena isiwuruwuru kwakhethululeka, Sakusahlela, sakuhlutha koke. Wasala ubulanzi, wawa isikulukutani ukhenile,
U-kuwe, nguye obumbe ukurhobela-phakathi emideni engehla le. Leliyano lapha lisetjenziselwe ukugandelela,igido nokuthi ikondlo ikhumbuleke lula.
i. Lirhwala
Kodwana abezwani Bakhulumana kumbi. Mndeni munye, Kodwana ivunulo labo alifani, Abakwenzako akufani,
Kilekondlo imbongi ikhuluma ngendlela iphasi lalingayo esikhathini esadlulako ngaphambi kobana kufike abamhlophe balithuthukise ngokwakha imakhiwo esiyibona namhlanje. Ngamanye amagama imbongi isivezela ipilo eyayiphilwa ekadeni njengokuthi kwakunemimango, iinthelo zommango ezifana nemiragalo, abantu babezikhipha bayokuphola kamnandi ngaphasi kwemithi neenthandwa zabo, nokhunye nje okunengi. Ngebanga lemakhiwo nokwabelana ngenarha okwenziwa makhuwa enarheni le, koke lokho sekwatjhabalala. Kungebangelo imbongi itlhuwa nayikhumbula esikhathi sakade esingathi ngokuya kwembongi bekusikhathi esimnandi nesithandako.
Iinyawo Zakho Mntanthu
Mathambo weenkomo ezafako, Ngesikhumba senza umkghadi, Ngeempondo senza inghwani, Ngeengazi senza ububende, 25 Ngenyama senza isitjhebo.
Isirhunyezo sekondlo
v. Mhlobobani wesithombengqondo esitholakala emudeni wa-24 begodu ucabanga bona imbongi inqophise kibobani?
Kulapho aphumelela khona iimfundo zueJunior Certificate (JC) nebanga lesumi (Matric).
-Isikhozi owasakha neNgwenyama,
?
Layaphi ithemba lobuntu? Kwayaphi ukusizana kwabantu? Gadesi umuntu uphalwa sibandana. Umuntu yena! Awa.
Iimpendulo
iv. Hlathulula okutjhiwo yikondlo ngomuda owodwa.
iii. Imbongi ikhombisa isemmoyeni wokudana ngombana ikhuluma ngepi yeRholweni eyaqeda isitjhaba sabantu
Isirhunyezo Sekondlo
Uragele phambili waya eMandlethu Secondary School e-Vlaklaagte I, lapho aphasa khona ibanga letjhumi ngo-1984. Imiraro yokutlhogeka kweemali yamenza bona akhe asebenze iminyaka emibili, adobhadobhe amatjheleni wokuragela phambili nefundo. Ngo-1987 wemukelwa eYunivesithi yaKwaZulu lapho aphasa khona iimfundo zobutitjhera i-SSTD kanye ne-B. Paed.
Ibunjo langaphakathi leenkondlo liphathelene nokukhethwa nokusetjenziswa kwamagama ekwakheni ilimi lobukondlo. Ilimi lobukondlo lakhiwe ngamagama akhethiweko neenthombe-ngqondo.Amagama akhethiweko asetjenziswa ngendlela engakajayeleki ukwenza bona okuhlathululwako kuhlathululeke banzi, kuzwisiseke kucace.Koke lokhu kuphathelene neenthombe-ngqondo esizokufunda lapha.
b. Irhobela-tjhigama.
-Kwakukusutha kwendlela,
Mbizo, wena uzokuthanyela, Uhlanganise iinkonjani neentakana; Uhlanganise amagwigwi nabojojo, Uhlanganise amakhozi namazuba, Ududuze abahlolo, Ududuze abahlolokazi, Udunduzele iintandani.
Angazi ukuthi ngithini. Ngikubize ngelwandle lefundo, liwandle lefundo ephezulu, Kufundwa emini nebusuku, Siyabuswa angekhe ngakulibala, Siyabuswa: Ngamanzi owangiseza wona, Emthonjeni ongomiko.
1.1.4. Ngibuphi ubukondlo obuvela emideni 2-8 ekondlweni engehla?.
##sinezakhi ezifana nabo-njenge-, fana-, sa-, inga-, senga-, wanga-, njalonjalo.
i. Tlola isaga esitholakala ekondlweni le bewutjho nokobana sitjho ukuthini
Imida 2 no 3: Irhobela-tjhigama > .................ngafundiswa, Ngafundiswa ....................
i. Isenzasamuntu.
Sidindi seembande zimaqalanga, Nabe ziminyene Ubutjhoontjhwani bebuzakutlhoga Indawo yokuhlala njengomoya. UMabhoko mlalazi, Ilimu lakhe libukhali Senga mkhonto wepi, Isiko lakoNdebele lizifihle ngaye. Bayethe! Sisidu!
Wu! Woke uyahlahlatha, Bahlahlatha badanile, Bazuma ikambo etja, Ikambo enganayo ipisi.
Umuda 6: Isithiyeleli
UNa Malobola wabelethelwa eCullinan amalanga ali-16 kuMgwengweni emnyakeni we-1959. Emnyakeni we-1982, waqeda iimfundo zakhe zobutitjhere i-JSTC eTransvaal College of Education. Uthome ukufundisa eBuhlebethu High school eSiyabuswa eMpumalanga ngoTjhirhweni emnyakeni we-1983 ukufikela ngoNobayeni emnyakeni we-1986. Ukusuka emnyakeni we-1987 kuTjhirhweni bekube nguNtaka umnyaka we-1997, wafundisa eMemezelo High school eSoshanguve. Kusukela ngo-Sihlabantangana umnyaka we-1997 bekube gadesi, usisandla sakatitjherehloko eMmabana Primary school eSoshanguve.
v. Tlola ngomuda owodwa ummongo-ndaba wekondlo le.
Wazila abangani bakho, Wazila abazali, Wazifihla kabanengi, Ngitjho abalalako Balalela iSewula Afrika.
Le yindlela iphepha lakho elizakuqaleka ngayo. Nangabe ukhetha umbuzo, uzakuba ngalindlela:
Ziveza umbulali,
Umuda 10: Litjhis' iinkhotha zommango"
Wabetjhwa wawa isikulukutani. Wasala udududu ngombana ulilahle. Nanzi iimbavana zamakoro ngamakoro, Naso islilo sirhahlawulwa, Umkhosi lo ngewani?
IKwaNdebele ngomzuzwana. Abotitjhere bayile, Bakhambile abafundi, Iinsebenzi zoMbuso ziyile,
Ngifuze indlu yami, Ngifuze iinhlobo zami, U-ngifuze, wakhe ukurhobela-thoma emideni le engehla. Lokhu imbongi singathi ikwenzele ukugandelela ijamo leempiko zezuba ngombana zimbili ukuze icacise umrabhondaba wayo.
Kilekondlo imbongi ikhuluma ngeenkwekwezi ezihlala zibonakala njalo ebusuku. Lokhu sikususela emudeni we-2 othi;"Malerhe kaSokulunga atlakaze njalo". Siyazi bona iinkwekwezi, lilanga, liphasi nokhunye kwadalwa nguZimu. Okhunye okukhombisa bona imbongi ikhuluma ngeenkwekwezi kulapha isithi khona bumerumeru inga ziimagameru nalapha ithi khona yiMedze ebhalela abotitjhere ngekumbeni. Soke siyazi bona akunamuntu ongakghona ukubala iinkwekwezi. Nanyana imbongi ngokwayo ingakavezi tjhatjhalazi bona ikhuluma ngeenkwekwezi kodwana pheze yoke imida yekondlo le iyatjho bona imbongi ikhuluma ngeenkwekwezi.
Uzitshayela nje,
Kudinwa...................
Imida 8 no 9: Ivumelwano-thoma > Wo__ ....................
Ngithi uphi wekhethu umlambo Ngisuse ukutjhisa nenyora? Ngisele aphole njengesithundu sethwasa, Kiwo ophakela imizi nemizana.
iv. Yitjho umhlobo wesithombe-ngqondo osetjenziswe emudeni 14 wekondlo le.
Isirhunyezo Sekondlo
v. Iketeza nokubhayi.
Nguban' umraranisi? Osiraranisa besirarejane, Sisale sirarekile, Sirarekel' abahlolokazi, Sirarekel' iintandani,
iv. Nikela bewuhlathulule umqondo osepepeneneni wekondlo le.
iv. Sisenzasamuntu nesingathekiso.
ii. Tsomula isaga esisetjenziswe ekondlweni le bewutjho nomnqopho wokusetjenziswa kwaso.
1.1.1 Inqophise elutjheni/etjeni yanamhlanje. (1)
ii. Veza imihlobo yerhobela elandelako esigabeni sokuthoma sekondlo le
Ukurhobela-tjhigama kubunjwa, kulokhana igama lokuthoma lomuda libuyelelwa
Laba abangahloniphi iingazi, Laba abatjhisela abanye, Laba ababina ikesi yesitjhaba, Laba abaziinini zeendakamizwa, Laba abakha ngeqephe, Laba abathatha ngezwani, Laba ababhudungela ikunzi.
Mathambo weenkomo ezafako
Iqalise entumbantongeni ngombana ngibo ubulwele obungakhethiko bona ungubani usebujameni obunjani nje nangabe awuziphathi kuhle.
Nango sele asisembamgodi,
b. Imida 23 no 24: ivumelwano-thoma > Ngi__.
Ikondlo le ikhuluma ngetayere elalisetjenziswa ukutjhisa abantu ngesikhathi semiguruguru. Bekutjhiswa abanomlandu nalabo abanganawo (Mida 5 no 6). Lokha umuntu nakatjhiswako kwakurhuwelela abambonako kanye naye otjhiswako lo (Muda 4) Abanetjhudu bebabonwa base liyasuswa asinde. Lalisetjenziswa ngesikhathi abantu balwela amalungelo wabo (Mida 7 no 8).
Mnguni A.
iv. Kungebanga lokobana woke umuntu uhlongakalela bewubulungwa ephasini nofana emhlabeni. aloakho kwenza imbongi ifikelwe mqondo wokobana abantu babulawa liphasi ngombana baphelela kilo.
Yabambana kwaphapha ibhetjha eNdebeleni, Yabambana kwaphapha umdzobho eMsuthwini, Yabambana kwarathuka ibhrugu nerhembe eBhurwini. Kwaba nzima ephasini lekhethu, Kwalila ikule, kwalila isibhuku nomkhonto.
Pepe-pepe-pepe-pepe ... ! Pepeza makghokgho beze kuwe, Bathukule, barhaye ubafuthe, Basale batshetiha njengomlotha, Bakwaz' ukutjho bona iKos' ikhona. Batjho bayifulathele, Ikosi kunguwe makghokgho; Mina ngidanile. Mina bengith' iKos' inabo, Nabo batjho njalo banjengeengilozi, Kghani kunjalo? Batjho basikhohlisa bathi bayazi, Do, abakwaziko kungazi, Kungazi iKosi nomkhanyo wayo.
Umlando Wembongi
iii. Ngokwekondlo le ungathi imbongi inqophiseni ngokusebenzisa igama "umuthi nofana imithi"?
Ipisi ifikile, Ifike irhabile, Irhabele ukuthumba, Isuse iphango elingazaliko.
vi. Nikela umqondo omumethwe mimida 7-8 ngendlela oyizwisisa ngayo.
Ziinthudze ezinganamkhwezeleli, Malerhe kaSokulunga atlakaze njalo, Bumerumeru inga ziimagameru ebusuku, Burhanyarhanya senga masotja kaKhwini, YiMedze ebhalela abotitjhere ngekumbeni.
Kwaba khona abamfungelako bafuna ukumbulala, benza amano wokumbulala (Ndima 2 Muda 1&2). Wafeza iimfuno zalabo abalalako ebegade abalwela.Wathola isizo kwezinye iinarha ngoba enarheni yekhabo iSewula Afrika bebamnina. Amakhuwa amzonda khulu.
Bazali bami nangiphutha ngisesemncani, Nangikhasisa ngatataya, Nangifukamela njengesikhukhukazi amadzinyani, Ngacapha isithepha ngelimu, Kwaqina ngho ithambo. Gadesi ngiyazisola.
iii. Ummongo wekondlo.
Awa, angivumi
Umuda
Iinthombe-ngqondo zibunjwa kufanisa nokulinganisa into enye nenye. Isithombe-ngqondo sibunjwa magama athula umqondo othile.Kuthi lowo ofunda nofana olalele amagama lawo naye afikelwe sithombe-ngqondo emkhumbulweni wakhe.Ngamanye amagama singathi isithombe-ngqondo kufaniswa kwento enye nenye. Akhe sizihlathulule ngasinye.
i. Tlola ummoya osekelweko wekondlo le.
Iimpendulo
Zuba
Kgoro Bantu School Ekungwini
Umuntu mumuntu MaNdebele ngazomba iphasi, Ngabona ngawami amehlo, Abanye babona ngewabanye, Ngezwa ngeendlebe, Ngingazwelwa njengesiduli, Umuntu yena semumuntu, Zakhe aziqedwa phu! Zakhe azibonwa zoke, Zakhe azicimeli cime! Zinande zivumbuluka Zinga mamanzi avinyilika. Uneenkanuko zomlambo ongazaliko, Unehliziyo ede, Unehliziyo yamarhamaru, Nakuyingubo yona Uyidosela ngancanye. Wafuthumela ngapha, Uyidosela ngapha, Ukukhamba uyakhamba, Iduduma lokujama uyalibeka, Iye, alibeke ajame na? Iye, afike aphumule na? Izabe ingasimumuntu, Zakhe iinyawo azidinwa, Kudinwa ihliziyo.
UNaMalobola wabelethelwa eCullinan amalanga ali-16 kuMgwengweni emnyakeni we-1959. Emnyakeni we-1982, waqeda iimfundo zakhe zobutitjhere i-JSTC eTransvaal College of Education. Uthome ukufundisa eBuhlebethu High school eSiyabuswa eMpumalanga ngoTjhirhweni emnyakeni we-1983 ukufikela ngoNobayeni emnyakeni we-1986. Ukusuka emnyakeni we-1987 kuTjhirhweni bekube nguNtaka umnyaka we-1997, wafundisa eMemezelo High school eSoshanguve. Kusukela ngo-Sihlabantangana umnyaka we-1997 bekube gadesi, usisandla sakatitjherehloko eMmabana Primary school eSoshanguve.
Mfundisi
Zakhe ..
_ elitalala
Mina ngilizuba ngiyazulazula, Ngizul' omanz umuthi, Engingakha kiwo ngedwa Ngakhe ngakhele safuthi, Ngingasafuduka ngitjho Lisina ngesinanja.
Nguhliziyo silal' emini, sivuk' ebusuku; Sirhulurhulu sirhuluphel' umnyama, Uphetjhulwa mmoya, Urhurhulwa mamanzi; Upheka kuphakululwa, uphakulula kuphekwa. Akwenzako kwaziwa nguye, umona.
Kubuyelelwa kwabakamisa nofana kwabongwaqa emudeni wendima yekondlo owodwa. Nakubuyelelwa ukamisa emudeni owodwa wendima yekondlo sithi ngufana kamisa bese nakubuyelelwe ungwaqa sithi ngufana ngwaqa Kiyo ikondlo kaNtuli MS ethi Umona,ufanakamisa nofanangwaqa bavela emudeni othi
U-Jacob Khonjiwe Mahlangu, owaziwa khulu ngo-Mahlangu JK wabelethelwa emaplasini weMiddelburg, eMhlabaneni ngomnyaka ka-1970.Waqeda ibanga letjhumi eTholulwazi High School enzinze eKameelrivier "B" ngomnyaka ka-1990. UMahlangu wenza iimfundo zokuphatha ibhizimisi e-Damelin College ngomnyaka ka-1996. Ngomnyaka ka-2005 khona wenza iimfundo ze-Journalism & Media Studies khona e-Damelin, eKapa. Kwathi ngomnyaka ka-1993 wakhupha iinkondlo zakhe ezine zokuthoma. Iinkondlo zakhe azikhuphe ngokuhlanganyela no-M.S Ntuli sele zizoke zilitjhumi nobumnane. Zoke zikhutjhwe kilezi iincwadi ezilandelako: ITSENGO 3-5 kanye nakile-ISIYEZIYEZI 2. Ngomnyaka ka-2003 uMahlangu wabuthelela, wakhupha incwadi yeenkondlo ebizwa IHLOYA. Ngomnyaka ka-1999 wakhethwa njengomthintanisi [PRO] wehlangano yabatloli iMpumalanga Writers Association lapho asebenza khona iminyaka esithandathu. Ngomnyaka ka-2007 uMahlangu wakhethwa bona adose phambili umNyango weZemidlalo, Ubukghwari Namasiko ehlanganweni ISiyatjheja social project enzinze eKameelrivier "B". Ngawo lomnyaka godu uMahlangu wakhethwa njengelunga lesigungu esiyelelisa ngobukghwari ehlangothini lezemitlolo [Artistic Advisory Panelist for: Literature], ehlanganweni ethuthukisa ubukghwari i-NATIONAL ART COUNCIL OF SOUTH AFRICA [NAC], enzinze eJwanasbhege. Mhlapha nje uMahlangu uthumbe unongorwana obizwa nge PanSALB 2008 Multilingualism and Nation Building Writer of the decade in isiNdebele, emnyanyeni owabanjelwa e-Emperor Palace, eJwanasbhege.
iv. Ukulima.
##isitjengiso. Ngesaba umoya weTlhagwini,mma Afrika. Wangena kuwe wathula umoya, Sangena isiwuruwuru kwakhethululeka, Sakusahlela,sakuhlutha koke.
Inyawo zakho mntanthu
Kuwe Phasi!
-Esifuye safuya
Ngeengazi senza ububende,
Mbizo, sisahlele isivunguvungwani, Nakusililo sitjhile, Kusele umlomo ukukhamisa, Kusele imikhono ehloko; Iphaphu liphaphela phezulu, Ihloko itjhuguluka yodwana, Umzimba uqale emva.
Ikondlo le ikhuluma ngokuhlongakala kweNgwenyama ikosi uMabusabesala II. Ukuhlongakala kwekosi kuyahlonitjhwa.Akuthiwa ihlongakele, kuthiwa ilanga licimile. Ulilanga ngoba alithemba laso soke isitjhaba.Kuthiwa licimile ngoba ngaphandle kwekosi alikho ithemba. Ukuphepha kwesitjhaba kuyaphela. Imbongi iveza izinto ezisatjwa sitjhaba esicinyelwe lilanga. Isitjhaba sizele ukwesaba.
ii. Sisitjho: Sitjho ukweba.
iii. Igama "ukutshaya" lisetjenziswe njengesingathekiso saliphi igama ekondlweni le.
KwaMahlungulu
iii. -Isithiyeleli: Inja igcono, iyakhongotha (neminye) -Ijambamende: Ebusuku umuntu uyagegedwa Nakuyikomo uyidlule kuhle (neminye) -Irhobelaphetha: Imida 5 no 6.............. lobuntu, .................kwabantu (neminye) -Ivumelanothoma: Imida 10, 11 no 12 > U______..........., U______ .........., U______ .........., Ifikile Ipisi
Iimpendulo
-Kwesibili imbongi iveza umqondo wokwenza amala iswili.
Yijemu esijikijela nethabo, Emazinyweni ulirabi, Inyoka eluma nokweqa, Abangakuyeleliko wabaqeda, Wabaqeda ngesikepe sakaNowa, Wabaqeda bangakuboni Gugu lakoNdebele.
1.2.3 Ngimuphi umqondo omumethwe sithombe-ngqondo esisemudeni 7?
Ingaphandle Lekondlo
Tjheja: Omunye angathi mmoya wokutlhuwa. Imbongi izwakalisa ukutlhuwa nayibona izinto sele zenzeka ngendlela zenzeka ngayo. Lokho kwenza bonyana ikhumbule ipilo yakade eyayiyithanda begodu iyihlonipha ngombana beyiyibonisa imvelaphi yayo.
vi. Imida le ihlathulula indlela ebekwenzeka ngayo nakutjhiswa inaba. Inengi belivuma ingoma zomzabalazo, ligidele ukutjhiswa kwakho elalikuthatha njengokuzibuyiselela ebumbini obenzileko wena otjhiswako.
v. Veza bona umuda owuhlathulule ngehla lo (iv. unamhlobobani wesithombe-ngqondo.
iii. Isiyeri mkhanyo osamanzi ovamise ukubonakala endleleni ede nenqophileko. Kilekondlo leligama imbongi ilisebenzise ngomqondo wokuhlathulula bona ithando layo nesithandwa sayo lalibonakala njengesiyeri. Okutjho bona wawulibonela kude njengento omunye umuntu angeze afika kilo kanti lithando lamala.
Isigaba A
iii. Imbongi inqophe ukuthini ngomuda 14 osesigabeni sesithathu sekondlo le?
Ngeempondo senza inghwani,
iv. Hlathulula umqondo omumethwe yindima yesibili yekondlo le.
ii. Esigabeni sesibili imbongi isivezela indlela ilizwi lomfundisi lifanele lithobe ngayo iinhliziyo zabadanileko. Emudeni wesibili imbongi ithi ilizwi lomfundisi lirathula amatlhuwo okutjho bona nawulalela itjumayelo yomfundisi uyaphola emoyeni. (1)
vi. Mhlobobani wesithombe-ngqondo esisetjenziswe yimbongi emudeni 1 wekondlo le?
Imbongi kilekondlo ikhuluma ngomntazana onamehlo amanengi. Ngebizo "amabala" imbongi inqophise ebantwini bembaji abahlukahlukeneko. Emudeni 5 imbongi ithi "Kuwe angisililitho" bese emudeni 6 ithi "Ngaphandle kwamabalakho". Lokho kuhlathulula bona imbongi idosekile ngobuhle bentombi le kodwana ngebanga lamabala wayo ithemba nethando ayisenalo. Imbongi ibuye ililele labo abasadoswa bubuhle bentombi le bangazi izenzo zayo. Lokho kuvezwa sigaba sokugcina emudeni 24 lapha ithi khona ililela abanganamehlo, okutjho bona ililela abangawaboniko amabala wentombi le, ababona ubuhle bayo kwaphela.
Isindebele Ilimi Lekhaya
-U (u) usetjenziswa njengesivumelwano sesigaba 1 esitjho umuntu.
Zihlola ipilo yabaphilako,
[Ilimi lokuThoma lokuNgezelela]
v. Veza bona mhlobobani wesithombe-ngqondo esisetjenziswe emudeni owutlole ngehla (iv).
vi. Nikela umqondo omumethwe sigaba sesithathu sekondlo le.
Isirholwani
Ukurhobela-phetha
Imida 20 & 21: Ivumelanophetha > ........ ___ile,
Umuntu Mumuntu
Ngelakh' ilizwi siyaduduzeka, Lirathul' amatlhuwo, Litjhis' iinkhotha zommango, Lithusa namabhubezi; Liphadlh' amadwala: Liza laph' ilizwi lakho Mfundis' omkhulu. Ilizwi lakh' elihlabako, Litjhugulul' iphasi, Lisale nga yisim' ephenduliweko, Amagade nga ziintaba ze-Golokoda, Zibomvu' isibomv. selizwi lakho, Iintjalo zithambele Wakh' umthetho mfundisi.
Sekuminyaka sisoke, Sisiwa sivuka sibona sicimeze, Bavela bagadunge - njalonjalo. Wangithembisa ukufa nokuphila, Kwatlhurha lehliziyo Ngasabana nalo ngiqale wena.
Awa, Angivumi
-Ngidiniwe kuhlala lapha
Ngangilisokanambala, Isiphundu sami singasoleki, Ngazenza usiyazi Ngingasinyanga, Ngabona abezimu bahlubule, Gadesi ngiyazisola.
Awa,ukwelusa kubhalile, Iinkomo zifahlile,kubhalile.
Umqondophikisa nofana i-okzimoroni sithombe-ngqondo esilethwe kusetjenziswa kwamagama anomqondo ophikisanako ndawonye.
-Mamaksi ali-10 mayelana nemibuzo yekondlo engabonwako.
Ingubo zigeja ngekamasizabulale
a. Isithiyeleli/isizura.
i. Isifaniso
iv. Ngenjani into ekuthiwa iligugu.
1.4.2 Ifana-ngwaqa emudeni 6 yabo > b
Ikondlo le ikhuluma ngesokana ekhabe lineentombi ezinengi, ezazilandelele lokho elinakho, kodwana zalibalekela lokha izinto nasele zingasalikhambeli kuhle (Muda 3). Lalemuka ngemv. kwesikhathi bona iintombezi azifuni lona zilandelela lokho anakho. Ekuqcineni laqcina sele lithokoze uZimu ngokulinikela ithuba lesibili ukuze likwazi ukubuyela ekhaya liyokurabhela khona lizakwamukeleka.
4. Ingaphandle lekondlo
Umnqopho Wekondlo
Ikondlo le ikhuluma ngebandlululo eleza nabamhlophe enarheni yeSewula afrika. Imbongi ithi kwathi bona kungene abamhlophe enarheni le bahluthula abantu abanzima koke ababenakho basala badudu. Ukusuka lapha amabhuru ahlukanisa abantu ngokweenkorwana zemihlobo ukwenzela bona abantu bagcine sele basilwa bodwa. Lokho kwenza bona abantwana abanengi baphenduke iintandani ezitlhoga abaduduzi. Imbongi iyatjho nokobana kuzwakele. Abantu bafile kwanele. Esigabeni sokugcina imbongi ikhombela bona isitjhaba se-Afrika sihlangane sibe yinyanda silwisane nezitha zaso. Iyatjho nokobana nakuthonywa nganeno kuzokuba lula ngaphetjheya. Okutjho bona nasingathoma ngokuzwana thina sima-Afrika kuzaba lula bona siyinqobe lepi esiqalene nayo.
i. Phawula ngeendima nemida yekondlo le.
Uku
Iziqu Azizuzileko
Zakhe ..
v. Umuda 16: Ivumelwano-phakathi > Sibambane, sibumbane sibe munye.
iii. a. Isifaniso: Umuda 5: "Elitsoyiza nga madzinyani" (1) Umuda 17: "Lisale nga yisi' ephendulweko" Umuda 18: " Amagade nga ziintaba ze-Golokoda,"
iii. Veza imiqondo emibili evezwa mumuda 29 osesigabeni sokugcina sekondlo le.
iv. Tlola ubukondlo obuthathu obutholakala emideni 20, 21 no 22. (3)
Lisani umona kholwani, Lisani ukuninana thandanani, Lisani ukukhanukela zenzeleni. Sebenzani nilise umona, Thabani nilise ukudana,
Ngafuza ingwenyama Ubuyo bungekho, Yami ipilo yaba kubulala, Yami ipilo yaba kuzipha, Ngarhulutjhelwa yijele, Gadesi ngiyazisola.
-Yebutho lakaRolihlahla Mandela
Uyangen' umlobokazi; Nosokana thanyela, Ungalis' iinzibi zibuthene Emv. komnyango nga Zihlekis' abayeni zinganamazinyo. Uyangen' umma ... Nosokana ningabang' ubudala.
Imbongi ikhuluma ngomuntu onganeliswa lilitho. Nakathola into akabelani nabanye. Ngikho nokweba akalisi, uraga afune okhunye. Imbongi ikhethe amagama aveza ukunyefula, ummoya wokudana, unehliziyo ede, umarhamaru uyafunjathiswa. Imbongi isebenzise izenzukuthi ukuveza bona iindaba zomuntu azipheli begodu umuntu akatjhuguluki (Muda 5). Isebenzise isithombe-ngqondo sesingathekiso ukuveza bona umuntu uneenkanuko ezingapheliko (Line 1 Muda 2). Imbongi isebenzise isihlonipho, utjhiya iphasi ukuveza bona umuntu waneliswa mhlazana afako.
v. Mamala.
-Usithubi somuhlwa,
Isifaniso:Indima 2 umuda 1 "Ugeja ngombala ohlaza sasibhakabhaka" Imbongi iveza nokugandelela umbala ngokuwufanisa nesibhakabhaka. Iseqamagama: Indima 5 imida 4 no 5 "Kwabe zanene esele "Imbongi yeqe igama elithi iingazi Amatshwayo: Indima 4 umuda 3 imbongi isebenzise isithiyeleli (;) hlangana nomutjho. Imbongi beyingaphumuli kodwana iveza bona kwajama yoke into ngitjho nesitimela esingajami noma kukuphi:
v. Jambamende.
Iinkondlo-mlando/Ama-ephigi
Isirhunyezo Sekondlo Kilekondlo imbongi ilila ngoyise ongasekho nowayitjhiya iseseyincani. Nanyana kunjalo imbongi ayamukeli bona uyise wayitjhiya ngombana emudeni 17 ithi vane ithi ubaba wathi... bese ukhuzwa ngelikhulu itjhada kuthiwe wakho uyihlo akasaphathwa. Lokho vane kuyidanise, kuyithuse beyithule kodwana ngehliziyo itjho ithi ubaba. Iyatjho nokobana nanyana uyise ayitjhiya njalo kodwana iyawakhumbula amagama uyise ayeyiyala ngawo. Ngalokho isamhlonipha uyise ngombana kunguyise. Ngekondlo le imbongi isivezela amazizo wayo ngendlela ihlonipha beyithanda ngayo uyise. Esigabeni sesine imbongi iyatjho bona wayo ubaba isambona ngokuthwasa kwehlobo ayibiza bona bayokuhlawula. Lokho kuyayithabisa ngombana ngamehlo wengqondo isuke izibona inoyise. Ngalokho kutjho khona bona imbongi ayikazimiseli ukuhlukana noyise nanyana sele alala nje. Kungebangelo inikele ikondlo le isihloko esithi 'Ngisathi Ubaba".
Zemitlolo
Ni
Okhamba keyakho uthembekile, Ofulathela yakho ulahliwe, Ozwa lakho unetjhudu, Ongalaleli lakho wembethe ukufa.
ii. Imbongi inqophe ukuthini ngomuda 4 osesigabeni sokuthoma?
iii. Tlola umuda onesithombe-ngqondo sesenzukuthi otholakala ngaphasi kwesigaba sokuthoma bewutjho nokobana siletha mnqondo bani ekondlweni le.
Skosana P.S.
iv. Umuda 4: sisenzukuthi > Kwazwakala: gu_ gu_! isigidi, v. Imida 6-7: litshimo > Sibona ubuso befene, Ngendlela bubuhle ngakho.
iii. Ngiyiphi imihlobo yemirorho esetjenziswe yimbongi kilekondlo?
Isimanyaniso nofana isifaniso silethwa kulokhana kumanyaniswa izinto ezimbili
iii. Imida 18 no 19: Ijambamende > Bathi kimi: akasaphathwa Sele atjhiya iphasi.
Ngiyathokoza
i. Imbongi isivezela siphi isifenqo emudeni 1 wendima 4?.
v. Hlathulula bona umtloli unqophe ukuthini emudeni lapha athi khona "Ijayelo, liyayeyisa ingqondo".
Isirholwani asibulali muntu,kuyatjho bona imbongi lapha ikhuluma ngokufa. Imida 10 no 11 imbongi ithi "Wegazi elimbi awuthe amathambo Atjhe aphele kungakalinyukwa".
Isirhunyezo Sekondlo
Ikondlo le ikhuluma ngomuntu othanda ukukhuluma iqiniso ofuna ngathana nabanye abantu bayalikhuluma, kodwana inengi linyula amala kuneqiniso. Iphasi lonakala ngebanga lokungabi neqiniso. Imbongi ithi nabanye abantu ngathana bayatjhugululwa liqiniso.
i. Kunebuyelelomqondo elilethwa ngu:"Lakh' ilizwi likabi," "Lakhi ililzwi liyahlaba" (1) Irhobela-thoma lilethwa ngu "Lakh' "Lakh' (1) Irhobela-phakathi lilthwa ngu "ilizwi "ilizwi (1)
iv. Yindlala yefundo neyokungazi ngoZimu.
Umlando Wembongi
b. Umuda 15.
Boekenhoutfontein Secondary School, eMabopane
Iimpendulo
Ungomunye wabatloli beTsengo 4 ne 5
iv. Imida 3 no 4: Ibuyelelomqondo > Wathi ngingakhambi ...........,
iv. Ngisiphi isithombe-nqondo esivezwe emdeni 5? Wendima 2? Yitjo bona imbongi isivezela ini ngaso.
Iye, alibeke ...
b.
Ngi___ .............
b. Aphole njengesithundu sethwasa.
Ezafuz' izindlu zazo Maye. Zifuzel' iMerika. Iye-ke nami ngipha iimpiko.
vi. Sijamele igama "iqiniso"
i. Endimeni 3 umuda 5, imbongi isebenzise igama elithi "Awa" okuligama lokuphikisa. Ingabe nekondlweni le, lisetjenziswe ukuphika? Sekela ipendulwakho uqalise ekondlweni.
ii. Veza ivumelwano-phakathi lamagama elivezwe endimeni 1, utjho nokuthi liletha yiphi ihlathululo
iv. Tlola ibuyelelo-ngqondo elitholakala endimeni yesibili yekondlo le.
i. Nikela imida ekhombisa bona uyise lembongi akasaphili etholakala ekondlweni.
Lisani ukubulalana akusizi ilitho. Hlubani izondo nembathe ukuqwenga, Lisani isimanjemanje siqede iphasi, Ningarhedluli emv. qalani phambili, Isalakutjelwa sabona ngeengazi.
- Imida 1 no 2: Irhobela-phakathi > ...............zihlwa...........
Ilizwi lakh' elihlabako, Litjhugulul' iphasi, Lisale nga yisim' ephenduliweko, Amagade nga ziintaba ze-Golokoda, Zibomvu' isibomv. selizwi lakho, Iintjalo zithambele Wakh' umthetho mfundisi.
iii. Ivumangokuphika.
i. Iye imbongi ikwazile. Ikondlo le, ikhuluma ngetayere elalisetjenziselwa ukutjhisa abantu. Lokho sikuthole emudeni 3, igama elithi kubobamkhulu kutjho bona uyabulawa , Umudu II igama elithi Atjhe nofana avuthe. Umuda 12 igama elithi asafuthunyezwa okutjho bona angakavuthiswa nomuda 13 igama elithi sephulwe okutjho bona itayere likhutjhwa emuntwini angakathungelelwa.
i. Umuda 3; lirhwala: Abanye babona ngewabanye,
Ukuthokoza kwami kwaphelela.
Umraranisi
vi. Tlola umuda owodwa onesithombe-ngqondo setshimo otholakala ekondlweni le.
Â· Ngezesitjhaba.
Isingeniso
Makhelwana uthembelani Ilitje ngikhona? Asithembane, sithembe uZimu, Umuntu yena, awa.
Ngifunga Wena Baba
Isirhunyezo Sekondlo
iv. Ngokwazikwakho ingabe imbokotho isasetjenziswa esikhathini sanamhlanje nofana ayisasetjenziswa? Sekela ipendulo yakho.
iv. Imida 8 no 9: Irhobela-tjhigama > Ngitjho .......................,
iv. Bu....Bu....Bu....
Isirhunyezo Sekondlo
Imbongi ikhuluma ngezulu elikhulu lesinanja elalisiza yeke isilukazi sibuthelela abantwabomntwanaso, lathoma ukuna abentwana bangakangeni ngekhaya.
Lizungu labantu boke, Silingana abantu boke, Mphekeleli wabaya kibobamkhulu, Mrhuweleli wetjhada elibaleka iindlebe. Sidosa umuntu isikhathi sifikile, lye, nanyana singakafiki. Abanganeno bagida igido Lokuzibuyisela ngombana badlelezelwe: Ilizwi lesililo lizwakala ngaphetjheya, Wegazi elimbi avuthe amathambo, Atjhe aphele kungakalinyukwa. UNotjhudu athi asafuthunyezwa, Kuye sephulwe isirholwani. Icala ligwetjwa linengi; umbulali uyedwa.
iii. Tsenga ikondlo le ngaphasi kwesihlokwana esingenzasi. Umhlobo werhobelo ngamunye.
i. Hlathulula okutjhiwo mumuda 4 wendima 1.
Ngizo zona, ziyarhubhulula
Isizi
Unehliziyo...
-Ngaliphosa.
Iimpendulo
iv. nomthombo ovinyilika amanzi? Tlola umqondo ovezwa sigaba sesibili sekondlo le. (1) (3)
Yiza ungiginye ngiphaphe, Ngiphaphe nawe, U-ngiphaphe,lapha usetjenziselwe ukwakha Ukurhobela-tjhigama.
Chris Hani
Isenzamuntu
?
Itsengo 5: Ntuli M.S.
v. Hlangana nezinto ezibalwe yimbongi ekondlweni le tsomula eyodwa ocabanga bona ayisanakwa esikhathini sanamhlanje.
i. Emudeni wesibili imbongi isebenzise amagama amabili, "irubhi","labezimu". Ingabe ngokwekondlo le, amagama la ahlathulula ini?.
vi. Imbongi ihlathulula ukuthini ngomuda othi "Dudlu! Ngiyatjha ngawe Bathabile"?
iii. Isakhiwo sangaphandle sendima yesi-2.
d. Umuda 35.
Umlando Wembongi
iv. Isakhiwo sangaphakathi sendima ye-8.
Lakho livuth' ilangabu Liyokuphela mhlana ngiphelako. Ngiph' intatha, Ningangifihlel' amabala, Ngiphani ngizilaphe lingakatjhingi,
iv. Mhlobobani wesithombe-ngqondo osetjenziswe emudeni wokugcina wekondlo engehla?
Umuda 22; " Sele atjhiya iphasi"
i. Ngiwuphi umqondo osetjhatjhalazini wekondlo le?
vi. Ummongo-ndaba wekondlo le kukuthi nawuthanda umuntu kufanele umthande nanyana angasaphili.
Khamba .................yangakwenu,
Yiza siphaphamtjhini yiza, Yiza ungiginye ngiphaphe. Ngiphaphe nawe, Ungikhafulele la Bangithanda khona. La ikwele ingekho khona, Amala nezondo sekwabulungwa, Ihliziyo yami idele, Idele ibuye kole, Ilibale umlibalelafuthi, Ikanuko yephasi ingasenayo. Kuphele ukunghwarana, Kuphele ukumonakelana, Singasabangi iinkhumba Zemibala engatjho khona; Ngilisani ngiphaphe!
Elikarisa njengomsegwab' agwaba, Ngizakubuya ngibale. Zuba ngiph' iimpiko Ngiphaphe phaphi, Ngisithele sithe,
iii. Tsenga isakhiwo sangaphakathi sesigaba 1 sekondlo le.
-Rhu---rhu---rhu--- nofana ---lu---lu---lu Ivumelwano-phakathi eyakhiwa magama afanako emudeni owodwa
Lakho livuth ilangabu Liyokuphela mhlana ngiphelako.
Thambo le-Afrika, Ngivumela ngilingise Iimbongi zephasi, Ngibonge isibindi sakho, Ngibonge ikhande lakho, Ngibonge itjhoba lakho, Ngibonge ilihlo lakho, Ilihlo lakho Elihlala liqalile, Lihlwa liqalile, Linga lilindele Ukugoduka kwephasi, Ligoduka nga ziinkomo, Zibuya emirageni.
vi. Tlola isaga esisetjenziswe ekondlweni le bewunikele nehlathululo yaso.
vi. Tlola ummongo-ndaba wekondlo le.
iv. Tlola woke umhlobo werhobela otholakala endimeni yokuthoma yekondlo le.
Ihlathululo Lobukondlo
Iimpendulo
-Ukufukuza lilize
Mahlangu J.K.
Ukubuyelela kungakhiwa ngokubuyelela amagama, amalungu, abokamisa, abongwaqa nofana imida
vi. Hlathulula bona indima yamaphelelo imumethe muphi umqondo.
iii. Nikela umqondo/okutjhiwo yindima 5 yekondlo le.
v. Nikela umqondo wekondlo le ongakasekelwa.
i. (Indima 3 imitjho 3 no 4) ubhiqa esibayeni seemfarigi. Uzenza umuntu uziinzibi.
iii. Tlola imitjho emibili ebufakazi bona umtloli usola abamhlophe ngaratharatha ngakho ekondlweni le.
Mamelodi High School, eMamelodi
na?
Ifana-ngwaqa emudeni 9 yabo > ng
Umuda 4: Singathekiso; "Ngacabha isithepha ngelimu", kuhlathulula ukudla umdoko.
Mbizo, sibawa uZimu, Abusise izandla ezijamileko, Zathatha isiba zenza itshwayo lesifungo: Isifungo sokwakhiwa kwekusasa lokuthula, Iye, nanyana iinhliziyo zibibhelene. Iinsasa zokuthula zirhatjheke nenarha, Zimile zibe neempande zepilo.
i. Isivumangokuphika (kwakungasikudla) kwakukunengi ukudla.
"Ngiqalaqala .................." -Imida 3 no 4 irhobela-tjhigama; "...................umango" "Imimango ..............."
WO__! .................
i. Tsenga ikondlo le uveze bona imbongi ikwazile ukusebenzisa ilimi lobukondlo lokha nayitlola (irhaya) ikondlo le.
Mkhonto we-Afrika, Kwaba kuhle ukuba nguwe, Wazivumela ingoma, Wazikhalelela: Ukhalelela i-Afrika.
vi. Mhlobobani wesithombe-ngqondo osetjenziswe emudeni owuhlathulule ngehla?
Â· Zinabantu ababekelwe ukuzitlhama bebazitjho eendaweni ezithileko.
Â· Umtloli nombutheleli wencwadi Ulibambe Litjhisa.
i. Ngisiphi isifenqo esisetjenziswe nakurhaywa ikondlo le?. Sekela ipendulo ngokudzubhula ekondlweni le.
v. Mamala.
Malobola J.N.
b. Umuda 23.
iv. Singathekiswe neenkula zeengidi naziwela phezu kwendlu.
Ithunzi kungaba kukufa okulethwa yintumbantonga engathekiswe ngomathanyela.
a. Umuda 1.
Ngajama
iv. Namba.
Mthombo wefundo ephezulu, Mthombo wamanzi amnandi, Mthombo wepilo ehle, Rholo labanzima, Mkhanyisi okhanyisela iintjhaba zoke,
iii. Irhobelo-tjhigama.
iii. Tsenga isakhiwo sangaphandle sendima yesine yekonldlo le.
Ngikhanuka isango laphetjheya Livuleke ngeyamele kibobamkhulu, Ngikhohlwe ngamakholwa anzinyana, Ukukhuza akusizi, Ukuratharatha lilize, Amakholwa ayakholwa.
Uzitshayela ................................,
-Mamaksi ama-20 mayelana nemibuzo yeenkondlo ezimbili ezibonwako [uzakunikelwa iinkondlo ezine bese wena uzakukhetha zimbili]
Ikhambo lefundo salisungula soke, Ukungafuni ukudluliwa kwaba yikuthazano, Eyamila kimi, nakuwe, Eyadala bonyana sitjheletjhelele Njengeemfesi zetjhaluza.
ii. Phawula ngesakhiwo sangaphakathi/iinthombe-ngqondo ezitholakala ekondlweni engehla
B.A. (Hons.) eUniversity of Pretoria
iii. Tlola imida esekondlweni eneenthombe-ngqondo ezingenzasi.
Indl' ekulu ngayiqala kabili kathathu;
v. Yitjho bona kubayini imbongi ikhethe-ukusebenzisa umhlobo wekulumo oyibale ngehla.
ii. Dzubhula imitjho emithathu enesithombe-ngqondo sesifaniso etholakala ekondlweni le.
Ziinsasa zenungu Zihlaba ezimzondako, Zilamula zilwisa, Ziraranisa zizarulule umraro; Ngizo zona, ziyakhulunyelwa.
Ikondlo le, ikondlo ephathelene nezekolo.
i. Veza isifenqo utjho bona imbongi ihlathulula ini?
Esimanyanisweni isimanyanisi sicacisa isimanyaniswa.Indima yokuthoma ekondlweni
Ngiphani ngizilaphe nomana selatjhinga, Ngiphani ngizithobe ngizilaye ngizilahle Ngombana vele ngilahliwe mina Nolahliwe, Ngilahlekelwe lithemba nethabo, nethando. Noman' abantu bangatjho
Iimpendulo
FDE eRandse Afrikaanse Universiteit
v. Ukulila kwakanombongwe.
NguMabhoko isikhukhukazi Esafihla, safihla noNdala, UMtshweni umabhalelwa Kuthunga umlomo Ngentambo yomsipha. Sinjenjenjenje sifukanyelwe nguye, Sikhona nje nguye, Sithuthuke nje yinca yakhe.
Ndlela yakwaMloto
Boke bazamela iinkoro zemakhabo. Yeke-ke ngibonile Iqiniso alikho, Ngambala lona alikho. lye, ngiyathanda
vi. Umuda 17: Sifaniso > Njengenyanda yeenkuni.
Kilekondlo imbongi ikhuluma ngomuntu onganandaba nezinto ezinengi zephasi. Ngamanye amagama imbongi isivezela nofana ikhuluma ngomuntu olivila othi nanyana enza izinto azenze kokutepeleka. Ikhuluma ngomuntu ongaboni ukutlhogeka kwezinto ezifana nefundo nokhunye. Nanyana akubona lokho kodwana nakufanele akwenze udosa iinyawo kwanga ugandelelekile. Nasitjheja umuda wokuthoma, wesibili nowesithathu imbongi ithi iinyawo zomntanabo zigadanga eduze inga urhadekile. Lokho ngokusilethela umqondo wokobana umuntu okukhulunywa ngaye la livila lokuzenzisa ngombana ngokuya kwembongi akukho okumliyako ngombana iinyawo zakhe azikarhadwa. Imbongi isebenzise igama 'mntathu" ingasi kukuthi ikhuluma ngesihlobo sayo nofana umnakwayo kodwana inqophise kiwo woke umuntu othi nakafanele enze into ethileko bese uyavilapha nofana akwenze kancani kwanga ukatelelwa mumuntu.
-Jemu unesikhozi kwaNdebele,
ii. Mmoya wokujabula ngombana azinikela kuZimu ngokubona bonyana indlela kaZimu inokuthembeka. (Indima 8)
vi. Sibona ubuso befene Ngendlela bubuhle ngayo
Kodwana zange nganeliseke, Ngombana ngibonile, Boke bayazirhubharhubhela, Ngombana ngibonile
Isihlonipho
Ivumelwano-phakathi
Ibuyelela-ngqondo kuthulwa nanyana kuvezwa kweengqondo ezimbili ezicacisa, umbono munye ngokuvumelana namtjha ngokuphikisana emideni emibili elandelanako yendima yekondlo. Lokhu kwenziwa ngamalungu wamagama nofana ngamagama afanako emideni elandelako yendima yekondlo. Ikondlo ka-Ntuli MS, ethi:"Ndlela YakwaMloto", isiphathele isitjengiso sebuyelela-ngqondo. Akhe sinidzubhulele imida enembileko kwaphela.
Sinini sam umuhle, Abaneng' uyabaphala, Uphala yam' ihliziyo Isal'imhlophe kwegabhogo. Kuwe angisoli litho
iii. Uhlotjiswe / ugkhabiswe.
ii. Hlathulula okutjhiwo yikondlo ngawakho amagama.
Ubuzikazikani bezandla kubika, Kubika ukoma kwesilongwe, Somele ukuvela amagazuka, Kutjho ukusasamba kweqanda, Kudabuke yami ihliziyo, Kucime ilanga.
1.2. Funda ikondlo elandelako bese uphendula imibuzo:
ii. iii. ?Ivumelwano-thomo emudeni 13 no 14 yabo > Nga-?Ivumelwano-phakathi emudeni 7 yabo > za- (Nenye ingathathwa) Isisibekelo.
iii. Inqophe ukusivezela bona isokana ekhuluma ngalo ekondlweni le belihlamazana. (1)
vi. Ngokwekondlo ngiyiphi iSewula Afrika emhlophe etjhiwo yimbongi?
ii. Ivumelano-thoma
M.A. eUniversity of Witwatersrand
i. Nikela elinye igama elitjho intatha.
ii. Tlola umuda osendimeni yokuthoma onesithombe-ngqondo bewutjho nokobana ngesamhlobobani.
Umuda 1:"Mala ndina wavelaphi"
Imilomo ilembelele, Umunga utlhoga ameva, Iye, umunga uliliva. Koke kukuwe phasi, Koke kuzakuphelela kuwe phasi.
Zingibalekele ezazingisingathile ngiyikutani, Nanyana umqondo othulwa mumuda ongehla lo uphelele, igama elithi iintombi, leqiwe nofana litjhiyiwe.Nawupheleleko unje:
Mthombo Ongomiko
i. Umutjho 2, Kubalabala ungaphumi iinyembezi -Umutjho 5 mazizo womuntu ngaphakathi mayelana nomunye umuntu
ii. Yivumelano-phakathi.
Isizi
ii. Yivumango-kuphika/ivumango-kulandula
Lomhlobo wekondlo, yokondlo esithola bona imbongi ithula imibonwayo ngendlela yokunyefula nofana ukukghala okuthileko ngeemphoso ezikhona kikho.Kungaba mumuntu nanyana into ethileko engaphiliko.
iv. Tlola imitjho emibili esetjenziswe endimeni yokuthoma ehlathulula bona kusaphila ikosi uMabusabesala isitjhaba besifuthumele
Ntuli A.
iii. Ngokubona izinto zenzeka ngayo kuSewula Afrika Ejtha, uthini wena ingabe ikululeko ikhona nofana njani? Sekela isiqunto sakho ngokwekondlo nofana usebenzise lakho ilwazi.
ii. Mlobobani wevumelwano etholakala ekondlweni le?
iv. Yifundo.
Umuda mumutjho wekondlo.Ubunjwa magama akhethwe ngokuyelela nokunemba entweni ayitjhoko. Umuda wekondlo ungaba mude nofana ungaba mfitjhani. Kunemida yekondlo evulekileko nevalekileko. Evalekileko ngileyo enetshwayo emaphethelweni kuthi leyo enganatshwayo ibe ngevulekileko.
Ukurhobela kubunjwa kurhotjelwa kwemida ngokubuyelelwabuyelelwa kwegama emideni elandelanako yendima yekondlo. Kungabuyelelwabuyelelwa ingcenye yegama nofana igama loke ekubumbeni ukurhobela. Imihlobo yokurhobela esizoyihlathulula lapha kurhobela-thoma, ukurhobela-phakathi,ukurhobela-phakathi,ukurhobela-siphambano nokurhobelatjhigama.
Jiyane J.T.
Ungikhalimile iye, Angali ngiyavuma. Wathi ngingakhambi ebusuku, Wathi ngingakhambi nabesana. Ngabuza ngifuna ukwazi, Ngabuza bonyana kungebanga lani. Ipendulo yakho kwaba liswazi, Ipendulo kwaba ziinhlamba. Wathi ngingabuzi okunengi Kwaphela ngenze njalo. Ngahlala ngitshwenyekile Ngombana ngifuna ukwazi Bonyana yini ephethwe busuku, Bonyana yini elumako ebesaneni. Iye, ngakhamba ngekani Ngombana ngifuna ilwazi. Umvuzo walokho kwaba budisi, Kwaba ngilokhu okubonako. Namtjhana ungangithuka, Uthi ngeqa amagama wakho. Kwaphela khumbula lokhu: Wangifihlela iqiniso lakho.
IsiNdebele iLimi leKhaya
Isirhunyezo Sekondlo
v. Zimu, ngibutha nami hle!
i. Tlola ummoya osekelweko wekondlo le.
Mathambo weenkomo ezafako,
Kwavela ngeentabeni kusililo, Iminiyembezi yeenitjkazi yageleza, Ipi yaqala uMadzela inguMadzela, Yaqala uSinghalela inguSinghalela.
ii. Umuda 15: Eyamila kimi, nakuwe. Umuda 27: Bewungasihlula, bewungazikhotha emhlana. (neminye)
iv. a. Irhobela-phetha: Imida 14 no 15; ....saqanda, ....iqanda.
v. Ivuemlanothoma> Bu_______ .........
v. Umtloli ekondlweni le usilimukisa ngabantu abathi bakholwa kuZimu kanti ngobusuku bagijima neenyanga.
Ifana-kamisa emudeni 1 yabo > i (3)
Ngiphan' intatha, 15 Qala nihlezi niyahleka, Niqalile niyahleba, Nith' ulayekil' uLayiwe Bekath' uzakuphelelaph' uLayiwe Namhlanjes' uph' uNomalanga? Maye ........ uNomalanga! KuNomalanga ngatjho Bangatjh' abantu, Bona ngizazibeth' isifuba ngaye, Ngatjho laba linye ngathi:
Â· Zithinta woke umphakathi
Mafika lintombi?
Ngiyazisola, Bizani abangani bami Bizani iinhlobo zami Bangihloboke ngisaphila nje, Ngafa, bazangibonela ilikade, Ngiyazisola bazali bami ngiyazisola.
Zenze ugogo umloyi,
i. Imbongi isisebenzisele ukuhlathulula ini isingathekiso kilekondlo?
Sirarekel' ................
Zinamehlo zinganawo,
Mbalabali ubalabalelani? Lila isililo setjhuguluko, Lila isililo sokufa uphila, Uvuke nabamhlangabezako.
Isirhunyezo Sekondlo
_e
Ipi Yerholweni
"Ngenani ngekhaya...!" Kwatjho isilukazana, Satjho kizo iinzukulwani, Kwazwakala: gu-gu! isigidi, Savevezela isilukazi, Sibona ubuso befene Ngendlela bubuhle ngakho, Ngesiphongo esilengelele, Silengelele inga mgobha Ufuna ukugobola
-Umlayezo wekondlo.
Min' Anginatjhudu
iii. Veza iimthombe-nqondo ezimbili zesingathekiso utjho bona ziwuthinta njani ummoya wekondlo le
Iimpendulo
Mbizo, ngawe siyabawa, Sibawa itjhudu koNgehla: Ibandla lakhe lingadinwa kugijima, Ligijimela ukubhula umlilo, Sithokoze amakholwa, Sikhululele isisekelo sokuthula, Kube nguZimu omkhulu.
ii. Yitjho bona umuda ngamunye kwengenzasi umumethe mhlobobani wesithombe-ngqondo.
Isingeniso
Isirhunyezo Sekondlo
Iimpendulo
Umuda 11: Ivumelwano-phakathi
Ihloko yami inganalitho, Ngiyakuthanda Mthombo ongomiko. Uyangithabisa Mthombo ongomiko. ENqabeni neNapo kuhlala amasokana, ENofanezile neMthonjeni kuhlala iintombi,
i. Tlola imitjho emibili ukuya kwemithathu etholakala ekondlweni ekhombisa bona imbongi ngeqiniso itjhugulukile ezintweni ezimbi ebeyizenza.
i. - Inyoni iphapha (izula) phezulu yodwa.
1. Imbongi isemmoyeni wokudana, idaniswe zizenzo ezenzakala ephasini ehlala kilo. Izenzo zokuninana ngokobuhlanga, ukubandlululana ngokombala emsebenzini nokuhloywa ngebanga lobana umumuntu onzima. Ikhethomagama. Imbongi iveze amazizo wayo ngokukhetha amagama atjengisa ukudana.
Awa, ziyarhubhulula.
iv. Imbongi itlole isemmoyeni odanileko. Lokho sikutjho ngombana imbongi iyabuza bona izakuthaba njani ngezinto ezenziwa babantu zokuzenza kwanga makholwa kanti ebusuku bagijima nabomakghokgho. Okhunye okuhlathulula ukudana kwembongi kulapha ithi khona ikhanuka isango laphetjheya ilivulekele iyamele kiboyisemkhulu. Akunamuntu ongathi athabile arhalele ukuyamela kiboyisemkhulu. Kungebangelo sithi imbongi isemmoyeni wokudana.
Ngafuza ingwenyama Ubuyo bungekho, Yami ipilo yaba kubulala, Yami ipilo yaba kuzipha, Ngarhulutjhelwa yijele, Gadesi ngiyazisola.
##esiphethweni somuda olandelako nofana igama eliphetha umuda libuyelelwa
Imida 12 no 13: Ivumelwano-thoma > Ngi___ ..............
i. Imida engenzasi ngamunye unegama eleqiweko okubizwa bona siseqo magama.Yitjho-ke bona emideni ngamunye kweqiwe liphi igama.
ii. Hlathulula ngesigaba nemida yekondlo engehla.
iii. Nokuzwisisa kwakho ikondlo le ucabanga bona khuyini isiyeri begodu ukusetjenziswa kwegameli kuletha muphi umqondo ekondlweni le?
1.3 Funda ngokuyelela ikondlo elandelako bese uphendula imibuzo engenzasi kwayo.
i. Hlathulula okutjhiwo yikondlo ngomuda owodwa.
Isirhunyezo Sekondlo
Ngajama thwi! etatawin' elitalala!
amagama esiphethweni semida elandelanako yendima yekondlo.Ukurhobela-phetha kungabunjwa ngamagama nofana ngeengcenye zamagama esiphethweni semida elandelanako yendima yekondlo. U-Malobola JN usitlolele ukurhobela-phetha ekondlweni yakhe ethi:"Isizi". Akhe sinidzubhulele imida emibili yokuphela.
Umatasatasa ne-BA neUNISA
i. Tlola umuda osisaga otholakala ekondlweni bewunikele nehlathululo yaso.
Umgiyelwa Simon Ntuli wabelethelwa koNompeketswana eMkobola esiphandeni
vi. Ihlathulula ukuthi iyalithanda
Ikhuluma ngomuntu otjhugulukileko ezenzweni ezimbi egade azenza, ibonga ngomuntu okhabe anesithunzi begodu ahlonipheka ngaphambi kokobana athome alelese.Wathi nakathoma ukwelelesa azange akhethe, walelesa ngitjho nabantu abadala (Ndima 4 Muda 2 no 3).Wayemuka into zabo ngekani ababhala nazo abalimaze namkha ababulale. Uyise wayemkhalima yena adlumbana uyise uphethwe kuluphala. Zoke izintwezi wayezenza asazi iqiniso.Wangena asesemcani wakhulela khona.Wagega amajele amanengana (Ndima 15 yoke). Nokho ukuhlala ejele kwamlethela itjhudu ngelinye ilanga. Kwafika umuntu watjhumayela naye watjhuguluka walisa izenzo ezimbi angakhethi walandela uZimu.
Isirhunyezo Sekondlo
Vala umnyango, Uvalele ukufa ngaphandle, Kusale kutlhoge indawo, Ulandele ikhwezi lokusa. Ipisi ifikile, Iwisa indoda, Iwisa isana Iwisa ugogo, isifundiswa?
Ivumelwano-thoma eyakhiwa bokamisa. Ikondlo ka Ntuli MS ethi Umona
Zenze ukghari umloyi,
B.A. (Hons.) Euniversity of Pretoria
Zigada ngeleduze
iv. Esigabeni sesithathu imbongi isitjela ngendlela umuntu anganeliseka ngakho. Imbongi ithi umuntu wathola lokhu ufunana loka, wathola lokhaufuna lokhuya. Isibikela nokuthi umuntu waneluseka angahlangakala ngombana koke akuzuze asaphila ukutjhiya la ephasini bese abaseleko basala bazenzela.
_Bumerumeru inga ziimagameru ebusuku,
iii. Ukukwata kumadaniswe nani ekondlweni le?
M.A. eUniversity of Witwatersrand
.........___ile.
Nithi ngibo laba na? Laba abangahloniphi iingazi, Laba abatjhisela abanye, Laba ababina ikesi yesitjhaba, Laba abaziinini zeendakamizwa,
UMabhoko mthombo Ohlwa uvinyilika amanzi. Mthombo ongatjhiko Eminye isitjha; Itjha ingasimlilo, Itjha ingasitjani, lye, itjha ingasimmango.
Wathoma ukutlola iincwadi ngesiNdebele ngeTsengo, eyibuthelelo leenkondlo. Kwaphetheka itjisakelo yakhe akhula nayo. Ukusuka lapho watlhetlhatlhetlha nemitlolo, nanjesi usaragela phambili.
Isijameleli
Umuntu yena, awa
_Ngeza kuwe ngingakaphathilitho,
ii. Tlola ivumelwano etholakala ekondlweni le.
i. Imbongi iveza buphi ubukondlo emdeni 2 wendima 2.
iv. Nikela iinthombe-ngqondo ezimbili ezitholakala emudeni 7.
-Umnqopho wekondlo
Yingubo kwaMabhoko, Kibobamkhulu unomzana Uya ngayo. Kumthandazo wakhona, Umrhorha nguthembekile.
i. Isinini
i. Umuda 3: Sifaniso;"Nangifukamela njengesikhukhukazi amadzinyani." Umuda 4: Singathekiso; "Ngacabha isithepha ngelimu", kuhlathulula ukudla umdoko. Umuda 5: Isenzukuthi; "Kwaqina ngho ithambo"
ii. Isenzukuthi.
Abentwana bayalila batlhoga umduduzi. Abentwana bamagenge ngebanga lesivunguvungwani Rhuwelelani ntandani ze-Afrika, Nithi: ukutlhoga sakho kubhica ngamanzi. Mma ngiyaphaphatha ngiyabawa,
Ivumelano-phetha
iii. Inga uzakuthokozela futhi.
Indima
Imida 21 no 21 ... na?
Unehliziyo...
v. Bukondlobani obutholakala emdeni 2 wekondlo le?
Isirhunyezo Sekondlo
iii. Emudeni 19 kunofuza ohlathulula ukubhiriza indlu. Emudeni 20 kunofuza ohlathulula ukufana kwabantu ngombana kungebekoro eyodwa.
b. Ijambamende.
v. Veza ibuyelelamqondo elisekondlweni le.
Wathaka ngeZambia, Wathaka ngeLesotho, Kwabatjelwa iRhodesia, Kwalila i-S.A. emhlophe, Ililiswa mameva ewahlabako.
Umraranisi
Isililo Senyoni
Ngubaba nomana angitjhiya, Wangitjhiya kusesebusuku, Kwaya bekwasa kimi, Belaphuma lahlaba kimi, Ngakwazi ukubona Bona angisenababa Kodwana ngisathi ubaba.
Ithabo Likuphi?
Iimpendulo
Umtloli onelemuko tle begodu utlole neenkondlo. Ezinye zeenkondlo zakhe zakhutjhwa kuTsengo 1-5.Wanikela khulu ekuthuthukiseni imisebenzi yemitlolo.
B.A. eUniversity of South Africa
Lokhu sikutjho ngombana abarholi bakusasa balindeleke ebantwini abatjha.
Iimpendulo
Mthimunye J.M.
Lakh' ilizwi ngelekabi, Lakh' ilizwi liyahlaba, Lakh' ilizwi liyasabeka Lakh' alifani newethu, Elitsoyisa nga madzinyani; Sabona wena siyazithoba, Omkhulu nguwe mfundisi.
iv. Abantu barhayileka inga ziimpukani zingananto,
v. Mhlobobani wesithombe-ngqondo osetjenziswe yimbongi pheze kiyo yoke imida yesigaba sokugcina sekondlo le?
Umbuzo 2
IsiNdebele ilimi lokuthoma lokungezelela
Ivumelwano-thoma yakhiwa malungu nofana abokamisa ingasi igama elipheleleko
Â· Isihlaka Seenyosi Sabobamkhulu.
a. Imida 19 no 20: irhobela-thoma > Ngikhuzwe...
Salani ngokutlhogomela niyelele abezako.
iv. Dzubhula umuda onesithombe-ngqondo sesifaniso otholakala esigabeni sesine sekondlo le.
iii. Bubizwani ubukondlo bangaphakathi obusemudeni3
iii. a. Isifaniso: Umuda 5: "Elitsoyiza nga madzinyani" Umuda 17: "Lisale nga yisi' ephendulweko" Umuda 18: " Amagade nga ziintaba ze-Golokoda,"
Qoma qiniso qomal
v. Sisenzamuntu.
3. Ikondlo le, ikhuluma ngamakhuwa anina abantu abanzima ngebanga lombala onzima. Babasebenzisa imisebenzi ebudisi kodwana bababhadela imali encani engalingani neyamakhuwa. Bayabamonakalela bebayabalwisa. Lapho imbongi ifuna ukuphaphela khona, imbongi itjho ukuletha itjhuguluko kilo lona iphasi ehlala kilo. Kodwana nasele izinto zitjhugulukile izaba ngathi liphasi elinye.
Isirhunyezo Sekondlo
-Ummoya wekondlo
Imbongi ikhuluma ngomuntu onomona bona ufuna ipumelelo ize ngakuye yedwa. Uthanda izinto zabantu angazisebenzeli yena. Umuntu onomona ngonehliziyo ekulu, ongeneliswa lilitho. Izenzo zomuntu onomona azenzelwa etjhatjhalazini, zenzelwa emsithelweni (Ndima 2 Mida 1 no 2) ngoba zizimbi. Umuntu onomona akadzimeleli entweni eyodwa ayenzako, uthi angabona omunye enza enye, alise ayenzako afune ukuphalisana naloyo (Ndima 2 Mida 3 no 4).
Iimpendulo
iv. Ihlathulula bona into ojwayele ukuyenza uyenza nanyana ingqondo ingasafuni ngathana uyayenza.
Ithando lesiba livele emehlweni weKwekwezi FM njengelithi:
Ngiyazisola
KwaMrimitjhi
Maye, ibandlululo lombala lisekhona! lngani kusatjhagalwa? Kanti ikululeko iphi? Kghani izifihle ngekululeko? Ayikho ikululeko ekululekweni.
Kiyo ikondlo kaNtuli MS ethi 'Umona', ivumelwano-phakathi livela endimeni 1, umuda 5_Wamalangab' atjhisa kutjhisa
-Ummongo wekondlo
Isirhunyezo Sekondlo
vi. Ucabanga bona kungebanga lani imbongi inikele ikondlo le isihloko esithi "Ngisathi Ubaba?"
Sisitha kabazibinako:
iv. Tlola umqondo osekelweko omumethwe yindima yesithathu yekondlo le.
Noma angasekho uHani kodwana ummoya wakhe wekululeko, wefundo newepilo etjhaphulukileko usaphila.
Mma-Afrika: Jiyane D.M.
Isithiyeleli nofana isezura singathi siphumuzi esibunjwa phakathi komuda wendima yekondlo. Ngamanye amagama isibongi sithi nasibongako, ngebanga lesiphumuzi esizabe sibekwe phakathi komuda, sithiyelele siphumule phambi kobana siragele phambili siwuqedelele. Isithiyeleli sibunjwa ziimphumuzi ezifana nabokhoma, abongqi, iimbabazo, abonobuza, njalonjalo. U-Jiyane D.M. usakhele isithiyeleli ekondlweni yakhe ethi: "Mma Afrika". Indima yokuthoma yekondlo le izasivezela
Umbuzo 1
Ngitlhuwile
Umuntu Yena,Awa
i. Yisika, Lidwala, Lilanga, Sikhuni. Imbongi isebenzise amagama a ukuletha umqondo wokobana ikosi ifaniswa nazo zoke izinto ezilirhelebho elikhulu emphakathini. Ngakelinye ihlangothi imbongi ikhombisa nokuhlonipha ikosi. (5)
Â· Azengezwa.
1.2.1 Igama elithi "ummoya" ekondlweni le, liletha yiphi ihlathululo eyehlukileko.
Isililo sehlukene sihlangene, La kuza wena ndlela yaKwaMloto. Thokoza unyaka ka-1993 Okulethele itjhudu leliwa.
Wangitjhiy' uS'bongile. Ngathath' ithemba lami Ngaliph' uS'lilangaye, Wangitjhiya noS'lilangaye.
NguMabhoko-sindeni-umhlaba-unethuli, Yisika, iphasi lijame ngayo, Lidwala, iphasi linzinze ngalo, Lilanga elaphumela abalethamelako, Batjhiya umlilo, babaleka Iimbala ukuthuthumba. Sikhuni esivutha ubusuku nemini, Sivuthela abahlengezeliswa makhaza. Amakhaza anga azulelwe Njengelembe laKwaMnyamana Ngaphasi komuthi weemanga.
ii. Tlola imida emibili enesithiyeleli etholakala ekondlweni le.
Zivimba umloyi.
Isiyalelo
Â· Iinthelo zokufunda isikhethu, Grade 1, 2, 3
vi. Tlola ummoya ongakasekelwa wekondlo le.
angayenzi.
UMgiyelwa Simon Ntuli wabelethelwa koNompeketswana eMkobola esiphandeni seBronkhorstspruit (eKungwini) ngo 1949.Wathoma ukufunda esikolweni iRoman Public School e-Eastwood, ePitori. Emv. kwalapho wafunda eenkolweni zefundo yephrayimari eenkolweni ezilandelako:
?
Imitlolo
Be____ ...........
Khamba Msobo, Express yourself
Imida 6 no 7: Ibuyelelo-ngqondo > Khamba .................yakwenu,
-Ingaphandle lekondlo
Isirhunyezo Sekondlo
ii. Imida 4 no 5: irhobela-tjhigama > ..........................uzittshayela,
Shongwe Z.S.
Kwasabalala kwarhatjheka neenqwebu, Kwasala irubhi labezimu; UNzunza wazifihla ngeliba lendlala, UNdala wala ukubona, Walikhomba liphezu kwefokotho: Wabona i-Apholo II, Isehla njengekwekwezi ewako, Ingwe yamfunza, waveza ifihlo. Ingwe ebe sele iphe uNzunza umhlana, 10Yatjhugulukela koNomtjherhelo, Yabutha amakhakhazelo Ingakayeleli bona azakutlhurha, Imirabho idzimelele KwaMhlanga:
iii. Irhobela-tjhigama.
v. Imbongi iyaya ngesokana eliratharatha ngokuthanda umntazana kodwana lingaphumeleli ukumtjela.
i. Mmoya wokuthaba. Iye ikwazile.Amagama aveza ukuthaba "Ngithokoziswe", "omnandi" (Muda 3).
vi. Singathekiso
Mafika lintombi?
Ngelakh' ilizwi siyaduduzeka, Lirathul' amatlhuwo, Litjhis' iinkhotha zommango, Lithusa namabhubezi; Liphadlh' amadwala: Liza laph' ilizwi lakho Mfundis' omkhulu.
.............__ile, -imida 10 no 12: Ivumelwano-yeqa > ...........__ili,
Isirhunyezo Sekondlo
Nokho nimatjhatjha ngokubalekel'ingwenya, Niyilisa itjhagale esitikini inibhedlhe tle! Nginibone nibaleka ngokuthi ye! kwengorho. Nganifunafuna nganitlhoga ngathembela ebusukwini.
Sakha Ilimi Lethu
iii. Imbongi isebenzise isithombe-nqondo sesirhobelasikhathi kilekondlo. Dzubhula umutjho onesirhobela-sikhathi bewuhlathulule nokuthi kungebanga lani uthi sirhobelasikhathi.
Imbongi ingasebenzisa iindima ezehlukahlukeneko ukwethula umbiko othileko.
i. Endimeni 3 imbongi iveza bona abantu baninana ngokwemibala, endimeni 5 ihlathulula bona abantu bayatlhagisana abatlhagiswa ziimbandana.
v. Hlathulula umqondo ofihalkeleko wekondlo le
U-Aaron Mnguni wabelethelwa endaweni yeHendrina, ephrovinsini leMpumalanga. Wathoma ukufunda esikolweni semapulasini iWozani, wakhuphukela eHendrina ngaphasi kobudisi obukhulu beemali zokufunda. Ufike waziveza khona njengomuntu okhuthele nolola kuhle umkhumbulwakhe kumatitjhera kanye nakwabanye abafundi abalingana naye. Kazi uDzwigi lo incwadi ubayidla abe asele nomhluzayo!
-Ingwenyama uNyabela,
vi. Imbongi iletha mqondobani ngemida yokugcina yekondlo le lapha ithi khona kuphanagela umloyi nesirhulurhulu gadesi.
Kosi Somandla ngiyazinikela, Ngidinwe kududuza abangani, 15 Ngidinwe kudunduzela zephasi, Zaphezulu zihlome ngezeKosi.
Ngilisani Ngiphaphe!
Ummongo Wekondlo
ii. Ngokutjho kwembongi ithi labangelwa yini itjhuguluko epilweni yalo. Sekela ngomuda nofana imida oyidzubhule ekondlweni.
Kilekondlo imbongi iveza imizwa yayo nendlela ehlonipha ngayo ikosi yesitjhaba samaNdebele wakwaNzunza, ilanga elacimako, uMabhoko. Esigabeni sokuthoma imbongi isingathekisela ukunzinza kwekosi esitjhabeni sayo nangendlela isitjhaba sithembele kiyo ngayo. Esigabeni sesibili isivezele indlela uMabhoko aye anetlhogomelo ngayo esitjhabeni sakhe. Lokhu imbongi ikuveza ngokungathekisa ikosi nesikhukhukazi, wena owakhe wasibona nasivikela amadzinyani waso ekhozini. Kuthi esigabeni sesithathu isivezele ukudzimelela kwesigodlo. Ngamanye amagama imbongi ihlathulula bona ikoro yakwaMabhoko izakuhlala ikhona njalo begodu isijthaba sizakuhlale sirhelebheka njalo. Isigaba sesine sisivezela indima eyadlalwa yikosi uMabhoko ekulwisaneni nabamhlophe ngesikhathi bathumba inarha ye-Afrika. Kokugcina imbongi isivezela ukuba maqalanga kwamaNdebele wesitjhaba sakwaNzunza. Lokho kuvezwa sigaba sokugcina ngombana imbongi ithi uMabhoko usidindi seempande ezimaqalanga, nabe ziminyene ubutjhontjhwana bebuzakutlhoga indawo yokuhlala. Lokhu kuhlathulula bona nangathana amaNdebele wakwaNzunza bekabuthelelene woke endaweni eyodwa ngabe indawo yakwaNdebele iminyene kangangokuthi ayisakhambeki.
Iimpendulo
Ngakhumbul' okwadlulako nokusezako,
vi. Yirhobela-mqondo: Imbongi iyisebenzise ngehloso yokugandelela ukungathembeki kwaloyo ophule isithembiso asenza nayo.
Imitlomelo: [30]
Iinthombe-ngqondo
Ukweqiwa kweenthubi kwaziwa ngimi, Ngiseqa ngithanyela ngitjhisa Njengomlilo welangabu lokufa, Mina ngibona ipilo: Kuwe kukukufa.
a. Isifaniso.
2.5 Tsomula umuda owodwa onesithiyeleli/isizura ekondlweni engehla. (1)
Dudlul Uyangilulubeza Bathabile. Ungenza ngilile ngingalili. Iye, Isililo sethabo. Dudlu! Ngiyatjha Bathabile, Ngitjhiswa ngongabonwak' umlilo, Ongitjhis' ummoya nehliziyo. Ngikhanukel' ukukhuluma, Ngivuleke umlomo ngitjho. Ngitjho kwehliziyo. Ngitjho kommoya. Yewutjhidele ngakimi Uling' itjhudu lilingeke. Mina ngiphumbutha wena Wena awungiboni nokungibona.
Umuda 5: Sifaniso > Njeengemfesi zethjaluza,
-Ufumbethe onzima,
Bamangel' abathi bayazazi; Babasith' umend' awukho, Bathi; akayikuwubona. Nang' umlobokaz' angena! Ungen' anyanyatha njengenwabu, Ungen' agubuzele njengogubudu.
Umtloli onelemuko tle begodu utlole neenkondlo. Ezinye zeenkondlo zakhe zakhutjhwa kuTsengo 1-5.Wanikela khulu ekuthuthukiseni imisebenzi yemitlolo.
v. Imbongi isebenzise muphi umhlobo werhobelo emudeni 3 no 4 wendima 2? Yitjho nokuthi inqopheni ngokusebenzisa loyo mhlobo werhobelo.
iii. Irhobela-tjhigama.
iii. Kumadaniswe nedlhamedlhu.
Ziraranisa zizarulule umraro;
vii. Tlola ivumelwano-thoma bewutjho bona ukusetjenziswa kwalo kumumuthe muphi umqondo.
"Yami ipilo yaba kuzipha"
Min' Anginatjhudu Ibhad' ibuzwa kimapha. Ngazitholel' uS'phiwe, Ngamenza sam' isipho, Ngathatha lam' ithemba
Uphetjhulwa mmoya,
Umuda 24: " Ungatjhiy' itempele lakho"
ii. Umuda 13 ukuya kumuda 14: "Awa, angazi Sizayisenga ingazala" (2)
i. Emudeni 7 imbongi iveze iimfenqo ezimbili. Ziveze bewutjho nokobana uhlathulula ini ngazo.
i. Veza ubukondlo emudeni 9
2.4 Irhobela-phetha: Imida 12 no 13; ... lomuntu, ... bomuntu, (1)
i. Sithiyeleli, imbongi iyababaza.
Boke ekuseni bavuka baphanagele, Kutatazela abasebenzako, Kutatazela abafundako, Ibe ngudlula ngikudlule Bagijimela ezikhwelwako. Itjhada labafundi Lizwakale ebhesini, Batjho bagijimela Ukubamba isimbi umlomo, Ithi ilila sele bakhona. Gadesi itjhayile, Itjhayiswe kutjhinga kwalo, Kuthule, kuthule kuthe du. Kanti kusuke sekonakelephi? lye, nasele lliyokutjhinga nje? Awa, nokho nalo iiyananya. Alisagidi, Alisamomotheki njengalokhana liphumako. Alisaqotjhi ummoya werhwaba, Ukukhanya kubalekela Ebunzimeni bobusuku.
v. Ngokuzwisisa kwakho ikondlo le ungathi igama "ukukgada" liveza wuphi umqondo ekondlweni le?
Umtloli onelemuko tle begodu utlole neenkondlo. Ezinye zeenkondlo zakhe zakhutjhwa kuTsengo 1-5. Wanikela khulu ekuthuthukiseni imisebenzi yemitlolo.
iii. Tlola igama elihlathulula bona isinini sembongi sincani ngomzimba.
i. Kuphehlwa ebilako > Kutjho ukuthi kutjhejwa esendimeni.
Wangenza qiniso, Benze nabo sithandwa. Vel' etjhatjhalazini Boke bazikhakhazise ngawe.
Iimpendulo
Ihliziyo ikhanuka ikowani, Inga milibhani wekhowe.
Wayokufundela ubutitjhere eRehlahliwe Training college, waphuma, nemiphumela yobutitjhere yePrimary Teacher Certificate (PTC).Wathoma Ukusebenza eZibuthe Primary School, eMabopane. Ekusebenzeni kwakhe wangenela iimfundo zezinga eliphezulu emayunivesithini alandelako:
i. Tsenga ikondlo le ngengaphandle lekondlo umfundi angaveza loke ibunjo langaphandle lekondlo.
Ivumelwano-phetha ivela emudeni 3 no 4
Walawula, langa wangalawuliwa, Amaphephandaba ezwa ngawe, Abomaqalakude bezwa ngawe, Imirhatjho yezwa ngawe, Umuntu wezwa ngawe, Amalambha akhanya kusemini. Kwajama iWorld Trade Centre, Imikhumbulo yaqabanga ngepilo, Ipilo yobuntu bomuntu. Umuntu wancenga ihliziyo, Ayincengela kwaPhezulu: Kuthula yembatha iphasi hle!
- Ifuna (ngizula) umuthi ongcono.
U-Jacob Khonjiwe Mahlangu, owaziwa khulu ngo-Mahlangu JK wabelethelwa emaplasini weMiddelburg, eMhlabaneni ngomnyaka ka-1970.Waqeda ibanga letjhumi eTholulwazi High School enzinze eKameelrivier "B" ngonyaka ka-1990. UMahlangu wenza iimfundo zokuphatha ibhizimisi e-Damelin College ngomnyaka ka-1996. Ngomnyaka ka-2005 khona wenza iimfundo ze-Journalism & Media Studies khona e-Damelin, eKapa. Kwathi ngomnyaka ka-1993 wakhupha iinkondlo zakhe ezine zokuthoma. Iinkondlo zakhe azikhuphe ngokuhlanganyela no-M.S Ntuli sele zizoke zilitjhumi nobumnane. Zoke zikhutjhwe kilezi iincwadi ezilandelako: ITSENGO 3-5 kanye nakile-ISIYEZIYEZI 2. Ngomnyaka ka-2003 uMahlangu wabuthelela, wakhupha incwadi yeenkondlo ebizwa IHLOYA. Ngomnyaka ka-1999 wakhethwa njengomthintanisi [PRO] wehlangano yabatloli iMpumalanga Writers Association lapho asebenza khona iminyaka esithandathu. Ngomnyaka ka-2007 uMahlangu wakhethwa bona adose phambili umNyango weZemidlalo, Ubukghwari Namasiko ehlanganweni iSiyatjheja social project enzinze eKameelrivier "B". Ngawo lomnyaka godu uMahlangu wakhethwa njengelunga lesigungu esiyelelisa ngobukghwari ehlangothini lezemitlolo [Artistic Advisory Panelist for: Literature], ehlanganweni ethuthukisa ubukghwari i-NATIONAL ART COUNCIL OF SOUTH AFRICA [NAC], enzinze eJwanasbhege. Mhlapha nje uMahlangu uthumbe unongorwana obizwa nge PanSALB 2008 Multilingualism and Nation Building Writer of the decade in isiNdebele, emnyanyeni obanjelwe e-Emperor Palace, eJwanasbhege.
UJohannes Mbongi Mthimunye wabelethwa emnyakeni we-1977 kuMhlolanja amalanga ama-27 eDennilton.Wasungula ngesikolo emnyakeni we-1984 eMasuku Primary school. Ibanga letjhumi walenza eBonginhlanhla Senior Secondary school eSiyabuswa. Ubelilunga leMpumalanga Writers Association. Uthome ukutlola emnyakeni we-1995.
Iimbongo Zekosi UMabhoko
Ukurhobela-siphambano
Imbongi kilekondlo esihayela ikosi uMayisha II, olilanga esele lacima. Imbongi ithoma ngokusivezela ikoro nendabuko yakhe, isivezele ikhambo lakhe, isivezele zehlalisano lakhe beyisivezela nemisebenzi akhe ayenzela isitjhaba ngaphandle kokuba yikosi. Imisebenzi yakhe ivela emideni 46 no 47 lapha imbongi isithi khona "Weqela kezikanondovu,Waphatha zesiba lezefundo" Imbongi ibuye isivezele nejamo lakhe ngombana emideni 26 no 27 imbongi ithi "UMayisha II, wobuso obuphazimako, Buphazimela abangaboniko"
i. UNosokana, ubaphathe ngezandla zerhawuda (namanye).
Rhatjha itjumayelo kaZimu, Irhatjhe nakeyakho isimu, Ungatjhiy' itempele lakho, Ligome okugomako, Liyelele okuyelelako, Ihlikihlik' iphelelwe Yindawo mfundisi.
Ngaritjhw' emin' ethe saka!
Isirhunyezo Sekondlo
Isihlanakela
iii. Tsomula godu omunye umuda oyikulumo oyibale ngehla (ii) bese nawo uyawuhlathulula bona uveza mqondo bani nanyana utjho ukuthini.
ii. Sithiyeleli nesenzukuthi.
Langa leentjhaba zephasi, Langa lehlonipho yombelebele, Langa lehlonipho yephasi, Langa lehlonipho yezenzo. Langa lezutjana elimhlotjhana, Themba lekusasa ekhanyako.
Ikondlo le yisonede, inendima eyodwa nemida elitjhumi nane. Imbongi iveza imiyalo enikelwa umntazana mhlana ayokwenda. Lalela-ke Mtjhiwa! Namhlanjesi uyaphuma. Namhlanjesi uyakhamba, Uyihlo ubavumele naye, Khamba kuhle Mtjhiwa, Khamba nehlonipho yakwenu. Khamba nekuthalo yangakwenu. Nakulihlazo litjhiye ezaleni, Uphume umhlophe emasangweni. Khamba kuhle hlophekazi, UNosokana akaphendulwa ungalibali. Ubaphathe ngezandla zerhawuda. Ulibale ukudubhula umlomo, Njengedlhamedlhu likwatile.
Umlando Wembongi
(ii). Ijambamende.
Iphasi litjhugulukile, Umbala uhlukanise Umuntu nomuntu, Umtlhago libandlululo.
Imemorandamu
vi. Ibuyelelongqondo.
Isirhunyezo Sekondlo
ii. Tsenga isakhiwo sangaphakathi nesangaphandle sendima yesibili yekondlo le.
_a
Imbongi ikhalima izenzo ezimbi, esikhundleni salezozenzo, iyelelisa ngezenzo ezihle. Ukuya ngembongi, umuntu nakalikholwa ulahla zoke izenzo ezimbi athome ezihle.
Ingaphandle lekondlo yindlela ikondlo etlolwe ngayo. Ngilokho okubona lokha nawuqale ikondlo ngaphandle. Lokho okwenza bona uthi umtlolo lo uyikondlo. Lapho sisuke sikhuluma ngemida, iindima, ivumelwano, ukubuyelela, nerhobelo.
Igama elithi "ikondlo" lihlathulula imitlolo yobukghwari esuselwa ehloko njengayo yoke imitlolo efana neendatjana,imidlalo njll. Umehluko kukobana iinkondlo azilandeli iphrosi ekutlolweni nesakhiweni.Abatloli nabatlami beenkondlo,ababizwa ngeembongi,bathula imicabango yabo ngendlela yokubonga. Sinemihlobo emibili yeenkondlo, iinkondlo-ndabuko (iinkondlo zakade) neenkondlo zanje. Akhe sinivezele umehluko phakathi kwekondlo nephrosi.
Nangambala Iitjhingile! Nomlozana weenyoni awusezwakali, Abantu boke sebadiselwa ziinyawo, Ingubo yeentandani seyibhaqile; Umkhambatjhimalala sele aseziko, Uqondame emlidlwaneni. Ubulwele bhe! Ukuqumaquma bhe! Kuphanagela umloyi Nesirhulurhulu gadesi.
seBronkhorstspruit (eKungwini) ngo 1949.Wathoma ukufunda esikolweni iRoman Public School e-Eastwood, ePitori. Emva kwalapho wafunda eenkolweni zefundo yephrayimari eenkolweni ezilandelako:
Ngifunga Wena Baba
Uzitshayela nje, Nokho ubhebhule. Ufumbethe onzima, Wabuthelela nomhlophe. Maye, khona bewuzakutjhiya bani? Boke babantu bakho. lye, utjhiye onzima avume? Utjhiye omhlophe avume? Boke ubathwele ngehlombe lakho, Lomkhono ongasakufa ikasu. Boke bakuwe phasi.
Isibonelo;Ikondlo ka NS Ntuli ethi "Umona",imbongi iletha umlayeza othi abantu abalise ukumonakalelana bathandane.
i. Tlola woke amagama atholakala esigabeni sokuthoma asetjenziswe yimbongi ukungathekisa ikosi uMabhoko, utjho nokobana lokho kuletha mqondobani ekondlweni le.
Imbongi ikhuluma ngobuhle ebabukwaMahlungulu. Bekusuthwa, kuvunulwe isikhethu, amabhetjha neengubo.Abantu bakwaMahlungulu bebano noma bebasuthi, kodwana bebangakafundi. Ngikho imbongi ithi kusutha kwendlala (Ndima 1 Muda 1).Yindlala yefundo begodu nekolo kaZimu begade banganayo. Imbongi iswaphelise abantu bakwaMahlungulu abahlubule iingubo baye esikolweni (Ndima 2 Muda 5)
a. Umuda 3.
iv. Hlathulula umnqopho wembongi ngokusebenzisa umuda we-12 ekondlweni engehla.
iii. Irhobela-thoma: Imida 14 no 15; "Latjhinga ...." Imida 16 no 17; "Pepe ......"
ii. Yitjho godu bonyana ngiwuphi umqondo ofihlakeleko.
Qiniso, ngiyathembeka ngawe, Wangivulela ihliziywakho. Nami ngakuvulela yami, Wangena wathabalala kimi, Wangenza qiniso.
iv. Ngu D.M. Jiyane.
Impendulo
i. Imbongi isebenzise irhobela-thoma endimeni 1 imida 2 no 3.Yitjho bona amagama werhobela la ahlathulula ini?.
Isirhunyezo Sekondlo
Ufana-mdumo
vi. Nikela ummongo-ndaba osekelwe ngomuda owodwa wekondlo le.
Isirhunyezo Sekondlo
Umbuzo 1
vi. Hlathulula bona imbongi inqophe ukuthini ngemida engenzasi le:
Kilekondlo imbongi ifisa ngathana ingaba neempiko njengezuba ikwazi ukuphapha phezulu. Ihloso yayo kuphaphela eMerika iyokuhlala khona. Ifuna ukuyokuhlala eMerika ngombana khona ikholelwa bona akunabandlululo begodu ibonakala iyihle. Lokhu sikususela emideni 10 no11 lapha isithi khona 'Ngiyokuhlola ijamo leMerika, Elikarisa njengomsegwab' agwaba" nemudeni 17 lapha isithi khona "EMerik' enganinaniko". Kungebangelo sithi imbongi inesifiso sokuphaphela eMerika iyokuhlala khona. Nanyana kunjalo imbongi ayikazimiseli ukutjhiya iinhlobo zayo ngemuva. Ifuna ukufuduka nazo bayokuhlala boke.
v. Ummongo-ndaba wekondlo le kukhuthaza isitjhaba samaNdebele bona asikhohlwe ngezinto zakade sikhuthalele ifundo.
(i). Isizura/ isithiyeleli.
i. Yitjho bona imbongi ikwazile ukukhetha amagama asekela umomngondaba kilekondlo na?. Sekela ipendulwakho ngoku veza amagama asekela ummongo-ndaba. (5)
Mahlangu J.K.
Langa lokuthula, Iinkonzo zageja ngawe, Kwabe zanele esele ziphalakile, Yabe yanele esele iphangalele, Kwabe zanele iintandani, Kwabizwa ithando, umngani wakho.
1.1 Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
Umtloli usebenzise lemihlobo yerhobelano ukwenzela ukugandelela ubuhlungu abuzwako ngezinto azibale kilemida ezimrarako, njengabahlolokazi bangabomu, iintandani zangabomu nemizi esele imilotha ngokutjhiswa ngabomu.
FDE eRandse Afrikaanse Universiteit
Kuhle ukuba nguwe mkghadi, Awembesi ngancanye, Wembesa kwesibhakabhaka, Ombeswe nguwe Ucwila inga ungemanzini.
Siyibona ngazo.
Iqiniso Alikho
KwaMahlungulu
Isinanja
Singathekiso
Kwakwakwakwii... ! Nomaphelaphelana yelusa Ilimu lakh' elimakghwakghwa, Libophe lingangeni nomlobokazi. Makhelwana khalim' ihliziywakho, Ulis' ukuhlolahlola ngombundwana.
Izolo besibiza ikululeko, Siyibiza ngelizwi Iinye, Sijame njengenyanda yesikithi, Besiyibizela phezulu, Sililela ukufika siyembathe.
Ungomunye wabatlole Isiyeziyezi 2 (iinkondlo)
Isihlonipho nofana ukuhlonipha kusetjenziswa kwamagama abuthakathaka nathambileko esikhundleni salawo azwisa ubuhlungu nesizi nazilako. Ngalokho isihlonipho kusetjenziswa kwekulumo eyakhako, yesithunzi nehloniphekako lapha bekungasetjenziswa ikulumo ehlabako nengazisiko. Lapha imbongi isebenzisa amagama ngendlela eletha ihlonipho embonweni ewuthulako.U-Ntuli MS usitlolele isihlonipho ekondlweni yakhe ethi:"Kuwe Phasi".Sizanidzubhulela imida enembileko kwaphela.
Kuwe Ndebele Kolitjhi
v. Bukondlo buphi obutholakala emudeni othi "Sizabe siyilwile, simunye nasifika ekhaya"? Tlola bube bubili.
Iimpendulo
Ngifunga wena Baba, Abangihloma ngomuno ngelihlweni Bahle njengamadlanga Angeze atjhiya mlibhani. Ngiyabafuna, angibathokoze Ngifunga wena Baba.
ii. Yitjho bona ikondlo le ikiwuphi ummoya bewudzubhule ekondlweni ukusekela ipendulwakho.
Ziinsasa zenungu
iv. Lapha kunogogo nobamkhulu
Umuda 26: " Mala ndina unomona"
1.4.3 Iimfenqo nehlathululo yazo. (3)
vi. Tlola ummoya ongakasekelwa wekondlo le.
Umuda 23: "Irhatjhe nakeyakho isimu"
Iindima
Ukurhobela-siphambano kubunjwa kulokhakunamagama abumba isiphambano emideni elandelanako yendima yekondlo. Akhe siyelele Ukurhobela-siphambano okwakhiwe ngu-Malobola JN ekondlweni yakhe ethi: "Langa Lokuthula".
Umuntu Mumuntu
ii. Dzubhula ibuyelelomqondo elitholakala ekondlweni le.
Ugeja ngombala ohlaza sasibhakabhaka, Isibhakabhaka setshayo lokugeja. Wena unezenzo: Izenzo zokufumbathana ngezandla, Kuthulwe du! umzuzu, Wakhe ukuthula komzuzu.
Maye ....... uNomalanga! KuNomalanga ngatjho Bangatjh' abantu, Bona ngizazibeth' isifuba ngave, Ngatjho laba linye ngathi:
Imbongi isebenzise isenzamuntu ukutlola (rhaya) ikondlo le. Ikhuluma nelangainga ikhuluma nomuntu. Isibonelo-Indima 2 umuda 1 "Ugeje ngombala" Indima 2 umuda 3 "Wena unezenzo"
Nithi Ngibo Laba na? Mahlangu M.S.
Â· 1990:Wazuza i-BA, e-UNISA
i. Tlola iinthombe-ngqondo ezisetjenziswe endimeni yokuthoma yekondlo engehla. (3)
vi. Ingabe imbongi inqophe ukuthini ngemida ebalwe ngehla le? (v. Isirholwani
ii. Bubizwani ubukondlo obusetjenziswe yimbongi emideni 1 no 2 ekondlweni le?
ii. Iindima zekondlo le azilingani ngemida, ziyatjhiyatjhiyana. Imbongi isebenzise iindima ukwethula imibiko eyehlukahlukeneko. Isibonelo-Indima 1 imbongi iveza bona bekunjani ngebhesini amazizo wabantu. Ngomvulo abakhulumisani badiniwe nokho baya emsebenzini. Indima 2 imbongi ibika ngengozi bese kuthi endimeni 3 aveze imiphumela yengozi nokuthi bobani egade bangebhesini.
Ngisathi Ubaba
Ngifuze ilitje Ngifuze umlotha Wehlule ukufa Wehlule ipilo Walilahla ithemba lami, Wasiphula isithembiso sami. Wasiphula isithembiso sakho, Ukufa nokuphila Ngibalabaliswa nguwe.
Nganghamela
iii. Imbongi inqophe ukuthini ngomuda 14 osesigabeni sesithathu sekondlo le? (1)
Mbizo, umthunzi wepilo; Simema iindalwa zoke, Zoke zikwethamele njengelanga, Kuvuke ithando, Kuvuke ihlonipho, Kuvuke ubuntu, Isisekelo kunguwe mbizo.
2.6. Singathekiso. (1)
B.A. eUniversity of South Africa
-NeSewula Afrika Etja,
Imida 1, 2, 3, 4 no 5: Ivumelano-phetha > ............. _______ami, ?
Mma Wami
Boekenhoutfontein Secondary School, eMabopane
iv. Umqondo ovezwa ngilesisigaba mqondo wokukhosela nofana wokuvikela ngesikhathi sepi yeRholweni. Lapha uMabhoko angena khona nesitjhaba samaNdebele ngeRholweni, babaleka ipi yamabhuru. Kwathi bona kubhoke indlala ngeRholweni uMtsweni waphuma wayokubikela amabhuru ngobujamo bamaNdebele angemgodinwerholo. Ye-ke imbongi ithatha ukuphunyurha kwesitjhaba samaNdebele emabhunurwi njengesenzo esenziwa yikosi ngokobana ibalekele naso ngeRholweni.
Indima imida
Ngozi uphuma njengelanga;
Isirhunyezo Sekondlo
Iimpendulo
-Siyabuswa angekhe ngakulibala, Siyabuswa
Ithabo Likuphi? Barhuwelela babhibhidlh' igwebu, Bath' iKos' ikhona: Baphephile babulungekile. Maye, iinhliziyo lidwala, Manwabu welanga nobusuku, Badlal' umdlalo wokuphila Ukufa kubaqalile.
Iqiniso .............
Wathi ngingakhambi ............
Ukurhobela-tjhigama
Endimeni le sineenthiyeleli ezibunjwe ngekhoma emudeni wokuthoma, wesithathu newesine. Umsebenzi weenthiyeleli lezi kugandelela, ukunandiphisa nokucacisa okutjhiwoko.
Sidindi seembande zimaqalanga, Nabe ziminyene Ubutjhontjhwani bebuzakutlhoga Indawo yokuhlala njengomoya. UMabhoko mlalazi, Ilimu lakhe libukhali Senga mkhonto wepi, Isiko lakoNdebele lizifihle ngaye. Bayethe! Sisidu!
iv. Ngazitholela.
Isililo Senyoni
Imida 6 no 7: Irhobelaphetha > ...............................ubaba.
Gadesi sengikhamba njengenyoka, Ngikhamba ngikhukhutha, Ngikhamba ngibhaqa, Ngifana nomqasa ngiyazunywa, Nabezimu bekhethu banginghalile, Bangifulathele bangiqalile.
Alikho .........
UMabhoko mthombo Ohlwa uvinyilika amanzi. Mthombo ongatjhiko Eminye isitjha; Itjha ingasimlilo, Itjha ingasitjani, lye, itjha ingasimmango. UMabhoko likhozi Elagobola lagobola Nenzalo yangehla kwelwandle, Igotjolwa irhuluphele Iphasi le-Afrika, I-Afrika isingethe uNdebele.
ii. Iinthombe-ngqondo
Isirhunyezo Sekondlo
v. Imida 11 no 12: Irhobelathoma > Abazosirhola .......... Abazosirholela ......
Akhe ngibuze mfundisi, Awusuy' umalusi welizwi? Uphi wakh' umongo welizwi? Uphi wakh' umhlambi welizwi? Intangalu yemb' umgodi Ingawulali mfundisi Wen' umkhulu mfundisi.
Ntuli M.S.
-Nabesabakapondo.
1.1.5. Tlola umutjho onokulandelako otholakala ekondlweni:
i. Tlola ubukondlo obubili obumumethwe mumuda 8 ekondlweni engehla
Itlawana
2.7 Ibizwani ipikisano-magama esemideni 1-4 ekondlweni engehla? (1)
Â· Isimanyaniso / isifaniso.
i. Yitjho bona imbongi ikwazile ukukhetha amagama asekela umongo-ndaba kilekondlo na? Sekela ipendulwakho ngokuveza amagama asekela ummongo-ndaba.
Â· Umtloli nombutheleli wencwadi Ephasini.
ii. Nikela iinthombe-ngqondo ezitholakala emideni elandelako>
Imitlomelo : 30
iii. Tlola amagama amabili asetjenziswe yimbongi ukungathekisa Ilanga.
iv. Imihlobo yerhobela esetjenziswe endimeni 1.
- Ngithi liphandle,
iv. Yivumelwano-thoma Iyisebenzisele ukuhlathulula ngokugandelela ubujamo besinini sayo.
Ipi Yerholweni
Ivumelwano kubuyelelwa kwamalungu afanako emagameni wemuda elandelanako. Amalungu la, angaba sekuthomeni nofana ekupheleleni kwemida yendima. Amalungu afanako asekuthomeni komuda wekondlo siwabiza ivumelwano-thoma, asemaphethelweni siwabiza ivumelwano-phetha. Ivumelwano-phakathi lakhiwa malungu nofana amagama afanako emudeni owodwa wendima yekondlo.
Ikondlo le imbongi ikhuluma ngengozi eyenzeka endleleni yakwaMloto eWagendrift. KwakungomVulo ibhesi igcwele ebuya ePitori eyakwaNdebele ikhweze abotitjhere, iinsebenzi zombuso nabafundi. Ibhesi yawa eMloto abantu abanengi babhubha abanye balimala(Ndima 2 Muda 6 no 7) abathulileko, babhubhile. Ingozile yenzeka sele unyaka uya ekupheleni (Ndima 3 Muda 6). Ngikho umNyango wefundo wawulila kangaka ngoba kubudisi ukubonelela iinhlahlubo zokuphela konyaka unganabo abotitjhere baphelele eenkolweni.
iv. Isirholwani singathekiswe netayere nalilengeleliswe entanyeni yomuntu.
Isirhunyezo Sekondlo
v. Umuda 12; singathekiso: Uneenkanuko zomlambo ongazaliko,
Litjhingile
ii. Yitjho bona imida engenzasi le ngamunye umumethe mhlobobani wesithombe-ngqondo.
1.1.6. Tlola ummoya osekelwe ngomuda owodwa wekondlo engehla.
Ibunjo Langaphakathi Leenkondlo
Ivumelwano
Ukurhobela-phetha kubunjwa kulokhana kubuyelelwabuyelelwa igama nofana
Ukubulala nokuzipha kutjho into eyodwa, yeke-ke umnqondo osemdeni 9 ufana naloyo osemdeni 10. (2)
vii. Nakuziingazi ziphalakile kwanele.
Â· Zazingatlolwa phasi
Ikondlo engehla kaNaMgwezani u-Z. S. Shongwe, uzwakalisa imizwakhe ngobuhle belanga. Lona-ke kuye lihlobisa libe lenze bonyana imvelo ihlobiseke tle. Imbongi le ithi ukuphuma kwelanga libomvana ePumalanga, kuletha izinto ezimbili ezihlathululwa njengezihle tle. Ukukhamba kwelothe nokuvela kwamathuthumbo. (Imida 6: no 7: endimeni 1:) ngiyo esibikelako. Ithi ngaleso sikhathi omunye nomunye uyatatazela. Kuthi malangantamba, woke atatazele godu abuyele ekhaya. Kungalesosikhathi kuzwakala amatjhada ngeembhesini. (Umuda 9: no 10: endimeni 4:) ngiwo-ke ofakazela bonyana ngaleso sikhathi, lisuke sele litjhingile.
- Ummoya wekondlo uvezwa likhethomagama lembongi.
vi. Tlola ubukondlo obutholakala emideni wa-25 no 26.
Ngaphandle kwamabalakho. Sinini sami, Vez' ubunjalo bakho, Ungazifihli njengecili Enyameni yomuntu,
iii. Tsenga ikondlo le ngaphasi kwesihlokwana esingenzasi. ? Umhlobo werhobelo ngamunye.
-Ukumonakalela
v. Imida 13-14: Ivumelano-thoma > Iletha umqondo wokuhlathulula ngokugandelela ubuhle bentombi ehaya ngayo kilekondlo.
ii. Ingabe imbongi ikwazile ukukhetha amagama etjengisa bona umkghadi wawusetjenziswa ekadeni? Sekela ipendulwakho.
Maye, lona naliphumako lihle! Liba bov. be! ngePumalanga, Lilalelwa yimvelo Ibe yihle kangako; Izinto ezimbi: lrhwaba nombethe ziyatjhida, Amathuthumbo avunibuke Abe mahle kwemihlolo, Ingathi alisakutjhinga Kuphele ubuhle boke.
vi. Ngokwekondlo le imbongi itjho ukuthini nayithi bebangazikhanzinga?
Ntuli M.S.
Ithabo likuphi? Ngikhanuka ukulala umlalelafuthi, Akusisi iinsizi ziyangidisela, Ipilo inzima sabusuku, ngidanile; Bayaphi abaleleko? Abungithathe ubuthongo ngilale.
Imida 2 no 3: Irhobelathoma > Sabe ................
vi. Itjho ukukuthi bebangzilolonga/ bebangazilungiselela.
Nithi ngibo laba na? Laba abangahloniphi iingazi, Laba abatjhisela abanye, Laba ababina ikesi yesitjhaba, Laba abaziinini zeendakamizwa, Laba abakha ngeqephe, Laba abathatha ngezwani, Laba ababhudungela ikunzi. Nithi ngibo laba na? Abarholi bakusasa, Abazosirhola ngendlela yeqiniso. Abazosirholele ekukhanyeni. Awa, angazi Sizayisenga ingazala.
Kwakwakwakwii... ! Uyangen' umlobokazi, Unyanyatha njengenwabu; Ugeje ngezikanokutjho, Nango weenkom' ezimasongesonge, Zeempondw' ezilemele futhi.
Wena sokulunga ungumahluleli wami, Ithemba lami nguwe, Ithemba liphelele kuwe, Ikhaya lami nguwe, Umzamo wami ubunjwe nguwe, Nguwe Baba, sifungo sami.
Ngihlala ngiphapha njalo. Eziny' iinyoni ziyangisola. Ezinye zisol' amabalami, Ezinye zisol' ubuhle bami, Ezinye zikhuz' amalami. Zimu, ngibutha nami hle!
Erholweni LakoNomatjherhelo
Ufana-kamisa uvezwa ngu (u) kuthi ufana-ngwaqa avezwe ngu (l) nofana u (rh)
Zikhuluma zithule,
Kwaphela nya! Kwathula du! Ababonileko kwaba ngabathulileko, Abalimeleko kwaba ngabaphephileko Isizi leWagendrift lembatha
Yiza
Imbongi ikhuluma ngabangani abakhula boke bathoma nesikolo boke. Bebathandana begodu baphalisana ngokuphumelela eemfudweni nemidlalweni. Bebaphuma phambili kizo-zoke izinto abazenzako, begodu baphumelela lula, ngebanga lokuphalisana. Imbongi yasele ingasathandi iphaliswano esele lihlongozwa mnganakhe lokuthi baphalisane ngokunganwa. Imbongi ithi ayifuni ukunganwa beyikhohlwe ziimfundo, banganwe bebazibangele izifo bebabhubhe. Ngikho imbongi ekuninako.
Ngihlala ngiphapha njalo, Omanz' umuth' angiwufunyani Ubutlawana bami sebuyala. Ngamane ngigege nay' imithi Bengifunyan' ongifaneleko Ngakhe kiwo kamnandi.
Lapha ukurhobela-phetha kubunjwe kubuyelelwabuyelelwa kwegama-kubhalile.
Phambili nemva kwakufana, Amanzi neengazi kuyinto yinye, Gadesi koke kudlule Njengamanzi weLimpopo Kosi Somandla ngiyazinikela.
iii. Veza ivumelwano-phakathelo bewutjho bona ukusetjenziswa kwamagama la, kuveza yiphi ihlathululo.
Umlando Wembongi
Sizanidzubhulela imida enembileko kwaphela.
Â· Zithinta lokho ezikubongako
i. Ikondlo le, ikhuluma ngomuntu lokha asakhulako amuhle azele umdlandla wokusebenza kodwana nasele aluphala kuphele koke inga azange khekube khona.
Kiyo ikondlo ka Mthimunye JM ethi "Ngiyathokoza"
Ngibalabaliswa Nguwe!
v. Yivumelwano-phetha.
Kuwe Ndebele Kholitjhi
iii. Tlola umuda ngamunye onobukondlo nofana isakhiwo ngasinye sobukondlo obungenzasi:
b. Sifaniso/ sisenzamuntu.
Mala ndina unomona! Malakaz' ungonele. Ngebizo IakaZimu ngiyakuyala. Ngiyakuyala ngiyakulaya mala Ngithi phum' elimini lami. Nelincan' ilungel' awunalo Phuma mala phuma!
Isakhiwo sangaphakathi
Kuwe Phasi!
Ufana-ngwaqa
ii. Umuda 7; sisenzukuthi: Zakhe aziqedwa phu!
Ngisathi ubaba Ngitjho ngehliziyo ngithi: Ngitjho ngombana ngafundiswa, Ngafundiswa nokobana Ubaba nguNdathi, Ngafundiswa nokuthi mma,
Iinkondlo
- Iumida 7 no 8: Irhobela-tjhigama > ..............iqiniso,
i. Yisika, Lidwala, Lilanga, Sikhuni. Imbongi isebenzise amagama la ukuletha umqondo wokobana ikosi ifaniswa nazo zoke izinto ezilirhelebho elikhulu emphakathini. Ngakwelinye ihlangothi imbongi ikhombisa nokuhlonipha ikosi.
Siboniboni kabazithembako,
2.4 Tsomula irhobela-phetha elitholakala ekondlweni le. (1)
i. a. Isakhiwo sangaphakathi: -Umuda 1: Kunesenzukuthi u-du ohlathulula ukujama kokungasikinyeki.
Langa Lokuthula
KwaMrimitjhi
v. Sisenzukuthi.
UMabhoko likhozi Elagobola lagobola Nenzalo yangehla kwelwandle, Igotjolwa irhuluphele Iphasi le-Afrika, I-Afrika isingethe uNdebele.
Namtjhana bangathini ngami, Batjho ubumbi bejamo lami, Batjho ubumbi bezenzo zami, Batjho lokhu nalokhu ngezenzo zami, Bangitjho ubuphofu bepilo yami, Akunandaba, wena sokulunga ukhona.
ii. Ngisiphi iskhathi esihlathululwa yimbongi emudeni 5?
ii. Imida 1 no 2: Irhobela-tjhigama > .........................umraranisi?
Ungomunye wabatlole iHloya (iinkondlo)
vi. Tlola umuda osekondlweni okhombisa bona ingozi le yenzeka unyaka sele uyokuphela.
##yayo.
_yesiphila
Emmangweni kwakulila imitshere, Kwakulila iketeza nokhubayi, Kwakumimihla yethando elivutha komlilo, Libopha abantu ikatha.
Isivunguvungu siphelelwe yikoro, Ithethwe mkghadi; Ilothe liphelelwe litjhudu, Lithethwe mkghadi; Kusele itsikizi umabhaqa ngoboya.
iv. Tlola umhlobo wevumelano otholakala ekondlweni le.
Wafumbatha uyakakarela, Avele ngephango, Azesule umlomo njengekukhu, Akafumbathi alayelise, Ufumbatha abuyelele, Nguye-ke umuntu loyo, Unehliziyo yomgodi ongazaliko, Kwazala wakhe, Utjhiya iphasi; Alale obukhulu, Akhohlwe ngekwakhe, Akutjhiye akuqalile, Sikwabelane simhloboke.
Nokho amehlo avulekile wabona indlela ekungiyo ngikho athi "Okhamba keyakho uthembekile" , sele abona kukuhle bona alandele indlela kaZimu. Ngikho athi "Kosi Somandla, Ngiyazinikela". Usomandla nguZimu.
i. Ifana-mqondo, ihlathulula bona kwakulila abantu abahlukahlukeneko kodwana balila isililo esisodwa sokufuna isizo.
Yiza
Ngaphandle kokuba lilungu lakwaMahlangu, Kodwana ngiyazaza ngiyesaba Ngombana alikho iqiniso Abakwenzako akufani. Uyise munye, Bathi nomthetho munye,
v. Hlobobani lerhobelo elisetjenzswe emideni 2 & 3?
Ngesaba umoya weTlhagwini, mma-Afrika. Wangena kuwe kwathula umoya, Sangena isiwuruwuru kwakhethululeka, Sakusahlela, sakuhlutha koke: Wasala ubulanzi, wawa isikulukutani ukhenile, Wabetjhwa wawa isikulukutani. Wasala udududu ngombana ulilahle. Nanzi iimbayana zamakoro ngamakoro, Naso isililo sirhahlawulwa, Umkhosi lo ngewani? Abentwana bayalila batlhoga umduduzi. Abentwana bamagenge ngebanya lesivunguvungwani Rhuwelelani ntandani ze-Afrika Nithi: Ukutlhoga sakho kubhica ngamanzi. Mma ngiyaphaphatha ngiyabawa, Ngibawa abentwana bakho ukuthula. Okungapheli kuyahlola, Nakuziingazi ziphalakile kwanele. Nakuziinketani zisikinate sezwa, Kunjenje ngebanga lomoya, Bewungekhe wasibhacisela imizimba nemiphefumulo? Kosi silondolozele i-Afrika, Usifundise ukuba munye, Sihlangane sibe yinyandanye, Sitshophe sibe yikatha, Nasithoma nganeno kuzokuba lula ngaphetjheya. Sizabe siyilwile, simunye nasifika ekhaya.
iii. Ingwenya / ingorho.
Lezi ziinkondlo ezitlolwe zaba nemida elisumi nane kwaphela. Isonede ingamongonya nanyana ngiwuphi ummongo-ndaba. Ukuze lekondlo kuthiwe yisonede kusukela endleleni etlolwe ngayo, hayi okumumuthweko njengombana sibona eenkondlweni ezibalwe ngehla.
- Imbongi ingaba sebujameni bokuthaba nofana bokudana.
Tjheja-ke: Isakhi undina osetjenziswe emideni engehla uletha umqondo wokunyefula.
Â· Ivumelano phakathi.
2.1 Yisonede.
Isitjhaba soke savelelwa, Kwahlaluka bona ngeze Kwaphilwa. Iinhliziyo zarhohlomela, Zigubuzeswe budisi bephasi, Amehlo asala amlambokazi.
iii. Umqondo ofihlakeleko Ikondlo le ibuye ibe nomqondo ofihlakeleko. Kilomqndo sithola imbongi ingathekisa ubulwele bentumbantonga ngepisi. Soke siyazi bonyana ipisi ayinamusa phezu kwento ephilako. Umsebenzi wayo kubulala nayihlangana nento ephilako njengomuntu. Ngokufanako nepisi ubulwele bentumbantonga nabo abunamusa. Bakubamba buyakubulala. (Tjheja iindima 5 no10)
Salani kuhle mabodakaz' amhlophe,
v. Akusiso isitjhimani. Liyaqonywa kodwana iintombi eziliqomako azihlali, ziyatlhala.
iii. Isithakgha senza umsebenzi waso ngenaneko nangendlela efaneleko. Imbongi ifanisa ikholitjhi nesithakgha ngombana ngokuya kwayo ikholitjhi imenzela umsebenzi ngenaneko nangendlela efaneleko kuhle kwesithakgha.
Ziinganono zikasomswani,
(D.B Masango, Zithabiseni ngeenkondlo. 1992 Centaur: Heinemann Publishers.)
Ngikhumbul' ikhaya lami, Lapho ngangihlala ngithabalale, Ngithokoziswe ngomnand' ummoyana. lye, emin' ethe saka! Eembayeni kwakulil' unombhonge Ummango ukghabile ngefuyo. Amaselwa nomphohlo angisakhulumi. Ivunulo yayinuk' ubumvelo, Ubumvelo besitjhaba sekhethu Ngitjho khona kuNdebele, Laph' ekubelethw' ihlonipho khona. Lapha kunogogo nobamkhulu, Laph' engatjhiy' inongwami khona Ngatjhitjhingela nganeno.
i. Umuda 3: Sifaniso;"Nangifukamela njengesikhukhukazi amadzinyani."
Bu_______ .........
ii. Ukuthaka kukuziqinisa. Nogkusebnzisa igameli imbongi iletha umqondo wokobana uChris Hani wayokufundela ubukatani bezepi eenarheni zangaphandle, njengomba azibaliwe ekondlweni le.
i. Tlola woke amagama atholakala esigabeni sokuthoma asetjenziswe yimbongi ukungathekisa ikosi uMabhoko, utjho nokobana lokho kuletha mqondobani ekondlweni le. (5)
vi. Tlola umuda osekondlweni ohlathulula bona ikholitjhi ekuyaywangayo ekondlweni le inzinze kwaNdebele
Kude la kuyiwako. Mntanthu, Uthwel' amathund' uqalile, Yakh' iphazimul' indlala, Uzayikhamb' ungafiki, Ubafunyane badle ngezinzinyana, Ulibale yintende nekhande.
iv. Sisaga: (1) Sihlathulula bona umuntu ukghona ukukhuluma into kodwana yena angayenzi. Imbongi isisebenzise ngomnqopho wokusivezela bona singezwa abafundisi nabakhulumako sithathe kwangathi benza koke lokhu abakutjhumayeza abantu. (2)
Imbongi ibonga ikholitjhi yezefundo iNdebele. Iveza ikghono layo lokubandula nokutsenga abantu abafike bangazinto baphuma sele bazele ilwazi. Uthi ikholitjhi le, ihlomulise soke isitjhaba samaNdebele (Muda 14)
-Imida 6 no 7: Ivumelwano-phetha > ............__ile,
iv. Irhobela-thoma.
Uphetjhulwa
Lakh' ilizwi ngelekabi, Lakh' ilizwi liyahlaba, Lakh' ilizwi liyasabeka Lakh' alifani newethu, Elitsoyisa nga madzinyani; Sabona wena siyazithoba, Omkhulu nguwe mfundisi.
Mbizo ngawe sithi: Mkhulu wakwaMandela, Unesibindi wakwaDe Klerk, Siyathokoza kewakwaButhelezi, Bayethe kini noke mabandla; Noke mabandla weentjhaba zeSewula-Afrika; Asibe munye, sifane njengeenkwekwezi.
Ngombono uChris Hani
Thambo le-Afrika, Ngivumela ngilingise iimbongi zephasi, Ngibonge isibindi sakho, Ngibonge ikhande lakho, Ngibonge itjhoba lakho, Ngibonge ilihlo lakho, Ilihlo lakho Elihlala liqalile, Lihlwa liqalile, Linga lilindele Ukugoduka kwephasi, Ligoduka nga ziinkomo, Zibuya emirageni.
iv. Ingabe imbongi ilisebenzisile ilimi lobukondlo?
Ikoro yami neyakho Nengomuntu nesibandana, azifani. Isibongo sami nesakho Njengeentaba, zihlangana ngamathunzi. Izinyo lakho nelami
- Umuda 17: lirhwala.
iii. Mqondophikisana.
i. Tsomula yoke imitjho eneenthiyeleli etholakala ekondlweni
iii. Tlola ummoya ongakasekelwa wekondlo le.
v. Isthimo: Umkhambatjhimalala selaseziko (nezinye)
Imida 19 no 20: ........Uyalibeka,
Mbizo Yokuthula
iii. Kunesizura nejambamende.
Nami ngesabana nokufa nokuphila, Ngakubabalela saqanda, Iye kungilo iqanda. Ngaliphatha ngisabana nalo, Ngiqale ubuhle balo, Ukuphadlheka kusizilo.
Zuba
Balingile baphapha phezulu, Balingile batjhingela Phakathi kwesiziba selwandle, Koke lokhu kukuwe phasi, Inga kukuwe phasi. Awa, nanje kwazi wena phasi, Bona akuwanga phasi. Kuwe phasi! Unombhenyani ukghanywa lithuli, Usithubi somuhlwa, Esifuye safuya nabesabakapondo. Unontjholotjholwani abulawe kutjholozela, Amarhabha avuleke emini, Atlhoge imilomo, Kuwe phasi: Kutholwe uyipilo, Mina ngithi: ukukufa Okugodusa isikhathi singakafiki, Okulalisa magwegwe, Inga umuntu uzakuvuka ayele futhi.
i. Bubizwani ubukondlo obutholakala kumuda 12 ekondlweni engehla?
iv. Ibizo isirholwani lingathekiswe nani ekondlweni le?
Isirhunyezo Sekondlo
Lakho livuth' ilangabu Liyokuphela mhlana ngiphelako. Ngiphan' intatha, Ngizelaphe ngingasinyanga qalani ngihlulukel' uNomalanga,
-Ukuncama kwekondlo
ii. Umqondo osepepeneneni Kilekondlo imbongi ikhuluma ngokufa okungabangelwa nanyana yini. Ikhuluma ngokufa okungabangelwa mhlawumbe yingozi, kubulawa, kugula nokhunye nje. Ngamanye amagama imbongi izinyefulela ukufa ngokukubiza ngepisi.
i. Imbongi isebenzise igama "abalalako" njengesihlonipho esitjho abafako bese kuthi igama lesibili elithi "Balalela" litjho abafa bafela iSewula Afrika.
Ziyakhanyisa kusuke umnyama,
Lisani ukunghanghabala lalelani, Lisani ukubulalana philisanani. Nilise ukunyazana nihloniphane, Nilise ukuthukana nilayane, Nilise ukukhohlisana nifundisane,
Indima 2, imbongi iveza ubuhle nofana ikghono leendawula, ngoba ithi iindawula ziyakwazi ukuveza umbulali begodu ziyakwazi nokwelapha.Endimeni 4,imbongi iveza okwehlukileko kilokho ekuveze endimeni 2. Ithi iindawula zenza ugogo, ukghari, nonosokana umloyi. Lapha imbongi izwakala sele izitshima ngoba ayitjho bona bayaloya, ithi iindawula zibenza. Okutjho bona ziyabenza abasibo abaloyi. Umuda wamaphelelo nawo utjengisa bona imbongi iyazitshima nayithi "Ngizo zona, ziyarhubhulula-."
Iimbongo Zekosi UMabhoko
iv. Umqondo ovezwa ngilesisigaba mqondo wokukhosela nofana wokuvikela ngesikhathi sepi yeRholweni. Lapha uMabhoko angina khona nesitjhaba samaNdebele ngeRholweni, babaleka ipi yamabhunu. Kwathi bona kubhoke indlala ngeRholweni uMtsweni waphuma wayokubikela amabhunu ngobujamo bamaNdebele angemgodiniwerholo. Ye-ke imbongi ithatha ukuphunyurha kwesitjhaba samaNdebele emabhununwi njengesenzo esenziwa yikosi ngokobana ibalekele naso ngeRholweni. (3)
Ezigobene sanyoka;
b. Irhwala: Umuda 9: "Lirathul' amatlhuwo" (1) Umuda 10: Litjhis' iinkhotha zomango" Umuda 12: Liphadlh' amadwala,"
Umlando Wembongi
1.1.4. Irhobela-thoma. (1)
Imida 13 no 14: Unehliziyo ...
iv. Igama ehle emudeni 22 lihlathulula into ekarisako. -Igama hle! emudeni 28 linomqondo wokukhombela kokuncenga.
Nguhliziyokul' umafela-ngendeni, Sihlub' abany' iimpiko Angazenzeli yena. Ngumarhudul' amehlw' abomvu; Wamalangab' atjhisa kutjhisa, Abe makhaza kumakhaza. Ngunyawo liphapha phezulu, Nguhloko sithaya phasi.
ii. a. Singathekiso.
i. Umuda 22: Umtlhago ubhode amanzinzo > sihlathulula bona kuyatlhagwa ngebanga lendlala.
..............................nobaba,
ii. Tlola loke ivumelwano-thoma elitholakala ekondlweni engehla.
Iseqamagama
Lafika iBhuru lasiza uMsuthu. Umbango lo ngewani? Nango uMampuru ngemathunjini, Wathuthumba umdzobho yaba yincani indawo. Yabambana kwathula umoya,
iv. Dzubhula umuda osetjenziswe ekondlweni okhombisa bona imbongi isakholelwa ebezimini.
iv. Tlola umuda owodwa osetjenziswe ekondlweni ohlathulula bona ibhesi yawa.
iii. Tlola umhlobo werhobelo otholakala emideni 1 no 2.
i. Basaba ukufunda. (isikolo)
Ngikhuzwe nangani bangani. Bathi kimi: akasaphathwa Sele atjhiye iphasi. Ngidane, ngethuke, ngithule,
-Kokuthoma imbongi iveza umqondo wokukhalima
_Ngafika kuwe ngingazilitho,
iii. Phendula ngo "Iye" nofana "Awa". Ngokutjheja isakhiwo sangaphakathi ositsenge ngehla (i) ungathi, imbongi ikwazile ukusebenzisa ilimi lobukondlo nofana njani.
ufanakamisa
Laba abakha ngeqephe, Laba abathatha ngezwani, Laba ababhudungela ikunzi. Nithi ngibo laba na? Abarholi bakusasa, Abazosirhola ngendlela yeqiniso.
UMoses Sovumani Kazimkhona Mahlangu wabelethelwa endaweni yeKlipgat, eNorth West, ngomhlaka 26 kuNtaka ngomnyaka ka-1974. Ulizibulo likaZimkhona noZandile uNaMalebe.Wathoma ikhambo lakhe lefundo ngomnyaka ka-1981 eKeitumetsi Primary School, eKlipgat. Phakathi komnyaka ka-1983 no-1987 wafunda e-Ekuphumuleni Combined School ePhumula, ngeMpumalanga.Waphetha ibanga lakhe letjhumi ngomnyaka ka-1992 eBongumusa High School, khona ePhumula. Uneziqu zeBA (Sociology and Psychology) ne BA Hons (Sociology) azifunyene eVista University ngomnyaka ka-1996 no-1997, ngokulandelana.Adlule lapho abe neziqu zeMasters (Sociology) azifunyana eyunivesithi yePitori ngomnyaka ka-2002. USovumani ungomunye wabatloli oneenkondlo ebuthelelweni leenkodlo elaziwa nge-Itsengo kanti godu umtloli womdlalo, Iinkesi Ezome Kere, nencwadi yeendatjana ezifitjhani,Ameva.
ii. Sisenzamuntu. - Singathekiso.
Ngalibeka kuS'phiwe, Kwadlul' iinyangana Wangitjhiy' uS'phiwe. Ngathath' ithemba lami Ngaliphosa kuS'bongile,
iv. - Kwabezanele esele ziphalakile > iingazi.
Imbongi ikhuluma ngesokana elakhuliswa bazali balo ngehlonipho kodwana kwathi nasele likhulile laphenduka umbulali, lokho kwalenza laba kukudla kwejele. Ukobana abazali balo balisingatha liseselincani kuvela esigabeni sokuthoma. Isigaba 2 sisivezela imisebenzi yalo yokubulala nokweba. Isigaba 3 siveza indlela isokaneli esele liphila ngayo ngombana emideni 20, 21 no 22 lithi "Ngikhamba ngikhukhutha, Ngikhamba ngibhaqa, Ngifana nomqasa ngiyazunywa." Koke lokho ngokusikhombisako bona isokaneli alisanapilo ehle hlangana nomphakathi eliphila nawo. Esigabeni samaswaphela isokaneli lizibawela ukuhlotjokwa bangani neenini zalo ngombana lingasanathemba lokuphila.
v. Hlathulula okutjhiwo yikondlo ngawakho amagama.
Tjheja: Umfundi ulindeleke bona aveze okusithandathu kokungehla. Nanyana angabuyelela irhobelo elilodwa kabili nofana kathathu kulungile.
Ekondlweni le, imbongi ikhuluma ngomntazana egade akhalinywa ngunina angafuni akhambe ebusuku begodu angafuni akhambe nabesana. Unina azange amtjele bona yini angafuni akhambe nabesana.Yena wambuza unobangela (Ndima 4 Muda 3 no 4) kunokobana unina amphendule, wamthuka.Yeke yena wakhamba ngekani afuna ukuzitholela iqiniso lokuthi kungebanga lani angakhambi ebusuku. Ngetjhudu elimbi wazithola sele asidisi.Wagcina sele asola unina athi wamfihlela iqiniso ngikho sele asidisi gade alinga ukuzitholela iqiniso.
Nokho siyakhona, Igijima njengemhleni ibhesi. Maye! Ha ....... wu.......! Iwu! Gidi! Bhu! Bhu! Ngokuphazima kwelihlo
iii. Yitjho bona isihloko sekondlo le simhlobobani wesithombe-ngqondo bewutjho nokobana kubayini utjho njalo.
Imbongi ikhuluma ngelwazi lendabuko iveza ubuhle nobumbi bazo. Ubuhle: Ziletha ipilo kogulako. Ziveza ifihlo nange kunento elahlekileko namkha kufunwa ilwazi elithileko. Zisikhali sekadeni sokwenza irhubhululo. Kilabo abazikholwako ziyabaphumelelisa. Ngendlela zisiza ngayo, namakholwa akhukhutha ebusuku ayokufuna isizo kizo kuthi emini enze inga akazifuni. Nokho kwesinye isikhathi ziyalwisa. Zikhomba umloyi ngekhaya bese umndeni uyalwa bewuhlukane ngesimanga sazo. Isizo lazo lifitjhani ngoba umninizo angavuka ahlongakele, ungasathola isizo (Indima 8 Umuda 5).
Iinkondlo-mlando nanyana ama-ephigi ziinkondlo ezide ezicoca indaba nanyana isehlakalo esakhe senzakalela imbongi nanyana esakhe senzeka esitjhabeni nofana endaweni leyo.
Ngilisani Ngiphaphe!
Ekhabo lonosokanami:
-Libudlhayela
##ekuthomeni komuda olandelako wendima yekondlo.U-Mthimunye JM,ulisebenzisile
Osiraranisa .....................
Isilukazi ngetjhada ebantwaneni.
ii. Tlola imihlobo yerhobela ezisetjenziswe eendimeni ezingenzasi bewutjho nokobana ukusetjenziswa komhlobo werhobela ngayinye kuletha mqondo bani.
Iindawula
NguMabhoko isikhukhukazi Esafihla, safihla noNdala, UMtshweni umabhalelwa Kuthunga umlomo Ngentambo yomsipha. Sinjenjenjenje sifukanyelwe nguye, Sikhona nje nguye, Sithuthuke nje yinca yakhe.
1.2.4 -Isithiyeleli (1) -Ivumelwano-phakathi (1) -Ifanakamisa (1)
Isirhunyezo Sekondlo
Intatha
Mm ..... ubaba! Ngokuthwasa kwehlobo Ngiyambona wami ubaba, Ngimbona kunguye ngengalo, Angibiza, angibamba, angidosa,
Uhleka inga awufuni, Iinyawo zakho Zithunwa liphasi. Kodwana amabalakho...! Sinini sami
Imbongi isivezela indlela ethanda ngayo umuntu othileko. Imbongi isebenzisa igama "ngiyakuthanda" ukugandelela lokho ekutjhoko. Nasiyelela kuhle kubonakala bona umuntu imbongi ekhuluma naye la ngokwakhe uyazi bona imbongi iyamthanda. Kungebangelo imbongi inganavalo lokujtho kuye bona vele uyamthanda. lye, Uyazi Kobanyana Ngiyakuthanda. Vele ngiyakhuthanda; Ngikuthanda ukukuthanda, Begodu ngiyazi kobanyana nawe Uyazi bonyana ngiyazi Kobanyana kunjalo. Vele kunjalo, Ngikuthanda Khulu Tle!
vi. Tlola irhobela-tjhigama etholakala ekondlweni le.
iv. Nikela ummoya osekelwe ngemida emithathu ukuya kwemine wekondlo engehla.
iv. Imida: 10 -13: Kuvumelana ukamisa u-A____ ........
Besisunduza igandelelo, Siyisunduzela emalibeni, Sifuna ikululeko kezomnotho, Siyifuna kezombanganarha, Sifuna ukutjhaphuluka koke.
Ngisathi Ubaba
vi. Yitjho bonyana ibizo "umakghokgho" lisetjenziselwe ini ekondlweni le. Sekela ipendulo yakho ngomuda owudzubhule ekondlweni obufakazi besiqunto sakho.
Indima 1 imida 4 no 5
Ibuyelelangqondo
Imitlomelo [30]
Skosana P.S.
iii. Ngokutjho kwekondlo ngiyiphi indlala ekukhulunywa ngayo la?
Uzitshayela ............................, Imida 5 no 6: irhobela-thoma > Uzitshayela ................................,
Ivumelwano-thoma itholakala emideni 2, 3, no 4
Iimpendulo
v. Ihlathulula bona imbongi yayikhamaba ilala ngemalawini weentombi ezihlukahlukeneko. Imbongi lokho yakuthoma iseseyincani ngombana ithi yavakatjhela ngelawini isanuka ibisi begodu ithi yakhuliswa lilawu.
Imida 23 no 24: .........Azidinwa
iii. Tsomula amalunga wevumelano amabili atholakala esigabeni sokugcina sekondlo le.
Amakholwa azibhoda ebusuku,
linyawo zakho mntanthu. Zigadangel' eduze Inga urhadekile. Namba nawe nmtanthu! Kude Ia kuyiwako.
vi. Unombhenyani ukghanywa lithuli > Sihlathulula ukuyaluka nofana ukuphithizela.
Imida 4 no 5: Irhobela-tjhigama.
i. a. Kweqiwe igama 'ithando"
d. Ivumelanothoma.
iv. Nikela igama elisetjenziswe ekondlweni elitjho ukungabandlululi.
Ukurhobela-phakathi kubunjwa kulokhana igama libuyelelwabuyelelwa phakathi kwemida elandelanako yendima yekondlo. Igama elibuyelelwako liba hlangana nemida elandelanako. U-Mahlangu KS ekondlweni yakhe ethi: "Mthombo Ongomiko", sitlolele ukurhobela-phakathi. Akhe sinidzubhulele imida enembileko.
Ikondlo le, yikondlo yezepolotiki. UChris Hani waye angusopolitiki ngesikhathi sebandlululo eSewula Afrika, wayelwela ikululeko.
Kilekondlo imbongi ikhuluma ngeNdebele College okusikolo esiphakamileko sokuthwasisa abotitjhere. Imbongi ingathekisa isikolo lesi nomthombo. Njengombana sazi bona umthombo siyalo esondla abantu ngamanzi, njeke umtloli ufanisa ifundo ayithola eKholiji yakwaNdebele namanzi atholwa babantu emthonjeni ukuze baphile. Ngokufanako nomthombo iziko lezefundo elitjhiwo yimbongi la lamukela woke umhlobo wabantu lingakhethi bona umdala nofana umncani nokuthi ungowaliphi ihlanga. Ihloso yembongi ngekondlo le kuthokoza indlela iNdebele College yatjhugulula ngayo ipilwakhe yamenza waba ngilokho angikho namhlanje. Lokhu kuvezwa mimida 30, 31, 33 nesigaba sokugcina lapha imbongi isithi khona angekhe yalibala iSiyabuswa ngamanzi eyamseza wona. Nalapha ithi khona Yamseza ukuphila yamupha nobukutani. Koke lokho kuhlathulula bona imbongi izizwa ijabulile ngelwazi eyalithola ezikweni lefundo iNdebele College elingeSiyabuswa.
-U (wena) sisabizwana samambala esitjho umuntu.
iii. Kusetjenziswe isenzasamuntu/isenzamuntu.
Imbongi ikhuluma ngepi eyaba hlangana nabeSuthu namaNdebele eRholweni.Ngokutjho kwembongi kwathi kusabambene umSuthu neNdebele kwafika ibhuru lajamelana nomSuthu. Kwaba kumbi khulu abantu basifa ubujadajada bekwafika lapha abeSuthu naMabhuru babaleka khona. Kwathi kusenjalo amaBhuru athola amandla ngebanga lendlala eyayisahlele amaNdebele ngombana ayengasanakudla.Kulapho kwavela khona uMaqobolwane emaBhurwini awazisa ngobujamo bamaNdebele ngerholweni. AmaBhuru azenza kwangathi akasalwi apha amaNdebele uburotho nejemu kanti ababizela eduze. Ukusuka lapho imbongi iveza bona uNyabela wabotjhwa amaNdebele athunjwa. Lokhu kuvezwa mimida 28 lapha imbongi isithi khona;"Izandla neenyawo zakaNdebele zadliwa ziinsimbi" nomuda 31 othi;"Nango sele asisembamgodi". Nanyana kunjalo imbongi iveza bona nanamhlanje uNdebele usesekhona begodu angekhe asenziwa litho.
vi. Isakhiwo sangaphandle sendima 3
c. Isingathekiso: Umuda 1: "Lakh' ilizwi ngelekabi" (1) Umuda 23: "Irhatjhe nakeyakho isimu" Umuda 24: " Ungatjhiy' itempele lakho"
Isijameleli nofana imethonimi singathi sithombe-ngqondo esilethwa kubizwa kwento ngegama lenye.Akhe siqale isitjengiso sesijameleli esisekondlweni kaNtuli MS,ethi: "Kuwe Phasi!" Sizanidzubhulela imida enqophileko kwaphela.
i. Veza irhobela elisekondlweni, utjho bona lisetjenziswe ukuveza ini?
Ijayelo liyayeyisa ingqondo. Ukuzisola nokubuyela Emv. ngangingakubhudangi, Ngangimuzwa ubaba, Abhibhidlha amagwebu, Ngithi uyazenzisa. lye, ngithi uyazenzisa, Wenziwa kukhula. Ngitjho yena avutha, Avutha ikolo nethando, Iqiniso ngilazi njengombana ngizazi. Ubupurelani ngangizabutjhiya nobani? lye, bona bungitjhiye nobani? Kwaba lilanga linye, "Ilawu" lezwa ilizwi lomfundisi, Atjhumayela itjhuguluko. Utjho iindlebe ukutlhoga isisibekelo! Zezwa ilizwi lomfundisi, Kwazwakala ihliziyo isithi: Akathokozwe ongabonwa ngamehlo, Yena ongaphezulu kwamafu. Amen.
a. Sifaniso.
Isirhunyezo Sekondlo
Lokhu sikususela emideni othi:"Sele lifikile ithunzi" nothi:"Sele sfikile umathanyela".
Usitjhiye ephasini emnyakeni we-2005 kuNtaka amalanga naka-13.
v. Tlola umuda onomqondo wokubabaza otholakala ekondlweni le.
ii. Imida 11 no 12: Yabambana kwaphapha ibhetjha eNdebeleni, Yabambana kwaphapha umdzobho eMsuthwini,
Isirhunyezo Sekondlo
Mina bengithi baqalile bayabona, Mina bengithi bayaya Kanti bayabuya, Babuya basithi bayaya, Emini baz' umakghokgho ikukufa, Latjhinga ngumlamuleli wezifo, Latjhinga, ikosi nguye.
Ivumelwano-phetha
vi. Kungebanga lokobana imbongi isamkhonzile uyise begodu isamhlonipha nayana sele atjiya iphasi.
Kwakukuhle kukarisa, Kwakumnandi njengeluju leenyosi, Kukarisa nje Kumnandi nje kukufa. Amehlo wami avalekile, Abona okubonwa ziimphofu.

Iimpendulo
vi. Yivumelwano-phakathi / yifana-mdumo.
i. Umuda 1; lirhwala: Ngazomba iphasi,
iii. Bubizwani ubukondlo obutholakala emudeni we-15 ekondlweni le?
Isirhunyezo Sekondlo
-Umengameli wayo.
Sibuyaphi isitjhaba sekhethu esingaka? Sivela kizo zoke iindawo Sisela amanzi wetuthuko. Mthombo ongomiko khula uyephezulu, Mthombo udume eentjhabeni zoke,
ii. Tsomula irhobela etholakala emideni we-4 nowe-5 bewuthjo bona mhlobobani werhobela.
1. i. Irhobela-thoma
Ivumelwano-thoma
Imida: 10 12: Kuvumelana ilunga u-Aba____ ........
Umuda 12: Liphadlh' amadwala,"
Abelusi beenkomo Bazitjhiya ngesibayeni, Babalekela ngeemrhotj eni, h Babaleka wena pisi.
iii. Bubizwani ubukondlo besakhiwo sangaphandle obusemideni 1-3 esigabeni sokuthoma?
imida
iv. Tlola ivumelwano etholakala emudeni 6 wekondlo le
vi. Ikondlo ikhuluma ngengozi yebhesi eyenzeka endleleni yakwaMloto lapha kwhlongakala khona abotitjhere, abentwana besikolo neensebenzi zombuso.
Umlando Wembongi
(iv) Ukurhobela-thoma
Imida 1 no 2: Ibuyelelomqondo > Batjho ubumbi ..............
Umehluko phakathi kweenkondlo-ndabuko neenkondlo zanje
1.1.1 Imbongi inqophise kibobani ngekondlo le? Sekela ipendulwakho ngomutjho owodwa.
Ukurhobela
c. Irhobelaphetha.
iv. Tlola amagama amathathu asetjenziswe yimbongi anomqondo
(Ngokulala kweNgwenyama ikosi uMabusabesala II: 1992)
ii. Tlola umujtho owodwa onesilingisi otholakala ekondlweni.
Mahlangu K.S.
b. Irhwala.
ii. Tlola ubukondlo obubili obumumethwe mumuda we-4 ekondlweni le.
Umbuzo 2. Namkha
iv. Imbongi inqophe ukuveza bona isikhathi ekhuluma ngaso la ngesakade khulu. Sitjho ngombana esikhathini sanamhlanje imirorho ebalwe yimbongi le ayisatholakali lula.
Yelela:
Umlando Wembongi
Umlando Wembongi
Umlando Wembongi
Isirhunyezo Sekondlo
Iimpendulo

i. Tsenga ikondlo le ngaphasi kweenhlokwana ezilandelako -Umnqopho wekondlo
Ngizulazulile, ngafuna kwami, Kwathi kungekwami ngakufuna; Onjengami wafana nami, Wazulazula nami ngizulazula.
iv. Ivumelano-phakathi emideni 20, 21 no 22; "Ngi__ ngi___," Irhobela-thoma emideni 20 no21; "Ngikhamba ......." Ivumelwano-thoma emideni 20, 21 no22;"Ngi___ ...."
-Bakhambile
iii. Ukufa / ukuhlongakala.
iv. Ivumelwano-phakathi.
iv. Tsomula imida emibili eneseqomagama endimeni yesi-5 yekondlo le bese utlola namagama eqiweko.
Wangenza Qiniso
vi. Tsenga isakhiwo sangaphandle sendima yesi-3 yekondlo le.
iii. Umuda 9; sisenzukuthi: Zakhe azicimeli cime!
(v) Ukurhobela-tjhigama
ii. Umnqopho wekondlo.
Â· Zitlolwa phasi
2.7. Ivumangokuphika. (1)
Mfaz' eenyaw' ezimabatha Sukel' ukutunatuna njengonombhenyani, Uhlangel' ukuphuma kwelanga: Ulis' ukufuthwa yintuthu Ing' ungumaqubutjhwana Ing' awunakhenomkhulu likhona.
Umlando Wembongi
Isirhunyezo Sekondlo
Kukatelelekile bona boke abafundi bawuphendule umbuzo lo. Funda ikondlo elandelako bese uphendula imibuzo engenzasi kwayo.
iii. Imida 3 no 4: Ivumelanothoma > Nga____ ........
Umuda 4: Isithiyeleli > Bewungasehlula, bewungazikhotha emhlana,
Imbongi inyefula abantu bakwaMahlangu bona bazibiza ngesibongo esisodwa, noyise munye kodwana izenzo zabo azifani, ivunulo ayifani begodu neenanazelo azifani. Bakhona aboMahlangu Mgwezani, Mahlangu Sirudla, Mahlangu Kawule nabanye. Boke bathi ubukhosi bungebabo.Yeke imbongi yenze irhubhululo ifuna ukwazi bona oqinisileko ngimuphi hlangana nabo.Ibuze abasolwazi, yaphenya imitlolo yabe yabuza nabo abantu bakwa Mahlangu. Impendulo bamnikela kodwana zange yaneliseke ngoba zimpendulo ezithatha ihlangothi ngobe bazamela imindenabo (Ndima 2 Muda 3 no 7). Ngikho ithi alikho iqiniso.
iv. Imbongi inqophe ukuthi enarheni le ikululeko ikhulunywa ngomlomo beyitlolwe nakumthethosisekelo kadwana ngokwezenzo ayibonakali.
Umbuzo
Phasi kwephasi lephasi. Zuba ngiph' iimpiko Ngiphaphe njengesiphaphamtjhini, Ngiyokuhlola njengesihloli senarha, Ngiyokuhlol' ijamo leMerika,
iv. Ucabanga bona imbongi inqopheni ngokusebenzisa imihlobo yemirorho oyibale ngehla?
Masango J.M.
Nithi Ngibo Laba Na?
Ikondlo le ikhuluma ngokulahleka kobuntu ebantwini.Akusathenjwana. Kuyaninanwa, kuyabulalwana. Ebusuku ungabe ubalekele esibandaneni kunobana uye emntwini ngombana umuntu ulahlekelwe bubuntu.
Ngibe lilungu lakwaMahlangu, lye, ngiyathanda Ngibe lilungu lomndeni welifa elingakajayeleki, Ilifa ongeze walifunyana
Rhatjha itjumayelo kaZimu, Irhatjhe nakeyakho isimu, Ungatjhiy' itempele lakho, Ligome okugomako, Liyelele okuyelelako, Ihlikihlik' iphelelwe Yindawo mfundisi.
Imida 4 no 5: Ivumelanothoma > Be____ ............
ii. Tlola imitjho emibili eveza ummoya ekondlweni le bewutjho bona ngiwuphi ummoya wekondlo le.
Tsenga ikondlo le, ngaphasi kweenhlokwana ezilandelako:
Itjhuguluko
ii. Inqophe ukuthi ikosi yikosi kilabo abazi ukuqakatheka kwayo, abayihloniphako nabaziko bona umsebenzi wayo khuyini. (1)
Nakuyikoro ngeyakosokomo, Awudojwa ziinyoni njengembewu; Imbewu elele ebaleni. Ngizwela onganawo, Utlhoga ikhande lomzimba.
i. Yitjho bona imbongi ihlathululani emitjhweni elandelako: Â· Umuda 2&5
Uyangen'Umlobokazi
i. Umuda 21; " Bathi kimi: akasaphathwa"
v. Itshimo.
Ngiyazisola
vi. Ngiyiphi indima yekondlo ehlathulula bona ipisi ekukhulunywa ngayo la ibulala woke umuntu?
v. Sibizwani isithombe-ngqondo esisetjenziswe emideni yokuthoma yeendima zekondlo le?
<fn>Random.DPS_MUMUNTU-.txt</fn>
"Hayi, mani Maqhinga! Ungazenzi isithingithingi lapha ni. Angithi nabathi 'bayokuhlawula' batjho nabayokuloya khona abantu bazakufa. Nomuntu nayokuhlawula vane ayokukapa utjani, umonyani, usotokolo nokhunye khona okutjaliweko kuzakumila bekukhule kuhle. UMaqhinga abuze-ke bona batjho abantu mumonyani notjani? Omunye athi, "lye, kutjho khona."
Ujame ngalo Shabangu Mbhele!
Unina athi ru atjhinge ngerhayisini lapha alayelwe khona. lhliziywakhe kwathi ayijame nakabona imali enengi kangaka. Awa, wakhupha leyo efunekako wabopha kuhle wavala. Wazitjela bona kuzakuthi kungakhamba umuntu ofikileko lo akhe azoyiqala kuhle. Afike anike uMgajana imali agijime ayise kuyise. UMaqhinga acabange msinya. Arha, alithole iqhinga. Ezwakale selathi, "Kosikazi yekhayapha, ngome kangangani. Ningangitholela isiqukwana sotjwala khengiqede inyora?" Utjho ukhupha imadlana ngesikhwameni. UNoMgajana ayithathe athi kuzakuya yena ngombana nangu uMgajana usamthumile. Akhohlwe tjhira ngemali engerhayisini Asathi angathi sithe, uMaqhinga athi ru atjhinge ngerhayisini. Ngemva komnyango ayibone ikasi. Ayivule msinya. Wu, naku umgodla wemali. Awuthi hlasi. Aphume ngesibuyeni, ziye. UNoMgajana nakabuyako afumane ngesikhundla. Awa, athi mhlamunye umuntu loya usaye ngaphandle. Muntu uyabuya, muntu uyabuye do umuntu ukubuya. Alo uzabenzani yena utjwalobu? Abubeke emsamo arage nomberegwakhe. Sekuhlwile bagome nabantwana balale. Phakathi kobusuku uMakgwayeja selaraga "iimbuzi". Afike ararhe umnyango angene. Abangele unina labantwana itjhada. Woke umuntu avuke ajame ngeenyawo. Abuze bona uphi umuntu omfunako loyo. Atjelwe bona sewanyamalala kunganamuntu ekhayapha.
11. 1komo
"Wo! Wo-wo-wo." Kwaphendula yena uMaweni siqu. Akhange bebabone bonyana Maweni ndini uvelephi. Wu! Arhuwelele uMakgwayeja aphoseke ngetendeni ezele abantu abazibhinela kamnandi kangangani. Angithi balindele umporofidi oyokuthandazela amanzi. Umbhino uthi nya nakungena uMakgwayeja ngebelo. Napa nabogosa bangena barhuwelela. "Ifene! Nasi ifene ibamba umporofidi!" Abogosa nabaphoseka ngetendeni, abantu bona baduma baya ngaphandle. Angithi bafuna ukuyokulamulela umporofidi obanjwa yifene. Umaweni wathoma ngokuwowozela phasi wakhongozela. UMaqhinga wangamtjheja. Wafuna ukuzikhambela. Wayigadanga emsileni. UMaweni wase wamuthi bhi. Wamtjhubatjhuba ngepurapurakhe yomgodla le. Wambamba ngesandla sinye. Ngesinye wakhongozela awowoza ngekani kwanjesi. wabawa ugosa bona msinya. Ugosa wathi UMakgwayeja weqa Abantu bathi bafuna ukuyokulamula babona urodo ongangani wefene. Agu, bajika. Bathi thupetle... Batjhinga le nale. Hayi itjhada elalilapho. Nezinja zekhayapha zakhe zathi ziyagabaza. Zafumana itsitsirimba engangani yefene! Awa, zacimela emnyameni. Batjho kotjhatjha akulilwa kulilwa komrhali. Khonokho kwezwakala uMakgwayeja arhuwelela hlangana nabantu. "Maqhinga, yewunikele ifene leyo intatha leyo ikhambe!" Abantu nabezwa 'lentatha' bajame baqale okwenzekako. Namkhani sekurhwaqela nje nokho bayakubona okwenzeka ecabazinaphaya. UMaqhinga afake isandla ngesikhwameni sebhurugu. Isandla siphume sifumbethe okuthile kubekwe esandleni sefene esisoloko sikhongozele. Ifene imlise uMaqhinga athi dusu phasi. lbhambade izandla. Nasiya lakatja, lakatja itjhinga emnyameni. UMakgwayeja agijime ayokuvusa umnganakhe amtjhiriya. Abantu batjho kanyekanye bathi "INTATHA? Utjho zephasi... Yaba kuphuma komthandazo wamhlokho.
MAKGwAYEjA: Alo, indlela iyaphi elangeni elingakeli?
"Wo, udlhayele kanti ngizakulisa mina." Watjho uMaqhinga aziqalela le. "Ubuntwana kuyini Maqhinga umuntu amkhulu aneendevu?" Kubuza uMakgwayeja.
MAQHINGA: Naku umukhwa werhawuda. Mh! Zimnandi ndoda. Ziyatjhelela emphinjeni.
"Afeke! Imali enengi kangaka?" Kubabaza umnakwabo, lekosi. Arage. "Khona sinaqiniso lini bona umuntu lo akasikhohlisi yinyanga yamambala, yi?"
"Khsh! " Kungenela uMakgwayeja. "Thula! Uzakuvusa isincanakazana sami."
"Nakungangenwako, alo irhelejwa ngubani nayelaphako?" UMaqhinga selararekile kwanjesi. Angithi uyazi bona kuba mberego ongangani nakwelatjhwa iingulani. Zizodwa ezirarabalako nakumele zirhaywe. Yeke kumele kube nozibambako azigagadlhele inyanga beze iqede ekwenzako. Kanti uyafuneka godu umuntu ozakubasela idengela iingulani nazincindiswako. Uyawazi umberego wenyangeni uMaqhinga ngombana uyisemkhulu kwakungumakekerembe wenyanga. UMakgwayeja ahlathulule ngokuthi iinyangezi zinabo abantu abazirhelebhako ngendlinapho. 'Makgwayeja, alo-ke mina ngingenaphi. endabenakho le?" 'Arha-ke. Mbuzo omuhle owubuzako lo. Uyabona, wena uzokuba sipuku sekosi eyahlongakalako."
MAQHINGA: Nanzi nje inyosi ngethungeni.
"Hawu, kanti iimpuku matjhatjha kangako?" Kubuza uMaqhinga. "Wu, ungethuswa ziinjasikazi ezinzimezi. Akunanto lapho. Into nje isipuku sinobulibaji. Umuntu akasilimuki msinya. Nawurhabe wasilimuka, batjho usulunge ngemlanjeni weyamele ngaphetjheya. Bewuqede nokusilahla. UMaqhinga abuze bona kanti isipuku sona asiweyami umlambo kuba yini? Umnganakhe aphendule ngokuthi batjho sesaba amanzi. UMaqhinga atjhiriye umnganakhe ngokuthi nabangafika enyangeni abaya kiyo le izafike yenze amariyadlhana wokuthintitha isipukwesi. Bathule godu. Kutjhe inyawo. Kuthi sekusebusukwaneni tle bezwe ilizwi lomuntu inga utjhayela iinkomo. Baphakamise iinyawo nanyana kubudisi nje ngemva. Ngambala nabathi ve ngeqadi kwehlathi egade bagega ngalo bathumbukele endleleni. Nasi ikoloyi yeenkomo ibandamela. Baphakamise izandla, balotjhise. Umtjhayeli athome angayingena yabo. Ekanyeni ngubani onesibindi sokukhamba alayitjhana nabo boke nje abantu angabaziko? Uzakulayitjha abe alayitjhe nabangalayitjhwako. Barabhele babuyelele aboMakgwayeja sebalandela ikoloyi. Awa, abe ajamise iinkomo umtjhayeli. "Hogayi! Azijame Soni!" Eqele phasi umsana obamba itewu. Agijime ayokujamisa iinkomo ngaphambili. Batjhidele ngakumtjhayeli aboMaqhinga babawe ukukhwezwa. Batjho nalapha baya khona. "Hawu, kanti sikhamba ndlelanye. Yenikhwele ngemvapho madodekhethu. Sesizakubonana kuhle kwaMabhengela lapha siyokukhumula khona. Nibone madoda ningagadangi iingulanezo. Sikhamba ngobuhlungu thina lapha." Kutjho umtjhayeli. Awa, aboMaqhinga bakhwele. Omunye nomunye ase alali ngehlangothi bazenze abantu abadinwe kwamambala kanti vele abakwazi ukuhla la. Isiquntu sekoloyi le sivalwe litende. Yeke akubonakali okungaphakathi. Babona kwaphela ilantere eliloyiloyizako le phambili ngemva komtjhayeli. Amehlo aye ngokwejayela umnyama. Khona babonako bona kunomuntu otjhigame ngeqadi lapha kuphelela khona itende. Yabakhona balotjhisako. lkoloyi seyiyakhamba kwanjesi. Kuthome kuzwakale bona ukhona oqumako ngekoloyinapha. Awa, kuyezwakala bona uyagula umntabantu loyo nanyana bangamboni nje. Sekuthi kukulokha athome umuntu oqumako, lo atjho ngerhabiya "Yi ... yi ... yi...". Abe avuke afune ukusikima khona ngekoloyina. AboMaqhinga bavuke baguqe ngamadolo bethukile. Abasazi bona ini yini nakunje. "Mbambe, mbambe Mkhethwa!" Kurhuwelela umtjhayeli. "Mbambe angagadangi abanye." Umuntu ohlezi ngemva loya selambambile umgagadlhele. Onerhabiya lo akusimandla! Kazi selawunawuna ombambileko lo. Umtjhayeli ezwakale selesithi, "Sibawa izandla madoda. Yenirhelebhe ngemvapho." AboMakgwayeja batjhidele babambe. Sebayabamba nje abe ababoni nofana obanjwako lo mumuntu wembhaji nofana ngowengubo. Phela irhabiya lona lilila ngokufana kinanyana ngubani. Ngikho nje uMakkwayeja wathi uyabamba wathi bhi into emtepetepe kwazala isandla. Sithi ukwehla isandla, angithi sesiyesaba. Tjhe, yikono nje le. Libele. Alimuke-ke uMakgwayeja bona mumuntu wengubo obanjwako lo. Aphumbuthe umkhono wangesidleni. Awukho. Maye! Umntabantu lo yingini. Agu, uMakgwayeja akanye, akakarele intamo. UMaqhinga naye ubambile lapha abambe khona. Kuthi ngelikade sithule isigulani. Basilise sibuyele phasi. UMkhethwa athi kuncono elule ingubo eyembese isiguli khona bazayigadangela boke. Ngambala aboMaqhinga balale basamele phezu kwayo. iguduze njalo ikoloyi. Sekusebusuku kwamambala kwanjesi. Kuthi ngelikade bafike kwaMabhengela emzini omkhulu wamaRoma. Emzini lo kusikhumulo sabahwelweko. Kunezindlu ezikulu lapha kulala khona abantu. Kuneembaya ezikulu lapha kuvalelwa khona iinkomo ngancanye neempera ngancanye. linkoloyi, iinkarana, iinkgurukgurwana neemodere nazo zinekampa yazo. Kukhona yoke imihlobo yeenkhwelo Iapha. Ngitjho nesileyi mbala sikhona. Umuzi lo kuthiwa kukwaMabhengela ngombana woke umtjhayeli nangena esangweni unikelwa ibhengela. Amabhengela la anemibala eyahlukeneko. Nangabe umtjhayeli uthola ibhengela ebovu koke okungena naye, kufanele kube nebhengela ebovu. Kunabantu ababerega ukuhaga amabhengela la. Eenkomeni ne empereni afakwa eendlebeni kanti eenkoloyini nakezinye iinkhwelo ahagwa nanyana kukuphi. Ngalindlela umuntu angeze alahlekelwa yipahla yakhe. Umtjhayeli wase wathathela abantu abakwazi ukukhamba kwaphela. lingulani awa, ngombana azizukwewuka. Zizase zilale khona ngekoloyinapha. Omunye nomunye umtjhayeli nakangena esangweni ubhadela iranda ngaphambi kobana anikelwe amabhengela nanyana mangaki.
Kodwa na ngombana kusakhanya akhange baphume esikgweni. Bakhambe kwabe kwaqeda ukurhwaqela. Awa, baphuma bagega ngeqadi. Baba khamba bathuswa miqasa namakhondlo. Kazi bakhamba nje, nasi isirhulurhulu siyabaphekelela. Sinande siphapha sidlule ngehla kwabo siyobalinda ngaphambili. Kuzakuthi sele bakhohliwe rurhururhu isirhulurhulu phambi kwabo. Bethuke banxaphe.
1khasi
"Okumbi-ke kukobana umntazanyana loya angeze ambelethela uMakgwayeja. USporo ubalapha. Sesibophe ngomabopha. Angithi uMakgwayeja akhange atjhiye ubukhazi?" Kutjho uZomba. "Tjhe, bengisakutjela-ke Sikweni bona uMakgwayeja lo akafuni bona arhatjwe. Angithi uyayibona isinjana ematsikani abathi spiringhi le?" Omunye avume. "Arha-ke. Wayisonga bekwedlulela isinjana leyo vane uzibizela ukufa. Nawuyilisa lapha izirarulukele, ingakubetha ikurathule ihloko le kusaphake ubuchopho." UZomba athulathule. Arage. "Ngathana uGidingwako usaphila bengizakuthi uMakgwayeja lo ayombuza bonyana umuntu odlala ngespiringhi njengaye nje ugcina ngani. UMakgwayeja ukhasela eziko ngokukhamba nekomami." Athule uZomba. USikweni usakhumbula kuhle bona uGidingwako wagcina ngani ngokwala nekomo kaZomba. Wabakhamba aqhotjha athi yena isirhole senyanga sizamenzani singakwazi nje nokusikima sikhambe. Kwakwala nanyana abanye sebamkhalima bona angakhulumi njalo ngombana uphole nje welatjhwe ngiso isirholeso. Ahleke athi yena akanayo ikomo yokudlala. Batjho kwase kwathi langelinye eluse wona umhlambi wakhe weenkomo, sekwasuka ikunzi yakwakhe enelundakazapha yase yamuhagi ibhetjha ngeempondo yamgugela emoyeni. Yasuka naye ngehlathini yazokudlula naye phambi komuzakhe yayomukhithiza ngemanzini emlanjeni oneengwenya. Kazi isimo somuntu wembaji sibuhlungu. Batjho uGidingwako 'wabhina' asuka ngehlathini bewayokuthuliswa mamanzi ngemlanjeni. Wagida emoyeni bewayokuphunyuzwa mamanzi ngemlanjeni. Ho! Udlalela inyanga. Kwaba nomunye godu wehloko elikhuni. NguSgodo loyo. Naye wala nekomo yenyanga. emephule eziko lokufa. Wathi natjelwa ngokwenzeka kuGidingwako, wathi yena akasiso isidlhayela esaphaquza emoyeni. Batjho uGidingwako wabangaphulilini iimpondo zekunzi leyo ehlele phasi. Ngemva kwamalanga amabili atjho njalo kwenzekani? Kwase kwathi isivunguvungwana esingazisiko sazifuza zoke izindlu zakwakhe. Utjani obufulelako basuka kuhle kanye namakapa wakhona bayokuhlaba phasi ngehla komuzi. Utjanobu batjho bahlala kuhle ngokwelamana kwezindlu njengombana bekunjalo kwakhiwe. Batjho umuntu wabangathi bubekwe ngabomu. Batjho abantu base bazisalela bahlezi kuhle ngaphakathi kwamaboda. Akhange bakgadlhwe ngitjho nalilitje. Batjho sengitjho nomule ukuthintithekela. phezu kwabo. Batjho bathi basararekile bona kwenzenjani, kwafika elingangani izulu. USgodo yena wababethwa, sinanja. Umuzi woke walala kibomakhelwana mhlokho. Ngemva kwamalanga ambalwa izindlu zakwaSgodo zabesele zifulelwe zoke. Kwabuyelwake kwahlalwa ngakizo njengekuthomeni. USgodo wathoma lokho ukubizwa ngokuthi nguMarubhini. Uthe nathatha idondolo uMarubhini iinyanga zoke zathi 'ikomo yenyanga eyakwelaphako.' UMarubhini wathi yena akanakomo yokudlala. Kwahlwa amalanga abamabili abuyile enyangeni yokugcina aphengule kiyo, abuya amawuruwuru. Abuguga kuhle godu utjani obufulele izindlu abugubuza ngenzasi komuzi kwanjesi. Ithe nasele kubalekelwa kibomakhelwana godu, akababikho uMarubhini. Marubhini bewula, Marhubhini bewula, do uMarubhini. Awa, kwakanye kwathathwa amadondolo. Inyanga yabatjela yathi ungaphasi kotjani egade bufulele ilawulakhe. Amadoda nafika ekhaya athi ayabuvula utjani, banamathela inga bumilile. Okwarara abantu kukuthi obunye utjani babugugeka lula. Ngemtlhatlhaneni kaMarubhini onganamnyango batjho kulila umuntu uthi akavulelwe ngombana uhlatjwa yikomo. Batjho ugijima aphoseke etjanini kubonakale kusikinyeka utjani lapho aqhule khona kodwana bungaphundluki. Abantwana bakaMarubhini bakanye bafuduka lapho bayokuhloma kenye indawo. Batjhiya kwaphela umtlhatlhana kaMarubhini onganamnyango. Batjho namhla nalokhu uMarubhini usagijima ngaphakathapho. Ulila ngokuthi ikomo iyamhlaba. Udlalela iinyanga.
"Yeyi, jama, jama! Uphethe yiphi-ke kwanjesi?" Kubuza uMakgwayeja. UMaqhinga arage nokuhlathulula bona yena ubilayela bona umuntu omude wejasikazi ede egade abakhweze ebusuku loya gade kusipuku. Yeke besingakabakhwezi emodereni, kodwana besibarhorha phasi ngamararho.
Bloemfontein - Cape Town - Durban - King William's Town
"Ngicabanga bona gade sirhorhwa sipuku phasi..."
"E?"
4. Ongaphasi Ngongaphezulu Phezu KweNdubazi
Ahlathulule-ke uMaqhinga bona amatje la uzokudzimelela ngawo nadosa uMakgwayeja ngeenyawo khona. bangazukuwela. ngemanzini. Abhambalale-ke godu uMakgwayeja. Ezwe bona uMaqhinga umbambe ngqi iinyawo. Awa, abe nethemba sengathi ingozi ayikho entweni abayenzako le. Ehle, ehle uMakgwayeja. lzandla ziye ngokuya zitjhidela. emanzini. "Khohlokhohlo!" Kukhohlela uNangu endlebeni kaMaqhinga. UMaqhinga wethuka. Wapheze walisa uMakgwayeja loya. Wazibona. selajame ngeenyawo asabambe iinyawo zakaMakgwayeja owabasele aleketla emoyeni inga litjhidlana. Kiwo loyo mnyama wezwakala uMakgwayeja asithi, "Ngiwakhile amanzi naka azele izandla!" Wo, konakala! UNangu wasuka. ngebelo elingangani abaleka. Hawu, njani kwanjesi? Angithi amanzi la akhelelwa ukwelula amazwani wakhe? Alo, nabalekako nje uzokwelulwa njani? UMaqhinga alise uMakgwayeja loya wadusuleka phasi. Yena wagijimisa uNangu. Walikhupha loke ibelo abelethwa. nalo. Wabagijima inga angatjhiya umqasa. uqothwa. zizinja. UMakgwayeja wasala. avuka wabalandela. asakhongozele amanzi ezandleni zakhe. Njengombana asikinyeka nje amanzi ayathonta. UMaqhinga wagijima wabese wamuthi bhi uNangu. Wamrhorha wabuyela naye kuMakgwayeja. UNangu akafuni. Uyarema. Uyararhararha. Uthe nabona bonyana. uMaqhinga unamandla nangu uyamrhorha, wathoma uNangu waluma izandla zakaMaqhinga. Wo, yaba kudlala nje lokho. Imbambile ibhobhojani-sipanere imuthe ngho. UMakgwayeja naye ukhutjhuzela uyeza. uyabahlangabeza. Nathi uqala ezandleni, i ... i..., akusenanto. "Asesekhona amanzi, Makgwayeja?" Kurhuwelela uMaqhinga. "Iye, sekusele itopizana kwaphela." Yipendulo. Nabafika kuMakgwayeja, uMaqhinga waphosa. uNangu loya phasi wahala. phezu kwakhe. Wabamba. iinyawo ezirarhararhakwezi. UMakgwayeja wathambisa amazwani wawelula. Lothololo uNangu ukulwa. Wathamba inga yimbuya nayizwa amanzi abilako. Nabasuka lapho behla balunga endanjeni. Nanziya. iimbuzi zirhatjhekile ziyazidlela. UMakgwayeja azibize zehlele ngemlanjeni.
"Hayi, ikosi ehlongakeleko yakhuluma? Yakhuluma njani?" Kubuza uMaqhinga azethukisa. "Angazi mina. Thina gade sisele ekhayapha. Kodwana babuye emazindleni bagijima balandelene umjeje bathukile." Msana loyo. "Alo iphi inyanga leyo egade ibase emazindleni?" Kubuza uMaqhinga. "Ubaba uthe ikhambe bona bayinikele imali enengi."
8. Ungathi Umdala Ungakaboni
Wayekhamba abe agijime. Akazenzi, usilingeke kokugcina. Adundubale intaba. Athi nakaphezulu abone indlu ekulu le enzasi. Kukhona nemizi eqalangeneko. Agege nomlambo abe afike ezibukweni. Arha, naku umtlhala kaMakgwayeja. Ajabule uMaqhinga nakabona bona useenthendeni zikaMakgwayeja. Azizwe afikelwa kusilingeka. "Nx! Lapha ngiyomthola khona uMakwayeja ngizamfundisa enye into. Ucabanga bona angangigalaja emini libalele. Ngizamulungisa ungizwa ngendaba. Ngiyambona ungikhohliwe bona ngamenzani kuthangi. Ngizamkhumbuza." Indlu ekulu agade ayibona leya livikili. Alunge kilo. Afike abuze bona akunamuntu othwele imithwalo okhe wadlula lapho na. Kuthiwe ukhona bekutjhiwo bona wembethe njani. "Nguye, nguye." Kuphahluke uMaqhinga. Athi uphakamisa amehlo abone kulengiswe amanyathelo ncangemnyango. Abuze bona ayathengiswa na. Umnikazivikili athi abawazi, asukelwa mumuntu. Yeke bawabophela phezulu khona umnikazi azawabona mzukwana abuyako. UMaqhinga atjhidele kiwo awaqalisise. "Tjhe, naka amanyathelwami angilahlekela ngeluse iimbuzi. Angazi bona athathwa ngubani. Naka lapha selalenga khona." Umnikazivikili amethulele wona amnikele. UMaqhinga awathathe athokoze. Nakaphuma emnyango umnikazivikili aqale iinyawo zakaMaqhinga azibone bona zikulu kude namanyathelo la. azithulele. Aphethe ngokuthi, "Mh! Ngihlala ngizibona nje, ngesinye lesi." Uthe aphuma nje ngevikilini uMaqhinga wabe awubona godu umtlhala kaMakgwayeja. Wawulandela. Angakabi kude nevikili uMaqhinga nasi isikgwa hlanu kwendlela. Kuthi malunga nesikgwa abone umtlhala kaMakgwayeja umlahlekela. Afunafune angasawubona. Ajame ararekile. Acabange bona uMakgwayeja ungene ngesikgweni. Kgani ubone kubhedere ukukhamba. esikgweni? Njani? Awa, angeze akgona. Kutjho khona-ke bona uzakuphuma esikgweni azokukhamba endlelena. Ho, athole msinya iqhinga uMaqhinga. Akhithize inyathelo langesidleni eqadi kwendlela, akhambe. Kodwana angakhambi endleleni, akhambe eqadi. Athi nasele akhambe ibanga elide selebe asithele lapha atjhiye khona inyathelo, akhithize langesinceleni. Atjhinge esikgweni abhace. Ubhace nje kodwana kufanele akgone ukubona okwenzeka endleleni.
"Awa mani Makgwayeja, ngiyakurabhela. Awuyazi ikulumo ethi'ayibulali ngazombe?" UMaqhinga selatlhuwisa. UMakgwayeja aphethe ngokuvuma. Napaya balunga ngemizini. "Uzozizwa-ke izinja zemizi le. Zizokukhonkotha inga zibambe iphaliswano." Kutjho uMakgwayeja kuhlaluka bona akayithandisisi indlela abayithathako le. Nabafika ekhaya uMaqhinga arabhele umnganakhe bona bayokulala bobabili ngelawini. Athi yena uyesaba ukulala yedwa. "Maqhinga, yini sengathi uzakutshwenya nje? Awa ndoda, kusasa kufanele uyibone enganatjani. Uyazi wesaba ilize. Ngathana abantwaba bebafuna wena, uthi bebazakulisa le emmangweni bazokubulalela ekhaya? Bebangeze." Kubalabala uMakgwayeja nabangena kwakhe. UMaqhinga aphendule ngokuthi vele uyakhamba kusasa. Bangene ngelawini balale. Nabaqeda ukudla kwekuseni, uMaqhinga abawe isiphande akhambe. Naqeda ukweyama iNdubazi amehlo anamathela lapha gade babalela khona imali. Kwala nanyana selarhubharhubha etjhwabatjhwabeni akhange athole litho. Wasikima wathintitha izandla wakhamba. Abantu bajabula nababona uMaqhinga afika. kwakhe ngombana basele bararekile bona kanti watjhingaphi lapha kungabuywako. UNaMaridili wabasolo amqalile angawakholwa amehlwakhe. UMaqhinga ubonakala arhutjhekile inga gade agula. Vele nasele babodwa noNoMninwa wathi gade agula. Yeke waya kumporofidi ayokuthandazelwa. Wathi zoke nje iimveke angekho gade akwamporofidi uSilevu. Umkakhe nambuza bona waya njani kwamporofidi, uMaqhinga aphendule ngokuthi yena wase wazibona selalapho. Yeke nabuzako kuthiwa wafika nabantu abamthola ayathile eqadi kwendlela. "Hawu SoMninwa, ungethuselani?" NguNoMninwa obuzako.'Alo, gade ugula amalanga la woke nje? Maye mina! Thina kazi sirarekile bona wayaphi. Alo, uzizwa njani kwanjesi?" UMaqhinga athi nokho kuncono akusafani ngombana ekuyonanto egade imbulala khulu yihloko. Athi seyibhedere. Ahlathulule-ke bona uSilevu wathi namthandazelako wamporofida bona unamandla amanengi. Unomoya. Yeke gade sele amthandazela khona umoyakhe uzakuhlambuluka naye akgone ukuthandazela abanye abantu abagulako. "Awu baba, nje sele umuthandazeli? Sengathi uZimu angakwandisela emberegwenakho omutjha lo. Alo, njengombana thina abe asikwazi nokubhina iingoma zesonto nje, uzokuvunyelwa ngubani nawuthandazela abantu abagulako?" Kubuza uNoMninwa. "Awa, ungatshwenyeka kosikazi. UMoya Ocwengileko uzasifundisa esingakwaziko. " UMaqhinga wahlathulula nobani wazibonela bona nanti ikholwa elikhulu. UZomba wathoma Azikhulumela kabuthaka angakarhabi ndawo Ekanyeni batjho uZomba solo yabanguye azange akhe aphume esangweni lomuzi wekhabo esele ingowakhe lo kwanjesi. Batjho sekuthi nanesikhathi begodu arhalela ukubona okwenzeka ngaphandle, athi abomfitjhani bakhe bamdose ngesikhumba bamzombise ngaphakathi komuzakhe lo. Mkhulu phela. Ithi nabafika esangweni ahlalahlale isikhatjhana aqale ncangemlanjeni. Lapho-ke vane lina ngesinanja izulu ngemlanjeni. Angithi lihlala lisina njalo ngemlanjeni. Okurarako umuntu athi nafika ekhayapha afumane kome kere. Uzomba lo nabatjhoko batjho wase wabelethwa asirhole. Imilenze le kusukela emadolweni ukuya eenyaweni mincani. Nayiziinyawo zona batjho zingangezomntwana ongaba neminyaka esithandathu. Qala bona ngehlapha muhle kangangani. Awa ongaziko angala bona sirhole. Kazi batjho uyise likaZomba wahlongakala uZomba lo anenyanga yinye tere abelethiwe. Batjho wathi nezwa bona indodanakhe isirhole ihliziywakhe le yababuhlungu khulu ngombana wabathembele bona ngiyo ezokuthatha isikhwama mzukwana yena aziyela kiboyisemkhulu. Kwala nanyana selathethelela abezimu, umntwana akhange atjengise bona uyaramuluka. Yeke uyise wakanye wathatha iinrasu zakhe wathi uyozilahlela ngeMkhombo. Batjho wathi nasesangweni watjhelela wawa. Nawako nje umzimbakhe waphumela ngaphandle kwesango. linrasu zona zaphunyuka zasala ngaphakathi kweenkhonkhwani. Seyaba kuhlongakala kwakhe njalo. Alo-ke, inyanga eyezako ukuzokulungisa umuzi lo yathi uZomba angakhutjhelwa ngaphandle kweenkhonkhwani zomuzi. Okurara kwamambala godu kukobana naye uZomba lo uzibule ngesirhole somsanyana. Wathi nasele athoma ukuba nengqondo uZomba lo wabiza iinrasu zikayise. Wathoma welapha. linhlahla uzembelwa ziinduna zakhe bona aboMaweni noSikweni ekwakumthwaliinrasu zikayise. Nguye lo akhuluma naye azigedlile.
"lye, wena." Yipendulo leyo.
Arage-ke uMakgwayeja ngokuthi uMaqhinga uzakungena-ke abhambalale ngemgodini. Yena (Makgwayeja) uzamgubuzesa ngesenke kusale imbotjana encani yomoya. Phezu kwesenke uMakgwayeja uzak buyisela ihlabathi. Bazakukhulumisana ngayo godu imbotjana leyo. Nanyana abona nje bona kuzaba budisi avume uMaqhinga. "Uyabona-ke Maqhinga, ngizakuthi ngingabagalaja ngithole imali, siyabelane ngokulinganako. Uyangizwa? Ngithi imali siyoyabelana phakthi.
7. Umrhobholo Awunambuyiselo
"Agu, Makgwayeja, uthini-ke kwanjesi? Mina ngebe imalakho? Ngiye begade uyibekephi?" UMaqhinga ubuza ngeliphasi "Heyi, yimalami le mani. Uyebe kwami." Kufutheka uMakgwayeja. "0, utjho bona kanti bewayithola imali egade uyoyifuna kumhlolokazi wekosi uMkhwephetjhe? Hawu, awusangitjeli ndodekhethu ngikuthokozise. Bakunikele malini Makgwayeja yi." Kubuza uMaqhinga. "Banginikele malini yani, nasi nje imalami." Atjho akhomba umthwa lo kaMaqhinga. Ahleke uMaqhinga athi, "Lisa ukudlala ndoda, umdala nawungaka Wena nawulahle imalakho oyithole ngokukgwayeja abantu iingqondo ungase ubawe kuhle bona ngikuphe keyami. Uyabona mina ngiyiphiwe bezimu bakoMkhwephetjhe egade sele ungithengise kibo, bona ngiyoba likgoba labo."
"Khsh! Ngithe ungakhulumeli futhi ngezinto zalapha." Kutjho uMakgwayeja. "Uyayibona indawana esingakiyo le, ngiphiwe yona bona ngelaphele ngakiyo. Sizakuhlala ngapha-ke sobabili sisebenze. Wena uzakubasa ufuthumeze amanzi nofana ubasele idengele sincindise iingulani. Uzongibambisa ekufanele ngibarhaye ngombana abanye bayakwesaba ukurhaywa. Yeke ufumane umuntu selarabalele inga yimbuzi ibhala ukungena emanzini." Athi asakhuluma uMakgwayeja kudlule umuntu athwele ipoto ayokupha iingulani ukudla. Athumele uMaqhinga bona ayokubawa kwabo. rhaba ngibanikele intatha yetjhudu. Qala-ke sebafuna ukuzikhambela nje bangakatjeli muntu."
"Yini kwanjesi?" Kurhaba uMaqhinga selathoma ukwethuka. "Lalela, intatha yami ikhambile." Kutlhuwisa uMakgwayeja. "Ini? ikhambile, iyephi?" "Ithethwe nguMaweni kuthangi." Kwaphendula uMakgwayeja. "Ngubani? NguMawe..."
Abathebathe uyamsikimisa uMaqhinga, awa abhalelwe. Amlise ngokumrarha khulu emararhweni. "Uzakuhlala usinda tjhatjha ndini! Bengifuna ukukubulala ufe nya bekhenu bazokuwola amathanjanakho la lapha." "Awa, yewujame mani, ngiyakurabhela. Jama ngikutjele nanti iqhinga lami elihle." "Khuluma ndoda, qhinga lini lelo? Yitjho msinya ngizwe. Nofana usafuna ukungigalaja godu... Ho ... ngingakuphahlaza ililokwakho le." Kuyahlaluka bona uMaqhinga usabibhelene kukwata. "Hlala phasi ndodekhethu, sikhulume." UMakgwayeja aqale uMaqhinga ngamehlo arabhelako. "Hlala phasi." UMaqhinga aqondame njayaya. Atsake amathe. "Nx, khuluma ngilalele! " Athome-ke uMakgwayeja, "Maqhinga asilise ukuhloyana mina sinawe. Qala, sihlakaniphile sobabili. Asihlanganise iinhloko siberege imali. Nangithi ngiyaqala nje, mina sinawe singaba ziinjinga ngelanga nasithandako. Qala bona uhlakaniphe kangangani. Angithi besele ungigalaje waqeda ngomukhwakho 'werhawuda' kanti utjho isigodo sakosigodo. Nx! Ungenza isidlhadlha uyazi." Utjho nje selathoma ukusilingeka godu. "Ungikha ngeqephe yi?" "Thula!" Kukhahlameza uMaqhinga. "Angithi nawe besele ungithengisele itjhwabatjhwaba yakotjhwabatjhwaba ezele iphaseli loke nje. Bewudlumbana bona ngisidhadlha mina, yi? Ngingakukhumisa yona itjhwaba..." "Angeze! Udlhayele kanti ngombana sengakufisa wazenzela. Uyazi, ungibethe ngingakatjheji begodu ngidiniwe. Nawungathoma ungithinte godu, ungawukhomba umuzi onotjwala. Ngifung'uDlhamaga umdzidlha wakwethu." UMakgwayeja ukhuluma nje selajame ngazo zombili. Urhudulele uMaqhinga amehlokazi abovu we. Selababumbe neemfeyisi. UMaqhinga abone bona awa, kuyenyukela gadesi alinge ukuphozisa, "Agu, sukapha Makgwayeja. Nje sele uzangitjela bona ubiliswa yini kangaka? Angithi uthe singasahloyani? Sele kunguwe godu ongibumbela iimfeyisi? Hayi, lisa mani ndodekhethu. Hlala phasi sirage ngeqhinga lakho lokuthola imali." Amuthi rhedlu. Afumane uMakgwayeja ahlengezela umzimba woke. Usilingekile kwanjesi omdala. Umthethwakhe ufuna ukuzibuyisela. Ngekwakobani ukubethwa ngenye indoda unesile vukazi esingangesakhe nje wena ungayenzinto? Afeke! Bhedere kungephuka imikhono.
"Angithi nginitjelile bona ikosi iyangitshwenya emabhudangweni, bengiyo engilayele emzinaywapha." Kuhlathulula 'inyanga'. Avele omunye, "Alo nawuyinyanga iphi imbada yeenhlahla?"
"Angithi phele ngizwe bona isirhwerhwe sinevalo entanyeni. Yeke usibone sele silifutha lizale umoya inga lizakuphadlhuka phadlhu. Tjhe wena awukenzinto eyethusako." Kuhlathulula uMaqhinga.
MAQHINGA (akhotha isandla): Uzawuthengisa uthenge isitimela ukhweze abantu.
Nafika embundwini loyo avelele phezu kwemizi eminengi eqalangeneko. Akhambe afike abuze emzini oseqadi kwendlela. Akhonjiswe umuzi kaMakgwayeja kodwana angayi khona azihlalele namanye amadoda awafumana aphikisana nesiqoko. Kulapho ayizwa khona indaba yokuthi uMakgwayeja ufike ngayizolo ebusuku. Mhlokho ekuseni ubonwe selaragana namanye amadoda awathembise ukuyowathengela utjwala besikhuwa. "Utjwala besikhuwa thina nasibulawa yitlhodlha lapha nje. UMakgwayeja batjho uyithathaphi imali azidobhela phasi nje?" Kubuza omunye. "Batjho gade ayokuthatha imali ayiphiwe sipuku." Kuphendule omunye.
"Uyazi Makgwayeja..."
"Afeke! Kwanjesi khona kubhalile. Kutjho bona nanamhlanjesi umuntu akazubunuka ubuthongo alilelwa bantwana ngombana balambile. Utjho samesi ... ! Umuntu wathi uyenda waphekelela abangani bakhe." Lapha kuzililela uNaMaridili ogade ende kuMaqhinga wakwaDlaphasi. Babakhe indlwana emafuhlufuhlu inga ngekathekwani. Babakhele isikhwahlana sekhuwa hlanu kweRholweni. Nakhuwelo lalingasafuni ukumbona eplasinalo ngombana uMaqhinga angafuni ukuberega iplasi. UDlaphasi wabaziphilela ngamaqhinga wokudlelezela abanye njengodahla esizwa ngaye eentolwaneni. Wabangawuphathi ngezakhe umberego. Wabanomkhumbulo wokuthi umuntu nakaberegela omunye umuntu akadlulani ngalitho nekgoba. Yena wabadlumbana bona umuntu angakgona ukuvusa ihloko kwaphela nakaziberegako. Ngikho nje yena wabe aziphilela ngamaqhinga. Wabe aseba, aphadlha eendlini zabanye, akhambe adlelezela abantu abe ababethe nofana abakhubaze nakutlhogekako. Ehlobo wabangadondi ukuvuna amasimu wabanye. Kanti nakase mmangweni alambile kwakungambizi mali ukuragelela iinkomo asengele ibisi ngemlonyeni. Hho! NguMaqhinga-ke loyo. Amalanga awafani. Kwaba nesikhathi lambalekela itjhudu uMaqhinga. Wabathe uyazazi uyazazi ngamaqhingakhe wemhleni, do itjhudu indlala yabhoka ngekhaya. Umkakhe wambelesela ngetjhada bona uMaqhinga ayokufuna umberego ngombana yena seladiniwe kukondlana nabantwana inga muhlolokazi kanti uyise wabantwanabo usadla amabele. Ekanyeni yena akhange ezele ukuzokondla ivila lendoda eligega nesibandama. Lapho-ke uMaqhinga selaphenduke inja ebovu Sele kuthi amudle ahlaza ngombana langelinye wambangela itjhada bekwasa angakhange acimeze. Imphathe kabuhlungu indaba le uMaqhinga. Atlhuwiswe bantabakhe esele baambanjana ngaphandle. Abasenazambatho, ngingasatjho litho ngokudla. Athathe abeke, do itjhudu. Langelinye asathi usacabanga . wu, nanti iqhinga elihle limfikela. Azizwe selaphahlukile uMaqhinga "Wu, kodwana yini ebeyingiphendule isidlhadlha kangaka? Yini bengingacabangi ngeqhingeli kokokhu? Umuntu ngabe selayinjinga ngathana ngalicabanga kade. Abantu ziindlhayela ngaphandlapha. Ebe kukwaDlawulale khona, kusese busuku. Batjho khese kufike umuntu azithwalele iinkhumba ezikokoreneko zeembandana azithengisa. Abantu balapho baphangelane ngazo. Batjho bayazipheka batjhebe ngazo umratha Wu! Itjhudu elingaka! Imalami izihlalele le kwaDlawulale ilindele mini bona ngiyoyibutha." Abe azibone selamoyizela uMaqhinga nakacabanga ngemali emlindeleko.
MAKGWAYEJA: linyosi? (Enze inga akafuni nazo.)
Kanti mbala uMakgwayeja uthe nakabona isikgwa wathi akhe angene kiso aphumule. Uthe nakaphumulako watjhaphulula umgodla wemali wathi akhe ayibale. Wayingenela-ke ayibala. Waberegisa iminwakhe yaphelela. Wehlela emazwanini, nawo aphela. Wakanye wabuthelela amatjana amancani waberegisa wona. Do ukuyiqeda imali. Agu, wakanye wayilisa wayiwolela ngemgodleni wawubopha. lhliziywakhe yayimhlophe twa kujabula. Imali enengi kangaka, uzayidla abe aluphale evuthiweko emthwalweni khona aza kukhamba adla. Waphuma esikgweni wabuyela endleleni. Nakafika khona tjhe, nanti inyathelo. Arareke bona kgani ngangelakabani. Ali thathe aliqalaqale, "Maye lona lisaqinile. Alo lisizani ngombana linye Ngathana gade amabili bengizazembathela wona." Atjho alifuthele le azikhambele uMakgwayeja. Ukhamba asidla inyamakhe. Wathi selakude, agu, nanti elinye godu inyathelo. Aliqalisise uMakgwayeja alibone bona mngani walela alilahlileko. "Inyathelweli mngani walela engilitjhiye emva. Angazi bona sidlhayela sakobani esikhamba sikhithiza amanyathelo amahle la. Bhedere ngibeke imithwalo le ngiyo kuthatha leliya engilitjhiye emva. Hayi, nawo amanyathelokazi la angibangela umberego." Abone umuthi omkhudlwana alunge kiwo. Akhwele ayokufihla inyamakhe phezulu. Imali yona ayembele umgodi eqa komuthi ayifake abe endlale utjani phezulu. Abeke inyathelo hlanu komuthi akhambe ayokuthatha umnganalo. UMakgwayeja wenza koke lokho nje uMaqhinga umhlolile lapho abhace khona. Asathi angasithela uMakgwayeja, uMaqhinga athi akhweliyani emthini ewule inyama leya. Arhubhe msinya phasi akhuphe okufihwe lapho. Ezwe kubudisi nakakhuphako. Atjhaphulu umgodla msinya. "Wu! Imali enengi kangaka! UMakgwayeja gade selabaleka nayo." Avule omunye umthwalo loya. Ajabule nakabona inyama engaka. Nasi nesiqa esivuthiweko. Wu, ajabule ngombana vele ulambile. Abophe imithwalwakhe msinya athathe nenyathelo akhambe. Inyama wabakhamba ayidla. UMaqhinga wakhamba isikhathi eside nanyana seladiniwe mithwalo kazi ebudisi le. Wabangafuni ukuphumula ngombana asaba bona uMkgwayeja uzakubuya amfumane amemuke imali le. Agu, amemuke, kungafa umuntu. UMaqhinga ezwe bona womile kwanjesi. Alo amanyathelo uzawathathaphi. Akhambe aqinise mhlamunye uzakubona umtlhala Mbala athi nathi ve edundwaneni awubone umlanjana enzasi. Abone nabantazana ababasika incinini edzwilini.Azidlulele bebangamtjheje Afike emlanjeni asele abe ahlambe. Angithi solo agcina ukuhlambe ngaphambi kwakuthangi. Nakaqeda lapho angene indlela.
MAQHINGA: Akhese ungirhabe-ke ndodekhethu ngokungethunganeni lakhweli. (UMaqhinga selebe aginya amathe.) Ngigcine ukugoma kuthangi.
Lapha ngiqalise kumnumzana u-TM Shabangu owengamele iziko lezelimi lesiNdebele seSewula. Ngitlhoge amezwi wokukuthokoza ngekuthazo begodu nangesizo obe ngilo kimi ungitatayisa bona ngitlole ibhugwana le. lbhugwana le ililitje nami engiliphosa esiqorhweni samatje esizokukhulisa isizukulwana sikaMusi kaMhlanga. Isiqorhwesi satlanywa nguMnu JS Mtsweni ogade amunyisa abantwana isiNdebele. UNodindwa lo sele ayikutana yesikhethu gadesi.
"lkhambe nini msana?" Kurhaba uMaqhinga selayibona into eyenze kileko 'ngomnganakhe'. Umsana athi ikhambe khona ebusukokho. Kwale nanyana sele bayirabhela bona ihlale, yona yala. Yathatha inyama yembuzi abayihlabise yona. yakhamba. Abuze uMaqhinga bona inyanga leyo, itjhingephi? Umsana athi usonghwanakhe uthe itjhinge tjhubeli atjho akhomba ngesewula. UMaqhinga athokoze alayelise angene indlela. Selithulile ukukhiza kwanjesi sekuhlabe ilanga. "Uyambona-ke uMakgwayeja? Akhange ngimethembe kusukeni Ungigalajile godu. Mani, ngizamlungisa lapha siyokuhlangana khona Ukhambe nemali yoke. Kutjho khona bona akasafuni bona siyabe phakathi njengombana athembisile. Kanti-ke uyadlala. Ngiyiberegele nje nami imali leyo. Ngubani ongavuma ukungcwatjwa aphila njengombana yena angenzile nje?" UMaqhinga ukhuluma yedwa. Akhambe akhambe avelele emzini omunye alunge kiwo. Afike abuze bona akhange babone kudlula umuntu athwele umthwalo lapha na. lye bambonile umuntu othwele umthwalo akhamba agega nentaba. UMaqhinga abuze bona udlule nini. Ipendulo ithi udlule ngaphambi kwamadina. Awa, athokoze uMaqhinga alayelise.
"Yi? Gade uyephi NoMgajana?"
Kuthi sekuba sentambama abone imizi. Acabange ukuyokubawa indawo yokulala khona nakhu udiniwe. Abe azikhuze athi bhedere alinde bekuhlwe. Mbala abone umuthi alunge kiwo. Abeke imithwalo eqadi kwakhe alale. Walala njengelitje ngombana nakhu udiniwe. UMakgwayeja nakafika emthini lapha atjhiye khona imithwalwakhe kwathi ahlanye nakafumana ngesikhundla. Walifuthela le inyathelo aliphetheko walila njengomntwana abalabala ngemithwalwakhe. "Alo, njengombana angiboni muntu lapha nje, kgani ngayithethwe ngubani? Maye mina, wangibulala ngemalikazami leya. Kodwana ngubani ongenza into enje? Alo noMaqhinga bengithi ngimtjhiye ezindleni lakaMkhwephetjhe." Azibuze aziphendule uMakgwayeja. Ngelikade asikime angene indlela. Usuyakhamba naye abe akazi bona uyaphi. Ukhamba nje uyathalaza. Akhe ajame tshi aqale emthini inga uzakubona umuntu. Sele kuntambama kwanjesi. Athi asakhambakhamba athomane nabantazana bathwele incinini. Abalotjhise abe abuze bona akhange babone umuntu othwele umthwalo na. Abantazana bathi ukhona umuntu ekhe bambonela kude kodwana akhange bamtjheje. "Utjhingephi yi?" kubuza uMakgwayeja ngokurhaba. Abantazana bakhombe ngapho atjhinge ngakhona umuntu loyo. UMakgwayeja angalayelisi nokulayelisa. Asuke ngebelo inga lihlanya. Abantazana basale bararekile. Agijime abe ayokutjhinga uMakgwayeja. Eyame umlanjana. Aqalisise etjhwabatjhwabeni bona angeze abona samtlhala kaMaqhinga na. Aqalaqale abone inyawo alifanisako. Akhambe atjhinge tjhubelo. Athi angakakhambi nakangangani abone iqutjana ngaphasi komuthi. Alunge khona. Nakatjhidelako, abone bona mumuntu. Athome akhambe ananya. Hawu, ulele uyarhona umuntu lo. Nakatjhidelako, E, nguMaqhinga lo. Afike angasabuza. Athi rhwatjhiyani umgodla wemali, akhambe angaqali nemva. "UMaqhinga lo udlhayele. Udlumbana bona angangemuka ilifa lami lula kangaka? Ho! Akangazi nginguMakgwayeja mina - uphunyuka bamphethe. Imali yona angekhe ayibone. Abe angingabazi bona nguye womraro wamanyathelo lo." Ukhuluma nje uyakhamba. Sekuthoma ukurhwaqela. Awa, azikhambele angesabi ngombana selasendaweni yekhabo gadesi. Wafika kwakhe sele kulelwe. Wathukusa imalakhe lapha ayithukusa khona wangena wazilalela.
"Ngifuna ukukutjengisa bona nginebelo kangangani. Ngiyakubona awungazi, ungizwa ngendaba." Kuphendula 'uMaqhinga'. Arhuwelele uMakgwayeja, "Heyi, ndoda, ngizokwenza kumbi lapho uyokujama khona!" "Angeze wathoma!" Kuphendula 'uMaqhinga' Akwate ajuluke lapho uMakgwayeja. 'UMaqhinga' arage athi, 'angithi nawe kade ungikhubaza kokokhu? Alo izathi nasele kungawe uthi kujanywe? Kgodlhelela njengami. Sele kuseduze lapha siyako'. UMakgwayeja abuze bona kanti bayaphi. "Kanti asiyi enyangeni yi, Makgwayeja?" Kubuza uMaqhinga. Arage ngokuthi uMakgwayeja athule kuyiwa enyangeni. Khonokho uMakgwayeja abone kukhanya laphaya enzasi inga kubaswe imilidlwana ngotjani Kazi banqopha khona. Sebathi nasele babandamele, veliyani umuntu omude loya. Abahlangabeze abangenise ngendlini ehle kangangani igwaliwe ebodeni beyakgutjhulwa phasi. Kuphole kamnandi ngendlina pha. Sekuthi kukulokha kungene umuntu omude loya aphethe imiseme Ayiqhise. Kulalwe. Umuntu lo yena alale phakathi. Athi kuncono bamphahle ngombana yena wesaba ilothe nasele kusa. Kulalwe. AboMaqhinga bajabule ngombana vele amararho la abuhlungu awasavumi nobana bahlale. Sebathi bangakacimezi nokucimeza, rurhururhu, kuvuka umuntu loya athi yena ugugunwa masenke. Abavuke bamsize ukuwasusa phezu kombhedakhe. Abe anxaphe athi akazi bona ngubani ogade apakelele amasenke layo phezu kombhedakhe. UMaqhinga wezwa ihliiziywakhe ibhodela ngale komrhoru. Alo uzakuthini. Akusikwakhe lapha lapho enza khona umathanda. Awa, bavuke babambisane noMakgwayeja amasenke bawaphose eqadi. Kazi umuntu lo yena uzijamele ubambe amadini uyazibhemela. UMaqhinga nathi uphosa amehlo kuMakgwayeja ahle abone bona usilingeke kokugcina. Awa, baberege bebaqede Okwarara aboMaqhinga kukobana nabathi bayasikinyeka kunento ebancinzako ngemvapha. Awa, baqinisele balale godu. Asathi nathi napu ubuthongo buyafika uMakgwayeja, abone nangu umuntu loya uqondeme ngehla kwakhe. Usambethe ijasakhe nengwanakhe ekulu begodu usabhema. Ukhongozele kwanjesi. UMakgwayeja arareke bona umuntu lo ufunani. Athi namqalako umuntu lo aziqalise le. Yeke amehlwabo angakgoni ukuhlangana. UMakgwayeja nathi uya vuka ngombana afuna ukutjheja umuntu lo, umuntu lo alale. UMaqhinga yena uzirhudulela iinkhumba ngale kombhede. Alale uMakgwayeja. Avuke umuntu aqondame abe akhongozele. Avuke uMakgwayeja, alale umuntu. Baraga njalo bekwalila iinkukhu zokuthoma uMakgwayeja angakhange abunuke ubuthongo. Umuntu lo waphetha ngokumnyokoloza bewamkhomba ngomuno. Walala. Nakulila iinkukhu zesibili uMaqhinga aphaphame selezwa nelothe limncinzancinza imino namazwani. Abathe uyazibuthelela uyakoropana kungamsizi nganto. UMakgwayeja yena ngale kombhede urhona inga yirhorho ekwatileko. Kwenzeka koke lokhu inyezi seyiphumile iyakhanya. Arareke uMaqhinga bona angayibona njani inyezi angendlini nje. Aqalaqale eqadi kwakhe abone imibunjwana imbhodile. He! Ahlikihle amehlo aqalisise. Wu! Babake! Balele emazindleni! Eqe lapho uMaqhinga. Kanti weqa nje uzakuthinta isenke libange itjhada avuke noMakgwayeja. Athi asararekile bona ini yini ezwe uMaqhinga amhlebela, "Makgwayeja! Vuka asikhambe la. Silele emazindleni!" Kusuke obukhulu ububhudubhudu bavuka. Sele kuthoma ukukhanya kwanjesi. Kazi abantu bazakuthini nabababona emazindleni? Bavuke bakhukhuthe bebayokungena ngerubhini eliseqadi kwamazindla. Tjhe, bayalikhumbula irubheli. Kulapha bathole khona isenke mhlapha nje. "Wu! Maqhinga, ngimdala ngifunga ubaba. Bengilele emazindleni? Mina?" NguMakgwayeja wemibuzo eminengi lo. Athi noMaqhinga obuzwako loyo angakaphenduli kurage yena uMakgwayeja. "Akhese utjho, kanti sifike njani emazindleni? Ngibuza ngombana mina ngigcine sikhamba ngeenyawo sisithi siyokufuna iimpera zokuya enyangeni yebuTbonga." Athi uyakhuluma uMaqhinga uMakgwayeja amvimbe ngokuthi, "Tjhe! Ngakhumbula. Fese kwafika imodere yasikhweza. Uyakhumbula?" UMakgwayeja selahlahlele uMaqhinga ohlengezelako amehlo. UMaqhinga athi uyakhumbula. "Ungabe ungibuze Makgwayeja yi? Kunomuntu ongakhohlwa yimodere egade igijima kangakaya leya? Mina bengidlumbana bona izosikguthula ngapha gade iphapha ngakhona. Gade sesikakarele selebe kubuhlungu amazipho." Arage godu uMaqhinga, "Enjephana umuntu wejasikazi ede loya ogade atjhayela imodere utjhingephi?" "Yona imodere yayaphi?" Ubuza nje uMakgwayeja ufuna indawana yokulunguza ncangemazindleni bona kgani angeze abona samodere na. Akhumbule godu bona imodere egade bakhwelele kiyo leya ifike ye phuka. Yeke nabathi bayehla bona bayisunduze, umtjhayeli wala wathi yena uzayirhorha. Mbala-ke wayirhorha yagijima inga iyaphapha. Ngitjho naye umtjhayeli bekungathi akasagadangi phasi ngapha agade agijima ngakhona.
"Uyazi Maqhinga, mina ngibona bonyana singaberega into enetlha sinawe. Kwaphela nje sitlhoga itjhudu. Angazi nofana wababikela na abezimu bekhenu mzukwana uphuma kwakho? Mina akhange ngibabikele. UMaqhinga avele ngelithi uMakgwayeja nakaphatha indaba yokuthoga itjhudu umkhumbuza indaba akhese wayizwa ngomunye umuntu osele asikhulu embusweni wekhabo.
"lye, ngiyayifuna." Kube yipendulo erhabako leyo.
"Tjhe! Akhulu. Thamana." Kuphendula unina kaSenzani. "Uyazi angikuboni. Ufika nini nje NoSupa? Yewize ngapha sizokunghwatha. Sengirhuwelela kangaka nje ngenziwa nguDzubhana obamba kancani lo kanti uyazi bona ngirhabe emthandazweni." UNaThamana selafikile ngakwaNaNdimande umrharidzwenakhe. BaWale khona ngesirhodlweni. Babuzane kuhle amavuko. UNaThamana olotjhisako, lo uyafika gade asakhambele ekhabo kwaDlawulale.
"NaNdimande, alo ngizwa sengathi urhabile uya emthandazweni nje, umthandazo loyo ukuphi? Alo ngonjani webusuku?" Kubuza uNoSupa kumrharidzwenakhe. UDzubhana abalethele isitshula somratha nerude. Alethe namanzi bahlambe izandla. Bathome bagome. UNoSenzani athome-ke aqoqele umrharidzwenakhe ngoMaqhinga owayokuthwasela ubuporofidi. Yeke abantu baya emthandazweni ngamalangantambama. "Wu! NoSupa, irhayisi yakoMninwa leya izala abantu ithi swi. Angisayiphathi-ke kayise kaMninwa. Ubhina abe agede nehloko le. Alo-ke ibe bukerekere izinto azibophelele ehlokwezi. Phele bathi bangathinta isigubhu khona adlhadume inga uyahlanya nasele abetha isikhalanga sakhe." Kuhlathulula uNoSenzani. Arage-ke ngokuthi uDlaphasi unesiphiwo sokuthandazela abantu abagulako. Kazi nabanerhabiya batjho ulitjela kanye athi, "Phuma kuye!" lrhabiya liphele khonokho. "Wu, NaThamana!" Kuraga uNaNdimande, "UDlaphasi selapholise abantu abanengi ngazo iimveke eembilezi ungekho. Yeke kusontwa ngamalanga. Ngithi abantu basuka kuphi nakuphi balethe iingulani zemakhabo. UDlaphasi uthandaza abe abemanzi tepu ingurumela." UNaNdimande aphethe ngokuthi abadle bakhambe. Mbala, kwaMaqhinga sekuhlala kuzele abantu nemini. Angithi abanye abagulako ngababuya kude. Mhlamunye kutjho yena umporofidi bona bangakhambi ngombana ufuna ukubafaka esifuthweni ntambama. Abanye vane afuna ukubahlanzisa ekuseni bangakadli. Awa, umsebenzi mkhulu kwaMaqhinga. Kazi uMaqhinga esele imuporofidi opholisa abantu lo, nguye loya obenoMakgwayeja. UMaqhinga wathi nafika kwakhe wazenza umuntu ogade ayokuthandazelwa bona abe muporofidi. Angithi usayiphethe intatha ayinikelwa nguZomba leya. Yeke kufanele iberege ipholise abantu abagulako. Yena-ke arege. UMaqhinga wesaba ukuyiberegisa nje ngenyanga intatha le. Wathi iinyanganyana zangekhabo zingamzonda ngombana angazithathela abantu. Phela yena uMaqhinga ubuyokuphe kwayinyanga ekulu yebunonga, uZomba. Yeke wabona bonyana kuzaba bhedere nasebenza njengomporofidi Ekanyeni iinyanga seyinto yinye. UMaqhinga wafuna umgodla. Wawusika wawenza irogo. Wafuna iwulu waphotha iinsetjhi ezibovu, ezihlaza, ezimhlophe nezitjheli. Uzibopha ehloko, esifubeni kanye nedinini. Ehloko ubopha nabosotjherere khona bazakubanga itjhada nagidako abetha isikhalanga. Eenyaweni wazithungela amapatlagwana ngesikhumba. Nasele ambethe nje uMaqhinga uyesabeka. Ubani nobani uyabona bonyana nangu-ke umporofidi wamambala. Umsebenzi wokuthandazela lo wawuthoma kancani inga uyadlala. Kodwana kwanjesi naye selakhe arareke nabona abantu baletha iintjhotjha, iinqhwala, iimphofu nabanye. Yeke athandaze kodwana kuthi nasele enza iiwatjho afake nentatha leya. Abantu baphole kazi. Ngapha abantu sele babanengi ngakhona, akasayikgoni ayedwa yoke imisebenzi okufanele yenziwe. UMaqhinga wakanye waba neensebenzi ezimsizako. Kunabomma abasiza uNoMninwa ukuphotha iinsetjhi. Zenziwa zibe zinengi kwamambala. Kunezimuzizimakazi kanti ezinye zimatsikani. Ezinye zide kanti ezinye zifitjhani. linsetjhi abanye bathi bolinda. Abolindaba basetjenziswa ngokwahlukahlukana. Abamatsikani kanti bebafitjhani babotjhwa ezandleni, eentanyeni kanye neengogoriyaneni. Ezinye ezidanyana ziqakaniswa esifubeni zibotjhwe nemadinini. Nje nangekhesekuthiwe akuhlutjulwe, wu, akusintundu ngaphasi kwezambathwapha. Abanye bakiribele ngeenthukulo zeenyanga kanti kabanye kuphambana iinsetjhi zabaporofidi. linsetjhi ezimabhombo, kanti bezide zona zibotjhwa ngaphezu kwezambatho. Abanye bazibopha banghonye iinhloko ezibuhlungu. Boke nje abolindaba balinde izitho ezahlukeneko zomzimba. Ngitjho nezindlu imbala ziqakaniswa ngabo abolinda. Sesekusele bona bayokubotjhwa bakampele amasimu khona okutjaliweko kungazukwebiwa. Emzini kaMaqhinga sekuhlala kuphithizela abantu. Inengi labantwaba ngabalethe iingulani zemakhabo kumporifidi. Yeke ngemini nje kuyasetjenzwa. Babodwa abathutha amanzi kuzokwakhiwa iinkumba zeengulani. Babodwa abapheka ukudla. Kanti muva nje sele kunesiqhema saba ntu abalimako. Khulukhulu kulinywa imifundafunda eminengi yemirorho njengesipinitjhi, ikhabitihi, iinkhwende, nokhunye. Phela imirorho le sitjhebo. Eqadi komuzi kunesibayakazi esikhulu sokuvalela iinkomo neembuzi. Okunengi khulu ziimbuzi. linwanezi zilethwa babantu esele baphola egade bathandazelwa ekhayapha. Yeke bazilethe bazokuthokoza ngombana uMaqhinga wathi yena akabhadelisi sithunywa sikaZimu. Abantu bona bayaziletha iintwezi ngombana bathi isandla sihlanza esinye.
UMaqhinga wavuka lokhuya wabhinca iimbadana zakhe. Nakuyipahla abe akanayo seziinhlahla ayokubethela ngazo kwaphela. Umuntu asebenza naye wathi angasala namhlanjesi asale agiga ezinye iinhlahla zakhe kanti wenzela khona angazukubaliya. Kwathi emini yekuseni uMakgwayeja wathatha irasu yakhe. Yase yaba mumuntu osayokulungisa isibaya seembuzi zingakavulelwa. Nomalusi akhange kumrare ngombana uyawazi umsebenzi lo. limbaya zenyanga zihlala ziqiniswa njalo. Angithi kwenzelwa bona iinkomo neembuzi ezingaphakathi zingakhumbuli emakhabo lapha zibuya khona. Kufanele zejayele isibaya esitjha. Ngikho nje ifuyo yenyanga ingebiwa ngombana ivele izibuyelele esibayeni sakwanyanga. UMakgwayeja wathi umalusi akhuphe itjhumi leembuzi zibe ngaphandle kwesibaya. Zoke ezinye zasala ngaphakathi. Wathoma-ke ukusebenza isibaya anyenyeza ngesihlahla sakhona. Kodwana umahluko yayikukuthi uMakgwayeja uzirhayile wathatha iingazana zakhe wazivanganisa nesihlahla anyenyeza ngaswesi. Unyenyeza nje uyabubula, "Ngilandelani mbuzi zami, ngilandelani." Abuyabuyelele amezwi la. UMakgwayeja nanyenyeza ncangesangweni iimbuzi zibangelane ukuya ngakuye kanti uzakuthi nancangemva kwesibaya zidume ziye kuye. Wahleka kancani umfo kaMakgwayeja. Wakhulumela phasi wathi, "Ho, abangazi bangizwa ngendaba." Wazivulela. Wakhamba phambi kwazo. Asoloko abuyelela amezwi laya. Zabangelana kuye iimbuzi. Wehla nazo inga mumuntu oyoziseza amanzi enzasi emkgotheni. Yaba kukhamba kukaMakwayeja neembuzi zikaZomba njalo. Nasele akude wathoma wazibethela umlozi kwanjesi wabe wayokutjhinga. Nafuna bona khezijame iimbuzi zidle utjani, wayethi nje, "Azidle!" limbuzi zitjhingise phasi iinhloko ziburuthe kwamambala utjani. Athi lokhuya athi, "Azilale!" limbuzi zithi rhiya phasi. Umalusi wasirarekela isenzo sikaMakgwayeja sokulandelwa ziimbuzi ngalindlela. Wamuzwa nathomako athi,'Ngilandelani mbuzi zami, ngilandelani.'Wayetjho nje abeka intongakhe ehlombe langesidleni. Entongenapha wakgwayeja irasu yakhe. Umalusi wathoma wanganaka. Selarareka-ke nabona uMakgwayeja atjhingela ngemkgotheni neembuzi. Godu urarwa ziimbuzi ezilunge kangakezi kanti yena wazi iimbuzi kuziinlwana ezitshwenyako ngokutjhinga le nale. Umalusi afikelwe mcabango wokuthi atjele induna yefuyo ngendaba le. Agu, azizwe adonda godu ukuya kiyo. Alise ngokuthi mhlamunye uMakgwayeja uzakubuya neembuzi. Sekuthi lokha iimbuzi nazisaleleko ziphumula, uMakgwayeja athukulule irasu yakhe aguqe ngamadolo. Athome avangavanganise iintebele azithele ngesikurwaneni. Athome aphehle abubula. Athome angezwakala bona, uthini. Waphehla. Uthe nasele kwehla ingurumela, waphandlesela kwanjesi, "Nangu, mntaneThonga, gijima ngebelo uze kimapha msinya." Wawenza umberego lo bewabamanzi qhi yingurumela. Nakasuka lapho wakhupha isineyifu wakhuluma nabezimu bekhabo bona bayomuragela umntazana weThonga amthandako lo. Le ekhabo kaNangu, uNangu wase wathatha umgqomu yaba mumuntu oya emlanjeni. Unina kwakhe kwathi amkhandele ngombana sekusemini. Awa, wamlisa godu. UNangu nafika ngemlanjeni afike agubuze umgqomu loya asuke ngebelo alunge ncangemkgotheni. Abantu abambonako barareka bona umntazana ogijima kangaka lo kgani ngawurhabeni kangaka. UNangu ugijima nje abe akadinwa. Uthe nathi ve ngale kwentatjana wakhangwa ziimbuzi zilele emthunzini. Awa, abandamele kizo. Selakhamba kancani kwanjesi. UNangu ezwe ihliziywakhe le ithakasile naye angazi bona kuba yini. Asathi usakhamba, rurhururhu umuntu eqadi kwelitje abadlula kilo. Ethuke uNangu ajame athi dlengelele. Itjhidele into kaMakgwayeja imbambe izandla imelule imino. Umelula nje uMakgwayeja umqale ngemehlweni. Azizwe bona selimqedile nya ithando lomntazana lo. UNangu yena aqhusule amehlokazi la inga uvuka ebuthongweni. Abawe bona bahlale phasi athi uzizwa adiniwe. ngambalababuyele esikhundleni sikaMakgwayeja bahlalephasi. Bakhulukhulume okungayindawo ngombana kwahlaluka bona uNangu lo udinwe kwamambala. Yeke uMakgwayeja asathabalale asamelise uNangu phezu kwenyongakhe. UNangu alale njengelitje. UMakgwayeja asolo amqalile. Azibuze ngehliziyo bona akabhudangi nje. Ngemva kwamadina afike uMaqhinga. Angithi yena vele uyazi bona bayokuhlangana kuphi. Athi nabandamela kuMakgwayeja abone iimbuzi ezinengi kangakezi. Athome abethe umlozi ababaza ubunengi beembuzi uMakgwayeja eze nazo. Kutjho khona bona uZomba akhange azithole iinkomo zakhe. Nanzi nje iimbuzi zizoke lapha. Nazo sezivukile kwanjesi ziqopha imithi.
Ezwakale selasithi, "Arha, iindaba zokufuna ukuphila ngamaqhingezi sezifuna ukungidina. Kunini umuntu athoma ukulala esikgweni inga sibandana? UMakgwayeja yena angeze ngamlisa - angajayela."
"Ehe, wenzani Makgwayeja yi?" Kuthoma uMaqhinga. "Kutjho bona Uzo..."
"Heyi, lisa zesirhwerhwe wena Maqhinga mani. Yitjho mswekhethu, kwenziwa njani izinto nazinje? Yini sengathi kuyabhala nje?" UMakgwayeja wakhuluma inga uphelelwa mamandla. Arage. "Uyazi ukutlhoga iingazi njengomqasa okunje, angikwazi." UMaqhinga alale ngomhlana akhe amaqonto. Athule athi du. Ngelikade azwakale athi, "Nakho-ke ukufuna ukuphila ngamaqhinga." Asathi angatjho njalo athi ru. Athi, "Makgwayeja, simadoda anjani nje thina? Kunabantu abathe tjha eengqondweni abangalisa amanye amadoda abemuke imalikazi engaka? Asibalandele mani!" Utjho nje selafuna ukukhamba.
"Makgwayeja, ngifunga'ubaba nguMsweswe ngimdala nangilapha nje. Engikubone kilindawo, kwaziwa ngimi namehlwami nehliziywami. Akhe utjho Makgwayeja, uthi uphekiwe nje wena?"
Ilizwi lathi lisathoma ukuzwakala ezindleni abanengi beqa babaleka Nalabo, abasalako babethukile. Bezwa iinhluthu sezijame rwe eenhloko. UMakgwayeja kwathi eqele phezulu ngesibanga sokujabula. Wabe wazizwa sele anesibindi wathi "Sitjhaba sekosi uMkhwephetjhe, umuntu ophilako wezwa ilizwi lomuntu ohlongakeleko kuvama bona aphophale, nofana abe simumu. Ngiyanibawa-ke noke bona nikhambe msinya niye esibayeni. Omunye nomunye azirhuqe ngobulongwe obumanzi umzimba woke. Nizakulala ninjalo nibe nihlambe ekuseni. Wathi aqeda ukukhuluma uMakgwayeja kwabe kungasenamuntu eqadi kwakhe. Kwezwakala ubugigigi abantu bagijima basiya ekhaya. UMakgwayeja sele asele yedwa watjhidela, godu ezindleni wakhuluma nomnganakhe, "Heyi, ndodekhethu izinto ziraga njani ngaphasi kwesenke? Ngakimapha kuyalunga. Ngisabalandela ngiyokuthatha ikomami. Ngiyakuthembisa bona uzakudla kamnandi bewukhohwe bona gade kubudisi ngaphasi kwesenke. Nasele ngiyitholile into esize ngayo lapha, ngizakuza ngizokukhupha lapha sikhambe." UMaqhinga nakezwa amezwi la awa, wathokoza. Nanyana seladiniwe kubhambalala nje, nokho waqinisela. Walinda walinda do uMakgwayeja ukubuya. Bafika ubuthongo, zwi. UMakgwayej wafika eduneni umhlolokazi wekosi sele amlindele nemalakhe. Wanikelwa bekwabekwa nenyama yembuzi ahlatjiswe yona. Wathokoza wathatha imali kanye nenyama leya walayelisa. Awa, nokho wabatjhiyela umlenzana. Abantu babathe bayamrabhela bona alale ngombana kusebusuku. Wabhala uMakgwayeja. Wathi ngomkhuba weenyanga akulalwa umuntu nasele athole ikomakhe. Yeke bamlisa wakhamba.
MAKGwAYEjA: Lotjha mnakwethu!
"Lisa ukudlala ndoda, asibale imali le siyabelane." Kutjho uMakgwayeja selarhawula. "Awuboni, ukhuluma njengendoda-ke kwanjesi. Ungadlumbani bona ngimntwana, ngimdala nangingaka. lhloko le ayikazali amanzi njengombana wena ucabanga." UMaqhinga uyamoyizela. "Akutjho wena ndoda, kuyazitjho." NguMakgwayeja loyo. Baphethe ngokuvumelana bobabili bona omunye nomunye uzakuthola yoke leyomali akgone ukuyibala. Kwasuka omkhulu umberego lapho sebadunusile bobabili. Vele enye nenye, iphandela kesayo. Bathe basadunusile, ve amabutho wakwaMkhwephetjhe. Obogu! Umaqhinga banoMakgwayeja bahlanganelwa ziinhloko. Kgani benzenjani nje? Balwe babhale nayo imali le? Awa, angeze bakgona Manengi amabutho ezako la kanti bona babili kwaphela. Okumbi kukuthi abazi nofana amabutho la azobabamba abuyele nabo, ekosini nanyana azobabulala na. Imali yona angeze ayitjhiya. Agu, aboMaqhinga bhedere babaleke kinobana bafe. Alo, imalikazi engaka le sebayitjhiye bayibona nje? Awa. Omunye nomunye anghwathe ngapha akgona ngakhona, beqe batjhinge esikgweni. Afika amabutho sele aqede iswigiri. Amanye alinga ukubagijimisa kodwana amasela besele asithesile, zaya.
"Yetjhe Maqhinga. Alo nivuka njani?" UMaqhinga athi angakaphenduli asararwe kukuthi ibizo lakhe ulitjelwe ngubani umuntu lo, arage umuntu lo, "Awa sengiyabuza kodwana ngiyakubona bonyana uyaphila wena namkhani uhlezi butjhigama nje. Awukasekelwa. Mina ngejayele abantu abasekelweko nanyana abalele phasi lapha. Awa, wena uphila tswe." UMaqhinga athi uyakhuluma kurarane ilimu. Arage umuntu lo. "Ngiyakuthanda wena Maqhinga ngombana uyindoda enesibindi. Into ozimisele ngayo awutjhidi kiyo nanyana sele kubudisi. Uzimisele ukuphila ngamaqhinga njengebizo lakho." UMaqhinga athi ukumoyizela. "Kulungile-ke Maqhinga, ngizokwenza bona ube netjhudu olifunakweli. Nawuhloniphako, uzakuhlonitjhwa babantu boke ngitjho nekosi imbala. Koke okufunako okusiphalazelako izaba ngokwakho. Kodwana ulise ukudlelezela abantu nokufuna ukuphila ngamaqhinga. Phumela etjhatjhalazini usebenze udle ingurumelakho njengabantu boke. Awa, nasele ulapha nje, ITJHUDU NGELAKHO. Okuqakathekileko kukobana wenze koke engizakulayela khona. Maqhinga, ungizwe kuhle-ke kwanjesi. Nangabe uneenkotokoto uzikhuphe khona uzangizwa kuhle bona ngithini. ITJHAPHA angilifuni ngombana lidlala ngeenhlahla zami. Ngizithola kabudisi iinhlahla engelapha ngazwezi. Bengipheze ngilahlekelwe yipilo yami." Waphetha ngokuthi uMaqhinga atjho bona kgani ufuna ukuphengulwa na. Warareka angazi bona kgani usathukulwani sele esazi koke nje ngaye. Uthe angakaphenduli, uzomba, phela akasathandabuzi bona nguye siqu lo aqalene naye, wabetha umlozi kabili Wu! Kwangena urodo onjani wefene, ikokorombo ngiyakutjela. Yafike yaqondama esiginindeni ngesinceleni sikaZomba. Yathi: 'Wo-wo-wo. UZomba wayikhombisa ngamehlo isitjhuqulwana esasihlanu komuthi. Yatjhidela ifene yasithatha. Tjhe, isitjhuqulwanesi yimbaluko yeendawula. Yatjhuguluka yaguqa hlanu kwesikhunjana esasihlangana kuka Maqhinga noZomba. Yavuthela iindawula. Yazikhuhluza, yazikhuhluza ibubula, yazirhatjha phezu kwesikhunjana. Madekhethu! Ziindawula ezinjani lezi? Kazi sezikhomba kwaphela. Lilihlo, lizinyo, lizipho, yikwekwezi, liqanda lenyoni, muncamo omkhulu nokhunye okubunjiweko okufana nomfitjhani. Kuncazanyana.
5. Emzini Wekosl UMkhwephetjhe
"Amapholisa?" Kubuza uMaqhinga. "lye. linrhulurhulu nabothekwani." Kwaba yipendulo. Athi angakaliginyi uMakgwayeja bezwa isirhulurhulu sivuvuza sidlula ngehla kwabo. Satjhinga ncangapha kutjhinge khona iimfene. "Uyabona-ke, bengisithini kuwe? Nakho-ke." NguMakgwayeja. "Baba-ke! Makgwayeja, ngimdala nangingaka. Mhlapha nje ngibone isipuku. Namhlanje ngibone abalo ... Tjhe! Enjephana uthe ababizwa abantwabo ebusuku? Mh! Engabe bayokuhlawulaphi." UMaqhinga wathi aqeda ukukhuluma wabasele ajame ngeenyawo. NoMakgwayeja wasikima. Bakhamba. Ithe basakhambe ibangana wathoma uMaqhinga, "Phele ngizwe bona abantu bebusukwaba abembathi litho nabaya emberegweni wabo lo. Ngambala babhunubhunu nje?" UMakgwayeja aphendule ngokuthi bathe ta. "Nje khebe wabona kuphapha ofana imbaji nofana yirhembe? Angekhe. Ngikho phele umuntu nangakembathi kuthiwe unjengomuntu webusuku." Kuhlathulula uMakgwayeja. UMaqhinga athi yena uyesaba nabakhamba eqadi kwesikgwa nje, kuncono bayokukhamba ngapha kunemizi ngakhona. UMakgwayeja akhuze ababaze. "Agu, Maqhinga, nasithatha izombe elingaka siyokufika nakusako ekhaya. Asikhambe khonapha mani. Akunanto."
"Awa, ngibona nawuhlengezela kangaka nje kutjhisa. Phela isangoma nasele sifikelwe balozi senza njengawe nje. Hayi mani, lisa indaba Hlala phasi urage ngeqhinga lakho. Mina ngibona sengathi mhlamunye lingasiphumelelisa." Kuraga uMaqhinga.
"Ngisisangoma sakho?"
13. Utjho Zephasi ....
Kwale bona azibambe umhlolokazi wekosi, "Agu, lisani ukubuza 'inyanga le izinto ezinengi kangaka. Mina ngifuna isitjele kwaphela bona ikomayo leyo iyimalini. Inikelwe ikhambe." Kuyezwakala bona selebe awa umuntu lo. "Yitjho nyanga silalele." Kutjho iduna. Iphendule 'inyanga', "Maranda amakhulu asithandathu poro."
"Makgwayeja, uthini kwanjesi uphatha yezinja? Zizinja ebezisiluma sikuphi? Awa." Kulandula uMaqhinga. Arage ngokuthi lokha nathi uMakgwayeja amqale bona uncinzwa yini, ubesele afikelwa ngomunye umzindlo.
"Maqhinga, akhese uhlale phasi ngiqede. Ilanga liyatjhinga. Kanti unjani wena? Uyabona Maqhinga umuntu nakafuna ipumelelo kufanele abe nesibindi. Indoda kukudla imihlathi. Akunamali ezakwehla ezulwini njengemana yeBhayibhelini esizwa bona yabe yehla woke amalanga ekuseni. Abantwana bakwaSirayeli bavuke ngokudobha nje bagome. Akusikho kwaSirayeli lapha. Indoda kufanele idle ingurumela yayo Maqhinga, kodwana uyayifuna wena imali?"
Cover design by Dewald Reiners, Proshots, Pretoria@ All rights reserved. Apart from any fair dealing for the purposes of research, criticism or review as permitted under the Copyright Act, no part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying and recording, without permission in writing from the publisher.
(South Ndebele Novelette)
7. Umraro Wamanyathelo
"Akhange uphekwe njengami wena ni. Ngisandukuramuluka nje. Gade ngilele amalanga la woke nje. He! Ukwelatjhwa engikuthole lapha, Maqhinga, ngiyakubhejela mina ngizabe ngiye kibobamkhulu ngingazange khengigule." Kuqinisa uMakgwayeja. "Utjho?," NguMaqhinga. UMakgwayeja aphendule ngokuthi nange wagula godu yeke ngabe ulilitje. UMaqhinga angene ngelithi uyasesaba isibindi sikaMaweni. "Khsh!" NguMakgwayeja loyo. "Ungaphatha ibizo lomuntu lapha. Uthi uyabona nje bona manengi amehlo asiqalileko?" UMaqhinga athi ulandela amehlo kaMakgwayeja, ngambala nangu umfitjhani asithela ngepundu. Abazi-ke nofana uyobaceba nofana "Asisuke lapha Maqhinga." Ngambala baguge amatje laya bangene ngendlwaneni ekhonjwe nguMakgwayeja. Baphambane nomunye umfitjhani aphuma emnyango wendlu abangena kiyo le.
'Wo khamba msanami, khamba msanami, Basizwa ngendaba! limfene nazo seziyejayele ingoma le. Yeke nazo zibetha ibhesi batjho, 'wo-wo-wo, wo-wo-wo., Babuyelela kanengi! Alo uthi kurholobha kamnandi kweemfene lokhuya... Zibetha iinyawo phasi kanyekanye inga ziyagida. Kanti zona nyawezo zikhambelana kuhle namezwi atjhiwo ngabakhwelileko. Bakhuluma nje bakakarele emisileni yeemfene. Zine iimfenezi. "Makgwayeja, yini esiyibonako le?" Kubuza uMaqhinga ethuke aphelile. Kuhlengezela umzimba woke. UMakgwayeja wezwa kubethana amazinyo ngemlonyeni womnganakhe. "Yeyi, ndodekhethu, nami ngiyakuluma lokhu. Ngihlala ngizwa kuthiwa batjho'abarhalaba'bakhwela iimfene'nabayokuhlawula emasimini' Kodwana bengingazibona kanti liqiniso." NguMakgwayeja. UMaqhinga abuze bona kanti badlula nje bayokuhlawula emasimini? Bayokuhlawula njani kumnyama kangaka?
Kuthome kunghanghiswane godu. "Naningafuniko ukuzizwela ikosi ikhuluma begodu ningafuni ukungi nikela ikomami, akakho noyedwa kinapha ozakubuyela ekhaya. Ngikhuluma nje sibhodwe libutho lami leenyamazana. Nizase niyihlole. Kuthi nya kuyiwe ezindleni lekosi.
12. Nanto-ke ltjhudu!
"Angikalambi? Ngililitje kanti sekusemini kangaka umuntu angakhange adle?" UMaqhinga ukhuluma nje udosadosa irhembe khona izaba yindanyana ibe sarogo. Nanguya atsokozela afuna iinkuni. Nakangaphandle nje wakhona alimukako bona imizi ikude nerubheli. Inyama yepangela yase yathi rhabu eziko yabesele ingemlonyeni. Bathi izakupholela emphinjeni, ivuthwele ngemathunjini. Kwezwakala ubukwirikwiri emphinjeni nabaginyako. Kwahlaluka bona gade sebalambe kwamambala. UMakgwayeja wathi ngathana gade bayitjheba ngomratha bebazakubetha sentwala. Kazi nanyama leyo bayibasa nje bahlezi njengabantazana bebadzimelela ngesinye isandla phasi. Benzela khona bangazukuthunukala. Nabaqeda ukugoma sebatjhigama khonapho. Omunye nomunye sewakgophola ibhurugu lakhe wenza ngalo umsamelo, zaya. Angithi izolo akhange balale. Sekwathi sekukulokha uMakgwayeja wahlaba umkhosi bewajama ngeenyawo. Alo uMaqhinga yena angasala njani hlangana nomkhosi loyo. "Yini! Udliwa yini Makgwayeja yi?" Umbuza nje umhlahlele amehlo. UMakgwayeja yena uyanxapha udobha ibhurugu lakhe uyalithintitha. "Khuluma wena, kwenzenjani?" Kukhahlumeza uMaqhinga. UMakgwayeja wakanye wazilamulela ngobukhali naye. "Heyi, ngilisa wena. Ngapha nguwe, ngapha mumuntu wejasi enzima."
10. Kwatjhudu Lakho
PO Box 629, Pretoria 0001
Ivalo limuthi rhe uMakgwayeja nakacabanga bona kgani Maqhinga usesengaphasi kwesenke na nofana uphumile wazikhambela. Nangabe ukhambile, awa, sekukufa kwakhe-ke yena Makgwayeja. Wazibona selahlengezela. Awa, nokho aziqinise atjhidele ngeenhloko zezindla. Ingani kulapha atjhiye khona imbotjana azakukhulumisana ngayo, noMaqhinga. Waguqa phasi arabhela abezimu bekhabo bona uMaqhinga amphendule. Athome-ke, "Kosi yami, kosi uMkhwephetjhe, ngiyazi bona uyangibona wena omehlo abukhali njengawekhozi abona kude. Nakhu-ke sengifikile nesitjhaba sakho sizozizwela ongithume khona." UMakgwayeja aphakamise ilizwi, "Abantu bakho abangikholwa nangibatjelako. Manje ngithe bazozizwela, kosi yami." Athule.
Agu, kugijinywe khudlwana kwanjesi. Ithi sele bakude ibuze godu induna. "Nithi baphi na?" Baphendule abomfitjhani, "Shebakashana, shebasheMkombo. Adumbu kapasha gapesheya." Bagijime njalo babese bafika emlanjeni uMkhombo. Alo, abomfitjhani bawesaba ukudlula iimbuzi amanzi. Bajama, baqale ngaphetjheya komlambo. Bebajika babuyela ekhaya. Awu, babuya balambatha. "Maweni, kanti ungenwe yini? Ngithe mlise uMakgwayeja akangazi ungizwa ngendaba. Ngifuna ukumtjengisa bona umuthi unamandla ngaphezu kokuhlakanipha kwakhe." Kwatjho uZomba. "Uyabona ephasinapha kufanele umuntu afunde ukuphilisana nemifundafunda yabantu. Asingamrhabi uMakgwayeja. Wafika lapha nomnganakhe banganamanzinzo aqedwe sipuku. Ngabelapha baphola. Qala-ke bona sebenzani? Babobabili nomnganakhe lapha bakhona. Asibalise. Kodwana ngelinye ilanga bazakubuya lapha bakhasa ngamadolo. Ngiwafunga'amaThonga." UZomba selafuthumala kwanjesi. UMaweni awowoze abhambada nezandla. Kazi ulinga ukurabhela uZomba bona ehlise umoya. AboMakgwayeja balamba bebaphetha ngobana bahlabe imbuzi. Ngakusasa kwavuka kuneenkungu ezikhasa phasi. Akhange bakgone ukuragela. phambili nekhambo labo ngombana indlela bangayiboni. limbuzi zavuka zazidlela, zona. UMaqhinga zamtshwenya iinkungwezi. Wacabanga khulu ngeenkomo zikaZomba ezijanyelwe ziimbuzi ezincani kangaka kanti iimbuzi nanzi banazo zinengi. Kodwana wakhetha ukuthula wangatjho litho kumnganakhe. Ngakusasa zavuleka iinkungu. Yabakhona baragela phambili nekhambo labo. Ngokubilayela kwehliziyo kaMaqhinga ngendaba yeenkungu zayizolo, wabathi nabahlangana nabantu azikhulumise ngeenkungu zayizolo. Abantu barareke bona ziinkungu egade zikuphi ngombana bona gade bazisebenzela kusukela ekuseni bekwatjhinga ilanga. UMaqhinga abone bonyana iinkungweziya bezinomlingo hlangana. NoMakgwayeja banoNangu nabo barareke. UMakgwayeja abuze uNangu bona kgani ngabe iinkungu zayizolo kuse ngomunye umlingo kayise na. UNangu alandule athi ebusuku umbhudangile uyise gade amuhle angalwi. Mhlokho uMaqhinga abuze uMakgwayeja bona kanti yini bangakhambe balapha abantu abagulako babethele nemizi? UMakgwayeja avumele phezulu. Nabantu bazakubona bonyana baqinisile ngombana napa baraga nomhlambi weembuzi. Okuhle godu kukobana iimbuzi abazozithola, zizakungezelela umhlambi asele banawo lo. Yeke bafike emakhaya sele baziinjinga zamambala.
MAKGwAYEjA: Heyi, uzakuthi uqeda ukuthengisa. iinyosezi uthenga ufulayi.
"Mzindlo wani, Maqhinga?" Kurhaba uMakgwayeja.
Iphukuphuku lokukwata lenza bona uMakgwayeja agijime kwamambala begodu angadinwa. Wabe atsaka indlela yoke. Nakathi ve ngeNdubazi akhangwe mumuntu eyama ezibukweni. Umuntu lo utlambuza kuphake amanzi. UMakgwayeja amfanise msinyazana abona nguMaqhinga.Azale ukukwata okurarako uMakgwayeja. Lapho-ke akasagijimi senga uphapha emoyeni. Utjani ububetha ngamadolo nangamazwanikazi amasese busiphuke nofana bulale umjeje kusale kwenzeke umtlhala. " nasiya intwele! Ngifuna ukuyibetha beyiginye ilimu layo." Lapho iimpumulo sezivuleke inga ngezepera. Isilevu sona sesithabalele inga yirharafu. UMaqhinga athi aseyama umlambo abone umuntu avela agijima inga angatjhiya umqasa uqothwa zizinja. "Hawu, nguMakgwayeja nje aphapha lo. Utjho abezimu bekhethu angazi ngingabathokoza ngani ngokungilethela isigebengu esinguMakgwayejesi. Ngizasikhombisa. ngazi singizwa ngendaba." Utjho nje uMaqhinga selaphefumulela phezulu ingani usathwele ithunganeliya elizele itjhwabatjhwaba kaMakgayeja. Kwakuhlaluka bona usilingeke khulu. UMakgwayeja wathoma ukurhuwelela asesekude, "Heyi, wena! umisa ihlokokazi erondo inga mgade! Yewizapha ngizokufundisa abantu Udlumbana ngisidlhayela sakho yi?. Uthi uthengisa umukhwa werhawuda kanti utjho nawuthengisa isigodo sakosigodo? Yizapha! Isigebengwesi. Gade uhlala ubagalaja. Namhlanjesi khona ufulathelwe bezimu bakho..." UMakgwayeja akhange asayiqeda ikulumakhe, uMaqhinga wabe asele aphezu kwakhe. Wase wamuthi bhi ngesilevu, Zahlala kanyana iimfeyisi ebusweni bakaMakgwayeja. Sekuzwakala, "Nangu unyoko! Nangu unyoko, nogogwakho" NguMaqhinga loyo. Bhusu phasi uMakgwayeja. Isilevu sanghwatha ihlabathi njengerharafu. 'Hawu! Hawu, wenzani yendoda! Jama. uMakgwayeja.
"Uyazi bona ngicabangani wena Makgwaye...
ISBN 0-7986-3166-X
"Unobangela?" UMakgwayeja afune ukwazi.
"Heyi, Maqhinga ndodekhethu, yizapha mani!" UMakgwayeja sele alise inyaweliya kwanjesi selagagadlhela uMaqhinga amjabulela. "Uyazi inga ngiyabhudanga nangikubonako nje. Yitjho, yitjho ndoda, izinto zithini nakunje? Yini sengathi uburhenge nje? Kgani ziinhlahla lapha zikhamba khona?"
"Ngazini?" Abuze msinya uMakgwayeja. "Uyazi ngathana bekunezinja lapha bewungeke wadabula wena. Bezizakweqela kanyekanye zibangelane ngamathambo akuwe la. " Ukhuluma nje usafile kuhleka uMaqhinga. "Mathambo wani okhuluma ngawo layo?" NguMakgwayeja. "A-a-a-a! Makgwayeja, miconto engangani yakho le? Utjho amabhurugukazi la afihle likhulu nga..." UMakgwayeja afuthele ipangela leya phezu koMaqhinga. Naye atjho ayilandela. Athi nathi uyambamba, obogu, acwile uMaqhinga. UMakgwayeja abambe iboda. Akwate ngokhunye kwanjesi uMakgwayeja. UMaqhinga abone bona kwanjesi khona uyigadange emsileni. "Kahle ndoda! Kahle Makgwayeja mani! Kanti wena awudlaliswa na?" Kurabhela uMaqhinga abamba izandla zikaMakgwayeja. "Ungidlalisa ngimntanakho?" Utjho uzilahla kuMaqhinga. "Jama mani, Makgwayeja! Qala nasilwako sizozithunuka. Jama ndodekhethu ngiyakurabhela." KuMaqhinga sekuphelile ukutlitlitheka, Uyayibona ingozi asele azifake kiyo le. Arage, "Agu, lisa ukufuthumela mani ndodekhethu. Mina ngiyazidlalela. Qala nje, kanti mina ngijame phezu kwani nje. Angithi ngijame phezu kwemiconto? Alo kgani ngibhedere ngani nje?" Awa, uMakgwayeja amlise ngelithi uMaqhinga uzakuhlala asinda. Atjhuguluke adobhe ipangela lapha iwele khona ayihlube. Usaphefumulela phezulu. Athi rhedlu imilenze kaMaqhinga Ome lihleko. Uyazi ubangayitjheji bona itshetlha kangaka. Itshetlha inga yagcinwa ukwezeswa ngunina asesemncani. Agu, noMaqhinga amrhelebhe bahleke bebalile iminyembezi omunye nomunye naqala amagwegwe womunye. UMaqhinga azwakale selasithi, "Awa, Makgwayeja, nangabe wawudlala ibholo, yayizase iziphumele hlangana nemilenzakho le beyingavinjwa lilitho." Bahleke. UMakgwayeja angene ngokuthi, "Suka, uyarhapha wena Maqhinga. Akhese ulise ukutlitlitheka inga umntazana osonywako. Khamba uyokufuna iinkuni sizokubasa ipangela le sidle. Kgani awukalambi?"
Ezweke uMaqhinga bona kufike umuntu wathi yinyanga ezokuthatha ikomayo yokwelapha ikosi ehlongakeleko. "Bekwayiwa nezindleni lekosi. Batjho ifike yakhuluma ikosi." Kutlhadlhulula umsana.
"Jama ngikutjele, mani! Wenziwa yini bona uthande ukungirhaba nje ngomarhabani nje? Uyalibona nelanga nanti liyatjhinga sisahlezi la. NguMakgwayeja loyo. "Nje khona umuntu uyokulalaphi nasilapha nje?" Kubuza uMaqhinga "Lisa ukubalabala inga usilukazi esikhutjhwe izinyo wena. Kuyini okusibhodilekokhu? Akusiso isikgwa? Alo uthi ikhona indlu ephala isikgwa? Lalela wena ngirage indabami ngiqede." Ahlathulule-ke uMakgwayeja bona nabavukako kusasa kuzamele ba khambe tle bangadlali ngombana kude enarheni abaya kiyo le. Kufane le bafike lapho nalitjhingako khona bazakubona kuhle bona amazindla ancangaphi. Kuzakuthi nasele kuthoma ukurhwaqela balunge emazindleni bayokwemba izindla lekosi. "We! Uthini Makgwayeja? Uyarhapha yi? Wakhese wakubona kusenziwaphi lokho?" UMaqhinga selethukile.
"Vele. Angithi ngikho lokho esikusophileko. Asikhambe ndoda nakhu selitjhinge tsopi nelanga. Sizakufuna indawana esikgweni nasele kurhwaqela silale." Awa, basikime bakhambe. Khese kuthule isikhathi kungekho okhulumako. Sebayakhamba nje abakatjhaphuluki. Bayazirhudula. Angithi basadiniwe ngombana gade bakgwakgwatha imini yoke le batjhinga le nale. Nokho bakhamba baqinisa ngombana nenyezi beyikhanya. kamnandi. Kuthe sekusebusukwaneni bangena esikgweni balala. Angithi sebatjhidela iimbandana ezizuma ebusuku nabaloyi. Ngombana bebangathembani balala baphahle umuthi. Babophelela izandla zabo zangesidleni emthini khona kungazukuba nokgama omunye ebusuku. Okhunye godu kukobana bakgone ukuvusana nakunengozi ebonwa ngomunye wabo.
UMakgwayeja amqinte ilimu. "Angeze yenzeka into enjalo. Ngabe akwenziwa litho. Wena ngikufuna ngaphakathi kweenkhonkhwani zakwami." UNangu abatjele bona milingo kayise le engenisa umlambo. UMaqhinga abuze-ke bona ayikho into engenziwa ukususa umlingo loyo na. UNangu athi ikhona. "Yini? Kuyini yi?" Kurhaba uMakgwayeja. UNangu atjho-ke bona nange uMakgwayeja angatlubhuza izandla za khe zombili ngemanzini abese umelula amazwani msinya ngezandla ezimanzi, umlingo ungathundubala. "Wo! Kanti nomlingo lo uthundubazwa lilize." Kutjho uMakgwayeja. Kanti utjho akakaboni. Batjhidele bobathathu emlanjeni. UMakgwayeja afunafune indawana enobuguqo lapha angatlubhuza khona izandla zakhe kanyekanye. Ngambala ayithole abe aguqe. Angithi naka amanzi eduze ngombana umlambo uzele. Asathi nathi utlubhuza izandla, sekuvuke isivunguvungu simwubule apheze awele ngemanzini. UMaqhinga weqa wambamba wamdosa. "Mh! Sengathi kuzaba budisi nje." Kutjho uMakgwayeja. "Ithi ngibuyele godu." Awa, abuyele. NoMaqhinga amgadange eenthendeni. Angithi uyibonile ingozi epheze yavelela umnganakhe. Afike aguqe uMakgwayeja. Hawu, amanzi selabohlile kazi. Nakaya kude. Nange uMakgwayeja angabhambalala ngamathumbu angawafikela. Ngambala enze njalo. Asathi nathi akawathinte amanzi, bezwe ngoNangu ahlaba ongangani umkhosi bona nasi ingwenya ngemva kwabo. UMaqhinga ase amurhorhi msinya uMakgwayeja. Umrhorhela eqadi. Ize ngomfutho ingwenya. sele ikhamise umlomo kuvele iinsarhakazi zamazinyo. Ithi iyathatha ehloko kaMakgwayeja ikhuthe. Kodwana idlule nesiqetjhana sendlebe. I ... i..., yini sengathi kuzakubhala nje. Khonokho bezwe uNangu selakhuluma ngelimu abangalizwako. Ukhuluma nje ubuthukana. Kgani uthuka abezimu bekhabo? Awa, babenethemba. elinjalo. Bahlalahlale basacabanga. bona kgani benzeni. Ilanga lona alikajami liyakhamba. Kubotjhwe indlebe kaMakgwayeja eliineleko. Kuthome uMaqhinga akhuthaza umnganakhe. "Akhe siye godu Makgwayeja." UMakgwayeja akasenamlomo. Urarekile. Awa, asikime. Ezwe bona indlebe iyaqaqamba kwanjesi. Aziqinise. Ehlele ngemlanjeni. Afike abhambalale godu. UMaqhinga yena uza ugeda amatje amabili amakhulu. Afike awabeke malungana noMakgwayeja. "Wenzani kwanjesi ngamatje la, Maqhinga?" Kubuza uMakgwayeja ngomoya ophasi. Awa, yakhe ingqondo ayisafuni ukusebenza. Selathembele kumnganakhe.
Ujamile-ke uMakgwayeja ulindele nasi indoda itlambuza emanzini yeyama umlambo iza ngakuye. Alimuke bona kunento indoda le eyibhade ngekhwapha. Awa, alinde. Nayitjhidelako indoda le, uMakgwayeja ayibone bona sengathi ilambile ngombana naku umlomayo womelele sebe unamagazuka. Umhlophe twa. Sengathi yakugcina kuthangi ukugoma. Phela indlala sigobamagagu. Nomrhali imbeka phasi. Ikosi nomuntu otlhagako kuyafana nakuqalene nendlala. Indoda ezako le seyirhudule amehlokazi abovu iqale ithungana eliphasi phambi kukaMakgwayeja. Nayicabanga bona mhlamunye linokudla beyizwe seyilambe khulu. izwe kutlwetlweza iinrhwerhwe ngemathunjini. Nakunento egonywako ngethungeni begodu indoda le imdima, awa, kuzakwephuka imikhono. Kazi indoda yeenrhwerhwe ngemathunjini le nguMaqhinga loya esimtjhiye aya eTshwana. Enjephana gade ayokwenzani lapho? Napo-ke bahlangana.
MAKGWAYEJA: Alo uwuthengisa malini? Ngineembuzi ekhaya.
KwaMabhengela kukhanyiswa ngegezi. Yeke kukhanya nebusuku. Ungadobha isicobotjhelo phasi. Awa, kwewukwe kupanululwe iinkomo ziragelwe ngesibayeni sazo. AboMaqhinga nabo napa hlangana bayalekelela. Umthjayeli athi uyabaqala ararwe'ziinthimba'abazembethekwezi. Tjhe, mabhurugu aqaliswe phasi. Alo, kgani kuba yini?
Ngelikade ayithome-ke indabakhe uMaqhinga bona isikhulweso sakhe samtjela ngendaba yokuthi ephasini lebuThonga kunomakekerembe wenyanga ethwalisa umuntu abe netjbudu. Aphethe ngokuthi batjho sele kunemicu yabantu ngeTshwana ababuya kiyo inyanga leyo. Awa, batjho bakhwela imirhubhe yeemodere. Izinto nje ezininana nendlela. Amasupha wabo-ke, batjho azele ayaphalaka. Avuke uMakgwayeja naye ahlale aqondame aqale uMaqhinga ngemehweni. "Nakho-ke engikufunako wena Maqhinga. Into nje ngibona sengathi ulitjhapha wena mswekhethu. Awukwazi ukumtjela kuhle umuntu indaba. Qala nje, sewayithi hloko indaba yenyanga wayflisa ingake zwakali bona inyanga leyo ikuphi, kufikwa njani nakuyiwa lapho nokuthi ikomayo yimalini nasele imthwalisile umuntu. Qala sele ugijima neembayibayi zeemodere."
MAKGWAYEJA: lye, ukhweze abantu.
Napaya aboMakgwayeja banomnganakhe uMaqhinga badundubala intatjana basiya kwaSkokoro. USkokoro lo yinyanga eyaziwako bona ayikhuthi kezokuphengula. Bathe nabasuka ekhaya kwaba nabanye abafune ukubaphekelela kodwana uMakgwayeja wala. Ngikho nje uMaqhinga selezwakala ambuza. "Makgwayeja, waleleni bona amadoda amabili laya asiphekelele?" "Awa, awa Maqhinga. Angeze sayenza into enjalo. Siphekelelwe? Kanti batjho thina asiyazi indlela eya kwaSkokoro?" Kufutheka uMakgwayeja. Arage. "Uthi uyabalimuka nje abantwaba bona abakezi ukuzosithokozisa boke nje? Kunabanye asele badose iindlebe abafuna ukuzwa bona ekanyeni umhlambi weembuzi lo gade siwuthethephi. Angazi nofana khewangibona lokha nangibhodela ngemva kwendlu ngisayokucitha amanzi na." UMaqhinga athi umbonile. "Arha-ke Ngithe nangibandamela ezitheni ngombana benginqophe ukuyokusithela kizo, ngezwa amezwana akhulumela phasi ngemva kwesitha. Ngabeka indlebe. Omunye uthi batjho iimbuzezi sizebe ekhuweni elakhe ukuyela ngeMedlhela. Yeke batjho kufike abantu bekhuwelo ebusuku bazozithatha iimbuzi. "Utjho abantu, azakhe bayidhoge into abayitjhoko." Kutjho uMaqhinga avanganise ukumoyizela nokusilingeka. "Yena othi iimbuzi sizebile loyo, wakhese walibona kuphi ikhuwa elithi nalithola ipahla yalo egade yebiwe limlise umuntu eliyithole kuye? Angithi ngesikhuwa isela libanjwa ngomthwalo. Alo, thina lisitjhiyeleni batjho lingayosibophisa." "He ... ! Maqhinga, nangabe likhuwa elithethe iimbuzi, alo uthi alikayokubiza bakwamdanyana? Yeke sizase sibone sebasiwolela ngesithuthuthwini sabo samavili amathathu. Maye, mina! Kazi ngiyayesaba intweleyo." UMakgwayeja selajamile kazi asakhambi. Selabona inga kungase kuthi ve amapholisa ababambe.
"Makgwayeja, uyarhapha na?" Kubuza uMaqhinga selasilingeka ngombana nangu umnganakhe selatjhingisa ilanga kanti nenyangeni abaya kiyo le kumlenzana. "Wena wazi bona sizebile iimbuzeziya? Angithi siziberegele? Alo, kgani wethuswa yini? Asikhambe mani! " Kukhahlameza uMaqhinga akhamba. Awa, nomnganakhe amlandele. Kutjhe iinyawo kwanjesi. Bathulile. Omunye nomunye usazibuza bona iimbuzi ngaziyephi. Alo zikhambe zoke? Amaqutjana wehlabathi yefukwana la wona kgani ngabe atjhoni? Bazibuze baziphendule. Bathule nje bayagadanga tle abadlali. Kuthi ngemva kwamadina bavelele emzini wenyanga uSkokoro. Awutjelwa mumuntu bona kuyasuthwa emzini lo kuyazitjho. Kuneembayakazi kanye neenhogo zeemfarigi ezinzima. Ecabazini kubila iinkukhu, amadzinyani, amadada kanye namagaliguni. Kunegaliguni lomqude elibukhali kangangani. Lakhe lathi ukubavikisa bangakangeni nesangweni aboMakgwayeja. Esikhundleni sobana kukhuzwe izinja bona zingabalumi kwasuka omkhulu umberego wokuqothana negaliguni. Lapho-ke selikwate selilengise ithimilakazi lalweli selipheze lirhula phasi. AboMakgwayeja balunge ebandla, bathokoze bamukelwe. Kulapho-ke lapha bezwa bona inyanga isayokubethela ndawana. Awa, bahlale bayilinde. Baphiwe nokudla bagome. Banengi asele balindele inyanga. Lithe ilanga nasele lilengela eentabeni yafika inyanga ikhamba nomthwalirasu wayo. Wawungabafuni abantu abadiniweko. Lokho kwakuzitjho bazikhambela nje. Bafika balunga ngendlini yokwelaphela. Base barhamula amarhewu inyanga yathi abangene mantanzi ngombana babuya kude. Inyanga yathatha irasu yakhupha imbaluko, eyenziwe ngesikhumba seqaqa. Yavuthela, yakhuhluza ibubula, yarhatjha iindawula. Yathula yaziqala isikhathi ikhulukhuluma nazo. Ithe isuka yayiqala uMakgwayeja yambuza bona uzokwenzani kiyo ngombana naye yinyanga nje. UMakgwayeja waphendula ngokuthi umregu akaziregululi. "Anginandaba nalokho mina. Ngibuza bona uzokwenzani kimapha ngombana iimbuzi uyazazi bona ziyephi?" Kubuza uSkokoro selathimule bewathimula. "Niyaganga. Yeke nizakuganga benigangele abangagangelwako. Uyazazi bona iimbuzi ziyephi." Abuyelele godu uSkokoro aqale uMakgwayeja owabasele anjengekukhu enethiweko.
8. Umrhobholo Awunambuyiselo
"Hayi, lisa ukungihlekisa wena." Kutjho uMakgwayeja selaqaleka imumuntu ofuna ukuhleka kanti gade ararekile. Asathi asahleka sekuthi tjhazi ilifu elinzima, nakakhumbula egade kusenzeka kuye ebusuku. Ezwakale selasithi, "Yendodekhethu, akhe sihlale phasi ngikudembele engikubone ebusuku. Ngikhumbula kuhle kwanjesi bona wena akhange ubonento ngombana gade urhona kudume intatjana leya." Atjho akhomba tjhubelo uMakgwayeja. "Uyangirhwayela, uthi ngihlale njani iinkhondo ziqedwe nguMkhwephetjhe nje." Kubalabala uMaqhinga alinga ukuhlala phasi kodwana kwabhala ngombana athunukala. "Alo, kgani sihlale bubhambalala?" NguMakgwayeja loyo naye akekulu ipi yokuhlala phasi. Bobabili baphethe ngokubhambalala. "Etjhu! Nanti ibhurugu lingikhubaza!" Kurhuwelela uMaqhinga. "Agu, Maqhinga lisa ukulila inga umufazi nje." Kukhalima uMakgwayeja naye akekenisile ngesibanga sobuhlungu. Kodwana bazakwenza njani nje? UMaqhinga avele neqhinga lobana kungabanjani nabahlubula amabhurugu abathunukako la bazihlalele bhunubhunu. Ekanyeni besabani kanti ngombana madoda bobabili nje. Bathi bayahlubula amabhurugu athi'ngeke'. Anamathele emancebeni. Yeke sele akokorene. Awa, kubudisi nakunje. UMakgwayeja abuze bona bazawahlubula njani ngombana naka mabhurugu layo anamathele nje. Omunye athi bhedere bawathambise mantanzi. "Sizowathambisa ngani?" Kubuza uMakgwayeja. "Asikhambe siyokuhlala nofana sizihlikihle ngombethe." NguMaqhi nga loyo. UMakgwayeja abuze bona abantu abazukubabona na. UMaqhinga athi babhodele ngemva kwerubhi ncangapha kunganamizi ngakhona.
ngelijwelo ngiyafa.
1. UMaqhinga Ubedlha Umukhwa
Baqalane. Bacimelane amehlo baphakamise iinthupha. UMaqhinga thatha ithunga lakhe leenyosi wazinghwatha ngesigobho asinikelwe nguMakgwayeja. Wathokoza wadla akhamba. Kazi selabuyela emlanjeni. Weyama. Wanele wasithela. wasuka ngebelo. Ingani iinyosi sezimqinise amadolo. Alwatjhuzele kwamambala angadlali. Ukhahluzeka ngaka nje wenzela bona athi uMakgwayeja alimuka bona umukhwa werhawuda umhlobani,selakude yena Maqhinga. wakwaDlaphasi. Uthe selabona bona nokho sele akude neNdubazi, wathi akhe ahlale phasi emthunzini aphumule khona azakhe athi lwatjhe godu iinyosi. Nambala waqalaqala wayibona indawana ehle emthunzini, wahlala phasi. Wanghwatha godu ngesigobho wadla. "Agu, zimnandi iinyosezi. Umuntu nazidlako kuthi cosololo emphinjeni. Ziyatjhelela. Umuntu uzakhe aphumule kubangelwa nguNaMaridili itjhada." UMaqhinga ahlome isigobho eenyosini, asibekele ithunga. Aqethuke athi usaphumula kancani. Udiniwe ngombana gade agijima. Wakhe wathi ukucabanga asabiza ubuthongo. 'UMakgwayeja nomukhwakhe werhawuda uzase ayihlole. Akhenge kutjho mina bona akgwayejeke ingqondo. Kanti bengiyingilozi yokurhawukela isidlhayela esinjengaye nje.' Zwi ngobuthongo. Emva le uMakgwayeja naye wathi angacima ilihlo langancanye abe aphakamise isithupha, wathatha umukhwakhe werhawuda wagadanga eze ngayo. Uthe angasithela wasuka ngebelo wathokoza abezimu bekhabo ngetjhudu engaka lokumupha irhawuda ngetjhwabatjhwaba eyezeswe ngeliju leenyosi. Afikelwe kuhleka uMakgwayeja, "Ge-ge-ge! Ngahleka mina Makgwayeja! Akangazi, ungizwa ngendaba uMaqhinga. Ngikgwayeje ingqonjwanakhe yakgwayejeka. Wakhese wazibonaphi yena iinyosi ezinengi kangaka? Kazi batjho ngithenge umukhwakhe ngemalikazi enengi. Udlumbana bona imali le imila emgogodlhenamapha. Ithi umuntu akhe alale aphumule." Eqe ajame ngeenyawo uMaqhinga. Kanti ubhudanga kunomuntu omhlale ngobhongwana. Weqa nje selamanzi qhi yingurumela selahlawe amehlo angaka. "Tjhe, ngiyabhudanga. Kuyini kodwana ngibe nebhudango elimbi kangaka? Kgani lingihlolelani? Agu, indabami yokuphila ngamaqhinga le, langelinye izangilethela ubudisi. Qala nje ngigalaje uMakgwayeja. Kazi umrhali lo wejayelene nabeSuthu. AbeSuthu banemilingo eminengi. Alo-ke, akunamuntu omkateleleko bona athathe umukhwa loya yena anginikele iinyosezi. Tjhe, ziphi nje! Akhe ngithi qabu godu. Alo uthi zimnandi ... zehla ngesiphundu." Ahlale phasi abe atjhidisele ithungana leenyosi kuye. Alisibukule. Atsomule isigobho njengombana sewasihloma eenyosini. "Hawu, alo yihlabathi ebuyaphi-ke le?" Kurareka uMaqhinga "Akhenge ngisikgwathise phasi nje isigobhesi." Ahlohlele isigobho ngeenyosini sitjhinge khudlwana. Asikhuphe sakunghwatha. Isigobho saphuma sizele swi ihlabathi. Wu, uMaqhinga... Wethuka kwanga ihliziywakhe izakujama. Hayi, ithi ngighwathe godu Yaba ngisweso.
Nabafika emlanjeni amadoda la angena nabo emanzini. Amanzi athi nafika emadolweni wawo, isiguli sibekwe phasi. UMaqhinga wathi nagadanga phasi ngemanzini wezwa inga amanzi la abetha isizunguzungwani ngaphasapha. Uthe natherezela inga uyawa wezwa into imkhankhuna, imphakamisela phezulu. Wazibona inga uyathaya. Tjhe, akathayi uphezu komgogodlha wengwenya omaguzuguzu kangangani. Wavele wabhambalala ngombana wabona bonyana amaguzuguzu la azomthunuka. Kuthe kusesenjalo wezwa anethwa lizulu elinamathosi amakhulu kangangani. Abetha kabuhlungu inga sinanja. Ingwenya ifike imuthi khithi ngaphetjheya komlambo. Athi usathi uyasikima kufike engangani ifene. Imbambe ngesandla esisodwa imphosele emhlana, ziye. UMaqhinga anamathele, phezu komsila. Uthi kurholobha lokhuya! Nasele bathe gadu emlanjeni, ikungu iphele. Ibe khona abona kuhle. Lapho-ke selethuke bekwaphela nevalo. limfenezi zinengi. Azigijimi kwalapha, inga ziyaphalisana. Ezinye zirholobha zitjhinga ngemlanjeni ziphambana nezikhuphukako. Nabafika esangweni lokuthoma imehlise ifene. Kunabantu abane ngi-ke lapha. UMaqhinga elule intamo afuna umnganakhe ngamehlo do ukumbona. Khonokho ezwe bhi ngesandla. Nathi mehlo suka - alo umsanyana ombamba ngesandla esinamandla, kangakesi ubuyaphi? Tjhe, nathi uyamqalisisa, afeke! Ingani isilevu sikhasa phasi. Kgani msanyana onjani lo? Amebe godu. Awa, mdala umuntu lo. Kodwana mfitjhani ulingana nomsanyana. Kazi athome amkhahlameze. "Heyi wena Makiga, ugayibayi kutayaja yapa. Ashikambishe kuyavaywa ekaya kwaJomba." Kazi kutjho njalo kuyamdosa. Akumandla! UMaqhinga azibone selatshetshatshetsha ngemva kwakho inga mntwana. Khona kubeka amaqhana amafitjhani. Kukhambisa inga akusagadangi phasi. Madoda! UMaqhinga seladiniwe kwanjesi. Selasalela, ngemva. Kuyamdosa Selelule isandla nasiya le kude. Selebe amfitjhani. Agu, abadlumbane bona kgani akazukuruthuka umkhono nje. Napaya bayokukhokhoba kelinye isango. Lapha kuneempundukazi eziphahle isango. Ekugcineni kweempundu zombili phezulu kunamathambo weenhloko zabantu. Kunento ekhanya ngaphakathi. Yeke kubonakala. kuthi lokoloko eentunjaneni zeempumulo, nezamehlo. Kubonakala namazinyo asoloko akekenisako. Ethuke lapho uMaqhinga ahlengezele umzimba woke. Selakhumbula isipuku sikaMakgwayeja sejasi enzima. Uyathalaza. Alo kuphi? Uyadoswa abe awunduleke inga uzakuwa. Kubelesele lokhu okumdosako, "Ashikambe mani Makiga. Yekeya ukutayaja kushekaya yapa." UMaqhinga ezwe inga kunento emthintathinta iinthendezi. Agu, eqe aterebhule abe alinganise nomuntu omdosako lo. Bakhambisane kwanjesi. Yena usuyakhamba nje abe akazi bona kuyiwaphi. Sesasithi ukufa kuphola. Khonokho veliyani okhunye okufitjhani ngamandla. Kuqine inga bekugigwa ngaphakathi kwegigo. Obogu! Amafinogwana anje wento! Amehlo angemgodini ngaphasi kwamagobhokazi. Ipumulo ithe pata yazala ubuso. Umlomo wangaphezulu ubhenukile yeke kuvele angangani amazinyo! Wu, kuyesabeka-ke lokhu. Kumuthi bhi. UMaqhinga awunduleke inga yimbaphiri iphetjhulwa mumoya. UMaqhinga atjho ngehliziyo athi, 'Ngimdala nangingaka! Utjho iindaba zokufuna ukuphila ngamaqhinga..? Ngikuphi-ke namhlanjesi?'Wase waphetha ngemibuzo enganaampendulo, leyo. Agu, kutjhingwe phambili. Lapha bakhamba khonapha kumanya inga kuphalazwe amanzi. Uthi abazukutjhelela nje? Ngaphakathapha akusibomfitjhani bayaphambana wena owabona amagenge abuthelela ukudla kwawo akusa emgodini. Hayi-ke yoke imihlobo yemikhambo ilapha. Babodwa abatlhayela imilenze le. Yeke nabakhambako ngutjhinge-vumbu, tjhinge-vumbu. Abanye ngabapharuma inga ziinrhwerhwe. Akusatjhiwo litho-ke ngabagobene amadini la. Yeke-ke babetha eminye nje imikhambo erarako. Boke nje bayaberega. Abe akakho okhamba kancani. Boke barhabile. Okurarako kukuthi akakho otjhayisa omunye. AboMaqhinga balunga ekumbeni ekulukazapha. Ngokuphazima kwelihlo wazibona selembethe isudu yesirhwerhwe. Nathi uyethuka, wapharwa ngerogokazi elikhulu. Asararekile, wezwa ilizwi ngemva kwakhe limkhahlameza bona embathe abophele irogweli ngemva. Naqeda lapho uMaqhinga kwabe kwathi akahleke naziqalako azibona inga mntwana omncani nembethe irogo lokulala. Liwubazela lifika eenyaweni. Ahleke! Kuphi? Wundu, napaya sebanqophe kelinye isango. Lapha-ke uMaqhinga wapheze wayatha nakabona umfitjhani omhlophe kangaka. Wabamhlophe twa neenhluthu zakhe. Kgani kuluphala, nanyana uthelwe ngepende emhlophe? Wu! Amemukele amhlalise ngemva komuntu owabasekugcineni yaba nguye wokugcina kwanjesi. Bababanengi balandelene umjeje. Kuthatjalelwe phezu kwesikhumba esitjhidako.
6. Ezindleni Lekosi
"Yeniphenduke nina! Lisani amasela layo, azakuthomana nabanamehlo phambili." Kurhuwelela induna yamabutho. Bawolele imali eyabe isele irhatjheke phasi bazikhambele. UMaqhinga wagijima ewusa isikgwa ngapha agugudlhele imali. Uthe nasele akude, wathoma ukukhamba kancani. Wakhambakhamba iba- ngana waqalaqala indawana ehle wahlala phasi waphumula. Wathoma-ke kwanjesi ukubala imali ayinghwathileko leya. Wayibutha wayihlohla ngeenkhwameni azazi bona azivuzi wahlala acabanga. Wacabanga isikhathi eside. Uthe nasele athi uzakusikima akhambe, sewezwa kukhwatjhakhwatjhaza ngemva kwakhe. Wethuka uMaqhinga wahlanganelwa yihloko. Kgani ngayini leyo? Sibandana esizomudla nofana mabutho wakwaMkhwephetjhe azombulala? Lapho-ke selaqondeme ulindele ukubaleka nakukgonekako. Athi asahlahle amehlo aqale ngapha kukhwatjhaza ngakhona, abone ihlokwana kaMakgwayeja ilungulunguza. Abone bona umnganakhe uyakhukhutha. Kwale bona azibambe uMaqhinga, "Ngapha! Yewize ngapha Makgwayeja." UMakgwayeja wapheze wawela phasi livalo nezwa kukhuluma umuntu eqadi kwakhe kanti yena akaboninto. Wezwa inga umongo ukgadzile ngaphakathi kwamathambakhe. Ngelikade yabuya ingqondo. ilizwi elihlebakweli sengathi uyalejayela. Avuse amehlo athomane noMaqhinga amkhwaya ngesandla. Atjhinge kuye. Afike azilahle phasi. "Heyi, kodwana ungethuselani kangaka?" Kubuza uMakgwayeja aphefumula khulu.
llizwana lokuthokoza
Bathi bayavungama abantu, "Khsh! Sikuphi kanti lapha? Alifuneki itjhada lapha." Kukhuza iduna. Lirage, "Sekungawe-ke muntu wokukhamba." Atjho aqalise enyangeni.
5. Ezindleni Lekosi
First edition, first impression 1991/07 second impression 1991/11 third impression 1993/01 fourth impression 1995/01
UMaqhinga athi ufuna ukuhlala phasi, zale iinkhondo. Ezwakale sela rhuwelela, "Etjhu! Makgwayeja, akhese uzokuqala bona kanti ngincinzwa yini ngemvapha! " UMakgwayeja ogade alulana nentamo alunguza ngaphandle ajike agege nerubhi alunge kuMaqhinga osele aguqe ngamadolo. Afike athi uyakhothama khona azakubona bonyana uMaqhinga uncinzwa yini, ezwe kuye emararhweni kubuhlungu inga kurathuka inyama. "Ethju! Kazi ngisikwa yini kangaka?" Kulila uMakgwayeja. UMaqhinga avumbuke msinya lapho agade aguqe khona selararwa mnganakhe olila kabuhlungu lo. "Qala le khengibone bona usikwa yini Makgwayeja. Babake! Babake! Babake! Yini engiyibonako le Makgwayeja? Kazi ukhubazwe yini ka ngaka! AmaDlhari! Akusikhona ulimalako ni. Kade ulimele. Qala nje ibhurugu linamathele eengazini esele zomelele. Li..., ulimele umntabantu lo!" Kubabaza uMaqhinga. UMakgwayeja athi uphatha ngesandla kube buhlungu alise. Athi uqala isandla sakhe abone sizele iingazi. Azwakale selasithi, "Makgwayeja akhese uqale kimapha bona kunjani Uyazi sele ngifikelwa ngomunye umzindlo. "Wu! Wu! Wu! Maqhinga, akusenamararho kuwapha ni. Inyama ihlephuke kwapheze kwavela amathambo. Kanti besidliwa yini kangaka? Sengitjho nenja ayimlumi bunjesi umuntu. Alo, kgani ngasikhutjazwe yini?"
"Ngelethu!" Kwenanela abanye, Avele omunye athi, "Akafe! Khona nje siyaphi? Uyabonakala umuntu lo bona akasiyo inyanga. Ngugalajani nje lo ozokweba imali yabantwana bekosi."
MAQHINGA: lye! linyosi. (Utjho uyazikhomba uyatjhidela. Nghwathiya ngesandla ... emlonyeni.)
Ngesikhathesiya uMaqhinga amajadujadu nokubedlha umukhwa ngale kweRholweni kunokwakwenzeka ngale ngakwaDlawulale. KwaDlawulale kwakusakhe imizana emaqalanga, omunye ulapha omunye ulaphaya. Ukuyela ngemaphethelweni womuzi hlanu kwesikgwa, kwakwakhe omunye umuntu: uMakgwayeja. UMakgwayeja wayephila ngokufuya iimbuzi nangokuzuma. Wabaselaziwa ngekgono lakhe lokuzuma nokuthengisa iinkhumba zeembandana. Ngesikhatheso abantu babazifuna kwamambala iinkhumba. Angithi babenza ngazo amabhetjha, iinthimba, imikgadi, nju. Langelinye uMakgwayeja aseluse iimbuzana zakhe wazithela phezu kwesirurhu seenyosi. Alo uthi yayibunengi beliju lobuya. UMakgwayeja wajabula bewagida kancani. "Wu! Kazi ngizakwenzani ngeliju elinengi kangaka? Jama! Arha, nanti iqhinga elihle. Ngizolithatha ngiyolithengisa eTshwana. Awuzwa-ke! Enjephana khengezwa bona abantu bemadorobheni abanalo iliju kanti balifuna kwamambala. Wu! lqhinga elihle kangaka! Kodwana kubayini bengingacabangi ukuthengisa iliju kokokhu? Ngabe sele ngikhomba ngophakathi. Baqinisile abathi'intandani engafiko ilinde umnono'." UMakgwayeja uzikhulumela yedwa. "Agu, nakhu sengilibele, kukhuluma esikhundleni sobana ngiberege." UMakgwayeja athi ru, alunge emzinakhe. Abuye nomgqomu wokufaka iliju. "Wu! Itjhudu elingaka! Sengathi ngiyazibona izandla zami sezizele imali." Atjho aziqale izandla zakhe ezasele zifutha kutinyelwa ziinyosi. Wathoma-ke ukulivubela ngemgqonyini lazala swi. UMakgwayeja wathwala umgqomu wakhaphuzela asiya kwakhe. Wafika wafuna amathungana. Elinye nelinye wapheze walizalisa ngetjhwabatjhwaba eswe. Kwathi ngaphezulu watsuruzela iliju leenyosi azaliselela amathunga. Athi uyaphakamisa, wu, akusibudisi lilitje. Ekanyeni iliju limele libe budisi. UMakgwayeja waphuma khonokho emzinakhe athwele amathungana amabili. Wababonakala imihlathi iqotha iindlebe. "Bangizwa ngendaba! Ngizabakgwayeja iingqonjwana zabezi, bavuke sengidle phasi mina Makgwayeja. Nakuyimali yona ngizabe ngiyinghonyile. Ga-ga-ga! Nangibuya lapha akunamuntu ozangithinta athi ngiyokwelusa. Ngizabe ngizidle]a imalami begodu ngingatlhogi litho." Ukhuluma nje akakajami. Nelanga nalo liphethe yalo indlela. Alitjhisi likhupha unonkgadanyana ngemgodini. Ingurumela sese izigelezela nje kuMakgwayeja. Edlula hlanu komlomo ayidose ngelimu njengekomo. Ngapha asele adinwe ngakhona mathungakazi awathweleko la, selazaza bona uzakufika eTshwana. Sesafisa inga kungavela umuntu athenge nanyana lithungana linye. Eliseleko uzakubuyela nalo, ekhaya abe alithengise nasele aqede imali yelokuthoma. Lithe nasele liya emadineni, hawu, nasi iNdubazi. Agege ngayo selalunge ezibukweni azakweyama kilo. Athi asagega abone isithukgwana sesikgopha. Akgurumejele elinye ithungana leliju ngakiso. Nanyana li valwe ngho nje, iinunwana zona angeze zafisa ukulikhotha. Awa, akunamlandu nazo ziyadla. Ekanyeni aphi amasimu lapha zilime khona? Nasele ayokufika ezibukweni abone kunande kulunguza ihloko yomuntu ncangale, komlambo. Isithele godu. Awa, kunomuntu azokuhlangana naye. Mhlamunye naye ujarhele ezibukweni. Uthe nakathi ve ezibukweni, tjhe, nangu umuntu loya. Naye uyeyama. Awa, ajame uMakgwayeja amlinde. Abeke phasi ithungana azibambe idini. Udinwe ufile.
"Maqhinga, uyarhapha yi?" Kubuza uMakgwayeja selathoma ukuhlengezela ngesibanga sevalo. "Ngirhapha njani?" Kuraga uMaqhinga. "Wena uthi sifike njani emazindlenapha yi? Usawakhumbula nje wona amazindla la? Ngawekosini uMkhwephetjhe lapha wangingcwaba khona."

1. UMaqhinga Ubedha Umukhwa
"Alo ngiziliseleni? Kanti asisakhambi nazo?" Kubuza uMaqhinga ararekile. "Angeze sazitjhiya iimbuzi." Kutlhadlhula uMakgwayeja. Arage, "Enjephana wena Maqhinga usakhe emarubhini. Lisa-ke uzangaboni kanti. Mina ngifunde likhulu ebuThonga." Atjho aqale uNangu owaziqalela le amoyizela. UMaqhinga arareke. Awa, bathome bakhambe sebadobhe yoke imithwadlwana yabo. Sebathi nabanjayaya, athome uMakgwayeja, "Ngilandelani mbuzi zami, ngi landelani." Hayi, ibelo elasuka lapho. Yaba bugidigidi iimbuzi zehla ematjeni egade sele zikhwelele kiwo. Zeza zigijima zabe zafika eduze kukaMakgwayeja owakhamba azithwalele imithwalo yakhe ngesinye, isandla. Ngesinye abambe ulanga-phuma-sikothe wakhe. UMaqhinga samrara isenzo seembuzesi. Wathi nathi uyabuza, uMakgwayeja sewathi, "Awa ndodekhethu, yose uyibambe khonapho." Bakhamba babe bafika emlanjeni uMkhombo. Bagegagega bafika ezibukweni. Bathe nabathi bayeyama hawu, kazi umlambo lo uyangenisa. Uza neenkhukhula. Awa, bakhuphuke bagege godu. Bagega nje balunge ngesewula. Angeze baya phela ngetlhagwini ngombana kunezibuko elikhulu lapha kweyama khona iingulani zikaZomba. Angeze baya lapho ngombana abafuni ukubonwa. Behlayehle babone elinye godu izibuko. Batjhidele balungisele ukweyama. Umlambo uthome ungenise. Hawu, kanti yini? Umlambo ungenisa njani nezulu lingakani nje? Mh! Mraro. Badlule godu. Nanti izibuko. Ibe ngisweso. Obogu! Barareke-ke kwanjesi. Athome uMaqhinga, "Makgwayeja, uthi uzitjhiyile nje iimbuzi eziyikomo kaZomba?" UMakgwayeja avume athi uzitjhiyile. "Utjhiye zingaki?" Kubuza uMaqhinga.
"Awa, yena ilanga." Kuphendula uSikweni. "Okungiqeda khulu kukobana'ilanga'lakhwelo seliyokuthathwa mdodovu weqhegu onjengoMakgwayeja. Ngathana ubathathwa lisokana bengizakuqola." USikweni aphendule ngokuthi kutjho khona bona uMakgwayeja unetjhudu. "Nanzo-ke iinhlahla zakho lapha sezisebenza khona."
UMaqhinga yena wahlala watjhigama. Kwakunomuntu omunye ohlengezela, kangangani. Kwathi ngamadina webusuku, yabakhona uMaqhinga afika emnyango wendlu lapha isikhumbesi sitjhida sibasakhona. Vulekiyani umnyango. Angene. UMaqhinga selahlahle amehlo angaka. Ngendlinapho wase wabona isilukazi esidala esitjhwabeneko esinelihlo elilodwa elingangelekomo, Sathi naselula isandla sithi siyambamba, wayatha. Naphaphamako ekuseni wezwa umzimbakhe ubuhlungu woke. Wu, uzele iingazi woke nje. Ngesirhodlweni abangakiswesi kuzele iingulani zithe swi. Zoke zilele phezu kweenkhumba. Kunuka kuthi phu. Zalala imini yoke kunande kuvuka ngamunye. Ngemva kwamadina uMaqhinga naye wezwa umzimbakhe ubuya. Wavusa ihloko. Waphosa amehlo. Laphaya ehla nesirhodlo wabona kuqondeme iqhegu lefene libaqalile. Ovukako liya kuye limnyenyeze ngesihlahla. Awa, lithi lingenza njalo kuMaqhinga abe azizwe sele ancono kwamambala. Ifene leya imsikimise imngenise ngakesinye isirhodlo. Alo uthi bubuhle lobuya! Maye kuhle! Hlangana nendawo kunomuthi omkhulu onomthunzi omnandi. Kwendlelwe iinkhumba phasi. Eqadi komuthi lo kuyabonakala bona bekuhlezi umuntu ngombana kuneentwana ezithile. Umfitjhani owamemukela ngapho wamhlalisa esikhumbeni waqala ngemthini. Awa, wase watjhigama. Wambona amqala amanzinzo la athintitha ihloko wazikhambela. Irogo agade alembetheliya abe akalazi uMaqhinga bona liphelelephi. Asahlezi, wezwa kubetha umoya omnandi owenza ihliziyo ithakase. Wezwa sengathi kukhona okubetha umlozi emthini. Athi uqala phezulu uMaqhinga angabonanto. Sekuthi ngemva kwesikhatjhana abone kunyibilika engangani inyoka emthini. UMaqhinga aphenduke isithingithingi angazi bona kufanele enzeni. Yehla inyoka yaya kuye. Yafike yamkhotha umzimba woke. Wasala amuhle inga ubahlanjiswa ngamanzi, yabuyela emthini. UMaqhinga wayiqala beyatjhingela phezulu. Ngehliziyo watjho wathi namhlanjesi umbonile uZomba ahlala amuzwa ngendaba. Asazindla ngalokho wethuka sekungena umfitjhani loya omhlalise lapha. Wafika wamembesa ngenaka labezimu elihle kangangani. Wamlungilungisa waphuma wamtjhiya yedwa godu. UMaqhinga warareka-ke kwanjesi bona nalungiswa kuhle kangaka. nje alo, kgani uzokwenziwani godu. Awa, emzimbeni khona, selazizwa ancono khulu. Ngemva kwesikhatjhana kuvuleke isangwana ebe lingabonakali. Kungene abomfitjhani ababili badosa okuthile. Awu, suka mani. Uthi bahle. Bembethe ngokufaniselana. Tjhe, badosa indoda ethi ayibe hlangana nje ngobudala. Nayo ivunule iphelele ngezayo zabezimu. lhloko le igudiwe. Yeke iyamanya. lbotjhwe ibhande lengwe nokhunye okunengi okuyekethela. ebunzini. Entanyeni nakhona kuyayikizela. Kwathi malu . nga nethambo lesifuba kwalenga umzwezwekazi womkukurumbu. Emahlombe ibeke inakana labezimu elirutjelwe ngobuthakga bamambala. Esifubeni kwelakanyene amabhande weenkhumba. Kiwo kulenga iinthukulwana zeenhlahla. Nesineyifu sikhona hlanganapho. Okwarara uMaqhinga lisungulo elalingene ngakilentunja yepumulo layokuphundlukela ngakileya. Kesingenzasi akubonakali kuhle ofana uvunule ibhetjha nofana sikhwetjhi ngombana nangu uhlezi phasi umuntu lo. Ezinye izitho zomzimba ezingakembeswa zona ziyamanya. Uhlanzeke kwamambala umuntu lo. Abomfitjhani bamdosa ngesikhumba babe bambeka endawenakhe ngaphasi komuthi, bakhamba. Basala bobabili noMaqhinga. Nanyana anzima inga wezeswe ngomsizi wepoto nje umuntu lo, awa, nokho akesabeki yena. Uqaleka anobuntu. Wahlala wanzinza kuhle. Warhedlula uMaqhinga kanye wazibhemela igwayi lakhe. Wathimula kwaba kathathu, kwezwakala, umlozi utswitswiza kathathu emthini. Tjhe, wakhumbula uMaqhinga bona yinyoka egade imkhotha leya. Gade sele ayikhohliwe, selalibele mumuntu ofike muva lo.
MAKGWAYEJA: Unayo imali yokulithenga, yi? (Selavula amehlo alungiselela ukubona imali.)
"Uyazi Sikweni, batjho ukugijima kuphalwa kukhamba kancani. Uyabona nina ninoMaweni uMakgwayeja lo nifuna ukumrhaba ngiyanibona. Kanti-ke ngathana niyamlisa azikhohlise aqede bona uhlakaniphile. Sengitjho angahlakanipha kangangani angeze aphala boke abantu ephasini likaZimu njengombana lingakangaka ni. Kanti ikulumo ethi'alikho elakhe lazikhotha emhlana'inamala na? Nasi indololwana ngingayikhotha. UMakgwayeja angeze kwagcina ngaye." Watjho uZomba wakhupha ingonyanakhe yegwayi wabhema. Wathimula kwabe kwaba kathathu. Kwezwakala kutswitswiza umlozi bekwaba kathathu. Tjhe, enjepha na nguMhlongajasi loya. Kanti uSikweni yena wenanela, ngo 'maThonga, maThonga, maThonga. Ukhulele phezulu.' 'Uyazi Sikweni, yinye into uMakgwayeja lo angisilinge ngayo, ungithathele itlawana lakwaSporo ebengisathi ngiyalikhulisa. Uyazi muhle umntwana loya ... Bengithi ngizamthatha angathomba abe sincanakazana sami." Kubalabala uZomba. "Alo uMakgwayeja ingasuye nje umuntu webuThonga, ulibonabonephi itlawanei?" Kubuza uSikweni ararekile. "Hawu Sikweni, ingaba nguwe njani ongangibuza lokho? Angithi eemvekeni ezimbili ezidlulileko bekufike ibutho lamatlawana lizokuthatha imbiza yokuthoma njengombana sele kulungiseletwa ukuyokubawa izulu entabeni. Naye-ke umntazanyana wakaSporo lo ubahlangana nawo." Kuphendula uZomba. "Hawu, njani?" Kurareka uSikweni. UZomba abuze bona uSikweni urarwa yini. "A,A,u, ngirarwa kukobana umntazana kaSporo eze nebutho lamatlawana, kanti selaqhilile." Kuhlathulula uSikweni. "Mina-ke ngizwe ngoGogo asithi umntazanyana kaSporo nomunye ubakhuphile ebuthweneliya ngombana sebakhulde. Lo kaSporo yena akakhohli ngeembokodokazi zamehlwakhezi." Kutjho uZomba. Arage. "UGogo uthi uthe baphume bayokudlala ngaphandle. Ngiyabona uMakgwayeja umbone lokho. Agu ungilimazile nokho. Phela muhle umntwana loya. Uthi khese umqalisise nje Sikweni?"
"Nanifuna ubufakazi singaya soke ezindleni lekosi niyozizwela yona siqu." Kuhlathulula uMakgwayeja. "Ngiyo ikosi ethe ngiye nani ezindleni layo naningangikholwako."
"Heyi, lisa ukurhapha wena." Kukhuza uMakgwayeja abangula lapha ahlatjwe khona enyaweni. "Mina angiyi lapho." Utjho nje abe akakamqali umnganakhe. "Maqhinga, hala phasi ucabange elinye iqhinga. Yendoda uthi usawakhumbula nje amezwi engiwakhulume mhlapha nje wokuthi mina nawe singaphumelela nasingahlanganisa iinhloko zethwezi siberege?"
Abantu bathule bathe nya. Boke bahlahle amehlo baqale ezindleni lekosi. Wo! Yenzeka indaba. Nanto phela ilizwi elirhorozako lizwakala. "Mkami, madunami nani sitjhaba sami sokana, ngimi ikosenu uMkhwephetjhe okhulumako. Ningizwe kuhle. Angikgoni ukuhlangana nabezimu bekhethu.munye kwaphela engiwaziko begodu engalala ungitshwenya emoyenami. Umlandu loyo yikomo yenyanga yeNatala eyakhe yangelapha. Ngiyibizile bona izokuthatha ikomayo emakhulu asithandathu wamaranda. Ngisizani-ke niyinikele beniyihlabise imbuzi ekulu idle beyiphathe nomphako nasele ibuyela ekhabo. Naningenza njalo ngizakulala ubuthongo. Nina-ke nginitjhudubaze ngezulu elikhulu nilime nifuye." Kuthi nya.
Athatheke uMaqhinga. "Hi! Uthini Makgwayeja? Singayithola njani imali yomhlolokazi wekosi?" "Lalela-ke ngikutjele." Kuthatha uMakgwayeja. "Uyabona njengombana besengitjhwile bona ngangikhona nakufihlwa ikosi, ngezwa koke egade kukhulunywa ngayo. Ngezwa nokobana yagula isikhathi eside iselatjhwa ziinyanga zesikhethu nezamakhuwa. Hlangana neenyanga zesikhethwezi, enye kwabe kungeyeNatala. lzaba ngimi-ke loyo." "Yi? Makgwayeja, wena uzokuba yinyanga yeNatala? He-e-e! Yiza nazo ngilalele." "lye, ngizakuba yinyanga yeNatala. Nangifika emzini wekosi, enjephana bathi ngubani nje ibizo layo...? Arha! Ngalithola. NguMkhwephetjhe." Ababaze uMaqhinga. "NguMkhwephetjhe! Bizobani-ke leli? Utjho zephasi, azipheli." "Lisa zebizo wena, lalela. Ngifuna nangifika khona ngithi ngimi inyanga yeNatala. Yeke ngizokufuna ikomami yokwelapha ikosi uMkhwephetjhe." "Yi? Nasele bakubona bona awusiyo inyanga leyo?" Kungenela uMaqhinga. "Akhenge beyiphole nekosi leyo." "Ngubani oyaziko?" Kubuza uMakgwayeja.
2. KwaDlawulale
9. Emzini wekosi uMkhwephetjha
"Khsh!" NguMakgwayeja. "Maqhinga, amagama anjalo awaphathwa ebusuku. Akhe sihlalahlale singarhabe sisikima. Ngaphele ngizwe ugogo esithi 'abarhalaba' nabaphume ijima nje vane balandelwe mapholisa wekhabo ngemva. Angithi kanti abagadile na."
"Awazi bona ukatsu uvela nazo iindevu?" Kuphendula uMaqhinga ngomunye umbuzo. Arage, "lindevu azitjho ubukhulu. Ingani nomntwana use athukgele abe mhlophe twa ehloko. Alo-ke kuzakuthiwa mumuntu. omkhulu imuntwana nje? Afeke."
"Kanti? Ngilabo ababephekelele ikosi. Angithi yayigula?"
Ru, uMakgwayeja alunge ngerhayisini. Utjwala buthi hlaphu nge sikhatjhana. Afike athi phuthaphutha imali, do ayikho. Heyi, aphuma selavutha ngerhayisini. Uphethe esingangani isibhuku. Athi uyasibeka ehloko kaNoMgajana akhuthe. Eqe uNoMgajana aphume abaleke. Bamlandele abantwana balila. Mhlokho balala kwamakhelwana. UMakgwayeja wasala yedwa. Walila wabe wazithutisa. Walala. Ekuseni wabuya. uNoMgajana nabantabakhe aphekelelwa bomakhelwana bazokubhula umlilo. Kwathiwa uNoMgajana akatjho bona umuntu loyo unjani. Atjho. UMakgwayeja waphuma ngebelo wabasukela ngendlinapho. Wabaselabone waqeda bona nguMaqhinga othethe imalakhe. "UMaqhinga uyangitshwenya. Angazi bengingamnikelilini imalakhe. Ngabe angitshwenyeki kangaka. Umrhobholo awusizi. Bhedere ngilunge tswe eNdubazi. Mhlamunye ngizamfumana angakeyami." Ukhuluma nje uyagijima uMakgwayeja. UMaqhinga wathi angathatha umgodla wemali walunga ncangeNdubazi. Udiniwe kwanjesi selafuna ukuya kwakhe. Uthe selakude nakwaMakgwayeja wafikelwa mcabango. "UMakgwayeja khewayinghwatha imali le. Ithi nami khenginghwathe ngiyokufuna unotlabalala nakhu sengomile." Wakhambakhamba wabona imithi walunga kiyo. Wemba umgodi wafaka umgodla wemali ngemva kobana selakhuphe ayifunako. Wangena emzini wayozithengela utjwala nokugonywako. Mbala akuthole abe athenge notjwala. Wathomana namadlandaba wakha. Nakathi phapha awa, sekusebusuku. Wase walala emzini loyo. Ekuseni nakaqeda ukugoma walunga lapha embele khona imalakhe. Wayikhupha wangena indlela elunge eNdubazi. Naliya emadineni afike eNdubazi aba ayama. Awa, ahlambe azigedlile abe aqede. Asathi nakaqeda ukwembatha abone umuntu eza agijima. Abe angatjheja. Atjhidele umuntu. Amlimuke. Tjhe, nguMakgwayeja. lhliziyo kaMaqhinga ithi abaleke nemali le, enye ithi awa, ngeyabo bobabili. Yena akanawo umrhobholo kaMakgwayeja. Yeke ahlale phasi amlinde. Afike ezibukweni uMakgwayeja eyame. Weyama nje amehlo aphezu kukaMaqhinga nomgodla oseqadi kwakhe loya. Athi nasele eyamile uMakgwayeja, uMaqhinga asikime amhlangabeze amoyizela, "Heyi, ayibonane ndodekhethu. Gade singasabonani. Sengikuhlulukele kumbi. Uyazi bona kubuhlungu bekuphathisa isizungu ukukhamba eqadi komuntu kodwana ungamboni?" Kuthi kanti uMakgwayeja gade asilingekile athi uzakufika akhuze ngefeyisi kuMaqhinga, waphelelwa mamandla nezwa uMaqhinga amlotjhisa kamnandi kangaka. Afike ambambe ngesandla uMaqhinga amdosele emthwalweni. "Heyi, yitjho ndodekhethu. Izinto ziraga njani? Uyazi soloko ngakugcina ungingcwaba ezindleni lekosi uMkhwephetjhe. Abezimu bekhabo kaMkhwephetjhe bangiqotha bathi abangazi. Bathi angikhambe ngiye kabekhethu. Kodwana babanobuntu uyazi, bangipha umgodla ozele imali enengi kangangani. Nje angikarhabi ukuyibala. Iyangidondisa ngapha iyinengi ngakhona. Yiza uzoyibona." Atjho amdosa. Bafike emthwalweni kaMaqhinga. UMakgwayeja awuthi rhedlu kwale bona azibambe. "Heyi wena Maqhinga, utjelwe ngubani bona webe imalami le, yi?"
"Umuntu wejasi enzima? Wenzani?" Kurhaba uMaqhinga. "Uyangikhomba batjho angimazi ngimuzwa ngendaba."
MAQHINGA: Awa, indlela iya ngeTshwana, ndodekhethu nanyana ngingasenamandla nje. Ngizwa kunento egida ngemathunjinapha.
"Usisangoma Makgwayeja, yi?"
"Angithi nginitjelile bona ngizokuthatha ikomami ekhayapha. Angikezi ukuzokwelapha nofana ukurhatjha iindawula. Kanti-ke njengombana kusaziliwe imbadami akukafaneli ingene ekhayapha. Iinhlanhla zami zingelekwa sithunzi esimbi ziphelelwe mamandla." Kuhlathulula'inyanga'.
AboMaqhinga bavuka nakuthi ndi bangena indlela. Bakhamba ilanga loke. Endleleni babadla abakuthola emithini basele namanzi nabadlula emlanjeni. Babathi nabahlezi phasi baphumula uMakgwayeja aruthula utjani aluke intwenye esamncwazi enesidlhogoro phezulu. Yathi nasele iphelile wayithwala. Agu, ngambala selesabeka inga yinyanga nayithwasa le isikhumba sesilwanyana. Nobuso bakhe abubonakali kuhle. Kuphazima kwaphela amehlo emsitheleni. Lathi ilanga nalilengela eentabeni, bavelela ngemzini wekosi. Ngombana babangafuni ukubonwa babantu, bazitjhumega esikgweni bekwahwa. Basele bawabonile namazindla wekosini. Kanti uthi akude, awa asangaphasi kwentatjana ngemva komuzi. Nakuthoma ukurhwaqela balunga khona. Bakhamba bagega ngemithi Bathi bazidlulela emarubhini, ngetjhudu nanti isenke elidala. Balithatha bakhamba nalo. Bafunafuna nokhunye abazakurhubha ngakho. Bafika emazindleni sekukhanya inyezi. Nanti nje izindla lekosi liyabonaka ngombana liseselitjha. Barhubha msinya. Watjho ngaphakathi uMaqhinga wabhambalala. UMakgwayeja wamgubuzesa ngesenke watjhi, imbotjana yokuphefumula hlangana namatje. Wabuyisela kuhle ihlabathi. Basele basazi bobabili bona bazakukhulumisana bathini. UMakgwayeja watjho ngehliziyo wathi'Arha, ngakuthola-ke kwanjesi mahlakamphana'. Akhambe ehlele emzini wekosi. UMaqhinga wasala abhambalele kabuhlungu phezu kwezindla lekosi Uyafuthelana ngombana kusimuku. Imbotjana yomoya yayiyincani khulu. Selajuluke amanzi qhi. Sekuhlangene nevalo lobana ubhodwe mazindla ngapha nangapha. Wakhese wasilingeka wacabanga ukuphuma kodwana uthe nakacabanga ngemalikazi azayithola, awa, walala. Ulele akamthembi kuhle umnganakhe lo. Wazizwa selahleba yedwa athi, "Hayi, kodwana uhlakaniphile uMakgwayeja. Awa, ngimbethela ihlombe." UMakgwayeja afike nakuqeda ukurhwaqela emzini wekosi uMkhwephetjhe. Afike alunge endlini yeduna elikhulu athokoze. Awa, iduna livume. Limbuze amavelaphi, atjho. "Alo ebusuku, singakusiza ngani mntabantu?" Kubuza iduna lilinga ukumqalisisa umuntu lo kodwa alimboni bona ngubani. Athome-ke uMakgwayeja indaba eze ngayo. "NginguMakgwayeja Nina abakhulu. Ngiyinyanga yeNatala eyayiselapha ikosi uMkhwephetjhe Yeke ngizokuthatha ikomami njengokuthembisana kwethu.
Typeset on a personal computer by Ada Radford Printed and bound by Interpak Pietermaritzburg
MAQHINGA: Awa, awa, ndodekhethu! Kanti abanemilomo ngabeTshwana bodwa? Naku nje nowami. (Atjho awukhomba uMaqhinga umlomakhe owomeleleko.)
"Hawu, ndoda. Sakhuluma kuhle sakhuluma kuhle kwanjesi sele ungunguza kuba yini?" Kubilayela indoda. Aphendule msinya uMaqhinga athi akunanto, yena gade abethwa. lithabe. Indoda le imlayele bona akusesekude kwaMakgwayeja kungale kombundu. UMaqhinga athi uyakhamba imvimbe indoda ithi sekuhlwile. Inarha yalapho iyaluma ngombana sele kuzele iingebengu ezisuka ngeTshwana zizokugalaja abantu kwaDlawulale. Ithi bhedere alale uMaqhinga izamlayela. kuhle umbundu loyo ekuseni. Awa, balala-ke. Wamtjela bona njenganje angathi akakho abe akaziwa bona watjhingaphi uMakgwayeja. Ekuseni uMaqhinga walayelisa wakhamba.
UMaqhinga abuze bona uMakgwayeja wazi ngani mhlamunye amabutho azange ayise kumhlolokazi imali leyo. Azithathela yona. "Alo mina ngingena ngani-ke endabeni enjalo?" Kubuza uMakgwayeja selathoma ukukwata. "Akakhambe ayoyibuza emabuthwenakhe ahlukane nami."
UMakgwayeja wakhamba ubusuku boke. Akhamba ethuka ilize. Wabe akhe abone isithunzi esikhulu inga sizokuhlangana naye. Akhafule lapho isithunzi sinyamalale. Inyama nasi nayo ibudisi emahlombe. Nanyana ingaba budisi kangangani yona angeze ayitjhiya. Omdala ukhamba ebusuku nje uyabaleka. Wesaba bona abantu bakwaMkhwephetjhe kuzakuthi kungasa bakhambe bayokubiza inyanga eseduze izokuphengula bona uMakgwayeja osele awole imalikazi engakangaka lo ukhamba njani. Wabe abona bona nanyana abantwaba. sele bazizwele ngeendlebe zabo "ikosi" ikhuluma ezindleni, awa, kusesenokurhonona. Umuntu mumuntu ulala aphenduka. Yeke akafuni ukuhlala ekosini abantu bebatjhentjhe imikhumbulo. Kufanele akhambe basethukile nje. Okhunye okwabangela bona akhambe ebusuku wayebalekela umnganakhe loya amtjhiye abhambalele ezindleni, uMaqhinga. Awa, yena angeze abelana imali le nomuntu ogade azilalele kamnandi angacabangi litho. Angithi yena gade aqalene negagadlhela - aphendulana nemibuzo. Alo-ke, ngeyakhe yedwa imali le. Indoda kukudla ingurumelayo. UMaqhinga uzase ayihlole. Khona. nafele phezu kwezindla lekosi kunani? Vele ikosi ayikhambi yodwa. Nayo-ke indlela eya kiboyisemkhulu izayikhanjiswa nguMaqhinga. Kwathi nakuthatha. ukusa uMakgwayeja wafuna phezulu emthini. Umgodla wemali wona wawusamela. Wavuka seliya emadineni. Wabasa iinkunyana enzela. ukubasa inyama adle. Nakaqeda lapho wathatha. umthwalwakhe wangena indlela. Mhlokho ekuseni lalikhizakhiza. Awa, ukhamba nje uMakgwayeja selisile sekufuthumele. Athi nayokweyama umlanjana athomane nabesana abelusako bayokuseza iinkomo. Balotjhisana babuzabuzana. okuthile uMakgwayeja wadlula. Wayekhamba ahlahlatha enzela. bona kungasali umtlhala. Uphi uMaqhinga ebusuku walimuka bona konje ulele emazindleni. Wabethwa livalo wavuka nanyana kwakubudisi nje. Wakhukhutha wayokubhaca erubhini bekwasa. Ekuseni lalikhizakhiza. wababona abantu bayaluzela emzini wekosi. Bayabhodabhoda. inga ukhona ofafaza. okuthile azombe indlu yomhlolokazi. Sengathi yinyanga umuntu lo. Ezwe selajabula ngombana kanti nangu uMakgwayeja usesekhona. Yena ubesele adlumbana bona uthethe imali wamtjhiya. Phela amaqili la awethembani. Vele kubhedere ukuthemba ilitje kunomuntu. Nakuphuma ilanga uMaqhinga walunga emzini wekosi. Walunga elawini labesana eqadi kwesibaya ngombana wayengafuni ukubonwa. Wafunyana umsana asendlula iingubo agade alele ngazo. Awa, balotjhisana. UMaqhinga walila ngendlala. Umsana wathi uzakhe ayokubona ngendlini bona kunani. Nasele abuye nokudla uMaqhinga selagoma bathoma ukuqoqaqoqa. Kulapho-ke uMaqhinga ezwa bona umsana lo ikhona avukako nje wabegade angakhange alale ekhayapha. Uyise wabamthume ebusuku bona ayokuthatha inyanga yekhayapha ngale kwentaba lapha yayiyokwelapha, khona. UMaqhinga afune ukuyazi indaba le. "Alo ungabe uyokubiza inyanga ekwelapheni bekwenzenjani? Kgani kuyagulwa ekhayapha?" "Awa, abobaba bethuswe yinto eyenzeke izolo ntambama."
Mina gade ngingasenandaba nayo. Kwanjesi ngitshwenywa ngiyo ikosi emabhudangweni bona nanyana yona seyaya kiboyisemkhulu nje ngize mina ngizokuthatha ikomami kumhlolokazi wayo." Athimule lapho uMakgwayeja iduna lithumele kubizwe boke abafanele indaba le ngitjho naye umhlolokazi angasali. Umuzi ubuthane ngesikhatjhana uzokubona 'inyanga'yekosi. Ilotjhiswe. Ivume nayivumako izithulele nayithandako. Iduna libawe inyanga bona ikhulume godu eze ngakho. Awa, ikhulume njengekuthomeni. "Njengombana ubuya kude le eNatala, alo-ke ekhayapha ukulayelwe ngubani?" Kubuza omunye.
MAQHINGA: Unembile ndodekhethu.
MAKGWAYEJA: Uthi ungabe ungitjele? Ngiyazibonela nami.
Okungaphakathi
NE Skosana
"Yithi ngikutlhadlhule nangabe urarekile. Angithi nobabili nje nazi kuhle bona iimbuzeziya gade kungasizo zenu? Ziyikomo yenyanga ene laphileko. Alo, gade nizisaphi? Niyaganga. Niyeba. Nina bekufanele ne muke nomlambo ogade ungenisa loya. Nisizwe yintatha egade niyiphethe. Niyabona inyangenu leya gade inithanda inithemba. Nina-ke nayithokoza ngokuyebela ikomayo. lyithethe-ke ikomayo. Angazi nje bona nizokwenzani lapha." Yatjho inyanga yabutha iindawula zayo yazibuyisela ngembalukweni. Yakhupha ingoma yazibhemela yabaqala. Ethe aboMakgwayeja bahlale beyathi bakhambe. Yasele kurhwaqele kuqedile ngesikhatheso. Ngombana inyezi yayisafile kwabamnyama msinya. Baphakamisa iinyawo tle. Sebathi naba njayaya, bezwa ubugidigidi inga ziimpera ziyarholobha. Bathi basalalele, kuvele amathunzana wezinto ezigidizelakwezi anqophe ngakibo. Bethuke aboMakgwayeja babhace ngabosotokolo ababalapho. UMakgwayeja akhuthukhuthuze ngesikhwameni akhuphe into ayihlephule. Apupure akhafule akhuluma ahleba. Wenza nje angithi seladlumbana bona sipuku godu. Uthe angakaqedi nokukhafula, zasele zifikile izinto ezigidizelakwezi. Zadlula eqadi kwabo kangangani. UMaqhinga wapheze warhuwelela ngesibanga sevalo. Kwasiza umnganakhe owambamba wamvala umlomo. Kukhalela ophambili: 'Siya le, siye le, sizabalungisa! Siya le, siye le, sizabalungisa"
Masada Building, cor. Proes & Paul Kruger Streets, Pretoria 0002
"Makgwayeja."
"Awa." Kwaba yipendulo.
Awa, mbala baphume baye etjanini obude bazithambise amabhuru ngemva. Bathambisa nje balinga ukuwasusa emancebeni. Ngelikade bawasuse. Bangene ngerubhini bahlubule. Amanceba athome ancince iingazana. UMakgwayeja athi ngathana bekunobulongwe obumanzi gade bazabuhlikihla phezu kwamanceba khona azakurhwama abe apho msinya. "Makgwayeja, kanti uyinyanga yi?" Kubuza uMaqhinga. UMakgwayeja aphendule ngokuthi akasiyo inyanga, kodwana unelwazi elinengi kezokwelapha ngombana ubamkhulwakhe kwakungumakgenkge wenyanga. Begodu wayethwalelwa nguye irasu nayokwelapha. "Uyazi Maqhinga, ngidlumbana pheze enye nenye into eyadalwa ngu Zimu ephasinapha isihlahla ehlangothini layo. Khese kwenzeke bona umuntu athi selabhalele iinyanga ezelapha ngemihlobohlobo yeenhlahla asayokupholiswa yinto encani egade ibingatjhejwa mumuntu bona ingapholisa umuntu." Kuhlathulula uMakgwayeja. "Zilise zeenhlahla Makgwayeja. Uthe ngihlale phasi ungidembe angazi ini?" NguMaqhinga. "Tjhe! iye, besele ngithoma ukurareka bona sele unqophisephi kwanjesi. Uyazi ebusuku bengithi nangileleko ngibone umuntu wejasi loya aqondame ngehla kwami akbongozele." Kuhlathulula uMakgwayeja UMaqhinga athule arareke. Selathoma ukwethuka kwanjesi. UMakgwayeja akubone msinya lokho athi, "E, kwenzanjani? Kgani sele ufuna ukubasirhwerhwe nawe? Nakhu sele uhlahle amehlo. Sekusele kwaphela bona ufuthe ivalo lizale umoya lihlale entanyeni. Angithi vele yindawo yevalo leyo?" Ubuza nje ulinga ukuhleka. Kodwana kuhlaluka bona ukuhleka usuyakukatelela nje. Indaba yomuntu wejasi enzima iyamtshwenya emoyenakhe. UMaqhinga avele ngelithi umuntu wejasikazi lo uthi akusiyo ikosi uMkhwephetjhe ozokufuna imali eyathathwa kumhlolokazi wakhe nje UMakgwayeja athi naye udlumbana sipuku sekosi uMkhwephetjhe. "Mina ngirarwa kukuthi isipuku sekosi uMkhwephetjhe singazoyifuna njani kimi imali. Angithi besinawe Maqhinga nasiyitjhiya phasi ngomgodlanayo, amabutho afika ayithatha?"
"lye." Kuvela omunye womkhaya ogade abalandela ngemva. "'Inyanga' ingaqinisa yona nayithi yakhe yamelapha umnakwethu olele lapha lo. Mina ngangikhambe naye eNatala. Begodu wayesafuna ukubuyela kiyo ngombana kukhona eyakukgwathako ikosi yazizwa sele ibhederanyana. Ngebanga lokuriyada ukufa kwabe kwayibhudungela. Into nje umnakwethu azange akhe asitjele ngekomo."
MAKGwAYEJA: Lisa ukuthemeleza ndoda. Letha ngibone. (Atjhaphulula, umthwadlanakhe uMaqhinga kuvele umukhwa omanyazelako werhawuda. Eqe uMakgwayeja awuhluthule ezandleni zikaMaqhinga.)
UMaqhinga ubetha umlozi yena ubabaza imalikazi enengi kangaka. "Ewu, nasingayithola leyo, yeke umuntu uzabe aluphale angakhange awuphathe ngezakhe umberego."
Pietersburg - Port Elizabeth - PWV (Gauteng) (Pretoria)
Ithome ifene iwowoze, iwowoze beze kukhihlike amagwebu ngomlomo. Iwowoza nje ikhomba iindawulezi ngentonganyana yakhona. Okwarara uMaqhinga kukobana kwakuthi ifene le nayikhomba okusamfitjhani lokhu, kujame rwe kulunge kuye. Afeke! Eqe. Ingani nakhu gade athabalele inga mfazi naqintelwa idzila, azibone selakoropene. UZomba akasahleki lapho selalila iminyembezi. 'Wo-wo-wo'. Incame kazi ifene. Okwararako godu kukobana ifene le iwowoza nje beyiqale ngakuMaqhinga ngamehlokazayo abovu be, uMaqhinga uyizwa ngesikhethu koke ekutjhoko. lphethe ngokuwowoza sele iqale ngakuZomba. Obalwe muva athi, "Yitjho-ke Maqhinga. Uthini ngalokhu osele ukuzwile? Phefumula phela ndoda khesizwe nofana uyavuma nanyana uyalandula." UMaqhinga abhambade izandla atjengisa ukuthokoza. Athi uyakhuluma do ilizwi. Hawu, liyephi? UMaqhinga agcine ngokuvuma ngehloko yaba kuphela. UZomba wayikhombisa ngamehlo godu. Ifene yabutha msinyana iindawula yabuyisela koke endaweniyakho. Yabhambada izandla iqale ngakuZomba yathi, 'wo-wo', yakhamba. "UMaweni lo, uzokwelapha kusukela kwanjesi beze kube mzukwana ukhambako. Nami ngizakutjelwa nguye nangabe selakupheke wavuthwa. Yinye tere intatha engizakunikela yona. Intatha leyo nguMABEREGAZOKE. Uyiberegise ngendlela. Ukhumbule bona ngithe iTJHAPHA angilifuni. Yewukhambe-ke sesiqedile". NguZomba loyo. UMaqhinga wathi uyasikima kwabhala. Hawu, kwenzenjani gadesi? UZomba wamhleka. "Mh, Maqhinga, awusafuni ukukhamba? Ulingisa umnganakho uMakgwayeja? Naye gade angasafuni kazi ukukhamba. Kgani manceba avezwe sipuku la enza bona ninamathele phasi. Uyabona Maqhinga, noMakgwayeja ngimtjele, lisani ukuganga. Qala nje nithe niyalelesa nathinta ongathintwako. Aphi amararho?" Ahleke lapho uZomba bekwehle iminyembezi. Wabetha umlozi kanye. Kwangena umfitjhani olethe uMaqhinga lapha wamsikimisa baphuma. Kanti uMaqhinga selaya esifuthweni. Mhlokho walala angazazi bona ibizo lakhe ngubani. Ngelinye lamalanga uMaqhinga azilalele ngesirhodweni seengulani afanise omunye athi tjhazi ngehloko. "Namkhani sebathi abantu bayafana, leya yona yihloko kaMakgwayeja." Atjho asikima uMaqhinga aye ncangapha kusithele khona ihloko. Asathi usakhukhutha azibone selakhutjwa linyawokazi livele hlanu kwepundu yesirhodlo. "Yendoda ungokuqala lapha ukhamba khona! Wenzani lo angigadanga?" Kuthukana uMakgwayeja alahla phasi imbokodo agade ayiphethe abamba inyawo lakhe. "Hawu! Kahle ndodekhethu ukungidla lihlaza. Gade ngingaboni bonyana..."
"Ge-ge-ge! Lisa ukungihlekisa wena. Akunamuntu ongamaziko uMakgwayeja lapha ni. Utjho ugalajani loyo. Akakho amalanga la. Wakhamba wayokuzuma." Kuphendula indoda. "Wayokuzumaphi, yi?" Kurhaba uMaqhinga. "Akwazi muntu. Umbuzelani wena uMakgwayeja?" Kubuza indoda "Nofana sidzwalela sakho kgani?" "Maye. Awa." Kungunguza uMaqhinga.
4. Ongaphasi Ngongaphezulu Phezu KweNdubazi! Emini Wekosi Umkhwephetjhe
2. KwaDlawulale
"Nx" Anxaphe uMakgwayeja ahlale phasi. Kuyahlaluka khona bona akakacoli.
Ilanga selitjhinge tsopi kwanjesi. Bathe nabakhumula iimpera babona ngentuthukazi ngemva kwezindlu. Bezwa ngombhino nangesigubhu ngetendeni ekulu bona isonto selingenile. Awa, bakhumula baqeda nabo batjhidela. Bangenisana nabanye abafikako. Boke abomma bathwele iindugu ezitjheli kanti abobaba bembethe iimbaji. Abogosa bathathe uMakgwayeja bayomhlalisa kezinye iingulani. Agu, ngetendena umphako awudliwa mntwana. Kuyabhinwa kubethwa nezandla. Nanguya umporofidi ubetha isikhalanga phakathi netende. Kazi kuzele kangaka nje lilanga lesifutho namhlanjesi. Kukhanyisiwe ngetendena ngombana nakhu sekuthoma ukurhwaqela. Umporofidi athi namalunga nekesi avuse ihloko kanti uMakgwayeja umqalile. Abethwe livalo elinye uMakgwayeja nabona bonyana umporofidi lo nguMaqhinga. Atjho ngehliziyo bona namkhani sekuthiwa abantu bayafana. Umporofidi lo yena nguMaqhinga. Sekuthi kukulokha aphume ngomfutho umporofidi. Uphuma nje ukwitiza ngomoya. Asathi naphumako uMakgwayeja amgadange eenthendeni.Abogosa abangemnyango bathi bayambamba uMakgwayeja babambe umoya. Awa, bafuna ukumbamba ngombana muthetho wekhayapha bona umporofidi naphuma kokuthoma akalandelwa. Angithi vane ayokuthandazela amanzi kokuthoma. Ngitjho nabogosa abaseziko bayatjhida nezako. Yeke azombe azombe ayedwa abe enze akwenzako aqede. UMakgwayeja walandela umporofidi wafike wajama kibogosa. Akhange atjhidele eziko. Wenza koke akwenzako nje uMaqhinga umngana khe uqalile. UMakgwayeja wayifunda ivaliwe. Sewathi umporofidi naphendukako abuyela ngetendeni uMakgwayeja amjamise kunomuntu ofuna ukukhuluma naye umporofidi akakhulunyiswa nasele asebenza nje. kanye wazibona selaphambi komporofidi. "Maqhinga! Maqhinga! Ngilibalela ukukuphazamisa. Ngiyakubona bona usemsebenzini kwanjesi. Kodwana engifuna ukukutjela khona kurhabeke kwamambala." UMaqhinga wethuka kwaphela nokukwitizokhuya nabona uMakgwayeja ajame phambi kwakhe. Khona nguMakgwayeja obuyaphi lapha? Yena wazi uMakgwayeja angale kwaDlawulale. Indlela abakhuluma ngayo uMakgwayeja yamethusa uMaqhinga. Wathi abasuke lapho bajamele eqadi. Kazi abogosa sebalapha bafuna ukubamba umuntu ovimba umporofidi lo. Umporofidi waphakamisa isandla. Wabakhombisa bona babuyele emva. Awa, benza njalo. Nanguya umporofidi ajamela eqadi nomuntu loya. "Makgwayeja!"
"Gade ukhiyele ngerhayisini?" Kurhaba uMakgwayeja.
UMaqhinga wathi ru. Wathwala izandla ehloko. "Baba-ke! Babababa-ke! Yini engiyibonako le. Kungenzeka konje? A-a-a-a! Madoda Intweleya ingigalaje emini libalele? Enjephana uthe ibizo lakhe ngubani? Arha, ngakhumbula. Uthe, nguMakgwayeja. Kodwana libizo bani nje leli? Maye mina ngomukhwami!" Selathoma ukufuthumala gade Selabiphe waqeda. Ekanyeni akhange akhe abe muhle ndabukweni. Selanzima tshu inga gade ezeswa ngomsizi. "UMakgwayeja ungenza nje? Ubeke isilevana inga yipongwana kanti ngugalajana. Uzangibona kuhle akangazi, ungizwa ngendaba. ngingambamba ngalezi zami, ngingamuphohloza woke amathanjana asemzimbenakhe. Nje ngisalindeni? Angithathe ihlabathakhe le ngiyele eNdubazi. Akhenge bengimbuzisise bona uhlalaphi. Afeke, ngimbulala ngifunga amaDlhari." Atjho adobhe ithunganela asuke ngebelo alunge emva eNdubazi. Ngale kweNdubazi wavuka uMakgwayeja wazelulalula. Wathi rhe eqadi kwakhe. Wasibona isitjhutjana esiphuthelweko. "Tjhe, mumukhwami werhawuda engiwuthenge ngetjhwabatjhwaba. Utjho ubudlhayela bakaMaqhinga! Uthwele ihlokokazi enzima kanti ayinanto ngaphakathi." Ukhuluma nje utjhaphulula isiphuthelwaneso. Uvele umukhwa umanyazele njengekuthomeni."Abangizukurhaba ngiwuthengise.Ngifuna bona ngiwuberegise tle. Ngizakubedlha ngawo iintonga ezihle umkami azirubele ngomncamo iindunwezi siyozithengisa. Wu! Sengathi ngiyabona abantu namakhuwa baziphangelana iintongana zami Ngizakubedlha nezinye iintwanyana ezihle ezifunwa babantu. Nanginemali enengi ngizakufuna isigodo esidege. Ngifuna ukubedlha kaMaqhinga kanye nepumulokazi. Ngaphakathi kwayo ngifuna ukuthela amanzi ngombana vele ihloko kaMaqhinga ayinabuqopho ngaphakathi. Izele amanzi. Akunamuntu onehloko ethatha kuhle ongathengisa umukhwa omuhle kangaka yena athathe itjhwabatjhwaba yako tjhwabatjhwaba. Utjho uMaqhinga..." Asikime aqalaqale imithi embhodileko le. Anqophe komunye ngombana ngiwo owenza iintonga eziqinileko. Agawule ngomukhwa igatjana elilingeneko nje. Agawule elinye godu ingani ufuna ukube irorwana leentongana zokukgabisa. Ufuna ukuthoma ngazo abone ibhizimisinisi yokuthengisa izakukhamba njani. Nakhu ukwelusa akumhlumisi. Namaqhingana awenzako wokugalaja abantu awamphumeli Ukhuphuka kabuthaka khulu. Awa, arage nokugawula. Athi uyagawula phokgo umukhwa. Wu! Alo uthi arareke uMakgwayeja... Akhothame adobhe isiquntu esiwele phasi. Athi uyasiqala, baba-ke, baba-ke! Umukhwa lo wenziwe ngesigodo. Yena ubadlumbana bona yisimbi. Wethuka uMakgwayeja bewafikelwa kutsirimezeka inga uzakuwela phasi. Sewathi khehlelele phasi inga ingqondo isakhambile. Ngelikade wezwakala athi, "Wu! Malingo wani la? UMaqhinga ungikhohlisile wathi umukhwa lo ngowerhawuda kandi utjho isigodo sakosigodo! Kuyahlaluka bona uMaqhinga lo yingilozi kaSathana. Akunamuntu onehliziyo, begodu nengqondo ehle ongagalaja omunye ngalindlela. Angazi bona umuntu angamfumanaphi uSathana ambophelele ilitje elikhulu kanye neengilozi zakhe ayobaphosela esizibeni eNdubazi." lbizo leNdubazi limkhumbuze bona konje banoMaqhinga behlukene eNdubazi lapha bagalajane khona. Mhlamunye angamfumana khona asalibele kukudla iinyosi. Athi nakacabanga bona ngaphasi kweenyosi kuzele itjhwabatjhwaba, abethwe livalo kancani. Awa, akabuyele eNdubazi msinyazana khona azakufumana uMaqhinga angakafiki etjhwabatjhwabeni. UMakgwayeja walimuka bona gade adlumbana bona ugalaja uMaqhinga kanti nguye ogalajeke khulu. UMaqhinga ubhedere ngombana nokho khesewamunyamunya iliju leenyosi. Yena-ke kumbuyiseleni ukuthatha umukhwa wesigodo uMaqhinga amkhohlise wathi ngowerhawuda? Athi nakaqala iinquntwana zomukhwa ezwe azala ukusilingeka gadesi. Athi ru. "Ngibuyela eNdubazi njenganje. Nange ngamfumana uMaqhinga, ngizambetha azihlanze zoke iinyosi zami asele azidlile. Intwele! Kazi ungigalajile. Ngizambetha bengimemuke iinyosi zami ngiyokugalaja abanye phambili." Athi nakatjho njalo abe akhumbule elinye ithungana leenyosi alifihle ngaphasi kwesikgopha. UMakgwayeja athathe iinquntwana zomukhwa asuke ngebelo. Isilevu senze umberegwaso godu.
3. Amathuwelela Athomana Phezu KweNdubazi
"lye, ngiwo." Kutjho uMaqhinga naye selajame eqadi komnganakhe. "Yendoda, utjho ukungitjela bona umuntu gade alele eqadi kwezindla lekosi uMkhwephetjhe? Yena-ke alele embhedeni. Alo uphi umbhede loyo?" Kubuza uMakgwayeja ararekile. UMaqhinga aphendule ngokuthi izindla lekosi uMkhwepetjhe kufanele liqaleke njengombhede ngombana liseselitjha yeke ihlabathi ayikabohli. Arage, "Nje-ke ngathana izulu khelana ebusuku, bewuzakubona amadoda amabili athaya emanzini ngapha nangapha kwezindla lekosi uMkhwephetjhe."
UMakgwayeja warabhela ihliziywakhe bona elaphe abantwaba. lhliziywakhe yayimtjela unobangela wakho koke okwenzekakokhu. Yena wabopha ihloko ngomutja. Wase wathi angathoma ukwelapha uMakgwayeja abantu beza balandelene umjeje inga bamemene. Awa, waberega ngamandla godu. limbuzi zeza zizile. Abanye bathoma baraga iimbuzi eentathu nabazokwelatjhwa. Abanye babafuna bona ayokubethela imizi kanye namasimu wabo. Naso-ke into eyamenza bona akhumbule uMaqhinga khulu. UMakgwayeja wabe waphandlesela. "Kazi wenzani uMaqhinga lapha akhona?" Sekwathi isibaya nasele sizele phama, zakhamba godu iimbuzi. Agu, ngekwezandla lokhu! Umakgwayeja wagula walala phasi ngesibanga sehliziyo. Ngombana-ke umregu akaziregululi, kwabizwa inyanga bona izomelapha. Yafika inyanga yamvala beyamnikela imbiza engasiyo. Awu, kwasala kwembulwa kwembeswa kuMakgwayeja. Kwabe kwasiza yena umntaneThonga owenza amariyadlhana wavuka uMakgwayeja. Kungawo, amalanga layo nabazakwizwa ngomporofidi owakhe ngale kweRholweni othandazela abe alungise neenrasu zeenyanga. UMakgwayeja athi uzakuthi nasele abhederanyana akhe etjhinge tjhubelo. Sekuthi langelinye uMakgwayeja asaye ngemmangweni ilanga seliyokutjhinga, abone kukhuphuka ifene ngemlanjeni inqopha kuye. Wathi uyagijima uyabaleka uMakgwayeja akhange kumsize ngalitho. Yabesele ifikile ifene. Yajama phambi kwakhe yamqala ngamehlokazi abovu angaphasi kwamagobho. Yaqondama phambi kwakhe yawowoza yakhongozela. Baba-ke! UMakgwayeja wethuka adlumbana sipuku sekosi uMkhwephetjhe sizokufuna imalaso godu. Alo, kgani namhlanjesi siziphendule ifene? iwowoze godu ifene ikhongozela. Naye akazi bona wasithathaphi isibindi uMakgwayeja. Waphakamisa amehlo wayiqala. Tjhe! NguMaweni nje lo. Limbethe ngokhunye ivalo. Ingqondo kaMakgwayeja igijime msinya bona kgani uMaweni lo ukhongozela nje ngabe ufunani? Atjhidele eduze kwanjesi uMaweni inga ufuna ukumbamba. Ethuke uMakgwayeja azibone selayikhuphile intatha ngesikhwameni ayinikele uMaweni. Wayithatha uMaweni wabhambada izandla. Nanguya. Lakatja, lakatja ngemikhonokazi emide atjhinga lapha avele khona ngemlanjeni. Wu! Intatha ikhambile. Kazi izinto zisayokulunga nje'? UMakgwayeja wazirhorha wabona selafikile ekhaya. Wangena ngendlini alala ngakiyo warabhalala phasi. Amathambo ayenghena woke. Umkakhe banoNangu barareka-ke kwanjesi bona uMakgwayeja kanti uphethwe bulwelwe buni. Gade selabhedere khona nje. Nangu kwanjesi selarabhalele phasi agula khulu. Ngakusasa kwaboniswana ngokobana khebamuse kumporofidi odumileko lo ngokupholisa abagulako. Kukhulunywa nje uMakgwayeja yena selacabanga nokukhamba nerasu yakhe umporofidi akhe ayoyilungisa. Abe acabange bona uzakufika abawe umporofidi bona azokubethela umuzakhe lo. Khulukhulu isibaya. Qala usebenzela emva njengekukhu. UMakgwayeja azimisele bona uzakuthi nakwamporofidi abuze kwaMaqhinga. Kungahle kube khona abakwaziko. Kazi isifiso sakhe esikhulu kukobana ayokutjela uMaqhinga ngoMaweni omemuke intatha. Pheze sekuyokuhlangana inyanga kwanjesi abogalajanaba bahlukana, Kubotjhelwe ikarana ezokuphekelela uMakgwayeja kwamporofidi. Kwasukwa ekuseni lingakaphumi. UNangu wabathi ukhamba nabo khona azakukhamba atlhogomela isigulani. Awa, uMakgwayeja wala. Wathi uzakukhamba nomtjhayeli kwaphela. Kazi wesaba bona umporofidi angahle aveze indaba yentatha. Phela yena gade angakatjeli muntu ngentatha leyo. Yayihlala ngebhurugwini lakhe; kuyifihlo. limpera zagijima imini yoke. Nokho bebathi nabafika emlanjeni bazikhumule zisele amanzi zikarule notjani. Nabahlangana nabantu bebabuza indlela eya kwamporofidi. Ithe sele kusentambama bavelela emzini owawunga unomnyanya ngombana kunabantu abanengi kanti ngaphandle komuzi kwakujame iinkarana neenkgurukgurwana. Izindlu ezinye ziyabonakala bona zitja kanti ezinye zisakhiwa. Bathe nasele babandamele, angithi sebezwile bona ngikho kwamporofidi emzini lo, babona ngesibayakazi bona awa, sengathi kuyasuthwa ekhayapha.
Nakutjhidelwa ezindleni lekosi, bathoma abanye ukwesaba basalela ngemva. Kufikwe emazindleni kuguqwe phasi. Lakhuluma-ke iduna bona sekuzakulindelwa yona-ke inyanga bona kwenziweni.
MAQHINGA: Awa, awa. Ungangitjeli ngembuzi engekho lapha. Ngizakufikelwa yini kwakho ngilambe kangaka?
MAKGWAYEJA: Isitimela?
"Vala isango baba." Kuphefumula induna. "Isango ngingalivala. Kodwana ngizalilisa ngabomu ngombana ngiyawathanda amadoda wesewula la anesibindi begodu ahlakaniphile. Uyazi Sikweni, ngokuqinisa amadoda la, gade ngifuna ukuziphembela iziko lokwelapha ngesewula. Kunamalwelwe agade bazawelaphela khona le ekhabo. Bona bangabele ikomo yami nje kwaphela. USikweni ambuze-ke bona uzabathemba njani abantu abathi basuka phasi batjengise ukungathembeki. "Nako phela umraro enginawo njenganje." Kuphendula uZomba. "Yeke ngifuna ukubalisa inga angiboni litho. Batjho ayibanjwa isavele ngeempondo ngombana zizakuncothuka. Lami lithi asibalise inga asiboni litho. Uyabona uMaweni ngibilayela bona uyabasola. Ngifuna umgade. Wambona aphakamisa amehlo, umncinze ehlise umdlwenga. Ngifuna ukubatjengisa ngenye indlela amandla wemithi. "Ngelami baba." Kuvuma uSikweni. "Bafanele bafundiswe ngombana sengathi abazi litho basakhasela eziko." Awa, bahlukane.
Atjho-ke uMaqhinga bona inyanga isebuThonga kodwana naye akawazi umuzi wayo. Arage ngokuthi yena indlela eya lapho uyazi aphelele komunye umuzi omkhulu abathi kukwaMabhengela lapha ikhuwa lekhabo laliyokuthenga khona iimpera zomjarho. Ngokubona kwakhe nasele bakwaMabhengela akusese kude ebuTlonga. Sekungaba likhambo lamalanga, mhlamunye, amabili. "Maqhinga, inyangakho leyo ayi..."
MUMUNTU-KE LOYO!
MAKGWAYEJA: Heyi, Jama ndoda! Ungazidla njani iinyosi zami singa kaqedi nokukhuluma yi?
"Ngitjhiye iimbuzi ezilitjhumi. Yeke ikomo iyinye iziimbuzi ezihlanu." Kutlhadlhula uMakgwayeja. UMaqhinga athi ngathana uMakgwayeja utjhiye bhedere iimbuzi ezimatjhumi amabili. Yeke ikomo ijanyelwe ziimbuzi ezilitjhumi. UMakgwayeja ale athi ikomo yenyanga ilungile nayijanyiselwa ngeembuzi ezihlanu. Baragele phambili ngekhambo labo. UMaqhinga wabaselathoma ukuzirhorha. UNangu yena wabaseladinwe afile. Athome-ke ukukhuluma selatlhuwisa. "Mina ngibona sengathi, umlandu unami. Bekungakafaneli bona ngithi ngokuthanda uMakgwayeja ngibaleke ekhaya ngize lapha. Bekufanele aziwe mantanzi ekhaya. Angeze sakgona ukweyama umlambo lo. Bhedere ngibuyele ekha..."
Imizi ebethelwe ngumporofidi uMaqhinga ayigangelwa. Ngitjho namasimu abathelwe nguye alifakwa. Owebako batjho uzibangela ihloko ebuhlungu. Batjho, omunye wakhese wathi adlula esimini wabona ife ekulu kangangani. Iyayenda. Angithi inothile isesilongweni. Awa, wangena kuhle umuntu bewayikha. Wahlala phasi wadla. Awa, kwalunga. Indaba yenzeka, nakha enye ife afuna ukukhamba ayidla. Wathi nafika ngeqadi kwesimu wabona engangani inyoka! ikhukhumaye ibe yintaba. Wu, wasuka, ngebelo, umntabantu wathi uyokuphuma encenye. Waziphosa phezu kwenye godu inyoka. Awa, le-ke iphakamise nehloko ikhuphe ilimu ilindele ukukapa. Wadlula godu waya encenye. The ngisweso. Wakanye walahla. phasi ife ayiphetheko leya. Walunga ngeqadi kwesimu selahlahle amehlo bona kazi kwanjesi uzayifumana sele yenzani inyoka. leya. Waqala waqala, do inyoka. Wathome wangakholwa kuhle. Wabe wabona bona awa, akunanto, waphuma-ke. Kanti batjho ngesinye isikhathi umuntu usafumane ibhubezi lizijamele lifulathele. Uyambona-ke umuntu loya selananya atjhinga encenye. Athi nafika lapho, alifumane lizilalele libuthisile liziqalele le ngaphandle kwesimu. Uzakugega njalo umuntu lo, abe alahle phasi ife leyo. Nasele athi uyaphuma, do ibhubezi. Utjho abaporofidi .... Sebayafana neenyanga ngokuthiya. KwaMaqhinga kuhlala kuthandazwa njalo ngitjho nemini. Kodwana umsebenzi omkhulu uba sentambama. Ngapha umsebenzi uba mnengi ngakhona, iingulani zabe zehlukaniselwa amalanga. UMaqhinga wazehlukanisa ngezifo zazo. Kunelanga lokuthandazela iingulani ezibulwa malwelwe wemzimbeni kanti elinye ngelabagula ngengqondo. Kunelanga labantu abafakwa esiwatjhweni emlanjeni. Labo-ke ngabanerhabiya. Kazi iinwana ziyawesaba amanzi. Zirhuwelela bezilayelise kungakangenwa nangemanzini. Kunelanga lesifutho. Lelilanga ngilo elinomsebenzi ukuphala woke amanye ngombana banengi abantu okufanele bafuthwe. Abantwaba bahlukaniswa ngeminqopho yabo. Abafuna ukuqiniselwa amabhizinisi wabo bafuthwa ndawonye. Abafuna umsebenzi bafu thwa ndawonye. lintjhimani ezingakgoniko ukuthatha zifuthwa zodwa kanti nabantazana abafuna umendo nabo bafuthwa bodwa. Mhlana kulilanga lokufutha abogosa bababukhali inga mimikhwa eloliweko. Sengitjho naye uMaqhinga akaqaleki mhlokho. Ugosa obasela amanzi uthoma ilanga lingakatjhingi. Nakungena umthandazo kufanele ibe amanzi seladlhabhaza. UMaqhinga ubabiza ngeenqhema ngeenqhema baguqe phakathi kwendlu abathandazele ntanzi bangakayi esifuthweni. Nabathandazelako nje uyabazomba. Uphethe ibhoko lakhe elide elitantelwe ngabolinda bemibalabala. Njenggombana abazomba nje unande abaporola ngebhoko lakhe iinhlokwezi. Uzomba nje kuyavunywa kubethwa nesigubhu. Sona-ke siphethwe nguNoMninwa siqu. Utjho ngedugwakhe emhlophe eneemphambano ezihlaza nezibovu. Yide idugu le. Najamileko ibetha eenthendeni. Usibetha isigubhesi naye abe azombe kancani. Lapho-ke uMaqhinga sele inga lihlanya. lbelesele kazi nesinjana ayibophelele ehloko le. Batjho,'keqe-keqe-keqe!'Naqeda isikhalanga uMaqhinga athandaze abe akhihlize amagwebu ngomlomo. Nasuka lapho abaphekelele esifuthweni. Amanzi adlhabhazako angebhadeni ekulu. Ngehla kwebhada kuqatjwe amabhanga khona abayathileko, bangazukutjha. UMaqhinga selawafake intatha leya. Nafika nabazokufuthwa uyawathandazela mantanzi awabonde ngebhoko lakhe. Bangeneke bagubuzele ngemikgadikazi emikhulu. Abaduna bangena bodwa kanti nabasikazi njalo. Abaduna bahlubula basale ngeenkhinjana. Abasikazibasala. ngamaonorogo. Bayagutjuzeswa kuthi ngqi. Kungangeni nomncani umoya. Abogosa bakhandisa imikgadi le, ngamatje ngemaqadi. Wo, umfutho ongaphakathapho! Bakhothamile boke bengame amanzi ngehla kwamabhanga. Othi uvusa ihloko 'poro'ngebhoko. Angithi namagosa la anamabhoko woke nje. Ngaphasi komkgadi uyedwa oqumako, babodwa abakhohlelako bebahlanze kanti abanye bayayatha. Bakhutjhwa sele badakwe bamuratha. Abanye bagugwe bakhwezwe eenkaraneni, eenkgurukgurwaneni kanye neenkirivayini basiwe emakhaya. Abanamakhaya akude khulu balaliswa khonapha. Isiqhema sesifuthwesi ngiso esenza bona uMaqhinga ahlume msinya. Umntazana wabangena isifutho kabili kathathu kuzwakale bona selaboniwe. Wabathi angalotjolwa, uyise arage imbuzi azokuthokoza kumporofidi. Kanti nangeentjhimanini zamasokana yayiba ngisweso. Isokana. lithi lingaqonywa liyokuveza indaba belikhuphe ubuncani. Ngemva kwalokho lirage imbuzi liyokuthokoza.
"Akhese uthi du ngiqede. Kanti uyindoda enjani wena wethuswa lilize nje? Lalela. Kuzakuba lula ukurhubha izindla lekosi ngombana isandu kufihlwa. ihlabathi ayikagangadeleki. Sizakurhubha umgojana ongatjhingiko. Kuzamele ulingane wena kwaphe..." Eqe ajame ngeenyawo uMaqhinga ahlahle amehlo. "Ini? Umgodi ulingane mina? Uyarhapha. Angiyi lapho mina. 0, sele ufuna ukung ngewaba ngiphila? Afeke! Angeze wakubona lokho."
MAKGWAYEJA: Alo uthi ngiziphendule imali? Mholo.
Alunge emzini awubonako akhulekele indawo yokufihla ihloko. Nasele kuditjhiwe alinge ukuzibuzisa ngomuntu onjengoMakgwayeja. Bathome bamlandule umuntu loyo. Abamazi. lhliziyo kaMaqhinga itjhinge phasi nabathi abamazi. Awa, barage nokuqoqa. Ngelikade umuntu aqoqa naye lo athi, "Nawuthi ufuna umuntu onesilevu nepandla begodu othanda ukuzuma, awutjho uMakgwayeja nje?" Arhudule amehlo uMaqhinga. "lye, iye ngitjho yena. Uyamazi?"
"Ini? Imali yesipuku?" Kubuze abanye bamrhabe okhulumako. Arage omunye, "Heyi, nakhese nalizwa itjhudu elingako? UMakgwayeja uqalwe bezimu bekhabo. Mhlamunye uzakhe alise ukugalaja abantu." Bakhuluma nje abanye, uMaqhinga uthule du ulalele. lhliziyo seyigaya iimbozi nezwa bona uMakgwayeja ukhohlise abantu wathi unemali yeempuku kanti ugalaje umhlolokazi wekosi. Abe akusiyo yakhe yoke imali leyo, enye ngeyakhe (uMaqhinga). Sekuthi kukulokha uMaqhinga athi usaya emmangweni. Athi tjhelele kanti selaya kwaMakgwayeja. Wafumana umkaMakgwayeja nomsanyana oselathe dlamu. Walotjhisa wabuza uMakgwayeja. Kwathiwa uye emzini othengisa utjwala. "Gijima Mgajana uyokubiza uyihlo ekhabo lakaTshotshoro. Umtjele eze msinya kunomuntu omfunako." Agijime umsanyana alunge emizini ehlanu kwehlathi. Asale abalabala umkaMakgwayeja athi indodakwakhe soloko ibuyile nje ayikamnikeli ngitjho isenthi enzima. Kodwana iphethe imali enengi kwemihlolo. "Abangazi bona uyithethephi imali ngombana akaberegi nje. Umuntu uzase abone ngabakwamdanyana sebazokuvimbezela ekhayapha." "Hawu, kanti uyangazi? Ngirarwa kukuthi bengingakakutjeti nokuthi ngingubani obuyaphi. Bengingakatjho nokuthi ngiyifunelani indodakho. Mina ngi..." "Mma, batjho ubaba unginikele amatjhumi amabili wamaranda." Kukhefuzela uMgajana. "Batjho wenze msinya bayakhamba." "Uyihlo uthi ngiyithathephi imali enengi kangaka leyo?" Kubuze unina ngokufutheka. "Ubaba uthe isekasini ngemva komnyango ngerhayisini. Batjho ikasi ayikalodlhelwa ngombana ukhohliwe." Kutlhadlhula uMgajana.
"Ekuphi?"
Abeza ngemva bona bavele ngokuthi: 'Wo khamba msanami, khamba msanami, Basizwa ngendaba!'
MAOHINGA: Ufulayi?
Wathoma-ke umberego wokwelapha. Abantu bayaphengulwa, belatjhiwe bekubethelwe nemizi kanye namasimu. Awa, kwanjesi, abasakuthogi ukudla ngombana yoke indawo lapha balapha khona kuhlatjwa iimbuzi khona kuzatholakala iingazi kanye nomswani ekwelatjhwa ngawo. Ingani nesaga siyatjho bona iinyanga boondlela zinuka umswani. Ikomo yokubethela yona yayikhutjhwa khonokho. Yokwelapha yona kuvunyelwane bona inyanga izakubuya izoyithatha. Ngakusasa nabavukako, baberarwa kubona iimbuzi abazithole ngokubethela imizi zingekho. Kgani zibalekile zabuyela emakhabo? Isenzwesi sabuyelela kanengana. UMakgwayeja wazibona iphoso ngombana wabe angakhange azelaphe iimbuzezo. Awa, langelinye bathi bangazithola wenza amariyadlhana wazelapha. Ngakusasa ekuseni iimbuzezo zavuka zingekho. Wathoma wabilayela bona kgani kwenziwa kukobana belapha bakhamba nomuntu wengubo - uNangu phela. Phela iinhlahla ziyahlonitjhelwa. UMakgwayeja wathi bhedere balise ukwelapha. Ingani basebenzela emva njengeenkukhu. Bakhamba iimveke ezimbili balala bavuka. Bafikela kwaMakgwayeja. UMaqhinga yaba mumuntu ozakuvuka kusasa athathe zakhe iimbuzi aye kwakhe. UMakgwayeja bewavuma bona uzayomeyamisa zona eNdubazi. Abantu bazala kwaMakgwayeja ngesikhatjhana bazokubona aboMakgwayeja ababuye nomhlambi weembuzi ezinone kangangani. Abanye bezwakala sebahleba, "Mh, aboMakgwayeja bazithethephi iimbuzi ezinengi kangaka?" Kubuza omunye. "Awa yewulise. Semacala wodwa." Kuphendula omunye. Arage. Uyabathemba wena abogalajanaba? Bafika lapha balandelana. Banyamalala godu balandelana. Namhlanjesi napa sebafika nomhlambikazi weembuzi." "Awa, asiyilise. Sizayicela ivuthiwe. Nayiseselihlaza nje izasiqurhelisa." Omunye aphethe ngokuthi batjho azilali phasi zesaba umbethe. Nabaqeda yeembuzi bathome bababaze yobuhle bomntazana weThonga abeze naye. Abantu babakhamisa ngesibanga sobuhle bakaNangu. Abanengi babilayela bona mumuntu. Bathi yinyoka yemanzini. Ngikho lokho okwethusa ngitjho noNoMgajana. Akhange abe abange itjhada nabona uMakgwayeja afika nomntazana lo. Wase wamngenisa ngendlini agade athi uyakhela abantwana. Alo, nathole umrharidzweni kunani? Mhlokho abantwana balala bavuma ingoma ngombana basuthi sentwala. Angithi batjhebe ngenyama eze naboMakgwayeja. limbuzi zava lelwa kuhle ngesibayeni. Woke umuntu ekhayapha walala ihliziyo ithakasile. Ngakusasa ekuseni nabavukako bathi mehlo esibayeni, hawu, akukho ngitjho neyokubika imbuzi. Kgani zitjhingephi? AboMakgwayeja banoMaqhinga baphoseke ngesibayeni. Baqale. Lapha nalapha gade kulele khona imbuzi bafumane iqutjana lehlabathi yefukwana. Batjho kanyekanye bathi, "NANTO-KE ITJHUDU!" Kwajanywa isikhathi eside abantu bararekile bona kgani iimbuzi zidliwe yini. Sekwathi lokha kwavela elinye iqhegwana lathi, "Makgwayeja, akhese uyokuzwa kwaSkokoro bona iimbuzi ziyephi." Kuvunyelwane.
"Hayi, Dzubhana! Yewuphakulule msinya! Nanti ilanga liyatjhinga ngingakagomi. Namhlanjesi angifuni ukuladelwa emthandazweni." Kulayeza unina kaSenzani etlawaneni lakwakhe. Ukhuluma nje usathwele inyanda yeenkuni abuyokuzitheza ehlathini. "Lotjhani, mrharidzweni!"
"Tjhe! Makgwayeja, gade ngingaboni bona sewungenisile. Siyakuthokozisa ndodekhethu." UMakgwayeja ezwe akitazeka. Amoyizele. Abuze-ke uMaqhinga selakhulumela phasi. "Alo, usingenise nini isiphalaphala somntazanesi. Wu! Uthi bubuhle lobu?" Atjho atjhidela. "Nje."Kwaba yipendulo kaMakgwayeja leyo, "Awa ndoda, uqalwe ngabekhenu lapha." Atjho akhomba uNangu ngamehlo uMaqhinga. Ahlale phasi uMaqhinga aqhusulele umntazana omuhle kangaka lo amehlo. "Awu, Makgwayeja, angeze ngabuyela emva nami ngiyozifunela lami ikhiwa? Wu! Ngapha amuhle ngakhona sengathi uzokukhanyisa nebusuku. Awa, wena Makgwayeja awusayitlhoga nekesi. Nasi." Akhombe uNangu. "Maqhinga, asikhambeni." UMakgwayeja utjho nje selavusa uNangu ogade asazibhudangela kamnandi loya. Basikime. UMaqhinga athi ubuyisa iimbuzi bona kukhanjwe, uMakgwayeja athi, "Maqhinga, lisa iimbuzezo."
MAQHINGA: Anginayo imali. Kodwana ngiphethe nasi into eligugu ukuphala imali. Nasi ngiyibhade ngekhwapha. Bengisithi ngi...
Copyright Kagiso Publishers 1991
"Maqhinga, ndodekhethu, izinto zikulungele kangaka? Ngiyajabula." Kuthoma uMakgwayeja. "Lalela msinya abantu bakulindile ngetendeni. Yendoda, zimbi iindaba..."
MAOHINGA: Ungizwile.
UMaqhinga athome indatjana engazisiko. Azibuzise ngomberego kaMakgwayeja wokwelusa newokuzuma iimbandana. "Alo nawuvusa umqasa nofana iqina wenzanjani Makgwayeja? Uwusasazela ngezinja? "lye. Nami ngiyawugijimisa, bengiwujikijele ngesibhuku sami." "E ... e ... e! Ugijimisa umqasa? Kutjho bona unebelo yi?" Ubuza uyamoyizela uMaqhinga. Umbonile lokha nabazokuhlangana bona ube welula kangangani amadolokazakhe amade la. Athathe godu. "Alo nawuqothana nomqasa bewufike kude, awesa bona iimbuzi zakho zizakulahleka nofana zebiwe babantu?" "Awa. Ziyayazi indlela eya ekhaya." UMaqhinga arage ngokuthi ubona sengathi kumnandi ukuzumokho Avume uMakgwayeja athi kumnandi ngombana umuntu uthomana nabanye abazumako. Yeke ngasikhathi kuhlalwa phasi kuqoqwe iinda zeengodi ngeengodi. Ingqondo iyavuleka umuntu abone bona abanye abantu baphila njani ngaphandlapha. Ngikho nje langelinye indaba yokuthi kunekosi yamaNdebele ehlongakeleko ngale kwaDlawulale. Yakhe hlanu kwabeSuthu. Inesitjhaba esikhulu. Wathatha nabantwabo waya emngcwabeni wekosi leyo. Njengomuntu ogade azumela lokha nezwa umbiko lo, wabe angakambathi nakuhle. Wase waya arathazela anjalo. Akhange abe atjhejwe mumuntu. Arage uMakgwayeja athi ngilo leliqhinga agade afuna bona balakhe banoMaqhinga. Kumele bayokugalaja umhlolokazi wekosi khona bazathola imali enengi.
"Sikima! Sikima, ngifuna ukuqeda ngawe. Naka amadlanga alambile Ngifuna ungitjele bona ngisidhayela sakho mina bona ungangithengise la itjhwabatjhwaba iyinengi kangaka nje ephasini lakaZimu kuba Uthi ngenzeni ngayo?" UMaqhinga utjho nje uyamdosa uyamwundula bona asikime. Athe therezele uMakgwayeja. Itjho iklabha ebusweni. Akhe umtlhatlhapho uMakgwayeja alinge ukuvikela amehlwakhe kanti utjhiywe sikhathi. Ihlale iphelele ebusweni. Njengombana aphakamisa izandla Jama sikhulume." kukhithika iinquntu zomukhwa werhawuda. Limuthi rhe ivalo uMaqhinga nabona ubugebengu bakhe. Hayi, aziqinise, abethe khulu. Awele phasi godu uMakgwayeja. "Vuka, umgade lo!" "Jama, jama ndoda." UMakgwayeja abambe anamathele isidindi sotjani kwanjesi. Athi khengasikima, ngawumdala.
"Ngisirhwerhwe, mina?" Kubuza uMakgwayeja ararekile.
Arage-ke nokuyimungunya indabakhe le: "Uthule uthi du. Uzangaboni kanti. Nangisuka lapha, ngiyokugawula igatja lomuthi ngibedlhe umukhwa omuhle kwamambala. Nangiqeda lapho ngiwuferefe ngepende enombala werhawuda. Ngubani ongeze afuna ukuthenga umukhwa werhawuda? Ho! Ho! Lalela-ke uzwe, kwaDlawulale ngizabarhuna emini ilanga libalele njengomuntu arhuna imvu uboya. lindlhayela zakwaDlawulale ngizazilungisa. Zingizwa ngendaba." Enze njalo-ke. Nasele yomile iferefe, awuphuthele kuhle umukhwakhe werhawuda ayowubeka lapha kwazi yena yedwa khona. "Kusasa ngizakuvuka nakuthi ndi - nakulila iinkukhu zesibili ngombana kumlenzana lapha ngiya khona. Ngifuna lithi phatjha besele ngigadangile. NayinguNaMaridili yena abangizukuthoma ngimtjele litho. Uzase abone ngesikhundla. Naye angeze abe azitshwenye ngami. Ekanyeni utjhwile bona ngihlalele ukubhodana nendlu abangani bami basemberegweni. Utjho njalo kimi, uyadelela kodwana lomfazi. Nx! " Aphethe ngokunxapha. Atjhinge ngelawini ayozibeka phasi. Ukusa kwaziwa nguye. Lathi liphuma wabasele agadunge kwamambala. Njengombana wabakhamba ngeenyawo nje, wabanethemba lokobana angaba netjhudu lokuthomana nabantu abangahle bawuthenge msinya umukhwakhe werhawuda angabe asaya kwaDlawulale. Uvilapha ngitjho nokukhamba anjalo nje. Akhambe akhambe akhambe, do abantu. Sekusemini athome ukurareka bona kgani indawo le ayinabantu na. Asacabanga njalo thutjhu umuntu akhwele ipera uza nganeno. Nabahlanganako uMaqhinga athi asathi uyalotjhisa, umuntu avele aphakamise isandla adlule. Kazi ujarhe kwemihlolo. lpera seyigijime seyikhihliza amagwebu ngomlomo. Nemithoselana yabantu ayehlangana nayo leyo wabathi nabatjela yokuthengisa umukhwa, bathi bona zikhona iinrhedlana zabo. Labe latjhinga tsopi, do itjhudu lobana umukhwakhe uthengwe uMaqhinga. Acabange ukuyokubawa indawo yokulala komunye umuzi. Awa, bazamemuka umukhwakhe werhawuda. Ncono azilalele khona emmangweni. Nasi nje isikgwa. Wase wazitjhumega kiso warhula isikhundlana. Wathoma ukucabanga ngeembandana. Wo, labese lifikile inaba elibuthongo, zaya. Ngakusasa ekuseni wavuka wabhula umbethe. Emlanjaneni wokuthoma afika kiwo wahlamba. Lithe naseliya emadineni wabaselaseduze nomlambokazi iNdubazi. Kazi uMaqhinga selatjhintje umkhumbulo. Akasayi yena kwaDlawulale ngombana abantu bakhona bayazitlhagela nabo. Alo, imali yokuthe umukhwakhe werhawuda bazayithathaphi? Awa, iindlela ziya eTshwana kwanjesi. Ucabanga nje akakajami. Nakathi mehlo, waba nanti izibuko azakweyama kilo iNdubazi.
"Ungibizelani? Sikima sibone."
3. Amathuwelela Athomana Phezu KweNdubazi
Abanye bahle bazilandule bathi bona abayi lapho. Kunghanghiswane lapho bekuvunyelwane ngokobana kuyiwe khona ezindleni. UMaqhinga selasilingeke ufile le emazindleni. Selabona bona uMakgwayeja gade adlala ngaye. Uthe naselathi uyaphuma ngemgodinakhe, wezwa ubuhomuhomu babantu beza nganeno. Kwaya kwaya wazizwa nezigi. Wezwa nokuthi banengi abantwaba. Iduna likhulume nasebatjhidela emazindleni, "Wazi-ke muntu woku khamba bona nasingayizwako ikosi ikhuluma yona siqu uliqala uyaligcina.
Umtjhayeli naboMaqhinga sebalotjhisane. Umtjhayeli lo ngewakwaMasombuka. UMasombuka abize aboMaqhinga bona baye ngendlini ehlala abantu. Awa, ababilaba bangakareki. Besabisa'iinthimba'zabezi. UMasombuka abatjele, bona ngapha abantu babanengi ngakhona abakakho otjheja omunye. Kanti nabembethe amabhetjha banengi. Awa, bathambe. Kanti okhunye okwabathambisako, kukuzwa bona abantu barhamula nekofi etjhisako batjhebe ngembunyani. Nabangenako bafumane kuthe pu itjhada. Kuzele intuthu ngendlinapha. Awa, bangene balunge etafuleni ekulukazi. Kuzele amabhigiri wekofi agezwe agutjuzwa. Bafika bawathatha balunga ebafazini abajame ngale kwetafula ede omunye wafike wabathelela ikofi omunye wabanikela imbunyani. Abafazaba bathwele iindugu ezimhlophe zalengela ngemva. Batjho bosestere. Awa, bathokoza badlula. UMasombuka wathi bahlale esitupeni basele. AboMaqhinga bathi bona bazakuphumela ngaphandle ekoloyini khona uMkhethwa banoSoni nabo bazakwazi ukuzokuthatha yabo ikofi. AboMaqhinga batjho nje ingani abakgoni ukuhlala phasi. lingulani ezisekoloyini nazo zathuthelwa ikofi. Ezikgonako zasela. Kwalalwa. UMasombuka wabavusa nakuthi ndi. Babophela, bakhwela bakhamba. UMasombuka wabaselayizwile indaba yabo yamabhurugu-mabhetjha, le. NaboMaqhinga bezwa bona inyanga abaya kiyo, le batjho ibizo layo nguZomba. Batjho inamandla kwamambala inyanga leyo. Batjho kiyo kuya, abantu bayo yoke imihlobo ngitjho namakhuwa imbala. Batjho uZomba lo, uqine njengenye inyanga ekulu yemaQhozeni eyahlongakalako uKotso. Kanti enye inyanga eqine njengalezi bayikhomba phasi kwaZulu. Lapho batjho kukwaMhlabuyalingana. Hayi, alifakwa libuya nedaka kilezi. Umuntu oya kizo ngombana afuna isizo uyalitho la. Kodwana oya ngombana athi ufuna ukuphuphisa imithi yazo batjho uyafa nofana aphenduke ikokonyani. Nakuthoma ukukhanya aboMaqhinga bababona kuhle-ke kwanjesi abantu abangekoloyinaba. Babalele balinganisene. Abanye abe abasikinyeki sengitjho. Abanye umuntu ubona ngehloko kwaphela bona kulele umuntu. Umzimba lo, sekumathambo kwaphela. Abezimu nabangakambizi umuntu wekhabo nanyana angagula kangangani uzakuvuka adle amabele. Ngaphandle kwesokana abathi nguMkhethweli, kunomunye wesifazana ogade iingulanezi. Lithe ilanga nalithoma ukufuthumela, umfazi lo wakhupha ithungakazi. Wathoma wathelela abagulako inembe. Awa, bavuka barhamula. Omunye umfazi yena wabafunzwa njengomntwana. AboMaqhinga bona babapha amaqebelengwana behlisa ngesikhambeleni. Kwakhanjwa imini yoke mhlokho. Kukhanjwe kujanywa nakufikwa emlanjeni khona iinkomo zizakusela amanzi zikwazi nokukarula utjani. linkomo bezeluswa nguSoni asizwa nguMakgwayeja. Kungesikhatheso lapho uMakgwayeja ezwa khona bona abantu abagulakwaba akusibo bomuzi munye. Babuya eenyangeni zangekhabo kaSoni. linyangezi zikanye zithi nazibona bonyana ziyabhalelwa ukwelapha abantwaba, ziqatjhe ikoloyi kaMasombuka bona ibaphekelele enyangeni ekulu uZomba. UMasombuka uthola imbuzi ngesinye nesinye isiguli. "Hawu sokana, utjho bona nje nathi sizokukhupha imbuzi? MaDlhari! Kazi ngizayithathaphi nanginjengombana nginje." Kuzililela uMakgwayeja. USoni aphendule ngokuthi uMasombuka akazukubabhadelisa bona ngombana abakasuki nabo ekhaya babafumene endleleni. Umsana wathi begodu nakhu nje bayabasiza. Wamtjela nokuthi kunabanye godu abantu abazokubuyela nabo ekhaya abeza nabo ngenyanga egadungileko bagula. Umsana waqinisa ngelokuthi akunamuntu ngitjho agula kangangani ohlongakalako nakwaZomba. Vane babuyele emakhabo sele basindile boke. Nasele ziphumulile, iinkomo kubotjhelwe godu kukhanjwe. Lathi nalingemva kwamadina bafika komunye umuzi omkhulu. Nawo lo, uneembayakazi nezindlu ezinengi. Lapha-ke kusekulindeni. Kulapha abaphekelele abaya, kwaZomba balinda khona. Umuzi lo nowenyanga yehlukaniswe mulambokazi omkhulu abathi Mkhombo ibizo lawo. Emlanjeni lo batjho kuhlala kubophe iinkungu emini nebusuku. Njengombana bafika Ekulindeni nje abe akubonakalinto ngaphetjheya. Seyithi ingajama ikoloyi, kuvele iintsitsirimba zamadoda zize ekoloyini zizokufuna abagulako. Enye nenye indoda ibhebhula isiguli. Nakaya, ku de-kude emlanjeni. Ayagijima. Arhabe kangaka nje kazi batjho akungeni litho emzini wenyanga ilanga selitjhingile. Ngitjho naboMakgwayeja babhejulwa.
MAYEGWAYFJA: Wu, madoda! Kuyini engikubonakokhu? Ngifunga amaDlhari. Ubaba warhabe walala angakaboni. Umukhwa werhawuda (Kurhuwelela uMakgwayeja.)
UMaqhinga nakavukako ngaphasi komuthi kwasele kuthoma ukurhwa qela. Wethuka kwathi atsirimezeke nathi mehlo, angaboni mgodla wemali nenyama. "Hawu, hawu! Maye mina ngemalami? UMakgwayeje uyithethe godu. Mani, intwele iyangitshwenya. Ngizakwenzanjani nje. Kodwana unamala, imali, nami ngiyifuna la." Atjho akhomba isandla sakhe. "Nguye uMakgwayeja angithandabuzi ngombana nanti inyathelo ungitjhiyele lona. Angithi sesikhulumisana ngamanyathelo. Wu! Wangigedla." Asikime uMaqhinga angene indlela. Alo uyokulalaphi namhlanjesi?
NE Skosana
"Awa, akusiyo yami." Kwaba yipendulo equntako leyo.
MAKGWAYEJA: Umukhwa? Ngizakwenzani ngawo?
Sebathi bangangena ngekumbeni kube nguMaqhinga orhaba ikulumo. Abuze bona uMakgwayeja wenzani ngelitje aliphethekweli. UMakgwayeja amqoqele-ke bona lokha uZomba namphengulako wambona bonyana unelwazi lokwelapha. Yeke wathi ngombana nekomo abe akanayo, kuzakuba ncono akhe asebenze alekelele ngeengulani. "Ungibona ngigugana namatjekazi la nje uMaweni uthe ngizokuthatha isihlahla esifanele sisilwe. Uzakuthi angasithaka-ke ngimelekelele ukufaka abantu isipeyiti." Kuhlathulula uMakgwayeja. "Mh! Makgwayeja, nje uzangitjela bona sele ubunyanga nawunje?" Kubuza uMaqhinga. Arage. "Alo mina angeze wangibambisa itorhwana amalangana yi Makgwayeja? Awa, kodwana ngiyazikhulumela. Ngiyakhamba mina ngiya ekhaya. Kade umuntu afika lapha." Atjho uMaqhinga abe athome nokutlhuwa. "Maqhinga, uyakhamba? Sele uyikhuphe ikomo kaZomba yi? Kgani uzayithumela nawufika kwakho? Unayo?" Kubuza uMakgwayeja. UMaqhinga aphendule ngokuthi unayo uyithathaphi? Athi yena watjhiya imicwana yeembuzi. Abe akazi nofana usazozifumana na. 'Maqhinga, mina ngibona bonyana sihlale lapha sisebenze ikomo kaZomba. Qala ungiphe itorhwana lokwelapha. Uthe boke abaletha iimbuzi ngombana sele bapholile ngizivalele ngancanye beze kuhlangane ikomakhe. Ngimnikele-ke ngigoduke. Yeke singasebenza iimbuzi beze zibe zinengana zibe ziinkomo ezimbili. Asisebenze mani Maqhinga. Lisa indaba yokukhamba. Angazi bona uzakuthi ujarheleni ngombana noNaMaridili kade wamtjhiya ekhaya nabantwana. Alo uthi bazakudliwa yini kwanjesi gade ingabadli soke isikhathesi? Athule uMaqhinga aqale phasi inga uyacabanga. Ngemva kwesikhatjhana athi, "Hayi Makgwayeja, mina ngiyesaba ukuhlala emzini lo. Kuzele izinto ezi..."
Nabafika azibukweni bafumana amanzi abohle khulu. UMakgwayeja wabamba uNangu ngesandla beyama. Beyama nje uMakgwayeja akasawathembi amanzi la. Kgani umlambo ungahle ungenise godu. Unande arhedlula ehla nomlambo. Amanzi azifikela emadolweni. Ngaphetjheya uMakgwayeja akhuphe ibhande afuna ukubophelela uNangu emthini khona angazukubaleka. Kazi akasamuthembi. Awa, uNangu athi ngoba selayamile angeke kusenzekanto. Umlingo uphelile. Athi akamlise usayokuqopha iinyawo ematjeni. Indaba ziimbuzi-ke kwanjesi. UMakgwayeja azibize ngendlela yakhona. Zize zigijima. Zithi iinqatha nazithinta amanzi, awa, kubhale. Phela imbuzi iyawesaba amanzi. Abathebathe nangomlozi, isibe kubethisa amazinyo ngomoya. UMaqhinga alinge ukuzibetha azirage ngemva, ibe mudlalo nje loyo. Abathe, "Sa! Sa! "Awa, iimbuzi ukungena ngemanzini. Isigcino uMaqhinga athole iqhinga. Aguge imbuzi ayitjathe emahlombe eyame nayo ayoyibeka ngaphetjheya. UMakgwayeja alithande iqhingeli. Aphambane noMaqhinga naye selazokuthatha yakhe imbuzi. Bazitjatha bazeyamisa zabese zaphelela. UNangu naye selaqedile ukuqopha. Selamuhle ngamandla kwanjesi. Wasikima waya kibo. Kwakhanjwa. Boke sebalambile kwanjesi. Ngemva kwamadina uMaweni wayizwa kuhle indaba yeembuzi ezithathwe nguMakgwayeja. Awa, bahlale bathi balinde uMaqhinga oyokubethela umuzi ncangemlanjeni uMkhombo. Balinda balinda, do ukubuya uMaqhinga. Wafika kuZomba selawavuse ngokhunye amagobho uMaweni. UZomba wathi akamlise uMakgwayeja ngombana alikho elakhe lazikhotha emhlana. Wakhamba waya ngelawini lakhe uMaweni. Kwala nadlula erhodlweni abona isibaya seembuzi. Wacabanga ukuthi nje namhlanjesi akunaambuzi ezizokuvalelwa ngakiso. Kwathi lithi ehliziyweni kaMaweni. Wazibona selabize ibutho elincani walithuma bona liyokufuna uMakgwayeja. Libuye naye lingamkhubazi. Lirage neembuzi. Laphuma inga liqothwa yinto ngemva. Phela leli libutho labomfitjhani. Lalikhamba nenduna yalo ifene. Kwase kwanukelelwa umtlhala weembuzi watholakala. Nantiya ibutho ligijima litjhinga ncangemkgotheni. Lithe selikude yabuza induna yathi, "Nithi baphi na?" Wo, kwaphendula, ngamezwi ahlukahlukeneko okubomfitjhani bathi, "Shebakashana, shebasheMkombo. Adumbu kapasha gapesheya."
MAKGWAYEJA: Imali ndoda!
"Lalela mani. Inyanga leyo ayizukufuna ihloko yomuntu mantanzi?" Kubuza uMakgwayeja. UMaqhinga waphendula ngokuthi okuhle kukuthi omunye nomunye wabo unayo ihloko. Yeke uzase ayinikele inyanga leyo imthwalise ngayo. "Ayi, lisa ukudlala ndoda, siphezu kwendaba kwanjesi." NguMakgweyeja loyo. Awa, noMaqhinga abone bonyana umnganakhe selathathekile yindaba yenyanga yebuTbonga. Ahlathulule bona batjho inyanga leyo abe ayibizi khulu. Kodwana batjho okubudisi kukwelapha kwayo. UMakgwayeja athome ahlahle amehlo. Ahleke uMaqhinga athi, "Naso-ke isirhwerhwe sesihlahla amehlo. Sekusele bona sifuthe ivalo lizale umoya." Azithulele uMakgwayeja. Arage uMaqhinga, "Uyazi Makgwayeja, kuzakufuneka bona sithole iimpera ezine nasiya ebuThonga. Kude phela. Ungadlumbani bona kusenyongapha. Mh! Kuzakuba budisi kwanjesi. Yitjho-ke bona umuntu uzayithathaphi ipera natlhoga ngitjho nenja le yakonja." UMaqhinga wakhuluma bewatlhuwisa. UMakgwayeja uthulile ulalele. Asikime uMaqhinga azelule. Abone bona ilanga seliyokutjhinga. "Hayi, Makgwayeja uyabona nje bona selitjhingile. Sihlezi lapha sidla indaba, yitjho-ke bona sizokulalela ngani?" UMaqhinga ubuza nje uyathalaza. Athi asatjhuguluka amehlwakhe ahlale phezu kwesimu yesiphila njayaya. "Makgwayeja, yewusale utheza iinkuni mina ngisayokufuna umumbu esiminapha sizokubasa sidle." Ukhuluma nje uMaqhinga selakhukhutha asiya esimini. "Maqhinga, ulimuke bona nasele uphuma esimini ungayifulathela. Uphume sinyeva ungazokubanjwa ngokungabonwako," kulayeza uMakgwayeja naye asikima. Nabaqeda ukudla isiphila esibasiweko bavumelana ngokuthi bangalala lapho ngombana mhlamunye kunabantu ababone intuthu. Yeke bangabazuma ebusuku babakhubaze. Awa, basikima bangena indlela.
MAKGWAYEJA (azicabangela): Arha! Nanti itjhudu ebengililindile. (Aphandlesele.) Awa, ngethungena akunakudla kodwana kunento emnandi ephala ukudla. Leyo-ke liliju leenyosi. Ngilapha nje, ngiyolithengisa ngemali ehle eTshwana.
AboMaqhinga bakhamba bekwaba sebusuku. Basophe ukuyokulala emarubhini abandamelene nekampa yeempera zekhuwa. Angithi bafuna ukuvuka nakuthi ndi bebe iimpera ezine banqophe enyangeni bayokufuna isihlahla setjhudu. Bathi basahlwathiza etjanini, babone ve imodere ilunga ngakibo. Bethuke bazitjhumege etjanini obude inga madzinyani wesithimbili. Nsi eqadi kwabo imodere. Bome aboMaqhinga kuphele ngitjho namaqhinga. Sebacabanga ngesiphila abasebilekwesiya. Kwehle umtatarambana womuntu , khesasikima, ngawunetjhudu. Bahlala inga bamilile yeke imirabhu ayivumi ukusiphuka. Awa, akhulume kuhle ngesineke umuntu wemodere lo bona abeze bazokukhwela naye uya lapha baya khona. Mude umuntu lo. Barareke abagugubele phasaba bona umuntu omude kangaka gade angene njani ngemodereni encani le. Awa, bebasikime bakhwele. Sebathi bangangena, imodere isuke igijime kangangani! AboMaqhinga bahlahle, amehlo sebakakarele baqedile. Lapho-ke imodere sengathi ayisagijimi ngamavili phasi sengathi iyaphapha. Umtjhayeli uzithulele akabakhulumisi uziqalele phambili. Namalamba wemodere uwacimile gadesi igijima ngomnyama. Bakhamba eside isikhathi. Ngelikade tsi imodere. Ayisakhambi. Ehle umtjhayeli ayivule epumulweni kuphume intuthu engangani. Athome umtjhayeli abhule ngezandla inga imodere iyatjha. Bathi bavula, iminyango ingavuleka. lqine inga ibotjhwe ngho ngedarada. Nomtjhayeli athi bangazitshwenyi ngokwehla uzayicima ayedwa. Ngambala abhule abhule, abe athele netjhwabatjhwaba beze kucime. Angene ngaphakathi athi uyayidumisa kuthi nya. Abathebathe do ukuduma imodere. Akwate umuntu loya aphume. Ayithi bhi epumulweni iphakame imodere. Abahlezi ngaphakathi batjhigamele ngemva. Ukutjheja bekuyelela kumtjhayeli. Ayirhudule. Ziye. Agu, kgani mamandla angangani la? Umuntu lo urhudula imodere ilayitjhe abantu ababili ngaphakathi. Imodere isigijima njengekuthomeni. UMakgwayeja athulame amqalisise kuhle umuntu onamandla kangaka lo. Mude. Uthwele ingwanikazi. Emlonyeni kuthutjheza isegerede ede. Wembethe ijasi enzima ede evala iinyawo. Yeke ijasi le yendlaleke phezu kotjani njengombana umuntu lo agijima kangaka nje. Kuthi ngelikade uMakgwayeja abone sengathi imodere le sele irhudulwa nguMaqhinga kwanjesi. Ezwe inga imodere le sele irhurhuba phezu kwamatje. 'Kgani amavili wayo aphumile?'Azibuze uMakgwayeja. Hayi, kunento emncinza amararho la. Alinge ukukgodlhelela kwale. Athome arhuwelele, "Ayi Maqhinga, akhese ujame ngihlale kuhle! Kanti ugijimelani kangaka?"
MAQHINGA: Agu, ndodekhethu, indoda ayibuzwa njalo. Ngirhaba wena
"Makgwayeja, asikhambe. Mina ngiyesaba kwanjesi. Abe asibazi bona abaloyaba..."
"I ... i..., Makgwayeja, kodwana yindaba esizayithini le? Ngathana besinayo imali besizayisa kwamhlolokazi. Alo, nasi nayo seyanyamalala njengesithunzi. Kutlhuwisa uMaqhinga. UMakgwayeja athi abakhambe ngombana yena angeke asahlala lapha. Nanti nelanga seliyokutjhinga. Ngambala baqalise amabhurugu phasi bawabophe ngemilenze emadinini alenge njengeenthimba bangene indlela. 10. Kwatjhudu Lakho Lathi litjhinga ilanga aboMaqhinga sebakhambile tle nanyana bakhamba kabuhlungu nje ngesibanga sokunghanghabala kwamanceba. Basebatjhegeza baya khona ngetlhagwini. Bakhamba sidu akakho okhanuka ukukhuluma. Kwahlaluka bona omunye nomunye ulwa nemizindlo yakhe. Nakuthoma ukurhwaqela uMakgwayeja naye athome ukubalabala ngendaba yomuntu wejasi enzima. "Uyazi bona okungitshwenyako yini wena Maqhinga, nginaso ekhaya isihlahla sokuqotha iimpuku. Namkhani kuthiwa umregu akazireguluti nje leso sona asitshwenyi. Sekusiluma, usipupure, bewukhafule usikhuphe ngeentokana. Nya isipuku."
13. Utjho Zephasi
UMaqhinga wabangasizi abagulako kwaphela, neenyanga ezithoma ukuphogola ebhizinisini yokwelapha zaziletha iinrasu zazo kuye azozi lungisa. Yona-ke inyanga yayiza iraga ikomo yeempondo. Abantu bamabhizinisi bona ngaphandle kwembuzi yokuthokoza kwakuhlala kuzele iimveni iinlori kanye neenteregere kuzolungiswa. limveni zazifika zidunuse esangweni. Kuphume wena puphu, swigiri, tiye - agu, ngingabala ngithini? Ekwasele kumrara uMaqhinga kubona sele kuza namakhuwa azokubawa ukuthandazelwa abe netjhudu. Ngilokho okwenza bona uNaMaridili ambuze langelinye babodwa. "Baba, enjephana uthe umporofidi owakuhlambululako lo wambhadela? Hayi, mina ngibona sengathi ungakhese uyombhadela godu. Uthi uyayibona nje into eyenzeka ekhayapha? Kazi ngephunyanenapha kuzele ukudla akusenandawo ngitjho yokubeka inyawo." "Utjho na, kosikazi?" Kuphendula uMaqhinga ezwa ubumnandi umkakhe nakhuluma ngalindlela. Afikelwe matlhuwo godu nacabanga bona mzukwana akhambako wase wamtjhiya umkakhe adosa emhlweni nabantwana. Waphetha ngokuthi, "Awa, kosikazi batjho iminyaka ayifani." "Wu! Baba, nangikhumbula bona bengitlhaga kangangani nabantwana bejubaba, sengilibona liqinisile elithi intandani engafiko ilinde umnono. Nakuke. Uyazi abantwanaba uburotho obungakatjhatjhwa ngebhodoro nangekgodlhe abasabudli. Umbona abuqala ngapha nangapha abufuthele laphaya. Wu, angibe nje ntombi kaMaridili! Ngibuya kude." Atjho abetha izandla. UMaqhinga wabavamise ukuphuma emzini ayokuthandaza yedwa ehlane. Kulapho wabaphele acabange kabanzi ngoZomba nangetjhudu amenzela lona. Kodwana kwakungafiki kuye bona arage nofana ziimbuzi ayokungezelela ikomo eyatjhiywa nguMakgwayeja. Yena wababilayela athi yincani ikomo abhadele ngayo kwaZomba. Yabe ingelanga lesifutho mzukwana uNoSupa athoma ukuya emthandazweni kwaMaqhinga. Wabethwa livalo wajuluka nabona umporofidi obukhali kangaka. Angithi uMaqhinga wabakhe akwitize kurareke abantu ngombana bangamuzwa. UNaThamana yena wabathuswa kukobana njengombana gade asekhabo nje, welatjhwe, welatjhwa. Yeke idineli lalikiribele iinthukulo. Wasewasinda ngombana uMaqhinga ingasimporofidi wamambala. Kowamambala wabangeze adabula. Akhesibone bona uMakgwayeja yena uphethe yiphi ngale ngakwaDlawulale. Yathi ngemva kwamalangana iimbuzi zikhambile uMakgwayeja wathoma ukubereberega. Wathoma ngesincanakazana sakhe uNangu owafike waphathwa mgomani omumbi. Awa, weqa naye uMakgwayeja be waphola. Alo uthi yayikukhuthala komuntu kukaNangu. KwaMakgwayeja kwakuthanyelwa kuhlale kuthe la ngitjho nangenzasi kwezala. UMakgwayeja wabahlutjhwa yindaba yokuthi wabangakamkhupheli ubukhazi. Yeke uNangu wamtjela bona ngesikhabo angeze abeletha angakalotjolwa. UNangu wabangafuni bona umkaMakgwayeja aberege. Abantu bayizwa indaba kaMakgwayeja owelaphako. Bathoma ngokuletha abantwana abanomgomani nabathululako. Kwazala iingulani ngesikhatjhana. Nesibaya naso sazala iimbuzi. Phela uMakgwayeja wathi omunye nomunye ogulako eze araga iimbuzi ezimbili. Sekwathi langelinye uMakgwayeja selacabanga bona kwakhiwe esinye isibaya, kwafika isirhulurhulu kuntambama sahlala phezu kwepundu yesibaya salala. Nango umntwana athi uyasiqotha - sasuka saphapha sanqopha kuye. Safike sambetha ngephiko sakhamba. Umntwana walala ayathile ubusuku boke. Waphaphama nakuthatha ukusa. Kazi akhange kulalwe ekhayapha. UMakgwayeja waziberegisa zoke iintebele watjhiya angayaziko. Ekuseni abantu nabathi mehlo esibayeni, bafumana kunganaambuzi. Kwabe kusele imbuzi eyodwa tere. Ihlezi iqondamile njengomuntu. nabathi bayayiqalisisa, tjhe, yifene into abathi yimbuzi le. Zathoma izinja ukutjhidela kiyo. Yeqa isibaya. Zaya. Indaba yeembuzi zikaMakgwayeja ezikhambileko godu begodu nefene egade iqondeme ngesibayeni, yarhatjheka msinya njengentuthu izala emoyeni. Emzini kaMakgwayeja kwazala abantu ngesikhatjhana bazokuzwa ngomhlolo ovelileko loyo. UMakgwayeja wahlwa azivalele ngendlini. Akhange abe adle mhlokho. Kwala namkhani uNangu selamrabhela ngalokhu nalokhuya. Wakanye walisa naye. UMakgwayeja wahlala amalangana angelaphi. Wakanye watlhuwiswa babantu abasuka kude bathi beze enyangeni bafike bajike godu bangakaberegwa. Kazi neembuzi kufanele bajike nazo. Awa-ke! Kwaba budisi lokho kuMakgwayeja.
12. Nanto-ke ltjhudu!
6. Umraro Wamanyathelo
"Hawu, kanti Makgwayeja sele usirhwerhwe kwanjesi na?"
"Oho, usuyatjho nje. Ukhumbule bona angeze wajamelana nesipuku. Usuyakhuluma nje ngombana batjho umlomo awunasibekelo. Ukhumbule godu bona nemali ethethwe mabutho leya abe ayikapheleli. Angithi khesathi ukuyidzubhudzubhula." UMaqhinga atjho athi ukuphathaphatha iinkhwama zakhe lapha afake khona imali ayidzubhulileko. Phutha phutha, do. "Heyi, imali engiyifake lapha izolo iyephi?" Azibuze uMaqhinga. NoMakgwayeja athome aphuthaze yakhe. Do. Bobabili bathule barareke. Imalabo iyephi? Kgani ikhithike nabagijimako babaleka amabutho wakwaMkhwephetjhe? Kgani ikhithikele ngemodereni egade iphapha leya? Alo, nayithethwe sipuku, ngiyiphi-ke egade sele iyifuna le? Bathi basararekile kulile ipangela eqadi kwerubhi. Beqa kanyekanye bajama ngeenyawo. UMakgwayeja waphoseka emnyango. Nanzi iimpangela zidobhadobha eqadi kwerubhi. Ase athi thalathala abone ilitje. Angabe asabuza. Aliphose lihlale ehloko yepangela. Ezinye zethuke ziphaphe. Ebethwe lilitje isale iphuphuruza yodwa. Agijime uMakgwayeja ayithi bhi, ayisonge intanyana le, abuye nayo. Nakangena ngerubhini afumane uMaqhinga ufile lihleko. Abuze, "Ukarwa yini kangaka Maqhinga?" UMakgwayeja ubuza nje selebe ahluba ipangela ayiphetheko le.
"Kanti yini?"
"Yi?" UMakgwayeja athi ru alunguze godu.
"Ngiyazi. Kodwana batjho iinyanga zeNatala zinomkhuba wokobana kungangenwa ngendlini lapha zelaphela ngakhona. Akakho-ke oyaziko inyanga eyelapha ikosi."
"Yendoda lisa ukutjhingisa ilanga, yiza nendaba ngize nendlebe." Kurhaba uMakgwayeja. Arage ngokuthi, "Ekanyeni khengathi akhese uvele nelinye iqhinga njengebizo lakho."
MAQHINGA: Kulotjha mina ndodekhethu.
9. Ungathi Umdala Ungakabon!
Abuze uMaqhinga bona yimalini yona leyo abazoyabelana phakathi "Hawu, kanti akhange ngikutjele? Mina ngizobatjela bona ikomo esa vumelana ngayo, nehloko leya yaba maranda amakhulu asithandathu. Ngizabatjela godu bona ikomo ephilako, angiyifuni."
"Umngani! Makgwayeja, uyazizwa bona uthini? Utjho ukungitjela bona soke isikhathesi asiberegi? Uzangitjela bona ukulala neempuku akusiwo umberego? Hawu, ndoda uphethe yiphi?" UMaqhinga selahlahlele uMakgwayeja amehlo. Selafuna nokukwata. UMakgwayeja amuthi rhedlu aziqalele inyawo lakhe. Alibangule aqede ase athi kenu ngomhlana aphakamise amadolo. UMaqhinga ajame ajame abe ahlale phasi aqondame eqadi komnganakhe. Khekuthi du isikhatjhana. Kuhlaluke bona omunye nomunye usadla amathambo wehloko. Bayakha kuyabhuruka.
"Gade ngiyomfunela utjwala ekhabo lakaTshotshoro." Kuphendula umkakhe.
"AmaDlhari! Ngizokuba yini?"
<fn>SAPS.Framework.2009-02-26.nr.txt</fn>


















UmNyango wezobuKghwari namaSiko



























UMLEYO WOMTHETHOMGOMO WAMALIMI WESITJHABA









Umtlamo wokugcina



























13 Novemba 2002

























1







OKUNGAPHAKATHI



ISETHULO NGONGQONGQOTJHE WEZOBUKGHWARI, AMASIKO, ISAYENSI NETHEKNOLOJI



IRHELO LAMA-AKHRONIMI



ISIGABA 1	ISENDLALELO NOBUJAMO



Isingeniso



Ubujamo bezomlando



Ubujamo bokubekwa komthetho





ISIGABA 2	IZINTO EZIQAKATHEKILEKO ZOMTHETHOMGOMO



Iminqopho



Imithethokambiso



Indlelakambiso



Lapho usebenza khona





ISIGABA 3	UKUTHUTHUKISWA KWAMAKGHONO WABASEBENZI





ISIGABA 4	AMAQHINGA WOKUFEZAKALISA





IHLATHULULO YAMAGAMA





















































2





ISETHULO NGONGQONGQOTJHE WEZOBUKGHWARI, AMASIKO, ISAYENSI NETHEKNOLOJI, DR BS NGUBANE



Ilimi lomuntu ngeendlela ezinengi "linguye umuntu lowo mbala"; libunikazi bemvelo bawo woke umuntu, esikghona ngabo ukuzwakalisa amathemba kunye neminqopho yethu, siphimisele imicabango namagugu wethu, sihlole ilemuko namasiko wethu, godu sakhe umphakathi wethu nemithetho ewubusako. Lilimi elenza bona sisebenze njengabantu ephasini elihlala litjhuguluka. Ilungelo lokusebenzisa amalimi wangokomthetho esizikhethela wona livunyelwe eRhelweni lamaLungelo wobuNtu begodu nomThethosisekelo wethu uyavuma bona amalimi wabantu bethu amthombo okufanele usetjenziswe.



Ngizikhakhazisa khulu ngokuthi, ngemva kwendlela yekambiso yokubonisana engeneleleko, sigcine sifike ebujameni bokumemezela umleyo womthethomgomo wamalimi eSewula Afrika. Lokhu kusiphetho sendlela yekambiso eyathoma ngo- 1995, ngesikhathi ngizakukhetha isiQhema sokuTlama iKambiso yeLimi (LANGTAG) esasingiyelelisa ngomleyo womthethomgomo nomtlamo welimi ohlangeneko. Leligadango laliqakathekile nasiqala ukutlhogakala kokulibalelana ekwahlukeni ngokwamalimi godu lokhu kurholela "emrarweni omkhulu ekambisweni yamalimi amanengi" njengombana kubonakala kwamanye amahlangothi wemiphakathi yethu, begodu nokukhula kokuhlatjwa ngilabo abadlala indima emalimini emukghweni wekambiso yelimi linye eSewula Afrika.



UmLeyo womThethomgomo wamaLimi wesiTjhaba usekelwe emphumeleni wekambiso yokubonisana, ku-LANGTAG begodu nangemizamo yomNyango wami ngokusebenzisana nesiQhema sokuYelelisa ngomThethomgomo wamaLimi. Umleyo womthethomgomo usisekelo ekuphathweni kwemithombo yamalimi wethu ahlukeneko begodu nokufikelelwa kwehloso yombuso ekuthuthukiseni ikambiso yentando yenengi, ubulungiswa, ubuhle kunye nokubumbana kwesitjhaba. Kungalommoya lapho ukuthuthukiswa kwamalimi woke alitjhumi nanye wenarha yethu njengombana kubekwe mThethosisekelo kube lihlangothi eliqakathekileko lalomthethomgomo.













3





LomLeyo woMthethomgomo utjheja bona igugu lamalimi wethu libekwa kusetjenziswa kwawo kwezomnotho, emphakathini kunye nakwezombanganarha. Ilimi nalilahlekelwa kukwazisa kwalo kilamahlangothi, ubujamo balo buyaphela. UmLeyo womThethomgomo godu uyithathela phezulu iselela yokuhlangana kwephasi ngakwezomnotho begodu nokuthi amalimi wethu wendabuko kufanele abe lihlangothi lebhoduluko lezobuthekniki elikhula ngokurhaba. Kungakho uhlose ukuqinisa ubujamo nokusetjenziswa kwamalimi wendabuko eSewula Afrika.



Nginethemba elikhulu bona amaSewula Afrika woke azawamukela lomLeyo womThethomgomo wamaLimi wesiTjhaba, njengewawo. Ngikholwa bona kufanele sihlangene soke siqinisekise bona umthethomgomo uyafezakala emaphilweni wethu, uqinise godu usenze sizikhakhazise begodu siziveze njengesitjhaba esihlukileko, seSewula Afrika ehlukileko.



...............................



DR BS NGUBANE, MP









































































4







IRHELO LAMA-AKHRONIMI



LANGTAG isiQhema sokuTlama iKambiso yeLimi



LiEP	mThethomgomo weLimi eFundweni



MTEF	umLeyo wokuSetjenziswa kweeMali esiKhathini esiLingeneko



NLS	imiSebenzi yamaLimi wesiTjhaba



PanSALB iBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika



SADC	umPhakathi wezeTuthuko weSewula ye- Afrika



SASL	iLimi lamaTshwayo eSewula Afrika



SAQA	baLawuli bamaZinga wezeFundo eSewula Afrika



TISSA	imiSebenzi yokuRhumutjha ngomTato eSewula Afrika







































































































5







ISIGABA 1: ISENDLALELO NOBUJAMO





1.1. ISINGENISO





Pheze malimi ama-25 ahlukeneko akhulunywa eSewula Afrika, kuthi ali-11 wawo anikelwe ubujamo bokuhlonitjhwa bangokomthetho ngokuya kwesahluko 6 somThethosisekelo ka 1996 (umThetho wenomboro 108 ka-1996), ngebanga lokuthi ukusetjenziswa kwawo kufaka amaphesenti pheze abe ma-98 wesitjhaba soke.



Amalimi ali-11 wangokomthetho siNdebele, isiXhosa, isiZulu nesiSwati (abizwa ngokuthi malimi wesiNguni); iSesotho, Sepedi kunye neSetswana (abizwa ngokuthi malimi wesiSotho); Tshivenda, Xitsonga, isiNgisi kunye nesiBhuru (Afrikaans).







ISewula Afrika iyinarha esebenzisa amalimi amanengi. Umukghwa obonakala khulu ngekambiso yamalimi amanengi eSewula Afrika liqiniso lokuthi amalimi ambalwa wendabuko akhulunywa nangaphetjheya kwemikhawulo yamaphrovinsi, abelwana miphakathi ebuya emaphrovinsini ahlukeneko.



Kwanjesi kunokwazisa okuqinileko kwetlhogeko lokuqinisa imizamo yokuthuthukisa amalimi lawo wendabuko abekagandelelwe ngaphambilini begodu nokukhuphula ikambiso yamalimi amanengi nayikuthi amaSewula Afrika azakutjhatjhululwa ekuthembeleni okungafunekiko ekusetjenzisweni kwamalimi okungasiwo wendabuko njengamalimi aphetheko, wangokomthetho wombuso.



Kuze kube gadesi ukuphathwa kwamalimi ahlukileko eSewula Afrika ngemuva kwebandlululo kumraro ngokungabikhona komthethomgomo ohlelwe kuhle welimi, okurholela ekusetjenzisweni kwesiNgisi nesiBhuru njengamalimi aphetheko kwezomnotho nakwezokuhlalisana kunye nakwezombanganarha emphakathini wethu.











6





Ngemuva kweminyaka ebunane yedemokhrasi, iSewula Afrika sele ifike ebujameni obuqakatheke khulu emlandweni wayo. AmaSewula Afrika kufanele aqalane poro nokwehluka kwawo ngokwamalimi namasiko kunye neenselela zekambiso yamalimi amanengi yomthethosisekelo, kungakho kungeniswe umLeyo womThethomgomo wamaLimi wesiTjhaba.



UmLeyo womThethomgomo awuhlongozi kuphela indlela etja ekambisweni yamalimi amanengi eSewula Afrika, kodwana ukhuthaza khulu ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko njengamalimi wangokomthetho khona kuzakukhuliswa bekuthuthukiswe ukubumbana kwesitjhaba. Godu uvumela ukwamukelwa mazombe kokwehlukana ngokwamalimi, ubulungiswa emphakathini, imithethokambiso yokuthola imisebenzi yomphakathi namahlelo ngokulingana, godu nokuhlonipha amalungelo welimi.



Lomtlolo unikela umleyo wokufezakalisa ngokunetlha esikhathini sekambiso yamalimi amanengi ngokuya kweenjamiso zomThethosisekelo.



1.2. Ubujamo bezomlando





Kusukela ekuthunjweni kokuthoma kweSewula Afrika maDatjhi ngonyaka ka-1652, ngokubusa kwamaNgisi umlandelande, ukuHlangana kweSewula Afrika, kunye nokusungulwa komBuso webandlululo kunye neRiphabhliki yeSewula Afrika, bekube kufika kwentando yenengi ngo-1994 kunye



neenjamiso zomthetho zomThethosisekelo ngekambiso yamalimi amanengi, umthethomgomo welimi wombuso namandla walabo abaphila ipilo ephezulu wahluleka ukubona ukwehluka kweSewula Afrika ngokwamalimi.



Ubujamobu barholela ekungalinganini kwamalimi, ukukhonya kwesiNgisi nesiBhuru kwadala itjhebiswano lokungalingani phakathi kwalamalimi, nalawo wabantu abanzima.



Imithethomigomo yelimi yamakoloni nebandlululo, ngokuhlanganyela nemithethomigomo yezombanganarha kunye neyomnotho nezokuhlalisana,





7





ngakho-ke yarholela ekukhuleni kwesakhiwo samalimi, ukungalingani kwawo okwakubonakala ezakhiweni zokungalingani zobutjhaba namazinga wobujamo emphakathini weSewula Afrika.



Zoke lezizenzo zabanga ipikiswano ngobujamo nokuhlukana kwamalimi wendabuko kunye nemihlobo ehlukeneko yamalimi wabantu abanzima nezinye iinqhema ezigandelelweko kufaka hlangana abaNgezwako nabaNgaboniko - kwakhuthaza imibono engasimihle ngamalimi we-Afrika, engasi ngeyalabo abakhuluma isiNgisi nesiBhuru kuphela kodwana nabanye abanengi abakhuluma amalimi we-Afrika ngokwabo.



Ubujamo bungezelelwa kukobana, ngebanga lemibono engayikude nemithetho engabanga irarano ephikisana nokuhlonywa kwekambiso yamalimi amanengi, iinhlangano zomphakathi nezangeqadi zinomukghwa wokuthatha iinqunto zesigiyani ezingakhambelaniko ngamalimi neenjamiso zomthethosisekelo kunye neemfuneko ezikhambelana namalimi.







1.3. Ubujamo bokubekwa komthetho





Isahluko 6 somThethosisekelo sinikela umleyo omkhulu wekambiso yamalimi amanengi, ukuthuthukiswa kwamalimi wangokomthetho kunye nokuthuthukiswa kwehlonipho nokulitjalelwa kokwahlukana ngamalimi eSewula Afrika. Sibeka amalungelo welimi wezakhamizi, okufanele ahlonitjhwe ngemithethomigomo yesitjhaba yamalimi.



UmThethosisekelo ugandelela bona woke amalimi wangokomthetho kufanele "athabele ukulingana kokuzithemba" begodu aphathwe ngokulingana, ngokwenza njalo kuqiniswe ubujamo nokusetjenziswa kwamalimi wendabuko, ngokuthi umbuso uthathe amagadango womthetho kunye namanye, ukulawula nokuphatha ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko ebekadinywe amathuba.













8





UmThethosisekelo ugunyaza itjhuguluko ebujameni belimi inarha yoke, ngokunikela itjhejo lezokuhlalisana nezombanganarha eenqhemeni zamalimi egade adinywe amathuba ngokuya kweendingo ezizwakalisiweko zemiphakathi kunye neenqhema ezinekareko.



Isahluko 6 (2) somThethosisekelo sifuna kubekwe iindlela zokwenza, okuzakuthuthukiswa ngazo amalimi wendabuko la.



Isahluko 6 (3) kunye no (4) zineenjamiso ezikhambelana nelimi zeminyango yesitjhaba namaphrovinsi, lapho iminyango yombuso kufanele isebenzise, ubuncani bakhona amalimi amabili wangokomthetho.



Ukuphuhlisa ukwehlukana ngokwamalimi ukuya phambili, isahluko 6 (5) sinikela ngokuhlonywa kweBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika (PanSALB) ukuphuhlisa ikambiso yamalimi amanengi begodu nokuqiniseka ingasi ukuthuthukisa nokusetjenziswa kwamalimi wangokomthetho



kuphela, kodwana namaLimi wabaRwa, kunye neLimi / namaLimi lama / wamaTshwayo. IBhodo godu izakwakha ukuhlonitjhwa kwamaLimi



wamaFa akhulunywa ngamanye amahlangothi womphakathi wethu kunye nalawo malimi asetjenziselwa iminqopho yezekolo.



Ezinye iinjamiso ezikhambelana neendaba zelimi zenziwe kwenye indawo emThethwenisisekelo. Isahluko 9 (3) sivikela ekubandlululweni ngokungakafaneli ngokuya kwelimi, kuthi izahluko 30 no 31 (1) zikhuluma ngamalungelo wabantu ngokuya kwesiko, zekolo kunye nokuzibandakanya ngakwezelimi nokuzithabisa. Isahluko 35 (3) no (4) sikhuluma ngamalungelo welimi wabantu ababotjhiweko, abavalelwe ngaphandle kokuvela ekhotho kunye nababekwe umlandu, ngokugandelela elungelweni lokunikelwa ukusegwa komlandu ngekambiso eyenziwa namkha erhumutjhwa ngelimi elikhethwa mumuntu lowo.



UmNyango wezeFundo ufake "umThethomgomo weLimi eFundweni (LiEP)", ogandelela ikambiso yamalimi amanengi njengokunaba kokwehluka





9





ngamasiko kunye nehlangothi eliqakathekileko lokwakhiwa kweSewula Afrika enganabandlululo. Umthethokambiso osisekelo kugcina ilimi lomfundi lekhaya efundweni nekufundiseni, kodwana kukhuthaza abafundi bona bathole amalimi wokungezelela godu. I-LiEP isebenza ngezinto ezifana nelimi/amalimi lo/wokufunda nokufundisa eenkolweni zomphakathi, ehlelweni lesikolo kunye nemisebenzini ekhambelana nelimi yemibuso yamaphrovinsi wefundo kunye namabandla aphethe iinkolo.



UmThethosisekelo kunye nemithetho ekhambisanako ngokubonakala iraga ukuphuhliswa kwekambiso yamalimi amanengi eSewula Afrika. Ngesibangesi-ke, lomleyo womthethomgomo kufanele uqalelele ngokwaneleko ukuvumelanisa umthethomgomo welimi kiwo womathathu amazinga wemibuso begodu ubeke ngokucacileko ubujamo bomthethomgomo ngobujamo nokusetjenziswa kwamalimi wendabuko wangokomthetho emaphrovinsini wolithoba eSewula Afrika.











































































10





ISIGABA 2: IZINTO EZIQAKATHEKILEKO ZOMTHETHOMGOMO





2.1 Iminqopho





Umthethomgomo welimi uyavuma ngeenjamiso zomthethosisekelo mayelana nekambiso yamalimi amanengi begodu uhlanganyele neminqopho yombuso ekukhuleni ngakwezomnotho, zombanganarha nomphakathi kunye nezefundo. Iinhloso zawo ku-



phuhlisa ukusetjenziswa ngokulingana kwamalimi alitjhumi nanye wangokomthetho;

kghonakalisa ukufikelela ngokulingana emisebenzini yombuso, ilwazi kunye nokuzwisisa;

qinisekisa ukulungiswa emalimini wangokomthetho wendabuko abekade adinywe amathuba;

kusungula nokudzimelelisa indlela yokukhuluma nokutlola ngamalimi amanengi kiyo yoke imiphakathi yamalimi;

khuthaza ukufundwa kwamanye amalimi wangokomthetho wendabuko ukuphuhlisa ubunye besitjhaba, nokwehlukana ngokwelimi namasiko; godu; noku



phuhlisa ukuphathwa kuhle kwelimi khona kuzakulawulwa kuhle ukuphathwa kwemisebenzi yesitjhaba khona kuzakuhlangabezwana neenrhuluphelo neendingo zamakhastama.



2.2. Imithethokambiso





Umthethomgomo welimi usekelwe emithethwenikambiso elandelako:





Ukuzinikela ekuphuhliseni ukulingana ngokwelimi kunye namalungelo ngokwelimi njengombana kufunwa lihlelo lentando yenengi;

ukwazi bona amalimi amthombo wokwandisa ilwazi, ikghono kunye nokudlala indima ekulu eenkorweni zombanganarha nezomnotho kunye nezokuhlalisana;

ukusebenza ngokuhlanganyela ekuphuhliseni ikambiso yamalimi amanengi







11





ngokomthethosisekelo;



ukukhandela ukusetjenziswa kwelinye nelinye ilimi ngomnqopho wokutlhorisa, ukugandelela kunye nokubandlulula; godu

nokuqinisa ukubekwa kwabantu phambili nakutjhejwa iinrhuluphelo, iindingo kunye neemfuno zemiphakathi eminengi yelimi ngokukhulumisana nekulumo-pikiswano.



2.3. Indlelakambiso





Indlelakambiso itjheja lokhu okulandelako:





Ukuphuhlisa ikambiso yamalimi amanengi eSewula Afrika kufuna imizamo enganyazi ilwazi elikhona emphakathini lapho amalimi wendabuko wangokomthetho asetjenziswa khona khulu. Lokhu kuzakukghonakaliswa kusetjenziswa nokubandakanywa kwemiphakathi njengabadlalindima eenkambisweni zokuthuthukiswa kwelimi.



Kungalindeleleka ukufaka izazi zelimi ekurhelebheni ekambisweni yokuthuthukiswa kwamahlelo wokusebenza kwamalimi amanengi ngerhubhululo kunye nokusatjalaliswa kwalokho okutholakeleko.



Ukughonakalisa ukusebenzisana nokwabelana ngokuziphendulela hlangana nemibuso emalunga we-SADC kuzakukhambisa burhaba ukuthuthuka kwelimi.



Kuzatlhogeka bona kwenziwe ukubuyekezwa kwemithethomgomo ngeenkathi ezamukelekako khona kuzakweluswa iragelo phambili elitjhinga emphakathini weSewula Afrika osebenzisa amalimi amanengi.



Indlela etholakala emphakathini ekuthuthukisweni kwekambiso yamalimi amanengi ngengasebenza khulu, nakuqalwa umphakathi weSewula Afrika oneenqhema neenhlangano zombanganarha ezinengi. Kufanele kube nendlela enikela amandla kiwo woke umuntu begodu nekhuthaza ukudlala indima ekutlameni ilimi nokufezekiseni umthethomgomo ohlanganisa ilwazi





12





lesithekniki ukudlulisa ilwazi namakghono.





2.4. Lapho uzakusebenza khona





Indlela yomthethomgomo namkha iinjamiso zomthethomgomo ingendlela elandelako:



Zoke izakhiwo zombuso (wesitjhaba, yamaphrovinsi kunye neyemibuso yabomaziphathe beendawo) kunye neenhlangano ezisebenzisa amandla womphakathi namkha ezenza umsebenzi womphakathi ngokuya komthetho



wenarha, zilawulwa mLeyo womThethomgomo weLimi.





Ekuphuhliseni ikambiso yamalimi amanengi amaphrovinsi azakubumba imithethomigomo yawo ngokuya komhlahlandlela otholakala kilomLeyo womThethomgomo, ngokuqala ubujamo bawo ngokwesifunda kunye neendingo zomphakathi nalokho okuthandako, njengombana kubekiwe emThethwenisisekelo.



Imibuso yabomaziphathe beendawo izakubeka ukusetjenziswa kwelimi kunye nokunyulwa miphakathi yayo ngomleyo welimi okghonakalisako wephrovinsi. Ngemuva kokubekwa kokusetjenziswa kwelimi nokunyulwa miphakathi, imibuso yabomaziphathe beendawo kufanele ngokubonisana nemiphakathi yayo, yakhe beyazise nokufezekisa umthethomgomo wamalimi amanengi.



Amalimi wangokomthetho azakusetjenziswa ngendlela okufuneka ngayo emisebenzini yoke yesibethamthetho, kufaka ukugadangiswa ku-Hansard, njengelungelo; nasiya eembethamthethweni zamaphrovinsi, ubujamo besifunda ngibo obuzakutjho bona kusetjenziswe liphi ilimi namkha amalimi.



Umbuso uzakukhuthaza bewunikele ngesekelo nakutlhogekako, amabhizinisi wangeqadi ukuthuthukisa begodu afezekise yawo imithethomigomo yamalimi ngokuya komleyo womthethomgomo wamalimi wesitjhaba.





13







Ukuthuthukisa ikambiso yamalimi amanengi lomthethomgomo ubeka ukusetjenziswa kwamalimi ahlukeneko ezakhiweni zombuso ngendlela elandelako:



2.4.6.1. Ili/ amalimi (eli) asebenzako / Ili/amalimi (lo) wokurekhoda:



Ngokuvumelana, esinye nesinye isakhiwo sombuso kufanele sivumelane ngelimi / amalimi eli/asebenzako (elizakusebenza ekuthintaneni kwangaphakathi kunye nokukhulumisana neminye iminyango); ikani nakukghonekako, kungazukuba nomuntu okhandelwako ekusebenziseni ilimi alifunako. Eminqopheni yokubamba imihlangano namkha ukwenza imisebenzi ethileko umzamo kufanele wenziwe ukusebenzisa iindlela zokukghonakalisa ukusetjenziswa kwelimi ezifana nokutjhugulula nokurhumutjha (kokubili ukurhumutjha ngokulandela isikhulumi nokurhumutjha ngokukhambisana nesikhulumi, kunye nokurhumutjha ngokuhleba) nakukghonekako.



Ukuthintana namalunga womphakathi: Eminqopheni yokuthintana kwangokomthetho ngomtlolo, ilimi elikhethwa sisakhamuzi kufanele lisetjenziswe. Koke ukuthintana ngomlomo kufanele kwenziwe ngelimi elinyulwa balaleli. Nakutlhogekako, yoke imizamo kufanele yenziwe ukusebenzisa iindlela zokukghonakalisa ukusetjenziswa kwelimi ezifana nokurhumutjha (ukurhumutjha ngokulandela isikhulumi, ukurhumutjha ngokukhambisana nesikhulumi, ukurhumutjha ngomtato kunye nokurhumutjha ngokuhleba) nakukghonekako.



Imitlolo yombuso: Ihlelo lemitlolo lokusetjenziswa kwekambiso



yamalimi amanengi kufanele lilandelwe minyango yombuso wesitjhaba eendaweni lapho kungafuneki imitlolo ngamalimi woke alitjhumi nanye wangokomthetho.



2.4.6.4. Lapho ukusebenza kuhle nokuzinza kombuso kelinye nelinye izinga kufuna ukuthintana okungeneleleko kwelwazi, kufanele livezwe ngawo woke amalimi alitjhumi nanye wangokomthetho kuthi emaphrovinsini kube





14





ngawo woke amalimi wangokomthetho abekiweko ephrovinsini.





Eendaweni lapho imitlolo yombuso ingeze yatholakala ngawo wolitjhumi nanye amalimi wangokomthetho, iminyango yombuso wesitjhaba kufanele

iveze imitlolo kanye kanye ngamalimi ubuncani bakhona asithandathu. Ukukhethwa kwamalimi kuzakwenziwa ngalendlela elandelako:



Ubuncani bakhona linye esiqhemeni samalimi wesiNguni (isiNdebele, isiXhosa, isiZulu kunye nesiSwati);

Ubuncani bakhona linye esiqhemeni sesiSotho (Sepedi, Sesotho, Setswana);

Tshivenda; Xitsonga; isiNgisi; kunye

nesiBhuru (Afrikaans).





Umthethokambiso wokudlhegana kufanele usetjenziswe nakukhethwa amalimi wokuveza imitlolo yombuso ngamalimi wesiNguni nesiSotho.



Ukuthintana neentjhabatjhaba: Ukuthintana kombuso ezingeni lephasi kuzakwenziwa ngesiNgisi namkha kwesikhatjhana, ngelimi elikhethwe yinarha leyo.

















































15





ISIGABA 3: UKUTHUTHUKISWA KWAMAKGHONO WABASEBENZI





Ukufezekiswa komthethomgomo wamalimi kuzokwandisa ukufuneka kwemisebenzi yokutjhugulula nokuhlela kunye nemisebenzi yokurhumutjha, ikakhulukazi emalimini wendabuko. Ihlangothi eliqakatheke khulu lelwazi lokutjhugulula kilamalimi kuzakufanela bona likhuliswe eminyangweni yombuso kunye nekorweni yangeqadi, isibonelo, ebujameni balabo abasebenza ngelimi bangeqadi abafana nabatjhugululi, abahleli kunye nabarhumutjhi. Isidingo esandako semisebenzi yabasebenzi belimi ababandulwe ngokwaneleko sizakufuna ibandulo lamakghono eliragela phambili.



Ukuhlonywa kwamayunithi welimi komunye nomunye umnyango wombuso wesitjhaba kunye nakwenye nenye iphrovinsi kuzakuba nomthelela endleleni yokusebenza yemiSebenzi yamaLimi wesiTjhaba. ImiSebenzi yamaLimi wesiTjhaba (NLS) izakufanela bona ihlanganise ukulawula ukufezekiswa



komthethomgomo ngokukghonakalisa ukubandulwa kwabasebenzi beyunithi yelimi emisebenzini yokutlama elimini begodu nokusekelwa kwamahlelo wokusebenza walamayunithi. ImiSebenzi yamaLimi wesiTjhaba izakuzibopha ngokuvumelanisa ukuthuthukiswa kwamahlelo wokubandulwa kwabatjhugululi, ama-editha nabarhumutjhi, begodu nokuhlonywa kwemihlahlandlela esebenzako mayelana neendaba zekhwalithi.



Iindawo ezifana nekambiso yokwamukelwa kwamagama nebuthelelo lamagama ukwenza isihlathululimagama nazo zizakuthinteka. Ukwanda komsebenzi wokutjhugulula kuzakufuna ituthuko ekhamba burhaba yokuthuthukiswa kokwamukelwa kwamagama emalimini wangokomthetho kunye neButhelelo lamaGama wesiTjhaba elizakufikelelwa ngibo boke abasebenza ngelimi embusweni kunye nebangeqadi.



Ukutholakala kweensetjenziswa zetheknoloji yamalimi wesintu (isibonelo, ukutjhugulula ngokurhelejwa mtjhini, ibuthelelo lamagama wokurhumutjha, ihlelo lokuhlola ukupeledwa kwamagama) emalimini wendabuko kuzakudlala indima ekulu ekusekeleni imisebenzi yokukghonakalisa ilimi.





16







Ubukhulu bokukhetha bamayunithi welimi buzakubekwa begodu ibandulo lamakghono kilendawo lizakubekwa phambili ngemuva kokuqalwa kwesibalo samalimi wangokomthetho okufanele asetjenziswe nasele siqaliwe. Amayunithi



abunjwa basebenzi ababandulwe ngokwaneleko abane namkha ngaphezulu azakufuna abomabhalana.



Ukwakhiwa kwekghono eendaweni lezo esele zifanisiwe zokukghonakaliswa kwelimi kuzakwenzeka ngokusebenzisana nabanikeli bemisebenzi abafana neenhlangano zefundo yamazinga aphezulu abanikela amahlelo wefundo akhambelana nobujamo obubekwe baLawuli bezamaZinga wezeFundo eSewula Afrika (SAQA) namahlelo wefundo ekusebenzeni kwelimi, ukutjhugulula nokuhlela, ukurhumutjha, ukutlanywa kwelimi, ukwamukelwa kwamagama kunye nokutlolwa kweenhlathululi-magama.















































































17





ISIGABA 4: AMAQHINGA WOKUFEZAKALISA





Ukufakwa kancani kancani komthethomgomo wokufezekisa okuragela phambili esikhathini esifitjhani, esilingeneko kunye neside kuyindlela enyulekako emazingeni woke.



Ngokuphathelene nemitlolo yombuso, ukufezekiswa kuzakufakwa zizakhiwo zombuso ngetjhejo elikhulu nokuqala ukwenzeka kwayo ngesikhathi okungasenani seminyaka emithathu. Ubuhle bokufakwa kwayo kancani kancani ngendlela yokwenza kukobana, iminyango ingandisa ngokwanda kwenani ukuthuthuka kwekghono nokuphathwa kwekambiso yokufezekiswa ngokwaneleko.



Izakhiwo zombuso zizakuba nesikhathi sokutlama amabhajethi wazo ngokungezelela kancani kancani izabelo ngesikhathi somLeyo wokuseTjenziswa kweeMali esiKhathini esiLingeneko (MTEF) nemisebenzi yokutlama ngokukhambisana nemithombo efuneka ekufezekisweni ngepumelelo komthethomgomo.



Iindlela zokwalusa ukuqinisekisa ikhwalithi yemisebenzi yokutjhugulula nokuhlela zizakwenziwa.



Ngokusebenzisana neBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika, umNyango wezobuKghwari namaSiko uzakulawula iragelo phambili begodu uzakubika ngeenkhathi ezibekiweko ebaphathini abafaneleko.



Ukubuyekezwa kwemithethomigomo kuzakwenziwa njalo begodu neemphakamiso zizakwenziwa khona kuzakuba namatjhuguluko lapho kufuneka khona amabhajethi azakuhlaliswa kuhle ngokufunekako.



Imithangalasisekelo efunekako ukusebenzisa umthethomgomo izakujanyiswa. Lokhu kuzakufaka ukuhlonywa kwamayunithi welimi kiyo yoke iminyango yesitjhaba begodu nemaphrovinsini ukuphatha-





18





ukuthintana ngomlomo kwangaphakathi nahlangana neminyango kiwo woke amazinga wombuso;



ukuthintana ngomtlolo ngaphakathi nahlangana namazinga woke wombuso;

ukuthintana nomphakathi ngomlomo; ukuthintana ngomtlolo nomphakathi; begodu nokuthintana ngokweentjhabatjhaba nakufaneleko.



Ezinye iindlela zokufezekisa ezizakusetjenziswa liRhelo lokuziPhatha labaSebenzi bomBuso, elihlonywe mKhandlu wabaSebenzi beLimi beSewula Afrika, imiSebenzi yokuRhumutjha ngomTato yeSewula Afrika (TISSA), indlela yokuthuthukiswa kwamalimi abekagandelelwe ngaphambilini kunye nendlela yokwenza yetheknoloji yamalimi wabantu.



Ukuziphendulela kombuso okungezelelweko mayelana nokufezekiswa komthethomgomo welimi lesitjhaba kungendlela elandelako:

Ukusekela ukuthuthukiswa kwabasebenzi abafuneka ekuhlonyweni ngepumelelo kwekambiso yamalimi amanengi;

ukulawula ukukghonakaliswa kwebizelo elingeneleleko lelimi, isibonelo, ukutjhugulula, ukurhumutjha nokubuthelelwa kwamagama ngokuthuthukisa nangomthetho ofaneleko.



ukusekela imizamo yokulungisa ekhethekileko namahlelo wamalimi wendabuko abekagandelelwe ngaphambilini, okutjho, amalimi wabanzima newabaRwa kunye namaLimi wamaTshwayo; kunye

nokusekela ukufundwa nokufundiswa kwawo woke amalimi weSewula Afrika kiwo woke amazinga wesikolo.

































19





IHLATHULULO YAMAGAMA





ikambiso

yamalimi

Umukghwa wokusebenzisa amalimi amabili (ngaphandle



amabili



kokuwazi ngokulingana).













ukuthuthukiswa

Ukuthuthukiswa kwelimi ngemigwalo, ukubeka ebujameni



kwelimi



obamukelekako kunye nokuthuthukisa imisebenzi khona ilimi







lingasetjenziswa ezikweni leendaba, efundweni, emahlelweni







wezomthetho kunye newezokuphatha, njll, godu kancani







ngokunikela indawo yokuvezwa kwemisebenzi etlolwe







ngelimelo.

















ukuhlela



Sisenzo sokwenza amatjhuguluko elimini namkha







emukghweni womtlolo.













ubuhle nokulingana

Ikhwalithi yokulunga, ukungathathi hlangothi; ukuphatha







ngokulinganako; okulungileko kunye nokuhle.













ikambiso

yamalimi

Itjho ukukhetha ilimi/amalimi eli/athileko ebujameni



amanengi



obuthileko, ngokuya kobujamo balapho kusetjenziswa khona



esebenzako

ilimi, isibonelo, umsebenzi, abalaleli kunye nomlayezo







elisetjenziselwa wona.













amaLimi wamaFa

Malimi angasi wendabuko enarheni kodwana eza







namaphandle.

















amalimi



Ngobujamo beSewula Afrika, la malimi anikelwa ubujamo



ebekadinywe

obuphasi ziinqhema zakade ekhabe zinamandla, ngalokho,



amathuba



akhenge

asetjenziswe

namkha

athuthukiselwe



ngaphambilini

ukusetjenziswa ekubikeni iindaba, efundweni (ngemuva







kwefundo yokuthoma yephrayimari), namkha emphakathini







namkha ekorweni yezomnotho. Lisekelo elincani elanikelwa







ukuthuthukisa imihlobo yezobukghwari obukhona kilamalimi.







Lamalimi afaka hlangana amalimi wendabuko, amaLimi







wamaFa kunye namaLimi wamaTshwayo (SASL).











itheknoloji

yamalimi

Ukusetjenziswa kwelwazi lelimi ekuthuthukisweni kwamahlelo



wabantu



wekhomphyutha angafanisa, azwisise, arhumutjhe abenze







ilimi labantu ngayo yoke imihlobo, isibonelo, ukuthuthukiswa

























20







kweensetjenziswa

zekhomphyutha,

ezenza

kukghoneke





ebantwini bona basebenzisane namakhomphyutha.















ilimi lendabuko

Lilimi elisungulwe kileyo narha.















ukurhumutjha

Sisenzo sokususa ikulumo elimini lesikhulumi uyise elimini





elinye, ngokukhuluma.

















itjhejo ngelimi

Kukuba masikizi ngendlela ilimi elisetjenziswa ngayo





emphakathini, nanyana abasebenzisi balo banikelwa





amalungelo wabo welimi, godu nokobana ilimi lisetjenziswa





bunjani ukunikela amandla namkha ukumuka amandla.









ukulingana

Ngokuya komThethosisekelo, woke amalimi azakuthola



kwamalimi

ihlonipho elinganako. Ukuphathwa ngokulingana kwamalimi





amabili namkha amanengi, khulu khulu ngokuphathelene





nehlangothi elisemthethweni lomphakathi elinjengomthetho,





ubulungiswa, ukuphathwa komphakathi kunye nokulaya.









ukulinganiswa

Ukulunga kokunikelwa kwelimi kunye/namkha nokuphathwa



kwamalimi

kwamalimi amabili namkha adlula lapho. Izinto ezifana





nembalo yabakhulumi nobujamo belimi bungafakela





umthethomgomo ummoya wokubeka ukusetjenziswa kwelimi





emahlangothini



athileko.

Ukusetjenziswokhu



kungahle





kungalingani. "Umbuso asoze wasebenzisa amalimi wazo





zoke izakhamizi kuhle begodu ungazibekela ukufika





ekusebenziseni ilimi / amalimi lelo/lawo eli/asemthethweni,





namkha amanye amalimi, ngenye indlela" (Turi, 1993:14-15).









ukutlanywa kwelimi

Ukutlanywa kwelimi kuqale ekurarululeni imiraro yelimi





ngokubumba

iinhloso

ezingasetjenziswa



nakubhala





yokuthoma, izinto zokwenza kunye nemiphumela. Kufaka





hlangana iinkambiso zokulawula nokuthuthukisa amalimi





ngokuthuthukiswa kwelimi.

















umthethomgomo

Isiqunto sangokomthetho ngobujamo bamalimi ahlukeneko



welimi

akhulunywa emiphakathini ekhuluma amalimi amanengi





namkha enezinto ezihlukeneko, isibonelo, ngiliphi ilimi





elingaba ngelesitjhaba namkha langokomthetho,

ngimaphi





























21









amalimi angasetjenziswa njengamalimi wesifunda begodu







buzakuba yini ubujamo bawo.













amalungelo welimi

Imithetho ibeka ubujamo lapho izakhamizi zingazikhethela







ngokwelimi.























amayunithi welimi

Abasebenzeli

bombuso

eminyagweni

nemaphrovinsini







azakusebenza ngezinto ezithileko zelimi zomnyango namkha







iphrovinsi esuka emThethwenimgomo wamaLimi wesiTjhaba







godu nokukhulumisana neminye iminyango ngeendaba







zelimi.



















ukwenziwa



Sisenzo namkha msebenzi wokubuthelela isihlathululi-



kweenhlathululi-

magama.











magama























amahlelo



Mahlelo wekhomphyutha atjhugulula imitlolo ye-elektroniki



wokutjhugulula

ukusuka kwelinye ilimi ukuya kwelinye.







ngomtjhini























ilimi

elidinywe

Elinye nelinye ilimi langokomthetho elingasetjenziswa



amathuba



ngokomthetho namkha nayikuthi ukusetjenziswa kwalo







akukhuthazwa

ebujameni

bangokomthetho

(isibonelo,







efundweni, kwezepilo). "Amalimi adinywe amathuba" kutjho







ubujamo obuphasi belimi kunye nabakhulumi balo. Isibonelo,







Xitsonga, Tshivenda, isiNdebele kunye nesiSwati malimi







athathwa njengadinywe amathuba eSewula Afrika.













ilimi

lokulaya

Ilimi lendlini yokufundela livezwa lihlelo lokufunda



(lokufunda)



nomthethomgomo welimi. "Ilimi lokufunda" litjho ukusuka







kancani khona kuzakufaka umqondo wokobana woke







amalimi adlula kwelinye angasetjenziswa begodu abafundi







bangafikelela kelinye okungasilo lokufunda.















ikambiso

yamalimi

Ukusetjenziswa kwamalimi amathathu namkha amanengi



amanengi



mumuntu namkha siqhema sabakhulumi abafana







nezakhamizi zesifunda esithileko namkha isitjhaba.











ilimi langokomthetho

Ilimi elisetjenziswa embusweni, emakhotho womthetho,







efundweni, ebhizinisini kunye nezikweni leendaba.





























22





ukutjhugulula



Sisenzo sokususa umtlolo elimini lokuthoma uwuse elimini







elinye ngokutlola.











itheminoloji

(ilwazi

Magama wesithekniki abekwe ebujameni obuvunyelweko



magama)



kwenzelwa ikoro ethileko yesifundo.











i









iTd42nde02056:Eng-Nde: Language Policy Framework













































































































23

<fn>SAVI.Bulletin012010.2010-07-27.nr.txt</fn>
UmKhandlu we-SATI uzakuthanda ukuthatha ithubeli ukufisele woke amalunga wawo okuhle kodwa ngomnyaka ka 2010. Sihlala sinerhuluphelo lokuzwa ngamalunga wethu, ngalokho ke nakhibe kunemisebenzi ocabanga kobana iZiko kufanele liyenze, thintana nathi.
I-Boland Chapter (eTjingalanga Kapa) ihlele iminyanya ehlukahlukeneko umnyaka lo. Ukufunyana imininigwana namkha ukujoyina i-chapter, sibawa uthintane no-Wilna Liebenberg ku-(wilna@lieben.co.za), no-Gretha Aalbers ku-(aalbers@iafrica.com) namkha u-Elise Engelbrecht ku-(Elise.Engelbrecht@capetown.gov.za.).
Imali ebhadelwa ngomnyaka ka 2010
Ama-invoyisi wemali ebhadelwako ngomnyaka ka 2010 athunyelwe nge-imeyili namkha ngeposo kiwo woke amalunga. Nakhibe awukawafunyani wakho, sibawa uthintane nerejistra ku-(registrar@translators.org.za) namkha ne-0fisi ye-SATI ku-(office@translators.org.za). Sibawa ukhumbule kobana kufanele usazise ngenye nenye imali ebhadelwako okobana ifakwe ekambisweni yakhona. Nakhibe uthethe isiqunto sokungavuseleli ubulunga bakho, sibawa godu kobana usazise okobana silungise iincwadi zethu. Imali yomnyaka kufanele ibhadelwe ekupheleni kwaka-Ntaka amalunga a-akhredithiweko angavuseleli ubulunga bawo azakulahlekelwa bujamo bawo boku-akhredithwa.
Godu khumbula kobana iZiko linikela ubulunga besiqhema. I-ejensi enye nenye namkha ihlangano enekareko ingathinta i-ofisi ye-SATI ukufunyana amaphepha afaneleko. Ngokuthoma ubulunga besiqhema, ilunga ngalinye kusukela kwanjesi lizakukghona kwaphela ukutlolisa imisebenzi eliyenzako ngokwalo.
I-AGM ka 2010
I-AGM ye-SATI nesemina yangemva kwe-AGM izakubanjwa ngeLesihlanu nge-26 kuMhlolanja ku 2010 e-Elegant Lodge e-Menlo Park, ePitori. Ungayikhuthi! Isihloko sesemina kukuZiphatha, umthetho nawe: Uzivikela bunjani. Sizobe siqale kobana UmThetho omutjha oVikela abaThengi ubathinta bunjani abasebenzi belimi, begodu kuzakuba nephanele yokukhulumisana mayelana neendaba zokuziphatha. Imali yokutlolisa ifakahlangana "isiselo sokwazana" sasimahla Ngemva kwalokho. Nakhibe awukafunyani iforomo lokuzitlolisa, sibawa uthintane ne-ofisi ye-SATI.
Khumbula kobana malunga a-akhridithiweko abhadeleko kwaphela azokukghona ukuvowuda eemphakamisweni ze-AGM, ngalokho ke bhadela imali yakho yomnyaka masinya ngendlela ongakghona ngayo.
Ibhegere yephasi ka 2010
I-SATI izakuthanda ukubika ngemvanyana emnyakeni mayelana ngomhlobo womsebenzi welimi iBhegere yephasi ewakhele amalunga wethu. Amalunga enze umsebenzi omayelana nephaliswano lebholo erarhwako azakubawa kobana basazise ngawo.
Uyakhunjuzwa kobana nawuzokuthanda kobana sifake ibizo lakho erherhweni lemininingwana ye "2010 Find Interpreters" kuwebhusayidi yethu, kufanele ubawe lokhu bunqopha. Amalunga atlolisiweko erejisteni ye-SATI yabazisebenzela ngesikhathi sabo abatloliswa ngokuzenzakalela erhelweni lemininingwana ka 2010. Sibawa uthintane ne-ofisi ye-SATI ukufunyana ilwazi elinabileko.
IRhubhululo lemali ebizwako
Iziko lizakwenza irhubhululo hlangana namalunga ekotareni Yokuthoma yomnyaka lo mayelana nemali ebizwako, ngokusebenzi ithulusi elifanako lerhubhululo eliku-inthanethi elasetjenziswa eminyakeni emibili eyadlulako. Sithemba kobana amalunga ngobunengi bawo ngokukghonakalako azozibandakanya ukuqinisekisa kobana imininingwana esiyibutheleleko inenembo.
UbuLunga
Amalunga amatjha: ngu-Kengni Bernard, u-Frans Boot, u-Andries Conradie, u-Tertius Janse van Rensburg, u-Franziska Keiser, u-Ria Kruger, u-Tom Larney, u-Anneke Milne, u-Ramodima Moikanyang, u-Katharina Reichert, u-Michael Waldeck
Ababhubhileko: ngu-Marla Sanchez
Abatjha abakhridithiweko: ngu-Klaus Staudt: we-English-German sworn translation
Komnako
AbonoNgorwana be-English Academy ngo 2010: Iimbawo zokungenela ziyabawa kubalungisi bamajenali, bemegezini namaphephandaba, begodu nakubatloli ngamunye, zakanoNgorwana we-Olive Schreiner (umnyaka lo umkhakha ziiNkondlo), unongorwana we-Percy Fitzpatrick (onikelelwe umsebenzi welitherari ngesiNgisi onqophe abafundi ababantwana abaneminyaka ehlangana neli- 10 neli-14) begodu nonoNgorwana we-Thomas Pringle (umnyaka kuhlonitjhwa ukubuyekezwa kwemidlalo, iincwadi, amafilimu, imirhatjho namkha amahlelo wakamabonwakude akhangiswe emaphephandabeni nakibomegezini; iindatjana ezifitjhani kumajenali nakumamegezini; begodu nakuma-athikili alitherary). Ukufunyana ilwazi elinabileko, sibawa uthintane nomsebenzi ophethe i-ofisi ku-011 717 9339 namkha ku-englishacademy@societies.wits.ac.za.
ZamaKhomphyutha namawebhusayidi
Amaphesente amathathu kuyiwebhusayidi esetjenziswa yiYunivesithi ye-Rochester (e-New York) begodu inqophe kubafundi, abalungisi nabatjhugululi abanekareko lokufunyana imodernu nelitheretjha yesikhathi esithileko yeentjhabatjhabeni. Amandla wokukhuthaza mayelana newebhusayidi le mbono wokobana ukufunda ilitheretjha ebuya kwamanye amazwe kuqakathekile ekukhuthazeni isiko lokufunda iincwadi nokungezelela ukwabelana ngemibono hlangana namasiko. Esikhathini sephasi loke lesi, enye yeendlela ezihle khulu zokubulunga ukungafani kwamasiko kungokutjhugulula nokuthokozela imisebenzi elitherari yeentjhabatjhabeni. Qala http://www.rochester.edu/College/translation/threepercent/index.php?s=about
I-L10NCafe.com iyiebhusayidi lapho amalunga webubulo lezamalimi angakhulumisana khona ngokutjhugulula ngomtjhini, TT begodu nezinye iinhloko ezihlobanako. Qala http://worldify.com/l10ncafe/index.html
Iminyanya nokubizwa kwamaphepha
I-16th International Congress of the Names Society of Southern Africa (NSA): I-Homo Nominans - i-Mankind, i-the namer: I-Club Mykonos, Western Cape, 26-28 kuSewula ngo 2010. Umhlangano uzakuhlola iphasi lokuthiya ibizo begodu nokungagandeleleki komuntu kobana athiye ibizo lokuzijameleko. Amabizo abafundi bayamenywa kobana banikele iimphakamiso zamaphepha ngaphambi kwamhlana zima-28 kuMhlolanja ngo-2010. Ukufunyana ilwazi elinabileko, thintana no-Bertie Neethling e-bneethling@uwc.ac.za.
I-Cologne Conference on Specialised Translation: IYunivesithi ye-Cologne ye-Applied Sciences, e-Germany, mhlana zima-21-22 kuSewula ngo2010. Ukukhula kokukhambelana kokutjhugulula okukhethekileko ematakeni asetjenziswako weemfundo zokutjhugulula kulethe ukutjhejwa okudephe khulu khulu kokutjhugulula okukhethekileko ematakeni wokufundwa encwadini/wokuhlathululwako weemfundo. Umhlangano lo uzonqopha eendleleni ezitja zokwenza ukutjhugulula kukhetheke. Ilanga lamaswaphela lezethulo mhlana zili-15 kuNtaka ngo 2010. Ukufunyana ilwazi elinabileko: http://www.f03.fh-koeln.de/fakultaet/itmk/fachgebiete/konferenzen/00558/index.html
I-International Postgraduate Conference in Translation and Interpreting (IPCITI) 2010: Kusukela ku-Reflection to Refraction - New perspectives, new settings and new impacts: IYunivesithi ye-Manchester, e-UK, mhlana zima-29-31 kuSewula ngo 2010. Lo mhlangano wesithandathu emilandelandeni le, onqophe ukunikela abarhubhululi abasesebatjha ithuba lokwabelana ngerhubhululo labo begodu bazibandakanye emnyaneni weentjhabatjhaba wethungelelwano. Ilanga lamaswaphela lezethulo limhlana zima-30 kuNtaka ngo 2010. Imibuzo kufanele iqaliswe ku- ipciti2010@manchester.ac.uk. Ukufunyana Ilwazi elinabileko: http://www.ipciti.org.uk/
I-SCREENIT 2010: Ukutjhuguluka kobujamo bokutjhugulula ngeskrini: IYunivesithi ye-Bologna, e-Italy, mhlana zima-20-22 kuSewula ngo 2010. Iimphakamiso zezethulo begodu namaphosta kizo zoke iindawo zokutjhugulula ngokuskrina kufanele zithunyelwe mhlana zili-15 kuSihlabantangana ngo 2010 ku- screenit2010@sslmit.unibo.it. Iwebhusayidi yomhlangano isakhiwa.
I-5th International Maastricht-ÅÃ³dÅº Duo Colloquium on Translation and Meaning 2010: I-Maastricht session: I-Maastricht School of International Communication, The Netherlands, mhlana zili-19-22 May 2010. Ihloso yekholokhuyamu kukunikela iforamu yeentjhabatjhaba ngemikhulumiswano hlangana nabosolwazi nabasebenzi bokutjhugulula/nokurhumutjha ngeendaba zokutjhiwo kutjhugulula nokurhumutjha. Isetjheni ye-Maastricht izakunqopha ekwenzeni ngezandla. Ukufunyana ilwazi elizeleko: u-Dr Marcel Thelen (m.m.g.j.thelen@hszuyd.nl) or http://www.translation-and-meaning.nl
UmHlangano we-International Technical Translation: e-Universidade Nova, Lisbon, e-Portugal, mhlana zima-28-29 kuMrhayili ngo 2010. Uhlelwe yi-TradulÃ­nguas begodu nabanye abasebenzi bokutjhugulula kobuthekniki, umhlangano uzakuthatha amalanga amabili azeleko wokufunda ngokwenza - iimFundo bandulo zokutjhugulula netheminoloji (ngesi-Portuguese, ngesiNgisi begodu nange-Spanish, amalimi angaphezulu nakukghonakalako) - komtjhugululi onelwazi nomrhumutjhi wobuthekniki, wobunjiniyere, wezesayensi nomatheriyali wemabubulweni. Ukufunyana Ilwazi elinabileko: http://www.tradulinguas.com/conf-tech/
AmaLimi aKhambako: ISiko, UkuThintana begodu ukutjhugulula ePhasini eliKhambako: IYunivesithi ye-Leeds Metropolitan, e-UK, mhlana zi-3-5 kuNobayeni ngo 2010. Izethulo zomHlangano we-10 womnyaka weHlangano yamaLimi yeenTjhabatjhaba begodu nokuThintana kwamaSiko ngokwaHlukahlukana kufanele zithunyelwe ku-Jane Wilkinson e-IALIC2010@leeds.ac.uk mhlana zi-1 kuMgwengweni ngo 2010. Ukufunyana Ilwazi elinabileko: www.leeds.ac.uk/german/ialic_conference_2010.htm
UkuTjhugulula ubunengi beenSizasenzo: IYunivesithi ye-Portsmouth, e-UK, mhlana zisi-6 kuSinyikhaba ngo 2010. Ukutjhugulula kanengi kungegama eligadangisiweko, kodwana ebhodulukweni lobunengi beensizasenzo lanamhlanjesi abatjhugululi kufanele batjheje ama-elemende wabo atjengisa ukuqakatheka (imifanekiso ejamileko nesikinyekako, amadayagramu, umvumo, ithayiphografi namkha ubujamo bekhasi). Ukufakwa kwesandla kuyamenywa mayelana neenselela eziqalene nabatjhugululi ngobunengi beensizasenzo. Ukubuza begodu/namkha amabizo-bunjalo amagama ama-300 kufanele athunyelwa ku-Carol O'Sullivan e-carol.osullivan@port.ac.uk mhlana zima-30 kuMgwengweni ngo 2010. Ilwazi elinabileko ku: www.port.ac.uk/translationconference.
I-AGM ye-Society for Editors and Proofreaders (SfEP) nomhlangano womnyaka wama-21: I-Yunivesithi ye-Strathclyde, e-Glasgow, e-UK, mhlana zi-4-6 kuKhukhulamungu ngo 2010. Umhlangano lo uzakufaka hlangana isemina ekhavara iinhloko ezinjenge-typesetter-copy-editor interface, ukwenza ithungelelwano eliphambili ngokusebenzisa ikundla ye-inthanethi yomphakathi, ukuziphatha nokukopela kwabanye kezokukhitjhwa kwemitlolo, begodu neemfundo bandulo ezihlukahlukaneko. Ukubhuga kuvalwa mhlana zili- 9 kuVelabahlinze ngo 2010. Ukufunyana ilwazi elinabileko: http://www.sfep.org.uk/pub/confs/conf10/conf2010_advance.asp
UmHlangano we-TKE (Terminology and Knowledge Engineering) ka 2010: e-Dublin University, e-Ireland, mhlana zili-12-13 kuRhoboyi 2010. Umhlangano umayela nokuthuthukisa ilwazi nokudlulisela ithekinoloji ngomnqopho wokuthintana ngelimi okukhethekileko mayelana neenkambiso zetheknoloji begodu nemininingwana. Izakunqopha khulu khulu esihlokweni sokwethulwa kwetheminoloji nekunjiniyereni iinsetjenziswa zelwazi eziku-inthanethi. Ukufunyana Ilwazi elinabileko: http://www.dcu.ie/fiontar/conference/home_baile.shtml
Ndebele translation: Thomas Phaswana Ntuli
Afrikaans translation: Johan Blaauw, MariÃ¨nne Botha, Jackie Viljoen
Setswana translation: Peter Mekgwe
Sesotho translation: Mike Mahase
Xhosa translation: Sonwabile Cotiyana, Thokozile Mabeqa
__________________________________________________________________________________________________________________
Ukuthintana neZiko: Marion Boers. Umtato: 011 803-2681. Ifeksi: 0866 199 133. I-imeyili: office@translators.org.za
Irene Dippenaar. Umtato: 079 492 9359. Ifeksi: 086 511 4971. I-imeyili: registrar@translators.org.za
<fn>SAVI.Bulletin042010.2010-07-27.nr.txt</fn>
Imali ebhadelwako ngo 2010
Imali ebhadelwa ngo 2010 bekufanele ibhadelwe ekupheleni kwakaNtaka. Nakhibe awukabhadeli yakho, sibawa uthintane ne-ofisi ye-SATI masinyana (office@translators.org.za). Irhelo elisatjalaliswako lizokuhlaliswa kuhle ekupheleni kwakaMrhayili begodu amalunga angakabhadeli azakukhitjhwa erhelweni lethu lokuthumela ama-imeyili. Amalunga a-akhredithiweko ayakhunjuzwa kobana auku-akhredithwa kusebenza ngokukhambisana nobulunga beZiko. Nakhibe awukghoni ukuvuselela ubulunga bakho ngonobangela wobudisi beemali, sibawa ukhumbule kobana amalunga angenza isibawo sokusizwa esiKwameni sokuThuthukisa se-SATI.
IBhegere yePhasi ka 2010
Ngenyanga eyodwa eseleko ukuya emnyannyeni omkhulu, abatjhugululi nabarhumutjhi basetjenziswa khulu kwanjesi - "Kufanele ukuthi unomsebenzi omnengi ngonobangela wabantu abanengi kangaka abeza eSewula Afrika ngoMgwengweni?" Singathanda ukwazi kobana ngimuphi umsebenzi wamalimi ovezwe yiBhegere yePhasi. Asikalindeli kobana uveze iinfihlo zerwhebo yakho, kodwana sibawa uthumele imininingwana emifitjhani ku-office@translators.org.za mayelana nomunye nomunye umsebenzi wokutjhugulula/wokurhumutjha ekungenzeka ube nawo (namkha esele uwenzile) mayelana nomnyanya lo.
Iminyanya yethungelelwano le-SATI
Omunye weminqopho yomKhandlu we-SATI ukuya phambili kukukwenza iminyanya yethungelelwano qobe. Umnyanya wokuthoma womnyaka, owabanjelwa elungeni lomKhandlu u-Michelle Rabie, wenzeke ngoSihlabandangana e-Blue Crane Restaurant e-Pretoria. U-Michelle wabelana ngeenyeleliso zokobana umuntu azimakethe ngokwakhe njengomsebenzi osebenza ngesithi sakhe woke umuntu waba nangemva kwedina elimnandi.
Ilunga lomKhandlu uManzo Khulu wabamba umhlangano mhlana zili-14 kuMrhayili e-Johannesburg ogade unqophe amalunga asebenza ngamalimi wesiNguni. Emaswapheleni uManzo unethemba lokuhloma iTjhaptha etja ye-SATI, lapho amalunga wemikhumbulo efanako azakuhlala akhulumisana ngeenselele aqalene nazo lokha nakasebenza ngamalimi lawa. Sibawa kobana uthintane naye ku-manzo@translators.org.za ukufunyana ilwazi elinabileko.
Sihlele ukwenza iminyanya yethungelelwano le ngobunengi enarheni mazombe. Sazisa nakhe ungathanda kobana size edorobheni yangekhenu begodu nokobana ngiziphi iinhloko ongathanda kobana kukhulunywe ngazo.
Iindaba ezivela ku-FIT
UmHlangano womKhandlu we-FIT uzokubanjwa e-Moscow mhlana zima-28 namhlana zima-29 kuMrhayili. U-Marion Boers uzobe awukhambele ngekwakhe njengoMongameli we-FIT.
Isaziso sokuthoma somHlangano wePhasi we-XIXth FIT, ozokubanjwa ngenyanga kuRhoboyi ngo 2011 e-San Francisco, sizokukhitjhwa masinyana. Hlala usilindile kuwebhusayidi ye-FIT : www.fit2011.org
UkuHlonywa kweeNcwadi e-London ngo 2010
Ngetjhudu elimbi, umlotha we-Icelandic volcanic wakhandela amano we-SATI wokubakhona ku-LBF: Lokhu kwabangela kobana umjameli we-SATI u-Wilna Liebenberg akhansele isiphaphamtjhini sakhe emalangeni ambalwa ngaphambi komnyanya. Nanyana kunjalo, sajanyelwa ngenye ihlangano esisebenzisana nayo, i-PEG, begodu umbiko ngomnyanya loyo uzakuvela ekukhitjhweni okuzako ko-Muratho.
UbuLunga
Amaliunga amatjha: U-Eduardo Arques Esteve, u-Wena Coetzee, u-Deborah Dawson, u-Linda de Wet, u-Theresa EngestrÃ¶m, u-Tertius Franzsen, u-Ilze Hattingh, u-Jo-Mari Huisamen, u-Nico KÃ¤ber, u-MornÃ© Kotze, u-Bernie Kruger, u-Fanny Lacroix, u-Melanie Law, u-Diemut Magon, u-Phakamani Mbatha, u-Jorge Milazzo, uMonnapula Molefe, u-Mila Naccari, u-Brilliant Ndubane, u-Oupa Nkuna, u-Ana Cristina Nunes Escaleira, i-NWU CTrans (corporate member), u-Lindsay Palmer, u-Laurent Roux, u-Benjamin Shongwe, u-Yvane Stanford, u-Anne Strauss, u-Jan Vink
Abathokozileko: ngu-Noelle Lawson, u-Cathy Fazey, u-Hanelle Fourie, u-Frances Esterhuizen, u-Ciaran MacCarron
Abatjha aba-akhredithweko: ngu-Julia Pedro: wesiNgisi-kusi-Portuguese umtjhugululi ofungisiweko; u-Antoinette van Rooyen: Otjhugulula kusukela esiNgisini-ukuya ku-Afrikaans; u-Eugene Seegers: Otjhugulula kusukela esiNgisini-ukuya ku-Afrikaans
Okukarisako
I-European Personnel Selection Office izokuhloma iphaliswano ngoVelabahlinze ukurqatjha abatjhugululi belimi lesiNgisi bamaziko we-European Union. Abenziimbawo kufanele babe zizakhamizi zeNarha enye nenye eliLunga le-EU, babe ne-bachelor's degree komunye nomunye umkhakha begodu bakghone ukutjhugulula kusukela emalimini amabili asemthethweni we-EU ukuya esiNgisini esisezingeni lomuntu osikhulumako. Vakatjhela iwebhusayidi ku- http://www.eu-careers.eu namkha funyana isaziso sokuhlonywa kwephaliswano ngokujoyina isiqhema se-Facebook esibizwa 'Silindele iphaliswano lokutjhugulula ilimi lesiNgisi e-EU ngo 2010' e-: http://www.facebook.com/home.php?#/group.php?gid=189470229968&ref=mf.
Isikhathi sokukhetha i-The Custodian of the Two Holy Mosques Abdullah bin Abdulaziz International Award for Translation sesivuliwe kwanjesi. Unongorwana lo unikelwa qobe ngomnyaka ukuhlukanisa imisebenzisi yokutjhugulula emazikweni adumileko ukwenzela ukufika isandla ngokwaneleko ebizelweni lezokutjhugulula ukusukela begodu nokuya kusi-Arabic. Ukukhomba kuvalwa mhlana zima-20 kuRhoboyi ngo 2010. Ilwazi elinabileko: www.translationaward.org
I-Software namaWebhusayidi
I-Prolingua, ihlangano yabasebenzi belimi le-Afrikaans nesiNgisi begodu nehlangano esebenzisana ne-SATI, ihlome iwebhusayidi: http://www.prolingua.org.za.
UNyango wozobuKghwari namaSiko i-(DAC) seyenze kobana amarhelo ahlukahlukeneko wetheminoloji afunyaneke kuwebhusayidi yawo (www.dac.gov.za). Amarhelo lawa akhitjhwa namkha aphrinthwe kobana umuntu azisebenzisele wona awasebenzisele ukufunda. Sibawa uqale iwebhusayidi ye-DAC ukufunyana amarhelo alandelako: IRhelo leTheminoloji elimaLiminengi weBholo erarhwako, i-ICT emaLiminengi, iimBalo ezimaLiminengi, iSayensi yemVelo emaLiminengi (isiNguni), iSayensi yemVelo emaLiminengi isi-(Sotho), iSayensi yemVelo emaLiminengi ye-(Tshivenda/Xitsonga), amaLiminengi wePalamende/iTheminoloji yePolotiki

I-Infoterm, iKoro yeLwazi leTheminoloji yenTjhabatjhaba, yasungulwa ngo 1971 ngegontraga ne-UNESCO, ngomnqopho wokusekela nokuhlanganisa ukusebenzisana kweentjhabatjhaba emkhakheni wetheminoloji. Ungafunda incwajana yabo yeendaba yamva nje ku- http://infoterm.info/pdf/activities/INL/INL_135.pdf.
Imigadangiso
UkuHlahlutjwa kweTheknoloji yokuTjhugulula, okwenziwa ngu-Walter Daelemans no-VÃ©ronique Hoste (ISBN 9789054876823), yagadangiswa yi- Linguistica Antverpiensia New Series - Iinhloko eemFundweni zokuTjhugulula, ijenali yomNyango wezokuTjhugulula nokuRhumutjha, i-Artesis University College Antwerp. Ilwazi elinabileko:
http://www.aspeditions.be/article.aspx?article_id=EVALUA051P&langue=en-gb
I-Translator's Agency, eyalungiswa ngu-T. Kinnunen no-K. Koskinen, ilibuthelelo lezinto elinqophe endimeni ye-ejensi emsebenzini wabatjhugululi nabarhumutjhi. Njengombana inzinze ngaphakathi kwesotjhiyoloji yokutjhugulula nje, ivolumu le isebenzisa isibalo seendlela ezivela kusayensi yomphakathi. Ama-athikili ithungelela umkhumbulo wokurhabeka ngemicabango yeendlela ezihlukahlukeneko: ithiyori yomsebenzi, ithiyori ye-ejensi, ukuhlatjujtwa kwethungelelwano begodu nokuhlathulula ngeendlela zomphakathi ezenziwa zibe mikhulumiswano emihle ngeemfundo zokutjhugulula. Ilwazi elinabileko: http://tampub.uta.fi/english/tulos.php?tiedot=340
Iminyanya nokufundwa kwamaphepha
I-Linguistica Antverpiensia NS - Iihloko eemFundweni zokuTjhugulula 10/2011: Ukufundwa kwamaphepha kulungiselelwe ekukhitjhweni kweencwadi kaNobayeni ngo 2011, "Ukutjhugululela umphakathi: UkuTjhugulula njengomsebenzi womphakathi begodu nemiphumela yakhona engenzeka". Ukutjhugulula kuqalene neenselele zokukhula kwethekhnoloji okwenzekako 'kokuvuleleka', 'ukwabelana' begodu 'nokuhlanganisa', okuhlahlambisa ukuzibandakanya komsebenzisi ngenye indlela emisebenzini enzinzileko yokusebenza kuhle. Iimphakamiso ezikhambisana nesihloko lesi kufanele zifakwe mhlana zima-20 kuMgwengweni ngo 2010 (ubunen. Bamagama ama-500) kumlungisi, u-Minako O'Hagan ku- minako.ohagan@dcu.ie.

Ukutjhugulula nokurhumutjha kwabanganamakghono aphezulu womsebenzi lo: Imicabango yokuzibandakanya nokukhulumisana, i-guest Yalungiswa ngu-Åžebnem Susam-Sarajeva no-Luis PÃ©rez-GonzÃ¡lez, izakukhitjhwa yi-St Jerome Publishers. Ibuthelelo lelo liphakamisa ukuhlola ibizelo lokutjhugulula nokurhumutjha kwabanganamakghono aphezulu ngombono wokufunda kilabo abenza imisebenzi yokutjhugulula nokurhumutjha; amathungelelwano abawasebenzelako; abosondaba abakghonakalisa ukusatjalalisela umsebenzi wokutjhugulula ebantwini abanganamakghono aphezulu; begodu neemphakathini ekuvela kiwo imisebenzi le. Ukukhitjhwa (kobunen.. bamagama ama-500) kufanele kufakwe mhlana zima-30 kuVelabahlinze ngo 2010 ku- s.susam-sarajeva@ed.ac.uk or luis.perez-gonzalez@manchester.ac.uk.
I-Multidisciplinarity in Audiovisual Translation, i-guest eyalungiswa ngu-Rosa Agost, no-Elena Di Giovanni begodu no-Pilar Orero: ukubizwa kwamaphepha kwenziwe ekuKhitjhweni kwamhlana zi-4 (kuTjhirhweni ngo 2012). Ukufaka isandla ngamaqhinga wokuhlahluba ukutjhugulula ngokulalela nokubona begodu nemicabango yokuzijayeza evela enengini lokukhalima. Iimphakamiso ezinqophe emthindeleni weragelo phambili lezethekhnoloji ekuthuthukiseni amathulusi amatjha nokuzijayeza kuyasekelwa, ihlahlubo lehlanganiso labalaleli begodu namatjhuguluko avela kuma-engeli ahlukeneko (we-ethnography, wesayikholoji, newe-neuroscience, njll.). Isiphakamiso somtlolo ozeleko kufanele siqaliswe kunobhala we-MonTI (monti.secretaria@ua.es) mhlana zima-30 kuNtaka ngo 2011. Abalungisi be-guest kungathintanwa nabo ku-agost@trad.uji.es, elenadigiovanni@unimc.it or pilar.orero@uab.cat.
I-Writing Skills for Effective Minutes: isifundobandulo selanga linye e-Stellenbosch University Language Centre, mhlana zima-28 kuMrhayili ngo 2010. Ilanga lokuvala iimbawo limhlana zima-21 kuMrhayili ngo 2010. Ukufunyana imininingwana ezeleko thintana no-Audrey Poole ku- 021 808 2167 namkha ku-taalsentrum@sun.ac.za
I-Computer skills for language practitioners and staff & students from language departments: e-Stellenbosch University, mhlana zili-7-9 kuMgwengweni. I-Kommuniko izabe inikela isifundobandulo samalanga amathathu ahafu ku-MS Word, ku-MS PowerPoint begodu naku-Ms Excel ngokwahlukahlukana, inqophe kubasebenzisi abathoma nabasezingeni eliphakathi. Iimfundo bandulo lezi zenziwa nge-Afrikaans, kodwana imibuzo yamukelekile ngesiNgisi. Thintana no-Amanda Lourens ku-alou@iafrica.com namkha ku-084 514 8111.
I-Hong Kong Translation Research Summer School: E-Hong Kong Baptist University, mhlana zili-12-23 kuVelabahlinze ngo 2010. I-TRSS (HK) inikela ihlelo elikhambisana ne-UK TRSS enzinzileko begodu uvulelekile kibo boke abafundi abaphethe iziqu ezifaneleko ze-MA degree ephasini loke begodu abathome namkha abacabanga ukuthoma irhubhululo ekutjhugululeni begodu/namkha iimFundo zamasiko ahlukahlukeneko. Ilwazi elinabileko:
http://www.researchschool.org/index.php?module=content&task=view&id=26
I-Society for Editors and Proofreaders (SfEP) AGM begodu ne- 21st annual conference: E-University of Strathclyde, e-Glasgow, ne-UK, mhlana zi-4-6 kuKhukhulamungu ngo 2010. Umhlangano uzakufakahlangana amasemina akhavara iinhloko ezinjengama-typesetter-copy-editor interface, ngokusebenzisa budlabha ikundla yokuthintana nomphakathi nge-inthanethi ukwenza ithungelelwano lezinga eliphezulu, begodu nokuziphatha nephlejiyarizimu ekugadangiseni, beghodu neemfundo bandulo ezihlukahlukeneko. Ukubhuga kuvalwa mhlana zili-9 kuVelabahlinze ngo 2010. Ilwazi elinabileko: http://www.sfep.org.uk/pub/confs/conf10/conf2010_advance.asp
I-International Conference on Translation and Accessibility in Video Games and Virtual Worlds: e-Universitat AutÃ³noma de Barcelona, e-Spain, mhlana zi-2-3 kuNobayeni ngo 2010. Umhlangano unqophe ukuhlanganisa boke labo abanekareko emkhakheni we-game localisation begodu nokufunyaneka begodu nendima yokutjhugulula emaphasini abonwako. Iimphakamiso ezikhitjhiweko (ubunen. Bamagama ama-300) kufanele athunyelwe mhlana zili-15 kuVelabahlinze ku-VG.VW.translation.accessibility@gmail.com. Ilwazi elinabileko: http://jornades.uab.cat/videogamesaccess/
I-Critical Link 2010 Conference: UkuRhumutjha ebujameni obutjhugulukako, i-Aston University, i-Birmingham, e-UK, mhlana zima-26-30 kuVelabahlinze ngo 2010. Umnqopho womhlangano kukuhlola amaphuzu wezepolotiki, wezomthetho, wamalungelo wobuntu, we-transnational, wezomnotho, wehlalakuhle yamasiko begodu namaphuzu wehlalakuhle yamalimi wemisebenzi yombuso/ukurhumutjhela umphakathi. Ukufunyana ilwazi elinabileko vakatjhela iwebhusayidi ye-Critical Link 6 ku-http://www.aston.ac.uk/CL2010 namkha thintana no-Prof. Christina Schaffner at c.schaeffner@aston.ac.uk.
I-Second Writers' and Literary Translators' International Congress (WALTIC): e-Bilgi University, e-Istanbul, e-Turkey, mhlana zi-2-5 kuSinyikhaba ngo2010. Umhlangano uzokukhuluma ngeenselele zokufunda nokutlola, ikululeko yokukhuluma, amalungelo wokutlola nedijithalizetjhini. Ilwazi elinabileko: http://www.waltic.com/
I-Eighth National Conference and International Forum on Interpreting in China: e-Sichuan University, e-Chengdu, mhlana zili-15-16 kuSewula ngo 2010. IsiHloko: Ukurhumutjha esikhathini seDlhobhalizetjhini. Ilwazi elinabileko: www.kouyi8.org, www.tac-online.org.cn or www.fltrp.com
I-16th International Congress of the Names Society of Southern Africa (NSA): I-Homo Nominans - Mankind, the namer: e-Club Mykonos, eTjingalanga Kapa, mhlana-26-28 kuSewula ngo 2010. Umhlangano uzakuhlola iphasi lokuthiya begodu nokuthiya kwabantu izinto amabizo ngokungakateleleki. Ukufunyana ilwazi elinabileko thintana no-Bertie Neethling ku- bneethling@uwc.ac.za.
I-International Postgraduate Conference in Translation and Interpreting (IPCITI) 2010: Kusukela esiTjengisweni ukuya kekutThugulukeni - Ubunjalo obutjha bezinto, ukuhlela butjha nemithintela emitjha: E-University ye- Manchester, e-UK, mhlana zima-29-31 kuSewula ngo 2010. Lo mhlangano wesithandathu emilandelandeni le, onqophe ukunikela abarhubhululi abasesebatjha ithuba lokwabelana ngerhubhululo labo begodu bazibandakanya eminyanyeni eqakathekileko yethungelelwano. Imibuzo kufanele iqaliswe ku-ipciti2010@manchester.ac.uk. Ilwazi elinabileko: http://www.ipciti.org.uk/
I-Translation and Interpretation in a Multilingual Context: UmHlangano weenTjhabatjhaba wokuTjhugulula nokurhumutjha: e-Bangkok, Thailand, mhlana zi-1-3 kuSinyikhaba ngo 2010. Ilwazi elinabileko: http://www.ictithailand.com/
I-International Conference on Literary Translation: Writing Past Each Other? Literary Translation and Community: e-Victoria University of Wellington, e-New Zealand, mhlana zili-11-13 kuNobayeni ngo 2010. Umhlangano lo unqophe ukuhlola kobana ukutjhugulula okubunqopha kuthuthukisa bunjani ilemukiso begodu nokuthokozela umehluko wamasiko, lokha ngesikhathi sona leso yenza inqondo yomphakathi woke walapha ekhaya nemikhawulweni yeentjhababeni - namkha ukutlhayela kokutjhentjhiselana lokho kungafaka bunjani isandla ekuhlukanisweni bunqopha kwamasiko. Iimfundobandulo nesikhathi sokufunda naso sizokwenzeka. Ilwazi elinabileko: http://www.victoria.ac.nz/victoria-conferences/default.aspx
Ndebele translation: Thomas Phaswana Ntuli
Afrikaans translation: Johan Blaauw, Eugene Seegers
Setswana translation: Peter Mekgwe, Pauline More
Zulu translation:Manzo Khulu
Sesotho translation: Abel Mphanya
Xhosa translation: Sonwabile Cotiyana, Thokozile Mabeqa
Sepedi translation: Mapule Mabase
French translation: Jean-Cristophe Courbin
__________________________________________________________________________________________________________________
Ukuthintana neZiko: Marion Boers. Umtato: 011 803-2681. Ifeksi: 0866 199 133. I-imeyili: office@translators.org.za
Irene Dippenaar. Umtato: 079 492 9359. Ifeksi: 086 511 4971. I-imeyili: registrar@translators.org.za
<fn>STATS.MultilingualWordList.2010-11-09.nr.txt</fn>
Iinsetjenziswa zokulima
Isivuno somnyaka
isikhekhe esivunelwe ukudla
isikhekhe esitjalelwe ukudla
Ukudla kokuthengisa
Ukudla okumasiriyeli
Iplasi ethengisako
Umlimi othengisako
Isilinganiso sesivuno
Isilinganiso sokuzokuvunwa
Umlimisi
Ihlangothi lokulima (irhwebo ne-indastri)
Ukudla kokuthengisa
Iinthoro zokudla
IsiVuno sokugcina seenThoro
I-agere; ihagere
Umfakelelo wesitjalo ; umfakelelositjalo
Ithelelelo; isezelo
Ifuyo
Umuthi wehlathi lemvelo
Umphumela wehlolombala
Isitjalo se-oli
Imbewu ye-oli
Iinthelakanengi
Isimu yemithi
Iinhlumaya
Umphumela wehlolosilinganiso
Umlimi ozilimelako
Ivezo
Ivezo ngesikhekhe esivuniweko
Ivezo ngesikhekhe esitjaliweko
Funda/khamba isikolo
Ifundo ekatelelekileko
Iretjhiyo engakahlungwa yokutloliswa
Izinga labaqinteleko
Izinga lefundo
Izinga lefundo
Iziko lefundo ;isijamiso sefundo
Iretjhiyo yokutloliswa
Ikoro yeemfundo
Ifundo ehleliweko
Ibanga; igreyidi
Iretjhiyo yokutloliswa ngamabanga
Iretjhiyo epheleleko yokutloliswa (I-GER)
Izinga eliphakemeko lefundo
Isilinganiso sabafikako
Isilinganiso sabangena ngemva kwesikhathi
Inani labafundi emfundisini
Ukufunda
Isilinganiso sefundo
Iretjhiyo yefundo
Isilinganiso sokuphumelela/sokuphasa
Inani labafundi kutitjhere
Izinga lefundo; ifundo
Isilinganiso sokubuyelela
Umfundi
Umfundi ; isitjudeni
Inani labaphumiseleko
Umjaphethe wehloko yekhaya /yomuzi
Ubudala
Iminyaka yobudala
Isikhonzi
Abonobangela bokufa
Umntwana wangokomthetho
Umntwana (ubuhlobo)
Abantwana ababelethiweko ; amasu
Ikolo yebandla ;Ibandla
Ubuqhwala
tlhalileko / -hlukeneko
Ubulili
Icozululo lobulili
Ubuqhwala; uburhole; isiliyo
Isana
Ilimi lekhaya
Umaswaphela; ubuphetjhani
Ukuhlalisana ; umasihlalisane
Amathatho ; umendo
Ukuthatha; ukwenda
-thetheko ; -endileko
Umlingani; umngani
Ubuzwe; ubutjhaba
Ubuzwe; ubutjhaba
Ikolo
hlukeneko
hlukeneko, ngokomthetho
Ubulili
Iretjhiyo yobulili
ngakathathi / -ngakendi (ngokujayelekileko)
-nganamlingani; -nganamngani (komthetho)
Isivakatjhi (ekhaya/emzini)
Umhlolokazi; umfelokazi
-hluphekileko; -felweko
Umfelwa
Ilutjha
Incwadi i-09
Isiphande samahlalo/sokusebenzela
Indawo elawulwako/ephethweko
Indawo elawulwako/ephethweko
Iingaba,iingodi,iimphande zebalopheleleko
Ukuhlukanisa, ngeembalopheleleko
Inani, labantu
Isiyingi sakamasipaladi /a
I-DMA
I-EA
Ukubala
Indawo yokubala (i-EA)
Inomboro yendawo yokubala
Umhlobo wendawo yokubala
Umbali
Incwadi yeenrhunyezo yombali
Ibala;isizila;isitandi;ijarida;iplodi
Inomboro yebala/yesizila/yesitandi/yejarida /yeplodi
Amabala; iinzila; iintandi; amajarida; amaplodi
Isebenziselo lendawo
IRherho lemiNiningwana ngeeNdawo (i-GIS)
Umhlobo wendawo
Inani eliphezulu/eliphakemeko
Amakhaya
Ukurhemisa
Inani eliphasi
Isiyingi sakaMarhistrada
Indawokulu
Indawo/i-eriya yedorobha elikhulu
Umasipaladi/a
-nganabudorobha; -ngasidorobha
Isiphande sokuhlala/sokusebenzela
Igama lendawo
Isiphande /i-adresi yokuposa
Isiphande sokuhlala/sokusebenzela; i-adresi yokuhlala/yokusebenzela
-kwemaphandleni; -kwemakhaya
Isiphande esinye; i-adresi enye
Umhlobo wendawo yokuhlala
Ubukhulu nenani lendawo yokuhlala
Ingcenye yendawo; indawo enganyelweko
Umuzi wedorobheni ; umuzidorobha
Ilokitjhi; isikomplasi
ilokitjhi
Indawo yekosi
Indawo yekosi
Inomborokomba; inomborosihlukaniso
Inomborokomba; inomborosihlukaniso
kwedorobha
Umuzi
Ihostela;ikoponi
Imbeleko yabeminyaka ethileko
Ubudisi bokubelethwa
Ukufa/ukubhubha/ukuhlongakala kwabantwana
Abonobangela bokufa abathuwelelisako/abangezelelako
Isilinganiso sokubeletha esingakahlungwa
Isilinganiso sokufa/sokubhubha/sokuhlongakala esingakahlungwa
Abantwana ababelethwe baphila njenganje
Ukufa; ukubhubha; ukuhlongakala
Imbeleko
I-HIV
Ingogwana ebangela intumbantonga/umbulalasihlangu
Unobangela wokufa
Iinlinganiso zokufa/zokubhubha/zokuhlongakala kwamasana nabentwana
Ukufa/ukubhubha/ukuhlongakala kwamasana
Ukutloliswa kwamabeletho ngemva kwesikhathi
Isisusa sokufa esivamileko
Isikhathi sepilo
Ukubelethwa uphila
Isilinganiso sokufa kwabasidisi
Iretjhiyo yokufa kwabasidisi
Ihlanganisela yabonobangela bokufa
Ukufa kwamasana angakaphumi
Ukufa kwamasana aphumileko
Ukufa ngembeleko
Ukubikwa kwabantwana abaphilileko
Ibelethobuthule
Isilinganiso sabaphilileko
Ukuphila
Isilinganiso sembeleko epheleleko
Ukufa kwabangaphasi kweminyaka emihlanu
Isisusa sokufa
Iindleko zeensetjenziso
Ipahla ehlalako
Ilifa lekhaya
Irhwebo lekhaya
Iindleko zekhaya
Ingeniso/imali yekhaya
Iindleko ezingasetjenziswako
Ipahla engahlaliko
Ipahla ehlalahlalako
Ibhlogo lamaflede
Umakho; umakhiwo
Isikaniso; ikampa
Iindawo zokuhlala ngabanengi
Ihostela ephenduliweko/ etjhugululiweko
Ikotasi
I-DU
Indawo yokuhlala
Indawo yokuhlala, engakahleleki
Indlu yesintu
Indawo yokuhlala
Indawo yokuhlala, enganamuntu
Indawo engahlali muntu
Igezi
Umsebenzi ophathelene negezi
Iflede/i
Indawo yokuhlala ehlelekileko
Igezi yamahala esisekelo
Amanzi wamahala asisekelo
Ihostela
Ihotela
Indlu
Indawo yokuhlala
Ithoyilethe ehlanzekileko
Ikomba yomthamo yokuphehlwa kwegezi
Indawo yokuhlala engakahleleki
Ukwakha okungakahleleki
Indawo yeenqhema
Ikhwitjhi; iphunyana
Iindawo zokuhlala
Umakho ongasi wokuhlala
Amanzi wepompi endlini namkha esitandini
Irente / irende
Ihotela yamahlalo
Ikamuru
Ihlwengiso
Indlu enamathelene nenye
umtlhatlhana; umdlhodlhwana
Ukwakha okungakahleleki
Ibala; isizila; isitandi; ijarida
Umqatjhi
Umhlobo wendlela yokuhlala
Indlwana yokuphumela/yokuzithumela; ithoyilethe
Irherho lezindlwana zokuphumela/lamathoyilethe
Ihotela yeemvakatjhimbukeli
Undlufana; ithawunihawuzi
Indlu yesintu
Isilinganiso sibalo segezi
Isitandi esingakakhiwa
Ihostela; ikoponi
Ukuvunywa kwesikwelede
Iingezelelo namatjhuguluko
I-akhawundi; ibhili
Isahlulelo sombango
Idarhifari yombango; isibizelakhotho sombango
Umsebenzi wokuhlwengisa
Ukudliwa
Isahlulelo sokuzibopha
Isahlulelo ngokuziliselela
Ipahla ethunyelwa ngaphandle
nganandleko zomkhumbi
nganandleko zesitimela
I-Gigawatt-hour(gWh) ; i-iri le-Gigawatt
Ipahla engenako
Ikomba yomthamo yokuphehlwa kwegezi
Ikomba yomthamo wokukhiqiza
Ikomba yomthamo womkhiqizo weemayini
Umtjhono
Ukuthenga ngesitorimende
Ukuvala
Ababangisani
Icala elidlulisiweko
Inzuzo eseleko namkha ilahleko ngaphambi komthelo
i-akhawundi evulekileko
Iinkwelede ezinye
Ezinye iinzathu zokubhalelwa
Eminye imakho yokuhlala
Eminye imisebenzi
Isilinganiso ngamapesente sokubhalelwa kwamandla wokuqhikiza
Isilinganiso ngamaphesende samandla wokukhiqiza
ama-PGM
Ummangali
AmaMethali wePlathinamu
Imisebenzi yabosokghonolwazi
Isithembiso sokubhadela
Amatjhege we-R/D
Ipahla ebuyiselwa ngaphandle / edluliselwa ngaphandle
Inyanga eqaliweko
Itjhege elibuyisiweko
Irhwebo leentolo; ukuthengisa kweentolo
Usositolo
Ikomba yobukhulu
Ukuzidlisa; ukuzivalela
Izinga lokuqakatheka(ikoro engamele zokukhiqiza)
Izinga lokuqakatheka(ikoro yamaminerali)
Iwoliseyila
Irhwebo lamawoliseyila
Amagadango wokufuna umsebenzi
Ingeniso yenyanga eyi-avareji ejame eentengweni zika-2000
Ingeniso yenyanga eyi-avareji ngeentengo zanje
Abasebenzi abatorhako
Umfunimsebenzi ophelelwe mamandla
Isisebenzi sekhaya
Umsebenzi womnotho
Ikoro yomnotho
Ubujamo bomnotho
Umuntu
Izinga lefundo
sebenzako
Umuntu osebenzako
Isisebenzi
Ukuthokozwa kwesisebenzi ngendlela efanako
Umqatjhi
Umsebenzi
Umsebenzi, -ngakahleleki
Ukubuyelwa komndeni
Ikoro ehlelekileko
Ukusebenza okupheleleko
Isisebenzi sesikhathi esipheleleko
Ingeniso epheleleko
Ama-awa/ama-iri asetjenziweko
Ingeniso; imali (ikhamphani)
umvuzo (womuntu ngamunye)
Irhwebo elingakahleleki
Umsebenzi
Isilinganiso sabantu abasebenzako
Ama-akhawundi wezemisebenzi
Iindleko zomsebenzi
Abantu bokusebenza
Isilinganiso sokusebenza kwabantu
Imakethe yomsebenzi
Amatjhuguluko wemakethe yomsebenzi
Ubujamo bemakethe yomsebenzi
Isilinganiso sokusebenza kwabantu
Iminyaka yobudala yokusebenza ngokomthetho
Abangasebenziko
Umhlobo womsebenzi
Iinqhema zemihlobo yemisebenzi
Ihlathululo esemthethweni neluliweko yokungasebenzi
Abangasebenziko
Isikhathi eseqileko
Ama-awa wesikhathi eseqileko / we- ovathayimu abhadaliweko
Iimbadelo zesikhathi eseqileko/ ze-ovathayimu
Umuntu ozisebenzako
Iinsebenzi ezitorhako
Umhlaliphasi; umpentjheni
Amabhonasi wokusebenza namanye
Isisebenzi sasafuthi/sikanomphela
Ongekho kabokusebenza
Isikhundla somsebenzi; iposo
Imbuyiselo
Imbuyiselo yeensebenzi
Umhlaliphasi; umpentjheni
Imirholo
Umuntu ozisebenzako
Isisebenzi esingakapheleli ngamakghonofundwa
Iinliliso zokuphela komsebenzi
Isisebenzi esinamakghonofundwa
Ukutshwila; ukungabikho kwesikhatjhana (emsebenzini)
Umtorhi
Abangasebenziko; -ngasebenziko
Umuntu ongasebenziko
Ukudingeka/Ukutlhogeka/Ukungabikho komsebenzi
Isilinganiso sokudingeka/sokutlhogeka/sokungabikho komsebenzi
Iinsebenzi ezinganamakghonofundwa
Iinkhala zeenkhundla
Isikhundla esivulekileko
Umsebenzi
Iinsebenzi
Iminyaka yobudala yokusebenza
Iminyaka yobudala yokusebenza (ngokomthetho)
Abantu beminyaka yokusebenza
I-akhawundi
Umsebenzi osekelako
Inomborosilinganisi; inani linzinzisako
Iintengo ezihlaza
Iminyaka yesilinganiselo
Koke okuphilako; ibhayotha
Ukuphana ngelifa
idlulisomali(Kususwe ukudliliswa kwemali)
Indawo ekhongozela amanzi;isikhongozeli
Indlela yomtlhala wepahla nezenzelwa
Ukuthokozwa/ukubhadelwa kweensebenzi
Iintengo ezidzimeleleko (i-GDP)
Ukusetjenziswa
Iindleko, itjhorensi nemali yomthwalo
I-oli ehlaza
Iintengo zanje /ezitjhugululako (i-GDP)
Ukudluliswa kweemali; idluliso leemali
Irhwebo
I-akhawundi yebhoduluko
Isijamiso
Irhwamuko
Iindlekomleyo
Isikhundla somsebenzi esigcwalisiweko; iposo egcwalisiweko
Isebenziso lokugcina
Imisebenzi yeemali elinganiswe ngokungakanqophi
Intengo enganandleko zokuthutha
Okulingana nesikhathi esipheleleko
I-GDP
I-GDP ngeentengo ezinzinzileko/ ezijamileko
I-GDP ngeentengo zanje
I-GDP ngeendlekomleyo
I-GDP ngeentengo zokuthenga/ zabathengi
I-GDP yomnotho
I-GDP ngesifunda
I-akhawundi yomhlobo wengeniso
I-akhawundi yepahla nezenzelwa
Ipahla epheleleko yangekhaya(GDP)
Isalela yokusebenza epheleleko/ ingeniso emvango
Ubungako obungezelelweko obupheleleko ngeentengo ezihlaza
Ubungako obungezelelweko obupheleleko ngeentengo zokukhiqiza
Amanzi wangaphasi
Ukukhiqizwa/ukuvezwa komhlobo munye
Isebenziso lokugcina lamambala lekhaya
Iindleko zekhaya zesebenziso lokugcina
Ikomba yokwehlisa ezivelelako
Ingeniso ngomsebenzi
Irhwebo; ibubulo; i-indastri
Isilinganiso somthamo ngomnyaka
Ingeniso emvango
Ama-akhawundi welizwe
Irhasi yemvelo
I-Akhawundi yaMandla yemiThombo yeMvelo (I-NRA)
Imithombo yamandla wemvelo
Eminye imithelo eseleko ekukhiqizeni
Isijamiso ezingasebenzeli inzuzo
Iinjamiso zemakhaya ezingasebenzeli inzuzo
Imithombo yamandla wemvelo engavuselelekiko
Ezinye iimphekiso ekukhiqizeni
Eminye imithelo ekukhiqizeni
Ivezo
Idosomali eleqileko
Isabelo esibhadaliweko
Isihlukaniselo se-GDP
Ingeniso yomuntu ngamunye
I-akhawundi yemithombo yamandla wemvelo
Amabubulo wokuthoma/asisendlalelo
Umsebenzi oyisika/omkhulu
Intengo yokukhiqiza
Ukukhiqiza
I-akhawundi yokukhiqiza yomnotho opheleleko
Umkhawulo wokukhiqiza
Intengo yokuthenga/ yabathengi
Iindleko ezizibuyelelako
Isifunda
I-GDP yesifunda
Okugodlelwe ingomuso
Itjhuguluko lobungako
Ukubuyekezwa kweenlinganiso
I-SAM
Ukutjhugulula ngokweenkhathi zomnyaka
Umsebenzi wangeqadi
Amabubulo atjhugululako
I-SEEA
IThebula ye-Akhawundi ngezomPhakathi
Ithebula elisikwere
Iimphekiso zemikhiqizo
Amathebula wokusabalalisa nokusetjenziswa
Ithebula yokusabalalisa
Amathebula we-SU
Ithebula elibandeke bulingana
IHlelo le-Akhawundi yeBhoduluko nomNotho
IHlelo lama-Amakhawundi weliZwe
Imithelo yengeniso
Imithelo ekukhiqizeni nemingenisweni
Imithelo yemikhiqizo
Amabubulo wemisebenzi/wezenzelwa
Idluliso
Ukuphana
Isitlankanamali senzuzo
Ithebula yokusentjenziswa
Ubungako obungezelelweko
Ubungako obungezelelwe lirhwebo/libubulo/yi-indastri
Imihlobo yobungako obungezelelweko
Indawo yelawulo lamanzi
Iretjhiyo yehlolo ye-esidi
Ukutholakala kwamafa anzinzileko/ wesikhathi eside
Iindleko ezipheleleko zamafa
Umtlolo weenlinganiso ezipheleleko/ezihlanganisiweko
Imalinzalo kokubolekiweko
Iindleko zamafa
Iindleko zamafa amatjha
Idlulisomafa
Izenzelwa zomuntu woke
Ukuthokozwa/ukubhadelwa kweensebenzi
Ukuthokozwa nokubonelelwa kweensebenzi
Amafa wanje / wesikhatjhana
Iretjhiyo yanje/ yesikhatjhana
Idibhentjha
Ukwehla kobungako
Umasipalada wesiyingi
Indlu; indawo yokuhlala
Ukuhlukanisa ngezomnotho
Iindleko
Ama-akhawundi wangeqadi
Isijamiso sezeemali
Ukuhlukanisa ngomsebenzi
Iindleko zoke
URhulumende zombelele
Imisebenzi yezindlu
Izenzelwa zomuntu ngamunye
UmUmthangalasisekelo
UmTlamo oLungelelweko wezokuThuthukisa
Imalibolekiswano yangekhaya/yangaphakathi
Amasiso ngeembambiso ezithengisekako
Okubolekiweko
UkuThuthukiswa komNotho weNdawo
URhulumende weNdawo/weKhaya
Iinjamiso zikaRhulumende weNdawo/weKhaya
UMasipaladi/a weNdawo/weKhaya
Imalibolekiswano yesikhathi eside
Imitjhini nepahla
Isikhundla sokuphatha
Okubolekiswako okuthengisekako
Imininingwana engezelelako
UMasipalada wedorobha elikhulu
Iintlankana zemakethe yemali
UMasipalada
Irhwebo lombuso elingasilo leemali
Ezinye iindleko
Eminye imitjhini nenye ipahla
Itjhuguluko lamaphesente
Isibekelelo; isiqalelelo
Iinjamiso zeemali zombuso
Itjhuguluko lamaphesente ngekota hlangana kwekota ethileko yanyakenye nekota efanako yanonyaka
Itjhuguluko lamaphesente ngekota hlangana kwanyakenye nanon yaka ngekota efanako
Itjhuguluko lamaphesente ngekota
Imithelo neminye imisebenzi
Ikota eqaliweko
Ukulungisa nokukhibelela
Imali ebekelwe ngeqadi
Imakho yokuhlala
Imirholo neembonelelo
Ithengiso (ekukhiqizeni)
Iintengiso (eemayini)
Imalibolekiswano yesikhathi esifitjhani
Izabelo ezijamileko
Izabelo zomthetho
Iimphekiso
Iimphekiso zokukhiqiza
Iimphekiso zemikhiqizo/zepahla
Abakweleda okhunye
Imisebenzi yokurhweba
Isikhwama semali sokuphathelwa
Iindleko ezingakabelwa
Ikoro eyabelweko
UmTlamo WezokuThuthukiswa KezaManzi
Incwadi i-09 (isensasi; ibalopheleleko)
Ilunga lomuzi/lekhaya elingekho(ikulumiswano)
Ilunga lomuzi / lekhaya elingekho (ikulumiswano)
Ilanga elibekiweko lebalopheleleko
Ilanga lebalopheleleko
Ubusuku bebalopheleleko
Iingaba zebalopheleleko
Ibalopheleleko labafunyenweko
Ibalopheleleko lamambala
Isisebenzi sekhaya (ekuhlalwa naso, esilalako)
Ibalo; ukubala
Isikhathi sebalo/sokubala
Isigaba sebalo/sokubala
Umbali
Incwadi yeenrhunyezo yombali (IBalopheleleko LabaNtu)
Isitetjhi somsebenzi wangaphandle
Umuzi; ikhaya
Ihloko yekhaya /yomuzi
Umjaphethe wehloko yekhaya /yomuzi
Ingeniso / imali yekhaya (ibalopheleleko)
Ubuqhwala
Umngezeleli
Isisebenzi sekhaya ekuhlalwa naso/esilalako
Ukuthomanisa;ukulinganisa
Ukungatholakali
Umnzinzi
Umphunguli
Ibalodlulileko
I-PES
Indawo yamabeletho
Indawo yokubalela
Indawo ohlala kiyo
Ibalopheleleko labantu
Isigaba sangemva kwebalo/kokubala
Ihlolo yangemva kwebalo/kokubala
Isigaba sangaphambi kwebalo/kokubala
Ubuhlobo nehloko yomuzi namkha nomjaphethe wehloko yomuzi
Umraro orarululiweko
Ibalongaphasi
Umraro ongakararululwa
Izinga lobuchaka bokugcina
Ikomba yokutjhiyana kobuchaka(i-DPI namkha i-P2)
Iretjhiyo yokutjhiyana kweendleko (i-EGR)
Ikomba ka-Gini
Iretjhiyo yokubala ihloko(i-HCR namkha i-P0)
Ubuncani bezinga lepilo obulungileko/obamukelekako
Ukutjhiyana kobuchaka
Ikomba yendima yokutjhiyana kobuchaka(i-P1)
Izinga lobuchaka
Ihlathululobunjalo yobuchaka
Iinkomba zeqalontanzi lobuchaka
Ubuchaka obulingeneko
Izinga lobuchaka obulingeneko
Iintengo eziphakanyisiweko
Isilinganiso setjhugulukontengo elipheleleko ngomnyaka
Itjhuguluko lamaphesente ngomnyaka
Isilinganiso setjhugulukontengo elipheleleko se-avareji ngomnyaka
Itjhuguluko lamaphesente we-avareji ngomnyaka
Ikomba yetjhugulukontengo yabathengi enganamalinzalo yebhondi
Ikomba yetjhugulukontengo yabathengi enganabhondi / enganamalinzalo yebhondi
Umthelela wemikhiqizo ethileko ye-PPI ikomba yetjhugulukontengo yokukhiqiza / yokuveza)
Ikomba yetjhugulukontengo khulu / mbala/ qobo / qakathekileko /eyonayona/ ezijameleko
Itjhugulukontengombala
I-CPI
I-CPIX
Irhwebo/igatja lerhwebo
Imikhiqizo eyikomba / esitjengiso
Itjhugulukontengo eliphikeleleko
Isilinganiso setjhugulukontengo eliphikeleleko
Itjhuguluko lamaphesente ngenyanga
Itjhuguluko elipheleleko le-avareji yamaphesente ngomnyaka
Iintengo eziqintelweko
Ubungako
Ilifa
Amafa wanje / wesikhatjhana
Isikwelede sanje/ sesikhatjhana
Izabelo; izahlukaniselo
Irhwebo
Amafa anzinzileko / wesikhathi eside
Amafa angathintekiko/angaphathekiko
Amafa anzinzileko / wesikhathi eside
Isitoko sebhizinisi
Inzuzo eseleko namkha ilahleko
Inzuzo eseleko namkha ilahleko ngemva komthelo
Okuthengiweko
Umthelo wokusebenza wesigodi
Imisebenzi yokwelusa/yokugada
Umthelo nomthelo wekhamphani otjhejiweko
Ingeniso epheleleko
Iimbalobalo ezamukelekako
Imininingwanahlathululo ethukululako
Ukuhlalisela iimbalobalo
Ibalopheleleko; isensasi
Ihlelomakoro
Ivumelwanofaniso yehlelomakoro
Ukukhethwa /ukusampulwa /ukudzujulwa kwebuthelelo
Ukulungiswa kwemininingwana / kwedatha ngokukhibelela
Imininingwana; idatha
Ubuntumba bemininingwana/bedatha
Ukutsengwa kwemininingwana/ kwedatha
Ubunjalo bemininingwana /bedatha
i-ayithemu yemininingwana / yedatha
Ihlathululo
Ukulungiswa kwemininingwana / kwedatha ngokukhwezelela
Ukulungiswa kwemininingwana / kwedatha ngokukhwezelela
Ukulungiswa kwemininingwana
Ikulumiswanobonana
Ukulungiswa kwemininingwana / kwedatha ngokukhibelela
Imininingwana /idatha ehlanganisiweko
Imininingwanahlathululo; Idathahlathululo
Irejistara yemininingwanahlathululo / yedathahlathululo
Indlela yokwenza
Imininingwana engakahlanganiswa/idatha engakahlanganiswa
Ukusampula/ukukhetha /ukudzubhula okungabagaba
Iimbalobalo zelizwe ezingakadluliswa
Umtjhapho ongasiwokusampula
Iimbalobalo zelizwe ezidlulisiweko
Imininingwanahlathululo etjengisako / eqalwako
Iimbalobalo ezingamukelekiko / ezingazisiko
Okusampulwa / okukhethwa /okudzujulwa kokuthoma
Umphenduleli
Umbuzo
Iimbalobalo ezisolekako / ezizazekako
Irhelomibuzo
Ukutlanywa kwerhelomibuzo
Isilinganiso
Isilinganiso samatjhuguluko
Isikhathi esiqaliweko
Ukwala/ukubhala
Incwadi yokwala / yokubhala ; iforomo lokwala / lokubhala
Umphenduli
Isampula
Iphenyo / ihlolo yesampula
Ukusampula/Ukukhetha/Ukudzubhula
Umtjhapho wokusampula /wokukhetha / wokudzubhula
Isakhelelo sokusampula/isakhelelo sokukhetha/isakhelelo sokudzubhula
Indlela yokusampula /yokukhetha / yokudzubhula
Ukuziphendulela
Ukusampula ngokulingana
Ivumelwanofaniso leembalobalo
Ihlavu yeembalobalo
Ukusampula ngamakoro / ngeenkoro
Iphenyo; ihlolo
Ukusampula /ukukhetha / ukudzubhula ngerherho
Irhwebo leendawo zokuhlalisa
Irhwebo elisebenzako
Umsebenzi
Umsebenzi osekelako
Ikhampani eyabelwako
Ilanga lokugcina lomthelo
Ukwahlukana
-zelwe;-sunguliwe
Igatja lerhwebo
Igatja lerhwebo langaphandle
Isilulumabhizinisi sokusampula
fileko
Ikhampani evalekileko
Iinjamiso ezingasebenzeli inzuzo
Irhwebo elimagatjagatja
Umthethoragisa
Ilima /ijima elisibopho
Ihlanganyela yabalimi/ yabafuyi
Irhwebo elihlanganyelweko
Indima
Irhwebo elingasebenziko
Ukwahlukanisa
Ubujamotjhuguluko berhwebo
Idepho
ngasebenziko
Irhwebo nge-inthanethi
Iinkoro ezikulu zomnotho; imikhakha emikhulu yezomnotho
Umkhiqizo womnotho; ivezo lomnotho
Igalelo lomnotho
Isisebenzi
Iphenyo / ihlolo ngerhwebo
Ingeniso epheleleko yerhwebo
Ihlangothi lerhwebo
Isijamiso
Ihlangothi lezokulima
Umnyaka weemali
Umfanekisonaneko; itjhadinaneko
Isilinganiso sesilulumabhizinisi
Umkhiqizo womnotho; ivezo lomnotho
Igatja lendawo
I- GEO
Iinjamiso zikarhulumende
Imirholo epheleleko
Irhwebo elingameleko
I - agere/ ihagere
Imithethomlando yokuhlelwa kwamarhwebo
Ikhamphani ephetheko
Ukuhlanganiswa kwemisebenzi yomnotho ngokulinganisana
Ukuhlanganiswa kwerhwebo ngokulinganisana
Imisebenzi yokuzenzela/ yokungathengisi
Amarhwebo wokuthengisa
Ikhamphani ephetheko
Umthelo wengeniso epheleleko
Ubunini /ubunikazi bomuntu munye
Umsebenzi werhwebo
Irhwebo;ibubulo;i-indastri
Irhwebo elingakahleleki
Ingcenye yesijamiso
UkuHlelwa kwemiSebenzi yoke yomNotho ngokwamaZinga wamaZwe ngamaZwe
Iphenyo
Iphepha lesiphetho sephenyo
Isijamiso somhlobo womsebenzi
Igama elihlathulula isijamiso somhlobo womsebenzi
Isijamiso somhlobo werhwebo
Ikhwezelelo nge-BSF
Isijamiso somthetho
Isijamiso somthetho
Umzombe wepilo
Indawo
Isiphande sokuposa; i-adresi yokuposa
Umsebenzi oyisika/omkhulu
Ikambiso yokugcina (imininingwana)
Ihlanganyelo
Imisebenzinengi
Isijamiso esimagatjagatja
Ikhowudi kamasipaladi/a
Iinjamiso ezingasebenzeli inzuzo
Inani lamakamuru wokulala
Ihlelomakoro elimsuka
Umhlobo wobunikazi/ wobunini
Ihlanganyelo
Isiphande samahlalo/sokusebenzela; i-adresi yamahlalo/ yokusebenzela
Umsebenzi oyisika/omkhulu
Umthetho weqalontanzi
Ikhampani yangeqadi
Umsebenzi osivumelwano namkha oyinzuzo owenziwa ngabanye
Umphathi wehlathululobunjalo
Ukuhlathululwa kobunjalo
Ikhampani evulekileko
Ihlangano enganyelwe mbuso
Ikhamphani esasijamiso somthetho
Nanyana ngiyiphi inomboro
#NAME?
Isakhelelo sokusampula/sokukhetha/sokudzubhula
Umsebenzi wangeqadi
I-SIC
isijamiso esigatja (li)nye
Ubukhulu besijamiso
Ubunini / ubunikazi bomuntu munye
Umthombo wekhwezelelo nge-BSF
Ukudabuka
Ikhowudi yehlelomakoro lemisebenzi
UkuHlelwa kwemiSebenzi yoke yomNotho ngokwamaZinga
Ihlavu yeembalobalo
Isijamiso seembalobalo
Isiphathwa; isenganyelwa
Ukuginya
Ihlanganiso /ithintaniso lomthelo
Ukulawulwa / ukuphathwa kwekhwalithi okupheleleko
Igama lokurhweba
Ingeniso epheleleko
Ikhampani engameleko
Irhwebo elingakahleleki
Umazikhwezelela we-VAT
Ingeniso epheleleko ye-VAT
Ukuhlanganiswa kwemisebenzi yomnotho ngokwelamana
Ukuhlanganiswa kwesijamiso serhwebo ngokwelamana
Isilinganiso sokusetjenziswa ngemibhede
Ilizwe lamahlalo; Inarha yamahlalo
Umfudukeli/umthutheli ngaphakathi otlolisiweko/oseencwadini
Ivakatjhobukelo langekhaya
Ukusetjenziswa kwevakatjhobukelo langekhaya
Isivakatjhimbukeli sangekhaya
Isivakatjhi sangekhaya
Isikhambi sangaphandle
Isivakatjhi sangaphandle
Ivakatjhobukelo elingenako
Ukusetjenziswa kwevakatjhobukelo elingenako
Isivakatjhimbukeli esingenako
Isivakatjhi esingenako
Ingeniso/imali ngendawo
Ingeniso/imali ngentengiso lemarestjurende nemabhareni
Ingeniso/imali ngokusetjenziswa kwemibede
Isijamiso esilawulako
Iindleko zokukhiqiza/zokwenza
Ivakatjhobukelo langaphakathi
Ukusetjenziswa kwevakatjhobukelo langaphakathi
Ifuduko/ithutho lamazwe ngamazwe
Ivakatjhobukelo lamazwe ngamazwe
Ukusetjenziswa kwevakatjhobukelo lamazwe ngamazwe
Isivakatjhimbukeli samazwe ngamazwe
Isikhambi samazwe ngamazwe
Isivakatjhi samazwe ngamazwe
Umfuduki / umthuthi kanomphela
Ifuduko; ithutho
Ivakatjhobukelo lelizwe
Ukusetjenziswa kwevakatjholelizwe
Isilinganiso sokusetjenziswa kwendawo kwemibhede
Isilinganiso sokusetjenziswa kwendawo yokuhlala
Enye ingeniso/imali
Ivakatjhobukelo eliphumako
Ukusetjenziswa kwevakatjhobukelo eliphumako
Isivakatjhimbukeli esiphumako
Isivakatjhi esiphumako
Isivakatjhi/isivakatjhimbukeli esilalako
Isikhambi sangaphetjheya
Umnqopho wevakatjho
Indawo yokuhlala
Umfuduki/umthuthi obuyako
Isilinganiso sokusetjenziswa kwamakamuru
Isivakatjhi esingalaliko
Umfudukeli/umthutheli ngaphandle ozivezileko
Indawo yokuhlala
Indawo yokulala ethengisiweko
Isilinganiso sokusetjenziswa kwendawo yokuhlala
Ingeniso/imali epheleleko
Ingeniso/imali epheleleko ngendawo
Ivakatjhobukelo
Umsebenzi osime ngezevakatjhobukelo
Ibubulo/ i-indastri esime ngezevakatjhobukelo
Imikhiqizo esime ngezevakatjhobukelo
Isebenzisobuthelelo lezevakatjhobukelo
Imisebenzi elumathene nezevakatjhobukelo
Imikhiqizo/ipahla elumathene nezevakatjhobukelo
Ukusetjenziswa kwevakatjhobukelo
Ifuneko yevakatjhobukelo
Ipahla epheleleko yangekhaya kezevakatjhobukelo
Amasiso anzinzileko kezevakatjhobukelo
Umsebenzi wezevakatjhobukelo; zevakatjhobukelo
Ukusetjenziswa kwevakatjhobukelo langaphakathi
Ipahla engasi yevakatjhobukelo
Ikoro yevakatjhobukelo
Ipahla enzinzileko yevakatjhobukelo
Ipahla yevakatjhobukelo
Ubungako obungezelelweko bevakatjhobukelo
Isivakatjhimbukeli
Indawo yokuhlalisa iimvakatjhimbukeli
Isikhambi samazwe ngamazwe
Isikhambi samazwe ngamazwe
Isikhambi sangaphandle
Isikhambi samazwengamazwe
Isikhambi sangaphetjheya
Ikhambo
Ibhoduluko elijayelekileko
Ubungako obungezelelweko
Ubungako obungezelelweko bamabubulo kwezevakatjhobukelo
Iindleko zesivakatjhi
Isivakatjhi sangekhaya
Isivakatjhi samazwe ngamazwe
Iindleko zeemvakatjhi
isivakatjhi
Zokulima
IFundo
UbuNjalo BesiTjhaba Ngokuvamileko
IJiyografi
IimBalobalo ZemiNiningwana NgezamaPhilo
Ingeniso NeeNdleko ZeKhaya
Izindlu Nemisebenzi
ZamaBubulo NeRhwebo
Zemisebenzi
Ama-Akhawundi WeliZwe
URhulumende WeLizwe, WesiFunda NoweNdawo
IBalopheleleko LabaNtu
UbuChaka
Iintengo
Ikoro yangeqadi
Amahlelo/iindlela/imininingwanahlathululo YeemBalobalo
Ihlelo lamaRejista wamaBhizinisi
ZeVakatjhobukelo NokuFuduka
<fn>Service charter Ndebele.txt</fn>
ISENDLALELO
Siqinisekisa 5
Sikholelwa 6
Kuqalwe 6
Kutjhejwe 6
Ngalokho samukela letjhada yabongazimbi 7
ILUNGELO LAKHO NJENGONGAZIMBI WOBULELESI 8
Ilungelo lokuphathwa ngendlela elungileko nokuhlonitjhwa kwesithunzi sakho nelungeko lokuphila ipilo yakho yangeqadi 8
Ilungelo lokunikela ilwazi 9
Ilungelo lokufumana ilwazi 10
Ilungelo lokuvikelwa 11
Ilungelo lokuliliswa 13
Ilungelo lokubuyiselwa ipahla 14
IINGHONGHOYILO
ILWAZI ELINABILEKO
AMEZWI WOKUTHOKOZA
Amezwi wokuthokoza kaNgqongqotjhe wezomThetho buLungisa nokuThuthukiswa komThethosisekelo
Lokhu kukhambisana nehlelo lesiTjhaba laMano wokuVimbela uBulelesi nomNqopho wabongazimbi mayelana nobulungiswa bobulelesi. Umnqopho omkhulu kunikela abongazimbi amandla ngokubonelela iimfuno zabo,
Itjhatha yabongazimbi kunye nomtlolo wamazinga aneleko kumathuluso aqakathekileko wokugandelela nokuhlanganisa amalungelo neembophelelo ezikhambelana nomsebenzi onikelwa abongazimbi bobulelelsi eSewula Afrika. Itjhatha yabongazimbi bobulelesi ikhambisana nokusebenza kwesigaba 234 somthetho sisekelo.
Ngiyathemba kobana ngokuzibophelela nokuzinikela kwabadlali ndima ekambisweni yobulungiswa bobulelelsi, itjhadi yabongazimnbi bobulelesi izakusiza ekuphumeleliseni imithetho esetjenziswako ngokobana kube nokufeza umsebenzi womthetho kunye nobulungiswa bube ngebabantu boke.
ISENDLALELO
UmBuso weSewula Afrika woke nabasebenzeli abathintekako ekambisweni yobulungiswa khulu khulu:
Siqinisekisa
Ukuzinikela kombuso ekufezakaliseni amagadango ahloswe etjhugulukweni elingaquntukiko kwehlelo lobulungiswa ukuvikela nokuphuhlisa amalungelo wabongazimbi ngokukhambisana neembopho zeentjhabatjhaba ngaphasi kwemitlolo yamalungelo wobuntu efana nokuBekwa kweKambiso esiSekelo yeHlangano yeenTjhabatjhaba kezomThethobuLungiswa kiboNgazimbi bobuLelesi nokuPhaliselwa amaNdla neSingezelelo sokuKhandelwa nokuPheliswa kweNturhu eqaliswe kiboMma nabaNtwana ekuziBopheleleni kwe-SADC kezoBulili neTuthuko ngo-1997;
Yokobana ngokuya kokuvikelwa kokulingana kibongazimbi nabasolwa ekambisweni yobulungiswa, kuyingcenye yesibopho sakarhulumende sokuphuhlisa ukuthabelwa ngokulingana kwawo woke amalungelo nekululeko aqinisekiswa emThethwenisisekelo; nokuthi- Ubulungiswa bamambala bungafunyanwa nayikuthi amalungelo kangazimbi newabasolwa ayatjhejwa, ayavikelwa begodu ayalinganiswa;
Kuqalwe
Umphumela omkhulu wobulelesi kibongazimbi nekghono labo lokwenzela phasi ukuthabela kwabongazimbi iinthelo zentando yenengi
Kutjhejwe
Iragelo phambili elikhulu elenziwe ukusukela ukuthoma kwentando yenengi esikhathini esiminyaka elitjhumi edlulileko, mayelana nokutjhugulula ihlelo lobulungiswa ukuqinisekisa ukufikelela ngokulingana ubulungiswa nokuphendula iinkambiso kungatjhejwa umhlobo, ubulili, amasiko, izinga neminye imihlobo yokuhlukana namkha ukuba sebujameni obungasi buhle;Lamagadango ahlukeneko sele afezakalisiwe njengehlangothi lokutjhugululwa kobulungiswa, ngombono wokobana kuqinisekiswe ukuqakatheka kwakangazimbi, kulinganiswe amalungelo wabo nalawo wabasolwa kunye nokwehlisa ukuhlunguphazwa kwesibili emagadangweni ahlukeneko wekambiso yobulungiswa;
Ngalokho samukela leTjhatha yaboNgazimbi,
Bona ibe sisekelo sokulinganisa amalungelo wabongazimbi nabasolwa kunye:
nokubeka kuhle amazinga womsebenzi angalindelwa ngungazimbi abe anikelwe abongazimbi nanyana kukunini lokha nabathintana nehlelo lobulungiswa;
nokuphelisa ukuhlunguphaza kwesibili ekambisweni yobulungiswa;
nokuqinisekisa bona abongazimbi bahlala baqakathekile ekambisweni yobulungiswa;
nokwenza ukuliliswa kwabongazimbi nayikuthi amazinga akuhlangabezwana nawo. ILUNGELO LAKHO NJENGONGAZIMBI WOBULE-LESI Nangabe ube ngungazimbi wobulelesi, lamalungelo alandelako amumethwe mthethosisekelo kunye neminye imithetho efaneleko, azakusetjenziswa ngesikhathi uthintana nomthetho wobulungiswa wobulelesi:
Ilungelo lokuphathwa ngokulungileko nokuhlonitjhwa kwesithunzi sakho nelungelo lokuphila ipilo yakho yangeqadi
Unelungelo lokobana utjhejwe msinyazana ngefanelo, nangesihle, uphathwe ngehlonipho khona kuzakugcinwa isithunzi sakho nokuphila ipilo yakho ungathikanyezwa ngiwo woke amalunga womnikeli msebenzi omunye nomunye.
Amapholisa ngesikhathi sephenyisiso, abatjhutjhisi neemphathiswa zekhotho ngesikhathi sokulungiselela nangesikhathi sekambiso yokuvela ekhotho kunye nabo boke abanikeli bemisebenzi kufanele bathathe amagadango ukuphungula ukuthikanyezwa kwakho njengongazimbi, ngokukhulumisana nawe hlangana nokhunye ngelimi lakho, begodu bakhulumele nawe ngemsitheleni nakukghonekako.
Lamagadango azakukhandela bona ungazimbi azizwe ahlukunyezwa kwesibili.
Ilungelo lokunikela ilwazi
Unelungelo lokunikela ngelwazi ngesikhathi sephenyo lobulelesi nangesikhathi nawuvela ngekhotho.
Amapholisa, umtjhutjhisi nesiphathiswa sokulungiswa kokuziphatha bazakuthatha amagadango wokuqinisekisa bonyana okhunye nokhunye ukufaka isandla ofuna ukukwenza ephenyweni, ekutjhutjhisweni, nekulalelweni kokulitjalelwa kuyalalelwa godu kuyatjhejwa lokha nakuquntwa bona kghani kuragelwe phambili nephenyo namkha nokulalelwa kokulitjalelwa yibhodo.
Lelilungelo litjho ukobana ungazibandakanya (nakutlhogekako nalokha kukghonekako) eenkambisweni zobulungiswa bobulelesi, ngokukhambela ukulalelwa kwebheyili, ukusegwa komlandu, iinkambiso zokukhutjhwa kweengwebo kunye / namkha nokulalelwa kokulitjalelwa.
Kutjho bona uzakuba nethuba lokwenza istatimende esiragela phambili emapholiseni nawubona bonyana isitatimende sakho sokuthoma asikapheleli; godu ungenza isitatimende sokutjela ikhotho ngomphumela wobulelesi.
Ukudlula lapho ungatlola isibawo usiqalise kuSihlalo weBhodo yokuLalelwa kokuLitjalelwa bona uze ekulalelweni kokulitjalelwa nokuletha umbono otlolwe phasi.
Ilungelo lokuthola ilwazi
Unelungelo lokuthola ilwazi nokwaziswa ngamalungelo wakho nokuthi ungawasebenzisa njani. Kufanele waziswe ngendima yakho emlandwini nesikhathi esifaneleko somlandu. Ungabawa ilwazi mayelana namalanga wekhotho, iimali zabofakazi namahlelo wokuvikelwa kwabofakazi.
Godu ungabawa ukwaziswa ngobujamo bomlandu, ukobana isaphulimthetho sibotjhiwe namkha njani, sabekwa umlandu, sanikelwa ibheyili, sathweswa umlandu ngokomthetho, sabonwa umlandu begodu lapho kufaneleko, sagwetjwa.
Unelungelo ingasi kuphela lokwaziswa ngamalungelo wakho, kodwana nelokuwasebenzisa.
Godu ungathola ilwazi njengehlangothi , ubawe ihlathululo ngenye nenye into ongayizwisisiko ngelimi lakho.
Ungabawa amabanga wesiqunto esithethweko ngomlandu wakho, sokutjhutjhiswa nokungatjhutjhiswa.
Godu unelungelo lokuthola imitlolo umthetho okuvumela bona ube nayo.
Ungabawa ukuthola isaziso ngeenkambiso ongazikhambela. Godu ungabawa umtjhutjhisi azise umqatjhi wakho ngeenkambiso, ezenza ungakghoni ukuya emsebenzini.
Ilungelo lokuvikelwa
Unelungelo lokungathuselwa, lokungahlukunyezwa, lokungasatjiswa, lokungafakwa ngaphasi kwegandelelo lekohlakalo, lokungavalwa ngemali, lokungakhohlakali nelokungatlhloriswa Nawungufakazi kufanele ubike ukuthusela okunjalo emapholiseni namkha kumtjhutjhisi omkhulu.
Amapholisa nawungakhambisana neemfuno ezithileko angenza isibawo sokobana ufakwe ngaphasi kwehlelo lokuvikelwa kwabofakazi.
Nayikuthi isibawo esinjalo siyaphumelela uzakubekwa ngaphasi kwehlelo lokuvikelwa kwabofakazi. Nanyana uzabe uvikelwe, ngokukghonekako, kiyo yoke imihlobo yokugandelelwa bona wenze into ethileko, isibonelo, uzakuvikelwa ekutlhorisweni nekuthuselweni.
Lokhu kuzakuqinisekisa bonyana ukuphepha kwakho njengofakazi khona kungazukucajelwa ubufakazi bakho namkha kugcine ngokobana uzitsomule ngebanga lokugandelelwa.
Ilungelo litjho bona kobunye ubujamo ikhotho ingakhandela ukuvezwa kwelinye nelinye ilwazi (kufaka ukwaziwa kwakho) namkha ingayala bona ukukhamba ikhotho kwenzelwe ngemsitheleni (kusetjenziswa ikhamera).
Ungabawa bemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha ukukwazisa nayikuthi isaphulamthetho sibalekile namkha sitjhidisiwe.
Ilungelo lokurhelejwa
Unelungelo lokubawa irhelebho nokufikelela (lapho kukghoneka khona) imisebenzi yezehlalakuhle, zepilo nerhelebho lezengqondo kunye nerhelebho lomthetho elikhambelana neendingo zakho.
Amapholisa azakurhelebha ngokukuhlathululela iinkambiso, akwazise ngamalungelo wakho begodu akudlulisele kubanikeli bemisebenzi abafaneleko.
Umphathi we-ofisi namkha i-ofisi elikhulu ekhotho lizakwenza kukghonakale ukutholakala kwakatologi.
Abatjhutjhisi bazakuqinisekisa bona amagadango afaneleko ayathathwa mayelana nemilandu ephathelene nezomseme, inturhu yangekhaya nokondliwa kwabentwana kunye nokobana imilandu ilalelwe emakhotho akhethekileko lapho kukghoneka khulu.
Boke abanikeli bemisebenzi mayelana nemisebenzi yabo banesibopho sokuthatha amagadango azwakalako wokutjheja abongazimbi abaneendingo ezikhethekileko bebabaphathe ngendlela enezwelo.
Ilungelo lokuliliswa
Unelungelo lokuliliswa ngokulahlekelwa namkha ngomonakalo wepahla owenzeke ngebanga lobulelesi obenziwe kuwe.
Ngelanga lokukhutjhwa kwesigwebo sommangalelwa ungabawa umtjhutjhisi enze umlayo wokuliliswa ekhotho ngokuya kweSigaba 297 nesama-300 somthetho weKambiso yobuLelesi, umThetho wenomboro 51 ka-1997.
Ukulilisa" kutjho inani lemali ikhotho yobulelesi eyinikela ungazimbi owonakalelweko namkha olahlekelwe yipahla, okufaka hlangana, imali ngesibanga sesenzo sobulelesi namkha sokuliswa komuntu obonwe umlandu ngokwenza umlandu.
Umtjhutjhisi uzakwazisa ngomlayo wokukulilisa kodwana umabhalana wekhotho uzakuqalana nokwenza umlayo usebenze, nokuthi ungavulela ummangalelwa umlandu wombango lokha ikhotho yobulelesi nayingakhuphi umlayo wokukulilisa kunye nalapho kungasi lula ukulinganisa ngemali umonakalo ebujameni obufana nomonakalo wezengqondo namkha ubuhlungu nokutlhaga.
Umabhalana wekhotho uzakusiza ngokobana uliliswe ngokuya komlayo okhutjwe yikhotho.
Ilungelo lokubuyiselwa ipahla yakho
Unelungelo lokubuyiselwa ipahla omukwe yona ngokungasimthetho.
Ukubuyiselwa ipahla" kutjho lapho ikhotho, ngemva kokubeka umsolwa umlandu, ilaya isaphulimthetho ukukunikela ipahla okufunyenwe bona siyithethe ngokungasimthetho kuwe khona uzakubuyela ebujameni obewukibo ngaphambi kwesenzo sobulelesi.
Umtjhutjhisi uzakwazisa bonyana ukubuyiselwa ipahla kufaka ini begodu umabhalana wekhotho uzakurhelebha ekuthini usebenzise ilungelweli.
IINGHONGHOYILO
Ukukhumbula bonyana unelungelo lokunghonghoyila, ungathintana nomnyango othileko wombuso namkha umnikeli womsebenzi nawuneenghonghoyilo mayelana nomsebenzi owuthola namkha nayikuthi amalungelo wakho awatjhejwa. Nawungakaneliswa ngendlela isinghonghoyilo sakho esitjhejwe ngayo, ungathintana godu neenhlangano ezifana nalezi:
Iphiko elizijameleko lobuNqophisi eliTjheja iiNghonghoyilo ngamaPholisa iKomitjhana yokuLingana ngokoBulili
IBandla lokuTjhutjhiswa kwesiTjhaba ama-Ofisi wamaPholisa wamaDorobha amaKhulu umKhandlu wabaSebenzi bezePilo beSewula Afrika, namkha igqwetha elikhethwa nguwe nozazibhadelela lona.
Nawufuna ilwazi elinabileko ngekambiso yokunghonghoyila, sibawa uziqalele emtlolweni wamaZinga amaNcani wemiSebenzi yaboNgazimbi bobuLelesi. Lomtlolo utholakala kwelinye nelinye i-ofisi lombuso.
Emakhotho
Emajele
Eendaweni zomPhakathi zamaPhilo
NAWUFUNA ILWAZI ELINABILEKO
Nawufuna ilwazi elinabileko mayelana nendaba enye nenye etholakala kilomtlolo, ungathintana nePhiko lobuNqophisi bezoBulili bomNyango wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo eenomborweni ezilandelako:
INOMBORO YASIMAHLA: 0800 011 022
UKUTHOKOZA UKUFAKA ISANDLA
Itjhatha yamaLungelo waboNgazimbi yeSewula Afrika yenziwa liPhiko lobuNqophisi bezoBulili emNyangweni wobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo ngokubambisana nemiNyango yezeHlalakuhle, wokuLungiswa kokuziPhatha, weFundo newezePilo, kunye neBandla lokuTjhutjhiswa kwesiTjhaba, bemiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika, iKomitjhana yeTjhuguluko lezomThetho eSewula Afrika, iKomitjhana yeSewula Afrika yamaLungelo wobuNtu, i-Ofisi lomVikeli womPhakathi, iPhiko elizijameleko lobuNqophisi obuTjheja iiNghonghoyilo ngamaPholisa, amalunga weKomitjhana yemiSebenzi yaboMarhastrada nobuLungiswa kunye namalunga wesiPholisa seDorhobha eliKhulu leTshwane.
UmNyango wobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo uthabela khulu ukufaka isandla okwenziwe ziinhlangano okungasizo zombuso ezihlukeneko neenkhungo zefundo ephakamileko kilomtlolo.
<fn>StateoftheNation.2007.2009-04.Nr.txt</fn>
Ikulumo yesiTjhaba kaMongameli weSewula Afrika, uThabo Mbeki: Ukuhlala kwabo boke epalamende
Ngomhlaka 9 kuFeberbari 2007
Mma uNomlomo weBandla lesiTjhaba;
Sihlalo womKhandlu weNarha wamaPhrovinsi ;
Isekela lakaSomlomo weBandla lesiTjhaba neSekela lakaSihlalo we-NCOP;
Isekela lakaSihlalo weRiphabliki;
Badosi-phambili beenqhema zepolotiki abahloniphekileko namaLunga wePalamende aHloniphekileko;
BoNgqongqotjhe namaSekela waboNgqongqotjhe;
Jaji lethu elikhulu elihloniphekileko namalunga wephiko lezobulungiswa;
BaPhathi bemiSebenzi yezokuPhepha;
Mmlawuli webhanga iReserve Bank;
Mongameli uNelson Mandela noMma uGraca Machel;
Mongameli u-F.W. de Klerk noMma u-Elita de Klerk;
BoNdunakulu abahlukahlukeneko bamaPhrovinsi naboSomlomo bamaPhrovinsethu;
AboMeya nabadosi-phambili ekambisweni yethu karhulumende wendawo;
Badosi-phambili bamasiko abahloniphekileko;
BaPhathi beengcenye zombuso abasekela idemokhrasi yomthethosisekelo wethu;
BaNqophisi-mazombe nabanye abadosi-phambili bemisebenzi yomphakathi;
Bahlonipheki bethu, imiZenda naboKomsasa abaKhulu;
Ntatanyiswa ngokukhulahlukana kwenu, bangani namakhomreyidi;
Sitjhaba seSewula Afrika:
Lokha nakahlongakalako, besazi bona uMma u-Adelaide Tambo bekasanda ukukhutjhwa esibhedlela. Kodwana ngombana besazi ukuthi bekanommoya wokubamba ngamandla namandla wokufuna ukutjheja labo abaphilako, besithanda ukumamukela yena namanye amalunga womndenakhe sibamukela njengeentatanyiswa zethu kilomnyanya kaRhoboyi . Kodwana lokho akusikho obekufanele.
Kusasa sizakuhloboka simbone kokugcina lokha nasiqala iinsalela zesidumbu sakhe. Yeke uzakuba nathi ngokommoya lokha ngo-Oktoba kilonyaka, sigidinga isikhumbuzo samalanga ama-90 wokubelethwa kwakasobantwabakhe, uyise labantwabakhe, umlinganakhe, ikhomreyidi lakhe begodu indodanethu edumileko yabantu bethu, uReginald Oliver Tambo. Okhunye godu, sidlulisa amazwi wokutjhiriya emndenini wakwaTambo.
Yeke, ngithabe khulu ukobana ngethule okhona phakathi kwethu ekuseni namhlanjesi uMhlonitjhwa u-Albertina Luthuli, indodakazi yomthumbi kaNongorwana wokuThoma wokuThula iLaureate, ikosi u-Albert Sisulu, ukusitjhiya kwakhe kabuhlungu ephasini eminyakeni ema-40 eyadlulako lokha nakwabikwa bona wasilwa sitimela esabe sigijima ngebelo elikhulu emasimini wabantu kwaDukuza. Ukuhlongakala kwakhe kwaba yinto ethusako nengakholwekiko njengombana ipilwakhe yabe ingehlahla indlela esisa ekululekweni esiyithabelako namhlanjesi.
Ngizizwa ngizikhakhazisa khulu ukuthi iSewula Afrika yombuso wenengi ibe nomuzwa nokuzwela ukwamukela lokho u-Albert Sisulu no-Oliver Tambo abakutjhoko esitjhabeni sethu ngokuthiyelela ama-Oda amabili weliZwe loke ngabo-I-Oda kaLuthuli, kanye ne-Oda yabaKhambisani baka-O.R Tambo. Ngiyazi godu nangegugu elikhulu elinalabo abafakwa emazingeni aphezulu wama-Oda weliZwe loke Kuyangithabisa godu ukwamukela iNdlu yabalwelikululeko bomrhwanto waboMma ka-1956 nemiguruguru yeSoweto ka-1976 abahlezi ebhoksini lakaMongameli, kanye nalabo abaziwako abalwela inarhekhabo kiwo woke amaphrovinsi, ehlongozwe boSomlomo bamaPhrovinsi ukuzibandakanya esiqhemeni seentatanyiswa eziqakathekileko ezibe nathi namhlanjesi.
Umbuso wabantu beSewula Afrika okungilowo engiwukhulumelako namhlanjesi, njengombana ngahlonitjhwa ngokukwenza lokhu esikhathini esigadungileko, wabunjwa ngomnyaka ka-2004, ngemva kwamaKhetho Zombelele wonyaka lowo.
Emhlanganweni wonyaka kaJanabari, ebandla ngenyanga edlulileko, iKhabhinedi yeLizwe loke ejame engcenyeni eqakatheke tle yekambiso yombuso lowo esinetjhudu lokuba kiwo, elitjengiswe ngokuthi umhlanganwawo utjengisa isikhathi esiphakathi sepilo yombuso owabelethwa emakhethweni wethu wokugcina ka-2004.
Njengombana sikuzwisisile lokhu, kuyimvelo ukuthi kufanele sisibuze thina bona- ngiliphi iragelo phambili esilenzileko ukufuna ukuzuza iminqopho leyo esatjela isitjhaba ngokuthembeka ukuthi sabe sizibophelele, ngikhonje abantu bethu basinikela igunya ngokungeyisi ukobana sibuse inarhethu ukusukela ngomnyaka ka-2004 bekufike isikhathi esizako samakhetho ka-2009!
Ngokuzithokozisa kwakho, Ngizakuthanda ukubuyela emvanyana, ngikhumbule lokho esakutjhoko, ngomnyaka ka-2004, njengabajameli babantu bethu, phakathi kwabangani bethu ababuya ephasini mazombe,babuthene eentulweni zethu zombuso e-Union Buildings eTshwane ngeLanga leKululeko, ukugidingwa kweminyaka elitjhumi yekululekwethu, begodu bazibandakanya ekwethulweni kwakaMongameli weRiphabliki, loyo owabe akhethwe yiPalamende yethu, ngokuhlonipha isifiso sabantu sentando yenengi esatjengiswa nakuyiwa emakhethweni ka-2004.
Kilowomnyanya sathi kancazana:
kube sikhathi esinengi lapha inarhekhethu ngaphakathi kwayo beyiphethe begodu ijamele lokho okumbi nokunyenyisako emphakathini
Kwabe kuyindawo lapha ukubelethwa unzima bekuba kuthola isijeziso sobuphilo boke. Bekuyindawo lapha ukubelethwa umhlophe kwabe kukuthwala umthwalo wokwesaba nokukwata okufihlekileko
Kwabe kuyindawo lapha ukungathabi, umnuko womtlhago, isoritjhi evulekileko, umnuko obolileko, amawoma wabantu abangakathabi, iinthombe ezingapheliko zejamo lenarha eliphoswe kumbi eensileni ezitjhiyiweko, okuthathwa njengento efaneleko ukuqinisa ubuhle belinye iphasi leentrada ezihlwengekileko, nemida yesikhuni, namathuthumbo athuthumbileko etjanini obusatlhurhako obuhlaza obubhinako, neenyoni nezindlu ezihle ezingaba ngezekosi namakhosikazi weenkosi begodu nombhino weenthandani kanye nethando.
Bekuyindawo leyo ukuhlala kwezinye iindawo bekukubangela bona ube yinyamana kakatsu nanyana ukungafuni wena ukobana ubone abanye njengeenyamazana, abomakhelwana abanesiqiniseko abazange kodwana baba bongazimbi bokusela utjwala nokutzirimezeka ngeendakamizwa obekuba ngunobangela wokumorosa ipilo, egade bazi bona ipilwabo beyingeze yavuka iyihle ngaphandle kokubulawa eendaweni zabo begodu bagagadlhelwe begodu balwa nezipi ezibuhlungu ngaphandle kwesizathu.
Bekuyindawo lapha ukuhlala kwabanye abomakhelwani bekukuthabela ukuvikeleka nokuphepha ngombana ukuphepha kwabe kuvikelwa ngamaboda amakhulu, ngeemfensi zegezi, ngokugadwa yizinja, ngokugadwa mapholisa namasotja ebekalindele ukuvikela labo egade kuziinkhulu zethu, ngeengidi neentanka nesiphaphamtjhini esabe sizakubulala labo ebebazama ukuthikameza ukuthula eenkhulwini
Sibuthene lapha namhlanjesi, ngelanga leKululeko, ngombana ngesikhathi, abantu bethu, kanye neengidi zabantu ephasini mazombe, abamakhomreyidi wethu esibambisene nawo begodu labo iintatanyiswa zethu ngokuhlukana kwazo ezibajameleko, bathatha isiqunto esithi- akuphele koke lokho! njenganje sikhuthazeka khulu ukobana amaKhetho Zombelele wethu weemvekana ezidlulileko aqinisekise ukuzinikela kwabantu bethu boke, kungakhethwa ubutjhaba, ibala kanye nobuhlanga,ukusebenza ngokubambisana ukwakha iSewula Afrika ehlathululwa libhudango elifanako
Ayikho imiraro emikhulu yezehlalakuhle okufanele siyirarulule ekghona isisombululo esingaphandle kwendaba yokwakhiwa kwemisebenzi nokuphungula nokususa umtlhago. Lokhu kukhambisana nakho koke, ukusukela ekwenzeni ngcono amaphilo wabantu bethu, ukuya ekwehliseni amazinga wobulelesi, kukhutjhulwe amazinga welitheresi neembalo, nokuvula iminyango yokufunda nesiko lokufunda kibo boke abantu.
Sithembisa zoke iinkutani neenkutanikazi ezazinikelako zazinikelela ikululekwethu, begodu nawe, abangani bethu ababuya emagumbini amane wephasi, ukobana angeze sakghaphela ithemba enilibeke kithi nasisiza nasinikela ukukghoneka kokutjhugulula iSewula Afrika ukobana ibe mbuso wenengi,onokuthula, onganabandlululo, ongabandlululi ngobu lili nokobana ibe yinarha enepumeleleo, ezibophelele ebhudangweni elihle lokubambana kwabantu.
Umsebenzi wokwakha iSewula Afrika leyo sewuthomile. Umsebenzi lowo uzakuragela phambili eDekhedini yesiBili yeKululekwethu.
Iminyaka ematjhumi amahlanu ngaphambilini, njengombana bazilungiselela ukubamba uMhlangano waBantu, owamukela iTjhatha yeKululeko, abalwelikululeko bamhlokho bathi, Asikhulumeni sisoke-Abantu namakhuwa, amaNdiya namaKhaladi soke abantu beSewula Afrika Asikhulumeni soke ngelizwi linye ngekululeko.Begodu nangethabo elingeza ebantwini bembaji nabengubo lokha nabahlala enarheni ekhululekileko.Namhlanjesi kufanele sivuselele ithemba lethu, ukobana sikhulume soke ngekululeko, sisebenze ngokubambisana ukubona ithabo labo boke labo okumele beze nekululeko, ukusebenza ngokubambisana ukobana sakhe iSewula Afrika ehlathululwa ngebhudango linye, ukobana sisoke ngezenzo sithi-kwanele ngakho koke okwenza inarhekhethu imumathe ngaphakathi kwayo begodu ijamele khulukhulu izinto ezimbi nezihlabisa amahloni emphakathini wabantu!
Kufanele siragele phambili nokuziphendulela ngalowo mbono esakhuluma ngawo njengombuso ophetheko lokha nawuthoma i-ofisi lawo, sitjheje ngokuzeleko bona namunye wemiraro emikhulu okufanele siwurarulule uyakghona ukuba nesisombululo ngaphandle kwendawo yokwakha amathuba wemisebenzi nokuphungula kanye nokuqeda umtlhago, yeke nokobana ukulwa nokuqeda umtlhago kwenziwe begodu kuzokuragela phambili nokuba yingcenye ephakathi yomzamo welizwe loke ukwakha iSewula Afrika etja.
Ukuziphendulela ekuqakatheni kokutjhinga phambili msinya ngendlela esingakghona ngayo ukwakha iSewula Afrika ehlathululwa ngebhudango elifanako, umbuswethu uzibophelele ngokwawo,ukobana usebenze nawo woke amaSewula Afrika, ukuthoma amahlelo azeleko ahlosiweko:
ukukhuphula izinga lokusisa iimali emNothweni wokuThoma;
ukwehlisa iindleko zokwenza ibhizinisi enarhenethu;
ukuthuthukisa ukuthuthuka kwephiko lebhizinisi encani nephakathi;
ukwenza msinya ikambiso yokuthuthukisa amakghono;
ukwenza ngcono umsebenzethu wepahla eenarheni zangaphandle ,ngokutjheja imisebenzi neempahla ezenziweko ;
ukwengeza eendlekweni ezimayelana nerhubhululo lesayensi nokuthuthuka ;
ukwenza amahlelo angeneleleko ukuziphendulela kilezo nsalela zomNotho wesiBili;
ukwenza amahlelo ukuqinisekisa isisekelo esinabileko sokuthuthukisa ukobana abantu abanzima bazuze emnothweni ;
ukuragela phambili namahlelo wokwakha ivikeleko emphakathini ukuhlangabezana neminqopho yokuphungula umtlhago;
ukunabisa ukobana abantu bangenelele emisebenzini efana nokuthola amanzi, igezi nehlwengiso;
ukwenza ngcono zamaphilo esitjhabeni sokana;
ukwakha ngamandla amahlelo wezindlu;
ukwenza amagadango angezelelweko ukuvula khudlwana iminyango yokufunda anamasiko;
ukwenza ngcono ukuphepha nevikeleko kizo zoke izakhamuzi nemiphakathi;
ukuqinisekisa bona iphiko lemisebenzi yomphakathi likhulula iimbopho zayo njengomdlali osebujameni obumbi ekuthuthukeni, ekwakheni nekuthuthukiseni inarhethu;
ukwenza msinya ikambiso yokuvuselelwa kwekhonthinedi ye-Afrika; nalokhu
khudlwana kunikelwe esisombululweni semibuzo emikhulu abantu ephasini abaqalene nayo.
Mma uNomlomo noSihlalo;
Ngithabe khulu ukobana ngibike lokho mayelana nesibopho ngasinye umbuso usasebenza ngamandla ukuqinisekisa bona iminqopho yesiTjhaba kuyahlangabezwana nayo.
Ku-avareji yamaphesende angaloluhlobo 4,5, inani lokukhula komnothwethu eminyakeni emibili nesiquntu edlulileko beliphezulu khulu soloko sathola idemokhrasethu ngomnyaka ka-1994.Ukusisa imali emnothweni, maphiko womabili langasese nelomphakathi bekusoloko kukhuphuka pheze ngamaphesende ali-11, bese iindleko ze-infrastraktjha zombelele zephiko lomphakathi zingezeke nge-avareji yonyaka yamaphesende ali-15,8. Namhlanjesi,ukusisa imali okungatjhugulukiko njengamaphesende wenani loke lomKhiqizo weKhaya-pheze ukumaphesende ali-18,4- ungophezulu tle soloko kwangomnyaka ka-1991.
Inani labantu abaqatjhwako soloko belikhuphuka pheze ngesiquntu sesigidi ngonyaka eminyakeni emithathu edlulileko.
Sibone iragelo phambili elihle ekuthuthukeni kwabantu abaNzima emnothweni. Ukusukela ekubeni banikazi bamaphesende adlula kwamathathu weemakethe zeemali ze-JSE ngomnyaka ka-2004, lokhu kungezekile pheze kufike emaphesendeni ama-5; begodu nenani labantu abaNzima eenkhundleni zokuphatha likhule ukusukela kumaphesende ama-24 ukuya kwama-27. Nanyana kunjalo kufanele sihlale sitjhejile ukuthi amanani la akakarisi asesephasi khulu.
Ukutjhinga phambili kumnotho kube neenselela ezinengi kithi soke. Ukungezeka khulu nagokuragela phambili kwabantu abathengako kutjengisa ukuthuthuka okuhle kumazinga wepumelelo ngehlangothini lomnotho kibo boke abantu; ne-infrastraktjha ekulu yamaphrojekti esiwenzako afuna iminikelo eminengi yezinto ezithuthwako nemitjhini.
Kodwana ukulingana kwerhwebo lethu neenarha ezinye zangaphandle kutjengisa bona asikaphumeleli ekwakheni ikghono lokukhiqiza umthengi neempahla zemali lezo inarhethu ezifunako. Nalokha iinkolodo zezindlu zikhule khudlwana ngenani elifanako nelokukhula kwengeniso-mali, indaba yokobana amaSewula Afrika onga kancani kutjho bona kufanele seyeme ekongeni okubuya kwezinye iintjhaba. Ukuragela phambili kokutekateka kwemalethu azange kuthembeke kuhle mayelana nama-indastrethu wokuthumela kwezinye iinarha
Eminyakeni emithathu edlulileko, umnotho wakhe amathuba wemisebenzi asigidi nesiquntu. Kuyakhuthaza bona ngomnyaka kaMatjhi 2005 ukuya kuMatjhi 2006 kwaphela,emathubeni wemisebenzi azii-300 000 abe khona bekasephikweni elisemthethweni ngaphandle kwezokulima, ezijamele inani lokuthuthuka lipheze libe maphesende ama-4.
Ingcenye encani yalokhu mathuba wemisebenzi yasafuthi akhiwa ngokweHlelo eliNabisiweko lemiSebenzi yomPhakathi. Kodwana akunambuzo wokobana ihlelweli litjhingiswe hlangothi linye phezulu khulu. Akukho godu umbuzo wokobana singenza ngcono khulu ukwakha amathuba wemisebenzi yabantu abazisebenzako ngokwamabhizinisi amancani namakhulu. Nakuqalwa bona inengi labantu abangasebenziko babantu abatjha, singenza ngcono khulu ngeenthikamezo okufana nemiSebenzi yebantu abaTjha eliZweni nokuthuthukiswa kwabosomabhizinisi abancani.
Kukuzikhakhazisa kwaphela, ukobana ngokukhambisanana nokuzibophelela kwethu ekwakheni umphakathi otlhogomelako, soloko kwangomnyaka ka-2004 senze ngcono ukunikelwa kwemisebenzi nezinye izinto zemirholo yezehlalakuhle. Lokha abazuzi beemali zesondlo nabafika eengidini ezibu-8 ngomnyaka ka-2004, namhlanjesi iingidi ezili-11 zabantu beSewula Afrika abatlhagako sebazitholile iimalezi zesondlo. Kuyakhuthaza bona amanani wokukhuphuka kwalabo abatholako, esikhathini sanje bekukghona ukulawuleka, njengombana amahlelo bekafika ekuphelelweni sikhathi. Lokhu kuzakuqinisekisa ukobana athathe isikhathi nomsebenzi wemithombo eminengi yombuso ukunikela imisebenzi yomnotho ukwakha imisebenzi eminengi namathuba wamabhizinisi.
Ihlelo lezindlu selibone pheze amasabsidi amatjha azii-300 000 anikelweko eminyakeni emibili edlulileko. Yeke, njengombana sizama ukwenza ngcono ikhwalithi nokuthuthukisa amaplani walabo abakhuthwe mahlelo wephiko langasese nelomphakathi akhona njenganje, ibelo lokuwakhupha libe buthaka khulu kunangendlela ebesilindele ngayo. Kufanele kube khona esikwenzako ukuze sitjhugulule ubujamobu.Njengombana amalunga ahloniphekileko asazi, eminyakeni embalwa edlulileko sithuthukise begodu sathoma ukufaka amahlelo ahlukeneko anqophe ekwenzeni ngcono iinthuthi zabakhweli. Lokhu kufaka hlangana ihlelo lokutjhugulula amateksi nemizamo yamaphrovinsi efana nesitimela i- Moloto Rail Corridor eMpumalanga hlangana nalapha umsebenzi omkhulu uthome khona, iKlipfontein Corridor eCape Town nephrojekti yeGautrain nokuhlangana kwayo nekambiso yeenthuthi yomphakathi woke.
Lokhu kanye neminye imizamo kubumba ingcenye yeqhinga leenthuthi elifaka koke, lihlanganise kokubili indlela nesiporo. Sizakutjheja ukuthonywa msinya kwamahlelo la ukwenza ngcono ikhwalithi yepilo khulukhulu yabantu abasebenzako.
Ukuthola igezi, amanzi nehlwengiso kube ngcono. Ngomnyaka ka-2005,iSewula Afrika seyizuze iHloso yokuThuthukisa iMillennium ngokunikelwa isisekelo samanzi, nokuba ngcono kokuwathola ukusukela kumaphesende ama-54 ngomnyaka ka-1994 ukuya kumaphesende ama-83 ngomnyaka ka-2006. ngokutjho kwehlelo lokuThuthukisa eUnited Nations, iSewula Afrika ingenye yeenarha kilezo eziyimbijana ezisebenzisa kancani ebhajedeni yezeenkhali kunemanzini nehlwengiso. Ngamagama we-UNDP uMbiko ka-2006 wokuThuthukisa abaNtu:
ISewula Afrika itjengise bona amalungelo wobuntu emanzini athathwa njengepengu yokuthuthukisa nesiyeleliso kumgomo amalungelo amayelana nokutjhugulula amanzi enze bona kukghoneke ukungezeka ukutholakala kwawo nokuhlula izinto ezimayelana nokungalingani ngokombalaokwasukela ku-aparteyidi, kancazana ngokutholakala kwamalungelo.
Kufanele nakanjani sithabele inzuzo ekulu le. Kodwana kuliqiniso bona iingidigidi zabantu ababu-8 nanje abanawo amanzi wokusela. Inengi labo alinagezi nehlwengiso. Siyazikhakhazisa ngokuthi ngaphambi konyaka owodwa, sikghonile ukuphungula ukuliyeka ekususeni ikambiso yamabhakede eendaweni ezakhiweko pheze ngesiquntu. Njenganje sisebujameni bokuqeda ikambiso eyehlisa isithunzi sabantu kileziindawo ngaphambi kokuphela konyaka lo.
Sizakuragela phambili nokuqalana neenselelezi ukobana sisuse koke okumbi nokunyenyisako enarhenethu ukuze soke sikghone ukukhuluma ngekululeko kanye nethabo eliza nokukhululeka.Isihlahlubo sezefundo nokuthola amakghono sitjengisa ukuba ngcono kweendawo eziphezulu ngomnyaka ka-2004, kodwana kukhamba kabuthaka. Lokhu kufaka namazinga welitheresi, ukutlolisa eenkolweni namanani wokuzibandakanya kwamaziko wefundo ephakemeko. Amanani ehla enyuka wemiphumela yebanga letjhumi ayatjengisa bona kunengi okusafanele kwenziwe ukunzinzisa ikambiso nokuqinisekisa ukuba ngcono tle. Nanyana kunjalo, inani labafundi bebanga letjhumi abaphumelela iimfundo zeembalo ngeZinga eliPhezulu lingcono kancani kunomnyaka ka-1995. Siragela phambili nokutjengisa ukubhalelwa ekwenzeni ihlelo lesiSekelo seFundo yabantu abaDala
Lokha ihlelo lokubuyisela abantu iindawo nalenze bona kube khona iindawo ezinengi zokuhlala esikhathini sanje, kusafanele godu sense imizamo khudlwana ukuqalana nemilandu esaseleko, inengi layo ebudisi khulu. Ngakwelinye ihlangothi, akukho okunengi okwenziweko mayelana nokwabela abantu indawo. Sizakubuyekeza kuhle izinto eziziinliyo ukuze ihlelweli lenziwe msinya.
Woke amahlelo la womnotho nawezehlalakuhle abumba ingcenye yamaqhingethu ukwehlisa nokuqeda umtlhago osaragela phambili nokutshwenya inengi labantu bethu. Umsebenzi owenziweko ngonyaka ophelileko,owenziwe bomma ngokwe- South African Women in Dialogue basebenzisana neminyango ehlukeneko yombuso, kufakwe hlangana ukuvakatjhela eendaweni ezifana neTunisia neChile lapha iragelo phambili elinengi esele lenziwe khona ekutjhejeni umtlhago, lokhu kutjengisa imitjhapho eenkambisweni zethu kilokhu. Ngokwelemuko labajamelaba kutjhatjhalzi bona hlangana nezinye izinto kufanele:
Sihlathulule kuhle iindawo zomtlhago enarhenethu;
Sithuthukise idathabheyizi efaneleko yabantu abahlala eendaweni ezitlhagako;
Siqale bese sizama ukuletha isizo elifaneleko elingasiza izindlwezi;
Sitjheje iragelo phambili kilezi zindlu njengombana amahlelo azama ukuba siza ukobana baphume emtlhagweni;
Ngalokhu, akutjhejwe boke abantu abatlhagako, khulukhulu inengi labomma abathintekako;
Kuhlanganiswe begodu kuhlelwe woke amahlelo angakhambnisani nomtlhago ukusebenzisa ngamandla nokubalekela ukumorosa nokubuyelela; begodu,
Kurhatjiswe ibandulo labaSebenzi bezeHlalakuhle bemiNdeni kumazinga wamaphrofetjhinali nakumazinga wama-okzilari ukuqinisekisa bona imizi ekhethiweko isekelwa kuhle begodu itjhejwa kuhle .
Lokhu kuzakuqinisekisa ukuhleleka kokuhlangana kwabatholi besizo lezehlalakuhle emisebenzini kamasipala namathuba wemisebenzi, eragela phambili nokutjheja umsebenzi ukuqinisekisa bona inengi labantu bethu liyasizeka ngesizo elilithola emalini yezondlo bese bangena imaraga yemisebenzi. Njenganje, sizakuragela phambili nokuhlola imizamo emitjha ezakwenza ngcono khudlwana umrholo womphakathi.
Ubudisi bokungenelela kilezi zehlalakuhle kufanele kwenziwe ngokubambisana hlangana namaSewula Afrika ukwenza ngcono ukubumbana komphakathi.Kilonyaka wokugidinga ama-60 we- Doctors Pact yabadosiphambili bemiphakathi yama-Afrika namaNdiya ,ukugidinga iminyaka ema-30 yokubulawa kwakaSteve Biko nokugidinga iminyaka ema-20 wevakatjho leDakar elenziwa bosolwazi bamaBhuru ukuhlangana ne-ANC, indaba yokuhlukana kobutjhaba bethu nokuthinteka kwethu soke ukobana sibabantu beSewula Afrika kudinga bona kuphenywe hlangana nemiphakathi, ngendlela engeza ukubumbana kwethu njengesitjhaba. Ukuragela phambili, kilokugidinga kweminyaka ema-30 wokuvalwa kwamaphephandaba i-The World ne-The Weekend World, sikatelelekile ukobana sibuze umbuzo - ingabe soke sikghonile ukwenza imisebenzethu ngaphakathi ekwakheni ukuzwana emiphakathini nokuthuthukisa umbono wokubumbana, ukusekela ukunamathela okwenza isitjhaba sethu sibumbane!
Ngamanye amagama,amagadango afunekako ukwenza ngcono ukubambana komphakathi angeze kwenziwa mbuso kwaphela.Kufanele sisoke njengamaSewula Afrika sikhulume ngekululeko ngendlela esiyifune ngayo nangendlela itjhabalala ngayo ngendlela esiyiphatha ngayo, begodu sisebenze ukuzuza ithabo eliza nayo.
Mma uNomlomo noSihlalo; Nginethemba lokobana soke sizakuvumelana ngokuthi ukusebenza ngokubambisana ukobana sizuze ithabo elibuya ekululekweni kuyafana poro neselela yokuqalana nobulelesi. Ephepheni langonyaka ka-1994 i-RDP
White Paper sathi:
Ukuthuthukisa ukuthula nokuphepha kuzakufaka hlangana boke abantu. Kuzakwakha kibo begodu kunabise isifiso sesitjhaba esimayelana nokuthula bese kuliwe nezipi ezidlangileko imiphakathi eqalene nazo ngokutjheja khudlwana iindlela ezihlukeneko zezipi lezo abomma abazithola bahlangabezana nazo
Ukuthula nokunzinza kwezepolotiki nakho godu kuphakathi kwemizamo yombuso yokwakha nokwenza ibhoduluko likhuthaze ukusisa iimali Iinqunto zizakuthathwa ukuqeda ukungalawuleki, ukukhukhuthisa iindakamizwa, ukuba neengidi, ubulelesi begodu khulukhulu ukutlhoriswa kwabomma nabantwana.
Nakanjani, angeze sasula lokho okumbi nokunyenyisako bese senza sengathi kunethabo eliza nekululeko lokha imiphakathi nayihlala ithukiwe, ivalalake ngaphakathi kwamaboda neemfensi ezinamahlabahlaba, ihlala inevalo eendlini zayo, eentradeni begodu neendleleni zethu,ibhalelwa kuthabela indawo yesitjhaba ngokukhululeka. Kutjho khona bona kufanele siragele phambili siqinise khudlwana ipi yokulwa nobulelesi.
Lokha nasele senze ngcono silidlulile inani egade siliqalile le-152 000 zeemphathiswa zamapholisa eziqatjhwe emSebenzini wamaPholisa eSewula Afrika, begodu lokha nasenze ngcono ihlelo lokubandula, siyabona ukuthi amandla walokhu akakabi phezulu kuhle kibo boke abantu ukobana bazizwe baphephile begodu bavikelekile. Lokha nasele sehlise iingameko zobulelesi bokuthathelwa izinto, inani lokwehla ngonyaka mayelana nemikhakha efana nokudlelezela, ukusahlela nokubulala kusese ngaphasi kwamaphesende ahlangana nali-7 ukuya kwali-10 esiwaqalileko. Ukutlhoriswa kwabomma nabantwana kuragela phambili ngezinga elingamukelekiko.
Ukukhula kwezehlakalo zobulelesi obuthileko lokha nagade abasebenzi bezokuphepha babhenyogile bekufanele kulethe umlayezo lo kithi soke bona i-indastri yezokuphepha angeze yaphathwa lula njengeendaba zangasese zephiko langasese. Kutjhatjhalazi bona iinkambiso zokulawula esinazo azikeneli. Lokhu kwenzeka neendabeni ezifana namazinga wemirholo, iinkambiso zokukhetha abasebenzi, ukugandelela imihlahlandlela yabasebenzi eemvenini ezithwala imali, nokhunye.
Lokhu kuyindaba okuzomele siyibuyekeze kilonyaka, ukuze ukwengezelela ukwenza ngcono imisebenzi yamapholisa, sisoke sine-indastri yangasese yezokuphepha sakha ibhoduluko lapha ukuphepha okulindelekileko emphakathini, lapha imithombo emikhulu ikhamba, koke lokhu kuhlangabezanwa nakho.
Sizakuragela phambili nokufaka umfutho ekwenzeni ngcono ukusebenza kwamakhotho wethu, ukwengeza inani lokwehliswa kokupakelana kwemilandu. Begodu sizakuqinisekisa iinqunto zokungezelela i-infastraktjha yemiSebenzi yezoBulungiswa, ukwenza ngcono ukuphathwa kweLawulo lemiKhawulo kanye nokufika kwabantu abafuduke kwezinye iinarha nemisebenzi yemitlolo, hlangana nokhunye iyenziwa.Inengi lokuphela amandla ekwenzeni ngcono imisebenzi ebantwini eyenziwa ngengcenye ukusukela emandleni angakaneli neenkambiso ukutjheja ukwenziwa. Ngalokho, esikhathini esiya ku-2009, indaba yehlangano namandla wombuso azakuhlala asekuthomeni kwe-ajenda yethu.
Esele kuvelile, hlangana nokhunye, njengento yendawo ebudisi mayelana namaqhinga wokungena phakathi ngilokho okutjhiwo yibandulo elitholwa ziinsebenzi zomphakathi eenhlanganweni ezihlukeneko kanye nendima edlalwa yi-SA Management Development Institute kuhlekuhle okumele ibe mnikeli wemisebenzi omkhulu kufakwe hlangana nekambiso yokwamukela abasebenzi boke bomphakathi.
Amazinga wokukhambisana hlangana neminyango, ngokuhlobana nomsebenzi womphakathi nomthetho wokuphatha zeemali, kuhlanganisiwe ngandledlana thile. Kutjhatjhalazi bona lokhu angeze kwavunyelwa ukobana kuragele phambili, nalokha sitjheja tle ukutjheja kuhle bona iindingo zoku-editha kumazinga welizwe loke namaphrovinsi seziqine khulu. Lapha, isibawo sekambiso yesivumelwano sokusebenza kuhlekuhle emayelana nokuphatha phezulu ibudisi. Amahlelo wokwenza ngcono amandla wekambiso karhulumende wendawethu aragela phambili msinya. Msinyazana ngemva kwenyanga kaMatjhi 2006 amakhetho karhulumende wendawo, amahlelo wokwamukela enziwa, kwatjhejwa nokobana amaphesende ama-62 wabomeya batjha.
Okufanele kuyelelwe, kukuthi kileli nengi labomasipala, imisebenzi eminengi iyasala, nanyana ikhona eenkhundleni eziphezulu zokuphatha namaphrofetjheni. Isibonelo, ngenyanga kaSeptemba ngonyaka odlulileko, amaphesende ama-27 wabomasipala bebanganabo abaphathi ; ePhrovensini yeNorthwest, izinga leenkhala zomsebenzi kumazinga wokuphatha aphezulu, bezingaphezulu kwamaphesende ama-50; bese eMpumalanga liphesende li-1 kwaphela labaphathi abaphezulu elikhambisene nesiVumelwano esiQakathekileko sokuSebenza.
Siragela phambili nokuziphendulela kileziinsalela begodu sizakwenza yoke imisebenzi efaneleko, sibikelwa yi-Ajendethu yamaQhinga kaRhulumende wenDawo yemiNyaka emiHlanu, okufaka hlangana ukufaka isandla kusizwe abomasipala basizwe mimakhiwo yelizwe loke neyephrovinsi, ukuthunyelwa kwabasebenzi abanekghono kufakwe hlangana amaphrofetjhinali abuya emphakathini azinikelako, nokwengeza amakomidi wamaWadi ngamaphesende ama-80 njenganje selahlonywe kiyo yoke inarha.
Ihlelo lokubeka kuhle iintlabagelo zokutlama kiyo yoke imikhakha yombuso iragela phambili, namaphrojekti azanywako mayelana nokuphelela kokuhlaliswa kuhle okwenziwa kumadistrigi wethu ali-13 namametro. Amaphrojekti la azanywako kufanele aphele ekupheleni konyaka lo. Kukuzikhakhazisa ngokutloliweko bona amadistrigi namametro angaphezulu kwesiquntu akhe abamba imihlanganwayo yokwAkha nokuThuthukisa, bese okuseleko kuqale ukuqedelela ikambiso le ekupheleni kwenyanga kaFebruwari. Lokhu kuzakubeka isendlalelo setjhebiswano hlangana nabo boke abalingani bomphakathi ekwenzeni msinya ukuthuthuka komnotho wendawo.
Malunga ahloniphekileko;
Ngithanda ukuthatha ithubeli ukobana ngiveze ukuthaba kwami kuSekela lakaMongameli uPhumzile Mlambo-Ngcuka ngobudosiphambili obukhuthazako abunikeleko ngokwenza umZamo wokuRhabisa nokwAbelana ngeTuthuko, ukusebenza naboNgqongqotjhe kanye naboNdunakulu abajamele isiPani sokuSebenza, khulukhulu kutjhejwe iindaba eziqakathekileko okufanele zenziwe ukuqinisekisa amanani aphezulu wokusisa imali ukuginywa- komsebenzi, kanye neendaba eziphathelene nokuthuthikisa amakghono nendlela ehle yekambiso yombuso. Sithokozela khulu umnikelo wawo woke amalunga wesiGungu nabaphathi bethu bemisebenzi yomphakathi, kiyo yoke imikhakha emithathu yombuso, ekudoseni ikambiso le begodu nokwenza amahlelo wombuso woke. Lokhu kuphakathi kwemizamethu ukususa lokho okumbi nokunyenyisako emphakathinethu ukuze sikghone ukukhuluma ngekululeko kanye nethabo eliza nokukhululeka.
Ngalokhu, ukuze kuragelwe phambili khulu nokwenziwa kwe-AsgiSA, ngaphezukwakho koke amahlelo weminyaka eminengi eyamenyezelwa eminyakeni eqeda ukudlula, kilonyaka urhulumende uzakwenza lokhu:
uzakuqedelela irherho lokubuyekeza ilemuko lenarha ekukhulumisaneni hlangana neentjengisi ezikulu zomnotho njengeNani lokuTjintja, ukuphakama kwentengo namanani wenzuzo, ukuze kubekwe iindlela ezizakukghonakalisa ukuthuthuka kwama-indastri ekhiqiza okurhabekako kikho kokubili mayelana namamakethe wekhaya nathumela eenarheni zangaphandle, begodu nokuba nekghono lokuthatha inengi labasebenzi abanamakghono asisekelo;
Ngokukhambisana nomGomo weHlelo leliZwe loke weBhizinisi osele uphelile; sizakwenza lokhu:
Sizakuqinisa ukwenziwa kweendlela zemikhuba ehleliweko ukukghonakalisa ukusisa iimali ekambisweni yeBhizinisi yokusa imisebenzi ngaphandle, ukuvakatjha ama-oli akabili namakhemikhali, nokuqedelela amahlelo akhona mayelana namahlathi nephepha, izambatho nepahla elukwako, iinsimbi nobunjiniyera;sizakuthuthukisa iqhinga elifaka koke ukukhetha ukuhlangana okuqakathekileko eemayinini nokuzuza kumaminerali, zokulima, nekambiso ye-agro, iphiko lepahla emhlophe, ama-indastri anekghono, umphakathi nemisebenzi yezehlalakuhle namakhemisi. Lokhu kufanele kufake hlangana indlela yokuzibophelela ukungeza amandla wenarhethu wokukhiqiza iimpahla zemali. Mayelana nokuzuza kumaminerali njengesibonelo, sizakuhlela i- State Diamond Trader ezakuthenga amaphesende ali-10 wamadayimani kubakhiqizi bendawo bese iwathengisela abasiki bakileyo ndawo nabakhiqizi. Siyathaba bona iDebeers ivumile ukusisiza simahla ngokuphatha, ngamakghono wezetheknikhali begodu nokunikela ipahla isikhathi esingangeminyaka emithathu;
Ukuthuthukisa amahlelo ukukghonakalisa imikhakha yokusisa iimali esebhandeni elithumelako mayelana namahlelo wetuthuko, kufakwe hlangana iimpahla eziyimali ku-ICT, iinthuthi namandla : mayelana namandla: sizakwenza godu msinya umsebenzethu ukuqinisekisa ukuyama ekungenisweni kwamandla wenyutla, irhasi yemvelo nezinye iindlela zemithombo evuselelwako ye-eneji. Mayelana nezokuThintana, kuyangithabisa ukumemezela bona umNyango wezokuThintana kanye namakhamphani wabomaliledinini kanye ne-Telkom baqedelela amaplani wokutjheja amanani wokulisa ukubetha imitato kilonyaka ukuze boke abathengi bazuze. Ukwengeza, iTelkom izakusebenzisa inani eliphasi elikhethekileko mayelana nokufaka inani lelwazi elingathunyelwa ku-inthanede eenarheni zombelele kumasentha wokudosela imitato ali-10 athuthukileko ngayinye iqatjhe abantu abayi-1000, njengengcenye yomzamo wokungeza iphiko le-BPO. Amasentha la azakuhlonywa eendaweni ezikhethwe ngurhulumende. Inani elikhethekileko lizakumadaniswa nalelo bunqopha nalezo zemisebenzi namandla qobe yinyanga enikelwa kwenye yeenarha engamadaniswa.
Sizakuthatha godu namagadango ahlukeneko ukwenza ngcono iphaliswano emnothweni, hlangana nokhunye ukwehlisa iindleko zokwenza ibhizinisi nokuthuthukisa ukusisa imali, kufakwe hlangana ukungeniswa kwekambiso yomLawuli wokuHlola amaNdla, ukuthuthukisa amandla amsinya wesayensi yokukghona ukuthumela ukuthintana okuhlukeneko ngasikhathi sinye elizweni loke neenarheni zombelele, ukuqedelela iplani yokwenza ngcono amandla wabasebenzisi besiporo nemikhumbi, ukunabisa ukusebenza kuhle kweemphathimandla zephaliswano lethu.
Iragelo phambili esilenzileko mayelana nokuhlelwa ngobutjha kweFundo eRagela Phambili namaKholitjhi aBandulako yakhe ukukghoneka kithi khulu ukobana sengeze inani elikhona labasebenzi ngemitjhini . Ukuthoma kilonyaka, imithombo izakuhlelwa ukunikela isizo leemali kilabo ababandulwako abalidingako, labo abangena kileziinhlangano. Khonokho, msinyazana sizakurarulula indaba yeembopho phakathi kwemikhakha yelizwe loke neyephrovinsi ekuphatheni ikambiso ye-FET. Siyathemba bona imizamethu yokuthuthukisa indawo le yamathuba izakusiza ithumele umlayezo khulukhulu ebantwini bethu abatjha, ukobana amakghono wama-artisan awekho khulu mayelana nokuthuthukisa umnotho njengamanye amazinga weziqu.
Ngemva kokuhlangana khudlwana phakathi kwakarhulumende nabadosi-phambili bethu bamayunivesithi, sekufikelelwe esivumelwaneni neenqunto ezithethweko mayelana neentlabagelo ezifunekako ukuqinisekisa bona amakghono atjhodako ayatholakala.Ngalokhu, sithanda ukukwakwazelela indima edlalwe yi- Joint Initiative on Skills Acquisition, eletha ihlanganise urhulumende, ibhizinisi, umsebenzi, iinhlangano ezibandulako nezinye.
Njengombana amalunga ahloniphekileko azi, singeze khudlwana inani leenkolo ezingabhadali imali yesikolo.
Ekwenzeni i-infrastraktjha le namanye amahlelo sizakwaziswa ngokuzibophelela kwethu ukuqinisekisa bona ibhegere yeFIFA yePhasi kuba ngehle komhlolo. Sithanda ukuthokozisa iKomidi yeNdawo eHlelako nabanye ababambisene nabo ngomsebenzi omuhle abawenzako.
Kuyabonakala, ukuze siqiniseke bona woke amaSewula Afrika athabela ithabo eliza nomnotho okhulako, lokhu nezinye iinkambiso zizakudinga ukobana zikhambisane nehlelo elingeneleleko ukutjheja iinselela emNothweni wesiBili. Ngesimanga salokhu, kiwo lonyaka, hlangana nokhunye sizakwenza lokhu :
sizakwenza okhunye godu ukwenza ngcono ukufikelela eemalini ezincani okufaka hlangana ukufikelela esikhwameni se-Apex Fund nesikhwama i- the agricultural micro-credit fund ;
ukuqinisekisa ukusebenza kuhle kwe-ejensi yokuThuthukisa amaBhizinisi amancani i- Small Enterprises Development Agency, i-SEDA;
sizakwenza ikambiso yomThetho wamaKhamphani, owamukelwe ukobana umphakathi uphakamise ngokwekhabinede ngoloSithathu odlulileko, njengengcenye yamagadango wokwehlisa iinliyo zomthetho kumabhizinisi amancani,aphakathi anamakhulu begodu nokunikela abanikazi bamatjhera abayimbijana amandla kanye nabasebenzi ;
njengombana sesidlulile kilelo nani egade sizibekele lona le-10 000, sizakwengezelela inani labantu abatjha abazibandakanya kumiSebenzi yeliZwe loke yabantu abatjha okungasenani nge-20 000 eminyangwenethu eli-18 esele ithomile ukuthuthukisa amaplani mayelana nalokhu, kutloliswe ama-30 000 wabantu abatjha abazinikelako emizameni yokuthuthukisa umphakathi, bese kuqatjhwa abantu abatjha abazi-5 000 njengengcenye yehlelo lokwEngeza imiSebenzi yomPhakathi ekutjhejeni imakhiwo karhulumende
ukuqinisa imizamo yokuhlanganisa ituthuko yabantu abatjha erherhweni lemisebenzi karhulumende, kufakwe hlangana ihlelo lokubambana kwabantu abatjha, nemizamo eragela phambili yokuhlanganisa labo abaneziqu namathuba wemisebenzi- begodu kilelihlangothi sithanda ukuthokoza amakhamphani amanengi, umphakathi nabangasese, abakhulu nabancani, abazibandakanye ngendlela ehle khulu kilomzamo; begodu
Ukuthoma ukulandela umThetho wamaLungelo weNarha yabo boke abantu ukuze kwenziwe ngcono kokusetjenziswa komnotho wenarha yabo boke abantu, lokha khonokho kwengezwa isizo elifana nokunisela, iinsada begodu nokobana kwenziwe kubalimi abasakhasako nabalimi abanetjhebiswano.
Malunga ahloniphekileko;
Amahlelo womnotho esikhulume ngawo abumba ingcenye yendlela yokuzibophelela okumele woke amaSewula Afrika akhambe ngayo ukuze kwehliswe amazinga womtlhago nokungalingani emiphakathinethu. Kithi akusiyo kwaphela indlela yokuqinisa ukuthi ukuphumelela kwedemokhresethu kufanele kumedwe nokobana kuzokumedwa ngamagadango wamambala esiwathathako ukwenza ngcono ikhwalithi yepilo yabantu abaqakatheke khulu emphakathinethu.Ukuze senze ngcono emahlelweni wehlalakuhle esiwenzileko eminyakeni edlulileko, kilonyaka sinqophe ukuqedelela umsebenzi esele siwuthomile ukutjhugulula ikambiswethu yezevikeleko kwezehlalakuhle ukuze imisebenzi ephelileko ingathonywa yenziwe msinya. Ingcenye ebudisana yokutjhugululokhu kuzakuba msebenzi wokulungisa umtjhapho otholakeleko embikweni ka-2002 weKomidi yokuPhenya ngeenkambiso ezifaka hlangana yoke into yeVikeleko kwezeHlalakuhle eSewula Afrika. Lokhu kutjho bona iminikelo eholwako-ekhambisana nomsebenzi wekambiso yezevikeleko kwezehlalakuhle ayikho nanyana ayithembakali ebantwini bethu abanengi abasebenzako. Umgomo oyelelisa indlela le kukuthi, ngaphezulu kwesizo lezehlalakuhle elinikelwako ngokwebhajede karhulumende, kufanele sihlole ukungeniswa kwemirholo ekhambisana nokunikelwa kwekambiso yezevikeleko kwezehlalakuhle ebunjwa mgomo wokubambisana kwezehlalakuhle.
Lokhu kuzakutjho bona woke amaSewula Afrika azakuthabela ubulunga bekambiso efanako, ene-intjhorensi yezehlalakuhle ephathwa kuhle,lokha labo abarhola imali enengi bazakuragela phambili nokunikela eenkimini zangasese neze-intjhorensi. Ekubonisaneni okwenziwe norhulumende, kukhona ukuvumelana ngokuthi okuqakathekileko kilekambiso kuzakufanela bona kufake lokhu hlangana:
ukuragela phambili kwamarhubhelo amancani afakwe ekambiswenethu yemali yezondlo namarhubhelo abhadalwa ngokwekambiso yanje yokuphatha;
isabsidi yomrholo kilabo basebenzi abarhola imali ephasi, mhlamunye itjhingiswe kilabo abangena qangi emakethe yomsebenzi, khulukhulu abantu abatjha; begodu
Intela yevikeleko lezehlalakuhle ukinikela imali ekongeni okusisekelo somhlalaphasi, ukuhlongakala, ukurholophala kanye namarhubhelo wokungasebenzi.
UNgqongqotjhe wezeeMali uzakukhuluma khudlwana ngendaba le lokha nakethula iKulumo yeBhajede. Okufanele sikutjheje kukuthi ukuqeda ukwenziwa kwevikeleko lezehlalakuhle, urhulumende kufanele enze ikambiso yokubonisana efaka koke hlangana nabo boke ababambisani bezehlalakuhle ngokomuntu ayedwa begodu nangokwe-NEDLAC.
Ukwengeza, sithome godu nokuhlola iindlela zokufikelela ebantwaneni abadlula iminyaka eli-14.
Ihlelo lethu ephikweni lezehlalakuhle klonyaka lizakufaka godu hlangana: ukubhadalela ukwakha izindlu ezidla imali encani okuzakutlhoga ukhlonywa msinyazana kweKoloyi yoMnqopho oKhethekileko ukutjheja iimali, ukuzanywa komThetho wokuPhatha ukuSebenzisa iNdawo nokuqinisekisa bona lokho okuseleko kwesivumelwano esiliyeke khulu nephiko langasese mayelana nezindlu ezibiza imali encani kuyaqedelelwa;
ukurhabisa msinya ukwenziwa kwephrojekti yokutjhugulula amateksi, ukwenziwa kwamaplani ahleliweko mayelana nabakhweli beentimela neenthuthi ezikhamba endleleni kufakwe hlangana ikambiso ye-Bus Rapid Transit System kumaMetro nokutjhugulula iMetrorail: ngalokhu, angithathe ithubeli ukobana ngigandelele ukuthi urhulumende nabahlanganyeli bethu ku-SANTACO angeze bathuselwe ukobana bangakhambisani nephrojekti yokutjhugulula amateksi, begodu omunye nomunye umzamo wokunyaza umyalo womphakathi ngokwenza iinkareko zokuzicabangela wena ngokwakho lokhu kuzakuqalanwa nakho ngendlela efaneleko;
ukwengeza ukungenelela ekuThuthukiseni abaNtwaba abaNcani kokubili njengengcenye yehlelo ukwenza ngcono ihlelo lefundo zombelele begodu njengengcenye yeHlelo lemiSebenzi engEziweko yomPhakathi;
ukwengezelela ibandulo nomsebenzi wabonesi nabasebenzi bezehlalakuhle kanye nama-okzilari, ukwengeza inani leenhlangano zokubandula, ukwenza ngcono ikhwalithi yokubandula, nokuhlela ikambiso yeemfundo-simahla;
ukuragela phambili nokwenza ihlelo lemirholo amaphrofetjhinali wemedikhali, nokunikela iintlabagelo ezingeziweko ukwenza ngcono khudlwana amazinga wemirholo yabotitjhere;
ukuqinisekisa ukwenziwa, ngaphandle kokumorosa godu isikhathi, kweendlela zokwehlisa iintengo zeenhlahla; begodu
Ukuragela phambili komsebenzi wokutjheja khulukhulu abonobangela abahlukeneko bokuhlongakala abangasi ngebemvelo emphakathinethu begodu namalwele wendlela esiphila ngayo, imalariya, ubuhlungu obuhlukeneko be-TB, iingozi zendlela nobulelesi bokulwa.
Ngalokho, urhulumende uyazibophelela yena ngokwakhe ekuqiniseni ijima lokulwa ne-HIV ne-AIDS nokwenza ngcono ukusetjenziswa kwazo zoke iindlela zeenkambiso ezifaka koke ezifana nokukhandela, itlhogomelo elinikelwa ekhaya nokwelatjhwa. Sizakuqinisekisa bona amatjhebiswano akhiwa eminyakeni edlulileko ayangezeleleka, nokobana iqhinga lethu lelizwe loke elifaka koke mayelana nokulwa ne-AIDS nethelelwano lamalwele womseme athathelanako liyaqedwa msinya.
Kilonyaka sizakuqeda amaplani afaneleko wokwenziwa kweengaba zokugcina zamahlelwethu ukuhlangabezana nesikhathi esibekiweko mayelana nokuthi bona abantu bathole amanzi ngomnyaka ka-2008, ihlwengiso ngomnyaka ka-2010 negezi ngomnyaka ka-2012. sizakuqedelela godu neqhinga namahlelo wokutjheja iindaba zokuzwana emphakathini, kufakwe hlangana neqhinga elifaka koke hlangana neqhinga elihlangeneko lokulwa nomtlhago esilivezileko, begodu sitjheje neendaba eziphathelene nokubumbana kwesitjhaba, iinkambiso zemikghwa nevelaphi yomuntu.
Yoke imizamo le, Mma Nokhulumi neSekela, kufanele ikhambisane nendlela ehle yokwenza ngcono ukuphepha komphakathi nevikeleko. Ngalokhu, urhulumende uzakuqinisekisa bona iinqunto esele zithethwe ngokwengeza ipi yethu yokulwa nobulelesi yenziwa ngendlela efaneleko. Iselela esiqalene nayo ekutjhejeni indaba le kukuthi ikhambisana kancani nemigomo.Kuhlekuhle, okutlhogekako kuhlangana kuhle,kubumbana nobudosi-phambili kwabantu abakatelela umthetho, iimphathiswa ezihlakaniphileko nezilungisako, nemisebenzi yekambiso yezobulungiswa. Inengi labantu bemiphakathi yesitjhaba sebatjengisile kanengi ngendlela ebasebenza ngayo bona bazimisele ukubeka amaphilwabo kilokho nokunikela nekhwalithi encani yesikhathi abangaba naso nemindenabo, ngokuvikela ikululekwethu nevikeleko lethu.
Ukwengeza emahlelweni amanengi enzekako lawo esiwenzileko, kilonyaka urhulumende uzakwenza lokhu:
ukuragela phambili nokwenza ngcono imirholo nobujamo bemisebenzi yamapholisa, nokuthoma ngekambiso yokwengeza khulu iinsebenzi zemisebenzi yamapholisa yeSewula Afrika ukwenza bona inani lawo lifike ku-180 000 ngaphambi kweminyaka emithathu, nokuqinisekisa ukusetjenziswa ngokuzeleko kokutjheja ngokwe-ilekhtroniki nekambiso yokuhlola eqeda ukufakwa;
ukuletha ngokwegunya lawo amalabhorethri wamaforensiki afakelwe ithekhnoloji ephambili, nokuqinisekisa ukusetjenziswa kwayo khulu kwedathabheyizi yokudagangisa imino- kunjalo,ukuphumelela khulu ekurarululeni imiraro yezehlakalo zobulelesi obuyingozi khulu benziwe ngeenkambiswezi;
ukuletha imisebenzi yomNyango weeNdaba zeKhaya ukobana kwenzeke ngokuzeleko, ngokuzalisa iinkhala zemisebenzi, ukwenza ngcono amahlelo nokwenza iimphakamiso zesiQhema esiSebenzako egade zisebenza noNgqongqotjhe ukwenza ngcono imisebenzi yehlangano eqakathekileko le;
kwenziwe iimphakamiso zeKhomitjhini yeKhampepe ngegunya nemisebenziye- Directorate of Special Operations ;
ukuthoma ikambiso yokutjhugulula khudlwana iinkambiso zemiSebenzi yeRevenyu yeSewula Afrika, khulukhulu ngokuqala ilawulo lemikhawulo, nokwenza ngcono imikhakha yeminyango ehlanganisiweko nehlangeneko ngalokhu;
ukwengeza imisebenzi yengqondo mayelana nobulelesi obuhleliweko, ukwakhela kileyo miphumela ezuziweko eenyangeni ezimbalwa ezidlulileko ekutjhejeni ukwebiwa kweemali eenkoloyini zeemali, ukukhukhuthisa iindakamizwa nomdlalo wokuzuma kanye ne-abalone
ukusebenzisa khulu ithekhnoloji etja enikelwe yikambiso yobulungiswa nokwenza ngcono zombelele ukuphathwa kwamakhotho nemisebenzi yokutjhutjhisa, ukuze kuphungulwe khulu imilandu esasalele emva;
ukuqedelela iingcenye zamagadango wokutjhugulula umthetho wamajaji nokwenza ngcono imisebenzabo, ngokubambisana nehlangano le eqakathekileko yedemokhresi yethu;
ukwenza amahlelo okuthethwe iinqunto ngawo ukwakha iinkghonakalisi ezinengi zokulungisa bese silemuka iminqopho yePhepha eliMhlophe ngeenLungiso;
ukuragela phambili neenkambiso khudlwana ukunikela ama-ejensethu amandla, nokuqinisekisa bona ngaso soke isikhathi asebenza ngaphakathi kwemigomo yomThethosisekelo nemithetho;begodu
Ukwenza ngcono iphenyo lethu leendlela zobulelesi ukwenza ngcono ukusebenza kwethu mayelana nakho kokubili ukukhandela ubulelesi nokuqeda ubulelesi, kilokhu kufanele siziphendulele eqinisweni elimsulwa lokobana, njengakwezinye iinarha, inengi lobulelesi obusabekako bokulwa nabantu benzeka eendaweni zenarhethu eziphasi ngehlangothini lomnotho begodu budinga umphakathi obumbeneko oqalene nokukhandela ubulelesi.
Njengombana sitjhwile phambilini, lokhu namanye amagadando azakuphumelela kwaphela nangabe sakha ibumbano eliqinileko emiphakathinethu begodu naphakathi kwemiphakathi namapholisa,ukwenza ipilo bona ibe budisi tle eenlelesini.
Ngalokhu, sizwa ubuhlungu ngeenqunto ezitjengiswa badosiphambili bamabhizinisi neenkolo emiphakathini ukwenabisa khudlwana amatjhebiswano anjalo phasi, nokuthatha isikhathi sabo neentlabagelo zabo ukwengeza ipi yokulwa nobulelesi. Urhulumende uzakudlala ingcenye yakhe ukuqinisekisa bona amatjhebiswano la ayasebenza kwamambala, nokobana soke sizakubambisana ukukhulula isibopho sokuvikela izakhamuzi zethu.Kufanele ngiveze njenganje bona uNgqongqotjhe wezokuPhepha nezeVikeleko kanye nemiSebenzi yamaPholisa isebenza ngomtlamo khulu ukwenza ngcono ukusebenza nokuphumelela kwamaForamu aqakathekileko wamaPhlisa womPhakathi.
Mma onguNomlomo noSihlalo;
Ukwenza ngcono khulu imisebenzayo ebantwini, urhulumende kufanele angeze amandlakhe khulu begodu ahlele izinto zakhe kuhle. Ukuzuza iminqopho le, kilonyaka, sizakwenza lokhu:
sizakungezelela ukutjheja namandla wokuhlola kiyo yoke imikhakha, kufakwe hlangana ukubandulwa kwabaphathi abaqalene nokusungula ikambiso le;
sizakuqeda hlangana neenyanga ezili-18 ezizako, umthetho ophathelene nomsebenzi munye womphakathi nemigomo efaneleko neendlela, imigomo yemirholo neendaba eziphathelene nemedikhali eyidi kanye neempentjheni;
ukungezelela ukufikelela ebantwini nelemuko ngeendaba zokuthuthukisa khudlwana, lokha nakwengezwa inani labomasipala elibandakanyekako ngokuzwana kokutlama iintlabagelo kiyo yoke imikhakha emithathu;
ukwenza ukuhlolwa kwamakghono nokwenza ukubandakanyeka kumiNyango yamaPhrovinsi eqalene norhulumende wendawo, kanye nama-ofisi waboNdunakulu,lokha nakusaragelwa phambili nokwenza ngcono ikghono leminyangwethu yelizwe loke;
lokha nakukhuliswa iphiko lomphakathi nejima lokulwa nobukhohlakali, kuzakuqedelelwa ikambiso yokwenza kuhle amaqhingethu wejima lokulwa nokukhohlakala mayelana nemikhakha yoke karhulumende ekupheleni konyaka;
Ukuragela phambili nejima leBatho Pele ezingeni lakarhulumende wendawo, ukwengeza imisebenzi yokusiza umphakathi kufakwe hlangana iimbizo begodu kwenziwe amaSentha wemiNqopho emiNengi yomPhakathi ngaphezulu kwaleyo ema-90 esebenzako njenganje; begodu,
Ukunikela amandla khudlwana nokunikela isekelo ngamandla kilezoonhlangano zobudosi-phambili besintu.
Ukwenza ngcono ukuphatha kutjho godu ukuba nedathabheyizi ezwakalako mayelana nokuhlukana kwemiphakathi hlangana nesitjhaba sethu. Ngalokhu, kuzakuba namaphenyo amabili amakhulu azakwenziwa ngomnyaka ka-2007. E yangaphandle ababuya kumanani wembalo weSewula Afrika bakhambile enarhenethu yoke ukuyokubuthelela ilwazi mayelana nezindlu ezima-280 000ezikhethwe ukobana zizibandakanye ePhenyweni lomPhakathi, okuzakunikela urhulumende isithombe okungiso sobujamo bezakhamuzi kwenye nenye ingcenye yenarha.
Ngenyanga ka-Oktoba abanye abantu abama-30 000 ezindlini ezima-8 000 bazakukhethwa ukobana bazibandakanye esifundweni sokukhetha seSewula Afrika sokuthoma selizwe loke, okusifundo sokuHlukana kweMirholo eliZweni loke . Abantwaba abama-30 000 bazutholwa ngokukhamba kwesikhathi, ukwengeza ukuzwisisa kwethu kweendaba ezifana nalezi ukufuduka, ukutjhuguluka kwemakethe yemisebenzi, ukutjhidisa ikambiso yokukhiqiza izinto ngokubambisana nokwakhiwa begodu nokubhuruzwa kwezindlu. Ngithanda ukuthatha ithubeli ngibize boke labo abakhethiweko ukobana bazibandakanye ngokuzeleko ekwenziweni kwalokhu okuqakathekileko.
Mma onguNomlomo noSihlalo;
Hlangana nokuzuza okukhulu kwabantu abanengi be-Afrika eminyakeni emibili nesiquntu edlulileko kube ngowokubuyisela ukuthula eemFundeni zeGreat Lakes. Siyazikhakhazisa, njengamaSewula Afrika, ngendima abantu bethu abayidlalileko ukobana benze lokhu kwenzeke- ukusukela ebantwini bembaji abancani nabomma Phikweni lethu lezokuVikeleka eliZweni nakubasebenzi beenhlangano zomphakathi nangasese abathatha isikhathi sabo ukuqinisekisa bona ibhudango le-Afrika liyafezeka esabelweni sakaPatrice Lumumba.
Sizakuragela phambili nokusebenza nabodadwethu be-DRC, beBurundi, eComoros neSudan ukuqinisekisa bona ubujamo bokuthula nokunzinza kwenziwa ngaphandle kokuphumula ngamandla mayelana nokwakhiwa komnotho nokuthuthukisa umphakathi.
Yeke, lokha nasinelungelo lokugidinga ukuzuza okwenziwe yi-Afrika ngomzamayo wokuthola ukuthula nokuthuthuka,angeze seqisela iinselela esiqalene nazo amehlo ngokuqalana neendawo zerarano eziseleko, khulukhulu ikambiso zombelele yokuthula eSudan, kufakwe hlangana nobujamo eDafur, CÃ´te d'Ivoire neSomalia. Urhulumende uzakuphendula kuhle begodu njengombana igunya lethu livuma, ebizelweni leNyonyana ye-Afrika mayelana nokusiza abantu noRhulumende weSomalia. Okubudisi ngalokhu, mizamo eyenziwako ukuqinisekisa ikutani ngaphakathi kweSomalia kuyahlangabezana ukuthola isisombululo esifaka koke nesikghonekako, esiqalelele isidingo sokubuyelana kwelizwe loke.
Kilonyaka iForamu ye-Afrika eBuyekezako izakuqedelela ukubuyekeza kwenarhethu. Ngithanda ukuthatha ithubeli ngithokoze iimbethamthetho zethu, aboNgqongqotjhe bombuso neminyango, iinhlangano zemiphakathethu nomphakathi woke ngeminikelo abayenzileko kilomsebenzi ogade uneenselela khulu kudemokhresi yethu eseseyitja. Sizakuthatha godu amagadango afaneleko ukwenza ihlelo elifunekako ngesenzo esizakwenziwa ngesimanga sekambiso yabangani yokubuyekeza. Ngokufanako, sizakuragela phambili nokusebenza nabo boke bekhonthinede yethu nabahlanganyeli bethu betuthuko ukwenza msinya ukwenziwa kamahlelo we-NEPAD.
Ngemva nje kwenyanga, Isewula Afrika yathoma ikhambo layo lomsebenzi njengelunga lesikhatjhana leKhansela yezeVikeleko nge-United Nations. Sithanda ukuthembisa, njengabajameli babantu beSewula Afrika, ukobana kilemikhakha efaka zoke iinqhema ezihlonitjhwa khulu,sizakwenza koke okufaneleko godu ukunikela ekuphepheni nekuvikeleni kweenarha mazombe. Ngalokhu sizakuragela phambili godu ngokuhlanganisa abadosiphambili babantu bePalestine, Israel, Iraq, Iran nezinye iinarha zangeMiddle East kanye nePersian Gulf. Sizakuragela phambili godu nokwengeza ubuhlobo bethu nezinye iinarha kilekhonthinede, ababambisani bethu e-India, Brazil nabantu beRiphabliki yeChina,ezinye iinarha zeSewula, kanye neJapan, Europe neNorth America.
Omunye umbuzo obudisi esizawulandela ngalokhu kurhaba msinya ngokuthoma iinkulumiswano zeDoha Development Round ye- WTO. Sanelisekile bona iinsombululo zeenliyo esihlangabezane nazo njenganje zingatholakala, nokobana kusekarekweni ebekelwe isikhathini eside eenarheni ezithuthukako nezithuthukileko ngokufana bona iinkulumiswanezi kufanele ziphele kuhle.
Mma uNomlomo, Sihlalo namaLunga aHloniphekileko;
Soloko kokugunyazwa okuthandekako komnyaka ka-2004, senze iragelo phambili elihle ekutjhugululeni khudlwana iSewula Afrika ukobana ibe ngcono. Akukafaneli begodu asiqaleli phasi ubudisi obunengi esisahlangabezana nabo.
Kodwana umlayezo lowo ilemuko lethu soke elisitjela khona kukobana, ukusebenzisana, kungenza bona siphumelele begodu sizakuphumelela ekuhlangabezaneni nomnqopho ofanako esiwubekileko thina soke njengesitjhaba-ukwakha ipilo engcono kibo boke, enarheni engasafaki ngaphakathi kwayo begodu ejamele khulu lokho okumbi nokunyenyisako emphakathini.Namhlanjesi kufanele, begodu ngokuzithemba khulu, sizakukhuluma soke ngekululeko. Sizakulisa ukwenza sengathi siyadlala ukulandela ithabo elingeza kibobaba nabomma lokha nabahlala enarheni ekhululekileko.
Asikafiki lapho nanje. Kodwana akakho namunye, ngaphandle kwethu, ozakuqinisekisa bona ibhudangweli liyafezeka. Yeke, asirorobheni bese sitjhinga phasi sisebenze, ngokuzwisisa ngokuzeleko bona umsebenzi wokwakha iSewula Afrika esiyirhalelako le msebenzi ofanako esinesandla kiwo soke.
Ngiyathokoza.
Ikhutjhwe : NguMongameli:
Ngomhlaka-9 kuFeberbari 2007
Umthetho wama-63 wemiThetho yeKhotho ePhakemeko yeSewula Afrika, njengombana utjhugululiwe yiNothisi kaRhulumende i- R .500 yangomhlaka- 12 March 1982 ne-R .801 yangomhlaka- 23 April 1982.
Imithetho yeKhotho ePhakemeko yeSewula Afrika njengombana ukhutjhwe kuNothisi kaRhulumende i-R .277 yangomhlaka- 3 March 1967.
Umhlangano i-Hague Convention yangomhlaka- 5 October 1961.
Ama-iri okusetjenzwa ngawo kungoMvulo ukuya ngeLesihlanu, 08:30-12:30 (ngaphandle kwamalanga wamaholideyi).
IsiGaba somThetjhwana sizakunikela inothisi yamalanga alikhomba wokuvala okungasilo ilanga leholideyi.
Incwadi yobujamo bokuba sisakhamuzi mayelana nekhotho ayisisemthethweni.
Iphrovinsi: Gauteng.
Idorobho: Pretoria.
Inomboro yomtato : 012 324 1860.
Ifeksi : 012 326 8328.
Isiphande sekhaya: Department of Home Affairs, 173 Pretorius Street, Pretoria.
Isiphande seposo: Private Bag X605, Pretoria, 0001.
Iintifikeyidi zemedikhali nezinye iintifikeyidi ezifaneleko ziyavunyelwa.
Iphrovinsi: Gauteng.
Idorobho: Pretoria.
Inomboro yomtato : 012 338 9300.
Ifeksi : 012 328 5120.
Isiphande sekhaya: Health Professions Council at 553 Vermeulen Street, Arcadia, Pretoria.
Isiphande seposo: P.O. Box 205, Pretoria, 0001.
Isitifikeyidi samabeletho, somtjhado kanye neentifikeyidi zokuhlongakala zingazokuthathwa lapha.
Iphrovinsi: Gauteng
Idorobho: Pretoria
Inomboro yomtato : 012 810 8911
Ukuvula imitlolo ye-PDF , kufanele ube ne- Adobe Acrobat Reader 4 nanyana engaphezulu efakwe kukhomphyuthakho.
Iimali zihluka ukusukela ku- R138 ukuya ku- R12 231.
Iimali zihluka ukusukela ku- R102 ukuya ku- R11 439.
Iimali zihluka ukusukela ku- R96 ukuya ku- R11 316.
Iimali zihluka ukusukela ku- R126 ukuya ku- R14 526.
Iimali zihluka ukusukela ku- R108 ukuya ku - R1 089.
I-HRMS yokuFumana nokuKhetha izakuvulwa msinya ukobana ivunywe.
IManyuwali yemikhakha yokuSebenza ye-HRMS izakuvulwa msinya ukobana ivunywe.
IManyuwali yokuPhatha iinSebenzi ye-HRMS izakuvulwa msinya ukobana ivunywe.
Amarizeva weyunivesithi angezekileko selangcono emnyakeni weemali ka-2005 ngesimanga seselela yenethi yemali engangeengidi ezima-R64,3 , ejamele amaphesende ama-5,7 % wengenisomali yoke epheleleko.
Ingenisomali epheleleko yeyunivesithi ingezeke ngamaphesende ali-11,9% enanini lengenisomali yoke yeengidi ezima-R1 134 , lokha inani loke leendleko lingezeleleke ngamaphesende ali-7,1 % enanini leendleko zoke zeengidi ezili- R1 070 emnyakeni weemali ka-2005 .
Imali eseleko yomnyaka weemali ka-2005 ibekelwe iminqopho ethileko.
Ingenisomali leyunivesithi elibuya kusabsidi yombuso lijamele amaphesende ama- 44.0 %.
Ingenisomali leyunivesithi elibuya kusabsidi yombuso lijamele amaphesende ama- 44.0 % (2004 : 45,1% ) yengenisomali epheleleko.
Okuqakathekileko mayelana no-Prof. De Waal, lokha nagade anguMongameli we-SAELA, bekunguye ohlela igadangiso elikhethekileko emThethweni weFundo weJenali weSayensi yekambiso yomThetho (JSS-UOVS) mayelana nomnyaka ka- 2009.
UDORHODERA ONGEWAKHO /ISAZISO SEKHETHO LAKASOLWAZI
Isivumelwano sokwenza umsebenzi satlikitlwa phakathi kwezeFundo nomsebenzi womPhakathi ngomhlaka-31/07/2005.
Nangabe unokuzaza nanyana ungathanda ukuhlathululelwa khudlwana mayelana nenye nenye into ephathelene nephrojekthi, sibawa ukhululeke uthintane noPhumzile Mmope, kilenomboro (018) 299-4391 nanyana ku-imeyili ethi: hcmppm@puknet.puk.ac.za.
Imifundalize ye- NWU yepostgraduate inikelwa abafundi abarejistarileko abafunda umnyaka woke abanegunya lokufaka iimbawo kuNational Research Foundation (NRF) ku- http://www.nrf.ac.za neKhansela yeRhubhululo leMedikhali iMedical Research Council ( MRC ) ku- www.mrc.ac.za.
Bahlangabezana neendingo, kodwana abakatholi umfundalize kileKhansela evezwe ngehla.
Nangabe ufuna ukwabelana nathi ngelwazi lakho mayelana ne- NWU, thumela incwadi ku-nelia.engelbrecht@nwu.ac.za nanyana ku-HHRVLM@nwu.ac.za.
Sithanda ukuqinisekisa bona uMma u- HM Vorster (ilanga lamabeletho 1953-05-02), ngemva kokuqeda idiploma yeminyaka emithathu i-Primary Education Diploma, waqeda godu enye ikhosi yebandulo le-junior primary ethatha umnyaka owodwa.
Ubunengi behlohlomezelo laqobe mnyaka lemali engange-R3 050 000, mayelana namabhizinisi asisa iimali kumakhiwo, kufenitjhara, epahleni neenkoloyini azakunikelwa.
Ubunengi behlohlomezelo bemali engange- R100 000 buzakufuna umnikelo ubunengi bawo bungaba yimali engange-R400 000.
Imibuzo emayelana neemali ayithunyelwe kile-imeyili: info2@nefcorp.co.za.
Iwebhusayidi inegadango elipheleleko mayelana neenkambiso zeemali, ithole lapha.
Sivakatjhela ku- 6th Floor, Jorissen Place, 66 Jorissen Street, Braamfontein, 2001 nanyana ku- 5th Floor, Nedbank Building, St George's Mall, Cape Town.
Ihlelo eliNabileko lomSebenzi wesiTjhaba lizakuvulwa nguMengameli uMbeki ngomhlaka- 4 September.
Imitlolo ingatholakala ku- http://www.nda.agric.za/docs/npposa/page_e.htm.
Nangabe ungathanda ukwazisa umnyango ngemisebenzi emihle enikelwa ngokomgomo we-ejensi, unga-imeyilela ilwazeli ku- policingcomplaints@pgwc.gov.za.
Nangabe uphumelela esiquntwini samakhosi , uzakuba nesiqiniseko sokuthola amaphesende ama- 20% womfundalize.
Ikankere yebele ngiyo evame ukutholakala ingasi ngeyesikhumba kibomma begodu njenganje ingunobangela etholakala iphambili hlangana nabomma eSewula Afrika (16.6 %).
Bethela kilenomboro 023 348 1401 nanyana ifeksi 023 342 8501 ukobana uthole ilwazi elizeleko.
Ngubani ongalibala umnikelo ka-Archbishop uDesmond Tutu okwathi ngeminyaka yabo- 1970 nabo-1980 nangeminyaka yabo-1990 wasikima wajama ngeenyawo njengomuntu owaveza ubuhlungu obuzwiwa sitjhaba sethu?
Isitolo sizakuvulwa ukusukela nge-iri lobu-08:00-18:00 (NgoMvulo ukuya ngeLesihlanu, umnyaka woke) begodu nangemiGqibelo ukusuka nge-iri le-07:30-12:30 begodu nange-iri loku- 13:00-16:00.<fn>StateoftheNation.2008.2009-04.Nr.txt</fn>
Ikulumo YesiTjhaba kaMongameli Wesewula Afrika, uThabo Mbeki, ukuhlala ngokuhlanganyelweko kwePalamende

8 KuMhlolanja 2008

Nomlomo weBandla lesiTjhaba;
Sihlalo woMkhandlu weNarha wamaPhrovinsi;
Sekela likaNomlomo weBandla lesiTjhaba kunye neSekela likasiHlalo we-NCOP;
Sekela likaMongameli weRiphabliki;
Barholi abaHloniphekileko beenhlangano zepolotiki kunye namaLunga aHloniphekileko wePalamende;
BoNgqongqotjhe kunye namaSekela waboNgqongqotjhe;
Nmz Jacob Zuma, obeGade aliSekela likaMongameli weRiphabliki nonguMongameli we-African National Congress;
IHloko yezoBulungiswa ehloniphekileko kunye namalunga wabaHluleli;
IHloko yezemiSebenzi yezokuVikela;
Umlawuli weBhanka lokuBulunga;
BoNdunakulu abahloniphekileko aboSomlomo naboNomlomo bamaPhrovinsi;
Sihlalo we-SALGA, mameya kunye nabarholi bemarhelo karhulumende wendawo;
Sihlalo weNdlu yesiTjhaba yabarholi bendabuko kunye nabarholi bendabuko abahloniphekileko;
BaPhathi bemiNyango kaRhulumende abasekela umthethosisekelo wedemokhrasi;
BaNqophisi-Zombelele kunye nabarholi bemisebenzi yomphakathi;
BaHlonipheki, BaZenda kunye naboKomtjhinara abaKhulu;
Mvakatjhi eziKhethekileko, bangani kunye nabasebanzisani;
Abantu baseSewula Afrika:

Ngivumelani kilomnyanya ongaphambi kowamaswaphela wokuhlala ngokuhlanganyelweko kwezindlu zombili zePalamende yesithathu ngekulumo pikiswano yomnyaka ngekulumo yesiTjhaba kamongameli, ukufisela woke amaLunga aHloniphekileko wePalamende umNyaka omuTjha omuhle nonepumelelo.

Ngiyethemba bonyana u-2008 kuzakuba mnyaka oqakathekileko kudemikhrasi yethu, njengoba sisebenza soke ukubonelela umnqopho wabantu bethu ukufumana ipilo engcono yabo boke. Ngitjho lokhu ngombana, ekulinganiseni kwethu, akusikanengi isitjhaba sibizwe ngaso soke isikhathi ukudisibeza omunye nomunye umsipha womzimba waso ukufeza ibhudango laso. Lokho kumlayo esawufunzwa mlando namhlanje.

Ngikhuluma lapha namhlanje phambi komma, u-Epainette Mbeki, uMaMofokeng, oze ukuzokukhuluma umlayezo ozwisisekako ovela ebantwini bemakhaya e-Transkei, aphila phakathi kwawo iminyaka eminengi. Uthi umphakathi lowo ufuna bonyana soke esithi sibarholi bawo, bonyana sibatjele nabo boke abafana nabo enarheni le, bonyana sizimisele kilokho esibathembise khona kobanyana kusasa kuzabangcono kunanamhlanje. Emalangeni abunane, ngomhlaka 16 kuMhlolanja, uzabe aqeda iminyaka ema-92 ubudala. Lokho akufunako njengesipho sakhe selanga lamabeletho liqiniso. Ngiyamthokoza bonyana azitshwenye azokuba nathi lapha namhlanje, anethemba lokobanyana angekhe simdanise.

Ngizakuthatha lelithuba ukulotjhisa uMongameli u-Nelson Mandela, omunye ongoqakathekileko owasitholela idemokhrasi, ozabe aqeda iminyaka ema-90 ngomhaka 18 kuVelabahlinze umnyaka lo.

Samukela uNmz Arthur Margeman kilomnyanya, ojamele abomakadebona bokunghala ibhesi ye-Alexandra eminyakeni ematjhumi amahlanu eyadlulako, owafaka noNelson Mandela. Sinetjhudu nokubakhona hlangana nathi uKsz Jann Turner, omntwana ka Rick Turner owabulawa basebenzeli bomthethokambiso owawuhlukanisa abantu ngemihlobo nemibala eminyekeni ema-30 eyadlulako.

Siyajabula ukubakhona phakathi kwethu uNmz Dinilesizwe Sobukwe, indodana yomlwelinarha owayevelele kunye nomrholi, u-Robert Sobukwe, naye wahlongakala eminyakeni ema-30 eyadlulako emva kobanyana aqede isikhathhi eside ngejele, ukukhutjhwa ngenarheni yekhenu kunye nezinye iindlela zokugandelela. Siyabamukela, bobabili emaLungwini aHloniphekileko kunye neemvakatjhi, abasunguli abanengi be-United Democratic Front, eminyakeni ema-25 eyadlulako.

Zoke iimvakatjhi ezihloniphekileko lezi, ezijamele iinkumbulo kunye nethemba, ngokubakhona kwazo zisikhumbuza umsebenzi wethu okumele siwubambisane sakhe kabutjha ukuze ibhudango lethu lepilo engcono lifezeke kumaSewula Afrika woke. Kwamambala bajamele ibumbano eliqinileko labantu bethu, begodu baletha iinselele kithi soke bonyana sisebenze ngendlela engeze yabadanisa kilokho abakulindeleko.

Sesizokuthoma umnyaka wamaswaphela weemali kupalamende yedemokhrasi yesithathu kunye norhululmende lapho emva kwalokho sizokwenza amaKhetho womuntu Woke wehlandla lesine. Urhulumende sewuhlolile ibanga esele likhanjiwe ekuphumeleliseni igunya esilinikelwe babantu ngo-2004.

Ngiyajabula ukutjho bonyana sesenze okukhulu ukuphumelelisa iimbopho esazenzako ebantwini ngo-2004. Namkha kunjalo, hayi ngokungakalindeleki, kusobala bonyana sisese nomsebenzi esingakawenzi.

Njengombana sazi bonyana siya emaphethelweni wesikhathi sokuphatha esinikelwe sona, urhulumende ucabange bonya kumele uqale isitlhopha sama-Apex Priorities okumele kudzinyelelwe kiwo ngendlela ekhethekileko, kusetjenziswe lokhu njengamatjhuguluko ukurhabisa iragelophambili ekutholeni iminqopho leyo abantu abasigunyaze bonyana siyenze.

Ngokujabula, iKulumo yesiTjhaba inginikele ithuba lokobana ngibikele ipalamende kunye nesitjhaba nge-24 Apex Priorities, lezo amalunga ahloniphekileko angazithola kuwebhsayidi karhulumende phakathi kweveke ezako.

Ukufaniswa kwe-Apex Priorities kutjho bonyana amakoro womathathu karhulumende, karhulumende ophezulu, wephrovinsi kunye nowendawo, emazingeni womabili wesigungu esiphezulu kunye nesilawulako, bayathembisa bonyana bazakusebenzisa isikhatjhana esiseleko esincani ukufaka umfutho ekuqaleleleni yoke iminqopho eqakathekileko yokwenza ngcono ipilo yabantu bethu.

Ihlelo lethu loke lokubusa lenza isibopho esikhathini esizako bonyana lizakwenza ngcono okurhabekileko - UKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki! Sikhuluma nge-UKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki singatjho amatjhuguluko kumthethokambiso osele ukhona kodwana sitjho ukwenza ngokurhabileko ngokuphumelela nangokwenza ngcono ekusebenziseni umthethokambiso kunye namahlelo, ukuze iimpilo zabantu bethu zitjhuguluke zibe ngcono msinyana.

Ukuqinisekisa bonyana lokhu kuyenzeka; sesithethe amagadango afaneleko ukuqinisekisa bonyana iBhajethi yoMnyaka kangqongqotjhe wezeeMali azoyethula inyanga le izakufaka koke esizimisele bonyana kwenziwe okunjenge-Apex Priorities.

Iingaba eziqakathekileko lezo okumele zenziwe ngaphambili ngilezi:

* ukuragisela phambili ukukhula komnotho kunye nokuthuthukisa
* ukurhabisa ikambiso yokwakhiwa kwemithangalasisekelo esifuna ukuyifezakalisa ngomnqopho wethu wezomnotho nezomphakathi
* ukwenzangcono ipumelelo yokunzinzisa zomnotho eziqaliswe emnothweni ongakathuthuki, nokuqedwa kobuchaka
* ukungezelela umfutho wamahlelo wethu siqale indawo eziqakathekileko zezefundo
kunye nokubandula
* sirhabise osele kuthonyiwe ekufezakaliseni iminqopho yezamaphilo kumuntu woke
* silungise irherho lobulungiswa ngobulelesi siqinise ukulwa nobulelesi
* siqinise iinsetjenziswa zikarhulumende ukuqinisekisa bonyana zinomthamo ezizakwazi ukujamelana netuthuko ekatelelekileko; begodu
* ukungezelela umnqopho ezintweni eziqakathekileko ngokuya ngokwerherho letjhebiswano yeentjhabatjhaba, ngokomnqopho wezinto ezinye ze-Afrika begodu netjhebiswano yeSewula-Sewula.

Ngaphezu kwanoma ngisiphi isikhathi, ubujamo obuqalene nesitjhaba begodu nenarha, kunye nemisebenzi esizibekele wona, ufuna bonyana sikhuthale begodu sihlele boke abantu bethu bonyana basebenzisane, ukwenza zoke izinto okumele zenziwe, ngokuzwisisa bonyana soke, ngokuhlanganyela, siphethe ikusasa lethu ezandleni zethu!

Nasisebenzisana soke noma kuphi enarheni yethu, kumele sizwisise bonyana lokho esikwenzako yi-UKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki!

Nangilungisa ikulumo le, omunye kithi uveze bonyana inarha yekhethu ivelewe budisi obenze bonyana kubenzima ukubonela phambili bonyana inarha yekhethu izabe ikuphi kusasa.

Uveze bonyana, ukubamba lokho okuqaleka njengeqiniso elisilandelako namhlanje, kumele ngikhumbule amagama azekako ka-Charles Dickens avula ngawo inoveli yakhe, A Tale of Two Cities.

Manje ngiyadzubhula amagama alandelako:

"Bekuziinkhathi ezihle, bekuziinkhathi ezimbi, bekusikhathi sokuhlakanipha, bekusikhathi sobudlhayela, bekusikhathi sokukholwa, bekusikhathi sokungabaza, bekusikhathi somnyaka esinokukhanya, bekusikhathi somnyaka esinobumnyama, bekukuthoma kwehlobo, bekubusika bokutlhaga, besinakho koke phambi kwethu, besinganalitho phambi kwethu, soke besiya eZulwini, soke besikhamba ngenye indlela - ngokurhunyeziweko, isikhathi lesi besingafani nalesi, eminye imikhandlu ekhulumela futhi ikatelele bonyana samukelelwe okuhle namkha okumbi ngezinga lokumadanisa okungamadanisekiko."

Uzakubuza bonyana ngiyavumelana nalelihlolo na, nami ngiyavuma bonyana singene esikhathi sokutjharagana, lapho soke singekhe sayilahla indlela, singazithembi ngamagadango wethu, singakadzimeleli ngenyawo zethu, sinokwesaba ngekusasa lethu!

Ipendulwami kilombuzo ngu-Awa! Njengorhulumende wethu woke ngiyakholwa bonyana iinsekelo ezithome umtjhagalo oyaphambili eminyakeni eli-14 edlulileko zisesekhona. Zisaragela phambili ngokusinikela isisekelo esiqinileko lapho kumele siragele khona phambili siqalise amehlo wethu eminqopheni yokwenza ipilo engcono ebantwini bethu boke. Ngalokho-ke kumele soke siqiniseke bonyana sihlala njalo sisendleleni njengombana siragele phambili ngokulwela bonyana yethu kube sitjhaba esithumbako.

Namkha kunjalo, njengawo woke amaLunga aHloniphekileko, ngiyazi bonyana abanengi emphakathini bakhathazekile ngokuthi ilizwe lethu lizabe likhuphi kusasa.

Bakhathazeke ngobujamo oburhabako inarha le ekibo ngokuphazamiseka okungakalindelei kokusatjalaliswa kwegezi.

Bakhathazeke ngetuthuko ekhona kezomnotho, khulukhulu ukukhuphuka khulu kwenzaloboleko, ukudla kunye nentengo yepetroli ekhwahlisa khulu labo abakhwahlileko. Okhunye phakathi kweenkinga umfutho ongabakhona kezomnotho okungaba yingozi yokwehla kwezinga lezomnotho e-United States.

Bakhathazekile ngombana bafuna ukwazi bonyana singakwazi ukuvikela amalungelo wedemokhrasi kunye nomthethosisekelo wedemikhrasi okwaba khona ngokukhulu ukuzinikela. Lokho kulawulwa ngetuthuko efana nokutjhutjhiswa kukaKomtjhinara wamaPholisa wesiTjhaba, ukujanyiswa kwe-National Director of Public Prosecutions, ukwesaba ubungozi ekuzijameleni kwabezomthetho kunye nokubusa komthetho, kunye nokulwa ngokusetjenziswa butjhilweni kwamandla wombuso asetjenziselwa zepolotiki.

Bakhathazeke ngokuthi inarha yethu ayinamthetho oqinileko ngobulelesi obufana nokutjhiswa kweentimela ezisithandathu eTshwane inyanga ephelileko.

Nabasaqale bahlonipha ilungelo lehlangano ebusako ukulawula iindaba zalo, bakhathalela bonyana iragele phambili ngokudlala indima yayo njengomtlami omkhulu weSewula Afika enedemokhrasi, engabandlululi ngokobutjhaba, ngokobulili begodu nephumelelako.

Okusobala kukuthi izabe ingakhathali nayinganaki lokhu nezinye iinkathazo namkha bazeqise amehlo njengezinto ezikhulunywako-nje jeremiads typical of the prophet of doom. Iinsalela ekulu kukubaphendula ngendlela ezokunikela umlayezo ozwakalako kiwo woke umuntu enarheni neengidigidi e-Afrika namkha kukuphi ephasini labo abaqale inarha le ngekulu itjisakalo, kumele sihlale siqinile ekurageleni phambili nokwakha iSewula Afrika enikele ithemba kungasi ebantwini bethu, kodwana nakabanye abangaphandle kwemikhawulo yethu.

Angitjho ngokuzwakalako isikhathi esimlando lesi sifuna kobana isitjhaba sethu sihlangane ukudlula phambilini siqinise omunye nomunye umsipha womzimba waso ukuqalana neenselela yethu ejayelekileko begodu ibhudango lona lihlale likhona kithi njengombana besikhamba indlela engakajayeleki siya ekwakheni iSewula Afrika etjengisiweko kumthethosisekelo wethu.

Ubujamo oburhabako besitjhaba obenziwa kungabikho kwegezi kusitjengisa iinselela begodu kusinikela ithuba kiso soke isitjhaba ukunikela ihlathululo eqinileko kilokho esekubawe ukwenziwa lokho okumele soke sihlangane senze okuthileko ukugcina inarha yekhethu isendleleni. Lokho kumele kutjho kithi soke kobana sisesikhathini seenselela, kodwana iinselele ezizokwehluleka. Ngombana kusikhathi senselela, nalapho sikhathi samathuba!

Kilokhu, ngifuna ukuveza ukuthokoza kwethu nokumelana nemibono eyenziwe yi-Chief Executive of Anglo American, Cyntia Carroll, nagade akhuluma ku-Mining Indaba eKapa ekuthomeni kweveke le, ngoLesibili, ngomhlaka 5 kuMhlolanja.

Njengombana amaLunga aHloniphekileko asazi, uthe: Angiboni ikinga yokusabalaliswa kwegezi kumraro lapha. ISewula Afrika ayisiyodwa: kunekinga yokusabalalisa okuphathelene nokukhula kwamaphrojekthi e-Chile kunye ne-Brazil.

"Iye iinkinga lapha zibudisi; ukuzehlula kufuneka amakghono, khulukhulu ukubandulwa kwezamandla kunye nokubulungwa kwegezi, begodu nokuthuthukiswa kwamandla angasetjenziswa esikhundleni segezi. Kodwana soke nasingabambisana ukulwa nalobu bujamo, soke sizakuphumelela - ngokuphephileko... Njenganje akusi sikhathi sokukhombana ngemino, kodwana sikhathi sokusebenzisana ukuze kutholakale isisombululo."

Lokho osele kutjhiwo, kufanele bonyana ngicolisele urhulumende kunye no-Eskom ngobujamo oburhabako besitjhaba okusenze soke sifuna ukuphikisana nokuncitjhiswa kokufuneka kwegezi. Ngithanda ukuthokoza zoke izakhamuzi ukubekezela ebunzimeni banjenganje.

Emavekeni amabili adlulileko, aboNgqongqotjhe beZokwenjiywa phasi naMandla kunye noweNkampani zoMphakathi baveze ubujamo bokurhabeka esiqalene nabo nokuthi omunye nomunye wethu angenza bunjani ukwenza isimo lesi sibe ngesijayelekileko. Iveke ephelileko amalunga ahloniphekileko babe nethuba lokuqala iindaba lezi.

Kuhlekuhle ukuphakama khulu kwefuneko yegezi eminyakeni emibili edlulileko kudlule umthamo omutjha olethwe lapha enarheni. Imiphumela yokusatjalaliswa kwegezi okungakarisiko kwenza loke irherho libe sengozini kinoma ngibuphi ubujamo obenza ukutholakala kwegezi kube budisi. Kilobu bujamo, kumele kuncitjhiswe ukuqunteka kwegezi begodu indlela eyodwa okungancitjhiswa ngayo ukufuneke kwegezi ukuqinsekisa indlela zokubekisa.

Njengorhulumende umsebenzi wethu kurhola begodu sihlanganise inarha ngejima lokwenza igezi yanele ukuze sihlangabezane nalenselela. Hlangana nokhunye kumele sisebenzise ubudisi esikubo ukuqinisekisa bonyana amakhaya wethu kunye nomnotho kube negezi eyaneleko.

Kunezenzeko ezidzimeleleko okumele omunye nomunye, umkhaya kunye namabhizinisi ukwenze. Lokho ngilokho okuphakiswe mNyango weZokwenjiwa phasi naMandla begodu sizimisele ukwamukela esinye nesinye isiphakamiso esenziwa balwelinarha kunye nawe, engasenza begodu sabelane omunye nomunye.

Urhumumende uzakuthoma ukwenza ijima ukuqinisekisa ukukhanya okwaneleko, ihlelo lokufuthumeza amanzi ngesola kunye nokulawulwa kwamagizara emakhaya, kufaka hlangana namazinga wezindlu ezindlini zoke ezitja kunye nalezo ezithuthukiswako. Sibawa imikhaya engakwazi ukuthola lokho ikwenze lokho ukusebenzisa amagadango wokongiwa kwegezi.

Kukhitjhwe umyalelo wokobana yoke imakhiwo karhulumende iphungule ukusetjenziswa kwegezi begodu uyakhonjelwa bonyana uveze labo abangakwenziko lokho.

Imininingwana yokuzinikela kunye negunya eHlelweni loKongiwa kweGezi ikhitjhwe nguNgqongqotjhe begodu lokhu kuzakwenziwa ngcono ngokuthintana nabadlalindima abahlukahlukeneko bese liyagadangiswa.

Ngehlangothini lokusabalalisa u-Eskom usebenza ngokuqinisekisa bonyana ukungeniswa kwephrojekthi yeemtjhini njengonto erhabekileko. Sithatha amagadango wokungezelela umthamo wokutjhejwa kuka-Eskom. Sinesitlhopha esiqalelene neenselela zekhwalithi nokusabalaliswa kwamalahe sihlangene namabubulo wamalahle, begodu sisebenzela ukurhabisa ukuvunyelwa kokwakhiwa kwephrojekthi yerhasi. Koke lokhu, kuhlanganiswe namagadango wokubabalelwa kwegezi, sizakwenza bonyana sithembeke.

Ihlelo lokwakha elikhulu lakwa-Eskom ngemitjhini, iintetjhi zokuphakela zizakuragela phambili, nakukghonekeko, amanye amaphrojekthi azakurhatjiswa.Kilokhu ngizakuthanda ukuthokoza ikoro yangeqadi ngokuzimisela kwayo ukurhelebha ngendlela abangakghona ngayo. Emhlanganweni nosihlalo we-General Electric phakathi neveke ephelileko, bakwa-General Electric bazinikele ngokurhelebha ngokunikela ngeensetjenziswa ezitlhogakalako ze-turbine. ESewula Afrika amakanpani amakhulu anjengabo-Sasol, Anglo kunye ne-BHP Billiton zoke zihlangene eenkululmiswaneni nomNyango weZokwenjiwa phasi naMandla kunye nezamaBubulo womPhakathi ukuthola isisombululo sasafuthi esiphathelene neenqabo zokusabalaliswa kwegezi Iqhinga labo ngelijayelekileko kunaleli elisolwa babantu.

Ngifuna ukuhlonipha ibubulo lezeemayini ngendlela abasirhelebhe ngayo kunye nomnotho ukurarulula umraro ebesinawo ngomhlaka 24 kuTjhirhweni. Sizakusebenza soke ukunciphisa umfutho okhona ebubulweni leli.

Imizamo ehlanganyelweko kunye nokuthintana esekabeni yalokho esizakwenza kilobujamo oburhabako. Iintlhopha ezihlonyiweko njenganje ziyasebenza eendaweni ezinengi. Iveke ezako aboNdunakulu bamaPhrovvinsi bazakubiza umhlangano namaMeya ukutlama nokufezakalisa amagadango wokubulungwa kwegezi kibo boke aboMasipala inarha yoke. Bazakusekelwa ziinqhema zobuthekniki ezivela ku-EDI Holdings, i-Eskom kunye ne-National Energy Efficiency Agency. Umnyango wezamaPhrovinsi naborhulumende beNdawo wona uzakulumathisa umsebenzi lo osekelwa mNyango weZokwenjiwa phasi naMandla kunye namaBubulo womPhakathi.

Ngizakubamba umhlangano nesitlhopha esiSebenzako saboMongameli esiHlanganeko (Joint Presidential Working Groups) ukulumathisa izenzo zethu zoke, begodu sizakumemezela isiqhema seNkutani zeGezi (Energy Champions) esinabantu abadumileko nabanelwazi beSewula Afrika abazokurhelebha urhulumende ngejima lokusebenza kuhle kwegezi nokwazisa abasisi nomphakathi ngobujamo obungibo begodu bonyana bangenza bunjani ukuqalana neenselela ezikhona njenganje.

Ungqongqotjhe wezeMali uzakunikela ilwazi elinabileko ekulumeni yakhe yeBhajethi ekusekeleni lokho urhulumende akutjhoko kobanyana uzakubonelela ijima lokubakhona kwegezi kunye nokubonelela bakwa-Eskom ngehlelo lokwakha.

Njengenje siqalene nenselela kodwana sizozehlula iinkinga ngesikhatjhana esincani, Ubujamo lobu bubangele isimo esingekhe sasibalekela lapho igezi enengi begodu netjhiphileko singeze sisayithola. Namkha kunjalo njengombana sesinikelwe isisekelo esikhulu somthamo ofakiweko wemitjhini. Esikhathini eside esizako yethu izakuhlala ingothengekako hlangana nomnotho wonke.

Simthombo wamaminerali wezomnotho. Ngalokho ke kumele siragele phambili ngokusekela ibubulo lezemayini. Kuyabonakala bonyana nangabe sizokuragela phambili ngendlela yokukhula kwethu njengenarha ekhiqizako, kuzomele siragele phambili ngokusekela ibubulo elikhiqizako. Namkha kunjalo kuqakathekile bonyana woke amabhizinisi abanegezi enengi. Iye ngokunjalo ukuba khona kwegezi kunikela umnotho amathuba.

Ngalokho-ke asisebenziseni isikhathi sobujamo oburhabako lobu sithome ukulungisela ikusasa elinegezi eyaneleko lokho engeze besakwazi ukukubalekela. Asiqinisekise bonyana siyabambisana ukusombulula umraro esikiwo, ngokukhuthazwa yindlela ubujamo bezinto busikatelela bonyana senze i-UKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki!

Lokhu kufana poro nendlela esiyamukela ngokukhulu ukuzimisela nasiragela phambili ngokulungiselela ukusingatha umnyanya we FIFA Confederations Cup ngo-2009 kunye ne-2010 FIFA Soccer World Cup ezakuthoma enarheni yekhethu emalangeni ama-854 kusukela namhlanje. Ngikhuluma ngendaba eqakatheke kangaka namhlanje ngombana iinselela zanjenganje seyirholele abanye lapha khunye lapha ephasini babuza kobanyana sizakwazi ukusingatha imidlalo le ngepumelelo.

Iye, angingabazi bonyana sizakwazi ukufeza esikuthembise i-FIFA kunye nomphakathi wephasi loke wabadlali kunye nabathandi bebholo ukuba senze boke ubujamo obufunekako ukuze sibambe iphaliswano le-FIFA world Cup.

Ngalokho esikutholako emakorweni woke womphakathi weSewula Afrika nakude, kujanyelwe iragelophambili langamalanga esilenzako ngokulungisa ngelinye le- uKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki: hlanganisani izandla ukulungiselela u-2010! Kumele siqinisekise bonyana asiyilahli le indlela yekambiso.

Siyazi bonyana okusemqoka ekulungiseni kwethu kukwakha isitlhopha esiqinileko seSewula Afrika esizakusenza sizikhakhazise ngaso kunye nemikhakha yoke yebholo leenyawo. Ngiqinisekile bonyana i-South African Football Associaton, ababanduli bethu abarholwa ngu-Carlos Alberto Parreira, kunye nabadlali ngokwabo bayasazi isibopho sabo ekulungiseni isiqhema sesitjhaba esizakuzikhakhazisa ngaso.

Godi sithokoza ama-Springbok akhombise indlela nakathumba i-Rugby World Cup umnyaka ophelileko. Lokhu kumele kukhuthaze isiqhema seBafana Bafana, njengombana kumele sikhuthaze abosobelo abazobe baphalisana e-Beijing Olympic Games umnyaka lo.

Manje angikhulume nge-Apex Priorities

Ukurhabisa ukukhula komnotho kunye nokuthuthukisa sizakusebenzisa i-Industrial Policy Action Plan. Urhulumende uzakuragela phambili ngehlelo lamabubulo begodu liragele phambili ngokwakha amathuba wokukhula kunye namathuba wemisebenzi. Kilokhu, iingidigidi ezima-R2,3 sezibekelwe ngeqadi ukusungula umgomo wamabubulo begodu nenye i-R5 yeengidigidi yomthelo weminyaka engaphezu kwemithathu izakusekela umgomo wamabubulo.

Ukusebenzisana kwamabhizinisi nabasebenzi, sizakuzama ukuthuthukisa ngokurhabileko, imitlamo yokwenza eqakathekileko emakorweni lapho imitlamo enjalo ingekho, enjengemayini kunye nokuzuza kwezenjiwa phasi, nokufunwa bathengi, sirhwebe ngokuqala ukwenza ngcono isekelo emabubulweni amancani, amakontraga, amabubulo wobukghwari, zokulima kunye neziphathelene nomkhiqizo ophathelene nezokulima.

Gogu bengifuna ukugandelela bonyana sihlale sizimisele ukusekela ikoro yezinto ezikhambako begodu sizakuqinisekisa bonyana isekelo elinikelwa kilekoro ngokweHlelo kokuThuthukisa iBubulo leeNkoloyi liyasororheka.

Ezingeni lezomnotho othuthukileko, sizakuragela phambili ukuqinisa ubujamo kezomnotho ezisekela ukukhula kwezomnotho kunye nokuthuthukisa nokunciphisa iinkwelede zangaphandle.

Ukurhabisa irherho lokwakhiwa kwemithangalasisekelo sizakuqedelela ukuthuthukisa umtlamo womthangalasisekelo ohlangeneko, kuqalalelelwe khulukhulu ekutholakaleni kwegezi. Lokhu kufaka hlangana ukulumathisa amahlelo wamaBubulo alawulwa mBuso begodu kwendlalwe phasi yoke imitlamo yemithangalasisekelo, kufaka hlangana imithwalo kunye nokhunye, amaphayiphi wegezi, itheknoloji yelwazi nezokuthintana, imithangalasisekelo yeendlela, amanzi negezi zoke ngendlela ezibekwe ngayo ngokobujamo bephasi.

Ukufezakalisa imitlamo le, okuqakatheke khulu itheknoloji yelwazi nezokuthintana zombili zizinkghonakalisi begodu ziyikoro zona ngokwazo. Ngokunjalo, umnyaka lo sizakuqedelela ukunikela amalayisensi nokusebenza kwe-Infraco. Ngokunjalo, imali ibekelwe ngeqadi ye-Sentech ukuze ibe mthengisi we-inthanethi enganamtato begodu ibhadalele nokuthengisa kwayo. Ngokusebenza naborhulumende abanye enarhakazini kunye neenkoro zangeqadi, sizakuqedelela ikambiso leyo ukuhloma amakheyibuli akhamba ngaphasi kwelwandle.

Okhunye, sinqophe ukuvumela ukurhatjha ngokwamadijithi emaphesenteni ama-50 wesitjhaba ekupheleni komnyaka. Okuzakukhamba nalokhu liqhinga lokukhiqiza ukuthuthukisa i-Set Top Boxes weSewula Afrika, okumele kuqedelelwe phakathi nomnyaka.

Njengoba sesibonile ubuthaka urhulumende asebenza ngabo ekuqaleni iimbawo zokusisa eziphathelene neendaba ezifana nokutholakala komhlaba, imithangalasisekelo kunye nokuhlolwa komfutho wezebhoduluko lokhu kesinye isikhathi kuphule isiqunto sabasisi, sesiquntile, ngomoya woKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki, umsebenzi uragela phambili ngokurhabako ukuhloma iziko lemitato (call centre) lapho abasisi abaphumelelako kunye norhulumende bangakwazi ukubuza ngeragelophambili. Umsebenzi sewuthomile.

Imisuka karhulumende ye-Apex of Priorities izakukhulunywa kuqalwe eendabeni zokuthuthukiswa kwamakghono. Kuzokusetjenzwa ngokubuyelelwa kwe-National Human Resource Development Strategy kuzokuqedelelwa umnyaka lo, begodu amaphrojekthi isiqhema esihlangeneko sikarhulumende, abasebenzi, amabhizinisi kunye neenkhungo zefundo ephakeme zihlelwe ngaphasi kwe-Joint Initiative on Priority Skills Acquisition (JIPSA) ziza kufakwa umfutho.

Kwamambala, sikhuthazeke khulu ngependulo ethokozisako evela ekorweni yangeqadi njengombana itjengiswe ngokuzimisela kuka-CEO wamakhampani ama-70 we Johannesburg Securities Exchange azimisele ukusebenzisana norhulumende ekuqalaneni nomraro wokutlhogeka kwamakghono.

Ekungezeleleni kilomsebenzi esikhathi esizako sizakubeka phambili ukungenelela kumakholeji we-FET, ama-SETA, ukunikelwa kweenkolo iinsetjenziswa ngohlukaniswe kathathu, baphume embopheni zokubhadalisa iimali, barhabise ukuthwasisela umsebenzi kubaphothuli beemfundo.

Okhunye, emva kokulungisa ubutjhapha bethu ehlelweni le-Adult Basic Education, lokho esikubone umnyaka ophelileko, inyanga le sizakuhloma ijima lokufunda ngobunengi i-Kha Ri Gude (masifunde). Lokhu kuzakufaka hlangana ukuthwasiswa kwabathwasisi abakhulu abazakufundisa amaklasi wokufunda ukubhala nokubala okusisekelo ebantwini abadala aba-300 000 kunye nolutjha ngomnyaka ka-2008.

Nomlomo kunye noSihlalo;

Ekabeni yehlelo lezomnotho,begodu kuzakuhlala kunjalo, kuzakutjhejwa bonyana ipumelelo yabo iyabarhelebha ukwenzangcono ikhwalithi yepilo yamaSewula Afrika boke, kwenzeke njengesikhali esiqakathekileko ePini yobuChaka begodu nokurhabisa esikuthomileko ekutholeni iminqopho yokunciphiswa kokutlhogeka komsebenzi nomnqopho wokuphila kuhle kwabo boke.

Ehlelweni lokunikela iindawo zokuhlala ezingcono, njenganje sikghona ukwakha izindlu ezi-260 000 ngomnyaka, kufikelelwe esivumelwaneni ne-SALGA ukujanyiswa kwesikhatjhana ukuthengiswa komhlaba ongabangowehlelo lokwakhiwa kwezindlu.

Ngeragelo phambili elenzekako lokungenelela ezintweni ezinengi eziqaliweko njengokunciphiswa kobuchaka, siragela phambili ngokuqalelela imitjhapho emincazana, kufaka hlangana ukuragiselwa phambili kwe-Land Use Management Bill, ukuqedelelwa kwamacala wokwabiwa komhlaba, ihlelo lokusekela labo abathole umhlaba, begodu nokuthuthukisa nokufezakaliswa kwehlelo lokuthuthukisa iindawo zemakhaya ezikhethiweko.

Lezi ngezinye zezinto esizoziqalisisa umnyaka lo, besiqinisekise bonyana siyazenza ngendlela esizimisele ngayo.

Enye yama-Apex Priority aqakathekileko ukunabiswa kweqhinga lokulwa nobuchaka elihlangeneko nelizwisisekako lelo elizokuqalana khulukhulu neengaba zesitjhaba lezo ezithintwa mtlhago lo. Kufaka hlangana abantwana, abafazi, ilutjha, abantu abahlala endaweni zemakhaya kunye neendaweni ezisemadorobheni esingasisemthethweni, abantu abarholopheleko namkha abanokugula okungapholiko nabantu abadala.

Hlangana nezinto ezihlongoziweko ezizokwenzeka: ukunabisa ihlelo lezemisebenzi yomphakathi, imihlinzekelo yokuqatjhwa yokudalwa kwemisebenzi yeentlhopha ezinqotjhiweko, ukungezelela umthamo wokufunwa kwemisebenzi, ukwenzangcono zefundo nokuthwasisa,ukwenzangcono imisebenzi nepahla emiphakathini echakileko, ukungenelela emakhayeni achakileko, nokuqinisekisa kokuphumelelisa iinkhungo ezisekela abafazi kunye nezinye iinkoro. Hlangana nokhunye, sizakuhlola ukusebenza ngemitjhini ngokobulili ukwenzangcono zoke izinto eziphathelene nokuhlonyiswa kwamakghono wabafazi.

Okukhambisana nalomtlamo yiphrojekthi ekhethekileko ukuhlola iingenelelo ezifuneka ukusebenza ngabantwana abasengozini abaneminyaka engaphezu kwe-14.

Kodwana soke siyavumelana umphakathi kunye nabachakileko khulukhulu, angeze bakwazi ukulinda amaqhinga kunye neenkulumiswano nemfundiso kulumiswano- njengombana zoke njalo ziqakathekile. Kokhunye, ukungenelela okungenzeka ngilokho urhulumende asele akwenza noma angakwenzi ngokupheleleko. Kilokho, kumoya woKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki, urhulumende umnyaka lo uzimisele ukuqinisa ijima ukuthola amakhaya akhethekileko nabantu abafuna irhelebho ukuze kungenelelwe ngokubarhelebha, ngesikhathi sokungenelela, ukulwa nomtlhago emakhaya wabo.

Ngalokhu, sizakudinga i-National War Room for a War Against Poverty ukuhlanganisa iminyango yaborhulumende efana nomNyango wezokuThuthukiswa komphakathi, umNyango wamaPhrovinsi noweNdawo , wezeRhwebo namaBubulo, zokuLima neeNdaba zomHlaba, wezemiSebenzi yomPhakathi kunye nowezamaPhilo kunye nowezokulawulwa kwamaphrovinsi kunye nezendawo, ezakusebenzisana nama-NGO kunye namabhizinisi ukukhomba ukungenelela okufunekako emakhaya athileko begodu asetjenziswe ngokurhabako.

Umnyaka lo sizakuqalana neendingo ezithileko eziqakathekileko ngokulwa nobuchaka obudlange enarheni, ekuphumeleliseni ukufakwa komnotho nendlela yokuhlalisana, zona ngilezi:

* ukurhabisa itjhuguluko lokukhambisana nezokulima kunye nomhlaba ngomtlamo onabileko wokutholakala komhlaba, ukusetjenziswa ngcono imisebenzi yokusekela zokulima kunye sokusekelwa ngokudla komkhaya, nokwenza ngcono isisekelo esiqakathekileko nokutholakala ko-MAFISA ukunikela ukwesulwa kwesikolodo esikhulu ekorweni le: kuzabe kuqalelelwe ebantwini abahlala emaplasini ukukhitjhwa ngekani kwezinga eliphezulu, begodu sinqophe ekungezeleleni abosomabhizinisi abanzima emikhiqizweni wezokulima ngamaphesente ama-5 ngomnyaka, ukubalwa kobunikazi bomhlaba nabo buzakurhabiswa

* ibhajethi izakungezelela irherho lokusizwa komphakathi ngokulinganisa ubudala bokutholakala kwepentjheni yabadala eminyakeni ema-60, lokho kuzokusiza isiquntu seengidigidi zamadoda

* ukufaka umfutho osele uthonyiwe ukuphumelelisa irhelebho emabubulweni amancani nahlanganyelweko khulukhulu lawo afaka abafazi, ngokugandelela ukuthwasisa kunye namamakethe, kufaka hlangana ukuhlanganisa namabubulo asele athuthukile

* ukukhuphula ihlelo lemiSebenzi yeLutjha lesiTjhaba kufaka hlangana ukungezelelwa kokuthathwa ehlelweni lokuThuthukiswa kwamaKghono wesiJoni se-South African National Defence Force kusukela ku-4000 kufikela ku 10 000. Iingidi ezi-R700 sebayinikele i-SANDF ukuze ithome ihlelo lelo;

* ukufaka umfutho eHlelweni lezemiSebenzi yomPhakathi eKhulisiweko (Expanded Public Works Programme), ngokwenza ngcono lokho okuhlosiweko, kutjengise ukuthatha abantu abanengi; lokhu kuzakufaka hlangana ukuthathwa inani elikhulu labantu abatjha kulelihlelo ukugcina iinsetjenziswa zomphakathi, ukubuyelela inani labantwana abatloliswe ku-Early Childhood Development ngaphezu kwe-600 000 nge-1000 iindawo ezitja iimfundiswa ezithwasisiweko zaqatjhwa, kungezeleleke inani labatlhogomeli. Iingidigidi ezi-R1 phezu kwe-baseline izakufakwa emahlelweni awela ngaphasi kwehlelo lezemiSebenzi yomPhakathi eKhulisiweko; kwamaswaphela

* ukungenisa irherho lomkhiqizo wokutholakala kwalokho okwenyulwa ngurhulumende kususela kumabhizinisi amancani ahlangana kunye namakhulu, ngokwe-Small Enteprises Develeopment Agency ukuhlelwa kwerherho eliyelelweko ukuqinisekisa bonyana isikhathi sokubhadala samalanga ama-30 siyenzeka.

Sizakuhlanganisa amahlelo ukurhabisa ituthuko yokuhlaliswa kwabantu kwasafuthi, ngemizamo enomfutho, njengalokho okumele kwenziwe maqangi, ukurhabisa ukutholakala kwamanzi endaweni zoke, ihlwengiso kunye negezi, ukuze ngo-2014, sesineendawo zokuhlalisa abantu ezihle ezizokutholwa ngiyo yoke imindeni.

Ukurhabisa lokho esele sikuthomile ekufezakaleni komnqopho wezamaphilo wabo boke kufaka hlangana ukusetjenziswa ngomfutho kwe-National Strategic Plan yokulwa ne-HIV ne AIDS. Sizimisele ukunciphisa izinga lokungalandeli ihlelo lokuselwa kweenhlahla kwabaphethwe yi-TB kusukela kumaphesente ali-10 kuya kali-7, sithwasise abasebenzi bezamaphilo abangaphezu kuka-3000 ekulawulweni kobulwele lobu besiqinisekise bonyana abangakwazi ukuthola iindakamizwa ezisebenza ngokwehlukahlukana iingulani ze-TB zithola ukwelatjhwa.

Sinqophe ukuqedelela umsebenzi erherhweni lokuvikelwa komphakathi elihlangeneko, ngokuzuza ekuthintaneni okusele kuthomile nabasebenzisani bezomphakathi.
Njengoba sihlanganisa izandla sizilungiselela UKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki kumele sifake umfutho eenkulumiswaneni zesitjhaba ezindabeni ezisihlathulula njengesitjhaba.

Iindaba ezimbili ezifana nalezo zifanele ukutjhiwo kafitjhani.

Kokuthoma kwalokho isitjhukumiso okumele sisenze kusifungo okumele sitjhiwe bafundi ekuseni emithandazweni yabo esikolweni, kunye nesiThembiso seLutjha babuka imikghwa emihle eyenziwe mumuntu hlangana nawo woke amaSewula Afrika. Ungqongqotjhe wezeFundo uzakungenelela eenkululmiswaneni zesitjhaba iveke ezako.

Indaba yesibili ngeyokuthiywa ngobutjha kwamagama weendawo, okufuneka bonyana kwenziwe ngokurhaba kiwo woke amaphrovinsi ukuze kwakheke isisekelo samatjhuguluko esifuna ukuwenza. Sizakuhloma ikambiso yokuhlanganisa koke masinyana, ngokuhlahlelwa Mkhandlu wokuthiywa kwaMagama weNdawo kunye namaKomiti wamaPhrovinsi (South African Geographical Names Council kunye nama-Provincial Committees).

Nomlomo kunye noSihlalo,

Nasiqala iindaba zobulelesi umnyaka ophelileko emHlanganweni wokuHlala okuHlanganyelweko, soke saphawula ngokukhathazeka kungasi izinga eliphezulu lobulelesi, kodwana kokuthi izinto ziyangokuthuwelela ekubulaweni kwabantu - kuvimbela imizamo yokwenzangcono kusukela ekutholakaleni kwedemokhrasi.

Ngalokho-ke, umnyaka ophelileko sizibandakanye erherhweni lokuhlanganyela namabhizinisi kunye nezinye iinkoro zomphakathi, ukuthuthukisa indlela engcono yokwenza irherho lezobulungiswa kwezelelesi.

Kilokhu-ke, ngomoya we-UKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki, iKhabhinethi ivumile ngamatjhuguluko athileko afunekako ukuthoma irherho lezobulungiswa kwezelelesi elitjha, lesikhathi sanje nelitjhugulukileko. Hlangana nezinye izinto, lokho kuzokufaka ukwakhiwa kwesakhiwo sokuphatha esitjha nesithintanisako ezingeni elinye nelinye, kusukela embusweni wesitjhaba kuya kowendawo, kuhlanganiswe ukwahlulela begodu nokutjhutjhisa, amapholisa, abatjhutjhisi,imisebenzi yezobulungiswa kunye ne-Legal Aid Board, kunye nokhunye okuhlangeneleko, kufaka hlangana nekunikelweni amandla kwe-Community Police Forums.

Njengombana amaLunga aHloniphekileko asazi, okhunye kwalezinsungulo sezithonyiwe; kodwana siyaqinisekisa bonyana, nangabe koke kwenziwa ngokuhlanganyela nangokubuka, umfutho wakhona uzakubalula ekulweni nobulelesi. Ungqongqotjhe wezobuLungiswa, ukuVikelwa kobuBulelesi kunye nesiQhema sezokuVikela bazakungenelela emininingwaneni yalokho okuthonyiweko ngeveke ezako.

Phakathi komnyaka lo, sizakudlulisa imiThethomlingwa ekutjhugululweni kokwehlulela ngokubonisana nabatjhutjhisi kunye nabomarhastrada, ukuqedelela iqhinga okunqotjhwe kilo ukuqinisa ukulawulwa kwemikhawulo nokuvikela, kunikele ipilo ku-Victim Charter, kuqalwe khulu ezelelesini ezibuyelele ukwenza ubulelesi, kuragelwe phambili ngokusetjenziswa kwamagadango angezelelweko avela eemphakamisweni zeKomitjhana yokuBuyisana namaQiniso.

Ngokutjelwa yindlela ekatelelako ukufaka umfutho kilokho okusilingako maqophana nobulelesi obuhleliweko, kunye neemphakamiso neKhomitjhana yokwaHlulela kaKhampepe ekusebenzini nokubekwa kwe-Directorate of Special Operations kunye nokuragela phambili ukubonakala kwalokhu, kufaka hlangana itjhuguluko leRherho lezoBulungisa kwezoBulelesi, ekupheleni kukaNtaka umnyaka lo, sizakuhlangana nepalamende ngemithetho nangamanye amagadango afunakalako ukungezelela umfurho wokulwa nobulelesi obuhleliweko.

Khuyini okuzakusitjela bonyana sithathe amagadango kuzakuba kukuzibophelela kukarhulumende ukulwa nobulelesi obuhleliweko kunye nokuthuthukiswa kokuphatha, ubukghoni kunye nokuthintaniswa kwama-ejensi aphathelene nokugandelelwa komthetho.

Okuqakatheke khulu, ipumelelo yokulwa nobulelesi idzimelele ekubambisaneni kwethu soke thina esibalandeli bomthetho, abanekareko ngekambisolawulo yomthetho obusako, abahlonipha okuphathelene nomthetho begodu abazama ukuhlonipha ukulingana kwamalungelo wobuntu, lawo umthethosiseko owubeka phezu kwethu bonyana siwulandele empilweni zethu zoke kunye nangendlela ukhulumeka ngakhona.

Malunga ahloniphekileko;

Umnyaka lo godu sizokuzama ukuragela phambili ngemizamo yethu yokuthuthukisa ukusebenza kukarhulumende ukufezakalisa iimbopho zezakhamuzi. Nakungenzeka okhunye, umoya we-UKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki kumele kubekhona kibo boke ababenetjhudu lokuba basebenzi bombuso.

Kukhona izinto ezilula kodwana ezirhabekileko okumele ziqalwe, okuyingcenye yemizamo yokuthuthukisa ihlangano kunye nomthamo wombuso.

Kokuthoma, kuvunyelenwe kiyoyoke imikhakha karhululmende bonyana iinkhala eziqakathekileko kumele zizaliswe ngeenyanga ezisithandathu emva kokuvuleka kwesikhala leso. umNyango wezokuLawulwa kwemiSebenzi yomBuso uzakubeka irherho lokubeka ilihlo elizokuqalelela ukusetjenziswa kwalesisiqunto.

Okwesibili, ngenyanga kaMrhayili qobe mnyaka (enyangeni ezimbili zokuthoma komnyaka weemali kurhulumende wendawo) abaphathi abakhulu kumele bonyana sebatlolile iimvumelwano ngamahlelo wokusebenza wabo kunye nabaphathi abafaneleko. I-Ofisi leKomitjhana yemiSebenzi yomBuso izakubeka irherho lokubeka ilihlo ihlelo lelo.

Okwesithathu, kubonakele bonyana umNyango weeNdaba zangeKhaya uthinta ummongo weempilo zezakhamuzi, nangomnyaka lo sisazokukhulisa ukwenziwa kwetjhuguluko kuleliqhinga elivunywe yikhabhinethi. Lokho kufaka hlangana ukwenziwa ngcono kwerherho le-IT, ukuthwasiswa kwabasebenzi ekusebenziseni irherho elitjha lelo, ukusiphula okubukhohlakali kunye nokulingelelwa kwamakarada we-ID.

Ukwenzangcono ukusebenza kwabasebenzi bombuso kudzimelele phezu kwekhwalithi yoburholi obunikelwa baphathi abaphezulu kunye neenkhulu. Okhunye, kubudisi ukuphuhlisa ukuzinikela kwabaqhatjhwa bombuso emisebenzini yabo - okumsebenzi oqalene nabarholi, abasebenzi bombuso ngokwabo kunye neenyonyana zemikhandlu yabo.

Kilokhu, umnyaka lo, ekuthintaneni neenyonyana zabasebenzi bekoro yombuso, sizakuba nomHlangano weKoro yomPhakathi ukulungisa zoke iindaba ukuze umoya we-Batho Pele ube nalokho okutjhoko qobe nakwenziwa umsebenzi karhulumende.

Sisebenzisana nabanye ababambisani emphakathini, sizakuqinisekisa bonyana, ekupheleni komnyaka lo, iHlelo lesiTjhaba lokuVimbela ubuKhohlakali elingelesibili liyamukelwa, begodu umtlamo wokwenza okuvunyelenwe ngawo namabubulo ahlelekileko uyenzeka. Esigabeni sika rhulumende wendawo, sizakurhelebha abomasipala abama-150 bokuthoma ukuthuthukisa iqhinga labo lokuvimbela ubulelesi.

Sizakuragela phambili umnyaka lo sizakwenza imizamo yokuqinisa umthamo karhulumende wendawo ngokukhambisana nehlelo lamaQhinga kaRhulumende weNdawo leminyaka emihlanu. Ukuqinisekisa ukubeka ililhlo ngerherho kilokhu, i-SALGA ivumile ukunikela ngemibiko ngekota ngemisebenzi eyenziweko.

Ukuze sithuthukise imisebenzi enikelwa eenkorweni ezibuthakathaka ezinjengabomakadebona, abafazi kunye nelutjha, sizakuhlola ngobutjha isijamiso esikhethelwe ukwenza lomsebenzi begodu sihlolisise amalungiselelo anembako, kufaka hlangana ukuhlolisisa iinjamiso zikarhulumende khulukhulu ezahlonyelwa ukuqalelela ukuthuthukiswa kunye nokunikelwa ilwazi kwelutjha.

Insalela ekulu emsebenzini wethu esizibonileko zivela ekubhalelweni kwethu kutlama. Kilokho-ke, njengencenye yama-APEX PRIORITIES esikhathini esizako sizakuqedelela indlela yekambiso ezasenza bonyana siphuhlise umthamo karhulumende ukuletha phambili imitlamo ehlangeneko nenembileko, kufaka woke amaphiko karhulumende.

Malunga ahloniphekileko;

Ihlelo esilivezileko lihlanganisa ukuzibophelela inarha yekhenu evumelene ngakho noburholi benerhakazi ngokwe- African Peer Review Mechanism.

Umnqopho wethu, ukuthuthukisa i-ajenda ye-Afrika umnyaka lo, kuzadzimelela ekuqiniseni iinkhungo ze-Afrika, kufaka hlangana iBumbano ye-Afrika (African Union) kunye namahlelo wabo wetuthuko, i-NEPAD.

Lokho sizakwenza, sikhuthazwe ziinkanuko ezazekako zabantu benarhakazi le ngokuzibandakanya okukhulu ekukhanukeni ibumbano yenarhakazi le kiwo woke amazinga. Igadango elikhulu kilokhu kukuhlanganiswa kweenkhungo zeemfunda kunye nemisebenzi enqophe ekuhlanganisweni kweemfunda.

Siragela phambili ngokuzibophelela bonyana sibe yindawo etjhaphulukileko yokurhweba ku-Southern African Development Community, sethemba nokobana sizakusebenzisa ukuba boSihlalo be-SADC ngo-2008/2009 nokunikela isiphakamiso kuzenzeko zeemfunda.

Kukilobo bujamo, lapho sizakuragela phambili ngokukhulumisana ngeendlela ezinengi nabomakhelwana kunye neBumbano le-Yurophu (African Union), ukuqinisekisa bonyana iinkulumiswano zeSivumelwano sesiKhozi kezoMnotho ziyaqedelelwa ngokurhabako, lezo ezathonywa ekurhabiseni ekuthuthukiseni isifunda sethu.

Ngomnyaka odlulileko, sifezakalise igunya le-SADC ukurhelebha uburholi bezepolotiki beZimbabme ukuthola isirarululo enseleleni zepolotiki abaqalene nazo. Sibe nethuba, ekuphethweni kwe-AU Summit e-Addis Ababa ukunikela ngokusemthethweni umbiko ozeleko ngoburholi be-SADC.

Ngobufitjhani, iinhlangano ezibandakanyekako kileziinkulumiswano sezifike esivumelwaneni seendaba zoke eziphathelene neendaba eziqakathekileko obe kumele iinhlangano zikhulume ngazo. Lokho kufaka hlangana iindaba eziphathelene nomthethosisekelo, ukuvikeleka, zemirhatjho kunye nemithetho yezekhetho, kunye nezinye iindaba ebekungavunyelwana ngazo eminyakeni eminengi. Imithetho efaneleko njenganje seyivunyelwe yipalamende, kufaka hlangana ukutjhugululwa okufaneleko komthethosisekelo. Okuseleko, namkha kunjalo, yindaba yendlela yekambiso ephathelene nesikhathi ngangendlela yokuqinisekisa umtlamo wemthethosisekelo omutjha okuvunyelwene ngawo.

Ngalokho-ke, sihlanganisa abaPhathi bomBuso we-SADC kunye norhulumende ekuthokoziseni iihlangano ezisenKulumiswaneni zeZimbabwe ngalokho abakwenzileko kunye nokubakhuthaza ekusebenzisaneni ukusombulula iindaba eziyikambiso ezisasaleleko. Njengombana sibawe baPhathi bomBuso we-SADC kunye norhulumende sikulindele ukuragela ohambili ukwenzalula iinkulumiswano zeZimbabwe. Kilokho, sifisa bonyana abantu beZimbabwe baphumelele emakhethweni abekelwe mhlaka 29 kuNtaka.

Ubuhlobo bethu obungeneleko ne-Democratic Republic of Congo burokuragela phambiili, njengombana sifuna ukufaka isandla emizameni yabantu benarha leyo ukuze bathole ukuthula, ukuze kusebenze ihlelo lokuthuthukisa nokwakha kabutjha.

Urhulumende wethu uzakuhlala ubotjhwe yindlela yekambiso esendleleni eKenya, Chad Burundi, Darfur eSudan, Western Sahara, CÃ´te d'Ivoire, Somalia, the Comoros kunye ne-Central African Republic ukuthola ukuthula kunye nokunzinza.

Sitshwenyekile ngomguruguru onganangqondo kunye nokubulalana eKenya kunye nase-Chad, lokhu okuqubukileko okubuyisela iragelo phambili emuva leli besilenza iminyaka edlulileko ephathelene nokwakhiwa ngobutjha kwenarhakazi ye-Afrika. Simema boke abantu besitjhaba se-Afrika benze lokho abangakukghona, ukuphelisa ituthuko engakalungi.

Sizakuragela phambili ukwenza umsebenzi wethu ku-United Nations Security Council. Okuqakathekileko kilokhu, kuqinisa ibambiswana hlangana ne-UN Security Council kunye ne-Peace and Security Council of the African Union.

Sikhuthazwa yitjisakalo yokukhulisa ituthuko kukhwalithi yamaphilo wabantu boke, khulukhulu eenarheni ezisathuthukalo, sizakuqalelela ekuqiniseni ukuzibandakanya kwethu ku-India-Brazil-South African Forums, i-Afrika-Asia Strategic Parternership, i-Non-Aligned Movement, isiTlhopha sabama-77 begodu neenkulumiswano ukuqedelela isivumelwano sokurweba se-SACU-Mercusor.

Kilokho godu, sizakuragela phambili ukufaka isandla ekuthathelweni phezulu kweminqopho ye-Kyoto Protocol ngeTjhuguluko lobuJamo bezulu nentuthuko eragela phambili, ekunikeleni iragelo phambili eenkulumiswaneni nge-WTO Doha Development Round.

Umnyaka lo sigidinga iminyaka elitjhumi yokuhlonywa wobudlewana sokusebenza ngezobudlelwane phakathi kweSewula Afrika kunye ne-People's Republic of China. Ukukhulusa ubudlelwano emkhakheni eyahlukeneko hlangana naborhulumende kunye nabantu abafakazela bonyana i-China-South Africa Partnershhip okuphathelene nokuKhulu kunye neTuthuko luliqhinga lobuhlobo ukuze kusizakale thina soke, lokho okungenza bonyana kukhule ngamandla.

Umnyaka ozako, sizakuba basingathi be-Review Conference ukuhlola ukusetjenziswa kweenqunto ze-World Conference Against Racism eyayibanjelwe enarheni yekhethu ngo-2001. Siyathemba bonyana, ngonobangela wehloyo lokusola lebandlululo kunye nemiphumela engakarisiko kuragela phambili ngokunemba ebuntwini, urhulumende kunye nabantu bomhlaba bazakurhelebhana nathi ukuqinisekisa bonyana i-Review Conference ifezakalisa iminqopho yawo.

Leembopho zomhlaba woke, kufaka hlangana ukuksingathwa kweBhegere yePhasi ka-2010, kuletha okukhulu ukukhululeka nesithunzi sobuntu esikhona enarheni yekhethu njengeqhinga lomdlali emisebenzini emihle yobuntu. Kodwana akukameli lokho sikuthathele phasi.

Ngiyethemba bonyana, ngaphasi koburholi be-International Marketing Council, Trade and Investment South Afrika (TISA), Tourism South Africa kunye namanye ama-ejensi sizakuhlanganisa izandla sithintane nomhlaba woke ngomoya we-UKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki, nokuragela phambili ngokwakha umphakathi onakekelako nobujamo bokobana iphasi lihlangane enarheni yekhethu ukugidinga ubuntu be-Afrika ngo-2010.

Nomlomo, Sihlalo kunye namalunga ahloniphekileko;

Sengitjhwile koke lokho, ngibuyela embuzweni: iyini isimo sesitjhaba njengombana singena ku-2008! Engikwaziko begodu engikutjhoko ngokukhulu ukuzikhakhazisa: nanyana ngiziphi inselele zangalesisikhathi, sisesendleleni.

Ngikutjho lokhu ngaphandle kokungabaza ngombana nginethemba lokobana amaSewula Afrika ayakwazi begodu bafundisiwe ukuqalana neenselela zomlando - ukudisibeza omunye nomunye umsipha wobuntu bethu - ukuqalana neenselela zesitjhaba zanjenganje, kufaka hlangana lezo eziphathelene nezomnotho, zepolotiki kunye nobujamo bezomnotho e-Afrika nanyana kuphi kuleliphasi, sibhudungele amathuba lawo ituthuko yenarha yekhethu ebe nayo eminyakeni elitjhumi nane edlulileko.

Ukuhlanganisa izandla sizilungiselela, sizibophelele ukwenza umsebenzi wethu ngendlela engakajayeleki nangendlela yesimanjemanje, sizakugcina ikambiso yokwakkha kabutjha kunye nokuthuthukisa size siyibeke ezingeni eliphezulu.

Ngithokoze khulu.

Issued by: The Presidency
8 February 2008













<fn>StateoftheNation.2009.2009-04.Nr.txt</fn>
IKulumo yesiTjhaba kaMongameli weSewula Afrika, uKgalema Motlanthe, kuHlalohlanganisela leziNdlu zePalamende, eKapa

6 kuMhlolanja 2009

Mma. Somlomo weNdlu yesiBethamthetho seNarha;
Nomzana. siHlalo womKhandlu weNarha oweNgamele iimFunda;
Mma. Sekela kaMongameli;
Sekela kaSomlomo noSekela kasiHlalo womKhandlu weNarha oweNgamele iimfunda;
MPhathi wamaJaji uLanga;
Sekela kaMongameli wangaPhambilini weNarha yeSewula Afrika noMongameli we-ANC;
BoNdunakulu beemFunda;
BoNgqongqotjhe naboSomlomo beemBethamthetho zeemFunda;
Mphathi wamaJaji wangaphambilini neemPhathiswa zangaphambilini ezeNgameleko zePalamende;
Mphathi wabaZenda oHloniphekileko, abaZenda neeNtatanyiswa ezivela ngaphetjheya;
Barholi abaHloniphekileko beenHlangano zePolitiki namaLunga wePalamende, abaRholi beNdabuko;
Meyara oHloniphekileko weDorobha leKapa;
Barholi bezeKolo nabajameli bomphakathi;
Madelisa nabangani;
Neenthekeli eziKhethekileko:

Ngithokoza ilungelo engilinikelweko lokobana ngithule ikulumo le kuHlalohlanganisela leziNdlu zePalamende yeSewula Afrika, ekuthomeni kwesikhathi esiphelako sokubusa kweHlandla lesiThathu kwePalamende yeNtando yenengi.

Ngijama ngokuzithoba ngaphambi kwabantu beSewula Afrika ngithokozela nethuba enginikelwe lona lokuba nguMongameli ngemva kwequnto elikhethekileko lobujamo elathathwa yiHlangano eBusako lokwehlisa esikhundleni uMongameli weNarha wangaphambilini.

Mina nginokuziphendulela kwesikhathi esiziinyanga ezimbalwa, ukobana ngirhole isiGungu seNarha ekuqedeleleni lokho okwagunyazwa yi-African National Congress emakhethweni wonyaka we-2004. Begodu nokwakha umleyo wezokuphatha ngemva kwamakhetho.

Eenyangeni ezihlanu ezidlulileko sikwazile ukwamukela amatjhuguluko ekuphatheni kukarhulumende, ngalokho sithokoza ubuhle berherho lomThethosisekelo, elitjengise ukuba yingcenye yokubambisana kwamalunga wesiGungu netjhebiswano labaphathi bamabubulo karhulumende.

Nasiqala emva eminyakeni elitjhumi nahlanu edlulileko, kuyafika kimi bona ngithokoze ukuzinikela nokusebenza kabudisi kwaboMongameli bangaphambilini uNelson Mandela noThabo Mbeki, abomma nabobaba abanengi abadlala indima eqakathekileko ekukghonakaliseni ikambiso ngaphasi kwentando yenengi: isiGungu nokuphatha, iimBethamThetho kiyo yoke imikhakha karhulumende nePhiko lezoBulungiswa; lezo ezitjhutjhumezwa yifuneko yokwenza ngcono ipilo yamaSewula Afrika woke.

Ngaphezu kwakho koke, ngijame ngaphambi kwenu ngokuzikhakhazisa nokuthemba bonyana iSewula Afrika esiyigidingako namhlanjesi eminyakeni eli-15 kwaphela edlulileko ayisenakwehlukana, ukulwa nokukhethulula. Lokhu kumphumela wokusebenza kabudisi kwabomma nabobaba abavela emahlangothini woke wepilo.

AmaSewula Afrika la ajamele ithemba nokuqinisela lokho okutjho isitjhaba sekhethu.

Hlangana namaSewula Afrika esizikhakhazisa ngawo kunamaLunga wePalamende yethu yentando yenengi, labo ngetjhudu elimbi okwafuneka bona sibalayelise unomphela kusukela ngenyanga kaMhlolanja wonyaka odlulileko. Bafaka hlangana laba abalandelako, uBrian Bunting, Billy Nair, Ncumisa Kondlo,John Gomomo, Joe Nhlanhla, Cas Saloojee, John Schippers no-Jan van Eck.

Ngithanda ukufaka hlangana nalaba, umSewula Afrika okhetheke kwamambala uMma. uHelen Suzman, owajamela amagugu wePalamende yethu etjha ngeenkundleni ezidala.

Kungilaba abantu nabanye abathandi benarha yekhethu abazakwamukela isabelo esikhulu senzuzo lokha nasimemezela bonyana kungaba nesiwuruwuru sokunganzinzi kezomnotho, ukungabi nesiqiniseko ngobujamo obungahle behlele zepolotiki ngesimanga samatjhuguluko ekuphathweni kwenarha - Inarha yekhethu isebujameni obuhle.

Nanyana kunjalo, akukafaneli bona sizeqise amehlo iinselela esiqalene nazo. Ubujabo obumbi bezomnotho wephasi loke bulitshwayo lengozi engahle yehlele inarha yekhethu mayelana nokuphela kwemisebenzi nepilo engcono ebantwini bekhethu.

Eqinisweni ukungabi nesiqiniseko ngamatjhuguluko wepolotiki kuletha imibuzo engaphezu kweempendulo ezinganikelwa.

Ngomphumela walokho, abanye bethu singathatheka, sikhambe negagasi lamatjhuguluko alethwa siwuruwuru, sizifumane siphakathi kwetjharagano lezepolotiki nobujamo obumbi bomnotho.

Kodwana kwethu kulikhambo lethemba nokuqinisela.

Singabuye sitjho bona, ngesikhathi samsinyazana okunengi okumumethwe mThethosisekelo kulingiwe esikhathini esidlulileko; begodu koke lokhu okungaphakathi kuphumelele wokulingwa lokho okuveza bona intando yenengi ikhethekile ngokuqinisela.

Intando yenengi yethu ngehle. Kancani-kancani ikhula idlondlobala, isekelwa mThethosisekelo ongalinganiswa neminye ephasini loke.

Kwamambala ukuqina kokuzibandakanya kwethu kezepolotiki kilesi isikhathi sokuzifunela amavowudu - lokhu kungilokho esingavumelana ngakho bona kufanele kuhlonipheke begodu kube nokuthula - Lokhu kusiqiniseko esiragela phambili sokuqinisa intando yenengi yethu.

Iragelo phambili leli liqinisekiswe maSewula Afrika; begodu ngiwo azakuvikela intando yenengi eminyakeni ezako.

Mma. Somlomo noSihlalo ngivumelani bona ngisakhuluma ngalokhu ngikhuthaze woke amaSewula Afrika afanelekileko bona ayozitlolisela ukuvowuda begodu bavowude emakhethweni wenarha neweemfunda ezako, ngombana ngalokho sizabe sizilungiselela ikhambo ngokwethu.

Lokhu kumsebenzi ofanele ukwenziwa ngamalanga ema-ofisini wabomasipala, ngaphambi kokuvalwa kwerhelo labavowudi. Kodwana kuyafuneka ukuthi sisebenzise ithuba elikhethekileko lokuzitlolisa lepelaveke ehlelwe yiKomitjhini yamaKhetho yeSewula Afrika (I-IEC), kusasa nangoSondo, ngomhlaka 07 no 08 kuMhlolanja.

Angithathe godu ithuba leli ngiveze ukobana emalangeni ambalwa ezako ngizokuqedelela ukuthintana neKomitjhini yamaKhetho naboNdunakulu beemFunda ngemva kwalokho ngimemezela ilanga lamakhetho.

MaLunga aHloniphekileko;

Intando yenengi le ingeyabantu beSewula Afrika, labo abazingenela mathupha kilelikhambo kusukela ngomhlaka 27 kuSihlabantangana 1994, kokuthoma bathatha igadango ndawonye lokuzibambela bona ngokwabo.

Ngegadango lelo elibonakala lilula, kodwana elinamandla lokuvowudela urhulumende wabantu boke benarha yekhethu, safulathela isikhathi esidlulileko lapha sahlukunyezwa khona.

Kungalokho kuqakathekile bona esikhathini esinjengalesi sigidinge iminyaka ema-20 wokwamukelwa komTlolo wesiVumelwano weKomidi yesikhatjhana ye-OAU ophethe iindaba ze-Afrika engeSewula, omayelana nemiBuzo ngeSewula Afrika eyamukelwa ngoRhoboyi wonyaka we-1989 - Ngokujayelekileko waziwa njengomTlolo wesiVumelwano se-Harare.

Igadango leli lakha umleyo wesivumelwa sephasi, ngokusebenzisa iHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko ngehloso yokobana kufanele kubanjwe imikhulumiswano eSewula Afrika.

ESewula Afrika lokhu kwatjho bona akube neKhonferensi lapho kuzokukhulunyiswana ngekuSasa leNtando yenengi - Kuhlanganiswa abathandi benarha abasuka mahlangothi woke wepilo.

Koke lokhu kwakghonakalisa ukuba khona kwemikhulumiswano, leyo eyenza bona kube namakhetho wentando yenengi ngonyaka we-1994.

Mayelana nalokhu kufanele ingwani siyethulele ihloko leya ebegade inguMongameli we-ANC, u-Oliver Reginald Tambo ngokusungula nokubamhlahli wemikhulumiswano neengungu zangaphetjheya ekupheliseni ukulwa enarheni yekhethu ngendlela enokuthula.

Igadango elikhuthazako leli lokusungula umthangalasisekelo wokuletha ukuthula nokubuyisana, esikhundleni sepi netjharagano lagiriza imithangala yobumbi boke bekhulu leminyaka eyadlulako: Lokhu kwaba kupheliswa kwesiVumelwano seNarha esatlikitlwa ngonyaka we-1909 esaba mhlahlandlela wokusungulwa kweYuniyoni yeSewula Afrika.

Njengombana isiVumelwano lesi besihlathulula ukudzimelela kumbandela wokungangeni eendaweni ezithileko zeSewula Afrika, lokhu bekwenziwa ngegandelelo nekhethululo ngokombala.

Aloke eminyakeni eli-15 sikuntando yenengi singatjho ngesibindi bonyana ukwesaba, ukungabi nethemba nehloyo elaqeda ukuzwana nokuthula hlangana nababusi beentjhaba eminyakeni eli-100 eyadlulako, azange yangafumaneka kwaphela; kodwana yadurhiswa kwamambala.

Ukwesaba nokungabi nethemba lokhu kwabhebhedlhisa uMoya wokunghanghabala isikhathi esingaba matjhumi weminyaka. Kungalokho kufanele ingwani siyithulele indodana enesibindi yekhethu, uSolomon Kalushi Mahlangu owagwetjwa intambo eminyakeni ema-30 eyadlulako, ihlokwakhe ilengiswe phezulu. Siyazikhakhazisa ukwazi bona ngeengazi zakhe isihlahla sekululeko siyahluma.

Ngivumeleni bona ngamukele uLucas Mahlangu, umnakwabo kaKalushi ojamele umndeni wakwaMahlangu.

USolomon Mahlangu begade aragisela phambili isiko lamasotja weminyaka eyadlulako, hlangana nawo singabala lawo abegade aphethwe yiKosi uCetshwayo loyo owahlula amasotja we-Britain ngesandlwana ngonyaka we-1879. Ngalokho bebavikela ikululeko yabantu benarha yeSewula Afrika ngokokubelethwa kunye namagugu wenarha yabo.

Eminyakeni elikhulu namatjhumi amathathu (130) ukuragela phambili, singayama ethembeni nokuqinisela okwakhuthaza laba abegade baneenhliziyo ezinetjisakalo.

Emazikweni wokufunda kwaba khona ukuqinisa iintamo okwaphembethisa umukghwa wokuphikisa kabanengi ngesikhathi sobusika obumakhaza ngemva kokupheliswa kweenhlangano zokuletha itjhaphuluko nokuvalelwa kwenengi labarholi abaphezulu.

Isiqhema sabafundi abanesibindi sakgheruka ku-NUSAS ukuyokusungula iHlangano yabaFundi beSewula Afrika (SASO) eminyakeni ema-40 eyadlulako.

Ngaphakathi kwesizukulwani lesi kunabarholi bokuthoma be-SASO, abafaka hlangana abalandelako: uStrini Moodley, Phrofesa Barney Pityana, Steve Biko, Onkgopotse Tiro, Harry Nengwekhulu, Themba Sono, Mapetla Mohapi, Mosioua Lekota, Johnny Issel noMthunzi ka Shezi. Lokhu bekulithemba elikhuthazako eenkhathi zokuphelelwa lithemba, sibathulela ingwani. Mayelana nalokhu sithanda ukwamukela umzawakhe ka-Onkgopotse Tiro, uPat Tlhagwana.

Sisese lapho sithanda ukukhumbula ihloko leya uEphraim Mogale, umsunguli noMongameli we-Congress of South African Students (COSAS) eminyakeni ema-30 eyadlulako kunye nabalingani bakhe.

Lokha nasikhumbula abafundi beminyaka eyadlulako kuba nomlayezo oligugu osibophako, othi ukomela ikululeko nelwazi kuhlohlozeleka ngokungezelelekileko ekukhuleni kwelutjha lethu.

Umlayezo wemisebenzi yabo yobukutani usabonakala nanamhlanjesi, njengeminyakeni eminengi eyadlulako. Kufanele bonyana sisoke sikhulise amathuba esinawo; begodu lokhu sikwenze egameni lomTlolo weKululeko, begodu kuvule kabanzi amathuba "wokufunda newamasiko!

Senza ibizelo eenhlanganweni lezi namarholi bonyana bagandelele uMoya wethemba nokuqinisela loyo otjhutjhumezela ukulwela iNtando yenengi nanyana izinto zoke zibonakala zinganatlha; ukuziphendulela kusemahlombe kithi bonyana siqinisekise bona sibulunga ikululeko leyo abanengi abazidela ngenca yayo, singavumeli ukubhedlhwa budisi nezinto ezingakhambi kuhle.

Ngalokho-ke Mma. Somlomo noSihlalo oHloniphekileko kufanele sizibuze bonyana: Ingabe izenzo zethu ziyawahlathulula amatjhuguluko womphakathi weSewula Afrika eminyakeni elitjhumi nahlanu soloko kwasungula ukubuswa ngeNtando yenengi; begodu sifikelele kuphi ekukghonakaliseni ukuthuthukisa abantu nokubuyisa isithunzi sabantu soloko iNtando yeningi yasinikela igunya kusukela ngonyaka we-2004!

Namhlanjesi sinerherho leNtando yenengi elisebenza kuhle khulu, elisekelwa migomo yokusebenza nangokuvuleka nokungafihli litho. Nangokunikela umphakathi amathuba ahlukahlukeneko wokuzibandakanya namaziko azijameleko agunyazwa mThethosisekelo bonyana asekele iNtando yenengi.

Eminyakeni embalwa sikwazile ukwenza ngcono imakhiwo karhulumende. Sisungule irherho elihle letjhebiswano laborhulumende emikhakheni ehlukahlukeneko, bekwathuthusiswa nokuhlanganisa kokwenza izinto kwabo.

Kwamambala, urhulumende angazikhakhazisa ngokobana silethe amatjhuguluko ekuqatjhweni kwabantu bemihlobo ehlukileko kurhulumende, lokhu kutjengisa ihlonipho yobunjalo bomphakathi wethu.

Nanyana kunjalo, abantu bengubo bamaphesente ama-34 labo abaseenkhundleni zokuphatha kurhulumende, kodwana lokhu kungaphasi kwesibalo ebegade sizibekele sona.

Emkhakheni karhulumende ophezulu neembethamthetho zeemfunda, iinkomba zitjengisa bona enyakeni lo ubujameli babantu bengubo buzakudlula izinga elima-32% langonyaka we-2004 begodu sinethemba lokobana lizakudlula godu nama- 40% afikelelwa emakhethweni waborhulumende bemakhaya ngonyaka we-2006.

Sinethemba lokobana iinhlangano zepolotiki nazo zizalisekela ijima leli lokha naziqedelela amarhelo wabo wabongikhethani!

Nanyana ikhona ipumelelo kilokho esele kwenziwe, ubujamo buku-0,2% ngaphasi kwalobo obamukelekileko mayelana nokuqatjhwa kwabantu abakhubazekileko kurhulumende, lokhu kulinganiswa ne-2% esizibekele ukuyifikelela.

Mahlangothi woke amabubulo wangeqadi asese semva khulu ukufikelela kilokhu.

Iinlinganiso ezihlukileko zibekiwe ngehloso yokwenza ngcono ukunikelwa kwemisebenzi ebantwini, ukufaka hlangana ukuphathwa kweemali, amaziko wokunikela ngemisebenzi karhulumende ebantwini njenge-Thusong neminye imikhuba yokunikela ngemisebenzi karhulumende ebantwini, izimbizo, begodu esikhathi esikiso kutlhogeka ukuphatha okuqinileko kumNyango wezeKhaya.

Nanyana kunjalo usese mkhulu umsebenzi osatlhoga bona wenziwe ekuthuthukiseni isiko lokunikela ngemisebenzi karhulumende nokufundiswa kwabasebenzi bakarhulumende, khulukhulu labo umsebenzabo ubathintanisa nomphakathi ngamalanga.

Njengombana amaLunga aHloniphekileko asazi, urhulumende wethu uthatha indaba yokulwa nobukhohlakali njengaleyo eqakatheke khulu kinazo zoke.

Lokhu kutloliwe hlangana nokhunye kumiThetho, imithetho nakumithetholawulo, leyo elawula abasebenzi bakarhulumende nabosopolotiki abaphetheko, ukusebenzisana nomphakathi nabosomabhizinisi neenomboro zomtato zokubika ubukhohlakali.

Kungenzeka bona irherho elisetjenziswako lokuvikela nokulwisa ubukhohlakali alikaneli; kodwana ngokuqala indlela urhulumende asebenza ngayo, singatjho bona ukwazi bona amacala angaba ma-70% wobukhohlakali aveziwe ngokubikwa emaphephandabeni kutjho bona urhulumende ububonile ubumbi balokhu begodu uyabulungisa.

Iselela ebambe urhulumende iyawanamatha namabubulo wangeqadi. Ekugcineni kuyahlathuluka bona iselela esinayo ngeyokobana kulawulwa bunjani; begodu kutjhejwe nokuthi lokho kugandelelwa kangangani.

MaLunga aHloniphekileko;

Nginesiqiniseko sokobana sizakuvumelana bona ihlalakuhle yomphakathi iyame khulu epumelelweni esiyenzako yokuthuthukisa umnotho nokuqinisekisa bona inzuzo yokukhula komnotho yabelwa boke abantu.

Kuyinto ejayelekileko neyaziwako bona, ngemva kokuridila komnotho kweminyaka eyadlulako yabo-1980 nekuthomeni kuka-1990, iSewula Afrika yazifumana isebujameni besikhathi eside somnotho onzinzileko kusukela ngesikhathi kwathoma ukutlolwa khona kwembalobalo lezi ngonyaka we-1940.

EmiNyakeni eliTjhumi yokuThoma yeKululeko, ukukhula komnotho kwaba maphesente ama-3 lokhu kwakhuphuka kwaya kumaphesente ama-5 ngonyaka okungasenani kusukela ngonyaka we-2004 newe-2007.

Ukhula msinyana kwamakhasimende, okubangelwa kuvela kwamathuba amanengi womsebenzi, ingeniso nokwehla kwebhebhedlho-ntengo nemali-nzalo, kudlale indima eqakathekileko mayelana nalokhu. Sikhuthazwa mathuba anjengalawa ukuthi siragele phambili ngokuthuthuka.

Kokuthoma lokhu kufaka hlangana, iintengo eziphezulu zetjalo-mali elenziwa mabubulo karhulumende newangeqadi. Sisaphethe lezi, singatjho bona eminyakeni emihlanu edlulileko bekungakanzinzi, besilapha kumaphesente ali-16 we-gross fixed capital yomkhiqizo wangekhaya opheleleko (GDP). Lokhu bekukukhula kwamsinyana kwetjalo-mali okubangele bona namhlanjesi sibe ku-22% sitjhidele ku-25% esizimisele ukuyifikelela enyakeni we-2014. Lokhu kumphumela wamahlelo wangabomu karhulumende wokukhulisa umthangalasisekelo womphakathi.

Lokhu kumphumela godu wemithethomgomo yokwenza ngcono ubujamo kutjalo-mali lamabubulo wangeqadi; begodu kwenziwe imithethomgomo yeemali zikarhulumende ezilawulwa libhebhedlho-ntengo ezakukghonakalisa ukufikelelwa kwemisebenzi begodu kwehliswe ubudisi obubangwa libhebhedlho-ntengo. Kusesenjalo kuqinisekiswe bona kuba nokunzinza nokukhula kezomnotho olingeniso nophumako.

Itjhejo lokulungisa umnotho olingeniso nophumako eminyakeni elitjhumi edlulileko, nemizamo eyenziweko, khulukhulu solo kwangonyaka we-2004 ukususa iinqabo eziliya ukukhula kube nomthelela omuhle kwamambala.

Kungebangelo bona i-Accelerated and Shared Growth Initiative (AsgiSA) isetjenziswa ukuqinisekisa bona zoke iinqabo ezinamandla ezinjengokuminyana komthangalasisekelo, ihlanganisela yomthethomgomo wamabubulo namahlelo, ukutlhayela kwamakghono, ukutjhitjhiriza kwelawulo nokurhaba kokunikelwa komsebenzi karhulumende kuzizinto ezitjhejwe ngelihlo elibukhali.

Mva nje umnotho wethu uvuleke khudlwana, begodu solo kwangonyaka we-1994 ubonakele usebenza ngokuhlanganyela namarherho womnotho wephasi. Amaziko weemali abonakele asibonelo esihle, leso ngakelinye ihlangothi sisivikela esiwuruwurwini somnotho sephasiloke.

Bekube gadesi ukufikelela kwabo emphakathini wethu kusese ngaphasi kwezinga elilindelweko. Umnotho wethu soloko uyame khulu kurhwebo lokuthengisela iinarha zangaphandle izenjiwa nemikhiqizo yezelimo. Ngaphandle kwamabubulo wemisebenzi, asikabukubona ukukhula okwanelisako emabubulweni aqakathekileko, khulukhulu akhiqizako.

Ngokufanako, izinga lokukhula kwemikhiqizo esiwa ngaphetjheya ayikabukuba minengi nayimadaniswa neyeenarha ezinye. Kuyatjho bona ubuthakathaka lobu ngibo obubangela itlhayelomali kuma-Current Account, khulukhulu lokha nasisebujameni obuphezulu bokukhula komnotho.

Ngombana sisezingeni eliphasi lokubulunga imali, kufuneke bona siyame ku-short-term capital flow ukubhadela imali etlhayeleko namahlelo wethu wetjalo-mali.

Lezi ziinselela ekufanele inarha yekhethu izitjheje nakanjani ukuze kulungiselelwe ukuya phambili.

Umbuzo oqakathekileko uthi: Ingabe ukukhula komnotho kufanele kube mayela nani? Ukunjinga kuba khona ngehloso yokwenza ngcono iimpilo zabantu.

Ngokunjalo, umbuzo wokobana ukukhula komnotho kwabiwa ngokulingana uba yingcenye ekulu ekuqalisiseni zoke iindaba eziphathelene nomnotho.

Okuqakathekileko kukobana ukwabelana ngenzuzo yokukhula komnotho kufanele kufake hlangana ukuqatjhwa kwabantu, bekuqinisekiswe bona kunemisebenzi enesithunzi.

Kwamambala siyazikhakhazisa ngembalobalo ezithi phakathi konyaka we-1995 newe-2003, umnotho ukwazi ukuveza amathuba wemisebenzi engaba sigidi esisodwa nesiquntu; neminye engezelelweko, kube misebenzi engaba yi-500 000 yemisebenzi ngonyaka kusuka ngonyaka we-2004 newe-2007.

Esikhathini samva lesi, kokuthoma soloko safumana intando yenengi kwavela amathuba amanengi wemisebenzi kunenani labantu abathoma ukusebenza, lokhu kwehlisa izinga lokutlhoga imisebenzi ukusuka ku-31% ngonyaka we-2003 ukuya ku-23% ngonyaka we-2007.

Lokhu akukafaneli bona kuphambuke kusibopho sethu, ngokuragela phambili kubhenyegululwa indaba ephathelene nekhwalithi yemisebenzi le, ukufaka hlangana amalungelo nokuzuza lokho okuthatjelwa basebenzi.

Ukwabelana ngalokho okuzuzwa emnothweni kufanele kufake hlangana ukukhanjiswa msinyana kwehlelo lokulungisa, kufakwe hlangana godu i-Broad-based Black Economic Empowerment.

Lokhu akusikho ukuraga ihlelo elingabizwa bona ngelokukhethulula ngokombala. Eqinisweni inarha engabandakanyi izakhamuzi zayo emikhakheni yoke yomnotho izakuhluleka ukufikelela izinga elifaneleko.

Ukuba semva kwamabubulo wangeqadi ekutjhugululeni indlela yokuqatjha eenkhundleni zabaphathi nezabantu abanamakghono, ukuthuthukisa irhwebo nokhunye kwenza bona inarha ibopheke ngokungaqiniseki ngezinga eliphezulu lomnotho.

Ukwabelana ngenzuzo yomnotho kubuye kutjho ukudlala indima emsinyana neqakathekileko enarheni ngosebenzisa isikhwama seemali zikarhulumende njengesisetjenziswa sokusabalalisa nokwabelana umthwalo wokunikela ngepahla namkha iinsetjenziswa zomphakathi.

AmaLunga aHloniphekileko anelwazi mayelana neendaba eziphathelene neemali zehlalakuhle. Nanyana kunjalo ngizakunikela godu ngeembonelo ezimbalwa ukuze ngihlathulule ubujamo beragelo-phambili esele sinayo neenselela esiqalene nazo.

URhulumende uyazi begodu uphatheke kumbi ngomtlhago osagandelele umphakathi wekhethu; begodu nezinga lokungalingani eliphezulu khulu.

Eminyakeni eli-15 edlulileko senze koke okusemandleni wethu ukubalekela ubudisi lobu ngokusebenzisa iimali zehlalakuhle. Naku umdzubhulo womsebenzi owenziwe siqhema seemfundiswa zeyunivesithi ye-Stellenbosch, esidoswa phambili nguPhrofesa uServaas van der Berg:

"Kokuthoma, umtlhago wemali wehlile kusukela ngesikhathi sokutjhuguluka kwekhulumnyaka. Ukwehla lokhu kukhambisana neendleko zesibonelelo sezehlalakuhle kamanye amahlangothi kusukela enyakeni we-2002 ukuragela phambili. Ukwenzeka ngcono lokhu kubonwa ngemisebenzi eziindingo qangi ebantwini - ukutjhabalala komtlhago wepahla kukghone ukuphelisa umtlhago wemali. Kwesibili, nanyana ukupheliswa komtlhago kuqakathekile, kusonga imbalo yokungalingani eyangezeleleka eminyakeni yabo-1990. Kwesithathu, izinto eziletha amatjhuguluko emirarweni yomtlhago nokungalingani kulawulwa bubanzi bomthethomgomo... [U]mtlhago wehlile soloko kwafika amatjhuguluko, kodwana ... ukungalingani khona akubi ngcono."
(Poverty since transition: What we know, p8: van der Berg et al, August 2007)

Nasitjheja imininingwana ngokuzeleko, abarhubhululi baragele phambili batjheja lokhu:

"... Amakhaya anabentwana (abahlathululwa njengalabo abaneminyaka eli-17 nabangenzasi), inani lamakhaya abegade abika ukulamba kwabentwana lehle khulu (ukusuka ngaphezu kwamaphesente ama-31 ukuya kumaphesente ali-16) phakathi konyaka we-2002 nowe-2006. Lokhu kuhlathulula bona izinga lomtlhago lehle khulu kwamambala, khulukhulu kilabo abantu abadinywe amathuba wokuthola isizo lezehlalakuhle. Ukulamba kwabantwana kwehle kwafika esiquntwini eminyakeni engaba mine."
(Poverty since transition: What we know, p25: van der Berg et al, August 2007)

Kwamambala imininingwana le iqinisekiswa lirhubhululo lethu, elitjengisa bona umtlhago wokungabi nengeniso khulukhulu emphakathini wabantu abanzima nebebala wehlile, ngahlanye kubangelwe kungezeleleka kwabantu abafumana umsebenzi nalabo abafumana imali yesibonelelo sezehlalakuhle. Inani labazuzi bemali yesibonelelo sezehlalakuhle beliziingidi ezi-2,5 ngonyaka we-1999, ngonyaka we-2008 inani leli lingezelelekile lafika eengidini ezili-12,4.

Ihlangothi elikhulu lalokhu limphumela wokukhula kwezinga lokwamukelwa kweMali yesiBonelelo sabeNtwana, esikhule kusukela kubazuzi abaziinkulungwana ezima-34 ngonyaka we-1999 ukuya eengidini ezi-8,1 ngonyaka we-2008.

Njengomzamo wokufaka isandla engenisweni labantu abatlhagako, isilinganiso ebegade sibekiwe samathuba womsebenzi ngokwe/Hlelo eLandisiweko lemiSebenzi yesiTjhaba ebegade sisuka kusigidi esisodwa safikelelwa ngonyaka we-2008, unyaka owodwa ngaphambi kwesikhathi esasibekiweko ngokwegunya lamakhetho wonyaka ka-2004. Lokhu kwaletha ithemba lokobana kuzakukghonakala ukuthi ihlelo leli likhule belibe ngelingcono.

Mayelana nokutholwa kwesizo neendingo qangi zomphakathi, iimbalobalo ziyazikhulumela. Isibonelo, izinga lokutholwa kwamanzi ahlanzekileko likhuphuke kusuka ku-62% ngonyaka we-1996 ukuya ku-88% ngonyaka we-2008; igezi (58% ukuya ku-72%); ukukhanjiswa kwendle (52% ukuya ku-73%).

Ubufakazi bemali yezehlalakuhle bubonakala ngokwenziwa ngcono kwemisebenzi yesizo lezamaphilo. AmaSewula Afrika angaba yi-95% njenganje ahlala eendaweni ezingaba makhilomitha amahlanu eduze nemiTholapilo; begodu sazisiwe bonyana njenganje yoke imiTholapilo inamanzi ahlanzekileko. Umsebenzi wokuhlatjelwa kwabentwana ukhule bewayokufika ku-85%; begodu nokubikwa kobulwelwe bakamalalahlengezela kwehle ngendlela ekarisako.

Godu sithintwa kukobana irhubhululo ngeNtumbantonga litjengisa bona kunokunzinza nokwehla okuncazana ezingeni lokuthelelana ngobulwele lobu.

Nasiragela phambili, ihlelo lokwelapha ngama-antiretroviral alisingilo kwaphela elikhulu ephasini; kodwana liyakhula ngeenkhathi zoke. Kuneengulani ezingaphezu kwe-690 000 esele zifakwe ekwelatjhweni ngama-antiretroviral soloko ihlelweli lasungulwako.

Eminye imiTholapilo ayihlali ineenhlahla ezitlhogekako ngeenkhathi zoke, abasebenzi abaneleko, nokunikelwa kwangamalanga kweensetjenziswa ezizindingo qangi, ezifana namanzi ahlanzekileko negezi. Kezinye iindawo zomphakathi, ukuphatha kusezingeni eliphasi begodu ukuziphatha nemikghwa yabasebenzi ifuna ukulungiswa.

Kezefundo, sibone ukwehla kwezinga labafundisi: Izinga labafundi; pheze indlela iyafana yokutloliswa kwabafundi eenkolweni zamazinga aphasi; nokwenziwa ngcono kwezinga labantwana abaphumelela esifundweni seembalo, lapha bengidzubhula iimbonelo ezimbalwa kwaphela.

Kusesenjalo, imizamo yokwenziwa ngcono kwemithangalasisekelo yeendaweni ezitlhagako sele yenziwe.

Siyazi ukobana isibalo sabafundi abalisa isikolo bangakaqedi, khulukhulu eenkolweni zamazinga aphakamileko nemayunivesithi siphezulu ngendlela engamukelekiko. Begodu ihlelo lezefundo lisazokukhiqiza amakghona aqakathekileko atlhogwa mphakathi.

Nangingezelelako, isiqhelo semiphumela mayelana nokufundisa nokufunda sitjengisa ukuragela phambili kokuhlukaniswa kwabantu kwesikhathi esadlulako.

Ngokutshima singatjho bona, lapha ifundo ifuneka khona khulu, kulapha ingasiza ukudabula iinketani zomtlhago, kukulapha umthangalasisekelo, ukuphatha nekghono lomfundisi kukarisa khona.

Amahlelo wezehlalakuhle wakarhulumende enze ngcono umtlhago wepahla, ngokunikela ngezindlu eziziingidi ezi-2,6 zizindlu ezisekelwa ngurhulumende ngeemali.

Begodu kuyatlhogeka ukobana sithokoze ihlelo lokubuyiselwa kweenarha kubanikazi njengombana isekelo lamva belingenziwa msinyana begodu ngcono.

Ngaphezu kwakho koke, siyazikhakhazisa ngomsebenzi omuhle wamahlelo wezehlalakuhle. Kodwana angeze sazithokozisa thina ngamatjhuguluko ambalwa.

Indikimba yombuzo wangamalanga mayelana nezefundo, zamaphilo amanzi nokukhanjiswa kwendle, ngothi ingabe ngiyiphi indlela engcono yokunikelwa kwemisebenzi le! Mayelana nalokhu sisalindelwe msebenzi omkhulu.

Malunga aHloniphekileko;

Izinga lobulelesi linomthelela omkhulu ekutheni amaSewula Afrika angavikeleki. Izinto ezenzeka ngamalanga, emiphakathini etlhagako kuyingcenye yezehlakalo zokusahlela kulinyazwe ngesihluku.

EmaZikweni karhulumende nemabubulweni wangeQadi kunekghonakalo yokobana kunemikghwa emimbi nokungasetjenziswa kuhle kweentlabagelo ngesibanga sobukhohlakali obukhona, lokhu kuzokuhlala kumnako omkhulu.

Kuyaziwa bona inani lokubhebhedlha kobulelesi okwenzeka enyakeni we-2002 sele lirhobhile. Kuneembalobalo ezinganikelwa ukusekela lokhu.

Kodwana siyazi bonyana ukwehla lokhu akhange kukhambe msinyana ngendlela ebegade ilindelwe, okungasenane ingasi nangebelo elisuka ku-7 ukuya 10% ebegade sizibekele lona ukulwa nobulelesi bangamalanga. Ubulelesi bokuphula nokukhuthuza amakhaya namabhizinisi soloko kusaragela phambili; Ubulelesi obumayela nokutlhoriswa kwabomma nabentwana abukabukwehla ngesibalo esibonakalako, lokhu kumraro esinomnako omkhulu ngawo.

Lokhu kutjengisa ubuthakathaka kutjhebiswano labomakhelwani, khulukhulu ekwakheni ubuhlobo bokuba munye lobo obuzakusiza ekuvikeleni nekupheliseni ubulelesi. Kubuye kutjengise godu nobuthakathaka obukhona kuHlelo eliQalene nobuLelesi kezoBulungiswa. Lokhu kulirhubhululo elenziwa nakuvuselelwa iimilo zeembotjhwa. Lokhu kuveza nobuthakathaka bokwenza izinto msinyana, obukhona kuhlelo lamakhotho. Lokhu kufaka hlangana umthangalasisekelo nokuphatha.

Lokhu ngokuhlangana nalokho okutjhejiweko lokha nakusungula ngamatjhuguluko azokulethwa kuHlelo eliQalene nobuLelesi kezoBulungiswa.

Nasenza lokhu kufanele bona singakhohlwa bona sihlola ihlelo elitjhejwe khulu kunanyana ngiliphi elikhe lathatjelwa enarheni.

Lokhu kubangelwa matjhuguluka lawo amaziko la abe nawo, aphathelene nekambiso yemikhuba enzinze kusiko lamalungelo wobuntu, ihlalo nokuvangana kwabantu, namahlelo wabo wokuziphendulela.

Kodwana asingazikhohlisi: mayelana nehlalakuhle yepilo yethu, amatjhuguluko anjengalawa asakhasa. Isese yide indlela ekumele siyikhambe.

Nginesiqiniseko sokobana amaLunga aHloniphekileko azakuvumelana nami lokha nangithi ubuntu obulethwe matjhuguluko wentando yenengi bufanele butjhunyayelwe ngehloso yokuthi bufikelele emiphakathini enehlalakuhle eqokamileko.

Mayelana nalokhu, sisebenzise umthetho, iimvumelwano zeentjhabatjhaba, ikambisolawulo namajima ukuqinisekisa bona kuba nemizamo etjhujileko yokwenza ngcono ubujamo bepilo yabantwana, abomma, abantu abakhubazekileko nabalupheleko.

Ngokusetjenziswa kwamajima wesekelombono begodu nangetjhebiswano esilakhileko neenhlangano ezijamele iinqhema zabantu abaqokamileko kezehlalakuhle, senze ngcono neendlela zokuyelelisa mayelana neendaba ezibathintako. Njengendlela yokuragela phambili sikhuthaze ukuhlanganyela kokusebenza ngeminako le.

Kuyinto esizikhakhazisa ngayo ukwazi bona, amakhaya aphethwe bomma afumene ngaphezu kwenani loke lemali yehlalakuhle, ukufaka hlangana iinkumba nesizo lezamaphilo; begodu hlangana namanye amahlelo aphumelelako kubekhona amajima wokuhlatjelwa kwabentwana newefundiso ngokugoma okunepilo.

Nanyana kunjalo ukungabi khona kwemisebenzi kumraro omkhulu kibomma beendaweni zemakhaya, ilutjha nabantu abakhubazekileko. Intumbantonga inomthelela omumbi khulu phezu kwabantu bengubo abasakhulako. Inturhu nokuhlukunyezwa kwabomma nabentwana kusezingeni eliphezulu kwamambala.

Koke lokhu kumsebenzi ekufanele kuqalanwe nawo esikhathini esizako.

Mma. Somlomo noSihlalo oHloniphekileko;

Lokhu kuhlangana nokuzuza okulethwe yintando yenengi; neragelo phambili elenziwe ngurhulumende ukufikelela amagunya ewanikelwe bavowudi.

Akukho ukuphikisa esingaba nakho, nangayiphi indlela ekutheni ipumelelo efikelelweko kusukela ngonyaka we-1994 ibe ngekarisako. Nanyana kunjalo asithandabuzi ukutjho bonyana iinselela zisese khona.

Kuyatlhogeka bonyana sizikhumbuze ngefunisiso elinombono wethemba nokuqinisela, ukuragela phambili netjhuguluko, likaMongameli wangaphambilini uNelson Mandela, encwadini yomlando wakhe i-Long Walk to Freedom:

Ngikhambe indlela ede leya, eya ekululekweni. Ngilingile ukungaphambuki; Ngibe nobutjhapha engibenzako ekukhambeni. Kodwana ngirhubhulule ifihlo yokobana ngemva kokukhuphuka umbundu, ufumana bona kusese neminye imibundu eminengi ekufuneka bona uyikhuphuke. Ngizinikele ithutjana lokobana ngiphumule lapha, ngithole imibono ekarisako engizombelezileko, ngiqale ibanga elingemva kwami engilikhambileko. Kodwana ngizokuphumula kwesikhatjhana, ngombana ikululeko iza nokuziphendulela, begodu angeze ngalibaziseka, ngombana ikhambo lami elide alikafiki ekupheleni.

Eenyangeni ezimbalwa ukusuka gadesi abantu benarha yekhethu bazokuphakamisa uburholi obunyulwa ngibo, khona buzakuragela phambili ngomsebenzi omuhle wekutani eyalwela ikululeko nabanye abasunguli bentando yenengi.

Nanyana iindlela zethu zokwenza zingahluka, kodwana iminqopho esifuna ukuyifikelela icacile njengongombana ileyiwe kumThethosisekelo: ukuletha intando yenengi ebumbeneko, engakhethululi ngobuhlanga, engaqali ubulili, nenomphakathi oragela phambili odlala indima eqakathekileko ekwakhiweni kwephasi elingcono.

Eminyakeni esithandathu edlulileko, abarholi bethu babamba i-Growth Development Summit, lapha bavumelana khona ngemisebenzi ekufanele thina soke siyenze ekwenzeni ngcono ipilo yamaSewula Afrika, khulukhulu mayelana nokunciphisa ukungabi khona kwemisebenzi nomtlhago bekufike esiquntwini ngaphambi konyaka we-2014. Lokhu kufaka hlangana:

* Ukuletha amathuba wemisebenzi, imisebenzi engcono
nenesithunzi, koke lokhu kuzakwenzeka lokha nakutjalwa iimali
ezaneleko, amahlelo wemisebenzi yomphakathi, itjhebiswano
namano wamabubulo, ukuthenga kwangenarheni, ukuthuthukisa
amabubulo amancani nokusekelwa kwamabhizinisi wehlanganisela;
* Ukulwisana neenselela eziphathelene nokutjalwa kweemali
ngokonga imali, ukukhutjhwa kuhle kweensetjenziswa
ngokusebenzisa imali ebulungelwe umhlalaphasi, yezindlu, imali
efakwe mabubulo arhweba ngemali nokuthuthukiswa kwabanzima
ngomnotho;
* Ukukhuliswa kokulingana, ukulolwa kwamakghono, ukuvezwakwamathuba womnotho
nokululwa kokulethwa kwamathuba wemisebenzi; begodu
* Nokutjheja khulu iindaba zangenarheni nokukghonakalisa ukuthuthukisa, kufakwe
hlangana isibonelelo somthangalasisekelo nokunikelwa kwemisebenzi eziindingo qangi.

Nginesiqiniseko sokobana, njengengcenye begodu nokuzaliselela eminqopheni le, amaSewula Afrika azokwehluka mayelana nesidingo sokwenziwa ngcono kwehlelo lezefundo; ukunikela ngesizo lezamaphilo elimsinyana nelinesithunzi, ukuthuthukisa iindawo zemakhaya nokuqinisekisa bonyana kunokugoma okwaneleko; nokuqinisa isandla ekulwisaneni nobulelesi nobukhohlakali.

Angikhulumi ngeendabezi ngombana zifaka koke okwenzekako namkha ngombana ukukhuluma ngazo kuzakwelapha koke ukugula komphakathi wethu. Ngikhethe ukukhuluma ngalokhu ngehloso yokugandelela iphuzu lokobana iSewula Afrika ayitlhagiswa zizinto esizifuniselako. Iselela yethu kutjhugulula lokhu esikwaziko kube mahlelo namaphrojekthi kwenzelelwe ukukhambisa izinto msinyana.

Zoke lezizinto ezaziwako zisebantwini boke, njengombana kuveziwe kumiNqopho yeMiliniyamu yokuThuthukiswa kweenTjhaba eziBumbeneko.

Kunjalo nje ubuntu banamhlanjesi buqalene nengozi yokobana ukufikelela iminqopho le kungahlehliswa ngeminyaka eminengi, nakungasi litjhumimnyaka njengomphumela wobujamo obumbi bomnotho obusele buginye umphakathi wephasi loke.

Lokhu okuthome njengobujamo obumbi beemali emazikweni abolekisa ngemali kuphenduke kwaba sikhathi esimbi somnotho wephasiloke, esinemiphumela emimbi kezokukhiqiza nokurhwebelana.

Singabalekela amarhamaru, ukubekwa kwesikhathi esincani nobutjhapha babaphathi bamabubulo amakhulu, lawo abe nesandla kilobu bujamo obumbi bomnotho. Singaqalekisa imithethomgomo karhulumende leyo ebalekela iqiniso, bese ivumele ukurhweba ngokungemthetho kwamabubulo bese lokho kuletha itjharagano emahlelweni weemali. Singakwazi ukukwenza koke lokhu; begodu singalithola isekelo kilokho.

Umsebenzi wethu oqakathekileko kukwamukela ngokuzeleko umphumela wokuthuthuka lokhu emnothweni nesifundeni sethu, bese siza neempendulo ezizakunciphisa umthelela khulukhulu kumabubulo aqokamileko womphakathi wethu.

Esikwaziko kukobana ibhoduluko lelawulo enarheni yekhethu nemithethomgomo yesAbelo seeMali ephikisa ikambiso yemizombe esayamukelako, yasisiza ekutheni sibalekele ubudisi obukhulu bomthelela lo.

Kodwana soke siyazi ukuthi ngombana singenelele kuhlanganisela yomnotho, ifuneko yokuthi sikhuphele imikhiqizo yethu ngaphetjheya inciphile; Ukuthola isizo leemali nengeniso lokusikimisa ibhizinisi kusebujameni obumbi; ukuncipha kokufuneka kwezinto kwehlise umkhiqizo; ukuvezwa kwamathuba wemisebenzi kuthinteke kumbi begodu kamanye amabubulo ukuphungulwa kwabantu emsebenzini kusenzeka.

Ubujamo obubudisi lobu buthomene nesikhathi lapha ibhebhedlho-ntengo nemali-nzalo zisese phezulu khulu.

Seyiyoke ipumelelo le itjhabalalisa ingeniso esilifunako ekukhuliseni ukunikelwa kwemisebenzi karhulumende nokuragisela phambili amaphrojekthi womthangalasisekelo. Kusesenjalo, sikatelelekile ukobana sehlise ibonelo phambili mayelana nokukhula komnotho nokuvezwa kwamathuba wemisebenzi.

Nanyana kunjalo siyazi bonyana iSewula Afrika ayikathinteki kumbi khulu njengeenarha ezinye ezinengi. Kwamambala esikhathini lapha ezinye iinarha bezisebujameni namkha bezihlongoza ukugirika komnotho, iSewula Afrika nezinye iinarha zephasi zisajamele ukukhulisa umnotho, nanyana lokhu kukhamba kancani.

Malungana nalokhu maLunga aHloniphekileko ngiyathaba ukuthi nginibikele bonyana ekuthintaneni kwami ne-Ofisi yobuMongameli nabarholi beenhlangano zomphakathi sivumelene ukuthi kufanele size nemikghwa yokungena hlangana ezokunciphisa umthelela omumbi emphakathini wethu. Isiqhema somsebenzi esiqalene neendabezi sisese matasatasa; begodu eminye imikhakha engeneleleko kusakhulunyiswana ngayo.

Kokuthoma, urhulumende uzokuragela phambili ngokutjala iimali kumaphrojekthi womphakathi, lawo anenzuzo ekhule yafika kumabhiliyoni ayi-R690 eminyakeni emithathu ezako. Mayelana nalokhu nakutlhogekako sizakufumana iindlela ezinobuhlakani zokubuthelela iimali.

Lokhu kuzakufaka hlangana isekelo elibuya kumaziko weemali athuthukisako neemali-mboleko ezizakufunyanwa kuma-ejensi wangaphetjheya, ubudlelwano namabubulo wangeqadi nokusetjenziswa kweentlabagelo ezifana nemali yesikhwama somhlalaphasi elawulwa basebenzi.

Kwesibili, sizokuqinisa amahlelo wokuqatjha emabubulweni karhulumende. Ngakelinye ihlangothi sizokuragela phambili, size namano wokungezelela imisebenzi emikhakheni enjengezamaphilo, yabonohlalakuhle, yezefundo nama-ejensi womthetho. Ngakelinye ihlangothi, sizokurhabisa ukusungula ngesigaba esilandelako se-iHlelo elaNdisiweko lemiSebenzi yesiTjhaba.

Kwesithathu, ukudambisa ubujamo kungenziwa kumabubulo wangeqadi ngehloso yokuphikisa ukwehla kwezinga lokutjala iimali. Nokujanyiswa okunganasidingo kwemikhiqizo namkha ukuvalwa kwamabubulo.

Ngehlangothini elinye urhulumende uzozijayeza ukusekela amabubulo ngeemali nangeentlabagelo ngehloso yokusiza ekulwisaneni neenselela emabubulweni ahlukakahlukeneko, begodu kukhuthazwe nokukhula kwamaziko weemali ekusizeni lawo asemrarweni ngesimanga sobudisi bomnotho.

Namkha kuzakuba nokungasebenzi kwesikhatjhana, ukufaka hlangana amaholideyi amade, ukubandulwa okululiweko nomsebenzi wesikhatjhana namkha wokudlhegana. Lokhu kuzakukhanjiswa nokukhutjhulwa kwejima lokuziKhakhazisa ngobuSewula Afrika nokuthathwa kwamagadango aqinileko ngokungeniswa okungasisemthethweni kwepahla.

Kwesine, urhulumende uzakunzinzisa begodu alule iindleko zehlalakuhle, ukufaka hlangana neragelo phambili lokuthola isibonelelo semali yabentwana esilulelwe eminyakeni eli-18 begodu iminyaka yabobaba yokulungela ukuthola imali yomhlalaphasi yehliselwe ema-60.

Sizokuragela phambili sisebenzise isiBonelelo sezeHlalakuhle sokuDambisa amaTlhuwo neendlela zokunikela ngokugoma, kuqalelelwe khulu nalabo abantu abangakavikelwa siKhwama seTjhorensi yabangaSebenziko namkha labo abasebenzise baqeda zoke iinzuzo zabo.

Sizakuragela phambili godu sitjhejisise iinselela ezimayelana nomukghwa wokungabi nephaliswano kwamanye amabhizinisi. Mayelana nalokhu sithanda ukuthokoza iKomitjhini yePhaliswano ngokuqinisa kwayo isandla nokuqinisekisa bona abeqimthetho bayajeziswa.

Begodu sinerhuluphelo lokobana umphakathi nawo uzakufaka isandla kuqinisekiswe bonyana abantu boke bayazuza lokha iintengo nazehlako.

Amagadango afana nala azakulawulwa migomo yesabelomali ephikisana nekambiso yomzombe. Nanyana kunjalo sizakuqinisekisa bonyana ukuboleka iimali kukarhulumende kuba ngokuhlakaniphileko nokunzinzileko. Lokhu kuhlathulula ukwehla kwamsinyana kweenkolodo zikarhulumende, ngazo zoke iinkhathi lokha ubujamo nabungcono.

Imizamo yethu izakusekelwa kuthokozelwa okuhlose ukuvikela ibhoduluko bekurhojiswe umthelela olethwa matjhuguluko wobujamo bezulu, lawo angahle asize ekulethweni kwamathuba womsebenzi.

Emhlanganweni we-G20 neyokuhlanganyela namaziko weenarha, urhulumende wethu ugandelele bonyana kufuneka ukungena hlangana kwamsinyazana, khulukhulu eenarheni ezithuthukilelo, lapha kuthome khona itjharagano begodu kubudisi khulu. Sikholwa bona sesifikile isikhathi sokuqinisa ikambisolawulo yangenarheni begodu nokutjheja ihlelo leemali; Kodwana ngaphezu kwalokhu, indlela yokutjhejwa kwalokhu kwephasiloke ayinakubalekelwa begodu iqakathekile.

Kuqakathekile godu ukobana sivikele isithunzi sehlelo lokurhwebelana kweenarha, kuqedelelwe imikhulumiswano yagadesi ye-Doha Round emayelana nokurhwebelana kweenarha, bekuqinisekiswe bona isizo lokuthuthukisa alincitjhiswa.

Isifundo esisibophako kileli lwazi, kukobana sitlhoga itjhebiswano eliqinileko hlangana nalabo abadlala indima kezomnotho wangenarheni neweentjhabeni. Kodwana ingasi ngehloso yokukhandela kwaphela umthelela wobujamo obumbi; kodwana nangehloso yokuza neendlela ezizakuvimbela ukubuyeleleka kwalokhu.

Enarheni yekhethu sizokusungula ukwenza lokhu njengengcenye yekambiso yokuthuthukisa umphakathi wethu kezomnotho. Ubude besikhathi esibekiweko sokufikelela lokhu singahle silulwe. Kodwana asithandabuzi bonyana isikhathi leso sizakufika msinyazana ngendlela engakatjhejeki.

Nakunje, ingabe siyilungiselela bunjani inarha yekhethu ukuthi isebenzise ithuba leli esilifumeneko ngombana liqakathekile. Nangikhuluma ngalokhu ngiqalise khulu kuBhegere yePhasi ye-FIFA ka-2010 neBhegere yeenHlangano ezokubanjwa eenyangeni ezimbalwa ezizako. Eqinisweni woke amaphrojekthi nokuhleliweko sekuqediwe namkha amanye sele azokuqedwa - sikhuluma ngamatatawu wemidlalo, umthangalasisekelo weenthuthi, zokuvikela, iindawo zokuhlala, zamaphilo namaqhinga wezokufudukela. Ngalokhu siqinisekisa ukuzithemba kwethu ekusingatheni ngepumelelo iphaliswano lebholo erarhwako.

Begodu sithemba ukobana ngemva kokuthumba kahlanu okumlandelande, isiqhema senarha sebholo erarhwako, njenganje sesizilungiselela ngokuzithemba, ukwenzelela ukudlala kuhle ngaphezu kwalokho okulindelweko!

Ngaphezu kwalokhu, igugu lamambala lizakubonakala ekghonweni lamaSewula Afrika lokuphatha iimvakathi nelobuntu. Ngalokhu sizabe sitjhugululela futhi imibono engasiyo ngeSewula Afrika ebantwini bekhontinenthi nebeentjhaba. Lokho kuyame kithi soke; begodu lokhu singakubiza intengo ephakamileko!

Mayelana nalokhu sithanda ukuthokozisa zoke iinqhema zemidlalo lezo ezivikele ipumelelo yeSewula Afrika eminyakeni edlulileko. Ukuthokozisa okukhethekileko sikunikela isiqhema sekhrikhethi esikwazileko ukuqaqada safikelela ezingeni eliphezulu lephasiloke.

Begodu siziinKutani zikaMakhakhulararhwe wePhasi; u-Giniel de Villiers nesiqhema sakhe bathumba inongorwana we-Dakar Rally; ama-Olimphiki wabaKhubazekileko nawo aragela phambili ngokusenza bonyana sizikhakhazise; nesiqhema sebholo erarhwako sabangaphasi kweminyaka ema-20 sisebenze kuhle khulu kwamambala kuphaliswano lezinga eliphezulu.

Mma. Somlomo noSihlalo oHloniphekileko;

Eemvekeni ezimbili ezidlulileko, iSewula Afrika nenarha yeMali ziqedelele ingcenye yepahla eligugu ngehloso yokubulunga imitlolo yekadeni ye-Timbuktu.

Amagugu anothileko la eza i-Afrika yaba mhlahlandlela wesayensi nezemitlolo efundwako, ifilosofi nezerhwebo, okuphazanyiswe kugandeleleka kwerhwebo nokugirizeka komnotho we-Afrika.

Igadango leli kufanele libe yinzuzo kithi, kwenzelelwe bona sidlale indima kezinye iinarha ezikukhontinenthi yethu, begodu kuragelwe phambili ngokwenza ngcono ubujamo bepilo yabantu.

Eminyakeni engaphezu kweli-15 asikazinikeli ithuba lokuqinisekisa bona ilwazi le-Afrika liyavuselelwa ngehloso yokuthi libe sendleleni yokwenza kwe-Afrika ekhulwini leminyaka. Kukhamba kancani, kodwana sizakufika lapha ikhonthinenti yethu izakuragela phambili ngokuvuselela isimilo, ngokuqalelela ukungezeleleka kwekareko labantu babe ngaphezulu kwalokho okuhloswe barholi babo, kuqinisekiswe ithemba nokuqinisela ephasini loke.

Ngikho lokhu, khona kodwa okusibangele irhuluphelo lokobana sisize abantu benarha ye-Zimbabwe ekutheni bathole ipengu yokurarulula ihlekelele esenarheni leya. Mayelana nalokhu sithanda ukuthokoza zoke iinhlangano ze-Zimbabwe ngokuqeda imikhulumiswano, zinikele ngalokho ebegade kusifiso sabantu benarha leya nebekhonthinenti jikelele: Lokhu kutjhiya urhulumende onzinzileko ovunyelweko ngokomthetho olungele ukulwa neenselela eziqalene nabantu. Sikhuthazekile ngokobana izolo, iPalamende ye-Zimbabwe iphasise umThethosisekelo oKhitjelelwako wenomboro ye-19, loyo ohlathulula isisekelo sikarhulumende obusa ngokuhlanganyela.

Ukuthokoza okukhethekileko malungana nalokhu kudluliselwa kumkghonakalisi we-SADC, uMongameli wangaphambilini uThabo Mbeki nesiqhema esisebenze umtjhawutjhile nangesineke ukusiza bonyana kufikelelwe esivumelwaneni.

Njeke umsebenzi wokwakha kabutjha ungasungulwa; begodu iSewula Afrika ijame ngomumo bonyana isize lapha ingakghona khona. Mayelana nalokhu kunesidingo esirhabako sokusiza kuhlekelele yezehlalakuhle yabantu benarha leya. Sinethemba lokobana, ngombana iinarha zangaphetjheyeya zinetjhejo zizakusebenzisana nabantu be-Zimbabwe lokha nabasazijayeza ikambiso etjha le.

Siyakhuthazwa godu bonyana, namkhana yini ethomako nefanelekako ibonakala iletha iragelo phambili ebantwini be-Democratic Republic of Congo, kilokhu kurorobhela kwabo ukunzinzisa nepumelelo, kungilokho ekungeze kwaqintelwa.

Ubudlelwano obusungulweko esikhathini samva nje phakathi koburholi be-DRC ne-Rwanda bumumethe isithembiso mayelana neendaba zokuvikeleka nokusebenza ngeendaba ezinthinta ihlekelele yehlalakuhle yabantu; Kodwana ngethemba kuzakutjhejwa ipikiswano kezepolotiki.

Kusesenjalo, sizakuragela phambili sisebenzisane neenarha ezinye neYuniyoni ye-Afrika ngehloso yokutjhitjhizela iminqopho ye-Burundi, Sudan, Western Sahara, CÃ´te d'Ivoire, Somalia nakezinye iinarha.

Njengombana lokhu kufakazelwa ziintuthuko ezihlukahlukeneko ezenzeke eenyangeni ezimbalwa ezidlulileko, iSewula Afrika izakusebenzisa ithuba enikelwe lona lokuba nguSihlalo we-SADC ukuqinisa amaziko wesifunda, ngalokhu kuqalwe khulu ukusebenzisa iinsombululo ezathathwa emhlanganweni weenkhulu zombuso nokulethwa ndawonye kwamano weemfunda.

Kusesenjalo sizokwenza ngcono ukuthintana phakathi kwe-SADC ne-Common Market ye-Afrika esePumalanga neseSewula (COMESA) nomphakathi we-Afrika esePumalanga (EAC). Amagadango lawa azokuthathwa ngehloso yokwakha kunokubhiriza itjhebiswano esilithabelako le-Southern African Customs Union (SACU).

Mayelana nalokhu sithanda ukudlulisa amezwi wokuthokoza ebantwini nokuburholi be-Zambia, Ghana ne-United States of America ngamakhetho alitshwayo lokubonisa umuda omncani wokwahluka kwamadorobha weentjhaba.

Sizokuhlala njalo sinetjisakalo yokuqinisa itjhebiswano neenarha lezi, ngehloso yokufikelela lokho esithi bubuntu.

Sibuye godu sizikhakhazise ngokobana kilonyaka sigidinga ikhulumnyaka lokuthoma letjhebiswano lobuhlakani esinalo nenarha ye-China. Eminyakeni yoke edluleko kube tjhatjhalazi ukobana yinengi inzuzo esiyifumanako kileli tjhebiswano esinalo.

Sibuye sithande ukugandelela bona itjhebiswano eliqinileko phakathi kwethu nenarha ye-Brazil neye-India lizakuragela phambili ngokusebenzisa i-IBSA; begodu nangokukhuliswa kwesebenziswano esinalo nenarha ye-Russia, neenarha ezise-Asia, Middle East, kunye ne-Latin ne-Amerika eseTlhagwini.

Emahlandleni ambalwa siwuvezile umnako mayelana nepi eragela phambili e-Middle East jikelele, kwa-Israyeli nePalestina. Sinokudana okukhulu ngenturhu yamva nje ebangele ukubhubha kwabantu, khulukhulu umphakathi, ukufaka hlangana abentwana, abomma nabantu abalupheleko- kwamambala ubujamo lobu abuhlathululeki.

Akunabanga elingabekwa, lizwisiseke ngobujamo obukhahlumezako nobutjhabalalisako lobu. Sinethamba lokobana ukungenelela kweentjhabatjha kwamva nje, ngehloso yokurarulula unomphela kuzakwenza umehluko. Lokho kuzakutjho bonyana abantu bakwa-Israyeli nebePalestina bazazithabisa ngokuthula nokuvikeleka njengeenarha ezibomakhelwana babo.

Sidlulisela ukuthokoza okukhethekileko kurhulumende nabantu be-Cuba ekugidingeni iminyaka ema-50 yokufikelela inarha kamazibuse, begodu ngomazibuse bakwazile ukukhetha indlela yokuzithuthukisa.

Eminyakeni edlulileko sikwazile ukufikelela esiphethweni semikhulumiswano ne-European Union, ebegade imayelana nobuhlakani obuzakusetjenziswa kilokhu kusebenzisana; Sinerhuluphelo lokobana uMoya owenza bona sifikelele esiphethweni semikhulumiswano yesiVumelwano sobuDlelwano bomNotho neenarha ezisesifundeni sethu uzakuragela phambili.

Sisazimisele ngokuragela phambili siqinise itjhebiswano lethu, lokha nasizokubamba i-South Africa-EU Summit, pheze ekupheleni konyaka esikiwo.

Ngokusebenzisana nezinye iinarha ezisePumalanga sizokuragela phambili ngokutjhitjhizela ukwakhiwa kabutjha kweenTjhaba eziBumbeneko, isiKhwama seeMali zeenTjhabatjhaba namanye amaziko weentjhaba, khona zizakutjengisa ukutjhuguluka kweqiniso leentjhaba begodu zisebenze ngomukghwa wentando yenengi, ukulinganisa nangokuvuleka.

Sibuya siyazibophelela bonyana sizakufikelela iminqopho yeemvumelwano zeentjhabatjhaba, ukufaka hlangana i-Kyoto Protocol nabalandeli bayo esikhundleni ngehloso yokuzuzisa isizukulwani sabantu bekhethu nesabantu bephasiloke.

Mma. Somlomo noSihlalo oHloniphekileko;

Ekufikeleleni lokhu sizokulinga ngeminqopho emibili emleyo: Ukutlhogeka kokuqedelela kwethu igunya elanikelwa urhulumende lo ngonyaka we-2004; nokuqakatheka kokuqinisekisa bona urhulumende ozokubusa ngemva kwamakhetho uthola ubujamo bulungele ukusebenza kwamahlelo, ngaphandle kokuliyeka.

Eenyangeni ezimbalwa ezizako ngemva kwamakhetho wenarha neweemfunda, sizakuqinisekisa bonyana senza koke okufunwa sitjhaba ngegunya esinikelwe lona. Lokhu kuyingcenye yamaphrojekthi adephileko amanengi lawo aseHlelweni lemiSebenzi karhulumende, sizokutjheja khulu lokhu:

* Ukunikela ngeensetjenziswa ezitlhogekako khona kuzakwenziwa ngcono imisebenzi
yomphakathi nokusebenza ngokuhlanganyela hlangana
kwemikhakha karhulumende, ukufaka phakathi amano wokuhlela
wesitjhaba;
* Ukuragela phambili ngejima lokuLwa nomTlhago nokuqedelela umtlamo wamAno
aDephileko aLwisana nomTlhago ngokuthintana nomphakathi
okwenzekako njenganje;
* Ukusetjenziswa kwamahlelo adephileko lawo anzelwe ukuphelisa izehlakalo
zekholera emahlangothi wenarha ahlukeneko;
* Ukuragela phambili ngerhubhululo nokuthintana mayelana neHlelo
eliDephileko lokuVikeleka kezeHlalakuhle, kufaka hlangana iindaba
eziphathelene neTjhorensi yezamaPhilo eNarheni;
* Ukutjhujisa ijima lokonga amandla wegezi, ngehloso yokunzinzisa ubudisi
bagadesi namatjhuguluko ekuziphatheni kwethu, kusesenjalo kukhanjiswe
msinyana amaphrojekthi wokwakha ubukghoni nokusebenzisa eminye
imihlobo yamandla - sikhumbule bonyana ukutjhuguluka kobujamo
nomtjhiso wenarha kunomthelela , iinsetjenziswa ezifana neembaseli ze-
fossil namanzi ziyancipha, ngakelinye ihlango ukufuneka kwazo kuyanda;
* Ukuhlanganisa imiphumela yerhubhululo lemikhakha esebenzisanako,
mayelana nokungena hlangana kumnotho wezinga eliphezulu ofana
namahlelo wemisebenzi yomphakathi, isekelo lamarhwebo amancani
nasathuthukako namahlelo wokuthuthukisa iindawo zemakhaya;
* Ukutjhujisa imizamo yokuvuselela iHlelo eliqalene nobulelesi
kezobulungiswa, ukufaka hlangana amakghono angcono wesiforensiki,
ukungezelelwa kwabaphenyi, ukusetjenziswa okupheleleko
kwemininingwana nethekhnoloji yozokuthintana, nokuphathwa ngcono
kwamakhotho; begodu
* Nokutjhejwa kwekambiso ngomnqopho wokuqinisa amaziko asebenza
ngeendaba eziphathelene nokulinganiswa kobulili, ezinjenge-50/50
ekuthathweni kweenqunto, ukuthuthukiswa kwelutjha, amalungelo
wabantu abakhubazekileko namalungelo wabentwana - kufakwe
hlangana ukuqedelelwa kokuthintana mayelana nomThethomgomo
weLutjha leNarha, ngalokhu kuzabe kulungiselelwa ukusetjenziswa
komTlolo weLutjha le-Afrika. Ngemva kwalokha uzakuphasiswa
yiPalamende bekuhlonywe i-Ejensi yokuThuthukisa iLutjha leNarha;
ukuthunyelwa kwemiThetho yeKambiso ye-SADC ephathelene nobulili
nokuthuthukiswa kwepalamende; ukuqiniswa kokujanyelwa kwamalungelo
wabantu abakhubazekileko; nokwandiswa kwabomasipala labo abajamele
ngokuzimisela amaLungelo wabeNtwana ngaphezu kwe-60% esikiyo
gadesi.

Lawa namanye amahlelo, ukufaka hlangana iimBonelelo-qangi eziPhambili ezavezwa kuKulumo yesiTjhaba yangoMhlolanja ngonyaka odlulileko, kuba sisekelo semizamo yethu yokufikelela lokho okuvezwa ligunya lethu nokwenza umleyo wekusasa.

Sizakuqinisa imizamo yethu ezabe ihlohlozelwa yitjisakalo, ithemba nokuqinisela kwabantu beSewula Afrika ngehloso yokufikelela lokho okulungele thina soke. Lokhu, khona kodwa kumthombo wokuzikhakhazisa kwethu nasithi isitjhaba sisebujameni obuhle. Intando yenengi yethu ingelungileko. Kancani kancani ikhula ngokudlondlobala.

Ngalokho, emagameni kaMongameli wangaphambilini uMandela, "angeze [Sa] libaziseka, ngombana ikhambo [lethu] elide alikafiki ekupheleni."

Ngiyathokoza.

Issued by: The Presidency
6 February 2009



<fn>StateoftheNation.2010.2010-05-24.nr.txt</fn>
11 kuMhlolanja 2010

Somlomo ohloniphekileko;
Sihlalo womKhandlu weNarha oweNgamele iimFunda;
Sekela likaSomlomo weNdlu yesiBethamthetho seNarha neSekela;
likaSihlalo womKhandlu weNarha oweNgamele iimFunda;
Sekela Mongameli weRiphabhliki yeSewula Afrika, umHlonitjhwa Kgalema Motlanthe;
Mhlonitjhwa omPhathi wamaJaji eRiphabhliki yeSewula Afrika nawowoke amalunga wezobuLungiswa;
Isithwalandwe uMongameli Nelson Rolihlahla Mandela;
UMongameli wangaphambilini u-FW de Klerk;
Ubabethu, uMongameli walngaphambilini uKenneth Kaunda weZambia;
Abosekela Mongameli bangaphambilini;
AboNdunakulu abakhethekileko naboSomlomo beemFunda zethu;
Usihlalo weSALGA noburholi boke bukarhulumende wemakhaya;
Usihlalo weNdlu yeNarha yabaRholi beNdabuko;
IinHloko zamaZiko aSekela iNtando yeNengi;
UmPhathi weBhanka eKulu yeNarha;
Abayeni beentjhabatjhaba abakhethekileko, khulukhulu uSihlalo weKomitjhini yeBumbano le- Afrika, uNom. Jean Ping;
Iimbotjhwa zalokha zezepolotiki naboMakadebona bepi;
Amalunga wobuzenda;
Iimbikiindaba zeSewula Afrika nezangaphetjheya;
Zakhamizi zeSewula Afrika,
Dumelang, molweni, goeienaand, good evening, lotjhani noke emakhaya!
Sithabela ukuba nani entambameni eqakatheke kangaka.

Somlomo ohloniphekileko

Ngijame phambi kwenu namhlanjesi entambama, ngemva kweminyaka ema-20 selokho uMongameli Nelson Rolihlahla Mandela aphuma ejele.

Sikhethe ilangeli njengalelo lokubiza iHlalohlanganisela leziNdlu zePalamende ukwethula iKulumo yesiTjhaba, ukugidinga umzuzu womlando owatjhugulula inarha yekhethu.

Ukutjhatjhululwa kwakaMadiba kwabamphumela wokungabuyeli emva kwabantu beSewula Afrika. Iimbotjhwa naboMakadebona bepi balokha esinabo namhlanjesi bakubona lokho ngombana babeyingcenye yalokho egade kwenzeka.

Nizakukhumbula ukobana iinqubuthu zenarha le, ngokweenhlangano zabo ezihlukeneko, baziphendulela ngokuyelela ibizelo lokwenza inarha ingabuseki nokuthi ibandlululo lingaphumeleli. Sigidinga ilangeli neembotjhwa zalokha esizimeme ngokukhethekileko kobana zizohlanganyele nathi namhlanjesi. Samukela ngokukhethekileko labo abathethe ikhambo lokusuka ngaphetjheya beza lapha, uHelene Pastoors, uMichael Dingake beBotswana, uNom. Andimba Toivo ya Toivo wehlangano yeSwapo eNamibia.

Sithaba khulu ngobukhona besiqhema sezomthetho esasijamele iimBotjhwa emlandwini wokuvukelwa kombuso weRivonia - uLord Joel Joffe, osele anzinze eLondon neJaji u-Arthur Chaskalson. Begodu sikhumbula besidlulise ihlonipho yethu kuNom.Harry Schwartz, ngetjhudwelimbi ositjhiye ephasini ngeveke ephelileko.

Hlangana nokhunye, bekalilunga labajameli bezomthetho emlandwini weRivonia. Sidlulisa ukuthokoza kwethu kubangani bethu namakhomreyidi eentjhabatjhabeni, ngokusizana nathi kobana sithole ikululeko.
Samukela ngokukhethekileko umndeni wakwaMandela.
Babe sibonelo ngokuzinikela kwabanengi abaqalana nobukhali bebandlululo.
Silotjhisa uburholi behlangano ebusako nabalingani boMfelandawonye, labo umnyanya lo ongokhetheke khulu nakibo.

Bakwethu nabangani,

Elangeni elikhethekilekweli, kufunele sikhumbule indima yalabo ababebarholi be-National Party, abaphetha ngokubona bonyana ibandlululo lalingenalo ikusasa. Ngivumelani ngitshwaye indima eyadlalwa nguMongameli wangaphambilini u-PW Botha. Nguye owathoma imikhulumiswano ngekghonakalo yokutjhatjhululwa kweembotjhwa zezepolotiki. UMongameli uBotha wayegade asebenza noNgqongqotjhe walokha wezobuLungiswa, uNom. Kobie Coetzee, owayesizwa nguDorhodere Neil Barnard noNom. Mike Louw. Badlala indima eqakathekileko eyarholela ekutjhatjhululweni kwakaMadiba.

Bakwethu abahloniphekileko,

Kusafanele iSewula Afrika ivume ngokuzeleko, indima eqakathekileko eyadlalwa nguMongameli walokha we-ANC, uKhomreyidi Oliver Tambo, owakha isisekelo esenza kobana inarha le ibe sibonelo esihle sekululeko nentando yenengi.

Kwaba ngonobangela woburholi bakhe obuhle khulu, ukubonelaphambili ngokunqopha kwebhudango lakhe okwarholela i-ANC kobana iqiniselele bekufikelelwe esiphethweni semikhulumiswano. Ukuhlakanipha kwakhe kwabonakala ngesiVumelwano seHarare, esatlolwa besajanyelwa nguye. Kwabangiso isenzo lesi esadosela esisekelweni sesimemezelo esabamlando sakaMongameli u-FW de Klerk, eminyakeni ema-20 eyadlulako.

Kilokhu, uMongameli u-de Klerk watjengisa isibindi esikhulu noburholi obuqakathekileko. Ngelangeli elikhulu, asikhumbuleni nendima eyadlalwa yihloko leya uMm. u-Helen Suzman. Kwathatha isikhathi eside inguye kwaphela ngePalamende owayefuna kubenetjhuguluko. Sikhumbula nendima yomrholi we-Inkatha Freedom Party, iKosi uMangosuthu Buthelezi, naye owenza ibizelo lokutjhatjhululwa kwakaMadiba nezinye iimbotjhwa zezepolotiki nokubuyiselwa ngenarheni kwalabo abagade basekudingisweni.

Sibuye sithokoze khulu kwamanikelela emphakathini weentjhabatjhaba ngesekelo labo elinganakuzaza emzabalazweni wethu. Iinkhathezi emlandweni wethu zitjengisa ikghono lethu lobunye, nangaphasi kobuJamo obubudisi, nokutjheja qangi itjisakalo yenarha ngaphambi kwezinye.

Ngokusebenzisana, singenza okunengi.

Malunga ahloniphekileko,

Enyakeni wona lo, sizokukhumbula kwe iHlangano yoBunye beSewula Afrika, eyahlonywa ngonyaka we-1910. Lokhu kwakha inarha ebumbeneko.
Ngokuqakathekileko, Ukuninwa kwabantu abanzima kuHlangano yoBunye le, kwaba ngunobangela omkhulu wokutlanywa kwe-African National Congress ngonyaka we-1912. Njengalokha sitshwaya isikhathesi ngokukhamba konyaka, kufuze siqale emva sitjheje kobana lingangani ibanga esilikhambileko njengenarha.

Malunga ahloniphekileko,

Sikhumbula amezwi kaMadiba mhla atjhatjhululwako, nakasithi, ngiyamdzubhula:

"Ngijame phambi kwenu ngingasuye umporofidi, kodwana njengesisebenzi senu esizithobako, nina bantu.

Ukuzinikela kwenu nokungaphelelwa ngokuzinikela ngikho okukghonakalise ukubakhona kwami lapha namhlanjesi.

Ngalokho-ke ngibeka iminyaka yepilo yami eseleko ezandleni zenu."

Amezwi la asikhuthaza kobana singaliseleli bekufike lapha sifikelela khona emazingeni womphakathi ongakabhodwa mtlhago nokudinywa amathuba.
Eminyakeni ematjhumi amabili kusukela uMadiba atjhatjhululwa, inarha yekhethu itjhuguluke khulu. UMongameli uMandela wabumba inarha le ngerhuluphelo leSewula Afrika engabandlululi ngobulili nangobuhlanga kodwana kube yinarha ephumelelako yentando yenengi.

Njengalokha sigidinga ukutjhatjhululwa kukaMadiba namhlanjesi, asizibophelele kabutjha ukwakhela amaSewula Afrika ikusasa elihle, abanzima nabamhlophe. Asilandele irhuluphelo elalwelwa nguMadiba ubuphilo bakhe boke - irhuluphelo yomphakathi wentando yenengi nokhululekileko, lapha boke abantu bahlala ngokuthula banamathuba alinganako.

Malunga ahloniphekileko,

Sibize ukuhlala ngokuhlanganyela entambama ngombana sifuna bonyana inengi labantu enarheni yekhethu, abasebenzi nabentwana besikolo babeyingcenye yomnyanya lo. Siyawathabela amajadu atjengiswe lilutjha ngomnyanya lo.
Abentwana abamakhulu amabili namatjhumi asithandathu nesithandathu abasuka kizozoke iimfunda bazibandakanye kuKulumopikiswano eyandulela ukwethulwa kweKulumo yesiTjhaba ngendima yeLutjha epini yokulwa nomtlhago.

Sithokozisa umfundi obabethe ehloko, uCharlotte Le Fleur wesiKolo seseKhondari se-Worcester, naboboke abangenele iphaliswaneli ngokusebenza kabudisi.

Bakwethu nabangani,

Sihlangene ngaphasi kobujamo bokufadalala komnotho ephasini zombelele.
Unyaka ophelileko, sathomana nokwehla kwamandla womnotho ngemva kweminyaka eli-17. Ukufadalala komnotho wethu kwenza bonyana kulahleke imisebenzi engaba ma-900 000. Inengi lalabo abalahlekelwa misebenzi babantu abondlako ngekhaya.

KuMhlolanja wonyaka ophelileko, abajameli bakarhulumende, amabubulo, abasebenzi nomphakathi bavumelana ngamagadango wokwehlisa izinga lobudisi. Inengi lamagadango la siyawasebenzisa. Sithome ukusebenzisa indlela enamandla elwa nokwehla komNotho ekusetjenzisweni kweemali ngurhulumende, khulukhulu kumthangalasisekelo.

Ukwenzela abatlhagako ubulula, singezelele isikhathi sokukhulisa iMali yesiBonelelo sabeNtwana, begodu sadlulisela isibonelelwesi ebantwaneni abaneminyaka engehla kweli-14. Eminyakeni emithathu ezako, abeNtwana abaziingidi ezimbili abavela emindenini etlhagako, beminyaka eli-15 ukuya kweli-18, bazakuzuza emalini yesiBonelelo sabeNtwana.

IHlangano eThuthukisa amaBubulo ibekele ngahlanye iingidigidi ezi-R6 ukusiza iinkampani ezisebudisini. Urhulumende wethula "ihlelo lokubandula abaphelelwe msebenzi" ukunikela abasebenzi ithuba lesikhathi sokubandulwa kunokurhirizwa. Imizamo le ithuthukiswa liHlelo lethu lezemisebenzi yomBuso.

Isitjhaba sizakukhumbula bonyana eKulumeni yesiTjhaba yonyaka we-2009, ngamemezela bonyana iHlelo eLandisiweko lemiSebenzi yesiTjhaba lizakuveza amathuba wemisebenzi ema-500 000 kuNobayeni enyakeni we-2009.

Amathuba wemisebenzi la avezwa ngomnqopho wokusiza abantu abangasebenziko ukuthola ingeniso, ilemuko lomsebenzi namathuba wokubandulwa.

Malunga ahloniphekileko, Zakhamuzi zeSewula Afrika,

Kulithabo kithi ukumemezela bonyana ekupheleni kukaNobayeni, besele siveze amathuba wemisebenzi yombuso adlula ama-480 000, ekumaphesente ama-97% wesibalo ebegade sisinqophile. Imisebenzi le isemikhakheni enjengeyokwakha, amahlelo wetjhejo lemakhaya nelemphakathini namaphrojekthi wezebhoduluko.

Silemuke imikhakha etlhoga ukuthuthukiswa, esizasebenza ngayo ngokukhamba kwesikhathi, ukufaka hlangana amathuba angezelelelweko wamaphrojekhthi wemisebenzi. Siyazi kobana imizamo le namanye amagadango ngeze yarhobhisa ngokuzeleko umthintela wokwehla komnotho. Sithokoza ummoya wobuntu wemindeni, imisebenzi yomphakathi neyokuzinikela ekhuthaza inengi labantu ukusiza labo abathintwa budisobu bomnotho, eenkhathini ezibudisi.

Malunga ahloniphekileko,

Iinkomba zezomNotho zitjengisa bonyana sekuba ngcono.
Imisebenzi yezomnotho iyanda eSewula Afrika begodu silindele ukukhula komnotho okuragela phambili. Iimbalobalo zemisebenzi ezikhutjhwe ngelesiBili, zitjengisa bonyana njenganje umnotho uveza amathuba wemisebenzi kunokuyiphelisa. Kusesemsinya, nokho, ukobana singabanesiqiniseko ngebelo letuthuko.

Urhulumende ngeze awalisa amagadango wokusekela. Gadesi kusikhathi sokwenza isisekelo sokukhula komnotho begodu ukukhula okuveza imisebenzi.

Ihlelo lethu lomthangalasisekelo wesikhathi eside lizakusiza umnotho wethu bonyana uhlume ngebelo. Amahlelo wethu wefundo namakghono azakwandisa umkhiqizo wethu nekghono lephaliswano.

UmThethomgomo weQhinga lokuSebenza kwamaBubulo netjhejo lethu elitjha lemiSebenzi yezebhoduluko, lizakwakha amabubulo aqinileko nakghona ukuqatjha abasebenzi. Ihlelo lethu lokuthuthukisa iindawo zemakhaya, lizakuthuthukisa umkhiqizo wemakhaya namaphilo wabantu. Isisekelo samano wethu wokuvuselela umnotho, kulihlelo lethu lokutjala iimali.

Eminyakeni emithathu ezako urhulumende uzokusebenzisa iingidigidi ezima-R846 ukulungisa umthangalasisekelo womphakathi. Mayelana neeenthuthi, sizakutjheja begodu sinabise ithungelelwano lethu leendlela. Sizakwenza isiqiniseko sokobana iimporo zethu zeentimela ziyathembeka,zisebenza kuhle begodu zihlanganiswa namadoyelo weenkepe. Ukuqinisekisa ukutholakala kuhle kwegezi, sihlome iKomiti yaboNgqongqotjhe eQalene nezaMandla ukuthuthukisa ihlelo leensetjenziswa leminyaka ema-20.

Hlangana nokhunye, ikomiti le izakutjheja ukuzibandakanya kwabakhiqizi begezi abazijameleko, nokuvikela abatlhagako emananini wegezi akhuphukako. Sizakuhloma umsebenzisi wegezi ozijameleko, onganatjhebiswano ne-Eskom Holdings. I-Eskom izakuragela phambili nokwakha amandla angezelelweko nokuthuthukisa itjhejo leentetjhi zegezi.
Njengendlela yokuqinisekisa ukuthuthukiswa kokukhula komnotho ohlanganyelweko, sihlome umKhandlu wokweLuleka ngokuThuthukiswa komNotho oNabileko wabantu abaNzima.

Umnqopho omkhulu norhabako mayelana nokutjhugululwa kwemithethomgomo kufanele kube kungenelela okunqophe ukuvezela ilutjha amathuba wemisebenzi.
Amazinga weLutjha elingasebenziko aphezulu kunokulindelekileko.
Kuzakwendlalwa iimphakamiso mayelana nokusekela ngeemali ijima lokuqatjha ilutjha, ukukhuthaza iinkhampani bonyana ziqatjhe abasebenzi abanganalemuko. Kunehlelo elizako lokunabisa ukuqatjhwa komphakathi.
Lokhu kufaka hlangana amaphrojekthi womthangalasisekelo weendawo zemakhaya, iinkolo, ifundo ephakemeko nehlelo lokusiza ngokufundisa, amakhaya wetjhejo, ukutjhejwa kweenkolo namahlelo wokuthuthukisa abeNtwana abasaKhulako.

Ngonyaka ophelileko sahloma i-Ejensi yesiTjhaba yokuThuthukisa iLutjha.
Silayele i-ejensi le bonyana isebenze ngokurhabileko ukuhloma izakhiwo zayo enarheni mazombe, ukwenzelela bonyana ikghone ukusisiza ukulinganisa amahlelo karhulumende anqotjhiswe ekuthuthukiseni ilutjha.

Malunga ahloniphekileko,

Lokha umbuso lo nawungenako ngonyaka ophelileko, sazibophelela ukusebenza ngamandla ukwakha inarha ethuthukako. Sathi uzakuba mbuso oqalelela iimfuneko neenrhuluphelo zabantu begodu osebenza ngcono norhabako. Unyaka lo, wee-2010, uzakuba ngunyaka wokwenza. Itshwayo elibonakala khulu ngombuso lo kukobana wazi lapha abantu bahlala khona, uzwisisa iimfuneko zabo begodu uphendula msinya. Urhulumende kufanele asebenze msinya, khulu begodu kuhle.

Sizakulindela isiGungu nemiSebenzi yomPhakathi ukukhambisana nenembombono le. Sakha inarha enzinze ekusebenzeni ngokuthuthukisa ukuhlela kunye nokutjhejisisa ukusebenza nokuhlolisisa. Ufanele sihlanganise neenlinganiso zobulili eHlelweni likaRhulumende lokuSebenza.
Isenzwesi sizakuqinisekisa bonyana abomma, abeNtwana nabantu abaKhubazekileko bathole amathuba wetuthuko.

Siyathaba ukumemezela indlela etjha karhulumende yokwenza izinto
Umsebenzi weminyango uzakulinganiswa ngemiphumela, ezabe itlanywe ngehlelo lethu lokuhlolisisa nokutjhejisisa. Abongqongqotjhe abaqalene nomphumela othile, bazakutlikitla isivumelwano sokwenza imisebenzi noMongamel.

Sizakuhlathulula okufanele kwenziwe, bunjani, ngubani, esikhathini esingangani begodu kusetjenziswe ziphi iinlinganiso neentlabagelo.

Njengalokha nazi, sizibophelele kumaqalontangi amahlanu:
Ifundo, zamaphilo, ukuthuthukiswa kweendawo zemakhaya nokutjhugululwa kwenarha, ukudala imisebenzi enetlha, nokulwa nobulelesi.
Ngaphezu kwalokho, sizokusebenzela ukuthuthukisa ukusebenza ngefanelo kwaborhulemende bemakhaya, ukuthuthukiswa komthangalasisekelo nokuhlaliswa kuhle kwabantu. Sizakwenza imisebenzi ethile eqakathekileko kobana sifikelele kumiphumela le.

Sibeke ifundo nokuthuthukiswa kwamakghonofundwa ekabeni yemithethomgomo karhulumende lo. Ehlelweni lethu lonyaka we-2010, sifuna ukuthuthukisa ikghono lokufunda ebantwaneni bethu, ukuthi bakghone ukutlola nokubala eminyakeni yesigabasisekelo. Ngaphandle kokobana senze lokhu, ngeze sakghona ukuthuthukisa ikhwalithi yefundo. Iminqopho yethu yefundo ilula kodwana iqakathekile. Sifuna abafundi nabotitjhere babe sesikolweni, ngetlasini, ngesikhathi, bafunde begodu kufundiswe ama-iri alikhomba ngelanga.

Sizakusiza abotitjhere ngokubanikela amahlelo weemfundo wamalanga woke anemininingwana epheleleko. Sizakunikela abafundi iincwadi zokusebenzela ezisetjenziswa lula ezitlolwe ngawo woke amalimi ali-11. Ukuthoma unyaka lo kuya phambili, boke abafundi bebanga lesi-3, 6 nele-9 bazakutlola ukuhlola kokufunda neembalo ezilinganiswe ngokuzijameleko.
Sinqophe ukungezelela izinga leenhlahlubo lezi ukusukela ezingeni lagadesi elihlangana namaphesente ama-35 kuya kama-40 ukufikela okungasenani kumaphesente ama-60 ngonyaka wee-2014. Imiphumela izakuthunyelwa kubabelethi ngomnqopho wokutjheja iragelophambili.

Ngaphezu kwalokho, isikolo ngasinye eenkolweni zethu ezima-27 000 sizakuhlolwa ziimphathimandla ezibuya kumNyango wezeFundo esiSekelo.
Lokhu kuzakurekhodwa eembikweni otloliweko begodu ohlolekako.
Sihlose ukungezelela isibalo sabafundi bebanga letjhumi nambili abaneemfanelo zokwamukelwa eyunivesithi bafike eenkulungwaneni ezili-175 000 qobe ngonyaka bekube ngunyaka we-2014.

Sikhuthaza ababelethi ukusebenzisana nathi ukwenza lokhu kubey ipumelelo.
Samukela isitatimende senyanga ephelileko esikhutjhwe ziihlangano zabotijhere zontathu, i-NAPTOSA, i-SADTU ne-SAOU, baqinisekisa ukuzibophelela kuJima leKhwalithi yokuFunda nokuFundisa ekuthomeni konyaka we-2010.

Malunga ahloniphekileko,

Kufanele sitjale kulutjha lethu ukuqiniseka ukuba nabasebenzi abanamakghono ukusekela ukukhula komnotho nokudala amathuba wemisebenzi.

Ngalokho-ke sihlela ukungezelela ibandulo labaneminyaka ehlangana ne-16 ukuya kuma-25 eenkhungweni zefundo nebandulo. Lokhu kuzasisiza ukubanikela ithuba lesibili lefundo, labo abanganamfanelo zokufunda eyunivesithi. Sisebenzisana namaziko wefundo ephakemeko ukuqinisekisa bonyana abafundi abafaneleko bakghone ukuthola isizo leemali elivela kusiKhwama seSizo leeMali labaFundi beNarha. Sibeke neminqopho ephezulu yokuthuthukiswa kwamakghonofundwa, ukuthola abosonjiniyera nabasebenzi besiterhiniki nokungezelela isibalo sabotijhere abaneziqu zeemBalo neSayensi. Sifanele singezelele isibalo selutjha elizakuthola umsebenzi wokufunda basebenza emikhakheni yombuso nemabubulweni wangeqadi.

Omunye umphumela oqakathekileko kuqinisekisa ipilo ehle kiwowoke amaSewula Afrika. Sizakuragela phambili nokuthuthukisa ihlelo lethu lezamaphilo. Lokhu kufaka hlangana ukwakha nokulungisisa iimbhedlela nemitholapilo, begodu nokuthuthukisa ubujamo bomsebenzi kubasebenzi bezamaphilo. Sihlanganyele neBhanka yeTuthuko ye-Afrika engeSewula ukuthuthukisa ukusebenza ngokuzeleko kweembhedlela zombuso nama-ofisi weeyingi. Begodu sisebenzisana neBhanka yeTuthuko ye-Afrika engeSewula neHlangano eThuthukisa amaBubulo ngetjhebiswano ehlelweni lamabubulo wangeqadi nombuso ukuthuthukisa iimbhedlela nokusekela amaphrojekhthi ngeemali.

Malunga ahloniphekileko,

Kufanele siqalane neqiniso lokobana isikhathi sokuphila kusukela ekubelethweni, sehlile ukusuka eminyakeni ema-60 ngonyaka we-1994 ukuya ngaphasi kweminyaka ema-50 namhlanjesi. Ngalokho-ke senza amano wokungenelela ukwehlisa ukuhlongakala kwabantwana nababelethwako ngokwehlisa ukuthelelana okutjha kweNgogwana yeNtumbantonga, nokwelapha ubulwele besifuba ngokuzeleko.

Sizakwehlisa nokuhlongakala kwamasana ngehlelo elidephileko lemijovo.
Sizakuvuselela amahlelo wezamaPhilo eenkolweni. Sizaphetha zoke iinthembiso ngeLanga lePhasi leNtumbantonga mayelana neendlela ezitjha zokuvikela iNgogwana yeNtumbantonga namagadango wokwelapha. Sewuthomile umsebenzi ongeneleleko ukuqinisekisa kobana lokhu kwenziwe ngesikhathi.
Sizakuragela phambili namalungiselelo wokuhlonywa kwehlelo letjhorensi yezamaphilo yenarha.

Zakhamuzi zeSewula Afrika,

Sisebenza ngamandla ukuqinisekisa ukobana woke umuntu eSewula Afrika uzizwa aphephile begodu uphephile. Sizakuragela phambili nomsebenzi wethu ukwehlisa ukurhagala kobulelesi obunenturhu, siqinisekise kobana ihlelo lezobulungiswa lisebenza ngefanelo. Sihloma amano wokungezelela isibalo samapholisa ngamaphesente ali-10 eminyakeni emithathu ezako.

Sitshwaye ipi eqalene nokuthathelwa iinkoloyi, ukungenelwa emakhaya nemabubulweni,nobulelesi bokuthintana njengokubulala, ukukata nokulimaza, njengamaqalontangi. Soke sinendima ekufanele siyidlale.
Asizibandakanye eenhlanganweni zomphakathi zokuphepha. Asilise ukuthenga ipahla eyetjiweko. Asilungele ukunikela amapholisa ilwazi ngezenzo zobulelesi.

Ukusebenzisana kuzakulwisana nobulelesi.

Bakwethu neemvakatjhi ezihloniphekileko,

Kufanele urhulumende wemakhaya asebenze. Kufanele abomasipala bathuthukise ukunikelwa kwezindlu, amanzi, ukukhanjiswa kwendle, igezi, ukulawulwa kweenzibi neendlela. Ngonyaka ophelileko saba nomhlangano nabosodorobha nabaphathi babomasipala. Lokhu kwasinikela ilwazi elidephileko ngeenkinga zikarhulumende wemakhaya. Savakatjhela imiphakathi ehlukahlukeneko nabomasipala, ukufaka hlangana neBalfour eMpumalanga neTembisa eGauteng.

Ngemva kwevakatjho leBalfour, sathumela isiqhema saboNgqongqotjhe abalithoba ukuvakatjhela indawo leya ukobana bayokutjheja iminako eyayivezwe mphakathi. Iinkinga ezimbalwa kilezo ezavezwako sele zitjhejiwe. Ngiyalele abongqongqotjhe kobana baqalane nezisasaleleko.
Siyabuyelela ukobana akunamiraro enikela ilungelo lokwenza inturhu nokoniwa kwepahla.

Siyalele abasebenza ngomthetho ukuthatha amagadango aqinileko lokha nakwephulwa umthetho eBalfour nakezinye iindawo. KuNobayeni enyakeni wee-2009, isiGungu saphasisa amano wesikhathi esibekiweko mayelana norhulumende wemakhaya. Lokhu kuzaqinisekisa bonyana urhulumende wemakhaya unamakghonofundwa afaneleko wokuPhatha, wekambiso newesiterhiniki.

Enyakeni lo wokwenza, asisebenzeni soke ukwenza urhulumende wemakhaya abemthwalo wethu soke. Sisebenzela ukuthuthukisa iindawo zemitlhatlhana eziseendaweni ezihle besinikele ngeemfuneko ezifaneleko nelungelo lobunini bestandi emindenini engaba ma-500 000 ngonyaka wee- 2014.
Sihlela ukubekela ngeqadi amahekthara azi-6 000 wenarha yomphakathi esendaweni ehle ukusiza abantu abarhola kancani kobana bathole izindlu.

Umzamo omkhulu kuzaba kutjheja abantu labo imirholo yabo ephezulu khulu kobana bangathola isizo leemali lakarhulumende, kanti ngakelinye ihlangothi umrholwabo mncani kobana bangathola isizo leemali lebhanka.
Sizakuhloma isikhwama sesiqinisekiso se-R1 bhiliyoni ukusiza ukubulunga imali kwangeqadi nebubulo lezindlu , ukuthuthukisa iindlela ezitjha zokuhlangabezana neemfuneko zezindlu.

Bakwethu,

Enyakeni ophelileko sathi, abantu bemakhaya nabo banelungelo lokuba negezi, amanzi, ukukhanjiswa kwendle neeendlela.

Sathi kufanele babe neendawo zemidlalo neentolo ezikulukazi ezenziwe ngcono njengezemadorobheni.

Mayelana nalokhu, sahloma isiza sokuthoma sokulinga, iHlelo eliDephileko lokuThuthukisa iinDawo zemaKhaya eGiyani, eLimpopo, ngoRhoboyi unyaka ophelileko. Emva kwalokho, sekwakhiwe izindlu ezima-231.
Sekube neragelophambili ekunikelweni komthangalasisekelo ozokusekela ituthuko kezokulima nokubandula amalunga womphakathi.

Ukufikelela iintlabagelo zezamaphilo nefundo sekwenziwe ngcono.
Sihloma amahlelo afanako eentandini ezilikhomba enarheni mazombe, lapho kuyokuzuza amawadi ama-21. Nakufika unyaka wee-2014, sinqophe ukuba neentandi emawadini ali-160. Sifuna imindeni emaphesente ama-60 eentandinezi ikghone ukuhlangabezana neemfuneko zabo zokudla njengemikhiqizo yabo ngonyaka wee-2014.

Kancani kancani kuzabe kulunge, kambe bakwethu, kuthiwa nepandla ithoma ngeenhlohla.

Sifuna begodu ukuhlanganisa kuhle ukutjhugululwa kwenarha namahlelo asekela zelimo. Ipumelelo yethu emkhakheni lo izakulinganiswa ngokungezeleleka kwesibalo sabalimi abasakhasako abangakghona ukungenelela kezomnotho.

Somlomo ohloniphekileko noSiHlalo womKhandlu weNarha oweNgamele iimFunda,

Asisiyo inarha enamanzi amanengi. Nofana kunjalo, silahlekelwa mamanzi amanengi ngonobangela wamaphayiphi avuzako nomthangalasisekelo ongasi sezingeni elinetlha. Sizakuthatha amagadango wokwehlisa ngengcenye ukulahlekelwa mamanzi ngonyaka wee-2014.

Malunga ahloniphekileko,

Njengengcenye yemizamo yethu yokuthuthukisa ukukhula komnotho, sisebenzela ukwehlisa iindleko zokuthintana. Umphakathi weSewula Afrika ungalindela ukwehliswa khulu kwehlawulo yesithintanisi, ufunjathwako, umtato wemakhiwo nowemiphakathi. Sizakusebenzela ukungezelela ibelo lesithintanisi begodu siqinisekise izinga eliphezulu le-inthanethi, ukukhambisana nekambiso yeentjhabatjhaba.

MaSewula Afrika,

Urhulumende lo uzaqinisekisa ukobana amagugu webhoduluko newemvelo ayavikelwa, begodu athuthukiswe.

Ngokusebenzisana neBrazil, i-India neChina, begodu kubalwa hlangana ne-Amerikha, eyayijamele iinarha ezithuthukileko, sadlala indima eqakathekileko kusivumelwano esamukelwa e-Copenhagen emhlanganweni wokuTjhuguluka kobuJamo Bezulu ngoNobayeni enyakeni ophelileko.
Nanyana singangeneleli khulu njengokulindelweko, nokho kuligadango eliqakathekileko ngombana sibophelela zoke iinarha ukuziphendulela ngokutjhuguluka kobuJamo bezulu. Sizasebenza ngamandla nabalingani bethu bangaphetjheya ukufikelela esivumelwaneni esinesibopho sangokomthetho.
NjengeSewula Afrika, sizibophelele ekuhlangabezeni iinlinganiso ezilindelweko ukwehlisa ukusilaphazeka kommoya, begodu sizakuragela phambili ngamano wethu wokwehlisa ukutjhuguluka kobuJamo bezulu.

Malunga ahloniphekileko,

Sizakuqinisa imizamo yokuthuthukisa ikareko leSewula Afrika ephasini zombelele. Sizakusekela imizamo yokurhabisa ukuhlanganiswa kwesifunda se-SADC ngokwepolotiki nezomnotho. ISewula Afrika iragela phambili ukubamba indima edosa phambili emizameni yekhontinenthi ukuqinisa iHlangano yoBunye be-Afrika nezakhiwo zayo, ukusebenzela ubunye. Sizakunqophisa amandlethu ekuvuseleleni iTjhebiswano eliTjha leTuthuko ye-Afrika, njengeqhinga lokuthuthukisa umnotho kukhontinenthi.

MaSewula Afrika,

ImiSebenzi yomBuso kufanele iphendule ngokurhabileko yenze isikhathesi kube ngesithuthukisa ukusebenza kombuso.
Sitlhoga ikghono elidluleleko nokusebenza ngamandla.
Sitlhoga abasebenzi bombuso abazinikeleko, abanekghono nabatjheja iimfuneko zezakhamuzi.
Urhulumende uqalene nokuthuthukiswa nokusebenzisa ihlelo letuthuko lombuso, elizakubeka ikambiso namazinga wabasebenzi bombuso kiyo yoke imikhakha.

Malunga ahloniphekileko,

Siragela phambili nemizamo yethu youkuruthula ukukhohlakala nokukhwabanisa emisebenzini yokuthenga neyamathenda, nekwenzeni iimbawo zeencwadi zokutjhayela, iimbonelelo zesondlo, iimpasa, hlangana nokhunye.
Siyathaba ngengepumelelo urhulumende ayenzako keminye imikhakha.
Iveke le, siphelise imbadela yesondlo ekhwayanisiweko ezii-32 687, elinganiselwa eengidini ezi- R180 . IKomiti yethu yaboNgqongqotjhe eQalene nokuKhohlakala, itjheja iindlela zokuruthula ukukhohlakala.

Ngokusebenzisana, singenza okunengi.

Bakwethu,

Njengalokha nazi, sethula iNomboro yokuRhabako kaMongameli ukwenza urhulumende ne-Ofisi kaMongameli bafikeleleke emphakathini, nokusiza ukususa iinqabo zokulethwa kweensetjenziswa ebantwini. Umtato lo ujamele ukuzimisela kwethu ukwenza izinto ngokuhlukileko kurhulumende.
Wenze umahluko epilweni yamaSewula Afrika amanengi. Singabala uKsz. Buziwe Ngaleka weMount Frere, umtatwakhe wawubika ngemali yomhlalaphasi womyenakhe owalalako. Loyo kwaba mtato wokuthoma esawubambako ngelanga lokuthoma lomsebenzi lo. Ukhona hlangana nathi entambama namhlanje.
Begodu hlangana nathi kunoNom. Nkululeko Cele, owasizwa ukuthola ipasa, eyamsiza ukobana azitlolise njengomfundi eYunivesithi yeThekhnoloji eseTshwane.

Lezi ziimbonelo ezimbili hlangana nezinengi ezibe yipumelelo.
Kilezi nezinye iimbonelo, sitshwaya ubuthakathaka ekufanele bulungiswe mikhakha karhulumende ehlukeneko. Ngokukhulumisana noSomlomo, simeme abajameli beenhlangano abasuka ePalamende ukuvakatjhela iziko lemitato ukobana amaLunga wePalamende ayozibonela ngokwawo umsebezi owenziwako.

Bakwethu nabangani,

Ngendlale amaphuzu aqakathekileko wamahlelo wethu wonyaka ka-2010, ngokuzibophelela kwethu ngokuhlanganyela njengorhulumende wabantu beSewula Afrika. Ikulumo yesiTjhaba inikela isithombe esinabileko sehlelo lethu lomsebenzi. AboNgqongqotjhe bazakwethula imininingwana eseleko eenkulumeni zabo zesAbeloMali.

Malunga ahloniphekileko, maSewula Afrika,

KuSinyikhaba kilonyaka ophezulu, sizatshwaya ilanga lokukhumbula unyaka we-150 selokho kwafika amaNdiya eSewula Afrika. Lokhu kunikela ithuba lokutjheja ukuqakatheka komnikelo womphakathi wamaNdiya emiKhakheni yemisebenzi, amabubulo, isayensi, imidlalo, ikolo, ubukghwari ngepumelelo yokuqinisa intando yenengi yethu.

Bakwethu nabangani,

Angithathe ithubeli ngidlulise amezwi wethu wokutjhiriya okunezwelo kuRhulumende nabantu beHaiti ngehlekelele ebaveleleko. Siyathaba ukobana iinqhema zethu zokuhlenga zakghona ukuyokusiza.
Ngithanda Ukuhlonipha ngokukhethekileko umSewula Afrika ohlala alisizo ngeenkhathi zehlekelele, athuthukise nenembombono yomphakathi otjhejako. Samukela ngeNdlini le namhlanjesi uDorh Imtiaz Sooliman we-Gift of the Givers.

MaSewula Afrika,

Ukubanjwa kwephaliswano leBhegere yePhasi yeFIFA kwenza unyaka wee-2010 ubengewokwenza kwamambala.

Kusithethe iminyaka eminengi sihlelela iBhegere yePhasi. Sisalelwe ziinyanga eentathu.

Begodu sizimisele ukwenza iphaliswaneli libe yipumelelo. Umthangalasisekelo, zokuphepha nokuhlelwa kwemininingwana sekulungisiwe ukuqinisekisa iphaliswano eliyipumelelo.
Njengesitjhaba, sinesikolodo sokuthokoza iKomiti yeKhaya yamaLungiselelo ngomsebenzabo omuhle.Sifisela uSihlalo weKomiti yeKhaya yamaLungiselelo, u-Irvin Khoza, isiKhulu, uDanny Jordan nombanduli weBafana Bafana, uCarlos Alberto Parreira okuhle kodwa eenyangeni ezizako.

UMongameli uMandela wadlala indima eqakathekileko ekusizeni inarha bonyana ithumbe amalungelo wokubamba umnyanya omkhulu lo. Ngalokho-ke kufanele senze iphaliswano leBhegere yePhasi libe yipumelelo ekulu ngokumhlonipha. Zakhamuzi, asisekele isiqhema senarha iBafana Bafana.
Ngingomunye walabo abakholwa bonyana iBafana Bafana izokweza iimanga. Okuqakatheke khulu, ithikithi esandleni bakwethu! Asithengeni amathikithi soke ngesikhathi senzelele ukuya emidlalweni.

MaSewula Afrika,

Njengalokha sigidinga ukutjhatjhululwa kukaMadiba namhlanjesi, sizibophelela kabutjha ekubuyisaneni, ubunye besitjhaba, ukungabandlululani ngobuhlanga nokwakha ikusasa elihle njengamaSewula Afrika, abanzima nabamhlophe.

Sihlahlwa ngilokho uMadiba akukhulumako ekhotho, ukuthi, ngiyamdzubhula:

"Ngesikhathi sepilo yami yoke ngizinikele ekuzabalazeleni abantu be-Afrika.

Ngilwe nokuba ngehla kwabamhlophe begodu ngalwa nokuba ngehla kwabanzima.

Ngithabela ibhudango lomphakathi wentando yenengi nokhululekileko, lapho boke abantu baphila ngokuthula, begodu banamathuba alinganako.

Kulibhudango engithemba ukobana ngizaliphilela, begodu ngilifikelele.

Kodwana nakukghonakalako, kulibhudango engizimisele ukulifela."

Njengokukhuthazwa yikutani yethu uMadiba, kuyihlonipho kimi ukunikela iKulumo yesiTjhaba yonyaka wee-2010 kizozoke iinkutani zethu, ezidumileko nezingakadumi, ezaziwako nezingaziwako. Asisebenzeni soke ukwenza unyaka lo wokwenza ube ngonepumelelo enarheni yekhethu.

Ngiyathokoza.

Issued by: The Presidency
11 February 2010 <fn>StateoftheNationJZuma.2009.2010-05-24.nr.txt</fn>
IKulumo yesiTjhaba ngomHlonitjhwa JG Zuma, uMongameli weRiphabhliki yeSewula Afrika, kuHlalohlanganisela leziNdlu zePalamende, eKapa

3 kuMgwengweni 2009

Somlomo oHloniphekileko;
Sihlalo womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda;
Sekela likaSomlomo weNdlu yesiBethamthetho seNarha neSekela likaSihlalo womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda;
Sekela likaMongameli weRiphabhliki, Kgalema Motlanthe;
Mongameli wangaphambilini weRiphabhliki, Thabo Mbeki;
Makekere wethu, Mongameli wokuThoma weSewula Afrika yentando yenengi, Isithwalandwe Nelson Rolihlahla Mandela;
MaSekela waboMongameli bangaphambilini;
Bondunakulu Abahloniphekileko naboSomlomo beemFunda zethu;
Malunga Ahlonphekileko wezoBulungiswa;
Sihlalo waboRhulumende bemaKhaya eSewula Afrika, bomeyara nabadosiphambili ekambisweni yethu yaborhulumende bemakhaya;
Sihlalo weNdlu yeNarha yamaKhosi weNdabuko, kanye namakhosi wendabuko ahloniphekileko;
Baphathi bamaZiko kaRhulumende aseKela iNtando yeNengi;
Mphathi weBhanga EliBulungako;
Badosiphambili bezeKolo;
Banqophisi Zombelele kanye nabanye abadosiphambili bemisebenzi yomphakathi;
Mongameli wePalamende ye-Afrika, Mhlonitjhwa Idriss Endele Moussa;
Bazenda abahloniphekileko naboKomitjhinara abaPhezulu;
Mvakatjhi eziKhethekileko, makhomreyidi, nabangani;
MaSewula Afrika,

Dumelang, Avuxeni, Molweni,

Ngomhlaka 22 kuSihlabantangana, iinkulungwana zamaSewula Afrika zaphuma zakuyokuvowuda. Basebenzisa ilungelo labo lentando yenengi etjhutjhunyezwa yitjisakalo yokutjhugulula amaphilo wabo bona abe ngangcono.

Ngokuphuma kwabo ngobunengi, baqinisekisa bona ngokusebenzisana singenza okunengi ekulweni nomtlhago nekwakheni ipilo engcono yabantu boke.

Bebakhuthazwa mbono wokufakwa ngaphakathi komphakathi, iSewula Afrika ekungeyabantu boke, isitjhaba esihlangeneko ngokuhluka kwemihlobo, abantu abasebenzisanako ekwenzeleni woke umuntu okukhulu nokuhle.

Siyazithoba ngegunya lamandla wekhetho esilinikelwe sitjhaba senarha yekhethu, esikhethe urhulumende waso ngendlela ethembisako.

MaLunga aHloniphekileko,

Eminyakeni embalwa egadungileko isitjhaba sekhethu sidlule eenkhathini ezinikela iselela. Sithokoza ngombana sinekambiso yomthethosisekelo enamandla nesebenza ngokuzeleko, enamaziko ahlangeneko nabumbeneko ekulwisaneni nalobu budisi ngokutjhelela nangesithunzi. Umnyanya wanamhlanjesi ngewokugidinga umsebenzi owenze ikululeko esinayo le. Godu kukugidinga isiko lethu lokuragela phambili nokuzibophelela ngokuhlanganyela.

Lokhu kufakazelwa kukuba khona kwakamakekere wethu uMadiba, owakha isisekelo salokho okwazuzwa yinarha yekhethu, kanye nalokho kwakaMongameli wangaphambilini uThabo Mbeki owaragela phambili wakha phezu kwaleso sisekelo.

Iragelo phambili leli lifakazelwa godu liphuzu lokobana loyo obekanguMongameli wangaphambili uKgalema Motlanthe gadesi sele aliSekela likaMongameli weRiphabhliki emva kwamatjhuguluko enzekako anokuthula, lokhu kusenze saba yinarha ehlukileko ngeendlela ezinengi.

MaSewula Afrika,

Njengobana nazi, bonyana ukulwisana nomtlhago kuhlangana namahlelo aphezulu kilayo atjhejwe ngurhulumende. Ngomhlaka 9 kuMrhayili, mhlana kwethulwa esitjhabeni uMongameli, senza isibopho ebantwini beSewula Afrika nephasi loke bona:

"Lokha nakusese namaSewula Afrika ahlongakala ngabonobangela bamalwele alaphekako;
Lokha nakusese nabasebenzi abasatlhaga ngokondla imindeni yabo nabasatlhaga ukuthola umsebenzi;

Lokha nakusese nemiphakathi enganamanzi ahlanzekileko, izindlu ezisezingeni elifaneleko nanyana ukuthuthwa kwendle okungikho;

Lokha nakusese nabahlali bemaphandleni abangakghoni ukuziphilisa ngehlabathi yenarha abahlala kiyo;

Lokha nakusese nabantu bengubo abasakhethululwako, abasasetjenziswa ngokungakafaneli nanyana abasahlukunyezwako;

Lokha nakusese nabantwana abanganandlela nanyana ithuba lokuthola ifundo efaneleko;

Angeze saphumula, begodu angeze sesaba besiphambuke, ejimeni lethu lokurarha umtlhago.

Ekuphumeleliseni umnqopho lo, urhulumende wethu ukhombe iindawo ezilitjhumi okuziindawo eziqakathekileko, eziba yingcenye yeQhinga leNdlela yokuSebenza lesiKhathi EsiPhakathi ka-2009 ukuya ku-2014.

Ihlelweli lisungulwe ngesikhathi sobujamo obumbi bezomnotho.
Unyaka odlulileko ube ngunyaka lapho zomnotho zephasi zibe nesikhathi sobudisi esingakatjhejwa eminyakeni elitjhumi esikiyo le.

Nanyana iSewula Afrika ingakathinteki ngendlela iinarha ezinengi zithinteke ngayo, imiphumela yalokhu ibonakala kuhle emnothweni wekhethu. Singene ebujameni bomnotho ofadalalako

Kuqakatheke khulu gadesi kunangaphambilini bonyana sisebenze ngokubambisana ngehlelo elifanako ekuziphenduleleni kilobu bujamo obumbi bezomnotho.

Sithatha iNdlela yokuSebenza yeSewula Afrika njengesithomo sokuziphendulela ebujameni obumbi bomnotho weentjhabatjhaba, efikiswe ekugcineni ngurhulumende, abasebenzi namabhizinisi ngoMhlolanja unyaka lo. Kufanele sisebenze njenganje khona sizakwehlisa umthelela wokwehla komnotho khulukhulu kilabo ababa bongazimbi.

Sesithomile ukusebenzela ukuphungula izinga lokulahleka kwemisebenzi. Kunesivumelwana esihlongozweko phakathi kwakarhulumende nabahlanganyeli bomphakathi ekusungulweni kwebandulo labasebenzi lokha nakunganamsebenzi.

Abasebenzi abazobe baqalene nokukhutjhwa emsebenzini ngonobangela wobujamo obumbi bomnotho bazokuhlaliswa emsebenzini, isikhatjhana bese babandulwa kabutjha babandulelwe amakghono amanye.

Imikhulumiswano ngemininingwana ephathekako iragela phambili phakathi kwabahlanganyeli bomphakathi neenhlangano ezizokuthinteka emahlelweni anjengala, sekufakwe phakathi nomKhakha wezeFundo namaZiko weBandulo.

Sizokusekela umsebenzi weKomitjhini YokuBuyisana NokuLamula ukusiza abaqatjhi nabasebenzi bonyana bathole ezinye iindlela zokukhupha abantu emsebenzini ngokulandela ikambiso efaneleko yezomthetho.

Bekube kunamhlanjesi, abokomitjhinara beKomitjhini YokuBuyisana Nokulamula baphephise imisebenzi engehla kweenkulungwana ezine ngekambiso yokubonisana, bebanikela isiyeleliso esiragela phambili nesekelo kubasebenzi abakhutjhwe emsebenzini.

Ikhophoretjhini Yokuthuthukiswa kwamaFemu ihlome ihlelo lokusekela ngeemali iinkhamphani ezisebudisini. Sizokuqinisekisa godu bonyana urhulumende uthenga ipahla yakhe enengi nemisebenzi eyenzelwa abantu ekhayapha, ngaphandle kokuqalela phasi ukuphalisana kwephasi mazombe nanyana ukukhuphula intengo ibe ngaphezu kwamazinga amukelekako.

Ukwakhela phezu kwepumelelo yokungena hlangana komgomo wezerhwebo, iPlani yokuSebenza Komgomo wamaFemu enyusweko izokuhlonywa. Imikhakha edosa phambili esele ikhonjiwe yeenthuthi, amakhemikhali, ukukhiqizwa kweensimbi, zokuvakatjha, zezambatho nezamahlathi. Ukungezelela kilokhu, kuzakubekwa godu emisebenzini, zemikhiqizo emincani kanye nezamakontraga hlangana nezinye, ngetjisakalo yokwakha amathuba wemisebenzi enesithunzi.

Njengehlangothi lesiGaba sesibili seHlelo eLandisiweko lemiSebenzi yesiTjhaba, iHlelo lomSebenzi womPhakathi lizokuragwa ngokurhabako. Linikela izinga okungeliphasi lomsebenzi ojayelekileko kilabo abawutlhogako, kube ngakelinye ihlangothi lithuthukisa ubujamo bepilo emiphakathini.

Ukwehla komnotho kuzokuthinta ibelo lelo inarha yekhethu ekhamba ngalo ekulungiseni iinselela zehlalakuhle nezomnotho esiqalene nazo. Kodwana lokhu akukazokutjhugulula ituthuko yethu.

Lokho esikukhombileko nesakubeka phambili ukuya ngomgomo, kanye namaplani esiwabeke ngaphambi kwabakhethi, azokuhlala ayisika yehlelo lakarhulumende wethu lo. Ngomoya womphakathi weSewula Afrika, asihlanganeni khona sizakuthola isisombululo sisoke. Sesifikile isikhathi sokobana sisebenze ngamandla.

Urhulumende wethu uzokuqala phambili, angeze abuyela emva!

Amagadango ahlelwe kuQhinga leNdlela yokuSebenza lesiKhathi EsiPhakathi kufanele atjheje ubudisi obulethwa miraro yomnotho. Ukwehla lokhu akukafaneli kwenze bonyana sitjhugulule amahlelo wethu. Kunalokho kufanele kusikhuthaze bonyana senze lokhu ngebelo nangetjisakalo.

Indlela yokuSebenza itjheje khulu amahlelo aphambili alitjhumi.

Siyazibophelela bonyana ngokusebenzisana singarhabisa ukukhula komnotho besitjhugulule umnotho khona sizakwakha imisebenzi esezingeni elifaneleko namaphilo adzimeleleko.

Sizokusungula ihlelo elikhulu lokwakha umthangalasisekelo womnotho nezehlalakuhle yomphakathi. Sizokuthuthukisa besithome amano wokuthuthukiswa kweendawo zemaphandleni ahlanganiswe nenarha nokubuyekezwa kwezelimo nokuba nokugoma okwaneleko.

Sizokuqinisa amakghono neensetjenziswa zabasebenzi. Sizokuthuthukisa ubujamo bezamaphilo wawo woke amaSewula Afrika. Ngokusebenzisana nawo woke amaSewula Afrika, sizokuqinisa ukulwisana nobulelesi nobukhohlakali. Sizokwakha imiphakathi ehlangeneko, etjhejako nedzimeleleko.

Ngokusebenzisana ne-Afrika nephasi loke, sizokuragela phambili ngokuthuthukisa i-Afrika nokusebenzisana okungezelelweko kweentjhabatjhaba.
Sizokwenza isiqiniseko sokoba iinsetjenziswa zisebenza beziphathwa ngokudzimeleleko.

Godu, ngokusebenzisana nabantu nangokusekelwa ziinsebenzi zikarhulumende, sizokwakha urhulumende othuthukako, sithuthukise ukwenziwa ngcono kwemisebenzi yomphakathi begodu siqinise amaziko wentando yenengi. Kulithabo kimi ukuletha tjhatjhalazi amaphuzu aqakathekileko wehlelo elizokusetjenziswa.

Ukulethwa kwemisebenzi enesithunzi kuzokuba sekabeni yemigomo yezomnotho begodu kuzokudlala indima eqakathekileko ekurherheni itjalomali nemizamo yokulethwa kwamathuba wemisebenzi. Ngokukhambisana neenthembiso zethu, kufanele siragele phambili ngokuthuthukisa umnotho ofaka hlangana koke.

Ngalendlela, sizokusebenzisa amahlelo karhulumende wokuthenga, ukukhutjhwa kwamalayisense nokusekela ngeemali ukusiza amabhizimisi asakhasako nokuthuthukisa ukuthonywa kweHlelo eliBanzi lokuThuthukisa abaNzima ngomNotho
nemigomo yokuQatjha ngokuLinganisa. Ukuthoma ukusebenza kuzokwenziwa ngokutjheja ifuneko yokulungisa ukungalingani ebekukhona esikhathini esidlulileko.

Itjhuguluko leli lizokwenziwa ngokusekela abomma, ilutjha, nabantu abakhubazekileko.

Sizokwehlisa umthwalo wokuphatha emahlombe wamabubulo amancani. Indaba yokungathuthuki ngonobangela wemithetho ekhona yakhe yavezwa mkhakha lo amahlandla ambalwa.

Kelinye ihlelo lokungena hlangana ekwakheni amathuba wokusisa, urhulumende uzokusebenzisa ikambiso eyodwa nehlangeneko yokutlolisa amabubulo. Lokhu kuzokwenza ngcono ukusetjenzelwa kwabathengi nokuphungula iindleko zokurhweba eSewula Afrika. Elinye iphuzu eliqakathekileko ekwakheni amathuba wemisebenzi liHlelo Elandisiweko lemiSebenzi yesiTjhaba. Umnqopho wesigidi sinye semisebenzi sewufinyelelwe. IsiGaba sesibili sehlelo sinqophe ekuletheni amathuba wemisebenzi angaba ziingidi ezine ngo-2014. Kusukela gadesi bekube nguNobayeni ka-2009, sihlela ukuletha amathuba wemisebenzi abalelwa ku-500 000.

Lokha nasisakha ibhoduluko lamathuba wemisebenzi namabhizimisi, urhulumende uyavuma bonyana abanye babahlali bazokuragela phambili ngokufuna isizo likarhulumende. Isibonelelo semali yezehlalakuhle sizokuhlala siyindlela ekhamba phambili yokulwa nomtlhago. Kusukela ngomhlaka 31 kuNtaka 2009, abantu ababalelwa ngehla kweengidi ezi-13 bathola isibonelelo semali yezehlalakuhle, bese kuthi abangehla kweengidi ezibunane babo kube bantwana.

Sisitjheje khulu isidingo sokuhlanganisa isibonelelo semali yezehlalakuhle nemisebenzi nanyana okwenzeka kezomnotho khona sizakukhuthaza ukuzijamela kwalabo abakghonako. Okuqakatheke khulu kilesisikhathi kukobana, abomakhelwana kufanele basizane. Gadesi sekusikhathi sebumbano. Asisizaneni njengabomakhelwana.

Asivumelaneni bonyana akukameli kube nomntwana ozokuyokulala angakagomi ngombana ababelethi bakhe bangasebenzi. Nange singasebenzisana, singenza okunengi. Mvakatjhi eziKhethekileko, njengengcenye yesibili yehlelo lamano eliqakathekileko, sizokuragela phambili ngehlelo lethu lokwakha umthangalasisekelo womnotho newezehlalakuhle.

IButhelelo lokuThuthukiswa komThangalasisekelo karhulumende elisandukusungulwa lizokwenza isiqiniseko sokobana, iindleko zezakhiwo ezihlelelweko ezingaba ziingidi e-R787 njengombana zihlelwe kusabelo seemali ekuthomeni konyaka lo lithonywa ngendlela efaneleko.

Isekelo leemali leli lifaka phakathi ukwatjelwa kwehlelo lokwakha iinkolo, iinthuthi zomphakathi sekufakwe phakathi ikambiso yehlelo leembhesi ezirhabako, zezindlu, amanzi kanye nekukhanjiswa kwendle.

Omunye umthangalasisekelo omkhulu yiphrojekthi yokusisa kuBhegere yePhasi yeBholo eRarhwako ye-FIFA ka-2010. Njengorhulumende nesitjhaba sokana, sifunga bonyana iBhegere yePhasi izokutjhiya ilifa lelo abantwana bethu nemiphakathi izokuzuzakilo eminyakeni eminengi ezako.

Sisezingeni elifaneleko lokuhlangabezana neendingo zethu begodu sizimisele ukunikela iphasi iBhegere yePhasi ehle khulu kunekhe zabakhona. Sibeka amahlelo woke ngefanelo ukuqinisekisa bonyana iBhegere yeenHlangano, ezokuthoma ngomhlaka 14 kuMgwengweni iba yipumelelo ekulu.

Ngenyanga kaSihlabantangana kilonyaka ophezulu, ngazisa ubudosiphambili bebubulo lamateksi bonyana bujamise imikhulumiswano mayelana nokusebenza kwekambiso yehlelo leembhesi ezirhabako bekube ngemva kwamakhetho. Sithembise ukunikela ngesikhathi esaneleko semikhulumiswano khona sizakusebenza kuhle ngeenghonghoyilo zebubulweli. Ngomhlaka 11 kuMgwengweni, uNngqongqotjhe weenThuthi uzokuthoma ngemikhulumiswano nebubulweli.

Umhlangano uzokuthoma umlandelande wemikhulumiswano nabakghonakalisi abathintekileko ehlelweni leembhesi ezirhabako. Sinethemba lokobana iindaba ezingakalungi kuzokusetjenzwa ngazo bona woke umuntu aneliseke. Lokhu kuzokufaka phakathi iphuzu eliqakathekileko lokuthi abakghonakalisi bazokuzuza bunjani kilelihlelo.

MaLunga aHloniphekileko,

Enye ituthuko ezokusiza iBhegere yePhasi kukhupha imithangalasisekelo yokurhatjha ngokwedijithali netshwayo elizokusabalalisa iinrhatjhi. Ngaphezu kwakho koke, sizokwenza isiqiniseko sokobana iindleko zezokuthintana ziyaphunguka ngamaphrojekthi ezako ukwelula umthamo obanzi wokuthintana.

Kufanele senze isiqiniseko sokobana asitjhiyi iindawo zemakhaya ngemva etuthukweni ekarisako le. Njengehlangothi lokuthuthukiswa kwezakhiwo zomphakathi sizokunikela ngezindlu zokuhlala abantu abazikghonako neendawo zokuhlala ezinesithunzi. Sizokuragela phambili ngesithembiso sokobana ukuhlaliswa kwabantu akusikukwakha izindlu kwaphela.

Kumayelana nokutjhugulula amadorobha wethu amakhulu namancani nokwakha imiphakathi ehlangeneko, edzimeleleko, nenakekelako ngokufikelela lula emsebenzini neendawo zokuzithabisa emphakathini, sekufakwe phakathi iintlabagelo zezemidlalo nezokuzithabisa.

Ngomoya lo, sizokusebenzisana nePalamende ukurhabisa ikambiso yomThethomlingwa wokuPhathwa kokuSetjenziswa kweNarha. Ngokusebenzisana nabantu bethu abaseendaweni zemakhaya, sizokwenza isiqiniseko sokobana amano wokuthuthukiswa kweendawo zemakhaya ahlanganiswa nenarha nokubuyekezwa kwezelimo nesiqiniseko sokuba nokugoma, kuzokuba lihlelo lesithathu esizolitjheja.

Ngithanda ukusebenzisa lelithuba ukudlulisela amagama wokutjhiriya emndenini weSekela likaNgqongqotjhe wezeLimo, uDirk du Toit, ohlongakele kiyo iveke le. Ukuzinikela kwakhe emsebenzini sizokukhumbula kwamambala. Abantu beendawo zemakhaya nabo banelungelo lokuba negezi namanzi, iindlwana zokuzithuma ezidoswako, iindlela, iindawo zokuqeda isizungu nezemidlalo kanye neendawo zokuthenga ezingcono, ezinjengezemadorobheni.

Nabo banelungelo lokusizwa kezelimo ukuze bazitjalele imirorho nokhunye, bebafuye khona bazakwazi ukuziphilisa. Sizimisele ukulithoma ijima leli lokwakha imithangalasisekelo eendaweni zemakhaya. Lokha nasisebenzisana nezakhamizi, amakhosi, amakhansela namakhosana sizokwazi ukuwurhabisa lomsebenzi.

Sibawa abantu abahlala eendaweni zemakhaya bona bathome ukuzilungiselela ukutjela urhulumende bonyana ngiziphi izinto abazifuna msinyana.
Ngokusebenzisana singenza okunengi.

Somlomo oHloniphekako noSihlalo,

Lokha nasele sithole iimfundo ezifaneleko emahlelweni wokuthoma athuthukisako iindaweni zemakhaya, sikhethe uMasipala onKhulu weGiyani eLimpopo njengephrojekthi esizokutjengisa ngayo kilelijima. Kiwo woke amaphrojekthi la sizokuhlanganisa iimfundo ekuzokuba ngezenarha yeSewula Afrika yokana.

Ukungezelela kilokhu, sizokusebenzela phezu kwendlela yokuvuselela amadorobha aseendaweni zemakhaya, ngeembonelelo ezinjengeHlelo lesiBonelelo sokuThuthukisa aboMakhelwana. Ngalendlela, iindawo ezimagega namadorobha zizokuzuza ngokusekelwa ngezomnotho.

Ngokungena hlangana lokhu, silindeleke bonyana sitjhugulule indlela leyo iindawo zemakhaya eziqaleka ngayo enarheni yekhethu.

Mafelandawonye,

Zefundo zizokuba ngelinye lamahlelo atjhejwa khulu eminyakeni emihlanu ezako. Sifuna abotitjhere, abafundi nababelethi bona basebenzisane norhulumende ukutjhugulula iinkolo zethu bona zibe maziko aphuphuma ngepumelela.

Ihlelo lokuThuthukiswa kwabaNtwana abasesebaNcani lizokukhutjhulwa, ngomnqopho wokwenza kube lula ukungena kuGreyidi R kwawo woke umntwana bese sibuyelela inani labantwana abangaphasi konyaka ukuya eminyakeni emine ngomnyaka ka-2014.

Sithanda ukubuyelela izinto ekufanele bonyana zenzeke nakanjani. Abotitjhere kufanele babe sesikolweni, ngekumbeni yokufundisela, ngesikhathi, bafundise, ngaphandle kokuliselela nanyana ukuqalela phasi umsebenzi nangaphandle kokuhlukumeza abafundi! Abafundi kufanele babe ngekumbeni yokufundela, ngesikhathi, bafunde, bebahloniphe abotitjhere babo nabo bahloniphane, bedogu benze nemisebenzi yesikolo.

Ukwenza ngcono ukuphathwa kweenkolo, ibandulo elisemthethweni lizokuba mbandela wokuthuthukisa abotitjhere bona babe boprinsipali nanyana iinhloko zeminyango.
Sizokuhlangana naboprinsipali ukwabelana ngombono wethu ngokuvuselela ikambiso yefundo.

MaSewula Afrika,

Sizokungezelela imizamo yethu ukukhuthaza boke abafundi bona baqede ifundo yabo yesekhondari.

Esikunqophileko kukwandisa amazinga wokuzitlolisa eenkolweni zemasekhondari ngamaphesende ama-95 ngonyaka we-2014. Godu sitjheje iimedo ezitja zokubuyisela esikolweni abafundi abalise isikolo, besibanikele isekelo.

MaLunga aHloniphekileko, siphatheke kumbi khulu ngemibiko yabotitjhere abahlukumeza abafundi ngokomseme, khulukhulu abafundi babentazana.

Sizokwenza isiqiniseko sokobana imiHlahlandlela yoHlukunyezwa ngokomSeme nemiGuruguru eenKolweni zomPhakathi isatjalaliswa ngokwaneleko, nokuthi abafundi nabotitjhere bayayazi begodu bayayitjheja.

Abotitjhere abasebenzisa isikhundla sabo kumbi namandla wabo ekubeni nobudlelwana bezomseme nabantwana, bazokuthathelwa amagadango aqinileko. Ukuthuthukisa ukufunda kwepilo yoke, lelihlelo leFundo yabaDala neBandulo elibizwa i-Kha ri Gude lizokuqiniswa.

Mafelandawonye, MaLunga aHloniphekileko.

Kufanele senze isiqiniseko sokobana ibandulo nokuthonywa kokuthuthukisa amakghono enarheni liziphendulela emfunekweni zomnotho. Umkhakha weFundo ePhakamileko neBandulo onamakholiji ama-50 namakhamphasi ali-160 inarha yoke kuzokuba ziindawo ezisisekelo zokuthuthukisa ukubandulwa kwamakghono.

Sizokuthuthukisa ikghonakalo yokungena efundweni ephakamileko kwabantwana abavela emindenini etlhagako begodu senze isiqiniseko sokuhloma ihlangano edzimeleleko ezobasekela ngeemali emayunivesithi.

MaSewula Afrika,

Sinetjisakalo ekulu mayelana nokwehla kobujamo bezamaphilo, oburhagaliswa kukhula kobulwele eminyakeni elitjhumi nahlanu esikhathini esidlulileko.

Sizibekele iminqopho yokuragela phambili siphungulei ukungalingani ekunikeleni ngesizo kezamaphilo, ukusiza umthamo wabasebenzi, ukuvuselelwa kweembhedlela nemitholapilo bese siragela phambili ngokulwisana nomulwana wentumbantonga nentumbantonga ngokwayo, nesifo sesifuba namalwelwe amanye.

Kufanele sisebenzisane ekuthuthukiseni ukuthonywa kweHlelo Elipheleleko lokweLapha, UkuPhatha nokuTjhejwa koMulwana weNtumbantonga neNtumbantonga ngokwayo ngomqopho wokuphungula izinga lokuthelelana okutjha okungaba khona ngamaphesende ama-50 ngonyaka ka-2011. Sifuna ukufikelela kumaphesende ama-80 kilabo abafuna ukwelatjhwa ngesigogobalisi sentumbantonga kungakafiki unyaka ka-2011.

Sizokuhloma ihlelo leTjhorensi yezamaPhilo yesiTjhaba ukuya ngeengaba nangendlela ethuthukisako. Ukuze kuthonywe iTjhorensi yezamaPhilo yesiTjhaba, ukulungiswa ngokurhaba kweembhedlela zomphakathi kuzokuragwa ngokubambisana nabahlanganyeli bomPhakathi nabangeQadi.

Godu sitjheja ngokurhaba iindaba zokubhadelwa kwabasebenzi bezamaphilo khona kuzakuphela ukuzaza okukhona ekwenzelweni imisebenzi yezamaphilo.
Ngokusebenzisana asenze okunengi ekwenzeni ngcono itjhejo lezamaphilo, elikhambisana nemiNqopho yokuThuthukisa yeMiliniyamu yeenTjhaba eziBumbeneko ukuphungula umtlhago ngesiquntu ngonyaka waka-2014.

ZaKhamuzi zeSewula Afrika,

Ngokusebenzisana singenza okunengi ekulweni nobulelesi. Umnqopho wethu kuhloma iHlelo eliQalene noBulelesi kezoBulungiswa elitjhugulukileko, elihlanganisiweko, lesimodeni, elineentlabagelo neliphethwe kuhle.

Kuqakathekileko godu ukuthuthukisa ukusebenza kuhle kwamakhotho nokusebenza kwabatjhutjhisi nokunikela abaphenyi amakghono womsebenzi, zesiforensiki nezobuhlakani. Umsebenzi lo uthomile, begodu uzokuthathwa ngamandla amatjha nangomfutho.

Hlangana neminye iminqopho yamsinyana kukwenza isiqiniseko sokobana singezelela inani labatjhutjhisi nabasebenzi beBhodi yokuSiza ngezomThetho. Sizokwenza okufanako nangamapholisa abaphenyi.

Sitjhugulule igama lomnyango lo ukusuka kewezokuPhepha nokuVikeleka ukuba mNyango wezamaPholisa, ngehloso yokugandelela amandla wokusebenza kwamapholisa. Lokhu kuzakusiza ekuphunguleni ubulelesi obumbi nemiguruguru ngamaphesende alikhomba ukuya kumaphesende alitjhumi ngonyaka.

Itjhejo eliqakathekileko lizokunikelwa godu ekulwisaneni nobugebengu obuhleliweko, kanye nobulelesi obenziwa kibomma nabentwana.

Somlomo oHloniphekileko noSihlalo,

Njengombana sisathokoza ukutjalwa kweemali kwebubulo langeqadi emkhakheni wezokuvikeleka, sizokuthuthukisa umthetho webubulweli.

Hlangana namanye amahlelo aqakathekileko, sizokuthoma ngekambiso yokuhloma i-Ejensi yokuLawulwa kwemiKhawulo; sizokuqinisa imizamo yethu yokulwisana nobulelesi nokweba, besithuthukise nekambiso emajele wethu ngehloso yokuphungula ukubuyelela ukwephula umthetho.

Mafelandawonye,

Ngithanda ukugandelela isekelo lethu ngokuragela phambili ukutjhugulula zobulungiswa.

Itjhuguluko kumele lithinte iindaba eziqakathekileko njengokuthuthukisa ukuzijamela kwezobulungiswa, ikambiso yangaphakathi yokuziphendulela kezobulungiswa nokwenza isiqiniseko sokobana boke abantu bafikelela isizo lezobulungiswa.

Ipumelelo yekambiso yentando yenengi yokana idzimelele etjhebiswaneni elihle lokuhloniphana nommoya wokubambisana phakathi kwesiGungu, isiBethamthetho nezoBulungiswa. Lokhu kuqakatheke khulu kuntando yenengi esekelwe kumthethosisekelo.

Somlomo oHloniphekileko noSihlalo,

Sitjho ngokubuyelelweko bona siyazibophelela ekulwisaneni nobukhohlekali emisebenzini yomphakathi.

Sizokubeka ilihlo ekulwisaneni nobukhohlakeli nokukhwabanisa ehlelweni lokukhutjhwa kwamathenda, ekwenzeni iimbawo zeencwadi zokutjhayela, isibonelelo semali yezehlalakuhle, abomazisi, nokwetjiwa kwamadokhethi wamacala emapholiseni. Angigandelele bona soke sinendima ekufanele siyidlale epini yokulwisana nobulelesi.

Kufanele sizibandakanye ngokuba majadu kumaForamu wesiPholisa emPhakathini. Kufanele silise ukuthenga ipahla eyetjiweko, ngombana lokhu kuyinto ekhuthaza ubulelesi. Kufanele sibike ubulelesi besisize amapholisa ngelwazi lokuthi abambe labo abaphula umthetho. Ngalendlela, sizobe siragela phambili ekwenzeni bonyana umphakathi wethu ube ngonganabulelesi.

MaLunga aHloniphekileko, kusukela ngonyaka we-1994 safanelwa kukwakha umphakathi ohlangeneko nobumbeneko obe uhlukene esikhathini esidlulileko. Senza ibizelo lokobana siragele phambili nerhuluphelo lokuthuthukisa ukuhlangana ekuhlukaneni, besithuthukise ikambiso yokuziphatha eyatjelwanako yokulilisana komphakathi begodu sibe mphakathi otjhejako.

Ikambiso yethu eyatjelwanako yokuziphatha kufanele isikhuthaze bonyana sibe bahlali abamajadu ekwakheni kabutjha inarha yekhethu. Kufanele sakhe isithombe senarha esifanako kanye nobufelandawonye.

Kufanele sithuthukise ukubambana okufanako enarheni yekhethu, umThethosisekelo namatshwayo wenarha. NgoMoya lo, sizokuthuthukisa iNgoma yesiTjhaba neflarha yenarha kanye nawo woke amatshwayo wenarha. Abentwana bethu, kusukela kabaseminyakeni ephasi, kufanele bafundiswe ukuhlonipha umThethosisekelo weNarha kanye namatshwayo wenarha, bebazi bonyana kutjho ukuthini ukuba zizakhamuzi zeSewula Afrika.

Sizokwenza isiqiniseko sokusebenzisa indlela efanako ekutjhugululweni kwebhoduluko namagama weendawo. Lokhu kumele kunikele ithuba lokufaka woke amaSewula Afrika hlangana ekwakhiweniI kwesitjhaba esifanako, ukudephisa ukuzwisisa umlando namagagu wethu.

Zemidlalo zilithulusi elinamandla ekwakheni isitjhaba. Ngokusebenzisana kufanele sisekele zoke iinqhema zethu zenarha kusukela ku-Bafana Bafana ukuya kuma-Proteas nama-Springboks; kusukela ku-Banyana Banyana ukuya kilabo bama-Olimphiki wabaKhubazekileko.

Iinqhema zethu zingenza kuhle kezemidlalo, kwaphela nasizisekelako.
Ngivumelani bona ngisebenzise lelithuba ngihalalisele iinqhema zethu zenarha ngendlela ezidlale ngayo iveke ephelileko, ngokuthumba kwabo abonongorwana abathathu.

Isiqhema sekhethu sabengubo sebholo yezandla sisenze sazikhakhazisa ngokuthumba iPhaliswano leBholo yezAndla leeNarha Ezintathu. Sihalalisela ama-Sevens Springboks aphenduke aba ziinkutani zephasi ze-IRB Sevens - godu ngingakhohlwa ama-Blue Bulls athumbe i-Super 14 ngendlela ekarisako!

Sithatha ithubeli sihalalisele ama-Springboks emidlalweni yabo emilandelande ezako yeBrithani nama-Irish Lions. Kusepepeneneni bonyana kuyatlhogeka bonyana sitjale iimali ngobunengi ekuthuthukiseni zemidlalo. Sizokurhabisa ukuvuselelwa kwezemidlalo ngeenkolweni besenze isiqiniseko sokobana ziba yingcenye yekharikhyulamu yesikolo. Ukungezelela kilokhu sizokwenza isiqiniseko sokobana ukunikelwa kweentlabagelo zezemidlalo emiphakathini edobha phasi kuthola itjhejo lokuthoma.

Somlomo oHloniphekileko noSihlalo,

Sizibophelele eminyakeni edlulileko ukufaka isandla ekwakheni i-Afrika engcono nephasi elingcono. Umnqopho omkhulu karhulumende wesikhathi esiphakathi kukwenza isiqiniseko sokobana itjhebiswano lethu neenarha zangaphandle lizokufaka isandla ekwakhiweni ubujamo obuvumela ukudzimelela kezomnotho ezikhulako nezithuthukako.

Ngalomphumela, sizokuragela phambili ukubeka phambili ikhonthinethi ye-Afrika ngokuqinisa IHlanganyela ye-Afrika kanye nemikhakha yayo, besinikele itjhejo elikhethekileko ekuthonyweni kweTjhebiswano eliTjha lokuThuthukisa i-Afrika.

Ukuqakatheka ngokulinganako, nokuba seduze nekhaya, kuqinisa ukuhlangana kweemfunda ngokugandelela ukwenza ngcono ukuhlanganiswa kwepolotiki nezomnotho eenarheni zomPhakathi oThuthukako weeNarhena ze-Afrika, ukuya emnqopheni weBumbano le-Afrika likarhulumende oHlangeneko. Sizokuhloma i-Ejensi yeHlanganyela ekuThuthukiseni iSewula Afrika ekwenzeni ngcono ituthuko ngokubambisana nezinye iinarha ekhonthinenthini.

ISewula Afrika izokuragela phambili ngokusiza ekuthuthukisweni nekwakhiweni kabutjha kwekhonthinenthi ye-Afrika khulukhulu ngemva kobujamo berarano obadlulako Sizokuragela phambili sikhuthaze ukuhlala ngokuthula nangokunzinza e-Israyeli nePalestina, kuphele irarano elisuselwa esisombululweni semibuso emibili.

Sizokusekela imizamo yokuthula yeHlanganyela ye-Afrika neyeenTjhaba eziBumbeneko eKhonthinenthini ye-Afrika, sekufakwe phakathi iRiphabhliki ye-Saharawi Arabhu neSudan eDarfur.

Issued by: The Presidency

NjengoSihlalo womPhakathi oThuthukako weeNarha ze-Afrika nomKghonakalisi, sizozibandakanya ekwenzeni ngcono urhulumende ofaka koke phakathi kufikela lapho kubanjwa amakhetho atjhaphulukileko nangathathi ihlangothi eZimbabwe.

Ubujamo babantu beZimbabwe bunomthelela omumbi esifundeni somPhakathi oThuthukako weeNarha ze-Afrika, khulukhulu kuSewula Afrika. Sibawa zoke iinarha ezithanda ukuthula ephasini bonyana zisekele urhulumende ofaka koke phakathi ukuphumelelisa ukubuyisela zomnotho ebujameni ekungibo nobufaneleko.

Sizokusekela imizamo yomPhakathi oThuthukako weeNarha ze-Afrika ekurarululeni ubujamo eMadagascar.

Ngivumelani, mvakatjhi ezikhethekileko bonyana ngidlulise amezwi wokuthokoza kumNyango wezokuVikela eSewula Afrika ngendima oyidlalileko ekuletheni ukuthula ekhonthinenthini.

NgeenHlangano zekhonthinethi nezeemfunda, sizokusebenzela ukufaka intando yenengi nokuhlonitjhwa kwamalungelo wobuntu ekhonthinethini ye-Afrika.
Sizokufaka isandla ekuqiniseni itjhebiswano leSewula yeSewula besiragele phambili neemvumelwano ezizuzisa ngokufanako iinarha eziyisika ezingeSewula.
Sizokuragela phambili ngokungezelela itjhebiswano neeNarha ezithuthukileko zeTlhagwini sekufakwe phakathi i-G8, kanye netjhebiswano neHlanganyela yeYurobhu.
Sizokuragela phambili sidlale indima eqakathekileko ekwenzeni isiqiniseko sokobana kuba nesiphetho emzombeni wemikhulumiswano emayelana netuthuko ese-WTO Doha.
Somlomo oHloniphekileko noSihlalo,
ISewula Afrika, njengenarha eyomileko ifuna itjhejo elirhabako ukuphungula ukutjhuguluka kwebhoduluko nokwenza isiqiniseko sokuphakela izakhamuzi zeSewula Afrika amanzi.
Hlangana namahlelo ahlukeneko, sizokuphumelelisa iQhinga lokuThuthukisa noKwandisa Amanzi, elizokuqinisa ukuphathwa kwamanzi. Sizokuragela phambili ukwenza ngcono ukusetjenziswa kwamandla nokuthembela phezu kwamandla abuyekezwako.
MaLunga aHloniphekileko,
Umbuso othuthukako ufuna ukwenziwa ngcono kwemisebenzi yomphakathi nokuqinisa iinhlangano zentando yenengi.
Sihlome ama-Ofisi amabili e-ofisini likaMongameli ngomnqopho wokuqinisa amano wokuhlela begodu nokutjheja nokuhlunga indlela yokusebenza.

Ukwenza isiqiniseko sokobana sinikela ngemisebenzi njengokuzibophelela kwethu, aboNgqongqotjhe besiGungu bazoziphendulela ngokusebenzisa ithulusi lokuqala indlela ekusetjenzwa ngayo, kusebenziswe iminqopho ehlonyiweko kanye nemiphumela elinganisiweko, kusukela ngoVelabahlinze.

Sizakubuya sisebenzisane namaBhizinisi womBuso namaZiko wokuThuthukisa zeeMali ekambisweni yokuhlela kwakarhulumende begodu senze ngcono ukutjheja nokuhlunga ukusebenza kwabo.

MaLunga aHloniphekileko, maSewula Afrika,

Ukwenza isiqiniseko kiyo yomithathu imikhakha karhulumende - urhulumende wemakhaya, weemfunda nophezulu - sizokuthuthukisa izenzelo zomphakathi, sizokurhabisa nokuhlonywa kwehlelo lokusebenza ngokufanako komBuso.

Urhulumende ophetheko lo uzakugandelela ihlelo labantu qangi ekunikeleni ngezenzelo zomphakathi. Sizokwenza isiqiniseko nekuhlonipheni ekunikeleni ngezenzelo ezifaneleko ukusukela kubasebenzi abasebungenweni nabanikela ngemisebenzi kiyo yoke iminyango karhulumende.

Kilesisikhathi sokuvuselela, sizokuragela phambili ukuya kurhumende osebenzisana nabantu khudlwana.

Ubudosiphambili ngokuba sibonelo, umsebenzi uthomile ekuhlonyweni komthamo wokuthintana nomphakathi e-ofisini likaMongameli.

Ngaphezu kweencwadi nama-imeyili abuya emphakathini, sizokuhloma godu umtato wasimahla ozokuqinisekisa ukufikeleleka lula.

Abasebenzi bazokutjheja imibuzo yomphakathi kwangathi bekungiyo kwaphela, bayilandelele ngamatjhaneli woke afaneleko bekufike lapho kufumaneka isizo elifaneleko.

Somlomo oHloniphekileko noSihlalo,

I-Ejensi yeNarha yokuThuthukisa iLutjha, eyakhiwe ngokuhlanganisa isiKhwama seeMali zeLutjha so-Umsobomvu neKomitjhini yeNarha, izokuhlonywa ngomhlaka 16 kuMgwengweni Ekurhuleni.

Amaziko la ahlanganiswe ngehloso yokungezelela imisebenzi nokuthuthukisa amathuba anikelwa ilutjha.

I-Enjensi le izokuhlanganisa iimfundiswa ezililutjha ezingasebenziko namathuba wezomnotho; iqinise imizamo yokwelula iHlelo leNarha lokuSebenzela iLutjha beyisekele abosomabubulo abasesebatjha.

Somlomo noSihlalo, mVakatjhi eziKhethekileko,

Inyanga ezako uMadiba wethu othandekako uzobe enza iminyaka ema-91. Abantu ephasini mazombe basaragela phambili ukuthabela ukuba khona kwakhe nokuthi abararululele imiraro yabo.
Ukuziphatha kwakhe nokuba sibonelo ekuzinikeleni kwakhe ekusebenzeleni abantu kusibonelo esiphazimulako ephasini lanamhlanjesi elinemiraro.

Ijima leentjhabatjhaba elisungulwe siKhwama seeMali iNelson Mandela neenhlangano ezihlobene naso, elibizwa ngokuthi liLanga likaMandela, elisonga koke lokho okujanyelwe nguTata.

Ilanga likaMandela lizokugidingwa ngomhlaka 18 kuVelabahlinze qobe ngunyaka. Lizokunikela abantu beSewula Afrika nephasini mazombe ithuba lokobana benze into ehle ukusiza abanye.

UMadiba wazibandakanya kezombanganarha iminyaka ema-67, begodu ngelanga likaMandela abantu ephasini mazombe, emsebenzini, emakhaya neenkolweni, bazokukhonjelwa bonyana bathathe imizuzu ema-67 yesikhathi sabo benze into eqakathekileko emiphakathini yabo, khulukhulu kilabo abadosa emhlweni.

Asisekeleni iLanga likaMandela ngeenhliziyo zethu zoke begodu sikhuthaze iphasi bonyana lihlanganyele nathi kilelijima elihle kangaka.

Somlomo oHloniphekileko noSihlalo, namaSewula Afrika,

Sinikele esitjhabeni ihlelo lethu leminyaka emihlanu ezako. Isibopho ngasinye sikhambisana nehlelo elidephileko lephrojekthi, elibekelwe isikhathi esikhethekileko.

Ilwazi leli lizokudluliselwa emphakathini kungasi kade. Nakanjani njengezakhamuzi kufanele sizibuze bona khuyini esingazenzela khona ukusiza ukuthuthukisa ihlelo leli lesitjhaba.

Ukuba sisakhamuzi akusimayelana namalungelo kwaphela, kodwana kumayelana nokuziphendulela, ekwenzeni inarha yekhethu ibe ngcono.

Silindele godu nokusebenzisana kuhle neenhlangano eziPhikisako ePalamende, ngoMoya wokubeka inarha yekhethu phambili.

Ukungezelela kilokhu, uMadiba wasifundisa kuhle bonyana inarha yekhethu le ingeyethu soke, abanzima nabamhlophe. Ukusebenzela ukubuyisana, nokubumbana, kuzokuhlala kuqakathekile nasiragela phambili ngekhambo lethu.

Njengombana ukuthonywa kwehlelo lethu kuzokwenzeka ngaphasi kobujamo obumbi bomnotho, kuzakufuneka bonyana sisebenze ngelikhulu itjhejo - singoni, kungabi nokubuyiselwa emva kweemali - yoke imali kufanele isetjenziswe ngokuhlanipha nangefanelo. Kufanele sizabele imali esiyitlhogako, ukufikelela iimfuneko zethu.

MaSewula Afrika athandekako, ngokusebenzisana singenza okunengi ukufikelela umbono ofanako wesitjhaba esingcono nesiphumelelako!

Lokhu kubambisana esikhombela kube khona.

Ngiyathokoza!

Issued by: The Presidency
3 kuMgwengweni 2009 <fn>Submisions to Parliament IsiNdebel.txt</fn>
UKWETHULA IIMPHAKAMISO NGOMLOMO
Iimphakamiso ezithulwa ngomlomo zikunikela ithuba lokugandelela lokhu esele ukuvezile esiphakamisweni sakho ositlolileko begodu kuvumela ikomiti ithole ihlathululo ngamaphuzu aveziweko esiphakamisweni. Nange ikomiti iqunta ukulalela isiphakamiso sakho uNobhala weKomiti uzokuthinta ukwenza amalungiselelo wokulalela isiphakamiso sakho ngomlomo.
Iimphakamiso ezenziwa ngomlomo zingenziwa emiHlanganweni yomPhakathi ebanjwa maKomiti.
Iimphakamiso lezi ziyarekhodwa emiHlanganweni yomPhakathi bese ziyakopululwa*
ekwabelenwe ngayo ngesikhathi somHlangano bese acocisana ngokumumethweko ngemva kwalokho.
Nange umbono usekelwa babantu abanengi begodu nangabe unesisekelo umbono*
nofana ukutshwenyeka kuba sethubeni elihle lokufakwa emsebenzini weKomiti/
IKomiti/amaKomiti azokwenza isiqunto ngobujamo bendaba leyo.*
UMHLAHLANDLELA WOKWENZA IIMPHAKAMISO NGOMLOMO
Ukuhleleka kokwethula iimphakamiso ngomlomo kuyahluka hlangana namakomiti begodu kuya nangehlobo lomsebenzi.
Landela umhlahlandlela ofana nalowo weemphakamiso ezitlolwako.
Ukulungiselela isiphakamiso esenziwa ngomlomo - Ngombana imihlangano yamakomiti kanengi ivulekela umphakathi neembikindaba, ungafisa ukukhambela munye wemihlangano ngaphambi kobana wenze isethulo sakho ngomlomo. Ngelanga lokwethulwa ngomlomo fika kusenesikhathi. Kumbono omuhle ukuhlela ozokwethula kobana ukghone ukwethula woke amaphuzu afaneleko kobana kube nesikhathi esaneleko semibuzo.
Iintlabagelo ezibonakalako - Amakamuru wePalamende afakelwe imitjhini ekghona ukukhombisa iinthombe-ezizwakalako begodu lokhu ozokwethula ngomlomo kungenza umehluko omkhulu lokha nakugandelelwa ngeentlabagelo ezikhombisa iinthombe-ezizwakalako.
Imibuzo - Zilungiselele imibuzo evela kumaLunga weKomiti. Kumbono omuhle bonyana ucabange ngemibuzo engabuzwa begodu uzilungiselele ukuyiphendula.
Isikhathi esibekiweko - Ungacocisana ngesikhathi esibekiweko noNobhala weKomiti kusenesikhathi. Ikomiti yenza isiqunto ngesikhathi esibekiweko ukwethula ngomlomo.
Zibandakanye ePalamende. Yenza ilizwi lakho lizwakale.
Lencwajana ifumaneka ngawo woke amalimi asemthethweni weSewula Afrika.
UKUFAKA IIMPHAKAMISO EPALAMENDE Ngabe ufisa ukuvela ngaphambi kweKomiti? - Veza ngokubaleleko bonyana ufi sa ukunikelwa ithuba lokukhuluma ngesiqu sakho ngaphambi kwekomiti. Nange ujamela
UKUFAKA IIMPHAKAMISO EPALAMENDE
Umthethosisekelo weSewula Afrika wenza isibonelelo sokuzibandakanya komphakathi ekwenziweni komthetho, ukutjheja nezinye iinkambiso zePalamende. Ihlelo lokubusa ngentando yenengi yeSewula Afrika ayinikeli kwaphela izakhamuzi ukukhetha abajameli bazo kodwana uvumela izakhamuzi bonyana zibe nelizwi eendabeni ezibathintako.
Yinye yeendlela umphakathi ongenza ilizwi labo lizwakale ukwenza iimphakamiso uzithumele kumaKomiti wesiBethamthetho seNarha, kumaKomiti womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda nofana kumaKomiti weHlanganyela.
Iimphakamiso zomphakathi kufuze zibe ngendlela efanelekileko, okumumethweko begodu nangendlela ezihleleke ngayo kufuze kuyelelwe.
SIYINI ISIPHAKAMISO?
Isiphakamiso sisethulo semibono nofana imicabango ngendaba nofana ngesigatjana somthetho osatjhejwa yikomiti yePalamende.
Iimphakamiso singethulwa ngelimi lakho olithandako.
Iimphakamiso kanengi zitlolwa phasi. Zingagandelelwa ngomlomo ekomitini nange umuntu nofana isiqhema esenze isiphakamiso leso simenywa ukwenza isiphakamiso ngomlomo.
Ukwenza iimphakamiso kunikela ithuba kunanyana ngiliphi ilunga lomphakathi ukuhlongoza amatjhuguluko nofana ukutjhukumisa okungenziwa ukuqinisekisa bonyana imithetho ebethwa yiPalamende nofana nanyana ngiyiphi indaba eqalwe yiPalamende yenza okunqophiweko.
USITLOLA BUNJANI ISIPHAKAMISO?
Iintjhukumiso ezilandelako zingasiza ukuphumelelisa lokhu:
Isihloko - Faka isiphakamiso sakho isihloko ngegama lekomiti osithumela kiyo begodu nesihloko esipheleleko somThethomlingwa nofana isihloko.
Siphuma kubani? - Veza ngokubaleleko bonyana isiphakamiso siphuma kubani. Yitjho igama lakho nofana unikele igama lehlangano oyijameleko.
Imininingwana yokuthintana - Faka isiphande nomtato otholakala kiwo emini.
Ngonobangela wefihlo mhlambe awufisi bonyana imininingwana leyo ivezwe kunye nesiphakamiso, kuveze lokhu encwadini ekhambisana nesiphakamiso bese ukuyekela esiphakamisweni leso.
ihlangano begodu ufisa abanye bavele kunye nawe ngaphambi kwekomiti nanyana ukusekela nofana ukukhuluma faka amagama nalokhu ebazokwenza
Ihlangano yakho - Nange utlola ujamele ihlangano nikela imininingwana erhunyeziweko ngeminqopho yehlangano, ubulunga begodu nesakhiwo. Yenza isiqiniseko bonyana unegunya lokwenza lokhu bese uveza isikhundla osiphetheko ngaphakathi kwehlangano.
Bobani abanye abakusekelako? - Ungaveza ukubonisana kwakho bonyana kunabe kangangani ngesikhathi utlola isiphakamiso. Isiphakamiso sakho singamukeleka ngokungananazi nange unokusekeleka okunabileko.
Lokha nawenza isiphakamiso ekomitini kanengi uveza imibono malungana nomthethomlingwa nofana ngesihloko esithileko. Nanyana kukhona umehluko ngendlela isiphakamiso somthethomlingwa sitlolwa ngayo kodwana kukhona iinkambisolawula ezenziwako.
Ukusetjenziswa kwelimi - Sebenzisa ilimi ngendlela eyamukelekileko. Isiphakamiso esinamagama athukanako begodu nangamukelekiko angeze satjhejwa.
Okukhambelanako - Hlala phezu kwephuzu. Isiphakamiso sakho kufuze sikhambelane nendaba ekukhulunywa ngayo. Ikomiti ingaqunta ukungatjheji isiphakamiso esingakhambelani nekukhulunywa ngakho.
Cacileko - Hlela imitjho ngamapharagrafu alandelane kuhle. Linga ukwethula ukuphikisa ngendlela ebaleleko nelandelana kuhle. Isiphakamiso esikhuluma ngendaba sibuye sikhulume ngenye indaba sibuyele emva godu nofana esihlanganisa iindaba ezingakhambelaniko singaletha ukutjharagana bese sinciphisa umqopho waso.
Kafi tjhani - Tlola uzwakale begodu unqophe. Ungatloli ngokudluleleko kulokhu okwamukelekako. Isiphakamiso eside khulu singanciphisa amaphuzu aqakathekileko ofisa ukuwaveza. Ikomiti ifuna ukwazi bonyana ucabangani begodu nobufakazi nofana ukuphikisa kwakho okusekela umbono wakho.
Nembako - Tlola unembe begodu nangokupheleleko. Buthelela begodu urhubhulule ilwazi elifanele ngokwaneleko. Yenza isiqinisekiso bonyana amaphuzu wakho ahleli ngendlela efaneleko. Isiphakamiso esinobutjhapho sizokunciphisa khulu umqopho waso.
Ukuphetha - Rhunyeza nofana rhelisa amaphuzu aqakathekileko weemphakamiso ekupheleni kwesiphakamiso nofana isendlalelo esirhunyeziweko ekuthomeni.
Ukuthumela isiphakamiso sakho - Isiphakamiso sakho kufuze sifike ekomitini ngelanga nofana ngaphambi kwelanga lokuvala leemphakamiso begodu kufuze sithunyelwe kuNobhala weKomiti ephatheleneko.
<fn>T Mbeki State of the Nation Address (isiNdebele).nr.txt</fn>
T Mbeki: State of the Nation Address (isiNdebele)











































[ Home ] [ Speeches & statements ]

Ikulumo yesiTjhaba kaMongameli weSewula Afrika, uThabo Mbeki: Ukuhlala kwabo boke epalamende


Ngomhlaka 9 kuFeberbariÂ  2007

Mma uNomlomo weBandla lesiTjhaba;
Sihlalo womKhandlu weNarha wamaPhrovinsi ;
IsekelaÂ Â  lakaSomlomo weBandla lesiTjhaba neSekela lakaSihlalo we-NCOP;
Isekela lakaSihlalo weRiphabliki;
Badosi-phambiliÂ  beenqhema zepolotiki abahloniphekileko namaLunga wePalamende aHloniphekileko;
BoNgqongqotjhe namaSekela waboNgqongqotjhe;
Jaji lethu elikhulu elihloniphekileko namalunga wephiko lezobulungiswa;
BaPhathi bemiSebenzi yezokuPhepha;
MmlawuliÂ  webhanga iReserve Bank;
Mongameli uNelson Mandela noMma uGraca Machel;
Mongameli u-F.W. de Klerk noMma u-Elita de Klerk;
BoNdunakulu abahlukahlukeneko bamaPhrovinsiÂ  naboSomlomoÂ  bamaPhrovinsethu;
AboMeya nabadosi-phambili ekambisweni yethu karhulumende wendawo;
Badosi-phambili bamasiko abahloniphekileko;
BaPhathi beengcenye zombuso abasekela idemokhrasi yomthethosisekelo wethu;
BaNqophisi-mazombe nabanye abadosi-phambili bemisebenzi yomphakathi;
Bahlonipheki bethu, imiZenda naboKomsasa abaKhulu;
Ntatanyiswa ngokukhulahlukana kwenu, bangani namakhomreyidi;
Sitjhaba seSewula Afrika:

Lokha nakahlongakalako, besazi bona uMma u-Adelaide TamboÂ  bekasanda ukukhutjhwa esibhedlela. Kodwana ngombana besazi ukuthi bekanommoya wokubamba ngamandlaÂ  namandla wokufuna ukutjheja labo abaphilako,Â  besithanda ukumamukelaÂ  yenaÂ  namanye amalunga womndenakhe sibamukela njengeentatanyiswa zethuÂ  kilomnyanyaÂ  kaRhoboyi . Kodwana lokho akusikho obekufanele.

Kusasa sizakuhloboka simbone kokugcina lokha nasiqala iinsalela zesidumbu sakhe. Yeke uzakuba nathi ngokommoya lokha ngo-Oktoba kilonyaka, sigidinga isikhumbuzo samalanga ama-90 wokubelethwa kwakasobantwabakhe, uyise labantwabakhe, umlinganakhe, ikhomreyidi lakhe begodu indodanethu edumileko yabantu bethu, uReginald Oliver Tambo. Okhunye godu, sidlulisaÂ  amazwi wokutjhiriya emndenini wakwaTambo.

Yeke, ngithabe khuluÂ  ukobana ngethule okhona phakathi kwethu ekuseni namhlanjesi uMhlonitjhwa u-Albertina Luthuli, indodakazi yomthumbi kaNongorwana wokuThoma wokuThula iLaureate, ikosi u-Albert Sisulu, ukusitjhiya kwakhe kabuhlungu ephasini eminyakeni ema-40 eyadlulako lokha nakwabikwa bona wasilwa sitimela esabe sigijima ngebelo elikhulu emasimini wabantu kwaDukuza. Ukuhlongakala kwakheÂ  kwaba yinto ethusakoÂ Â  nengakholwekikoÂ  njengombana ipilwakhe yabe ingehlahla indlela esisa ekululekweni esiyithabelako namhlanjesi.

Ngizizwa ngizikhakhazisa khulu ukuthi iSewula Afrika yombuso wenengi ibe nomuzwaÂ  nokuzwela ukwamukela lokho u-Albert Sisulu no-Oliver Tambo abakutjhoko esitjhabeni sethu ngokuthiyelela ama-Oda amabili weliZwe loke ngabo-I-Oda kaLuthuli, kanye ne-Oda yabaKhambisani baka-O.R Tambo. Ngiyazi godu nangegugu elikhuluÂ  elinalabo abafakwa emazingeni aphezuluÂ  wama-Oda weliZwe loke Kuyangithabisa godu ukwamukela iNdlu yabalwelikululeko bomrhwanto waboMma ka-1956Â  nemiguruguru yeSoweto ka-1976Â  abahlezi ebhoksini lakaMongameli , kanye nalabo abaziwako abalwelaÂ  inarhekhabo kiwo woke amaphrovinsi, ehlongozwe boSomlomo bamaPhrovinsiÂ  ukuzibandakanya esiqhemeni seentatanyiswa eziqakathekileko ezibe nathi namhlanjesi.Â 

Umbuso wabantu beSewula Afrika okungilowo engiwukhulumelako namhlanjesi, njengombana ngahlonitjhwa ngokukwenza lokhu esikhathini esigadungileko, wabunjwa ngomnyaka ka-2004, ngemva kwamaKhetho Zombelele wonyaka lowo.
Emhlanganweni wonyaka kaJanabari , ebandlaÂ  ngenyanga edlulileko, iKhabhinedi yeLizweÂ  loke ejame engcenyeni eqakatheke tle yekambisoÂ  yombuso lowo esinetjhudu lokuba kiwo, elitjengiswe ngokuthi umhlanganwawoÂ  utjengisa isikhathi esiphakathi sepilo yombuso owabelethwaÂ  emakhethweni wethu wokugcina ka-2004.Â Â 

Njengombana sikuzwisisile lokhu, kuyimvelo ukuthi kufanele sisibuze thina bona- ngiliphi iragelo phambili esilenzilekoÂ  ukufuna ukuzuza iminqopho leyo esatjela isitjhaba ngokuthembeka ukuthi sabe sizibophelele, ngikhonje abantu bethu basinikela igunya ngokungeyisi ukobana sibuse inarhethu ukusukela ngomnyaka ka-2004 bekufike isikhathi esizako samakhetho ka-2009!

Ngokuzithokozisa kwakho, Ngizakuthanda ukubuyela emvanyana, ngikhumbule lokho esakutjhoko, ngomnyaka ka-2004, njengabajameli babantu bethu, phakathi kwabangani bethuÂ  ababuya ephasini mazombe,babuthene eentulweni zethu zombuso e-Union Buildings eTshwane ngeLanga leKululeko, ukugidingwa kweminyaka elitjhumi yekululekwethu, begodu bazibandakanya ekwethulweni kwakaMongameli weRiphabliki, loyo owabe akhethwe yiPalamende yethu, ngokuhlonipha isifiso sabantu sentando yenengi esatjengiswa nakuyiwa emakhethweni ka-2004.
Kilowomnyanya sathi kancazana:

"kube sikhathi esinengi lapha inarhekhethu ngaphakathi kwayo beyiphethe begodu ijamele lokho okumbi nokunyenyisako emphakathini...
" Kwabe kuyindawo lapha ukubelethwa unzimaÂ  bekuba kuthola isijeziso sobuphilo boke. Bekuyindawo lapha ukubelethwa umhlophe kwabe kukuthwala umthwalo wokwesaba nokukwata okufihlekileko...

" Kwabe kuyindawo lapha ukungathabi, umnuko womtlhago, isoritjhi evulekileko, umnuko obolileko, amawoma wabantu abangakathabi, iinthombe ezingapheliko zejamo lenarha eliphoswe kumbi eensileni ezitjhiyiweko, okuthathwa njengento efaneleko ukuqinisa ubuhle belinye iphasi leentrada ezihlwengekileko, nemida yesikhuni, namathuthumbo athuthumbileko etjanini obusatlhurhako obuhlaza obubhinako, neenyoni nezindlu ezihle ezingaba ngezekosi namakhosikazi weenkosi begoduÂ  nombhinoÂ  weenthandaniÂ  kanye nethando.

" Bekuyindawo leyo ukuhlala kwezinye iindawo bekukubangela bona ube yinyamana kakatsu nanyana ukungafuni wena ukobana ubone abanye njengeenyamazana, abomakhelwana abanesiqiniseko abazange kodwana baba bongazimbi bokusela utjwala nokutzirimezekaÂ  ngeendakamizwaÂ  obekuba ngunobangela wokumorosa ipilo, egade bazi bona ipilwabo beyingeze yavuka iyihle ngaphandle kokubulawa eendaweni zabo begodu bagagadlhelwe begodu balwa nezipi ezibuhlungu ngaphandle kwesizathu.
" Bekuyindawo lapha ukuhlala kwabanye abomakhelwani bekukuthabela ukuvikeleka nokuphepha ngombana ukuphepha kwabe kuvikelwa ngamaboda amakhulu, ngeemfensi zegezi, ngokugadwa yizinja, ngokugadwa mapholisa namasotja ebekalindele ukuvikela labo egade kuziinkhulu zethu, ngeengidi neentankaÂ  nesiphaphamtjhini esabe sizakubulala labo ebebazama ukuthikameza ukuthula eenkhulwini...

" Sibuthene lapha namhlanjesi, ngelanga leKululeko, ngombanaÂ  ngesikhathi, abantu bethu, kanye neengidi zabantu ephasini mazombe, abamakhomreyidi wethu esibambisene nawo begodu labo iintatanyiswa zethu ngokuhlukana kwazo ezibajameleko, bathatha isiqunto esithi- akuphele koke lokho!..." njenganje sikhuthazeka khuluÂ  ukobana amaKhetho Zombelele wethu weemvekana ezidlulileko aqinisekise ukuzinikela kwabantu bethu boke, kungakhethwa ubutjhaba, ibala kanye nobuhlanga,ukusebenza ngokubambisana ukwakha iSewula Afrika ehlathululwa libhudango elifanako...
"Ayikho imiraro emikhulu yezehlalakuhle okufanele siyirarululeÂ  ekghona isisombululo esingaphandle kwendabaÂ  yokwakhiwa kwemisebenzi nokuphungula nokususa umtlhago. Lokhu kukhambisana nakho koke, ukusukela ekwenzeni ngcono amaphilo wabantu bethu, ukuya ekwehliseni amazinga wobulelesi, kukhutjhulwe amazinga welitheresi neembalo, nokuvula iminyango yokufunda nesiko lokufunda kibo boke abantu...

" SithembisaÂ  zoke iinkutani neenkutanikazi ezazinikelako zazinikelela ikululekwethu, begodu nawe, abangani bethu ababuya emagumbini amane wephasi, ukobana angeze sakghaphela ithemba enilibeke kithi nasisiza nasinikela ukukghoneka kokutjhugulula iSewula AfrikaÂ  ukobana ibe mbuso wenengi,onokuthula, onganabandlululo, ongabandlululi ngobu lili nokobana ibe yinarha enepumeleleo, ezibophelele ebhudangweni elihle lokubambana kwabantu.
" Umsebenzi wokwakha iSewula Afrika leyo sewuthomile. Umsebenzi lowo uzakuragela phambili eDekhedini yesiBili yeKululekwethu."

Iminyaka ematjhumi amahlanu ngaphambilini, njengombana bazilungiselela ukubamba uMhlangano waBantu, owamukela iTjhatha yeKululeko, abalwelikululeko bamhlokho bathi, " Asikhulumeni sisoke-Abantu namakhuwa, amaNdiya namaKhaladi... soke abantu beSewula Afrika... Asikhulumeni soke ngelizwi linye ngekululeko.Begodu nangethabo elingeza ebantwini bembaji nabengubo lokha nabahlala enarheni ekhululekileko".Namhlanjesi kufanele sivuselele ithemba lethu, ukobana sikhulume soke ngekululeko, sisebenze ngokubambisanaÂ  ukubona ithabo labo boke labo okumele beze nekululeko, ukusebenza ngokubambisanaÂ  ukobana sakhe iSewula Afrika ehlathululwa ngebhudango linye, ukobana sisoke ngezenzo sithi-kwanele ngakho koke okwenza inarhekhethu imumathe ngaphakathi kwayo begodu ijamele khulukhulu izinto ezimbi nezihlabisa amahloni emphakathini wabantu!

Kufanele siragele phambili nokuziphendulela ngalowo mbonoÂ  esakhuluma ngawo njengombuso ophetheko lokha nawuthoma i-ofisi lawo, sitjheje ngokuzeleko bona " namunye wemiraro emikhulu okufanele siwurarulule uyakghona ukuba nesisombululo ngaphandle kwendawo yokwakha amathuba wemisebenzi nokuphungulaÂ  kanye nokuqeda umtlhago", yeke nokobanaÂ  " ukulwa nokuqeda umtlhagoÂ  kwenziwe begodu kuzokuragela phambili nokuba yingcenye ephakathi yomzamo welizwe loke ukwakha iSewula Afrika etja".

Ukuziphendulela ekuqakatheni kokutjhinga phambili msinya ngendlela esingakghona ngayo ukwakha iSewula Afrika ehlathululwa ngebhudango elifanako, umbuswethu uzibophelele ngokwawo,ukobana usebenze nawo woke amaSewula Afrika, ukuthoma amahlelo azeleko ahlosiweko:
* ukukhuphula izinga lokusisa iimali emNothweni wokuThoma;
* ukwehlisa iindleko zokwenza ibhizinisi enarhenethu;
* ukuthuthukisa ukuthuthuka kwephiko lebhizinisi encani nephakathi;
* ukwenzaÂ  msinya ikambiso yokuthuthukisa amakghono;
* ukwenza ngcono umsebenzethu wepahla eenarheni zangaphandle ,ngokutjhejaÂ  imisebenzi neempahla ezenziweko ;
* ukwengeza eendlekweni ezimayelana nerhubhululo lesayensi nokuthuthuka ;
* ukwenza amahlelo angeneleleko ukuziphendulela kilezo nsalela zomNotho wesiBili;
* ukwenza amahlelo ukuqinisekisaÂ  isisekelo esinabileko sokuthuthukisa ukobana abantu abanzima bazuze emnothweni ;
* ukuragela phambili namahlelo wokwakha ivikeleko emphakathini ukuhlangabezana neminqopho yokuphungula umtlhago;
* ukunabisa ukobana abantu bangenelele emisebenzini efana nokuthola amanzi, igezi nehlwengiso;
* ukwenza ngcono zamaphilo esitjhabeni sokana;
* ukwakha ngamandla amahlelo wezindlu;
* ukwenza amagadango angezelelweko ukuvula khudlwana iminyango yokufunda anamasiko;
*ukwenza ngcono ukuphepha nevikeleko kizo zoke izakhamuzi nemiphakathi;
* ukuqinisekisa bona iphiko lemisebenzi yomphakathi likhulula iimbopho zayoÂ  njengomdlali osebujameni obumbi ekuthuthukeni, ekwakheni nekuthuthukiseni inarhethu;
* ukwenza msinya ikambiso yokuvuselelwa kwekhonthinedi ye-Afrika; nalokhu
* khudlwana kunikelwe esisombululweni semibuzo emikhulu abantu ephasiniÂ  abaqalene nayo.
Mma uNomlomo noSihlalo;
Ngithabe khulu ukobana ngibike lokho mayelana nesibopho ngasinye umbuso usasebenza ngamandla ukuqinisekisa bona iminqopho yesiTjhaba kuyahlangabezwana nayo.
Ku-avareji yamaphesende angaloluhlobo 4,5%,Â  inani lokukhula komnothwethu eminyakeni emibili nesiquntu edlulileko beliphezulu khulu soloko sathola idemokhrasethu ngomnyaka ka-1994.Ukusisa imali emnothweni, maphiko womabili langasese nelomphakathiÂ  bekusoloko kukhuphukaÂ  pheze ngamaphesende ali-11%,Â  bese iindleko ze-infrastraktjha zombelele zephiko lomphakathi zingezeke nge-avareji yonyakaÂ  yamaphesende ali-15,8%. Namhlanjesi,ukusisa imali okungatjhugulukiko njengamaphesendeÂ  wenani loke lomKhiqizo weKhaya-pheze ukumaphesende ali-18,4%- ungophezulu tle soloko kwangomnyaka ka-1991.
Inani labantu abaqatjhwako soloko belikhuphuka pheze ngesiquntu sesigidiÂ  ngonyaka eminyakeni emithathu edlulileko.
Sibone iragelo phambili elihle ekuthuthukeni kwabantu abaNzima emnothweni. UkusukelaÂ  ekubeni banikazi bamaphesende adlula kwamathathu weemakethe zeemali ze-JSE ngomnyaka ka-2004, lokhu kungezekileÂ  pheze kufike emaphesendeni ama-5%; begodu nenani labantu abaNzima eenkhundleni zokuphatha likhule ukusukela kumaphesende ama-24% ukuya kwama-27%. Nanyana kunjalo kufanele sihlale sitjhejile ukuthi amanani la akakarisi asesephasi khulu.
Ukutjhinga phambili kumnotho kube neenselela ezinengiÂ  kithi soke. Ukungezeka khulu nagokuragela phambili kwabantu abathengako kutjengisa ukuthuthuka okuhle kumazinga wepumelelo ngehlangothini lomnotho kibo boke abantu; ne-infrastraktjha ekulu yamaphrojekti esiwenzako afuna iminikelo eminengi yezinto ezithuthwako nemitjhini.
Kodwana ukulingana kwerhwebo lethu neenarha ezinye zangaphandle kutjengisa bona asikaphumeleli ekwakheni ikghono lokukhiqiza umthengi neempahla zemali lezo inarhethu ezifunako. Nalokha iinkolodo zezindlu zikhule khudlwana ngenani elifanako nelokukhula kwengeniso-mali, indaba yokobana amaSewula Afrika onga kancani kutjho bona kufanele seyeme ekongeni okubuya kwezinye iintjhaba. Ukuragela phambili kokutekateka kwemalethu azange kuthembeke kuhle mayelana nama-indastrethu wokuthumela kwezinye iinarha

Eminyakeni emithathu edlulileko, umnothoÂ  wakhe amathuba wemisebenzi asigidi nesiquntu. Kuyakhuthaza bona ngomnyaka kaMatjhi 2005 ukuya kuMatjhi 2006 kwaphela,emathubeni wemisebenzi azii-300 000 abe khona bekasephikweni elisemthethweni ngaphandle kwezokulima, ezijamele inani lokuthuthuka lipheze libe maphesende ama-4%.

Ingcenye encani yalokhu mathuba wemisebenzi yasafuthi akhiwaÂ  ngokweHlelo eliNabisiweko lemiSebenzi yomPhakathi. Kodwana akunambuzo wokobana ihlelweli litjhingiswe hlangothi linyeÂ  phezulu khulu. Akukho godu umbuzo wokobana singenza ngcono khuluÂ  ukwakha amathuba wemisebenzi yabantu abazisebenzako ngokwamabhizinisi amancani namakhulu. Nakuqalwa bona inengi labantu abangasebenziko babantu abatjha, singenza ngconoÂ  khulu ngeenthikamezo okufana nemiSebenzi yebantu abaTjha eliZweni nokuthuthukiswa kwabosomabhizinisi abancani.

Kukuzikhakhazisa kwaphela, ukobana ngokukhambisanana nokuzibophelela kwethu ekwakheni umphakathi otlhogomelako, soloko kwangomnyaka ka-2004 senze ngcono ukunikelwa kwemisebenzi nezinye izinto zemirholo yezehlalakuhle. Lokha abazuzi beemali zesondlo nabafika eengidini ezibu-8 ngomnyaka ka-2004, namhlanjesi iingidi ezili-11 zabantu beSewula Afrika abatlhagako sebazitholile iimalezi zesondlo. Kuyakhuthaza bona amanani wokukhuphuka kwalabo abatholako, esikhathini sanje bekukghona ukulawuleka , njengombana amahlelo bekafika ekuphelelweni sikhathi. Lokhu kuzakuqinisekisa ukobana athathe isikhathi nomsebenzi wemithombo eminengi yombuso ukunikela imisebenzi yomnotho ukwakha imisebenzi eminengi namathuba wamabhizinisi.

Ihlelo lezindlu seliboneÂ  pheze amasabsidi amatjha azii-300 000 anikelweko eminyakeni emibili edlulileko. Yeke, njengombana sizama ukwenza ngcono ikhwalithi nokuthuthukisa amaplani walabo abakhuthwe mahlelo wephiko langasese nelomphakathi akhona njenganje, ibelo lokuwakhupha libe buthaka khulu kunangendlela ebesilindele ngayo. Kufanele kube khona esikwenzako ukuze sitjhugulule ubujamobu.Njengombana amalunga ahloniphekileko asazi,Â  eminyakeni embalwa edlulileko sithuthukise begodu sathoma ukufaka amahlelo ahlukeneko anqophe ekwenzeni ngcono iinthuthi zabakhweli. Lokhu kufaka hlangana ihlelo lokutjhugulula amateksi nemizamo yamaphrovinsi efana nesitimela i- Moloto Rail Corridor eMpumalanga hlangana nalapha umsebenzi omkhulu uthome khona, iKlipfontein Corridor eCape Town nephrojekti yeGautrainÂ  nokuhlangana kwayoÂ  nekambiso yeenthuthi yomphakathi woke.

Lokhu kanye neminye imizamo kubumba ingcenye yeqhingaÂ  leenthuthi elifaka koke, lihlanganise kokubili indlela nesiporo. SizakutjhejaÂ  ukuthonywa msinya kwamahlelo la ukwenza ngcono ikhwalithi yepilo khulukhulu yabantu abasebenzako.
Ukuthola igezi, amanzi nehlwengiso kube ngcono. Ngomnyaka ka-2005,iSewula Afrika seyizuzeÂ  iHloso yokuThuthukisa iMillennium ngokunikelwa isisekelo samanzi, nokuba ngcono kokuwathola ukusukela kumaphesende ama-54% ngomnyaka ka-1994 ukuya kumaphesende ama-83% ngomnyaka ka-2006. ngokutjho kwehlelo lokuThuthukisa eUnited Nations (UNDP), iSewula Afrika ingenye yeenarha kilezo eziyimbijanaÂ  ezisebenzisa kancani ebhajedeni yezeenkhali kunemanzini nehlwengiso. Ngamagama we-UNDP uMbiko ka-2006Â  wokuThuthukisa abaNtu:
"... ISewula Afrika itjengise bona amalungelo wobuntu emanzini athathwa njengepengu yokuthuthukisa nesiyeleliso kumgomo... amalungelo amayelana nokutjhugulula amanzi enze bona kukghoneke ukungezeka ukutholakala kwawo nokuhlula izinto ezimayelana nokungalingani ngokombalaokwasukela ku-aparteyidi, kancazana ngokutholakala kwamalungelo". (pp62/63)

Kufanele nakanjani sithabele inzuzo ekulu le. Kodwana kuliqiniso bona iingidigidi zabantu ababu-8 nanje abanawo amanzi wokusela. Inengi labo alinagezi nehlwengiso. SiyazikhakhazisaÂ  ngokuthi ngaphambi konyaka owodwa, sikghonile ukuphungula ukuliyeka ekususeni ikambiso yamabhakede eendaweni ezakhiweko pheze ngesiquntu. Njenganje sisebujameni bokuqeda ikambiso eyehlisa isithunzi sabantu kileziindawo ngaphambi kokuphela konyakaÂ  lo.

Sizakuragela phambili nokuqalana neenselelezi ukobana sisuse koke okumbiÂ  nokunyenyisako enarhenethu ukuze soke sikghone ukukhuluma ngekululeko kanye nethabo eliza nokukhululeka.Isihlahlubo sezefundo nokuthola amakghono sitjengisa ukuba ngconoÂ  kweendawo eziphezulu ngomnyaka ka-2004, kodwana kukhamba kabuthaka. Lokhu kufaka namazinga welitheresi, ukutlolisa eenkolweni namanani wokuzibandakanya kwamaziko wefundo ephakemeko. Amanani ehla enyuka wemiphumela yebanga letjhumi ayatjengisa bona kunengi okusafanele kwenziweÂ  ukunzinzisa ikambiso nokuqinisekisa ukuba ngcono tle. Nanyana kunjalo, inani labafundi bebanga letjhumi abaphumelela iimfundo zeembalo ngeZinga eliPhezulu lingcono kancani kunomnyaka ka-1995. Siragela phambili nokutjengisa ukubhalelwa ekwenzeni ihlelo lesiSekelo seFundo yabantu abaDala

Lokha ihlelo lokubuyisela abantu iindawo nalenze bona kube khona iindawo ezinengiÂ  zokuhlala esikhathini sanje, kusafanele godu sense imizamo khudlwana ukuqalana nemilandu esaseleko, inengi layo ebudisi khulu. Ngakwelinye ihlangothi , akukho okunengi okwenziweko mayelana nokwabela abantu indawo. Sizakubuyekeza kuhle izinto eziziinliyo ukuze ihlelweli lenziwe msinya.

Woke amahlelo la womnotho nawezehlalakuhle abumba ingcenye yamaqhingethu ukwehlisa nokuqeda umtlhago osaragela phambili nokutshwenya inengi labantu bethu. Umsebenzi owenziweko ngonyaka ophelileko,owenziwe bomma ngokwe- South African Women in Dialogue basebenzisana neminyango ehlukeneko yombuso, kufakwe hlangana ukuvakatjhela eendaweni ezifana neTunisia neChile lapha iragelo phambili elinengi esele lenziwe khona ekutjhejeni umtlhago, lokhu kutjengisa imitjhapho eenkambisweni zethu kilokhu. Ngokwelemuko labajamelaba kutjhatjhalzi bona hlangana nezinye izintoÂ  kufanele:
* Sihlathulule kuhle iindawo zomtlhago enarhenethu;
* Sithuthukise idathabheyizi efaneleko yabantu abahlala eendaweni ezitlhagako;
* Siqale bese sizama ukuletha isizo elifaneleko elingasizaÂ  izindlwezi;
*Sitjheje iragelo phambili kilezi zindlu njengombana amahlelo azama ukuba siza ukobana baphume emtlhagweni;
* Ngalokhu, akutjhejwe boke abantu abatlhagako, khulukhuluÂ  inengi labomma abathintekako;
* Kuhlanganiswe begodu kuhlelwe woke amahlelo angakhambnisani nomtlhago ukusebenzisa ngamandlaÂ  nokubalekela ukumorosaÂ  nokubuyelela; begodu,
* Kurhatjiswe ibandulo labaSebenzi bezeHlalakuhle bemiNdeni kumazinga wamaphrofetjhinali nakumazingaÂ  wama-okzilariÂ  ukuqinisekisaÂ  bona imizi ekhethiweko isekelwa kuhle begodu itjhejwa kuhle .
Lokhu kuzakuqinisekisa ukuhleleka kokuhlangana kwabatholi besizo lezehlalakuhle emisebenzini kamasipala namathuba wemisebenzi, eragela phambili nokutjheja umsebenzi ukuqinisekisa bona inengi labantu bethu liyasizeka ngesizo elilithola emalini yezondlo bese bangena imaraga yemisebenzi. Njenganje, sizakuragela phambili nokuhlola imizamo emitjha ezakwenza ngcono khudlwanaÂ  umrholo womphakathi.

Ubudisi bokungenelela kilezi zehlalakuhle kufanele kwenziwe ngokubambisanaÂ  hlangana namaSewula Afrika ukwenza ngcono ukubumbana komphakathi.Kilonyaka wokugidinga ama-60 we- Doctors Pact yabadosiphambili bemiphakathi yama-Afrika namaNdiya (U-AB Xuma,u- GM Naicker no Yusuf Dadoo),ukugidinga iminyaka ema-30 yokubulawa kwakaSteve Biko nokugidinga iminyaka ema-20 wevakatjho leDakar elenziwa bosolwazi bamaBhuru ukuhlangana ne-ANC, indaba yokuhlukana kobutjhaba bethu nokuthinteka kwethu soke ukobana sibabantu beSewula Afrika kudinga bona kuphenywe hlangana nemiphakathi, ngendlela engeza ukubumbana kwethu njengesitjhaba. Ukuragela phambili, , kilokugidinga kweminyaka ema-30 wokuvalwa kwamaphephandaba i-The World ne-The Weekend World, sikatelelekile ukobana sibuze umbuzo - ingabe soke sikghonile ukwenza imisebenzethu ngaphakathi ekwakheni ukuzwana emiphakathini nokuthuthukisa umbono wokubumbana, ukusekela ukunamathela okwenza isitjhaba sethu sibumbane!

Ngamanye amagama,amagadango afunekako ukwenza ngcono ukubambana komphakathi angeze kwenziwa mbuso kwaphela.Kufanele sisoke njengamaSewula AfrikaÂ  sikhulume ngekululeko ngendlela esiyifune ngayo nangendlela itjhabalala ngayo ngendlela esiyiphatha ngayo, begodu sisebenze ukuzuza ithabo eliza nayo.
Mma uNomlomo noSihlalo; Nginethemba lokobana soke sizakuvumelana ngokuthi ukusebenza ngokubambisana ukobana sizuze ithabo elibuya ekululekweni kuyafana poro neselela yokuqalana nobulelesi. EphepheniÂ  langonyaka ka-1994 i-RDP

White PaperÂ  sathi:
" Ukuthuthukisa ukuthula nokuphepha kuzakufaka hlangana boke abantu. Kuzakwakha kibo begodu kunabise isifiso sesitjhaba esimayelana nokuthula bese kuliwe nezipi ezidlangileko imiphakathi eqalene nazo... ngokutjheja khudlwana iindlela ezihlukeneko zezipi lezo abomma abazithola bahlangabezana nazo...
" Ukuthula nokunzinza kwezepolotiki nakho godu kuphakathi kwemizamo yombusoÂ  yokwakha nokwenza ibhodulukoÂ  likhuthaze ukusisa iimali... Iinqunto zizakuthathwa ukuqeda ukungalawuleki, ukukhukhuthisa iindakamizwa, ukuba neengidi, ubulelesi begodu khulukhulu ukutlhoriswa kwabomma nabantwana."

Nakanjani, angeze sasula lokho okumbi nokunyenyisako bese senza sengathi kunethabo eliza nekululeko lokha imiphakathi nayihlala ithukiwe, ivalalake ngaphakathi kwamaboda neemfensi ezinamahlabahlaba, ihlala inevalo eendlini zayo, eentradeni begodu neendleleni zethu,ibhalelwa kuthabela indawo yesitjhaba ngokukhululeka. Kutjho khona bona kufanele siragele phambili siqinise khudlwana ipi yokulwa nobulelesi.

Lokha nasele senze ngcono silidlulile inani egade siliqalile le-152 000 zeemphathiswa zamapholisa eziqatjhwe emSebenzini wamaPholisa eSewula Afrika, begodu lokha nasenze ngcono ihlelo lokubandula, siyabona ukuthi amandla walokhuÂ  akakabi phezulu kuhle kibo boke abantu ukobana bazizwe baphephile begodu bavikelekile. Lokha nasele sehlise iingamekoÂ  zobulelesi bokuthathelwa izinto, inani lokwehla ngonyakaÂ  mayelana nemikhakha efana nokudlelezela, ukusahlela nokubulalaÂ  kusese ngaphasi kwamaphesende ahlangana nali-7 ukuya kwali-10% esiwaqalileko. Ukutlhoriswa kwabomma nabantwana kuragela phambili ngezinga elingamukelekiko.

Ukukhula kwezehlakalo zobulelesi obuthileko lokha nagade abasebenzi bezokuphepha babhenyogile bekufanele kulethe umlayezo lo kithi soke bona i-indastri yezokuphephaÂ  angeze yaphathwa lula njengeendaba zangasese zephiko langasese. Kutjhatjhalazi bona iinkambiso zokulawulaÂ  esinazo azikeneli. Lokhu kwenzeka neendabeni ezifana namazinga wemirholo, iinkambisoÂ  zokukhetha abasebenzi, ukugandelelaÂ  imihlahlandlela yabasebenzi eemvenini ezithwala imali, nokhunye.
Lokhu kuyindaba okuzomele siyibuyekezeÂ  kilonyaka, ukuze ukwengezelelaÂ  ukwenza ngcono imisebenzi yamapholisa, sisoke sine-indastri yangasese yezokuphepha sakha ibhoduluko lapha ukuphepha okulindelekileko emphakathini, lapha imithombo emikhulu ikhamba, koke lokhu kuhlangabezanwa nakho.

Sizakuragela phambili nokufaka umfutho ekwenzeni ngcono ukusebenza kwamakhotho wethu, ukwengeza inani lokwehliswa kokupakelana kwemilandu. Begodu sizakuqinisekisa iinqunto zokungezelela i-infastraktjha yemiSebenzi yezoBulungiswa, ukwenza ngcono ukuphathwa kweLawulo lemiKhawulo kanye nokufika kwabantu abafuduke kwezinye iinarha nemisebenzi yemitlolo, hlangana nokhunyeÂ  iyenziwa.Inengi lokuphela amandla ekwenzeni ngcono imisebenzi ebantwini eyenziwa ngengcenye ukusukela emandleni angakaneli neenkambisoÂ  ukutjheja ukwenziwa. Ngalokho, esikhathini esiya ku-2009, indaba yehlangano namandla wombuso azakuhlala asekuthomeni kwe-ajenda yethu.

Esele kuvelile, hlangana nokhunye, njengento yendawo ebudisiÂ  mayelana namaqhingaÂ  wokungena phakathi ngilokho okutjhiwo yibandulo elitholwa ziinsebenzi zomphakathi eenhlanganweni ezihlukeneko kanye nendima edlalwa yi-SA Management Development Institute (SAMDI) kuhlekuhle okumele ibe mnikeli wemisebenzi omkhulu kufakwe hlangana nekambiso yokwamukela abasebenzi boke bomphakathi.

Amazinga wokukhambisana hlangana neminyango, ngokuhlobana nomsebenzi womphakathi nomthetho wokuphatha zeemali, kuhlanganisiwe ngandledlana thile. Kutjhatjhalazi bona lokhu angeze kwavunyelwa ukobana kuragele phambili, nalokhaÂ  sitjheja tleÂ  ukutjheja kuhle bona iindingo zoku-editha kumazinga welizwe loke namaphrovinsi seziqine khulu. Lapha, isibawo sekambiso yesivumelwano sokusebenza kuhlekuhle emayelana nokuphatha phezulu ibudisi. Amahlelo wokwenza ngcono amandla wekambiso karhulumendeÂ  wendawethu aragela phambili msinya. Msinyazana ngemva kwenyanga kaMatjhi 2006 amakhetho karhulumende wendawo, amahlelo wokwamukela enziwa, kwatjhejwa nokobana amaphesende ama-62% wabomeyaÂ  batjha.

Okufanele kuyelelwe, kukuthi kileli nengi labomasipala, imisebenzi eminengi iyasala, nanyana ikhona eenkhundleni eziphezulu zokuphatha namaphrofetjheni. Isibonelo, ngenyanga kaSeptemba ngonyaka odlulileko, amaphesende ama-27% wabomasipala bebanganabo abaphathi ; ePhrovensini yeNorthwest, izinga leenkhala zomsebenzi kumazinga wokuphatha aphezulu, bezingaphezulu kwamaphesende ama-50%; bese eMpumalangaÂ  liphesende li-1% kwaphela labaphathi abaphezulu elikhambisene nesiVumelwano esiQakathekileko sokuSebenza.

Siragela phambili nokuziphendulela kileziinsalela begodu sizakwenza yoke imisebenzi efaneleko, sibikelwa yi-Ajendethu yamaQhinga kaRhulumende wenDawo yemiNyaka emiHlanu , okufaka hlangana ukufaka isandla kusizwe abomasipala basizwe mimakhiwo yelizwe loke neyephrovinsi, ukuthunyelwa kwabasebenzi abanekghono kufakwe hlangana amaphrofetjhinali abuya emphakathini azinikelako, nokwengeza amakomidi wamaWadi ngamaphesende ama-80% njenganje selahlonywe kiyo yoke inarha.

Ihlelo lokubeka kuhle iintlabagelo zokutlama kiyo yoke imikhakha yombuso (okutjho bona, mitlamoÂ  nasi -the National Spatial Development Perspective, Provincial Growth and Development Strategies and Integrated Development Plans) iragela phambili, namaphrojekti azanywako mayelana nokuphelela kokuhlaliswa kuhle okwenziwa kumadistrigiÂ  wethu ali-13Â  namametro. Amaphrojekti la azanywako kufanele aphele ekupheleni konyaka lo. KukuzikhakhazisaÂ  ngokutloliweko bona amadistrigi namametro angaphezulu kwesiquntu akhe abamba imihlanganwayo yokwAkha nokuThuthukisa, bese okuseleko kuqale ukuqedelela ikambiso leÂ  ekupheleni kwenyanga kaFebruwari. Lokhu kuzakubeka isendlalelo setjhebiswano hlangana nabo boke abalingani bomphakathi ekwenzeni msinyaÂ  ukuthuthuka komnotho wendawo.


Malunga ahloniphekileko;

Ngithanda ukuthatha ithubeli ukobanaÂ  ngiveze ukuthaba kwami kuSekela lakaMongameli uPhumzile Mlambo-Ngcuka ngobudosiphambili obukhuthazako abunikelekoÂ  ngokwenzaÂ  umZamo wokuRhabisa nokwAbelana ngeTuthuko(I-AsgiSA), ukusebenza naboNgqongqotjhe kanye naboNdunakulu abajamele isiPani sokuSebenza, khulukhulu kutjhejwe iindaba eziqakathekileko okufanele zenziwe ukuqinisekisa amanani aphezulu wokusisa imali ukuginywa- komsebenzi, kanye neendaba eziphathelene nokuthuthikisa amakghono nendlela ehle yekambiso yombuso. Sithokozela khuluÂ  umnikelo wawo woke amalunga wesiGungu nabaphathi bethu bemisebenzi yomphakathi, kiyo yoke imikhakha emithathu yombuso, ekudoseni ikambiso le begodu nokwenza amahlelo wombuso woke. Lokhu kuphakathi kwemizamethu ukususa lokho okumbi nokunyenyisako emphakathinethu ukuze sikghone ukukhuluma ngekululeko kanye nethabo eliza nokukhululeka.

Ngalokhu, ukuze kuragelwe phambili khulu nokwenziwa kwe-AsgiSA,Â  ngaphezukwakho koke amahlelo weminyaka eminengi eyamenyezelwa eminyakeni eqeda ukudlula, kilonyaka urhulumende uzakwenza lokhu:
* uzakuqedelela irherho lokubuyekeza ilemuko lenarhaÂ  ekukhulumisaneniÂ  hlangana neentjengisi ezikulu zomnotho njengeNani lokuTjintja, ukuphakama kwentengo namanani wenzuzo, ukuze kubekwe iindlela ezizakukghonakalisa ukuthuthuka kwama-indastri ekhiqiza okurhabekako kikho kokubili mayelana namamakethe wekhaya nathumela eenarheni zangaphandle, begodu nokuba nekghono lokuthatha inengi labasebenziÂ  abanamakghono asisekelo;
*Ngokukhambisana nomGomo weHlelo leliZwe loke weBhizinisiÂ  osele uphelile; sizakwenza lokhu:

Sizakuqinisa ukwenziwa kweendlela zemikhuba ehleliweko ukukghonakalisa ukusisa iimali ekambisweni yeBhizinisiÂ  yokusa imisebenzi ngaphandle , ukuvakatjha ama-oli akabili namakhemikhali, nokuqedelela amahlelo akhona mayelana namahlathi nephepha, izambatho nepahla elukwako, iinsimbi nobunjiniyera;sizakuthuthukisa iqhinga elifaka koke ukukhetha ukuhlangana okuqakathekileko eemayinini nokuzuza kumaminerali, zokulima, nekambiso ye-agro, iphiko lepahla emhlophe, ama-indastri anekghono, umphakathi nemisebenzi yezehlalakuhle namakhemisi. Lokhu kufanele kufake hlangana indlela yokuzibophelela ukungeza amandla wenarhethu wokukhiqiza iimpahla zemali. Mayelana nokuzuza kumaminerali njengesibonelo, sizakuhlela i- State Diamond Trader ezakuthenga amaphesende ali-10% wamadayimani kubakhiqizi bendawo bese iwathengisela abasiki bakileyo ndawo nabakhiqizi. Siyathaba bona iDebeers ivumile ukusisiza simahla ngokuphatha, ngamakghono wezetheknikhali begodu nokunikela ipahla isikhathi esingangeminyaka emithathu;

Ukuthuthukisa amahlelo ukukghonakalisa imikhakha yokusisa iimali esebhandeni elithumelako mayelana namahlelo wetuthuko, kufakwe hlangana iimpahla eziyimali ku-ICT, iinthuthi namandla(i-eneji) : mayelana namandla:Â  sizakwenzaÂ  godu msinyaÂ  umsebenzethu ukuqinisekisa ukuyama ekungenisweni kwamandla wenyutla, irhasi yemvelo nezinye iindlelaÂ  zemithombo evuselelwako ye-eneji. Mayelana nezokuThintana, kuyangithabisaÂ  ukumemezelaÂ  bona umNyango wezokuThintanaÂ  kanye namakhamphani wabomaliledinini kanye ne-Telkom baqedelela amaplaniÂ  wokutjheja amanani wokulisa ukubetha imitato kilonyaka ukuze boke abathengi bazuze.Â  Ukwengeza, iTelkom izakusebenzisa inani eliphasi elikhethekileko mayelana nokufakaÂ  inani lelwaziÂ  elingathunyelwa ku-inthanede eenarheni zombeleleÂ  kumasentha wokudosela imitato ali-10 athuthukileko ngayinyeÂ  iqatjhe abantu abayi-1000, njengengcenye yomzamo wokungeza iphiko le-BPO. Amasentha la azakuhlonywa eendaweni ezikhethwe ngurhulumende. Inani elikhethekileko lizakumadaniswa nalelo bunqopha nalezo zemisebenzi namandla qobe yinyanga enikelwa kwenye yeenarha engamadaniswa.

* Sizakuthatha godu namagadango ahlukeneko ukwenza ngcono iphaliswano emnothweni, hlangana nokhunyeÂ  ukwehlisa iindleko zokwenza ibhizinisi nokuthuthukisa ukusisa imali, kufakwe hlanganaÂ  ukungeniswa kwekambiso yomLawuli wokuHlola amaNdla (I-RIA), ukuthuthukisa amandla amsinya wesayensi yokukghona ukuthumelaÂ  ukuthintana okuhlukeneko ngasikhathi sinyeÂ  elizweni loke neenarheni zombelele, ukuqedelela iplani yokwenza ngcono amandla wabasebenzisi besiporo nemikhumbi, ukunabisa ukusebenza kuhle kweemphathimandla zephaliswano lethu.

Iragelo phambili esilenzileko mayelana nokuhlelwa ngobutjha kweFundo eRagela Phambili namaKholitjhi aBandulako (I-FET)Â  yakhe ukukghoneka kithi khulu ukobana sengeze inani elikhona labasebenzi ngemitjhini (artisans). Ukuthoma kilonyaka, imithombo izakuhlelwaÂ  ukunikela isizo leemali kilabo ababandulwako abalidingako, labo abangenaÂ  kileziinhlangano. Khonokho , msinyazana sizakurarululaÂ  indaba yeembophoÂ  phakathi kwemikhakha yelizwe loke neyephrovinsi ekuphatheni ikambiso ye-FET. Siyathemba bona imizamethu yokuthuthukisaÂ  indawo le yamathubaÂ  izakusiza ithumele umlayezo khulukhulu ebantwini bethu abatjha, ukobana amakghono wama-artisan awekho khulu mayelana nokuthuthukisa umnotho njengamanye amazingaÂ  weziqu.Â Â 

Ngemva kokuhlangana khudlwana phakathi kwakarhulumende nabadosi-phambili bethu bamayunivesithi, sekufikelelwe esivumelwaneni neenqunto ezithethweko mayelana neentlabagelo ezifunekako ukuqinisekisa bona amakghono atjhodako ayatholakala.Ngalokhu, sithanda ukukwakwazelela indima edlalwe yi- Joint Initiative on Skills Acquisition (JIPSA), elethaÂ  ihlanganise urhulumende, ibhizinisi, umsebenzi, iinhlangano ezibandulako nezinye.

Njengombana amalunga ahloniphekileko azi, singeze khudlwana inani leenkolo ezingabhadali imali yesikolo.
Ekwenzeni i-infrastraktjha le namanye amahlelo sizakwaziswa ngokuzibophelela kwethu ukuqinisekisa bona ibhegere yeFIFA yePhasi kuba ngehle komhlolo. Sithanda ukuthokozisa iKomidi yeNdawo eHlelako (I-LOC) nabanye ababambisene naboÂ  ngomsebenzi omuhle abawenzako.

Kuyabonakala, ukuze siqiniseke bona woke amaSewula Afrika athabela ithabo eliza nomnotho okhulako, lokhu nezinye iinkambiso zizakudinga ukobana zikhambisane nehlelo elingeneleleko ukutjheja iinselela emNothweni wesiBili. Ngesimanga salokhu, kiwo lonyaka, hlangana nokhunye sizakwenza lokhu :
* sizakwenza okhunye godu ukwenza ngcono ukufikelela eemalini ezincani okufaka hlanganaÂ  ukufikelela esikhwameni se-Apex Fund (SAMAF) nesikhwama i- the agricultural micro-credit fund (MAFISA);
* ukuqinisekisa ukusebenza kuhle kwe-ejensi yokuThuthukisa amaBhizinisi amancani i- Small Enterprises Development Agency, i-SEDA;
*sizakwenza ikambiso yomThetho wamaKhamphani, owamukelwe ukobana umphakathiÂ  uphakamise ngokwekhabinede ngoloSithathu odlulileko, njengengcenye yamagadangoÂ  wokwehlisa iinliyo zomthetho kumabhizinisi amancani,aphakathi anamakhulu begodu nokunikela abanikazi bamatjhera abayimbijana amandla kanye nabasebenzi ;
* njengombana sesidlulile kilelo nani egade sizibekele lona le-10 000, sizakwengezelela inani labantu abatjha abazibandakanya kumiSebenzi yeliZwe loke yabantu abatjha okungasenaniÂ  nge-20 000 eminyangwenethu eli-18Â  esele ithomile ukuthuthukisa amaplani mayelana nalokhu, kutloliswe ama-30 000 wabantu abatjha abazinikelako emizameni yokuthuthukisa umphakathi, bese kuqatjhwa abantu abatjha abazi-5 000Â  njengengcenyeÂ  yehlelo lokwEngeza imiSebenzi yomPhakathi ekutjhejeni imakhiwo karhulumende
* ukuqinisa imizamoÂ  yokuhlanganisa ituthuko yabantu abatjha erherhweni lemisebenzi karhulumende, kufakwe hlangana ihlelo lokubambana kwabantu abatjha, nemizamo eragela phambili yokuhlanganisaÂ  labo abaneziqu namathuba wemisebenzi- begodu kilelihlangothi sithanda ukuthokozaÂ  amakhamphani amanengi, umphakathi nabangasese, abakhulu nabancani, abazibandakanyeÂ  ngendlela ehleÂ  khulu kilomzamo; begodu
* Ukuthoma ukulandela umThetho wamaLungelo weNarha yabo boke abantu ukuze kwenziwe ngconoÂ  kokusetjenziswa komnothoÂ  wenarha yabo boke abantu,Â  lokha khonokho kwengezwa isizo elifana nokunisela, iinsada begodu nokobana kwenziwe kubalimi abasakhasako nabalimi abanetjhebiswano.

Malunga ahloniphekileko;

Amahlelo womnothoÂ  esikhulume ngawo abumba ingcenye yendlela yokuzibophelelaÂ  okumele woke amaSewula Afrika akhambe ngayo ukuze kwehlisweÂ  amazinga womtlhago nokungalingani emiphakathinethu. Kithi akusiyo kwaphela indlela yokuqinisa ukuthi ukuphumelela kwedemokhresethu kufanele kumedwe nokobana kuzokumedwa ngamagadango wamambala esiwathathako ukwenza ngcono ikhwalithi yepilo yabantu abaqakatheke khulu emphakathinethu.Ukuze senze ngcono emahlelweni wehlalakuhle esiwenzileko eminyakeni edlulileko, kilonyaka sinqophe ukuqedelela umsebenzi esele siwuthomile ukutjhugululaÂ  ikambiswethu yezevikeleko kwezehlalakuhle ukuze imisebenzi ephelileko ingathonywa yenziwe msinya. Ingcenye ebudisana yokutjhugululokhu kuzakuba msebenzi wokulungisa umtjhapho otholakeleko embikweni ka-2002 weKomidi yokuPhenya ngeenkambiso ezifaka hlangana yoke into yeVikeleko kwezeHlalakuhle eSewula Afrika. Lokhu kutjho bona iminikelo eholwako-ekhambisana nomsebenzi wekambiso yezevikeleko kwezehlalakuhle ayikho nanyana ayithembakali ebantwini bethu abanengi abasebenzako. Umgomo oyelelisa indlela le kukuthi,Â  ngaphezulu kwesizo lezehlalakuhle elinikelwako ngokwebhajede karhulumende, kufanele sihlole ukungeniswa kwemirholo ekhambisana nokunikelwa kwekambiso yezevikeleko kwezehlalakuhle ebunjwaÂ  mgomo wokubambisana kwezehlalakuhle.

Lokhu kuzakutjho bona woke amaSewula Afrika azakuthabela ubulunga bekambiso efanako, ene-intjhorensi yezehlalakuhle ephathwa kuhle,lokha labo abarhola imali enengi bazakuragela phambili nokunikela eenkimini zangasese neze-intjhorensi. Ekubonisaneni okwenziwe norhulumende, kukhona ukuvumelana ngokuthi okuqakathekileko kilekambiso kuzakufanela bona kufake lokhu hlangana:
* ukuragela phambili kwamarhubhelo amancani afakwe ekambiswenethu yemali yezondlo namarhubhelo abhadalwaÂ  ngokwekambiso yanje yokuphatha;
* isabsidi yomrholo kilabo basebenzi abarhola imali ephasi, mhlamunye itjhingiswe kilabo abangena qangi emakethe yomsebenzi, khulukhulu abantu abatjha; begodu
* Intela yevikeleko lezehlalakuhle ukinikela imali ekongeni okusisekelo somhlalaphasi, ukuhlongakala, ukurholophala kanye namarhubhelo wokungasebenzi.
UNgqongqotjhe wezeeMali uzakukhuluma khudlwana ngendaba le lokha nakethula iKulumo yeBhajede. Okufanele sikutjheje kukuthiÂ  ukuqeda ukwenziwa kwevikeleko lezehlalakuhle, urhulumende kufanele enze ikambiso yokubonisana efaka koke hlanganaÂ  nabo boke ababambisani bezehlalakuhle ngokomuntu ayedwa begodu nangokwe-NEDLAC.
Ukwengeza, sithome godu nokuhlolaÂ  iindlelaÂ  zokufikelelaÂ  ebantwaneni abadlula iminyaka eli-14.
Ihlelo lethu ephikweni lezehlalakuhle klonyaka lizakufaka goduÂ  hlangana: * ukubhadalela ukwakha izindlu ezidla imali encani okuzakutlhogaÂ  ukhlonywa msinyazana kweKoloyi yoMnqopho oKhethekileko ukutjheja iimali, ukuzanywa komThetho wokuPhatha ukuSebenzisa iNdawo nokuqinisekisa bona lokho okuseleko kwesivumelwano esiliyeke khulu nephiko langasese mayelana nezindlu ezibiza imali encani kuyaqedelelwa;

* ukurhabisa msinya ukwenziwa kwephrojektiÂ  yokutjhugulula amateksi, ukwenziwa kwamaplani ahleliweko mayelana nabakhweli beentimela neenthuthi ezikhamba endleleni kufakwe hlangana ikambiso ye-Bus Rapid Transit System kumaMetro nokutjhugulula iMetrorail: ngalokhu, angithathe ithubeli ukobana ngigandelele ukuthi urhulumende nabahlanganyeli bethu ku-SANTACO angeze bathuselwe ukobana bangakhambisani nephrojektiÂ  yokutjhugulula amateksi, begodu omunye nomunye umzamo wokunyaza umyalo womphakathi ngokwenza iinkareko zokuzicabangela wena ngokwakho lokhu kuzakuqalanwa nakho ngendlela efaneleko;
* ukwengeza ukungenelela ekuThuthukiseni abaNtwaba abaNcaniÂ  kokubili njengengcenye yehlelo ukwenza ngcono ihlelo lefundoÂ  zombeleleÂ  begodu njengengcenyeÂ  yeHlelo lemiSebenzi engEziweko yomPhakathi;
* ukwengezelela ibanduloÂ  nomsebenzi wabonesi nabasebenzi bezehlalakuhle kanye nama-okzilari, ukwengeza inani leenhlangano zokubandula, ukwenza ngcono ikhwalithi yokubandula, nokuhlela ikambiso yeemfundo-simahla;
* ukuragela phambili nokwenza ihlelo lemirholo amaphrofetjhinali wemedikhali, nokunikela iintlabagelo ezingeziweko ukwenza ngcono khudlwanaÂ  amazinga wemirholo yabotitjhere;
* ukuqinisekisa ukwenziwa, ngaphandle kokumorosa godu isikhathi, kweendlela zokwehlisa iintengo zeenhlahla; begodu
* Ukuragela phambili komsebenzi wokutjhejaÂ  khulukhulu abonobangela abahlukeneko bokuhlongakala abangasi ngebemvelo emphakathinethu begodu namalwele wendlela esiphila ngayo, imalariya, ubuhlungu obuhlukeneko be-TB, iingozi zendlela nobulelesi bokulwa.

Ngalokho, urhulumende uyazibophelela yena ngokwakhe ekuqiniseni ijima lokulwa ne-HIV ne-AIDS nokwenza ngcono ukusetjenziswa kwazo zoke iindlelaÂ  zeenkambiso ezifaka koke ezifana nokukhandela, itlhogomelo elinikelwa ekhaya nokwelatjhwa. Sizakuqinisekisa bona amatjhebiswano akhiwa eminyakeni edlulileko ayangezeleleka, nokobana iqhinga lethu lelizwe loke elifaka kokeÂ  mayelana nokulwa ne-AIDS nethelelwano lamalwele womseme athathelanako liyaqedwa msinya.Â 

Kilonyaka sizakuqeda amaplani afaneleko wokwenziwa kweengaba zokugcinaÂ  zamahlelwethu ukuhlangabezana nesikhathi esibekiweko mayelana nokuthi bona abantu bathole amanziÂ  ngomnyaka ka-2008, ihlwengisoÂ  ngomnyaka ka-2010 negezi ngomnyaka ka-2012. sizakuqedelela godu neqhinga namahleloÂ  wokutjheja iindaba zokuzwana emphakathini, kufakwe hlangana neqhinga elifaka koke hlangana neqhinga elihlangeneko lokulwa nomtlhago esilivezileko, begodu sitjhejeÂ  neendaba eziphathelene nokubumbana kwesitjhaba, iinkambiso zemikghwa nevelaphi yomuntu.

Yoke imizamo le, Mma Nokhulumi neSekela, kufanele ikhambisane nendlela ehle yokwenza ngcono ukuphepha komphakathi nevikeleko. Ngalokhu, urhulumende uzakuqinisekisa bona iinqunto esele zithethwe ngokwengeza ipi yethu yokulwa nobulelesi yenziwa ngendlela efaneleko. Iselela esiqalene nayo ekutjhejeni indaba le kukuthi ikhambisana kancani nemigomo.Kuhlekuhle, okutlhogekako kuhlangana kuhle,kubumbana nobudosi-phambili kwabantu abakatelela umthetho, iimphathiswa ezihlakaniphileko nezilungisako, nemisebenzi yekambiso yezobulungiswa. Inengi labantu bemiphakathi yesitjhaba sebatjengisile kanengi ngendlela ebasebenza ngayo bona bazimisele ukubeka amaphilwaboÂ  kilokho nokunikela nekhwalithi encani yesikhathi abangaba naso nemindenabo, ngokuvikela ikululekwethu nevikeleko lethu.

Ukwengeza emahlelweni amanengi enzekako lawo esiwenzileko, kilonyaka urhulumende uzakwenza lokhu:
*ukuragela phambili nokwenza ngcono imirholo nobujamo bemisebenzi yamapholisa, nokuthomaÂ  ngekambiso yokwengezaÂ  khulu iinsebenzi zemisebenzi yamapholisa yeSewula Afrika ukwenza bona inani lawo lifike ku-180 000 ngaphambi kweminyaka emithathu, nokuqinisekisaÂ  ukusetjenziswa ngokuzeleko kokutjheja ngokwe-ilekhtroniki nekambisoÂ  yokuhlola eqeda ukufakwa;Â 
* ukulethaÂ  ngokwegunya lawoÂ  amalabhorethri wamaforensiki afakelwe ithekhnoloji ephambili, nokuqinisekisa ukusetjenziswaÂ  kwayo khulu kwedathabheyizi yokudagangisa imino- kunjalo,ukuphumelela khuluÂ  ekurarululeni imiraro yezehlakalo zobulelesi obuyingozi khulu benziwe ngeenkambiswezi;
* ukuletha imisebenzi yomNyango weeNdaba zeKhaya ukobana kwenzeke ngokuzeleko,Â  ngokuzalisa iinkhala zemisebenzi , ukwenza ngcono amahlelo nokwenza iimphakamiso zesiQhema esiSebenzakoÂ  egade zisebenza noNgqongqotjhe ukwenza ngcono imisebenzi yehlangano eqakathekileko le;
* kwenziwe iimphakamiso zeKhomitjhini yeKhampepe ngegunyaÂ  nemisebenziye- Directorate of Special Operations (Scorpions);

* ukuthoma ikambiso yokutjhugulula khudlwana iinkambiso zemiSebenzi yeRevenyu yeSewula Afrika, khulukhulu ngokuqala ilawulo lemikhawulo, nokwenza ngconoÂ  imikhakha yeminyango ehlanganisiwekoÂ  nehlangeneko ngalokhu;
* ukwengeza imisebenzi yengqondoÂ  mayelana nobulelesi obuhleliweko, ukwakhela kileyo miphumela ezuziweko eenyangeni ezimbalwa ezidlulileko ekutjhejeni ukwebiwa kweemali eenkoloyini zeemali, ukukhukhuthisa iindakamizwa nomdlalo wokuzuma kanye ne-abalone
*ukusebenzisa khulu ithekhnoloji etja enikelwe yikambiso yobulungiswa nokwenza ngcono zombelele ukuphathwa kwamakhotho nemisebenziÂ  yokutjhutjhisa, ukuze kuphungulwe khulu imilandu esasalele emva;
* ukuqedelela iingcenyeÂ  zamagadango wokutjhugulula umthetho wamajaji nokwenza ngcono imisebenzabo, ngokubambisana nehlangano le eqakathekileko yedemokhresi yethu;
* ukwenza amahlelo okuthethwe iinqunto ngawoÂ  ukwakha iinkghonakalisi ezinengiÂ  zokulungisa bese silemuka Â iminqopho yePhepha eliMhlophe ngeenLungiso;
* ukuragela phambili neenkambiso khudlwanaÂ  ukunikela ama-ejensethu amandla, nokuqinisekisa bona ngaso soke isikhathi asebenza ngaphakathi kwemigomo yomThethosisekelo nemithetho;begodu
* Ukwenza ngcono iphenyo lethuÂ  leendlela zobulelesi ukwenza ngcono ukusebenza kwethu mayelana nakho kokubiliÂ  ukukhandela ubulelesi nokuqeda ubulelesi, kilokhu kufanele siziphendulele eqinisweni elimsulwaÂ  lokobana, njengakwezinye iinarha, inengi lobulelesi obusabekako bokulwa nabantu benzeka eendaweniÂ  zenarhethuÂ  eziphasi ngehlangothini lomnotho begodu budinga umphakathi obumbeneko oqalene nokukhandela ubulelesi.

Njengombana sitjhwile phambilini, lokhu namanye amagadando azakuphumelela kwaphela nangabe sakha ibumbano eliqinileko emiphakathinethuÂ  begodu naphakathi kwemiphakathi namapholisa,ukwenza ipilo bona ibe budisi tle eenlelesini.
Ngalokhu, sizwa ubuhlungu ngeenqunto ezitjengiswaÂ  badosiphambili bamabhizinisiÂ  neenkolo emiphakathini ukwenabisa khudlwana amatjhebiswano anjalo phasi, nokuthatha isikhathi saboÂ  neentlabagelo zaboÂ  ukwengezaÂ  ipi yokulwa nobulelesi. UrhulumendeÂ  uzakudlalaÂ  ingcenye yakheÂ  ukuqinisekisa bona amatjhebiswano la ayasebenza kwamambala, nokobana sokeÂ  sizakubambisana ukukhulula isibopho sokuvikela izakhamuzi zethu.Kufanele ngivezeÂ  njenganje bona uNgqongqotjhe wezokuPhepha nezeVikeleko kanye nemiSebenzi yamaPholisa isebenzaÂ  ngomtlamo khuluÂ  ukwenza ngconoÂ  ukusebenza nokuphumelelaÂ  kwamaForamu aqakathekileko wamaPhlisa womPhakathi.

Mma onguNomlomo noSihlalo;

Ukwenza ngcono khulu imisebenzayo ebantwini, urhulumendeÂ  kufanele angeze amandlakheÂ  khuluÂ  begodu ahlele izinto zakhe kuhle. Ukuzuza iminqopho le, kilonyaka, sizakwenza lokhu:
* sizakungezelela ukutjheja namandla wokuhlola kiyo yoke imikhakha, kufakwe hlangana ukubandulwa kwabaphathi abaqalene nokusungula ikambiso le;
* sizakuqeda hlangana neenyanga ezili-18 ezizako,Â  umthethoÂ  ophathelene nomsebenzi munye womphakathi nemigomo efaneleko neendlela, imigomo yemirholo neendaba eziphathelene nemedikhali eyidi kanye neempentjheni;
* ukungezelela ukufikelela ebantwini nelemukoÂ  ngeendaba zokuthuthukisaÂ  khudlwana, lokha nakwengezwa inani labomasipala elibandakanyekako ngokuzwana kokutlama iintlabagelo kiyo yoke imikhakha emithathu;
* ukwenzaÂ  ukuhlolwa kwamakghonoÂ  nokwenza ukubandakanyeka kumiNyango yamaPhrovinsi eqalene norhulumende wendawo, kanye nama-ofisi waboNdunakulu,lokha nakusaragelwa phambili nokwenza ngcono ikghono leminyangwethuÂ  yelizwe loke;
* lokha nakukhuliswa iphiko lomphakathi nejima lokulwa nobukhohlakali, kuzakuqedelelwaÂ  ikambisoÂ  yokwenza kuhle amaqhingethu wejima lokulwa nokukhohlakala mayelana nemikhakha yoke karhulumende ekupheleni konyaka;
* Ukuragela phambili nejima leBatho Pele ezingeni lakarhulumende wendawo, ukwengeza imisebenzi yokusiza umphakathi kufakwe hlangana iimbizo begodu kwenziweÂ  amaSentha wemiNqopho emiNengi yomPhakathi ngaphezulu kwaleyo ema-90 esebenzako njenganje; begodu,
* Ukunikela amandla khudlwana nokunikela isekelo ngamandla kilezoonhlanganoÂ  zobudosi-phambili besintu.
Ukwenza ngcono ukuphatha kutjho godu ukuba nedathabheyizi ezwakalako mayelana nokuhlukana kwemiphakathi hlangana nesitjhaba sethu. Ngalokhu,Â  kuzakuba namaphenyo amabili amakhulu azakwenziwa ngomnyaka ka-2007. E yangaphandle ababuya Â Â kumanani wembalo weSewula Afrika bakhambile enarhenethu yoke ukuyokubuthelela ilwaziÂ  mayelana nezindluÂ  ezima-280 000ezikhethwe ukobana zizibandakanyeÂ  ePhenyweni lomPhakathi, okuzakunikela urhulumende isithombe okungiso sobujamo bezakhamuzi kwenye nenye ingcenye yenarha.
Ngenyanga ka-Oktoba abanye abantu abama-30 000 ezindlini ezima-8 000 bazakukhethwa ukobana bazibandakanyeÂ  esifundweni sokukhethaÂ  seSewula Afrika sokuthoma selizwe loke, okusifundo sokuHlukana kweMirholo eliZweni loke (I-National Income Dynamics Study). Abantwaba abama-30 000 bazutholwa ngokukhamba kwesikhathi, ukwengeza ukuzwisisa kwethu kweendaba ezifana nalezi ukufuduka, ukutjhuguluka kwemakethe yemisebenzi, ukutjhidisa ikambiso yokukhiqiza izinto ngokubambisana nokwakhiwa begodu nokubhuruzwa kwezindlu.Â  Ngithanda ukuthatha ithubeliÂ  ngibize boke labo abakhethiweko ukobana bazibandakanye ngokuzelekoÂ  ekwenziweni kwalokhu okuqakathekileko.

Mma onguNomlomo noSihlalo;
Hlangana nokuzuza okukhulu kwabantu abanengi be-Afrika eminyakeni emibili nesiquntu edlulileko kube ngowokubuyiselaÂ  ukuthula eemFundeni zeGreat Lakes. Siyazikhakhazisa, njengamaSewula Afrika, ngendima abantu bethu abayidlalileko ukobana benze lokhu kwenzeke- ukusukela ebantwini bembaji abancani nabommaÂ  Phikweni lethu lezokuVikeleka eliZweni nakubasebenzi beenhlangano zomphakathi nangasese abathatha isikhathi saboÂ  ukuqinisekisaÂ  bona ibhudango le-Afrika liyafezekaÂ  esabelweni sakaPatrice Lumumba.
Sizakuragela phambili nokusebenzaÂ  nabodadwethu be-DRC, beBurundi, eComoros neSudanÂ  ukuqinisekisaÂ  bona ubujamo bokuthula nokunzinzaÂ  kwenziwa ngaphandle kokuphumula ngamandla mayelana nokwakhiwa komnotho nokuthuthukisa umphakathi.

Yeke, lokha nasinelungelo lokugidingaÂ  ukuzuza okwenziwe yi-Afrika ngomzamayo wokuthola ukuthula nokuthuthuka,angeze seqisela iinselela esiqalene nazo amehlo ngokuqalana neendawo zerarano eziseleko, khulukhulu ikambiso zombelele yokuthula eSudan, kufakwe hlangana nobujamo eDafur, CÃ´te d'Ivoire neSomalia. Urhulumende uzakuphendula kuhle begodu njengombana igunya lethu livuma, ebizelweni leNyonyana ye-Afrika mayelana nokusiza abantu noRhulumende weSomalia. Okubudisi ngalokhu, mizamo eyenziwako ukuqinisekisa ikutani ngaphakathi kweSomalia kuyahlangabezanaÂ Â  ukuthola isisombululo esifaka koke nesikghonekako, esiqalelele isidingo sokubuyelana kwelizwe loke.

Kilonyaka iForamu ye-Afrika eBuyekezako (I- African Peer Review Forum) izakuqedelela ukubuyekeza kwenarhethu. Ngithanda ukuthatha ithubeli ngithokoze iimbethamthetho zethu, aboNgqongqotjhe bombuso neminyango, iinhlangano zemiphakathethu nomphakathi woke ngeminikelo abayenzileko kilomsebenzi ogade uneenselelaÂ  khulu kudemokhresi yethu eseseyitja. Sizakuthatha godu amagadango afaneleko ukwenza ihlelo elifunekako ngesenzo esizakwenziwa ngesimanga sekambiso yabangani yokubuyekeza. Ngokufanako, sizakuragela phambili nokusebenza nabo boke bekhonthinede yethu nabahlanganyeli bethu betuthuko ukwenza msinya ukwenziwa kamahlelo we-NEPAD.

Ngemva nje kwenyanga, Isewula Afrika yathoma ikhambo layo lomsebenzi njengelunga lesikhatjhanaÂ  leKhansela yezeVikeleko nge-United Nations. Sithanda ukuthembisa, njengabajameli babantu beSewula Afrika, ukobanaÂ  kilemikhakha efaka zoke iinqhema ezihlonitjhwa khulu,sizakwenza koke okufanelekoÂ  godu ukunikela ekuphepheni nekuvikeleni kweenarha mazombe. Ngalokhu sizakuragela phambili goduÂ  ngokuhlanganisa abadosiphambiliÂ  babantu bePalestine, Israel, Iraq, Iran nezinye iinarha zangeMiddle East kanye nePersian Gulf. Sizakuragela phambili goduÂ  nokwengeza ubuhlobo bethu nezinye iinarha kilekhonthinede, ababambisani bethu e-India, Brazil nabantu beRiphabliki yeChina,ezinye iinarha zeSewula, kanye neJapan, Europe neNorth America.

Omunye umbuzo obudisi esizawulandela ngalokhu kurhaba msinyaÂ  ngokuthomaÂ  iinkulumiswano zeDoha Development Round ye- WTO. Sanelisekile bona iinsombululo zeenliyo esihlangabezane nazo njenganje zingatholakala, nokobana kusekarekweni ebekelwe isikhathini eside eenarheni ezithuthukako nezithuthukileko ngokufana bona iinkulumiswanezi kufanele ziphele kuhle.

Mma uNomlomo, Sihlalo namaLunga aHloniphekileko;
Soloko kokugunyazwa okuthandekako komnyaka ka-2004, senze iragelo phambili elihle ekutjhugululeni khudlwana iSewula Afrika ukobana ibe ngcono. AkukafaneliÂ  begodu asiqaleli phasi ubudisi obunengi esisahlangabezana nabo.
Kodwana umlayezo lowo ilemuko lethu soke elisitjela khonaÂ  kukobana, ukusebenzisana, kungenza bona siphumelele begodu sizakuphumelela ekuhlangabezaneni nomnqopho ofanako esiwubekileko thina soke njengesitjhaba-ukwakha ipilo engcono kibo boke, enarheni engasafaki ngaphakathi kwayo begodu ejamele khulu lokho okumbi nokunyenyisako emphakathini.NamhlanjesiÂ  kufanele, begodu ngokuzithemba khulu, sizakukhuluma soke ngekululeko. SizakulisaÂ  ukwenza sengathi siyadlalaÂ  ukulandela " ithabo elingeza kibobaba nabomma lokha nabahlala enarheni ekhululekileko".

Asikafiki lapho nanje. Kodwana akakho namunye, ngaphandle kwethu, ozakuqinisekisa bona ibhudangweli liyafezeka. Yeke, asirorobheni bese sitjhinga phasi sisebenze, ngokuzwisisa ngokuzeleko bona umsebenzi wokwakha iSewula Afrika esiyirhalelako le msebenzi ofanako esinesandla kiwo soke.
Ngiyathokoza.

Ikhutjhwe : NguMongameli:
Ngomhlaka-9 kuFeberbari 2007












About the site | Terms &amp; conditions
Developed and maintained by GCIS
This site is best viewed using 800 x 600 resolution with Internet Explorer 4.5, Netscape Communicator 4.5, Mozilla 1.x or higher.





Last Modified: Tue, 25 Sep 2007 14:04:53 SAST


<fn>T Mbeki State of the Nation Address 2008 (isiNdebele).nr.txt</fn>
T Mbeki: State of the Nation Address 2008 (isiNdebele)











































[ Home ] [ Speeches & statements ]

Ikulumo YesiTjhaba kaMongameli Wesewula Afrika, uThabo Mbeki, ukuhlala ngokuhlanganyelweko kwePalamende

8 KuMhlolanja 2008

Nomlomo weBandla lesiTjhaba;
Sihlalo woMkhandlu weNarha wamaPhrovinsi;
Sekela likaNomlomo weBandla lesiTjhaba kunye neSekela likasiHlalo we-NCOP;
Sekela likaMongameli weRiphabliki;
Barholi abaHloniphekileko beenhlangano zepolotiki kunye namaLunga aHloniphekileko wePalamende;
BoNgqongqotjhe kunye namaSekela waboNgqongqotjhe;
Nmz Jacob Zuma, obeGade aliSekela likaMongameli weRiphabliki nonguMongameli we-African National Congress;
IHloko yezoBulungiswa ehloniphekileko kunye namalunga wabaHluleli;
IHloko yezemiSebenzi yezokuVikela;
Umlawuli weBhanka lokuBulunga;
BoNdunakulu abahloniphekileko aboSomlomo naboNomlomo bamaPhrovinsi;
Sihlalo we-SALGA, mameya kunye nabarholi bemarhelo karhulumende wendawo;
Sihlalo weNdlu yesiTjhaba yabarholi bendabuko kunye nabarholi bendabuko abahloniphekileko;
BaPhathi bemiNyango kaRhulumende abasekela umthethosisekelo wedemokhrasi;
BaNqophisi-Zombelele kunye nabarholi bemisebenzi yomphakathi;
BaHlonipheki, BaZenda kunye naboKomtjhinara abaKhulu;
Mvakatjhi eziKhethekileko, bangani kunye nabasebanzisani;
Abantu baseSewula Afrika:

Ngivumelani kilomnyanya ongaphambi kowamaswaphela wokuhlala ngokuhlanganyelweko kwezindlu zombili zePalamende yesithathu ngekulumo pikiswano yomnyaka ngekulumo yesiTjhaba kamongameli, ukufisela woke amaLunga aHloniphekileko wePalamende umNyaka omuTjha omuhle nonepumelelo.

Ngiyethemba bonyana u-2008 kuzakuba mnyaka oqakathekileko kudemikhrasi yethu, njengoba sisebenza soke ukubonelela umnqopho wabantu bethu ukufumana ipilo engcono yabo boke. Ngitjho lokhu ngombana, ekulinganiseni kwethu, akusikanengi isitjhaba sibizwe ngaso soke isikhathi ukudisibeza omunye nomunye umsipha womzimba waso ukufeza ibhudango laso. Lokho kumlayo esawufunzwa mlando namhlanje.

Ngikhuluma lapha namhlanje phambi komma, u-Epainette Mbeki, uMaMofokeng, oze ukuzokukhuluma umlayezo ozwisisekako ovela ebantwini bemakhaya e-Transkei, aphila phakathi kwawo iminyaka eminengi. Uthi umphakathi lowo ufuna bonyana soke esithi sibarholi bawo, bonyana sibatjele nabo boke abafana nabo enarheni le, bonyana sizimisele kilokho esibathembise khona kobanyana kusasa kuzabangcono kunanamhlanje. Emalangeni abunane, ngomhlaka 16 kuMhlolanja, uzabe aqeda iminyaka ema-92 ubudala. Lokho akufunako njengesipho sakhe selanga lamabeletho liqiniso. Ngiyamthokoza bonyana azitshwenye azokuba nathi lapha namhlanje, anethemba lokobanyana angekhe simdanise.

Ngizakuthatha lelithuba ukulotjhisa uMongameli u-Nelson Mandela, omunye ongoqakathekileko owasitholela idemokhrasi, ozabe aqeda iminyaka ema-90 ngomhaka 18 kuVelabahlinze umnyaka lo.

Samukela uNmz Arthur Margeman kilomnyanya, ojamele abomakadebona bokunghala ibhesi ye-Alexandra eminyakeni ematjhumi amahlanu eyadlulako, owafaka noNelson Mandela. Sinetjhudu nokubakhona hlangana nathi uKsz Jann Turner, omntwana ka Rick Turner owabulawa basebenzeli bomthethokambiso owawuhlukanisa abantu ngemihlobo nemibala eminyekeni ema-30 eyadlulako.

Siyajabula ukubakhona phakathi kwethu uNmz Dinilesizwe Sobukwe, indodana yomlwelinarha owayevelele kunye nomrholi, u-Robert Sobukwe, naye wahlongakala eminyakeni ema-30 eyadlulako emva kobanyana aqede isikhathhi eside ngejele, ukukhutjhwa ngenarheni yekhenu kunye nezinye iindlela zokugandelela. Siyabamukela, bobabili emaLungwini aHloniphekileko kunye neemvakatjhi, abasunguli abanengi be-United Democratic Front, eminyakeni ema-25 eyadlulako.

Zoke iimvakatjhi ezihloniphekileko lezi, ezijamele iinkumbulo kunye nethemba, ngokubakhona kwazo zisikhumbuza umsebenzi wethu okumele siwubambisane sakhe kabutjha ukuze ibhudango lethu lepilo engcono lifezeke kumaSewula Afrika woke. Kwamambala bajamele ibumbano eliqinileko labantu bethu, begodu baletha iinselele kithi soke bonyana sisebenze ngendlela engeze yabadanisa kilokho abakulindeleko.

Sesizokuthoma umnyaka wamaswaphela weemali kupalamende yedemokhrasi yesithathu kunye norhululmende lapho emva kwalokho sizokwenza amaKhetho womuntu Woke wehlandla lesine. Urhulumende sewuhlolile ibanga esele likhanjiwe ekuphumeleliseni igunya esilinikelwe babantu ngo-2004.

Ngiyajabula ukutjho bonyana sesenze okukhulu ukuphumelelisa iimbopho esazenzako ebantwini ngo-2004. Namkha kunjalo, hayi ngokungakalindeleki, kusobala bonyana sisese nomsebenzi esingakawenzi.

Njengombana sazi bonyana siya emaphethelweni wesikhathi sokuphatha esinikelwe sona, urhulumende ucabange bonya kumele uqale isitlhopha sama-Apex Priorities okumele kudzinyelelwe kiwo ngendlela ekhethekileko, kusetjenziswe lokhu njengamatjhuguluko ukurhabisa iragelophambili ekutholeni iminqopho leyo abantu abasigunyaze bonyana siyenze.

Ngokujabula, iKulumo yesiTjhaba inginikele ithuba lokobana ngibikele ipalamende kunye nesitjhaba nge-24 Apex Priorities, lezo amalunga ahloniphekileko angazithola kuwebhsayidi karhulumende phakathi kweveke ezako.

Ukufaniswa kwe-Apex Priorities kutjho bonyana amakoro womathathu karhulumende, karhulumende ophezulu, wephrovinsi kunye nowendawo, emazingeni womabili wesigungu esiphezulu kunye nesilawulako, bayathembisa bonyana bazakusebenzisa isikhatjhana esiseleko esincani ukufaka umfutho ekuqaleleleni yoke iminqopho eqakathekileko yokwenza ngcono ipilo yabantu bethu.

Ihlelo lethu loke lokubusa lenza isibopho esikhathini esizako bonyana lizakwenza ngcono okurhabekileko - UKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki! Sikhuluma nge-UKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki singatjho amatjhuguluko kumthethokambiso osele ukhona kodwana sitjho ukwenza ngokurhabileko ngokuphumelela nangokwenza ngcono ekusebenziseni umthethokambiso kunye namahlelo, ukuze iimpilo zabantu bethu zitjhuguluke zibe ngcono msinyana.

Ukuqinisekisa bonyana lokhu kuyenzeka; sesithethe amagadango afaneleko ukuqinisekisa bonyana iBhajethi yoMnyaka kangqongqotjhe wezeeMali azoyethula inyanga le izakufaka koke esizimisele bonyana kwenziwe okunjenge-Apex Priorities.

Iingaba eziqakathekileko lezo okumele zenziwe ngaphambili ngilezi:

* ukuragisela phambili ukukhula komnotho kunye nokuthuthukisa
* ukurhabisa ikambiso yokwakhiwa kwemithangalasisekelo esifuna ukuyifezakalisa ngomnqopho wethu wezomnotho nezomphakathi
* ukwenzangcono ipumelelo yokunzinzisa zomnotho eziqaliswe emnothweni ongakathuthuki, nokuqedwa kobuchaka
* ukungezelela umfutho wamahlelo wethu siqale indawo eziqakathekileko zezefundo
kunye nokubandula
* sirhabise osele kuthonyiwe ekufezakaliseni iminqopho yezamaphilo kumuntu woke
* silungise irherho lobulungiswa ngobulelesi siqinise ukulwa nobulelesi
* siqinise iinsetjenziswa zikarhulumende ukuqinisekisa bonyana zinomthamo ezizakwazi ukujamelana netuthuko ekatelelekileko; begodu
* ukungezelela umnqopho ezintweni eziqakathekileko ngokuya ngokwerherho letjhebiswano yeentjhabatjhaba, ngokomnqopho wezinto ezinye ze-Afrika begodu netjhebiswano yeSewula-Sewula.

Ngaphezu kwanoma ngisiphi isikhathi, ubujamo obuqalene nesitjhaba begodu nenarha, kunye nemisebenzi esizibekele wona, ufuna bonyana sikhuthale begodu sihlele boke abantu bethu bonyana basebenzisane, ukwenza zoke izinto okumele zenziwe, ngokuzwisisa bonyana soke, ngokuhlanganyela, siphethe ikusasa lethu ezandleni zethu!

Nasisebenzisana soke noma kuphi enarheni yethu, kumele sizwisise bonyana lokho esikwenzako yi-UKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki!

Nangilungisa ikulumo le, omunye kithi uveze bonyana inarha yekhethu ivelewe budisi obenze bonyana kubenzima ukubonela phambili bonyana inarha yekhethu izabe ikuphi kusasa.

Uveze bonyana, ukubamba lokho okuqaleka njengeqiniso elisilandelako namhlanje, kumele ngikhumbule amagama azekako ka-Charles Dickens avula ngawo inoveli yakhe, A Tale of Two Cities.

Manje ngiyadzubhula amagama alandelako:

"Bekuziinkhathi ezihle, bekuziinkhathi ezimbi, bekusikhathi sokuhlakanipha, bekusikhathi sobudlhayela, bekusikhathi sokukholwa, bekusikhathi sokungabaza, bekusikhathi somnyaka esinokukhanya, bekusikhathi somnyaka esinobumnyama, bekukuthoma kwehlobo, bekubusika bokutlhaga, besinakho koke phambi kwethu, besinganalitho phambi kwethu, soke besiya eZulwini, soke besikhamba ngenye indlela - ngokurhunyeziweko, isikhathi lesi besingafani nalesi, eminye imikhandlu ekhulumela futhi ikatelele bonyana samukelelwe okuhle namkha okumbi ngezinga lokumadanisa okungamadanisekiko."

Uzakubuza bonyana ngiyavumelana nalelihlolo na, nami ngiyavuma bonyana singene esikhathi sokutjharagana, lapho soke singekhe sayilahla indlela, singazithembi ngamagadango wethu, singakadzimeleli ngenyawo zethu, sinokwesaba ngekusasa lethu!

Ipendulwami kilombuzo ngu-Awa! Njengorhulumende wethu woke ngiyakholwa bonyana iinsekelo ezithome umtjhagalo oyaphambili eminyakeni eli-14 edlulileko zisesekhona. Zisaragela phambili ngokusinikela isisekelo esiqinileko lapho kumele siragele khona phambili siqalise amehlo wethu eminqopheni yokwenza ipilo engcono ebantwini bethu boke. Ngalokho-ke kumele soke siqiniseke bonyana sihlala njalo sisendleleni njengombana siragele phambili ngokulwela bonyana yethu kube sitjhaba esithumbako.

Namkha kunjalo, njengawo woke amaLunga aHloniphekileko, ngiyazi bonyana abanengi emphakathini bakhathazekile ngokuthi ilizwe lethu lizabe likhuphi kusasa.

Bakhathazeke ngobujamo oburhabako inarha le ekibo ngokuphazamiseka okungakalindelei kokusatjalaliswa kwegezi.

Bakhathazeke ngetuthuko ekhona kezomnotho, khulukhulu ukukhuphuka khulu kwenzaloboleko, ukudla kunye nentengo yepetroli ekhwahlisa khulu labo abakhwahlileko. Okhunye phakathi kweenkinga umfutho ongabakhona kezomnotho okungaba yingozi yokwehla kwezinga lezomnotho e-United States.

Bakhathazekile ngombana bafuna ukwazi bonyana singakwazi ukuvikela amalungelo wedemokhrasi kunye nomthethosisekelo wedemikhrasi okwaba khona ngokukhulu ukuzinikela. Lokho kulawulwa ngetuthuko efana nokutjhutjhiswa kukaKomtjhinara wamaPholisa wesiTjhaba, ukujanyiswa kwe-National Director of Public Prosecutions, ukwesaba ubungozi ekuzijameleni kwabezomthetho kunye nokubusa komthetho, kunye nokulwa ngokusetjenziswa butjhilweni kwamandla wombuso asetjenziselwa zepolotiki.

Bakhathazeke ngokuthi inarha yethu ayinamthetho oqinileko ngobulelesi obufana nokutjhiswa kweentimela ezisithandathu eTshwane inyanga ephelileko.

Nabasaqale bahlonipha ilungelo lehlangano ebusako ukulawula iindaba zalo, bakhathalela bonyana iragele phambili ngokudlala indima yayo njengomtlami omkhulu weSewula Afika enedemokhrasi, engabandlululi ngokobutjhaba, ngokobulili begodu nephumelelako.

Okusobala kukuthi izabe ingakhathali nayinganaki lokhu nezinye iinkathazo namkha bazeqise amehlo njengezinto ezikhulunywako-nje jeremiads typical of the prophet of doom. Iinsalela ekulu kukubaphendula ngendlela ezokunikela umlayezo ozwakalako kiwo woke umuntu enarheni neengidigidi e-Afrika namkha kukuphi ephasini labo abaqale inarha le ngekulu itjisakalo, kumele sihlale siqinile ekurageleni phambili nokwakha iSewula Afrika enikele ithemba kungasi ebantwini bethu, kodwana nakabanye abangaphandle kwemikhawulo yethu.

Angitjho ngokuzwakalako isikhathi esimlando lesi sifuna kobana isitjhaba sethu sihlangane ukudlula phambilini siqinise omunye nomunye umsipha womzimba waso ukuqalana neenselela yethu ejayelekileko begodu ibhudango lona lihlale likhona kithi njengombana besikhamba indlela engakajayeleki siya ekwakheni iSewula Afrika etjengisiweko kumthethosisekelo wethu.

Ubujamo oburhabako besitjhaba obenziwa kungabikho kwegezi kusitjengisa iinselela begodu kusinikela ithuba kiso soke isitjhaba ukunikela ihlathululo eqinileko kilokho esekubawe ukwenziwa lokho okumele soke sihlangane senze okuthileko ukugcina inarha yekhethu isendleleni. Lokho kumele kutjho kithi soke kobana sisesikhathini seenselela, kodwana iinselele ezizokwehluleka. Ngombana kusikhathi senselela, nalapho sikhathi samathuba!

Kilokhu, ngifuna ukuveza ukuthokoza kwethu nokumelana nemibono eyenziwe yi-Chief Executive of Anglo American, Cyntia Carroll, nagade akhuluma ku-Mining Indaba eKapa ekuthomeni kweveke le, ngoLesibili, ngomhlaka 5 kuMhlolanja.

Njengombana amaLunga aHloniphekileko asazi, uthe: Angiboni ikinga yokusabalaliswa kwegezi kumraro lapha. ISewula Afrika ayisiyodwa: kunekinga yokusabalalisa okuphathelene nokukhula kwamaphrojekthi e-Chile kunye ne-Brazil.

"Iye iinkinga lapha zibudisi; ukuzehlula kufuneka amakghono, khulukhulu ukubandulwa kwezamandla kunye nokubulungwa kwegezi, begodu nokuthuthukiswa kwamandla angasetjenziswa esikhundleni segezi. Kodwana soke nasingabambisana ukulwa nalobu bujamo, soke sizakuphumelela - ngokuphephileko... Njenganje akusi sikhathi sokukhombana ngemino, kodwana sikhathi sokusebenzisana ukuze kutholakale isisombululo."

Lokho osele kutjhiwo, kufanele bonyana ngicolisele urhulumende kunye no-Eskom ngobujamo oburhabako besitjhaba okusenze soke sifuna ukuphikisana nokuncitjhiswa kokufuneka kwegezi. Ngithanda ukuthokoza zoke izakhamuzi ukubekezela ebunzimeni banjenganje.

Emavekeni amabili adlulileko, aboNgqongqotjhe beZokwenjiywa phasi naMandla kunye noweNkampani zoMphakathi baveze ubujamo bokurhabeka esiqalene nabo nokuthi omunye nomunye wethu angenza bunjani ukwenza isimo lesi sibe ngesijayelekileko. Iveke ephelileko amalunga ahloniphekileko babe nethuba lokuqala iindaba lezi.

Kuhlekuhle ukuphakama khulu kwefuneko yegezi eminyakeni emibili edlulileko kudlule umthamo omutjha olethwe lapha enarheni. Imiphumela yokusatjalaliswa kwegezi okungakarisiko kwenza loke irherho libe sengozini kinoma ngibuphi ubujamo obenza ukutholakala kwegezi kube budisi. Kilobu bujamo, kumele kuncitjhiswe ukuqunteka kwegezi begodu indlela eyodwa okungancitjhiswa ngayo ukufuneke kwegezi ukuqinsekisa indlela zokubekisa.

Njengorhulumende umsebenzi wethu kurhola begodu sihlanganise inarha ngejima lokwenza igezi yanele ukuze sihlangabezane nalenselela. Hlangana nokhunye kumele sisebenzise ubudisi esikubo ukuqinisekisa bonyana amakhaya wethu kunye nomnotho kube negezi eyaneleko.

Kunezenzeko ezidzimeleleko okumele omunye nomunye, umkhaya kunye namabhizinisi ukwenze. Lokho ngilokho okuphakiswe mNyango weZokwenjiwa phasi naMandla begodu sizimisele ukwamukela esinye nesinye isiphakamiso esenziwa balwelinarha kunye nawe, engasenza begodu sabelane omunye nomunye.

Urhumumende uzakuthoma ukwenza ijima ukuqinisekisa ukukhanya okwaneleko, ihlelo lokufuthumeza amanzi ngesola kunye nokulawulwa kwamagizara emakhaya, kufaka hlangana namazinga wezindlu ezindlini zoke ezitja kunye nalezo ezithuthukiswako. Sibawa imikhaya engakwazi ukuthola lokho ikwenze lokho ukusebenzisa amagadango wokongiwa kwegezi.

Kukhitjhwe umyalelo wokobana yoke imakhiwo karhulumende iphungule ukusetjenziswa kwegezi begodu uyakhonjelwa bonyana uveze labo abangakwenziko lokho.

Imininingwana yokuzinikela kunye negunya eHlelweni loKongiwa kweGezi ikhitjhwe nguNgqongqotjhe begodu lokhu kuzakwenziwa ngcono ngokuthintana nabadlalindima abahlukahlukeneko bese liyagadangiswa.

Ngehlangothini lokusabalalisa u-Eskom usebenza ngokuqinisekisa bonyana ukungeniswa kwephrojekthi yeemtjhini njengonto erhabekileko. Sithatha amagadango wokungezelela umthamo wokutjhejwa kuka-Eskom. Sinesitlhopha esiqalelene neenselela zekhwalithi nokusabalaliswa kwamalahe sihlangene namabubulo wamalahle, begodu sisebenzela ukurhabisa ukuvunyelwa kokwakhiwa kwephrojekthi yerhasi. Koke lokhu, kuhlanganiswe namagadango wokubabalelwa kwegezi, sizakwenza bonyana sithembeke.

Ihlelo lokwakha elikhulu lakwa-Eskom ngemitjhini, iintetjhi zokuphakela zizakuragela phambili, nakukghonekeko, amanye amaphrojekthi azakurhatjiswa.Kilokhu ngizakuthanda ukuthokoza ikoro yangeqadi ngokuzimisela kwayo ukurhelebha ngendlela abangakghona ngayo. Emhlanganweni nosihlalo we-General Electric phakathi neveke ephelileko, bakwa-General Electric bazinikele ngokurhelebha ngokunikela ngeensetjenziswa ezitlhogakalako ze-turbine. ESewula Afrika amakanpani amakhulu anjengabo-Sasol, Anglo kunye ne-BHP Billiton zoke zihlangene eenkululmiswaneni nomNyango weZokwenjiwa phasi naMandla kunye nezamaBubulo womPhakathi ukuthola isisombululo sasafuthi esiphathelene neenqabo zokusabalaliswa kwegezi Iqhinga labo ngelijayelekileko kunaleli elisolwa babantu.

Ngifuna ukuhlonipha ibubulo lezeemayini ngendlela abasirhelebhe ngayo kunye nomnotho ukurarulula umraro ebesinawo ngomhlaka 24 kuTjhirhweni. Sizakusebenza soke ukunciphisa umfutho okhona ebubulweni leli.

Imizamo ehlanganyelweko kunye nokuthintana esekabeni yalokho esizakwenza kilobujamo oburhabako. Iintlhopha ezihlonyiweko njenganje ziyasebenza eendaweni ezinengi. Iveke ezako aboNdunakulu bamaPhrovvinsi bazakubiza umhlangano namaMeya ukutlama nokufezakalisa amagadango wokubulungwa kwegezi kibo boke aboMasipala inarha yoke. Bazakusekelwa ziinqhema zobuthekniki ezivela ku-EDI Holdings, i-Eskom kunye ne-National Energy Efficiency Agency. Umnyango wezamaPhrovinsi naborhulumende beNdawo wona uzakulumathisa umsebenzi lo osekelwa mNyango weZokwenjiwa phasi naMandla kunye namaBubulo womPhakathi.

Ngizakubamba umhlangano nesitlhopha esiSebenzako saboMongameli esiHlanganeko (Joint Presidential Working Groups) ukulumathisa izenzo zethu zoke, begodu sizakumemezela isiqhema seNkutani zeGezi (Energy Champions) esinabantu abadumileko nabanelwazi beSewula Afrika abazokurhelebha urhulumende ngejima lokusebenza kuhle kwegezi nokwazisa abasisi nomphakathi ngobujamo obungibo begodu bonyana bangenza bunjani ukuqalana neenselela ezikhona njenganje.

Ungqongqotjhe wezeMali uzakunikela ilwazi elinabileko ekulumeni yakhe yeBhajethi ekusekeleni lokho urhulumende akutjhoko kobanyana uzakubonelela ijima lokubakhona kwegezi kunye nokubonelela bakwa-Eskom ngehlelo lokwakha.

Njengenje siqalene nenselela kodwana sizozehlula iinkinga ngesikhatjhana esincani, Ubujamo lobu bubangele isimo esingekhe sasibalekela lapho igezi enengi begodu netjhiphileko singeze sisayithola. Namkha kunjalo njengombana sesinikelwe isisekelo esikhulu somthamo ofakiweko wemitjhini. Esikhathini eside esizako yethu izakuhlala ingothengekako hlangana nomnotho wonke.

Simthombo wamaminerali wezomnotho. Ngalokho ke kumele siragele phambili ngokusekela ibubulo lezemayini. Kuyabonakala bonyana nangabe sizokuragela phambili ngendlela yokukhula kwethu njengenarha ekhiqizako, kuzomele siragele phambili ngokusekela ibubulo elikhiqizako. Namkha kunjalo kuqakathekile bonyana woke amabhizinisi abanegezi enengi. Iye ngokunjalo ukuba khona kwegezi kunikela umnotho amathuba.

Ngalokho-ke asisebenziseni isikhathi sobujamo oburhabako lobu sithome ukulungisela ikusasa elinegezi eyaneleko lokho engeze besakwazi ukukubalekela. Asiqinisekise bonyana siyabambisana ukusombulula umraro esikiwo, ngokukhuthazwa yindlela ubujamo bezinto busikatelela bonyana senze i-UKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki!

Lokhu kufana poro nendlela esiyamukela ngokukhulu ukuzimisela nasiragela phambili ngokulungiselela ukusingatha umnyanya we FIFA Confederations Cup ngo-2009 kunye ne-2010 FIFA Soccer World Cup ezakuthoma enarheni yekhethu emalangeni ama-854 kusukela namhlanje. Ngikhuluma ngendaba eqakatheke kangaka namhlanje ngombana iinselela zanjenganje seyirholele abanye lapha khunye lapha ephasini babuza kobanyana sizakwazi ukusingatha imidlalo le ngepumelelo.

Iye, angingabazi bonyana sizakwazi ukufeza esikuthembise i-FIFA kunye nomphakathi wephasi loke wabadlali kunye nabathandi bebholo ukuba senze boke ubujamo obufunekako ukuze sibambe iphaliswano le-FIFA world Cup.

Ngalokho esikutholako emakorweni woke womphakathi weSewula Afrika nakude, kujanyelwe iragelophambili langamalanga esilenzako ngokulungisa ngelinye le- uKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki: hlanganisani izandla ukulungiselela u-2010! Kumele siqinisekise bonyana asiyilahli le indlela yekambiso.

Siyazi bonyana okusemqoka ekulungiseni kwethu kukwakha isitlhopha esiqinileko seSewula Afrika esizakusenza sizikhakhazise ngaso kunye nemikhakha yoke yebholo leenyawo. Ngiqinisekile bonyana i-South African Football Associaton, ababanduli bethu abarholwa ngu-Carlos Alberto Parreira, kunye nabadlali ngokwabo bayasazi isibopho sabo ekulungiseni isiqhema sesitjhaba esizakuzikhakhazisa ngaso.

Godi sithokoza ama-Springbok akhombise indlela nakathumba i-Rugby World Cup umnyaka ophelileko. Lokhu kumele kukhuthaze isiqhema seBafana Bafana, njengombana kumele sikhuthaze abosobelo abazobe baphalisana e-Beijing Olympic Games umnyaka lo.

Manje angikhulume nge-Apex Priorities

Ukurhabisa ukukhula komnotho kunye nokuthuthukisa sizakusebenzisa i-Industrial Policy Action Plan. Urhulumende uzakuragela phambili ngehlelo lamabubulo begodu liragele phambili ngokwakha amathuba wokukhula kunye namathuba wemisebenzi. Kilokhu, iingidigidi ezima-R2,3 sezibekelwe ngeqadi ukusungula umgomo wamabubulo begodu nenye i-R5 yeengidigidi yomthelo weminyaka engaphezu kwemithathu izakusekela umgomo wamabubulo.

Ukusebenzisana kwamabhizinisi nabasebenzi, sizakuzama ukuthuthukisa ngokurhabileko, imitlamo yokwenza eqakathekileko emakorweni lapho imitlamo enjalo ingekho, enjengemayini kunye nokuzuza kwezenjiwa phasi, nokufunwa bathengi, sirhwebe ngokuqala ukwenza ngcono isekelo emabubulweni amancani, amakontraga, amabubulo wobukghwari, zokulima kunye neziphathelene nomkhiqizo ophathelene nezokulima.

Gogu bengifuna ukugandelela bonyana sihlale sizimisele ukusekela ikoro yezinto ezikhambako begodu sizakuqinisekisa bonyana isekelo elinikelwa kilekoro ngokweHlelo kokuThuthukisa iBubulo leeNkoloyi liyasororheka.

Ezingeni lezomnotho othuthukileko, sizakuragela phambili ukuqinisa ubujamo kezomnotho ezisekela ukukhula kwezomnotho kunye nokuthuthukisa nokunciphisa iinkwelede zangaphandle.

Ukurhabisa irherho lokwakhiwa kwemithangalasisekelo sizakuqedelela ukuthuthukisa umtlamo womthangalasisekelo ohlangeneko, kuqalalelelwe khulukhulu ekutholakaleni kwegezi. Lokhu kufaka hlangana ukulumathisa amahlelo wamaBubulo alawulwa mBuso begodu kwendlalwe phasi yoke imitlamo yemithangalasisekelo, kufaka hlangana imithwalo kunye nokhunye, amaphayiphi wegezi, itheknoloji yelwazi nezokuthintana, imithangalasisekelo yeendlela, amanzi negezi zoke ngendlela ezibekwe ngayo ngokobujamo bephasi.

Ukufezakalisa imitlamo le, okuqakatheke khulu itheknoloji yelwazi nezokuthintana zombili zizinkghonakalisi begodu ziyikoro zona ngokwazo. Ngokunjalo, umnyaka lo sizakuqedelela ukunikela amalayisensi nokusebenza kwe-Infraco. Ngokunjalo, imali ibekelwe ngeqadi ye-Sentech ukuze ibe mthengisi we-inthanethi enganamtato begodu ibhadalele nokuthengisa kwayo. Ngokusebenza naborhulumende abanye enarhakazini kunye neenkoro zangeqadi, sizakuqedelela ikambiso leyo ukuhloma amakheyibuli akhamba ngaphasi kwelwandle.

Okhunye, sinqophe ukuvumela ukurhatjha ngokwamadijithi emaphesenteni ama-50 wesitjhaba ekupheleni komnyaka. Okuzakukhamba nalokhu liqhinga lokukhiqiza ukuthuthukisa i-Set Top Boxes weSewula Afrika, okumele kuqedelelwe phakathi nomnyaka.

Njengoba sesibonile ubuthaka urhulumende asebenza ngabo ekuqaleni iimbawo zokusisa eziphathelene neendaba ezifana nokutholakala komhlaba, imithangalasisekelo kunye nokuhlolwa komfutho wezebhoduluko lokhu kesinye isikhathi kuphule isiqunto sabasisi, sesiquntile, ngomoya woKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki, umsebenzi uragela phambili ngokurhabako ukuhloma iziko lemitato (call centre) lapho abasisi abaphumelelako kunye norhulumende bangakwazi ukubuza ngeragelophambili. Umsebenzi sewuthomile.

Imisuka karhulumende ye-Apex of Priorities izakukhulunywa kuqalwe eendabeni zokuthuthukiswa kwamakghono. Kuzokusetjenzwa ngokubuyelelwa kwe-National Human Resource Development Strategy kuzokuqedelelwa umnyaka lo, begodu amaphrojekthi isiqhema esihlangeneko sikarhulumende, abasebenzi, amabhizinisi kunye neenkhungo zefundo ephakeme zihlelwe ngaphasi kwe-Joint Initiative on Priority Skills Acquisition (JIPSA) ziza kufakwa umfutho.

Kwamambala, sikhuthazeke khulu ngependulo ethokozisako evela ekorweni yangeqadi njengombana itjengiswe ngokuzimisela kuka-CEO wamakhampani ama-70 we Johannesburg Securities Exchange azimisele ukusebenzisana norhulumende ekuqalaneni nomraro wokutlhogeka kwamakghono.

Ekungezeleleni kilomsebenzi esikhathi esizako sizakubeka phambili ukungenelela kumakholeji we-FET, ama-SETA, ukunikelwa kweenkolo iinsetjenziswa ngohlukaniswe kathathu, baphume embopheni zokubhadalisa iimali, barhabise ukuthwasisela umsebenzi kubaphothuli beemfundo.

Okhunye, emva kokulungisa ubutjhapha bethu ehlelweni le-Adult Basic Education, lokho esikubone umnyaka ophelileko, inyanga le sizakuhloma ijima lokufunda ngobunengi i-Kha Ri Gude (masifunde). Lokhu kuzakufaka hlangana ukuthwasiswa kwabathwasisi abakhulu abazakufundisa amaklasi wokufunda ukubhala nokubala okusisekelo ebantwini abadala aba-300 000 kunye nolutjha ngomnyaka ka-2008.

Nomlomo kunye noSihlalo;

Ekabeni yehlelo lezomnotho,begodu kuzakuhlala kunjalo, kuzakutjhejwa bonyana ipumelelo yabo iyabarhelebha ukwenzangcono ikhwalithi yepilo yamaSewula Afrika boke, kwenzeke njengesikhali esiqakathekileko ePini yobuChaka begodu nokurhabisa esikuthomileko ekutholeni iminqopho yokunciphiswa kokutlhogeka komsebenzi nomnqopho wokuphila kuhle kwabo boke.

Ehlelweni lokunikela iindawo zokuhlala ezingcono, njenganje sikghona ukwakha izindlu ezi-260 000 ngomnyaka, kufikelelwe esivumelwaneni ne-SALGA ukujanyiswa kwesikhatjhana ukuthengiswa komhlaba ongabangowehlelo lokwakhiwa kwezindlu.

Ngeragelo phambili elenzekako lokungenelela ezintweni ezinengi eziqaliweko njengokunciphiswa kobuchaka, siragela phambili ngokuqalelela imitjhapho emincazana, kufaka hlangana ukuragiselwa phambili kwe-Land Use Management Bill, ukuqedelelwa kwamacala wokwabiwa komhlaba, ihlelo lokusekela labo abathole umhlaba, begodu nokuthuthukisa nokufezakaliswa kwehlelo lokuthuthukisa iindawo zemakhaya ezikhethiweko.

Lezi ngezinye zezinto esizoziqalisisa umnyaka lo, besiqinisekise bonyana siyazenza ngendlela esizimisele ngayo.

Enye yama-Apex Priority aqakathekileko ukunabiswa kweqhinga lokulwa nobuchaka elihlangeneko nelizwisisekako lelo elizokuqalana khulukhulu neengaba zesitjhaba lezo ezithintwa mtlhago lo. Kufaka hlangana abantwana, abafazi, ilutjha, abantu abahlala endaweni zemakhaya kunye neendaweni ezisemadorobheni esingasisemthethweni, abantu abarholopheleko namkha abanokugula okungapholiko nabantu abadala.

Hlangana nezinto ezihlongoziweko ezizokwenzeka: ukunabisa ihlelo lezemisebenzi yomphakathi, imihlinzekelo yokuqatjhwa yokudalwa kwemisebenzi yeentlhopha ezinqotjhiweko, ukungezelela umthamo wokufunwa kwemisebenzi, ukwenzangcono zefundo nokuthwasisa,ukwenzangcono imisebenzi nepahla emiphakathini echakileko, ukungenelela emakhayeni achakileko, nokuqinisekisa kokuphumelelisa iinkhungo ezisekela abafazi kunye nezinye iinkoro. Hlangana nokhunye, sizakuhlola ukusebenza ngemitjhini ngokobulili ukwenzangcono zoke izinto eziphathelene nokuhlonyiswa kwamakghono wabafazi.

Okukhambisana nalomtlamo yiphrojekthi ekhethekileko ukuhlola iingenelelo ezifuneka ukusebenza ngabantwana abasengozini abaneminyaka engaphezu kwe-14.

Kodwana soke siyavumelana umphakathi kunye nabachakileko khulukhulu, angeze bakwazi ukulinda amaqhinga kunye neenkulumiswano nemfundiso kulumiswano- njengombana zoke njalo ziqakathekile. Kokhunye, ukungenelela okungenzeka ngilokho urhulumende asele akwenza noma angakwenzi ngokupheleleko. Kilokho, kumoya woKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki, urhulumende umnyaka lo uzimisele ukuqinisa ijima ukuthola amakhaya akhethekileko nabantu abafuna irhelebho ukuze kungenelelwe ngokubarhelebha, ngesikhathi sokungenelela, ukulwa nomtlhago emakhaya wabo.

Ngalokhu, sizakudinga i-National War Room for a War Against Poverty ukuhlanganisa iminyango yaborhulumende efana nomNyango wezokuThuthukiswa komphakathi, umNyango wamaPhrovinsi noweNdawo , wezeRhwebo namaBubulo, zokuLima neeNdaba zomHlaba, wezemiSebenzi yomPhakathi kunye nowezamaPhilo kunye nowezokulawulwa kwamaphrovinsi kunye nezendawo, ezakusebenzisana nama-NGO kunye namabhizinisi ukukhomba ukungenelela okufunekako emakhaya athileko begodu asetjenziswe ngokurhabako.

Umnyaka lo sizakuqalana neendingo ezithileko eziqakathekileko ngokulwa nobuchaka obudlange enarheni, ekuphumeleliseni ukufakwa komnotho nendlela yokuhlalisana, zona ngilezi:

* ukurhabisa itjhuguluko lokukhambisana nezokulima kunye nomhlaba ngomtlamo onabileko wokutholakala komhlaba, ukusetjenziswa ngcono imisebenzi yokusekela zokulima kunye sokusekelwa ngokudla komkhaya, nokwenza ngcono isisekelo esiqakathekileko nokutholakala ko-MAFISA ukunikela ukwesulwa kwesikolodo esikhulu ekorweni le: kuzabe kuqalelelwe ebantwini abahlala emaplasini ukukhitjhwa ngekani kwezinga eliphezulu, begodu sinqophe ekungezeleleni abosomabhizinisi abanzima emikhiqizweni wezokulima ngamaphesente ama-5 ngomnyaka, ukubalwa kobunikazi bomhlaba nabo buzakurhabiswa

* ibhajethi izakungezelela irherho lokusizwa komphakathi ngokulinganisa ubudala bokutholakala kwepentjheni yabadala eminyakeni ema-60, lokho kuzokusiza isiquntu seengidigidi zamadoda

* ukufaka umfutho osele uthonyiwe ukuphumelelisa irhelebho emabubulweni amancani nahlanganyelweko khulukhulu lawo afaka abafazi, ngokugandelela ukuthwasisa kunye namamakethe, kufaka hlangana ukuhlanganisa namabubulo asele athuthukile

* ukukhuphula ihlelo lemiSebenzi yeLutjha lesiTjhaba kufaka hlangana ukungezelelwa kokuthathwa ehlelweni lokuThuthukiswa kwamaKghono wesiJoni se-South African National Defence Force kusukela ku-4000 kufikela ku 10 000. Iingidi ezi-R700 sebayinikele i-SANDF ukuze ithome ihlelo lelo;

* ukufaka umfutho eHlelweni lezemiSebenzi yomPhakathi eKhulisiweko (Expanded Public Works Programme), ngokwenza ngcono lokho okuhlosiweko, kutjengise ukuthatha abantu abanengi; lokhu kuzakufaka hlangana ukuthathwa inani elikhulu labantu abatjha kulelihlelo ukugcina iinsetjenziswa zomphakathi, ukubuyelela inani labantwana abatloliswe ku-Early Childhood Development ngaphezu kwe-600 000 nge-1000 iindawo ezitja iimfundiswa ezithwasisiweko zaqatjhwa, kungezeleleke inani labatlhogomeli. Iingidigidi ezi-R1 phezu kwe-baseline izakufakwa emahlelweni awela ngaphasi kwehlelo lezemiSebenzi yomPhakathi eKhulisiweko; kwamaswaphela

* ukungenisa irherho lomkhiqizo wokutholakala kwalokho okwenyulwa ngurhulumende kususela kumabhizinisi amancani ahlangana kunye namakhulu, ngokwe-Small Enteprises Develeopment Agency ukuhlelwa kwerherho eliyelelweko ukuqinisekisa bonyana isikhathi sokubhadala samalanga ama-30 siyenzeka.

Sizakuhlanganisa amahlelo ukurhabisa ituthuko yokuhlaliswa kwabantu kwasafuthi, ngemizamo enomfutho, njengalokho okumele kwenziwe maqangi, ukurhabisa ukutholakala kwamanzi endaweni zoke, ihlwengiso kunye negezi, ukuze ngo-2014, sesineendawo zokuhlalisa abantu ezihle ezizokutholwa ngiyo yoke imindeni.

Ukurhabisa lokho esele sikuthomile ekufezakaleni komnqopho wezamaphilo wabo boke kufaka hlangana ukusetjenziswa ngomfutho kwe-National Strategic Plan yokulwa ne-HIV ne AIDS. Sizimisele ukunciphisa izinga lokungalandeli ihlelo lokuselwa kweenhlahla kwabaphethwe yi-TB kusukela kumaphesente ali-10 kuya kali-7, sithwasise abasebenzi bezamaphilo abangaphezu kuka-3000 ekulawulweni kobulwele lobu besiqinisekise bonyana abangakwazi ukuthola iindakamizwa ezisebenza ngokwehlukahlukana iingulani ze-TB zithola ukwelatjhwa.

Sinqophe ukuqedelela umsebenzi erherhweni lokuvikelwa komphakathi elihlangeneko, ngokuzuza ekuthintaneni okusele kuthomile nabasebenzisani bezomphakathi.
Njengoba sihlanganisa izandla sizilungiselela UKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki kumele sifake umfutho eenkulumiswaneni zesitjhaba ezindabeni ezisihlathulula njengesitjhaba.

Iindaba ezimbili ezifana nalezo zifanele ukutjhiwo kafitjhani.

Kokuthoma kwalokho isitjhukumiso okumele sisenze kusifungo okumele sitjhiwe bafundi ekuseni emithandazweni yabo esikolweni, kunye nesiThembiso seLutjha babuka imikghwa emihle eyenziwe mumuntu hlangana nawo woke amaSewula Afrika. Ungqongqotjhe wezeFundo uzakungenelela eenkululmiswaneni zesitjhaba iveke ezako.

Indaba yesibili ngeyokuthiywa ngobutjha kwamagama weendawo, okufuneka bonyana kwenziwe ngokurhaba kiwo woke amaphrovinsi ukuze kwakheke isisekelo samatjhuguluko esifuna ukuwenza. Sizakuhloma ikambiso yokuhlanganisa koke masinyana, ngokuhlahlelwa Mkhandlu wokuthiywa kwaMagama weNdawo kunye namaKomiti wamaPhrovinsi (South African Geographical Names Council kunye nama-Provincial Committees).

Nomlomo kunye noSihlalo,

Nasiqala iindaba zobulelesi umnyaka ophelileko emHlanganweni wokuHlala okuHlanganyelweko, soke saphawula ngokukhathazeka kungasi izinga eliphezulu lobulelesi, kodwana kokuthi izinto ziyangokuthuwelela ekubulaweni kwabantu - kuvimbela imizamo yokwenzangcono kusukela ekutholakaleni kwedemokhrasi.

Ngalokho-ke, umnyaka ophelileko sizibandakanye erherhweni lokuhlanganyela namabhizinisi kunye nezinye iinkoro zomphakathi, ukuthuthukisa indlela engcono yokwenza irherho lezobulungiswa kwezelelesi.

Kilokhu-ke, ngomoya we-UKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki, iKhabhinethi ivumile ngamatjhuguluko athileko afunekako ukuthoma irherho lezobulungiswa kwezelelesi elitjha, lesikhathi sanje nelitjhugulukileko. Hlangana nezinye izinto, lokho kuzokufaka ukwakhiwa kwesakhiwo sokuphatha esitjha nesithintanisako ezingeni elinye nelinye, kusukela embusweni wesitjhaba kuya kowendawo, kuhlanganiswe ukwahlulela begodu nokutjhutjhisa, amapholisa, abatjhutjhisi,imisebenzi yezobulungiswa kunye ne-Legal Aid Board, kunye nokhunye okuhlangeneleko, kufaka hlangana nekunikelweni amandla kwe-Community Police Forums.

Njengombana amaLunga aHloniphekileko asazi, okhunye kwalezinsungulo sezithonyiwe; kodwana siyaqinisekisa bonyana, nangabe koke kwenziwa ngokuhlanganyela nangokubuka, umfutho wakhona uzakubalula ekulweni nobulelesi. Ungqongqotjhe wezobuLungiswa, ukuVikelwa kobuBulelesi kunye nesiQhema sezokuVikela bazakungenelela emininingwaneni yalokho okuthonyiweko ngeveke ezako.

Phakathi komnyaka lo, sizakudlulisa imiThethomlingwa ekutjhugululweni kokwehlulela ngokubonisana nabatjhutjhisi kunye nabomarhastrada, ukuqedelela iqhinga okunqotjhwe kilo ukuqinisa ukulawulwa kwemikhawulo nokuvikela, kunikele ipilo ku-Victim Charter, kuqalwe khulu ezelelesini ezibuyelele ukwenza ubulelesi, kuragelwe phambili ngokusetjenziswa kwamagadango angezelelweko avela eemphakamisweni zeKomitjhana yokuBuyisana namaQiniso.

Ngokutjelwa yindlela ekatelelako ukufaka umfutho kilokho okusilingako maqophana nobulelesi obuhleliweko, kunye neemphakamiso neKhomitjhana yokwaHlulela kaKhampepe ekusebenzini nokubekwa kwe-Directorate of Special Operations kunye nokuragela phambili ukubonakala kwalokhu, kufaka hlangana itjhuguluko leRherho lezoBulungisa kwezoBulelesi, ekupheleni kukaNtaka umnyaka lo, sizakuhlangana nepalamende ngemithetho nangamanye amagadango afunakalako ukungezelela umfurho wokulwa nobulelesi obuhleliweko.

Khuyini okuzakusitjela bonyana sithathe amagadango kuzakuba kukuzibophelela kukarhulumende ukulwa nobulelesi obuhleliweko kunye nokuthuthukiswa kokuphatha, ubukghoni kunye nokuthintaniswa kwama-ejensi aphathelene nokugandelelwa komthetho.

Okuqakatheke khulu, ipumelelo yokulwa nobulelesi idzimelele ekubambisaneni kwethu soke thina esibalandeli bomthetho, abanekareko ngekambisolawulo yomthetho obusako, abahlonipha okuphathelene nomthetho begodu abazama ukuhlonipha ukulingana kwamalungelo wobuntu, lawo umthethosiseko owubeka phezu kwethu bonyana siwulandele empilweni zethu zoke kunye nangendlela ukhulumeka ngakhona.

Malunga ahloniphekileko;

Umnyaka lo godu sizokuzama ukuragela phambili ngemizamo yethu yokuthuthukisa ukusebenza kukarhulumende ukufezakalisa iimbopho zezakhamuzi. Nakungenzeka okhunye, umoya we-UKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki kumele kubekhona kibo boke ababenetjhudu lokuba basebenzi bombuso.

Kukhona izinto ezilula kodwana ezirhabekileko okumele ziqalwe, okuyingcenye yemizamo yokuthuthukisa ihlangano kunye nomthamo wombuso.

Kokuthoma, kuvunyelenwe kiyoyoke imikhakha karhululmende bonyana iinkhala eziqakathekileko kumele zizaliswe ngeenyanga ezisithandathu emva kokuvuleka kwesikhala leso. umNyango wezokuLawulwa kwemiSebenzi yomBuso uzakubeka irherho lokubeka ilihlo elizokuqalelela ukusetjenziswa kwalesisiqunto.

Okwesibili, ngenyanga kaMrhayili qobe mnyaka (enyangeni ezimbili zokuthoma komnyaka weemali kurhulumende wendawo) abaphathi abakhulu kumele bonyana sebatlolile iimvumelwano ngamahlelo wokusebenza wabo kunye nabaphathi abafaneleko. I-Ofisi leKomitjhana yemiSebenzi yomBuso izakubeka irherho lokubeka ilihlo ihlelo lelo.

Okwesithathu, kubonakele bonyana umNyango weeNdaba zangeKhaya uthinta ummongo weempilo zezakhamuzi, nangomnyaka lo sisazokukhulisa ukwenziwa kwetjhuguluko kuleliqhinga elivunywe yikhabhinethi. Lokho kufaka hlangana ukwenziwa ngcono kwerherho le-IT, ukuthwasiswa kwabasebenzi ekusebenziseni irherho elitjha lelo, ukusiphula okubukhohlakali kunye nokulingelelwa kwamakarada we-ID.

Ukwenzangcono ukusebenza kwabasebenzi bombuso kudzimelele phezu kwekhwalithi yoburholi obunikelwa baphathi abaphezulu kunye neenkhulu. Okhunye, kubudisi ukuphuhlisa ukuzinikela kwabaqhatjhwa bombuso emisebenzini yabo - okumsebenzi oqalene nabarholi, abasebenzi bombuso ngokwabo kunye neenyonyana zemikhandlu yabo.

Kilokhu, umnyaka lo, ekuthintaneni neenyonyana zabasebenzi bekoro yombuso, sizakuba nomHlangano weKoro yomPhakathi ukulungisa zoke iindaba ukuze umoya we-Batho Pele ube nalokho okutjhoko qobe nakwenziwa umsebenzi karhulumende.

Sisebenzisana nabanye ababambisani emphakathini, sizakuqinisekisa bonyana, ekupheleni komnyaka lo, iHlelo lesiTjhaba lokuVimbela ubuKhohlakali elingelesibili liyamukelwa, begodu umtlamo wokwenza okuvunyelenwe ngawo namabubulo ahlelekileko uyenzeka. Esigabeni sika rhulumende wendawo, sizakurhelebha abomasipala abama-150 bokuthoma ukuthuthukisa iqhinga labo lokuvimbela ubulelesi.

Sizakuragela phambili umnyaka lo sizakwenza imizamo yokuqinisa umthamo karhulumende wendawo ngokukhambisana nehlelo lamaQhinga kaRhulumende weNdawo leminyaka emihlanu. Ukuqinisekisa ukubeka ililhlo ngerherho kilokhu, i-SALGA ivumile ukunikela ngemibiko ngekota ngemisebenzi eyenziweko.

Ukuze sithuthukise imisebenzi enikelwa eenkorweni ezibuthakathaka ezinjengabomakadebona, abafazi kunye nelutjha, sizakuhlola ngobutjha isijamiso esikhethelwe ukwenza lomsebenzi begodu sihlolisise amalungiselelo anembako, kufaka hlangana ukuhlolisisa iinjamiso zikarhulumende khulukhulu ezahlonyelwa ukuqalelela ukuthuthukiswa kunye nokunikelwa ilwazi kwelutjha.

Insalela ekulu emsebenzini wethu esizibonileko zivela ekubhalelweni kwethu kutlama. Kilokho-ke, njengencenye yama-APEX PRIORITIES esikhathini esizako sizakuqedelela indlela yekambiso ezasenza bonyana siphuhlise umthamo karhulumende ukuletha phambili imitlamo ehlangeneko nenembileko, kufaka woke amaphiko karhulumende.

Malunga ahloniphekileko;

Ihlelo esilivezileko lihlanganisa ukuzibophelela inarha yekhenu evumelene ngakho noburholi benerhakazi ngokwe- African Peer Review Mechanism.

Umnqopho wethu, ukuthuthukisa i-ajenda ye-Afrika umnyaka lo, kuzadzimelela ekuqiniseni iinkhungo ze-Afrika, kufaka hlangana iBumbano ye-Afrika (African Union) kunye namahlelo wabo wetuthuko, i-NEPAD.

Lokho sizakwenza, sikhuthazwe ziinkanuko ezazekako zabantu benarhakazi le ngokuzibandakanya okukhulu ekukhanukeni ibumbano yenarhakazi le kiwo woke amazinga. Igadango elikhulu kilokhu kukuhlanganiswa kweenkhungo zeemfunda kunye nemisebenzi enqophe ekuhlanganisweni kweemfunda.

Siragela phambili ngokuzibophelela bonyana sibe yindawo etjhaphulukileko yokurhweba ku-Southern African Development Community, sethemba nokobana sizakusebenzisa ukuba boSihlalo be-SADC ngo-2008/2009 nokunikela isiphakamiso kuzenzeko zeemfunda.

Kukilobo bujamo, lapho sizakuragela phambili ngokukhulumisana ngeendlela ezinengi nabomakhelwana kunye neBumbano le-Yurophu (African Union), ukuqinisekisa bonyana iinkulumiswano zeSivumelwano sesiKhozi kezoMnotho ziyaqedelelwa ngokurhabako, lezo ezathonywa ekurhabiseni ekuthuthukiseni isifunda sethu.

Ngomnyaka odlulileko, sifezakalise igunya le-SADC ukurhelebha uburholi bezepolotiki beZimbabme ukuthola isirarululo enseleleni zepolotiki abaqalene nazo. Sibe nethuba, ekuphethweni kwe-AU Summit e-Addis Ababa ukunikela ngokusemthethweni umbiko ozeleko ngoburholi be-SADC.

Ngobufitjhani, iinhlangano ezibandakanyekako kileziinkulumiswano sezifike esivumelwaneni seendaba zoke eziphathelene neendaba eziqakathekileko obe kumele iinhlangano zikhulume ngazo. Lokho kufaka hlangana iindaba eziphathelene nomthethosisekelo, ukuvikeleka, zemirhatjho kunye nemithetho yezekhetho, kunye nezinye iindaba ebekungavunyelwana ngazo eminyakeni eminengi. Imithetho efaneleko njenganje seyivunyelwe yipalamende, kufaka hlangana ukutjhugululwa okufaneleko komthethosisekelo. Okuseleko, namkha kunjalo, yindaba yendlela yekambiso ephathelene nesikhathi ngangendlela yokuqinisekisa umtlamo wemthethosisekelo omutjha okuvunyelwene ngawo.

Ngalokho-ke, sihlanganisa abaPhathi bomBuso we-SADC kunye norhulumende ekuthokoziseni iihlangano ezisenKulumiswaneni zeZimbabwe ngalokho abakwenzileko kunye nokubakhuthaza ekusebenzisaneni ukusombulula iindaba eziyikambiso ezisasaleleko. Njengombana sibawe baPhathi bomBuso we-SADC kunye norhulumende sikulindele ukuragela ohambili ukwenzalula iinkulumiswano zeZimbabwe. Kilokho, sifisa bonyana abantu beZimbabwe baphumelele emakhethweni abekelwe mhlaka 29 kuNtaka.

Ubuhlobo bethu obungeneleko ne-Democratic Republic of Congo burokuragela phambiili, njengombana sifuna ukufaka isandla emizameni yabantu benarha leyo ukuze bathole ukuthula, ukuze kusebenze ihlelo lokuthuthukisa nokwakha kabutjha.

Urhulumende wethu uzakuhlala ubotjhwe yindlela yekambiso esendleleni eKenya, Chad Burundi, Darfur eSudan, Western Sahara, CÃ´te d'Ivoire, Somalia, the Comoros kunye ne-Central African Republic ukuthola ukuthula kunye nokunzinza.

Sitshwenyekile ngomguruguru onganangqondo kunye nokubulalana eKenya kunye nase-Chad, lokhu okuqubukileko okubuyisela iragelo phambili emuva leli besilenza iminyaka edlulileko ephathelene nokwakhiwa ngobutjha kwenarhakazi ye-Afrika. Simema boke abantu besitjhaba se-Afrika benze lokho abangakukghona, ukuphelisa ituthuko engakalungi.

Sizakuragela phambili ukwenza umsebenzi wethu ku-United Nations Security Council. Okuqakathekileko kilokhu, kuqinisa ibambiswana hlangana ne-UN Security Council kunye ne-Peace and Security Council of the African Union.

Sikhuthazwa yitjisakalo yokukhulisa ituthuko kukhwalithi yamaphilo wabantu boke, khulukhulu eenarheni ezisathuthukalo, sizakuqalelela ekuqiniseni ukuzibandakanya kwethu ku-India-Brazil-South African Forums, i-Afrika-Asia Strategic Parternership, i-Non-Aligned Movement, isiTlhopha sabama-77 begodu neenkulumiswano ukuqedelela isivumelwano sokurweba se-SACU-Mercusor.

Kilokho godu, sizakuragela phambili ukufaka isandla ekuthathelweni phezulu kweminqopho ye-Kyoto Protocol ngeTjhuguluko lobuJamo bezulu nentuthuko eragela phambili, ekunikeleni iragelo phambili eenkulumiswaneni nge-WTO Doha Development Round.

Umnyaka lo sigidinga iminyaka elitjhumi yokuhlonywa wobudlewana sokusebenza ngezobudlelwane phakathi kweSewula Afrika kunye ne-People's Republic of China. Ukukhulusa ubudlelwano emkhakheni eyahlukeneko hlangana naborhulumende kunye nabantu abafakazela bonyana i-China-South Africa Partnershhip okuphathelene nokuKhulu kunye neTuthuko luliqhinga lobuhlobo ukuze kusizakale thina soke, lokho okungenza bonyana kukhule ngamandla.

Umnyaka ozako, sizakuba basingathi be-Review Conference ukuhlola ukusetjenziswa kweenqunto ze-World Conference Against Racism eyayibanjelwe enarheni yekhethu ngo-2001. Siyathemba bonyana, ngonobangela wehloyo lokusola lebandlululo kunye nemiphumela engakarisiko kuragela phambili ngokunemba ebuntwini, urhulumende kunye nabantu bomhlaba bazakurhelebhana nathi ukuqinisekisa bonyana i-Review Conference ifezakalisa iminqopho yawo.

Leembopho zomhlaba woke, kufaka hlangana ukuksingathwa kweBhegere yePhasi ka-2010, kuletha okukhulu ukukhululeka nesithunzi sobuntu esikhona enarheni yekhethu njengeqhinga lomdlali emisebenzini emihle yobuntu. Kodwana akukameli lokho sikuthathele phasi.

Ngiyethemba bonyana, ngaphasi koburholi be-International Marketing Council, Trade and Investment South Afrika (TISA), Tourism South Africa kunye namanye ama-ejensi sizakuhlanganisa izandla sithintane nomhlaba woke ngomoya we-UKwenza iZinto ngeNdlela eNgakajayeleki, nokuragela phambili ngokwakha umphakathi onakekelako nobujamo bokobana iphasi lihlangane enarheni yekhethu ukugidinga ubuntu be-Afrika ngo-2010.

Nomlomo, Sihlalo kunye namalunga ahloniphekileko;

Sengitjhwile koke lokho, ngibuyela embuzweni: iyini isimo sesitjhaba njengombana singena ku-2008! Engikwaziko begodu engikutjhoko ngokukhulu ukuzikhakhazisa: nanyana ngiziphi inselele zangalesisikhathi, sisesendleleni.

Ngikutjho lokhu ngaphandle kokungabaza ngombana nginethemba lokobana amaSewula Afrika ayakwazi begodu bafundisiwe ukuqalana neenselela zomlando - ukudisibeza omunye nomunye umsipha wobuntu bethu - ukuqalana neenselela zesitjhaba zanjenganje, kufaka hlangana lezo eziphathelene nezomnotho, zepolotiki kunye nobujamo bezomnotho e-Afrika nanyana kuphi kuleliphasi, sibhudungele amathuba lawo ituthuko yenarha yekhethu ebe nayo eminyakeni elitjhumi nane edlulileko.

Ukuhlanganisa izandla sizilungiselela, sizibophelele ukwenza umsebenzi wethu ngendlela engakajayeleki nangendlela yesimanjemanje, sizakugcina ikambiso yokwakkha kabutjha kunye nokuthuthukisa size siyibeke ezingeni eliphezulu.

Ngithokoze khulu.

Issued by: The Presidency
8 February 2008












About the site | Terms &amp; conditions
Developed and maintained by GCIS
This site is best viewed using 800 x 600 resolution with Internet Explorer 4.5, Netscape Communicator 4.5, Mozilla 1.x or higher.





Last Modified: Tue, 26 Feb 2008 11:20:48 SAST


<fn>The National Council of Provinces Isindebele.txt</fn>
IPalamende ineziNdlu ezimbili iNdlu yesiBethamthetho seNarha (NA), enamalunga ama-400, begodu, no mKhandlu weNarha oNgamele iimFunda(NCOP), onamalunga okungenani ama - 90
umkhandlu wenarha ongamele IImfunda
UmThethosisekelo uthi umKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP)
ujamele iimfunda ukuqinisekisa bona iimfuno zeemfunda ziyatjhejwa ngurhulumende ophezulu.
Ikwenza lokhu ngokuzibandakanya ekambisweni yokwenziwa komthetho wenarha, begodu ngokunikela ithuba leempikiswano zatjhatjhalazi lakukhulunywa khona ngeendaba eziqakathekekhulu ezithinta iimfunda.
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda(NCOP) uqinisekisa bona iinlilo zaborhulumende bemakhaya ziyajameleka ngokwezinga eliphezulu.
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda uneenthunywa zeemfunda ezilithoba ezikhethwe ziimbethamthetho zeemfunda, begodu neHlangano eNgamele aboRhulumende bemaKhaya yeSewula
Iinthunywa ezisithandathu zasafuthi
Iinthunywa ezine ezikhethekileko zesikhatjhana
Nakufunekako, uNdunakulu angakhombela omunye bona athathe indawakhe.
Iinthunywa zeHlangano eNgamele aboRhulumende bemaKhaya yeSewula
Begodu ungathoma namkha uhlele bemaKhaya kizo zolithoba iimfunda.
imiThethomlingwa engaphasi kweNdinyana ye-4 yomThethosisekelo iindaba lezi isibethamthetho esiphezulu nezeemfunda ezinamdla wokobana zakhe imithetho ngokuhlanganyela begodu neminye abaPhaThI be ofISI yomkhandlu wenarha ongamele IImfunda (nCoP)
UmKhandlu weNarha oNgamele imithethomilingwa ethinta iimfunda.
Imisebenzi eminengi yokwenziwa kwemithetho yenziwa makomiti, kodwana
USihlalo, begodu imiThethomlingwa kufuze ithunyelwe naboSekela Sihlalo ababili. kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) kobana kuyophikiswana
Abaphathi laba baphatha umsebenzi ngayo begodu nokobana kuvowudwe womKhandlu weNarha oNgamele bona iyamukelwa namkha iyararhwa iimFunda (NCOP) begodu balawula imiThethomlingwa leyo.
iinkulumopikiswano, baqinisekise bona iinthunywa zikhuluma
Unendima ngokomthethosisekelo ngokutjhaphulukileko kwaphela zisese wokwenza imithetho, emihlobo emithathu ngaphasi kwelawulo leNdlu. yemiThethomlingwa:
USekela Sihlalo wasafuthi ukhethelwa ImiThethomlingwa engathinti iimfunda:
ImiThethomlingwa engathinti iimfunda unyaka munye.
ngileyo etjhidelene nemisebenzi yeminyango ephezulu; njengomnyango wezokuvikela, zangaphandle, begodu nezobulungiswa.
IndIma yomkhandlu wenarha ongamele IImfunda (nCoP)
UmKhandlu weNarha oNgamele
ImiThethomlingwa leyo nasele ibethwe iimFunda (NCOP) uqalwe njengesigungu yiPalamende yeNarha, idluliselwa esiphumelelisa ukubusa ngokuhlanganyela kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda begodu nokuzibandakanya kobana iyokuvowudelwa.
Nangabe umKhandlu oNgamele weNarha aborhulumende bemakhaya nebeemfunda iimFunda ufuna ukwenza amatjhuguluko ezingeni eliphezulu.
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda engamukela namkha irarhe amatjhugululo unikela ilizwi ngobujamo eemfundeni lawo.
ezilithoba zeSewula Afrika begodu unikela aborhulumende bemakhaya kobana
bazibandakanye emikhulumiswaneni yokwenziwa kwemithetho yenarha.
Iimbonelo zemiThethomlingwa ethinta iimfunda kufaka phakathi umyango wezefundo, wezokuthutha, zehlalakuhle, begodu nezamaphilo.
IndIma yokwakhIwa komTheTho umKhandlu weNarha oNgamele iimFunda
Nangabe kukhona ukungazwani phakathi kweNdlu yesiBethamthetho seNarha kunye nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda malungana nomThethomlingwa othinta iimfunda, umThethomlingwa kufuze uthunyelwe eKomitini yokuLamula.
Nangabe umThethomlingwa ukhibelela nofana utjhugulula umthethosisekelo uthinta bunqopha iimfunda, okungasenani iimfunda ezisithandathu kwezilithoba kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda(NCOP) kufuze zivumelane ngawo.
Nangabe umThethomlingwa wokutjhugulula umthethosisekelo awuthinti iimfunda bunqopha, umthethosisekelo uvumele umKhandlu weNarha oNgamele iimFunda(NCOP)
bona uphikisane ngomThethomlingwa loyo(ngaphandle kobana kuvowudwe)
IndIma yokuTjheja
Ukutjheja kumsebenzi wePalamende ogunyazwe mthethosisekelo kufaka phakathi iimBethamthetho zeemFunda ukutjheja begodu nokubeka ilihlo ukwenza kwakarhulumende.
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda
NCOP utjheja imisebenzi yaborhulumende beemfunda nebemakhaya.
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda
NCOP ungafuna ilunga leKhabinedi, namkha isisebenzi sikarhulumende ophezulu namkha weemfunda kobana akhambele umhlangano womKhandlu namkha wekomiti yomKhandlu.
Iinthunywa zomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) zingabuza abongqongqotjhe imibuzo ekufuzwe iphendulwe kumKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP).
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda
UmKhandlu weNarha oNgamele iimFunda
NCOP begodu wenza ivakatjhotjhejo eliya ezakhamuzini ukuqinisekisa bona bafumana ilwazi bunqopha ezakhamuzini malungana neendingo neentjhijilo abantu abanazo.
amakomITI womkhandlu wenarha ongamele IImfunda (nCoP)
Amakomiti womKhandlu weNarha oNgamele iimFunda (NCOP) abizwa amaKomiti aKhethekileko, isibonelo ikomiti eKhethekileko yezeZindlu, yemiSebenzi yomPhakathi, yeenThuthi.
IKomiti ingabiza nanyana ngimuphi umuntu ngaphambili bona alethe ubufakazi namkha aveze iincwadi, begodu ingafuna omunye nomunye umuntu namkha ihlangano bona ibike kiyo.
Sinye isithunywa sesifunda sivowuda kanye ukujamela isifunda saso.
IndIma yamalunga womPhakaThI
AmaLunga womphakathi angaba nendima ekulu ayidlalako nakutjhejwako ukuqinisekisa bona urhulumende uzoziphendulela ngokuya kweendingo zabantu. Lezi ngezinye zeendlela ezingasetjenziswa:
ukwenza ISIPhakamISo
Isiphakamiso esiya ekomitini yePalamende kungenye yeendlela yokuzwakalisa iphimbo lakho ePalamende.
Ngokwenza isiphakamiso sakho, unethuba lokutjhugulula imibono yamalunga wekomiti akhulumisanako begodu aphikisana ngeseqetjhana esithile somthetho ngaphambi kobana uqedelelwe.
InCwadI yeenlIlo
Incwadi yeenlilo ngenye yendlela zokuletha iinghonghoyilo namkha indaba ethinta umphakathini ilethwa ezandleni zePalamende kobana yenze okuthileko ibenekwenzako ngokuya kwegunya elinalo.
Ilungelo lencwadi yeenlilo ePalamende kulilungelo lawowoke umuntu wenarha le begodu likhona kumThethosisekelo wethu.
Nanyana ngimuphi umuntu, iinqhema zabantu namkha ihlangano banamalungelo yokuthumela incwadi yeenlilo ePalamende.
ThInTana nelunga lePalamende
Amalunga womphakathi angathintana namaLunga wePalamende ema-ofisini wokuvowudela inarha mazombe namkha ePalamende nangabe ufuna ukuzuza isekelo labo endabeni engugunyako namkha ufuna isizo malungana nomraro othileko.
<fn>WWA-IsiNdebele nomination form.txt</fn>
Igama lakaMasipala/i-NGO/Iinkhungo; kufaka iinkhungo zefundo ephezulu kanye neenkolo /isiQhema somPhakathi esinyula i/amaphrojekthi:
Igama lomenyuli (umuntu owenyula umenyulwa)
Imininingwana yezokuthintana:Umtato:Umaliledinini:Ifeksi:I-imeyili:
ISIGABA A: IMINININGWANA YOKWENYULA - AMAHLANGOTHI ONGENYULA KIWO:
Ukubulungwa kwamanzi (ezikweni lamanzi)
Ifundo nokwazisa (ezikweni lamanzi)
Ukuthuthukiswa komphakathi (ezikweni lamanzi)
Amahlangothi amancani: Kuzakugandelelwa kokulandelako:
AMAHLANGOTHI AMANCANI MEREGA
I/amaphrojekthi e/amahle khulu ye/weHlangano yabaSebenzisi baManzi Amaphrojekthi wokuhlwengiswa kwamanzi Ukuhlwengiswa kwemilambo
Sekela iminqopho yesitjhaba yokuphathwa kwamanzi
Khuphula iinsombululo ezitjha nezidzimeleleko zokuphathwa kwamanzi
Khuthaza abomma neenqhema zaboma bona zibe nendima ebonakalako ekorweni yezamanzi
Khuthaza abomasipala ukuthatha indima edosa phambili emisebenzini yokuphathwa kwamanzi
Ebujameni lapho isifundo-bandulo sokugcina seqa umhlaka 23 Julayi 2010, ilanga lokulethwa kuzakuba lilanga lesifundo-bandulo esidlulileko kodwana KUPHELA kumaphrovinsi lapho iimfundo-bandulo zokugcina zibanjwa khona,
SIGABA D: AMA-OFISI LAPHO KUNGALETHWA KHONA IZETHULO KANYE NALAPHO
KUNGAFUNYANWA KHONA ILWAZI ELINABILEKO KUQALISWE NEMIBUZO
Sibawa bona ulethe amaforomo wakho wokwenyula azalisiweko ema-ofisini alandelako begodu nawufuna ilwazi elinabileko, ukucaciselwa nemibuzo, sibawa uthintane nabajameli besifunda bomNyango weeNdaba zaManzi njengombana kutjengiswe ngenzasi.
Sibawa bona unikele ngelwazi eliqakathekileko nge/ngamaphrojekthi. Nikela ngelwazi lokobana i/amaphrojekthi alisizo kangangani ekorweni yezamanzi. Sibawa usebenzise iphepha lokungezelela nange ufuna isikhala esinengana ukuhlathulula iphrojekthi kanye nokunikela ngamabanga.
Enye nenye into yokungezelela okungaba mtlolo, iinthombe kanye neenthombe zevidiyo izakwamukelwa.
<fn>Women and Parliament Ndebele.txt</fn>
KUBAYINI KUQAKATHEKILE KOBANA ABOMMA BAZIBANDAKANYE
EKWAKHIWENI KOMTHETHO?
Abomma bangaphezu kwesiquntu sabantu beSewula Afrika begodu kungakho amezwi wabo kufuze afakwe nakuthathwa iinqunto nalokha nakwakhiwa imithetho.
Ukufakwa kwabomma nakuthathwa iinqunto kusisekelo selungelo lomuntu. Abomma kufuze bazibandakanye nakwakhiwa umthetho ngombana ukusebenza komthetho nemigomo karhulumende kuthinta amaphilo wabo wangamalanga woke. Okuqakatheke khulu kukobana, irhubhululo iveze bona abomma nabazibandakanyako ekwenzeni iinqunto, kubangela bona kwande itjhejo nokwaba iinkghonakalisi ezithuthukisa ikhwalithi yamaphilo wawo woke umuntu. Ukwanda kokuzibandakanya kwabomma ekwakhiweni komthetho kungenza bona kuthuthukiswe ukufinyeleleka kokunikelwa kweensiza eziqakatheke khulu ezifana nezindlu, zefundo nezehlalakuhle.
BANgAZIBANDAKANYA BUNjANI ABOMMA EKWAKHIWENI KOMTHETHO?
UmThethosisekelo weSewula Afrika uthi kufuze umphakathi ufinyelele begodu uzibandakanye ePalamende kunye nekambisweni yayo. Zinengi iindlela lokhu okungenziwa ngakho. Abomma bangazibandakanya ekwakhiweni komthetho ngokuthi bavowudele ihlangano ebabona bona izakujamela amazizo wabo neenlilo zabo ePalamende. Begodu bangazibandakanya ngokukhwezelela nokusebenzela iinhlangano ebazithandako begodu bebakhethwe eenjamiselelweni zazo.
Abomma baphakamele eenkhundleni eziphezulu ngalendlela.
Umphakathi unelungelo lokukhambela imihlangano yamakomiti begodu uzibandakanye emiHlanganweni yomPhakathi. Nangabe indaba iqakatheke khulu emphakathini, iKomiti yesiBethamthetho seNarha namkha yomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda ungaqunta ukubamba imihlangano yomphakathi namkha ubawe ukulethwa kweemphakamiso.
Umphakathi ungazisa iKomiti ePhatheleneko nofana eKhethekileko ngamazizo wawo namkha ngendaba ekukhulunyiswana ngayo. Amalunga womphakathi angathintana neLunga lePalamende ukuzwakalisa amazizo wabo malungana nendinyana yomthetho.
NgIYIpHI INDINYANA YOMTHETHOsIsEKELO EKgHONAKALIsA
BONA ABOMMA BAZIBANDAKANYE?
UmThethosisekelo weSewula Afrika unikela umtlamo wokuthuthukisa ukulingana ngokobulili, begodu nokuzibandakanya kwabomma ekwakhiweni komthetho. UmThethosisekelo uqukethe iindinyana ezithuthukisa ukulingana ngokobulili. AmaLungelo woBuntu aqinisekisa ukulingana kokuphathwa kwabantu boke beSewula Afrika. Akhandela ukubandlululwa ngokombala, nangokobulili nofana ngesitho somzimba. AmaLungelo woBuntu agandelela bona amagadango kufuze athathwe ukuthuthukisa ipumelelo yokulingana ngiyo yoke imikhakha yomphakathi.
UmThethosisekelo unikela indinyana emazikweni asekela intandoyenengi, kunye nokuzibandakanya kwabomma. Lokhu kufaka hlangana, IKomitjhana yokuLingana ngokoBulili begodu neKomitjhana yamaLungelo waBantu yeSewula Afrika. Ukungezelela endinyaneni ekumThethosisekelo, iSewula Afrika izibophelele ngokulingana ngokobulili ngokuthi ilungise iimvumelwano zeentjhabatjhaba ezifana neHlangano ePhikisana nokuBandlululwa kwaboMma (CEDAW) begodu neHlangano yeseNdlalelo sokwEnza (Platform Action), eyathonywa yihlangano yomHlangano yaboMma yeBeijing. ISewula Afrika iyingcenye yamanye wamahlelo we-Afika wokwenza begodu nokuthuthukisa abomma, afana neweeNarha ezingeSewula yeAfrika eziThuthukako (SADC) nemithetho yekambiso yemisebenzi yobulili netuthuko.
NgIZIpHI IINjAMIsELELO EZIQAKATHEKILEKO ABOMMA ABANgAZIBANDAKANYA KIZO
EKWAKHIWENI KOMTHETHO?
Iindlela zokuthoma neziqakatheke khulu abomma abangazibandakanya ngazo ePalamende kungesikhathi samakhetho. Indlela abantu abavowuda ngayo emakhethweni kujamiselela ukwakheka kwezindlu zombili ekuyiNdlu yesiBethamthetho seNarha nomKhandlu weNarha oNgamele iimFunda. Amakhetho wenarha anikela abantu abangaphezu kweminyaka ema-18 ilungelo lokobana bakhethe ihlangano ebayithandako.
IPalamende yesine isungule amaKomiti alandelako asebenza bunqopha ngeendaba ezitjhidelene nabomma:
UMnyango omutjha waboMma, wabaNtwana, naBantu abaKhubazekileko wenzelwe ukubuthelela imisebenzi karhulumende ukuthuthukisa nokuvikela abantu amaphilo wabo asengozini emphakathini.
NgIZIpHI IINTjHIjILO EZIQALENE NABOMMA EKUZIBANDAKANYENI
EKWAKHIWENI KOMTHETHO?
Ukufinyelela iinsiza eziqakathekileko ezifana nefundo, amanzi nezehlalakuhle kubangelwe kungalingani kobulili, kombala, netjhebiswano leengaba. Ukuthi abomma bazibandakanye ngokupheleleko ekwakhiweni komthetho, ukufinyelela kwabomma eensizeni eziqakathekileko kufuze kuthuthukiswe. Abomma abatlhagako abafinyeleli ngokwaneleko eenhlanganweni ezakha imithetho.
Inengi labomma litlhayela ngokuthuthukiswa komnotho. Abomma ngokwesiko basiqhema esitlhagako eSewula Afrika begodu bayidlanzana abasebenzako namkha abasebenzi.
ithinta imbalo enengi yabomma, khulukhulu abomma abasesebancani abaseminyakeni yabo yokukhula.
Intandoyenengi yethu esakhulako ithuthukise abomma ekufinyeleleni amandla wezepolotiki begodu nekuthathweni kweenquntu. ISewula Afrika begodu itlame umthetho khulukhulu ukuqalana nokulungiswa kokulingana ngokobulili.
Isitjhijilo kukwenza bona amalungelo woke akghone ukufinyelelwa ngibo boke abomma.
Okhunye ongakuFunda:
BAjAMELEKE BUNjANI NjENgANjE ABOMMA EpALAMENDE?
Ukujameleka kwaboMma kusiBethamthetho seNarha kukhule kwafika kuma
%. ISewula Afrika isesigabeni sesithathu ephasini zombelele ngokuya ngokujameleka kwabomma ePalamende.
NgIYIpHI INDIMA AMADODA ANgAYIDLALA?
Amadoda anendima eqakatheke khulu angayidlala ekuphumeleliseni ukulingana ngokobilili emphakathini weSewula Afrika. Ngokuya ngokuya ubunengi bamadoda azibandakanya ekulwisaneni nokutlhoriswa kwabomma nabantwana. Amadoda kufuze afundise amanye amadoda bona atjhugulule indlela aziphatha ngayo begodu ahloniphe abomma.
Amadoda nabomma banendima elinganako neqakathekileko ebayidlalako ukutjhugulula ubudlelwano kobilili emphakathini. Awukho umphakathi otjhaphulukileko bekube kula abomma namadoda batjhaphulukile begodu balingana, bekubekunje amadoda nabomma banomsebenzi olinganako ekufuze bawenze.
IINDLELA EZIQAKATHEKILEKO ZOKUTHINTANA MALUNgANA NELWAZI:
<fn>Youth and Parliament IsiNdebele.txt</fn>
ISendlalelo
Ngomnyaka we-1974 umbuso webandlululo waqunta bonyana kubuyiswe umthetho uDorhodera HF Verwoerd akhe walinga ukuwuphumelelisa ngomnyaka we-1953
lokha asaphethe umnyango wezefundo.
Umbuso walokha wabetha umthetho wama "50/50" bonyana isiBhunu kube ngelinye lamalimi asetjenziswako lokha nakufundiswa imethametiksi neemfundo zesayensi yokuhlalisana. Abantu bokuthoma abanghanghabalako kwaba botitjhere nababelethi.
Ngomnyaka we-1975 amaBhodi weeNkolo ezilikhomba zatjela abotitjhere bonyana bangafundisi ngelimi lesiBhunu, lokhu kwabangela bonyana abosihlalo abahlanu bamaBhodi baqothwe Mnyango weFundo yaBanzima.
Ngomnyaka we-1976 ukusilingwa lihlelo leFundo yaBanzima kwatjaleka. Ngaphambi kwemiguruguru eyenzeka mhlazi-16 kuJuni, abafundi beSoweto batlola isiqubulo "Ngena uzokuFunda, Phuma uzokuSebenzela"
emangenweni wesikolo sinye samabanga aphezulu.
Ilanga leli lakhombisa ukukwata okukhulu kwelutjha leSewula Afrika ekwathoma ngaphambilini begodu kwaragela phambili kwaze kwaba kufumaneka komBuso weNtando yeNengi ngomnyaka we1994. Umphako wawungadliwa mntwana ngesikhath semiguruguru yeSoweto, ukukwata kwelutjha kwabangela imitjhagalo inarha yoke, okwagandelelwa ngesihlungu baphathi bombuso webandlululo. Abantu abanengi bahlongakala, amakhulu abotjhwa, abanengi batjhiya inarha baya eenarheni zangaphandle bazibandakanya neenhlangano ezazivinjelweko ngokomthetho ukusebenza. Ukuqakatheka kwelanga lamhlazi-16 kuJuni 1976 likhombisa itshwayo ngendlela abantu abazinikela ngayo, ukuzibophelela ekulweleni ikululeko nokuvuselela ubulunga belizwe.
Lokhu kwenza bonyana kwakheke ihlelo lefundo elihlonipha isithunzi somuntu, ukuhlukana ngamasiko, ikululeko yokuzikhethela nokusiphalazela ukufi nyeleleka okulinganako.
Abantu abatjha baragela phambili ukudlala indima ekulu emphakathini begodu umbuso wentando yenengi uzimisele ukuthuthukisa ulutjha okubadosiphambili bangomuso nekubabulungi bekululeko eyalwelwa budisi.
Itjisakalo yabantu abatjha njenganje idoswa phambili yiHlangano eThuthukisa aBantu abaTjha (YDA), ejamiselele Ikomitjhini yaBantu abaTjha kunye nesiKhwama saBantu abaTjha uMsobomvu njengehlangano yombuso eqalene neendaba zolutjha.
Ulutjha lagadesi liqalene neentjhijilo ezinengi ezifaka hlangana izinga eliphezulu lokutlhogeka kwemisebenzi, umtlhago kunye nobulelesi.
Ukutlhogeka kwemisebenzi kubambe ulutjha lemihlobo yoke, kusukela kulabo abanebanga letjhumi kufikela kulabo abaneziqu zemazikweni aphakamileko.
Iintjhijilo eziqalene nenarha kuzinze ekwenzeni abantu abatjha bazazi bonyana bona babobani, bazi umlando wabo begodu nokubakhuthaza ngokuthanda inarha yabo. Nakuqalwa ikareko ekhonjiswe babantu abatjha emakhethweni wesine wombuso wentando yenengi, lo mzabalazo othunjiweko.
Umbuso wentando yenengi ubumbe iinhlangano ezifana neHlangano eThuthukisa aBantu abaTjha (YDA) enikelwe igunya lokuqalana neendaba zelutjha kusukela kumthethomgomo kufikela ekuthuthukiseni. uNgqongqotjhe e-ofisini kaMongameli utjhetjhe iHlangano yeLutjha enqophe ukwakha indawo yokwakha imisebenzi, ukuthuthukisa amakghono nokwabelana ngamakghono, kulutjha leSewula
Itjhetjho nokugandelela kwefundo kubonakala ekuhlukanisweni kweminyango yefundo ibe naboNgqongqotjhe ababili weFundo wamaBanga aPhasi neyamaBanga aPhakamileko ukuqinisekisa bonyana iminyango ifumana itjhejo.
Indima yePalamende ekuThuthukisweni kweLutjha
IPalamende inamakomidi afana neKomiti ePhathelene neeNdaba zaBomma, zeLutjha, zaBentwana nezaBantu abanokuKhubazeka neKomiti eKhethiweko yeeNdaba zaBomma, zeLutjha nezaBantu abanokuKhubazeka, ezama ukutjheja iindaba zelutjha. LamaKomidi atjheje iindaba zelutjha begodu kufuze aqalane nemithetho ethinta abantu abatjha.
IPalamende ngegunya enalo lokubetha imithetho seyibethe imithetho eminengi efana nomThetho wama-2003 weHlelo eliNabileko lokuThuthukisa aBanzima ngomNotho.
IPalamende emsebenzini wayo wokutjheja iqinisekisa ukusetjenziswa kwemithetho ebethiweko lokhu kufaka naleyo eqalene nelutjha lenarha.
Ukwenza iPalamende bonyana ifinyeleleke kukhona ihlelo elaziwa ngokuthi: "kuHlangana namaLunga" lapho abantu abatjha bangahlangana khona neLunga lePalamende ngalinye ngeendaba eziphathelene nabo. Bangakghona ukwenza amaphimbo wabo azwakale ngokukhuluma nofana ngokutlola iimphakamiso.
ULutjha luyingcenye yomphakathi elingakhambela imiHlangano yamaKomidi lapho umsebenzi wePalamende wenzeka khona begodu bangakhambela ukuhlala kwePalamende bonyana batjheje, bathuthukise ilwazi nokuzithuthukisa bona ngokwabo.
IPalamende inamahlelo aqalene namaziko ahlukeneko, isibonelo, iPalamende yeLutjha ebanjwa ngeNyanga yeLutjha lapho kucocwa ngeendaba ezithinta ulutjha begodu kulapho kuzibandakanya khona abantu abatjha kwaphela, neenkambiso zakhona ngilezo eziqalene nabo.
UmThethosisekelo ukatelela iPalamende bonyana ibandakanye umphakathi emisebenzini nemahlelweni wayo, yingakho ulutjha njengengcenye yomphakathi lumenywa kanengi bonyana lizibandakanye emahlelweni wePalamende, njengemihlangano yemiPhakathi, ngesikhathi seKulumo yesiTjhaba kaMongameli namanye amahlelo wokuzibandakanya komphakathi.
Lencwajana ifumaneka ngawo woke amalimi asemthethweni weSewula Afrika.
<fn>boabab.txt</fn>
UNongorwana lo unikelwa izakhamuzi zeSewula Afrika ngomsebenzi okhetheke khulu. Umsebenzi onikelelwa uNongorwana kufanele ube muhle khulu begodu udlule umsebenzi ojayelekileko. NguNongorwana wokwenza kuhle khulu kanye nokufaka isandla okukhethekileko emahlangothini alandelako:
Zamabhizinisi nomnotho
Isayensi, zokwelapha nokuza neendlela ezitja kwezetheknoloji
Ukusebenzela umphakathi.
Ukuhlelwa
UNongorwana lo anganikelwa emahlangothini amathathu:
AmaTshwayo/ izinto zokubumba
Itshwayo elikhulu /ukusetjenziswa kwamatshwayo
UNongorwana lo ususelwa emthini we-Baobab okumumuthi we-Afrika otholakala eendaweni ezitjhisa khulu. Ukuthoma kwebizo elithi-Baobab kulihlangothi elinye leenkutani ezinothileko nemikarisomraro ye-Afrika. Uhlathululwe ukudlula yoke imithi e-Afrika, hlangana nokhunye, ngobuhle bawo ekunikeleni amandla, ikarisomraro nokuba litshwayo lobuhle ebantwini bendabuko. Ukubambelela nokulibalela okutjengiswa mumuthi ekukhuleni ube mdala kutjengisa ukusebenzela kuhle nokusekela kwawo iSewula Afrika kunikelwa nguNgongorwana lo. Ngokufanako, umsebenzi owenziwako nawo uqinisekisa ukubambelela nobujamo obukhulako beSewula Afrika.
Izakhi
<fn>framework_isindebele.txt</fn>
UmNyango wezobuKghwari namaSiko
UMLEYO
WOMTHETHOMGOMO
WAMALIMI WESITJHABA
Umtlamo wokugcina
OKUNGAPHAKATHI
ISETHULO NGONGQONGQOTJHE WEZOBUKGHWARI, AMASIKO, ISAYENSI NETHEKNOLOJI
IRHELO LAMA-AKHRONIMI
ISIGABA 1 ISENDLALELO NOBUJAMO
Isingeniso
Ubujamo bezomlando
Ubujamo bokubekwa komthetho
ISIGABA 2 IZINTO EZIQAKATHEKILEKO ZOMTHETHOMGOMO
Iminqopho
Imithethokambiso
Indlelakambiso
Lapho usebenza khona
ISIGABA 3 UKUTHUTHUKISWA KWAMAKGHONO WABASEBENZI
ISIGABA 4 AMAQHINGA WOKUFEZAKALISA
Ilimi lomuntu ngeendlela ezinengi "linguye umuntu lowo mbala"; libunikazi bemvelo bawo woke umuntu, esikghona ngabo ukuzwakalisa amathemba kunye neminqopho yethu, siphimisele imicabango namagugu wethu, sihlole ilemuko namasiko wethu, godu sakhe umphakathi wethu nemithetho ewubusako. Lilimi elenza bona sisebenze njengabantu ephasini elihlala litjhuguluka. Ilungelo lokusebenzisa amalimi wangokomthetho esizikhethela wona livunyelwe eRhelweni lamaLungelo wobuNtu begodu nomThethosisekelo wethu uyavuma bona amalimi wabantu bethu amthombo okufanele usetjenziswe.
Ngizikhakhazisa khulu ngokuthi, ngemva kwendlela yekambiso yokubonisana engeneleleko, sigcine sifike ebujameni bokumemezela umleyo womthethomgomo wamalimi eSewula Afrika. Lokhu kusiphetho sendlela yekambiso eyathoma ngo-1995, ngesikhathi ngizakukhetha isiQhema sokuTlama iKambiso yeLimi (LANGTAG) esasingiyelelisa ngomleyo womthethomgomo nomtlamo welimi ohlangeneko. Leligadango laliqakathekile nasiqala ukutlhogakala kokulibalelana ekwahlukeni ngokwamalimi godu lokhu kurholela "emrarweni omkhulu ekambisweni yamalimi amanengi" njengombana kubonakala kwamanye amahlangothi wemiphakathi yethu, begodu nokukhula kokuhlatjwa ngilabo abadlala indima emalimini emukghweni wekambiso yelimi linye eSewula Afrika.
UmLeyo womThethomgomo wamaLimi wesiTjhaba usekelwe emphumeleni wekambiso yokubonisana, ku-LANGTAG begodu nangemizamo yomNyango wami ngokusebenzisana nesiQhema sokuYelelisa ngomThethomgomo wamaLimi. Umleyo womthethomgomo usisekelo ekuphathweni kwemithombo yamalimi wethu ahlukeneko begodu nokufikelelwa kwehloso yombuso ekuthuthukiseni ikambiso yentando yenengi, ubulungiswa, ubuhle kunye nokubumbana kwesitjhaba. Kungalommoya lapho ukuthuthukiswa kwamalimi woke alitjhumi nanye wenarha yethu njengombana kubekwe mThethosisekelo kube lihlangothi eliqakathekileko lalomthethomgomo.
LomLeyo woMthethomgomo utjheja bona igugu lamalimi wethu libekwa kusetjenziswa kwawo kwezomnotho, emphakathini kunye nakwezombanganarha. Ilimi nalilahlekelwa kukwazisa kwalo kilamahlangothi, ubujamo balo buyaphela. UmLeyo womThethomgomo godu uyithathela phezulu iselela yokuhlangana kwephasi ngakwezomnotho begodu nokuthi amalimi wethu wendabuko kufanele abe lihlangothi lebhoduluko lezobuthekniki elikhula ngokurhaba. Kungakho uhlose ukuqinisa ubujamo nokusetjenziswa kwamalimi wendabuko eSewula Afrika.
Nginethemba elikhulu bona amaSewula Afrika woke azawamukela lomLeyo womThethomgomo wamaLimi wesiTjhaba, njengewawo. Ngikholwa bona kufanele sihlangene soke siqinisekise bona umthethomgomo uyafezakala emaphilweni wethu, uqinise godu usenze sizikhakhazise begodu siziveze njengesitjhaba esihlukileko, seSewula Afrika ehlukileko.
IRHELO LAMA-AKHRONIMI
ISIGABA 1: ISENDLALELO NOBUJAMO
ISINGENISO
Pheze malimi ama-25 ahlukeneko akhulunywa eSewula Afrika, kuthi ali-11 wawo anikelwe ubujamo bokuhlonitjhwa bangokomthetho ngokuya kwesahluko 6 somThethosisekelo ka 1996 (umThetho wenomboro 108 ka-1996), ngebanga lokuthi ukusetjenziswa kwawo kufaka amaphesenti pheze abe ma-98 wesitjhaba soke.
ISewula Afrika iyinarha esebenzisa amalimi amanengi. Umukghwa obonakala khulu ngekambiso yamalimi amanengi eSewula Afrika liqiniso lokuthi amalimi ambalwa wendabuko akhulunywa nangaphetjheya kwemikhawulo yamaphrovinsi, abelwana miphakathi ebuya emaphrovinsini ahlukeneko.
Kwanjesi kunokwazisa okuqinileko kwetlhogeko lokuqinisa imizamo yokuthuthukisa amalimi lawo wendabuko abekagandelelwe ngaphambilini begodu nokukhuphula ikambiso yamalimi amanengi nayikuthi amaSewula Afrika azakutjhatjhululwa ekuthembeleni okungafunekiko ekusetjenzisweni kwamalimi okungasiwo wendabuko njengamalimi aphetheko, wangokomthetho wombuso.
Kuze kube gadesi ukuphathwa kwamalimi ahlukileko eSewula Afrika ngemuva kwebandlululo kumraro ngokungabikhona komthethomgomo ohlelwe kuhle welimi, okurholela ekusetjenzisweni kwesiNgisi nesiBhuru njengamalimi aphetheko kwezomnotho nakwezokuhlalisana kunye nakwezombanganarha emphakathini wethu.
Ngemuva kweminyaka ebunane yedemokhrasi, iSewula Afrika sele ifike ebujameni obuqakatheke khulu emlandweni wayo. AmaSewula Afrika kufanele aqalane poro nokwehluka kwawo ngokwamalimi namasiko kunye neenselela zekambiso yamalimi amanengi yomthethosisekelo, kungakho kungeniswe umLeyo womThethomgomo wamaLimi wesiTjhaba.
UmLeyo womThethomgomo awuhlongozi kuphela indlela etja ekambisweni yamalimi amanengi eSewula Afrika, kodwana ukhuthaza khulu ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko njengamalimi wangokomthetho khona kuzakukhuliswa bekuthuthukiswe ukubumbana kwesitjhaba. Godu uvumela ukwamukelwa mazombe kokwehlukana ngokwamalimi, ubulungiswa emphakathini, imithethokambiso yokuthola imisebenzi yomphakathi namahlelo ngokulingana, godu nokuhlonipha amalungelo welimi.
Lomtlolo unikela umleyo wokufezakalisa ngokunetlha esikhathini sekambiso yamalimi amanengi ngokuya kweenjamiso zomThethosisekelo.
Ubujamo bezomlando
Ubujamobu barholela ekungalinganini kwamalimi, ukukhonya kwesiNgisi nesiBhuru kwadala itjhebiswano lokungalingani phakathi kwalamalimi, nalawo wabantu abanzima.
Imithethomigomo yelimi yamakoloni nebandlululo, ngokuhlanganyela nemithethomigomo yezombanganarha kunye neyomnotho nezokuhlalisana, ngakho-ke yarholela ekukhuleni kwesakhiwo samalimi, ukungalingani kwawo okwakubonakala ezakhiweni zokungalingani zobutjhaba namazinga wobujamo emphakathini weSewula Afrika.
Zoke lezizenzo zabanga ipikiswano ngobujamo nokuhlukana kwamalimi wendabuko kunye nemihlobo ehlukeneko yamalimi wabantu abanzima nezinye iinqhema ezigandelelweko kufaka hlangana abaNgezwako nabaNgaboniko - kwakhuthaza imibono engasimihle ngamalimi we-Afrika, engasi ngeyalabo abakhuluma isiNgisi nesiBhuru kuphela kodwana nabanye abanengi abakhuluma amalimi we-Afrika ngokwabo.
Ubujamo bungezelelwa kukobana, ngebanga lemibono engayikude nemithetho engabanga irarano ephikisana nokuhlonywa kwekambiso yamalimi amanengi, iinhlangano zomphakathi nezangeqadi zinomukghwa wokuthatha iinqunto zesigiyani ezingakhambelaniko ngamalimi neenjamiso zomthethosisekelo kunye neemfuneko ezikhambelana namalimi.
Ubujamo bokubekwa komthetho
Isahluko 6 somThethosisekelo sinikela umleyo omkhulu wekambiso yamalimi amanengi, ukuthuthukiswa kwamalimi wangokomthetho kunye nokuthuthukiswa kwehlonipho nokulitjalelwa kokwahlukana ngamalimi eSewula Afrika. Sibeka amalungelo welimi wezakhamizi, okufanele ahlonitjhwe ngemithethomigomo yesitjhaba yamalimi.
UmThethosisekelo ugandelela bona woke amalimi wangokomthetho kufanele "athabele ukulingana kokuzithemba" begodu aphathwe ngokulingana, ngokwenza njalo kuqiniswe ubujamo nokusetjenziswa kwamalimi wendabuko, ngokuthi umbuso uthathe amagadango womthetho kunye namanye, ukulawula nokuphatha ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko ebekadinywe amathuba.
UmThethosisekelo ugunyaza itjhuguluko ebujameni belimi inarha yoke, ngokunikela itjhejo lezokuhlalisana nezombanganarha eenqhemeni zamalimi egade adinywe amathuba ngokuya kweendingo ezizwakalisiweko zemiphakathi kunye neenqhema ezinekareko.
Isahluko 6 somThethosisekelo sifuna kubekwe iindlela zokwenza, okuzakuthuthukiswa ngazo amalimi wendabuko la.
Isahluko 6 kunye no zineenjamiso ezikhambelana nelimi zeminyango yesitjhaba namaphrovinsi, lapho iminyango yombuso kufanele isebenzise, ubuncani bakhona amalimi amabili wangokomthetho.
Ukuphuhlisa ukwehlukana ngokwamalimi ukuya phambili, isahluko 6 sinikela ngokuhlonywa kweBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika (PanSALB) ukuphuhlisa ikambiso yamalimi amanengi begodu nokuqiniseka ingasi ukuthuthukisa nokusetjenziswa kwamalimi wangokomthetho kuphela, kodwana namaLimi wabaRwa, kunye neLimi / namaLimi lama / wamaTshwayo. IBhodo godu izakwakha ukuhlonitjhwa kwamaLimi wamaFa akhulunywa ngamanye amahlangothi womphakathi wethu kunye nalawo malimi asetjenziselwa iminqopho yezekolo.
Ezinye iinjamiso ezikhambelana neendaba zelimi zenziwe kwenye indawo emThethwenisisekelo. Isahluko 9 sivikela ekubandlululweni ngokungakafaneli ngokuya kwelimi, kuthi izahluko 30 no 31 zikhuluma ngamalungelo wabantu ngokuya kwesiko, zekolo kunye nokuzibandakanya ngakwezelimi nokuzithabisa. Isahluko 35 no sikhuluma ngamalungelo welimi wabantu ababotjhiweko, abavalelwe ngaphandle kokuvela ekhotho kunye nababekwe umlandu, ngokugandelela elungelweni lokunikelwa ukusegwa komlandu ngekambiso eyenziwa namkha erhumutjhwa ngelimi elikhethwa mumuntu lowo.
UmNyango wezeFundo ufake "umThethomgomo weLimi eFundweni (LiEP)", ogandelela ikambiso yamalimi amanengi njengokunaba kokwehluka ngamasiko kunye nehlangothi eliqakathekileko lokwakhiwa kweSewula Afrika enganabandlululo. Umthethokambiso osisekelo kugcina ilimi lomfundi lekhaya efundweni nekufundiseni, kodwana kukhuthaza abafundi bona bathole amalimi wokungezelela godu. I-LiEP isebenza ngezinto ezifana nelimi/amalimi lo/wokufunda nokufundisa eenkolweni zomphakathi, ehlelweni lesikolo kunye nemisebenzini ekhambelana nelimi yemibuso yamaphrovinsi wefundo kunye namabandla aphethe iinkolo.
UmThethosisekelo kunye nemithetho ekhambisanako ngokubonakala iraga ukuphuhliswa kwekambiso yamalimi amanengi eSewula Afrika. Ngesibangesi-ke, lomleyo womthethomgomo kufanele uqalelele ngokwaneleko ukuvumelanisa umthethomgomo welimi kiwo womathathu amazinga wemibuso begodu ubeke ngokucacileko ubujamo bomthethomgomo ngobujamo nokusetjenziswa kwamalimi wendabuko wangokomthetho emaphrovinsini wolithoba eSewula Afrika.
ISIGABA 2: IZINTO EZIQAKATHEKILEKO ZOMTHETHOMGOMO
Iminqopho
Umthethomgomo welimi uyavuma ngeenjamiso zomthethosisekelo mayelana nekambiso yamalimi amanengi begodu uhlanganyele neminqopho yombuso ekukhuleni ngakwezomnotho, zombanganarha nomphakathi kunye nezefundo. Iinhloso zawo ku phuhlisa ukusetjenziswa ngokulingana kwamalimi alitjhumi nanye wangokomthetho;
kghonakalisa ukufikelela ngokulingana emisebenzini yombuso, ilwazi kunye nokuzwisisa;
qinisekisa ukulungiswa emalimini wangokomthetho wendabuko abekade adinywe amathuba;
kusungula nokudzimelelisa indlela yokukhuluma nokutlola ngamalimi amanengi kiyo yoke imiphakathi yamalimi;
khuthaza ukufundwa kwamanye amalimi wangokomthetho wendabuko ukuphuhlisa ubunye besitjhaba, nokwehlukana ngokwelimi namasiko; godu; noku phuhlisa ukuphathwa kuhle kwelimi khona kuzakulawulwa kuhle ukuphathwa kwemisebenzi yesitjhaba khona kuzakuhlangabezwana neenrhuluphelo neendingo zamakhastama.
Imithethokambiso
Umthethomgomo welimi usekelwe emithethwenikambiso elandelako:
Ukuzinikela ekuphuhliseni ukulingana ngokwelimi kunye namalungelo ngokwelimi njengombana kufunwa lihlelo lentando yenengi;
ukwazi bona amalimi amthombo wokwandisa ilwazi, ikghono kunye nokudlala indima ekulu eenkorweni zombanganarha nezomnotho kunye nezokuhlalisana;
ukusebenza ngokuhlanganyela ekuphuhliseni ikambiso yamalimi amanengi ngokomthethosisekelo;
ukukhandela ukusetjenziswa kwelinye nelinye ilimi ngomnqopho wokutlhorisa, ukugandelela kunye nokubandlulula; godu nokuqinisa ukubekwa kwabantu phambili nakutjhejwa iinrhuluphelo, iindingo kunye neemfuno zemiphakathi eminengi yelimi ngokukhulumisana nekulumo-pikiswano.
Indlelakambiso
Indlelakambiso itjheja lokhu okulandelako:
Ukuphuhlisa ikambiso yamalimi amanengi eSewula Afrika kufuna imizamo enganyazi ilwazi elikhona emphakathini lapho amalimi wendabuko wangokomthetho asetjenziswa khona khulu. Lokhu kuzakukghonakaliswa kusetjenziswa nokubandakanywa kwemiphakathi njengabadlalindima eenkambisweni zokuthuthukiswa kwelimi.
Kungalindeleleka ukufaka izazi zelimi ekurhelebheni ekambisweni yokuthuthukiswa kwamahlelo wokusebenza kwamalimi amanengi ngerhubhululo kunye nokusatjalaliswa kwalokho okutholakeleko.
Ukughonakalisa ukusebenzisana nokwabelana ngokuziphendulela hlangana nemibuso emalunga we-SADC kuzakukhambisa burhaba ukuthuthuka kwelimi.
Kuzatlhogeka bona kwenziwe ukubuyekezwa kwemithethomgomo ngeenkathi ezamukelekako khona kuzakweluswa iragelo phambili elitjhinga emphakathini weSewula Afrika osebenzisa amalimi amanengi.
Indlela etholakala emphakathini ekuthuthukisweni kwekambiso yamalimi amanengi ngengasebenza khulu, nakuqalwa umphakathi weSewula Afrika oneenqhema neenhlangano zombanganarha ezinengi. Kufanele kube nendlela enikela amandla kiwo woke umuntu begodu nekhuthaza ukudlala indima ekutlameni ilimi nokufezekiseni umthethomgomo ohlanganisa ilwazi lesithekniki ukudlulisa ilwazi namakghono.
Lapho uzakusebenza khona
Indlela yomthethomgomo namkha iinjamiso zomthethomgomo ingendlela elandelako:
Zoke izakhiwo zombuso (wesitjhaba, yamaphrovinsi kunye neyemibuso yabomaziphathe beendawo) kunye neenhlangano ezisebenzisa amandla womphakathi namkha ezenza umsebenzi womphakathi ngokuya komthetho wenarha, zilawulwa mLeyo womThethomgomo weLimi.
Ekuphuhliseni ikambiso yamalimi amanengi amaphrovinsi azakubumba imithethomigomo yawo ngokuya komhlahlandlela otholakala kilomLeyo womThethomgomo, ngokuqala ubujamo bawo ngokwesifunda kunye neendingo zomphakathi nalokho okuthandako, njengombana kubekiwe emThethwenisisekelo.
Imibuso yabomaziphathe beendawo izakubeka ukusetjenziswa kwelimi kunye nokunyulwa miphakathi yayo ngomleyo welimi okghonakalisako wephrovinsi. Ngemuva kokubekwa kokusetjenziswa kwelimi nokunyulwa miphakathi, imibuso yabomaziphathe beendawo kufanele ngokubonisana nemiphakathi yayo, yakhe beyazise nokufezekisa umthethomgomo wamalimi amanengi.
Amalimi wangokomthetho azakusetjenziswa ngendlela okufuneka ngayo emisebenzini yoke yesibethamthetho, kufaka ukugadangiswa ku-Hansard, njengelungelo; nasiya eembethamthethweni zamaphrovinsi, ubujamo besifunda ngibo obuzakutjho bona kusetjenziswe liphi ilimi namkha amalimi.
Umbuso uzakukhuthaza bewunikele ngesekelo nakutlhogekako, amabhizinisi wangeqadi ukuthuthukisa begodu afezekise yawo imithethomigomo yamalimi ngokuya komleyo womthethomgomo wamalimi wesitjhaba.
Ukuthuthukisa ikambiso yamalimi amanengi lomthethomgomo ubeka ukusetjenziswa kwamalimi ahlukeneko ezakhiweni zombuso ngendlela elandelako:
Ili/ amalimi (eli) asebenzako / Ili/amalimi (lo) wokurekhoda: Ngokuvumelana, esinye nesinye isakhiwo sombuso kufanele sivumelane ngelimi / amalimi eli/asebenzako (elizakusebenza ekuthintaneni kwangaphakathi kunye nokukhulumisana neminye iminyango); ikani nakukghonekako, kungazukuba nomuntu okhandelwako ekusebenziseni ilimi alifunako. Eminqopheni yokubamba imihlangano namkha ukwenza imisebenzi ethileko umzamo kufanele wenziwe ukusebenzisa iindlela zokukghonakalisa ukusetjenziswa kwelimi ezifana nokutjhugulula nokurhumutjha (kokubili ukurhumutjha ngokulandela isikhulumi nokurhumutjha ngokukhambisana nesikhulumi, kunye nokurhumutjha ngokuhleba) nakukghonekako.
Ukuthintana namalunga womphakathi: Eminqopheni yokuthintana kwangokomthetho ngomtlolo, ilimi elikhethwa sisakhamuzi kufanele lisetjenziswe. Koke ukuthintana ngomlomo kufanele kwenziwe ngelimi elinyulwa balaleli. Nakutlhogekako, yoke imizamo kufanele yenziwe ukusebenzisa iindlela zokukghonakalisa ukusetjenziswa kwelimi ezifana nokurhumutjha (ukurhumutjha ngokulandela isikhulumi, ukurhumutjha ngokukhambisana nesikhulumi, ukurhumutjha ngomtato kunye nokurhumutjha ngokuhleba) nakukghonekako.
Imitlolo yombuso: Ihlelo lemitlolo lokusetjenziswa kwekambiso yamalimi amanengi kufanele lilandelwe minyango yombuso wesitjhaba eendaweni lapho kungafuneki imitlolo ngamalimi woke alitjhumi nanye wangokomthetho.
Lapho ukusebenza kuhle nokuzinza kombuso kelinye nelinye izinga kufuna ukuthintana okungeneleleko kwelwazi, kufanele livezwe ngawo woke amalimi alitjhumi nanye wangokomthetho kuthi emaphrovinsini kube ngawo woke amalimi wangokomthetho abekiweko ephrovinsini.
Eendaweni lapho imitlolo yombuso ingeze yatholakala ngawo wolitjhumi nanye amalimi wangokomthetho, iminyango yombuso wesitjhaba kufanele iveze imitlolo kanye kanye ngamalimi ubuncani bakhona asithandathu.
Ukukhethwa kwamalimi kuzakwenziwa ngalendlela elandelako:
Umthethokambiso wokudlhegana kufanele usetjenziswe nakukhethwa amalimi wokuveza imitlolo yombuso ngamalimi wesiNguni nesiSotho.
Ukuthintana neentjhabatjhaba: Ukuthintana kombuso ezingeni lephasi kuzakwenziwa ngesiNgisi namkha kwesikhatjhana, ngelimi elikhethwe yinarha leyo.
ISIGABA 3: UKUTHUTHUKISWA KWAMAKGHONO WABASEBENZI
Ukufezekiswa komthethomgomo wamalimi kuzokwandisa ukufuneka kwemisebenzi yokutjhugulula nokuhlela kunye nemisebenzi yokurhumutjha, ikakhulukazi emalimini wendabuko. Ihlangothi eliqakatheke khulu lelwazi lokutjhugulula kilamalimi kuzakufanela bona likhuliswe eminyangweni yombuso kunye nekorweni yangeqadi, isibonelo, ebujameni balabo abasebenza ngelimi bangeqadi abafana nabatjhugululi, abahleli kunye nabarhumutjhi. Isidingo esandako semisebenzi yabasebenzi belimi ababandulwe ngokwaneleko sizakufuna ibandulo lamakghono eliragela phambili.
Ukuhlonywa kwamayunithi welimi komunye nomunye umnyango wombuso wesitjhaba kunye nakwenye nenye iphrovinsi kuzakuba nomthelela endleleni yokusebenza yemiSebenzi yamaLimi wesiTjhaba. ImiSebenzi yamaLimi wesiTjhaba (NLS) izakufanela bona ihlanganise ukulawula ukufezekiswa komthethomgomo ngokukghonakalisa ukubandulwa kwabasebenzi beyunithi yelimi emisebenzini yokutlama elimini begodu nokusekelwa kwamahlelo wokusebenza walamayunithi. ImiSebenzi yamaLimi wesiTjhaba izakuzibopha ngokuvumelanisa ukuthuthukiswa kwamahlelo wokubandulwa kwabatjhugululi, ama-editha nabarhumutjhi, begodu nokuhlonywa kwemihlahlandlela esebenzako mayelana neendaba zekhwalithi.
Iindawo ezifana nekambiso yokwamukelwa kwamagama nebuthelelo lamagama ukwenza isihlathululimagama nazo zizakuthinteka. Ukwanda komsebenzi wokutjhugulula kuzakufuna ituthuko ekhamba burhaba yokuthuthukiswa kokwamukelwa kwamagama emalimini wangokomthetho kunye neButhelelo lamaGama wesiTjhaba elizakufikelelwa ngibo boke abasebenza ngelimi embusweni kunye nebangeqadi.
Ukutholakala kweensetjenziswa zetheknoloji yamalimi wesintu (isibonelo, ukutjhugulula ngokurhelejwa mtjhini, ibuthelelo lamagama wokurhumutjha, ihlelo lokuhlola ukupeledwa kwamagama) emalimini wendabuko kuzakudlala indima ekulu ekusekeleni imisebenzi yokukghonakalisa ilimi.
Ubukhulu bokukhetha bamayunithi welimi buzakubekwa begodu ibandulo lamakghono kilendawo lizakubekwa phambili ngemuva kokuqalwa kwesibalo samalimi wangokomthetho okufanele asetjenziswe nasele siqaliwe. Amayunithi abunjwa basebenzi ababandulwe ngokwaneleko abane namkha ngaphezulu azakufuna abomabhalana.
Ukwakhiwa kwekghono eendaweni lezo esele zifanisiwe zokukghonakaliswa kwelimi kuzakwenzeka ngokusebenzisana nabanikeli bemisebenzi abafana neenhlangano zefundo yamazinga aphezulu abanikela amahlelo wefundo akhambelana nobujamo obubekwe baLawuli bezamaZinga wezeFundo eSewula Afrika (SAQA) namahlelo wefundo ekusebenzeni kwelimi, ukutjhugulula nokuhlela, ukurhumutjha, ukutlanywa kwelimi, ukwamukelwa kwamagama kunye nokutlolwa kweenhlathululi-magama.
ISIGABA 4: AMAQHINGA WOKUFEZAKALISA
Ukufakwa kancani kancani komthethomgomo wokufezekisa okuragela phambili esikhathini esifitjhani, esilingeneko kunye neside kuyindlela enyulekako emazingeni woke.
Ngokuphathelene nemitlolo yombuso, ukufezekiswa kuzakufakwa zizakhiwo zombuso ngetjhejo elikhulu nokuqala ukwenzeka kwayo ngesikhathi okungasenani seminyaka emithathu. Ubuhle bokufakwa kwayo kancani kancani ngendlela yokwenza kukobana, iminyango ingandisa ngokwanda kwenani ukuthuthuka kwekghono nokuphathwa kwekambiso yokufezekiswa ngokwaneleko.
Izakhiwo zombuso zizakuba nesikhathi sokutlama amabhajethi wazo ngokungezelela kancani kancani izabelo ngesikhathi somLeyo wokuseTjenziswa kweeMali esiKhathini esiLingeneko (MTEF) nemisebenzi yokutlama ngokukhambisana nemithombo efuneka ekufezekisweni ngepumelelo komthethomgomo.
Iindlela zokwalusa ukuqinisekisa ikhwalithi yemisebenzi yokutjhugulula nokuhlela zizakwenziwa.
Ngokusebenzisana neBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika, umNyango wezobuKghwari namaSiko uzakulawula iragelo phambili begodu uzakubika ngeenkhathi ezibekiweko ebaphathini abafaneleko.
Ukubuyekezwa kwemithethomigomo kuzakwenziwa njalo begodu neemphakamiso zizakwenziwa khona kuzakuba namatjhuguluko lapho kufuneka khona amabhajethi azakuhlaliswa kuhle ngokufunekako.
Imithangalasisekelo efunekako ukusebenzisa umthethomgomo izakujanyiswa. Lokhu kuzakufaka ukuhlonywa kwamayunithi welimi kiyo yoke iminyango yesitjhaba begodu nemaphrovinsini ukuphatha ukuthintana ngomlomo kwangaphakathi nahlangana neminyango kiwo woke amazinga wombuso; .ukuthintana ngomtlolo ngaphakathi nahlangana namazinga woke wombuso; .ukuthintana nomphakathi ngomlomo; .ukuthintana ngomtlolo nomphakathi; begodu .nokuthintana ngokweentjhabatjhaba nakufaneleko.
Ezinye iindlela zokufezekisa ezizakusetjenziswa liRhelo lokuziPhatha labaSebenzi bomBuso, elihlonywe mKhandlu wabaSebenzi beLimi beSewula Afrika, imiSebenzi yokuRhumutjha ngomTato yeSewula Afrika (TISSA), indlela yokuthuthukiswa kwamalimi abekagandelelwe ngaphambilini kunye nendlela yokwenza yetheknoloji yamalimi wabantu.
Ukuziphendulela kombuso okungezelelweko mayelana nokufezekiswa komthethomgomo welimi lesitjhaba kungendlela elandelako: .Ukusekela ukuthuthukiswa kwabasebenzi abafuneka ekuhlonyweni ngepumelelo kwekambiso yamalimi amanengi;
ukulawula ukukghonakaliswa kwebizelo elingeneleleko lelimi, isibonelo, ukutjhugulula, ukurhumutjha nokubuthelelwa kwamagama ngokuthuthukisa nangomthetho ofaneleko.
ukusekela imizamo yokulungisa ekhethekileko namahlelo wamalimi wendabuko abekagandelelwe ngaphambilini, okutjho, amalimi wabanzima newabaRwa kunye namaLimi wamaTshwayo; kunye nokusekela ukufundwa nokufundiswa kwawo woke amalimi weSewula Afrika kiwo woke amazinga wesikolo.
IHLATHULULO YAMAGAMA
ikambiso yamalimi amabili Umukghwa wokusebenzisa amalimi amabili (ngaphandle kokuwazi ngokulingana).
ukuthuthukiswa kwelimi Ukuthuthukiswa kwelimi ngemigwalo, ukubeka ebujameni obamukelekako kunye nokuthuthukisa imisebenzi khona ilimi lingasetjenziswa ezikweni leendaba, efundweni, emahlelweni wezomthetho kunye newezokuphatha, njll, godu kancani ngokunikela indawo yokuvezwa kwemisebenzi etlolwe ngelimelo.
ukuhlela Sisenzo sokwenza amatjhuguluko elimini namkha emukghweni womtlolo.
ubuhle nokulingana Ikhwalithi yokulunga, ukungathathi hlangothi; ukuphatha ngokulinganako; okulungileko kunye nokuhle.
ikambiso yamalimi amanengi esebenzako Itjho ukukhetha ilimi/amalimi eli/athileko ebujameni obuthileko, ngokuya kobujamo balapho kusetjenziswa khona ilimi, isibonelo, umsebenzi, abalaleli kunye nomlayezo elisetjenziselwa wona.
amaLimi wamaFa Malimi angasi wendabuko enarheni kodwana eza namaphandle.
amalimi ebekadinywe amathuba ngaphambilini Ngobujamo beSewula Afrika, la malimi anikelwa ubujamo obuphasi ziinqhema zakade ekhabe zinamandla, ngalokho, akhenge asetjenziswe namkha athuthukiselwe ukusetjenziswa ekubikeni iindaba, efundweni (ngemuva kwefundo yokuthoma yephrayimari), namkha emphakathini namkha ekorweni yezomnotho. Lisekelo elincani elanikelwa ukuthuthukisa imihlobo yezobukghwari obukhona kilamalimi. Lamalimi afaka hlangana amalimi wendabuko, amaLimi wamaFa kunye namaLimi wamaTshwayo (SASL).
itheknoloji yamalimi wabantu Ukusetjenziswa kwelwazi lelimi ekuthuthukisweni kwamahlelo wekhomphyutha angafanisa, azwisise, arhumutjhe abenze ilimi labantu ngayo yoke imihlobo, isibonelo, ukuthuthukiswa kweensetjenziswa zekhomphyutha, ezenza kukghoneke ebantwini bona basebenzisane namakhomphyutha.
ilimi lendabuko Lilimi elisungulwe kileyo narha.
ukurhumutjha Sisenzo sokususa ikulumo elimini lesikhulumi uyise elimini elinye, ngokukhuluma.
itjhejo ngelimi Kukuba masikizi ngendlela ilimi elisetjenziswa ngayo emphakathini, nanyana abasebenzisi balo banikelwa amalungelo wabo welimi, godu nokobana ilimi lisetjenziswa bunjani ukunikela amandla namkha ukumuka amandla.
ukulingana kwamalimi Ngokuya komThethosisekelo, woke amalimi azakuthola ihlonipho elinganako. Ukuphathwa ngokulingana kwamalimi amabili namkha amanengi, khulu khulu ngokuphathelene nehlangothi elisemthethweni lomphakathi elinjengomthetho, ubulungiswa, ukuphathwa komphakathi kunye nokulaya.
ukulinganiswa kwamalimi Ukulunga kokunikelwa kwelimi kunye/namkha nokuphathwa kwamalimi amabili namkha adlula lapho. Izinto ezifana nembalo yabakhulumi nobujamo belimi bungafakela umthethomgomo ummoya wokubeka ukusetjenziswa kwelimi emahlangothini athileko. Ukusetjenziswokhu kungahle kungalingani. "Umbuso asoze wasebenzisa amalimi wazo zoke izakhamizi kuhle begodu ungazibekela ukufika ekusebenziseni ilimi / amalimi lelo/lawo eli/asemthethweni, namkha amanye amalimi, ngenye indlela" (Turi, 1993:14-15).
ukutlanywa kwelimi Ukutlanywa kwelimi kuqale ekurarululeni imiraro yelimi ngokubumba iinhloso ezingasetjenziswa nakubhala yokuthoma, izinto zokwenza kunye nemiphumela. Kufaka hlangana iinkambiso zokulawula nokuthuthukisa amalimi ngokuthuthukiswa kwelimi.
umthethomgomo welimi Isiqunto sangokomthetho ngobujamo bamalimi ahlukeneko akhulunywa emiphakathini ekhuluma amalimi amanengi namkha enezinto ezihlukeneko, isibonelo, ngiliphi ilimi elingaba ngelesitjhaba namkha langokomthetho, ngimaphi amalimi angasetjenziswa njengamalimi wesifunda begodu buzakuba yini ubujamo bawo.
amalungelo welimi Imithetho ibeka ubujamo lapho izakhamizi zingazikhethela ngokwelimi.
amayunithi welimi Abasebenzeli bombuso eminyagweni nemaphrovinsini azakusebenza ngezinto ezithileko zelimi zomnyango namkha iphrovinsi esuka emThethwenimgomo wamaLimi wesiTjhaba godu nokukhulumisana neminye iminyango ngeendaba zelimi.
ukwenziwa kweenhlathululi-magama Sisenzo namkha msebenzi wokubuthelela isihlathululi-magama.
amahlelo wokutjhugulula ngomtjhini Mahlelo wekhomphyutha atjhugulula imitlolo ye-elektroniki ukusuka kwelinye ilimi ukuya kwelinye.
ilimi elidinywe amathuba Elinye nelinye ilimi langokomthetho elingasetjenziswa ngokomthetho namkha nayikuthi ukusetjenziswa kwalo akukhuthazwa ebujameni bangokomthetho (isibonelo, efundweni, kwezepilo). "Amalimi adinywe amathuba" kutjho ubujamo obuphasi belimi kunye nabakhulumi balo. Isibonelo, Xitsonga, Tshivenda, isiNdebele kunye nesiSwati malimi athathwa njengadinywe amathuba eSewula Afrika.
ilimi lokulaya (lokufunda) Ilimi lendlini yokufundela livezwa lihlelo lokufunda nomthethomgomo welimi. "Ilimi lokufunda" litjho ukusuka kancani khona kuzakufaka umqondo wokobana woke amalimi adlula kwelinye angasetjenziswa begodu abafundi bangafikelela kelinye okungasilo lokufunda.
ikambiso yamalimi amanengi Ukusetjenziswa kwamalimi amathathu namkha amanengi mumuntu namkha siqhema sabakhulumi abafana nezakhamizi zesifunda esithileko namkha isitjhaba.
ilimi langokomthetho Ilimi elisetjenziswa embusweni, emakhotho womthetho, efundweni, ebhizinisini kunye nezikweni leendaba.
ukutjhugulula
Sisenzo sokususa umtlolo elimini lokuthoma uwuse elimini elinye ngokutlola. itheminoloji ilwazi
Magama wesithekniki abekwe ebujameni obuvunyelweko magama kwenzelwa ikoro ethileko yesifundo.
<fn>grievance_rules_IsiNdebele.txt</fn>
ISAZISO SOMBUSO
IMIYALO EQALENE NEENGHONGHOYILO ZABASEBENZI BOMBUSO
Lapha kwaziswa bona iKomitjhana yezabaSebenzi bomBuso ngaphasi kwesigaba 11 somThetho weKomitjhana yezabaSebenzi bomBuso ka-1997 (umThetho wenomboro 46 ka-1997), esifundwa ngokukhambisana nesigaba 196
S.S. SANGWENI USihlalo Komitjhana yezabaSebenzi bomBuso
A. IINHLATHULULO
Kilekambiso, ngaphandle kwalokha ubujamo nabuveza ngenye indlela- "iKomitjhana" kutjho iKomitjhana yezabaSebenzi bomBuso ehlonywe ngokuya kwesigaba 196 somThethosisekelo; "umThethosisekelo" kutjho umThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1996 (umThetho wenomboro 108 ka-1996); "amalanga" kutjho amalanga wokusebenza;
abathatha isiqunto" kutjho abantu obuhlathululwe esigatjaneni 1 somThetho wezabaSebenzi boMbuso ka-1994; "isinghonghoyilo" kutjho ukunganeliswa mayelana nesenzo esisemthethweni namkha ukutjhiywa ngaphandle okwenziwe mqatjhi okuthinta kumbi umsebenzi osetjhebiswaneni lokuqatjha, kungafaki okuthiwa kuqotha okungasi semthethweni; "ihloko yomnyango" kutjho ophethe isikhundla okukhulunywe ngaye emaTjhejulini 1,2 no-3 womThetho wezabaSebenzi bomBuso ka-1994, namkha umuntu omjaphethe esikhundleneso; "umThetho wezabaSebenzi bomBuso" kutjho umThetho wezabaSebenzi bomBuso ka-1994 (isiMemezelo senomboro 103 saka-1994); "ihlangano yezabasebenzi eyaziwako" kutjho zoke iinhlangano zabasebenzi ezifakwe emKhandlwini wokuKhambelanisa nokuKhulumisana wabaSebenzi bomBuso kanye nenye nenye ihlangano yezabasebenzi enamalungelo weenhlangano emnyangweni othileko; "ukurarulula; kutjho ukurarulula isinghonghoyilo bekwaneliseke umsebenzi owoniweko; "umjameli" kutjho umsebenzi osebenza nowoniweko, umjameli namkha isiphathiswa sehlangano yezabasebenzi eyaziwako;
B. UMNQOPHO NOKUSEBENZA
Umnqopho walekambiso yokunghonghoyila kuragelisa phambili itjhebiswano elihle lemsebenzini kanye nokulungisa iinghonghoyilo embusweni ngokufezakalisa iminqopho eqakatheke khulu ekilekambiso okunginasi ukusebenzisa isigaba 196 (f) (ii) somThethosisekelo esinikela iKomitjhana amandla wokuphenya iinghonghoyilo zabasebenzi embusweni ezithinta izenzo zangokomthetho namkha ukutjhiywa ngaphandle kwazo, begodu kuphakanyiswe iimpengu ezifaneleko;
ukusebenzisa isigaba 11 somThetho weKomitjhana yezabaSebenzi bomBuso ka-1997 umThetho wenomboro 46 ka-
onikela iKomitjhana amandla bona yenze imiyalo eqalene neenghonghoyilo;
kuphuhlisa ukutjhejwa kweenghonghoyilo burhaba, ngendlela engathathi hlangothi nenokulingana;
iii ukurarululwa kweenghonghoyilo zomuntu ngamunye ezingeni eliphasi khulu lomnyango.
C. UKUPHATHWA KWESINGHONGHOYILO
Isinghonghoyilo kufanele sirarululwe ngokukghoneka okukhulu mqatjhi begodu sirarululelwe khulukhulu endaweni lapho senzeke khona.
Umqatjhi kufanele aqinisekise bonyana isinghonghoyilo sitjhejwa ngendlela elungileko, engathathi hlangothi nenganyuliko, begodu imithethokambiso yobulungiswa bemvelo iyalandelwa.
Ikambiso kufanele kube ngileyo erhelebha nekghonakalisa umqatjhi nomsebenzi ukulungisa ukunganeliswa.
Akunamsebenzi ozakukhutjhwa inyumbazana namkha abandlululwe bunqopha namkha ingasi bunqopha ngebanga lokufaka isinghonghoyilo.
Nayikuthi isenzo sokukhalima sithathelwa umsebenzi, ukusetjenziswa kwalekambiso msebenzi ukulungisa enye nenye indaba ekhambelana nesenzo sokukhalima angeze yajamisa ikambiso yokukhalima.
Isinghonghoyilo kufanele senziwe ngomtlolo begodu zoke iinqunto ezithathwa ngesikhathi sekambiso zenziwe ngomtlolo.
Umsebenzi angarhelejwa mjameli.
D. UKUKHAMBISANA NAMAQINTELO
Ekubekeni ukukhambisana namaqintelo wesikhathi, lokhu kufanele kubalwe ngokungafaki ilanga lokuthoma nokufaka ilanga lokugcina.
Abathintekako kufanele bakhambisane namaqintelo wesikhathi abekwe kilekambiso, ngaphandle kwalokha bobabili nabavumelana ngokuwakhulisa.
Isinghonghoyilo kufanele sifakwe kumqatjhi kungakapheli amalanga ama-90 ukusuka ngelanga umsebenzi azi ngalo ngegadango langokomthetho namkha ukutjhiywa kwalo ngaphandle, okumthinta kumbi.
Umsebenzi angafuna bonyana isinghonghoyilo sakhe sidluliselwe eKomitjhaneni kungakapheli amalanga ali-10 ngemva kokuthola isiqunto sabathatha isiqunto.
E. UKUNIKELWA KWELWAZI
Umqatjhi kufanele anikele ngelwazi elifaneleko elifuneka bona umsebenzi enze namkha alendelele isinghonghoyilo, nayikuthi liyafuneka.
Ukunikelwa kwelwazi elinjalo kuyame emaqintelweni abekwe mthetho.
Umsebenzi kufanele anikele ngelwazi mayelana nobujamo besinghonghoyilo neragelo phambili elenziweko mayelana nelanga lokutjhejwa kokugcina kwaso.
Umqatjhi kufanele anikele umsebenzi ikhophi yeforomo lesinghonghoyilo ngemva kwezinga elinye nelinye labalawuli abaqalene nesinghonghoyilo.
F. AMAGADANGO WOMNYANGO WOKUTJHEJA ISINGHONGHOYILO
Umsebenzi angafaka isinghonghoyilo kumsebenzi okhonjiweko ukukghonakalisa ukurarululwa kwesinghonghoyilo ngemnyangweni.
Iforomo elibekiweko elitholakala esiNgezelelweni A kufanele lisetjenziswe lokha nakwenziwa isinghonghoyilo.
Umsebenzi okhonjiweko kufanele akhulumisane nezakhiwo ezifaneleko zabalawuli bomnyango ukulinga ukurarulula umraro.
Isinghonghoyilo singararululwa nginanyana ngimuphi umuntu ngaphakathi kwezakhiwo ezifaneleko zabalawuli ezinegunya lokwenza njalo.
Umsebenzi owoniweko uzakwaziswa msebenzi okhonjiweko ngobujamo neragelo phambili elenziweko ekurarululweni kwesinghonghoyilo.
Nayikuthi isinghonghoyilo sirarululwa bekwaneliswe umsebenzi owoniweko isiqinisekiso salokho sizakutlolwa phasi, msebenzi okhonjiweko.
Nayikuthi isinghonghoyilo asirarululeki, abathatha isiqunto kufanele bazise umsebenzi owoniweko ngendlela efaneleko.
Umnyango (kufaka abathatha isiqunto) banamalanga ama-30 wokuqalana nesinghonghoyilo. Isikhathi singakhuliswa ngokuvumelana kwabathintekako ngomtlolo.
Nayikuthi ngemva kobana umsebenzi owoniweko aziswa ngomphumela wesinghonghoyilo begodu akaneliswa--
kufanele azise abathatha isiqunto ngomtlolo kungakapheli amalanga ali-10;
abathatha isiqunto kufanele ngokuya kwesigaba 35 somThetho wezabaSebenzi bomBuso ka-1994, badlulisele isinghonghoyilo nemitlolo efaneleko eKomitjhaneni yezabaSebenzi bomBuso ezakwenza isiphakamiso kungakapheli amalanga amahlanu ngemva kokwaziswa msebenzi owoniweko.
Nayikuthi isinghonghoyilo sibumba ikambiso yezabasebenzi engathathwa njengakalungi njengombana ihlathululwe emThethweni weTjhebiswano lezabaSebenzi ka-1995, umsebenzi angazisa abathatha isiqunto ngomtlolo bonyana ufisa ukusebenzisa iindlela zokurarululwa kwemiraro ezitholakala emthethwenisisekelo womKhandlu wokuKhambelanisa nokuKhulumisana wabaSebenzi bomBuso namkha umkhandlu wekoro ofaneleko (lapho kukghonakalako) begodu neKomitjhana yezabaSebenzi bomBuso kufanele ingasatjheji isinghonghoyileso.
Nayikuthi kunokwehluleka ngehlangothini lomnyango lokuphendula isinghonghoyilo kungakapheli isikhathi okukhulunywe ngaso emThethweni F8, isiphathiswa esoniweko singenza isinghonghoyilo saso--
bunqopha eKomitjhaneni; namkha ebujameni bobungaphathwa kuhle emsebenzini, emKhandlwini wokuKhambelanisa nokuKhulumisana wabaSebenzi bomBuso namkha emkhandlwini wekoro ofaneleko (kenye nenye ekhona kilezi) ngokuya kwekambiso yawo yokurarulula imiraro.
UKUDLULISELWA EKOMITJHANENI
Nasele iKomitjhana ithole ilwazi kabathatha isiqunto, kufanele kuthi kungakapheli amalanga ama-30 itjheje isinghonghoyilo esinjalo begodu yazise abalawuli abathatha isiqunto, ngesiphakamiso sayo namabanga wesiqunto sayo ngomtlolo.
Ekufumaneni isiphakamiso seKomitjhana, abathatha isiqunto kufanela kuthi kungakapheli amalanga amahlanu, bazise umsebenzi neKomitjhana ngesiqunto sabo ngomtlolo.
H. IINGHONGHOYILO ZEENHLOKO ZEMINYANGO YOMBUSO
Nayikuthi ihloko yomnyango inesinghonghoyilo ebujameni--
behloko yomnyango wesitjhaba, ingaletha isinghonghoyilo kuMongameli; namkha behloko yomnyango wephrovinsi ingaletha isinghonghoyilo kuNdunakulu ofaneleko.
UMongameli namkha uNdunakulu unamalanga ama-30 wokutjheja isinghonghoyilo. Isikhathi singakhuliswa ngokuvumelana.
ImiYalo F9 no-10 izakufundwa namatjhuguluko afunwa bujamo, isebenza kizo zoke iinghonghoyilo zeenhloko zeminyango.
I. UKUTJHEJWA KUHLE NGOKUHLOLA
Ihloko yomnyango kufanele iqinisekise bonyana ukurarululwa kwesinghonghoyilo kutjhejwa kuhle ngokugcinwa kwamarekhodi wesibalo seenghonghoyilo ezirarululwe ukuthoma ekuthomeni konyaka kanye nokubika eKomitjhaneni njalo eenyangeni ezisithandathu.
IKomitjhana kufanele ibike ngokuphathwa kweenghonghoyilo kanye nangokusebenza kwekambiso yeenghonghoyilo kanye ngonyaka ePalamende begodu namayelana nemisebenzi yayo ePhrovinsini esiBethamthethweni saleyo Phrovinsi.
J. EZINYE IINKAMBISO
Lokha isinghonghoyilo nasenziwa ngokuya kwalekambiso, umsebenzi owoniweko kufanele aveze bonyana ingabe kghani usebenzisa enye na ikambiso.
K. AMANYE AMAGADANGO WETJHUGULUKO
Isinghonghoyilo esifakwe ngaphambi kokwaziswa kwemiThetho yesiKhatjhana, okutjho bonyana ngaphambi komhlaka 1 Julayi 1999, sizakutjhejwa besiqedwe kungathi imiThetjhwana yezabaSebenzi bomBuso ayikasulwa.
Isinghonghoyilo esenziwa ngaphambi kokwaziswa kwalemiyalo yeenghonghoyilo, kufanele sitjhejwe besiphethwe ngokuya kwemiThetho yesiKhatjhana yeeNghonghoyilo eyaziswe kuGazede yomBuso yenomboro 20231 ka-1999.
L. ILANGA LOKUTHOMA UKUSEBENZA
Ilanga lokuthoma ukusebenza kwalemiYalo kuyame eenjamisweni zomThetho K, 19 Septemba 2003.
SIBAWA BONA UFUNDE NGOKUYELELA IMIYALO ELANDELAKO NGAPHAMBI KOKUZALISA IFOROMO
Iforomeli kufanele lisetjenziswe ukwenza isinghonghoyilo (kungafaki ukuqothwa emsebenzini okungasi kuhle) lokha nawungakaneliswa sisenzo sangokomthetho namkha kutjhiywa ngaphandle begodu bewungakghoni ukurarulula umraro ngokusebenzisa ikulumiswano engakahlelwa.
Kufanele ufake isinghonghoyilo kungakapheli amalanga ama-90 ukusuka ngelanga owazi ngalo ngesenzo sangokomthetho namkha ukutjhiya ngaphandle okukuthinte kumbi.
Ungarhelejwa namkha ujanyelwe ngosebenza naye namkha mjameli namkha siphathiswa esibuya enyonyaneni yabasebenzi eyaziwako.
Kuqakathekile ukuzalisa loke ilwazi ngokunembako. Lokha nakuzaliswa iforomo, kufanele linikelwe umsebenzi okhonjiweko okhambisa kuhle iinghonghoyilo esikhungweni sakho. Umnyango uzakunamathisela iforomeli emitlolweni yesinghonghoyilo begodu lizakusetjenziswa kiwo woke amagadango wekambiso yokunghonghoyila.
Kwelinye nelinye igadango lapho umuntu osesakhiweni esifaneleko sabalawuli alinga ukurarulula isinghonghoyilo, omunye nomunye othintekako uzakuzalisa iforomo elifaneleko. Uzakunikelwa ithuba lokuphendula kwelinye nelinye igadango nombono omunye nomunye.
Ekupheleni kwegadango elinye nelinye lekambiso yokunghonghoyila, umnyango uzakukunikela ikhophi yeforomo elizalisiweko.
Nasele isinghonghoyilo sirarululiwe, akusatlhogeki bonyana uzalise loke iforomo. IPhiko lokuPhathwa kwabaSebenzi lomnyango wakho lizakufayila iforomo. Lizakusetjenziselwa ukubika iimbalobalo eKomitjhaneni yezabaSebenzi bomBuso.
Kufanele uzalise iiNgcenye A no-B zeforomeli begodu ulinikele umsebenzi okhonjiweko okhambisa kuhle iinghonghoyilo esikhungweni sakho. Umsebenzi uzalitlikitla ebhlogweni elingaphasi kweNgcenye B yeforomo ukutjengisa bonyana isinghonghoyilo sifunyenwe. Qinisekisa bonyana uthola ikhophi yeforomo lapho ukufunyanwa kwesinghonghoyilo sakho kuvunywa khona.
INgcenye C yeforomo lesinghonghoyilo izakuzaliswa mqatjhi nawe ngesikhathi samagadango ahlukeneko lapho imizamo izakwenziwa ukurarulula isinghonghoyilo.
INGCENYE A: ILWAZI NGAWE
Kufanele izaliswe msebenzi owoniweko:
Ama-Initjhiyali nesibongo: ... Inomboro ye-Persal: ... Umnyango oqatjhwe kiwo: ... IPhiko: ... Isikhundla: ... Ilanga owazi ngalo isenzo sangokomthetho namkha ukutjhiywa ngaphandle: ... Iinomboro zokuthintana: Inomboro yomtato: ...
Inomboro yefeksi: ... Igama lomjameli (lapho kufaneleko):... Iinomboro zokuthintana zomjameli: Inomboro yomtato: ...
Inomboro yefeksi: ... Igama lehlangano yabasebenzi (lapho kufaneleko): ... Iinomboro zokuthintana zenyonyana: Inomboro yomtato: ...
Inomboro yefeksi: ...
INGCENYE B: IMINININGWANA YESINGHONGHOYILO
Kufanele izaliswe msebenzi owoniweko:
Woniwe ngani? (Nayikuthi isikhala esingenzasi asikaneli, zalisa amaphepha wokungezelela): ... Ngiyiphi intatha oyihlongozako?: ... LITLIKITLWE: ...
Umsebenzi Ilanga
Ukutholwa kweforomo lesinghonghoyilo kuyavunywa begodu ikhophi inikelwa umsebenzi owoniweko
UMSEBENZI OKHONJIWEKO ILANGA
Igama:
Isikhundla:
INGCENYE C: AMAZINGA WOKURARULULWA KWEENGHONGHOYILO
AMANOTHI:
Ihlangotheli leforomo linikela ngamazinga ahlukeneko wegunya wokulinga ukurarulula umbango. Kodwana, akunamazinga abekiweko wokurarulula isinghonghoyilo. Ngokuya kobujamo, ikhasi linye namkha amanengi ngenzasi kufanele azaliswe.
Nayikuthi isinghonghoyilo angeze sararululwa ezingeni lehloko yomnyango, kufanele silethwe kwabagunyazwe ukuthatha isiqunto (ikhasi elingaphasi elikhuluma ngabagunyazwe ukuthatha isiqunto kufanele lizaliswe).
Isinghonghoyilo kufanele sitjhejwe ngiwo woke amazinga akhona (kufaka abagunyazwe ukuthatha isiqunto) kungakapheli isikhathi esimalanga ama-30, ngaphandle kwalokha nasingangezelelwa ngokuvumelana nomsebenzi owoniweko.
IZINGA: UMSEBENZI OKHONJIWEKO ...
Kufanele izaliswe msebenzi okhonjiweko:
Igama: ... Ukukhonjwa: ... Inomboro yomtato: ... Inomboro yefeksi: ...
Ingabe kghani isinghonghoyilo sararululwa? Iye ... Awa ...
Nayikuthi iye, nikela imininingwana yesivumelwano (nayikuthi isikhala esingenzasi asikaneli faka amanye amakhasi wokungezelela) ... ITLIKITLO: ...
UMSEBENZI OKHONJIWEKO ILANGA
Izaliswa msebenzi
Ingabe kghani isinghonghoyilo sararululwa? Iye ... Awa ... Ingabe kukhona ongakutjho? ... ITLIKITLO: ...
UMSEBENZI ILANGA
IZINGA: ABATHATHA ISIQUNTO ... Izaliswa ngabathatha isiqunto
Isiqunto mayelana nesinghonghoyilo namabanga wesiqunto esithethweko (nayikuthi isikhala esingenzasi asikaneli faka amanye amakhasi wokungezelela) ...
ITLIKITLO: ... ABATHATHA ISIQUNTO ILANGA
Kufanele izaliswe msebenzi owoniweko
Ingabe kghani isinghonghoyilo sararululwa? Iye ... Awa ... Nayikuthi awa, hlathulula bonyana kungebangalani ungakaneliswa nagadesi: ...
ITLIKITLO: ... UMSEBENZI ILANGA
Ingabe kghani ufuna isinghonghoyilo sidluliselwe eKomitjhaneni yezabaSebenzi bomBuso? Iye ... Awa ...
<fn>history_isindebele.txt</fn>
Ngokufuna ukusuka esikhathini esadlulako, ngoMeyi ka-1998, umKhandlu omutjha oYelelisa uMongameli ngaboNongorwana besiTjhaba wanikelwa umsebenzi nesibopho sokubuyekeza irherho laboNongorwana besiTjhaba naboNongorwana. Ukufezakalisa umsebenzi, ikomiti yesiqhema sezazi yabunjwa neyathoma ikambiso yerhubhululo engeneleleko nefaka woke umuntu eyafaka ukubonisana nomphakathi, ukukhulumisana nabadlalindima inarha yoke, iinkulumiswano neenqhema ngokuqala khulu amanye amarherho angatjhejwa, ukuvunyelwa kwerhubhululo lezomlando kanye nokubuthelelwa kwejewelari kanye nabatlami bamamedali ukwenza amamedali amatjha ngokuya kwemilayo yokutlama.
Njengehlangothi lekambiso le, loyo ebekumNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji ngokubambisana neRherho lezokuThintanisa nokwAzisa lomBuso (i-Government Communication and Information System) waphenya ukuya phambili amatshwayo nokunikelwa kwehlathululo yamatshwayo ukulinga ukufumana ukuqakatheka kobuhle obutjha obuzakuveza ummoya omutjha wenarha etja. Isiqhema somsebenzi seemfundiswa nezazi esazi khulu ngamatshwayo wendabuko nokunikelwa kwehlathululo yamatshwayo sabawiwa ukufanisa izinto eziqakathekileko kanye nezinto ezijamele ibumbano nomlando ofaka woke umuntu kanye nelemuko le-Afrika ngeSewula Afrika njengehlangothi elikhulu elizakuqalwa. Umphumela webumbano yalekambiso wagcina ngokuvunyelwa nokutlanywa okungikho kwaboNongorwana besiTjhaba.
Ubujamo
ISewula Afrika ithethe igadango elikhulu lokusuka esikhathini esadlulako lokukhuphela ngaphandle nokubandlulula ngokuya kobulili, umbala kanye nekolelo. Inarha besele iragela phambili ngetjhubeni eligandelela butjha ubuntu bethu. Ngalelikhambo elitjhinga ebuntwini bethu, isiko elitjha lamalungelo wobuntu kanye nokuhlonitjhwa kommoya wesithunzi somuntu kube ziimbumbi zeSewula Afrika.
AboNongorwana besiTjhaba abatjha bathoma ngommoya wokubelethwa butjha lokho.
<fn>implem_plan_isindebele.txt</fn>
UmNyango wezobuKghwari kanye namaSiko
OKUNGAPHAKATHI
AMEZWI WOKUTHOKOZA WOMNQOPHISI MAZOMBE WOMNYANGO WOBUKGHWARI KANYE NAMASIKO
IRHELO LEENRHUNYEZO
ISINGENISO
Umnqopho
Ukubonelelwa komgomo welimi
AmaLimi asebenzako
ImiNyango yoMbuso yeliZweloke
Amaphrovinsi
ImiNyango yomBuso yeKhaya
Ukubonisana namalunga womphakathi
Iindawo ekunqotjhwe kizo
Isisekelo sokwenza njengombana kuquntiwe
Ukuhlaziywa kobujamo
Ukuphelisa kumGomo weLimi
ISAKHIWO SOKUZOKWENZIWA
AmaYunidi wamaLimi
INDLELA YOKWETHULA UKWENZIWA LOKHU
Ukuthuthukiswa kweTheminoloji
Ukurhumutjha, ukutjhugulula kanye nokulungisa amaphutha wemitlolo ( editing)
Ukubandulwa
Ukukhanjiswa kwemisebenzi nemithombo yelwazi
UkuQalelela kanye nokuLinganisa
AmaJima wokuyelelisa ngeLimi
Ukurhumutjha ngomtato
Iinrhatjhi
IIMALI EZIZOKUTLHOGEKA KANYE NOKUNZINZISWA KWEENSEBENZI
Isilinganiso seendleko
Ukunzinziswa kweensebenzi zeyunidi
IKULUMO YOKUPHETHA 6 UKUSONGA: IQHINGA LOKWENZA
iQhinga lokwEnza lomnyango wombuso welizweloke
AMEZWI WOKUTHOKOZA NGOMNQOPHISI MAZOMBE WOMNYANGO WEZOBIKGHWARI KANYE NAMASIKO
Kuyangithabisa ukwethula iQhinga lokwEnza njengombana kuquntiwe leLimi leliZweloke elisanda ukwethulwa ngokusemthethweni nguMinistara.UmGomo weliZweloke weLimi umphumela wokubonisana okungeneleleko kokubonisana okwathoma emva le ngo-1995, ngemva kokukhethwa kwesiQhema somSebenzi seLimi (iLANGTAG). IQhinga lokwEnza lihlathulula iindlela ezizokusetjenziswa ekwethuleni umGomo weLimi, kubekwe nezakhiwo ezizakukhamba phambili nakwethulwako, kanye neendlela ezizokusetjenziswa ukukwakha ngokurhabako kanye nokuthuthukisa amalimi wethu wama-Afrika.
UmBuso uyayiyelela yoke imiraro emayelana nokuphathwa okungikho kokuhlukana kwamalimi. Kungakho-ke ikambiso yeQhinga lokwEnza njengendlela etjhugutjhugulukako kanye nethuthukako. Nakusaqalwe iphuzu lokobana ukuthuthukiswa kanye nokwakhiwa kwamalimi wethu kuthathwa njengokuqakathekileko ekubonelelweni komGomo weLimi, iQhinga lokwEnza ngaphambi kobana lingaphumelela kufanele kunzinziswe izakhiwo zelimi kanye neendlela ezifaneleko zokkuphumelelisa ngokupheleleko kobulimi-nengi emiSebenzini yomPhakathi. Ngalokho-ke, ukubambisana embusweni welizweloke, kumaphrovinsi kanye nezingeni lombuso wekhaya kuzakuba nendima eqakathekile ekuqinisekiseni bonyana umGomo weLimi uphumeleliswa ngendlela efaneleko.
Ngithatha bonyana iselele yethu, njengomBuso, kuqinisekisa ukulethwa kwemisebenzi efaneleko ngokuvumela iindingo zezakhamizi, nokuthi ilimi liyindlela esikhuluma nawo ngalo, kuqakathekile bonyana umGomo weLimi usetjenziswe msinya.
Ngalokho-ke ngithanda ukumema boke abalingani bethu, kufakwa hlangana nezakhiwo zombuso kanye neminyango kanye neBhodo yeSewula Afrika yamaLimi woke, ukuqiniseka bonyana iQhinga eliqakathekile leli lokwEnza liphumelelise ubulimi-nengi bazozoke izakhamuzi zeSewula Afrika.
IRHELO LEENRHUNYEZO
ISINGENISO
IQhingeli lokwEnja njengombana kuquntiwe liyingcenye ye-NLPF lilungiselela umphumela welimi njengombana kuvela kusahluko 6 soMthethosisekelo, wango 1996 ( I-Act No. 108 yaka1996). Nasele liphelele, kuzokuba siTatimende somGomo weLimi, iQhinga lokwenza njengombana kuquntiwe kanye nomThetho ohlongozwako weLimi weSewula Afrika kanye nemithetho, kanye nomThethothetho ohlongozwako weKhansela yabaSebenza ngeLimi.
IQhinga lokwenza njengombana kuquntiwe libekwa njengesiphakamiso esitjhugutjhugulukako okungathi phezu kwaso kube nezinye izakhiwo ezingakhonjwa kanye neendlela zokwenza bonyana kufakwe bekuthuthukiswe ubulimi-nengi.
IsiTatimende somGomo we-NLPF samenyezelwa nguMinistara wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi kanye neTechnoloji ngomhla ka 03 kuDisemba 2002. iKhbinede nayo ngokunjalo yasivumela ngomhla ka 12 kuFeberwari 2003. umGomo unqophe ekuthuthukiseni ukusetjenziswa kwamalimi ali-11 ngokulingana ngomnqopho wokurhaba ukwenza lula ukulingana kokungeniswa kwemisebenzi yombuso, ilwazi kanye nemininingwana, kanye nokuhlonitjhwa kwamalungelo welimi. Iminqopho le yeyame phezu kokusetjenziswa ngepumelelo kanye nokuthuthukiswa kwalawo amalimi womdabu abegade agandelelwe ngaphambilini. Njengombana ilimi ngusisetjenziswa sokuthintana epilweni yalowo nalowo kanye nemiphakathini, kuqakathekile bonyana kubeneendlela zokulungisa kokungalingalingani kwesikhathi esedlulileko.
Umnqopho IQhinga lokwEnza njengombana kuquntiwe linikela ngokuzeleko okumayelana nezakhiwo kanye neendlela ezifunekako zokwenza bonyana umGomo weLimi usebenze, kanye nebhajede/ iimali ezizokutlhogeka eminyangweni wesitjhaba kanye newephrovinsi.
Ukulungiselelwa komGomo weLimi UmGomo lo awungabazeki ngehlangothini lendawo yokwenziwa njengombana kuquntiwe. Zoke izakhiwo zombuso (umyango wesitjhaba, wephrovinsi kanye nowekhaya) zibophetjhwe kulungiselelwa komGomo, njengazo zoke iinkhungo ezisebenzisa amandla womphakathi nanyana zenza imisebenzi yomphakathi ukuya ngomthetho. UmGomo weLimi begodu unikela ngokusetjenziswa kwamalimi bunje:
Ilimi / Amalimi asetjenziswako
Omunye nomunye umNyango nanyana iphrovinsi izakuzikhethela ilimi ezakulisebenzisa. Nokho-ke kufanele kutlhogonyelwe bonyana akekho umuntu ozakukhandelwa bonyana asebenzise ilimi elifunwa nguye.Nakutlhogekako, imisebenzi yokurhumutjha/ yokutjhugulula kufanele ibekhona.
Iminyango yombuso yesitjhaba
Ukuya ngokuthintana okutloliweko, ihlelo lokugadangisiweko lobunengi- limi (kuqalwe imisebenzi, abalaleleko kanye nomlayezo) kufanele lilandelelwe kilezo iindaba ezingatlhogi ukugadangiswa ngamalimi ali-11 asemthethweni.Nokho-ke, lapha ukusebenza kombuso kuphunyeleliswa khona begodu kunzinzileko kelinye nelinye izinga kuyatlhogeka bonyana ligadangiswe ngokuzeleko ilwazi lokuthintana ngamalimi ali-11 asemthethweni.
Lapho-ke imibhalo yombuso okungakghonakali khona bonyana itholakale ngamalimi ali-11 asemthethweni, umbuso wesitjhaba ufanele ugadangise kanye kanye okungenani ngamalimi asithandathu . Ukukhethwa kwamalimi kuzakwenziwa ngale indlela:
Umthetho wokuzomba kufanele usetjenziswe nakukhethwa emalimini wesiNguni kanye nawesiSotho. Ubuncani bakhona okutlhogeka emnyangweni wombuso kugadangisa ngamalimi asemthethweni asithandathu.
Amaphrovinsi
Umthetho wokuzomba awusetjenziswa emaphovensini, njengombana azakusebenzisa amalimi wawo abekiweko.
Imibuso yekhaya
Imibuso yekhaya kufanele iziqintele ilimi ezolisebenzisa kanye nokuthandwa miphakathi ukuya ngephahla lomgomo welimi lephrovinsi. Nakuqintwa ngelimi elizokusetjenziswa kanye nokuthandwa miphakathi, imibuso yekhaya kufanele, ngokubonisana okubanzi nemiphakathi, yakhe, igadangise beyenze njengombana kuquntiwe umgomo wobunengi-limi ( multi- lingualism)
Ukuthintana namalunga womphakathi
Ngomnqopho wokuthintana ngokutlolelana, ilimi elikhethwe sisakhamuzi kufanele lisetjenziswe. Ukubonisana okwenziwa ngomlomo ( orala communication) kufanele kwenziwe ngelimi elizokukhethwa labalaleli labo. Lapha kutlhogekako, akwenziwe imizamo yokusetjenziswa kwesisetjenziswa esenza ngambala kubelula njengokurhumutjha ngokulandelana, kanye kanye, ngomtato kanye nangokuhletjelwa ngiloyo orhumutjhako. Lokhu akwenziwe eminyangweni yamaphrovensi kanye neyesitjhaba.
Iindawo okunqotjhwe kizo
Ikambiso yokwenza njengombana kuquntiwe yenziwa ilandela iminqopho nehloso evezwe kumthethomgomo. Okulandelako ngikho okunqotjhwe kikho nakwenziwa njengombana kuquntiwe: a Ukuthuthukiswa kwamalimi womdabu, kufakwa hlangana ukuhlonywa kwezakhiwo kanye nokukhutjhwa kwemikhiqizo efana neenhlathululi- magama kanye nelimi.
b Umbuso nawo ufanele uqinise umsebenzawo ukuqiniseka bonyana imiphumela yokufikiswa kwemisebenzi kulethwa ngokulingana ngokuthi unikele ukufinyeleleka kwemisebenzi kizo zoke izakhamuzi kungaqalwa ilimi ngomnqopho wokukhulisa nokuzwakalisa ukuzibandakanya eendabeni zombuso.
c Ukulawulwa kwamalimi ngomnqopho wokuqinisekisa bonyana amalimi woke asemthethweni asetjenziswa ngokulingana kanye nokuthuthukisa isithombe sombuso emphakathini.
d Ukukhuthazwa ukufundwa kwelimi, khulukhulu elifanele lisetjenziswe ukuya ngetlhogeko labaSebenzi bomPhakathi, ukuthuthukisa ukunemba kwemisebenzi yomphakathi kanye nokuba nomphumela endaweni yomsebenzi nokwenza inzuzo yobulimi-nengi bonyana ibonakale.
e Ukukhuthaza ukubonisana okuragela phambili okunyakazisako ngobulimi-nengi kanye nabo boke abathintekako. f Ukuhlonywa kokubambisana ekusebenzisaneni ukuqinisekisa bonyana umgomo wokuphumelelia ubayipumelelo.
Isisekelo sokuphumelelisa
Ukuphunyeleliswa komGomo kuzokubonakala ngemigomo yefundiso elandelako: a Ukuphunyeleliswa komGomo kuzokwenziwa ngokulandelana ngesikhathi esaneleko. b Ikambiso yokuphunyeleliswa izokwenziwa phakathi kwesikhathi esibekiweko godu esizokulawulwa. c Kancani kancani abantu bazokufundiswa ngokuphunyeleliswa okufaneleko kanye nokungikho. d Ukuphunyeleliswa okuzokuphumelela ngilokho okuzokufuna bonyana kutjhugululwe nesiko lokusetjenziswa kwamalimi angawokomthetho ezakhiweni zombuso ukuqinisekisa bonyana namalimi womdabu ayasetjenziswa ebujamweni obahlukahlukeneko. e Ukulawula okufaneleko kweensetjenziswa kuzokutlhogeka nakuziwa ekufunekeni kokutjhugulula kanye nokulungisa amaphutha wemitlolo, khulu khulu emalimini wabamDabu. f Kuzakuqalelelwa ukuthuthukiswa kwamakghono ngokubandula ekutjhugululeni kanye nekulungiseni amaphutha wemitlolo, ukurhumutjha, ikambiso yokubuthelelwa kweenhlathululimagama lexicography kanye netheminografi ibunjo lamathemu. g Ikambiso yokuphumeleliswa komGomo izakuhlaziywa njalo ngokubambisana neBhodo yamaLimi woke weSewula Afrika PanSALB.Imibiko ezeleko ngokubuyekezwa okunje uzakuphadlhalajwa. h Irhubhululo ngokusetjenziswa kwelimi lizakwenziwa lapha kutlhogeka khona ukwazisa ngomGomo kanye neenqunto zokuphunyeleliswa.
Ukucubungulwa kobujamo
ISewula Afrika ilikhaya lamasiko kanye neenlimi ezahlukahlukeneko. Kuyalinganiswa bonyana pheze iinlimi ezima-25 ziyakhulunywa enarheni yekhethu, kilezo ezili-11 zinikelwe ubujamo bangokomthetho ukuya ngesahluko somThethosisekelo. Iinlimi ezili-11 zikhulunywa njengelimi lekhaya pheze maphesende ama-98 wabo boke abantu, njengombana kuzakubonakala esithombeni esilandelako, esinzinziswe phezu kokuBalwa kwaBantu ( Population Census) kwaka-1996:
Elinye itshwayo elisibonakaliso eliveza ijamo lamalimi wenarha yeSewula Afrika simanga ngakelinye ihlangothi sokungagunyazwa kokuphathelene neenlimi, kanye nobukhulu ngakelinye. Umgomo obewusetjenziswa ngaphambilini wamalimi amabili wangokomthetho wadala ubudlelwana obungalinalinganiko phakathi kwe-English kanye ne-Afrikaans ( amalimi wangokomthetho wangaphambilini) kanye namalimi wama-Afrika (wabantu be-Afrika ngokubelethwa). Ubukhulu bamalimi la kwabanemiphumela emikhulu yokulimaza phezu kwamalimi wabantu abakhuluma amalimi wama-Afrika ukuya ngokukhulumisana nomBuso, kanye nokufinyelela imisebenzi yombuso, ubulungiswa, ifundo kanye nemisebenzi.
Ukuthuthukiswa kwamalimi wama-Afrika kuqakathekile ukulungisa ukungalingalingani.Ukungathuthukiswa okutjhiywekokwamalimi lawo abegade agandelelwe ngaphambilini ukuya ngokuvumelanisa kanye nepelomagama, itheminoloji enobuthekniki kanye neenhlathululi-magama miraro emikhulu ngaphambi kobanyana kungaphunyeleliswa kuhle umGomo. Ukungezelela, umbiko we-LANGTAG ukuthuthukiswa okusezingeni eliphasi kwamalimi la kwenza nokuthi abakhulumi bawo babenommoya wokungawathandi amalimi wabo. Ukukhethwa kwe-English kanye/ nanyana I-Afrikaans kulandela sikhundla sawo nakhukhulunywa ngethekniki yokukwitiza.
Iselele ekulu ekuphumeleliseni kujayela kwanje kosetjenziswa kwelimi, okuthintaniswe khulu nemisebenzi eminengi ye-English ngesikhathi esidlulileko segandelelo yeSewula Afrika. I-English isetjenziswa khulu eendaweni ezinengi, okutjho bonyana ezakhiweni zombuso kanye neenrhatjhini ( ezigadangisiweko kanye ekhutjhwe ngokukhamba kwama-elekthroni) eendaweni zokusebenza, njengelimi elijayelekileko elisetjenziswa ukuthintanisa iinqhema zabantu amalimi wabo angafaniko, kanye nelimi le-Internet kanye nesayensi netheknoloji. Nanyana I-English inikela amathuba wokufinyelela imisebenzi kanye nefundo, begodu imraro kilabo abantu abanganalo ikghono layo. Njengombana I-English ibonakala sengathi iqakathekile ngehlangothini lezehlalakuhle lezeemali kanye nokuhlonitjhwa kuvela 12
ngosetjenziswa kwalo khulu, ibuya ibeyingozi ekusetjenzisweni kwayo kanye nekugcineni amalimi wabomdabu kanye nekuphumeleliseni umgomo wobuliminengi.
Nokho-ke, ikghono le-English alikasatjalaliswa khulu njengombana bekulindelwe, kanti nokuvumbuka kweenqhema ezingabonakala sengathi zona zingaphezu kwamanye amalimi kungalindelwa. Kwenziwa isaveyi yesizwe soke emayelana nehlalakuhle nefundo yelimi ebeyikhethwe yiBhodo yamaLimi woke weSewula Afrika ( PanSALB) NGO 2000 eveza bonyana abantu abamaphesende ama-40 beSewula Afrika kanengi abezwa lokho okukhulunywa nge-English. Beyafunyana nokuthi inengi lamaSewula Afik aaleneliseki ngendlela amalimi wabo asetjenziswa ngayo kumasektha womphakathi. Isaveyi yathola godu bonyana umphakathi mazombe ubona sengathi imiSebenzi yomPhathi ayifinyeleleki ukuya ngokwelimi.
Ukungezelela ekuthuthukisweni kwamaimi wama-Afrika , kuzakuba ngcono ukuqinisekisa bonyana kusetjenziswe woke amalimi asemthethweni. IQhinga lokuPhumelelisa lithintaiindabezi ngokuthi liphakamise ukuhlonywa kwezinye izakhiwo kanye nokuveza iindlela okungalungiswa ngazo ubujamo.
Izimo ezibonakalako zomGomo wamaLimi
Nakukhunjulwa iphuzu lokobana ukuphunyeleliswa komGomo lo kuzokuba ligadango elikhulu elisuka emisebenzini yanje, indlela enokutjhuguluka kanye nokukhuliswa kwezimo ezibonakalako ekuphunyelelisweni zizakusetjenziswa. Ukuze kuqalelelwe ngehlangothini lokungaphunyeleliswa okungasikuhle, kuphakanyiswe lokhu:
a Nanyana iminyango okungiyo eli-10 izakukhethwa bonyanakube ngiyo ezokuhloma amayunidi welimu, yoke iminyango yombuso izakufanela bonyana ibe namayunidi wamalimi.
b Imemezelo ngobulimi-nengi kufanele bonyana buqedelelwengesikhathi seminyaka emithathu ukuya ngehlelo leminyango leememezelo. Isitjengiso, enyakeni wokuthoma amaphesende ama-30, enyakeni wesibili amaphesende ama-60 bese kuthi enyakeni wesithathu amaphesende ama-100 weememezelo kufanele agadangiswe.
IZAKHIWO EZIZOKUPHUMELELISA
Ezinye izakhiwo kanye neendlela njengombana kuhlathululiwe esahlukweni esilandelako ziphakamisiwe ukuthuthukisa umsebenzi omuhle wokuphumelelisa okunembako. Izakhiwo zizakufanela bonyana zilawule ukusetjenziswa kwamalimi, ukuhlanganisa ituthuko yamaphrojekthe / imisebenzi yamalimi, ukwenza amalimi bonyana kubemsebenzi wamakghono kanye nokukhuluma ngemisebenzi yamalimi, kanye nokuthuthukiswa iinsetjenziswa okubabantu. I-NLS yomNyango wezobuKghwari kanye namaSiki( DAC) ngiyo ezakukhambisa ukuhlonywa beyibe mthintanisi nakuza eendabeni zokukhomba iindlela zokwenza. Kodwana-ke, ukuphunyeleliswa okuyipumelelo kuzokweyama khulu ekuhlanganisweni kwezakhiwo zelizweloke kanye nezamaphrovinsi, kanye neBhodo yamaLimi woke weSewula Afrika (PanSALB).
IBhodo yamaLimi woke weSewula Afrika ( PanSALB) ingenye abahlanganyele nomNyango wezobuKghwari kanye namaSiko ( DAC) eendabeni zamalimi. I-PanSALB, yakha beyithuthukisa amalimi asemthethweni weSewula Afrika, kanye namalimi wamaKhoe kanye namaSan kanye neLimi lamaTshwayo leSewula Afrika. Imisebenzi ephathelene nokuhlonywa kwezakhiwo ezitja kanye neendlela izakwenziwa ngobonisana Umsebenzi wamaBhodo wamaLimi weliZweloke ( NLB's).Izakhiwo ezilandelako, khulu khulu, zizokutlhogeka ekuthuthukisweni kwamalimi wabomdabu:
a AmaKomidi wamaPhrovinsi wamaLimi PLC's b AmaYunidi weliZweloke weLeksikhografi NLU's c IBhodo yamaLimi yeliZweloke NLB's 2.1.1 Umsebenzi wemaKomidi wamaLimi wamaphrovinsi PLC's AmaKomidi wamaLimi wePhrovinsi PLC's kufanele bonyana asebenzisane namaphrovinsi ngeendaba ezithinta iphrovinsi ngayinye. Azakusebenza abe ayelelise eendabeni ezimayelana:
Umthetjhwana omayelana nomgomo wamalimi, kufakwa hlangana nomgomo wamalimi, ukusetjenziswa kanye nomthetjhwana wephrovinsi kanye noweemphathimandla zekhaya ephrovensini leyo;
Ilimi elisetjenziswa efundweni, ekutjhugululeni, ekurhumutjheni, ekwakheni nekuthuthukisweni kwezemitlolo kanye namalimi lawo ebegade agandelelwe ngaphambilini, amalungelo wamalimi kanye nokulamula, ileksikhografi kanye nokuthuthukiswa kwetheminoloji;
Amarhubhululo; kanye e.
Umsebenzi wamaYunidi weliZweloke weLeksikhografi ( NLU's)
Ama-NLU azakuraga ngokwakha iinhlathululimagama ngawo woke amalimi angawakomthetho. Kufanele asebenzisane neGatja lokuHlanganisa leTheminoloji le-NLS. Iindlela amayunidi la azokubika ngazo ukusebenza kwawo kufanele kuvezwe kuhle.
Umsebenzi wamaBhodo wamaLimi weliZweloke ( NLB's)
Umsebenzi wamaBhodo wamaLimi weliZweloke ( NLB's) akakakhiwa kwaphela ngabantu amalimi lawo ekumalimi wabo wokubelethwa, okuqakathekileko lapha kukuthi kufanele babenelwazi elikhethekileko ngombana baluleka iBhodo yamaLimi Woke weSewula Afrika (PanSALB) ngeendaba ezimayelana nokuNzinziswa kwelimi ( standardization), iLeksikhografi, iTheminology kanye nezemiTlolo ( Literature).
Ukuya ngehlobo lemisebenzi yomthetho, isiBethamthetho samaPhrovinsi kanye nePalamende ukuya ngokwelungelo, zifanele zinikele ngemisebenzi kiwo woke amalimi angewangokomthetho ali-11. Kodwana-ke ubujamo beemfunda nabo buzaqunta bonyana ngiliphi ilimi / amalimi azakusetjenziswa. Ngamanye amagama amaphrovinsi akukagandeleleki bonyana anikele ngamalimi ali-11 angewangokomthetho.Amahofisi weHansard ePalamende kanye nakamanye amaphrovinsi ahlukahlukeneko anendima ekudlwana ekusekeleni ilungelo lokwenza imisebenzi le.kuqakathekile-ke bonyana amahofisi la asebenzisane namaYunidi wamaLimi kanye nezinye izakhiwo ezihlobeneko.
Amayunidi wamalimi eminyangweni yombuso kanye namaphrovinsi
Ukuphunyeleliswa komGomo wamaLimi kuzokwenza bonyana ikhule khulu imisebenzi yamalimi ezokutlhogeka,khulu khulu ukutjhugulula, ukulungiswa kwamaphutha wemitlolo kanye nokuthuthukiswa kwetheminoloji. Ukuya ngesaveyi yango-2001 yeDAC, pheze maphesende ama-40 wezakhiwo zombuso welizweloke kanye namaphesende ama-80 wamaphrovinsi zinamayunidi azakuqalana neendaba zokutjhugulula kanye nokulungiswa kwamaphutha wemitlolo, nokho amayunidi ayahlukana ukuya ngobukhulu kanye nemisebenzi. Ngokuza komGomo wamaLimi ozokusetjenziswa, okutlhogekako kukuthi yoke iminyango yemibuso yesitjhaba kanye neyamaphrovinsi kufanele ibe namayunidi wamalimi.
Ihlobo lesakhiwo
Amayunidi wamalimi azinikele ekulawuleni ukuphunyeleliswa komGomo wamaLimi azakuhlonywa kiyo yoke iminyango yombuso nakiwo woke amaphrovinsi. Iyunidi yamalimi enye nenye izakuba nomuntu onekghonolokutjhugulula nanyana lokukhuphela umsebenzi loyo bonyana uyokwenziwa ngaphandle kanye nokukghona ukuqala izinga lomsebenzi owenziweko lowo:
Ngamalimi ali-11 angewangokomthetho, eminyangweni yombuso wesitjhaba;
nanyana
Ukukhuphela umsebenzi ngaphandle uyokutjhugululwa ngeqadi nakho kuzakulawulwa mgomo wokukhuphela ngaphandle wokutjhugulula kanye nokulungiswa kwamaphutha wemitlolo, okulindelwe bonyana uveze ukunikelwa kwamathenda( tenders) wemisebenzi yokutjhugulula kanye neyokulungiswa kwamaphutha wemitlolo okungenani qobe minyaka emibili.
Isizathu esinesisekelo
Amayunidi wamalimi kufanele abe hlangana ukuqinisekisa bonyana ukubambelela kokusetjenziswakwamalimi okungiwo asemthethweni njengombana kufunwa mGomo wamaLimi. Azakusekela godu nemizamo yokuphunyeleliswa kobulimi-nengi.
Umsebenzi
Umsebenzi wamayunidi la kuzakuba kulawula ukuphunyeleliswa kobulimi-nengi emnyangweni othileko nanyana ephrovinsini kanye nokuhlanganisa eminye iminyango ngeendaba eziphathelene namalimi.
AmaYunidi wezamaLimi azakuqalana, hlangana nokhunye, nalokhu:
Azakuhloma ngokuqinisa umGomo wamaLimi emnyangweni nanyana ephrovinsini.
Ukulawula nokukhambisa yoke imisebenzi yokutjhugulula kanye nokulungisaamaphutha wemitlolo, nanyana ngaphakathi nanyana ngaphandle.
Uukufundisisa nokugadangisa imibhalo ngamalimi angewangokomthetho.
Ukwenza lula bona kusetjenziswe imisebenzi yokurhumutjha emalimini angewangokomthetho.
Ukuyelelisa umnyango nanyana iphrovinsi ngokusetjenziswa kwelimi ( ngokubhala nanyana ngokutlola).
Ukulawula kanye nokwenza lula amahlelo wokubandula eensebenzini ezitja ezitjhugululako, ezilungisa amaphutha wemitlolo kanye nezithuthukisa itheminoloji, kanye namahlelo wamalimi ngamalimi asemthethweni kizo zoke iinsebenzi zomnyango nanyana zephrovinsi.
Ukubambisana nomNyango wezobuKhgwari kanye nezamaSiko ( DAC) kanye kanye nezinye izitho zeBhodo yamaLimi woke weSewula Afrika ( isitjengiso, amakomidi wamaphrovinsi wamalimi, amabhodo welizweloke wamalimi kanye namayunidi welizweloke weleksikhografi) ukuthuthukisa itheminoloji.
Ukusebenza njengomhlanganisi phakathi komnyango kanye nephrovinsi kanye/ nanyana nomNyango wezobuKhgwari kanye nezamaSiko ( DAC) kanye neBhodo yamaLimi woke weSewula Afrika ( PanSALB).
Ukukhuthaza ukusetjenziswa kwelimi elimsulwa emiSebenzini yomPhakathi.
Woke amayunidi wamalimi afunekako ngokomGomo kufanele kube sele ahlonyiwe ekupheleni kuka 2005.
Ikundla yesiTjhaba yamaLimi
Ihlobo lesakhiwo
IKundla yesiTjhaba yamaLimi efaka hlangana abajameli abazakubambisana ngokusebenzisana ababuya embusweni kanye nababuya eenhlanganweni okungasingizo zombuso izakuhlonywa. IKundla izakuhlangana kanye ngekotara. Izakwakhiwa bajameli ababuya emaphrovinsini kanye nalabo ababuya embusweni wesitjhaba abazokuba yingcenye yokuthonywa kwekambiso, kanye neBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika kanye nezakhiwo zayo. Ukuya ngelwazi elizokutlhogeka,umjameli obuya eKhanseleni yezaKhiwo zeFundo ephakemeko kufanele abe yingcenye yeKundla.
Isizathu esinesisekelo
Umnqopho weKundla yamaLimi kukhuthaza ukubonisana ngomgomo wamalimi kanye neendaba eziphathelene nokuphunyelelisa hlangana kwabasebenzisa ilimi kanye nabosolwazi ngaphasi koburholi bomNyango wezobuKghwari kanye namaSiko (DAC) Umnqopho omkhulu kuzakuba kuhlanganisa izakhiwo ezahlukeneko zamalimi kanye nemisebenzi ekuphumeleliseniiNLPF ngombono wokukhulisa ukubambisana kanye nokuba nekghono lokwenza ekusetjenzisweni kweensetjenziswa. Godu kuzakuba kulapho kwabelwana khona ngemibono kanye nelemuko ngombono wokuhlela imitlamo kanye neminye imisebenzi ephathelene nalokhu.
Umsebenzi
Umsebenzi omkhulu weKundla le kutjheja ikambiso yokuphumelelisa,ukuqalisisa nokurhemisa imitlamo ngokuqakatheka kwayo, nokutjhayela amajima wokukhulumela amalimi. IKundla le godu izakuba nomsebenzi wokuhlanganisa nokubuthelela ngeendaba eziphathelene nokuphunyeleliswa komGomo wamaLimi.
Njengalokho-ke iqale khulu ukuthuthukiswa kwetheminoloji kanye nemitlamo yamalimi ukukhandela ukubuyelelwa kwemizamo, ngokunjalo nokukhulisa ukubuyisa ukusisa.
Kuphakanyisiwe bonyana ukuhlonywa kweenKundla zeliZweloke lamaLimi kuvunyelwe ngokusemthethweni.
Ihlobo lesakhiwo iKhansela izakukhethwa nguMinistara wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi kanye neTheknoloji kanti izakuba nomuntu oyedwa okhethwe mNyango wezobuKghwari kanye namaSiko, mNyango wezobuLungiswa, iBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika , i SAQA kanye nezinye iinhlangano emkhakheni wezokutjhugulula, ukurhumutjha, leksikhografi, theminoloji, ukulungiswa kwamaphutha wemitlolo elimini kanye nobuya kebezomthetho. Amalunga weKhansela azakuba seenkhundleni isikhathi seminyaka emihlanu, nokho bangaba nelungelo lokubuyiselwa eenkhundleni nanyana lokukhethwa godu nasele kuphele isikhathi. IKhansela izakuba mzimba osemthethweni nohlonywe ngemiThetho yePalamende.
Isizathu esinesisekelo
Ihloso yeKhansela yabaSebenza ngamaLimi beSewula Afrika kuzakuba kukhuphula izinga lomsebenzi ofundelweko kanye nokuvikela imisebenzi esezingeni eliphezulu.godu izokuvikela namalunga womphakathi asebenzisa imisebenzi yezamalimi.
Imisebenzi
IKhansela yabaSebenza ngeLimi yeSewula Afrika ( SA Language Practitioner' Council) izakuphatha ukubandula, ukunikela ngokomthetho, kanye nokutloliswa kwabasebenza ngelimingomzamo wokuveza isikhundla samalimi sibe ngesomsebenzi ofanele ufundelwe kanye nemikhiqizo yamalimi esezingeni eliphezulu ngokuthi kubekwe amazinga begodu afinyelelwe. IKhansela izakusebenzisana neNational
IINDLELA
Iikoloyi ezizokwenza bonyana ukuphunyeleliswa komGomo wamaLimi kuzokukhanjiswa ngazo kuthuthukiswa kwetheminoloji, ukutjhugulula kanye nokulungiswa kwamaphutha wemitlolo, itheknoloji yamalimi, umthetho amalimi okufanele aphathwe ngayo, ikomba yemisebenzi yamalimi, ukubalwa kwamalimi kanye namasaveyi, amajima wokuyelelisa ngamalimi, imiSebenzi yokuRhumutjha ngomTato yeSewula Afrika, lapha kugcinwa khona ilwazi, ukuthuthukiswa kwamaLimi asebenzisa amaTshwayo, ukufundwa kwelimi kanye nokubhajeda.
Ukuthuthukiswa kwetheminoloji
Ukuphunyeleliswa komGomo wamaLimi uzokuba nomphumela wokufuneka okukhulu kokutjhugulula kanye nokulungiswa kwamaphutha wemitlolo kanye nokuthuthukiswa kwetheminoloji ngaphasi kwayo yoke imikhakha kuzokuqakatheka, kuzokutlhogeka bonyana kubambiswane nabo boke abathintekako, amayunidi wamalimi kanye namabhodo wamalimi ( isitj. Iizakhiwo zePanSALB njengeyunidi yesizwesoke yeleksikhografi, amabhodo wesizwesoke wamalimi kanye namakomidi wamaphrovinsi wamalimi). IGatja lokuHlanganisa leTheminoloji ( TCS) le-NLS lizokufunyana ukubambisana okumajadu ngokulamula kweKundla yesiZwesoke yamaLimi. IBhanga yamaThemu yesiZwesoke izakuhlonywa mNyango wezobuKghwari kanye namaSiko ( DAC) ukwenza lula ukufinyeleleka kanye nokudluliselwa kwetheminoloji kiwo woke amalimi angewangokomthetho. IBhanga yamaThemu izakutholakala kwaphela nge-Internet kanti lizakuhlala livuselelwa qobe ngenyanga.
ImiSebenzi yamaLimi yesiZwesoke kwanje imatasatasa ngamaphrojekthe athileko ukwenza imininingwana yobulimi-nengi efaka hlangana imikhakha eyahlukeneko yelwazi, begodu engaveza ukukghoneka kokukhutjhwa kwerhelo lamathemu emalimini amanengi ahlanganisiweko. Ukuya ngetlhogeko elithileko labasebenzisi nanyana ngokweembawo amarhelo wamathemu lawo anganikela ngelwazi elinjengeleenhlathululo, iintjengiso zemitjho,ubujamo, kanye nomthombowokugadangisiweko. Ukuze kuphumeleliswe umnqopho lo amanye wamaprojekthe enziwako ngila:
a ISayensi 21
b ISayensi yemVelo kanye neTekhnoloji amaGreyidi 1-6
Ukubambisana kanye nokusebenzisana neenarha zeSouthern Africa ekuthuthukisweni kwamalimi okwabelanwa ngawo nganeno kwemikhawulo.
Ukurhumutjha, ukutjhugulula kanye nokulungiswa kwamaphutha wemitlolo
Kwanje , izakhiwo ezisisekelo zokurhumutjha, ukutjhugulula kanye nokulungisa kwamaphutha emitlolweni azikaneli. Ngakelinye ihlangothi amayunidi wezamalimi azakuba nendima ekulu ekuboneleleni lokhu, sikhulu isidingo phakathi kokutlhogeka nokufuneka kwemisebenzi yamalimi kanye neendawo zokunikela ngemisebenzi leyo nayo ifanele ihlolwe. Iindaba ekufanele bona zitjhejwe ngilezi:
a Amahlelo weemfundo zokubandula abatjhugululi.
UmHlahlandlela womGomo wokuTjhugulula nokuLungiswa kwamaphutha wemitlolo unqophe ekunikeleni ngelwazi ngakho kokubili, ukutjhugulula owenziwa ngekumbeni, ukulungiswa kwamaphutha wemitlolo kanye nokuqalisisa imibhalo kanye nokukhutjhelwa ngaphandle kwemibhalo ngomnqopho wokuthuthukisa ukulethwa kwemisebenzi kanye nokunikela ngemisebenzi esezingeni eliphezulu.
Ukubandula
Ukulungiselelwa kokubandula, khulu khulu ekutjhugululeni, ekulungisweni kwamaphutha, ekurhumutjheni, kuleksikhografi kanye nakutheminografi, kuzokufuneka ukuze kuphunyeleliswe umGomo ngendlela efaneleko. Ukubandula okumayelana nokulawula ukusetjenziswa kwamalimi kuzakukhulunywa ngakho emahlelweni wokubandula enziwe mNyango wezobuKghwari kanye namaSiko kanye neBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika ngokubambisana nabaphakeli ngemisebenzi abagunyaziweko ngokomthetho.
Amahlelo wokuyokufunda ngeenqhema azakuhlelwa nabaphakeli bemisebenzi balabo abasebenza ngamalimi kwanje., kanti nemifundalize izakunikelwa labo abasanda ukuqatjhwa kanye nalabo nekukade basebenza ngamalimi. Amahlelo wokubandula azakufaka amahlelo weemfundo amafitjhani, amahlelo wokuvuselela kanye namahlelo wangokupheleleko/ wangokuzeleko.
Ukubambisana kwe-SAQA, umnYango wezeFundo kanye nezinye iinkhungo zefundo, kuqakathekile ukulungisa ukutlhayela kwabasebenza ngamalimi abakufundeleko. Okufunekako ngaphasi kwe-NQF, kuzakubanjelelwa kikho nakutlhanywa nanyana kukufikiswa kwamahlelo wokubandula.
Ukuthola nokuthuthukisa kwamakghono wabasebenzi boke bomphakathi emalimini ngaphandle kwamalimi wabo wemakhabo/ wokubelethwa kuqalwe njengephuzu eliqakatheke khulu ekulethweni kwemiSebenzi yomPhakathi. Okuzakuvusa umdlandla kuzakuthuthukiswa mNyango wezobuKghwari kanye namaSiko (DAC), ngokubambisana nePanSALB, umNyango wezeFundo kanye ne-DPSA, ukukhuthaza iinsebenzi zomphakathi bonyana zikwazi ukusebenzisa ubulimi-nengi ngokufunda nokugcina amalimi angezelelweko.
Ithekhnoloji yamalimi iTheknoloji ifanele isetjenziswe ukwenza lula ukubambisana phakathi kwalabo abathintekako ngeendaba zamalimi kanye nokuthuthukisa amalimi wabomdabu. I-software yamakhomphyutha njengamahlele we-word processing, ikambiso yokulawulwa kwetheminoloji kanye ne-software yokutjhugulula kufanele asetjenziswe ukukhuthaza ukunikelana ngetheminoloji kanyenelinye ilwazi phakathi kwamayunidi woke wamalimi kanye nokubambisenwe nabo njengeHansard kanye nama-NLUs.
Ukuphendula ukutlhogeka kokugijimisa ukuthuthukiswa kwamalimi womdabu nokuthola kanye nokulawula amagama atloliweko anamadigidi kanye nemininingwana yekulumo, umNyango wezobuKghwari kanye namaSiko uzimisele ukulungiselela kanye nokuthuthukisa ilwazi ngezakhiwo ezisisekelo zetheknoloji.
Amalimi womdabu azakusekelwa maqhinga amatjha wokuthuthukisa kusetjenziswa itheknoloji etja , amahlelo wekhomphyutha kanye neensetjenziswa.
UMthetho ophathelene nokuPhathwa kwamaLimi weenSebenzi zoke zomPhakathi ( Language Code of Conduct for Public Servants) uzakuveza bonyana iinsebenzi zomphakathi zizakukhulumisana bezithintane njani nomphakathi ukuze kwenziwe imisebenzi efaneleko. Umthetho ophathelene nokuphathwa uzakufaka hlangana nomthetho weBatho Pele ngokuya ngokuthi imisebenzi yomphakathi inesibopho sokunikela ngokuzeleko ngelwazi elinembako kumakhastama asebenzisa ngelimi alizwisisa ngcono. Umthetho uzakugandelela iphuzu lokobana alikho ikhastama nanyana isisebenzi somphakathi esizakuqalelwa phasi nanyana sibekwe ngehlangothini elingakafaneli ngebanga lokusetjenziswa kwamalimi.
UmNyango wezobuKghwari kanye namaSiko (DAC), kanye nomNyango wemiSebenzi yomPhakathi kanye nokuLawula ( DPSA) ngokubonisana neminye iminyango yombuso, izakuthuthukisa beyiphadlhalaje umthetho njengombana kunikelwa ngokufanekisa emThethweni wamaLimi weSewula Afrika. UMinistara uzakugadangisa imithetjhwana ephathelene nomthetho lo eGazedeni ekupheleni konyaka we-2005.
Ukungezelela ekugadangisweni kweGazede, uklandisa okumsulwa kwamalimi kuzakuphadlhalajwa ukuqiniseka bonyana iinsebenzi zomphakathi ziyawazi umthetho wokuphathwa ( code).
Ikomba yemisebenzi kanye nalapho kubekwa khona ilwazi
Ikomba yemisebenzi yamalimi ( isitj. Imininingwana yamagama yabaphatheli/ amakampani/ amayunidi wamalimi, ukutjhugulula,ukulungiswa kwamaphutha wemitlolo, kanye nemisebenzi yetheminoloji, ukuhlelwa kwamalimi) kuzakuthuthukiswa. Amakhophi weenkombezi azakuphadlhalajwa ezakhiweni zombusweni wesitjhaba kanye nezamaphrovinsi, kanye neenhlanganwenizamalimi kanye nemayunivesithi. Amakhophi la azakutholakala godu ewebsayidini yomNyango wezobuKghwari kanye namaSiko ( DAC) kanti azahlala abuyekezwa ngesikhathi soke. Umgomo wokuphatha okunembako kokuphunyeleliswa uzakwenza ngcono ngesibonelelo selwazi kiyo yoke imithombo kanye nezakhiweni zamalimi.
Kuyathlogeka godu bonyana kube nendawo efanako enikelelwe emsebenzini wokubuthelela kanye newokuphadlhalaja ilwazi ngeendaba eziphathelene nomgomo wamalimi kanye nokuphumelelisa,imizamo kanye nekambiso (khulu khulu ezingeni lesizwesoke, godu nasezingeni leemfunda ( ze-Southern Africa) kanye nemazingeni yeentjhabatjhaba).
Iminqopho kuthuthukisa ukunikelana ngelwazi, ukufinyelela kanye nokubambisana phakathi kokilawulwa kwabaphatheli bamalimi kanye nakilabo abanekareko. Ekungezeleleni kwencwadi yeendaba ekhutjhwa njalo ngekotara, iwebsayidi izakuhlonywa beyigcinwe.
Ilwazi eliphathelene kanye nalokho okungezelelweko ngilabao abathintekako kuzakuhlelwa kuhle ma-NLS.
Ukutlhogomela nokulinganisa
Umgomo oragela phambili wokuphumelelisa kanye nokubuyekeza okunembako kwemininingwana ngamaphetheni wokusetjenziswa kwamalimi kanye nokusetjenziswa kwanje ukuze kutholakale amahlangothi aqinileko kanye nalawo abuthakathaka womGomo nokuqalisisa ikambiso. Amasaveyi wamalimi kanye nokubala kuzakwenziwa ngokubambisana nnamabhodo afaneleko afana neBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika ( PanSALB) kanye neenkhungo zamarhubhululo nezithuthukisako.Imiphumela ezakutholakala ngamasaveyi kanye nokubala lokhu izakusiza umbuso ekuthatheni iinqunto ezifaneleko ngokuphunyeleliswa komGomo wamaLimi.
Amayunidi wamalimi kuzakufanela bonyana abale amakghono akhona kanye nokulungiselela eminyangwenikanye nemaphrovinsini. Ilwazi elinje liqakathekile nakuqatjhwako, nakufakwa umThetho omayelana nokuPhathwa kwamaLimi ( Language Code of Conduct) kanye nokubona okutlhogwa nalokho okufunwa mnyango nanyana iphrovinsi ethileko.
Amajima wokuyelelisa ngamalimi
Amajima wokuyelelisa ngamalimi aqakathekile ngombana avusa ikareko yomphakathi eendabeni zamalimi. UmNyango wezobuKghwari kanye namaSiko (DAC), ngokubambisana neBhodo yamaLimi woKe yeSewula Afrika (PanSALB), izakubamba amajima aragela phambili wokuyelelisa ngamalimi uku-
a Khambisana kwemigomo kanye nokwenziwako kiyo yoke imikhakha yombuso. b azisa nge-NLPF nokuyelelisa abantu ngesibonelelo sangokomthetho sobulimi-nengi; c khuthaza iinsebenzi zomphakathi ukuphakela ngemisebenzi emakhastameni wabo ngamalimi wabathengako lawo; d khuthaza abantu bonyana basebenzise amalimi wabo nokuthi bafunde amanye amalimi;
e azisa amarhwebo kanye namasektha wangeqadi ngenzuzo ethoma phasi iye phezulu engathonywa ngokuphunyeleliswa kwemigomo yobulimi-nengi; f dala ukuyelelisa ngokwazisa ngokwehlukahlukana kwamalimi weSewula
Afrika njengengcenye yamagugu; g thuthukisa ukukhulisa ukubekezelelana eendabeni zamalimi eSewula Afrika; h dala ukuyelelisa ngenzuzo yokuhlala emphakathini osebenzisa ubulimi-nengi;
kanye i nokuqinisekisa ukuzwisisa okungikho kanye nomgomo wokurhumutjha kiwo woke amazinga.
Amajima akhethekileko wokuyelelisa azakwenziwa mayunidi wezamalimi ( esizwenisoke kanye nakumaphrovensi), umNyango wezobuKghwari kanye nezamaSiko (DAC) kanye neBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika (PanSALB). Ngokuya ngokuqakatheka kwemisebenzi yayoekuphumelelisweni komgomo wamalimi, iminyango yombuso/iinsebenzi zomphakathi kuzakuba ngibo abalaleli abazakuqalana nalokhu eminyakeni emibili yokuthoma. Amajima anqophiswe emphakathini woke azakubanjwa kanyekanye. Amajima ahlukeneko wokuthuthukisa umkhiqizo { isitj. Imikhangiso kufanele bonyana ifakwe emaphephandabeni kanye neencwadini zeendaba ( newsletters) ezizakuphadlhalajwa}kanye nesirhatjhi sokukhuluma sizakuthuthukiswa ngelinye nelinye ijima.
Ukurhumutjha ngomtato
Ebhodulikweni elibulimi-nengi, ukurhumutjha ngomtato kunikela umBuso iindlela ezingabiziko zokuhlanganisa amalimi agade aneenqabo kanye nokunikela ngokulethwa okulinganako emisebenzini eyenziwako. Umkhuba lo wokurhumutjha ulula begodu awubizi khulu ongenza kubalekelwe iindleko zokuyokubiza umrhumutjhi ozokukhamba ibanga elide. Ukurhumutjha ngomtato kuyalyifanela ibhoduluko leSewula Afrika elinamalimi ahlangeneko amanengi, lapha imisebenzi yamalimi yokwenziwa lula khona ingatlhogeka esikhathini esifitjhani njengebujamweni oburhabileko, eendaweni zokutlhogonyelwa kwabathengako, njengemaklinigi neempolistetjhini, lapha amalimi angatlhogeka khona khona neenkhathi zokufuna ilwazi zingakavezwa ngaphambilini.
IBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika sele ibeke ama-NLBs kobana athuthukise, akhuthaze bekaqale neendawo ukuya ngokuqakatheka kwazo lapha amaLimi wamaKhoe namaSan kanye namaLimi wamaTshwayo weSewula Afrika ukukhuphula ubujabo nesikhundla sawo.Ezinye izakhiwo ezikhuthaza ukuthuthukiswa kwamaLimi wamaTshwayo weSewula Afrika kanye namaprojekthe afika emikhawulweni azakusekelwa. Ukusebenza ngokubambisana kwabo boke abathintekako kuqakathekile.
Iinrhatjhi
Iinrhatjhi zizokuba nendima ekulu ekwakheni ukuyeleliswa ngePhahla lomGomo wamaLimi ( NPF). Ihloso yokusebenzisa iinrhatjhi kufinyelela emphakathini ngombono wokuwufundisa ngokumumethwe mGomo ngehloso yokuzwisisa kuhle bonyana amalungelo wawo yini nokwazi ekufanele bakwenze.Iindawo ezizokubanjwa ngeenrhatjhi ngeendaba zomGomo wamaLimi zizokuqiniswa. Ukungezelela eenrhatjhini ezigadangisiweko nalezo ezenziwe ngokwama-elekthrons, iwebsite yomNyango wezobuKghwari kanye namaSiko (DAC) izokusetjenziswa ukumaketha ubulimi-nengi. Eminye iminyango yombuso nayo izakukhuthazwa ukuthuthukisa ubulimi-nengi ema-websidini yawo kanye nalokho okugadangiswe ngaphandle.
UmNyango wezobuKghwari kanye nezamaSiko godu uzakubandakanya neSABC kanye nezinye iinrhatjhi ezikhulumako njengeentetjhi zemirhatjho ukuthuthukisa ubulimi-nengi. Isitjengiso, iNLS ikhambisa iprojekthe / umtlamo nesitetjhi somrhatjho somphakathi ukukhulisa itheminiloji.
OKUPHATHELENE NEEMALI KANYE NOKUQATJHWA KWEENSEBENZI
Umsebenzi weendleko owenziwe yiNationala Treasury kanye nomNyango wezobuKghwari kanye nezamaSiko ( DAC) ngo- 2001 waveza bonyana iindleko ezibekiweko zokuphumelelisa ukusetjenziswa kobulimi-nengi ziyabambelela kanti ingavunywa ngokuthi kube namatjhuguluko ambalwa ebhajedeni ehleliweko. Umsebenzi wokubeka iindleko wenziwa ukuya ngokuzomba iingaba ezine zamalimikanti imiphumela yakhona yaveza bonyana bonyana lokhu kuzokutlhogeka ukukhutjhulwa kwebhajede ngephesende elingenzasi kwelilodwa. Ukusetjenziswa kwamalimi asithandathu, ukuya nge-NLPF, kuzokugcina kunomphumela oneendleko ezingaphezudlwana nokho ezingeqiko emaphesendeni amabili (2%).
Njengombana amaphrovinsi kanye nemibuso yemakhaya/ yendawo azakulawulwa bujamo bobunjalo besithaba sawo, iminyango yemibuso yesitjhaba kufanele inikele ngemibhalo yangokomthetho ngamalimi alandelako:
Iindleko okungafikwa kizo
Iindleko zokuphumeleliswa komGomo kufanele ziyelele okulandelako:
a Ukuba nezakhiwo ezisisekelo zeYunidi yamaLimi emnyangweni omunye nomunye/ ephrovinsini enye nenye.
b Ukuqatjha nokubandula.
c Imirholo kanye nokuzuzwako basebenzi beYunidi d Ihlelo lomsebenzi leYunidi elizokuraga ukuphunyeleliswa e Ukukhuphela ngaphandle imisebenzi etjhugululwako f Isibalo esithileko sokugadangisiweko umnyango ngamunye g Ukubandula okuragela phambili kweensebenzi zeYunidi
Izinto ezijayelekileko njengezinto ezihlala zikhona njalo njengokuLawula (isitj. ukubekwa kabutjha, ukukhamba, iindawo zokuhlala, ihofisi kanye neendleko zomtato), kanye nobubulungelo/ irhelo lamanani wepahla ( okugadangisiweko, okugayiweko, imibhalo, iincwadi zokutlolela, okusetjenziswa ngehofisini) kanye neensetjenziswa ( amakhomphyutha, iinsetjenziswa zokulalela, iisetjenziswa zemitato) nazo zizokuba nesabelo eendlekweni.
Itheyibula elandelako iveza beyimadanise iindleko ezibekiweko zeyunidi yelimi ezokuphumeleliswa ngaphezu kwesikhathi seMTEF.
Iindleko zeyunidi yelimi
/03 2003/04 2004/05 Inani
Iinsebenzi 760 675 797 948 833 055 2 391 678
Ukulawula 1 180 874 575 477 883 798 2 640 149
Ububulungelo 1 011 839 2 067 965 3 574 768 6 654 572
Iinsetjenziswa 103 222 51 004 53 198 234 425
Inarha - - - -
Ilwazi elikhethekileko nelifundelweko 1 017 640 1 957 452 3 347 595 6 322 686
Ukufudusa - - - -
okhunye - - - -
Inani 4101 250 5 449 847 8 692 413 18 243 510
Okulandelako magadango afanele ukulandelwa ngaphambi kokuphunyeleliswa kwezeemali:
Beka umgomo ukuya ngokuqakatheka kwekambiso yelizweloke kanye neyephrovinsi.
Ukutjhejwa komgomo mnyango kanye nehlelo elibanzi lokuphunyeleliswa.
Umnyango usongwa iqhinga lokuphumelelisa kanye nezeemali.
Ukuthola imithombo yokusekelwa ngeemali.
Iminyango kanye namaphrovinsi ifanele bonyana ukuphumelelisa I-NLPF emikhakheni yawo wokubusa. yenze ihlelo lokusetjenziswa kweemali
Ukunzinziswa kweensebenzi
Iinsebenzi zamaYunidi wamaLimizizokuqatjhwa ngokwekambiso yeminyango, ukunikela ngebandulo lokha iinsebenzi zilokhu zisebenza (in-service) msebenzi weminyango omkhulu lowo weDAC,ngokubambisana neenkhulu zeBhodo yamaLimi woke weSewula Afrika (PanSALB). Amahlelo wokubandula apheleleko azakuthuthukiswa ( qala ku-2.2.2).
Kuzokuba namayunidi ahlukeneko ngobukhulu awela ngaphasi kweminyango eyehlukeneko kanye namaphrovinsi. Inani labasebenzi ngelimi (language practitioner) elizokufuneka eyunudini yelimi ngalinye kufanele lilawulwe ngokuvumelana ngakoke ngokwehlelo lesimemezelo somnyango nesamaphrovinsi kanye nezeemali.
Ubukhulu bamayunidi wamalimi azokuya ngehlelo lomsebenzi kanye nekghono umuntu afanele abenalo ukukhambisa kanye nokuphumelelisa umGomo. Ukwenza isitjengiso, eensebenzini ezizokuqatjhwa kufanele kufakwe hlangana abatjhugululi, abalungisa imitlolo, abahlela zamalimi,abososiyazi betheminoloji, amaleksikhografa, nabanye.
AMAGAMA WOKUPHETHA
UmNyango wezobuKghwari kanye namaSiko uyabona bonyana ukuphunyeleliswa komGomo kuzokuba nemiraro emikhulu. Nokho-ke uzokubambelela khulu khulu ekubambisaneni nabo boke abathintekako ekuphumeleliseni yoke iminqopho bonyana ibe liqiniso.
UKUSONGA: IHLELO LEENDLEKO EZILINGENE KOKE NOKUPHUNYELELISWA KWEQHINGA LE-NLPF
UMNQOPHO UMSEBENZI IINTJENGISO WENZIWA NGUBANI ISIKHATHI ESIBEKIWEKO
Ukuphasisa umThetho 1. Ukuthunyelwa komklamo we-NLPF 1. UmGomo uvunywa UmNyango wobuKghwari 1. 5 Feberwari 2003
wezamaLimi we-SA ePalamende kuKhabinede 2. Ukuthunyelwa kweQhinga lokuPhumelelisa kuKhabinede 3. Ukuthumela umThethomlingwa yiKhabinede 2. iQhinga lokuphumelelisa livunywa yiKhabinede 3. UmThethomlingwa wamaLimi kanye namaSiko (DAC) 2. Matjhi 2003 3. Juni 2003 4. Julayi 2003 5. Arhostosi 2003
Bill kuKhabinede 4. Ukubonisana neKomidi yeenkhundla zaboMinistara emBusweni 5.Ukwethulwa weSewula Afrika uvunywa yipalamende. 4. Ukuvunywa yiKomidi yeenkhundla zaboMinistara komThethomlingwa ePalamende. emBusweni 5. UmThethomlingwa uyadluliswa bewuyathathwa.
Ukuhloma iinkundla zesizwesoke Ukulungiselela iimfundo zokubonisana ngokuphunyeleliswa. Ukujanyelwa minyango/ amaphrovinsi UmNyango wobuKghwari kanye namaSiko February 2003
Ukuphadlhalaja imithetjhwana ngaphasi komThetho wamaLimi we-SA 1. Amaziko wamalimi 2. UmThetho wokuPhatha iLimi emSebenzini womPhakathi 1.Amaziko asebenzako welimi 2.UmThetho wokuphatha omayelana nokufunwa mGomo. UmNyango wobuKghwari kanye namaSiko (DAC) kanye ne-DPSA. 1. Oktoba 2003 2. Julayi 2004
Ukuhloma amayunidi/ amaziko wamalimi 1. Ukubalwa kwamakghono welimi kanye nokulungiselela ukwenza lula ikgonakalo yokudoswa kweensebenzi 1. Imininingwana eliqiniso eveza isithombe sehlangothi lezakhiwo zombuso. 2.Ukukhambisana nomGomo kanye nalokho okutlhogwa UmNyango wobuKghwari kanye namaSiko (DAC) kanye neDPSA. 1. Apreli 2004 2.Juni 2004
ezikhona. 2. Ukudoswa nokuzaliswa kweenkhundla. minyango
Ukuhloma iKhansela yeSewula Ukubeka ibhodo ezakunikela ngeentifikeyidi 1. Irejistara yabantu beSewula Afrika abawufundeleko Iminyango okusetjenziswana nayo kanye 1. Feberwari 2004
Afrika yabaSebenza ngamaLimi abatjhugululi, abarhumutjhi,abasebenza ngetheminoloji kanye nabosonhlathululimagama nokulawula umsebenzi lo. umsebenzi welimi. 2.Ukunikelwa kweentifikeyidi kilabo abawufundeleko umsebenzi lo. 3.Amazinga wokuhlola kanye neemfundo UmNyango wobuKghwari kanye namaSiko (DAC) ngokubambisana nePanSALB, umNyango zalabo abawufundeleko ngokwehluka umsebenzi wamalimi lo. wezomThetho-Bulungiswa kanye neSAQA.
Ukuphenyisisa, ukuvumelanisa Ukuthola ukubambisana nabathuthukisa Amalimi athuthukileko weSewula Afrika I-DAC ngokubambisana 2003 nokuya phambili.
Ukunikela ngeenyeleliso ezifaneleko ngelimi Ukwenza amasaveyi /ukubalwa kwamakghono welimi. Iinqunto ezinzinze eenyelelisweni ezizwakalako. Izakhiwo zomBuso, I-PanSALB kanye neStats SA. Kuzakuhlala kwenziwa, ubuncani bakhona kanye ngonyaka.
Ukuphakamisa isikhundla samalimi we-Afrika kufakwa 1.Ukubamba amajima ayelelisa ngamalimi. 2.Ukuveza ezinye iindaba ezifuna ukutjhejwa 1.Ukuthenga ezakhiweni zombuso ukuya ngokuphumeleliswa DAC, PanSALB kanye neminyango yombuso. Kuzakuhlala kwenziwa.
hlangana ilimi lamaKhoe nelamaSan kanye neLimi lamaTshwayo. ezimayelana nelimi. 3.Ukukhuphula ukuyelelisa ngendima yamalimi emphakathini. komGomo. 2. Ukuthenga emphakathini ukuya ngoku-'funwa' kwamalimi wawo.
UMNQOPHO IMISEBENZI IINTJENGISI KUZOKWENZIWA NGUBANI ISIKHATHI ESIBEKIWEKO
Ukwamukela umGomo wamalimi. 1. Ukubekwa eenkhundleni kweKomidi yomGomo yamaLimi 2. Ukubamba iimfundo 1. umGomo kufanele ukhambelane nokufunwa yi-NLPF. 1. Abalawuli abaseenkhundleni eziphezulu. 2. Abalawuli abaseenkhundleni 1. Novemba 2003 2. Janabari 2004 3. Matjhi 2004
bandulo zokubonisana neensebenzi 3. Ukwenza umklamo womGomo 4. Ukubhajedela ukukhula 2. Kuthengwa iinsebenzi. 3. UmGomo wamaLimi obambeneko. 4. Ukusekelwa ngeemali eziphezulu. 3. Abalawuli abaseenkhundleni eziphezulu. 4. UmNqophisi-mazombe.
kokuphunyeleliswa komGomo (unyaka wokuthoma 30%, wesibili 60%, wesithathu 100%) okwaneleko ngomnqopho wokuphumeleli sa umGomo.
Ukuhloma iziko/ iyunidi 1.Ukuqunta ngobukhulu beZiko/ beYunidi leLimi. 1. Kukhambisane nokufunwa 1. Abalawuli abaseenkhundleni 1. Novemba 2003 2. Nov-Disemba yelimi 2.Ukubalwa kwamakghono kanye nokulungiselelwa kweensebenzi. 93. Ukudoswa kweensebenzi zabatjhugululi mahlelo wokugadangisa. 2. Imininingwana eliqiniso eveza amakghono welimi, amazinga eziphezulu. 2. UkuThintana (Communications). 3. Zabasebenzi (HR) ngokubambisana ne-NLS. 4. NLS 2003 3. Janabari-April 2004 4. May 2004
9 4. abasithandathu kanye nabatloleli ababili: Ukukhangisa Ukuhlunga kanye nokuqatjhwa. Ukubandulwa wefundo kanye nezinga eliphezulu lokwenziwa komsebenzi ziisebenzi. 3. Abatjhugululi kweensebenzi zeZiko leLimi ngokuphunyeleliswa komGomo weLimi. abawufundelek o umsebenzi lo ngeenkoro ezisithandathu zamalimi isiNguni, isiSotho,Tshivenda,
Ukuthuthukisa umsebenzi Iimfundo bandulo zeensebenzi zomNyango wezeFundo ngomGomo 1. Ukusetjenziswa okufaneleko komGomo IZiko leLimi. June-July 2004
omuhle ngokuzwisisa umGomo weLimi. weLimi kanye nalokho okufanele bakwazi kanye namalungelo ngaphasi komThetho wamaLimi. weLimi. 2. Ukuzwisisa okungikho kwamalungelo kanye nemisebenzi yeensebenzi kanye namalungelo waloyo othengako.
Ukutjhugulula, ukulungisa 1. Ukutjhugulula nokulungisa amaphutha wemitlolo Ukutjhugulula okusezingeni eliphezulu. IZiko leLimi. June 2004 kuya phezulu amaphutha wemitlolo ngaphasi komGomo. emibhalweni ukuya ngezimi (unyaka wokuthoma 30% ;unyaka wesibili 60%; unyaka wesithathu 100%). 2.Ukulawula
Ukunikela ngeengontraga kilabo abazisebenzela njengabatjhugulul i.
2. Ukunikela Ukugadangiswa Iziko lelimi, June 2004 kuya
Ukugadangisa imibhalo ngaphasi komGomo. ngeengontraga kilabo abagadangisako bazogadangisa imibhalo ukuya ngezimo ezikhethiweko unyaka wokuthoma okukhambelana nokutlhogwa mGomo wamaLimi. ukuThintana. phezulu
%,;unyaka wesibili 60%; unyaka wesithathu 100%.
Ukwendlalwa kokufundisisa kanye nokulungiswa kwamaphutha wemitlolo.
Ukunikela ngemisebenzi yokurhumutjha ngaphasi komGomo. Ukunikela ngeengontraga kilabo abazokurhumutjha ngomsebenzi othileko. Ukurhumutjha okufaneleko emalimini atlhogekako. Iziko lelimi. June 2004 phezulu kuya
Ukunikela Ukunikela ngeenyeleliso Ukuyelelisa Iziko lelimi. June 2004 kuya ngeenyeleliso ngelimi. kubaphathi kanye neensebenzi ngokusetjenziswa kwelimi,ukusetjenziswa komThetho wokuPhatha wamaLimi, ukutjhugulula kanye okufaneleko ngokuya ngokutlhogela emGomeni wamaLimi kanye nokutlhogwa ziinsebenzi. phezulu nokurhumutjha, ukuthuthukisa ubuliminengi.
Ukunukela ngamahlelo wokufundisa ngelimi. Ukunikela ngeengontraga kilabo abazokubandula ukuphakela ngamahlelo wokufunda ilimi. Ukuhlela iimfundo zamahlelo wokufundisa ngawo woke amalimi ali- Iziko lelimi. June 2004 kuya phezulu asemthethweni ngokudlhegana.
Ukusebenza ngokubambisa na ne-NLS. 1. Ukuzibandakanya emasemineni welimi ngokuphunyeleliswa komGomo. 2. Ukunikela 1. Ukukhambela amasemisa. 2. Ukwenza irhelo letheminoloji lamalimi njalo. Iziko lelimi. June 2004 kuya phezulu
<fn>isiNdebeleNLS.txt</fn>
amathumbu
ngakajayeleki
ukungakajayeleki
uburhole
ukurhululwa
kombungu
umrhuzuko
ithumba
elikhulu
ukulisa
ukuzila
isihlabi
i-esidi
amathuthuva
iinlonjana
iinkobe
hlabako
netlobo
bulwelwe
obumbi
sibotjhwa
seendaki
botjhiwe
bopheka
i-adenoyidi
ukuzijayeza
ubuja
ubupuhlaponjwana
ilija
ipuhlaponjwana
i-adrenalini
umuntu
omdala
ubudala
ingubo
yomntwana
iinhlabi
zangemva
kokubeletha
itjhejo
lesigulani
iminyaka
khula
umuntu
olupheleko
mbulala-sihlangu
ukukhohlela
kusilaphazeka
komoya
ikhwepha
isidakamizwa
isidakwa
utjwala
isiselo
esinesidakamizwa
ubudakwa
tjhejile
phapheme
ukubaba
kwamehlo
iintjengiso
zokusaba
iintjengiso
zokuzwela
ukusaba
ukuzwela
i-ambulensi
i-amnesiya
kulahlekelwa
mkhumbulo
i-aminiyosintesi
mamanzi
we-aminiyo
quntula
isitho
ukuquntula
isitho
somzimba
i-anemiya
kutlhoga
iingazi
ukubulala
imizwa
i-anathomi
ijamo
lomzimba
inceba
lokulunywa
silwana
ilunga
lengogoriyana
ilunga
leqakala
i-anoreksiya
nervosa
ukusaba
ukudla
isibulali
esidi
ngaphambi
kokubeletha
ukutlhogonyelwa
ngeenhlahla
kosidisi
ukuzithabulula
kwabomma
abasidisi
sibulala-mulwani
sivikela-malwelwe
majoni
womzimba
isiqeda-kuqobeka
komzimba
sikhandela-tjhefu
sibiba
yinaba
lomzimba
i-antijeni
i-antihistamini
sikhandeli-kubola
sikhandeli-kubhibhidlha
amafutha
akhandela
ukubhibhidlha
kwesilonda
amafutha
akhandela
ukubola
kwesilonda
ubuhlungu
isibiba
sibulala-tjhefu
emzimbeni
sihlahla
somkhuhlani
ubuhlungu
ingemuva
intusa
ukutshwenyeka
tshwenyeka
dineka
ukubhalelwa
kukhuluma
ngesibanga
sokukhubala
ehloko
ukusikwa
kwe-aphendiksi
bodorhodera
ukuvuvuka
kwe-aphendiksi
i-aphendiksi
mamanzana
welihlo
ibatha
i-ariyola
umkhono
ikhwapha
umthambo
othumelako
kuqaqamba
kwamalunga
womzimba
kokuzenzela
kokwenziwa
ukwenza
sidisi
kokuzenzela
isitho
seplastiki
nofana
sesimbi
kuphefumulela
otsirimezekile
ngomnqopho
wokumphaphamisa
i-aspirini
ukuhlasela
i-asma
ubulwele
bokuvaleka
kwesifuba
i-astigmathizimu
ukuhlaselwa
bulwelwe
ukutlhogonyelwa
komntwana
ibisi
lomntwana
eliyipuphu
imbelesi
umgogodlha
umhlana
ubuhlungu
bomgogodlha
irholo
lethambo
lomgogodlha
iingogwana
ukubaba
kwamehlo
okubangwa
ziingogwana
ingogwana
umlomo
onukako
ukudla
okupheleleko
iphandla
ibhanditjhi
bhanditjha
iimfuneko
zokuthoma
itsikizi
ulele
phasi
ngobulwelwe
isilonda
sokulala
khulu
ukuthunda
eengubeni
inceba
lokusuzelwa
yinyosi
imikgwa
ukuziphatha
nemiphumela
engasimimbi
ibheribheri
isibuyisimathe
mabhlera
abonisa
eduze
nakude
inyongo
iphayiphi
lenyongo
isihlabi
esilethwa
kuvimbeka
emgodleni
nofana
ephayiphini
lenyongo
nenyongo
ukubona
kuhle
ukuteta
ukubeletha
umbelethisi
ukukhandelwa
kwembeleko
izinga
lokubeletha
ilanga
lokubelethwa
ipisitjanga
intende-mbili
kuba
sitabani
kuba
ntende-mbili
inceba
lokulunywa
isinye
indlu
yomgodi
yokuzithuma
ka-Blair
ukopha
ukungaboni
ukuphophala
ubuphofu
itjhatjhazi
iingazi
izinga
lesidakamizwa
eengazini
ibulungelo
leengazi
ibhanka
yeengazi
isele
yeengazi
izinga
lekholisteroli
emzimbeni
ukukhamba
kweengazi
emzimbeni
ophisana
ngeengazi
ihlobo
leengazi
umfutho
weengazi
ukufakelwa
iingazi
mehlwabovu
umzombelezo
weengazi
ukukhamba
kweengazi
mthambo
weengazi
mntwana
obelethwe
anomraro
wehliziyo
ithumba
umongo
umkantja
ithambo
umntwana
odla
ibhodlelo
munyisa
ngebhodlelo
ukumunyisa
ngebhodlelo
itjhefu
yokudla
okonakeleko
ibhotulizimu
magwegwe
ukuzithuma
ukukhumula
ibhurugu
ibhreyili
ubuqopho
umkhumbulo
ukulimala
kobuqopho
ukulimala
komkhumbulo
ukurhunyela
kwe-Braxton
Hicks
ukopha
komsikazi
kancani
okungakajayeleki
ibele
isifuba
ithambo
lesifuba
ikankere
yamabele
umntwana
osamunyako
ukumunyisa
ukumunyisa
ibisi
lebele
phefumula
ukuphefumula
iindlela
zokuphefumula
kiloyo
ozakubeletha
kubelethwa
ngendlela
yokuveza
inyawo
nofana
irarho
mantanzi
ukubelethwa
budisi
ukuvaleka
kwamaphaphu
okubangwa
mkhuhlani
ibhronkhayithisi
ukuvaleka
kwesifuba
ibhronkhasi
umzizima
izakhamzimba
ibhulimiya
ihlumba
isijwabani
isilonda
sokutjha
irarho
mahlalo
ukuhlinzwa
okuphumelelisa
ukubeletha
ikafeyini
isizeso
sekhalamayini
ilotjhini
yekhalamayini
ikhalisiyamu
isithumba
iqweqwe
lesikhumba
ikanali
ikankere
izinyo
lenja
ikhabhohayidrethi
isikhutha
ikhabhoni-monoksayidi
ikhabhonkili
ikhasinojini
kwehliziyo
ukujama
kwehliziyo
umthwali
wobulwelwe
isamende
ungazimbi
ihlangothi
labalimeleko
ikataraki
ikathara
ukuvuvuka
kwedlhala
lamathimila
epumulweni
nemphinjeni
nganalitho
iseli
sel
ihlelo
lomkhumbulo
nomgogodlha
komkhumbulo
kwengqondo
ukulembelela
kwezitho
okubangwa
kukhubala
komkhumbulo
isimila
esinobungozi
emkhumbulweni
izeso
elithethwe
eseviksini
ukuhlahluba
ubukhona
bekankere
inindo
lalokho
okuthethwe
entanyeni
yesibeletho
ngomnqopho
wokuyokuhlahluba
intanyana
yesibeletho
iseviksi
ukutjhuguluka
ngokukhula
isihlathi
ikhemotheraphi
intudla
marhojani
ukuhlunguphazwa
kwabentwana
ukunganakwa
komntwana
iminyaka
yokungabeletha
ukubeletha
ubulwelwe
babentwana
isilevu
ibadlana
lokuba
sidisi
ukurhitjhwa
ikholera
ikholisteroli
uburhwahla
ihlelo
lokukhanjiswa
kweengazi
ukusokwa
isirosi
inyawo
elirholopheleko
ukuhlanzeka
mlomo
otjekile
ilwanga
elihlukeneko
ikliniki
ithemomitha
ukuthintana
kurholophala
okwenza
umuntu
angakgoni
ukugadangisa
isithende
ikhokheyini
mgomani
sitjhutjhumezi
isilonda
samakhaza
kusikwa
kumbi
mathumbu
ikolitisi
amathumbu
amakhulu
mkgatho
bhalelwa
mibala
rarwa
mibala
ukomelela
ukutsirimezeka
ukuthuwelela
into
yokuthoba
yiba
sidisi
yiba
sebantwini
ukuba
sidisi
ukuba
sebantwini
kutsirimezeka
okubangwa
kulimala
ehloko
ikhondomu
vele
anjalo
ngokokuzalwa
ikhonjakthiva
ukubaba
kwelihlo
phapheme
qaqulukile
ukuphaphama
parelwe
bhinjidelwe
qumbile
ukuqumba
ukuparelwa
ukubhinjidelwa
nciphisa
rhunyeza
ilensi
ebekwa
phezu
kwelihlo
silaphaza
indlu
esilaphele
indlu
efeyila
amanzi
asilaphele
ukukhandela
imbeleko
isikhandeli-mbeleko
rhunyela
ukurhunyela
ukusikeka
ukurhunyela
kwemisipha
vumelanisa
ukulawula
kuhle
ikhonsi
ikhoniya
ukukhutjhwa
kwekhoniya
ukwenzeka
kwehlwili
ehliziyweni
ukuhlongakalela
ekotini
ukukhohlela
ukuyelelisa
ukulemukisa
iinlonjana
emlonyeni
ezibangwa
kukudla
okungakalungi
ikasu
inyamanarhunyela
isirhole
ukhohlokhohlo
ikhrawuni
ingaphezulu
lezinyo
ingaphezulu
lezinyo
lokufakelwa
ukuzalisa
izinyo
ukuvela
kwehloko
ekubeletheni
ukuvuvuka
kwesinye
ibange
isangu
izolo
yebange
izolo
yesangu
inceba
elivulekileko
ikwethu
ikhemikhali
eyingozi
ekhaya
ukungaboni
kuhle
emkhanyweni
ukubona
kuhle
emkhanyweni
ukungezwa
ukungezwa
ubuthuli
ukuhlongakala
ukufa
ukubhubha
bola
ukuphefumulela
ngaphakathi
ubulwelwe
obubangwa
kutlhogakala
kwezakhi-mzimba
rholophele
rholophala
ukulahlekelwa
mamanzi
emzimbeni
belethisa
ikumba
yokubelethela
ukubekelana
isikhathi
nodorhodera
wamazinyo
ukubola
kwezinyo
intanjana
yokuvungula
udorhodera
wamazinyo
amazinyo
wokufakelwa
isitjhutjhuzeli
somzimba
ukuba
phasi
emoyeni
ukuvuvuka
kwesikhumba
isihlambululi
ukubulala
itjhefu
khula
thuthusa
ituthuko
ukukhula
into
yokwenza
ubulwelwe
beswigiri
ophethwe
bulwelwe
beswigiri
okuphathelene
nobulwelwe
beswigiri
ukuhlahlubwa
kwesigulani
hlahluba
isigulani
idayaframu
idayaframu
khanjiswa
yindeni
ihlanganiso
yokudla
kwangamalanga
ukuba
sidisi
okunemiraro
ukusileka
kokudla
isitho
sokusila
ukudla
umtlhala
wokudla
umgudu
wokudla
ukukhula
kwehlavu
yelihlo
idifutheriya
rholopheleko
umuntu
orholopheleko
ngaberegi
kuhle
ukuhlanzisisa
ngokubulala
umulwani
khumuka
tshinyeka
ukutshinyeka
ukukhumuka
ubulwelwe
ukudidiyela
iinhlahla
zeengulani
isimedo
sesihlahla
i-Down
sindromu
bopha
inceba
ibhanditjhi
umukgwa
wokusela
amanzi
wokusela
isidaki
okupholisako
ukubopheka
eendakamizweni
ithunjana
iphayiphi
ubuhlungu
kancani
isinyaka
indlebe
umthunjana
wendlebe
iinkotokoto
umukgwa
wokudla
iqanda
lowesifazi
mamanzana
weqanda
umthubi
weqanda
ukuthulula
isidoda
ukuthulula
imbewu
yobudoda
indololwani
isijabani
ihlwili
i-embriyo
ngokurhabako
i-enameli
amandla
ukudla
okupha
amandla
i-epidemikhi
umbulala-sitjhaba
i-epidemisi
idlhalo
isikhumba
sangaphandle
isithunthwani
ilanga
okulindelwe
ngalo
imbeleko
khupha
okusilapheleko
emzimbeni
ukuhlambuluka
ukuzithabulula
khupha
umoya
ukutlhoga
indawo
ukuba
sebaleni
ngaphandle
ukukhupha
izinyo
ilihlo
ubulwelwe
bamehlo
isihlahla
sokuthonsela
ngelihlweni
ukuhlolwa
kweliho
ukuhlahlubwa
kwelihlo
ukuvuvuka
kwamehlo
ukuhlinzwa
kwamehlo
ukuhlolwa
kwamehlo
igaqana
lelihlo
amatjhiya
iinkophe
isisibekelo
selihlo
ijwabu
lelihlo
ukuvuvuka
kwesisibekelo
selihlo
ukuvuvuka
kwejabu
lelihlo
iingobhe
zamehlo
kudinwa
kwamehlo
izinyo
lenja
ubuso
amakaka
udede
ukutsirimezeka
ukuyatha
tsirimezeka
yatha
ukuba
sidisi-mbumbulu
ukuhlela
umndeni
ikliniki
yokuhlelwa
kwemindeni
umukgwa
wokudakisa
imizwa
amafutha
nonile
ubungako
bamafutha
ubaba
dinwa
ukudla
okunamafutha
kuphefumula
bulula
okugamugamulako
kwalabo
abazokubeletha
isikhathi
sokungaba
sidisi
ngakgona
ukubeletha
yiba
nobovu
bhibhidlha
umbungu
ifibrositisi
ukudla
okumarhadlarhadla
ukuzalisa
izinyo
ipetjhi
yokuzalisa
izinyo
umuno
irhelebho
lokuthoma
irhelebho
lokuleya
iinyanga
ezintathu
zokuthoma
kosidisi
iguduva
ifeyisi
inqindi
ukuyatha
ukuwa
okubangwa
malwelwe
yatha
wiswa
bulwelwe
ngadinwa
philileko
ukuba
sebujameni
obuhle
emzimbeni
ukukhohlela
khulu
ukuba
nenyawo
elipataleleko
itsetse
inyama
vungula
umkhuhlani
imfluwenza
samanzana
iketjezi
itlelezi
mamanzi
iflorayidi
itshwayo
lobulwelwe
emntwaneni
ongakabelethwa
umgodlana
ifontaneli
ukuka
ukudla
okusilapheleko
inyawo
ukutlhogonyelwa
kweenyawo
itanghi
yabodorhodera
umkhono
isiphongo
ijwabu
lomphambili
umsila
womphambili
ukuphuka
kwethambo
phula
ithambo
umukgwa
ukutjhiswa
yilothe
ihlombe
elibuhlungu
ibisi
elinekhrimu
bulala
iinlwanyana
ngokuzitjhutjhuzela
umsebenzi
sebenza
yiba
nelimu
elimhlotjhana
nona
umgodlana
wenyongo
igaqana
emgodlaneni
wenyongo
igangrini
rharhaza
imimoya
komrhoru
mamanzana
aphuma
eendlaleni
zamathumbu
iketjezi
yegastriki
isilonda
emathunjini
ukukhanjiswa
mathumbu
sisefana
sebhanditjhi
sisefana
sokubopha
inceba
ukubulala
imizwa
udorhodera
wamalwelwe
woke
ubulwelwe
bomndeni
amatjhatjhazi
wendaweni
efihlwako
izitho
ezifihlwako
umulwani
umungu
onzima
imasela
enzima
ukukhula
kwembewu
ibe
lisana
kowesifazi
idlala
iglukhoma
iglukhosi
ukuvuvuka
kwentamo
igoyitri
igonoriya
igawuthi
imbilapho
iinsini
ubulwelwe
beensini
ithumba
leensini
igayinakholojisti
udorhodera
wabasikazi
ihayomofoliyo
ophethwe
yihayimofoliyo
ukopha
khulu
yopha
khulu
iinhluthu
izwani
eligobeneko
imisipha
isandla
ilwanga
kutjhisa
komzimba
nofana
bulwelwe
obubangwa
yifolitjhi
mvimbane
i-heyi
fiva
ihloko
phathwa
yihloko
kulimala
ehloko
nofana
kwehloko
iintwala
zehloko
phola
yelapha
philisa
ipilo
philile
iinsiza-kuzwa
ihliziyo
ukujama
kwehliziyo
isilungulela
ukujanyelwa
yihliziyo
ukuyathiswa
yilanga
iinlonjana
zokutjhisa
bulwelwe
obulethwa
kutjhisa
khulu
isithende
ubude
ukuphakama
kuvuvuka
kwesibindi
ubulwelwe
besikhumba
ihepisi
othanda
abanobulili
obungafani
nobakhe
uthando
lobulili
obungafani
nobakho
ukuba
netjhebiswano
nowobulili
obungafani
nobakho
ithabe
amafutha
afihlekileko
ilunga
elizijikelako
inyonga
ukuba
nomulwani
wobulwelwe
bombulala-sihlangu
kukuba
nomulwani
obanga
i-HIV
ukubelethela
ekhaya
ukudla
komntwana
okwenziwe
ekhaya
umdoko
womntwana
bulili-bunye
isitabana
yiba
bulili-bunye
ukufuna
onobulili
bakho
emsemeni
isilo-sibungu
ubulwelwe
obubangwa
isibungu-silo
ihomoni
ihospisi
isibhedlela
sabagula
khulu
isibhedlela
ukubelethela
esibhedlela
ngenisa
esibhedlela
into
yokuthoba
ikhemikhali
esetjenziswa
endlini
ukuhlanzeka
kwekhaya
amanzi
wendlini
ukubulawa
madolo
zezindlu
umuntu
womuntu
inceba
lokulunywa
mumuntu
ngamazinyo
umzimba
umulwani
obanga
umbulala-sihlangu
i-HIV
ithambo
lelunga
elingaphezulu
lomkhono
amahlabo
wokulamba
amahlabo
wendlala
ukuba
buhlungu
ezepilo
hlanzekile
ihayimeni
mfutho
ophezulu
weengazi
phefumulela
phezulu
ihipokondriya
ukukhutjhwa
kwesibeletho
amathumbu
asezansi
amancani
ubulwelwe
sowuda
ihlelo
lokusowuda
emzimbeni
ukusowuda
sowudile
umuntu
onganamdlandla
umuntu
osidondi
ukukhulisa
umuzi
ukusikwa
inyama
bodorhodera
amazinyo
aquntulako
kungasebenzi
kuhle
kwentanyana
yesibeletho
kungasebenzi
kuhle
kweseviksi
ukusebenza
ngokwezinga
eliphezulu
kweziso
isikhathi
sokungenwa
nokuveza
amatshwayo
wokuthoma
wobulwelwe
isifukamiseli
ukungagayeki
ukuthoma
ukusikwa
yimbeleko
kokuzenzela
isana
ukudla
kwesana
thelela
bulwelwe
obuthelelweko
ithelelwano
ubulwelwe
obuthelelwanako
ukutshwenywa
isilonda
esibhibhidlhako
kuvuvuka
dosa
umoya
sowuda
enda
i-endo
limaza
isigulani
esilaliswe
esibhedlela
ukurhapha
inceba
lokulunywa
yinunwana
isibulali-khunkhwana
ukuhlubayela
ukuphilelwa
ingaphezulu
lenyawo
kuseengazini
zelwe
nakho
ukuzwa
eengazini
ihlangano
umkhandlu
ngakalingani
tlhayelako
i-insulini
ngaphakathi
amanyokani
amathumbu
dakiwe
-dakako
daka
ubudakwa
iluphu
khambisa
ngemithambo
imisipha
ezisebenzelako
i-ayodini
i-ayirisi
i-ayoni
phandla
silinga
ubuzikazikani
zikazikani
ikhwekhwe
ijondisi
umhlathi
ilunga
Kaposi-sakhoma
iso
umraro
weso
mtjhini
owenza
umsebenzi
weziso
emzimbeni
igaqana
leso
ukufakelwa
iso
phefumulela
ngomnqopho
wokuphilisa
idolo
isigubuzesa-dolo
madolo
atjhayisanako
ubulwelwe
bendlala
ikwatjhiyokori
inceba
elimahliphihliphi
yehlisa
ibisi
amathumbu
amakhulu
ukutjha
ilizwi
ilaringithisi
igilo
isirhudisi
kokukhambisa
indeni
imiraro
ekufundeni
umlenze
ilensi
ilensi
inafu
ubulepheru
wesifazi
ositabani
ukulala
indlela
yokuphila
iligamente
isihlanganisi-mathambo
yindlela
yokuphefumula
kancani
yokubelethisa
isitho
umkhono
nofana
umlenze
isihlahla
somgomani
isizeso
esilaphako
mlomo
sibindi
ukufakelwa
isibindi
ukubulala
imizwa
umhlathi-ngqi
inghanghabala
ukubonela
kude
yonda
zimuka
ukutherezela
ilotjhini
maswidi
womgomani
iphaphu
ithoro
yelihlo
imagneziyamu
ukukhubaza
uvevezela
imalariya
ubulwelwe
obubulalako
isimila
somzimba
esiyingozi
ngondleki
kuhle
imamba
umzizima
indawo
evuvukileko
hlikihla
umzimba
ezingeni
lobumma
itjhejo
lobumma
izambatho
zabasidisi
khulile
mdala
imasela
umungu
isega
ye-Medic
Alert
isihlahla
imelanoma
idlhadlwana
imeningitisi
imenophosi
ukuluphala
ukuba
sesikhathini
isikhathi
sowesifazi
ukuba
sesikhathini
komkhumbulo
kwengqondo
ngakahlakaniphi
ubulwelwe
bengqondo
ubulwelwe
bomkhumbulo
isibhedlela
sabaphatheke
emkhumbulweni
ukuba
buthaka
emkhumbulweni
imekhurokhromu
imetabholizimu
imayikhro-oganizimu
isibona-khulu
imayikhroskowuphi
ncani
kwamambala
phakathi
naphakathi
ngeminyaka
umbelethisi
umbelethisi
ihloko
ebuhlungu
hlangothi
linye
nganamandla
iindlala
zebisi
matserwani
iminerali
isitofu
esingathunyi
khulu
ukuyabuka
ukubuya
endleleni
imayithi
kuzikhambela
-lingeneko
amazinyo
asilako
ibala
lesikhumba
ubulwelwe
bamasa
kosidisi
unompopoloza
umma
ubumma
umlomo
isihlanzisisi-mlomo
idlhadlwana
lamathimila
amathimila
amatsinini
amawuwe
umsipha
misiphasipha
kukuba
misiphasipha
ubulwelwe
bemisipha
ukuvuvuka
kwethambo
lomgogodlha
izipho
idugwana
umqubuko
emntwaneni
isidakamizwa
ithambo
lepumulo
intunja
yepumulo
kuvaleka
kweempumulo
ukubeletha
ngokwemvelo
ukugonyuluka
ikaba
intamo
ukuvuvuka
kweso
mthambo
womuzwa
ihlelo
lemithambo
yemizwa
ihlelo
lemizwa
emzimbeni
itjhefu
elwa
nehlelo
lemizwa
emzimbeni
isana
elibovana
inikhothini
ukungaboni
ebumnyameni
ukujuluka
ebusuku
ukubona
kuhle
emnyameni
ikono
igugudla
isinga-bisi
jayelekileko
beletha
ngendlela
ejayelekileko
ipumulo
umongoziya
isihlahla
sokuzenzela
ubulwelwe
obufanele
bubikwe
umongi
inesi
izakhi-mzimba
ezisekudleni
ukondleka
ukudla
emzimbeni
ukunona
i-obstretjhiyeni
ukusela
ngakanye
ubulwelwe
bomsebenzi
irobholela
umnuko
nganuki
i-edema
kukuba
namanzi
amanengi
khulu
emzimbeni
umminzo
i-estrojini
hlinza
ukuhlinzwa
ubulwelwe
obukubamba
esikhaleni
umzila
welihlo
mtlhami-mabhlere
umhlahlubi
wamehlo
ipilisi
lokukhandela
imbeleko
ukutlhogonyelwa
komlomo
isitho
okuphilako
i-ostiyoporosisi
siguli
esingakalaliswa
esibhedlela
ziindlala
zamaqanda
kowengubo
kuminyana
kwabantu
endaweni
ukukhutjhwa
kweqanda
ngowesifazi
ukukhupha
iqanda
kowesifazi
i-oksijini
umqamedlwana
udorhodera
wabantwana
isihlabi
sidambisa-buhlungu
ilwanga
intende
ingaphakathi
lesandla
amanyaka
ihlahlubo
yeseviksi
yekankere
iparasetamolo
umrephelelo
ukutjhwaba
kwelunga
lomzimba
into
isihlahla
sesilonda
bulala
ibhakthiriya
ebisini
ibisi
elihlanjululiwe
ukubulawa
kwebhakthiriya
ebisini
ihlahlubo
yephetjhi
ithambo
ledini
isifunzi
ipenisilini
umthondo
umphambili
umpipi
umsisila
izinyo
ukuhlanzeka
komuntu
isibulali-khonkhwana
esiyingozi
usokhemisi
ikhemisi
ifarinksi
komzimba
ngokomzimba
rholophele
isenzi-mbala
iphigmenti
imihluma
ipilisi
ipeli
ithuthuva
indlu
yokuzithuma
yomgodi
yingubo
yesana
elisesesibelethweni.
ubulwelwe
obusabekako
umbulali-sitjhaba
iplaka
ibhanditjhi
ukulungiswa
kwesikhumba
ngeplastiki
mgodlana
ovikela
iphaphu
esifubeni
ukuvuvuka
komgodla
ovikela
iphaphu
inyumoniya
itjhefu
faka
itjhefu
ukuphathwa
kwetjhefu
netjhefu
ipholiyo
amanzi
asilaphele
umntatha
ukuhlolwa
kwesidumbu
bodorhodera
ngemva
kokubelethwa
into
yokuthoba
ukuba
sebantwini
ukuba
sidisi
ukuphuka
idolo
ukuba
sidisi
ngokuthanda
ukungakatwa
bona
ube
sidisi
ukuhlolwa
kokuba
sidisi
sidisi
isana
elibelethwe
ngaphambi
kwesikhathi
ukuhlangahlangana
okulandela
isikhathi
kowesifazi
isihlahla
amalungiselelo
ukuphophala
kobudala
isiyalo
isiyalelo
seenhlahla
vikela
vimbela
khandela
itjhejo
lokuleya
lezobuphilo
ihlelo
ukudla
okubulungiwe
iphrojesteroni
idlala
lamadoda
khandela
vikela
ukudla
okuvikelako
iphrotheni
ukudla
okwakhako
ilwazi
lezokuthikamezeka
komkhumbulo
udorhodera
wabagula
ngokomkhumbulo
thomba
yibamkhulu
irabi
ukubetha
kwehliziyo
kubetha
kwehliziyo
ithoro
yelihlo
ukuhlanjululwa
ubovu
iphayoriya
ubulwelwe
beensini
umuntu
ozenza
udorhodera
izinga
lepilo
isikhathi
sokuvalelwa
ngesibanga
sobulwelwe
obuthathelwanako
ziinlwana
ezinamarabi
amarabi
ukukata
ukugagadlhela
ukukata
ngokomseme
ukudlelezela
emsemeni
ukubetha
msinyana
kwehliziyo
ukunona
msinya
ikhwekhwe
tjhiriya
duduza
qinisa
ngokutjhiriya
phola
indawo
yobujamo
obuletha
ukululama
umtjaza
amasele
athwala
i-oksijini
emzimbeni
inyama
ebovu
ukudla
okusilweko
iinsila
ukubuthwa
kweensila
ngokujayelekile
lawula
hlobene
zigedle
phola
phumula
ukuphola
ukuphumula
ukuzigedla
ukuphola
thembekile
indlela
ethenjwako
yokukhandela
imbeleko
beletha
ukubeletha
isiphefumulisi
ukuvaleka
umoya
kubhalelwa
kuphefumula
imisipha
yokuphefumula
ihlelo
lokuphefumula
izambatho
ezibambako
ukugonyuluka
irethina
ithoro
yelihlo
iphrotheni
ye-RH
tlhoga
iphrotheni
ye-RH
yiba
nephrotheni
ye-RH
iramatiki
ubunyelele
ibhambo
ubuvikelo
beembambo
ukudla
okunomsoco
uphembethwana
ingozi
yokuba
sidisi
isipupureki
irhwamurhamu
amanyokana
ukuhlephuka
ukuvuleka
mgodlana
vikela
khandela
ukuya
emsemeni
ngokuphepha
amathe
idlala
yamathe
itswayi
elidliwako
itswayi
izinga
letswayi
ekudleni
isalfa
amadugwana
asetjenziswa
ngabeengubo
abasesikhathini
ukuhlanzeka
komphakathi
isikhokho
sesilonda
ikhwekhwe
ukuluma
inceba
lokutjha
isikhumba
sehloko
iskapula
isibazi
isibala
umungu
obovu
isiklera
isiklerosisi
ukuhlahlubwa
kwamalwelwe
ukuphengula
isikhwama
samasende
iskevi
iinyanga
ezintathu
zesibili
kosidisi
ongabhemi
bunqopha
khupha
kukhupha
okukhutjhwako
indlela
yokukhupha
isidakwa-mizwa
esithulisako
ukuzilimaza
isidoda
isitho
sokuzwa
inzwa
ukubhibhidlha
bolako
itjhefu
yeengazi
isilonda
esinobubovu
umkhono
nofana
umlenze
obotjhiweko
ngesibanga
sokwephuka
ukuncama
khulu
rhagele
irherho
lekucukucu
isiwiritjhi
ubulili
kwezokulalana
ukuya
emsemeni
ukulalana
ubulwelwe
obuthathelwana
emsemeni
kokukhosela
umbala
kuthuka
ukubona
eduze
kwaphela
imayophiya
ukungaboni
kude
ihlombe
ithambo
lehlombe
amaphahla
anamatheleneko
imiphumela
emimbi
itshwayo
lokubasidisi
intunja
yomoya
ephakathi
kwethambo
ukuvuvuka
kwedlhala
elisentunjeni
yomoya
esethanjeni
amathambo
womzimba
itlabhuza
isikhumba
ikankere
yesikhumba
ukupetjha
inyama
emzimbeni
ikinga
yesikhumba
umraro
wesikhumba
amathambo
wehloko
ukulala
lala
ubulwelwe
bokulala
isilengiso
kolimele
umkhono
amathumbu
amancani
isigobonyani
inyanyana
ehlahlubwako
ezeswe
isibonakhulu
umukgwa
wokubhema
ingozi
yokubhema
ukuthimula
thimula
isibuyisamathe
rhona
isidakamizwa
esibulula
ijamo
lomuntu
lezomnotho
emphakathini
isiselo
esingadakiko
ilwanga
langemva
isigaqa
sigaqa
ihlanganiso
thulisa
pholisa
isilonda
buhlungu
umphimbo
obuhlungu
kutsirimezeka
isilemuki
amabhlera
isidoda
isibalo
sembewu
yowesilisa
ithambo
lomgogodlha
isiselo
esidakako
ibende
sisekelo
somkhono
nofana
umlenze
ophukileko
isponji
ukutshinyeka
ukuthinyeka
thinyeka
tshinyeka
isikhohlela
namehlo
aphambeneko
amandla
wokubambelela
ngingiza
indlala
lamba
khulu
ukuba
yinyumba
nganambeleko
hlanzeke
khulu
ibhanditjhi
ehlanzekileko
thena
phawula
ukusteralayiza
indlela
yokubulala
umulwani
hlanzisisa
thena
phawula
ubunyumba
ukungabelethi
iimpopolo
ukubelethwa
sele
ahlongakele
isana
elibelethwe
lihlongakele
isikhuthazi
umvusi
iliva
kutinyelwa
ukutinyelwa
ukusuzelwa
tinyela
suzela
ukuthungwa
komuntu
thunga
umrhoru
ukudinwa
iminyame
istrokhi
ukuthwebuleka
ikohlela
into
thola
ngokwanele
bulawa
simuku
ukubulawa
simuku
iswigiri
umdoseni
ukuzibulala
ukutjhiswa
yilanga
amehlo
asemgodini
itjhimbisi
ibhodi
kuba
nobubovu
isejari
ukuhlinzwa
esibhedlela
isejari
isasipentjhi
ginya
umjuluko
ingurumela
juluka
iimbotjana
zomjuluko
iimbotjana
zengurumela
ukuvuvuka
vuvukile
vuvukile
itshwayo
lobulwelwe
isindromu
matshwayo
wobulwelwe
obuthileko
isifilisi
itamponi
amanyokani
ukunambitha
inyembezi
idlala
yeminyembezi
kukuba
sidisi
kwetja
amazinyo
ukuthenga
ukumilisa
izinga
lokutjhisa
emzimbeni
ihlafunyo
sisekelo
somkhono
nofana
umlenze
ophukileko
sesikhatjhana
ukuzwela
khulu
kwamabele
ukutshwenyeka
ukubopheka
ubulwelwe
obubulalako
isende
ihlwayi
inyonga
wondile
iinyanga
ezintathu
zamaphelelo
amanyokana
umphimbo
umphimbo
ukwakhekha
kwehlwili
ehliziyweni
nofana
emithanjeni
ukurhwaba
kweengazi
ihlwili
ispruyi
uthubhakguru
idlala
yegilogo
idlala
yethayirodi
ithambo
lombala
umkhaza
inceba
lokulunywa
mkhaza
kutjhisa
komzimba
nofana
bulwelwe
obulethwa
kulunywa
mikhaza
iinyama
igwayi
itjhwala
izwani
isihlalo
sendlini
yokuzithuma
indlu
yokuzithuma
iphephe
lendlini
yokuzithuma
ukufundisa
umntwana
ukusebenzisa
indlu
yokuzithuma
ilimu
ubulwelwe
bamadlala
amadlala
amathonseli
izinyo
ukukhutjhwa
kwezinyo
ubuhlungu
bezinyo
ibhratjhi
yamazinyo
isihlahla
sokuhlamba
amazinyo
nethoksini
nesihlungu
netjhefu
ithoksini
isihlungu
itjhefu
itjhefu
ebangwa
ziingogwana
eziphila
emizimbeni
ithokzoplasmosisi
ubulwelwe
obuthwalwa
bokatsu
iphayiphi
lomoya
iqhoqhoqho
yiphayiphi
elisa
umoya
emaphatjhini
ukulahlekelwa
mkhumbulo
isidakamizwa
esehlisa
amatshwenyeko
thelela
khambisa
dlulisela
ubuhlungu
obukhulu
ukuhlukaniswa
kweenyanga
ngazintathu
kosidisi
umzimba
ihlobo
lepukani
ebanga
ubulwelwe
bokulala
sathumbu
ilifa
ithumba
amaphahla
ithayifodi
ukutjhisa
komzimba
okubangwa
ziingogwana
ubulwelwe
beentwala
isilonda
esingapholiko
ithambo
lomkhono
elingaphakathi
umtjhini
wokuhlola
okungaphakathi
komuntu
isona
inongo
tsirimezekile
yathile
ingaphezulu
lomkhono
ukuphatheka
thunda
hlambuluka
joba
umthondo
ikanka
sowuda
enda
ukusowuda
uku-enda
i-endo
isifazi
okuphuma
esifazini
umthambo
weverikhosi
ivasekthomi
ukusikwa
okukhandela
imbeleko
kowesilisa
mthambo
weengazi
itjhefu
ukufaka
umoya
omakhaza
ithambo
lomgogodlha
indwa
ivayirasi
umulwani
othathelwanako
ukubona
ivithamini
ivithamini
A
ihlanganisela
yevithamini
B
vithamini
C
ivithamini
D
ivithamini
E
ivithamini
K
amanzana
wegaqa
lelihlo
ukuhlanza
buyisa
hlanza
limala
bulula
isitho
esifihlwako
idini
iwodi
ikamero
lesibhedlela
isupa
ukulahlwa
kwekucukucu
ukuhlanzisiswa
kwamanzi
lapho
kutholakala
khona
amanzi
ubulwelwe
obudluliswa
mamanzi
ubudisi
ukunona
ukwehla
komzimba
kuquma
kutshinyeka
kwentamo
ukuswayeka
kwentamo
iliyukhosithi
isifesana
sifesana
ukhohlokhohlo
ikenkusi
umgodogodo
izinyo
lomhlathi
elilandela
lamaphelelo
isibeletho
isilonda
isihlakala
i-ekstreyi
ukuzamula
iyelo
fiva
i-AZT
iinyawo
ubulwelwe
obuthathelwanako
ukubanjwa
sithunthwani
iintwala
ukulapha
intunja
yepumulo
udorhodera
wamehlo
amathambo
womgogodlha
ukulatjhwa
ukuphiliswa
ukufa
ingaphasi
kwedini
umuntu
ofe
ingaphasi
ledini
ukufa
ingehla
ledini
umuntu
ofe
ingehla
kwedini
ukubonela
kude
kwaphela
udorhodera
mgomani
ifiva
ukutjhisa
ukutlhoga
isihlangu
ukungavikeleki
kuhle
komzimba
emalwelweni
ispeyidi
iqupha
isikhambisimdumo
isikhambisimaza
ikghonakalisohlelo
ihlelongqondomtjhini
umkhawulelommumatho
intambomlilo
ikheyibuli
ithungelelwano
labofunjathwako
ithungelelwano
labomaliledinini
umaliledinini
iselifoni
ufunjathwako
umtatommoya
idatha
okunikelweko
ikombamahlelo
-nomboro
isiphathimafayili
ikomba
isikhungo
sekombamphandemitato
isitetjhi
somoya
ingaphandlengqondomtjhini
ihlelothintano
elidephileko
uthelalise
wehlelothintano
umthangalasisekelo
ithungelelwanohlanganiso
langekhaya
i-inthranethi
ithungelelwanothintano
lendawo
i-LAN
ikhampani
yabomaliledinini
ikhampani
yabofunjathwako
ithungelelwano
uvulazoke
ukurhatjha
isathelayithi
isizwambiko
ingaphakathimtjhiningqondo
imbadelo
ebekiweko
ithekhinoloji
ithintaniswanoliqha
-sabukhona
ithungelelwanothintano
elibanzi
i-WAN
ukurhatjha
ngezizwambiko
isiphenyi
umtjhiningqondo
ikhomphiyutha
umthengi
iziko
ledatha
iziko
lokunikelweko
iziko
lebuthelelolwazi
ikundla
yethungelelwanohlanganiso
irhwebo
nge-inthanethi
imisebenzi
yombuso
ngethungelelwanohlanganiso
imisebenzi
yombuso
nge-inthanethi
ithengiselwano
bu-elekthroniki
umbiko
ngethungelelwanohlanganiso
umbiko
nge-inthanethi
ikhasisendlalelo
ikhasimkhaya
ithungelelwanohlanganiso
i-inthanethi
isizasithungelelanisi
ikhasi
lobunzinzolwazi
ikhasi
lewebhusayidi
ubunzinzolwazi
iwebhusayidi
i-WAP
ikghonakalisothintwano
eline-inthanethi
iWebhusayidi
yePhasi
Zombelele
ubuNzinzolwazi
bePhasi
Zombelele
iinsetjenziswa
rhatjha
zokurhatjha
isitetjhi
sethelevitjhini
isitetjhi
sikamabonwakude
zokurhatjha
burhweba
umrhatjho
womzana
idiskinomboro
yobutjhugululolula
idividi
irhatjhelo
simahla
irhatjhelo
mahala
ukwakha
amahlelo
zokurhatjhela
isitjhaba
ukukhanjiswa
kwesizwambiko
irherhomabonwakude
rhatjha
ividiyo
umalalelwabukelwa
umthetho
wethungelelwanohlanganiso
ivulafihlo
isithombenomboro
ifundoliqhana
ifundeloliqhana
iimbiki
ezirhatjhako
ilwazi
lekhomphiyutha
ilwazi
lomtjhiningqondo
ukulungela
ihlelo
lobu-elekthroniki
itheknoloji
yelwazithintano
isitodlwana
sethungelelwanohlanganiso
iimbikimvango
-nethungelelwano
ingaphakathimtjhiningqondo
elivulekileko
ikaradamininingwana
umlayezorhunyezo
i-SMS
umhlanganyeli
ukwelapha
ngethintaniswanoliqha
iposommoya
isirhabisi
ukukhangisa
ngethungelelwanohlanganiso
ukukhangisa
nge-inthanethi
iposo
iposimali
usontembu
ibuthelelofundo
ngeentembu
umNyango
weposo
umNyango
weposi
ibulungelo
ibhanga
imali
yokuposa
isitembu
sokuposa
ikhowudi
yokuposa
isijamelimali
seposo
iposikarada
umthumeliposo
isikhadlanammumatho
ihlungobumbi
ingcenye
ibuthelelo
ledatha
ibuthelelo
lokunikelweko
okufakwako
ifakelo
ukufaka
isisetjenziswa
sangeqadi
isisetjenziswa
esingezelelako
kwesikhathimbala
thomisaphasi
isithwalithungelelwano
iseva
ikaradamdumo
ukuzunywa
bulungiswa
kwemitjhapho
usowebhusayidi
usobunzinzolwazi
-lalelabukelwa
ukunanekisa
amahlelo
umrhatjho

iwayilesi
isirhatjhi
ithelevitjhini
umabonwakude
isibonisisidlalisimdumo
i-VCR
isigadangisi
sevidiyokhasede
ividiyokhasede
ukugadangiswa
kwevidiyo
faka

fakela
-faka
kwethintanonikelwano
loga
ukufunda
ngethungelelwanohlanganiso
ukufunda
nge-inthanethi
iposi
iposo
bika
ngethungelelwanohlanganiso
imeyila
ubulelesi
bethungelelwanohlanganiso
ikombamphandemitato
posa
ingqondomtjhini
yetafuleni
isikhambisimaza
isikhambisimdumo
ibhithi
isikhadlanammumatho
i-CD
idiskisigangadelo
idiskisidindelo
umtato
onzinzileko
umtjhiningqondo
ophathwako
irhatjhelombadelo
likamabonwakude
umabonwakude
obhadalelwako
isikhafulimtlolo
isikhuphimtlolo
isamukelimaza
isibambimaza
ilayisensi
yethelevitjhini
ilayisensi
kamabonwakude
ipaka
ikgabu
ehlaza
ikgabu
ye-Samango
ipisi
enamabala
ingonyama
ibhubezi
iketsi
ipungutjha
enemida
ipungutjha
enzima
isili
indlovu
imbila
umkhombo
omhlophe
ubhejane
omhlophe
iduba
le-Hartmann
iduba
elimibalabala
iduba
elibhondo
ifarigi
yommango
isavukazana
sommango
ifarigi
yommango
isavukazana
sommango
imvubu
indlulamithi
imbuduma
imbuduma
inoni
ipunzi
ipunzi
ebovu
ipunzi
ejayelekileko
iqina
ipala
inoni
inyathi
inyala
imbabala
ipofu
ipisi
ubhejane
onzima
umkhombo
onzima
ifene
yeKapa
ihlosi
ikukhama
ipala
Imbila
intini
ulinda
duhwa
imvuzi
umahelane
inkakha
ibhere
intini
ulinda
imvuzi
umahelane
inkakha
ipaka
ikgabu
ehlaza
ipisi
enamabala
ingonyama
ibhubezi
iketsi
ipungutjha
enzima
indlovu
imbila
umkhombo
omhlophe
ubhejane
omhlophe
iduba
le-Hartmann
iduba
elimibalabala
iduba
elibhondo
ifarigi
yommango
isavukazana
sommango
ifarigi
yommango
isavukazana
sommango
imvubu
indlulamithi
imbuduma
imbuduma
inoni
ipunzi
ipunzi
ebovu
ipunzi
ejayelekileko
iqina
ipala
inoni
inyathi
inyala
imbabala
ipofu
ipisi
ubhejane
onzima
umkhombo
onzima
ifene
yeKapa
ihlosi
ikukhama
ipala
seda
beka
hlela
ilunga
hlela
ngokwethebula
thebula
umsebenzi
iledere
ihlavu
abonobumba
i-alfabhethi
isibuyabuyelelo
inomboro-lingana
ipambano
ihlangano
ibumbano
amalunga
ajayelekileko
isede
ephelako
isede
engapheleliko
isedana
tjengisa
bonisa
imitha
ihlanganiso
ihlanganisela
iimbayana
itshwayo
lombalo
amatshwayo
wobudlelwano
jamiselela
umphumelabuyelelwa
inotheyitjheni
ubukhulu
bedijithi
ikholomu
nabisa
naba
inotheyitjhini
enabileko
amandla
libanga
indlela
efitjhani
(yokwenza)
ihlelo
elihlanakelekako
umkhuba
umukghwa
isakhelo
ifremu
ukuhleleka
kweenomboro
ihlelo
lokukhambelanako
ibuthelelo
hlola
ihlelo
elabiweko
-fanako
isifakelelo
faka
umphumela
wokuhlukanisa
ikhotjhiyenthi
ihlathululo
-ngatjholitho
umtjhwana
weenomboro
umtjhwana
umutjhonomboro
oliqiniso
isibambelindawo
ngeza
andisa
phungula
umpherhuko
umkhuphi
iminuwendi
umkhutjhwa
inomborosihlanganiswa
isibuyelelwa
imbuyelelwa
ifektha
isehlukaniswa
isiqetjhana
-tjhideleneko
isiquntu
ikota
kobunane
phelele
isithathu
kwesithathu
kunye
kwesithandathu
kwetjhumi
nambili
iqhezumbala
izingaqhezu
idesimali
ikhoma
imali
yelela
tjheja
ihlavu
yemali
isende
iranda
itjhentjhi
itjintji
thenga
intengo
ubude
ilitha
imililitha
imasi
ikhilomitha
khilogramu
imilimitha
tjhugulula
isijamelo
segrafu
isibalisisi
isibalisisi
esijayelekileko
ikhalikhuleyitha
ejayelekileko
isibalisisi
segrafu
ubuso
besibalisisi
ikhomphyutha
hlalanjalo
ikunujana
khupha
ipendulo
isirarululo
ikambiso
sebenza
hluka
umehluko
umbalo
ijamo
leembalo
inomborosisekelo
inomboro
inamba
imbalo
inani
inana
pha
umqondo
kha
umqondo
irherho
leenomboro
idijithi
inomboro
idijithi
enquntumbili
icezu
elinquntumbili
irherho
elinquntu-mbili
ihlathululo
incazelo
ikhowudi
umtlolofihlo
itshwayo
iphawu
jamela
ukubalisisa
balisisa
ikunujana
yokubalisisa
icaphazi
elihlalelene
na-
icaphazi
elihlanu
kwa-
-qadi
kwa
hlalelene
na-
-hlanu
kwa-
ikunujana
ehlalelene
na-
ikunujana
ehlanu
kwa-
isiyingilizi
indulungu
inomboro
enganafektha
iphrayimunamba
uncahlanu
iphenthagoni
ihlangothi
ihlangothi
umlenze
iqondo
i-engele
ihugu
ithungelelwano
sikwere
uhlangothinengi
ipholigoni
inonagoni
umahlangothithoba
isikwere
ukuhlola
ibizo
lenomboro
umqondonomboro
ukulandelana
kweenomboro
ukuhlanganisa
hlanganisa
ukurarululwa
komraro
umraro
ikghono
lokurarulula
umraro
iinomboro
ezilandelanako
isilungiso
-nganembiko
-ngakalungi
inomboro
ephasi
umutjho
weenomboro
isirarejo
iphazeli
ithungelelwano
inomboro
yamadijithi
amabili
irhemosinyava
umuvo
iyunithi
-tjhaphako
-ngakalungi
-zwa
umqondo
umsebenzi
umsikinyeko
hlanganisa
ukubalisisa
kokuhlanganisa
umbalokhupha
itshwayo
imerego
ipendulo
elungileko
ipendulo
ekungiyo
isikhala
ibuthelelo
buthelela
umehluko
omncazana
isamba
inani
ukubuyabuyelela
buyabuyelela
isibuyeleli
umthethobuyabuyelela
itshwayobuyabuyelela
ithebulabuyabuyelela
ukuhlukanisa
hlukanisa
linganisa
ipara
iphere
sebenza
jayeza
ikghonobuyabuyelela
ikghono
lokwahlukanisa
ukuhlukanisa
okude
ukubalabuyabuyelela
ubungako
nga-
linganako
indlela
isilinganiso
salela
isalela
sombulula
rarulula
phelelisa
tjhideza
isehlukanisi
bala
ukubalisisa
kwesibalisisi
itshwayo
umbuzo
hlola
inomboro
yamambala
inomboro
ekungiyo
indlela
emsinya
ngezelela
ukuhlanganisa
ngokubuyelela
ibuthelelo
leenomboro
umbalo
ohlobeneko
umbalo
okhambelanako
usombalo
unombalo
umtlolofihlo
ikhowudu
le
bha
isibalo
phadlhula
inomboro
ikulungwane
ingcenye
indlela
erabhulako
tjhideleko
umlayo
ukuhleleka
hlela
rhemisa
umthetho
we-BODMAS
isisombululo
isirarululo
inomborosikwere
inomboro
sikwere
ikhwizi
thathubukwere
uziro
isithandathu
emandleni
wesithathu
umrabhusikwere
isikweruthi
i-eksponende
-pheleleko
qedelela
phelelisa
ngasilitho
iphetheni
irhemo
umzuzu
(mzu.)
iminithi
i-iri
i-awara
ilanga
iveke
unyaka
umnyaka
obhasako
umzuzwana
indlela
efitjhani
iphetheni
yeenomboro
ithebula
buyabuyelela
inembo
lokubala
ragela
phambili
ithebulabuyelelo
imida
ehlanganisako
ichaphazi
iimbalo
imathemathiksi
isibalo
esilingana
nesinye
-lingana
na
hlukanisekako
iqezu
ijamo
icezu
elilinganako
uncamane
uhlangothine
-linganako
umfanekiso
pherhula
pherhuka
akha
bumba
tlama
ibhala
hlela
icezu
ledesimali
iqhezudesimali
elincazana
kwetjhumi
kwekhulu
icezu
elijayelekileko
ikhoma
yedesimali
itshwayo
ledesimali
irherho
ledesimali
inomboro
yedesimali
ibuthelelo
ledesimali
buthelela
isikhundla
beka
ngokwesikhundla
umrarobuyabuyelela
i-eksisinomboro
inambalayini
ubungako
bokurweyila
imalinzalo
amakonyana
imali
ebotjhiweko
amasiso
isilinganiso
semalinzalo
ubungako
bemalinzalo
sisa
sisisa
i-akhawundi
imbalo
inani
i-ayithemu
aba
thola
yamukela
uncantathu
isakhiwo
isijamiso
-busontathu
iqondo
elibukhali

i-engele
ebukhali

i-engele
enetlobo
ijiyometri
ihugu
ebukwere
umzombelezo
irevolutjhini
ihugu
ebuthuntu
i-obtjhuzi
engele
iqondo
elithabulukileko
isedesikwere
igobelandulungu
elimeregiweko
iphrothektha
izinga
ubungako
ikaba
isentha
idayamitha
irediyasi
ipherimitha
ububanzi
ubungako
bendawo
i-avareji
idazeni
nakunye
idoseni
lombhagi
iinomboro
eziinquntumbili
umthamo
ijamo
elibuhliziyo
umzombe
womzombhelezo
isentimitha
yekhubhikhi
ikhuyubhikhimitha
isikhombamagumbi
ikhampasi
irherho
lemali
idinomineyitha
isehlukanisi
inomboro
engaphasi
komuda
isilinganiso
sokurweyila
imali
igrafu
ihekzagoni
mahlangothi
thandathu
izinga
eliphezulu
lokutjhisa
izinga
eliphasi
lokutjhisa
inambaphezulu
i-okthagoni
umahlangothibunane
umahlangothinengi
ojayelekileko
umahlangothinengi
ovamileko
theseleyitha
umthamo
phakathi
naphakathi
inembo
ubungako
linganisa
meda
ukulinganisa
ukumeda
isilinganiso
isimedo
-amukelekako
-vumekako
-nembako
igremu
iimbalo
zehloko
ukukhupha
umbalo
sisungulo
indlela
yepeni
nephepha
igadango
buthelela
ngobutjha
inomboro
engaziwako
thola
veza
dlulisa
eqisa
likghonakalo
ubudlelwano
ingcenyemphumela
webuyelelo
inomboro
yamathomo
umqondo
weembalo
isibili
inimboro
yesithathu
hlangana
buyelela
phinda
mumatha
iinomboromvango
enza
mumatha
-de
isibambiso
isaphulelo
isiphungulelo
-ngangani
isamba
esipheleleko
intengo
elingeneko
intengo
eyi-avareji
khupha
dosa
-tjhiphekhulu
idurekhulu
ngenyanga
isikhathi
umthelo
isamba
seendleko
isamba
sentengo
ukutjhinga
hlanganisa
inzuzo
ngokulinganako
ilandelo
ukulandelana
inomboro
eyodwana
ifuneko
khulumisana
cocisana
indlela
ehlukileko
isitatimende
esipheleleko
ilandelano
elingilo
ukulandelana
ekungikho
isikrini
ubuso
isenthimitha
intongamamitha
ibuyekezo
ukubuyekeza
irula
isimedo
esinembako
isilinganiso
esinembako
qinisekisa
thola
isilinganisi
isimedo
isenthimitha
eseduze
ngezelelweko
isamba
sentengo
ubude
obupheleleko
ibanga
elilinganako
isikali
umgwalo
ojayelekileko
umgwalo
ovamileko
itheyibhu
yokulinganisa
thala
gwala
ubude
obulinganako
buncamane
ubukhulu
umbalopherhuko
cozulula
colisisa
sebenzisekako
phatheleneko
fanelekako
iimbayana
sikwere
ikunujana
yomkhumbulo
itjhebiswano
lombalo
khanyisa
cima
sula
isiphetho
tjhidisa
khambisa
mkhumbulo
indawo
yokubonisa
indawo
yokutjengisa
iphesentheji
bulunga
lungisa
yenza
umbalo
umbalo
obulula
isibalo
esirareneko
isibalo
esihlangahlangeneko
umutjhwana
weenomboro
igadangolinye
phenya
umthetho
imikghwa
yeenomboro
imikhuba
yeenomboro
itheknikhi
yeembalo
isibalo
sokuhlanganisa
-ehlelako
-khuphukako
-phakamako
-nyukako
isibonelo
hlanakelekako
yeke
lula
kghonisa
sebenzisa
umgwalo
wesilinganiso
umgwalo
wesikeyili
isilinganiso
samambala
ibanga
elizombelezako
ukuhlukanisa
okulinganako
imejikisikwere
ihlelo
nomboro
irhemo
umbalo
oquntumbili
ifuzo
thiya
ngobutjha
tlola
ngobutjha
sula
ikhilolitha
kudlule
ngemizuzu
eli-15
kota-phasi
kusele
imizuzu
eli-15
ngaphambi
kwe-
kotathu
poro
umuhla
isuku
iphenyo
leembalo
iingcenye
ezilinganako
ubukhulu
obulinganako
isinonisi
isinothisi
kwekulungwane
inotheyitjhini
yedesimali
itjhadi
ihlukanisongcenye
uncamane
ithethragonali
ipharalelogramu
ithrapeziyamu
irombasi
isikweretjhigama
sakhayithi
bukwere
ipharaleli
okulinganiseneko
-ligege
-butjhigama
aboncantathu
abalinganako
ukutheseleyitha
iphrizimu
esancantathu
ikhuyubhu
isikurwana
imbumbulo
indulungu
isilinda
itjhadi
le
bha
igrafu
yebha
igrafu
yamabhulogo
ikunujana
ikunubhe
umkhambisani
isingezelelo
iphepha
leenomboro
ikunujana
yekwekwezana
tharhulula
thanrhulula
gandelela
i-ayikhoni
umnyangwana
ukuklika
ukuqhwarhaza
ikhibhodi
itjhadi
naneko
umfanekisonaneko
umtjhini
wemali
ozilawulako
ikhondlwana
ikunubhe
lekhondlwana
irhemo
leenkunujana
ikunubhe
yokuhlanganisa
ikwekwezana
khupha
isibalisi
esibusayensi
umthetho
wokubalisisa
ikunujana
esula
koke

ikunujana
etjhidisa
koke
medanisa
madanisa
inomborophelela
iphoso
umtjhapho
iphutha
ikunujana
esulako
ikunujana
ye-
CE
ikunujana
esula
okutjha
isikhathi
iwatjhi
iwatjhi
ye-analogo
iwatjhi
enamadijithi
iwatjhi
enenomboro
ubuso
bewatjhi
umgomosisekelo
wokulinganisa
umkhonywana
wama
-iri
umkhonywana
wemizuzu
-dlulileko
ngemva
kwamadina
ngemva
kweminikulu
ngamasa
imini
yekuseni
ekuseni
ilwazi
leenomboro
intambama
phakathi
kobusuku
idina
isilinganisi
isimedo
ikhalenda
i-almanaka
inyanga
ubude
besikhathi
inomboro
yesiroma
ukubuyelela
ukuphinda
imujuli
iphepha
lomsebenzi
umraro
ngamagama
incwadi
yokusebenza
ikghono
leenomboro
umnqopho
ihloso
-hlukeneko
ithunzi
inomboro
emswenya
irejista
irejistara
amatjhumi
imivo
amayunithi
isitopowatjhi
ikhuluminyaka
ikhulu
leminyaka
khombisa
tjengisa
isakhiwo
sedesimali
ukuhlela
ngokwethebula
imadaniso
irhemo
elikhethiweko
indlela
ebulula
ukufanisa
ukukhumbula
uncamane
ikhwadrengele
ukuphakama
ubungako
-namahlangothi
alinganako
-tjhideleneko
-hlaleleneko
bandekebulingana
isethulo
esifanekisako
inani
elilinganako
umfanekiselo
umlinganiselo
icatjhaza
ledesimali
umfanekiso
wamabhulogo
itshwayo
lokulingana
itshwayo
lokuhlanganisa
itshwayo
lokukhupha
itshwayo
lokwahlukanisa
itshwayo
lokukhupha
nokuhlanganisa
itshwayo
lomrabhusikwere
itshwayo
lesikweruthi
itshwayo
lephesenthi
ngakubili
-khulu
kuna
-ncane
kuna
igadangiselo
ikhuphelo
igwalululelo
ngakuthathu
-khulu
kuna
-nengi
kuna
ngakune
icaphazi
-kabili
kufika
ku
ngemuva
umgolojo
iphiramidi
amakhulu
umnqopho
ihloso
buvundla
phetjheya
-phasi
isirarejo
samagama
ngakuhlanu
kala
isikali
sokulinganisa
umbala
umfunda
isiqhema
esilinganako
-banzi
umsebenzi
wokhumbulo
ikunujana
ebuyisa
umkhumbulo
inomboro
enembako
bhadela
rholisa
rholela
irherho
irhemo
elikhuphukako
irhemo
lokwehla
irherho
lesiHindu
Arabiki
isigidi
ikhulu
leenkululngwane
inomboro
ekulu
ipendulolinganisela
isilinganiso
iinkulungwane
-saqanda
iphalindromu
iloyi
isingezeleli
ukubuyelela
kabili
-lula
-budisi
phakathi
nendawo
-ncani
-khulu
balisisa
ngehloko
itlobo
ipente
inomboro
magama
-nganalitho
-dududu
-ze
isilinganisibanga
i-odomitha
umsebenzi
ohlala
unjalo
ukubuyabuyelela
okude
ibuyelelo
elifitjhani
ibhiliyoni
ukuhlukanisa
okufitjhani
ithriliyoni
ikhwadriliyoni
ikhwintiliyoni
umuvosilinganiso
idatha
okunikelweko
ibuthelelo
ledatha
ibuthelelo
lokunikelweko
itjhuguluko
irekhodi
-nengi
-ncani
kuna-
imaksimamu
inomborokulu
iphenyo
isimumathi
zalisa
-zeleko
-pheleleko
thela
-nganalitho
-dududu
-ze
qeda
phetha
hlathulula
chaza
ngokunembako
hlathulula
chaza
umuvosimedo
ojayelekileko
umsebenzi
okhethelweko
isirhunyezo
ithangramu
ubusonengi
ipholihedroni
ithethahedroni
i-okthahedroni
okumumethweko
itlobo
ipente
ukufundwa
kwesikhathi
mkhonywana
wewatjhi
ubuso

tjengisa
khombisa
isiqongolo
isitlhori
omunye
nomunye
enye
nenye
phasa
godu
-landelako
isiyingilizi
esipheleleko
indulungu
epheleleko
-zombelezako
rhunyeza
hlangana
na
-fitjhani
zwisisa
ihlathululo
ichazo
kanye
kabili
yitjho
isikhathi
-bili
kuya
ku-
ngaphambi
kwa-
ivilomitha
umuda
ozombelezako
umuda
ojikelezako
ihlanganisela
yeenomboro
inomboro
encazana
thoma
umtlhala
isifaniselo
umkhondo
ngaphasi
kwa
ijamo
elijayelekileko
okuseleko
umbali
isibali
ubujamo
itlobo
lesikhombamagumbi
itlobo
lekhampasi
umbalo
wamsinya
ukubalisisa
ngekhomphyutha
umdlalo
wesibalisisi
enye
nenye
inomboro
enye
nenye
ikunujana
vundlileko
thabaleleko
bekisa
iklelezi
izinga
lokutjhisa
sebenzisa
iwatjhi
Janabari
Utjhirhweni
Umhlolanja
uFeberbari
uMatjhi
Ntakana
u-Apreli
Usihlabantangana
Mrhayili
Meyi
Juni
Umgwengweni
Julayi
Uvelabahlinza
Arhostosi
Urhoboyi
Septemba
uKhukhulamungu
Isewula
Oktoba
Usinyikhaba
Unobayeni
Disemba
inomboro
ephakathi
ipensela
yombala
ikhrayoni
-linganako
intengo
isamba
senanintengo
ibhili
ivuselelobuzombe
ukuthengisa
indulungusiquntu
aba
ubusuku
bala
nombora
-njengekhiyubhikhi
-sakhiyubhikhi
-busilinda
-sandulunga
imbadela
umrholo
umrholo
irende
malangantambama
malungantambama
ukubonisa
ukutjengisa
ngezelelako
umgomosisekelo
iqiniso
itjhejula
irherho
leenomboro
itjhumi
leminyaka
iphrizimu
-nqophileko
-ngalinganiko
irhemo
elibekiweko
ubudisi
hlukanisa
-ba
khumbula
fanisa
ngaphambi
kwa-
umeqombalo
imayikhroni
inomboro
esancantathu
i-inteja
ekhuphako
i-inthija
ebuncele
kujama
rwe
nqophanisa
-sungulako
-thomako
ilingaphasi
khulu
maporodlha
mabhombo
matsikana
-okukhambelanako
-de
-mrhoswana
ngobunengi
-ngaki
buza
zombelezako
jikelezako
tlola
valiweko
isethi
evulekileko
phakamisa
guga
isikhala
ekuthomeni
emathomeni
umuda
okhunye
sinyeva
emuva
khulisa
nabisa
-nye
bili
thathu
-ne
-hlanu
isithandathu
likhomba
ubunane
ithoba
itjhumi
isalela
umdumo
wokubala
-mbalwa
-dlanzana
sithaba
isisekelo
-kokugcina
Kwamaphelelo
hlola
umuda
wamacaphazi
ijamo
elisadayimani
iqadi
umqoqo
umphetho
bundulungu
buzombe
-fuza
ijamo
elibusontathu
ubungako
obumahlandlhamathathu
khetha
-ngaphathekiko
mahlangothi
khomba
ihepthagoni
isepthagoni
idikhagoni
itjhege
ikhona
ihugu
isibonelombala
hlahla
khokhela
thola
fumana
umudathwi
inqopho
ikhombatjhuba
zenzisa
ngokulungileko
ngefanelo
-sinceleni
mbalwa
ilayelo
ngaphambili
phezulu
ngaphambi
kwa
-ngekho
-tlhayelako
ikghono
hlela
hlukanisa
ngamaklasi

hlukanisa
ngeenqhema
hlathulula
-sabhokisi
-njengebhokisi
ukwenza
-faka
na
-bala
na
khumbula
liqiniso
khansela
susa
khupha
khuthaza
iphawu
leenomboro
ipensela
umsizi
ikhophi
isisalela
isihlanganisi
ifidi
-de
kuna-
pheze
utelebhula
ikomitji
amalanga
weveke
ipelaveke
iinyanga
zonyaka
namhlanje
izolo
khambisana
nomzombe
wewatjhi
jikelezela
ngesidleni
uMvulo
uLesibili
lesithathu
uLesine
ngoLesihlanu
umGqibelo
uSonto
kusasa
amalanga
waphakathi
neveke
ubusika
ihlobo
thenga
tjhentjha
ngaphandle
ngaphakathi
phakathi
ngaphambi
kwa
ngesinceleni
se
ngesidleni
se
phezu
kwa
-nengi
ukuhlaganisa
ngokwehla
gwala
ngobutjha
qunta
phakathi
isigaba
iphiko
indledlana
ilebula
isikoro
amaphuzu
ithelevitjhini
umabonwakude
idlule
ngesiquntu
imenyu
rhola
kweemali
isabelo
seemali
ibhajethi
ingeniso
ibanga
igreyidi
sebenzisa
ngobukghoni
-kwejiyometri
bulayini
bumuda
-khambelanako
-kweenomboro
-kweenamba
-nengi
ukunaba
inani
leenomboro
iinomborosikhundla
ngemva
kuka-
ngobunengi
ngo
hlanu
kwa-
qadu
kwa-
duze
na-
phakamileko
-phasi
ikuseni
ngehla
ngaphezulu
ngaphasi
ngaphasi
ileveli
emuva
kwa
enza
u-
aneleko
aba
iimali
bhajetha
ukubalisisa
kokuhlukanisa
ingcenye
yendawo
iimbalo
nyuka
khuphuka
phakama
ehla
linganisa
ikhwilibhriyamu
ikambisolawulo
-nembako
ikhalenda
ka
Grigori
ikhalenda
ka
Juliyani
ikhalenda
ka
Hegira
hlahluba
iphesenthi
kwekhulu
-ngaphasi
kopulula
idigri
idigri
idayimani
kghuthula
phalaza
thulula
ihlangothi
tshwaya
merega
ukufana
ukufanelana
i-intheja
inomboro
yekhowudi
phambana
na
phikisana
na
ngesidleni
ngesigomeni
sebenzisa
ukulinganisa
rweyila
-jayelekileko
-vamileko
bona
umtjhapho
-hlobeneko
-khambelanako
-nobudlelwano
-zombako
-ndulungu
isede
inungu
i-intji
ihlahlandlela
ukwaba
isabelo
bulula
njenganje
into
i-eksisi
iliqa
gadangisela
khuphela
gwalululela
sancantathu
ikhesa
phambene
nomzombe
wewatjhi
ukusebenza
itlhatlha
sikwera
-vumako
iretjhiyo
ibhayisektha
imithasikwere
jamiselela
sasiyingilizi
sandulunga
ijamo
elisaqanda
umuda
obuzombe
umuda
ojikelezako
-saqanda
-buqanda
isigamu
isiquntu
ingcenye
umehluko
hlanganisa
vanga
umthetho
ilogarithimu
ukukhupha
hlukanisa
-bu-eksponende
umtjhigamo
ihektholitha
ithanjeti
i-engele
etjhideleneko
i-engele
ehlaleleneko
itshwayotjhideza
royila
umudasisekelo
ikhamphasi
amajamo
alinganako
ibhokisi
elisikwere
ikhiyubhu
isikhathi
esibudijithi
kwesihlanu
isithombemgwalo
iphikthogramu
ikambiso
iphrayimifektha
umhlamunyiselo
iphrizimu
ebuncamane
iphrizimu
ebukhwadrilatherali
isikeyili
isilinganiso
ithali
i-abhakhasi
nquntumbili
ikhamphasi
isikhombamagumbi
isimedi
itheyibhusilinganisi
isayizi
ubukhulu
isikhala
iintjhuqisi
iphepha
imbaphiri
isidlavuzi
i-esidi
imetha
izakho
ubungako
imasi
ubunengi
-bonakalako
into
ummoya
umoya
-ngabonakaliko
isilinganiso
esamukelekako
iyunithizombelele
i-SI
imitha
ikhilogramu
umzuzwana
isekhondi
i-digri
celsius
ilitha
izinga
lokutjhisa
ithemperetjha
umthamo
ubungako
linganisa
ikhilomitha
imilimitha
ububanzi
ubude
umzombe
womzombelezo
ithulusi
irula
ikhaliphasi
ukuhlukanisa
ubude
ibanga
ubude
itshwayo
umbalisiso
ukubalisisa
irodi
yokulinganisa
-nembako
imedobutjhapha
-doseke
ngho
lembelela
ukufunda
ithebula
isilinda
idayamitha
yangaphandle
idayamitha
yangaphakathi
hlela
ngokwethebula
ibhiyurethe
isilinda
yokulinganisa
isilinda
yokumeda
iphiphethi
isisetjenziswa
ilaza
iminiskazi
ibhigiri
umbhobho
itjhubhu
ithestitjhubhu
idayamitha
khanyelako
iliqa
ngenela
isinzinzisi
-thabaleleko
-vundlileko
irhalasisibonisi
isipatula
iphini
ithemomitha
isimedimtjhiso
imekhiyuri
isiwumeli
i-alkhoholi
kilo-
ihektho-
idekha-
idesi-
isenthi-
imili-
ithumbusikhambisi
isehlukanisi
isiqalanganiso
isilinganisobudisi
-linganisekako
-medekako
ihlavu
umuvo
ijamomahlangothi
amandla
isijamisa
mtsotsobongo
isibaseli
isibaseli
ukuvunda
i-oli
ehlaza
ihlwengiselo-oli
amalahle
ilahle
irhasi
yemvelo
amandla
wegezi
yamanzi
ithebhani
amandla
wenyukliyasi
isitetjhi
samandla
wenyukliyasi
imbumbulo
i-athomu
silaphaza
izulusidlavuzi
ukukhupha
imisebe
enengozi
amandla
welanga
amandla
wommoya
amandla
wamanzi
amandla
wethayidi
amandla
wokutjhisa
amandla
wokukhanyisa
amandla
wegezi
amandla
akhambisako
amandla
abulungiweko
amandla
ngekghono
lobukhemikhali
i-oksijini
isireguluki
itjhuguluko
iphawa
isitetjhi
samandla
wegezi
ukukhamba
komtjhiso
ukuthuthusa
ukutjhidisa
icezwana
itsherwana
ihlavana
ukukhambisa
irediyetjheni
isitjhisi
saka-Bunsen
iderefude
iphepha
elisiginyichaphaza
isongesonge
izombezombe
isipayirali
ingenisammoya
elisatjhimela
ingenisommoya
ifakommoya
zomba
ummoya
ophuma
elwandle
umoyana
osuka
ezweni
isikhambisi
ithestara
ikoporo
i-aluminiyamu
ukudlavuza
ukudleka
idzila
i-aloyi
isimbimvango
isenke
irhalasi
ingaphezulu
insuleyitha
isiliva
umthofi
-gobekako
ilitjeboya
itjeboya
isigodo
amanzi
iqolo
umdaka
isamende
ilitje
lomgodi
ikhalisiyamu
khabhoneyithi
ivakhiyumi
idluliselomtjhiso
ukutjengisa
ukuveza
godu
ukuginya
ukumunya
ilifu
usomkayi
irarayidere
-nemiqoqwana
irhuhlano
ikwekwezimsila
imethiyori
-khanyisako
isijinki
iphendulamu
idoselophasi
umsubela
itjhobi
umsubi
umtjhobi
iketi
iregere
ikoporotlorayidi
i-amoniyamutlorayidi
i-elekthrolayithi
isigandelelambala
ipuphu
yokutjhisela
isitjhiseli
i-oksayidi
idayinamo
isiphehlamlilo
itlelezomlilo
elihlangothi
linye
isiphehlagezi
ijenereyitha
ipenduko
yamakhemikhali
imolekhiyuli
i-ayoni
ithorotjhagalo
iklorayini
isirhalusi
ibuthelelo
lehalojini
isibulalambewu
yobulwelwe
ihlanzekiso
ihlwengiso
ibhethri
i-elekthrolisisi
ukwembesa
ngesimbi
ukweleka
ngesimbi
ukunameka
ngekhromu
ukweluka
ngesiliva
isidlavuzi
esibusalfarigi
isalfrigi
esidi
-vangekako
ncibilika
-zaliswengomlilo
iradiyomitha
amandla
wemisebe
amandla
wamakhemikhali
umsinga
womtjhiso
amandla
wokuhlangana
-faka
umfutho
-gandelela
amandla
wokudosa
amandla
wokusunduza
amandla
wokukghurumeja
amandla
wokusongulula
-nomphela
-safuthi
isamukelipova
isitigma
amandla
kazibuthe
dosa
isiqothinunwana
ukudosa
ukuhlukanisa
amandla
wegezimlalela
000
indulungu
inyuthoni
uzibuthe
ositina
uzibuthe
wemvelo
imagnithayithi
uzibuthe
ondulungu
uzibuthe
ongu
U
uzibuthe
osasilinda
uzibuthe
imagnethi
ikhobhalthi
-bambako
isimbi
inikheli
okungabuthekiko
iintshurhwana
zesimbi
ipholi
ipholi
letlhagwini
itlhagu
kazibuthe
ibhoduluko
lakazibuthe
-hlangothintathu
-ncantathu
ikhiphara
umdoswa
kazibuthe
uzibuthe
wokwenziwa
uzibuthe
wemvelo
ipholi
lesewula
amapholi
afanako
kazibuthe
amapholi
kazibuthe
angafaniko
okulikhemikhali
isidlavuzisibilisi
itjhukela
iswigiri
ikhabhohayidreyithi
ikhabhoni
ihayidrojini
itswayi
i-enghelsesowudi
ipuyere
yokubhaga
isitatjhi
ipholisakharayidi
imonodakharayidi
itatariki
ikrimatata
isidlavuzi
esilula
okusatjhukela
idlhukhosi
itjhukela
yeenthelo
neyeenyosi
ilithimasi
i-bromothymol
blue
isitjengisi
ibhodlelosithontisi
i-amoniya
isitjhuqisi
ikhosithikisoda
-ncibilikako
irayoni
iselulosi
into
eduma
ukwenzaduma
isithontiselisihlahla
hlukanisa
ngamaklasi
tlasa
isitlabagelo
sangekhaya
ilebula
amapharha
alinganiseneko
i-athimosfere
ummoya
iventimeli
ipharatjhudi
ihlabathi
umzoka
ukumila
ukutjha
imvelo
i-akhwariyamu
akhwariyamu
isiruthwana
ubusika
isilimela
ihlobo
thuthusa
gandelela
inayithrojini
isakhi
ipharafini
ilampoli
ngenisa
ummoya
faka
ummoya
ukubulawa
simuku
-ngavumeli
mmoya
ukuphefumula
ikhabhoni-dayoksayidi
isikhunta
ikaligi
ihlanganisela
umvango
ikhalisiyamu
rhwamuluka
umrhwamuko
umnyula
iliswe
isisilaphazi
isidungi
silaphaziweko
intuthu
ifekthri
imethali
isimbi
ithuli
irhasi
isalfadiyoksayidi
-nukako
-rholelako
ikhabhoni-monoksayidi
isimogo
i-ekzozo
umsinga
wommoya
itjhimela
-netjhefu
-nesihlungu
ukusilaphazeka
kommoya
ukusilaphazeka
komoya
isimogo
ikungu
isifihlabuso
sethuli
izulu
umlambo
idamu
umthathamanzi
iforo
umsele
ukutlhodlha
ijamo
into
itlelezi
iketjezi
ubujamo
irhwaba
itsetserana
yerhwaba
ilothe
ncithika
kghadzuluka
ncibilika
rhwamuka
rhwaba
rhwabisa
indawo
engaphezulu
umbethe
-nganamanzi
ibhenzini
-rhwamukako
-ncibilikisekako
umruburubu
-fanako
isincibilikisi
isincibilikiswa
-ngancithikiko
-ngancibilikiko
-sitjhongo
-ngasisitjhongo
izinga
lokubasitjhongo
iphotheziyamu
niyithreyithi
isipiridzi
imethanoli
iphiridayini
umvango
ihlanganisela
i-amoniyamunayithrethi
ifosifeyithi
i-esta
ukwakheka
kweentsetserana
itsetserana
ihlelembo
hlelemba
isitlhodlhwa
iinsalela
umtlhodlhophepha
idistiletjhini
itjhubisomrhwamuko
amanzi
wetjhubisomrhwamuko
itjhethe
elitjhubisa
umrhwamuko
ukuhlwengisa
ngobutjha
ukongiwa
ukutlhogonyelwa
ikucukucu
iswiriji
ukulima
igezimlalela
iphespeksi
isahlela
legezi
umbani
umphezulu
isikhambisimbani
isitjalo
khuphuka
phakama
ipilo
umgodi
obhoriweko
ipetsi
isihlambululi
isithayamanzini
isikepe
bila
isipontji
umtjhofotjhofo
igwebu
ibhaloni
irula
linganisa
nzinzisa
dzimelelisa
usathane
ihlomejo
ithunga
umkhambo
umsikinyeko
iinkhukhula
ngesizotha
ilemu
-ehlisa
ibelo
umdaka
weplastisini
iplastisini
thaya
isimumathi
ihlabathi
yangaphezulu
isiwuruwuru
indunduma
umbunjwana
wetjhwabatjhwaba
ukurhurhuleka
ngommoya
iimila
isiphepho
iliza
umrhwamuko
ummoya

tsomula
ruthula
imbewu
rhatjha
isikhombammoya
ipumalanga
pumalanga
itjhingalanga
tjhingalanga
itlhagu
isewula
sewula
isirinji
isipompi
-pholileko
vuthela
vunguzisa
vunguza
pompa
isiphehli
ikhayithi
ukomisa
-gobeneko
phephuka
thintitheka
ephula
-ya
nomoya
isigandelelo
amandla
-kwendabuko
-kwamathomo
ibhoro
yommoya
itanka
imbayimbayi
pompa
vuthela
umlilo
wommango
ibhaloni
yomlilo
otjhisako
ukuyenda
ubujamo
bezulu
isikhathi
somnyaka
foma
juluka
ubujamo
bezulu
obulingeneko
ubujamo
bezulu
obutjhisa
khulu
isibuko
isiboniboni
-limazako
-nobungozi
-khubazako
goba
ikomba
ihugu
i-engela
indulungu
isiyingilizi
iphiramidi
fuya
magisa
umsebenzi
wokulima
isikhwende
umthombo
isitjengisi
isiyelelisi
umbhobho
isamukelimbiko
ibelo
lokuzigedla
thengiselana
kwerhwebo
-rhwebo
-thengiselana
isithayamoyeni
ukukhamba
kommoya
suphasonogi
-nebelo
kunomdumo
zombazomba
isitja
sokurhwamukisa
isihlumiseli
idiko
iqobho
ithereriyamu
irhalasi
lefesidere
ikhothilidoni
ikoroyi
tjala
ikhula
ubori
ikhula
elimenyezelweko
ikapho
isiphila
umumbu
itoni
isivande
umfunda
umbala
bumba
ipepha
yembewu
thambisa
vuvuka
ginya
munya
irhalasi
elikhulisako
ikari
isiqu
umrabhu
umnyombo
iplumuyuli
isiqu
umuzi
umsuka
wepande
umuzi
ikafukafu
ivemukhulayidi
itjhwabatjhwaba
isanda
-swe
-manzana
imirabhuboyana
isitjadlwana
umrabhu
omkhulu
umrabhu
ongeqadi
umrabhu
omkhulu
onemirajana
hluma
mila
ikghodlhobhana
umrabhu
otantelako
umrabhu
orarelako
ivolo
yekoteni
umfanekiso
fanekisa
-ngobusuku
iregerana
intambo
umtiya
iqephe
leqanda
umfuthumela
iphanagana
isiqandisi
isirhwabisi
-omileko
isivalo
isidekiselo
hariga
gandelela
imirorho
-ngatjhingiko
-ngazikiko
ireditjhi
tjala
thelelela
sezela
khandela
vikela
ihlolomlingo
isilingelelo
ithwethwesi
i-enke
ye-Indiya
ibhratjhi
elula
itlha
ipente
itswayi
usotokolo
ikhula
ubori
isihlothi
ijereniyamu
ilokhwathi
ikhakhasi
naba
umsimbithi
idayikhothiledoni
isitjalo
esintanganye
isitjalondabuko
ukuzala
ukuveza
istrobheri
isirarela
tjhwaba
ukuzandisa
kweemila
inezari
ikura
ihlumela
umhlobo
wethuthumbo
iqwatjhi
i-Busy
Lizzie
upopuliri
ikhaneyitjhini
iponsetiya
iqumbe
ithuthumbo
ibhlomu
isikhokho
sephasi
ilitje
idwala
isikhwende
isikhonkwani
i-angere
itende
isikhonkwani
umrarela
i-ayivi
idiribe
ithwani
leenyosi
ithuthumbo
lekuseni
ihayinsithi
yamanzi
uvelabahleke
indawo
yama-angere
wemvelo
isilwana
inyamazana
thungelelana
bola
onakala
vundisa
nothisa
nonisa
ibhitjhi
ummango
isifanekisi
isampula
ithoro
makghwakghwa
-namathelako
-tjhelelako
ihlabathi
esamdaka
ihlabathi
esibovu
hlukanisa
ilarha
tjhingela
cwila
ivundela
ilihlo
lebusuku
-fanako
tlhodlha
ihlabathi
evundileko
ihlabathi
enothileko
umuthi
wamarowuzi
ibhutata
isisibekelo
isivalo
isisibekelo
hlanganisa
vanga
didiyela
-omiswa
mummoya
ithosi
-netswayana
imayikhroskowuphu
umulwana
ibhaktheriya
ukwakheka
umsuqwa
umtjhuqwa
ivundela
ikhomposi
isivundisi
sokwenziwa
umanyoro
iphothasi
itayere
elipontjiweko
itayere
elisuthileko
phefumula
zombeleza
ikhandlela
isitja
serhalasi
pherhula
gubuza
isiplenjana
isingasiyalu
umthwalo
intundu
idamu
lokuthelelela
idamu
lokusezela
irherho
lokuthelelela
ithanela
itonela
umselekazi
iphayiphu
itjhubhu
ipompi
ipompo
ithebhe
-qandako
-makhaza
pitliza
fihliza
bethela
phadlhalaja
rhatjha
tjhisisa
futhumeza
ngaphandle
pholisa
phola
umlomotsutsurwana
irhidere
-swe
manzi
isiphehlamoya
ifeni
irhwamuluko
ilitsha
amafutha
ipetroli
i-oli
ilanga
igezi
umthombo
igrafu
yamakholomu
ibha
yehlanganisela
khukhumaya
isefo
yedarada
rhunyeza
itlelezo
iphephetho
ukukhula
ukuhluma
ikonyana
idzinyani
ibhensana
ifarigi
ihotji
ikukhu
iqanda
idzayi
zala
beletha
-sandulungu
-saqanda
ikhasi
iqephe
imbuqu
isirhwarhwa
isirhwerhwe
phandlusela
qoqosela
isibungu
sesilika
ikukhu
ithwethwesi
imembreyini
-thelako
-zalako
-belethako
ngabelethiko
ngazaliko
umthambo
weengazi
gobola
irhwarhwazo
-vuthiweko
bekela
zalela
isidoda
qotha
jarha
landela
ikolobejani
-bulilibunye
imithiso
langaphandle
izalanisongaphandle
ihlambisibandameni
ifesi
yekhaya
ingonyana
umankghwanyana
ugubhakomo
inunwana
isikakarelisi
izalaniso
langaphakathi
imithiso
langaphakathi
umqude
umkukurumbu
isikhukhukazi
isirhurhubi
ikghuru
isibhadwa
igulukudela
ingwenya
inyoka
ikumemanzini
umarhwarhwayimbani
munyisa
isimunyisi
hlanganisa
isibunguviyaviyani
itjhugulukopilo
imethamofosi
isikhwanyana
sakamankghwanyana
iviyaviyani
isikhonyani
isiqoqomi
iphiko
hluba
isiphefumulisi
ijili
umsila
umlomo
wenyoni
ipepha
izwani
hlala
kutjama
izipho
rhubha
izipho
elikhulu
lomqude
izipho
elikhulu
lomkukurumbu
lila
njengomqude
indlebe
ilihlo
ukufukama
isirurhu
isihlakana
ihogo
yeenkukhu
-magileko
isifukamiseli
ithemostati
ikonjani
isakabula
ikonjani
undlukulu
iginiphigi
isilingelelisi
intenetjha
ivondo
uboya
idlala
lebisi
ikono
ingono
umbele
intende
yedlawu
tsomula
isibanjelwakudliwa
ilabhorathri
umuthi
wamasundu
umuthi
wephamu
ihayidranjiya
iphasi
umhlaba
isikhokho
igade
isoyi
iliza
isitjengisimmoya
bohla
iphephethomtjhiso
ithemali
itlhodlhomoya
lemvelo
isithlodlhimmoya
amanzi
wangaphezulu
amanzi
wangaphasi
isiwezulu
uhala
ilitje
lesinanja
ugabhogo
umkhithiko
isifudlana
idamu
umkhumbi
we-oli
sinda
phila
itanka
yamanzi
umthombo
wemvelo
ummoya
ohlwengileko
amanzi
atsengileko
isithelo
idorofiya
usotokolo
umonyani
umatsetsani
ifesi
ihlambi
iphiko
lehlambi
itjhuba
lepumulo
umrhoso
wepumulo
isigwedlo
somsila
imvu
iqatha
indawo
yokuhlala
indawo
yemvelo
isiququdi
umabulaladle
ikume
ipungutjha
udahla
ikhanu
isiketjana
isiketjana
senjini
isikepe
esigwedlwako
isipapamali
inyoni
inciliba
amadevu
iwulu
ivolo
idiko
leembonelo
idiko
leemfaniso
ilihlo
lebusuku
elitlhodlhako
itjhethe
-ngaphiliko
isefana
itlempe
enza
khiqiza
bumba
i-eyi
anyanisi
i-apula
ihabhula
iperegisi
idiribe
ifeya
amakghamthela
amakghamatha
i-orentji
ilamune
iphrotheyini
isidlavuzi
esibunithriki
inithriki
esidi
i-itha
-sefelako
i-olivi
intongomani
ibhontjisi
yesoya
amanzi
womlambo
umuthi
thaya
ngesikepe
isiketjana
sokudlala
nikela
izuba
isidudeliinyoni
umphumela
-butjhelelezi
tjheja
-tjhigemeko
-tjekileko
unomlambo
ithonado
idamu

ichibi
itjhuba
igatja
utjani
indwango
iflarha
idoyelo
leenkhwelommoya
isiphaphamtjhini
uflayi
isikimo
iphakamo
doya
umtjhayeli
wesiphaphamtjhini
isidlambewu
izipho
elibuthundu
sunduza
intamo
tjengisa
bonisa
isiba
umthalambala
-fipheleko
-thunyileko
tjhigamisa
-ngakhubaziko
-nganangozi
-ngalimaziko
umhlambi
isibungu
thuthumba
-qinileko
ivilo
imodere
itsikiri
ibhayisikili
isifuthumezi
isikhanzingi
isikhazingi
ilangabi
khupha
imisebe
-tsengileko
-hlwengileko
-ngakacwengi
-ngakahlanzeki
-kghanywa
mamanzi
-minza
isewulapumalanga
itlhagupumalanga
sewulatjhingalanga
itlhagutjhingalanga
isijamisi
esisibambammoya
umthunzi
umkhanyo
welanga
obunqopha
umsebe
-jiyileko
tjhubileko
khula
isitofu
segezi
ipulanka
hlikihla
ukukhukhumala
ukukhukhumaya
itanghi
ipahla
irodi
yesimbi
irodi
yemethali
irivethi
i-enke
ipeyipana
yerhalasi
ikesirhasi
ukuphazima
izalisomlilo
legezi
thuthumba
ikani
lokufafaza
-zondlako
ihetherothrofiki
umkhiqizi
umvezi
ukuhlukanisa
ngamaklasi
ukutlasa
umlomo
izinyo
okuphilako
ifothosinthesisi
isihlazisi
isiyeleliso
isidliimila
isidlanyama
ikheyibula
yegezi
isidlanyamantjalo
ukugaya
isivimbeli
isivaleli
isihlukanisi
umadlano
iplaga
yebodeni
imbuzimmango
imbuzimango
iinkomo
ikomo
isisetjenziswa
segezi
ibhubezi
komuntu
itlelezomlilo
legezi
umkhanyo
welanga
ukubulawa
yigezi
inceba
lokutjha
into
engadlulisi
itlelezomlilo
umkhungo
ontambontathu
ikhakhayi
ubungako
bendawo
dla
utjani
isiruthulu
irhalawumba
idezethi
idlulamithi
izinyo
lokuluma
urwamurwamu
umhlathi
umhlathi
wangehla
ilimu
ipumulo
ikokoni
idube
isetjisi
ginya
amathumbu
isisu
-etjisa
umtjiso
isetjiso
isakhamzimba
isikhulisi
ikudu
ihlafunyo
yangenzasi
izinyo
lenja
izinyo
lomhlathi
imola
bulala
isidlangcuba
ingcuba
ingwemabala
isiswebu
isithwalambiza
unokapazembe
ikhozi
ukholo
idlanga
ukubulunga
ipisi
isikhwepha
umsipha
ahlula
gabha
ingwesiduli
izinyo
lenja
i-enzayimu
minyeneko
-bukhali
sororha
ondla
qinisa
itsetse
iphela
ikhondlo
igundwana
ikghabu
-sipara
sila
gaya
idiye
isirhulurhulu
ithanghisteni
-tjhisa
layi
-tjhisa
bhe
-khanyako
-lula
ikghodhlelelo
lekhromu
ukubambelela
kwekhromu
isiphungulimlilo
umukghwa
ijayelo
icaphazi
ikhromu
idarada
esiphungulimlilo
umtjhini
wegezi
itjhejo
ilampa
ikesi
imotho
isiphehlitlelezo
iseli
elisakghomu
fida
funza
-pha
ukudla
umfanekiso
umsila
wenyoni
idarada
umrhatjho
ophathwako
isibalisisi
kukuza
ibhethri
lemodere
idarada
yekoporo
isibambindulungwana
itlha
ipente
idrada
yekoporo
ehlubule
ikunubhe
yesimbi
ikunubhe
yemethali
tjhwaba
isivuno
iphororo
ikhozi
-sebenzisa
ngokungakaneli
ikhozi
umsizi
imitjhini
umzombelezo
wamanzi
idladla
izombe
ijika
umsizimalahle
isalfa
inyama
isalphitha
idiski
isihlahla
isitrubhu
ikhoba
isitjhugululimbala
idayi
ikaligi
yamanzi
isirhulurhulu
somrhoso
itsetserana
ye-ayodini
igrisi
itrapanteni
rura
zamazisa
-namafu
-buthileko
khuhluza
kara
-sahliziyo
zuma
phapha
umulwana
amanzi
wezulu
ukusilaphazwa
kwamanzi
imayini
inzibi
icucu
-kwemvelo
amanzi
wezulu
amanzi
welwandle
idaka
umtlhodlhosanda
usopulasi
itlelezo
umthombo
isimu
phehla

ipulasi
iplasi
isihlanzi
sangekhaya
umgaba
isiqu
somuthi
izambatho
isimu
umsarho
isikepe
sesifutho
ithenka
-onga
idamu
lesamende
amandla
wembumbulo
amandla
we-athomu
amandla
womrhwamuko
ivilo
lamanzi
iviniga
i-aseyini
amanzi
wepompi
-jamileko
-ngakhambiko
ipholistirini
iplastiki
isilika
izwelelo
ithinteko
isiwuruwururarambo
-phazima
-mekeza
inayiloni
mazenzela
iraba
iseli
itotjhi
umzombetlelezomlilo
buthelela
anda
isimumathimlilo
ibhoro
isihlanganisikudla
umrhatjho
i-radiyo
i-TV
umabonwakude
isisetjenziswa
itjhodo
itheyiphu
siphutheli
itjhodo
umlilo
iplaga
emazinyomathathu
isiphuthelo
isigubuzeso
sedarada
-philako
-nomlilo
-nganatjhaji
isibambimbani
ithala
iswitjhi
setjhodo
isokhethi
yebodeni
iswitjhi
yesivuzisombani
tsomula
ngobude
sasikurwana
rharhula
rathula
dabula
izinyo
lomhlathi
elingaphambili
ihlelomazinyo
angera
i-enameli
isihlohlo
umgodi
wezinyo
umuzwa
itserwana
isiqiwu
semvelo
ifene
izinyo
lenyoka
izinyo
lenja
ngemaqadi
ibhalabhala
iphondo
idliselo
idlelo
umunga
iramu
iketeza
iketezi
imvu
esikazi
iboyaboyana
lesiba
isiba
lephiko
iinsiba
zomsila
inzima
ona
-duna
itjhejo
lababelethi
akha
-yendlalela
hlazasatjani
okukhanyako
nzotho
samlotha
hlaza
samlotha
ubukhobe
isirholwani
senyoni
iinsibaboyana
inyoni
emagileko
inyoni
edla
ezinye
umlomenyoni
onejika
isikazi
ummango
ovulekileko
igebhegebhe
-phasi
zombelele
ukuphehla
ihlumaya
ibhontjisi
iinhlumayi
isiquntu
uhafu
ukuhlanganisa
ikono
yebhontjisi
ihilamu
ingono
indlela
enobungozi
ihlabathi
yokutjala
ithosana
umrhwamuko
ukufa
ifesiderebhanga
ivolthi
ikota
umthombo
wamanzi
isigubuzeso
seraba
umkhungo
ipholi
letlhagwini
igagadu
ibala
ukutjhubhela
ukuwayera
isifudlana
isisikatjani
isokhethi
indlela
intamboselulo
yegezi
ubuhlanzelo
ilondri
amanyathelo
wesoli
yeraba
isikhumba
sesilwana
isikhumba
senyamazana
thaya
umdaka
isiphila
indlebe
-ntanganye
-bumonokhothiledoni
thelelela
sezela
idarada
ebamba
umlilo
irherho
lemirabhu
ephilako
enomlilo
idarada
engatjhajiko
itjhubhu
yeraba
ithalakoporo
elinombala
indlela
yokwenza
itjhuba
intunja
ubuphumo
umbundu
ivuzisombani
lawula
lungisa
iphayiphu
lamanzi
ukuroga

isimu
iplasi
lima
umsele
olawulwako
usathana
ikoteni
manzisa
ibhratjhi
yepende
inyela
umzombe
wepilo
umzombe
wokwandisa
khula
khulisa
umrabhu
othabalalako
iimila
izalaniswano
ibelethiswano
ukuzandisa
iseli
lesikazi
ukuphakama
ingaphasi
umsele
olawulwako
amanzi
angakacwengi
amanzi
angakahlanzeki
amanzi
atsengileko
okuphilako
umgodi
amanzi
anetswayana
icezwana
eliqinileko
-sandulungu
-sasiyingilizi
hlwengisa
hlanzekisa
iliqana
elingakacwengi
iliqana
elingakahlanzeki
itjhethe
umtlhodlho
hlumelela
isefo
isefo
ukuvikela
ukukhandela
amanzi
adungekileko
ithini
hlwengisa
bulala
umulwana
isilwana
esifuyiweko
imeyila
udumbana
idonki
ipera
idlawu
phila
nga-
umvunya
rora
ndonda
ifuyosithandwa
isikhumbaboyana
umuzwa
ibisi
isikhumba
isikhumba
inyama
isilwani
esineenqatha
umsesana
isiruthulu
umadlezinye
udahla
obomvu
uphagani
isibayana
ikampa
idlelo
ingubo
uboya
ikhaphethe
-swe
irhalasi
???
idiko
lerhalasi
ilungu
isedlhela
isihlalozitho
-kwangaphandle
ilingaphandle
-sasilinda
isikhumba
-nephukako
indawo
eswe
okonakeleko
kweentjalo
intundu
icucu
isidluliso
iseqiso
ihlabathi
eyeqileko
iseli
isifuba
ingehla
lomzimba
ilarha
langaphasi
ilihla
langaphasi
guguda
itjhizela
ibhedlhela
umlenze
wangemva
izipho
ipumulo
umpharu
ilihlo
elimngoma
umkhanyo
ofipheleko
ungozo
ifuluru
yegodo
itjhede
phefumulela
ikhabhodi
umvunya
obulalako
umabhubhisa
zalanisa
isimumathi
esinamekwako
ukuzalanisa
itjhefu
isihlungu
umrhoso
isilulu
irhasi
enetjhefu
ummoya
omutjha
ihlwathi
isilingelelo
sokwelapha
-zithobako
ikume
isiqetjhana
serhalasi
-hlahluba
-mazombezombe
isayensi
yejamo
lomzimba
i-anathomi
inyawo
iphonjwana
lokuzwa
iphonjwana
idlhalo
itjhwabano
qoza
isitho
somlomo
-neenkhwepha
inyawo
eliqinileko
amathimila
umsikinyeko
umkhambo
isikinyeko
sagagasi
hluba
ebuza
ubujamo
bokuna
kwezulu
ubumanzi
isiporo
umtlhala
-phazimako
-manyazelako
-rhanyazelako
umzali
umbelethi
ukoma
umonakalo
omkhulu
umonakalo
wasafuthi
isichenene
seengazi
ibhilihaziya
ipharasayithi
isiphilangokhunye
isilulubezo
isilulubezo
esinetjhefu
isilulubezo
esinesihlungu
khulisa
umzimba
imvelo
umbundu
-kokuphefumula
phathelene
nokuphefumula
intunja
itjhuba
intunja
yokuphefumula
phila
nyenyeza
fafaza
isayensi
isibonelo
ngokwehla
nomlambo
indlela
yekambiso
ikhuluminyaka
bumba
hlanganisa
amanzi
waphasi
kara
isikepe
umkhumbi
000
bulunga
ubungako
-bizako
izinga
elingaphasi
khambisa
ngomsele
umsele
khandela
amanzi
ingehla
iliqana
lethuli
makghwakghwa
maguzuguzu
umtjhiso
umfuthumela
ibhanditjhi
ibhodlelo
lokudla
isibhedlela
into
eqinileko
iinhluthu
uboya
ukuphepha
hlaba
-emba
isibonelo
isifaniso
isihlothi
irherho
i-eritjisi
ibhontjisi
erarelako
isikakarelo
ithendrili
ukudosa
isithombe
umfanekiso
i-elementhi
-ngaphiliko
-akha
tlama
okuminyeneko
itjatho
iswazi
ilithi
isitja
seemfesi
ikari
elomileko
ukudla
okwakha
umzimba
phadlha
tshurha
ukuphadlha
ukutshurha
ibhoduluko
ncipha
rhunyela
isampula
yehlabathi
izinyo
elisabhedlhela
izinyo
elisatjhizela
izinyoluma
idlawu
-fipheleko
zala
veza
isibovu
hlukanisa
banda
isilongwe
-andisa
idreyini
-futhumeleko
nameka
namathelisa
namathisela
isimilo
umukghwa
tshegileko
tsengileko
phenduka
ivezo
lezokulima
isivezambewu
isitjalo
esimnyakanye
umgodi
wevondo
isifunda
sezulu
lebusika
ukuna
kwezulu
isembeso
umadlebusuku
ukuvuna
indawo
yezulu
lehlobo
itwasahlobo
iplurhu
-ethula
-azisa
umtjhini
ukwandisa
ukusetjenziselwa
okunqophileko
imethiriyeli
itjhila
khambisa
ukuba
khona
ngokungalinganisekiko
ukuphila
ngokungalinganisekiko
umhlobo
ubulili
ubuntu
bomuntu
-khulileko
ikomazi
ikomo
ikwiye
ikunzi
umkhaya
umndeni
ipera
eduna
ipera
esikazi
imeri
inja
esikazi
ibhubezi
elisikazi
umkukurumbu
umqude
ukumithisa
-nganaqephe
-nganakhasi
veza
khiqiza
ukuthwasa
kwesilimela
ijeli
isidengezeli
ukukhula
isikhathi
sokuqotha
isikhathi
sokuhlangana
-bulilimbili
ukuqotha
ukulandela
ukujarha
ijayelano
leenthandani
ikambiso
yokujayelana
kweenthandani
ijuba
izuba
ukuphefumula
zulazula
ndinda
idlheganommoya
ukudazula
ukujokola
tjhisa
ubuthumbu
beqanda
iqanda
elilandelweko
ivithamini
isilinda

yerhalasi
ibhodlelo
idayethi
umudlokhetho
umtletle
hluka
umeqiwa
izambana
itapula
amanzi
anekaligi
ukufoma
kweentjalo
isithako
ilemuko
ngokwenza
ummoya
obulula
ibhlogo
lerhwaba
isivuno
sokudla
okuziinthoro
ibubulo
indastri
ihariga
idizela
i-erhe
itjhatjhani
i-endospemu
ithoro
yekoroyi
umlilo
obhebhedlhako
-khuphako
imisebe
enengozi
ingaphezulu
lehlabathi
ikungu
iphakathi
elingaphakathi
umthambo
omkhulu
ukuqedwa
bujamo
bezulu
iflowuru
isiwuruwuru
sesanda
ihlumela
imisebe
ye-altra
vayolethi
-nganangozi
ku-ozoni
iphethiyoli
igaba
amandla
welanga
ithayela
inumoniya
isimbi
isitali
umthambo
ilawulontuthu
isiqwambe
zombeleza
isigayo
isisilo
sefa
iviyaviyani
lesilika
amasemula
amanasa
izinga
isigaba
ithoro
esiliweko
isehlakalomzombe
isitjalo
sekoroyi
-kobubelethi
isithelo
esidliwako
uburotho
umzimba
ophilileko
isilwana
esiphilileko
umtholo
ifuyomaphiko
-phephezela
isolutjhini
ye-ayodini
umruburubu
we-ayodini
ubuhlaza
obunzima
i-ayodini
hlazasatjani
ihogo
yamadzinyani
ihogo
ikheyiji
ihogo
ifuru
ibala
lepulasini
-noboyana
-neensibaboyana
kekeza
kekela
thusela
-esabisa
umsebe
ovundlako
sebenza
inzika
itlelezongazi
umntwana
wenyamazana
ibhigiri
yerhalasi
itjhukela
yamadiribe
iswigiri
yomoba
itjhukela
yomoba
isikhathi
sokutjala
izulu
lesilimela
imbewu

fafaza
isibulaliinunwana
umabhubhisa
ubulwelwe
ukugula
ilunga
ilungu
iinthelo
ezibuthakathaka
isikhathi
sehlobo
-nebumbeko
leribhoni
-nebumbeko
lelende
ithuthumbo
elisikazi
ithuthumbo
eliduna
isiphathipova
istameni
ipova
ipholeni
idlala
i-ovuyuli
iqanjana
ubumhlophe
beqanda
qarha
isidlavuzi
sesalphitha
amafutha
ujikanelanga
usonebhlomu
ipoviso
isitjalo
esiduna
hlubulisa
umgodla
umsaga
isiqu
umrhorhotjhi
ipuphu

umumbu
isiphila
ifuru
isiphila
esisiliweko
umratha
irhereyisi
ifutho
ifuru
ipuphu
ebomvu
umuthi
weperegisi
isimu
yemithi
yeenthelo
ikangala
isivunguvungu
-qinileko
-bambelelako
iqolo
isiqu
segodo
ihlatjhana
isiqu
sekari
-saqanda
umqoqomazinyo
thuthumba
ikhelikisi
iphethali
ithuthumbo
elipoviweko
iqanda
ilithi
lesizalo
isitayela
ithuthumbo
leperegisi
ibhlomu
leperegisi
isithelo
esibuthakathaka
isiselo
seenthelo
utjwala
isiselo
esiwunyelweko
ipilo
khena
icabazi
umrabhu
omkhulu
-nemithambo
isilulubeziinunwana
isibiziinunwana
ithuthumbo
elidarhileko
ifuyuzi
umgodlana
wepova
isephali
rhatjha
rhatjheka
i-oli
yokupheka
imbewu
kajikanelanga
imbewu
kasonebhlomu
ukudla
kwefuyomaphiko
ukudla
kwamandla
itamati
isimu
yemirorho
umrorho
wehlobo
-pholileko
isihlumiselambewu
isikurwana
sembewu
tjala
butjha
isikhunyana
isiphahlo
-noboya
ukanabo
ikhula
ubori
iliva
inyeva
umphetho
umqoqo
isipiridzana
iinsiba
-nzotho
sagolide
ikari
elinetlobo
ikarisiphutheli
ihugu
emsubela
iqephe
lembewu
-khule
ngokupheleleko
ikari
elisamazinyo
iqephe
ikhasi
umbala
onzotho
sasipiridzana
-gobekako
iforogo
ikari
elinamazinyo
iphetheni
esanethi
iphetheni
esathungelelwano
ithuthumbo
ibhlomu
-sambhobho
-satjhubhu
ibunjo
ibumbeko
isitheloqephe
isikhulisi
ukuqakatheka
-nekhasi
-neqephe
ubujamo
bezulu
besikhatjhana
ingaphakathi
-dwa
-ngcenyembili
indawo
ekhethekileko
ihlabathi
eridilileko
umhlobo
wehlabathi
itjhwabatjhwaba
umhlobo
wesitjalo
umsuqwa
ivezo
lokwenziwa
ikhemikhali
umulwana
nganambala
ijamo
elinzinzileko
ubujamo
bokuphila
-ahlukanisa
ithrophosfere
itjhuguluko
lobujamo
bezulu
isitratosifiyera
ukuphela
ukudinwa
isudumkayi
irege
isitalivolo
isikotlelo
isitja
-tamulukako
-nabulukako
-regako
irusi
thela
ikole
ibala
iremu
ithoro
yomlilo
madanisa
ingcenye
liya
vimbela
kghodlhelela
bambelela
tsirimezeka
kghameka
umcimimlilo
igwebu
ikhandlela
elivuthako
isihlanganiso
isithomaniso
budisi
ithosi
lezulu
ingurumela
umfomo
umjuluko
hlola
linga
-duma
-ngazwakaliko
ibhlowusela
ipuyere
ubuhlaza
besibhakabhaka
ibelo
cwilisa
isandla
iswitjhi
itjengiso
ngokwenza
isiqandisi
saka-Liebig
ikhula
ka-Liebig
idiko
i-iri
i-awara
pholisa
phola
iboda
umthangala
ubungeno
ingeniso
isipholisi
isithebe
serhalasi
isithekghi
isiseki
ilwandle
elikhulu
ilwandle
i-athimosfiyera
yangehla
umoya
opholileko
isibhakabhaka
ithosi
isinanja
ubundulungu
ubusuku
ikuseni
izingarhwaba
isirhwabisi
ithreyi
phuthela
itjhila
banda
kapa
ipuleyidi
ibhorodo
amanzi
abilako
inambitho
umrhwamuko
intaba
ilanga
elikungubeleko
i-ayinimrhwamuko
itanka
yokubulungela
amanzi
atsengiweko
amanzi
atlhodlhiweko
amanzi
abilisiweko
into
encibilikisekako
umruburubu
ositjhongo
000
nzotho
ukuncibilikiseka
ikesi
yesipiridzi
umruburubu
wesalphitha
iphadlhuko
ipilo
yelwandle
okwenziwa
mumuntu
-nedaka
-dungekileko
amanzi
adliwako
amanzi
atsengileko
ipoto
umgade
imosi
okunomgogodlha
ithambo
lomgogodlha
umhlandla
itjhuna
isili
inwabu
ihlambinyoka
igamela
ikamela
ikapa
irhansi
leGibhide
ubuso
phakamisa
phundlukelako
inyanga
umthombo
ovuselelekako
umthombo
ongavuselelekiko
imetheriyeli
yemvelo
amandla
wommoya
amandla
wamanzi
isikhathi
esibekiweko
isiphehlwa
mumoya
isitofu
serhasi
ipompo
yepetroli
iphawa
yethayidi
umlilo
wamalahle
isitofu
sepharafini
isikhongozelilanga
iphana
vuselela
ibhesi
isikhanyisi
ibhele
lepholi
ifanobhoduluko
ukunwabuza
-mapharaphara
ubudisi
obulula
bulunga
ngcwaba
amazindla
isirabha
amaliba
isilika
iqanda
lesibungu
sesilika
umuthi
womurubheyi
iligu
amafutha
wemphilalwandle
dosa
isiginqi
ihlathi
iliju
inyosi
inektha
isirurhu
seenyosi
isihlaka

kala
linganisa
umavukuvukwana
wenja
ibhajiriga
-sidisi
-mithi
isilwana
esibabalelwako
inyamazana
ebabalelwako
itjhimpanzi
igorila
ipanda
utlhame
ingwe
ikghuru
yamanzi
-neengazi
ezifuthumeleko
neengazi
ezimakhaza
inyawomthungo
isitjalo
sezambana
unondovu
ipukani
unompopoloza
utsiritsiri
uqoqomela
itjhugulukobuthaka
isiqobotjhelo
-thathambisa
thathamba
umruburubu
kaMilon
unotswayile
umruburubu
ka-Fehling
umnindo
we-oli
ubude
bephiko
umfulelo
iphahla
khulula
duda
-kobusuku
idlala
letjhefu
isirhwerhwe
idlamedlu
idlhamedlhu
urhwabhani
isalamanda
izinga
lokutjhisa
komzimba
amabala
ibhoduluko
ukufukama
sakubhaca
ebusika
ifuyo
umakhiwo
ifenitjhara
ikhukhunathi
ithuthumbo
lesivandeni
i-akhatjhiya
iqephe
mithisa
zalanisa
ubutjhontjhwani
unontsitsinyani
ingcenye
evundlako
zobujamo
bephasi
isiwulu
sabotjhwentjhwani
ukudepha
ukutjhinga
ileveli
yelwandle
iklayimethi
itjhadinaneko
umfanekisonaneko
itjhadi
ubukhenelo
isiphekimrhwamuko
ifeni
ikhomakhoma
imbewu
thuthumbako
-bhlomako
isikurwana
imbumbulo
isitjalo
esithela
iinkurwana
-thela
iinkurwana
umhlobo
womuthi
wamaphehlo
untangahlubule
umthambothungelelwano
umbuso
weenlwana
umthambo
olinganiseneko
isikhowani
ikghoro
umqoqo
umkhawulo
ikarana
ikari
ibhodoko
ikarithuthumbo
i-engele
i-ekzili
ububanzi
umucu
-ondlako
-akhako
-khulisako
isidlamirorho
umuntu
onetjhukela
isikhathi
sokudla
umkhiqizi
iingazi
iseli
leengazi
irherho
lemizwa
ukudla
kwekuseni
okumakariya
isasarulanisi
iyogu
i-thiamine
iniyasini
umomela
iribhoflavini
ivithamini
kahlaza
irherho
lokugaya
ivithamini
C
ukondleka
umtlamimakhiwo
usonjiniyere
usosayensi
weentjalo
usosayensi
weenyamazana
ifuremusiphambano
igridi
iphakamomanzi
phakathi
kobusuku
ukusetjenziswa
kwamanzi
iphayitjhadi
ingaphezulu
lephasi
irherho
lokudreyina
iphakamolwandle
isivundisi
isifunda
esiyipholi
indawo
eziintaba
amandla
wegezi
yamanzi
ukusilaphaza
isilaphazo
-emba
ubudisi
isinthethiksi
isisu
ikelo
letapula
ikelo
lezambana
ikelo
ikhasi
imbumbulo
ikhomphiyutha
umtjhiningqondo
umtjhini
wefeksi
isiqophimezwi
izinto
zokudla
buyekeza
sebenzisa
godu
iphalphu
isidalwa
-philileko
amaratha
itayere
iinzibi
izala
isipikiri
ithabhu
into
yemvelo
iinkorokoro
iinkrebhe
ibulungelo
lamabhodlelo
ubomi
ipethu
isibungu
-enziwe
mumuntu
isilaphazo
eyenziwe
mumuntu
iinzibi
zemvelo
umjeka
wamathuthumbo
-nganapilo
-phogolako
umfanekiso
wesiswebu
ikhadibhodi
iselotheyiphu
okulahlwako
ukudla
okukheniweko
ukudla
okutjha
umtjhidlana
ibhilikosi
uburilani
ivotlolo
umhlaza
i-ondo
isitina
ikhonkhridi
isibumbi
iforomo
umeselani
ifekthri
yezambatho
isikere
ibhulurho
ibhurorho
ibhulege
lokudla
iphepha
elenziwe
ngobutjha
-zonakalelako
ngokunganangozi
ikghomu
ipende
isinamathelisi
isinamathiseli
ikghomu
izala
igaratjhi
itheyibhu
enamathelako
isifanisosinamathiselo
000
umdakamvango
ilitje
elimakghwakghwa
isitina
sekhonkhridi
isiphathimaphepha
isilinganiso
iphetheni
tlama
khakhanya
ukulinganisa
ukumeda
izibhu
usomtjhini
umtjhayeli
umkhono
ijayezo
iphrakthisi
jayeza
irhara
itlhali
intambo
-ala
ihanghere
umpherho
intambo
intambo
ekhambisa
igezi
ipali
igodo
isisiki
isibasithintithi
isithimbili
iselukindlwana
imoheni
izuba
unolanga
ivuba
iphelikheni
imbila
isikghopha
ithuthumbo
lesikghopha
pova
iphengwini
inyoni
yelwandle
igabanga
ukholwasi
isidleke
sedaka
isitete
i-albatrosi
isihlengele
ipangela
isiqoqodimithi
ukhwalimanzi
irhansi
uswiswidi
isingizi
inukani
umfanekisosithunzi
umhlobo
othileko
wegulukudela
umhlobo
othileko
wengwenya
umuntu
umhlalahlaza
-thintithekako
ijarada
ukudla
okuqinileko
-qinileko
-liliqa
ukubeletha
ukuzala
i-ebhoni
umebhe
ibalazwe
umtato
idanyana
ifuru
indlovu
itjengiso
isibiliso
i-ondo
i-oven
unophehlwana
iziko
leencimamlilo
isithuthi
isikhwelo
umoba
itsetserana
letjhukela
isigayo
setjhukela
inyanda
igandaganda
itregere
isitrubhu
imolasi
itjhukela
esesehlaza
itjhukela
ummongo
intanga
umgayi
umsili
isikhiphamdumo
ikunubhe
yesitetjhi
ikunubhe
yevolumu
isikhambisimazamdumo
isiba
ubuso
bewatjhi
ilitje
eliligugu
umgejo
idayimani
ifeksi
iposo
ngethungelelwanohlanganiso
iposo
nge-inthanethi
i-ofisi
yeposo
iposofisi
umthwaliposo
umkhambisiposo
thumela
posa
ibhokisi
leposo
iposo
betha
dayela
inthanethi
ithungelelwanohlanganiso
iWebhusayidi
yePhasi
Zombelele
ikghono
iplanethi
irhubhululo
isithameli
seenyamazana
izu
ithungelelwano
iwebhusayidi
ikhasisendlalelo
ikhasimkhaya
hlanganisiweko
zumazuma
dlulisela
ilungelo
iphephethomoya
omakhaza
ubuqoqoselo
ubuphandluselo
ubulili
itjhila
lesinthethikhi
ireyisi
isathelayidi
isikhali
ithulusi
umakhi
ukapendari
umbazi
umfuli
umkhandi
weensimbi
umkhandimawatjhi
umbazimavilo
ukubhura
ukulima
ifuyo
inunwana
ipahla
yokwakha
ilethisi
ikhabitjhi
isipinatjhi
umthambo
wekari
umphetho
wekari
okunikelweko
idatha
irhudo
isimu
yomoba
ikhambo
iphosta
umphefumulo
ummoya
itlelezongazi
ikghodhlelelo
umthombomandla
ukwenza
butjha
ivakatjhobhoduluko
ihlambi
yamanzi
akhambako
ihlambi
iplasi
yeemfesi
iplasi
yeenhlambi
ubuphandluselohlambi
igrafu
yamabhlogo
ubunjalo
bamanzi
-jame
rwe
-jame
thwi
i-eksisi
ejame
rwe
isikazombelele
ejame
thwi
vimba
amanzi
khandela
amanzi
ubori
bamanzi
ikhula
lamanzi
isiphilamanzini
isilwana
samanzi
isilayidi
umphumela
umahlukahlukwano
amandla
wegezi
igobela
ibhulorhogobela
ikholomu
umjantji
uralaweyi
ikheyibuli
ibhulurho
elilengako
ibhulurho
elilengiswe
ngamakheyibuli
umsebe
ifeyila
ifeyila
yegodo
idowela
isikhonkwani
itjhutjana
-banzi
ibhoro
yeengodo
ingaphasi
lesigodo
isungulo
lebhoro
ukukhiqiza
ukubumba
isithombe
dlhabhaza
buthaka
tjhuja
ncibilikisa
umgwali
umtlami
umkhakhanyi
ithekiniki
ikghonakaliso
umsebenzi
iphepha
lokugadangisela
into
ehlangothintathu
okuhlangothintathu
iplaga
yegezi
-kwegezi
isijamiselelisilinganiso
isilinganisi
ipiyere
imodeli
isifaniso
iwatjhi
iphilitjhadi
umkhaba
rala
iphahla
lamathambo
ilungu
ikaba
isibeletho
isizalo
inongo
amawele
we-Siam
amawele
ahlangeneko
iphahla
iwele
-ngaphasi
kobudisi
-nonileko
ubudisi
bokubelethwa
izinga
lokukhula
izinga
lokuhluma
-phambi
kwesikhathi
ijamo
lomzimba
ukukhula
komzimba
komzimba
-phathelene
nomzimba
igrafumuda
isiqubuthu
itjatho
-netlobo
-nensiba
usosayensi
ikala
ikalaqephe
isithwaliqephe
iimbungu
ezisipara
isikghoro
ikhowe
-ngakahlanganiswa
-enziweko
okusanja
inja
umhlanganiso
isenthimitha
i-avareji
-onako
ngokunganangozi
i-ayodini
eqarhiweko
goba
isumiminyaka
itjhumiminyaka
itjhaneli
mbesa
leka
tlhogomela
vikela
bulunga
ijemusibulungwa
ingwili
umtlamo
umkhakhanyo
isifo
setjhukela
itjhukela
lahla
-lungele
ibhoduluko
-nothelanako
kwebhoduluko
ujojo
ibono
feyila
ithini
ibhlege
igremu
phurhela
linganisa
-tjhuqisako
iindevu
isiphaphamtjhini
uflayi
nganamafu
baleleko
-wisa
-ehlisa
dlavuza
dleka
itlelezo
elidlheganako
-msebenzimbili
ipharaleksi
ukudla
irhelomininingwana
isisikatjani
segezi
khulisa
elula
umuno
ilingaphasi
-sila
-gaya
isitjengisi
isilinganisi
iswitjhi
yegezi
-emba
imawusi
-ngakameregwa
isikhafulamrhwamuko
ikhondensa
hlanganisa
thomanisa
nothisa
vundisa
butha
isipaparu
sekari
bumba
-linganiseneko
isivimbelamrhwamuko
inethi
ilungu
namathelisa
namathisela
kela
hluba
indenebovu
ikholera
indenebomvu
ithayifoyidi
iposo
imali
yokuposa
sebenza
isenzimaphepha
isiporo
-enza
butjha
tsenga
okwaliweko
isaliwa
ummada
-tlayiweko
ukubona
iveseli
ubunjalo
ikhwalithi
umtholo
umeluki
umelusi
wezu
umelusi
wesithameli
seenyamazana
iqephe
lekari
i-ozoni
ummoya
one-oksijini
enengi
isivimbelikubola
ukukghamatha
ukukghamthela
isamukeli
isenzisi
isisetjenziswa
hariga
umgodi
umthambo
iimila
lima
iqephe
ikhithini
-nganamgogodlha
isitho
isinyakazi
umswenya
inyama
ithitjhu
umkayi
iinsiba
inyonimlozi
-satsetserana
-neentsetserana
umbungu
ingubo
yomntwana
ukweluka
ukukorotjha
ninda
ezesa
simera
isifafazeli
nambitha
zwa
-sepenteni
iliza
igagasi
-hlukanisa
-qalanganisa
umtletlana
isizalo
esivuthiweko
isitjalo
semanzini
switjha
tjengisa
yelelisa
iphahla
lomqebethu
umarhwatjhi
guda
tjhefa
rhuna
umtlhala
wekume
ibala
isitande
isiza
isikhuphulamdumo
i-amplifaya
umzimba
iyadi
emba
ukurhunyeza
iphepha
lelithimasi
indulungwana
isimogo
ingaphezulu
ubuso
ingaphandle
ipuphu
-namalarha
ivundela
i-eksisi
isikazombelo
isirhwerhwe
isirhwarhwa
isitampa
elula
thabulula
ubunjalo
ukubila
ibiliso
-enza
duma
-dlavuzako
isidlavuzi
-sasimbi
umsehla
-ala
ihemodlhobhini
-nganamandla
wokutjhuguluka
isithrasi
isihlobiso
isikghabiso
-lumathako
umbala
iimbalo
imetsi
umkhomo
ilikheni
lungisa
khibelela
isengezo
isengezelelo
hlukana
isivimbo
ipete
intambo
-nganasimbi
-nganamethali
-hlanganisako
ubungako
iphasi
umgangadelo
iphasi
isiginere
isisekelo
isithekghi
isithekghi
nanaba
i-oyista
imaseli
umalalehlengezela
imalariya
tjhugulula
umsizi
ikghomu
uburegu
isirinji
-nobungozi
-nesihlungu
bekezela
ihlumaya
-ngasisemthethweni
-namathelako
thuthumba
bhloma
kanyekanye
lengisa
jamisa
isingaqanda
isiphutheli
sekela
thekgha
umtsotsobongo
ikghomu
yokuzenzela
-samfanekiso
balisisa
ipende
yamanzi
fikelela
-namathiselako
inovu
isilinganisomlilo
i-amitha
i-ampere
itlelezomlilo
ilithiduna
i-agoni
izombelezo
elizilawulako
isungulo
ubheyikhilayithi
isilinganisi
ukulingana
ibhokisi
lebhethri
ibhentji
isigunadzeli
ibhlogo
isigunadzeli
ihlabo
ibhirigi
ibizomvezo
qephukako
ikopana
indulungwana
yokukhanyisa
isidumezana
ikhemu
ikheyini
igabha
isimumathisikhafulimlilo
isimbimvango
ebunjiweko
ukubumba
ikhathalogi
isiwumeli
ingumelo
ikaba
yedoselophasi
amandla
wedoselophasi
iketani
iplanka
itjhibhodi
umzombe
isekhethi
umzombetlelezi
umzombemmoya
iklempe
irherholawulo
lombiko
obuyako
-sebenzako
ngomoya
umtlolofihlo
ikhowudu
ikhoyili
umsongo
ivilimbala
ivilimfunda
ukuthintana
isakhi
ummoya
ogandelelweko
amandla
wegandelelo
isigandelelo
isiqinteliso
isilinganiselo
ilawulo
ukwakha
amathulusi
wokwakha
-bhecenyekako
itjhila
lekoteni
ikhreyini
umagugana
isikrenkiso
umkrenko
indlela
ukukorotjha
pepenenisa
umtlolo-fihlo
tjhatjhalazisa
umtlolo-fihlo
idensithi
ikambisomtlamo
ibhagosimbi
idayodi
isingasikhambisi
tlelezomlilo
isasasilinganisi
intonga
eyidowela
ukubhora
ibhandesikhambisi
ividlwana
lebhandesikhambisipahla
ibambelelo
ukuqina
phumelelisako
ipumeleliso
umzamo
irege
intambo
yegezi
uzibuthe
wegezi
-elekthroniki
irherho
eli-elekthroniki
i-elementhi
ipende
ye-enameli
ikunubhesijamisi
ukusebenza
kwamandla
ukutjhuguluka
kwamandla
okuphathelene
nebhoduluko
i-ikhwilibhriyamu
inzinzo
i-itheni
irherho
le-ekzozo
lingelela
itjhila
indlela
yokweluka
-nesimbi
-gobekako
itlelezi
unobumbajamo
ukudla
ibumbeko
isakheko
ithathambo
igoseni
ifreyimu
-qothuka
qothula
isiyengelezo
umsebenzi
hlanganisa
ngomtjhiso
irherhosilumanisi
idosiswanogere
igere
isidubulikghomu
umgwalomtjhininqondo
igrafu
isisilo
isigayi
igusethi
isihlanganisigusethi
isarha
yeensimbi
fukamela
inondo
ihamura
ibhodi
elikhuni
ubulikhuni
ikhuni
elilikhuni
umongo
womuthi
ukutjhisa
-setjenziswa
ngamandla
wetlelezi
-hayidroligi
irherho
tlelezo
isifundo
sokusetjenziswa
kwamandla
wetlelezi
isifundo
ngehayidroligi
umkhakhanyo
webubulo
imininingwana
ukubumba
ngeplastiki
okufakwako
ukuphuthela
phuthela
umtjhisolanga
umzombe
ohlanganisiweko
isihlanganisi
hlanganisa
phenya
isimbi
uhlangothintathu
ijege
hlanganisa
isilinganiso
sika
Kelvin
eluka
ifindo
ilakhwa
umlalazi
umsebenzi
wokulola
iliva
umtjhinimgqala
ilamineyithi
itshidzelelo
isithuthusi
isigugi
idayothi
ekhanyisako
LED
-nqophileko
ithungelelwano
lokukhambisa
umucwanasihlanganisi
ilowudi
umtjhini
wokuluka
isizunguzungwani
isirhobelo
imagneziyamu
ubuzibuthe
ububutheleli
imahogani
inondo
imalethi
ihamura
yesigodo
amandla
wezandla
imakethe
imaraga
-rhweba
-thengisa
maketha
ihlolomakethe
isilinganisobudisi
isekhedibhodi
ukwenza
lula
ngemitjhini
indlela
yokwenza
imekhenizimu
ifomalidihayidi
yemilamini
imetjhi
isefo
umkhambo
indlela
yokwenza
-ncibilikisiweko
imonoma
ibuyelelophetheni
isibunjwa
ukubethela
i-eksisibuthuntubazelo
i-owuki
umsimbithi
-tjhigamileko
-ngakanqophi
i-ohm
-ngadlulisimkhanyo
isimbi
ehlangene
nelitje
i-ore
-ya
ngapha
nangapha
-yako
ngapha
nangapha
okuphumako

umphumelo
isiphumelelisi
iphanela
yelawulo
-nephaneli
isimumathi
isiphutheli
isipikirana
iphaneli
ipharaleli
igrayindara
yeenyawo
ifomalidihayidi
yefenoli
ifosiforasi
umuthamaphehlo
iphiniyoni
hlomeja
hlanganisa
ngosathane
iphistini
iphivothi
itatawu
icabazi
baza
isikafu
isembeso
iseleko
isirhubo
-bhecenyekako
-gobekako
iplaga
igodo
elimalarha
ikghomu
yepholiyesta
ipholimo
ipholiphrophilini
ipholithini
itlorayidi
yepholivinili
ibuthelelomsebenzi
isiphakelamlilo
bulunga
ukugadangiselela
ukudla
okusetjenziweko
ivezo
umkhiqizo
itshwayo
ingcenye
isifuziselo
ikatroli
irherho
lamakatroli
isithumbusi
irhelomibuzo
isikhambisigere
umqaqado
ukuphenduka
ukutjhuguluka
isimumathimmoya
iresiphi
buyelela
umkhambo
-buyeleleko
umkhambo
iswitjhi
-vuselelekako
umbiko
isibulungimmoya
isivimbeli
isikhandeli
-qinileko
-likhuni
-nghanghabeleko
ukuqina

ubulukhuni
ukunghanghabala
ukurivetha
irobodo
irodo
iphinisithabalalisi
irobho
ukuzombeleza
ukujikeleza
umsikinyekomzombe
ukuforoma
ngesanda
ukurhuhla
isikiripampiri
imbapirisirhuhlo
amasongo
ukusarha
isarha
isikali
umgwalomatshwayo
umgwalosithombe
thala
isikurufudrayere
isikurufu
isipikiri
sokumerega

isipikiri
sokuthala
isarha
isekhethimizwa
isizweleli
ilawulolandelwano
ilamano
isibambo
ukutjhugulula
ijamo
isikere
amandlabutjhiyelwano
isakhiwo
seqephe
isithunzi
isilikhoni
isilikhoni
ikghokhgopha
isisali
itlhatlha
ikghonofundwa
umtjhigamo
ukutjhisela
isolonoyidi
ikonyana
lesitaridere
iinqophiso
isiphrokhethi
usinjana
inzinzo
nzinzisa
nzinza
isitebhisi
isitensela
inghanghabalo
ithunjana
isitro
amandla
isakhiwo
isika
umjinko
uncambili
-hlangothimbili
irherhorobhomdoso
ithekili
umqophothengiso
izwakalo
inambitho
ikghono
lobuthekiniki
ilwazi
ngethekinoloji
ikambiso
yethekinoloji
-omisa
bhaga
amandla
wokurega
inghangheko
itheminali
itjhila
ubunjalo
-nomtjhiso
-phathelene
nomtjhiso
ikghono
lokukhambisa
umtjhiso
ikhukhumalisomtjhiso
ithemopulastiki
isigodo
amaplanka
isikere
sethini
isikere
sesenke
amandlajikiso
isongo
ukuqina
isitjhugululimfutho
itransifoma
dlulisa
isidlulisimbani
itransista
songa
photha
ithulusi
langekhaya
ivelufu
ivanitjhi
ibelo
ivelosithi
isigodosibhibheji
iveniyeri
isigunadzeli
isisizakuhlathulula
esibonakalako
isilinganisi
esiqalekako
ivolitheyiji
isimedivolitheji
luka
-eluka
korotjha
umdoselophasi
ukutjhisela
umlalazi
itjhila
levolo
itjhila
lewulu
ipulani
ikoteni
umhlobo
othileko
kasinjana
umutja
tjhodisa
isibuyisi
okubuyako
i-egonomiksi
-bulalako
-thiyeleleko
ithiyelelo
intambo
ephelelisa
isekhethi
umruburubu
ohlangana
imbumbulo
intanga
khupha
imbumbulo
khupha
intanga
umkikito
wamanzi
ithekhinoloji
ithani
amabonakude
isilemu
amathuthumbo
igedla
usokhemisi
amakhaza
ukuqanda
ibhande
elikhambisa
ipahla
-ona
vundisa
idayagonali
-gaya
-fipheleko
tlubhuza
-ehla
thewuka
thala
isilalelisi
injini
ihloko
yesitimela
iphumiso
-sakatsu
umhlambi
ipukani
khamba
lamineyitha
tshidzelela
kwehlangothi
-kweqadi
ilarha
le-ozoni
ikhemisi
intumba
phuthelisa
ipholima
ukubumba
iseramikhi
isinungo
ilawulo
lobunjalo
ilawulo
yekhwalithi
irediyamu
hlwengisa
ngobutjha
iinsalela
qotha
bulunga
isivusi
isiqabuli
umsele
wekucukucu
isasipentjhini
isihlanganisi
isilayidi
ukunukelela
-bambekako
bulingana
sikima
phakama
iforomo
irego
ithayidi
qinisa
bopha
iswitjhi
yelawulosikhathi
ukubola
kwezinyo
ijamiselelositho
itjhiyanogagasi
ubude
bamagagasi
amagagasi
wommoya
tjhisela
-thuthukileko
khule
kuhle
isimedinghangheko
-phathelene
nefiziksi
ihariga
iqina
iphasi
isomiso
ipahla
ithulusi
isilulumbalo
ubujamo
obumamanzi
ubujamo
obumamaqa
okuqinileko
isipikiri
esisipara
ikhondensa
ka-Liebig
ifiziksi
ukukhiqiza
iimplastiki
ukwenza
ngobutjha
isekhethi
yelawulosikhathi
isitjhelelisi
isayensi
yokungaphiliko
isayensi
yemvelo
ihlathi
ipholi
lesewula
ibhulege
iinthelo
zestrobheri
isasipentjhini
ihlolo
umlingo
umthambo
ivolumu
seza
umrhwamuko
ukurhurhuleka
ibhothani
isifundo
esiphathelene
neentjalo
idluliselomaza
dlulisela
isibazo
isikafu
itjhayelonqophiso
tjhayelisela
ngokunqophisa
iyureniyamu
iplumuyuli
iinsitjana
irherho
lokuposa
ukugodla
umthetho
wepalamende
ikomidi
yesikhatjhana
ukukhokha
ummoya
ilungamdlhegi
ikhibelelo
itjhugululo
isabelo
seemali
ukwabiwa
kweemali
umthethomlingwa
wokwabiwa
kweemali
umHloliincwadi
Zombelele
ilunga
elinganasikhundla
isibethamthetho
esiinkhundlambili
umthethomlingwa
umtlamo
womthethomlingwa
umthethomlingwa
osatlanywako
ivikelamalungelo
isabelo
seemali
ikulumo
yesabelo
seemali
umthetho
kamasipaladi
ikhabinethi
ungqongqotjhe
ivowudusiqunto
ikundla
ikoro
umsebenzi
wembusweni
ikoro
yembusweni
umutjhwana
i-CCMA
iKomitjhini
yokuThobelana,
yokuColela
nokuLamulisa
iKomitjhini
yezokuLinganiswa
koBulili
i-CGE
iKomitjhini
yeKuliso
nokuVikelwa
kwamaLungelo
wamaSiko,
iKolo
namaLimi
wemiPhakathi
ikomidi
iKomidi
yeNdlu
yePalamende
ipambano
yekareko
ipambano
yekhahleko
isifunda
sekhetho
umthethosisekelo
iKhotho
yomThethosisekelo
ukudelela
ipalamende
urhulumende
webambiswano
umthetho
ogunyaziweko
iinkulumiswano
isekela
likaSpikha
isekela
likaSomlomo
iphini
likaSomlomo
iphini
likaSpikha
ukwahlukanisa
irhelo
lomphumela
wokuhlukanisa
isiqabelo
isilinganiso
seendleko
isigungu
isihlathululi
somthethomlingwa
isethulontangi
umlawuliimali
zombuso
umnyaka
weemali
karhulumende
iNdawo
yeNdlu
yePalamende
iinhlalo
ezingaphambili
igalari
indawo
yomphakathi
epalamende
umtlamomgomo
wemibono
iphepha
elihlaza
kotjani
iHansadi
umthethomlingwa
okhisimeza
ihlalakuhle
intumba
ilayelo
ikulumopikiswano
efitjhani
isethulo
iKomitjhini
yemiSebenzi
yobuLungiswa
iphiko
lezobulungiswa
umRholi
weNdlu
umhlohlozeli
umtjhitjhizeli
isihloko
eside
somthethomlingwa
ibhoko
lepalamende
ikulumothomo
ikomidi
yokucolelanisa
iLunga
lesiBethamthetho
sePhrovinsi
isibopho
sobungqongqotjhe
i-MINMEC
amaminithi
wekambiso
imizuzu
yekambiso
umthethomlingwa
weemali
isitjhukumiso
isitjhukumiso
sokungathembi
umtjhukumisi
ukugagula
ilunga
ukubhadlawula
ilunga
iKoro
yePalamende
eKulu
umKhandlu
weemFunda
umKhandlu
wamaPhrovinsi
iBandla
lezokuTjhutjhisa
leliZwe
iKomitjhini
yeLutjha
leliZwe
iKomitjhini
yeLitjha
leliZwe
iKomidi
yomKhandlu
wamaPhrovinsi
iKomidi
yomKhandlu
weemFunda
isiqhema
esinegunya
lokuphikisa
iinqhema
eziphikisako
ihlelo
kambiso
-phambukako
-hlahlathako
iBhodi
yamaLimi
Woke
weSewula
Afrika
ipalamende
ukuvikeleka
kwamalunga
wepalamende
ikambiso
yepalamende
umbuzo
wepalamende
isigobotjhani
sesiqhema
ukunqophiswa
kwesiqhema
isithunywa
sasafuthi
incwadi
yeenlilo
ukuhlala
kwepalamende
epheleleko
ikhalimo
isiqhema
sepolitiki
isikhundla
ikomiti
yomsebenzi
othileko
umthandazo

imithandazo
isendlalelo
ikomba
undunakulu
umongameli
isiphathiswa
esingameleko
indawo
yeembikiindaba
igalari
ikambiso
ukujameleka
ngokwabalandeli
umthetho
ogadangisiweko
wephrovinsi
umthetho
ogadangisiweko
wesifunda
ukulalelwa
kwemibono
yomphakathi
ukuhlanganyela
komphakathi
umVikeli
womPhakathi
iphepha
lemibuzo
iphephambuzo
ikhoramu
inani
eligunyaza
umhlangano
ukufundwa
komthethomlingwa
isikhathi
sokukhokha
ummoya
ireferandamu
umbiko
wendlu
isiqunto
urhulumende
onesibopho
umlayo
isiqunto
iHlangano
yaboRhulumende
beeNdawo
yeSewula
Afrika
isifakelelo
isingezelelo
isiqintelo
ikundla
ukufundwa
kwesibili
komthethomlingwa
ivowudi
eyifihlo
unobhala
wepalamende
isigaba
indinyana
ugadi
ikhabinethi
elingisako
isihloko
esifitjhani
somthethomlingwa
ukuhlala
iKomitjhini
yamaLungelo
wobuNtu
eSewula
Afrika
uSpikha
uSomlomo
isithunywa
esikhethekileko
ikomidi
yasafuthi
imithetho
ejamileko
umeluleki
wezomthetho
embusweni
isijanyiso
esijanyiswe
yipalamende
umhlangano
wokungakhulunywa
kweendaba
ezisekhotho
ikomidi
encani
isethulo
isiphakamiso
umbuzo
ozaliselelako
-jamisa
ilunga
ukujanyiswa
kokuhlala
-fungisa

itafula
kaSpikha
itafula
kaSomlomo
iimphathiswa
zeNdlu
ukwethulwa
ukwendlala
ukufundwa
kokugcina
ihlelo
lepalamende
elincanye
ilimi
elingakavumeleki
epalamende
ivowudi
yomlomo
ivowudi
usosibebhe
umbikomthethokambiso
ufakazi
ubunengi
obugunyazako
umjaphethe
kamongameli
umjaphethe
kandunakulu
isabelo
esingezelelweko
isilinganisosabelo
isilungisosabelo
umlawuli
umphathi
ukusetjenziswa
{komthetho}
ihlelo
lokulungisa
ukufaka
ubu-Afrika
ukufaka
esintwini
ukuvuselela
ubu-Afrika
ukuvuselela
isintu
okudzimelele
ngobu-Afrika
okuyame
ngobu-Afrika
umthethomlingwa
wokukhibelela
ikomidi
yokucolela
umbiko
womnyaka
umtjhotjhozeli
olwa
ne-apartheid
umthetho
wokwabiwa
kweemali
umthetho
wesabelo
seemali
ukulamulisa
umlamulisi
iGqwetha
Zombelele
ukuhlolwa
kweencwadi
hlola
iincwadi
iphepha
lokuvowuda
ibhokisi
lamavowudu
iindawo
zabantu
isabelo
ilungelo
elisisekelo
ilungelontangi
ikundla
yokukhulumisana
umkhandlu
wokukhulumisana
ukuzikhakhazisa
i-BEE
ukuthuthukiswa
kwabanzima
ngokomnotho
umhlangano
wemrageni
ukuminyana
ivowudu
ngesabelo
seemali
ihlelo
eliziingabagaba
umsebenzi
wepalamende
ijima
ungikhetheni
ukufuna
amavowudu
funa
amavowudu
ikhephithalizimu
isigobotjhani
urhulumende
ophakathi
usihlalo
iKundla
yePalamende
iJaji
eliKhulu
isakhamuzi
isakhalizwe
ubulunga
belizwe
ihlangano
yabahlali
amalungelo
wabahlali
umphakathi
ihlanganyelo
urhulumende
wehlanganyela
ukubuswa
ngabeentjhaba
busa
beentjhaba
ikomitjhini
iKomitjhini
yePhenyo
iKomitjhini
yezokuBuyiselwa
kwamaLungelo
womHlaba
iKomidi
yezokuVikelwa
kokuPhulwa
kwamaLungelo
wobuNtu
irhelo
labavowudi
elihlanganisiweko
ubukhomanisi
ubudlelondawonye
ikomanisi
idlelandawonye
ukuzibandakanya
emphakathini
ukuhlanganyela
nomphakathi
ukuzibandakanya
komphakathi
idelisa
umthwalisani
ikhomreyidi
ithobelwano
idemokhrasi
yethobelwano
inturhu
irarano
irarululo
lerarano
ukuvumelana
ipolotiki
yokuvumelana
ukusebenzisana
okutjhideleneko
idemokhrasi
yokusebenzisana
ngokutjhideleneko
indlu
yomthethosisekelo
ukubambelela
kokudala
umlungeleli
umvumelanisi
umkhandlu
wezokulungelelanisa
umkhandlu
wezokuvumelanisa
umkhandlu
iketulombuso
umgoduyagcina
ikulumopikiswano
ukuthathwa
kweenqunto
umtlolo
wokuvezwa
kwehloso
umtlolo
wokuvezwa
komnqopho
ubunjalo
bobujamo
itlhayelo
isithunywa
umgunyazwa
gunyaza
thuma
ijima
lokuphikisa
okuquntiweko
idemokhrasi
intando
yenengi
umnyango
umNyango
wezobuKghwari
namaSiko
umNyango
wezamaPhilo
umNyango
wezokuLawulwa
kwemiSebenzi
yomBuso
umNyango
wezemiSebenzi
yomBuso
umNyango
wezokuThuthukiswa
komPhakathi
umNyango
wezamaBhizinisi
womBuso
umNyango
wezangeKhaya
umNyango
wezeFundo
umNyango
wezoBulungiswa
nokuThuthukiswa
komThethosisekelo
umNyango
wezamaJele
umNyango
wezokuThutha
umNyango
wezokuPhepha
nokuVikeleka
umNyango
wezaMandla
nokwEnjiwako
umNyango
wezeRhwebo
namaBubulo
umNyango
wezemiDlalo
nokuziThabisa
umNyango
waboRhulumende
beemFunda
nabeeNdawo
umNyango
wezokuThintana
umNyango
wezokuLima
umNyango
wezaManzi
namaHlathi
umNyango
wezangaPhandle
umNyango
wezabaSebenzi
umNyango
wezeeMali
umNyango
wezeBhoduluko
nezamaVakatjho
-layela
umsebenzi
isekela
likangqongqotjhe
iphini
likangqongqotjhe
isikhundla
iBulungelo
lokuThuthukisa
amazwe
ase-Afrika
engeSewula
amahlelo
wokuthuthukisa
iphalalo
ihlakani
usomaqhinga
umnqophisi
zombelele
iphiko
lomnyango
ibhodi
yabanqophisi
indawo
yehlekelele
ilawulo
lehlekelele
umphakathi
odinywe
amathuba
isikhathi
sombuso
amagadango
welunya
amagadangosizo
wesomiso
-hlomisa
indawo
yabazenda
isiqhema
sabazenda
nikela
ilungelo
lokuvowuda
iphenyo
ihlelo
lokulinganiswa
kwamathuba
ikomidi
yesigungu
umKhandlu
wesiGungu
umnyango
wezeemali
zombuso
ngamandla
wesikhundla
ngaphandle
kwepalamende
isiqhema
sokuthola
amaqiniso
ihlelo
lobuzwi
abuphendulwa
ifasizimu
irherho
levumelwanombuso
iliZwe
eliThuthuke
ngokwAneleko
isikhwama
seemali
sikarhulumende
iphandle
itjintjiselwanomali
yamazwe
ikhetho
elilungileko
irherho
lokurhwebelana
ngekululeko
irherho
lemakethe
ekhululekileko
ikululeko
yokuhlanganyela
ikululeko
yokukhuluma
igazede
ubulili
ibandlululo
lobulili
ukulingana
kobulili
ikhetho
zombelele
uRhulumende
weBumbano
i-GDP
umkhiqizo
wangekhaya
opheleleko
amalungelo
weenqhema
umbiki
weHansadi
abanelitho
nabanganalitho
isiko
lamalungelo
wobuntu
-dimeke
amathuba
ngokomlando
iKomitjhini
yamaLungelo
wobuNtu
ukwaphulwa
kwamalungelo
wobuntu
ikolelongqondo
iKomitjhini
yezamaKhetho
eziJameleko
i-IEC
umthangalasisekelo
umsebenzi
wobuhloli
ukukhozisana
kwaborhulumende
umthethosisekelo
wesikhatjhana
isiqinteliso
ikomidi
yehlanganisela
iKomidi
yesiGungu
yeHlanganisela
ihlalohlanganisela
lezindlu
zepalamende
umkhulumisani
oyisika
ubudlelwano
kezemisebenzi
ukubuyekezwa
kwemithetho
yenarha
isakhalizwe
esithobela
umthetho
isakhamuzi
esithobela
umthetho
umthetho
nokuthula
umRholi
wesiQhema
esineGunya
lokuPhikisa
umbethimthetho
ilimihlanganisela
ilimi
elihlanganisa
imihlobo
ehlukeneko
urhulumende
wendawo
ukubusa
kwenengi
ukuphatha
okuphambukileko
ilawulophambuko
ikomidi
ephetheko
ikomidi
elawulako
ihlelo
lika-Marx
ikolelongqondo
ka-Marx
ifundiso
ngokuvowuda
uSomkhandlu
i-MEC
iLunga
lePalamende
umasipaladi
wedorobha
elikhulu
umnyango
isiqhema
sekarakatjhana
ubukhwabanisi
ubutjhophori
umjajamile
ijamiso
lesikhatjhana
isitjhukumiso
sokuthemba
-qhemaqhema
qhemanengi
ukwakhiwa
kwesitjhaba
ukwakhiwa
kwelizwe
zokuvikelwa
kwelizwe
urhulumende
welizwe
isiVumelwano
sokuThula
seliZwe
iKomidi
yokuThula
yeliZwe
iHlelo
leliZwe
lemiSebenzi
yomBuso
iRejista
yeliZwe
yePahla
yomBuso
iRejista
yeliZwe
yamaFa
womBuso
umbuso
welizwe
umkhulumiswano
ikulumiswano
ukudlisana
ngobuhlobo
ihlangano
engasikarhulumende
isaziso
sesitjhukumiso
ukuvowuda
kanye
komuntu
umbuso
osiqhemasinye
umbusosiqhemanye
ikulumo
yokuvula
umtlamimbono
ihlolombono
umthethosifunda
ikampani
esambuso
ipolitiki
yesiqhema
ngomuntu
ngamunye
umthethokambiso
umgomo
iHlelo
lokuThuthukiswa
kwesiTjhaba
-ngemva
kwe-apartheid
ubujamo
bangemva
kwePi
yomLomo
izakhiwo
zepalamende
umthethomsuka
ikoro
yangeqadi
isimemezelo
urhulumende
wephrovinsi
urhulumende
wesifunda
umthethosisekelo
wesifunda
umthethosisekelo
wephrovinsi
urhulumende
ongafunwako
ukujameleka
umpurelani
ipurela
idluliselomali
ukusebenza
komthetho
unobhala
zombelele
i-ofisi
kanobhala
ukuhlala
kwepalamende
ikambiso
karhulumende
wamadlandawonye
iqhinga
lezomnotho
nehlalakuhle
iindleko
zombuso
ikomidi
elawulako
iKhotho
ePhakemeko
ndlala
umthethomlingwa
isikhathi
sesikhundla
iliZwe
elingakaThuthuki
itjhuguluko
ubukhanyelo
ipalamende
encantathu
iKomitjhini
yamaQiniso
nokuBuyisana
ubunengi
bokubili
kokuthathu
umbuso
osiqhemanye
igunya
lokwala
irhelo
labavowudi
usosibebhe
omkhulu
umsebenzi
kasosibebhe
umthetho
umhlangano
wokubika
ukubika
biza
ukuqatjha
ngokulinganisa
-kghonakalisa
iphahla
itlhatlha
ithungelelwanomhlaba
isisungulo
ubuhloli
isiqhema
sekareko
isiqhema
setjisakalo
ukwahluka
ngamalimi
-beka
ilihlo
-tjheja
ukuthuthukiswa
kobuliminengi
isibethamthetho
umbiko
weembikiindaba
isitatimende
umtlolombiko
umthetho
wepalamende
iqhinga
isakhiwo
isijamiso
irherho
umthetho
umthetho
luka
amano
lumba
amano
umbiko
-dlulisela
iimali
komunye
umnyaka
-godla
ivowudu
khibelela
tjhugulula
vowuda
-dzimelele
ngobuYuropu
-yame
ngobuYuropu
emuka
ilungelo
lokuvowuda
ukusetjenziswa
{komthetho}
layela
umNyango
wezeSayensi
neThekhinoloji
umNyango
wezokuVikela
umNyango
wezemiHlaba
ilunga
elinesikhundla
ungqongqotjhe
khulumisana
-akha

tlhama
-memezela
umNyango
wezeziNdlu
beka
ikomba
ukuvala
kwamafu
libalele
livulile
lithe
phara
phara
ngamafu
namafu
livalile
ubujamo
bezulu
libalele
umfethezo
izulu
lina
ngasikhathi
lina
khulu
lina
ngamandla
imifefezwana
emincani
imifefezwana
engasiminengi
imifefezwana
eminengi
ukuduma
okuncani
ukuduma
okungasikunengi
ukuduma
okukhulu
ukuduma
okukhulu
okukhambisana
nesinanja
ukuduma
okukhulu
okukhambisana
neenwuruwuru
ukuduma
okukhulu
nokuphazima
isiwuruwuru
esikhamba
nomoya
otjhisako
isiwuruwuru
se-tropika
irhwaba
igapoko
irhwaba
likhithike
kancani
irhwaba
elinamandla
isiwuruwuru
setjhwabatjhwaba
elibulula
isiwuruwuru
setjhwabatjhwaba
esikhulu
isithwathwa
esitjhisako
ikungu
izinga
lokutjhisa
kumakhaza
khulu
kumakhaza
kufuthumele
kuyatjhisa
kutjhisa
khulu
ukutjhisa
okurarako
umoya
umoya
obuludlana
osuka
nge
-
umoya
ophakathi
naphakathi
osuka
nge
-
umoya
unamandla
usuka
nge
...
amandla
wesiphepho
umoya
ovela
ngetlhagwini
umoya
ovela
ngetlhagwini-pumalanga
nge-sewula-pumalanga
nge-sewula
nge-sewula-tjingalanga
ngetjingalanga
umoya
ovela
ngetlhagwini-tjingalanga
isifundazwe
esifundeni
sange-
itjhejo
lobujamo
bezulu
Njenganje,
umbala
uhlaza
satjani
utjho
bona
ubujamo
bezulu,
elangeni,
buzaba
buhle
umbala
osalamune
ojamele
ilanga
eli
...
umbala
obovu
ojamele
ilanga
eli
...
umbala
obovu/salamune
ojamele
ilanga
eli
...
kususiwe,
njenganje
ohlaza
satjani/salamune
ojamele
ilanga
eli
...
iinlotjhiso
lotjhani
lotjhani
salani
bugwala
salani
kuhle
isikhathi
ekuseni
malanga-ntambama
ntambama
ebusuku
kusasa
ekuseni
kusasa
malanga-ntambama
kusasa
ntambama
irimu
isiwuruwuru
isiwuruwuru
esikhambisana
netjhwabatjhwaba
lilanga
lombala
ohlaza
satjani/salamune
isithwathwa
ilifu
fetheza
isomiso
ipumalanga
izulu
lepumalanga
indawo
indawo
ubusuku
isiphepho
isinanja
isiwezulu
umtjhiso
isiphepho
isiwuruwuru
setjhwabatjhwaba
ntambama
ekuseni
marhwaqela
isifunda
umkhanyo
ubunzima
izulu
eliphazimako
lirarambe
godu
ikungu
maphakathi
itlhagwini
tlhagwini-pumalanga
liyana
ukuphazima
umbani
khulu
imifefezo
i-sewula
sewula-pumalanga
sewula-tjingalanga
kusasa
ngomso
iinkhukhula
izulu
elineenkhukhula
isayikloni
itjingalanga
isivunguvungu
isomiso
livalile
emakhazeni
zombeleza
itjhuguluko
elizombelezako
umoya
omakhaza
nzima
kunzima
ubunzima
ubumnyama
ikungu
ekhasa
phasi
ilifu
lekungu
isinanja
esinamandla
isiwezulu
esinamandla
gapoka
irhwaba
elikhithike
ngamandla
matshwayo
wesiphepho
umkhanyo
umoya
opholileko
nengi
isithwathwa
esiludlana
amajamo
womoya
ngetjingalanga
butjingalanga
ngepumalanga
ngetlhagwini
butlhagwini
nge-sewula
bu-sewula
ihlelo
lesilinganiso
somoya
esiphasi
ihlelo
lesilinganiso
samandla
womoya
esiphezulu
umoya
opholileko
ithayifuni
ukuthela
kwezulu
ukudedema
kwephasi
linamafu
balela
libalele
ukuwohloka
kwezulu
amakhaza
ilifu
elinzima
komile
yomisa
isikhathi
sokoma
enyakeni
amatshwayo
wesiphepho
ibelo
lomoya
kwepumalanga
sabalala
izulu
elikhambisana
nokuraramba
okusabaleleko
isikhathi
sokubuyelela
kobujamo
obuthileko
bezulu
<fn>isindebele2.txt</fn>
ISAHLUKO M
ISIKO LOKUZIPHATHA LEENSEBENZI ZOMBUSO
M1. ITLHADLHULULO
ESahlukweni lesi elinye nelinye igama namkha isitjho esesitlhadlhululiwe ukuthi sitjho ukuthini eMthethweni wakhona, litjho lokho elifanele likutjho, befuthi nasithi "eMthethweni lona" sisuke sitjho uMthetho wezeenSebenzi zoMbuso, 1994, neminye imilayo ekhitjhelwe lokho.
M2. IRHULUPHELO
M2.1 Ukwenzela ukuphumelelisa ukusebenza kwalokho okubonelelwe ngumthethosisekelo malungana NeenSebenzi ZoMbuso, zoke iinsebenzi zifanele ziziphathe ngokweSiko LokuziPhatha ekukhulunywa ngalo eSahlukweni lesi.
M2.2 ISiko leli lifanele lisebenze njengendlela yokulayeja iinsebenzi bona khuyini okulindeleke kizo ekuziphatheni kuhle ngehlangothini lazo ngokwazo nesekusebenzisaneni nabanye abantu. Ukulalela iSiko leli kufanele kuphakamise ukuba nekhono befuthi kusize ekuqinisekiseni ukuzithemba KweenSebenzi ZoMbuso.
M3. ISINGENISO
M3.1 Kunesidingo sokubonelela iinsebenzi ngeendlela zokulayeja malungana nobudlelwano bazo nomthetho, nezombusazwe kanye neemphathiswa eziphetheko, nezinye iinsebenzi kanye nomphakathi, nokukhombisa umoya ezifanele ziwenze ngawo umsebenzi wazo, nokuthi khuyini okufanele kwenziwe ukuphepha ukunghwarana nokuthi khuyini okulindeleke ekuziphatheni kwazo emphakathini nanjengabantu ngaphandle.
M3.2 Nanyana iSiko LokuziPhatha leli lilungiswe ngendlela yokuthi linabe ngokunokukghonakala, alinikezi indlela yokuziphatha epheleleko. AbaPhathi beminyango, malungana nesahlukwana se-7 (b) soMthetho lona, banendiba, hlangana nokhunye, yokwenza bona ukuphathwa nokulawulwa kweminyango yabo kusebenze kuhle begodu kuhlale kunokuzikhalima. Yeke bangathi ngemva kobana indaba seyisetjenzwe ngendlela efaneleko eKorweni yoMkhandlu wezokuKhulumisana kwezeenSebenzi zoMbuso (iChamber of the Public Service Bargaining Council), nangaphandle kokuphambuka lapho, bangezelele phezu kweSiko LokuziPhatha leli elibonelelwe eSahlukweni lesi ukuze babonelele ubujamo obuhlukileko abazithola kibo. AbaPhathi beminyango bafanele baqinisekise bona iinsebenzi zabo ziyawazi amagadango lana nokuthi ziyavuma ukuwathobela.
M3.3 Ukwephulwa komunye nomunye umlayo weSiko lokusiPhatha kuzakusetjenzwa ngendlela efaneleko emalungana neSahlukwana sama-20(t) soMthetho WezeenSebenzi ZoMbuso, ka1994. Nangaphandle kwalokhu, irhuluphelo ekulu yeSiko leli ngeyokulungisa, okutjho ukuthi ukukhuthaza ukuziphatha ekuyisibonelo esihle kweensebenzi.
M4. ISIKO LOKUZIPHATHA
M4.1 UBUDLELWANO NESIBETHAMTHETHO KANYE NEEMPHATHIMANDLA
Isisebenzi -
M4.1.1 siyathembeka kuRiphabhliki befuthi sithobela uMthethosisekelo siwulalele ekwenzeni umsebenzi waso wangemihla;
M4.1.2 sicabangela umphakathi phambili nasenza umsebenzi waso
M4.1.3 ngokuthembeka sisebenzisa iindlela zokwenza zoMbuso ophetheko ekwenzeni umsebenzi waso wasemthethweni njengoba kusitjho yoke imithetho neminye imilayo;
M4.1.4 sisiphalazela ukuyazi befuthi siyithobele imithetho neminye imilayo emalungana nokuziphatha nemisebenzi; befuthi
M4.1.5 sisebenzisana neenhlangano zombuso ezakhiwe ngomthetho nangoMthethosisekelo ekucabangeleni umphakathi.
M4.2 UBUDLELWANO NOMPHAKATHI
Isisebenzi -
M4.2.1 sakha ukuzwana nokuhlonipheka kwesitjhaba seSewula Afrika ekwenzeni umsebenzi waso wasemthethweni;
M4.2.2 sizakusebenzela umphakathi ngendlela enganakudlelezela nengakhethululiko ukuze zithenjwe iinSebenzi zoMbuso;
M4.2.3 sinomoya ophasi, sinesizo befuthi siyakghona ukusebenzisana nomphakathi, ngazo zoke iinkhathi siphathe amalungu womphakathi njengabathengi abafanele bathole isizo lezinga eliphezulu;
M4.2.4 sicabangela ubujamo nokukhathazeka komphakathi nasenza umsebenzi nasekwenzeni iinqunto eziwuthintako;
M4.2.5 sizinikele ngokusiza ngesikhathi esifaneleko ukuze kuthuthukiswe izakhamuzi zoke zeSewula Afrika;
M4.2.6 asikhethululi ngokungafanelanga ilungu lomphakathi ngesibanga sombala, sobulili, sobuhlanga namkha semvelaphi, sekolelo yokwendlalelana, ubudala, uburhole, ikolo, ezombangazwe, ubukholwa, ikolelo, isiko namkha ilimi;
M4.2.7 esisebenzisi butjhulweni isikhundla saso emSebenzini woMbuso ukuphuhlisa namkha ukudlelezela ihlangano yezombusazwe namkha esinye isiqhemu samagugu;
M4.2.8 sihlonipha sibe sivikele isithunzi somuntu kanye namalungelo wakhe njengoba aseMthethwenisisekelo; befuthi
M4.2.9 siyalazi ilungelo lomphakathi lokuthola ilwazi, ngaphandle kwelwazi elivikelwe ngumthetho.
M4.3 UBUDLELWANO HLANGANA NEENSEBENZI
Isisebenzi -
M4.3.1 sisebenzisana ngokupheleleko nezinye iinsebenzi ukuphumelelisa okomphakathi;
M4.3.2 siyiphetha yoke imilayo efaneleko yabaphathiswe ngokomthetho abasipha yona, ikani nayingaphuli okubonelelwe nguMthethosisekelo namkha ngumthetho omunye;
M4.3.3 silisa ukuvuna iinhlobo nabangani emisebenzini ephathelene nomsebenzi waso befuthi asisebenzisi butjhulweni amandla waso namkha sifake esinye isisebenzi umoya, namkha sona singenwe ngumoya wobukhohlakali emandleni waso;
M4.3.4 sisebenzisa iindlela ezifaneleko ukuzwakalisa ukurhonona kwaso namkha sizikhulumele ngokwaso;
M4.3.5 sizinikele ekuthuthukisweni, ekukhuthazweni nasekusetjenzisweni okupheleleko kweensebenzi zaso nasekuphuhliseni ubudlelwano obulungileko basemsebenzini nahlangana nabantu;
M4.3.6 sisebenzisana ngokulungileko, nangekhono nangendlela enokulingana nezinye iinsebenzi, kunganandaba nokwazisa umbala, ubulili, ubuhlanga nemvelaphi, ikolelo yokwendlalelana, ubudala, uburhole, ikolo, ezombusazwe, ubukholwa, ikolelo, isiko kanye nelimi; befuthi
M4.3.7 sihlukana nezombusazwe nasisemsebenzini.
M4.4. UKWENZIWA KOMSEBENZI
Isisebenzi -
M4.4.1 sisiphalazela ukufeza iinrhuluphelo zehlangano yaso ngendlela enokonga necabangela umphakathi;
M4.4.2 siyakghona ukuwusebenzisa kuhle umcabango nokwenza umsebenzi waso, sifune iindlela ezitjha zokurarulula iinkinga nokuphuhlisa ipumelelo nobukghoni emcabangweni wezomthetho;
M4.4.3 siyenza ngesikhathi imisebenzi yaso;
M4.4.4 siwenza ngobukghoni nangekhono elipheleleko umsebenzi;
M4.4.5 asizibandakanyi esenzweni eziphikisana namkha esidlelezela ukwenza kwaso umsebenzi wasemthethweni waso;
M4.4.6 sizazikhipha esenzweni sangomthetho namkha ekuthathweni kweenqunto okungagcina kubuyelelisa sona ngendlela engafanelanga, befuthi lokhu kufanele kubikwe ngendlela efaneleko yisisebenzi;
M4.4.7 sithwala indiba yokutholakala ukungenela ukuthwasiswa okuya phambili nokuzithuthukisa ebizelweni laso;
M4.4.8 siyathembeka befuthi sinokuziphendulela ekusebenzeni ngeemali zomphakathi befuthi sisebenzisa ipahla yoMbuso neminye imithombo ngendlela enepumelelo nesebenzako, futhi ngerhuluphelo esemthethweni;
M4.4.9 siphuhlisa ukuphatha okubhadlileko, okusebenzako, okuphumelelako okunganakufihla nokunokuziphendulela;
M4.4.10 ekwenzeni umsebenzi waso, sizakubikela iimphathimandla ezifaneleko ubukhohlakali, ukukhwabanisa, ukuvuna iinhlobo, ukungaphathi kuhle kanye nesinye isenzo ezingumlandu namkha esidlelezela umphakathi.
M4.4.11 silayeja ngokuthembeka nangokungavuni, kuthathelwa emibikweni efaneleko, iimphathimandla ezingaphezulu nazibawa isizo elinjalo; befuthi
M4.4.12 sihlonipha isiphiri seendaba, semibhalo neenkulumiswano ezithathwa njengezifihlakele namkha eziyisiphiri;
M4.5 UKUZIPHATHA KOMUNTU NALOKHO AKUTHANDAKO
Isisebenzi -
M4.5.1 ngesikhathi somsebenzi, simbatha sibe siziphathe ngendlela eyakhela uMbuso igama;
M4.5.2 siziphatha ngendlela ehloniphekile ekusebenziseni utjwala namkha enye into enokudaka;
M4.5.3 asisebenzisi isikhundla saso sasemthethweni ukuzitholela izipho namkha okusibuyelelisako ngesikhathi senza umsebenzi waso befuthi angeze samukela izipho esiziphiwa emsebenzini ngoba lokho kungathathwa ingathi ngukufumbathisa;
M4.5.4 asivezi namkha sikhulume imibiko yangokomthetho ukuzibuyiselelisa namkha ukusiza abanye; befuthi
M4.5.5 angeze; ngaphandle kwemvume, sivume ukwenza umsebenzi wangaphandle osirholelako ohluke emsebenzini waso wasemthethweni, namkha sisebenzise izinto zokusebenza zase-ofisini yaso ukwenza umsebenzi lowo.
<fn>mapungubwe_ndebele.txt</fn>
UNongorwana lo unikelwa izakhamuzi zeSewula Afrika ngokusebenza kuhle nepumelelo ehle khulu.
Ukuhlelwa
UNongorwana lo anganikelwa emahlangothini amathathu:
AmaTshwayo/ izinto zokubumba
Itshwayo elikhulu /ukusetjenziswa kwamatshwayo
Izakhi
Ilanga eliphumako - ukusa okutjha okubuya e-Afrika.
UmBundu weMapungubwe - wakha isendlalelo, umbundu wamatje wesanda ebuthelelweni ledaka lamatje endaweni eseqadi kweendawo ezitjhisa khulu nenezulu elingakavamisi. Ukwemba kwatjengisa bona ukwenza kuhle kwanda kuphuma kibo boke ubujamo bezemvelo.
Ubhejana weMapungubwe - yinto eyaziwa khulu eyenziwe mumuntu eyatholakala ethuneni endaweni yokwemba, isithombe segolide esenziwe magega nesibumbi esikhulu, okuvamise ukuba sigodo esibaziweko, okubufakazi bokwenza kuhle ekukghoneni komuntu okukhona ebuKhosini.
Itshwayo lokubusa leMapungubwe - eliphuma epotweni yegolide encilibika ngemahlangothini womabili, enye yezinto ezenziwe mumuntu ezitholakala ethuneni endaweni yokwemba.
Ipoto yegolide encibilikako erhatjisiweko - imihlobo esisekelo eyenziwe ngezinto ezimbili eziqaleneko epotweni yegolide ezele iphuphuma etjengisa ubunengi bokwenza kuhle, isayensi nokutlama, okubufakazi bepumelelo ekuthomeni ebubulweni lesimbi.
Indawo etjhisako - izinto zokuhlanza nezigcina ipilo zomlilo, ezasetjenziswa ukuthoma ngesiKhathi seSimbi, ukuragelisa phambili ituthuko nokwenza kuhle emiphakathini .
<fn>nde_Article_National Language Services_ABALAWULI BEGEZI YESI.txt</fn>
UNGAKHANDELA NJANI UKUQINTELWA IGEZI
Bhadela isikolodo sakho
Kuqakathekile bona ubhadele isikolodo sakho ngokuzeleko. Lokhu kuzakwenza bona i-akhawunti yakho ingabi neenkolodo ezisalelako. Kanengi amakhastama avama ukubhadela ingcenye yemali efunekako, adlumbane bona ngokwenze njalo, azakukhandela ukuqintwa kwegezi. Nangabe isikolodo esiseleko asikabhadelwa enyangeni ezako, lokhu kuzakubangela wena ubudisi bokubhadela isikolodo sakho esizaba sikhulu.
Sibawa bona utjheje bona ukubhadela ingcenye nanyana ubhadala njalo nje, kungadosela ekuthini igezi yakho iqintwe. Ngemva kobana sele uyelelile bona angeze usakghona ukubhadela ngefanelo isikolodo sakho segezi esisaleleko, thintana nomphakeli wegezi wendaweni yekhenu ngokurhabako bese ubonisana naye ngendlela ozakubhadela ngayo.
Amakonyana azakufakwa enanini lemali efanele ukubhadelwa nanyana leyo esaleleko, lapho ikhastama lingabhadeli khona sahlobo, nanyana libhadela ingcenye, nanyana libhadela ngemva kwesikhathi esibekiweko. Lokhu kuzakudosela ekuphakameni kwemali ebhadelwa likhastama.
Fezakalisa iimvumelwano zakho zesikolodo
Nakwenzeka bona ukhe watlikitla isivumelwano sokubhadela isikolodo esisaleleko nomphakeli wakho, kuzakurhelebha ukusilandela ngefanelo. Nangabe uyabhalelwa ukwenza njalo, igezakho izakuqintwa. Kodwana nakwenzeka bona amajamo wakho angene ebudisini obukhudlwana ngemva kokutlikitla isivumelwano, uzakufanele bona wazise umphakelakho wegezi msinyazana. Ubufakazi bamatjhuguluko wamajamakho amatjha bungafuneka.
Lawula ukusebenzisa kwakho igezi
Nawunemitha ejayelekileko (yaziwa godu njengemitha yesikolodo), uzakufanele bona uhlole amayunithi owasebenzisako kunye nemitha yakho njalo nje. Kesinye nesinye isitatimende segezi, kufanele bona kutlolwe amayunithi wesikhathi esigadungileko kunye nalawo wagadesi. Uzakufanele bona wenze isiqiniseko sokobana amamitha wokuvala wesikhathi esigadungileko ayafana nalawo wokuvula wagadesi. Nangabe awafani, buza kumphakeli wangekhenu, khona uzakuthola ihlathululo. Kazi amamitha afundwa babantu, ngesibangeso-ke, amaphoso ayenzeka.
Kuqakathekile ukwazi bona umphakeli ukubiza malini ngeyunithi yinye (kWh) yegezi oyisebenzisako. Nangabe awubuzi kumphakelakho, ungathintana nabaLawuli beGezi yesiTjhaba ukuthola ilwazi. Ukuzwisisa bona uhlawuliswe malini enyangeni leyo, uzakufanele bona uhlukanise imali etlolwe ngamaranda erhemeni legezi, ulihlukanise ngenani lamayunithi elitlolwe e-akhawuntini yakho. (Amayunithi azakuba yisalela eba khona phakathi kwamayunithi wokuvula nalawo wokuvala). Ipendulo yokuhlukaniswokho kuzakuba yihlawulo yeyunithi ngayinye.
Hlela ukutjhugululela emitheni ebhadalelwa ngaphambili
Nangabe ihlelo lokutjhugulula ukusuka emitheni yesikolodo kuyiwe emitheni ebhadalelwa ngaphambili likhona, cabangisisa bona kungeze kwaba ngcono wenze isibawo sokutjhugulula na. Khumbula bona kunemali yokutjhugulela ozakufanele bona uyibhadele. Imali leyo izakuya ngamandla wegezi owanikelwako. Ukutjhugulela kilelihlelo kuzakurhelebha ngalindlela:
Angeze watshwenyeka ngokuthi i-akhawunti yakho izakusalela eenkolodweni
Ungakwazi ukulawula igezi oyisebenzisako
Nangabe igezakho isalele ngeenkolodo, uzakufanele bona ubhadele mantanzi ngaphambi kobana ungatjhugululela ehlelweni lokubhadelela ngaphambili. Imiphumela emihle ebalwe ngaphezulu, ingcono khulu kunomraro lo wokubhadela isikolodo esisaseleko. Buza kumphakelakho umthethokambiso olawulo lokhu. Kanengi, abanye abaphakeli bafuna bona onikelwa igezi enze isivumelwano sokubhadela aqede isikolodo sakhe esisaseleko kwaphela, esikhathini okuzakuvunyelwana ngaso.
Zijayeze ukusebenza igezi ngokonga
Ukusebenzisa igezi ngokonga kuzakurhelebha ukuphungula igezi oyisebenzisako kunye nemali ozayibhadela ngenyanga. Uzakwenza njani lokho Iintofu, amagizara namahitara ngikho okudla igezi enengi.
Nangabe unegizara, yenza isiqiniseko sokobana ithemostata yakho ayikho phezulu khulu. Ungayehlisa uyibeke kuma- +/- 60. Uzakufanele bona uthole irhelebho kusogezakho manqophana nalokhu.
Ukuphuthela igizara: Nangabe ungakghona, ukuphuthelwa kwegizara kunye namaphayiphu kuzakuphungula khulu igezi oyisebenzisako. Lokhu kungatjho bona uzakusebenzisa imali ekukufezakaliseni.
Isitofu: Yenza isiqiniseko sokobana amapladakho akakavulelwa phezulu ngasikhathi sinye. Kukuhlakanipha ukuvulela amapladakho abe phasi ngomlilo ngemva kobana ipoto sele ibilile. Ungathomi usebenzise iplada njengehitara ngombana lizakudlela igezi enengi khulu.
Amahitara: Amahitara wegezi avamise ukusebenzisa igezi enengi khulu. Nangabe awunahitara yerhasi, kungaba ngcono usebenzise ibha yinye yomlilo webha hitara yakho. Kuyazwisiseka nokho bona lokho kuzakuthatha isikhathi eside nawufuna ukufuthumeza indawo ekudlwana.
Ukuphuthela iinsetjenziswa zekhaya: Ukuphuthelwa kwesilinghi yendlu kuzakuphungula umtjhiso olahlekako ngendlini.
Ungathintana nomphakelakho nawufuna ilwazi elinabileko.
INGABE UTHINI UMTHETHO NGOKUQINTELWA IGEZI
UmThetho weGezi ka 1987 ngokutjhugululwa kwawo, uthi umphakeli wegezi angaqinta igezi yekhastama nangabe ikhastama alikabhadeli isikolodo salo nanyana alikakhambisani neenjamiso zokuphakelwa igezi. Umthetho ubuye ulindele umphakeli bona anikele ikhastama amalanga ali- 14 wesaziso ngaphambi kokuqintwa kwegezi yekhastama.
Isikhathesi sithoma ngelanga elitlolwe encwadini. Isaziso esinikelwe e-akhawuntini yenyanga naso siyemukelwa njengesilungile kilokhu. Amakhastama ayabawiwa ngesibangeso-ke, bona afunde koke okutlolwe ema-akhawuntini wawo.
Ingcenye elawula lokhu emazingeni wemisebenzi yamakhastama (NRS 047), yakhelwe engcenyeni yomThetho weGezi obalwe ngaphezulu.
Iinghonghoyilo
Khumbula bona umuntu wokuthoma ofanele umthinte, mphakelakho wegezi.
Ikhastama linelungelo lokufaka isinghonghoyilo ngezinga lemisebenzi yegezi elenzelwa yona mphakeli wendawo.
Umphakeli wendawo uyakateleleka bona alalele bese uqalana nomraro okulilwa ngawo.
Imininingwana yokuthintana nabaLawuli beGezi yesiTjhaba
<fn>nde_Article_National Language Services_ABOMMA KIBONONGORWANA.txt</fn>
Ekuhlonipheni indiba ebanjwe bomma begodu nabaragela ukukwenza ekorweni yezamanzi eSewula Afrika, umNyango weenDaba zamaNzi namaHlathi, ngesekelo leKomitjhana yezaRhubhululo lezamaNzi kanye nesiKhungo sezamaNzi seSewula Afrika, ubamba qobe ngonyaka, umnyanya wokunikela aboMma aboNongorwana kwezamaNzi.
Ihlelweli linqophe ukuhlonipha begodu ligidinge isandla esifakwa bomma ekorweni yezamanzi kanye nokuphakamisa:
Ukubandakanyeka kwabomma abazizazi kanye nabasebenzela emiphakathini ekuphathweni kwezamanzi; kanye
Nendiba eqakathekileko ebanjwe bomma manqophana nezamanzi- ekunqothuleni ukutlhaga, kwezefundo kanye nezetuthuko engaquntukiko eendaweni zemadorobheni nezemakhaya.
Unyaka nonyaka abonongorwana laba bahlonipha abomma abakhokhele phambili kileenkoro ezilandelako:
ZeRhubhululo eliPhakemeko (ophakanyiswako abe neminyaka ema- 35 ukuya phezulu);
ZeRhubhululo elingaPhasana (ophakanyiswako abe neminyaka engaphasi kwama- 35);
MThuthukisi womPhakathi;
ZeFundo neTjhejo; kanye
NokuPhatha nokuHlonywa kwemiThethomigomo.
Ophakanyiswako kileenkoro kungaba mumuntu ngamunye nanyana isiqhema. Abonongorwana bazakunikelwa abomma abahloniphekileko, labo abasebenza ngendlela ehle kwamanikelela eenkorweni zabo, begodu abafaka isandla ngendlela ebonakalako ekorweni yezamanzi eSewula Afrika.
Lokhu kufanele bona kuthathwe njengomhlahlandlela ekuphakanyisweni komma/ kwabomma abazibandakanya emaphrojekthini aphathelene nezamanzi ahlonywe ngokomthetho nalawo angakahlonywa ngokusemthethweni.
Irekhodi elizikhulumelako lokuzuza kanye nokubandakanyeka;
Indlela yokuveza izinto ngendlela etjha kanye noburholi;
Isandla ekutjhugululeni amajamo-mkhumbulo kanye nokuziphatha;
Isandla ekuthuthukiseni kanye nekufezakaliseni amaphrojekthi angaquntukiko;
Ukubekezela nokuqinisela;
Ukufaka isandla eenkambisweni zokuthatha iinqunto;
Ukuzibophelela ekwenzeni kuhle umsebenzi; kanye
Nokuba majadu emsebenzini.
ILANGA LOKUVALWA
Amaforomo weemphakamiso azaliswe ngefanelo afanele bona afike ngomhla ka 15 Novemba 2004.
UKUTHUNYELWA KWESIPHAKAMISO
Thumela isiphakamiso sakho sokungenela ku:
<fn>nde_Article_National Language Services_AMABUBULOHLANGANYELA .txt</fn>
Ibizo ihlanganyela libuya ebizweni hlanganyela elitjho ukusebenzisana kokufeza umnqopho. Umnqopho ohlanganisa abantu kungaba nanyana ngiyiphi into ehlanganisa abantu kobana babulunge imali, bakhe izindlu nofana bakhe amabubulohlanganyela anikela ngomsebenzi emalungwini wehlanganyela.
Ihlanganyela kutjho abantu abazijameleko abahlangene ngokuthanda kwabo kobana bahlangabezane neendingo zomnotho, zomphakathi namasiko nangomnqopho wokuhlanganyela ubunikazi bebubulo nokulawula ibubulo ngentando yenengi nokusebenza ngekambiso yehlanganyela.
Khuyini uMahluko phakathi kwebubuloHlanganyela neKampani
Ibubulohlanganyela lihlelwe kobana lisebenzele amalungwalo. E-Sewula Afrika lelihlelo linikela ngomsebenzi emalungeni webubulohlanganyela. I-Kampani ihlelelwe ukukhiqizela amalungwayo inzuzo ingasi ukunikela umphakathi umsebenzi.
Ibubulohlanganyela yihlangano elawulwa malunga wayo ngendlela yentando yenengi. Lokhu kutjho bonyana ubujamo bomsebenzi, imirholo kunye neenqunto zebubulo kuthathwa basebenzi. Ikambiso yehlanganyela kukobana ilunga linye livowuda kanye nakuthathwa isiqunto.
Ekampanini yangeqadi, nanyana kunjalo, umnikazi unelawulo lokobana abasebenzi bangaphathwa njani begodu uthatha zoke iinquntu zebubulo. Ekampanini yomphakathi babelani bamatjhere abalawula ukuthathwa kwenqunto ngekambiso yokobona nawunamatjhere amanengi ungavowuda kanengi.
Ekampanini abanikazi bebubulo bazenzela inzuzo. Bebathanda ukuphila kweminye imiphakathi. Lokhu kutjho bonyana imali abayenza ebantwini ayibuyeli ebantwini begodu iyathathwa isiwe kezinye iinarha. Amabubulohlanganyela ajamisa ukuphuma kwemali emphakathini ngombana abasebenzi babelana ngenzuzo ngokulingana. Ngebanga lokobana abasebenzi bahlala nomphakathi bebasebenzisa imali leyo emphakathii ebahlala kiwo lokho kwenza umphakathi onamandla.
Ngebanga lokobana Abasebenzi balawula ibubulo ngentando yenengi bebazikhethela abaphathi phakathi kwabo, abaphathi baqalene nabasebenzi begodu angeze badlala ngabasebenzi njengobana kwenzeka ekampanini. Abasebenzi bayathuthukiswa kilelihlelo ngombana bathatha iinquntu endaweni yomsebenzi.
I-kampani libubulo elinqophe ukwenzela abantu abambalwa inzuzo. Lokhu kanengi kutjho bonyana abasebenzi bayadilizwa emisebenzini neendawo zokusebenzela ziyavalwa nangabe inzuzo ayingeni ngokwaneleko ebanikazini bekampani nofana nangabe abanikazi bekampani babona ngathi bangenza inzuzo ndawana thile. Ibubulohlanganyela, ngakwelinye ihlangothi, lenzelwe ukunikela umphakathi umsebenzi. Abanikazi babasebenzi abahlala kilowo mphakathi begodu angeze bavala ibubulo bakhambe boyokwenza inzuzo ndawana thile.
AmaBubulohlanganyela ephasini mazombe alandela imithethokambiso elikhomba:
AmaBubulohlanganyela ziinhlangano ezizinikelako- akekho okatelelwe kobana ajoyine omunye. AmaBubulohlanganyela avulelwe abantu boke abazakukhgona ukusebenza nabafuna ukuzibophelela emsebenzini wobulunga babo. Akungabi nebandlululo lobulili, bomphakathi, bobuhlanga, bezombanganarha nofana bezekolo.
Ukulawula kwelunga ngendlela yentando yenengi
AmaBubulohlanganyela ziinhlangano zentando yenengi ezilawulwa malunga wazo. Amalunga ayazibandakanya mayelana nemithetho-migomo nokuthathwa kwenqunto. Ibubulohlanganyela lingakhetha amanye amalunga kobana abemalunga weenkomidi ezithile nofana benze eminye imisebenzi. Kusesenjalo, amalunga lawo kumele aphendule imibuzo ebuzwa ngamanye amalunga. kufanele basebenzele ibubulohlanganyela bebabikele amanye amalunga ngemisebenzi yabo abayenzako.
Omunye nomunye ebubulwenihlanganyela unelizwi elilingana nelabanye- ilunga linye, ivowudi yinye. Akunasidingo sokobana ilunga linamatjhere angangani, yibhizinisi engangani ilunga eliyenzako nebubulohlanganyela, nofana kuqalwe kobana ilunga lenza umsebenzi ongangani. Elinye nelinye ilunga linelizwi elilingana nelamanye nakuthathwa iinqunto ezikulu.
Ukuzibandakanya kweLunga kwezomnotho
Umnqopho oqakatheke khulu webubulohlanganyela kunikela imisebenzi emalungwenayo. Umnqopho webubulohlanganyela kuthengisela amalungwayo iinsetjenziswa ngemali ephasi, nofana ukwakhela amalunga amathuba wemisebenzi. Iimfuno zamalunga zikhamba phambili. Amalunga webubulohlanganyela angafuna ukukhangisa imikhiqizo yawo ngenani lentengo ephasi; bangafuna ukuthenga ipahla ngentengo ephasi; nofana bangafumana imalimboleko ngenani lenzuzo ephasi.
Omunye nomunye umsebenzi owenziwa libubulohlanganyela awenzelwe amalunga wayo. Isibonelo, umkhangiso weplasa lehlanganyela kumele ukhangise iintjalo nofana ifuyo ekhiqizwa malunga wehlanganyela, ingasi omunye umuntu ongasililunga lebubulohlanganyela. Imitjhini yokuthunga ekungeye bubulohlanganyela ekulibubulo lokuthunga kumele isetjenziswe malunga ingasi abantu abangasiwo amalunga wehlanganyela.
Amalunga ayanikela ngeemali nakusungulwa ibubulohlanganyela bebalawula neendaba zomnotho zebubulohlanganyela ngentando yenengi iMali yimali kunye neesetjenziswa zokufeza umnqopho webubulo. Amabubulohlanganyela angafumana imali yokuthoma ibubulo emalini yamatjhere enikelwa malunga, imali ebhadelelwa ubulunga, isizo likarhulumende, iminikelo, amalimboleko nemali eseleko onyakeni ogadungileko.
Okhunye (nakwenzeka yoke) Imali ibubulohlanganyela eliyisebenzisako ingeyamalunga, ngendlela yamatjhere kunye namatjhere wokuthokozwa. Elinye nelinye ilunga litjala imali begodu lifumane inzuzo yamatjhere. Amatjhere akhombisa bonyana ilunga lingomunye wabanikazi bepahla (Imali kunye nepahla) yehlanganyela. Enye imali amabubulohlanganyela ayisebenzisako ingeyebubulo yoke.
Nangabe ibubulohlanganyela linemali eseleko nasele libhadele iinkolodo kunye nentela belinikele nenzuzo emalungwenalo. Lokho kubizwa ngokuseleko . Esikhathini esinengi imali eseleko isetjenziselwa ukuthuthukisa ibubulohlanganyela. Isibonelo, ibubulo hlanganyela lihlela ukuba nemali ezalako ezakusetjenziselwa ukukhulisa nokuthuthukisa ibubulohlanganyela nofana imisebenzi eyenzelwa amamalunga wayo.
Nakwenzeka, kube nemali engezelelweko esalako, kutjho bonyana (Abasebenzi bebubulohlanganyela) imirholo yabo izakuba mikhudlwana namkha (ekusebenzeni kwebubulohlanganyela) inani namkha imali ebhadelwako beyiphezulu. Kilelihlangothi imali eseleko ingabuyiselwa elungeni, nofana isetjenziswe ukusekela eminye imisebenzi evunywe malunga.
Enye nenye imali eseleko ebuyiselwa emalungeni kumele kwabelwane ngayo ngendlela ilunga linikele ngayo emalini eseleko. Ibubulohlanganyela lepahla edliwako, isibonelo, lingabuyisela ingcenye yokudla okuseleko emalungeni ngokulinganiswa kwentengo eyenziwe lilunga ekukhambeni konyaka.
Ukuzijamela
Amabubulohlanganyela ziinhlangano ezizirhelebhako nezizijameleko ezilawulwa malunga wazo. Bangenza isivumelwano norhulumende kunye nezinye iinhlangano, kodwana kumele benze isiqiniseko sokobana ngasosoke isikhathi balawulwa yindlela yentando yenengi ekungeyamalunga. Akukafaneli balawulwe ziinhlangano zangaphandle.
iFundo, ibandulo, nelwazi
Ibubulohlanganyela kufanele linikele amalunga walo ifundo kunye nebandulo, eemphathisweni ezikhethiweko, ebaphathini kunye nabasebenzi. Kufanele lifundise amalunga walo mayelana nokuPhathwa kwebubulohlanganyela, amalungelo nemisebenzi yobulunga, kunye nemisebenzi eyenziwa libubulohlanganyela. Woke amalunga webubulohlanganyela kumele athuthukiswe ngelwazi lomsebenzi kobana bakwazi ukufaka isandla ekuthuthukisweni kwebubulo. Begodu kufanele banikele ngelwazi emphakathini mazombe mayelana namabubulohlanganyela nangendlela asebenzangayo.
UkuKhathalela umphakathi
Amabubulohlanganyela asebenzela ituthuko edzimeleleko emiphakathini. Iinquto zithathwa malunga, kodwana amalunga kumele aveze ukukhathalela ukuthuthukiswa komphakathi lokho kungasiza omunye nomunye.
Umthetho awukabeki umkhawulo mayelana neenhlobo zamabubulo ezingatloliswa.
Lokhu ngokhunye okungenzeka:
Ibubulohlanganyela lokulima libubulo elikhiqizako, neliza neendlela zelimo nofana elikhangisa imikhiqizo nelinikela ngamazizo wokulima kunye neesetjenziswa emalungwenalo.
Ibubulohlanganyela labathengi libubulo elifumana nelinikela ngokudla emalungenalo kunye nalabo ekungasimalunga, begodu lisebenzela amalungwalo. Ibubulohlanganyela lithenga ukudla ngobunengi belikuthengisele amalunga walo nomphakathi belithengisele amalungwalo ngemali ephasi namkha libuyisela imali emva ngendlela abavumelene ngayo njengesibonelo sebubulohlanganyela labathengi.
Amabubulohlanganyela akhangisako nathengisako mabubulo anikela ilwazi nemikhiqizo emalungeni begodu ayakhangisa nofana benza imikhiqizo yabo. Isibonelo kulibubulo hlanganyela elithungako elinikela ngamatjhila nemitjhini yokuthunga emalungwenalo begodu bakhangise ipahla ebayithungako. Lomkhakha godu ufaka hlangana amabubulo hlanganyela wokukhangisa zelimo kunye nokuthengisa.
Ibubulohlanganyela lomphakathi libubulo elingenzi inzuzo elinikela ngemisebenzi yomphakathi emalungwenalo, njengokuthlogomela abantu abadala, abentwana nalabo abagulako.
Ibubulohlanganyela elibulungako libubulo elinikela ngokubulunga abahlongakeleko, kufaka namantjhorense womngcwabo kunye neesentjenziswa ezifunekako, emalungeni kunye nalabo abondlwa malunga.
Ibubulohlanganyela leensetjenziswa zomphakathi libubulo elinikela ngezindlu, ukutlhogonyelwa kwamaphilo, ukuthlogonyelwa kwabentwana, iinthuthi, ukuthintana, kunye neminye imisebenzi.
Ibubulohlanganyela labasebenzi libubulo lesigaba sokuthoma elinikela amalungalo umsebenzi, namkha libubulo lesigaba sesibili elisebenzela amalunga wehlanganyela yabasebenzi.
Ngaphambi kobana ibubulohlanganyela lenze isibawo sokutlolisa, kufanele kube nomhlangano munye wabantu abanekareko ngaphambi kobana benze isibawo. Abantu abakhona kilowo mhlangano kufanele bavumelane ngomthethosisekelo webubulo hlanganyela bebakhethe nabanqophisi bokuthoma bebubulohlanganyela.
Emva komhlangano, isiqhema kufanele sikhambise isibawo sokutlolisa emtlolisini wamabubulohlanganyela. Isibawesi kufanele senziwe eforomeni langokomthetho elitholakala e-ofisini yomtlolisi. Inani lamalunga elifanele ukusekela isibawo liyahluka ngendlela yemikhakha ehlukeneko yamabubulohlanganyela:
Amabubulohlanganyela wesigaba sokuthoma- Linani labantu abahlanu
Ibubulo hlanganyela wesigaba sesithathu- Mabubulohlanganyela amabili
Amalunga wamabubulohlanganyela wesigaba sesibili kungaba babantu abasemthethweni njengehlangano kunokobana kube muntu munye. Abantu abasemthethweni siqhema esinamandla womthetho alinganana newomumtu woke njengelungelo lokutlikitla isivumelwano nokuletha amacala wekhotho.
Isiqhema kufanele silethe leziincwadi eMtlolisini ezikhambisana nesibawo:
Umthetho sisekelo webubulohlanganyela, otlikitlwe malunga enze isibawo sokutlolisa ibubulo lehlanganyela ( amalunga abasunguli )
Irherho lamabizo wamalunga abasunguli,
Irherho lamabizo wabanqophisi,
Imali yokutlolisa, nesiqiniseko sokobana imali yokutlolisa ibhadelwe
Imali yokutlolisa ihlelwe Mthetholawulo esigabeni 1 no 6 soMthetho wamaBubulo hlanganyela.
UkuTlolisa
Nangabe isibawo sihlangabezana nazo zoke iimfuno zomthetho wamabubulohlanganyela.
Nangabe ibizo eliphakamisiweko lebubulo lehlanganyela lilandela imilayo yebubulo hlanganyela emabizweni wamabubulohlanganyela.
Nangabe uMtlolisi wanelisekile kobana isibawo sihlangabezana nayo yoke imibandela, Umtlolisi uzakunikela ibubulohlanganyela isitifiketi esinenomboro etlolisiweko. Nangabe ibubulo selitlolisile, libasemthethweni . Lokhu kutjho bonyana ibubulo linamandla womthetho njengezinye iinkampani nezinye iinqhema ezifana nalo ibubulwelo.
Kungenzeka, Isibonelo, ibubulo lizakuragela phambili nanyana amalunga webubulo ahlala atjhuguluka. Lingavula i-akhawundi yebhanka libe nenarha kunye nepahla. lingatlikitla iimvumelwano belizijamele emacaleni wekhotho. Njengebubulo elisemthethweni ibubulo lizakuba namalungelo afana newabantu boke.
Ngaphambi kobana isiqhema sizitlolise njengebubulohlanganyela, alinawo amandla. Nangabe umuntu ujamele ibubulohlanganyela begodu utlikitla isivumelwano ebizweni lebubulohlanganyela ngaphambi kobana ibubulo litlolise, lomuntu lowo uzakujamela yoke into eyenzekako. Kusesenjalo ibubulohlanganyela lingamukela isivumelwaneso kungakapheli inyanga emva kokutlolisa nasele kuthethwe isiqunto emhlanganweni omkhulu. Nangabe ibubulohlanganyela lamukela isivumelwano ngaleyo ndlela, ibubulo hlanganyela liyazibophelela begodu umuntu otlikitlwe isivumelwano akasabotjhelelwa sivumelwaneso.
Kufakwe nabantu abanzima, aboMma. abantu abatjha, abantu abahlala emaplasini, aboMma namkha abantu abakhubazekileko,
GODU
Nokuthuthukiswa ukulingana nokuzibandakanya kwamalunga.
Elinye nelinye ibubulohlanganyela kufanele libe nebizo elihlukileko kamanye amabizo wamabubulohlanganyela .UMtlolisi wamabubulohlanganyela angeze aphasisa ibizo elifana nebizo lelinye ibubulohlanganyela lokho kungenza ukuhlangahlangana.
Ibubulohlanganyela kufanele lifake ibizolalo kizo zoke iimvumelwano, iinrasidi, iincwadi zebubulo, zokuthengwa kwepahla kunye nezinye iincwadi ezisemthethweni. Ibizo lebubulohlanganyela alithunyelwe esiphandeni lapho lisebenzela khona. Amabubulo wesigaba sesibili nesesithathu akakhombise kobana amabubulo wesigaba sesibili nofana sesithathu eencwadini zabo zoke ezisemthethweni.
Ibizo lebubulo lesigaba sesibili nofana lesesithathu kufanele liveze kuhle umsebenzi ohlathululwe emthethwenisisekelo webubulohlanganyela. Isibonelo, ibubulo lesigaba sesibili elisebenza ngezindlu angeze lazibiza ngebubulo lesigaba sesibili elisebenza ngokubulungwa kwemali kunye neenkolodo.
Nangabe Ibubulohlanganyela alithathi imilayo ngaphambi kokuphela kwamalanga ama-60, Umtlolisi angakhupha isitifiketi setjhuguluko esinebizo elitjha lebubulohlanganyela bekatjhugululwe nomthethosisekelo kobana kubonakale itjhuguluko. Nangabe lokhu kuyenzeka uMtlolisi uzakuhlela isaziso somphakathi ngokutjhugululwa kwebizo.
Akekho namunye nofana Isiqhema ngaphandle kwebubulohlanganyela esingakhombisa ngandlelathile kobana siragela phambili ngomsebenzi webubulohlanganyela elitlolisiweko. Kubulelesi ukwaphula lemibandela.
Ilwazi elinabileko lingafunyanwa ngalendlela elandelako:
Umtato: 441 1318
UMZIMKHULU
ISIFUNDA N0 YOMTATO NO- YEFEKSI ISIPHANDE
<fn>nde_Article_National Language Services_AMAJAMO AQAKATHEKILEK.txt</fn>
ISINGEZELELO
UmThetjhwana 2
AMAJAMO AQAKATHEKILEKO WOMTHETHO WOKUSEBENZA KA 1997.
ISIRHUNYEZO EKUFUZE SIBE KUMQATJHI NGOKWESIGATJANA 30.
Lokhu okulandelako kusirhunyezo salokho okutjhiwo ziingatjana eziqakathekileko zamaJamo atlhogekako womThetho wokuSebenza ka 1997, njengokutjhugululwa kwawo.
Ukusebenza komthetho: Isigaba 3
UmThetho usebenza kibo boke abasebenzi nabaqatjhi ngaphandle kwamalunga womButho wezokuVikela, bezokuHlakanipha, bezeFihlo nabazinikela ekurhelebheni simahla iinhlangano ezirhelebha abatlhagako.
Amajamo aqakathekileko wokusebenza amumethwe kilomThetho akha ingxenye yesivumelwano sabasebenzi sokuqatjhwa esibalwe emThethweni. Amanye amajamo aqakathekileko wokusebenza, kungasiwo woke, angahluka kancani ngokuya kweemvumelwano zomuntu ngamunye nanyana ngokuhlanganyela, ngokukhambisana neenjamiso zomThetho (qala indima 7, ngenzasi).
UKULAWULWA KWESIKHATHI SOKUSEBENZA : ISAHLUKO SESIBILI
Ukusebenza
Lesisahluko asisebenzi eensebenzini eziphetheko, iinsebenzi ezikhamba zithengisa begodu nezisebenza ama-iri angaphasi kwama-24 ngenyanga.
Ama-iri avunyelwe ukusetjenzwa: Isigaba 9
Akunamqatjhi ozakubawa nanyana avumele isisebenzi sisebenze ukweqa:
b ama-iri abunane elangeni elinye nelinye nangabe isisebenzi sisebenza amalanga amahlanu ukuya ngaphasi evekeni; nanyana c ama-iri alithoba ngelanga elinye nelinye nangabe isisebenzi sisebenza amalanga angaphezulu kwamahlanu evekeni.
Isikhathi eseqileko: Isigaba 10
Umqatjhi akukafuzi abawe nanyana avumele isisebenzi bonyana:
a sisebenze isikhathi eseqileko ngaphandle kwesivumelwano;
b sisebenze ukweqa:
Isivumelwano kungenzeka bona singafuni nanyana sivumele umsebenzi ukusebenza ama-iri angaphezu kwe- 12 ngelanga.
Isivumelwano esenziwe ngokuhlanganyela singandisa ama-iri wokusebenza eqileko ukufikelela etjhumini nahlanu ngeveke eenyangeni ubunengi bazo kungezimbili, kwesinye nesinye isikhathi seenyanga ezili- 12.
Isikhathi eseqileko kufuze sirholelwe i-1.5 ebuyelelweko emrholweni ojayelekileko wesisebenzi nanyana isisebenzi singavunyelwa ukurholelwa ngesikhathi sokuphumula.
Ukubuthelelwa kweveke yokusebenza: Isigaba 11
Isivumelwano lesi ngekhe sidinge nanyana sivumele isisebenzi sisebenze:
a ama-iri angaphezulu kwama-45 ajayekileko evekeni enye nenye;
b ngaphezulu kwama-iri alitjhumi evekeni enye nenye; nanyana c ukwedlula amalanga amahlanu evekeni enye nenye.
Ukulinganiswa kwama-iri womsebenzi: Isigaba 12
Isivumelwano ngokuhlanganela singavumela ama-iri wokusebenza bona alinganiswe isikhathi esingangeenyanga ezine.
Isisebenzi esibotjhwe kuzwana okunjalo komuntu woke asikwazi ukusebenza ukudlula:
a isilinganiso sama-iri ama-45 ajayelekileko ngeveke ngesikhathi ekuvunyelenwe ngaso;
Isikhathi sokudla: Isigaba 14
Isisebenzi kufuze sibe nesikhathi sokudla esingaba mizuzu ema-60 ngemva kokusebenza ama-iri amahlanu.
a phungula isikhathi sokudla sibe mizuzu ema-30;
b phelisa isikhathi sokudla ebasebenzini abasebenza ama-iri amancani kunasithandathu ngelanga.
Isikhathi sokuphumula ngamalanga nangeveke: Isigaba 15
Ukubhadelwa kokusebenza ilanga langoSondo: Isigaba 16
Isisebenzi esisebenza ngabanye aboSondo kufuze sirholelwe ngokubuyelelwe kabili emrholweni ojayelekileko.
Isisebenzi esisebenza ngokujayelekileko ngaboSondo kufanele sirholelwe ngokubuyelelweko nge 1.5 emrholweni ojayelekileko.
Ngokwesivumelwano, ukusebenza ngoSondo kungarholelwa ngokunikelwa isikhathi sokuphumula.
Ukusebenza ebusuku: Isigaba 17
Iinsebenzi ezisebenza hlangana nama-iri we 18:00 ne 6:00 kufuze zibhadalwe umrholo ongaphezulu nanyana ngokuphungulwa kwama-iri wokusebenza begodu nezinto zokukhwela kufanele zibe khona.
Iinsebenzi ezisebenza njalo ngemva kwe 23:00 nanyana ngaphambi kwe 6:00 ngelanga elilandelako kufanele zitjelwe:
a ngengozi yepilo kanye neeyeleliso sokuphepha;
Amaholideyi: Isigaba 18
Iinsebenzi kufuze zirholelwe umrholwazo ojayelekileko ngokusebenza ngeholideyi enye nenye ewela ngaphasi kwelanga lomsebenzi;
Ukusebenza ngeholideyi kuya ngesivumelwano begodu kufanele kurholelwe ngokubuyelelwe kabili emrholweni ojayelekileko;
Iholideyi ingathengwa (ingaroyilwa) ngelinye ilanga elijayelekileko lomsebenzi, ngokwesivumelwano.
ISIKHATHI SOKUPHUMULA: ISAHLUKO SESITHATHU
Ukusebenza kwayo
Isikhathi sokuphumula asisebenzi kubasebenzi abasebenza ama-iri angaphasi kwama-24 ngenyanga kumqatjhi begodu nemalangeni wokuphumula anikelwe ngaphezulu kwamalanga wokuphumula anikelwe umuntu ngokuya kwalesahluko.
Isikhathi sokuphumula sonyaka: Isigaba 20 nesa 21
Iinsebenzi zivunyelwe amalanga wokuphumula ama-21 alandelanako ngonyaka, nanyana ngesivumelwano selanga linye emalangeni ali-17 asetjenziweko nanyana i-iri elilodwa ema-irini ali-17 asetjenziweko.
Isikhathi sokuphumula kufanele sinikelwe kungakapheli iinyanga ezisithandathu emva kokuphela komzombelezo wesikhathi sonyaka sokuphumula.
Umqatjhi akakafuzi ukurholela isisebenzi esikhundleni sokusinikela isikhathi sokuphumula ngaphandle kobanyana asukele umsebenzi.
Isikhathi sokuphumula ngokugula: Isigaba 22 - 24
Isisebenzi sivunyelwe iimveke ezisithandathu ezirholelwako ngesikhathi sokuphumula agula, eenyangeni ezima-36 azisebenzileko.
Eenyangeni ezisithandathu zokuthoma isisebenzi sivunyelwe ilanga linye elirholelwako lokuphumula agula emalangeni amatjhumi amabili nesithandathu awasebenzileko.
Umqatjhi angafuna incwadi ebuya enyangeni yesikhuwa, ngaphambi kobanyana arholele isisebenzi esingakasebenzi amalanga amabili alandelanako, nanyana njalo nje, emsebenzini.
Isisebenzi esisebantwini sivunyelwe iinyanga ezine ezilandelanako zesikhathi sokuphumula.
Isisebenzi esisebantwini nanyana isisebenzi esitlhogomela umntwanaso asikavunyelwa ukusebenza umsebenzi oyingozi nanyana emntwaneni wakhe.
Isikhathi sokuphumula sokuyokutlhogomela umndeni: Isigaba 27
Iinsebenzi eziqatjhelwe kwasafuthi zivunyelwe amalanga amathathu arholelwako wesikhathi sokutlhogomela umndeni ngonyaka, ngesibawo nangabe umntwana wesisebenzi uyokubelethwa nanyana uyagula, nanyana isisebenzi sibhujelwe mlingani waso nanyana umzali, nanyana umzali wokuphiwa, ubabamkhulu nogogo, umntwana wokunikelwa, isizukulwani namkha umntwana wakwabo.
Umqatjhi angafuna isiqiniseko esizwakalako.
OKUMAYELANA NOMSEBENZI KANYE NOMRHOLO: ISIGABA 4
ukusebenza
Isahlukwesi asisebenzi esisebenzini esisebenza ngaphasi kwama-iri ama-24 ngenyanga emqatjhini.
Umqatjhi kufuze anikele isisebenzi lokhu okulandelako lokha sithoma ukusebenza:
a igama elipheleleko nendawo yokuhlala yomqatjhi;
b igama nomsebenzi wesisebenzi, nanyana ihlathululo efitjhani yomsebenzi;
c iindawo ezehlukeneko zomsebenzi;
d ilanga lokuqatjhwa;
e ama-iri ajayelekileko namalanga wokusebenza;
f umrholo nendlela okubalwa ngayo umrholo;
g indlela okubalwa ngayo isikhathi eseqileko somsebenzi;
h ezinye iimali ezibhadalwa esandleni;
i enye nenye imali ebhadalwako nobungakho bayo;
j isikhathi sokurholelwa;
k ukuphungulwa kwemali okhunye nokhunye;
l ilungelo lokuphumula;
m isikhathi sokwaziswa nanyana isikhathi sekontraga;
n ihlathululo yebandla nanyana isiqunto ngengcenye ethileko yebubulo lomqatjhi;
o isikhathi somsebenzi nomqatjhi waphambili esibalelwa esikhathini sokuqatjha;
p ihlelo lezinye iincwadi eziyingcenye yekontraga ezitjengisa lapho zingafunyanwa khona.
Nangabe kukhona ukuthuguluka okuthileko okutlolwe ngokuqatjhwa kufuze kubuyekezwe.
Ukwazisa iinsebenzi ngamalungelo wazo: Isigaba 30
Istatimende samalungelo weensebenzi kufuze sibekwe lapho abasebenzi bangasibona khona begodu sitlolwe ngamalimi asetjenziswa emsebenzini.
Ukutlhogonyelwa kwamarekhodi: Isigaba 31
Boke abaqatjhi kumele babe namarekhodi aphethe okulandelako:
a igama nomsebenzi wesisebenzi;
b isikhathi esisetjenziweko;
c umrholo;
d ilanga lokubelethwa nangabe isisebenzi sineminyaka engaphasi kwe-18; nanyana e ngisiphi isaziso esibekelweko.
Isaziso ngomrholo: Isigaba 33
a igama nendawo yomqatjhi;
b igama nomsebenzi wesisebenzi;
c isikhathi arholelwa ngaso;
e okhunye nokhunye okuphunguliweko emrholweni;
f umrholo njengobana ungako ungakaphungulwa; begodu g umrholo awukhambelane nokubaliweko, kufanele kucalwe okulandelako:
i indlela isisebenzi sirholelwa ngakho nokurholelwa kwesikhathi eseqileko;
Ukuphungulwa nokhunye okumayelana nomrholo: Isigaba 34 no- 34A
Umqatjhi akakavunyelwa ukuphungula (ukudosa) imali emrholweni womsebenzi ngaphandle-
a umsebenzi utlola bona uyavumelana nokudoswa kwesikolodo esithileko emrholwenakhe;
b ukudoswa lokho kwenziwa ngesivumelwano esithethwe ngokuhlanganyela , umthetho, isiyalelo sekhotho nanyana ngokulandela isiyalelo somlamuli.
Ukudoswa emrholweni ngamabanga wokulimala nanyana ukulahlekelwa okubangwe msebenzi, kungenziwa kwaphela ngokwesivumelwano nangemva kobana umqhatjhi alandele ikambiso elungileko.
Ukubalwa komrholo: Isigaba 35
Umrholo wenyanga ubuyelelwe kane nengcenye yesithathu (4 1 / 3 ) kiloyo weveke.
Umrholo mawusetjenzwe mayelana nesikhathi nanyana nangabe umrholo wesisebenzii uphenduphenduka okubonakalako ukuya ngesikhathi, umrholo omunye nomunye kumele ubalwe ukuya ngomrholo ngesikhathi:
a esingaphambili kweemveke ezilitjhumi nesithathu; noma b akaqatjhwe isikhathi esifitjhani, ngesikhathi leso.
Abaqatjhi nabasebenzi bafanele bona bahlole itjheduli egadangiswe ePhephandabeni lakaRhulumende ukuthola bona ihlobo elithileko lembadelo liwela ngaphasi komrholo womsebenzi ngomnqopho wokwenza iimbalo ngokuya kwalomThetho.
UKUSUKELA (UKULISA)UMSEBENZI: ISAHLUKO SESIHLANU
Ukusebenza
Lesisahluko asikhambelani nesisebenzi esisebenze ngaphasi kwama-iri ama-24 enyangeni emqatjhini.
Isaziso sokuyekela umsebenzi: Isigaba 37
Ikontraga yomsebenzi ingayekelwa kwaphela nangabe isaziso singaphasi:
a kweveke yinye, nangabe umsebenzi sele aneenyanga ezisithandathu nangaphasi aqhatjhiwe;
b kweemveke ezimbili nangabe umsebenzi sele aneenyanga ezingaphezu kwesithandathu aqhatjhiwe;
c kweemveke ezine nangabe umsebenzi sele anonyaka nangaphezulu aqhatjhiwe, nanyana nangabe kumsebenzi wemapulasini nanyana osebenza ngendlini sele asebenze ngaphezu kweenyanga ezisithandathu.
Isivumelwano esenziwe ngokuhlanganyela singaphungula isikhathi seemveke ezine zesaziso siye phasi, kodwana kungasi ngaphasi kweemveke ezimbili.
Isaziso kumele sinikelwe ngokutlolwa ngaphambi kobanyana sinikelwe isisebenzi esingakafundi.
Isaziso sokuyekeliswa umsebenzi mqatjhi ukuya ngomthetho sisekelo asivimbeli isisebenzi ukuqalisisa iqiniso nanyana umthetho osetjenzisiwe mayelana nokuqotjhwa kwesisebenzi ukuya ngomthetho sisekelo weensebenzi ka 1995 nanyana imithetho eminye neminye.
Umrholo wokulisiswa emsebenzini: Isigaba 41
Isisebenzi esiqotjhwe ngokutlhoga iindingo zomsebenzi nanyana ikontraga yaso ipheliswa ngokuya kwesigaba 38 somThetho wokuTjhona (Insolvency Act) ka 1936, sivunyelwe ukurholelwa umrholo weveke wokulisiswa emsebenzini, unyaka omunye nomunye esiwusebenzileko.
Isisebenzi nangabe siyekela umsebenzi sinelungelo lokuthola isitifikedi sesikhathi esisisebenzileko.
Ukuvimbela ukusetjenziswa kwabantwana nokusetjenziswa ngokukatelelwa: Isigaba 43 - 48
Kuliqala ukuqatjha umntwana oneminyaka engaphasi kweminyaka eli-15;
Abantwana abangaphasi kwe-18 abakavunyelwa ukwenza umsebenzi ongakafaneli iminyaka yabo nanyana ongabafaka engozini.
Ukwenza umonakalo, ukufuna nanyana ukugandelela ukusebenza ngokukatelelwa, kumlandu wobulelesi.
Ukuhlukahlukana kwamaJamo aqakathekileko womThetho wokuSebenza: Isigaba 49 - 50
Isivumelwano esibandakanya woke umuntu esenziwe mkhandlu wokubonisana singajamela nanyana singatjhiya isisekelo esinye nesinye sobujamo ngaphandle kokulandelako:
a umsebenzi wokulungisa isikhathi sokusebenza mayelana nezepilo nokuphepha nokutjheja umndeni weensebenzi Isahluko 5, 7, 9 no 13;
b) ukuphungulwa kokuphepha okunikelwe iinsebenzi ezisebenza ebusuku Isahluko 17 no ;
c ukuncitjhiswa kwesikhathi sokuphumula sonyaka sibe ngaphasi kweemveke ezimbili Isahluko 20;
d ukuncitjhiswa kwamalungelo wesikhathi sokubeletha Isahluko 25;
e ukuncitjhiswa kwelungelo lesikhathi sokugula kufikela ezingeni elibekiweko Isahluko 22 - 24;
f nokuvimbela ukusebenzisa abantwana nokusebenzisa ngokukatelelwa Isahluko 49.
Iimvumelwano ezibandakanya woke umuntu neemvumelwano ezenziwe muntu munye zingajamela nanyana zingatjhiya isisekelo sobujamo sokusebenza ngokuya ngomthetho nanyana isiqunto sengcenye.
UNgqongqotjhe wezemisebenzi angenza isiqunto ukuphendula nanyana ukusukela isisekelo somthetho wobujamo bomsebenzi. Lokhu kungenziwa ngokubawa umqatjhi nanyana inhlangano yomqatjhi. (Isahluko 50).
Isiqunto angeze sinikelwe ngaphandle kobanyana inyonyana ephethe abasebenzi ivunyelwe ukuphendula nanyana ibe nethuba lokuzijamela ngaphambi koNgqongqotjhe. Isifanekiso sesiqunto sifanele sibekwe etjhatjhalazini endaweni yokusebenza futhi kufanele sinikelwe abasebenzi (Isahluko 50).
Isiqunto sengcenye ethileko yebubulo: Isigaba 51
Isiqunto sengcenye ethileko yebubulo singenziwa ukutlhama isisekelo sobujamo babasebenzi kileyongcenye nanyana kileyondawo.
Ukutlhogomela, ukusebenzisa begodu nendlela yomthetho: Isigaba 63 - 81
Abahloli bemisebenzi kufanele bazise iinsebenzi nabaqatjhi ngamalungelo wabo ukuya ngomthetho wokusebenza. Bayahlola, bahlolisise iinlilo zabasebenzi, bangabuza abantu nanyana bahlole, bangenza umfanekiso nanyana basuse amarekhodi nezinye iincwadi eziqakathekileko (Isahluko 64 - 66).
Umhloli angasebenza ukuthumela umqatjhi ongavumelani nomthetho wesisekelo incwadi ekatelela ukuvuma komqatjhi ongazweleli umthetho. Umqatjhi angaphikisana nalencwadi kumQophisi wezemisebenzi, emva kobanyana alalele iinlilo, angavumelana nanyana aphendule nanyana abekele eqadi incwadi leyo. Isililo lesi singasiwa ekhotho yeensebenzi (Isahluko 68 - 73).
Abasebenzi abakafaneli ukubandlululwa ekwenzeni amalungelo wabo amayelana nalomthetho (Isahluko 78 - 81).
UKUTHATHELWA BONA NGUBANI OSISEBENZI: ISIGABA 83A
Umuntu osebenzela, nanyana owenzela omunye umuntu uthathwa njengesisebenzi nangabe:
a ama-iri wakhe wokusebenza ayalawuleka nanyana ayazwisiseka;
b ama-iri wakhe wokusebenza ayalawuleka nanyana ayazwisiseka;
d usebenzele loyo muntu ama-iri ama- 40 ubuncani bakhona ngenyanga, esikhathini seenyanga ezintathu;
e uthembele kiloyo muntu kwezomnotho;
f unikelwe amathulusi nanyana kokusebenza; nanyana g usebenza nanyana usebenzela umuntu munye.
Nangabe kunye kwalokhu okubaliweko kukhona, loyo muntu uzakuthathwa njengesisebenzi kuze kube ngesikhathi umqatjhi aveza nanyana afakazela bona akusinjalo.
OKUVAMILEKO:
a linga ukuvimbela nanyana ukulinga ukwenzisa ngokungakafaneli umuntu owenza isenzo esimayelana nalomthetho;
b ukuthola nanyana ukulinga ukuthola incwadi yomthetho ngendlela yokukhohlisa, ukuzenzisa okungasikho nanyana ukunikela incwadi yokukhohlisa nanyana okungasiyo yeqiniso;
c ukuzenza umhloli weensebenzi noma omunye umuntu owenza umsebenzi mayelana nalomthetho;
d ukwala nanyana ukungaphumeleli ukuphendula ngokupheleleko umbuzo obuzwa mhloli weensebenzi nanyana ngabe ngubani owenza umsebenzi mayelana nalomthetho;
e ukwala nanyana ukungaphumeleli ukuvumelana nesibawo somthetho nanyana umthetho obekwe mhloli weensebenzi nanyana ngabe ngubani owenza umsebenzi mayelana nalomthetho;
f ukuvimbela umhloli weensebenzi nanyana ngubani owenza umsebenzi mayelana nalomthetho Isahluko 92.
<fn>nde_Article_National Language Services_AMANO ANGASETJENZISWA.txt</fn>
I. ISINGENISO
Inarha yeSewula Afrika ibunjwe ngeendlela ezahlukeneko ngokweemphande zendawo zobujamo bezulu ezivumela ukukhiqiza okwahlukahlukeneko kwezelimo. Nanyana kunjalo, inarha le ayinalo izulu elaneleko njengobana ifumana ukuna kwezulu ekufikela ku 500mm ngonyaka nakuqathaniswa nephasi mazombe elinisa izulu kufikela ku 800mm onyakeni. Ubujamo bezulu obohlukeneko yindalo, kodwana irhubhululo libonisa bonyana eminyakeni elikhulu egadungileko kube nokukhula ekutjhejisiseni imimoya yesibhakabhaka ngokutjheja izinto ezisetjenziswa babantu njengemitjhini esetjenziswa emafemini nokukatjwa kwemithi njl njl. Ekufunyenweko kilelirhubhululo lokwahlukana kobujamo bezulu ngeSewula yeAfrika kukhombisa bonyana umoya wamazinga wokutjhisa eSewula Afrika uzokukhula ngesibalo esifikela ku 1,5-4C kileminyaka elikhulu ezako.Lokhu kusabisa okukhulu ekuthuthukisweni ekudzimeleleko,kuthinta ihlalakuhle ebantwini,umnotho wephasi nobujamo bebhoduluko lokhu kutjho ubujamo obuphezulu bobujamo bezulu njenge somiso neenkhukhula ekungokhunye okungenzeka.
I-Sewula Afrika ihlukaniswe ngeemfunda ezintathu zokuna kwezulu: isifunda sezulu sebusika esisesewulatjhingalanga, kuyindawo lapho kuna izulu unyaka woke engesewula nelwandle begodu nendawo ekuna izulu ehlobo enarheni. Ukwehla kwezinga lokuna kwezulu ukusukela epumalamga kufikela eendaweni ezisetjonalanga kutjhejiwe. Ukuna kwezulu eSewula Afrika kuhlukahlukene khulu begodu kwenza inarha ibe nokukhiqiza okubekelweko.
ZeLimo zifaka hlangana nazozoke zomnotho kusukela ekuvezeni amazizo wokulima nokuba khona kwawo begodu kumkhakha oqakathekileko emnothweni weSewula Afrika nanyana unikela kancani emkhiqizweni wekhaya (GDP). Abasebenzi bemaplasini, abosomaplasa nemindeni yabo nabo bafaka isandla emnothweni nabasebenzisa imirholo yabo ekuthengeni ipahla ethengiswako, nofana nabafaka isadla ekukhiqizeni. Ngalendlela zelimo kuba mkhakha ofaka isadla ekukhuleni nekuthuthukeni. Imithelela yobujamo bezulu obuphezulu buzakuba nomthelela omumbi ekukhiqizeni kwezelimo ngokobana kube nemidzwela kunye nesomiso ekungezinye zeenhlekelele ezizakwenza kungabi lula kobana sivune godu kubange indlala emakhaya athembele ekulimeni.
Isomiso I-Sewula Afrika ekheyabanaso kusukela ngo 2002 kufikela namhlanje kukuyelelisa ngokuzako mayelana nemithelela yokuthjuguluka kobujamo bezulu eminyakeni ezako begodu kungabangela ukukhiqizwa okuncani kwezelimo. UMthetho wokuPhatha iHlekelele (Mthetho No. 57, 2002) uyatjho kobana kugandelelwe ekutheni kuvinjelwe begodu kuphungulwe iinhlekelele ngokuthi sisebenzise ilwazi ngobujabo bezulu.
I-ADRM itlama iinyeleliso zaqobe yinyanga ezinamano azakusetjenziswa mphakathi olimako kobana utjheje ubujamo bezulu bagadesi. Kubonakele kobana amano la kumele athuthukiswe begodu akhutjhwe ngawo woke amalimi asemthethweni kobana azwisiswe ngilabo abazawasebenzisa.
UKUKHIQIZWA KWEENTJALO
Ukukhetha Ihlabathi:
Khetha ihlobo lehlabathi elilungele isitjalo ozasitjala isib. ihlabathi yesanda nawutjala isiphila nehlabathi yomdaka nawutjala ikoroyi njl njl
Khetha amasimu angehleliko nafana akhuphukelako kobana ukwazi ukubulunga amanzi.
Ukulungiselela Ihlabathi:
Balekela, nakwenzeka, ihlabathi ekhombisa bonyana iqinile
Sebenzisa iplurhu ukwaphula ihlabathi eqinileko godu khulisa indawo yemirabhu kobana ukwazi ukubulunga amanzi nomanyoro
Ungandisi ihlabathi ngaphasi kwesitjalo esimilako kungafunakali
Yenza ihlabathi ibemadlakadlaka kobana ukwazi ukwehlisa izinga lamanzi eliginywa yihlabathi
Phungula ukugandeleleleka kwehlabathi ngokobana ungavumeli iingaragara zidlule esiminakho. Lokhu kungenziwa ngokusebenzisa imitjhini ekulungeleko lokho komunye nomunye umhlobo wehlabathi.
Ukukhetha isitjalo kunye nokutjala:
Tjala lapho kungatjhingi khulukhulu nawutjala isiphila njengobana nawutjala kutjhinge khulu kuzakuthatha isikathi eside kobana imbewu imile.
Yenza ithuguluko nawutjala iintjalo ezihlukeneko ngokobana uvange iintjalo kunobana utjale isitjalo sinye, isib. isiphila kunye neembontjisi esimini yinye. Lokhu kuzakusiza uSoplasa kobana azuze kwesinye isitjalo nangabe esinye asivuneki.
Ngasosoke isikhathi Sebenzisa isikhathi esisodwa sonyaka nawutjalako godu ufunde ngobujamo bezulu obuzako. Yenza amano wokutjala iintjalo zesikhathi esifitjhani sonyaka isib. usonoblomu.
Tjheja khulukhulu iintjalo ezihluma msinyana ngemveke ezimbalwa
Ngasosoke isikhathi ungatjali isitjalo sinye , zombeleza
Ukuphathwa kwentjalo:
Linganisa kuhle indawo yokutjala
Hlala uhlawula isimakho
Hlala utjheja indlela yokukhulisa iintjalo kuhle
Sebenzisa amano wokubekelela amanzi wezulu isib. Ukwakha imilambo, iimforo nendawo ezisantatjana.
Tjala kobana kumile:
Bangatjali kutjhinge khulu ngombana imbewu engaphasi khulu iyafa.
Isikhathi sokukhuliswa kwemirorho:
Isikhathi sokukhulisa ukukhiqiza kabutjha: Isikhathi esiqakathekileko sokufuneka kwamanzi.
Izinga lokuthoma neliqakathekileko lokukhiqiza kabutjha kuvela kwembewu naseyihluma. Amanzi aneleko ayafunakala ngalesosikhathi njengobana ukutlhogeka kwamanzi kungenza kungahlumi msinyana godu kuleya ukukhiqiza ngebanga lalokho imbewu iphelelwa mamandla.
Amalanga wokutjala kumele akhethwe kuhle ukwenzela isiqiniseko sokabana isikhathi sokutjala sitjhayisana nomujamo obufunekako.
Ubulwelwe bokugugumuka kwamablara. Ukubakhona kombhobho wesitjalo kodwana kunganalitho ngaphakathi nakho kuqakathekile nakukhiqizwa kabutjha.Ukutlhogeka kwamanzi kilesikhathi kungenza inthoro zingaphumi kuhle bekulahleke iintjalo ezinengi.
Ukonakala kwehlabathi kuza ngemva kwesikhathi sobulwelwe beentjalo godu kusikhathi esihle sokubhura. Ukubamanzi kwehlabathi kuqakathekile ingasi kangako. Kodwana ukuthlogeka kwamanzi kungaphungula ukukhiqiza nokuba neenthoro zekhwalithi.
Izinga lokuvuthwa kulizinga lamaswaphelo lokukhiqizwa kwesiphila.
Zombelele, ukulawula iingogonyana ezidla iintjalo ngokubambisana kumele kwenziwe ngesikhathi sokutjala sonyaka. Lokhu kufaka hlangana:
Ukuvimbela: lendlela iyasebenza, kodwana ingasi ebujameni obuphezulu bokungenwa bulwelwe ngombana ingakhe ingasebenza godu izakusebenzisa imali enengi.
Ukulawula ukulima: Lendlela ifaka hlangana ukulinywa kwehlabathi ebusika, ukususa iintjalo ezizimilelako, ukukhetha amathuluso wokulima nokufumana iinkathi ezihle zokutjala.
Ukulawula ngendlela yamaphilo: lokhu kwenzeka ngendlela yendabuko lapho iingogonyana zidla iintjalo. Ukudliwa kwentjalo ziingogonyana kungavikelwa ngokobana kusetjenziswe iimbulala-ngogonyana ekungizo ezikhambisana nebhoduluko begodu azisiyingozi ebantwini.
UKUKHANGISWA KWEMIRORHO
Ukukhiqizwa kwemirorho kubiza imali enengi ukwedlula ezinye iintjalo.Enye yeenzathu kungobana iimaraga zakhona zihlala zitjhuguluka begodu imikhiqizo yakhona iyathandwa, ukungatjhugulujki kokuthengiswa nekhwalithi ekhona eemarageni. Naselezingezelela, iintjalo zemirorho zifuna amanzi amanengi.Ukuza namano kuqakathekile kobana kufumaneke inzuzo emikhiqizweni yemirorho nanyana ubujamo besomiso bukhona nofana bungekho. Nangabe isomiso silindelwe, kuqakathekile kobana kube nobudlelwana nabathengi mayelana nentengo ephasi. Kuphungulwe isivuno, ukupaka neendleko zokukhangisa nakukghonakala. Umonakalo owenziwe nakukhiqizwa enye ipahla ungaba lisizo kwezinye iinkampani ezikhiqiza imirorho.Ukukhetha lokhu kunemikhawulo, kodwana kungenzeka kuthengiswe. Thintana nabathengisi kobana basetjhisise mayelana namalungiselelo la.
UKUPHATHWA KWEFUYO
Zifundise ngokusengwa kwefuyo begodu utjheje nokumunyisa bewutjheje nokwanda kwefuyo (Ifuyo/Inani layo) ngendlela yakhona.
Fumana kuhle inani leenkomo ezisengwako ezingaqalelelwa begodu tjheja lokhu njengefuyo ezalako. Lezi ziinkomo ezisengwako ezikhethwe bonyana zenze inzuzo kuqalwe nangendlela ebezisetjenziswa ngayo esikhathini esigadungileko, ngokobana usize ngendlela ongakhgona ngayo isib. (Imibiko, ukuhlaziya umsebenzi wazo).
Bulunga ifuyo esikazi nalezo ezimofu kunye nefuyo engasazaliko
Thengisa ifuyo eseleko nasele iyinengi kunye naleyo engasakhiqiziko nangabe awusenakudla kwefuyo okwaneleko.
Ungasebenzisa iintjalo eziseleko nofana iintjalo ezonakaliswe sisomiso ufunze ifuyo.Kilelihlangothi yenza isiqiniseko sokobana ukudla lokho okuseleko akunatjhefu njengobana lokhu kungalimaza ifuyo yakho.
Tjheja kuhle indlela yokudlhogomela ifuyo kufaka hlangana ukufunza lezo ezifunda ukukhamba nofana amakonyana asele athoma ukukhamba, godu khulisa ifuyo encani ngokuzimisela.
Ngesikhathi sobujamo obumbi, thatha ifuyo uyise ekampeni uyiphe ukudla
Sebenzisa imikhiqizo etholakala ehlathini (isib.iinthelo zemangweni) begodu uqunte imithi ngaphasi ifuyo ikwazi ukudla (isib.qunta kufikela ngaphasi kuka 1.5m wesigaba nawupha iimbuzi) begodu yipha ifuyo ukudla ngeenkampeni.
Ngasosoke isikhathi thlogomela amalwelwe weenlwana kunye nemikhaza
Yipha ukudla ifuyo esidisi nalezo ezimunyisako
Hlehlisa isikhathi sokuba sidisi kwefuyo ngesikhathi sobujamo besomiso
Kokuthoma sebenzisa amadlelo lapho ukudla kwefuyo kukuhle khona.
Khulisa indawo ezinamanzi ngasosoke isikhathi emadlelweni ukuvimbela Ukudliwa kwamadlelo khulu hlanukwe kwendawo ezinamanzi.
Susa iintjalo ezizimilelako ezingabulala iintjalo zakho
AMANO WOKUPHA IFUYO UKUDLA NGESIKHATHI SESOMISO
Ngesikhathi sesomiso kumele uze namaqhinga wokunakelela ifuyo yakho.
Fumana inani lamandla wemvelo elifunekako mayelana namadlelo nofana inani lokudla okubekiweko kulapho ungathoma ukufuna ezinye iindlela zokukupha ifuyo ukudla.
Eminye imikhiqizo yekoroyi, yamasitrasi, amantongomani kungasetjenziswa njengokudla kunye noburotho namabele. Buza ku-Extension office mayelana nemininingwana yemikhiqizo engasetjhenziswa njengokudla khumbula ukubala imali engasetjenziswa/ufunisise ngaphambi kobana uthenge ukwenzela isiqiniseko sokobana ubhadela intengo ebanakalako yokudla okufuneka msinyana.
Nangabe izulu liyana, zombelezisa iinkomo emadlelweni ngendlela ongakhgona ngayo zikwazi ukudla utjani obukhona.
Ukulahlwa kwenyama yeensiba nofana iinsiba kungenye yeendlela zomnotho begodu kumaprotheni, amaminerali kunye ne-eneji eyenzelwe iinkomo zenyama. Iintanga nokulahlwa kweenyama yeensiba(40-45% kuvangene) kungalekelela amadlelo weenkomo nge 20-40%
Nakwenzeka qatjha amadlelo angeziweko godu phungula ifuyo enengi emadlelwenakho.
UKUKHANGISWA KWEFUYO
Isikhathi sokuthengisa ifuyo nobujamo befuyo ethengiswako kuqakathekile. Ilwazi lemaraga yakade likhona ukusiza ekutjhejeni ukutjhuguluka kwentengo ngesikhathi sesomiso nangesikhathi sokuphela kwaso. Indlela yokuphungula ifuyo ngesikhathi sesomiso kusiphakamiso esikarisako.
Ukuthengisa ifuyo
Nangabe ifuyo ithengiswa kusesenesikhathi ngaphambi kokufika kwesomiso. Intengo yakhona incono ngombana ifuyo isesebujameni obuncono kunye nemaraga godu, iindleko zokumunyisa azikho kangako.
Nangabe isomiso sithatha isikhathi esincani nefuyo embalwa seyithengisiwe, ifuyo eseleko izakuzala ngebanga lokobana uphungulwe ifuyo yakho. Akuzakuba nesidingo sokuthenga ifuyo godu.
Ngebanga lesomiso esikhulu nenani lefuyo ethengisiweko, okuqakathekileko kukobana ubuye uthenge ifuyo ngenani elilingeneko nangabe ubujamo buyathuthuka.
Intengo yefuyo emva kwesomiso ayikhuphuki kangako ngebanga lokobana iimali ezisekho.
Ukuthengiswa kwefuyo kungakafiki isomiso kwenza kobana uthengise ipahla msinyana kobana ukwazi ukubulunga inzuzo mayelana nobujamo beplasi nofana fumana inzuzo, ezakusiza kobana ibubulo lakho lidose isikhathi eside.
Njengobana isomiso siragela phambili, thengisa ifuyo usale naleyo esakhulako, esebujameni obuhle, ezisikazi ezisengwako, ekungilezo ozibona ziqakathekile nakufika isikhathi sesomiso godu ozibona bonyana zikhgona ukukhiqiza.
Phakula eziduna ngesikhathi sesomiso ubalekele ukuphindaphindwa kwefuyo.
UKULAWULWA KOKUSETJENZISWA KWAMANZI
Bulunga manzi akhona
Susa umonyana emanzini
Sebenzisa amanzi kuhle
Lungisa amaphayiphi avuzako kobana ubalekele ukulahlekelwa mamanzi
Ezinye iindlela zokufumana amanzi azisetjenziswe kilesisikhathi isib.bekelela amanzi wezulu.
Ukuthelelela emaplasini
Thelelela ngesikhathi kumakhazana ukwazi ukwehlisa izinga lamanzi eliginywa yihlabathi, khulukhulu ntambama
Susa umonyana oneentanga ubulunge lowo onganantanga ehlabathini ukwehlisa izinga lamanzi eliginywa yihlabathi
Fumana imbewu ezakutjalwa uthjeje ubujamo bezulu obuzako
Hlola bewulungise woke amathuluso nemitjhini yokuthelelela
Tjheja ububanzi bamadamu begodu yelela imithetho yokubulunga amanzi ngasosoke isikhathi
Amanzi aselwa yifuyo
Sebenzisa amanzi kuhle nangabe yoke imithombo yamanzi seyomile, bika msinyana eMnyangweni wangekhenu wezaManzi namaHlathi
UKULAWULWA KWAMAHLATHI
Hlunga indawo yomadlelo (isib. ukuhlunga ukuba khona kwesomiso: kokubili ubujamo nomkhuphuka nofana umehlela wenarha okumadlelo) begodu bulunga ifuyo. Ukurhurhuleka kwehlabathi kungathinteka kumbi ngonobangela wokudliwa khulu kwamadlelo ngesikhathi sesomiso, ngalokho ukwembeseka kwehlabathi akube ngokutjhejwako kubalekelwe ukurhurhuleka kwehlabathi.
Fumana/tjheja indawo engaba madlelo ngokobana ukhethe indawo oyibona kobana isebujameni obuhle, isibonelo, ukukhiqiza kwezimvu kuphikisana neenkomo, kuzakuya ngehlobo lehlathi kunye nokuna kwezulu.
Yenza isiqiniseko sokobana amadlelwakho ahlukaniswe ngeenkampa godu thatha iinlwana uzise kizo zoke iinkampa (isib. ungazidlisi emadlelweni awodwa, zombeleza) ngasosoke isikhathi tjheja iinlwana ezidla emadlelweni, zidlise isiquntu samadlelo godu nesiquntu samablara kobana ubalekele ukudliwa kwamadlelo khulu.
Ngasosoke isikhathi vimbela ukudliwa kwamadlelo khulu njengobana kulimaza ihlathi. Lokhu kwenziwa kukuba nefuyo enengi.
Sungula ihlelo leentjalo ezinganangozi nemithi, kungaqintwa bekuphulaphulwe kwenziwe ukudla ngesikhathi esimbi sesomiso.
Lawula umonyana njengobana uphalisana neentjalo ezidliwako ehlabathini emanzi kunye nendaweni yemirabhu
Iimforo ezivimbela ukubhebhetheka komlilo ngasososoke isikhathi kumele zihlolwe kobana zikwazi ukuvikela umonakalo womlilo ongafunekiko khulukhulu ngesikhathi sokutjhiswa kwamahlathi.Labo abatjhisa amahlathi ngonobangela webhoduluko bayabawa kobana batjheje uMthetho weNarha weMililo yamaHlathi Mthetho. 101 ka 1998 otjhoko kobana uMniniplasi ukatelelekile kobana alungise bekathlogomele iimforo ezivimba ukubhebhetheka komlilo begodu aqiniseke, mayelana nobujamo bezulu, amazinga wokutjhisa, ibhoduluko kunye nemirorho ekhona kileyondawo,Lokhu kumele kutjhejwe nakwenjwa iimforo ezivimbela ukubhebhetheka komlilo.(Isahluko 4 semiMango neMililo yamaHlathi Mthetho Nomboro 101 ka 1998):
Kumele kube banzi ngokwaneleko godu kube kude ngokwaneleko kobana kube nethuba lokuvimbela umlilo wehlathi ongabhebhetheka nofana obuya ngakwenye inarha.
Ayibangi ukurhurhuleka kwehlabathi godu
Akusetjhenziswe iinsetjenziswa ezingabangi ukulumatha komlilo.
UMthetho wokuPhathwa kweHlekelele Mthetho 57 Ka 2002, ubawa iimFunda, abantu kunye naboSomaplasa, kobana bakatelele bebavikele nofana baphungule iingozi zeenhlekelele ngokobana basebenzise ilwazi elibonakala msinyana.
Ikoro yobuNgozi bokuLima kunye nokuPhathwa kweHlekelele ithanda ukuthokoza lezi Nnkoro ezilandelako: Ikoro yokuKhiqizwa kweNtjalo, yeeNlwana kunye neyokuKhiqizwa kweeNlwana zeManzini, yokoSetjenziswa kwaManzi nokuThuthukiswa kokuThelelela, yaMaphilo weeNlwana, aMaphilo weeNtjalo begodu kunye noMkhandlu wezeRhubhululo kweZelimo godu nekoro yoBujamo beZulu eSewula Afrika ekufakeni kwabo isandla nakutlanywa lencwajana.
<fn>nde_Article_National Language Services_BANENGI ABONGAZIMBI A.txt</fn>
BAYEBILE,
NAWUNGAYITHENGA .
BANENGI ABONGAZIMBI ABAZATHIKAMEZEKA
UNGENZANI ukwakha iSewula Afrika ephephileko .
Ubulelesi bokweba obufana nokugqekeza, ukweba ngevikilini, ukuhluthulwa nokuthathwa eenkoloyini kweenkhwama nabomaliledinini kurholela ekuhlukumezekeni nebukhwahleni. Ukuthenga iimpahla ezitholakale ngokungekho emthethweni kukhuthaza iinlelesi bona ziragele phambili ngezenzo zobulelesi.
UNGAVUMELI BONA KUHLUKUMEZEKA ABONGAZIMBI ABANENGI:
Fihla umaliledininakho njalo-nje nawukhamba endleleni.
Ungalisi umaliledinini wakho alile ungamnaki isikhathi eside endaweni enabantu abanengi.
Ungazitjhiyi iinlodlhelo zilenga emnyango. Kulula ukuzisikisa bese umuntu azingenela lula kwakho esikhathini esizako. Akukaphephi ukutjhiya iinlodlhelo zakho ngaphandle, ngaphasi komada wemnyango namkha emathuthumbeni.
Nawuthenga iimpahla zemali, tlebhula amabhokisi lawo uwafake ngemigodlaneni yeplastiki enzima ulahle, ngombana amabhokisi atloliweko ngiwo atjela iinlelesi bonyana zingatholani ngakwakho.
Ungazithengi izinto zesimodeni ezithengiswa eendleleni. Irhwebo lamambala alisebenzi ngaleyo ndlela.
Ungathengi amagama adurileko wamakha izembatho neempahla ezihle ngemali ephasi engakholakaliko.
Ungasukeli iinlodlhelo zakho esilumathisini, nanyana kungaba sikhatjhana esincani.
Utlhogomele nawembethe ubukhazikhazi obubizako nanyana uphethe izinto ezibizako.
Ungafaki isipatjhi semali ngesikhwameni sebhrugu sangemva nanyana ubeke isikhwanyana sakho usilise singakatjhejwa.
ZALE BEWUZIBIKE EMAPHOLISENI IIMPAHLA EZETJIWEKO! DOSELA BEZOKUKHANDELA UBULELESI KILOMTATO- 0860010111.
<fn>nde_Article_National Language Services_I-SSTs.txt</fn>
I-Sewula Afrika iyinarha ethloga amanzi wezulu nge-Sub-tropics, izombelezwe malwandle ekungiwo adlala indima eqakathekileko ekuniseni izulu ngokuya kweenkathi zonyaka. Amalwandle athumela imimoya ebujameni bokuna kwezulu begodu abanemithelela mayelana neendlela zobujamo bezulu obungaraga ubujamo lobu buye phambili, namkha bususwe enarheni.
Ukwahlukana kokuna kwezulu kungabangela ekutheni kube namatjhuguluko ebujameni bemimoya yezulu engaphezulu (isib. Imimoya yelwandle) emalwandle azombelezileko, namkha umthelela wobujamo bezulu obukhulu njenge El NiÃ±o/La NiÃ±a, namkha ezenzweni ezenziwa mumuntu namkha ekuhlanganisweni kwazo zoke izenzo lezi. Nasitjhejisisa kuhle, sitjheja ukudlalwa kwendima malwandle abomakhelwana we-Indiya ne-Atlantiki mayelana nokuna kwezulu e-Sewula Afrika.
Hlaza kwesibhakabhaka: ngaphezulu 125% yokuna kwezulu elijwayelekileko
Hlaza kotjani: 75% kufikela ku 125% yokuna kwezulu elijwayelekileko
Umebhe (ngesinceleni) ukhombisa ukuna kwezulu kilesisikhathi.
Hlaza kwesibhakabhaka: ngaphezulu 125% yokuna kwezulu elijwayelekileko
Hlaza kotjani: 75% kufikela ku 125% yokuna kwezulu elijwayelekileko
Umebhe (ngesinceleni) ukhombisa ukuna kwezulu kilesisikhathi.
Ukuswaphelisa
Kafitjhazana, ukwahlukahlukana kwemimoya yamalwandle angePhasafiki, Indiya ne Sewula ye-Atlantiki kuba nomthelela wokuna kwezulu eSewula Afrika. Lezi akuzizenzakalo ezibanga ukuna kwezulu okuhlukahlukeneko kwaphela ngalokho amatjhuguluko we SSTs angabonisa amatshwayo angehla namkha angaphasi kwesimedo sokuna kwezulu endaweni ezinabileko zenarha ngesikhathi seenkhathi zonyaka.
Nanyana kunjalo, nakuneminingwana efaneleko mayelana nemimoya yelwandle efakwe emakhompyutheni ngaphambi kobana kufike isikhathi esithile sonyaka, Iindlela zekhompyutha lezi kanengi zingakhombisa amatshwayo anembako wobujamo bezulu esikhathini esizako kobana sizakuba nezulu namkha isomiso. Ukuthuthukisa inembo elizako mayelana neendlela ezisetjenziswa yikhompyutha kumsebenzi oragela phambili eKorweni YoBujamo BeZulu yeSewula Afrika kunye nezinye iinhlangano zikarhulumende eziphathelene nobujamo bezulu kunye namayunivesithi ephasini mazombe begodu kuthenjelwe kibososayensi ekufumaneni lokho ekwenzeka ngamalanga emalwandle wephasini kunye nemimoya yakhona.
<fn>nde_Article_National Language Services_IFOROMU LESIBAWO SOMF.txt</fn>
IFOROMU LESIBAWO SOMFUNDALIZE LEZIQU EZIPHAKEMEKO
Umvumo
Ukugida Nokuthiywa Kwegido
Imitlolo
Ubukghwari Obubukelwako
Iimfundonengi
Okhunye (nqophisa):
ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
I-ADRESI YEKHAYA
ISIGODI (UMASIPALADA)
IPHROVINSI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili )
Ngeposi
Ngefeksi
Ngefoni
ISIGABA 2: IMINININGWANA YESIFUNDO
Isifundo Onqophe Ukusithatha
Ubude Besikhathi Sesifundo
Umnyaka Ofuna Ukufunda Ngawo
Itjho isikhathi ofuna ukusizwa ngaso ngeemali.
Sibawa isibawo sakho siphekelelwe makhophi afakazelweko womunye wemitlolo elandelako:
a Ubufakazi bokuthi uthethwe esifundweni ofuna ukusithatha b Incwadi ekumemela ukufunda isifundo osifunakwesi
ISIGABA 3: IMINININGWANA YEZIKO LEFUNDO
IZIKO LEFUNDO / ISIKOLO
I-ADRESI YOKUPOSA
UMNYANGO
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO:
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
UMUNTU EKUNGATHINTWANA NAYE EMNYANGWENI / UMNYANGO WEEMALI ZOKUFUNDA
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
AMAZIKO WEFUNDO OKHE WAFUNDA KIWO. TLOLA KWAPHELA LAWO APHATHELENE NEFUNDO YAKHO YEZIQU EZIPHAKEMEKO.
IBIZO LEZIKO LEFUNDO
ISIFUNDO
UMNYAKA
ISIGABA 4: UBUFAKAZELO
Ubufakazelo
Tlola amabizo AMATHATHU wabafakazeli abazijameleko. Kungaba bafundisi / botitjhera abakufundisako njenganje namkha abasandukukufundisa. UNGATLOLI amabizo wamalungu womndenakho namkha abangani bakho. FAKA UBUFAKAZELO OBUTLOLIWEKO NOBUTLIKITLWE BAFAKAZELI BAKHO esibawenesi.
Umfakazeli 1
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEFEKSI
Umfakazeli 2
ISIKHUNDLA
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEFEKSI
Umfakazeli 3
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. )
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEFEKSI
ISIGABA 5: IIMALI
Zoke iindleko kufuze zivezwe ngeRanda leSewula Afrika.
Ihlathululo yeendleko zomnyaka MUNYE kwaphela
IMALI YOKUREJISTARA / IMALI YESIBAWO
IIMALI ZOKUFUNDA
IINDLEKO ZEENSIZA ZOKUFUNDA NGENYANGA
R ... X ... ngenyanga
IINDLEKO EZIPHELELEKO ZOKUFUNDA NGEQADI
ITHOTHALI
ABANYE ABASEKELI NGEEMALI
Umthombo Wokusekelwa Ngeemali
Inani Lemali
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Imali Engeniswa Ngeqadi
Ukusekelwa Kwebhizinisi Ngemali
Okhunye (nqophisa):
Umfundalize Wefanelo
Imali Ebolekiweko / Ebolekisiweko
Ngezinye Iindlela
Okhunye (nqophisa):
Ingeniso Yemali Epheleleko Evela Kabanye Abasekeli Ngeemali
Itjho inani lemali oyibawa kwa- NAC
Itjho zoke iimali okhe wasizwa ngazo phambilini.
Umnqopho Womfundalize
Inani Lemali
Sekela isibawo sakho sokusizwa ngemali evela kwa- NAC
Sibawa imininingwanakho yebhanga ( yenza iqiniso lokobana akukho lapha itjhapheke khona )
Umnikazi We-akhawundi
Ibizo Lebhanga
Igatja Lebhanga
Inomboro Ye-akhawundi
Ilizwi Lokuzibopha Komfakisibawo
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
Ilizwi Lokuzibopha Lomondli (nakube umfakisibawo usesemncani)
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
ISIGABA 6: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE
Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo
Usihlathululele bona kubayini ubawa umfundalize
Amakhophi wamakhotheyitjhini / ikomba yeendleko zokufunda uyifakile
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokufunda / wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe
Bufakiwe ubufakazi obutloliweko bokuthi nangambala wamukelwe eziko lezefundo ofuna ukuya kilo namkha obuvela kumfundisi la uyokufunda khona.
Mina, ... ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.
TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
<fn>nde_Article_National Language Services_IHlelo leTuthuko eDzi.txt</fn>
IHlelo leTuthuko eDzimeleleko yeeNdawo zemaKhaya (ISRDP)
ISEBENZISWANO NOMBUSO ETUTHUKWENI YEENDAWO ZEMAKHAYA
UMongameli Thabo Mbeki wazisa ngeHlelo leTuthuko eDzimeleleko leeNdawo zemaKhaya (okuyi-ISRDP) ngo-2001. Ihloso yalelihlelo leminyaka elitjhumi kuphelisa umtlhago nokutlhogeka kwetuthuko ngakwezomnotho kanye nokukhuphula izinga lepilo yabantu beendawo zemakhaya.
BOBANI ABAZUZI:
Ihlelo liqale imiphakathi yemakhaya khulu khulu abomma, abantu abatjha nabarholopheleko.
Ihlelo lizakwenzelwa eendaweni ezili-13 ezaziwa ngeendawo zokuhlanganyela zemakhaya. Leziindawo zokuhlanganyela zitholakala kibomasipala beemfunda emaphrovinsi alandelako:
Ihlelo lihlose ukuqeda umtlhago:
ngokuqinisekisa ukufikelela efundweni, zepilo, emalini yezabelo zombuso nemakliniki asebenza kuhle asebenzela imiphakathi, ngokukhulisa iimakethe zabasebenzi ngokunikela umfutho amahlelo weeNdawo wokuThuthukiswa kwezomNotho ukukhuphula ukulethwa kwemisebenzi ukufikelela amanzi nokukhambisa isila ngamanzi, igezi namandla, nemisebenzi yemitato ukukhuphula zokuthutha ukufikelela iindawo zomphakathi neemakethe zezomnotho, abasebenzeli bamaposofisi ukwakha iindlela zokufikelela ukukhuphula zokuthutha ukukhuphula ipahla yemali yesitjhaba ipahla yamakhaya, ingeniso nokusetjenziswa kwemali
Indima yombuso wendawo kufezakalisa amaphrojethi avezwe liQhinga leTuthuko eHlangeneko (IDP). Ikoro yangeqadi izibandakanya ngokunikela ngesekelo lemithombo ukusekela ukufezakalisa amaphrojekthi.
INGABE LISEBENZA NJANI IHLELO:
Ihlelo liqaliswe eendaweni ezikhethiweko ngokuya kwemiraro yeendawo yetuthuko namathuba. Ukusekela ngeemali nemithombo kususwa emazingeni amathathu wemibuso nabanye abalingani (ikoro yangeqadi, iinhlangano okungasizo zombuso, namabhizinisi karhulumende, njll). Ihlelo godu likhuphula ikghono lemibuso yemakhaya lokuletha imisebenzi. Kuqalwe amahlelo akhona kwanjesi wombuso ngesikhathi kuthuthukiswa amahlelo amatjha.
NGIMUPHI UMNQOPHO MAZOMBE WE-ISRDP:
Umnqopho mazombe we-ISRDP kusebenzisana nemiphakathi nabanye abalingani, ukuqeda umtlhago nokukhuphula izinga lepilo eendaweni zemakhaya ngokusebenzisa ukukhambelanisa okukhutjhuliweko neenhlangano ezifaneleko ezitjheja iindingo zekuhlaleni, zebhoduluko nezokubusa .
INGABE IMIPHAKATHI IZIBANDAKANYA NJANI:
Omunye wemithethokambiso yehlelo kukuzibandakanya komphakathi. Imiphakathi ingazibandakanya emihlanganweni yehlelo letuthuko ehlangeneko kibomasipala beendawo. Lemihlangano inikela amalunga womphakathi ngamathuba wokuthola nokubeka iindingo ngokuqakatheka kwazo. Umbuso wendawo utjhugulula lokhu kube maphrojekthi walokho okuqakathekileko.
ZITHOLAKALA KUPHI IINDAWO EZILI-13 EZAZIWA NGEENDAWO ZOKUHLANGANYELA ZEMAKHAYA:
Nawungafuna ilwazi elinabileko thintana nomasipala ofaneleko:
Umtato: 254 0201
Umtato: 838 3467
Ukhahlamba
Umtato: 971 0158
Umtato: 712 1001
Umtato: 773 0337
Umtato: 718 3767
Umtato: 262 4633
UmNyango wamaPhrovinsi nemiBuso yeeNdawo
Umtato: 682 1150
Umtato: 4491000
Umkhanyakude
Umtato: 5731536
UmNyango wamaPhrovinsi nemiBuso yeeNdawo
Umtato: 334-0600
Umtato: 845-2000
<fn>nde_Article_National Language Services_IKHASI 8.txt</fn>
IKHASI 8
Kwenzekani Nakube Ivaliwe I-akhawundi Yebhanga La Imali Bekufuze Ifakwe Khona
Nikela ikhotho imininingwana emitjha yokubhanga.
IsiPhathimandla sezOndlo sizakwazisa ummangalelwa ngemininingwanakho yokubhanga emitjha kunye nangemali ayikweledako.
Imininingwana emitjha yokubhanga izakutlolwa efayeleni yesondlo.
Kwenzekani-ke Nakufumaniseka Bona Umuntu Othatha Imali Uyagula, Akasakghoni Ngenca Yokuqhwala, Uyabhubha Namkha Akakho Enarheni Le
Nakube umuntu othatha imali uyabhubha, umAbi weliFa lomfakisibawo namkha umOndli womntwana unikelwa imvumo yokuthatha imali leyo.
Nakube umuntu othatha imali uyagula, uyaqhwala namkha nakube mhlamunye ukelinye ilizwe ngesikhatheso, kufuneka bona kukhethwe umuntu wesithathu. Lokhu-ke kungenziwa ngokuthi kuvezwe incwadi yaMandla weGcwetha evumela umuntu wesithathu ukuthi kungaba nguye ongayokuthatha imali yesondlo.
Ngitjhingaphi Nangifuna Isizo Lamalungelo Wokwelusa Umntwana Nawokukghona Ukubona Umntwana
Eminye imininingwana malungana nalokhu thintana ne:
Ifowuni: ( 012) 315-1378/9
Ifeksi: ( 012 ) 357-8188
Ezinye Iinomboro:
IKHASI 1
Ngiyifuna Njani Imali YesOndlo
Ekufuze Ukwazi!
IKHASI 2
Ivulwe Ngaziphi Iinkhathi IKhotho
Ama-awa womsebenzi:
Ngitjhingaphi Nangifika EKhotho
Thoma ntanzi ngokuyokubawa isizo eTafuleni yezokwAzisa, abalapho ngibo-ke abazakulayela bona utjhingephi.
IKHASI 7
Ngizakwazi Njani-ke Bona Imali Ingenile Na
Soke isikhathi thoma ngokufowuna ntanzi ngaphambi kobana uze eKhotho, ukwenza iqiniso lokobana imali ingenile ngaphambi kobana ungeza.
Nakube imali ayikangeni, iKhotho izakuthoma ngokulinga ntanzi ukufunisisa bona imali leyo ibhadelwe na, bese kuthi nakube ayikabhadalwa, ikutjele-ke bona wenzeni ukusukela lapho.
Ngizakulinda Isikhathi Eside Kangangani Ukuthi Imali Ingene
Ukuthi imalakho ingena nini kuzakuya ngedeyithi ebekwe mLayo weKhotho.
Umuntu ekufuze abhadale imali leyo kufuze bona imali leyo ayibhadale ekhotho, bese ikhotho yona-ke iyidlulisela kuwe.
Kungaba kukuthi imali leyo ayitholakali, ngenca yokuthi kusetjenziswe inomboro yokulayela engakalungi yokunqophisa imali leyo la kufuze inqophe khona.
Khumbula-ke bona imali efakwe ebhanga ngeTJHEGE ITHOLAKALA KWAPHELA ngemva KWAMALANGA ALIKHOMBA.
Letha isitatimendeso neBhugwanakho/noMazisakho eKhotho.
IKhotho-ke izakukhupha idarhfari yokummangalela umuntu ekufuze abhadale imali leyo.
Nakube Ngimi Obhadala Imali Yesondlo, Yini Ekufuze Ngikwenze
Ungasebenzisa nanzi iindlela ezilandelako ukubhadala:
Ukubhadala khetjhi uya eKhotho ufike ubhadale imali yesondlo ekhawunthareni.
Ukubhadala ebhanga ufaka imali yesondlo e-akhawundini yebhanga yomuntu omfakela imali.
Indlela ozakubhadala ngayo kufuze bona itlolwe phasi emLayweni weKhotho.
Khumbula:
Inomboro elayelako ( i-reference number ) enikelwe yikhotho kufuze bona uyinikele ngaso soke isikhathi nakube ubhadala imali yesondlo ngokuyifaka ebhanga yeKhotho.
IKHASI 6
Kubayini Kufuze Kubekwe Ilanga Ekuyiwa Ngalo Ekhotho
Ukunikela iKhotho isikhathi sokobana iyelelise lo ommanngalelwako kobanyana azokuba khona ekhotho mzukwanokho.
Kubayini Kufuneka Bona Bobabili Ummangali Nommangalelwa Babe Khona Ekhotho
Lokhu kwenzelelwa bona kuzokwenziwa isivumelwana sokuthi yimalini iMali yeSondlo efunekako, kutholakale nokuthi lo ekufuze akhuphe isondlo angakghona malini yena.
Sibawa bona utjho inomboro le qho nakukhona obuza ngakho malungana nendabakho.
Ngizakulindela Isikhathi Eside Kangangani Kobana IKhotho Ibethe UmLayo
Lokhu kuya ngesebenziswano phakathi kwalaba ababili, ummangali nommangalelwa. Nakube kuyenzeka ukuthi bobabili bavumelane, imbadalo yokuthoma kufuze bona ibhadalwe njengoba kusitjho umLayo weKhotho.
Ngiziphi Iindlela Engingazisebenzisa Ukuyokuthatha Imali Yesondlo
Ukubhadala khetjhi uya eKhotho bafike bakunikele imali yesondlo ekhawunthareni.
Ukubhadala ebhanga ummangalelwa ufaka imali yesondlo e-akhawundini yakho yebhanga.
Indlela Engcono Kinazo Zoke Zokuthola Imali Yesondlo Kukuthi Ingene
Ubuhle balendlela yokuthola imali ngilobu:
Awunamthwalo wokukhamba uye eKhotho.
Akunandleko zokukhamba.
Awunasidingo sokubawa isikhathi sokutjhatjhululwa emsebenzini kobanyana uyokufuna imali ekhotho.
IKHASI 3
Ngiyifuna njani iMali yesOndlo
Yini Amalungelwami
Kumsebenzi wabo bobabili abazali ukondla umntwanabo.
Lokhu-ke kubala nokuthengelwa komntwana ukudla, ukumembathisa, ukumtholela indawo yokuhlala, ukumelaphisa nakagulako kunye nokumfundisa.
Ukuthi iba yimalini imali yesondlo kuzakuya ngokuthi umzali ngamunye urhola malini.
Bobabili abazali kumsebenzabo ngokulinganako ukukhulisa umntwanabo, nanyana umntwana ubelethwe bangakathathani nanyana abalethwe sebathethene.
Umuntu owondliswako unelungelo lokwenza isibawo sokuphikisa umlayo wesondlo.
Kungafakwa isililo eKhotho yesOndlo nakufumaniseka bona umuntu owondliswako akasibhadali isondlo.
UmLayo wesOndlo ungakhutjhelwa:
Iindleko zokubelethwa komntwana.
Iindleko zokondliwa komntwana ukusukela ekubelethweni kwakhe ukufikela mhlazana kuyokummangalwa eKhotho.
Nakube kupheliswa umtjhado, loyo obekamlingani unelungelo lokondliwa nakube ukondliwa kwakhe kubalwe njengeminye yemibandela ebekwe yikhotho nakuqedwa umtjhado.
Ngingaya Nini Ekhotho YesOndlo
Nakube umlinganami akondli umntwana namkha umkhaya woke.
Nakube ngiyokufaka isibawo sesOndlo kokuthoma.
Nakube iKhotho yesAhlukaniso ibethe umlayo wokuvulwa kwefayela ikhotho ezakwazisa ngayo umondliswa ukuthi kufuze ayikhuphe nini imali yesondlo, njani nokuthi kuphi.
Nakube uyokwenza isibawo sokukhutjhulwa namkha sokuncitjhiswa komlayo wekhotho okhona njenganje.
Ngiyiphi IKhotho Ekufuze Ngiyokwenza Kiyo Isibawo Sesondlo
Fowunela iKhotho yangekhenu yona ezakusiza ngemininingwana efaneleko malungana nalokhu. ( IKhotho esesiyingini la kuhlala khona umntwana ekufuze ondliwe namkha la kuhlala khona umondliswa ).
IKHASI 4
Ngifuna Ukondlisa Umuntu Ngenza Njani Ukufaka Isibawo Salokhu
Fowunela iKhotho yangekhenu ubuze bona ngiyiphi iKhotho efaneleko la ungafaka khona isibawo sesondlo.
Fowunela iKhotho yesOndlo leyo uthole bona yini ekufuze uze nakho nawuyokwenza isibawo seMali yesOndlo.
Iya eKhotho leyo uyokuzalisa amaforomu wesibawo sesOndlo.
IKhotho izakunikela ilanga ekuzakufanela bona wena nommangalelwa ( umzali omunye obeletha naye umntwana ) niye ngalo eKhotho.
IKhotho izakukhupha idarhfari iyithumelele ummangalelwa imazise ngayo bona ngelanga elithileko kufuze aye eKhotho.
TJHEJA :
Ihlelo seliloke, ukusukela mhlazana ufaka isibawo sesondlo ukuyokufika mhlazana uthola imali yokuthoma yesondlo lingathatha iimveke eziimbadlwana, kuye ngokuthi abazali bobabili basebenzisana kuhle kangangani malungana nalokhu.
Kuyafuneka Na Bona Ngiye Ekhotho Mathupha
Thoma ngokufowuna ntanzi ngaphambi kobana uye ekhotho, ukwenza iqiniso lokobana:
Uya eKhotho efaneleko.
Uyiphethe yoke imininingwana efaneleko mzukwanokho.
Uyazi bona ummangalelwa ( umzali omunye obeletha naye umntwana ) kufuzile na bona naye abe khona mzukwanokho.
IKHASI 5
Kufuze Ngiye Ekhotho YesOndlo Yini Ekufuze Bona Ngikhambe Nakho
Yenza iqiniso lokobana uza uphethe lokhu okulandelako:
IBhugwanakho/UMazisi.
IBhugwana/UMazisi nesithombe somzali/somuntu ofuna abhadale imali yesondlo.
Isitatimende sebhanga nakube unayo i-akhawundi yebhanga.
Irhelo leendleko elihlathulula iindingo zomntwana.
Isitlankana somrholo sanje sabo bobabili abazali abasebenzako.
I-adresi yendawo la kuhlala khona omunye womndeni namkha isihlobo kunye ne-adresi yalapho asebenza khona.
Ilanga lokuya ekhotho ( nakube selibekiwe ).
IsiVumelwano sesAhlukaniso ( nakube nitlhalene ngokuqeda umtjhado ).
Ilanga ekufuze kubhadalwe ngalo.
Ngziphi Iindleko Ezingabalwa Njengeendleko Zomntwana
Zamahlalo.
Zamanzi negezi.
Zezambatho.
Zemali yesikolo.
Zokwelatjhwa.
Zokukhamba.
Kuzakufuneka bona uze uphethe amaphepha azifakazelako zoke leziindleko, ngoba ngaphandle kwalokho IKHOTHO ANGEZE YAKGHONA UKUVULA ICALA.
Amaphepha afakazela iindleko angaba sitlankana somrholo, isitatimende seendleko zegezi, isitatimende semali yesikolo kunye neentlankana zeendleko zokwelatjhwa.
<fn>nde_Article_National Language Services_IKHOLEJI YEZOMTHE (1).txt</fn>
UKUSEBENZA, AMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO KUNYE NEKAMBISO
WE : PHIKO LEZAKHAMUZI, EKHOLEJI YEZOMTHETHOBULUNGISWA
OKUNGAPHAKATHI IKHASI
Isingeniso .
UMQONDO OSISEKELO NEKAMBISOLAWULO YAMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO ..
Ifundiso Yokuphumelelisa .
Umqondo Wobufunda
Iragelophambili .
AMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO ANGALINGANISELWA NGEENDLELA EZINTATHU .
IKhotho YezomThethosisekelo
IKhotho Ekulu YokuDlulisela IinLilo ..
IKhotho EPhakemeko ...
Amanye Amakhotho Avulwa Namkha Avunywe NgomThetho WePalamende
AMANDLA WAMAKHOSI NAMAKHOSANA WOKULALELA AMACALA WOMBANGO
Isingeniso .
UNgqongqotjhe Angalayela AmaKhosi, AmaKhosana Kunye NamaSekela Kobana Balalele Amacala Wombango
Iimfuneko Ekufuze Bona Zizaliswe Ngaphambi Kobana IKosi, IKosana Namkha Isekela leKosi Lingasebenzisa Amandlalo Wokusebenza Ngomthetho ...
Umbango Kufuze Ube Hlangana KwabaNtu AbaNzima Babodwa ..
Amahlalo .
Icala Lekhotho Yombango Elisuselwa EmThethweni WesiNtu Nesikweni ..
Iindaba Ibandla Elinganamandla Phezu Kwazo .
AmaKhotho WemiKhandlu YomPhakathi .
IKAMBISO YEBANDLA .
IKAMBISO .
Isijamiso Sekambiso ...
Ukwethulwa Kobufakazi
Ukuthathwa Kweenqunto ..
ISAHLULELO NOKUKHUTJHWA KWASO
Isahlulelo ..
Ukusetjenziswa Kwesahlulelo .
Ukudluliswa Kweenlilo Nokubuyekezwa Kwamacala
Ikambiso Yokudlulisa Isililo Emacaleni Wombango ..
Ukudluliswa Kweenlilo Ezabelweni
AMANDLA WAMAKHOSI NAMAKHOSANA WOKULALELA AMACALA WOBULELESI ..
AMAKHOSI NAMAKHOSANA ANGAKANIKELWA AMANDLA
Isingeniso
Ukusungulwa Nokwakhiwa Kwamabandla ...
Iindaba Amabandla Anganamandla Phezu Kwazo
Iindaba Amabandla Anamandla Phezu Kwazo .
Isingeniso .
Amandla Wokusebenza Ngomthetho Emacaleni Wombango Nekambiso
Amandla Wokusebenza Ngomthetho Emacaleni Wobulelesi Nekambiso
AmaKhotho Wabomaziphathe Beemfunda .
AMABANDLA NOMTHETHOSISEKELO ..
Ubujamo BeBandla .
UKUSEBENZA, AMANDLA WAMABANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO KUNYE NEKAMBISO YAMABANDLA
ISINGENISO
Solo kwathi ndi, abaRholi beNdabuko benza imisebenzi eqakathekileko ngokwahlukahlukana kwayo emiphakathini yabo ngokwahlukahlukana kwayo. Ikulumo ecocwa encwajaneni le iqale omunye walemisebenzi : umsebenzi wokwahlulela wabaRholi beNdabuko. Namhlanje ukulawulwa kobulungiswa eendaweni zemakhaya kuvamise khulu khulu ukuragwa makhotho wabaRholi beNdabuko, amaBandla. AmaBandla phela ngiwo-ke amakhotho wabaRholi beNdabuko, la abaRholi beNdabukwaba benzisa khona ubulungiswa ngokulandela imithetho yesintu. Ngokwesektjheni 211 yomThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika, umthetho wesintu manje sewuvunywa ngokusemthethweni njengomthetho okhambisana nomthetho ongekho eencwadini zomthetho wePalamende ( i-common law). Lokhu-ke kutjho ukuthi amakhotho akakwazi ukugcina kwaphela ngokutjheja ukuqakatheka komthetho wesintu kezomthetho njengoba bekusenzeka ngaphambi kokuthoma kokusebenza komThethosisekelo, kodwa sekufanele bona umthetho wesintu lo awusebenzise nokuwusebenzisa la kukghonakala khona, ngokuqalelela umthetho osebenza lapho kunye nomThethosisekelo ngokwawo. AmaBandla akhona njenganje ayavumakala eencwadini zomthetho, ngendinyana 16 yetjhejuli 6 yomThethosisekelo, yona ethi enye nenye ikhotho - sekubalwe namaBandla eyayikhona umThethosisekelo nawuthoma ukusebenza, izakuragela phambili ngomsebenzayo, ngokulawulwa mthetho olawula amakhotho anjengayo. Umsebenzi wamakhotho la ulawulwa mithetho embadlwana eseencwadini zemithetho yePalamende. Imithetho eseencwadini zemithetho yePalamende le ibala nemithetho eyayisebenza ngaphambi kobana iSewula Afrika ibe nomThethosisekelo, neyezabelo . Ukuragela phambili ngokusebenza eSewula Afrika eTja kwalemithetho yeminyaka eyadlulako kuvunyelwe yitjhejuli 6 yomThethosisekelo 108 ka-1996 weSewula Afrika. UMongameli waba imithetho le wayabela amaphrovinsi ayifaneleko, ngokwendinyana 14 yetjhejuli 6 yomThethosisekelo. Qala : Report On Traditional Courts & Judicial Functions of Traditional Leaders wangomhlaka 21 kuJanabari 2003: SA Law Commission, ekhasini 1.
Isektjheni 1 yomThetho 45 ka-1998 oTjhugululiweko wobuFakazi uthi nanyana ngiyiphi ikhotho ingatjheja ukuqakatheka komthetho welinye ilizwe kunye nokuqakatheka komthetho wabantu bendabuko la umthetho loyo ungakghona khona ukuqinisekiswa : Kwaphela nakube umthetho wabantu bendabuko angeze uphikisane nekambisolawulo yomthethokambiso yomphakathi kunye nobulungiswa bemvelo: Godu nakube angeze kube semthethweni ukuthi ikhotho nanyana ngiyiphi ibethe umlayo othi isiko lelobolo namkha elinye isiko elinjalo seliyinto enyenyisako ekambiswenilawulo enjalo.
Isibonelo, umThetho 38 ka-1927 wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima njengokutjhugululwa kwawo.
UmThetho 32 ka-1944 njengokutjhugululwa kwawo, qala isektjheni 28.
UMQONDO OSISEKELO NEKAMBISOLAWULO YAMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO
Amandla wokusebenza ngomthetho angahlathululwa njengamandla nekghono lokwenza lekhotho lokulalela nokuthatha isiqunto ngombango okhona hlangana kweenqhema ezibangako Graafreinet Municipality v Van Ryneveld s Pass Irrigation Board 1950 SA 420 (A). Ngalokho-ke amandla wokusebenza ngomthetho asitjela bona ikhotho inamandla maphi, angangangi. Isahlulelo esikhutjhwa ecaleni la ikhotho inganamandla khona sililize lakolize. Nakuqalwa umthetho ongakatlolwa eencwadini zomThetho wePalamende, umqondo wamandla wokusebenza ngomthetho wakhelwe phezu kwekambisolawulo nemithetjhwana embadlwana. Imithetjhwana le isukela emithethweni esetjenziswa ngaphandle kobana itlolwe eencwadini zomthetho wePalamende, kodwa nayo ingafakwa eencwadini zomthetho.
Isibonelo sokufakwa komthetho onjalo eencwadini zomthetho wePalamende mThetho waboMarhistrada. Amandla wokusebenza ngomthetho akhelwe phezu kwemithetjhwana nasi elandelako:
Ifundiso Yokuphumelelisa
Umthetjhwana lo uyisika nobusimeleliso beminye imithetjhwana ephathelene namandla wokusebenza ngomthetho. Ngokomthetjhwana lo, ikhotho nayizakuba namandla wokusebenza ngomthetho kufuze bona inikelwe amandla ukuraga umsebenzayo- Eckards 17. Ikhotho kufuze bona ibe namandla phezu komuntu omangalelweko/obekwa icala kunye nepahlakhe.
Umqondo Wobufunda
Umqondo wobufunda uhlobene nefundiso yokuphumelelisa. Amandla wokusebenza ngomthetho alinganiselwe lapha athoma ukusebenza abe agcine khona. Qala u-Polak ( 1993 ) 2. Amandla wekhotho anomkhawulo wendawo lapha agcina khona ukusebenza.
Lesisitjho nasitjhugululwako sitjho ukuthi ummangali ulandelela ummangalelwa ekundlenakhe. Ummangali nakafuna ukumangalela ummangalelwa, ummangali kufuze bona lokho akwenze ekhotho enawo amandla phezu komuntu omangalelwako nepahlakhe. Ikhotho le kuvamise ukuthi kube yikhotho yendawo la kuhlala khona ummangalelwa, hayi la kuhlala khona ummangali. Nokho-ke kuyenzeka kesinye isikhathi izinto zenzeke ngendlela ehlukileko kunale ejayelekileko, isibonelo: ikhotho ingaba namandla wokusebenza ngecalelo ngoba lokho okubangele ukuthi bekuvulwe icala kwenzeke endaweni engaphasi kwayo. Malungana namaKhotho waboMarhistrada, isektjheni 28 (d) yomThetho 32 ka-1944 wamaKhotho waboMarhistrada uthi ikhotho nayizakukghona ukuba namandla ngenca yalonobangela esiqeda ukumutjho, kuzakufuneka bona icalelo ngokuphelela kwalo libe lenzeke endaweni ewela ngaphasi kwekhotho leyo.
Ngenca yemithetjhwana ephalisanako yamandla wokusebenza ngomthetho, kungenzeka ukuthi amakhotho angaphezulu keyodwa abe namandla phezu kwecala linye. Ngoba ummangali uyi-dominis litis okutjho ukuthi unelawulo ecaleni lakhe unelungelo lokuzikhethela ukuthi angayokumangala kiyiphi ikhotho. Ngokuvamileko ummangali uzikhethela ikundla elungele yena kunobanyana akhethe elungele ummangalelwa.
Iragelophambili
Amandla wekhotho abekwa nakunikelwa abamangali amadarhfari, hayi nakaphumako amadarhfari lawo. Ikhotho inganikelwa amandla engawasebenzisa ecaleni elithileko, ihlala inawo amandla lawo beliphele icala - Standard Credit Corporation Ltd v Bester and Others 1987 SA 812(W) at 819. Nakube ikhotho yayinamandla phezu kwecala elithileko nakunikelwa ummangalelwa idarhfari namkha nakanikelwa ihlelo lekambiso yekhotho ngecalelo, nakungenzeka kube namatjhuguluko enzekako angeze kwemukwe ikhotho amandla ebesele inawo phezu kwecalelo. Isibonelo: ikhotho enamandla phezu kwecala elithileko ngoba ummangalelwa uhlala endaweni engaphasi kwekhotho leyo ngesikhathi kuvulwa icala, izakusolo iliphethe icalelo ngitjho nanyana kungenzeka ummangalelwa athuthe endaweni leyo icala lingakapheli.
AMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO ANGALINGANISELWA NGEENDLELA EZINTATHU
Ukuhlathulula nokukhanyisa kuhle ikulumo elandelako le, kulinganiswe ngeKhotho kaMarhistrada .
Umhlobo wesimangalo
Ubungako besimangalo
Indawo engaphasi kwekhotho ( isifunda ).
Kumsebenzi wesinye nesinye isiphathimandla esingameleko ukwenza iqiniso lokobana ikhotho yaso inawo amandla wokulalela icala eliphambi kwayo. Lokhu-ke kusebenza khulu khulu malungana nokulinganiselwa kwecala/kwesimangalo ngokuthi limhlobobani nokuthi libungako obungangani. Kufuze kutjhejwe-ke ukuthi ngokwamabandla, akunasilinganiselo semali esibekiweko njenganje. Nokho-ke iHlelo eliKhethekileko leKomitjhini yezomThetho ngomThetho wesiNtu ( i-Law Commission Special Project on Customary Law ) liphakamisa bona kuthome ukuba nesilinganiso semali ebekiweko, ngokukhambisana nobulula nokuhleleka kwawo amaBandla .
La ummangalelwa avela khona ekhotho enganawo amandla phezu kwakhe kodwa yena ummangalelwa kungamhluphi lokho, ikhotho leyo izakuba nelungelo lokuba namandla phezu kwakhe. Ngalokhu-ke ummangalelwa uzabe azinikele ngaphasi kwekhotho leyo - Sektjheni 281f yomThetho 32 ka-1944 waboMarhistrata njengokutjhugululwa kwawo. Nokho-ke la kunganammangalelwa ovela phambi kwekhotho, isiphathimandla esingameleko sinesibopho sokuveza indaba yendawo la amandla wekhotho afika naphelela khona. Ngalokho-ke la ummangalelwa avela khona phambi kwekhotho, isiphathimandla esingameleko asikwazi ukuyiveza indaba yendawo la amandla wekhotho afika naphelela khona. Nakube kuvela indaba yokuthi ikhotho ayinamandla wokulalela icala elithileko, kuvamise ukuthi kufuneke ukuthi ummangalelwa aveze ubufakazi bokuthi ikhotho leyo inawo amandla wokulalela icalelo qala : Malherbe v Britstown Municipality 19491 SA C , kodwa indlela ummangalelwa azikhulumela ngayo ngokuthi ikhotho leyo ayinamandla wokulalela icala lakhe, ingatjhugulula ubujamo bezinto kube nguye ummangalelwa ekufuze bona aveze ubufakazi bokuthi ikhotho leyo ayinawo amandla wokulalela icala lakhe.
Umqondo wamandla wekhotho uyahlobana godu nendlela amakhotho wekhethu eSewula Afrika alandelana ngayo, ngoba umqondo lo usazisa ngokuthi ikhotho ethileko inamandla angangani nokuthi ilinganiselwe ukufikaphi. Ikhotho ingahlala njengekhotho yokuthoma namkha njengekhotho yokudlulisela isililo, kuye ngamandla wokusebenza ngomthetho enawo. Ngokwesahluko 8 somThethosisekelo 108 ka-1996, amakhotho :
YiKhotho YezomThethosisekelo
IKhotho yezomThethosisekelo yikhotho engaphezu kwawo woke amakhotho kiwo woke amacala aphethelene nomthethosisekelo - S 166 & 167, ne
Khotho Ekulu YokuDlulisela IinLilo
IKhotho eKulu yokuDlulisela iinLilo yikhotho engaphezu kwawo woke amakhotho wokudlulisela iinlilo emacaleni angakaphathelani nomthethosisekelo - S 166 & 168.
UmBiko weKomitjhini yezomThetho ngamaBandla indinyana 3.4
IKhotho Ephakemeko
Nakukhulunywa ngeKhotho ePhakemeko kubalwa neKhotho ePhakemeko yokuDlulisela iinLilo engasungulwa ngomThetho wePalamende ukulalela iinlilo zamaKhotho aPhakemeko. AmaKhotho la angagweba nanyana ngimaphi amacala ngaphandle kwamacala aqalene neKhotho yezomThethosisekelo kwaphela S 166 & 169. IKhotho ePhakemeko kuthiwa amandlayo akhelelwe futhi kiyo ( lokho-ke kutjho ukuthi amandlayo iwathola emthethweni ongakatlolwa eencwadini zomthetho wePalamende).
AmaKhotho waboMarhistrada angagweba nanyana ngiliphi icala elitjhiwo mThetho wePalamende. Amakhotho la akanawo amandla wokusola umthetho othileko ngokuthi uphambana nomthethosisekelo namkha amandla wokusola ukuziphatha kwakaMongameli S166 & 170. AmaKhotho waboMarhistrada kuthiwa ziindalwa zeencwadi zomthetho wePalamende ( lokhu-ke kutjho ukuthi athola amandlawo eencwadini zomthetho ekusungulwe ngawo amakhotho la umThetho 32 ka-1944 wamaKhotho waboMarhistrada.) Amakhotho la godu athola amandlawo nemithethweni eminye ngaphandle komThetho wamaKhotho waboMarhistrada. Ngalokho-ke ikhotho kamarhistrada ayinamandla ngaphandle kwalawo ewanikelwe mThetho wamaKhotho waboMarhistrada neminye imithetho.
Amanye Amakhotho Avulwa Namkha Avunywe NgomThetho WePalamende
AmaBandla awele kilekoro. AmaBandla wamaKhosi namaKhosana avulwa namkha avunywa ngemithetho eyayisebenza ngaphambi kokuthoma kokusebena komThethosisekelo osebenza njenganje. Isibonelo semithetho enje mThetho 38 ka-1927 wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima. Ngokwendinyana 2 yetjhejuli 6 yomThetho womThethosisekelo, yoke imithetho eyathoma ukusebenza ngaphambi komThetho womThethosisekelo isasebenza nanje, izakusolo isebenza, bekube mhlazana itjhugululwako namkha ibulawako. Ngalokho-ke umThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima uzasolo usebenza, bekube mhlazana utjhugululwako namkha ubulawako. NgokomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, akunarhelo elibekiweko lokulamana/lokulandelana kwamabandla. Futhi ayikho nendlela yokudlulisela isililo esisuka ebandla lekosaneni siye ebandla lekosini. Emacaleni wobulelesi newombango maKhotho kaMarhistrada aphethe amandla wokulalela iinlilo ezidluliswako. Qala uMbiko NgamaBandla NemiSebenzi YokwaHlulela YamaKhosi 21 Janabari 2003: Ikomitjhini Yezomthetho YeSewual Afrika, ikhasi 4 [ i-Report on Traditional Courts & Judicial Functions of Traditional Leaders 21 January 2003: SA Law Commission, p. 4 ] kunye nesektjheni 12 ne 12 ne 20 yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima. Keminye imiphakathi esaphila isintu, kuvamise ukulandelwa ikambiso yokuthi isililo sithoma silalelwe mkhandlu womkhaya, nasibhala ukurarululeka lapho sidluliselwe ekosaneni, nakubhala lapho-ke sesidluliselwa eKosini. Nasisuka eKosini-ke sesidlulela eKhotho kaMarhistrada nakufumaniseka ukuthi nakhona eKosini asirarululeki.
AMANDLA WAMAKHOSI NAMAKHOSANA WOKULALELA AMACALA WOMBANGO
Isingeniso
AmaBandla, amaKhotho waboKomitjhinari kunye namaKhotho wokuDlulisela iinLilo zamaKhotho waboKomitjhinari kwakumaKhotho akhethekileko wabantu abanzima eSewula Afrika. Kwathi ngo-1986 avalwa amaKhotho waboKomitjhinari kunye namaKhotho wokuDlulisela iinLilo zamaKhotho waboKomitjhinari . Amandla wamakhotho la adluliselwa emakhotho wabomarhistrada. Ukusukela lokho-ke amacala hlangana kwabantu abanzima alalelwa makhotho wabomarhistrada ngamandlawo ajayelekileko. AmaKhotho waboMarhistrada wona-ke ayengasebenzisa umthetho wesintu/webandla emacaleni hlangana kwabantu abanzima babodwa. Ngokwesektjheni 1 yomThetho wobuFakazi ka-1988, amaKhotho waboMarhistrada ayengatjheja ukuqakatheka komthetho wesintu/webandla. Ngesikhatheso-ke umthetho wesintu wawungakabukuvunywa njengomthetho wehlelo elikhambisana nomthetho weRiphabhligi yeSewula Afrika. Umthetho wenarha wawunganandaba nabonobangela besenzo sokuthengiselana/sokuvumelana ngomthetho wesintu ( Seymour 7). Ezehlakalweni la kwakukhona khona umuntu onzima nomuntu ongasinzima, kwakusetjenziswa umthetho ongekho eencwadini zemithetho yelizwe kwaphela. Isibonelo, uMarhasa, omumuntu onzima, othethe uBadanile ngesintu umangalela u-Kobus ongasuye umuntu
onzima ngecala lokungwadla nomkakhe. Lapha kuzakusetjenziswa umthetho ongekho emithethweni yePalamende, ngoba omunye obangako kilelicala akasuye umuntu onzima, u-Kobus. Nakusetjenziswa umthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende, uMarhasa uzakuthathwa njengomuntu ongakathathi, ngalokho-ke icala lakhe lizakuphephuka nommoya, ngoba umtjhado wesintu wawungathathwa njengomtjhado! ( Qala u-Seymour 7).
UNgqongqotjhe Angalayela AmaKhosi, AmaKhosana Kunye NamaSekela Kobana Balele Amacala Wombango
Nngokwesektjheni 12 yomThetho ka-1927 wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, uNgqongqotjhe anganikela amaKhosi, amaKhosana kunye namaSekela wamaKhosi amandla wokulalela amacala wombango. Indinyana S12 IFUNDEKA BUNJE: UNgqongqotjhe (a). anganikela nanyana ngiyiphi ikosi namkha ikosana eyaziwako namkha ekhethwe ngaphasi kwendinyana encani namkha yesektjheni 2 amandla wokulalela ibe yenze isiphetho ( iqunte ) emacaleni wombango asuselwa emthethweni wabaNtu abaNzima neweSintu alethwe kiyo babaNtu abaNzima abamangalelene bodwa endaweni ephethwe ngiyo; (b). ngokubawiwa yikosi namkha ikosana nanyana ngiyiphi enikelwe amandla ngokwendinyana (a), anganikela isekela lekosi leyo amandla wokulalela libe lenze isiphetho ( liqunte ) emacaleni wombango asuselwa emThethweni wabaNtu abaNzima neweSintu alethwe kiyo zizakhamuzi zabantu abanzima ezimangalelana zodwa endaweni yekosi leyo, KWAPHELA nakube iKosi yomuNtu oNzima, iKosana yomuNtu oNzima namkha iSekela layo ngaphasi kwesektjheni le namkha ngaphasi komunye umthetho angeze libe namandla wokwenza isiphetho ( wokuthatha isiqunto ) ngokutlhalana namkha ukuhlukana kwabantu abathetheneko . Imibandela enjengale iyatholakala nemthethweni weTranskei ( umThetho 13/1982 nomThetho 6/1983), newe-Ciskei ( umThetho 37 ka-1984), newe-Bophuthatswana ( umThetho 29 ka-1979), neweKwaNdebele ( umThetho 3 ka-1984) Qala Bennett ( 1975) 76 namatjhugulukwana athileko wamandla wokusebenza ngomthetho.
Iimfuneko Ekufuze Bona Zizaliswe Ngaphambi Kobana IKosi, IKosana Namkha Isekela leKosi Lingasebenzisa Amandlalo Wokusebenza Ngomthetho
Ngokwesektjheni 12 (a) no (b), ngaphambi kobana ikosi namkha ikosana namkha isekela lekosana babe namandla wokulalela nokwenza isiphetho secala lombango, kufuze bona kuzaliswe nanzi iimfuneko ezilandelako:
Ukugunyazwa NguNgqongqotjhe - Sektjheni 12 . Qala 1.5.2 ngehla.
Umbango Kufuze Ube Hlangana KwabaNtu AbaNzima Babodwa
IKosi, iKosana namkha iSekela leKosana bangalalela amacala ahlangana kwabantu abanzima babodwa kwaphela. UmuNtu oNzima-ke lapha uhlathululwa ku-S35 yomThetho 38 ka-1927 wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima ngalendlela elandelako: UmuNtu oNzima uzakutjho nanyana ngimuphi umuntu olilungu lananyana ngimuphi umhlobo wabantu abangabendabuko e-Afrika. Ukuthi umuntu ungowambala bani kuqakatheke khulu ekuhlukaniseni bona iBandla linawo na amandla wokugweba icala elithileko.
Nakuqalwa imibandela yokulingana kwabantu ebekwa yiVikelamalungelo, kuvela umbuzo othi kghani lokhu akusibandlululo na. Ngokutjho kwaka-TW Bennett ( 1975) 77, lesi kusiqinteliso esilungileko nesifaneleko ngelungelo lokungabandlululwa. ( Qala ne-S36 yomThethosisekelo.) Akunakuzaza ukuthi amabandla aqale ukusiza abaNtu abaNzima, njengoba batlhoge imali nefundo ukuthi bangaya emakhotho wabomarhistrada namkha emakhotho amakhulu , ngalokho-ke amabandla ayindlela ekhethekileko ewela ngaphasi kweSektjheni 8 (a) yomThetho womThethosisekelo - ( Isektjheni 9 yomThetho womThethosisekelo omutjha) TW Bennett 77. Umnqopho omkhulu kuvulela abaNtu abaNzima ikundla ngokukhambisana nalokho ekufuze kwenziwe emasikwenabo Bennett 77. Ecaleni likaBangindawo nabaNye ngokubangisana nesiKhulu somBusosifunda wakwaNyanda nomuNye 1998 SA 262(Tk), kwaquntwa ukuthi nanyana indaba yokuthi umuntu abe ngowombala othileko iliyana namalungelo wokulingana phambi komthetho, kodwa isiqinteliso esihle nesilungileko. Ecaleni likaMhleka noFeni ngokubangisana nesiKhulu somBusosifunda wabaThembu nomuNye 2001 SA 574 (Tk), ngamaphuzu afanako ikhotho yathola ukuphulwa kwelungelwelo akukalungi, akuvumakali. Ikomitjhini yezomThetho ePhepheni lokuCocisana ngamaBandla, iindinyana 6.6.2, iphakamisa bona isulwe imibandela yokubandlulula yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, iphakamisa godu nokuthi amandla wamakhotho abekwe kwaphela ngokuqala ukuthi mhlobobani wecala ekufuze lilalelwe, nangokuqala ukuthi abasecaleni bahlalaphi, kunye nangokuqala ukuthi umthetho wesintu ungena kangangani ecalenelo.
Amahlalo
Amagama ekuhlathululwa ngawo usektjheni 12 (a) no(b) athi : umuntu onzima nakamangalela omunye umuntu onzima ahlala naye ndawonye endaweni engaphasi kweKosi kwanga atjho ukuthi iKosi nayizakuba namandla wokulalela ibe igwebe icala lombango, bobabili ummangali nommangalelwa kufuze bona babe bahlala endaweni engaphasi kwekosi yalapho. Ngokutjho kwaka-Seymour, ikhasi 15, ukuhlala kwakammangalelwa kwaphela endaweni engaphasi kweKosi kwanele ukunikela iKosi amandla wokulalela ibe igwebe icala lombango. Ecaleni elaliqale hlangothi linye kwaphela lakaNggqongqotjhe weeNdaba zabaNtu, kwathiwa njengoba amagama athi indawo yokuhlala kumagama welimi lomthetho ongekho eencwadini zomthetho wePalamende, ngokunjalo-ke kufuze bona asetjenziswe ngokukhambisana nawo lomthetho ongakatlolwa eencwadini zomthetho wePalamende. Indawo yokuhlala ayitjho ikhaya lomuntu, ngalokho-ke indawo yokuhlala nekhaya lomuntu kufuze bona kuhlukaniswe. Indawo yokuhlala itjho nje lapho umuntu ahlala khona. Umuntu angaba neendawo zokuhlala ezingaphezulu keyodwa ngasikhathi sinye ( Seymour 15 ). Kilobo-ke ubujamo bezinto obunjalo, umuntu uthathwa ukuthi uhlala endaweni la akhona nakukhutjhwa idarhfari ( Seymour 15 ). Akukabukubekwa ukuthi kutjhiwo nini ukuthi umuntu uhlalele futhi endaweni ahlala kiyo. Nokho-ke angeze kwathiwa umuntu uhlala endaweni avakatjhe kiyo; nakuzakuthiwa umuntu uhlala endaweni ethileko kufuze bona abe nokunzinza okuthileko endaweni leyo ( Seymour 15 ). Ikhaya lomuntu kukulapho kuthathwa ukuthi ukhona ngitjho nanyana angekho. U-DSP Cronje no-Heaton bahlathulula ikhaya lomuntu njenge ndawo la umuntu athathwa ukuthi ukhona ukuraga amalungelwakhe nokwenza imisebenzakhe esibopho ngitjho nanyana/namhlazana angekho kiyo indawo leyo. Umuntu uba nekhaya linye kwaphela ngasikhathi sinye . Ummangalelwa ongahlali endaweni leyo anganikela ikhotho amandla wokumgweba ngokuzinikela ekhotho leyo
Icala Lekhotho Yombango Elisuselwa EmThethweni WesiNtu Nesikweni
Amandla weKosi namkha weKosana wokulalela icala aphelela emacaleni asukela emthethweni wesintu newamasiko. Ikosi namkha iKosana ayinawo amandla wokulalela icala elisukela emthethweni ongekho hlangana nemithetho yePalamende. Umbandela weSektjheni 12 yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima uwakhaphela ngeqadi amandla weKosi, weKosana namkha weSekela eendabeni eziphathelene nobulize, ukutlhalana namkha ukuhlukana emtjhadweni. Njengoba ngokomThetho wokuVunywa kwemiTjhado yesiNtu umtjhado wesintu sewubekwa ezingeni elilinganako nelomtjhado wesikhuwa begodu nawo njengoba ungaqedwa kwaphela ngesahlukaniso sekhotho, ukuqedwa komtjhado wesintu kuwela ngaphandle kwekoro yamacala ephethwe mabandla . Nokho-ke amaBandla angalamula eendabeni zemibango yemizi/yemitjhado ngaphambi kwesahlukaniso somtjhado . Amabandla solo anawo amandla wokulalela nokugweba iindaba ezisekela umtjhado, isibonelo: nakufuneka bona indoda ibuyiselwe amalobolwayo nakube umkayo uyingwadlele, nakube angeze kwasetjenziswa umthetho ongakatlolwa eencwadini zomthetho wePalamende lapho. Woke amakhotho eRiphabhligi yeSewula Afrika anamandla nekghono lokusebenzisa umthetho wesintu qala i-SA Law Commission Report on Conflict of laws, September 1999, ekhasini 2, uqale godu ne-S211 yomThetho womThethosisekelo, kunye ne-SI The Law of Evidence Amendment Act 45 of 1988.
Isektjheni 12 iwakhaphela ngeqadi amabandla ukulalela amacala wombango asuselwa emthethweni ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende. Ecaleni likaNgwenya noMavana kwabekwa ukuthi njengoba umthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende uyasebenza emacaleni wobungwadla, amabandla awanawo amandla wokulalela icala elinjalo. Ecaleni likaNkosi noMdlhadlha la kwakufuneka khona ihlawulo ngecala lokukata, ikhotho yokudlulisela iinlilo yabeka bona njengoba umthetho wesintu uvumela icala lobulelesi kwaphela ebujameni bezinto obunjalo, ibandla alinamandla wokulalela icaleli. Nokho-ke la amahlelo womthetho womabili anepengu khona, kwafakazelwa amandla webandla qala Cebekulu v Shandu . Qala SA Law Commission report on conflict of laws, September 1999, ekhasini 47 fn27. Kufuze kutjhejwe bona ngaphasi kweSektjheni 20 yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, abaRholi beNdabuko kuyabavumela ukugweba amacala athileko ngomthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende ngomthetho wesintu, nakube kwaphela ummangalelwa nommangali bababantu abanzima. I-S20 (a) inikela amaBandla amandla wokusebenzisa umthetho wesintu nomthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende. Qala i-SA Law Commission report on conflict of laws, September 1999, ekhasini 44 ne-48. Ekuhlawuliseleni ukulutha umuntu wesifazi bona alale nendoda angakazimiseli, ihlawulo ekhutjhiswa owonileko kufuze bona ikhambisane namasiko nemikhuba yabantu abahlawulisako ( abonelweko ) qala icala likaMkombo noMathungu . Kwalawulwa bona amalobolo akhutjhelwa umtjhado wesikhuwa, ngemva kokuhlukana kwalabo abatjhadileko aba licala lomthetho wesintu nesiko lesintu.
Sektjheni 8 umThetho 120 ka-1998
Iindaba Ibandla Elinganamandla Phezu Kwazo
IBandla alinamandla wokulalela nokugweba amacala wombango nangabe:
Icala lisuselwa emthethweni ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende, namkha
Icala lihlangana komuntu onzima nomuntu ongasuye onzima namkha
Icala lihlangana kwabantu abangasibo abanzima bodwa namkha
Ecalenelo kungena nendaba yokuqedwa komtjhado namkha
Icala limalungana nesahlukaniso somtjhado namkha
Icala limalungana nokuhlukana kwabantu abatjhadileko.
AmaKhotho WemiKhandlu YomPhakathi
Ngokwesektjheni 21A yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, ngemva kokubonisana nomkhandlu womphakathi ngokwesektjheni 21 yomThetho 125 ka-1977 wemiKhandlu yomPhakathi, uNgqongqotjhe unikelwa amandla wokunikela umuNtu oNzima amandla wokwengamela indawo namkha ingcenye yendawo, njengokubona kwakhe uNgqongqotjhe, ngendlela efanako yokunikela iKosi namkha iKosana amandla ngokwesektjheni 12 ne-20 yomThetho 38 ka-1927. Ngokwesektjheni 22 yomThetho 125 ka-1977, imibandela yesektjheni 12 ne-20 eendabeni ezinje izakusebenza emuNtwini oNzima ekukhulunywa ngaye lo ngokwenziwa kwamatjhugulukwana athileko, njengokutjho kwakaNgqongqotjhe eGazedeni yomBuso. Nokho-ke imibandela le azange kheyisetjenziswe Qala Seymour ikhasi 18 la uzakuthola khona bona kwenziwa yini ingasetjenziswa imibandela le.
IKAMBISO YEBANDLA
IKAMBISO
Isijamiso Sekambiso
Igadango Lokuthoma
Ummangali ofisa ukuthathela ummangalelwa igadango uya endaweni la kuhlala khona ummangalelwa akhamba nabofakazi bakhe, nabeluleki bakhe, nabasekeli bakhe kunye nabanye ummangali acabanga ukuthi kuyafuneka babe khona. Nabafika kumsolwa usomkhulumi utjela ummangalelwa icala ummangali alila ngalo ngaye ummangalelwa. Ummangalelwa nakube bekangabalindeli laba abamvakatjheleko akakakatelelwa ukuyiphendula khonokho ngesikhatheso izwangobatjho eza nommangali nabakhambisani bakhe. Ummangalelwa angatjela ummangali nabakhambisani bakhe bona babuye ngelinye ilanga. Ubuhle baleligadango lokuthoma kummangalelwa kukuthi uzakwazi ngokupheleleko ngalokho ekulilwa ngakho ngaye, nokuthi icala asolwa ngalo lilukhuni kangangani .
Igadango Lesibili
Ngelanga elitjha ekuvunyelwenwe ngalo, ummangali ubuyelela icala alibeka ummangalelwa phambi kwakhe ummangalelwa nabeluleki bakhe. Abofakazi bamahlangothi womabili bayabizwa nabo. Nanyana kunganamahluleli nje kilobubujamo, kodwa indaba le ikhulunywa sakhotho, begodu koke okukhulunywako kukhulunywa kuqalwe mahlangothi woke . Lelihlelo-ke libizwa ngokuthi kuthathwa kwegadango begodu lithathwa njengegadango lokuthoma ecaleni. Nasele ummangalelwa abonile bona icala abekwa lona linamandla kangangani, angalivuma icala; nakalivumileko icala ummangalelwa, lokho kubufakazi obufakazela ummangali ngecala alibeka ummangalelwa. Sele alivumile ummangalelwa icala, sekungakhulunyiswana ngehlawulo. Ngehlangothini lommangali, nakube ubona ukuthi ummangalelwa unamandla ekuzivikeleni kwakhe, angaqunta ukuthi asale alisa angasayi nalo phambili icala alibeka yena ummangalelwa. Lesisigaba-ke sithathwa njengesigaba sokuvala icala ( i- litis contestation )
Igadango Lesithathu
Nakube ummangalelwa uphikelele ngokuphika, nommangali naye ufisa ukuya phambili ngecala lakhe, ummangali angahle adlulele phambili aye eKosaneni yangekhabo egunyaziweko namkha engakagunyazwa . IKosana engakagunyazwa ayinawo amandla wokukatelela ummangalelwa ukuthi afike ebandla, ngokunjalo godu ayinawo namandla wokukhupha isahlulelo ecaleni. Nakube ummangalelwa uyalivuma icala ebandla lekosana engakagunyazwa kodwa abhale ukuhlawula, ummangali angadlulisela icala lakhe eBandla leKosini la ayokugwetjelwa khona ukuvuma kwakhe icala . Nakube kukhona ongakaneliseki ngesiqunto sekosana, angadlulela phambili aye eBandla leKosini. Isahlulelo seBandla leKosini namkha leKosaneni sisibopho, nesigwebo silandela lapho-ke . Kunobanyana umuntu ayokumangala eBandla leKosaneni, angavele atjhinge ekhotho enamandla, eliBandla leKosana, iBandla leKosi namkha iKhotho kaMarhistrada . IKosana ingasicitha isahlulelo seNduna, kanti neKosi nayo ingasicitha isahlulelo seKosana.
Ukwethulwa Kobufakazi
Ufakazi wethula ubufakazi bakhe ngaphandle kokuthikaziswa. Nanyana ngiliphi ilungu lomKhandlu weKosini namkha nanyana ngiliphi ilungu lomphakathi elikhona lapho lingatjhuka ufakazi ngemibuzo. Lelihlelo-ke liragwa ngehlonipho nangendlela ehlelekileko, ngaphandle kokubekela abakhulumako indlela ethileko yokukhuluma.
Ukuthathwa Kweenqunto
Ngemva kokulalelwa kwabo boke ubufakazi nazo zoke iinkulumo zalabo abazabe bakhona, iKosi, ngokulekelelwa maDuna, ithatha isiqunto ngokukhambisana nomthetho wesintu nangokulandela ihlelo lokusebenzisa ihloko ngemvelo nangendlela elungileko. Nakube isiqunto esinjalo azange khesithathwe phambilini, nasithoma mzukwanokho sesizakuba yikomba . Lelihlelo-ke libala nokuvunjululwa kwamaqiniso kunye nokusetjenziswa komthetho phezu kwamaqiniso atholakeleko.
ISAHLULELO NOKUKHUTJHWA KWASO
Isahlulelo
IKosi namkha iKosana ephethe iBandla yenza iBandla. Isahlulelo seKosi namkha seKosana kilelo iBandla sisiphetho, kuye-ke nokho ngelungelo lokudlulisa isililo laloyo osecaleni, ngalokho-ke res- judicata Tsautsi v Nene . Igama elithi isahlulelo litjho umlayo wekhotho/webandla kunye nabonobangela bokuthi kungani kukhutjhwe umlayo onjalo. Nanyana abonobangela kunganasidingo sokobana bakhutjhwe khonokho nakukhutjhwa umlayo, abonobangela abenze ukuthi bekukhutjhwe umlayo loyo kufuze bona bakhanye babonakale emehlweni wekhotho/webandla ngaphambi kobana umlayo loyo ukhutjhwe. Isahlulelo singakhutjhwa, iKosi namkha iKosana namkha iSekela liba-functus officio. Isahlulelo seKosi singaliswa. Umphumela wokulisa isahlulelo ufana nokuthi icala licithiwe Komani v Qabongwana . IKosi namkha iKosana inesibopho esikatelelako sokutlola phasi irekhodi lesahlulelo sayo iyosirejistara e-Ofisini kaMarhistrada kungakapheli iinyanga ezimbili isahlulelweso sikhutjhiwe Sektjheni 6 ne-7 GN R2082 ka-1967. Nakufumaniseka ukuthi iKosi ayisitloli phasi isahlulelo sayo bekudlule isikhathi esibekiweko, ngiyo ezakuthwala iindleko zabanikazi becala Seymour 17 noBhengu v Mpungose . Isahlulelo seKosi namkha seKosana esitlolwe phasi sabe sarejistarwa sithathwa ukuthi silungile, bekube mhlazana kuzakuba nozasiphikisa besilungiswe. Nakube kukhona osola ukuthi isahlulelo esirekhodiweko asikalungi, kufuze bona aziswe lo omunye ebekubangwa naye ecaleni, ngokunjalo neKosi ebeyiphethe icalelo nayo yaziswe Kunene v Madoda .
Ukusetjenziswa Kwesahlulelo
Umutjho othi sebenzisa isahlulelo utjho ikambiso la umuntu owoniweko afuna khona ukuzanelisa ngecala enziwe lona. Kufuze bona kulandelwe ikambiso yomthetho wesintu ekusetjenzisweni kwesahlulelo Qala S1 ye-GN R2802 ka-1967. Isahlulelo sebandla sisetjenziswa ngokudla ipahla yaloyo onecala, idliwa sithunywa sekosini. Nakube ukudliwa kwepahla kukhambisana nesiko, akunapahla etjhiywako kileyo edliwako . Nakwenzekako ukuthi isithunywa sekosini siyalelwa nepahla ekufuze idliwe, indaba le ingangenwa yikhotho kaMarhistrada, yona ezakutlola incwadi enikela isithunywa amandla wokudla ipahla Qala S8 ye-GN 2802 ka-1967. IKosi evumako ukuthi ngiyo eyenze ukuthi ipahla idliwe ibe isazi ukuthi ipahla leyo ngeyomunye umuntu ngaphandle kwaloyo onecala, ithweswa umsebenzi wokubuyisela ipahla edliweko leyo la idliwe khona Khanyile v Khanyile . Nakube isiThunywa seKosini sidla ifuyo yomunye umuntu ngaphandle kwaloyo onecala, umnikazifuyo leyo unelungelo lokuyoyilwela ifuywakhe nanyana kukuphi la azayithola khona, ngitjho nanyana seyithengiselwe omunye imbala Hlatshwayo v Hlatshwayo . NgokomThetjhwana 8 we-GN R2082 ka-1967, ukumangalelana ( icala lomuntu wesithathu ) kufuze bona kulalelwe yiKosi ekhuphe isahlulelo, nakungasinjalo kube ngiloyo olandela iKosi ngesikhundla. Ukubhalelwa kulandela ikambiso yesiko kubangela ukuhlawuliswa Ndlovu v Thabethe & Others . IKosi ayisisithunywa samuntu, ngalokho-ke ukuhlawula eKosini, akusivali isikwelede/akuliqedi icala, ngaphandle-ke kokuthi mhlamunye ihlawulo ekhutjhwa ekosini leyo ikhutjhwe ngokugunyazwa ngiloyo onecala Majozi v Majozi .
Ukudluliswa Kweenlilo Nokubuyekezwa Kwamacala
Ukudlulisela icala/isililo phambili nokubuyekeza icala yindlela yekambiso engasetjenziswa ukuphikisa isahlulelo esikhutjhwe yikhotho encani kobanyana isahlulelweso siyokulungiswa la singakalungi khona namkha sicithwe . Nokho-ke indlela yekambiso ngayinye kilezi ezimbili isebenza ngcono ebujamweni bezinto obuhlukileko . Ukuthi kusetjenziswa yiphi indlela yekambiso, kuya ngokuthi yini lokho ekulilwa ngakho. Nakube kulilwa ngokuthi kukhona la kuphosiseke khona, namkha nakube kulilwa ngokuthi kwenziwe ubukirikitjani namkha nakube kulilwa ngokuthi kwenziwe okuphambene nomthetho nabekugwetjwa, kuzakufuneka ukuthi icala libuyekezwe . Izehlakalo zobukirikitjani zibala nokweqiswa amehlo ( ukungatjhejwa ) kwemithetho yomthethobulungiswa wemvelo. Isibonelo : ukungatjheji umthetho wokulalela amahlangothi woke ngokulingana i-audi alteram partem rule. Ngokomthetho lo, ikhotho kufuze bona izilalele zombili iinqhema ezisecaleni ngaphambi kobana ithathe isiqunto. Nayingahlumbukwenza njalo, izabe yenze ubukirikitjani. Nokho-ke la isililo sisekelwe bonobangela abaqalisiswe yikhotho ekuthatheni isiqunto esithileko, ukudlulisela icala/isililo phambili ngikho okulungileko . Ukudlulisela isililo/icala phambili kuvamise ukuphathelana nekambiso, ukube kanti ukubuyekezwa kwecala khona kuvamise ukuphathelana neenlilo ezingale kwerekhodi .
ndawonye
a. ukungabi namandla kwekhotho;
b. irhuluphelo emnqopheni, ukuthatha ihlangothi, ilunya namkha ubukhohlakali besiphathimandla esiphethe icala;
c . Ubukirikitjani ekugwetjweni kwecala kunye nokuvuma okungavumakaliko namkha ubufakazi obungakagunyazwa namkha ukucithwa kobufakazi obuvumakalako namkha obugunyaziweko.
Nokho-ke kukhona ezinye izehlakalo la nanyana ngiyiphi yaleziindlela ezimbili zekambiso ingalunga khona. Isibonelo kukula isiphathimandla esiphethe icala sivume khona ubufakazi obungavumakaliko begodu nerekhodini kuvele ubufakazi obungavumakaliko. Kilobubujamo bezinto obunje-ke, nanyana kuyabuyekezwa nanyana kudluliswa isililo/icala, kulungile.
Umbuzo othi amakhotho wabomarhistrada anawo na amandla wokubuyekeza amacala wemabandla mbuzo ongakabukuphendulwa. Amakhotho wabokomitjhinari ajanyiselelwa ngamakhotho wabomarhistrada ayenamandla kwaphela wokudlulisa amacala wemabandla Latha v Latha & Another . Ecaleni likaBhulose aqalene noBhulose , kwalawulwa bona iKhotho kaKomitjhinari yayinganawo amandla wokubuyekeza iinqunto/izahlulelo zamaBandla. USektjheni 12 womThetho wokuLawula abaNtu abaNzima noSektjheni 29A wamaKhotho waboMarhistrada unikela ikhotho kamarhistrada amandla wokuhlola iinlilo zamacala adluliswako ezivela emabandla, kodwa womabili amasektjheni la awakhulumi ngokubuyekeza. IKhotho kaMarhistrada, njengoba imntwana womthetho oseencwadini zemithetho yePalamende nje, ayinawo amandla adlula lawo ewanikelwe mThetho weKhotho kaMarhistrada neminye imithetho. Kubonakala ungathi akunamthetho onikela ikhotho kamarhistrada amandla wokubuyekeza amacala wombango abuya emaBandla. Nokho-ke ngokwesektjheni 35 , omunye nomunye umsolwa unelungelo lokugwetjwa ngendlela elungileko; lelo-ke ilungelo libala nelungelo lokudlulisela icala phambili eKhotho ePhakemeko kobanyana liyokuhlolwa ngobutjha namkha liyokubuyekezwa. Isektjheni le-ke ibonakala ungathi inikela amaKhotho waboMarhistrada amandla wokubuyekeza isahlulelo secala elibuya eBandla. Nokho-ke nakuthiwa omunye nomunye umsolwa kilesektjheni kutjho ukuthi isektjheni le ikhuluma ngamacala wobulelesi kwaphela. Kufuze kutjhejwe-ke nokho bona iKhotho kaMarhistrada nayilalele icala elidluliswako elivela eBandla inamandla wokufakazela isiqunto esithethwe phambilini eBandla, namandla wokutjhugulula isiqunto esithethwe ngilo iBandla namkha amandla wokucitha isiqunto esithethwe liBandla, ngemva kobana izwe ubufakazi nanyana ngibuphi obethulwe phambi kwayo egameni leenqhema ezidlulisa icalelo namkha nanyana ngibuphi ubufakazi ikhotho ebubona bulungile. IKhotho kaMarhistrada godu inamandla wokungezelela isikhathi esibekiweko emiThethweni yeBandla leKosini nelemaKhosaneni - R2082 ka-1967. Kubonakala ungathi isililo esidluliselwa ekhotho kamarhistrada asipheleli kwaphela erekhodini, ngalokho-ke nanyana ngibuphi ubufakazi obumalungana nobukirikitjani bungalalelwa, nanyana buyavela erekhodini nanyana abuveli. Lokhu-ke kubonakala ungathi kwenza bona kungasaba nefuneko yokuhlukanisa hlangana kwesililo esidluliswako nokubuyekeza icala nakwenziwa umzamo wokulungisa isahlulelo/isiqunto seBandla eKhotho kaMarhistrada. Njengoba ukulalelwa kwesililo secala kukugweba ngobutjha nje, akunafuneko yokuthi kungacatjangwa nokubuyekeza nakube icala lidluliswe njengesililo.
Ikambiso Yokudlulisa Isililo Emacaleni Wombango
Isahlulelo esenziwe yiKosi namkha iKosana kuyakghonakala bona sidluliselwe eKhotho kaMarhistrada enamandla wokusiqala ngobutjha nakube kunesililo ngaso sektjheni 12 ifundwa nesektjheni 29A yomThetho 32 ka-1944 wamaKhotho waboMarhistrada. IKhotho kaMarhistrada enamandla yiKhotho kaMarhistrada ebeyizakuba namandla wokulilalela icalelo kwekuthomeni. Lapha-ke kutjhiwo iKhotho kaMarhistrada enamandla ngasikhathi sinye neBandla elilalele/eligweba icala ngesikhatheso . Isahlulelo seBandla kuyakghonakala bona sidluliselwe eKhotho kaMarhistrada nakube kunesililo ngaso, ngitjho nanyana iKhotho kaMarhistrada inganawo nje amandla wokukhupha isahlulelo esisiphetho Ntshabala v Piti . Labo abaseCaleni eliDluliswako kufuze babizwe ummangali nommangalelwa, hayi umdlulisisibawo nomaziphendulela Dlamini v Sibisi . IsiLilo seCala siqala kwaphela lokho iinqhema ezilila ngakho okuserekhodini. Isahlulelo seBandla siyi-res judicata ukufika la kungasilo khona iBandla eliDlulisa isiLilo seCala .
Ngalokho-ke la ummangali afuna ukuhlawulwa khona ngeenkomo eli-19 kodwa ikosi yalawula ukuthi akahlawulwe ngazine kwaphela, ngaleyindlela-ke ummangali walidlulisela phambili icaleli ngoba angakaneliseki ngesahlulelo sakhona, ikhotho ekudluliselwe kiyo isililo angeze ibe namandla wokukhupha isahlulelo esijamela ummangalelwa ngamanye amagama ikhotho ayikwazi ukusicitha isililo sommangali nakube ummangalelwa akakafaki sakhe isililo naye esiphikisana nalesi sakammangali. Nakube isiqunto esivumelana nommangalelwa siyasekelwa, ikhotho ekudluliselwe kiyo isililo kufuze bona isicithe isililweso, kobanyana kuzokujama isahlulelo seBandla Mthethwa v Mthethwa . Isibawo sokudlulisela icala phambili kufuze bona senziwe kungakapheli iinyanga ezimbili ukusukela mhlazana kukhutjhwa isahlulelo umThetjhwana 91 wemiThetho yamaBandla R2082 ka-1967. Nokho-ke isikhathesi singelulwa nguMarhistrada ngonobangela ozwakalako umThetjhwana 93. Nasele isibawo sokudlulisa icala sifakiwe, kuyazenzakalela ukuthi kujanyiswe ukusetjenziswa kwesahlulelo, bekube mhlazana isibawo sokudlulisa icala kuqedwako ukusebenza ngaso namkha bekube mhlazana siphelelwa sikhathi, namkha bekube mhlazana sitsonyulwako umThetjhwana 81. Umuntu ongaphakathi kwecala akalahlekelwa lilungelo lakhe lokudlulisela isibawo eKhotho kaMarhistrada ngonobangela wokwanelisa namkha wokuzinikelela ukwanelisa ingcenye yesahlulelo seBandla namkha isahlulelo ngokuphelela kwaso namkha ngokwamukela kwakhe azakuzuza kileso isahlulelo umThetjhwana 9 4. Ummangalelwa odlulisela icala phambili naye angafaka icala eliphikisako ngitjho nanyana angazange alifake ekuthomeni kwecala. umThetjhwana 122 wemiThetjhwana yeBandla leKosini namkha leKosaneni R2082 ka-1967. Kukhulunyelwa ukuthi umthetjhwana lo u-ultra vires Seymour 33 fn 166. Isililo esidluliswako siyaziphelela emveni kobana sitjhejiwe na isahlulelo ekulilwa ngaso/ esiphikiswako siphela ngokomthetjhwana 72. Ngokwe-72, isahlulelo seBandla leKosini siphelelwa sikhathi nakube asibhaliswa kuMabhalana weKhotho kaMarhistrada kungakapheli iinyanga ezimbili emveni kwelanga okwakhutjhwa ngalo isahlulelo njengobanyana kufuna umthetjhwana 71. Isahlulelo esiphelelwe sikhathi sifana nesahlulelo esingazange khesibe khona, ngalokho-ke angeze sadluliselwa phambili namkha siphikiswe Sabelo v Njilo . Isibawo sokudlulisa/sokuphikisa icala angeze satjhejwa ngokuqalana nesahlulelo esibhalelweko esikhutjhwe libandla, bekube sikhathi la isibawo sokucithwa kwesahlulelo sirarhwa khona umThetjhwana 91 - Imithetjhwana yamaBandla wamaKhosi namaKhosana R2082 ka-1967. Ukuthola ikambiso yokudlulisa amacala, qala umThetjhwana 10 13 wemiThetjhwana yamaKhotho wamaKhosi neziPhakanyiswa KwaZulu-Natal GN 12 ka-1992 . Ngokwesektjheni 124 yomThetho 38 ka-1927, isibawo sokudlulisa icala nasele sitjhejiwe, isiphathimandla esiphethe iBandla sikatelelekile ukutjela ikhotho abonobangela bokuthi senziwe yini sithathe isiqunto esisithetheko, kungakapheli amalanga alitjhumi-nane sitjeliwe ngesibawo sokudlulisa icala. Nakufumaniseka ukuthi abonobangelabo abakatlolwa phasi, bazakutlolwa phasi ngumabhalana wekhotho. Abonobangelabo bazakuba yingcenye yerekhodi lokudlulisa icala. Nakufumaniseka bona isiphathimandla seBandla asibavezi abonobangelabo, ikhotho eyokulalela icala elidluliswakwelo ingasilayela bona sithumele abonobangelabo ngesikhathi esithileko. Ikhotho yokudlulisela amacala ingakutshwilisa ukulalelwa kwecala elidluliswako, kobanyana kuzokuba nesikhathi sokuthi isiphathimandla seBandla sithumele abonobangela abafunekako. Laphokhunye-ke ikhotho yokudlulisela icala nayibona kufanele ingaragela phambili ngitjho nanyana isiphathimandla seBandla singakabathumeli abonobangela besahlulelo - umThetjhwana 10do n0 11 imiThetjhwana yeBandla lamaKhosi nelamaKhosana R2082 ka-1967. Nakubalwa nanyana ngiliphi inani lamalanga elibekwe ngokwemithetjhwana , uSonto neholideyi malanga angabalwako umThetjhwana 152. Icala elidluliswako angeze livowudelwe nakube ubungako becala bungaphasi kwe-R10.00, ngaphandle-ke kokuthi ikhotho ithe nayiphenyako yafumana bona kunomthetho wekambisolawulo oqakathekileko obalwa ecaleni elidluliswakweli. IKhotho kaMarhistrada elalele icala elidluliswako eBandla iligweba ngobutjha icalelo nakube ikhotho leyo ngiyo ethoma ukuzwa lelo icala elidluliswako, ngaleyo indlela-ke ijamiselele isahlulelo ebesikhutjhwe liBandla umThetjhwana 124.
ImiThetjhwana yamaKhosi namaKhosana R2082 ka-1967.
Nasele isahlulelo seBandla sifakazelwe, sicithiwe namkha sitjhugululiwe, sesithathwa ukuthi sisisahlulelo seKhotho kaMarhistrada sektjheni 29A yomThetho weKhotho kaMarhistrada. Njengoba amandla wamaKhosi, namaKhosana namkha amaSekela aphelela emthethweni wesintu nje, ikhotho nayilalele icala elildluliselwe kiyo ikatelelekile bona isebenzise umthetho wesintu Yeni v Jacaa ( N-E) 31. Nokho-ke la kutholwa khona bona iBandla lisebenze ngecala elisuselwa emthethweni wesintu, icalelo liyacithwa, licithelwa ukutlhogakala kwamandla wokusebenza ngalo Cebekhulu v Shandu NAC (N-E) 196. Esinye isibawo sokudluliswa kwecala esivela ekhotho kaMarhistrada sesisezandleni zeKhotho ePhakemeko.
Ukudluliswa Kweenlilo Ezabelweni
Eqwaqwa ikambiso yamacala adluliswako abuya emaBandla wamaKhosi newamaKhosana aya emaKhotho waboMarhistrada ayisalawulwa masektjheni 12 , 12 , 20 , 20 ne 20 yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima. Lamasektjheni womthetho abulawa ngokwesektjheni 6 yomThetho weQwaqwa wokuDluliselwa kwamaCala Phambili abuya emaBandla wamaKhosi nemaBandla wamaKhosana - sektjheni 7 ka-1988 ( ). Ikambiso namhlanje seyilawulwa mThetho weQwaqwa. Isektjheni 3 yomThetho weQwaqwa yanikela uNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa amandla wokwenza imithetjhwana ( ikambiso yokulawula emacaleni adluliselwe phambili ) engena endaweni yemiThetjhwana yamaBandla wamaKhosi newamaKhosana - R2082 ka-1967.
Iindawezi zombili zaphasisa imithethwazo yokuSungulwa kwamaKhotho waboMarhistrada ngokwesektjheni 2 yayo yomibili imiThetho le; amaKhotho waboMarhistrada manjesi-ke selasele namandla wemithetho esele yabulawa . Njengoba amaKhotho waboKomitjhinari ayekwazi ukulalela amacala adlulisiweko abuya emaBandla, amandla walokhu-ke nawo asemaKhotho waboMarhistrada. Ikambiso nokusebenza emacaleni adluliswako abuya emaBandla kulawulwa ngemiThetjhwana yamaBandla wamaKhosi namaKhosana -R2082 ka-1967 .
AMANDLA WAMAKHOSI NAMAKHOSANA WOKULALELA AMACALA WOBULELESI
Ngokwesektjheni 20 yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, uNgqongqotjhe angatlolela amakhosi namakhosana namkha amasekela wabo incwadi awanikela ngayo amandla wokugweba amacala wemithetho engakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende namkha amacala wesintu, ngaphandle kwalayo atjhiwo ngamagama etjhejulini yesithathu yomThetho, enziwe mumuNtu oNzima phezu komunye umuNtu oNzima endaweni engaphasi kweKosi. IBandla alikwazi ukuthwesa nanyana ngisiphi isigwebo kileziingwebo ezilandelako ( S20 yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima ): isiGwebo sokuFa , isiGwebo seCala lokuCwiya, isiGwebo seCala lokuLimaza ngesiHluku, isiGwebo sokuDosa eJele, ihlawulo engaphezulu kwe-R100.00 namkha yeenkomo ezimbili namkha yetjhumi lefuyo yomhlobo omncani ( njengembuzi ), namkha isiGwebo sokuBetha . Ukuvinjelwa kwesigwebo sokubetha kukhambisana nesektjheni 12 (e) yomThethosisekelo yona eyalela iinjeziso zelunya nezinganabuntu. Ngokwesektjheni 20 yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, amacala wobulelesi adluliswa liBandla kufuze bona adluliselwe eKhotho kaMarhistrada enamandla wokulalela amacala adlulisiweko kungakapheli ama-30 wamalanga isigwebo sikhutjhiwe umThetjhwana 2 wemiThetjhwana yokuDluliswa kwamaCala wobuLelesi - R45 ka-1961.
Kufuze kutjhejwe-ke nokho bona umthetho wesintu awuhlukanisi hlangana kwecala lombango necala lobulelesi njengoba kusenza umthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende. Amacala la godu akutjho ukuthi alalelwa wodwa ngahlanye . Kufuze kutjhejwe-ke godu nokuthi isenzo somenzicala kungenzeka sibe licala lobulelesi necala lokwephula umthetho elihlawuliswako. Ecaleni elinjalo-ke isiphathimandla esigweba icala kufuze bona sazi bona amandlaso aphelelaphi emacaleni wombango nemacaleni wobulelesi.
AMAKHOSI NAMAKHOSANA ANGAKANIKELWA AMANDLA
AmaKhosi namaKhosana angakanikelwa amandla makhosi namakhosana uNgqongqotjhe angakawanikeli amandla wokulalela nokugweba amacala wombango namkha wobulelesi, ngokwesektjheni 12 namkha isektjheni 20 yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima. Lokhu-ke nokho akutjho ukuthi lawo amakhosi namakhosana angakanikelwa amandla awakho emthethweni. Lawo amaKhosi namaKhosana anjalo kwaphela nje akanawo amandla wokulalela nokugweba amacala wombango nawobulelesi, kodwa wona asese makhosi namakhosana eendaweni zemakhabo. Kodwa-ke okwenzekako mbala kukuthi abantu abasecaleni basa amacalabo eKosini namkha eKosaneni. IKosi-ke kuba ngiyo elalela icalelo bese ikhupha isahlulelo sayo .
Isahlulelo esikhutjhwe yiKosi namkha iKosana engakanikelwa amandla sililize lakolize begodu asinasibopho phezu kwalabo ababangako, ngaphandle kobana bobabili abantu ababangako basivume isahlulelweso . Isahlulelweso godu angeze sasetjenziswa ngendlela yokudla onecala ipahla. Ukudla ipahla yomuntu nokususa ipahla yomuntu ngesahlulelo esinjalo kufana nokudlelezela ipahla yomuntu . Nangabe ipahla edliwako leyo inikelwa okweledwako, naye uba necala lokudlelezela . Isahlulelo sithoma ukuba sibopho nasele ababangako basivumile. Nokho-ke nakube ababangako basivumile isahlulelo kodwa ummangalelwa akhange ahlawule, ummangali kufuze bona avule icala de novo ekhotho enamandla wokulalela icala elinjalo . Nakube ummangalelwa uyahlawula nanyana ihlawulwakhe ingakapheleli kodwa iKosi namkha iKosana namkha isiThunywa seKosini siyivume ihlawulo leyo ngemva kobana ummangali asivumile isahlulelo, ummangali ukatelelekile bona naye avume, ngaleyindlela-ke ummangalelwa akasenacala . Kodwa-ke nakufumaniseka bona ihlawulo yommangalelwa ayamukeleki, ihlawulo leyo ithathwa njengendlela yokuvuma icala engasetjenziswa ngitjho nangomuso nakube kuyisanwa phambili .
Emacaleni wobulelesi-ke izinto zihlukile. Makhosi namaKhosana kunye namasekela anikelwe amandla kwaphela avunyelwe ukwenza umsebenzi wokugweba amacala wobulelesi. La iKosi namkha iKosana engakanikelwa amandla ihlawulisa khona ummangalelwa namkha la ijezisa khona ummangalelwa, umlayo wokuhlawulisa namkha wokujezisa loyo uba lilize lakolize . La ikhotho yeqa khona amandlayo namkha la ikhupha khona isigwebo ukube ayinamandla wokwenza njalo, izithwesa icala lokwephula umthetho qala umThetjhwana 17 no-31 wesimemezelo R110 sika-1957 .
Isingeniso
AmaBandla eTranskei, neBophuthatswana, neVenda kunye ne-Ciskei ( ezaziwa ngokuthi zizAbelo ezikhululekileko ) ayejanyiswe ngomthetho owabethwa kizo izabelwezi. Kufuze kutjhejwe bona nanyana umthetho ekwakhiwa ngawo amabandla nowawulawula amabandla lawo ezAbelwenezi kukhona lapho ufana khona nomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, kodwa nokho kukhona nalapho yehluka khona imithetho le. NgokwemiThetho yomThethosisekelo yalezizAbelo, woke amakhotho kilezizAbelo ayenamandla wokusebenzisa umthetho womhlobo wabantu balapho emacaleni aphathelene namasiko wesintu wabantu besabelo ngasinye ( qala Seymour 7-8 ).
Sektjheni 9-12
Isigwebo sokufa siphambana nelungelo lokuphila begodu umThetho womThethosisekelo sewasicitha isigwebo sokufa.
Isijeziso sokubetha sesacithwa emthethweni ngokwesektjheni 1 yomThetho 33 ka-1997 wokuBulawa kwesijeziso sokuBetha.
ndawonye ndawonye ndawonye
Amasektjheni afaneleko wemiThetho le aphethe imibandela efanako yokunikela amandla.
Ukusungulwa Nokwakhiwa Kwamabandla
E-Bophuthatswana amabandla ayebizwa ngokuthi maKhotho wesiTjhaba. NgokomThetho 23 ka-1978 womBusositjhaba we-Bophuthatswana ( umThetho ), esinye nesinye isifunda sombusositjhaba sakhelwa yalo iKhotho yesiTjhaba. AmaKhotho la, ngokomThetho, akhiwa yiKosi, iKosana namkha uSihlalo womKhandlu kaMaziphathe. Amalungu wesitjhaba sendawo yalapho/womphakathi wendawo yalapho ngiwo aba malungu weKhotho yesiTjhaba yendawo leyo. AmaKhotho wesiTjhaba ayavela kusektjheni 9 yomThetho wamarekhodi wamakhotho. Amacala adluliswako nabuyekezwako asetjenzwa yikhotho kaMarhistrada sektjheni 9 yomThetho, yona enamandla yokucitha, ukutjhugulula, ukulungisa isahlulelo seKhotho yesiTjhaba namkha ibethe nanyana ngimuphi umlayo ofaneleko Sektjheni 9 yomThetho. Ekusebenzeni kwayo amacala adluliselwe kiyo, ikhotho kaMarhistrada ngokuzithandela kwayo ingalalela icala de novo namkha ithembele erekhodini leKhotho yesiTjhaba Qala iSektjheni 9 . Umarhistrada nakalalela isililo secala elidluliselwe kuye kufuze bona asebenzise umthetho wesintu sektjheni 10 yomThetho.
Isektjheni 3 yomThetho lo inikela uMongameli amandla wokunikela iKhotho yesiTjhaba amandla wokugweba amacala wombango asukela emthethweni wesintu. IKhotho yesiTjhaba nayibawako, uMongameli anganikela esinye isijamiso esingaphasi kweKhotho yesiTjhaba amandla wokugweba amacala wombango, kodwa isijamisweso asilinganisele indawo la sizakugcina khona ukusebenza, asivumele nokuthi singahlola bona yini okubangele bona bekummangalelwanwe, abeke nokuthi ngibaphi abantu isijamisweso esingaba namandla wokubagweba. Emacaleni aphathelene nesiko, kufuze kusetjenziswe umthetho wesintu, ngaphandle-ke kokuthi mhlamunye umthetho wesintu ofaneleko sewabulawa, sewatjhugululwa namkha uphambana nomthethokambiso womphakathi namkha ikambisolwulo yomthethobulungiswa wemvelo qala isektjheni 4 yomThetho. AmaKhotho la avunyelwe ukugweba amacala wombango nawobulelesi ngasikhathi sinye nakube emacaleni lawo kuqalenwe namaphuzu afanako kunye neenqhema namkha abantu banye sektjheni 11 yomThetho.
Iindaba Amabandla Anganamandla Phezu Kwazo
AmaKhotho wesiTjhaba akanamandla emacaleni wombango :
Angasuselwa emthethweni wesitjhaba namkha emagadangweni atjhili emthethweni wesitjhaba.
La kukhulunyiswanwa khona ngamandla wewili namkha ngehlathululo yayo namkha la kukhulunyiswana khona noba kungaba ngimuphi umtlolo wobufakazi.
La kufunwa ukuthola khona ubujamo bamandla wengqondo yomuntu.
La kufunwa khona umlayo wokuthulela safuthi.
La kufunwa khona ukuphelisa umtjhado namkha ukuhlukanisa umtjhado.
Ecaleni elifaka phakathi ikosi namkha ikosana namkha umbusositjhaba.
Iindaba Amabandla Anamandla Phezu Kwazo
NgokomThetho 29 ka-1979 wamaKhotho wesiTjhaba eBophuthatswana, amaKhotho wesiTjhaba esabelweni esasibizwa ngokuthi yi-Bophuthatswana anamandla akhethekileko wokugweba woke amacala wombango asuselwa esikweni nemthethweni wesintu. Ngenca yalokhu-ke, amacala anjalo angeze ayiswa eKhotho kaMarhistrada. IKhotho yesiTjhaba inamandla wokugweba amacala wombango:
Phezu kwabantu besitjhaba sayo,
Ummangalelwa ohlala namkha osebenzela esiphandeni esingaphasi kweKhotho yesiTjhaba,
Abasebenzisani nakube basebenzela esiphandeni esingaphasi kweKhotho yesiTjhaba namkha nakube omunye wabasebenzisani uhlala endaweni engaphasi kweKhotho yesiTjhaba,
La icala lisukele khona ngaphakathi kwendawo engaphasi kweKhotho yesiTjhaba,
Kummangalelwa ovela phambi kwekhotho angabi nesithintela ngamandla wekhotho phezu kwakhe,
Umnikazi wepahla egugekako esendaweni engaphasi kombusositjhaba ngecala eliphathelene nepahla leyo.
Isingeniso
Ngemva kobana i-Transkei ithole ikululeko, imibandela yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima ephathelene namakhosi namakhosana yaginywa yisektjheni 60 yomThetho 15 ka-1976 yomThethosisekelo, wona owavumela ukuragela phambili kwemithetho eyayisele seyivele ikhona bekube mhlazana isulwa yiPalamende yeTranskei. Imibandela eyaginywako leyo kwathi ngemva kwalokho yajanyiselelwa ngomThetho 6 ka-1983 [ umThetho] wamaBandla wamaKhosi weTranskei nemiThetjhwana yamaKhosi GN 139 ka-1982 qala godu no-Seymour 20. Ngaphandle kwamaBandla wamaKhosi, kwakhiwa namaKhotho waboMaziphathe beemFunda ngokomThetho 13 ka-1982 wamaKhotho waboMaziphathe beemFunda. AmaKhosi namaSekelawo, ngeenkhundla zawo anamandla alinganako njengamakhosana emabandla, ngalokho-ke akunasidingo sokobana anikelwe ngendlela ehlelekileko amandla wokwengamela amaBandla Sektjheni 2 yomThetho.
Amandla Wokusebenza Ngomthetho Emacaleni Wombango Nekambiso
Ngokwesektjheni 2 (a) ne-3 yomThetho, kufuneka nanzi iimfuneko ezilandelako ebandla ukuthi likghone ukwenza umsebenzi wokugweba amacala wombango:
A. Amandla wokugweba kufuze anikelwe nguNgqongqotjhe.
B. Icala kufuze lisuselwe emthethweni wesintu nesikweni.
C. Ummangalelwa kufuze ukube uhlala endaweni engaphasi komBusositjhaba.
D. Amacala aphathelene nokuphelisa, nokutlhalanisa, nokuhlukanisa umtjhado nanyana ngewesintu nanyana ngewesikhuwa awela ngaphandle kwelawulo namandla weBandla.
Ikambiso kufuze bona ikhambisane nomthetho wesintu nesiko, kodwa ukusetjenziswa kwesahlulelo sekhotho kunjengoba kulayelwe mthetjhwana ofaneleko sektjheni 4 ne- . Amacala adluliswako asezandleni zeKhotho kaMarhistrada namkha iKhotho kaMaziphathe wesiFunda sektjheni 4 yomThetho ka1983 wamaKhotho wamaKhosi/wamaBandla ( e-Transkei ). Ilungelo lokudlulisela icala phambili likhona ngaphandle kwala ubungako behlawulo bungaphasi kwe-R25.00, ngaphandle-ke kobanyana iKhotho ePhakemeko ithe nayiphenyako yathola bona icalelo liphethe nekambisolawulo yomthetho eqakatheke khulu sektjheni 4 . Ukudluliselwa kwecala phambili kufana nokugweba icala de novo sektjheni 4 .
Amandla Wokusebenza Ngomthetho Emacaleni Wobulelesi Nekambiso
Ngaphambi kobana kusetjenziswe amandla wokugweba amacala wobulelesi, kufuze bona kuzaliseke nanzi iimfuneko ezilandelako:
A. Amandla wokugweba kufuze bona anikelwe nguNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa,
B. Umsolwa, ummangali kunye nomnikazipahla ebangwako kufuze bona bagwetjwe ngomthetho wesintu newesiko,
C. Icala kufuze ukube lenziwe endaweni ewela ngaphasi kwendawo ebuswa yiKosi,
D. Umsolwa kufuze bona abekwe icala ngomthetho wesintu namkha ngokwephula umthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende, ngaphandle kwamacala atlolwe etjhejulini yomThetho namkha amacala aseencwadini zomthetho abizwe nguNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa ngamagama,
E. Iingwebo ezilandelakwezi angeze zathweswa sektjheni 3 : isigwebo sokufa, secala lokucwiya, secala lokulimaza ngesihluku, sokudosa ejele namkha sokuhlawuliswa ihlawulo edlula iinkomo ezine namkha ihlawulo ngefuyo ebalwa ngemali engadluliko ku-R100.00 ngayinye namkha ama-20 wefuyo yomhlobo omncani, namkha ihlawulo yakhona ebalwa ingadluli ku-R20.00 ngayinye namkha i-R400.00.
Ikambiso yokugwetjwa kwamacala wobulelelesi ikhambisana nomthetho wesintu nowesiko, kodwa nokho ilawulwa mithetjhwana yokulawula ebethwa nguNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa. Ukukhulunyelwa zizazi zomthetho ( amagcwetha ) akukavunyelwa sektjheni 10. Ummangalelwa nakangabhalelwa kuhlawula ihlawulo ahlawuliswe yona, ikosi ingalayela bona abotjhwe ayiswe phambi kwakamarhistrada ekhotho namkha ayiswe phambi kwesikhulu esingamele ikhotho yesifunda endaweni la icala ligwetjwe khona; ikhotho izakuthi ingaqinisekisa yaneliseke bona ihlawulo ummangalelwa ahlawuliswe yona beyilungile, ilayele bona ahlawule ummangalelwa, nakabhalelwako imphosele ngejele adose isikhathi esingadluliko eenyangeni ezintathu. Amandla wokugweba amacala adluliswako asezandleni zeKhotho kaMarhistrada namkha iKhotho kaMaziphathe wesiFunda sektjheni 5 . Icala elidluliswako kufana nokuthi ligwetjwa de novo sektjheni 5 .
AmaKhotho WaboMaziphathe Beemfunda
Ngokwesektjheni 73 yomThetho 15 ka-1976 womThethosisekelo weTranskei, kuneemfunda ezilithoba eTranskei ezasungulelwa amaKhotho waboMaziphathe beemFunda sektjheni 2 yomThetho wamaKhotho waboMaziphathe beemFunda [umThetho]. Ngokombiko ka-Olivier 1997 , ngo-1997 amakhotho ayesebenza eemfundeni ezihlanu nje kwaphela. AmaKhotho waboMaziphathe beemFunda anamandla ngasikhathi sinye neKhotho kaMarhistrada la umsolwa ecaleni lobulelesi asisakhamuzi khona namkha la ababangako ecaleni lombango bazizakhamuzi zeTranskei khona sektjheni 3 yomThetho wezamaKhotho waboMaziphathe beemFunda. MaKhotho waboMaziphathe beemFunda kwaphela anegunya lokusebenzisa umthetho wesintu ngitjho nemacaleni wobulelesi, hayi njengamakhotho wabomarhistrada wona angasebenzisa umthetho wesintu emacaleni wombango kwaphela. AmaKhotho waboMaziphathe beemFunda kuthiwa abantwana bemithetho yeencwadini zeSewula Afrikapha njengoba phela asungulwa ngomThetho wePalamende, ngokunjalo-ke namandlawo awathola khona eencwadini zemithetho yePalamende. Akukavunyelwa ukukhulunyelwa zizazi mthetho ( amagcwetha ) kilamakhotho sektjheni 7. Amacala adluliswako alalelwa yiKhotho ePhakemeko kanti-ke amacala wobulelesi abuyekezeka ngendlela efanako namakhotho wabomarhistrada. Ikambiso ikhanjiswa ngokwesiko, ngokulawulwa nguNgqongqotjhe Seymour ikhasi 22.
AMABANDLA NOMTHETHOSISEKELO
Umbuzo ekufuze siwuphendule lapha kukuthi kghani iBandla ( iKhotho yesiNtu ) linalo na ilungelo lokuthi lingacitha umthetho wesintu njengomthetho onganalungelo lokusebenza ngenca yokuthi umthetho loyo uphambana nomthethosisekelo na
Ngokwe S170 yomThethosisekelo, ikhotho engaphasi kweKhotho ePhakemeko ngobukhulu ayikwazi ukufuna ukwazi ukuthi umthetho othileko wePalamende uyavumelana nomThethosisekelo na, ayikwazi nokukhupha umlayo omalungana nokungabi semthethwenisisekelo komthetho othileko, ngokunjalo ayikwazi nokuphikisa indlela yokuziphatha kaMongameli. Ngokwesektjheni 110 ikhotho kamarhistrada ayinawo amandla wokukhulumela ukuthi awukho emthethweni umthetho othileko, nanyana ngimuphi, ngokunjalo godu ayikwazi nokukhulumela indlela yokuziphatha kwakaMongameli. Isektjheni 110 yomThetho wamaKhotho waboMarhsitrada iyayalela ikhotho kaMarhistrada ukuthi ingamemezela ukuthi umthetho othileko awusebenzi ngoba uphambana nomthethosisekelo namkha ngomunye unobangela. Igama elithi umthetho lihlathululwa kusektjheni 2 yomThetho 33 ka-1957 wokuHlathululwa kwemiThetho yePalamende njengo mthetho nanyana ngimuphi, isimemezelo sombuso, umthetho wephrovinsi, umThetho wePalamende namkha noba ngisiphi isenzo esinamandla womthetho. Igama elithi umthetho lithathwa ukuthi litjho imithetho yepalamende, hayi imithetho engasiyo yepalamende Bucke & Jones V 1 Act 403, Millman NO v African Eagle Life Assurance Society Ltd 1981 SA 630 ( C ). Nanyana kungakhulunywa nje ngomthetho ongasiwo wepalamende ku-S170 yomThethosisekelo nesektjheni 110 yomThetho waboMarhistrada, iKhotho kaMarhistrada ayinawo amandla wokulawula ngokungabi semthethwenisisekelo komthetho ongekho emithethweni yePalamende ( B&J V 1 Act 403 ). Ngayo yona leyo ikulumo, kungathathwa ukuthi amakhotho wabomarhistrada akanamandla wokulawula ngokungabi semthethwenisisekelo komthetho wesintu. Njengoba iKhotho kaMarhistrada imntwana womThetho wePalamende, amandlayo kufuze iwathole emThethweni wamaKhotho waboMarhistrada, kodwa-ke awakho amandla anikelwa amakhotho wabomarhistrada njalo kilomThetho wamaKhotho waboMarhsitrada. Njengoba iKhotho kaMarhistrada imntwana womThetho wePalamende, ngokunjalo ayikanikelwa amandla mThetho wamaKhotho waboMarhistrada ukuphenya ngokuthi ikulungele na ukusebenza umthetho wesintu.
Ubujamo BeBandla
Ngokwe S170 yomThethosisekelo, ikhotho engaphasi kweKhotho ePhakemeko ngobukhulu ayikwazi ukufuna ukwazi ukuthi umthetho othileko wePalamende uyavumelana nomThethosisekelo na, ayikwazi nokukhupha umlayo omalungana nokungabi semthethwenisisekelo komthetho othileko, ngokunjalo ayikwazi nokuphikisa indlela yokuziphatha kwakaMongameli. Indawo yeBandla ( ikhotho yesintu ) kunye nendawo yeKhotho kaMarhistrada erhelweni lokulandelana kwamakhotho zingaphasi kwamaKhotho aPhakemeko, ngalokho-ke ngokwesektjheni 170, amakhotho la akanawo amandla wokufuna ukwazi ukuthi umthetho othileko wePalamende uyavumelana nomThethosisekelo na, awakwazi nokukhupha umlayo omalungana nokungabi semthethwenisisekelo kwehlelo lokubethwa komthetho othileko, nanyana ngimuphi, ngokunjalo awakwazi nokuphikisa indlela yokuziphatha kwakaMongameli. Isektjheni le ikhulumisa kwaphela ukubethwa komthetho, hayi umthetho ngokwawo. Ngokwesektjheni 2 yomThetho 33 ka-1957 wokuHlathululwa kwemiThetho yePalamende, nokho igama elithi umthetho litjho negama elitjho ihlelo lokubethwa komthetho. Umbono ka B&J V 1 Act 403 kukuthi nanyana lingavezwa ingaphathwa nje yomthetho ongekho emithethweni yePalamende ku-S170 yomThethosisekelo kunye nakusektjheni 110 yomThetho weKhotho kaMarhistrada, ikhotho kamarhistrada ayinawo amandla wokulawula ngokungabi semthethwenisisekelo komthetho ongekho emithethweni yePalamende. Ngayo leyo ikulumo, kungatjhiwo godu nokuthi ikhotho kamarhistrada ayinawo amandla wokulawula namkha ukukhupha umlayo ngokuthi umthetho wesintu uyakhambisana na nomThethosisekelo. Ngokwesektjheni 211, umthetho wesintu umuthetho ovunyiweko nosebenzako eSewula Afrika. Okuqakathekileko lapha kukuthi ihlelo lokubethwa komthetho ekukhulunywa ngalo kusektjheni 170 libala nomthetho ongekho emithethweni yepalamende, libale nomthetho wesintu, kanti-ke njengoba amabandla ( amakhotho wesintu ) angaphasi ngobukhulu kuneKhotho ePhakemeko nje, amabandla adinywe namandla wokuphenya ngokuba semthethwenisisekelo kwemithetho yesintu ngokwesektjheni 170 yomThetho womThethosisekelo. Ngokutjho kwaka-TW Bennett ( 1995) 76, amaBandla akanawo amandla wokucitha imithetjhwana yemithetho yesintu njengemithetjhwana engekho emthethweni ngoba ingakhambisani nomthethosisekelo ( lokhu-ke kuthathelwa kuSektjheni 103 yomThethosisekelo wesiKhatjhana ka-1993. )
<fn>nde_Article_National Language Services_IKHOLEJI YEZOMTHE (2).txt</fn>
UmThetho WokuKhuthazwa KokuPhathwa KomThethobulungiswa
UKUTHATHWA KWEENQUNTO MAJAJI/BAHLULELI
KUTHATHWA KWEENQUNTO BAPHATHI
UMEHLUKO
WE : PHIKO LEZAKHAMUZI, EKHOLEJI YEZOMTHETHOBULUNGISWA
ISIFUNDO NGEHLELO LOKUTHATHWA KWEENQUNTO MAJAJI/BAHLULELI NGABARHOLI BENDABUKO
Sethulwa YiKholeji YezomThethobulungiswa NomNyango WezomThethobulungiswa NokuThuthukiswa KomThethosisekelo
UMEHLUKO HLANGANA KOKUTHATHWA KWEENQUNTO MAJAJI /BAHLULELI NOKUTHATHWA KWEENQUNTO BAPHATHI
AbaRholi beNdabuko banamandla wokuthatha iinqunto zobujaji/zokwahlulela kunye namandla wokuthatha iinqunto zabaphathi. Kuqakathekile ukwazi umehluko hlangana kwemihlobo emibili le yokuthathwa kweenqunto ngoba imithetho esebenza kilemihlobo emibili yokuthathwa kweenqunto ihlukile.
Ukuthathwa kwesiqunto sobujaji/sokwahlulela kwenzeka lokhuya umRholi weNdabuko nakabawiwa bona alamule umbango hlangana kwamalungu womphakathi namkha asebenze ngesililo selungu lomphakathi elilila ngelinye ilungu lomphakathi. Nakube amalungu womphakathi amabili akholwa kukuthi womabili anamalungelo wamadlelo endaweni yinye bekubizwe umRholi weNdabuko kobanyana abahlukanisele bona ngubani onelungelo lendawo yamadlelo leyo, lokho kusiqunto sobujaji/sokwahlulela ngoba umnqopho waso kulamula. Nakube ilungu lomphakathi elithileko lebisa elinye ilungu lomphakathi iinkukhu zalo icalelo beliyiswe kumRholi weNdabuko, nakho lokho kusezakufuna ukusetjenziswa kwesiqunto sobujaji/sokwahlulela.
Nakube ilungu lomphakathi elithileko libawa umRholi weNdabuko imvumo yokudlisela ifuywalo endaweni ethileko, namkha nalibawa imvumo yokwakha indlu endaweni ethileko, umRholi weNdabuko uzakusebenzisa isiqunto sobujaji/sokwahlulela ekuthatheni kwakhe isiqunto sokobana ilungu elibawakwelo alivumele na ngesibawo salo. Ukuthathwa kweenqunto ngezokuphatha kulawulwa yisektjheni 33 yomThethosisekelo kunye nomThetho 2000 wokuPhathwa koMthethobulungiswa. NgokomThetho lo, esinye nesinye isiqunto namkha elinye nelinye igadango lezokuphatha elithathwa mRholi weNdabuko kufuze bona libe semthethweni, libe lihle begodu likhanjiswe ngekambiso elungileko.
UmRholi weNdabuko othethe isiqunto sezokuphatha namkha othethe igadango lezokuphatha, nakabawiwako kufuze bona akwazi ukutlola abonobangela abanikele woke umuntu amalungelwakhe aliyekileko ngenca yesiqunto sezokuphatha namkha igadango lezokuphatha alithetheko. Nakufumaniseka bona umRholi weNdabuko uyabhala ukuveza abonobangelabo, loyo obabawako angenza isibawo sekhotho ekuzakukatelelwa ngaso umRholi weNdabuko loyo ukuveza abonobangela abafunekako. Nakube umRholi weNdabuko uyabanikela abonobangela kodwa olilako akholwe ukuthi abonobangelabo abakho emthethweni, abakalungi begodu akhange bakhanjiswe ngendlela elungileko, olilako loyo angabawa ikhotho bona sibuyekezwe leso isiqunto somRholi weNdabuko.
Umthetho ophathelene nokuthathwa kweenqunto zokuphatha ususelwa emthethweni wesiko, wejayelo, ovezwa miphumela yamanye amacala, hayi umthetho obethiweko; kodwa-ke muva nje umthetho lo sewuhlanganiswe nomThetho WokuKhuthazwa KokuPhathwa KomThethobulungiswa. Incwajana yesihloko A Practical Guide to Administrative Justice izakuphakiswa boke abazakungenela isifundwesi. Incwajana le ibeka amagadango ngokulandelana kwawo alandelwako ekuthathweni kweenqunto zokuphatha; igadango lokuthoma lapha kuqalelela isisekelo umuntu asime ngaso ukuthatha isiqunto namkha ukuthatha igadango.
Ekuthathweni kweenqunto zobujaji/zokwahlulela, abaRholi beNdabuko kufuze bona bakhambisane nomThethosisekelo, nekambisolawulo yemithetho yesiko, yejayelo, evezwa miphumela yamanye amacala ephathelene nokuthathwa kweenqunto zobujaji/zokwahlulela kunye nemibandela yananyana ngimuphi umthetho obethiweko onikela amandla. Ubunengi balokho okuzakukhulunywa ngakho esifundwenesi kuphathelene nokuthathwa kweenqunto zobujaji/zokwahlulela. Iinqunto zobujaji/zokwahlulela zingadluliselwa eKhotho yokuDlulisela iinLilo namkha zibuyekezwe.
<fn>nde_Article_National Language Services_IKHOLEJI YEZOMTHE (3).txt</fn>
UKUSEBENZA, AMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO KUNYE NEKAMBISO
WE : PHIKO LEZAKHAMUZI, EKHOLEJI YEZOMTHETHOBULUNGISWA
OKUNGAPHAKATHI IKHASI
Isingeniso ...
UMQONDO NEKAMBISOLAWULO YAMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO ...
Ifundiso Yokuphumelelisa ...
Umqondo Wobufunda ...
Iragelophambili ...
AMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO ANGALINGANISELWA NGEENDLELA EZINTATHU ...
IKhotho YezomThethosisekelo ...
IKhotho Ekulu YokuDlulisela IinLilo...
IKhotho EPhakemeko...
Amanye Amakhotho Avulwa Namkha Avunywe NgomThetho WePalamende...
AMANDLA WAMAKHOSI NAMAKHOSANA WOKULALELA AMACALA WOMBANGO ...
Isingeniso ...
UNgqongqotjhe Angalayela AmaKhosi, AmaKhosana Kunye NamaSekela Kobana Balele Amacala Wombango ...
Iimfuneko Ekufuze Bona Zizaliswe Ngaphambi Kobana IKosi, IKosana Namkha Isekela leKosi Lingasebenzisa Amandlalo Wokusebenza Ngomthetho ...
Umbango Kufuze Ube Hlangana KwabaNtu AbaNzima Babodwa ...
Amahlalo ...
Icala Lekhotho Yombango Elisuselwa EmThethweni WesiNtu Nesikweni ...
Iindaba Ibandla Elinganamandla Phezu Kwazo ...
AmaKhotho WemiKhandlu YomPhakathi ...
IKAMBISO YEBANDLA ...
IKAMBISO ...
Isijamiso Sekambiso ...
Ukwethulwa Kobufakazi ...
Ukuthathwa Kweenqunto ...
ISAHLULELO NOKUKHUTJHWA KWASO ...
Isahlulelo ...
Ukusetjenziswa Kwesahlulelo ...
Ukudluliswa Kweenlilo Nokubuyekezwa Kwamacala ...
Ikambiso Yokudlulisa Isililo Emacaleni Wombango ...
Ukudluliswa Kweenlilo Ezabelweni ...
AMANDLA WAMAKHOSI NAMAKHOSANA WOKULALELA AMACALA WOBULELESI ...
AMAKHOSI NAMAKHOSANA ANGAKANIKELWA AMANDLA ...
Isingeniso ...
Ukusungulwa Nokwakhiwa Kwamabandla ...
Iindaba Amabandla Anganamandla Phezu Kwazo ...
Iindaba Amabandla Anamandla Phezu Kwazo ...
Isingeniso ...
Amandla Wokusebenza Ngomthetho Emacaleni Wombango Nekambiso ...
Amandla Wokusebenza Ngomthetho Emacaleni Wobulelesi Nekambiso ...
AmaKhotho Wabomaziphathe Beemfunda ...
AMABANDLA NOMTHETHOSISEKELO ...
Ubujamo BeBandla ...
UKUSEBENZA, AMANDLA WAMABANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO KUNYE NEKAMBISO YAMABANDLA
ISINGENISO
Solo kwathi ndi, abaRholi beNdabuko benza imisebenzi eqakathekileko ngokwahlukahlukana kwayo emiphakathini yabo ngokwahlukahluka kwayo. Ikulumo ecocwa encwajaneni le iqale omunye walemisebenzi : umsebenzi wokwahlulela wabaRholi beNdabuko. Namhlanje ukulawulwa kobulungiswa eendaweni zemakhaya kuvamise khulu khulu ukuragwa makhotho wabaRholi beNdabuko, amaBandla. AmaBandla phela ngiwo-ke amakhotho wabaRholi beNdabuko, la abaRholi beNdabukwaba benzisa khona ubulungiswa ngokulandela imithetho yesintu. Ngokwesekhtjheni 211 yomThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika, umthetho wesintu manje sewuvunywa ngokusemthethweni njengomthetho okhambisana nomthetho ongekho eencwadini zomthetho wePalamende ( i-common law). Lokhu-ke kutjho ukuthi amakhotho akakwazi ukugcina kwaphela ngokutjheja ukuqakatheka komthetho wesintu kezomthetho njengoba bekusenzeka ngaphambi kokuthoma kokusebenza komThethosisekelo, kodwa sekufanele bona umthetho wesintu lo awusebenzise nokuwusebenzisa la kukghonakala khona, ngokuqalelela umthetho osebenza lapho kunye nomThethosisekelo ngokwawo. AmaBandla akhona njenganje ayavumakala eencwadini zomthetho, ngendinyana 16 yetjhejuli 6 yomThethosisekelo, yona ethi enye nenye ikhotho - sekubalwe namaBandla - eyayikhona umThethosisekelo nawuthoma ukusebenza, izakuragela phambili ngomsebenzayo, ngokulawulwa mthetho olawula amakhotho anjengayo. Umsebenzi wamakhotho la ulawulwa mithetho embadlwana eseencwadini zemithetho yePalamende. Imithetho eseencwadini zemithetho yePalamende le ibala nemithetho eyayisebenza ngaphambi kobana iSewula Afrika ibe nomThethosisekelo, neyezabelo. Ukuragela phambili ngokusebenza eSewula Afrika eTja kwalemithetho yeminyaka eyadlulako kuvunyelwe yitjhejuli 6 yomThethosisekelo 108 ka-1996 weSewula Afrika. UMongameli waba imithetho le wayabela amaphrovinsi ayifaneleko, ngokwendinyana 14 yetjhejuli 6 yomThethosisekelo. Qala : Report On Traditional Courts & Judicial Functions of Traditional Leaders wangomhlaka 21 kuJanabari 2003: SA Law Commission, ekhasini 1.
Isekhtjheni 1 yomThetho 45 ka-1998 oTjhugululiweko wobuFakazi uthi nanyana ngiyiphi ikhotho ingatjheja ukuqakatheka komthetho welinye ilizwe kunye nokuqakatheka komthetho wabantu bendabuko la umthetho loyo ungakghona khona ukuqinisekiswa : Kwaphela nakube umthetho wabantu bendabuko angeze uphikisane nekambisolawulo yomthethokambiso yomphakathi kunye nobulungiswa bemvelo: Godu nakube angeze kube semthethweni ukuthi ikhotho nanyana ngiyiphi ibethe umlayo othi isiko lelobolo namkha elinye isiko elinjalo seliyinto enyenyisako ekambiswenilawulo enjalo.
Isibonelo, umThetho 38 ka-1927 wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima njengokutjhugululwa kwawo.
UmThetho 32 ka-1944 njengokutjhugululwa kwawo, qala isekhtjheni 28.
UMQONDO NEKAMBISOLAWULO YAMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO
Amandla wokusebenza ngomthetho angahlathululwa njengamandla nekghono lokwenza lekhotho lokulalela nokuthatha isiqunto ngombango okhona hlangana kweenqhema ezibangako Graafreinet Municipality v Van Ryneveld's Pass Irrigation Board 1950 SA 420 (A). Ngalokho-ke amandla wokusebenza ngomthetho asitjela bona ikhotho inamandla maphi, angangangi. Isahlulelo esikhutjhwa ecaleni la ikhotho inganamandla khona sililize lakolize. Nakuqalwa umthetho ongakatlolwa eencwadini zomThetho wePalamende, umqondo wamandla wokusebenza ngomthetho wakhelwe phezu kwekambisolawulo nemithetjhwana embadlwana. Imithetjhwana le isukela emithethweni esetjenziswa ngaphandle kobana itlolwe eencwadini zomthetho wePalamende, kodwa nayo ingafakwa eencwadini zomthetho.
Isibonelo sokufakwa komthetho onjalo eencwadini zomthetho wePalamende mThetho waboMarhistrada. Amandla wokusebenza ngomthetho akhelwe phezu kwemithetjhwana nasi elandelako:
Ifundiso Yokuphumelelisa
Umthetjhwana lo uyisika nobusimeleliso beminye imithetjhwana ephathelene namandla wokusebenza ngomthetho. Ngokomthetjhwana lo, ikhotho nayizakuba namandla wokusebenza ngomthetho kufuze bona inikelwe amandla ukuraga umsebenzayo- Eckards 17. Ikhotho kufuze bona ibe namandla phezu komuntu omangalelweko/obekwa icala kunye nepahlakhe.
Umqondo Wobufunda
Umqondo wobufunda uhlobene nefundiso yokuphumelelisa. Amandla wokusebenza ngomthetho alinganiselwe lapha athoma ukusebenza abe agcine khona. Qala u-Polak ( 1993 ) 2. Amandla wekhotho anomkhawulo wendawo lapha agcina khona ukusebenza.
Lesisitjho nasitjhugululwako sitjho ukuthi ummangali ulandelela ummangalelwa ekundlenakhe. Ummangali nakafuna ukummangalela ummangalelwa, ummangali kufuze bona lokho akwenze ekhotho enawo amandla phezu komuntu ommangalelwako nepahlakhe. Ikhotho le kuvamise ukuthi kube yikhotho yendawo la kuhlala khona ummangalelwa, hayi la kuhlala khona ummangali. Nokho-ke kuyenzeka kesinye isikhathi izinto zenzeke ngendlela ehlukileko kunale ejayelekileko, isibonelo: ikhotho ingaba namandla wokusebenza ngecalelo ngoba lokho okubangele ukuthi bekuvulwe icala kwenzeke endaweni engaphasi kwayo. Malungana namaKhotho waboMarhistrada, isekhtjheni 28 (d) yomThetho 32 ka-1944 wamaKhotho waboMarhistrada uthi ikhotho nayizakukghona ukuba namandla ngenca yalonobangela esiqeda ukumutjho, kuzakufuneka bona icalelo ngokuphelela kwalo libe lenzeke endaweni ewela ngaphasi kwekhotho leyo.
Ngenca yemithetjhwana ephalisanako yamandla wokusebenza ngomthetho, kungenzeka ukuthi amakhotho angaphezulu keyodwa abe namandla phezu kwecala linye. Ngoba ummangali uyi-dominis litis - okutjho ukuthi unelawulo ecaleni lakhe - unelungelo lokuzikhethela ukuthi angayokummangala kiyiphi ikhotho. Ngokuvamileko ummangali uzikhethela ikundla elungele yena kunobanyana akhethe elungele ummangalelwa.
Iragelophambili
Amandla wekhotho abekwa nakunikelwa abammangali amadarhfari, hayi nakaphumako amadarhfari lawo. Ikhotho inganikelwa amandla engawasebenzisa ecaleni elithileko, ihlala inawo amandla lawo beliphele icala - Standard Credit Corporation Ltd v Bester and Others 1987 SA 812(W) at 819. Nakube ikhotho yayinamandla phezu kwecala elithileko nakunikelwa ummangalelwa idarhfari namkha nakanikelwa ihlelo lekambiso yekhotho ngecalelo, nakungenzeka kube namatjhuguluko enzekako angeze kwemukwe ikhotho amandla ebesele inawo phezu kwecalelo. Isibonelo: ikhotho enamandla phezu kwecala elithileko ngoba ummangalelwa uhlala endaweni engaphasi kwekhotho leyo ngesikhathi kuvulwa icala, izakusolo iliphethe icalelo ngitjho nanyana kungenzeka ummangalelwa athuthe endaweni leyo icala lingakapheli.
AMANDLA WOKUSEBENZA NGOMTHETHO ANGALINGANISELWA NGEENDLELA EZINTATHU
Ukuhlathulula nokukhanyisa kuhle ikulumo elandelako le, kulinganiswe ngeKhotho kaMarhistrada .
Umhlobo wesimangalo
Ubungako besimangalo
Indawo engaphasi kwekhotho ( isifunda ).
Kumsebenzi wesinye nesinye isiphathimandla esingameleko ukwenza iqiniso lokobana ikhotho yaso inawo amandla wokulalela icala eliphambi kwayo. Lokhu-ke kusebenza khulu khulu malungana nokulinganiselwa kwecala/kwesimangalo ngokuthi limhlobobani nokuthi libungako obungangani. Kufuze kutjhejwe-ke ukuthi ngokwamabandla, akunasilinganiselo semali esibekiweko njenganje. Nokho-ke iHlelo eliKhethekileko leKomitjhini yezomThetho ngomThetho wesiNtu ( i-Law Commission Special Project on Customary Law ) liphakamisa bona kuthome ukuba nesilinganiso semali ebekiweko, ngokukhambisana nobulula nokuhleleka kwawo amaBandla5.
La ummangalelwa avela khona ekhotho enganawo amandla phezu kwakhe kodwa yena ummangalelwa kungamhluphi lokho, ikhotho leyo izakuba nelungelo lokuba namandla phezu kwakhe. Ngalokhu-ke ummangalelwa uzabe azinikele ngaphasi kwekhotho leyo - Sekhtjheni 281f yomThetho 32 ka-1944 waboMarhistrata njengokutjhugululwa kwawo. Nokho-ke la kunganammangalelwa ovela phambi kwekhotho, isiphathimandla esingameleko sinesibopho sokuveza indaba yendawo la amandla wekhotho afika naphelela khona. Ngalokho-ke la ummangalelwa avela khona phambi kwekhotho, isiphathimandla esingameleko asikwazi ukuyiveza indaba yendawo la amandla wekhotho afika naphelela khona. Nakube kuvela indaba yokuthi ikhotho ayinamandla wokulalela icala elithileko, kuvamise ukuthi kufuneke ukuthi ummangalelwa aveze ubufakazi bokuthi ikhotho leyo inawo amandla wokulalela icalelo qala : Malherbe v Britstown Municipality 19491 SA C , kodwa indlela ummangalelwa azikhulumela ngayo ngokuthi ikhotho leyo ayinamandla wokulalela icala lakhe, ingatjhugulula ubujamo bezinto kube nguye ummangalelwa ekufuze bona aveze ubufakazi bokuthi ikhotho leyo ayinawo amandla wokulalela icala lakhe.
Umqondo wamandla wekhotho uyahlobana godu nendlela amakhotho wekhethu eSewula Afrika alandelana ngayo, ngoba umqondo lo usazisa ngokuthi ikhotho ethileko inamandla angangani nokuthi ilinganiselwe ukufikaphi. Ikhotho ingahlala njengekhotho yokuthoma namkha njengekhotho yokudlulisela isililo, kuye ngamandla wokusebenza ngomthetho enawo. Ngokwesahluko 8 somThethosisekelo 108 ka-1996, amakhotho :
YiKhotho YezomThethosisekelo
IKhotho yezomThethosisekelo yikhotho engaphezu kwawo woke amakhotho kiwo woke amacala aphethelene nomthethosisekelo - S 166 & 167, ne
Khotho Ekulu YokuDlulisela IinLilo
IKhotho eKulu yokuDlulisela iinLilo yikhotho engaphezu kwawo woke amakhotho wokudlulisela iinlilo emacaleni angakaphathelani nomthethosisekelo - S 166 & 168.
UmBiko weKomitjhini yezomThetho ngamaBandla - indinyana 3.4
IKhotho Ephakemeko
Nakukhulunywa ngeKhotho ePhakemeko kubalwa neKhotho ePhakemeko yokuDlulisela iinLilo engasungulwa ngomThetho wePalamende ukulalela iinlilo zamaKhotho aPhakemeko. AmaKhotho la angagweba nanyana ngimaphi amacala ngaphandle kwamacala aqalene neKhotho yezomThethosisekelo kwaphela - S 166 & 169. IKhotho ePhakemeko kuthiwa amandlayo akhelelwe futhi kiyo ( lokho-ke kutjho ukuthi amandlayo iwathola emthethweni ongakatlolwa eencwadini zomthetho wePalamende).
AmaKhotho waboMarhistrada angagweba nanyana ngiliphi icala elitjhiwo mThetho wePalamende. Amakhotho la akanawo amandla wokusola umthetho othileko ngokuthi uphambana nomthethosisekelo namkha amandla wokusola ukuziphatha kwakaMongameli - S166 & 170. AmaKhotho waboMarhistrada kuthiwa ziindalwa zeencwadi zomthetho wePalamende ( lokhu-ke kutjho ukuthi athola amandlawo eencwadini zomthetho ekusungulwe ngawo amakhotho la - umThetho 32 ka-1944 wamaKhotho waboMarhistrada.) Amakhotho la godu athola amandlawo nemithethweni eminye ngaphandle komThetho wamaKhotho waboMarhistrada. Ngalokho-ke ikhotho kamarhistrada ayinamandla ngaphandle kwalawo ewanikelwe mThetho wamaKhotho waboMarhistrada neminye imithetho.
Amanye Amakhotho Avulwa Namkha Avunywe NgomThetho WePalamende
AmaBandla awele kilekoro. AmaBandla wamaKhosi namaKhosana avulwa namkha avunywa ngemithetho eyayisebenza ngaphambi kokuthoma kokusebena komThethosisekelo osebenza njenganje. Isibonelo semithetho enje mThetho 38 ka-1927 wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima. Ngokwendinyana 2 yetjhejuli 6 yomThetho womThethosisekelo, yoke imithetho eyathoma ukusebenza ngaphambi komThetho womThethosisekelo isasebenza nanje, izakusolo isebenza, bekube mhlazana itjhugululwako namkha ibulawako. Ngalokho-ke umThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima uzasolo usebenza, bekube mhlazana utjhugululwako namkha ubulawako. NgokomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, akunarhelo elibekiweko lokulamana/lokulandelana kwamabandla. Futhi ayikho nendlela yokudlulisela isililo esisuka ebandla lekosaneni siye ebandla lekosini. Emacaleni wobulelesi newombango maKhotho kaMarhistrada aphethe amandla wokulalela iinlilo ezidluliswako. Qala uMbiko NgamaBandla NemiSebenzi YokwaHlulela YamaKhosi - 21 Janabari 2003: Ikomitjhini Yezomthetho YeSewual Afrika, ikhasi 4 [ i-Report on Traditional Courts & Judicial Functions of Traditional Leaders - 21 January 2003: SA Law Commission, p. 4 ] kunye nesekhtjheni 12 ne 12 ne 20 yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima. Keminye imiphakathi esaphila isintu, kuvamise ukulandelwa ikambiso yokuthi isililo sithoma silalelwe mkhandlu womkhaya, nasibhala ukurarululeka lapho sidluliselwe ekosaneni, nakubhala lapho-ke sesidluliselwa eKosini. Nasisuka eKosini-ke sesidlulela eKhotho kaMarhistrada nakufumaniseka ukuthi nakhona eKosini asirarululeki.
AMANDLA WAMAKHOSI NAMAKHOSANA WOKULALELA AMACALA WOMBANGO
Isingeniso
AmaBandla, amaKhotho waboKomitjhinari kunye namaKhotho wokuDlulisela iinLilo zamaKhotho waboKomitjhinari kwakumaKhotho akhethekileko wabantu abanzima eSewula Afrika. Kwathi ngo-1986 avalwa amaKhotho waboKomitjhinari kunye namaKhotho wokuDlulisela iinLilo zamaKhotho waboKomitjhinari6. Amandla wamakhotho la adluliselwa emakhotho wabomarhistrada. Ukusukela lokho-ke amacala hlangana kwabantu abanzima alalelwa makhotho wabomarhistrada ngamandlawo ajayelekileko. AmaKhotho waboMarhistrada wona-ke ayengasebenzisa umthetho wesintu/webandla emacaleni hlangana kwabantu abanzima babodwa. Ngokwesekhtjheni 1 yomThetho wobuFakazi ka-1988, amaKhotho waboMarhistrada ayengatjheja ukuqakatheka komthetho wesintu/webandla. Ngesikhatheso-ke umthetho wesintu wawungakabukuvunywa njengomthetho wehlelo elikhambisana nomthetho weRiphabhligi yeSewula Afrika. Umthetho wenarha wawunganandaba nabonobangela besenzo sokuthengiselana/sokuvumelana ngomthetho wesintu ( Seymour 7). Ezehlakalweni la kwakukhona khona umuntu onzima nomuntu ongasinzima, kwakusetjenziswa umthetho ongekho eencwadini zemithetho yelizwe kwaphela. Isibonelo, uMarhasa, omumuntu onzima, othethe uBadanile ngesintu ummangalela u-Kobus ongasuye umuntu
onzima ngecala lokungwadla nomkakhe. Lapha kuzakusetjenziswa umthetho ongekho emithethweni yePalamende, ngoba omunye obangako kilelicala akasuye umuntu onzima, u-Kobus. Nakusetjenziswa umthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende, uMarhasa uzakuthathwa njengomuntu ongakathathi, ngalokho-ke icala lakhe lizakuphephuka nommoya, ngoba umtjhado wesintu wawungathathwa njengomtjhado! ( Qala u-Seymour 7).
UNgqongqotjhe Angalayela AmaKhosi, AmaKhosana Kunye NamaSekela Kobana Balele Amacala Wombango
Nngokwesekhtjheni 12 yomThetho ka-1927 wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, uNgqongqotjhe anganikela amaKhosi, amaKhosana kunye namaSekela wamaKhosi amandla wokulalela amacala wombango. Indinyana S12 IFUNDEKA BUNJE: " UNgqongqotjhe (a). anganikela nanyana ngiyiphi ikosi namkha ikosana eyaziwako namkha ekhethwe ngaphasi kwendinyana encani namkha yesekhtjheni 2 amandla wokulalela ibe yenze isiphetho ( iqunte ) emacaleni wombango asuselwa emthethweni wabaNtu abaNzima neweSintu alethwe kiyo babaNtu abaNzima abammangalelene bodwa endaweni ephethwe ngiyo; (b). ngokubawiwa yikosi namkha ikosana nanyana ngiyiphi enikelwe amandla ngokwendinyana (a), anganikela isekela lekosi leyo amandla wokulalela libe lenze isiphetho ( liqunte ) emacaleni wombango asuselwa emThethweni wabaNtu abaNzima neweSintu alethwe kiyo zizakhamuzi zabantu abanzima ezimmangalelana zodwa endaweni yekosi leyo, KWAPHELA nakube iKosi yomuNtu oNzima, iKosana yomuNtu oNzima namkha iSekela layo ngaphasi kwesekhtjheni le namkha ngaphasi komunye umthetho angeze libe namandla wokwenza isiphetho ( wokuthatha isiqunto ) ngokutlhalana namkha ukuhlukana kwabantu abathetheneko" . Imibandela enjengale iyatholakala nemthethweni weTranskei ( umThetho 13/1982 nomThetho 6/1983), newe-Ciskei ( umThetho 37 ka-1984), newe-Bophuthatswana ( umThetho 29 ka-1979), neweKwaNdebele ( umThetho 3 ka-1984) - Qala Bennett ( 1975) 76 namatjhugulukwana athileko wamandla wokusebenza ngomthetho.
Iimfuneko Ekufuze Bona Zizaliswe Ngaphambi Kobana IKosi, IKosana Namkha Isekela leKosi Lingasebenzisa Amandlalo Wokusebenza Ngomthetho
Ngokwesekhtjheni 12 (a) no (b), ngaphambi kobana ikosi namkha ikosana namkha isekela lekosana babe namandla wokulalela nokwenza isiphetho secala lombango, kufuze bona kuzaliswe nanzi iimfuneko ezilandelako:
Umbango Kufuze Ube Hlangana KwabaNtu AbaNzima Babodwa
IKosi, iKosana namkha iSekela leKosana bangalalela amacala ahlangana kwabantu abanzima babodwa kwaphela. UmuNtu oNzima-ke lapha uhlathululwa ku-S35 yomThetho 38 ka-1927 wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima ngalendlela elandelako: "UmuNtu oNzima uzakutjho nanyana ngimuphi umuntu olilungu lananyana ngimuphi umhlobo wabantu abangabendabuko e-Afrika." Ukuthi umuntu ungowambala bani kuqakatheke khulu ekuhlukaniseni bona iBandla linawo na amandla wokugweba icala elithileko.
Nakuqalwa imibandela yokulingana kwabantu ebekwa yiVikelamalungelo, kuvela umbuzo othi kghani lokhu akusibandlululo na. Ngokutjho kwaka-TW Bennett ( 1975) 77, lesi kusiqinteliso esilungileko nesifaneleko ngelungelo lokungabandlululwa. ( Qala ne-S36 yomThethosisekelo.) " Akunakuzaza ukuthi amabandla aqale ukusiza abaNtu abaNzima, njengoba batlhoge imali nefundo ukuthi bangaya emakhotho wabomarhistrada namkha emakhotho amakhulu", ngalokho-ke amabandla ayindlela ekhethekileko ewela ngaphasi kweSekhtjheni 8 (a) yomThetho womThethosisekelo - ( Isekhtjheni 9 yomThetho womThethosisekelo omutjha) TW Bennett 77. Umnqopho omkhulu kuvulela abaNtu abaNzima ikundla ngokukhambisana nalokho ekufuze kwenziwe emasikwenabo - Bennett 77. Ecaleni likaBangindawo nabaNye ngokubangisana nesiKhulu somBusosifunda wakwaNyanda nomuNye 1998 SA 262(Tk), kwaquntwa ukuthi nanyana indaba yokuthi umuntu abe ngowombala othileko iliyana namalungelo wokulingana phambi komthetho, kodwa isiqinteliso esihle nesilungileko. Ecaleni likaMhleka noFeni ngokubangisana nesiKhulu somBusosifunda wabaThembu nomuNye 2001 SA 574 (Tk), ngamaphuzu afanako ikhotho yathola ukuphulwa kwelungelwelo akukalungi, akuvumakali. Ikomitjhini yezomThetho ePhepheni lokuCocisana ngamaBandla, iindinyana 6.6.2, iphakamisa bona isulwe imibandela yokubandlulula yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, iphakamisa godu nokuthi amandla wamakhotho abekwe kwaphela ngokuqala ukuthi mhlobobani wecala ekufuze lilalelwe, nangokuqala ukuthi abasecaleni bahlalaphi, kunye nangokuqala ukuthi umthetho wesintu ungena kangangani ecalenelo.
Amahlalo
Amagama ekuhlathululwa ngawo usekhtjheni 12 (a) no(b) athi : " umuntu onzima nakammangalela omunye umuntu onzima ahlala naye ndawonye endaweni engaphasi kweKosi" kwanga atjho ukuthi iKosi nayizakuba namandla wokulalela ibe igwebe icala lombango, bobabili ummangali nommangalelwa kufuze bona babe bahlala endaweni engaphasi kwekosi yalapho. Ngokutjho kwaka-Seymour, ikhasi 15, ukuhlala kwakammangalelwa kwaphela endaweni engaphasi kweKosi kwanele ukunikela iKosi amandla wokulalela ibe igwebe icala lombango. Ecaleni elaliqale hlangothi linye kwaphela lakaNggqongqotjhe weeNdaba zabaNtu, kwathiwa njengoba amagama athi indawo yokuhlala kumagama welimi lomthetho ongekho eencwadini zomthetho wePalamende, ngokunjalo-ke kufuze bona asetjenziswe ngokukhambisana nawo lomthetho ongakatlolwa eencwadini zomthetho wePalamende. Indawo yokuhlala ayitjho ikhaya lomuntu, ngalokho-ke indawo yokuhlala nekhaya lomuntu kufuze bona kuhlukaniswe. Indawo yokuhlala itjho nje lapho umuntu ahlala khona. Umuntu angaba neendawo zokuhlala ezingaphezulu keyodwa ngasikhathi sinye ( Seymour 15 ). Kilobo-ke ubujamo bezinto obunjalo, umuntu uthathwa ukuthi uhlala endaweni la akhona nakukhutjhwa idarhfari ( Seymour 15 ). Akukabukubekwa ukuthi kutjhiwo nini ukuthi umuntu uhlalele futhi endaweni ahlala kiyo. Nokho-ke angeze kwathiwa umuntu uhlala endaweni avakatjhe kiyo; nakuzakuthiwa umuntu uhlala endaweni ethileko kufuze bona abe nokunzinza okuthileko endaweni leyo ( Seymour 15 ). Ikhaya lomuntu kukulapho kuthathwa ukuthi ukhona ngitjho nanyana angekho. U-DSP Cronje no-Heaton7 bahlathulula ikhaya lomuntu njenge "...ndawo la umuntu athathwa ukuthi ukhona ukuraga amalungelwakhe nokwenza imisebenzakhe esibopho ngitjho nanyana/namhlazana angekho kiyo indawo leyo." Umuntu uba nekhaya linye kwaphela ngasikhathi sinye8. Ummangalelwa ongahlali endaweni leyo anganikela ikhotho amandla wokumgweba ngokuzinikela ekhotho leyo?
Icala Lekhotho Yombango Elisuselwa EmThethweni WesiNtu Nesikweni
Amandla weKosi namkha weKosana wokulalela icala aphelela emacaleni asukela emthethweni wesintu newamasiko. Ikosi namkha iKosana ayinawo amandla wokulalela icala elisukela emthethweni ongekho hlangana nemithetho yePalamende. Umbandela weSekhtjheni 12 yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima uwakhaphela ngeqadi amandla weKosi, weKosana namkha weSekela eendabeni eziphathelene nobulize, ukutlhalana namkha ukuhlukana emtjhadweni. Njengoba ngokomThetho wokuVunywa kwemiTjhado yesiNtu umtjhado wesintu sewubekwa ezingeni elilinganako nelomtjhado wesikhuwa begodu nawo njengoba ungaqedwa kwaphela ngesahlukaniso sekhotho, ukuqedwa komtjhado wesintu kuwela ngaphandle kwekoro yamacala ephethwe mabandla. Nokho-ke amaBandla angalamula eendabeni zemibango yemizi/yemitjhado ngaphambi kwesahlukaniso somtjhado. Amabandla solo anawo amandla wokulalela nokugweba iindaba ezisekela umtjhado, isibonelo: nakufuneka bona indoda ibuyiselwe amalobolwayo nakube umkayo uyingwadlele, nakube angeze kwasetjenziswa umthetho ongakatlolwa eencwadini zomthetho wePalamende lapho. Woke amakhotho eRiphabhligi yeSewula Afrika anamandla nekghono lokusebenzisa umthetho wesintu - qala i-SA Law Commission Report on Conflict of laws, September 1999, ekhasini 2, uqale godu ne-S211 yomThetho womThethosisekelo, kunye ne-SI The Law of Evidence Amendment Act 45 of 1988.
Isekhtjheni 12 iwakhaphela ngeqadi amabandla ukulalela amacala wombango asuselwa emthethweni ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende. Ecaleni likaNgwenya noMavana kwabekwa ukuthi njengoba umthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende uyasebenza emacaleni wobungwadla, amabandla awanawo amandla wokulalela icala elinjalo. Ecaleni likaNkosi noMdlhadlha la kwakufuneka khona ihlawulo ngecala lokukata, ikhotho yokudlulisela iinlilo yabeka bona njengoba umthetho wesintu uvumela icala lobulelesi kwaphela ebujameni bezinto obunjalo, ibandla alinamandla wokulalela icaleli. Nokho-ke la amahlelo womthetho womabili anepengu khona, kwafakazelwa amandla webandla - qala Cebekulu v Shandu. Qala SA Law Commission report on conflict of laws, September 1999, ekhasini 47 fn27. Kufuze kutjhejwe bona ngaphasi kweSekhtjheni 20 yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, abaRholi beNdabuko kuyabavumela ukugweba amacala athileko ngomthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende ngomthetho wesintu, nakube kwaphela ummangalelwa nommangali bababantu abanzima. I-S20 (a) inikela amaBandla amandla wokusebenzisa umthetho wesintu nomthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende. Qala i-SA Law Commission report on conflict of laws, September 1999, ekhasini 44 ne-48. Ekuhlawuliseleni ukulutha umuntu wesifazi bona alale nendoda angakazimiseli, ihlawulo ekhutjhiswa owonileko kufuze bona ikhambisane namasiko nemikhuba yabantu abahlawulisako ( abonelweko ) - qala icala likaMkombo noMathungu. Kwalawulwa bona amalobolo akhutjhelwa umtjhado wesikhuwa, ngemva kokuhlukana kwalabo abatjhadileko aba licala lomthetho wesintu nesiko lesintu.
Iindaba Ibandla Elinganamandla Phezu Kwazo
IBandla alinamandla wokulalela nokugweba amacala wombango nangabe:
Icala lisuselwa emthethweni ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende, namkha
Icala lihlangana komuntu onzima nomuntu ongasuye onzima namkha
Icala lihlangana kwabantu abangasibo abanzima bodwa namkha
Ecalenelo kungena nendaba yokuqedwa komtjhado namkha
Icala limalungana nesahlukaniso somtjhado namkha
Icala limalungana nokuhlukana kwabantu abatjhadileko.
AmaKhotho WemiKhandlu YomPhakathi
Ngokwesekhtjheni 21A yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, ngemva kokubonisana nomkhandlu womphakathi ngokwesekhtjheni 21 yomThetho 125 ka-1977 wemiKhandlu yomPhakathi, uNgqongqotjhe unikelwa amandla wokunikela umuNtu oNzima amandla wokwengamela indawo namkha ingcenye yendawo, njengokubona kwakhe uNgqongqotjhe, ngendlela efanako yokunikela iKosi namkha iKosana amandla ngokwesekhtjheni 12 ne-20 yomThetho 38 ka-1927. Ngokwesekhtjheni 22 yomThetho 125 ka-1977, imibandela yesekhtjheni 12 ne-20 eendabeni ezinje izakusebenza emuNtwini oNzima ekukhulunywa ngaye lo ngokwenziwa kwamatjhugulukwana athileko, njengokutjho kwakaNgqongqotjhe eGazedeni yomBuso. Nokho-ke imibandela le azange kheyisetjenziswe Qala Seymour ikhasi 18 la uzakuthola khona bona kwenziwa yini ingasetjenziswa imibandela le.
IKAMBISO YEBANDLA
IKAMBISO
Isijamiso Sekambiso
Igadango Lokuthoma
Ummangali ofisa ukuthathela ummangalelwa igadango uya endaweni la kuhlala khona ummangalelwa akhamba nabofakazi bakhe, nabeluleki bakhe, nabasekeli bakhe kunye nabanye ummangali acabanga ukuthi kuyafuneka babe khona. Nabafika kumsolwa usomkhulumi utjela ummangalelwa icala ummangali alila ngalo ngaye ummangalelwa. Ummangalelwa nakube bekangabalindeli laba abamvakatjheleko akakakatelelwa ukuyiphendula khonokho ngesikhatheso izwangobatjho eza nommangali nabakhambisani bakhe. Ummangalelwa angatjela ummangali nabakhambisani bakhe bona babuye ngelinye ilanga. Ubuhle baleligadango lokuthoma kummangalelwa kukuthi uzakwazi ngokupheleleko ngalokho ekulilwa ngakho ngaye, nokuthi icala asolwa ngalo lilukhuni kangangani.
Igadango Lesibili
Ngelanga elitjha ekuvunyelwenwe ngalo, ummangali ubuyelela icala alibeka ummangalelwa phambi kwakhe ummangalelwa nabeluleki bakhe. Abofakazi bamahlangothi womabili bayabizwa nabo. Nanyana kunganamahluleli nje kilobubujamo, kodwa indaba le ikhulunywa sakhotho, begodu koke okukhulunywako kukhulunywa kuqalwe mahlangothi woke. Lelihlelo-ke libizwa ngokuthi "kuthathwa kwegadango" begodu lithathwa njengegadango lokuthoma ecaleni. Nasele ummangalelwa abonile bona icala abekwa lona linamandla kangangani, angalivuma icala; nakalivumileko icala ummangalelwa, lokho kubufakazi obufakazela ummangali ngecala alibeka ummangalelwa. Sele alivumile ummangalelwa icala, sekungakhulunyiswana ngehlawulo. Ngehlangothini lommangali, nakube ubona ukuthi ummangalelwa unamandla ekuzivikeleni kwakhe, angaqunta ukuthi asale alisa angasayi nalo phambili icala alibeka yena ummangalelwa. Lesisigaba-ke sithathwa njengesigaba "sokuvala icala ( i-"litis contestation")
Igadango Lesithathu
Nakube ummangalelwa uphikelele ngokuphika, nommangali naye ufisa ukuya phambili ngecala lakhe, ummangali angahle adlulele phambili aye eKosaneni yangekhabo egunyaziweko namkha engakagunyazwa. IKosana engakagunyazwa ayinawo amandla wokukatelela ummangalelwa ukuthi afike ebandla, ngokunjalo godu ayinawo namandla wokukhupha isahlulelo ecaleni. Nakube ummangalelwa uyalivuma icala ebandla lekosana engakagunyazwa kodwa abhale ukuhlawula, ummangali angadlulisela icala lakhe eBandla leKosini la ayokugwetjelwa khona ukuvuma kwakhe icala. Nakube kukhona ongakaneliseki ngesiqunto sekosana, angadlulela phambili aye eBandla leKosini. Isahlulelo seBandla leKosini namkha leKosaneni sisibopho, nesigwebo silandela lapho-ke. Kunobanyana umuntu ayokummangala eBandla leKosaneni, angavele atjhinge ekhotho enamandla, eliBandla leKosana, iBandla leKosi namkha iKhotho kaMarhistrada. IKosana ingasicitha isahlulelo seNduna, kanti neKosi nayo ingasicitha isahlulelo seKosana.
Ukwethulwa Kobufakazi
Ufakazi wethula ubufakazi bakhe ngaphandle kokuthikaziswa. Nanyana ngiliphi ilungu lomKhandlu weKosini namkha nanyana ngiliphi ilungu lomphakathi elikhona lapho lingatjhuka ufakazi ngemibuzo. Lelihlelo-ke liragwa ngehlonipho nangendlela ehlelekileko, ngaphandle kokubekela abakhulumako indlela ethileko yokukhuluma.
Ukuthathwa Kweenqunto
Ngemva kokulalelwa kwabo boke ubufakazi nazo zoke iinkulumo zalabo abazabe bakhona, iKosi, ngokulekelelwa maDuna, ithatha isiqunto ngokukhambisana nomthetho wesintu nangokulandela ihlelo lokusebenzisa ihloko ngemvelo nangendlela elungileko. Nakube isiqunto esinjalo azange khesithathwe phambilini, nasithoma mzukwanokho sesizakuba yikomba. Lelihlelo-ke libala nokuvunjululwa kwamaqiniso kunye nokusetjenziswa komthetho phezu kwamaqiniso atholakeleko.
7 ndawonye
ISAHLULELO NOKUKHUTJHWA KWASO
Isahlulelo
IKosi namkha iKosana ephethe iBandla yenza iBandla. Isahlulelo seKosi namkha seKosana kilelo iBandla sisiphetho, kuye-ke nokho ngelungelo lokudlulisa isililo laloyo osecaleni, ngalokho-ke res- judicata - Tsautsi v Nene?. Igama elithi 'isahlulelo' litjho umlayo wekhotho/webandla kunye nabonobangela bokuthi kungani kukhutjhwe umlayo onjalo. Nanyana abonobangela kunganasidingo sokobana bakhutjhwe khonokho nakukhutjhwa umlayo, abonobangela abenze ukuthi bekukhutjhwe umlayo loyo kufuze bona bakhanye babonakale emehlweni wekhotho/webandla ngaphambi kobana umlayo loyo ukhutjhwe. Isahlulelo singakhutjhwa, iKosi namkha iKosana namkha iSekela liba-functus officio. Isahlulelo seKosi singaliswa. Umphumela wokulisa isahlulelo ufana nokuthi icala licithiwe - Komani v Qabongwana?. IKosi namkha iKosana inesibopho esikatelelako sokutlola phasi irekhodi lesahlulelo sayo iyosirejistara e-Ofisini kaMarhistrada kungakapheli iinyanga ezimbili isahlulelweso sikhutjhiwe - Sekhtjheni 6 ne-7 GN R2082 ka-1967. Nakufumaniseka ukuthi iKosi ayisitloli phasi isahlulelo sayo bekudlule isikhathi esibekiweko, ngiyo ezakuthwala iindleko zabanikazi becala - Seymour 17 noBhengu v Mpungose?. Isahlulelo seKosi namkha seKosana esitlolwe phasi sabe sarejistarwa sithathwa ukuthi silungile, bekube mhlazana kuzakuba nozasiphikisa besilungiswe. Nakube kukhona osola ukuthi isahlulelo esirekhodiweko asikalungi, kufuze bona aziswe lo omunye ebekubangwa naye ecaleni, ngokunjalo neKosi ebeyiphethe icalelo nayo yaziswe - Kunene v Madoda.
Ukusetjenziswa Kwesahlulelo
Umutjho othi 'sebenzisa isahlulelo' utjho ikambiso la umuntu owoniweko afuna khona ukuzanelisa ngecala enziwe lona. Kufuze bona kulandelwe ikambiso yomthetho wesintu ekusetjenzisweni kwesahlulelo - Qala S1 ye-GN R2802 ka-1967. Isahlulelo sebandla sisetjenziswa ngokudla ipahla yaloyo onecala, idliwa sithunywa sekosini. Nakube ukudliwa kwepahla kukhambisana nesiko, akunapahla etjhiywako kileyo edliwako?. Nakwenzekako ukuthi isithunywa sekosini siyalelwa nepahla ekufuze idliwe, indaba le ingangenwa yikhotho kaMarhistrada, yona ezakutlola incwadi enikela isithunywa amandla wokudla ipahla - Qala S8 ye-GN 2802 ka-1967. IKosi evumako ukuthi ngiyo eyenze ukuthi ipahla idliwe ibe isazi ukuthi ipahla leyo ngeyomunye umuntu ngaphandle kwaloyo onecala, ithweswa umsebenzi wokubuyisela ipahla edliweko leyo la idliwe khona - Khanyile v Khanyile. Nakube isiThunywa seKosini sidla ifuyo yomunye umuntu ngaphandle kwaloyo onecala, umnikazifuyo leyo unelungelo lokuyoyilwela ifuywakhe nanyana kukuphi la azayithola khona, ngitjho nanyana seyithengiselwe omunye imbala - Hlatshwayo v Hlatshwayo. NgokomThetjhwana 8 we-GN R2082 ka-1967, ukummangalelana ( icala lomuntu wesithathu ) kufuze bona kulalelwe yiKosi ekhuphe isahlulelo, nakungasinjalo kube ngiloyo olandela iKosi ngesikhundla. Ukubhalelwa kulandela ikambiso yesiko kubangela ukuhlawuliswa - Ndlovu v Thabethe & Others. IKosi ayisisithunywa samuntu, ngalokho-ke ukuhlawula eKosini, akusivali isikwelede/akuliqedi icala, ngaphandle-ke kokuthi mhlamunye ihlawulo ekhutjhwa ekosini leyo ikhutjhwe ngokugunyazwa ngiloyo onecala - Majozi v Majozi.
Ukudluliswa Kweenlilo Nokubuyekezwa Kwamacala
Ukudlulisela icala/isililo phambili nokubuyekeza icala yindlela yekambiso engasetjenziswa ukuphikisa isahlulelo esikhutjhwe yikhotho encani kobanyana isahlulelweso siyokulungiswa la singakalungi khona namkha sicithwe. Nokho-ke indlela yekambiso ngayinye kilezi ezimbili isebenza ngcono ebujamweni bezinto obuhlukileko. Ukuthi kusetjenziswa yiphi indlela yekambiso, kuya ngokuthi yini lokho ekulilwa ngakho. Nakube kulilwa ngokuthi kukhona la kuphosiseke khona, namkha nakube kulilwa ngokuthi kwenziwe ubukirikitjani namkha nakube kulilwa ngokuthi kwenziwe okuphambene nomthetho nabekugwetjwa, kuzakufuneka ukuthi icala libuyekezwe. Izehlakalo zobukirikitjani zibala nokweqiswa amehlo ( ukungatjhejwa ) kwemithetho yomthethobulungiswa wemvelo. Isibonelo : ukungatjheji umthetho wokulalela amahlangothi woke ngokulingana - i-audi alteram partem rule. Ngokomthetho lo, ikhotho kufuze bona izilalele zombili iinqhema ezisecaleni ngaphambi kobana ithathe isiqunto. Nayingahlumbukwenza njalo, izabe yenze ubukirikitjani. Nokho-ke la isililo sisekelwe bonobangela abaqalisiswe yikhotho ekuthatheni isiqunto esithileko, ukudlulisela icala/isililo phambili ngikho okulungileko. Ukudlulisela isililo/icala phambili kuvamise ukuphathelana nekambiso, ukube kanti ukubuyekezwa kwecala khona kuvamise ukuphathelana neenlilo ezingale kwerekhodi.
5 ndawonye
a. ukungabi namandla kwekhotho;
b. irhuluphelo emnqopheni, ukuthatha ihlangothi, ilunya namkha ubukhohlakali besiphathimandla esiphethe icala;
c . Ubukirikitjani ekugwetjweni kwecala kunye nokuvuma okungavumakaliko namkha ubufakazi obungakagunyazwa namkha ukucithwa kobufakazi obuvumakalako namkha obugunyaziweko.
Nokho-ke kukhona ezinye izehlakalo la nanyana ngiyiphi yaleziindlela ezimbili zekambiso ingalunga khona. Isibonelo kukula isiphathimandla esiphethe icala sivume khona ubufakazi obungavumakaliko begodu nerekhodini kuvele ubufakazi obungavumakaliko. Kilobubujamo bezinto obunje-ke, nanyana kuyabuyekezwa nanyana kudluliswa isililo/icala, kulungile.
Umbuzo othi amakhotho wabomarhistrada anawo na amandla wokubuyekeza amacala wemabandla mbuzo ongakabukuphendulwa. Amakhotho wabokomitjhinari ajanyiselelwa ngamakhotho wabomarhistrada ayenamandla kwaphela wokudlulisa amacala wemabandla - Latha v Latha & Another. Ecaleni likaBhulose aqalene noBhulose, kwalawulwa bona iKhotho kaKomitjhinari yayinganawo amandla wokubuyekeza iinqunto/izahlulelo zamaBandla. USekhtjheni 12 womThetho wokuLawula abaNtu abaNzima noSekhtjheni 29A wamaKhotho waboMarhistrada unikela ikhotho kamarhistrada amandla wokuhlola iinlilo zamacala adluliswako ezivela emabandla, kodwa womabili amasekhtjheni la awakhulumi ngokubuyekeza. IKhotho kaMarhistrada, njengoba imntwana womthetho oseencwadini zemithetho yePalamende nje, ayinawo amandla adlula lawo ewanikelwe mThetho weKhotho kaMarhistrada neminye imithetho. Kubonakala ungathi akunamthetho onikela ikhotho kamarhistrada amandla wokubuyekeza amacala wombango abuya emaBandla. Nokho-ke ngokwesekhtjheni 35 , omunye nomunye umsolwa unelungelo lokugwetjwa ngendlela elungileko; lelo-ke ilungelo libala nelungelo lokudlulisela icala phambili eKhotho ePhakemeko kobanyana liyokuhlolwa ngobutjha namkha liyokubuyekezwa. Isekhtjheni le-ke ibonakala ungathi inikela amaKhotho waboMarhistrada amandla wokubuyekeza isahlulelo secala elibuya eBandla. Nokho-ke nakuthiwa " omunye nomunye umsolwa" kilesekhtjheni kutjho ukuthi isekhtjheni le ikhuluma ngamacala wobulelesi kwaphela. Kufuze kutjhejwe-ke nokho bona iKhotho kaMarhistrada nayilalele icala elidluliswako elivela eBandla inamandla wokufakazela isiqunto esithethwe phambilini eBandla, namandla wokutjhugulula isiqunto esithethwe ngilo iBandla namkha amandla wokucitha isiqunto esithethwe liBandla, ngemva kobana izwe ubufakazi nanyana ngibuphi obethulwe phambi kwayo egameni leenqhema ezidlulisa icalelo namkha nanyana ngibuphi ubufakazi ikhotho ebubona bulungile. IKhotho kaMarhistrada godu inamandla wokungezelela isikhathi esibekiweko emiThethweni yeBandla leKosini nelemaKhosaneni - R2082 ka-1967. Kubonakala ungathi isililo esidluliselwa ekhotho kamarhistrada asipheleli kwaphela erekhodini, ngalokho-ke nanyana ngibuphi ubufakazi obumalungana nobukirikitjani bungalalelwa, nanyana buyavela erekhodini nanyana abuveli. Lokhu-ke kubonakala ungathi kwenza bona kungasaba nefuneko yokuhlukanisa hlangana kwesililo esidluliswako nokubuyekeza icala nakwenziwa umzamo wokulungisa isahlulelo/isiqunto seBandla eKhotho kaMarhistrada. Njengoba ukulalelwa kwesililo secala kukugweba ngobutjha nje, akunafuneko yokuthi kungacatjangwa nokubuyekeza nakube icala lidluliswe njengesililo.
Ikambiso Yokudlulisa Isililo Emacaleni Wombango
Isahlulelo esenziwe yiKosi namkha iKosana kuyakghonakala bona sidluliselwe eKhotho kaMarhistrada enamandla wokusiqala ngobutjha nakube kunesililo ngaso - sekhtjheni 12 ifundwa nesekhtjheni 29A yomThetho 32 ka-1944 wamaKhotho waboMarhistrada. IKhotho kaMarhistrada enamandla yiKhotho kaMarhistrada ebeyizakuba namandla wokulilalela icalelo kwekuthomeni. Lapha-ke kutjhiwo iKhotho kaMarhistrada enamandla ngasikhathi sinye neBandla elilalele/eligweba icala ngesikhatheso. Isahlulelo seBandla kuyakghonakala bona sidluliselwe eKhotho kaMarhistrada nakube kunesililo ngaso, ngitjho nanyana iKhotho kaMarhistrada inganawo nje amandla wokukhupha isahlulelo esisiphetho - Ntshabala v Piti. Labo abaseCaleni eliDluliswako kufuze babizwe ummangali nommangalelwa, hayi umdlulisisibawo nomaziphendulela - Dlamini v Sibisi. IsiLilo seCala siqala kwaphela lokho iinqhema ezilila ngakho okuserekhodini. Isahlulelo seBandla siyi-res judicata ukufika la kungasilo khona iBandla eliDlulisa isiLilo seCala ??.
Ngalokho-ke la ummangali afuna ukuhlawulwa khona ngeenkomo eli-19 kodwa ikosi yalawula ukuthi akahlawulwe ngazine kwaphela, ngaleyindlela-ke ummangali walidlulisela phambili icaleli ngoba angakaneliseki ngesahlulelo sakhona, ikhotho ekudluliselwe kiyo isililo angeze ibe namandla wokukhupha isahlulelo esijamela ummangalelwa ngamanye amagama ikhotho ayikwazi ukusicitha isililo sommangali nakube ummangalelwa akakafaki sakhe isililo naye esiphikisana nalesi sakammangali. Nakube isiqunto esivumelana nommangalelwa siyasekelwa, ikhotho ekudluliselwe kiyo isililo kufuze bona isicithe isililweso, kobanyana kuzokujama isahlulelo seBandla - Mthethwa v Mthethwa 45. Isibawo sokudlulisela icala phambili kufuze bona senziwe kungakapheli iinyanga ezimbili ukusukela mhlazana kukhutjhwa isahlulelo - umThetjhwana 91 wemiThetho yamaBandla R2082 ka-1967. Nokho-ke isikhathesi singelulwa nguMarhistrada ngonobangela ozwakalako - umThetjhwana 93. Nasele isibawo sokudlulisa icala sifakiwe, kuyazenzakalela ukuthi kujanyiswe ukusetjenziswa kwesahlulelo, bekube mhlazana isibawo sokudlulisa icala kuqedwako ukusebenza ngaso namkha bekube mhlazana siphelelwa sikhathi, namkha bekube mhlazana sitsonyulwako - umThetjhwana 81. Umuntu ongaphakathi kwecala akalahlekelwa lilungelo lakhe lokudlulisela isibawo eKhotho kaMarhistrada ngonobangela wokwanelisa namkha wokuzinikelela ukwanelisa ingcenye yesahlulelo seBandla namkha isahlulelo ngokuphelela kwaso namkha ngokwamukela kwakhe azakuzuza kileso isahlulelo - umThetjhwana 9 4. Ummangalelwa odlulisela icala phambili naye angafaka icala eliphikisako ngitjho nanyana angazange alifake ekuthomeni kwecala. - umThetjhwana 122 wemiThetjhwana yeBandla leKosini namkha leKosaneni R2082 ka-1967. Kukhulunyelwa ukuthi umthetjhwana lo u-ultra vires - Seymour 33 fn 166. Isililo esidluliswako siyaziphelela emveni kobana sitjhejiwe na isahlulelo ekulilwa ngaso/ esiphikiswako siphela ngokomthetjhwana 72. Ngokwe-72, isahlulelo seBandla leKosini siphelelwa sikhathi nakube asibhaliswa kuMabhalana weKhotho kaMarhistrada kungakapheli iinyanga ezimbili emveni kwelanga okwakhutjhwa ngalo isahlulelo njengobanyana kufuna umthetjhwana 71. Isahlulelo esiphelelwe sikhathi sifana nesahlulelo esingazange khesibe khona, ngalokho-ke angeze sadluliselwa phambili namkha siphikiswe - Sabelo v Njilo46. Isibawo sokudlulisa/sokuphikisa icala angeze satjhejwa ngokuqalana nesahlulelo esibhalelweko esikhutjhwe libandla, bekube sikhathi la isibawo sokucithwa kwesahlulelo sirarhwa khona - umThetjhwana 91 - Imithetjhwana yamaBandla wamaKhosi namaKhosana R2082 ka-1967. Ukuthola ikambiso yokudlulisa amacala, qala umThetjhwana 10 -13 wemiThetjhwana yamaKhotho wamaKhosi neziPhakanyiswa KwaZulu-Natal GN 12 ka-1992 . Ngokwesekhtjheni 124 yomThetho 38 ka-1927, isibawo sokudlulisa icala nasele sitjhejiwe, isiphathimandla esiphethe iBandla sikatelelekile ukutjela ikhotho abonobangela bokuthi senziwe yini sithathe isiqunto esisithetheko, kungakapheli amalanga alitjhumi-nane sitjeliwe ngesibawo sokudlulisa icala. Nakufumaniseka ukuthi abonobangelabo abakatlolwa phasi, bazakutlolwa phasi ngumabhalana wekhotho. Abonobangelabo bazakuba yingcenye yerekhodi lokudlulisa icala. Nakufumaniseka bona isiphathimandla seBandla asibavezi abonobangelabo, ikhotho eyokulalela icala elidluliswakwelo ingasilayela bona sithumele abonobangelabo ngesikhathi esithileko. Ikhotho yokudlulisela amacala ingakutshwilisa ukulalelwa kwecala elidluliswako, kobanyana kuzokuba nesikhathi sokuthi isiphathimandla seBandla sithumele abonobangela abafunekako. Laphokhunye-ke ikhotho yokudlulisela icala nayibona kufanele ingaragela phambili ngitjho nanyana isiphathimandla seBandla singakabathumeli abonobangela besahlulelo - umThetjhwana 10do n0 11 - imiThetjhwana yeBandla lamaKhosi nelamaKhosana R2082 ka-1967. Nakubalwa nanyana ngiliphi inani lamalanga elibekwe ngokwemithetjhwana 47, uSonto neholideyi malanga angabalwako - umThetjhwana 152. Icala elidluliswako angeze livowudelwe nakube ubungako becala bungaphasi kwe-R10.00, ngaphandle-ke kokuthi ikhotho ithe nayiphenyako yafumana bona kunomthetho wekambisolawulo oqakathekileko obalwa ecaleni elidluliswakweli. IKhotho kaMarhistrada elalele icala elidluliswako eBandla iligweba ngobutjha icalelo nakube ikhotho leyo ngiyo ethoma ukuzwa lelo icala elidluliswako, ngaleyo indlela-ke ijamiselele isahlulelo ebesikhutjhwe liBandla - umThetjhwana 124.
ImiThetjhwana yamaKhosi namaKhosana R2082 ka-1967.
Nasele isahlulelo seBandla sifakazelwe, sicithiwe namkha sitjhugululiwe, sesithathwa ukuthi sisisahlulelo seKhotho kaMarhistrada - sekhtjheni 29A yomThetho weKhotho kaMarhistrada. Njengoba amandla wamaKhosi, namaKhosana namkha amaSekela aphelela emthethweni wesintu nje, ikhotho nayilalele icala elildluliselwe kiyo ikatelelekile bona isebenzise umthetho wesintu - Yeni v Jacaa ( N-E) 31. Nokho-ke la kutholwa khona bona iBandla lisebenze ngecala elisuselwa emthethweni wesintu, icalelo liyacithwa, licithelwa ukutlhogakala kwamandla wokusebenza ngalo - Cebekhulu v Shandu NAC (N-E) 196. Esinye isibawo sokudluliswa kwecala esivela ekhotho kaMarhistrada sesisezandleni zeKhotho ePhakemeko.
Ukudluliswa Kweenlilo Ezabelweni
Eqwaqwa ikambiso yamacala adluliswako abuya emaBandla wamaKhosi newamaKhosana aya emaKhotho waboMarhistrada ayisalawulwa masekhtjheni 12 , 12 , 20 , 20 ne 20 yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima. Lamasekhtjheni womthetho abulawa ngokwesekhtjheni 6 yomThetho weQwaqwa wokuDluliselwa kwamaCala Phambili abuya emaBandla wamaKhosi nemaBandla wamaKhosana - sekhtjheni 7 ka-1988 ( ). Ikambiso namhlanje seyilawulwa mThetho weQwaqwa. Isekhtjheni 3 yomThetho weQwaqwa yanikela uNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa amandla wokwenza imithetjhwana ( ikambiso yokulawula emacaleni adluliselwe phambili ) engena endaweni yemiThetjhwana yamaBandla wamaKhosi newamaKhosana - R2082 ka-1967.
Iindawezi zombili zaphasisa imithethwazo yokuSungulwa kwamaKhotho waboMarhistrada ngokwesekhtjheni 2 yayo yomibili imiThetho le; amaKhotho waboMarhistrada manjesi-ke selasele namandla wemithetho esele yabulawa48. Njengoba amaKhotho waboKomitjhinari ayekwazi ukulalela amacala adlulisiweko abuya emaBandla, amandla walokhu-ke nawo asemaKhotho waboMarhistrada. Ikambiso nokusebenza emacaleni adluliswako abuya emaBandla kulawulwa ngemiThetjhwana yamaBandla wamaKhosi namaKhosana -R2082 ka-19674?.
AMANDLA WAMAKHOSI NAMAKHOSANA WOKULALELA AMACALA WOBULELESI
Ngokwesekhtjheni 20 yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, uNgqongqotjhe angatlolela amakhosi namakhosana namkha amasekela wabo incwadi awanikela ngayo amandla wokugweba amacala wemithetho engakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende namkha amacala wesintu, ngaphandle kwalayo atjhiwo ngamagama etjhejulini yesithathu yomThetho, enziwe mumuNtu oNzima phezu komunye umuNtu oNzima endaweni engaphasi kweKosi. IBandla alikwazi ukuthwesa nanyana ngisiphi isigwebo kileziingwebo ezilandelako ( S20 yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima ): isiGwebo sokuFa, isiGwebo seCala lokuCwiya, isiGwebo seCala lokuLimaza ngesiHluku, isiGwebo sokuDosa eJele, ihlawulo engaphezulu kwe-R100.00 namkha yeenkomo ezimbili namkha yetjhumi lefuyo yomhlobo omncani ( njengembuzi ), namkha isiGwebo sokuBetha. Ukuvinjelwa kwesigwebo sokubetha kukhambisana nesekhtjheni 12 (e) yomThethosisekelo yona eyalela iinjeziso zelunya nezinganabuntu. Ngokwesekhtjheni 20 yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, amacala wobulelesi adluliswa liBandla kufuze bona adluliselwe eKhotho kaMarhistrada enamandla wokulalela amacala adlulisiweko kungakapheli ama-30 wamalanga isigwebo sikhutjhiwe - umThetjhwana 2 wemiThetjhwana yokuDluliswa kwamaCala wobuLelesi - R45 ka-1961.
Kufuze kutjhejwe-ke nokho bona umthetho wesintu awuhlukanisi hlangana kwecala lombango necala lobulelesi njengoba kusenza umthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende. Amacala la godu akutjho ukuthi alalelwa wodwa ngahlanye. Kufuze kutjhejwe-ke godu nokuthi isenzo somenzicala kungenzeka sibe licala lobulelesi necala lokwephula umthetho elihlawuliswako. Ecaleni elinjalo-ke isiphathimandla esigweba icala kufuze bona sazi bona amandlaso aphelelaphi emacaleni wombango nemacaleni wobulelesi.
AMAKHOSI NAMAKHOSANA ANGAKANIKELWA AMANDLA
AmaKhosi namaKhosana angakanikelwa amandla makhosi namakhosana uNgqongqotjhe angakawanikeli amandla wokulalela nokugweba amacala wombango namkha wobulelesi, ngokwesekhtjheni 12 namkha isekhtjheni 20 yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima. Lokhu-ke nokho akutjho ukuthi lawo amakhosi namakhosana angakanikelwa amandla awakho emthethweni. Lawo amaKhosi namaKhosana anjalo kwaphela nje akanawo amandla wokulalela nokugweba amacala wombango nawobulelesi, kodwa wona asese makhosi namakhosana eendaweni zemakhabo. Kodwa-ke okwenzekako mbala kukuthi abantu abasecaleni basa amacalabo eKosini namkha eKosaneni. IKosi-ke kuba ngiyo elalela icalelo bese ikhupha isahlulelo sayo.
Isahlulelo esikhutjhwe yiKosi namkha iKosana engakanikelwa amandla sililize lakolize54 begodu asinasibopho phezu kwalabo ababangako, ngaphandle kobana bobabili abantu ababangako basivume isahlulelweso55. Isahlulelweso godu angeze sasetjenziswa ngendlela yokudla onecala ipahla. Ukudla ipahla yomuntu nokususa ipahla yomuntu ngesahlulelo esinjalo kufana nokudlelezela ipahla yomuntu 56. Nangabe ipahla edliwako leyo inikelwa okweledwako, naye uba necala lokudlelezela 57. Isahlulelo sithoma ukuba sibopho nasele ababangako basivumile. Nokho-ke nakube ababangako basivumile isahlulelo kodwa ummangalelwa akhange ahlawule, ummangali kufuze bona avule icala de novo ekhotho enamandla wokulalela icala elinjalo 58. Nakube ummangalelwa uyahlawula nanyana ihlawulwakhe ingakapheleli kodwa iKosi namkha iKosana namkha isiThunywa seKosini siyivume ihlawulo leyo ngemva kobana ummangali asivumile isahlulelo, ummangali ukatelelekile bona naye avume, ngaleyindlela-ke ummangalelwa akasenacala 5?. Kodwa-ke nakufumaniseka bona ihlawulo yommangalelwa ayamukeleki, ihlawulo leyo ithathwa njengendlela yokuvuma icala engasetjenziswa ngitjho nangomuso nakube kuyisanwa phambili.
Emacaleni wobulelesi-ke izinto zihlukile. Makhosi namaKhosana kunye namasekela anikelwe amandla kwaphela avunyelwe ukwenza umsebenzi wokugweba amacala wobulelesi. La iKosi namkha iKosana engakanikelwa amandla ihlawulisa khona ummangalelwa namkha la ijezisa khona ummangalelwa, umlayo wokuhlawulisa namkha wokujezisa loyo uba lilize lakolize. La ikhotho yeqa khona amandlayo namkha la ikhupha khona isigwebo ukube ayinamandla wokwenza njalo, izithwesa icala lokwephula umthetho - qala umThetjhwana 17 no-31 wesimemezelo R110 sika-1957.
Isingeniso
AmaBandla eTranskei, neBophuthatswana, neVenda kunye ne-Ciskei ( ezaziwa ngokuthi zizAbelo ezikhululekileko ) ayejanyiswe ngomthetho owabethwa kizo izabelwezi. Kufuze kutjhejwe bona nanyana umthetho ekwakhiwa ngawo amabandla nowawulawula amabandla lawo ezAbelwenezi kukhona lapho ufana khona nomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, kodwa nokho kukhona nalapho yehluka khona imithetho le. NgokwemiThetho yomThethosisekelo yalezizAbelo, woke amakhotho kilezizAbelo ayenamandla wokusebenzisa umthetho womhlobo wabantu balapho emacaleni aphathelene namasiko wesintu wabantu besabelo ngasinye ( qala Seymour 7-8 ).
Isigwebo sokufa siphambana nelungelo lokuphila begodu umThetho womThethosisekelo sewasicitha isigwebo sokufa.
Isijeziso sokubetha sesacithwa emthethweni ngokwesekhtjheni 1 yomThetho 33 ka-1997 wokuBulawa kwesijeziso sokuBetha.
ndawonye ndawonye
ndawonye
Amasekhtjheni afaneleko wemiThetho le aphethe imibandela efanako yokunikela amandla.
Ukusungulwa Nokwakhiwa Kwamabandla
E-Bophuthatswana amabandla ayebizwa ngokuthi maKhotho wesiTjhaba. NgokomThetho 23 ka-1978 womBusositjhaba we-Bophuthatswana ( umThetho ), esinye nesinye isifunda sombusositjhaba sakhelwa yalo iKhotho yesiTjhaba. AmaKhotho la, ngokomThetho, akhiwa yiKosi, iKosana namkha uSihlalo womKhandlu kaMaziphathe. Amalungu wesitjhaba sendawo yalapho/womphakathi wendawo yalapho ngiwo aba malungu weKhotho yesiTjhaba yendawo leyo. AmaKhotho wesiTjhaba ayavela kusekhtjheni 9 yomThetho wamarekhodi wamakhotho. Amacala adluliswako nabuyekezwako asetjenzwa yikhotho kaMarhistrada - sekhtjheni 9 yomThetho, yona enamandla yokucitha, ukutjhugulula, ukulungisa isahlulelo seKhotho yesiTjhaba namkha ibethe nanyana ngimuphi umlayo ofaneleko - Sekhtjheni 9 yomThetho. Ekusebenzeni kwayo amacala adluliselwe kiyo, ikhotho kaMarhistrada ngokuzithandela kwayo ingalalela icala de novo namkha ithembele erekhodini leKhotho yesiTjhaba - Qala iSekhtjheni 9 . Umarhistrada nakalalela isililo secala elidluliselwe kuye kufuze bona asebenzise umthetho wesintu - sekhtjheni 10 yomThetho.
Isekhtjheni 3 yomThetho lo inikela uMongameli amandla wokunikela iKhotho yesiTjhaba amandla wokugweba amacala wombango asukela emthethweni wesintu. IKhotho yesiTjhaba nayibawako, uMongameli anganikela esinye isijamiso esingaphasi kweKhotho yesiTjhaba amandla wokugweba amacala wombango, kodwa isijamisweso asilinganisele indawo la sizakugcina khona ukusebenza, asivumele nokuthi singahlola bona yini okubangele bona bekummangalelwanwe, abeke nokuthi ngibaphi abantu isijamisweso esingaba namandla wokubagweba. Emacaleni aphathelene nesiko, kufuze kusetjenziswe umthetho wesintu, ngaphandle-ke kokuthi mhlamunye umthetho wesintu ofaneleko sewabulawa, sewatjhugululwa namkha uphambana nomthethokambiso womphakathi namkha ikambisolwulo yomthethobulungiswa wemvelo - qala isekhtjheni 4 yomThetho. AmaKhotho la avunyelwe ukugweba amacala wombango nawobulelesi ngasikhathi sinye nakube emacaleni lawo kuqalenwe namaphuzu afanako kunye neenqhema namkha abantu banye - sekhtjheni 11 yomThetho.
Iindaba Amabandla Anganamandla Phezu Kwazo
AmaKhotho wesiTjhaba akanamandla emacaleni wombango :
Angasuselwa emthethweni wesitjhaba namkha emagadangweni atjhili emthethweni wesitjhaba.
La kukhulunyiswanwa khona ngamandla wewili namkha ngehlathululo yayo namkha la kukhulunyiswana khona noba kungaba ngimuphi umtlolo wobufakazi.
La kufunwa ukuthola khona ubujamo bamandla wengqondo yomuntu.
La kufunwa khona umlayo wokuthulela safuthi.
La kufunwa khona ukuphelisa umtjhado namkha ukuhlukanisa umtjhado.
Ecaleni elifaka phakathi ikosi namkha ikosana namkha umbusositjhaba.
Iindaba Amabandla Anamandla Phezu Kwazo
NgokomThetho 29 ka-1979 wamaKhotho wesiTjhaba eBophuthatswana, amaKhotho wesiTjhaba esabelweni esasibizwa ngokuthi yi-Bophuthatswana anamandla akhethekileko wokugweba woke amacala wombango asuselwa esikweni nemthethweni wesintu. Ngenca yalokhu-ke, amacala anjalo angeze ayiswa eKhotho kaMarhistrada. IKhotho yesiTjhaba inamandla wokugweba amacala wombango:
Phezu kwabantu besitjhaba sayo,
Ummangalelwa ohlala namkha osebenzela esiphandeni esingaphasi kweKhotho yesiTjhaba,
Abasebenzisani nakube basebenzela esiphandeni esingaphasi kweKhotho yesiTjhaba namkha nakube omunye wabasebenzisani uhlala endaweni engaphasi kweKhotho yesiTjhaba,
La icala lisukele khona ngaphakathi kwendawo engaphasi kweKhotho yesiTjhaba,
Kummangalelwa ovela phambi kwekhotho angabi nesithintela ngamandla wekhotho phezu kwakhe,
Umnikazi wepahla egugekako esendaweni engaphasi kombusositjhaba ngecala eliphathelene nepahla leyo.
Isingeniso
Ngemva kobana i-Transkei ithole ikululeko, imibandela yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima ephathelene namakhosi namakhosana yaginywa yisekhtjheni 60 yomThetho 15 ka-1976 yomThethosisekelo, wona owavumela ukuragela phambili kwemithetho eyayisele seyivele ikhona bekube mhlazana isulwa yiPalamende yeTranskei. Imibandela eyaginywako leyo kwathi ngemva kwalokho yajanyiselelwa ngomThetho 6 ka-1983 [ umThetho] wamaBandla wamaKhosi weTranskei nemiThetjhwana yamaKhosi - GN 139 ka-1982 - qala godu no-Seymour 20. Ngaphandle kwamaBandla wamaKhosi, kwakhiwa namaKhotho waboMaziphathe beemFunda ngokomThetho 13 ka-1982 wamaKhotho waboMaziphathe beemFunda. AmaKhosi namaSekelawo, ngeenkhundla zawo anamandla alinganako njengamakhosana emabandla, ngalokho-ke akunasidingo sokobana anikelwe ngendlela ehlelekileko amandla wokwengamela amaBandla - Sekhtjheni 2 yomThetho.
Amandla Wokusebenza Ngomthetho Emacaleni Wombango Nekambiso
Ngokwesekhtjheni 2 (a) ne-3 yomThetho, kufuneka nanzi iimfuneko ezilandelako ebandla ukuthi likghone ukwenza umsebenzi wokugweba amacala wombango:
A. Amandla wokugweba kufuze anikelwe nguNgqongqotjhe.
B. Icala kufuze lisuselwe emthethweni wesintu nesikweni.
C. Ummangalelwa kufuze ukube uhlala endaweni engaphasi komBusositjhaba.
D. Amacala aphathelene nokuphelisa, nokutlhalanisa, nokuhlukanisa umtjhado nanyana ngewesintu nanyana ngewesikhuwa awela ngaphandle kwelawulo namandla weBandla.
Ikambiso kufuze bona ikhambisane nomthetho wesintu nesiko, kodwa ukusetjenziswa kwesahlulelo sekhotho kunjengoba kulayelwe mthetjhwana ofaneleko - sekhtjheni 4 ne- . Amacala adluliswako asezandleni zeKhotho kaMarhistrada namkha iKhotho kaMaziphathe wesiFunda - sekhtjheni 4 yomThetho ka1983 wamaKhotho wamaKhosi/wamaBandla ( e-Transkei ). Ilungelo lokudlulisela icala phambili likhona ngaphandle kwala ubungako behlawulo bungaphasi kwe-R25.00, ngaphandle-ke kobanyana iKhotho ePhakemeko ithe nayiphenyako yathola bona icalelo liphethe nekambisolawulo yomthetho eqakatheke khulu - sekhtjheni 4 . Ukudluliselwa kwecala phambili kufana nokugweba icala de novo - sekhtjheni 4 .
Amandla Wokusebenza Ngomthetho Emacaleni Wobulelesi Nekambiso
Ngaphambi kobana kusetjenziswe amandla wokugweba amacala wobulelesi, kufuze bona kuzaliseke nanzi iimfuneko ezilandelako:
A. Amandla wokugweba kufuze bona anikelwe nguNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa,
B. Umsolwa, ummangali kunye nomnikazipahla ebangwako kufuze bona bagwetjwe ngomthetho wesintu newesiko,
C. Icala kufuze ukube lenziwe endaweni ewela ngaphasi kwendawo ebuswa yiKosi,
D. Umsolwa kufuze bona abekwe icala ngomthetho wesintu namkha ngokwephula umthetho ongakatlolwa eencwadini zemithetho yePalamende, ngaphandle kwamacala atlolwe etjhejulini yomThetho namkha amacala aseencwadini zomthetho abizwe nguNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa ngamagama,
E. Iingwebo ezilandelakwezi angeze zathweswa - sekhtjheni 3 : isigwebo sokufa, secala lokucwiya, secala lokulimaza ngesihluku, sokudosa ejele namkha sokuhlawuliswa ihlawulo edlula iinkomo ezine namkha ihlawulo ngefuyo ebalwa ngemali engadluliko ku-R100.00 ngayinye namkha ama-20 wefuyo yomhlobo omncani, namkha ihlawulo yakhona ebalwa ingadluli ku-R20.00 ngayinye namkha i-R400.00.
Ikambiso yokugwetjwa kwamacala wobulelelesi ikhambisana nomthetho wesintu nowesiko, kodwa nokho ilawulwa mithetjhwana yokulawula ebethwa nguNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa. Ukukhulunyelwa zizazi zomthetho ( amagcwetha ) akukavunyelwa - sekhtjheni 10. Ummangalelwa nakangabhalelwa kuhlawula ihlawulo ahlawuliswe yona, ikosi ingalayela bona abotjhwe ayiswe phambi kwakamarhistrada ekhotho namkha ayiswe phambi kwesikhulu esingamele ikhotho yesifunda endaweni la icala ligwetjwe khona; ikhotho izakuthi ingaqinisekisa yaneliseke bona ihlawulo ummangalelwa ahlawuliswe yona beyilungile, ilayele bona ahlawule ummangalelwa, nakabhalelwako imphosele ngejele adose isikhathi esingadluliko eenyangeni ezintathu. Amandla wokugweba amacala adluliswako asezandleni zeKhotho kaMarhistrada namkha iKhotho kaMaziphathe wesiFunda - sekhtjheni 5 . Icala elidluliswako kufana nokuthi ligwetjwa de novo - sekhtjheni 5 .
AmaKhotho WaboMaziphathe Beemfunda
Ngokwesekhtjheni 73 yomThetho 15 ka-1976 womThethosisekelo weTranskei, kuneemfunda ezilithoba eTranskei ezasungulelwa amaKhotho waboMaziphathe beemFunda - sekhtjheni 2 yomThetho wamaKhotho waboMaziphathe beemFunda [umThetho]. Ngokombiko ka-Olivier 1997 64, ngo-1997 amakhotho ayesebenza eemfundeni ezihlanu nje kwaphela. AmaKhotho waboMaziphathe beemFunda anamandla ngasikhathi sinye neKhotho kaMarhistrada la umsolwa ecaleni lobulelesi asisakhamuzi khona namkha la ababangako ecaleni lombango bazizakhamuzi zeTranskei khona - sekhtjheni 3 yomThetho wezamaKhotho waboMaziphathe beemFunda. MaKhotho waboMaziphathe beemFunda kwaphela anegunya lokusebenzisa umthetho wesintu ngitjho nemacaleni wobulelesi, hayi njengamakhotho wabomarhistrada wona angasebenzisa umthetho wesintu emacaleni wombango kwaphela. AmaKhotho waboMaziphathe beemFunda kuthiwa abantwana bemithetho yeencwadini zeSewula Afrikapha njengoba phela asungulwa ngomThetho wePalamende, ngokunjalo-ke namandlawo awathola khona eencwadini zemithetho yePalamende. Akukavunyelwa ukukhulunyelwa zizazi mthetho ( amagcwetha ) kilamakhotho - sekhtjheni 7. Amacala adluliswako alalelwa yiKhotho ePhakemeko kanti-ke amacala wobulelesi abuyekezeka ngendlela efanako namakhotho wabomarhistrada. Ikambiso ikhanjiswa ngokwesiko, ngokulawulwa nguNgqongqotjhe - Seymour -ikhasi 22.
AMABANDLA NOMTHETHOSISEKELO
Umbuzo ekufuze siwuphendule lapha kukuthi kghani iBandla ( iKhotho yesiNtu ) linalo na ilungelo lokuthi lingacitha umthetho wesintu njengomthetho onganalungelo lokusebenza ngenca yokuthi umthetho loyo uphambana nomthethosisekelo na ?
Ngokwe S170 yomThethosisekelo, ikhotho engaphasi kweKhotho ePhakemeko ngobukhulu ayikwazi ukufuna ukwazi ukuthi umthetho othileko wePalamende uyavumelana nomThethosisekelo na, ayikwazi nokukhupha umlayo omalungana nokungabi semthethwenisisekelo komthetho othileko, ngokunjalo ayikwazi nokuphikisa indlela yokuziphatha kaMongameli. Ngokwesekhtjheni 110 ikhotho kamarhistrada ayinawo amandla wokukhulumela ukuthi awukho emthethweni umthetho othileko, nanyana ngimuphi, ngokunjalo godu ayikwazi nokukhulumela indlela yokuziphatha kwakaMongameli. Isekhtjheni 110 yomThetho wamaKhotho waboMarhsitrada iyayalela ikhotho kaMarhistrada ukuthi ingamemezela ukuthi umthetho othileko awusebenzi ngoba uphambana nomthethosisekelo namkha ngomunye unobangela. Igama elithi "umthetho" lihlathululwa kusekhtjheni 2 yomThetho 33 ka-1957 wokuHlathululwa kwemiThetho yePalamende njengo "mthetho nanyana ngimuphi, isimemezelo sombuso, umthetho wephrovinsi, umThetho wePalamende namkha noba ngisiphi isenzo esinamandla womthetho. Igama elithi "umthetho" lithathwa ukuthi litjho imithetho yepalamende, hayi " imithetho engasiyo yepalamende" Bucke & Jones V 1 Act 403, Millman NO v African Eagle Life Assurance Society Ltd 1981 SA 630 ( C ). Nanyana kungakhulunywa nje ngomthetho ongasiwo wepalamende ku-S170 yomThethosisekelo nesekhtjheni 110 yomThetho waboMarhistrada, iKhotho kaMarhistrada ayinawo amandla wokulawula ngokungabi semthethwenisisekelo komthetho ongekho emithethweni yePalamende ( B&J V 1 Act 403 ). Ngayo yona leyo ikulumo, kungathathwa ukuthi amakhotho wabomarhistrada akanamandla wokulawula ngokungabi semthethwenisisekelo komthetho wesintu. Njengoba iKhotho kaMarhistrada imntwana womThetho wePalamende, amandlayo kufuze iwathole emThethweni wamaKhotho waboMarhistrada, kodwa-ke awakho amandla anikelwa amakhotho wabomarhistrada njalo kilomThetho wamaKhotho waboMarhsitrada. Njengoba iKhotho kaMarhistrada imntwana womThetho wePalamende, ngokunjalo ayikanikelwa amandla mThetho wamaKhotho waboMarhistrada ukuphenya ngokuthi ikulungele na ukusebenza umthetho wesintu.
Ubujamo BeBandla
Ngokwe S170 yomThethosisekelo, ikhotho engaphasi kweKhotho ePhakemeko ngobukhulu ayikwazi ukufuna ukwazi ukuthi umthetho othileko wePalamende uyavumelana nomThethosisekelo na, ayikwazi nokukhupha umlayo omalungana nokungabi semthethwenisisekelo komthetho othileko, ngokunjalo ayikwazi nokuphikisa indlela yokuziphatha kwakaMongameli. Indawo yeBandla ( ikhotho yesintu ) kunye nendawo yeKhotho kaMarhistrada erhelweni lokulandelana kwamakhotho zingaphasi kwamaKhotho aPhakemeko, ngalokho-ke ngokwesekhtjheni 170, amakhotho la akanawo amandla wokufuna ukwazi ukuthi umthetho othileko wePalamende uyavumelana nomThethosisekelo na, awakwazi nokukhupha umlayo omalungana nokungabi semthethwenisisekelo kwehlelo lokubethwa komthetho othileko, nanyana ngimuphi, ngokunjalo awakwazi nokuphikisa indlela yokuziphatha kwakaMongameli. Isekhtjheni le ikhulumisa kwaphela ukubethwa komthetho, hayi umthetho ngokwawo. Ngokwesekhtjheni 2 yomThetho 33 ka-1957 wokuHlathululwa kwemiThetho yePalamende, nokho igama elithi "umthetho" litjho negama elitjho ihlelo lokubethwa komthetho. Umbono ka B&J V 1 Act 403 kukuthi nanyana lingavezwa ingaphathwa nje yomthetho ongekho emithethweni yePalamende ku-S170 yomThethosisekelo kunye nakusekhtjheni 110 yomThetho weKhotho kaMarhistrada, ikhotho kamarhistrada ayinawo amandla wokulawula ngokungabi semthethwenisisekelo komthetho ongekho emithethweni yePalamende. Ngayo leyo ikulumo, kungatjhiwo godu nokuthi ikhotho kamarhistrada ayinawo amandla wokulawula namkha ukukhupha umlayo ngokuthi umthetho wesintu uyakhambisana na nomThethosisekelo. Ngokwesekhtjheni 211, umthetho wesintu umuthetho ovunyiweko nosebenzako eSewula Afrika. Okuqakathekileko lapha kukuthi ihlelo lokubethwa komthetho ekukhulunywa ngalo kusekhtjheni 170 libala nomthetho ongekho emithethweni yepalamende, libale nomthetho wesintu, kanti-ke njengoba amabandla ( amakhotho wesintu ) angaphasi ngobukhulu kuneKhotho ePhakemeko nje, amabandla adinywe namandla wokuphenya ngokuba semthethwenisisekelo kwemithetho yesintu ngokwesekhtjheni 170 yomThetho womThethosisekelo. Ngokutjho kwaka-TW Bennett ( 1995) 76, amaBandla akanawo amandla wokucitha imithetjhwana yemithetho yesintu njengemithetjhwana engekho emthethweni ngoba ingakhambisani nomthethosisekelo ( lokhu-ke kuthathelwa kuSekhtjheni 103 yomThethosisekelo wesiKhatjhana ka-1993. )
<fn>nde_Article_National Language Services_IKHOLEJI YEZOMTHETHOB.txt</fn>
IKAMBISOLAWULO EVAMILEKO YOKULAMULA IMIBANGO
IKAMBISOLAWULO EVAMILEKO YOMTHETHO WOKULAMULA IMIBANGO IHLANGANISWE LIPHIKO LEZAKHAMUZI , LEZOKUTHWASISELWA UKWAHLULELA, NEKHOLEJI YEZOMTHETHOBULUNGISWA.
Kunomehluko oqakatheke khulu hlangana kokwahlulela umbango nokulekelela iinqhema ezibangako ukurarulula umbangwazo.
Ekwahluleleni, umuntu ongasiyo ingcenye yombango nguye owengamela ukugwetjwa kombango loyo, abe athathe nesiqunto esizakuba sibopho eenqhemeni azihlulelako.
La umuntu ongasingcenye yombango alekelela khona iinqhema ezibangako ukurarulula umbangwazo, kuthiwa kucolelanisa namkha ukuthobelana.
La iinqhema ezisembangweni zilamula khona umbangwazo zizodwa ngaphandle kokulanyulwa ngomunye, lokho kuvamise ukuba mphumela wokukhulumisana kwazo iinqhema ezisembangwenezo ngokwazo zizodwa.
Umuntu owahlulelako embangweni ngumahluleli.
Iimphathiswa ezihlulela emakhotho zithola amandla wokwahlulela ngokukhethwa ngemibandela yomthetho obethiweko.
Kuyakghonakala nokuthi iinqhema ezibangako zidlulisele umbangwazo komunye umuntu kobanyana azahlulelele wona; nakwenzeka lokho-ke iinqhemezo ngizo ezivumelanako bona ngubani ozazahlulelela embangwenazo. Emakontrageni amanengi weemvumelwana iinqhema ezitlikitla amakontraga lawo zivame ukufaka nendinyana ezivumelana ngayo ukuthi nanyana ngimuphi umbango ongaba khona hlangana nazo usuka ekontrageni leyo uzakudluliselwa kumlamuli. Umlamuli angakhethwa namkha indinyana yekontraga ingabeka indlela namkha ikambiso ekungakhethwa ngayo umlamuli, njengokuthi nje indinyana yekontraga ibeke ukuthi igcwetha lizakukhethwa yiHlangano yamaGcwetha ( i-Law Society ).
Nokho-ke isivumelwana sokuthumela umbango kumlamuli sona akunasidingo sobanyana sibeke izinto ngaleyo indlela yokutjho izinto ngamagama anganakurhiniza. Emphakathini othileko namkha emkhayeni othileko kungenzeka kube nesivumelwana esingakabekwa tjhatjhalazi esithi umbango uzakuthunyelwa esikhulwini esingamele umphakathi namkha esingamele umkhaya loyo kobanyana siyokuthatha isiqunto ngawo, ngoba lokho kulisiko elijayelekileko lapho, elikade lisebenza.
UKWAHLULELA EMAKHOTHO
Umbango ulanyulwa siphathiswa esikhethwe mbuso.
Iinqhema ezibangako azinamandla wokuzikhethela bona ngubani ozakuba siphathiswa esizakwahlulela embangwenazo.
Ikambiso ekufuze ilandelwe ilayelwa mithetho yekhotho, umthetho obethiweko namkha ikambiso yejayelo/yesiko.
Ikambiso kungaba ngeyokuphikisana namkha kube ngeyokuthi ijaji lirage umsebenzi wokutjhutjhisa.
Kungaba nzima eenqhemeni ezibangako nazinganamagcwetha azijameleko.
Isiqunto kufuze ngokujayelekileko silandele besibotjhwe yikomba ngokwakhe kwenzeka phambilini okufana nawo lombango ophethweko.
Isiqunto esithathwako siba sibopho phezu kweenqhema ezithintekako.
Isiphathiswa namkha ikambiso ekukhalinywa ngayo indelelo yekhotho ngikho okwenzisa umthetho.
Kuvamisile ukuthi isililo nasidluliswako sidluliselwe ekhotho engaphezulu.
Iinqunto zeKhotho encani zingabuyekezwa.
Kuvamisile ukuthi umphumela kube ngewokuthi omunye aphumelele omunye ehluleke.
Kuvamise ukuthi owehlulekileko ecaleni abhadale iindleko ezibangwe kusetjenziswa kwamagqwetha.
TJHEJA: IKhotho yamaCala amaNcani ihlukile ngokuthi ekambisweni yakhona ijaji liba namandla wokutjhutjhisa, kanti-ke iinqhema ezibangako azikwazi ukujanyelwa magcwetha.
UKULAMULISA
Iinqhema zikhetha umahluleli ( umlamuli ).
Umlamuli angaba sisazi kileyo ikoro yalokho okukhulunywa ngakho.
Iinqhema zikghona ukuzikhethela malungana nekambiso ezakulandelwa.
Ikambiso ingaba ngeyokubanga namkha kube ngile la ijaji liba namandla wokutjhutjhisa khona.
Ukuthi amagcwetha ayafuneka namkha awafuneki kuya ngekambiso ekhethiweko.
Umlamuli akakabotjhelelwa kangako ukulandela ikomba esele ikhona ecaleni langaphambilini elifana naleli.
Isiqunto esithathwako siba sibopho phezu kweenqhema ezithintekako.
Isiqunto kufuze bona senziwe umlayo wekhotho nasizakuphumelela ukwenzisa umthetho.
Akudlulelwa ekhotho yokudlulisela iinlilo kungenziwa isivumelwana sokubawa omunye umlamuli namkha abanye abalamuli.
Kungathathwa isiqunto sokubuyekeza icala eKhotho eKulu.
Kuvamisile ukuthi umphumela kube ngewokuthi omunye aphumelele omunye ehluleke.
Kuvamise ukuthi owehlulekileko ecaleni abhadale iindleko ezibangwe kusetjenziswa kwamagcwetha.
Iimali zomlamuli namkha abalamuli zibhadalwa ziinqhema ezibangako.
UKULANYULWA KWEMIBANGO ZIINQHEMA
IMIKHULUMISWANO
Iinqhema zizirarululela zona ngokwazo umbangwazo.
Akunamuntu omunye wangeqadi olekelelako ekurarululweni kombango.
Ikambiso ilawulwa ngizo ngokwazo iinqhema ezisembangweni.
Isiqunto okurarululwe ngaso umbango sisetjenziswa njengesivumelwano ( ikontraga ).
Umphumela uya ngamandla nangamakghonofundwa weenqhema ezibangako.
Iinqhema zizirarululela zona ngokwazo umbangwazo.
Umuntu wangeqadi/isiqhema sangeqadi silekelela ukurarululwa kombango.
Ikambiso ilawulwa mcolelanisi ngokusebenzisana neenqhema ezibangako.
Amagcwetha wesiqhema ngasinye akandi kangako ngokungena emrarweni obangwako.
Isiqunto okurarululwe ngaso umbango sisetjenziswa njengesivumelwano.
Umphumela uthelelwa ummoya mlamulisi, kodwa nokho akusuye othatha isiquntweso.
Manengi amathuba wokuthi umphumela ube ngophumelelisa iinqhema zombili ezibangako.
Iinqhema zibhadala iindleko zomlamulisi, nakube zikhona.
Le yikambiso la umuntu wangeqadi, umcolelanisi namkha umthobelanisi alekelela khona iinqhema ezibangako ukurarulula umbangwazo. Ingahlathululwa njengehlelo lemikhulumiswana elilekelelwako.
Eqinisweni ukuyiswa kombango ehlelweni lokucolelanisa ziinqhema ezibangako kufuze bona kube yinto ezenzakalelako, kodwa umthetho, isiko namkha isivumelwano kungahle kufune bona iinqhema zithumele umbangwazo ehlelweni lokucolelanisa.
Eqinisweni umcolelanisi kufuze bona kube mumuntu owamukeleka kizo zombili iinqhema ezibangako, abe mumuntu ongakeyami kesinye saleziinqhema namkha embangweni wazo nanyana kungaba ngayiphi indlela. Umcolelanisi kufuze bona angathathi ihlangothi, angakhethi.
Umcolelanisi kufuze bona asebenzele ukulekelela iinqhema ezibangako zikghone ukufika esivumelwaneni la esinye nesinye sizakuzuza khona, kobanyana kungazokuba nesiqhema esigcina silobile. Lokhu-ke kuqakatheke khulu nakube iinqhema zisezokuba nobudlelwana namkha nakungenzeka zibe nobudlelwana bokusebenzisana, ngoba ukusilingeka kwesiqhema esihlulekileko kwenza kube nzima ukuthi iinqhemezo zingaragela phambili ngobudlelwana obuhle.
Akunamthetho olawula ihlelo lokucolelanisa, kodwa nokho ukuya nokuya kwesikhathi umthetho uveza imihlobo ethileko yokucolelanisa; isibonelo: imibango yezemisebenzini iqalelelwa mThetho wezobuDlelwana bemiSebenzi ( i-Labour Relations Act ), bese kuthi imibango ephathelene nebhoduluko iqalelelwe mThetho wezokuLawulwa kweBhoduluko ka-1998. La ungekho khona umthetho onganqophisa umbango ekuqalwenwe nawo, kuba ziinqhema ezibangako ngokwazo ekufuze bona zikhethe ikambiso ezakulandelwa kunye nomcolelanisi. Ukuvuma ukwenza umsebenzi wokucolelanisa kungenzeka nakuvela umbango, namkha iinqhema nazibona ukuthi ngokukhamba kwesikhathi kuzakuba nemibango hlangana nazo, ziyavumelana ukuthi imibango leyo izakulanyulwa ngokucolelaniswa.
Isivumelwana sokuthumela umbango ehlelweni lokucolelaniswa asifuni bona singaze sitlolwe phasi, kodwa nokho isivumelwana esitloliweko siyalekelela, ngoba sisiza ukuthola iqiniso nomkhanyo ngehlelo elilandelwako kibo boke abanesandla kilo.
Umcolelanisi unomsebenzi osibopho ukugcina isifuba seendaba zeenqhema ezibangako. Okubuhlungu-ke nokho kukuthi umthetho walapha eSewula Afrika awukabukunikela abacolelanisi amandla namalungelo akhethekileko wokwala ukuvezela ikhotho ubufakazi ababuthole ekwenzeni kwabo umsebenzi wokucolelanisa iinqhema ezibangako. Emacaleni wombango kungahle kurajelelwe ilungelo elikhethekileko eliba khona ngokuzenzakalela kiyo yoke imikhulumiswana enqophe ukulamula umbango, kanti-ke iinqhema zingasekela lokhu ngokuvuma ngokutjho bona yoke imikhulumiswano yehlelo lokucolelanisa inikelwe ilungelo elikhethekileko. Emacaleni wobulelesi umzamo wokufuna ilungelo elikhetheke njalo angeze waphumelela nakube umcolelanisi ubiziwe kobana ayokunikela ubufakazi.
<fn>nde_Article_National Language Services_IKHOLIJI YEZOBULU (1).txt</fn>
IKHOLIJI YEZOBULUNGISWA
INCWAJANA YABARHOLI BENDABUKO MALUNGANA NAMALUNGELO WABANTU
ISINGENISO
UKUBUYEKEZWA KOMLANDO WESIKO LAMALUNGELO WABANTU ESEWULA AFRIKA
Lokhu lihlolo elivamileko lokobana isiko lamalungelo wabantu lingene njani eSewula Afrika. Amalungelo wabantu amumethwe emitlolweni yeentjhabatjhaba neyeemfunda evela ngaphandle iza ngaphakathi kwenarha le. Phezu kobana kunokuliyeka efunisisweni elivezwe kukobana umqondo wamalungelo wabantu uqalisiswe butjha eSewula Afrika, ukufundisiswa kwemitlolo yeentjhabatjhaba, yeemfunda neyenarha kuzakunikelwa kilesisaHluko.
IMITLOLO YEENTJHABATJHABA
Ubuhlungu abantu ababuzwa ngesikhathi sePi yesiBili yePhasi benza bonyana iHlangano yeeNtjhaba eziBumbeneko ithathe iqunto lokuzibophelela ekutjhejeni nekuvikeleni amalungelo wabantu. Igadangweli lathoma ngomnyaka we-1946 lokha iNdlu yeeNtjhaba eziBumbeneko nayisungula umTlolomalungelo weeNtjhaba eziBumbeneko. Isethulo sawo siqinisa butjha "ukukholelwa emalungelweni asisekelo wabantu, ukukholelwa esithunzini nekuhloniphekeni komuntu, ukukholelwa emalungelweni alinganako phakathi kwamadoda nabafazi."
ISewula Afrika, njengenarha elilunga yalima indima ephambili kilomTlolomalungelo ngombana uNdunakulu wayo, uJenerala Smuts, nguye owatlama umTlolomalungelo. Iindimana zomTlolomalungelo zikatelela iiNtjhaba eziBumbeneko "ukukhuthaza bonyana iphasi loke lihloniphe ukutjhejwa kwamalungelo wabantu kanye netjhaphuluko esisekelo yawo woke umuntu ngaphandle kokubandlulula ngobutjhaba, ubulili, ilimi nofana ikolo.
Ukuya ngokwesigatjana 56, bekulindeleke bonyana zoke iinarha ezimalunga zizakubotjhwa mtlolo lo. Nokho kwasuke kwakhanya bonyana iSewula Afrika yaragela phambili ngokuphula amalungelo wabantu. Nanyana iHlangano yeeNtjhaba eziBumbeneko yaqinisa isibopho sayo sokobana kuyinto elungileko ebantwini bonyana kupheliswe ukubandlulula ngokobutjhaba, iJiniyoni/iRiphabhuliki yeSewula Afrika yaragela phambili ngomkhubayo wokuphula amalungelo wabantu. Umkhuba lo wawusekeleke phezu kwesigatjana 2.7 somTlomalungelo esalela iNdlu Zombelele bonyana ingene 'eendabeni zomkhaya' ebekuthathwa bona kukukwaphula khulu amalungelo wabantu. Ukubandlulula ngokobutjhaba kweSewula Afrika kwabonakala kuyinto etjhayisana neembopho zomTlolomalungelo, kungalokho ngomnyaka we-1982 iHlangano yeeNtjhaba eziBumbeneko yaqunta ukujamisa ubuhlobo bayo neSewula Afrika kezamaqhinga.
Kuthe lokha nayiba nommoya omumbi malungana nomTlolomalungelo, iSewula Afrika yathembela ebuthakathakeni bomTlolomalungelo obufana nalokhu:
Ukuvuleka khulu okunganasibopho
Ukungabi nendlela yokwenza bona iimbopho zenziwe
Isigatjana 2.7 saletha ukutjhayisana kumalungelo wabantu kanye neembopho zakhona eenarheni hlangana neenarha ezimalunga njengobana sithi, akunalitho kilomTlolomalungelo okhona elizakugunyaza iiNtjhaba eziBumbeneko ukungenelela eendabeni zomkhaya zanofana ngiyiphi inarha nofana ifune bonyana amalunga alethe imiraro yayo bona izokurarululwa ngaphasi komtlolomalungelo okhona lo, kodwana umgomo lo awuzukuliya ukusetjenziswa kwamagadango wokulungisa ngaphasi kwesaHluko vii.
Phezu kobana ube namaphutha, umTlolomalungelo ulime indima ekulu ekuthuthukiseni nekubumbeni iindlela namazinga wamalungelo wabantu ezingeni leentjhabatjhaba. Isibonelo, iinhlangano ezahlukahlukeneko zasungulwa ngaphasi kweHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko, ngokuzalisa iimbopho zomTlolomalungelo. Amagadango lawa gade angaba ngendlela yeememezelo nofana imihlangano. Iimbhulambethe zemiHlangano zimumethe imigomo ebanzi ukuqinisekisa ukuba semthethweni kweemvumelwano. Umtlolo wokuthoma owamukelwako ngomnyaka we-1948 kwakusiMemezelo maZombe samaLungelo wabaNtu. Umtlolo wamukelwa ziinarha ezimalunga ezima-46 phakathi kwezima-56, njengombana ezi-8 sekubalwa neSewula Afrika zanghala. Nanyana kunjalo umtlolo lo wamukelwe khulu emkhakheni wangekhaya nezingeni leentjhabatjhaba njengomtlolo oyivulandlela. Godu lokhu kutjengise ukwenzeka okuphathekako kombono weenTjhaba eziBumbeneko malungana nesimemezelo. Umbono lo uvezwe kumemorandamu ephadlhalajwe khulu etholakala e-ofisini leeNdaba zomThetho nayithi, 'ngokuqalelela (okukhulu) ukuqiniswa nokuqakatheka kwesimemezelo, kungemukelwa bona kube nomphumela omkhulu ehlanganweni ewumukelako, nokuqalelela okukhulu kokobana amalunga wehlangano yeentjhabatjhaba azakukhambisana nayo. Ngokunjalo, njengombana okulindelekileko kancani kancani kuvunywa Mbuso, isimemezelo singabonwa njengokubeka phasi imithetho ebopha inarha. Ukukghonakalisa ukuba semthethweni kwesiMemezelo maZombe samaLungelo wabaNtu, isiVumelwano seenTjhabatjhaba samalungelo womPhakathi nePolitiki kanye nesiVumelwano malungana nomNotho, iHlalakuhle kanye namaLungelo wamasiko kwamukelwa ziinTjhaba eziBumbeneko ngehloso yokutjhugululela isimemezelo esingabophiko ekubeni mimikghwa esemthethweni nebophako ejayeleke bona 'siVikelimalungelo wabaNtu seentjhabatjhaba'. Kwathi ngemva kwesikhathi wemukelwa yiSewula Afrika ngomnyaka we-1962. Elinye igadango lokuvikela amalungelo wabantu lenziwa ngokusungula imitlolo yeemfunda efana neHlangano yeYuropu ngomnyaka we-1950 malungana nokuvikelwa kwamalungelo wabantu kanye netjhaphuluko esisekelo. Okumumethwe yiHlangano yeYuropu kwemukelwa kokuthoma eSewula Afrika emtlolweni womThethomlingwa wamaLungelo wabaNtu eBophuthatswana. Nokho umbono lowo wararhwa Mbuso waphambilini weSewula Afrika ebegade wongamele izabelo.
IMITLOLO YEEMFUNDA
Ekulumeni engehla kuyakhanya bonyana isiko lamalungelo wabantu kumele linabe ukuya ngokwemihlinzeko yomTlolomalungelo weenTjhaba eziBumbeneko. Isibonelo, isigatjana 56 sithi amalunga azibophelela ekuthatheni igadango ngokuhlanganyela nangokuhlukana ngokukhambisana nehlangano malungana nokuzuza iinhloso ezitjhiwo esigatjaneni 55. ESewula Afrika ukuthuthukiswa kwamaLungelo wabaNtu kwakhisimezwa yikambiso yombuso wekoloni, ngikho iHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko ekuthomeni yahluleka emizamweni yayo ukulandelela iSewula Afrika kobana itjhugulule imigomo yayo yokubandlulula ngokobutjhaba kufikela lapha yathoma khona ngejima lokutswinya kezomnotho ngomnyaka we-1982. Ngesikhatheso isiko lamalungelo wabantu lakghona ukufahla leza e-Afrika lokha iHlangano yokuBumbana kwe-Afrika nayitlama umtlolomalungelo we-Afrika ngomnyaka we-1961.
Nanyana ikambiso yariyada iminyaka ema-20 hlangana nemitlamo yokuthoma ukwamukelwa komtlolo ngomnyaka we-1981 njengomtlolomalungelo weBanjul kwaba yipumelelo ekarisako kobana kwamukelwe ihlangano yamalungelo wabantu e-Afrika. Into eyabonakala khulu emtlolweni kwaba kukwamukelwa 'kwamalungelo wabantu' okwakukhombisa ukuzibophelela ukwandisa umqondo wamalungelo wabantu. Lokhu kuvela esethulweni sawo lapha kukhulunywa khona ngesibopho esithethwe ziinarha ezimalunga kobana 'zizakuzuzela abantu be-Afrika ipilo engcono'. Isibophesi saletha itjhijilo eSewula Afrika njengombana beyinganandaba nokutjhejwa kanye nokuvikelwa kwamalungelo wabantu. Indaba ekulu bekukuhlanganisa amalungelo wabantu ahlinzekwe emtlolwenimalungelo we-Afrika namalungelo womuntu ngamunye anyulwa mitlolo yeenTjhabatjhaba. Ngalokho kwaba semtarini bonyana iSewula Afrika kumele ikhambisane nalokho ngokwamukela amalungelo wabantu ngaphambi kobana isebenzise umTlolomalungelo we-Afrika eSewula Afrika.
Itjhijilo lathathwa yihlangano yamaGqwetha wamaLungelo wabaNtu, eyahlonywa eSewula Afrika ngomnyaka we-1979. Ihloso yayo ekulu kwakukuphetha nokuqinisa amalungelo wabantu akhambisana nokuphathwa komthetho kanye nokuphathwa kwezobulungiswa nokuvikelwa kwetjhaphuluko esisekelo ukuya ngokwesiMemezelo maZombe samaLungelo wabaNtu. Ngomnyaka we-1987, kwasunguluwa iphiko lezobunqophisi langeenkhathi zoke kobana lenze amajima malungana nokuvikelwa nokuqiniswa kwamalungelo asisekelo. Isichema saba nemiphumela ekarisako eSewula Afrika kangangobana kwaba semtarini msinyana bonyana kunesidingo sokuhlalisa butjha umthethosisekelo malungana neenhloso zokuvikela amalungelo wabantu.
IMITLOLO YENARHA
Ngaphambi komThethosisekelo wesiKhatjhana wangomnyaka we-1993, kwaba negandelelo lokobana kwamukelwe bekuvikelwe amalungelo wabantu eSewula Afrika ngokusebenzisa imitlolo yeentjhabatjhaba, yeemfunda neyenarha. Yona ngile: mTlolomalungelo weenTjhaba eziBumbeneko, isiMemezelo maZombe samaLungelo wabaNtu, umTlolomalungelo we-Afrika, umTlolomalungelo weHlangano yesiZwe ye-Afrika kanye namajima wezefundo ahlelwe yihlangano yamaGqwetha wamaLungelo wabaNtu. Igandelelo leentjhabatjhaba malungana nokuphadlhalaja, okutjho ukuphelisa umbuso webandlululo, kwarholela ekambisweni yokuhlela butjha umthethosisekelo owabangela bona kube nephalamende enezindlu ezintathu ngomnyaka we-1983. Lokhu kwaba matshwayo wokuthoma wokuphela kwesikhathi esinzinzileko esasijamelene namalungelo wabantu, ngalokho ngomnyaka we-1987 iBophuthatswana yalinga ukwethula isiVikelimalungelo wabaNtu owaba yiqophamlando e-Afrika eseSewula. Msinyazana iSewula Afrika yalemuka bonyana umkhubayo wokugandelela angeze wabuyisa isithunzi kanye negunya layo ngalokho yathoma ukufuna iindlela ezinye zomthethosisekelo ezazizokukhambisana nokutjhejwa kanye nokuvikelwa kwamalungelo wabantu. Ngalokho ngomnyaka we-1986 uNgqongqotjhe wezoBulungiswa (uCootze JH), wahloma iKhomitjhini yezomThetho yeSewula Afrika kobana ihlolisise ukuvikelwa kwamalungelo wabantu. Ngesikhatheso, isiqhema sabogqwetha esasijamelene nebandlululo (National Association Democratic Lawyers) yalemuka bonyana kuhlongozwe amatjhuguluko womthethosisekelo ngaphambi kobana umgomo weNarha uyelele amazizo wabantu nje-ke yagandelela iKhomitjhini yezomThetho yeSewula Afrika kobana ifake hlangana eminye yemihlinzeko yomtlolomalungelo weTjhaphuluko kanye nomTlolomalungelo weBanjul.
Umqondo wokwamukelwa nokuvikelwa kwamalungelo wabantu waba neenthelo ngemva kwekulumo eyaba nedumo yakaMongameli uDe Klerk (uMongameli wokugcina wesiKhathi seBandlululo). Wathi, "Umbuso wamukela umgomo wokwamukelwa nokuvikelwa kwamalungelo asisekelo abumba isisekelo sedemokhrasi yangetjingalanga. Siyavuma godu bonyana indlela ephathekako yokuvikela amalungelo lawa iyame ekumenyezelweni kwamalungelo okuvunywe majaji azijameleko". Waragela phambili wabawa iKhomitjhini yezomThetho yeSewula Afrika bona ilethe umbiko wayo opheleleko omalungana nomThethomlingwa wamaLungelo wabaNtu ohlongozwako. Ngemva kweenkulumiswano ezathatha isikhathi hlangana neenqhema zoke ezazinekareko ukusuka ngomnyaka we-1991, nanyana zabuye zajanyiswa ngomnyaka we-1992 ngebanga lemiguruguru yaKwazulu-Natal, umThethosisekelo wesikhatjhana wavela nemiphumela emithathu eqakathekileko ngomnyaka we-1993, okungile:
Ubukhulu bomThethosisekelo
IDemokhrasi, kanye
Nokuvikelwa majaji kwamalungelo asisekelo
Ngalokho amalungelo wabantu ekugcineni amukelwa, avikelwa abe asetjenziswa eSewula Afrika begodu afakwa kumThethosisekelo ukusuka ngomnyaka we-1993. KilomThethosisekelo ohkona, isigaba 7 sihlinzeka bona "isiVikelimalungelo sisisekelo sedemokhrasi eSewula Afrika. Sivikela amalungelo wabo boke abantu enarheni yekhethu begodu uqinisa ubungako bokuhlonipheka kwabantu ngokwedemokhrasi, ukulingana kanye netjhaphuluko. Kodwana ukuvikeleka okupheleleko kuhlinzekwa sigaba 8 esigunyaza bona umThethomlingwa usetjenziswe kiwo woke umthetho bese sibopha isibethamthetho, isigungu kanye namajaji ngokujmelana nomthethosisekelo waphambilini obegade unikela iphalamende amandla wokuzilawula. Umthethosisekelo ngalokho urarulula ukungalingani kokwamukelwa nokuvikelwa kwamalungelo wabantu. Ukuqinisekisa bonyana kuyenziwa, uthethosisekelo godu ihlinzeke malungana nokuzijamela kwamajaji kanye neKhotho yomThethosisekelo neendlela zokuvikela ezifana namakhotho amanye namakhomitjhini.
Ekuphetheni, ihlolo elivamileko elitjhwiwe ngaphezulu liveze kuhle umphumela okarisako wemitlolo yeentjhabatjhaba, iimfunda kanye neyelizwe ukutjala ummoya wesiko lamalungelo wabantu eSewula Afrika. Nanyana umThethosisekelo ungasimsulwa nofana unemirarwana, nokho ukghonile ukurarulula amahlungu ezwiwa babantu bekhethu embusweni waphambilini. Ngaphezu kwalokho ukunikela kwayo ilungelo lokuzikhulumela kwenza ngcono ukwazi kwabantu amalungelwabo njengombana lokhu kuqiniswa lihlelo elikhona lokufundisa ngamalungelo wabantu asisekelo ukuqinisekisa iragelophambili lokwenziwa kwamaLungelo wabaNtu.
IZEHLAKALO EZIRHOLELA EKWAMUKELWENI KWAMALUNGELO WABANTU: ESEWULA AFRIKA
ESewula Afrika, gade kunokwephulwa kwamalungelo wabantu namahlungu enziwa mbuso webandlululo kanye neemvumelwano zawo. Sizwe okunengi kwalokhu ngesikhathi sokuhlala kwe-TRC , nofana thina, imindenethu, abangani bethu nofana abomakhelwana bethu bahlangabezene nakho ukwephulwa kwamalungelo namahlungu lawa. Iphalamende gade ilawula ngesikhatheso, ngaphezu kwalokho beyidlulisa imithetho egandelelako ebegade iphumeleliswa makhotho ebegade angakazijameli. Ngebanga lalokho, iinhlangano ezahlukahlukeneko eziJamelene nebandlululo eSewula Afrika zatlama umTlolomalungelo wetjhaphuluko begodu lokhu kwaba mtlolo oqakathekileko wokuthoma wamaLungelo wabaNtu, owafumana ukusekelwa linengi lamaSewula Aafrika. Ngalokho, lokha iSewula Afrika nayigadangisa umHlahlandlela wayo womThethosisekelo malungana neSewula Afrika eTjhaphulukileko, umTlolomalungelo waba yingcenye yawo.
Ngemva kokuvulwa umlomo kwazo zoke iinhlangano zepolitiki nokutjhatjhululwa koMongameli waPhambilini, uNelson Mandela, kwajanyiswa umThethosisekelo wesikhatjhana. Wona gade uyibhulambethe womThethosisekelo esinawo gadesi ongomunye ophambili khulu ephasini loke. UmThethosisekelo wekhethu watlikitlwa nguMongameli uNelson Mandela ngeLanga lamaLungelo wabaNtu leenTjhabatjhaba, 10 Disemba 1996.
UmThethosisekelo wekhethu umthetho omkhulu wenarha begodu ufaka hlangana isiVikelimalungelo esisekelo sedemokhrasi eSewula Afrika. IsiVikelimalungelo simumethe amalungelo wabo boke abantu eSewula Afrika begodu siqinisa ubungako besithunzi, ukulingana netjhaphuluko yabantu ngokwedemokhrasi. Ngokutjheja amalungelo lawa, umbuso iqinisekisa bonyana izakhamuzi zawo zizokuvikeleka bezibe netjhaphuluko kobana ziphile ngcono ngendlela okungakghoneka ngayo.
IHLATHULULO LEMIQONDOMAGAMA
YINI AMALUNGELO WABANTU?
Amalungelo wabantu balungelo okuthathwa bonyana abantu banawo njengombana bababantu begodu banesithunzi. UBhitjhobhi uDesmond Tutu wahlathulula amalungelo wabantu ngokuthi, "Ngokuvela kuZimu, ingasi ngebanga lani, kodwana kwaphela ngoba sibabantu. Amalungelo lawa asephasini loke, ngewomuntu woke, ngitjho woke umuntu akukhathali bona ukuphi, nanyana usigwili nofana udobha phasi, ufundile nofana akazi litho, omuhle nofana ongaqalekiko, onzima nofana omhlophe, kungaba yindoda nofana umfazi, koke kumalungelo wabantu...NjengomKresto ngingangeza ngithi woke umuntu unobungako obungapheliko ngombana omunye nomunye wadalwa ngomfanekiso kaZimu. Omunye nomunye unamatshwayo kaZimu nje-ke ukuphatha umuntu inga akakaqakatheki kuyihlamba, kukukhafulela uZimu ebusweni".
Umqondo osisekelo kukobana abantu bayacabanga begodu banokuziphatha, nje-ke bahlukile kezinye iindalwa ephasini. Ngalokho-ke abantu banelungelo lokuba namalungelo netjhaphuluko okuzizinto ezingekho kezinye iindalwa. Isibonelo, udumbana akakwazi ukwala ukuthwala umuntu ngombana batjho ufuna ukuphathwa kuhle, nofana mhlambe arhwante nofana atoyitoye. Nokho umuntu angakhuthaza ukuvikelwa kweendalwa ezinye njengehlangano evikela ukuphathwa ngesihluku kweenlwana.
Ngalokho, amalungelo wabaNtu akanikelwa, akabelwa, akathengwa begodu akasetjenzelwa. Abantu babelethwa nawo amalungelo lawa nje-ke ngalokho ahlathululwa bonyana malungelo umuntu ubelethwa nawo, asephasini loke, akahlukaniseki begodu akadluliselwa.
YINI UMTHETHOSISEKELO?
Mithetho nofana imithetjhwana etlanyelwe ukulawula ukuziphatha kwehlangano, ilizwe, itlabhu, isikolo nofana isonto. Umthethosisekelo unhlahla amalunga wehlangano malungana nokwakheka, ukuziphatha kanye neembopho. Unezahluko neengatjana nofana iingaba, isibonelo, umThetho womThetosisekelo weSewula Afrika unezahluko ezilitjhumi nane, iingaba ezimakhulu amabili namatjhumi amane nantathu, amatjheduli alikhomba neenhlomelelo ezine. Kesinye nesinye isigaba kuhlathululwe kuhle imihlinzeko yomThetho ngendlela yeengatjana. Kuhlathululwa nendlela erhunyeziweko yokobana imithetho yenziwa njani kanye nezahluko ezahlukahlukeneko zomThetho womThethosisekelo weSewula Afrika 108 ka-1996.
Ukuthokozela ukuqakatheka komThethosisekelo okhona lo, kunikelwe umlando omfitjhani womThethosisekelo weSewula Afrika ukukhanyisa ukungakajayeleki komThethosisekelo ngamunye. Isibonelo
UmThetho womThethosisekelo weRiphabhuliki yeSewula Afrika wahlanganisa iimfunda ezine kobana kubunjwe iRiphabhuliki kodwana kwakunamatshwayo wokungakajameleki kwezinye iintjhaba ngePhalamendeni.
UmThetho womThethosisekelo wesiKhatjhana 200 ohlinzeka iVikelamalungelo lokuthoma eSewula Afrika ngalokho ubonelela ukwamukelwa nokuvikelwa kwazo zoke izakhamuzi zeSewula Afrika.
Umthetho womThethosisekelo weSewula Afrika. Lokhu kuthuthukiswa komThethosisekelo wesiKhatjhana ongaphezulu owaletha amatjhuguluko akhona gadesi emlandweni weSewula Afrika nofana ukutjhejwa nokuvikelwa kwamalungelo wabantu ngobungako bedemokhrasi malungana nokulingana, isithunzi kanye netjhaphuluko ebonelelwa siVikelimalungelo esimumethwe kusaHluko 2 somThetho womThethosisekelo.
YINI IDEMOKHRASI?
Mbuso wabantu ngabantu malungana nabantu. Igama ledemokhrasi lithethwe egameni lesiGrigi elithi demos okutjho abantu nelithi kraits okutjho igunya.
Ngalokho kutjho umbuso okhethwe ngegunya labantu. ESewula Afrika amaphuzu wokuqakatheka kwedemokhrasi amathathu okutjho, ukulingana, isithunzi somuntu kanye netjhaphuluko asisekelo sedemokhrasi ngikho umThethosisekelo weSewula Afrika ubekwa ezingeni eliphezulu ephasini loke. Imigomo yedemokhrasi, yathoma yazwakaliswa kumThethosisekelo wesiKhatjhana ngiyo eyenza umahluko phakathi kwemithethosisekelo yaphambilini nowagadesi. Yona ngile:
Ukuba negunya komThethosisekelo
IsiVikelimalungelo
Ukwahlukaniswa kwamagunya
Amajaji azijameleko
Amakhetho atjhaphulukileko, aneqiniso nawangeenkhathi ezithize
Ukuziphendulela
Ukulingana
Irherho leenhlangano ezinengi
Nokubandakanyeka kwezakhamuzi
IMIGOMO YEDEMOKHRASI
Imigomo le nofana ubungakobu mibono abantu abanengi abayithatha bonyana ngeqakathekileko malungana nedeokhrasi. Godu yaziwa bonyana 'ziinkombandlela' zedemokhrasi ngombana lkha nasizibonako, zimatshwayo wokobana inarha isendleleni yokuya kudemokhrasi. Imigomo le nofana iinkombandlelezi kanengi ziba yingcenye yomThethosisekelo nofana isiVikelimalungelo enarheni enedemokhrasi. Amahlelo amanengi wedemokhrasi asekela yona imigomo esisekelo le.
Ngiziphi-ke 'iinkombandlela' okumele sizibone nasizakuthi iSewula Afrika isendleleni eya kudemokhrasi?
UKUHLANGANYELA KWEZAKHAMUZI
Zoke izakhamuzi ziyakghona begodu zinelungelo nesibopho sokuhlanganyela kurhulumende nemphakathini. Le ngenye yeenkombandlela eziqakatheke khulu zedemokhrasi. Ukuhlanganyela kwezakhamuzi kufaka hlangana ukuba ngunkhetheni ekhethweni, ukuvowuda ekhethweni, ukwaziswa, ukwenza iinkulumopikiswano, ukukhambela imihlangano yomuzi nofana yomphakathi woke, ukujoyina iinhlangano ezingaphandle kwakarhulumende nofana ezinye iinhlangano emphakathini wekhenu, ukukhokha umthelo, ukuzibilayeza, ukutlola iinghonghoyilo, njll. Ukuhlanganyela kutjho bona abantu bazibandakanya emiphakathinabo nekubuseni imiphakathi leyo.
Ubuhle bokuhlanganyela kwezakhamuzi ngilobu:
Kuqinisekisa bonyana abarholi abaphathi kumbi amagunya wabo
Kwenza urhulumende ahlale anelwazi ngeemfiso zomphakathi
Kubandakanya izakhamuzi ekubuseni inarha begodu
URhulumende wenza iinqunto anelwazi ngazo.
UKULINGANA
Idemokhrasi itjho bona boke abantu bayalingana. Ukulingana kutjho bonyana boke abantu baphathwa ngokulinganako begodu banikelwa amathuba alinganako. Akunakubandlulula abantu ngobutjhaba, ngekolo, ngobulili, ngokobujamo babo bobulili njalonjalo. Kudemokhrasi abantu banelungelo lokubulunga nokwenza amasikwabo, amalimabo kanye neenkolelo zabo.
UKUBEKEZELELANA NGOKWEPOLOTIKI
Imiphakathi enedemokhrasi iyabekezelelana ngokwepolotiki. Lokhu kutjho bonyana nanyana kubuswa ngentando yenengi, nokho amalungelo wedlanzana nawo avikelekile. Woke umuntu kumele avunyelwe ukuba nombono begodu awuveze bebazihlelele iinhlangano nofana iinqhema zabo zepolotiki. Umphakathi weSewula Afrika unabantu abahlukahlukeneko ngokwamasiko, ubutjhaba, ikolo kanye nobuhlanga abanemibono eyahlukahlukeneko. Umphakathi wedemokhrasi uvumela bona ukwahlukahlukanokhu kuvezwe. Abantu kumele bahloniphe amalungelo wabanye abantu kobana babe nemibonwabo. Ukukhulumisana nokubonisana ngezinto kuyingcenye eqakatheke khulu kudemokhrasi.
UKUZIPHENDULELA
Kudemokhrasi, iinkhulu ezikhethwe babantu kumele zibe nokuziphendulela ebantwini. Lokhu kutjho bonyana baziphendulela ngalokho abakwenzako. Iinkhulu kumele zenze iinqunto bese zenza imisebenzazo ukuya ngentando nangokufuna kwabantu, ingasi ngokufuna kanye nangentantwazo.
UKWENZA IZINTO PEPENENE
Umbuso kanye neenkhulu zawo kumele bavulekele umphakathi. Umbuso owenza izinto pepenene ubamba imihlangano yomphakathi bese uvumele izakhamuzi zawo bonyana zikhambele umhlangano lowo. Uvumela iimbikiindaba nabantu ukufumana ilwazi ngeenqunto ngaphandle kokufihla bese uyaveza nokobana bobani abenze iinquntwezo nokobana bazenzeleni.
Enye yeenkombandlela zedemokhrasi eziqakatheke khulu, makhetho wangeenkhathi ezithize, atjhaphulukileko naneqiniso. Izakhamuzi ngalokhu zikghona ukukhetha abantu ezifuna kube ngibo abazibusako. Amakhetho kumele enzeke ngendlela etjhaphulukileko neneqiniso ngaphandle kokuthuseleka, ubukhohlakali nokusabisa izakhamuzi ngesikhathi nofana ngaphambi kwamakhetho.
ISIVIKELIMALUNGELO
Iinarha ezinengi ezinedemokhrasi zinesiVikelimalungelo ukuvikela abantu ekuhlukunyezweni kwamandla wokuphatha. IsiVikelimalungelo lirhemo lamalungelo netjhaphuluko okuqinisekiswa ngakho abantu boke enarheni. Lokha isiVikelimalungelo nasiba yingcenye yomThethosisekelo wenarha, amakhotho aba namandla wokwenza bona amalungelo lawo enziwe. IsiVikelimalungelo sithundubaza amazinyo karhulumende begodu sinikela umuntu nofana ihlangano ngayinye iimbopho.
UKUHLUKANISWA KWAMANDLA
Kudemokhrasi kumele kube neendlela zokukhandela isikhulu esikhethiweko nofana isiqhema sabantu ekuphatheni butjhilweni nofana ekuhlukumezeni iimali namandla karhulumende. Ubukhohlakali benzeka lokha iinkhulu zakarhulumende nazisebenzisa iimali zomphakathi ukuzikholisa zona nofana zisebenzise amandla ngendlela engekho emthethweni.
Kuneendlela ezahlukeneko zokuvikela abantu ekuhlukunyezweni. Esewula Afrika urhulumende wakhiwe ngamagatja amathathu: sibethamthetho, sigungu kanye nobulungiswa (amakhotho). Isakhiwesi sithundubaza amandla weenkhulu emagatjeni amathathu lawa. Amakhotho azijamele.
IRHERHO LOBUQHEMANENGI
Kudemokhrasi kumele kube neenqhema ezingaphezu kwesisodwa ezihlanganyela emakhethweni bezibe nendima eziyilimako kurhulumende. Irherho lobuqhemanengi livumela isiqhema nofana iinqhema ezihlulekileko emakhethweni bonyana zibe baphikisi besiqhema esiphumeleleko. Lokhu kusiza urhulumende ukubona imibono eyahlukahlukeneko malungana nendaba etjhukwako. Ubuqhemanengi godu bunikela abavowudi ithuba lokuzikhethela abonkhetheni, iinqhema kanye nemigomo abangayivowudela emakhethweni. Kanengi lokha inarha nayinesiqhema sinye, umphumela walokho kuba kubusa ngokukatelela.
UKULAWULA KOMTHETHO
Kudemokhrasi akunamuntu ongaphezu komthetho, ngitjho nekosi nofana uMongameli okhethiweko. Lokhu kubizwa bonyana kulawula komthetho. Kutjho bona woke umuntu kumele alalele umthetho begodu abekwe umlandu nakube weqa umthetho. Idemokhrasi godu itjho bona umthetho kumele wenziwe ngokulinganako, ngeqiniso begodu ngokufanako.
AMALUNGELO ANQOPHENEKO
Nanyana woke amalungelo kusivikelimalungelo aqakathekile, kwenziwe imizamo yokobana kuqalwe khulu amalungelo athinta khulu ipilo yabantu nofana amalungelo asekela ubungako obuthathu bomThethosiskelo wedemokhrasi okutjho: ukulingana, itjhaphuluko kanye nesithunzi sabantu.
Amalungelo anqopheneko ngilawa:
Ukulingana
Ihlalo nomnotho kanye
Namalungelo wesiko.
UKULINGANA
Njengombana kuhlathululiwe ngaphambilini, ukulingana kumqondo omuhle wokobana abantu abahleleke ngeendlela ezionqopheneko baphathwe ngokulinganako. Isigaba 9 somThetho womThethosisekelo 8 ka 1996 uhlinzeke ngokukhanyako bonyana:
Boke abantu bayalingana phambi komthetho begodu banelungelo lokuvikeleka kanye nokuzuza emthethweni ngokulinganako.
Ukulingana kufaka hlangana ukuba namalungelo netjhaphuluko ezeleko nelinganako. Ukukhuphula ukuzuzwa kokulingana, kungasetjenziswa amandla womthetho kanye nezinye iindlela ezenzelwe ukuvikela nofana ukuthuthukisa iingaba zabantu abagandelelwe kubandlululwa.
Umbuso awukameli ukubandlulula abantu ngokungakafaneli kungaba ngokunqopha nofana ngokunganqophi ngokwesizathu sinye nofana ezingaphezu kwesisodwa kufaka hlangana ubuhlanga, ubulili ubujamo bomseme, ukuzithwala, ubujamo kezomtjhado, ubutjhaba nofana indabuko, umbala, ukufundiswa ngobulili, ubudala, ukukhubazeka, unembeza, ikolo, isiko, ilimi kanye namabeletho.
Akunamuntu omele abandlulule omunye umuntu ngokungakafaneli ngokunqophileko nofana ngokungakanqophi ngesizathu nofana esingaphezu kwesisodwa ngokwesigatjana . Kumele kujanyiswe umthetho ukuvikela nofana ukukhandela ukubandlululwa ngokungakafaneli.
Ukubandlulula ngokwesizathu nofana ngokweenzathu ezibalwe kusigatjana akukalungi ngaphandle kwanange kufunyenwe bonyana ukubandlululokho bekufanelekile."
Ngokwesisekelo somhlinzeko nofana isiVikelimalungelo ngokuphelela kwawo kulethwa intatha malungana nokuphathwa ngokungalinganiko phakathi kwabantu beSewula Afrika ngesikhathi sebandlululo. Abantu khulukhulu abanzima gade balelwa amalungelo wabantu. Isibonelo, abantu gade babandlululwa emsebenzini, emakhaya kanye nemphakathini ngebanga lobuhlanga babo, ubulili, kanye neendawo zabo zokuhlala. Nanyana isigaba 9 esingaphezulu sihlinzeke ukungabandlululani, ingcenye ekulu yeentjhaba ezahlukahlukeneko isesenomraro wamadlhuledlhule, isibonelo abafazi, abantu abakhubazekileko, abantu abane-HIV ne-AIDS godu kunomahluko ngokwamazinga wokuphila phakathi kwabantu abahlala eendaweni zemakhaya nalabo abahlala emadorobheni. Kunikelwe iimbonelo ezimbalwa ukukhombisa amadlhuledlhule nokobana iKhotho yomThethosisekelo iyirarulule njani imiraro enjalo.
AMALUNGELO WOMNOTHO NOKUHLALISANA
UmTlolomalungelo weeNtjhaba eziBumbeneko wamukela amalungelo womnotho nokuhlalisana abumba amalungelo asisekelo wabantu afana nalawa:
Iinkumba
Ukugoma
Inarha
Amanzi
Ifundo
Zepilo
Zemisebenzi kanye
Nokuvikeleka komphakathi.
UmThethosisekelo wekhethu godu ufake hlangana lokhu okulandelako:
Amalungelo webhoduluko elinepilo
Amalungelo weembotjhwa kobana zibe nendawo eyaneleko, ukondleka, iintlabagelo zokufunda kanye nokwelatjhwa.
Emanyeni, amalungelo wabantu akhambelana khulu ngombana kusuke kwabonakala msinyana bonyana akunamqondo kobana umuntu angaba namalungelo wokuvowuda khibe akanandawo yokulala. Ngikho abantu baveza umtlhagwabo ngokudobha kwabo phasi lokha nakubanjwe umhlangano we-Speak Out on Poverty ngomnyaka we-1999. Lokhu kwaletha itjhijilo kurhulumende malungana nokuthuthukiswa kwamalungelo womnotho nokuhlalisana. Ngalokho amalungelo womnotho nokuhlalisana aphathelene nokubonelela abantu ngeendingo ezisisekelo, ngikho ihloso yokuthoma yehlelweli ngomnyaka we-1998 gade kukuhlukanisa phakathi kweendingo neemfuno.
Ihloso yesihloko gade kukunikela abantu amandla wokukghona ukuhlela ngokulandelana iindingo zabo nakumele benze njalo lokha nakwethulwa imisebenzi yomnotho nokuhlalisana. Ngokufaka amalungelo lawa kumThethosisekelo urhulumende ukhombise ukuzimisela kwakhe ukuqeda umtlhago namadlhuledlhule emazingeni wehlalo eSewula Afrika. Okhunye ukuzimisela kubonakele ngokuvunywa ngokomthetho kweHlangano ephathelene namaLungelo womNotho, ukuHlalisana kanye namaSiko ngomnyaka we-1998.
AMALUNGELO WAMASIKO
ILIMI NAMASIKO
Isigaba 30 somThetho womThethosisekelo 108 ka 1996 sithi:
Woke umuntu unelungelo lokusebenzisa ilimi nokuhlanganyela emasikweni awathandako kodwana akunamuntu omele asebenzise amalungelo lawa ngendlela engakhambisani nemibandela yesiVikelimalungelo."
Isigaba 31 somThetho womThethosisekelo 108 ka 1996 sithi:
Abantu abamalunga womphakathi wesiko, ikolo nofana ilimi akukameli bona balelwe ilungelo, kanye namanye amalunga womphakathi-
lokwenza amasikwabo, ukuphethwa ikolwabo kanye nokusebenzisa ilimi labo, kanye nokubumba, ukujoyina nokutjheja iinhlangano zabo zamasiko, zekolo kanye nezelimi kanye nezinye iinqhema zomphakathi. Amalungelo atjhwiwe kusigaba akukameli bona enziwe ngendlela engakhambisani nemibandela yesiVikelimalungelo."
Zombili iingaba ziyazwakala kodwana kumele zikhambisane nemibandela yesiVikelimalungelo, ngamanye amazwi zizakusetjenziswa ukufikela ezingeni elithileko, hayi noma kanjani. Kwesibili zihlelwe ngendlela yokobana zivikele abantu abangebesiqhema nofana ilimi nofana abantu.
Umbuso nabantu bawo kumele utjheje ukuqajelwa nokwephulwa kwelungelo lemiphakathi le lokwenza isiko lawo. Ngaphandle kokwamukelwa kwamasiko okuhlinzekwe siGaba 27 sokuMenyezelwa kwamaLungelo wabaNtu ngomnyaka we-1948, isivumelwano seentjhebetjhaba malungana namaLungelo womNotho, iHlalo kanye namaSiko sangomnyaka we-1996. Zombili iinsetjenziswa zeentjhabatjhaba zavunywa ngokomthetho yiSewula Afrika, zikhona begodu ziyasetjenziswa. Isewula Afrika ngokuba namasiko ahlukahlukeneko kumele itjheje amasiko lawa ngokuwalawula ngomthetho, ngikho kuneengaba ezitjhiwe ngaphezulu nje. Njengombana ukwenziwa kwanofana ngimaphi amasiko kungakameli ukutjhayisana nanofana ngiwaphi amalungelo akusiVikelimalungelo, nakwenzeka atjhayisane, kumele enziwe bona akhambisane nesiVikelamalungelo. Isibonelo, isiko laphambilini eliphathelene namafa emtjhadweni wesintu kumele litjhugululwe ngokusebenzisa umThetho okhona nje wemiTjhado yesiNtu 120 ka1998. Isibonelo, umThetho wesintu we-Afrika ophathelene nokwabiwa kwamafa uthi ngabaduna kwaphela abaphiwa ilifa lakamufi elifunyanwa ngobuzibulo. Umhlolokazi nabantwana kumele bondliwe ngomduna ofumene ilifa nakungasinjalo uzibona ukuqeda. Isikweli kuyakhanya bonyana litjhayisana namalungelo asisekelo ngikho nje kunomthetho osatjhukwako wesintu osekela bona umthetho kumele uvikele ngokulinganako.
Amalungelo wamasiko njengawo woke amalungelo wabantu, aneembopho ezikhambisana nawo, isibonelo:
Abantu kumele bahloniphe indlela yokuphila kwabanye abantu kanye nemikhubabo ukubalekela irarano.
Umbuso kumele uvumele abantu ukwenza imikhuba yamasikwabo ngaphandle kwanange umkhuba lowo ungakhambisani nomThethosisekelo.
AMALUNGELO NEEMBOPHO
Kuqakathekile bonyana abantu bahloniphe amalungelo wabanye kilo loke ibanga lokuhlanganyela. Lokhu kutjho bona kuhlonitjhwe amalungelwabo wokuba nombono, ukubawela iinqhema zawo zepolitiki ukusekelwa, ukuzibawela iindaba zabo (ngitjho nanyana lokho kungajamelana nokuthandwa nguwe), ukuvowudela umuntu abamthandako njalonjalo.
Umnqopho wehlelweli kukhanyisa iimbopho/ imisebenzi ekhambisana namalungelo woke afakwe kumThethosisekelo. Ngalokho kuqakathekile bonyana esinye nesinye isakhamuzi seSewula Afrika sithathela phezulu indaba yeembopho ukuqinisekisa bonyana esinye nesinye isakhamuzi sithabela amagugu wedemokhrasi afana netjhaphuluko, ukulingana kanye nesithunzi.
Inarha kanye nezakhamuzi zayo zobinelelwe ngomhlahlandlela njengombana amalungelo enzeka ukusuka embusweni ukuya ezakhamuzini kanye naphakathi kwezakhamuzi ngokwazo.
Ilungelo lokulingana phambi komthetho
Isibopho sami : kuhlonipha abanye abantu ngitjho nanyana bahlukile kunami kanye nokwamukela kobana balingana nami.
Isibopho sombuso: ukwenza umthetho ophatha boke abantu ngokufanako ngaphandle kokubahlukanisa ngokobutjhaba, umbala, ubulili njalonjalo.
Amalungelo wokujamelana nebandlululo lanofana ngibuphi ubujamo
Isibopho sami :ukungakhulumi ngendlela ebandlululako ngabanye abantu ngombana ngithatha bonyana bayanyazeka ngebanga lobutjhaba, umbala, ubulili njalonjalo.
Isibopho sombuso : ukwenza imithetho engabandlululi abantu ngokobutjhaba, umbala, ubulili, ubujamo kezomseme, njalonjalo
Ilungelo lepilo
Isibopho sami : ukungazwisi umuntu ubuhlungu ngendlela ehlukumeza ipilwakhe.
Isibopho sombuso : ukudlulisa imithetho evikela amaphilo wabantu.
Ukubopheleka etjhaphulukweni kanye nekuvikelekeni komuntu
Isibopho sami : ukungahlukumezi umlinganami ekhaya.
Isibopho sombuso : ukulahla umkhuba wokulimaza lokha nawufuna ilwazi emntwini.
Akunabukhoboka nofana ukukatelelwa ngomsebenzi
Isibopho sami : ukungavumeli abantwabami bona bayokusebenza basesebancani
Isibopho sombuso : ukudlulisa umthetho oqunta umrholo neminyaka yobudala yabantu abasebenzako.
Ilungelo lokuba nelingasese
Isibopho sami : ukukokoda emnyango ngaphambi kokungena.
Isibopho sombuso : ukulonda iindaba zabantu zibe yintumba, isibonelo, umfazi ofuna ukurhulula umbungu kufanele azi bonyana lokho kuzakuhlala kuyintumba.
Itjhaphuluko yekolelo, ikolo nombono
Isibopho sami : ukungaqabheli nofana ukungakhandeli umuntu bona athandaze ngendlela athanda ngayo, ukulalela abanye abantu kanye nokwamukela amalungelwabo wokuba nombono ohlukileko kowami.
Isibopho sombuso: ukuvumela abantu baye emalangeni wewolideyi yekolo yabo.
Itjhaphuluko yokukhuluma
Isibopho sami : ukungarhatjhi ummoya wezondo hlangana nabantu beentjhaba ezahlukeneko, ikolo, iinqhema zepolitiki njalonjalo.
Isibopho sombuso : ukungaqabeli iimbikiindaba nakube umbuso awuthandi indlela iimbikiindaba eziwuhlaba ngayo.
Itjhaphuluko yokuhlangana, ukutoyitoya, ukuzibilayeza nokunghonghoyila
Isibopho sami : ukungaphathi isigidi nofana isikhali esiyingozi emrhwantweni nofana ejimeni lokuzibilayeza.
Isibopho sombuso : ukwenza bonyana kuphephe kanye nokuqinisekisa abantu abafuna ukwenza ijima lokuzibilayeza, isibonelo, ngokunqophisa iinthuthi, ukumuka abantu iingidi neenkhali.
Itjhaphuluko yokuzihlanganisa nabantu
Isibopho sami : ukunganini abantu ehlanganwenami ngeendlela ezibandlululako, isibonelo, ukwalela bonyana amaTjhayina angene ehlanganwenami.
Isibopho sombuso : ukungaqabheli kumigomo yeenqhema zepolotiki, iinhlangano zabasebenzi, njalonjalo.
Ilungelo lokukhetha ipolotiki ngokutjhaphulukileko
Isibopho sami : ukungathuseli abantu abasehlanganweni yepolotiki ehlukileko kweyami.
Isibopho sombuso : ukuvumela zoke iinqhema zepolotiki bona zisebenze ngokutjhaphuluka, ukuvumela zoke iinqhema zepolotiki ukuba nesikhathi esifanako sokuvela kumabonwakude.
Ilungelo lokuba namakhetho atjhaphulukileko naneqiniso
Isibopho sami :ukungakateleli nofana ukungathuseli abantu bonyana bavowudele isiqhema sami sepolotiki.
Isibopho sombuso : ukuvikela abantu eenteyitjhini zokuvowudela ngokuvikeleka okufaneleko. Ukunikela zoke iinqhema zepolotiki ithuba elifanako lokukhwezelela amavowudu ngesikhathi samakhetho, ukubonelela abantu ngeenkhwelo labo abaseendaweni ezikude neenteyitjhi zokuvowudela.
Isibopho sami : ukuvumela abantu bonyana babeke iimflarha namaphostara edorobheni nofana endaweni engihlala kiyo begodu ngingazisusi.
Isibopho sombuso : ukunikela woke umuntu ithuba lokusekela isiqhema sakhe sepolotiki, ukunikela zoke iinqhema zepolotiki isikhathi esifanako sokuvela kumabonwakude.
Ilungelo lokuba zizakhamuzi zeSewula Afrika
Isibopho sami : ukwamukela bonyana soke siyalingana njengezakhamuzi zeSewula
Ilungelo lombuso : ukwenza imithetho eqinileko yokuvumela abantu bezinye iinarha neentjhaba kobana bangene ngeSewula Afrika.
Itjhaphuluko yokukhamba nokuhlala
Isibopho sami : ukwamukela nanyana ngubani oza abe ahlale eduze nami njengomakhelwana.
Isibopho sombuso : ukunikela zoke izakhamuzi ezenza iimbawo amaphasipoto nemitlolo kamazisi.
Itjhaphuluko yokurhweba, umsebenzi nephrofetjhini
Isibopho sami : ukwamukela ukukhetha kwabantu ngalokho abafuna ukuziphilisa ngakho.
Isibopho sombuso : ukuvumela abathengisi abangena baphume nabathengisa eqadi kwendlela bonyana barhwebe kodwana kwenziwe umthetho wokulawula lokhu.
Ilungelo lokuphathwa kuhle kwabasebenzi
Isibopho sami : ukuphatha abantu kuhle abantu abangisebenzelako, ngibe nobudlelwano obuhle nabo, ngibanikele isiyeleliso ngaphambi kokubaqotjha, njalonjalo.
Isibopho sombuso : ukwenza kube lula begodu kubize kancani kobana isisebenzi simangalele umqatjhi nakube sikholwa bonyana siqotjhwe nofana siphethwe ngendlela engakafaneli.
Ilungelo lokujoyina nokutlama iinhlangano zabasebenzi
Isibopho sami : ukuvumela abanye abantu lapha ngisebenza khona kobana bajoyine nanyana ngiyiphi ihlangano yeensebenzi abayikhethako ngaphandle kokubathusela.
Isibopho sombuso : ukuvumela zoke iinhlangano zabasebenzi bonyana zitlolise.
Ilungelo lokubhenyoga
Isibopho sami : nakube mina ngisekubhenyogeni ngivumele abantu engisebenza nabo kobana baragele phambili ngokusebenza nakube bafuna njalo.
Isibopho sombuso : ukuvikela iinsebenzi ezisekubhenyogeni ngitjho nanyana lokho kusitjho bona kumele kwenziwe mapholisa.
Amalungelo wepahla ukungamukwa ipahlakho ngaphandle kwanange lokho kubhadekela umphakathi
Isibopho sami : ukungahlali ngemva ejaradeni yomunye umuntu ngokungemthetho.
Isibopho sombuso : ukwamukela amalungelo wabantu wokobana inarhabo ibuyiselwe kibo nakube basuswa ngekani lapho, ukunxephezela abantu nakube bamukwa inarhabo phambilini.
Ilungelo lokuba nendlu
Isibopho sami : nakube ngenze isibawo sokusekelwa ngemali endlinami ngibhadele inyanga nenyanga.
Isibopho sombuso : ukubonelela abantu ngesibonelelo esisisekelo kanye nenarha kobana bakhe izindlu lapho;
Ukusebenzisana namabubulo wangasese afana namabhanka, ukwenza bonyana izindlu zifumaneke bulula ebantwini, ukususa iinqabo ezenza bonyana kube budisi ebantwini ukufumana iimalimboleko zokuthenga nofana zokwakha izindlu.
Ilungelo lefundo
Isibopho sami : ukuthumela boke abantwabami esikolweni.
Isibopho sombuso : ukwakha iinkolo ezaneleko nokubonelela ngabothitjhere abaneleko ukuze woke umntwana akghone ukuya esikolweni.
Amalungelo amalungana nabantwana
Isibopho sami : ukondla abantwabami, ngingabahlukumezi ekusithekeni ngekhaya nofana emphakathini. Ukubabonelela abantwabami ngendawo engcono yokuhlala ukuze bavikeleke.
Isibopho sombuso : ukubonelela abantwana abatinywe amalungelo ngamahlelo wokondla, ukuhlolisisa imilandu yokuhlukumeza.
Ilungelo lokufumana itjhejo lezepilo, ukudla, amanzi, ukuvikeleka komphakathi
Isibopho sami : ukutjheja iimpompo zamanzi womphakathi zihlale zilondeke ngendlela efaneleko, ukungasilaphazi imilambo abantu abayisebenzisela ukukha amanzi wokusela, ukungaseli, ukungabhemi nofana ukungadli iindakamizwa ukuze ngivikele ipilwami, ukuchitha iinzibi zekhaya endaweni efaneleko kude nabantu, ukubhadela iimfanelo zakaMasipala.
Isibopho sombuso : ukubonelela ngemisebenzi yokususa iinzibi kobana kususwe iinzibi ezibanga amalwelwe, ukubonelela ngamanzi ahlanzekileko nagelezako kiyo yoke imiphakathi, ukungajikisi abantu eembhedlela nabafuna itjhejo.
Ilungelo lelimi namasiko
Isibopho sami : ukuhlonipha amasiko wabanye abantu nokungaqabheli ezintweni zabanye abantu.
Isibopho sombuso : ukwamukela bonyana woke amalimi aqakathekile, ukusungula amahlelo we-TV ngamalimi woke we-SA.
Ilungelo lokufumana ilwazi
Isibopho sami : ukubuza iinkhulu zombuso nakube zenza iinqunto engingazizwisisiko.
Isibopho sombuso : ukunikela iinzathu malungana neenqunto, ukwenza kube lula ebantwini ukufumana ilwazi eenkhulwini.
Ilungelo lamagadango alungileko wezokuphathwa
Isibopho sami : ukutlarha iinkhulu engicabanga bonyana zisebenzisa butjhulweni amandla wazo kumVikeli womPhakathi.
Isibopho sombuso : ukuthathela iinkhulu ezikhohlakeleko igadango nokungavikeli iinkhulu ezisebenzise amandla wazo butjhilweni.
Ilungelo lokufikelela ikhotho
Isibopho sami : ukusebenzisa amakhotho ukurarulula imiraro, ukungaziphatheli umthetho.
Isibopho sombuso : ukubonelela abantu simahla ngamagqwetha wokubajamela emakhotho.
Amalungelo wabantu ababotjhiweko, ababanjiweko nabasolwako
Isibopho sami : ukwamukela bonyana woke umuntu unelungelo lokugwetjwa ngokulungileko, abe negqwetha elimjameleko elikhokhelwa mbuso, abe nebheyili, njalonjalo.
Isibopho sombuso : ukutjela abantu bonyana banelungelo lokuba negqwetha elikhokhelwa mbuso, ukunikela woke umuntu ithuba lokugwetjwa ngokufanelekileko, njalonjalo.
UKUNCITJHISWA KWAMALUNGELO
Ukukhawula kufana nokuhlukumeza. Umthetho okhawula ilungelo uhlukumeza ilungelwelo. Nokho ukuhlukumeza angeze kwathathwa njengokungekho kumthethosisekelo nakube kwenzeka ngesizathu esamukelekako sokuhlukumeza amalungelo lawo emphakathini ovulekileko nonedemokhrasi ngokuqalisa kumagugu amathathu wedemokhrasi (isithunzi somuntu, ukulingana kanye netjhaphuluko). Ngamanye amezwi akutjho bonyana koke ukuhlukumezeka kwamalungelo asisekelo akukho kumthethosisekelo. Lapha ukuhlukumezekokho kuzwisiseka ukuya ngokwamaqhina akusigaba sama-36 kuzakuvumeleka ngokomthethosisekelo.
Isigaba -36 somThetho womThethosisekelo 108 ka 1996 uhlinzeka bona:
Amalungelo akusiVikelimalungelo angancitjhiswa kwaphela ukuya ngokomthetho wokusetjenziswa ngokuvamileko ukufikela lapha ukuncitjhiswa lokho kuzwisiseka begodu kwamukeleka emphakathini ovulekileko nonedemokhrasi ngokuqalisa kusithunzi somuntu, ukulingana kanye netjhaphuluko, kuyelelwe woke amaphuzu afaneleko afaka phakathi:
a ubunjalo belungelo b ukuqakatheka kwehloso yokukhawula c ubunjalo kanye nobujamo bokukhawula d ubudlelwano phakathi kokukhawula kanye nehloso yakhona; godu e neendlela ezingaliyi khulu ukuzuza ihloso leyo.
Ngaphandle kwanjengombana kuhlinzekwe kusigatjana 1 nofana kinofana ngisiphi isibonelelo somThethosisekelo, akunamthetho okumele unciphise nofana ngiliphi ilungelo elifakwe kusiVikelimalungelo.
Ngaphambi kokusebenza ngendinyana yokukhawula okuvamileko (isigaba 36) kuqakathekile ukutjho bonyana ukukhawulokho kungehlobo leendinyana zemikhawulo kanye nokukhawula okukhethekileko. Isibonelo amanye amalungelo anamatshwayo akhombisa ukunciphiswa okubekwe eengatjaneni ezithize zesiVikelimalungelo. Isibonelo umThethosisekelo okhona unokukhawula okukhethekileko eengabeni ezilandelako:
Nanyana kunjalo ukukhawula kumele kuhlukaniswe endinyaneni yokunciphisa nofana ukujamisa okufana nesigaba 37 esisebenza kwaphela ebujamweni oburhabako bomphakathi bese kuvumela ukujanyiswa kwamalungelo kusahluko 2 kobunye ubujamo.
Nanyana amalungelo angasetjenziswa ngokupheleleko, ukukhawula kuya ngokwesigaba 36 kubeka isibopho emahlombe wombuso kanye nomphakathi kobana kuhlonitjhwe amalungelo womuntu ngamunye, ngamanye amezwi indima ayikuphayileli eqadi ukuqakatheka kwamalungelo wabantu, ukuya ngomtloli othize okuthiwa nguRonald D'workin emtlolwenakhe othi "Taking Rights Seriously" amalungelo womuntu ngamunye angaphezulu nofana adlula iminqopho ebuthelelweko. Nanyana iminqopho ebuthelelweko ingaqakatheka kangangani, angeze yalandelwa kufikela lapha ihlukumeza khona amalungelo womuntu ngamunye. Nanyana kunjalo, indima ephathelene nokukhawula isitjela bonyana kusiVikelimalungelo seSewula Afrika, phezu kobana kanengi amalungelo angaphezu kweminqopho ebuthelelweko, kuneenkhathi lapha amalungelo kumele atjhidele khona iinlilo zomphakathi.
Ihlathululo efitjhani yalokho okutjhiwo maqhinga ajanyiswe sigaba 36 malungana nokukhawula amalungelo wabantu.
a UmThetho wokuSebenza ngokuVamileko
Umthetho wokusebenza ngokuvamileko utjho umthetho osebenza zombelele. Isibonelo, kufanele kube mthetho ukobana umbuso unegunya phezu komthetho wokulawula. Kwesibili kumele kube mthetho ohlanzekileko, ofikelelekako begodu nonqophileko ukuze labo obathintako bangakghona ukuqinisekisa bonyana amalungelwabo neembopho zabo zifikelela kuphi, isibonelo umThetho weKambiso yobuLelesi 51 ka 1977 njengokwetjhugululo.
b Ukuzwisiseka noKwamukeleka kokuKhawula
Umbandela udinga bonyana ukukhawula kuqabele amalungelo asisekelo kwaphela ngokweenzathu ezamukelekako nezizwelako malungana namagugu wedemokhrasi okusithunzi somuntu, ukulingana kanye netjhaphuluko. Godu kumele kube kukhawula okufikelela emnqopheni okwenzelwe wona. Isibonelo, nakubotjhwa umsolwa vane kunqotjhwe bonyana avele ekhotho. Nakube kunobufakazi bokobana umsolwa uzakuhlonipha ilanga lokuvela kwakhe ekhotho nokobana ikareko/ukuphepha komphakathi kutjhejiwe, ihloso yokukhawula amalungelo wetjhaphuluko nokuphepha komuntu ayisebenzi. Ngalokho umsolwa unikelwa ibheyili em-irini amatjhumi amane nabunane ngemva kokubotjhwa kwakhe. Ikhotho yomThethosisekelo ku S v Makwanyane 1995 SA 391 (CC) sele isilinganiso okuqalwa kiso nethathwa njengesiga esilungileko ekukhawuleni njengombana kudzujuliwe bona:
Ukukhawulwa kwamalungelo womthethosisekelo ngehloso ezwakalako nedingekako emphakathini wedemokhrasi kubandakanya ukuqhathanisa amagugu aphikisanako, bese kwenziwa iqunto ngokufanelekileko. Lokhu kuhlathululeke kuhle emhlinzekweni we s 33 . Ukobana amalungelo ahlukahlukeneko anokuhlukileko akutjhoko malungana nedemokhrasi, begodu malungana nomThethosisekelo wekhethu, emphakathini ovulekileko nonedemokhrasi, lokho kutjho bonyana akunazinga elijamileko elingabekwa njengesilinganiso sokulinganisa ukuzwisiseka nokuqakatheka. Imigomo ingasungulwa, kodwana ukusetjenziswa kwemigomo leyo ebujamweni obuthize kungenziwa kwaphela ngendlela yokuqala ubujamo ngabunye. Lokhu kuthethwe kusidingo sokulinganisa okudinga bona kube nokulinganiswa kwamakareko ahlukeneko. Ekambisweni yokulinganisa, ukuqalisiswa okunqopheneko kuzakufaka ubunjalo belungelo elikhawulwako, nokuqakatheka kwalo emphakathini ovulekileko nowedemokhrasi ngokuqalisa kutjhaphuluko nokulingana, ihloso yokukhawula ilungelo kanye nokuqakatheka kwehloso leyo emphakathini lowo, ubungako bokukhawula, ukuqakatheka kwayo khulukhulu lapha ukukhawulokho kudingeka khona, nanyana imiphumela efunekako ingatholakala ngezinye iindlela ezithinta kancani ilungelo okuhkulunywa ngalwelo. Nakwenziwa njalo kufanele kutjhejwe imihlinzeko ye s 331 kanye namagugu akhona womThethosisekelo, ngokukhumbula bonyana njengombana umaHluleli weKhanada wathi: " Umsebenzi weKhotho akusikuqambela kwesibili ubuhlakani bokukhetha imigomo eyenziwa ziimbethamthetho."
IIMBONELO ZOKUKHAWULWA KWAMALUNGELO
Lezi ngezinye zeembonelo zobujamo lapha amalungelo atjhayisana khona bese linye (nofana womabili) amalungelo kufuneke bonyana likhawulwe. Nakube iinqhema ezitjhayisanako azikghoni ukurarulula umraro, zingathatha umraro lowo ziwuse emakhotho. Ikhotho kuzakufanela bonyana iqunte ngiliphi ilungelo elidlula elinye emlandwini ngamunye beyiqale bonyana kuyazwisiseka begodu kufanelekile bonyana ilungelwelo likhawulwe na.
Isigwebo sentambo
Ukukhawula ilungelo lokuphila komuntu nelungelo lesithunzi.
Umntwana walelwa ukungena esikolweni ngebanga lelimi
Ukukhawula ilungelo lomntwana lokufumana ifundo esisekelo ngokujamelene nelungelo lefundo namasiko.
Umntwana obethwa nguyise njengendlela yokumhlunguphaza
Ilungelo lomntwana lokobana avikeleke ekuphathweni kumbi nekuhlukumezweni ngokujamelene nelungelo lababelethi malungana nokukhalima abantwababo emakhaya ngaphandle kobana kube nomuntu oyingenako.
Indoda ihlukumeza umkayo nofana isokana lihlukumeza intombalo
Ilungelo lomfazi lokuphathwa ngokulinganako nangesithunzi nelungelo letjhaphuluko nokuphepha komuntu (ukutjhaphuluka kizo zoke iindlela zokuwurubajwa).
Umuntu ogawula imithi yendabuko kobana athengise iinkuni zokubasa
Ilungelo lomuntu lokuzikhethela indlela yokuziphilisa ngokujamelene nelungelo lomphakathi lokuba nebhoduluko elivikelekileko ukuze abantu bahlale baphila lapho.
Ilungelo lomfundi lokobana abandlululwe ngebanga lekolo nelungelo lakhe lefundo ngokujamelene nelungelo lesiko lakhe.
Umuntu ozibilayeza ahlome ngesigidi begodu ambethe isisithabuso
Ilungelo lokubamba ijima lokuzibilayeza ngokujamelene nelungelo lomphakathi lokuphila ebhodulukweni eliphephileko.
Irhululombungu
Ilungelo labafazi lokulawula imizimbabo nokwenza iqunto ngokubeletha kwabo ngokujamelene nelungelo lokuphila lomntwana ongakabelethwa.
IIMBOPHO EZIKHAMBISANA NENDIMA EMAYELANA NOKUKHAWULA
Umuntu kumele alemuke bonyana 'ilungelo lokujuguja iguduva lakhe liphelela lapha kuthoma khona ipumulo yomunye'. Ngalokho umuntu kumele alinge ukuqala bonyana azikho ezinye iindlela kunokukhawula ilungelo ukuze kuzuzwe ihloso efanako.
UmBuso kumele wenze umthetho ukuvikela abantu ekuwurubajweni nofana ekukhawulweni nofana amalungelwabo kanye nokuhlathululwa ngendlela efaneleko kwesigaba 36 samaKhotho weKhomitjhini. Isibonelo isigaba 39 sithi: "Lokha ikhotho nayihlathulula isiVikelimalungelo, kumele ikhuthaze amagugu asekela umphakathi ovulekileko nowedemokhrasi ngokuqalisa esithunzini somuntu, ukulingana kanye netjhaphuluko." Lokhu kuyafana nesigabeni 36.
IINQHEMA EZISENGOZINI
Umlando weSewula Afrika ukhombisa bonyana gade kunemikhakha yomphakathi ebeyibekelwe ngeqadi mbuso waphambilini. Isibonelo, abantu abaNzima gade bathathelwa phasi esitjhabeni soke seSewula Afrika. Nanyana kunjalo bekuneenqhema hlangana nazo zoke iintjhaba zeSewula Afrika ebegade zigandeleleke khulu ngombana zizincani. Iinqhema ezinjalo zisatholakala zigandeleleke ngaleyondlela ngitjho nesikhathini sedemokhrasesi. Kuliqiniso bonyana inengi babantu abaNzima. Nanyana kutlikitlwe iimvumelwano bezamukelwa yiSewula Afrika, iinqhema ezilandelako zisabandlululwa phezu kobanyana kunemihlinzeko (yendima 9) ephathelene nokulingana, isibonelo:
Abantwana
Abakhubazekileko
Abafazi
Abasebenzi kanye
Nabavowudi
Iinqhema ezingaphezulu zifakwe bezahlinzekelwa ngokunqopheneko sigaba esingaphezulu somThethosisekelo, nemithetho eyahlukahlukeneko ihlonyiwe bona izivikele njengombana kutjhiwo kumThethosisekelo okhona odinga bonyana kusungulwe umThetho wemVelo ukuqinisekisa ukuhlonitjhwa kwamalungelo. Nanyana umthetho onjalo sele ukhona, kodwana awulandelwa kuhle nanyana kunehlawulo nawungalandelwako nje. Umkhuba lo wehlise ithemba lomphakathi onalo ngerherho leZobulungiswa ngikho inengi sele lizithathela umthetho ezandleni nje.
ABANTWANA
Isigaba 28 somThethosisekelo sithi...
Kunemizamo eyenziweko ukwenza nokuvikela amalungelo lawa ngokusebenzisa umThethosisekelo, umHlangano mayelana namaLungelo wabaNtwana wango 1990 otlikitlwe yiSewula Afrika ngomnyaka we-1993 bewavunywa ngoJuni 1995, kanye nemithetho eyahlukahlukeneko ephathelene namalungelo wabantwana. Ukudlula lapho kutlanywe amaphrojekthi namahlelo ukukhanyisa bonyana ilumela kangangani indaba yokuhlukumeza abantwana, kodwana ubujamo bulokhu bukhambelela ngamalanga khulukhulu malungana nokuhlukunyezwa ngokomseme nokungatjheji. Kuneenhlangano ezilwa nomkhuba lo kodwana ukuya ngokwembalo inengi leenkhohlakali ezenza ubumbobu zisakhamba zitjhaphulukile ngebanga lokungabi nobufakazi obaneleko. Lokhu kukhambiselelwa bujamo behlalo nomnotho ngombana abantwana bayafunjathiswa bonyana bavale phetjheya. Nanyana kunjalo, umbuso ubonelele ngabaSizi ngokesigaba 70A somThetho weKambiso yoBelelesi 51 ka 1951 njengokwetjhugululo kobana kusizwe ababantwana ababofakazi.
Ukuya ngerhelo elingaphezulu kuyakhanya bonyana ukuba sengozini kwesiqhema kubangwa kungasetjenziswa kweenkghonakazo okubonelelwe ngazo kobana kuvikelwe amalungelo wabantwana. Ngalokho umphakathi uyatlhotlholozwa bonyana ube bukhali ujamelane nokuphulwa kwamalungelo wangokomthetho wabantwana ngitjho nanyana umntwana ahlukunyezwe mbelethi nofana malunga womndenakhe. Nawufuna ukwazi ngamalungelo wangokomthetho wabantwana, qala isilungelelo esimalungana nemiraro eyehlela abantwana emakhotho begodu ufunde incwajana yesiVikelimalungelo isaHluko esiphathelene namalungelo wabantwana.
Kokugcina umbuso kumThethosisekelo ubonelele ukuvikelwa kwabantwana ngokusebenzisa iintlabagelo ezitlanywe kumThethosisekelo ezifaka phakathi iKhomitjhini yeLutjha ehlonywe ngokomThetho weKhomitjhini yeLutjha yeliZweloke 19 ka 1966 njengombana utjhugululwe ngo 2000. Umtlolo onaba kabanzi ngekhomitjhini le uyatholakala ngaphasi kwesigaba esiphathelene nokuVikelwa kwamaLungelwethu.
ABAFAZI
Isigaba 9 somThethosisekelo sihlinzeka bona...Ukuya ngokomlando abafazi babesezingeni lokungabuncani eSewula Afrika ukusukela ngomhla kanowa. Ubujamo lobo bebungaqali iminyaka, ubutjhaba nofana ijamo emphakathini. Nanyana isigaba 9 somThethosisekelo sikubeke epepeneneni bonyana boke abantu bayalingana phambi komthetho nokobana unelungelo lokobana umthetho umvikele bewumbhadekele ngokulinganako. Kusigatjana kuyatjhiwo bonyana ukubandlulula ngokobujamo bezomseme kumele kukhandelwe, nanyana kunjalo abafazi basese bongazimbi bokubandlululwa ngokungakafaneli. Ukudlula lapho, njengebantwaneni kuneentlabagelo zeentjhabatjhaba, zeemfunda nezelizweloke ezikhomba bonyana amalungelo wabafazi ayamukelwa begodu kumele avikeleke.
Njengombana abafazi bebangatjhejwa phambilini emikhakheni eminengi yepilo yabo, umuntu angabathatha bonyana kwanjesi-ke banamalungelo amanengi kanti-ke neembopho zabo zinengi. Godu nombuso ulindeleke bona wenze amatjhuguluko emthethweni wenarha nofana utlame umthetho omutjha ukuze kulapheke umraro lo.
UMUNTU OKHUBAZEKILEKO
Igama elithi ukukhubazeka nofana ukurholophala litjho ukuloba nofana ukutlhayelelwa mathuba wokuhlanganyela ekuhpileni komphakathi ngendlela elingana neyabanye. Nanyana kungahlathululo yangokomthetho yegama lokukhubazeka, lifaka phakathi ukutlhayejeka okwahlukahlukeneko phezu kokukghona komuntu ukusebenza. Emtlolweni womgomo weSewula Afrika igameli litjho ukuliyeka ngokomzimba, ngokwengqondo nangokwemizwa. Ukuliyeka okunjalo kungaba ngokwesikhatjhana nofana kube ngokwasafuthi. Ngalokho-ke abantu bangaba nokukhubazeka komzimba okuthinta imikhono nofana imilenze, ukukhubazeka kwemizwa okuthinta ukulalela, ukubona kanye nokukhubazeka kwengqondo okuthinta amakghono womkhumbulo newokucabanga.
UMVOWUDI
Isigaba 19 somThethosisekelo sihlinzeka bona 'esinye nesinye isakhamuzi sitjhaphulukile bonyana singazenzela iinqunto zangokwepolotiki okufaka ilungelo lokubumba isiqhema sepolotiki, ukuhlanganyela kumigidingo yaso, ukukhankasela isiqhema sezepolotiki.
Esinye nesinye isakhamuzi sinelungelo lamakhetho atjhaphulukileko, afaneleko nahlala akhona malungana nanofana ngisiphi isibethamthetho esihlonywe ngokomThethosisekelo. Esinye nesinye isakhamuzi esidala sinelungelo lokuvowudela esinye nesinye isibethamthehto esihlonywe ngokomThethosisekelo, nokwenza njalo ngokwentumba, nokujamela I-ofisi lomphakathi bese nakune siyakhethwa siphathe isikhundla.
Njengombana isigabesi sinikela esinye nesinye isakhamuzi esidala ilungelo lokuvowuda emakhethweni, lokhu kuyipumelelo ekulu kupolotiki yeSewula Afrika. Amalungelo wokuvowuda gade kungewedlanzana lamakhuwa ebelizikhethile kufikela ngomnyaka we-1993 lokha nakuhlonywa iPhalamende ezindluntathu. BekumaKhuwa, amaKhaladi namaNdiya kwaphela ebegade banikelwe ilungelo lokuvowuda kufikela ngesikhathi samakhetho wokuthoma atjhaphulukileko ngomnyaka we-1994 lapha zoke izakhamuzi ezikhulileko zeSewula Afrika zanikelwa khona itjhaphuluko yokobana zivowude, zibe bonkhetheni bezibumbe iinqhema zepolotiki ezizithandako. Nanyana kunjalo, ngaphambi kwamakhetho wango 1999 gade kubokwephulwa kwamalungelo wamakhetho atjhaphulukileko. isibonelo, umBiko womNyaka we-SAHRC ka 1999, kwafuneka bonyana ihlolisise izehlakalo lapha abarholi bendabuko nofana amabhuru begade alela khona abantu ngamalungelwabo wepolotiki.
Esigabeni samaLungelo neemBopho, kukhona okumele nokungakameli bona abantu bakwenze elungelweni lombuso nombuso elungelweni labantu. Isibonelo, iimbopho ezimalungana nelungelo letjhaphuluko yokuzikhulumela ngokwepolotiki ngilezi:
Umuntu angathuseli abanye abantu besiqhema okungasingesakhe;
Akavumele abanye abantu baveze imibono yezepolotiki
Ukuvowuda ngentumbeni
Ukungahlakazi imihlangano yeenqhema ezinye zepolotiki
Ukungathuseli umuntu nakube akavowudeli isiqhema sakho sepolotiki
Ukuqinisekisa bonyana ubakhamuzi buyaqinisekiswa ngaphambi kobana umuntu ayokutlolisela ukuvowuda ngokufumana umtlolo kamazisis osemthethweni bese isiwe esiteyitjhini sokuvowudela.
Umbuso kumele uvumele zoke iinqhema zepolotiki bona zisebenze ngokutjhaphuluka
Ukuvikela zoke iinteyitjhi zokuvowudela.
Ukunikela esinye nesinye isiqhema sepolotiki isikhathi esifanako kobana zikhulume kumabonwakude nemrhatjhweni
Ukwenza isigaba 20 somThethosisekelo esihlinzeka bona 'Akunasakhamuzi okumele sitinywe ubakhamuzi.'
Ukusebenzisa umThetho wamaKhetho ngeenkhathi zoke khulukhulu ngesikhathi samakhetho.
ABASEBENZI
Isigaba 23 somThethosisekelo sihlinzeka bona 'Woke umuntu unelungelo lokuphathwa ngokufanelekileko emsebenzini', kufaka amalungelwabo boke abaqatjhi nabasebenzi mayelana nokutlanywa kweenhlangano zabasebenzi. Isigabesi sikhambisana neengaba 13-ubukhoboka, ukugandelelwa, nokukatelelwa ngomsebenzi, 16- itjhaphuluko yokuhkuluma, 17-umhlangano wokuzibilayeza, ukubhenyoga nokunghonghoyila kanye no 18- itjhaphuluko yokuhlanganyela.
Lelihlangothi lomthetho gade linokubandlulula okunengi okuqaliswe ebutjhabeni, ubulili, ijamo kanye nobudala. Abantu abanzima ngibo egade bathwele nzima khulu kiwo woke amaSewula Afrika. ngaphandle kwezinga lefundo, abantu abaNzima bebasemazingeni aphasi khulu, khulukhulu abafazi nabantwana, gade basetjenziswa njengamakhoboka begodu bakatelelwa ngomsebenzi. Umuntu okhubazekileko gade angaqalwa nokuqalwa ngehlangothini lokuqatjhwa. Nokho umthetho wabasebenzi uthuthukiswe ngokungeleleko kobana uphelise ukwahlukana kwaphambilini begodu urarulule iqede ibandlululo nokungaqatjhwa nanyana kunamahlangothi asese hlaza ngombana nabasebenzi bamaplasi azange bafakwe kumThetho wobuDlelwano babaSebenzi weSewula Afrika 1995 ngalokho basahlukunyezwa bosomaplasi. Lokhu kubange ihlangahlangano nokho ubujamo buba ngcono ngemva kobana kujanyiswe umthetho malungana omalungana nabasebenzi bemaplasini nebemakhwitjhini. Ukusebenza komthetho kutjhugululiwe kumThetho wobuDlelwano babaSebenzi 1995, imiBandela esiSekelo yokuQatjhwa 1997, kwabekwa ukusetjenziswa komthetho okutjha, isibonelo umThetho wokuQatjha ngokuLinganako 55 ka 1998, umThetho weZepilo emSebenzini nokuPhepha 78 ka 1995, umThetho wokuThuthukiswa kwamaKghono 85 ka 1996. Ihloso ekulu yakho koke ukuthuthukiswa komthetho kukhuphula kobujamo bemsebenzini ukuze kwenziwe ngcono imakethe yezemisebenzi nokuletha ubujamo bomsebenzi obuthuthukileko kibo boke njengombana kutjho umthethosisekelo esingenisweni sawo 'Thuthukisa ubunjalo bepilo yazo zoke izakhamuzi begodu utjhaphulule ikghono lomunye nomunye umuntu.'
Ilungelo lobudlelwano bomsebenzi njengawo woke amalungelo lineembopho eliqalene nazo, isibonelo, lidinga bonyana si-
Nikele lowo onekghono neemfanelo zomsebenzi ezidingekako kobana aphalisanele isikhundla esifaneleko.
Landele imithetho efaneleko emisebenzini.
Landele imikhuba emihle yokuziphatha besilandle iindlela ezifaneleko zokusebenzisa amalungelo, khulukhulu ilungelo lokubhenyoga.
Sebenzise ithuba elinye nelinye elivelako malungana nokuthuthukisa amakghono.
Balekele ukubandlulula abanye nganofana ngiyiphi indlela.
Umbuso kumele usungule bewusebenzise umthetho ovikela abasebenzi ekubandlululweni nekukatelelweni ngomsebenzi.
UKUBANDULELWA UBUJAMO BOMPHAKATHI
Ifundo yobuJamo bomPhakathi ihlose ukunikela zoke iinkhulu zekhotho ilwazi elifaneleko kanye nokuzwisisa ukuthokozela imibono yabanye kanye nobujamo babo onahlukeneko ukuze iinqunto zabo zibe ngezifaneleko nezikhambisana nomphakathi esiphila kiwo."
Incwajana yomThetho, ubuTjhaba nobuLili, iYunivesithi yeKapa
Ngalokho yakha umqondo wokubumbana kwesiqhema. Ngaphezu kwalapho abantu balwela ukuzuza nofana ukuhlala banesiqhelo esihle sobuqhema malungana nezinye iinqhema ngombana lokhu kusiza khulu lokha umuntu nazihlolako.
Angitjho bonyana abantu bahlala bafuna ukusebenzisa isiqhelo ngokungakafaneleki...Kuhlekuhle, isiqhelo sobutjhaba nobulili sikhona emikhumbulweni yethu, siiangelw bujamo behlalo begodu sikhuthazwa lisiko lethu kanye neembikiindaba. Kwesinye isikhathi lokho kuba semazikwenethu wezefundo. Sithanda ukukwamukela njengamaqiniso. Lokha nasihlanganbezana nomraro, kuba lula kobana sisebenzise isiqhelo ngombana ukwenza njalo kuyimvelo begodu kulula-kulula khulu kunobana umuntu aziphathise ihloko ngokufunisisa umraro bese senza iqunto elinzinzileko ngendlela yokucabangisisa, ukulalela nokuhlolisisa."
IMISEBENZI YOKUBA NESIQHELO
UMQONDO: Ukuhlela izinto ngeengaba kwenza bona umhlaba utjhejisise begodu wenze ibhoduluko lapha izinto zikhanya khona khulu, azisafifiyeli kangako begodu ziyazwisiseka. Lokhu kudala bona umhlaba kanye nelemuko lethu kube nendlela ethileko. Kusivumela bonyana sicwaningisise ilwazi elinengi ngasikhathi sinye.
IGUGU: Isiqhelo sibanga indlela yokuba negugu komuntu ngamunye. Lapha ukuhlela khona ngeengaba kuyinto eligugu begodu kunokukhambisana okunqophileko nokuqakathekileko nendlela yamagug womuntu, kuba nokubulunga nokudluliselela ukusebenzisana kobuqhema.
FUNA UKUZWISISA QANGE NGAPHAMBI KOBANA UZWISISWE
Ukulalela ngokuzwela kungenelela ngaphakathi komkhumbulo womunye umuntu. Usebenzisa khona ukubona bese ubona izinto ngendlela umuntu lowo azibona ngakhona, ukghone ukuzwisisa indlela yakhe nokuzwisisa indlela azizwa ngayo.
Ukulalela ngokuzwisisa kunamandla khulu ngombana kukunikela ilwazi elinqophileko ongasebenzela phezu kwalo. Esikhundleni sokobana uziqale wena bese uba nemiqondo, imizwa, iinhloso namahlathululo, uzifumana uqalene neqiniso elisehliziyweni nengqondweni yomunye umuntu. Ulalela ukuze uzwisise. Utjheje bona ufumane ukukhulumisana okungeneleleko komphefumulo womunye umuntu.
Nanyana kunzima, funa qange ukuzwisisa, nofana ufunisise qange ngaphambi kobana wenze iqunto bese ukhupha umbono.
Indlela yokubonisisa kuhle kuzwisisa. Nawuthoma ngokwenza iqunto qange angeze wazwisisa ngokuzeleko.
Ngebanga lokobana silalela ngokuziqala thina, sithanda ukuphendula ngenye yeendlela ezine. Silinganisa ngokuthi kuyavumelana nofana akuvumelani; siyafunisisa-sibuze imibuzo kilokho esisebenza ngakho; siyaluleka-siyaduduza ngokuqalisa kilokho esikwaziko; nofana siyarhumutjha-silinga ukucabanga ngabantu, ukuhlathulula iinhloso zabo, ukuziphatha kwabo, ngokuqalisa eenhlosweni nekuziphatheni kwethu. Iimpendulwezi izizela ngokwemvelo kithi. Sinamathele ngokuzikileko kizo begodu siphila sibhodwe ziimbumbeko zazo ngeenkhathi zoke.
Maye ukuzwisisa kwenza umahluko! Zoke izeluleko ezibhadlileko emhlabeni angeze zalingana nequbi leenhlumaya nakube asirarululi umraro olethwa kithi. Godu angeze sakghona ukungenelela emrarweni nakube silibele kuziqala thina, indlela yokubona kwethu izinto, asisusi ikungu emehlwenethu ukuze sibone izinto ngelinye ihlangothi.
Nakube ngambala ufuna ukuzwisisa, ngaphandle komhlahlandlela nangaphandle kokuzikhohlisa, kuzoba neenkhathi lapha uzakumangala khona ngebanga lelwazi elitsengileko nokuzwisisa okuzakwehlela kuwe kuvela komunye umuntu. Abe akukaqakatheki ngeenkhathi zoke kobanyana ukhulume ukuze uzwakale. Kuhlekuhle, kwesinye isikhathi amagama angase aziphumele wona.
Nawulokho ufunda ukulalela abanye abantu ngokungeneleleko, uzakufumana imiqondo ehluke ngokukarisako. Ungahle ubone umhlaba ngamehlo wobulingani, mina ngiwubona ngamehlo wemali ngokomqondo wezomnotho.
Ukuthinta umphefumulo womunye umuntu kufana nokugadanga ehlabathini ecwengileko.
UKUTJHAYISANA KWAMALUNGELO
Kunomsebenzi owenziwa etlasini. Iinthombe zomsebenzi owenziwako zisabalaliswa ngetlasini.
UKUVIKELWA KWAMALUNGELWETHU
UKUVIKELWA OKUHLELEKILEKO
Nakube ilungelo lomuntu liphuliwe, umuntu loyo angasebenzisa indlela engakahleleki ukuvikela ilungelo lakhelo. Angalinga ukurarulula umraro nomuntu loyo. Nakube lokho kuyabhala angalinga abalamuli ngokubandakanya munye walaba abalandelako:
Umfundisi
Ikosi
Ikhansela, nofana
Umrholi womphakathi, njall.
Nakube nalokho kuyabhala angatjhinga ehlanganweni ehlelekileko.
UKUVIKELEKA OKUHLELEKILEKO
Iinhlangano zesahluko 9 ngilezo umuntu angaya kizo malungana nokuvikeleka kwelungelo lakhe.
Zona ngilezi:
Umvikeli womPhakathi
IKhomitjhini yokuKhuthazwa nokuVikelwa kwemiPhakathi yamaLungelo namaSiko, iKolo neLimi.
IKhomitjhini yokuLingana ngokoBulili
UmCwaningi Mazombe
IKhomitjhini yamakhetho
UMVIKELI WOMPHAKATHI
UmVikeli womPhakathi weLiZweloke, nofana u-Ombudsman, njengombana i-ofisini belaziwa njalo phambilini, usikhulu esisezingeni eliphezulu. Akalawulwa ngurhulumende nofana ihlangano ethize yezepolotiki. Uqatjhwa yiPalamende ngokomThethosisekelo. Wamukela iinghonghoyilo zabantu abazwiswe ubuhlungu ziinhlangano zakarhulumende nofana ziinkhulu, begodu unamandla wokufunisisa, atuse amagadango wokukhalima, begodu akhuphe nemibiko.
LISEBENZA BUNJANI I-OFISI LOMVIKELI WOMPHAKATHI?
Nanyana ngubani anganghonghoyila kumVikelo womPhakathi bese yena-ka uphenyisisa isinghonghoyilweso. Thatha umVikeli womPhakathi njengosofengwana okghona ukubona amahlangothi woke womraro. Nakube umVikeli womPhakathi ufunyana bonyana umnghonghoyili uyezwakala, uzakwenza koke okusemandlenakhe bona afunyane intatha yomraro lowo, okufaka hlangana ukutusa bona kube namatjhuguluko erherhweni.
UmVikelo womPhakathi godu angabika indaba leyo ePalamende yona-ke ibonisane ngayo ibone ukuqeda bonyana iintuso ziyalandelwa.
Iphenyo kanengi lenziwa ngokungakahleleki, kodwana umVikeli womPhakathi angabiza abantu bonyana balethe ubufakazi ngaphasi kwesifungo nofana isiqiniselo nakube lokho kuyadingeka.
NGABANI ONGAPHENYWA MVIKELI WOMPHAKATHI?
Ngurhulumende kinofana ngiliphi lamazingakhe. Lokhu kufaka phakathi urhulumende ophakathi kanye neweemfunda, iminyango yombuso kanye nabaphathi bendawo.
Nanyana ngubani osebenza umsebenzi womphakathi. Lokhu kufaka hlangana nanyana ngubani umsebenzi wombuso othinta boke, nofana ingcenye yabantu beSewula Afrika, isibonelo umsebenzi wombuso ofana nepholisa nofana isikhulu esikhethiweko.
YINI OKUNGAPHENYWA MVIKELI WOMPHAKATHI?
Ukungaphathwa kuhle komnghonghoyili nofana omunye umuntu, isibonelo ngebanga lokusetjenziswa kwamandla butjhulweni, ukuziphatha okungakalungi, ngokungathembeki, ubumarhamaru nofana okhunye nje ukungaziphathi kuhle, ukubambezela, ukuphula amalungelo wabantu, nanyana yini okubangwa ziimphathimandla nofana elinye nelinye iqunto ezilithathako.
Ukuphatha butjhophori.
Ukungathembeki nofana ukusebenza kumbi ngeemali zomphakathi.
Ukuzirhumisa ngendlela engakafaneli.
Ukufumana ukuphathwa kuhle ngendlela engakafaneli.
UMUNTU USISA NJANI ISINGHONGHOYILO KUMVIKELI WOMPHAKATHI?
Nakube isinghonghoyilo sakho siphathelene nokuzindlekela, kumele ulinge ukusirarulula ngaphambi kobana usilethe kumVikeli womPhakathi, isibonelo, ngokukhulumisana nesikhulu/neenkhulu es(z)iphetheko, nofana nakube lokho akusizi, tlolela umuntu ophetheke iinkhulwezo incwadi, isibonelo iHloko yomNyango.
Godu ungakhulumisana nelunga lePalamente yesiFunda nofana yeLiZweloke.
Kuzakuthi kwaphela nakube umrarwakho awuraruluki, utlolele umVikelo womPhakathi incwadi-uyifekse nofana uyipose nofana ilethwe mathupha.
Incwadi kumele imumathe lokhu okulandelako:
Ubunjalo besinghonghoyilo sakho.
Isendlalelo nomlando wesinghonghoyilo
Iinzathu ezikwenza ufune bonyana isinghonghoyilo sakho siphenywe mVikeli womPhakathi.
Amagadango athethweko ukuzirarululela umraro (nakube akhona)
Kumele utjho amabizo wesikhulu ogade usebenzisana naso, ngamaphi amalanga, kanye nalokho okwatjhiwoko.
Amakhophi wananyana ngikuphi ukutlolelana phakathi kwakho neenkhulu kumele ananyathiselwe encwadinakho.
Inomboro yomrhala lapha ungafunyaneka khona, nakube unayo.
Kwezinye iinkhathi umVikelo womPhakathi angafuna isitatimende esifungelweko ngaphambi kobana aphenye.
Nakube awunasiqiniseko sokobana umrarwakho uyinto engaphenywa mVikeli womPhakathi, nofana nakube awukwazi ukutlola, ungafowunela I-ofisi lomVikeli womPhakathi. Kunamalunga womdibi abandulweko azakulalela isinghonghoyilo sakho nanyana singaba sincani nofana sikhulu begodu azakwenza iphenyo.
Kwezinye iinkhathi umdibi ungasiza abantu ukufunyana iinrarululo zemirarwabo msinyana. Umdibi godu ungakutjela bonyana unganghonghoyila kuphi nakube umVikeli womPhakathi akakghoni ukukusiza.
Godu ungavakatjhela i-ofisi kobana ubuzwe imibuzo nofana kube nokhulumisana naye nakube ubona njalo. Kungcono ukutlola qange bese ubawa ukubuzwa imibuzo encwadini.
ISINGHONGHOYILO SAMI SINGEZWIWA NGINOFANA NGUBANI NA?
UmVikelo womPhakathi kanye nomdibi bazokufihla ibizo lomnghonghoyili nakudingekako nalokha nakukghonekako.
KUBIZA MALINI UKUFUMANA ISIZO KUMVIKELO WOMPHAKATHI?
Akubizi litho. Nanyana ngubani onomraro usizwa simahla njengombana kutjhwiwe ngaphezulu.
LOKHO UMVIKELO WOMPHAKATHI ANGEKHE AKUPHENYA
Iingwebo ezikhutjhwa bagwebi nabomarhastrata, nehlawulo abayibekako. Izenzo okungezangasese zabantu, iinkampani ezizjameleko, abodorhodera nofana abogqwetha abangasebenzeli umbuso.
Nokho, umdibi womVikeli womPhakathi ungasiza ngokukutjela bonyana uyokunghonghoyila kuphi nofana wenzeni malungana nokutjhwiwe ngaphezulu. Kwezinye iinkhathi umVikeli womPhakathi angathi uye ekhotho nakube ukuya khona kuyindlela engcono yokurarulula umraro. Njengombana umVikeli womPhakathi angasimjameli womuntu, uzakuthunyelwa egqwetheni nakube umraro lowo kumele uye ekhotho.
Isiphande:
Nokho kunomVikeli womPhakathi kesinye nesinye isifunda kezilithoba.
IKHOMITJHINI YAMALUNGELO WABANTU
IKhomitjhini yamaLungelo wabaNtu ikhuthaza ukuhlonitjhwa nokuvikelwa kwamalungelo wabantu. Umsebenzayo kufundisa abantu ngamalungelo wabantu nokuphenya iinghonghoyilo ngokuhlukunyezwa kwamalungelo wabantu. Ingahlela bonyana umuntu abe nogqwetha ozokusiza ukujamela amalungelwabo begodu ingamukela imilandu iyise ekhotho nakunesidingo. I-HRC yihlangano ezijameleko, ilawulwa mThethosisekelo kwaphela. Inikela iPalamende imibiko kanye ngomnyaka.
Nanyana ngubani ofuna ukwenza isinghonghoyilo ku-HRC kumele azalise iforomo okuthiwa "liforomo leenghonghoyilo le-SAHRC."
Isiphande:
IKHOMITJHINI YOKUKHUTHAZWA NOKUVIKELWA KWAMALUNGELO WEENQHEMA ZESIKO, IKOLO & NELIMI
IKhomitjhini le ihlonywe bonyana ikhuthaze beyivikele amalungelo wemiphakathi eyahlukahlukeneko yezamasiko, ikolo kanye nelimi. Kumele ikhuthaze beyisungule ukuthula, ukubekezelelana kanye nokubumbana kwelizweloke phakathi kwemiphakathi le, malungana nokulingana, ukungabandlululani kanye netjhaphuluko yokuhlanganyela.
IKHOMITJHINI YOKULINGANA NGOKOBULILI
Kuqakatheke khulu bonyana zoke iinjamiso zakarhulumende, kufaka hlangana uMongameli kumele zazi ngokuzeleko bonyana itjhaphuluko ingafunyanwa kwaphela nakube abafazi batjhaphululiwe kikho koke ukugandelelwa.'
IKhomitjhini yokuLingana ngokoBulili ngenye yeenhlangano ezisithandathu zombuso ezisekela idemokhrasi eyabikezelwa kumThethosisekelo wango 1996. Ihloso yekhomitjhini, njengombana kutjhiwo kusigaba 187 somThethosisekelo kukhuthaza ukulingana ngokobulili nokululeka nokwenza iintuso epalamende nofana esinye nesinye isibethamthetho malungana nanofana ngimiphi imithetho nofana ukubethwa komthetho okuthinta ukulingana kobulili kanye nejamo labafazi.
Isiphande:
UMCWANINGI-MAZOMBE
UmCwaningi mazombe uhlolisisa ama-akhawundu wayo yoke iminyango karhulumende welizweloke noweemfunda naborhulumende boke bendawo ukuqinisekisa bonyana imali isetjenziswa ngendlela efaneleko.
IKHOMITJHINI YAMAKHETHO
Iinhloso zekhomitjhini ku "qinisa umthethosisekelo wedemokhrasi nokukhuthaza ikambiso yamakhetho wedemokhrasi." IKhomitjhini inesibopho sokobana ilawule amakhetho namareferendamu welizweloke, weemfunda kanye newabomasipala.
Amandlayo, iimbopho zayo kanye nemisebenzayo kuhlinzekwe kusiGaba 5 somThetho.
EsiGabeni 19 somThethosisekelo nakho kunomhlinzeko malungana nokuvikelwa kwamalungelo wezepolotiki, okubumba isisekelo somsebenzi wekhomitjhini.
Isiphande:
EZINYE IINHLANGANO EZIZIJAMELEKO
Kunezinye iinhlangano ngaphandle kweenhlangano zesahluko sethoba ezihlonywe ukuqinisa idemohrasi yekhethu. Ezinye zazo ngilezi:
IKhomitjhini yeLutjha
IPhiko leenLilo eliziJameleko
IKhotho yomThethosisekelo
IKhotho neKhomitjhini yokuBuyiswa kweNarha
IBHODO YEZOKURHATJHA EZIJAMELEKO
Ikhomitjhini le ihlonywe kobana iluse woke amahlangothi wezokurhatjha enarheni le, isibonelo, ukuqinisekisa bonyana ukurhatjha kwemirhatjho nomabonwakude kungendlela efaneleko begodu nokobana kujamela iindaba zomphakathi weSewula Afrika.
IKHOMITJHINI YELUTJHA
UMongameli uNelson Mandela wahloma iKhomitjhini yeliZweloke yeLutjha ngomhlaka 16 kuJuni 1996 ngokomThetho 19 ka 1996 weKhomitjhini yeliZweloke yeLutjha. Yahlonywa kobana ithuthukise iqhinga elizwisisekako ukuqalana neentjhijilo eziqalene nabantu abatjha eSewula Afrika.
IBHODO EZIJAMELEKO YEENLILO
Umbono we-ICD yi-SAPS etjhugululiweko ngokukhambisana nommoya kanye neemfuno zomThethosisekelo. Ihloso yayo kukhuthaza ukuziphatha okuhle kwamapholisa. Iminqopho yayo kuthuthukisa ithemba lomphakathi emizamweni ye-SAPS kanye ne-ICD ukukhandela ukungaziphathi kuhle kwamapholisa, kanye nokukhambisa kuhle ukutjhutjhiswa kwamalunga afunyenwe azibandakanye ezenzweni zobelelesi.
IKHOTHO YOMTHETHOSISEKELO
IKhotho le yahlonywa ngokomThethosisekelo ka1996. Umsebenzi wekhotho kuqinisa umthetho kanye nomThethosisekelo okumele usetjenziswe ngokungakhethi begodu ngaphandle kokuzamelana nokutjhugululwa.
Isigaba 25 no somThetho sithi nanyana ngubani nofana umphakathi owalahlekelwa yinarha ngemva kwaka 1913 ngebanga lemithetho yebandlululo unelungelo lokubuyiselwa inarhabo nofana bakhokhelwe malungana nenarha leyo. Isigaba 25 sinikela ithuba lokobana umbuso wenze umthetho ozokuqalana neembizwezi. Umbuso wadlulisa umThetho wokuBuyiswa kwamaLungelo weNarha okwajanyiswa ngawo iKhomitjhini neKhothoyokuBuyiselwa iNarha bonyana zitjheje iimbizo zabantu zeenarha.
Imisebenzi yeKhomitjhini yokuBuyiselwa iNarha kuphenya iimbizo zeenarha, ukulamula nokurarulula iimbizwezi bese ithumele iimbizo eKhotho yokuBuyiselwa iNarha nakube yona ayikghoni ukuzirarulula. IKhomitjhini yokuBuyiselwa iNarha inamakhulukhulu weembizo esaziphenyako.
IKhotho yokuBuyiselwa iNarha izakuqunta ngeembizo ezingeke zararululwa nguKomitjhinara. Ikhotho ingalayela abantu bonyana banikelwe inarhabo, nofana ithi umuntu owenza isibizo anikelwe enye inarha yombuso nofana ikhokhele umuntu owenza isibizo loyo ukujamiselela inarha ayilobileko.
UKUHLANGANYELA KWEZAKHAMUZI
IsiGaba 20 somthethosisekelo sihlinzeka bona, "Akunasakhamuzi okumele sitinywe ubakhamuzi."
Umuntu obelethelwe eSewula Afrika usisakhamuzi seSewula Afrika begodu lokhu angeze amukwa khona. Ngokwesigaba 21 somthethosisekelo, "Woke umuntu unelungelo letjhaphuluko yokukhamba, ilungelo lokuphuma eRiphabhuliki, ilungelo lokungena, ukuhlala ngaphakathi begodu nokuhlala nanyana kukuphi eRiphabhuliki nelungelo lokuba nephasiphoto."
Isibonelo sokuhlanganyela kwezakhamuzi
AMAGADANGO ALANDELWAKO
Amagadango alandelako ali-10 azakusiza ukwenza iplani yokukhankasa malungana nendaba yamalungelo emphakathi wekhenu. Sebenzisa amagadango lawa ukusiza umkhankaswakho.
BUZA IMIBUZO EVAMILEKO ukuhlolisisa umraro, example:
Unjani umraro lowo?
Uthinta bani?
Ngiziphi iindlela zokuwurarulula?
Ngiziphi iinqabo ezisendleleni?
Ngiziphi iinsetjenziswa ezikhona (okuyimali nabantu)?
KHETHA IHLOSWAKHO ENQOPHILEKO malungana nomkhankaso (ungabi neenhloso ezingaphezu kwe-4). Ngamanye amezwi, yini ozokwenza njengengcenye yomkhankaswakho. Qunta ngesikhathi ozibekele sona somkhankaso woke.
THATHA ENYE YEENHLOSO NIHLAZIYE amagadango adingekako ukuzuza ihloso leyo. Kutlole phasi lokho ephepheni. (Ngebanga lokobana kukuhlaziya imibono yamagadango engeze yalandelana ngehlelo elithize).
BUYELELANI (NIHLOLISISE) IMIBONO UKUSUKA EGADANGWENI LE-3 begodu ukhethe leyo engahle iphumelele. Tlola elinyen nelinye igadango ekarateni nofana ephetjhaneni elima- 5cm x 8cm. (Lokhu kuthiwa makarata wegadango).
BUYELELA IGADANGO 3 N0 4 NGEENHLOSO EZINYE ozibone egadangweni 2.
THATHA IPHEPHA LEGURANDA bese utlola isihloko somkhankaswakho nesikhathi somkhankaso lowo ngaphezulu. Dweba umuda ngenzasi. Tlola ihloso yokuthoma yomkhankaso ngaphasi komuda lowo. Dweba omunye umuda ngenzasi kwalo bese utlola ihloso yesibili. Ragela phambili ngalokhu kufikela lapha utlole khona zoke iinhloso zakho.
Umkhankaso: Ukuqedwa komGuruguru wamaTeksi Isikhathi: 6 iinyanga
UMNQOPHO
Ukubamba imihlangano yomphakathi
Ukuphrinta amaphosta
Ukuhlangana namakhansela wendawo
KHULUMISANANI KOBANA (NGAYIPHI INYANGA) IGADANGO NGALINYE LIZOKWENZEKA NINI khibe nilokho nigcina amakarata wamagadango ngehlelo lakhona. Hlelani-ke amakarata ngaphasi kweenyanga ezifaneleko.
UMNQOPHO
Ukubamba imihlangano yomphakathi
Ukuphrinta amaphosta
Ukuhlangana namakhansela wendawo
IKOHLAKALO
Iinsetjenziswa ezifaneleko ngaphasi kwesihlokwesi ngilezi:
UmThetho weKohlakalo 94 ka 1992
UmGomo wokuJamelana neKohlakalo nobuKhohlisi womNyango wezoBulungiswa nekuThuthukiswa komThethosisekelo
UmThetho wokwEmbulwa okuVikelekileko 26 ka 20000 kanye
IBUTHELELO LESIVIKELIMALUNGELO
Ukulingana: Awukwazi ukubandlululwa. Kodwana ukulingana kwezemisebenzi nokubandlululwa okuneqiniso kuvumelekile.
Isithunzi somuntu: Isithunzi sakho kumele sihlonitjhwe besivikelwe.
Ipilo: Unelungelo lokuphila.
Itjhaphuluko nokuphepha komuntu: Awukwazi ukubanjwa ngaphandle kokubangwa komlandu, ukuhlunguphazwa nofana ukubethwa ngesihluku. Umguruguru wangekhaya awukavumeleki.
Intumba: Awukwazi ukusetjhwa nofana kusetjhwe ikhaya lakho nofana ipahlakho.
Itjhaphuluko yezekolo, ikolelo kanye nombono: Ungakholwa bewucabange nanyana yini oyifunako bewulandele nofana ngiyiphi ikolo oyithandako.
Itjhaphuluko yokukhuluma: Boke abantu (kufaka neembikiindaba) bangatjho nanyana yini abayifunako.
Ukuhlangana, ukuzibilayeza, ukubhenyoga nokunghonghoyila: Ungabamba ijima lokuzibilayeza, ukubhenyoga benise nesinghonghoyilo. Kodwana lokhu kwenziwe ngokuthula.
Itjhaphuluko yokuzihlanganisa: Ungazihlanganisa nanofana ngubani ofuna ukuzihlanganisa naye.
Amalungelo wezepolotiki: Ungasekela ihlangano yezepolotiki oyithandako. Nakube usisakhamuzi begodu okungenani uneminyaka e-18, ungavowuda.
Ubakhamuzi: Ubakhamuzi bakho angeze wemukwa bona.
Itjhaphuluko yokukhamba nokuhlala: Ungahlala nofana kukuphi eSewula Afrika.
Itjhaphuluko yokurhweba, ibizelo nephrofetjhini: Ungenza nanyana ngimuphi umsebenzi owuthandako.
Iinhlangano zeensebenzi: Ungajoyina iinhlangano zeensebenzi bewubhenyoge.
Ibhoduluko: Unelungelo lebhoduluko elinepilo.
Ipahla: Ungathathelwa ipahla kwaphela nakube kulandelwe imithetho efaneleko.
Indlu: Umbuso kumele uqinisekise bona abantu baba nezindlu ezifaneleko.
Zepilo, ukudla, amanzi nokuphepha komphakathi: Umbuso kumele uqinisekise bona uthola ukudla namanzi, zepilo kanye nokuphepha komphakathi.
Abantwana: Abantwana abangaphasi kweminyaka eli-18 banamalungelo akhethekileko, afana nelungelo lokungaphathwa kumbi.
Ifundo: Unelungelo lefundo esisekelo, kufaka nefundo esisekelo yabadala, ngelimi lakho (nakube kuyakghoneka)
Ilimi namasiko: Ungasebenzisa ilimi olithandako bewulandele namasiko owathandako.
Isiko, ikolo kanye nemiphakathi yelimi: Imiphakathi ingenza amasikwayo, yenze ikolo yayo beyisebenzise ilimi layo.
Ukufumana ilwazi: Unelungelo lanofana ngiliphi ilwazi umbuso onalo.
Igadango lezokuphatha elilungileko: Amagadango wombuso kufanele abe ngalungileko.
Ukufikelela amakhotho: Ungakghona kobana umrarwakho wezomthetho uquntwe yikhotho nofana yihlangano efana naleyo.
Abantu ababotjhiweko, ababanjiweko nabasolwako: Ilungelweli livikela abantu ababotjhiweko, babafakwa ejele nofana basolwa.
ISIPHETHO
Woke amalungelo lawa angakhawulwa nakube kukhambisana neqhinga elijanyisiweko kusigaba sokukhawula (s36).
<fn>nde_Article_National Language Services_IKHOLIJI YEZOBULU (2).txt</fn>
IKHOLIJI
YEZOBULUNGISWA
Lungiswe: Arhostosi 2005
OKUMUMETHWEKO
A. IMITJHADO YESINTU NGOKOMTHETHO 120 KA 1998 WOKWAMUKELWA KWEMITJHADO YESINTU 1
B. UKWABIWA KWAMAFA WABANTU ABANZIMA NGAPHANDLE KWENCWADI YELIFA 21
IINHLOMELELO
ISETHULO
Umtlolo lo azange uhlanganiswe ngehloso yokobana ube mtlolo opheleleko nekuthathwa kiwo amagunya, kodwana umhlahlandlela kwaphela kubasebenzisi malungana nemitjhado nokwabiwa kwamafa.
Ngebanga lemithetho yebandlululo imitjhado ethileko yamaSewula Afrika wendabuko azange yemukelwe nofana ipheliswe ngaphasi kobujamo obuthileko. Umthetho omutjha okukhulunywa ngawo kilomtlolo ulethe amatjhuguluko arhabileko emikhubeni eyenziwako, njengombana kuzakuvela kiwo umtlolo lo.
Ngokufanako indlela ebekuphathwa ngayo ipahla yabaNtu abaNzima abahlongakala bangakabi amafa wabo, beyingekho kumthethosisekelo nakancani, nje-ke umthetho osuselwa eenquntweni zamacala waphambilini wakatelela umNyango wezobuLungiswa kobana utjhugulule ikambiso yawo yomthetho kobanyana ikhambisane nomThethosisekelo.
Kungenzeka bonyana ikambiso etja yomthetho okukhulunywa ngayo kilomtlolo nayo ayikhambisani nemikhuba yabantu bendabuko beSewula Afrika, kodwana lokhu akusiyo ihloso yekulumiswano le. Wena uzazihlukanisela ngalokho!
IMITLOLO ESETJENZISIWEKO
IMITJHADO YESINTU
AMACALA
UmThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu
Isahluko 40
Amacala
UKWABIWA
Amacala
IMITHETHO
UmThetho wokuPhathwa kwabaNzima umThetho 38 ka 1927 (isigaba 23)
UmThetho wokuPhathwa kwamaFa umThetho 66 ka 1965
UmThetho wokwAbiwa kwamaFa ngaphandle kweNcwadi yeliFa umThetho 81 ka 1987
A. UMTHETHO 120 KA 1998 WOKWAMUKELWA KWEMITJHADO YESINTU
ISINGENISO
Ngaphambi kokungena ekulumeni edephileko yomThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu (ngemva kwalapha esizayibiza ngokuthi Mthetho ), kuyafuneka bona khesiphose ilihlo ngobujamo bezomthetho malungana nemitjhado yesikhuwa kanye nemitjhado yesintu yangaphambi komhlaka 15 Novemba 2000, (okulisuku umThetho lo owathoma ukusebenza ngalo).
IMITJHADO YESIKHUWA NGOKOMTHETHO 38 KA-1927
WOKUPHATHWA KWABANZIMA
Ubujamo Ukusukela Ngo 1929 Ukuya Kumhlaka 1 Disemba 1988
Kodwana ukuhlanganyela ipahla okunjalo, njll. bekukghoneka kwaphela nakube indoda beyingakathathi abanye abafazi ngomtjhado wesintu ngaphandle komfazi loyo efuna ukumtjhada isikhuwa.
Ngomhlaka 1 kuNovemba ka-1984, umThetho 88 ka 1984 wePahla yemTjhadweni wajanyiswa okwathi, hlangana nokhunye waphelisa amandla womtjhado indoda ebegade inawo phezu komfazi emtjhadweni wesikhuwa, nofana ngokomthetho wesintu. Umphumela walokhu kwaba kukuthi ukusuka ngomhlaka 1 kuNovemba 1984, amandla womtjahdo indoda ebegade inawo phezu komkayo ngokomtjhado owajanyiswa ngokwesigaba esisuliweko 22 asulwa ngokubalelwa emuva.
Umphumela Womtjhado Wesikhuwa Phezu Kokuthathana Kwesintu Okukhona Nje
Njengombana abalingani abathethene isintu bebangathathwa njengabatjhadene ngokomthetho, umlingani gade akghona ukuthi nanyana kukunini azitjhadele omunye umlingani ngomtjhado wesikhuwa, ukube umtjhado wesintu usesekhona. Umphumela walokho bekuba kukuthi umtjhado wesikhuwa lowo uginya wesintu qala ku-Nkambula v Linda 1951 1 SA 377 A no-Malaza v Mndaweni 1975 BAC C 45. Umfazi othethwe isintu bekuthiwa mlingani olahliweko . Umfazi othethwe isintu loyo naye gade akghona ukungena emtjhadweni wesikhuwa nenye indoda, ngokufanako ukuthathana kwabo kwesintu nakho bekufelela. Ukuthi ukuthathanokho kuvuselelwa mThetho wokwAmukelwa komTjhado wesiNtu 120 ka -1998 isigaba 2 mbuzo okumele amakhotho enze iqunto ngawo.
Kodwa nokho isigaba 22 somThetho 38 ka 1927 wokuPhathwa kwabaNzima sasinendledlana ethileko esasiqalelela ngayo ukuvikeleka komndeni olahliweko lokha indoda nayihlongakalako. Malungana neenhloso zokwaba ilifa, ijamo lomhlolokazi nabantwana bomtjhado wesikhuwa gade lithathwa bona lilingana nelomhlolokazi nabantwana bomtjhado wesintu. Okutjho bona ukubekwa phambili kwejamo lomfazi nabantwana bomtjhado wesikhuwa bekuphelelwa mamandla bese babekwa ezingeni elilinganako nelomfazi ( namkha abafazi) olahliweko nabantwabakhe.
Ubujamo Ukusukela Ngomhlaka 2 Disemba 1988
Ukuya ngokomThetho wokuTjhugululwa komThetho wemiTjhado nePahla yemTjadweni, umThetho 3 ka 1988, othome ukusebenza ngomhlaka 2 Disemba 1988, umThetho wokuPhathwa kwabaNzima ka 1927 watjhugululwa.
UmThetho wokuTjhugulula waletha amatjhuguluko alandelako:
Ukusulwa Kwesigaba 22
Umphumela walokhu kwaba kukuthi yoke imitjhado eSewula Afrika yabekwa esilinganisweni esifanako begodu umThetho wePahla yemTjhadweni 88 ka 1984 nawo wasetjenziswa emitjhadweni yabanzima ebekhona ngemva kwangomhla ka-2 Disemba 1988. Nje-ke imitjhado eyenziwe ngemva kwangomhlaka-2 Disemba 1988 yaba ngehlanganyela ipahla, ngaphandle kwanange kwenziwa isivumelwano sangaphambi komtjhado besatloliswa esikhathini esiziinyanga ezintathu e-ofisini lokutloliswa kwepahla.
Isiqinteliselo Emtjhadweni
Elinye itjhuguluko eliqakathekileko kwaba kukobana ukuthathana kwesintu azange kufeleliswe mtjhado wesikhuwa. Isigaba 221 salela indoda etjhade isintu kobana ingene emtjhadweni wesikhuwa nomunye umfazi ukube umtjhado wesintu lowo usesekhona qala kuThembisile v Thembisile 2002 2 SA 209 T noKwitshane v Magalela 1999 4 SA 610 TK.
Ngetjhudu elimbi azange kwenziwe isibonelelo sokobana kwenziwani nakube umtjhado wesikhuwa lowo wenzeke ngemva kowesintu. NoKodwana kuyaqiniswa bonyana umtjhado wesikhuwa lowo awuyelwa.
Isigaba 3 somThetho 120 ka 1998 wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu, uvimbela umlingani osemtjhadweni wesintu kobana angene emtjhadweni wesikhuwa ukuya ngokomThetho 25 ka 1961 wemiTjhado. Isibonelelo esinjalo kukhulunywa ngaso endimeni 2.3.2 supra, kodwana godu azange kube nesibonelelo sokobana kwenziwani nakube imibandela yomThetho lo yephuliwe.
UmThetho 21 ka 1978 wemiTjhado eTranskei, bewuyivumela indoda esemtjhadweni wesikhuwa kobana ingene emitjhadweni eminye yesintu, kwaphela nakube umtjhado wesikhuwa loyo bewungahlanganyeli ipahla. Ngokufanako, indoda esemtjhadweni wesintu ingangena emtjhadweni wesikhuwa nomfazi wesithathu, kwaphela nange umtjhado wesikhuwa lowo ungasiwo ohlanganyela ipahla.
UKWAMUKELWA KOMTHETHO 120 KA 1998 WEMITJHADO YESINTU
UmThetho lo wathoma ukusebenza ngomhlaka 15 Novemba 2000 bewaletha igadango eliqinileko lokwamukela yoke imitjhado yesintu esemthethweni. UmThetho lo usebenza ngokubalelwa emuva begodu kuzakusetjenzwa ngawo isigaba ngesigaba.
Ukusebenziseka KomThetho Lo
UmThetho lo usebenza kiyo yoke imitjhado yesintu eyenziwe ngokomthetho wemitjhado yesintu, okutjho imikhuba nokusetjenziswa kwayo ngokwesiko phakathi kwama-Afrika weSewula Afrika begodu obumba ingcenye yesiko labantwabo.
Ngalokho kuyakhanya bonyana umThetho lo awukwazi ukubona eminye imibala ngombana usebenza kwaphela ebantwini bendabuko eSewula Afrika, kwaphela nakube umtjhado ugidingwe namkha wagidingwa ngokwemikhuba nokusetjenziswa kwamasiko wabantu bendabuko be-Afrika.
Ukwamukelwa KwemiTjhado yesiNtu
Isigaba 2 somThetho lo sihlukanisa hlangana kwemihlobo emibili yemitjhado yesintu eyamukelekako, okutjho:
Imitjhado YobuTsobe NeyesiThembu Eyenziwe Ngaphambi Kwangomhlaka 15 Novemba 2000
Imitjhado eyenziwe ngaphambi kwangomhlaka-15 Novemba 2000 yamukelwa kwaphela nakube iyaziwa ngokomthetho wesintu begodu nakube beyikhona nakuthoma ukusebenza lomThetho. Iindingo okumele zaneliswe mitjhado le ngilezo ezibekwe mthetho wesintu ngokungakahleleki osebenza ngaphandle kwaKwaZulu-Natal nalezo zomthetho wesintu ohlelekileko osebenza KwaZulu-Natal.
Imitjhado YobuTsobe NeyesiThembu Eyenziwe Ngemva Kwangomhlaka 15 Novemba 2000
Imitjhado eyenziwe ngemva kwangomhlaka-15 Novemba 2000 kumele ikhambisane neendingo zomThetho. Iindingo ezihlinzekwa emThethweni naziphikisanako begodu zibhalelwa kukhambisana zizakwenza imitjhado ibe lilize.
Iindingo Zomtjhado Owamukelekako Owenziwe Ngemva Kwangomhlaka 15 Novemba 2000
Isigaba 3 somThetho sihlinzeka bonyana iindingo ezilandelako kumele zaneliswe malungana nomtjhado wesintu wobutsobe:
Bobabili okumele babe balingani kufanele babe ngaphezu kweminyaka eli- 18 nofana bathathwe bona bamondarha.
Bobabili okumele babe balingani kumele bavumelane kobana batjhada ngokomthetho wesintu.
Akekho omunye wabalinganabo okumele abe yingcenye yanofana ngimuphi omunye umtjhado wesintu.
Umtjhado kumele kukhulunyiswanwe ngawo bekwenziwe nofana ugidingwe ngokukhambisana nomthetho wesintu.
Ukuze uktjhado wesintu osithembu wamukeleke, phezu kweendingo ezifunekako ezitjhiwo ngaphezulu, kumele kwenziwe isivumelwano njengombana sihlinzekwe kusigaba 7 ( ikulumo epheleleko ngalokhu isendimeni 5.2.2 ).
Ukutloliswa KwemiTjhado YesiNtu
Isigaba 4 somThetho sibeka isibopho phezu kwabalingani kobana batlolise umtjhadwabo, kodwana ukuhluleka ukutlolisa umtjhado lowo akuthinti ubuqiniso bawo.
Ukutloliswa kwenziwa sikhulu esitlolisako ( emNyangweni wezangeKhaya ), kwaphela nakube ilwazi elifunekako eliquntiweko liyalethwa bekubhadelwe. Omunye nomunye umuntu, ingasi kwaphela abalingani, angenza isibawo sokutlolisa umtjhado, kwaphela nakube angaveza ikareko eyaneleko malungana nalokho.
Iindingo malungana nokutloliswa komtjhado nemitlolo okumele izaliswe nobufakazi obumele bulethwe e-ofisini lokutlolisa kusemthetjhwaneni yomThetho begodu angeze kwakhulunywa ngokudephileko emtlolweni lo.
Isibawo Esiqaliswe EKhotho
Isigaba 4 somThetho sihlinzeka bonyana ikhotho ingathintwa ngesibawo malungana nokutloliswa komtjhado wesintu. Isigatjanesi singasetjenziswa kwaphela nakube kunombango malungana nobuqiniso bomtjhado kodwana ingasi lokha isikhulu sokutlolisa nasinganasiqiniseko sokusetjenziswa kwemikhuba nokwenziwa kwayo.
UKULINGANA NGEJAMO NANGAMANDLA KWABALINGANI
Ngaphambi kokujanyiswa komThetho, umfazi osemtjhadweni wesintu gade athathwa bonyana uhlala angasimondarha bese indoda ithathwa njengomphathi wamafa. Isigaba 6 gadesi sesihlinzeka abalingani bobabili ngamandla alinganako, ngokukhambisana nomthetho wepahla yemtjhadweni olawula umtjhado.
UKUQAKATHEKA KOKUPHATHWA KWEPAHLA YEMITJHADO YESINTU
ImiTjhado YesiNtu EyAmukelekako Eyenziwe Ngaphambi Kwangomhlaka 15 Novemba 2000
Ukuqakatheka kokuphathwa kwepahla yemitjhado enjalo kuhlala kungaphasi kwelawulo lomthetho wesintu, ngokukhambisana nemibandela ekusigaba 6, ekukhulunywe ngayo ngehla. Ukuphathwa kwepahlokho kuthathwa khulu bonyana ngokungaphandle kokuhlanganyela ipahla ngaphandle kwehlelo lokubuthelela.
Isigaba 7 somThetho lo, nanyana kunjalo, siqalelela bonyana abalingani abatjhade ngaphambi kokuthoma ukusebenza kwalomThetho ngokuhlanganyela bangenza isibawo ekhotho kobana batjhugulule ilawulo lepahlabo yemtjhadweni, kwaphela nakube kuneenzathu ezizwakalako zokwenza lokho, abakolodwako banikelwa isikhathi esaneleko begodu akunamuntu ozakuzindlekelwa ngetjhuguluko elinjalo. Ikhotho izakugunyaza abalingani ukungena esivumelwaneni bese umtjhado ngemva kwalapho ulawulwa sivumelwaneso.
Imitjhado EyAmukelekako Eyenziwe Ngemva Kwangomhlaka 15 Novemba 2000
ImiTjhado YesiNtu YobuTsobe
Nakube akunamlingani oyingcenye yanofana ngimuphi omunye umtjhado wesintu okhona, umtjhado uzakuba ngohlanganyela ipahla ngaphandle kwanange abalingani bangena esiVumelwaneni sangaPhambi komtjhado bese batlolisa isivumelwaneso e-ofisini yokutloliswa kwamafa. Nakufumaniseka bona abalingani bangena esiVumelwaneni sangaphambi komTjhado bese batlolisa isivumelwaneso e-ofisini yokutloliswa kwamafa, ukuqakatheka kokuphathwa kwamafa kuzakulawulwa sivumelwano.
Imitjhado YesiNtu YesiThembu
Indoda ethetheko kufuze bona yenze isibawo sokuthola umlayo wekhotho nakube ifuna ukuthatha omunye umfazi ngesintu. Umlayo wekhotho ngewoku:
lawula ikusasa lokuphathwa kwepahlakhe yomtjhado emfazini azomthatha lowo;
phelisa ihlelo lepahla yomtjhado emtjhadweni okhona gadesi; kanye nokuhlukanisa ipahla bese kuqinisekiswe bona ihlukaniswa ngokulinganako.
Ikhotho izosala isibawo esinjalo nakube ifunyana bonyana omunye wabalingani akakavikeleki kuhle ukuya ngokwesivumelwano.
Ukuya ngombono wabaLuleki bomThetho bamva nje ofunyenwe mNyango wezangeKhaya, ukwenziwa kwesivumelwano akuphikiswa begodu ukukweqisa amehlo lokho kungabanga bonyana umtjhado lowo ungayelwa.
UKUPHELISWA KWEMITJHADO YESINTU
Isigaba 8 godu silethe itjhuguluko ebujameni obudlulileko lapha umtjhado wesintu bewungapheliswa khona ngaphandle kokulayelwa yikhotho.
Yoke imitjhado eyamukelekako yesintu, nanyana ngotlolisiweko nofana awa, kumele ipheliswe yikhotho, (iKhotho ePhakemeko, iKhotho yomNdeni nofana iKhotho yokuTlhalana ukuya ngokomThetho 9 ka 1929). Imibandela yomThetho 24 ka 1987 wokuTlhalana isebenza emtjhadweni wesintu begodu umtjhado onjalo ungapheliswa kwaphela ngeenzathu zokungasalungiseki kokuphuka kwawo.
Ukubuyiselwa kwe lobolo yinto okusakhulunyiswana ngayo gadesi nje begodu loyo elisezandleni zakhe kumele ahlanganyele ekambisweni yokubuyiselwa kwalo emva nakube ilobolo kumele libuyiselwe emva.
UKUTJHUGULULWA KWEHLELO LOMTJHADO
Isigaba 10 sivumela abalingani abasemtjhadweni wesintu wobutsobe kobana batjhade ngokomThetho 25 ka 1961 wemiTjhado.
UmThetho, nanyana kunjalo, awuvumeli umlingani osemtjhadweni wesikhuwa kobana angene emtjhadweni wesintu nomlinganakhe lowo ( qala isigaba 10 ).
UmThetho lo uyadzujulwa begodu ufundeka ngalendlela:
UKWAMUKELWA KOMTHETHO 120 KA 1998 WEMITJHADO YESINTU
IHLOSO
Kuqalelela ukwamukelwa kwemitjhado yesintu; ukutjho iimfuneko zomtjhado wesintu ovumelekileko; ukulawula ukutloliswa kwemitjhado yesintu; ukuqalelela abalingani abasemtjhadweni wesintu ngejamo namandla alinganako; ukulawula ukuphathwa kwamafa emtjhadweni wesintu kanye namandla wabalingani emitjhadweni enjalo; ukulawula ukupheliswa kwemitjhado yesintu; ukuqalelela ukwenziwa kwemithetjhwana; ukusula imibandela ethileko yemithetho ethileko; kanye nokuqalelela ezinye iindaba eziphathelene nalokho.
Iinhlathululo
EmThethweni lo, ngaphandle kwanange ingqikithi itjho okuhlukileko ikhotho itjho iKhotho ePhakemeko yeSewula Afrika, ikhotho yomndeni eyahlonywa ngaphasi kwanofana ngimuphi umthetho nofana iKhotho yokuTlhalana ehlonywe ngokwesigaba 10 somThetho wokuTjhugululwa kokuPhathwa, 1929 (umThetho 9 ka 1929);
umthetho wesintu utjho imikhuba nokusetjenziswa okwenziwa ngokwesiko ebantwini beSewula Afrika abadabuka e-Afrika nebumba ingcenye yesiko labantwabo;
umtjhado wesintu utjho umtjhado owenziwa ukuya ngokomthetho wesintu;
ilobolo litjho ipahla eyimali nofana engasiyimali ebizwa bonyana lilobolo, , ubukhazi, bogadi, bohali, xuma, lumalo, thaka, magadi, emabheka/amabheka nofana kubizwa nganofana ngiliphi elinye ibizo ekhutjhwa mkhwenyana nofana ngusomkhwenyana linikelwe usomntazana/uyise lomntazana/bekhabo lomntazana la kuthathwa khona isintu;
qintelweko kutjho okuqintelwe ngokomthetjhwana ngaphasi kwesigaba 11;
isikhulu esitlolisako sitjho nanyana ngimuphi umuntu okhethwe kobana abe sikhulu sokutlolisa malungana neenhloso zomThetho lo nguNgqongqotjhe nofana sikhulu esije siphethe ngegunya elitloliweko lakaNgqongqotjhe;
umThetho lo utjho nemithetjhwana; bese kuthi umrholi wendabuko atjho nanyana ngimuphi umuntu ngokomthetho wesintu nofana nanyana ngimuphi umthetho ophethe isikhundla ekubuseni kwesintu.
Ukwamukelwa Kwemitjhado Yesintu
Umtjhado omtjhado owamukelekako ngokomthetho wesintu begodu nogade sele ukhona nakuthoma ukusebenza umThetho lo, uthathwa njengomtjhado ngazo zoke iinhloso.
Umtjhado wesintu owenziwe ngemva kokuthoma kokusebenza komThetho lo, okutjho bona ngeemfuneko zomThetho lo, uthathwa njengomtjhado ngazo zoke iinhloso.
Nakube umuntu umlingani emtjhadweni wesintu ongaphezu kowodwa, yoke imitjhado yesintu eyamukelekako eyenziwe ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, ithathwa njengemitjhado ngazo zoke iinhloso.
Nakube umuntu umlingani emtjhadweni wesintu ongaphezu kowodwa, yoke imitjhado enjalo eyenziwe ngemva kokuthoma kokusebenza komThetho lo, ekhambisana nemibandela yomThetho lo, ithathwa njengemitjhado ngazo zoke iinhloso.
Iimfuneko Zobuqiniso Bemitjhado YesiNtu
Ukuze umtjhado wesintu owenziwe ngemva kokuthoma kokusebenza komThetho lo ube nobuqiniso, a abazokuba balingani :-
i kumele bobabili babe ngaphezu kweminyaka eli-18; begodu ii kumele bavumelane kobana bayatjhadana ngaphasi komthetho wesintu; begodu b kukhulunyiswane ngomtjhado bekungenwe kiwo nofana ugidingwe ngokomthetho wesintu.
Ngaphandle kwanjengombana kuhlinzekwe kusigaba 10 1, akunamlingani emtjhadweni wesintu ozakuvumeleka bonyana angene emtjhadweni ngaphasi komThetho wemiTjhado, 1961 umThetho 25 ka 1961, ukube kanti umtjhadwakhe wesintu usesekhona.
a Nakube nofana ngimuphi wabalingani okukhulunywa ngabo akasimondarha, bobabili ababelethi bakhe, nofana nakube akanababelethi, umtlhogomelakhe wangokomthetho kumele kube nguye ogunyaza umtjhado lowo.
b Nakube imvumo yababelethi nofana abatlhogomeli bangokomthetho abatholakali, kusetjenziswa isigaba 25 somThetho wemiTjhado ka 1961.
a Nanyana isigatjana 1 a i sisitjho lokhu esikutjhoko nje, uNgqongqotjhe namkha nanyana ngisiphi esinye isiphathimandla sombuso esigunyazwe ngokutloliweko nguNgqongqotjhe, singanikela imvumo etloliweko umuntu ongaphasi kweminyaka eli-18 kobana angene emtjhadweni wesintu nakube uNgqongqotjhe nofana isikhulu esitjhiweko babona bonyana umtjhado lowo ufanele ube khona begodu uqakathekile kilabo abatjhadako.
b Imvumo leyo ayibatjhaphululi abatjhadako esibophweni sokukhambisana nazo zoke ezinye iimfuneko eziqintelwe mthetho.
c Nakube umuntu ongaphasi kweminyaka eli-18 ungene emtjhadweni wesintu ngaphandle kwemvumo etloliweko kaNgqongqotjhe nofana isiphathimandla esifaneleko, uNgqongqotjhe nofana isiphathimandla, angathi nakube ubona bonyana umtjhado lowo ufanelekile begodu uqakathekile kilabo abatjhadako, begodu nakube umtjhado lowo gade ukhambisana nomThetho ngeendlela zoke, amemezele ngokutloliweko bonyana umtjhado lowo kumtjhado wesintu owamukelekako.
Ngokukhambisana nesigatjana 4, isigaba 24A somThetho wemiTjhado ka 1961, sisebenza emtjhadweni wesintu womuntu ongasimondarha ongene emtjhadweni ngaphandle kwemvumo yombelethi, umtlhogomeli, ukomitjhinara wezehlalakuhle yabantwana nofana ijaji, nofana kungayiphi indlela.
Ukwalelwa komtjhado wesintu phakathi kwabantu ngebanga lobuhlobo babo begazi nofana bokuzwana kulawulwa mthetho wesintu.
Ukutloliswa Kwemitjhado Yesintu
Abalingani bomtjhado wesintu banesibopho sokuqinisekisa bonyana umtjhadwabo uyatloliswa.
Nanyana ngimuphi umlingani angenza isibawo esiphathimandleni sokutlolisa ngeforomo eliqintelweko malungana nokutloliswa komtjhadwakhe wesintu begodu kumele anikele isiphathimandla sokutlolisa ilwazi elingezelelako elingadingwa siphathimandla sokutlolisa ukuze azanelise kobana umtjhado lowo ukhona.
Umtjhado wesintu -
a okungenwe kiwo ngaphambi kokuthoma komThetho lo, nongakatloliswa ukuya nganofana ngimuphi umthetho omunye, kumele utloliswe esikhathini esiziinyanga ezili-12 ngemva kokuthoma lokho nofana esikhathini eside njengombana uNgqongqotjhe angaqunta ngeenkathi ezithileko ngesaziso kuGazethe; nofana b okungenwe kiwo ngemva kokuthoma komThetho lo, kumele utloliswe esikhathini esiziinyanga ezintathu ngemva komtjhado lowo nofana esikhathini eside njengombana uNgqongqotjhe angaqunta ngeenkathi ezithileko ngesaziso kuGazethe.
a Isiphathimandla esitlolisako kumele, nakube sanelisekile bonyana abalingani benze umtjhado wesintu owamukelekako, sitlolise umtjhado ngokurikhoda imininingwana eyazisa abalinganabo bona babobani, isuku lomtjhado, ilobolo okuvunyelwene ngalo kanye nanofana ngiyiphi eminye imininingwana equntiweko.
b Isiphathimandla esitlolisako kumele sinikele abalingani isitifikeyiti sokutloliswa, esinemininingwana equntiweko.
a Nakube nofana ngasiphi isizathu umtjhado wesintu awutloliswa, nanyana ngubani owanelisa isikhulu sokutlolisa bonyana yena nofana umlinganakhe unekareko eyaneleko endabeni le, angenza isibawo esiphathimandleni esitlolisako ngendlela equntiweko ukubuza ngokuba khona komtjhado lowo.
b Nakube isiphathimandla esitlolisako sanelisekile bonyana umtjhado wesintu owamukelekako ukhona nofana ukhe waba khona phakathi kwabalingani, kumele sitlolise umtjhado besikhuphe nesitifikeyiti sokutlolisa njengombana kuzalisiwe esigatjaneni 4.
Nakube isiphathimandla esitlolisako asikaneliseki bonyana abalingani bangene emtjhadweni wesintu owamukelekako, kumele sale ukutlolisa umtjhado.
Ikhotho ingathi ngesibawo esenziwe ekhotho leyo begodu nangokuphenyisisa okusikinyiswe yikhotho, ilayele bonyana-
a kutloliswe umtjhado wesintu; nofana b kusulwe nofana kulungiswe nofana ngikuphi ukutloliswa komtjhado wesintu okwenziwe sikhulu esitlolisako.
Isitifikeyiti somtjhado wesintu esikhutjhwe ngaphasi kwesigabesi namkha ngaphasi kwananyana ngimuphi omunye umthetho obonelela ngokutloliswa kwemitjhado yesintu ubufakazi bokuthoma obubonakala bungaba liqiniso obufakazela ubukhona bomtjhado wesintu kanye nemininingwana esesitifikeyitineso.
Ukuhluleka ukutlolisa umtjhado wesintu akuthinti ubuqiniso bomtjhado lowo.
Ukuquntwa/Ukubekwa Kweminyaka Yongasimondarha
Isiphathimandla esitlolisako singathi malungana nomuntu okuthiwa akasimondarha, samukele isitifikeyiti samabeletho, ipasa, isitatimende esifungelweko sombelethi nofana isihlobo songasimondarha, nofana ubufakazi obunjalo isiphathimandla esitlolisako esingabubona bufanelekile ukuba bufakazi beminyaka yomuntu loyo.
Nakube akunaqiniso ngeminyaka yomuntu okuthiwa akasimondarha nofana kunepikiswano ngayo, begodu iminyaka yomuntu loyo ikhambisana neenhloso zomThetho lo, isiphathimandla esitlolisako singaletha indaba leyo ngendlela equntiweko ekhotho kamarhistrada ehlonywe ngokomThetho ka 1944 weKhotho kaMarhistrada umThetho 32 ka 1944, okumele siqunte iminyaka yomuntu besikhuphe isitifikeyiti esimalungana nalokho, esibufakazi beminyaka yobudala yomuntu loyo.
Ijamo Elilinganako Namandla Wabalingani
Umfazi emtjhadweni wesintu, ngebanga lokulingana nomyenakhe nangokukhambisana nehlelo lepahla yomtjhado elilawula umtjhado, unejamo elizeleko namandla, sekubalwa namandla wokuzuza ipahla kunye nawokuyisusa, ukungena eemvumelwaneni kanye nokuphikisa ngokomthetho namandla angahle abe nawo emtjhadweni wesintu.
Ukuqakatheka Kokuphathwa Kwepahla Yemitjhado Yesintu Kanye Namandla Wabalingani Wokwenza Iimvumelwano
Ukuphathwa kwepahla yemitjhado yesintu okwenziwe ngaphambi kokuthoma kokusebenza komThetho lo kuragela phambili ngokulawulwa mthetho wesintu.
Umtjhado wesintu okungenwe kiwo ngemva kokuthoma kokusebenza komThetho lo, lapha umlingani angasiyingcenye khona yanofana ngimuphi omunye umtjhado wesintu, umtjhado wokuhlanganyela ipahla newokuzuza nokuloba phakathi kwabalingani, ngaphandle kwanange ukuphathwa okunjalo abalingani bangazange bakufake esivumelwaneni sabo sangaphambi komtjhado esilawula ihlelo lokuphathwa kwepahla yomtjhado wabo.
Isahluko III neengaba 18, 19, 20 no 24 zesaHluko IV somThetho wePahla yomTjhado ka 1984 umThetho 88 ka 1984, sisebenza malungana nanofana ngimuphi umtjhado wesintu lapha kuhlanganyelwa khona ipahla njengombana kutjhiwo esigatjaneni 2.
a Abalingani emtjhadweni wesintu obe khona ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo bangenza ndawonye isibawo ekhotho semvumo yokutjhugulula ihlelo lokulawulwa kwepahla elisebenza emtjhadwenabo nofana emitjhadwenabo begodu ikhotho nakube iyaneliseka bonyana-
i kuneenzathu ezizwakalako zetjhuguluko elihlongozwako;
ii kunikelwe isaziso esitloliweko esaneleko setjhuguluko elihlongozwako kibo boke abakolodwa balingani imali engaphezu kwama-R500 nofana inani elingabekwa nguNgqongqotjhe wezobuLungiswa ngesaziso kuGazethe; begodu iii akunamuntu omunye ozakukhubazeka ngetjhugulukwelo, ingalayela bonyana ihlelo lokulawula ipahla elisetjenziswa emtjhadweni lowo nofana emitjhadweni leyo angeze lisasetjenziswa begodu igunyaze abalingani bomtjhado nofana bemitjhado leyo kobana benze isivumelwano esitloliweko lapha ihlelo elizako lokulawula ipahla yomtjhado nofana imitjhadwabo lizakulawulwa khona ngemibandela equntwe yikhotho.
b Nakuyindoda emlingani emtjhadweni wesintu ongaphezu kowodwa, boke abantu abanekareko eyaneleko endabeni le, khulukhulu umlingani nofana abalingani baloyo owenza isibawo, kumele bahlanganyele ekambisweni yomtjhado loyo.
Isigaba 21 somThetho ka1984 wePahla yomTjhado umThetho 88 ka 1984 sisetjenziswa emtjhadweni wesintu owenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo lapha indoda inganabalingani abangaphezu koyedwa.
Indoda esemtjhadweni wesintu efuna ukungena komunye umtjhado wesintu nomunye umfazi ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, kumele yenze isibawo ekhotho ukuvuma isivumelwano esitloliweko esizokulawula ihlelo langomuso lokulawula ipahla yomtjhadwayo.
Lokha nayamukela isibawo ngokwesigatjana 6-
a ikhotho kumele-
i nakube mtjhado ohlanganyele ipahla nofana okhambisana nehlelo lokubuthelela-
aa iphelise ihlelo lokuphathwa kwepahla yomtjhado elisebenza emtjhadweni wayo; begodu bb yenze ukwahlukaniswa kwepahla yomtjhadwayo;
ii iqinisekise ukwabiwa kwepahla okulinganako, begodu iii iyelele boke ubujamo bemindeni engahle ithinteke nakube isibaweso siyaphumeleliswa;
b ikhotho inga-
i vumela amatjhuguluko amanye emibandeleni yesivumelwano;
ii nikela umlayo ngokukhambisana nanofana ngimuphi umbandela engawubona ufanelekile; nofana iii yale isibawo nakube emkhumbulwenayo ikareko yanofana ngisiphi seenqhema ezibandakanyekako ayizokuqinisekiswa ngokwaneleko ngesivumelwano esihlongoziweko.
Boke abantu abanekareko eyaneleko endabeni le, khulukhulu umlingani osele akhona nofana abalingani naloyo ekulungiselelwa bona abe mlingani omutjha, kufuze bona bahlanganyele ekambisweni esungulwe ngokwesigatjana 6.
Nakube ikhotho ikhupha isibawo esicatjangwa kusigatjana 4 no 6, umtlolisi nofana umabhalana wekhotho, kumele anikele omunye nomunye umlingani umlayo wekhotho kanye nekhophi eqinisekisiweko yesivumelwano esinjalo bese wenza bonyana umlayo onjalo kanye nekhophi eqinisekisiweko yesivumelwaneso kuthunyelwa kumtlolisi wamafa ngamunye wendawo lapha kunekhotho leyo.
Ukupheliswa Kwemitjhado Yesintu
Umtjhado wesintu ungapheliswa kwaphela yikhotho ngemvumo yokutlhalana phezu kweenzathu zokuphuka komtjhado okungeke kusalungiseka.
Ikhotho ingakhupha imvumo yokutlhalana ngeenzathu zokuphuka komtjhado okungeke kusalungiseka nakube yanelisekile bonyana ubudlelwano bomtjhado phakathi kwabalingani abatjhadileko bufikelele ebujamweni obungasalungisekiko kangangobana akunathemba lokobana kungabe kusaba nobudlelwano obujayelekileko emtjhadweni phakathi kwabo.
UmThetho ka 1987 wokuLamula keZinye Iindaba zokuTlhalana, umThetho 24 ka 1987 nesigaba 6 somThetho ka 1979 wokuTlhalana, umThetho 70 ka 1979, kusebenza ekuphelisweni komtjhado wesintu.
Ikhotho enikela imvumo yokupheliswa komtjhado wesintu-
a inamandla atjhiwo esigabeni 7, 8, 9 no 10 zomThetho ka 1979 wokuTlhalana, nesigaba 24 1 somThetho ka 1984 wePahla yomTjhado, umThetho 88 ka 1984;
b kumele, nakube yindoda emlingani emtjhadweni wesintu ongaphezu kowodwa, itjheje woke amaphuzu, ekubalwa hlangana nawo nofana ngiyiphi ikontraga, isivumelwano nofana umlayo owenziwe ngokwesigaba 7 4, 5, 6 nofana 7 begodu kumele ikhuphe umlayo nanyana ngiwuphi ewubona ulungile, c ingalayela nanyana ngubani ngokubona kwekhotho onekareko eyaneleko endabeni leyo kobana abe khona ekambisweni;
d ingenza umlayo malungana nokulawula nofana ukutlhogonyelwa kwanofana ngimuphi umntwana ongasimondarha womtjhado lowo; begodu e ingathi lokha nayenza umlayo malungana nokukhutjhwa kwesondlo, iyelele nanyana ngimuphi umbandela nofana ukuhlela okwenziwe ngokuya ngomthetho wesintu.
Akunanto esigabenesi okumele ithathwe bona ikhawula indima, okwamukelwa emthethweni wesintu, kwanofana ngimuphi umuntu kufaka nomrholi wendabuko, ekulamuleni, ukuya ngomthetho wesintu, kwanofana ngikuphi ukuphikisana nofana indaba evele ngaphambi kobana ikhotho iphelise umtjhado wesintu.
Iminyaka Yobumondarha
Ngaphandle kwemiyalo yomthetho wesintu, iminyaka yobumondarha yanofana ngimuphi umuntu iquntwa ngokukhambisana nomThetho ka 1972 wemiNyaka yobuMondarha, (umThetho 57 ka 1972).
Ukutjhugululwa Kwehlelo Lomtjhado
Indoda nomfazi abasemtjhadweni wesintu banelungelo lokwenza isivumelwano somtjhado ngaphasi komThetho ka 1961 wemiTjhado, umThetho 25 ka 1961, nakube phakathi kwabo akekho omlingani emtjhadweni wesintu okhona nomunye umuntu.
Lokha umtjhado nawenziwako njengombana kutjhiwo kusigatjana 1, umtjhado lowo ungohlanganyela ipahla begodu lapha kuhlanganyelwa khona okuzuziweko nokulobiweko, ngaphandle kwanange imiphumela leyo ingakakafakwa esivumelwaneni sangaphambi komtjhado esilawula ihlelo lokuphathwa kwepahla yomtjhado emtjhadwenabo.
Isahluko III neengaba 18, 19, 20 no 24 zesaHluko IV somThetho ka 1984 wePahla yomTjhado, umThetho 88 ka 1984, zisebenza malungana nanofana ngimuphi umtjhado ongohlanganyela ipahla njengombana kutjhiwo kusigatjana 2.
Ngaphandle kwesigatjana 1, akunamlingani osemtjhadweni owenziwe ngaphasi komThetho ka 1961 wemiTjhado, ozakuthi asesemtjhadweni njalo, abe nelungelo lokungena komunye umtjhado.
Imithetjhwana
a ephathelene-
i neemfuneko okumele zilandelwe kanye nelwazi okumele lilethwe kusiphathimandla sokutlolisa malungana nokutloliswa komtjhado wesintu;
ii nendlela okumele isiphathimandla sokutlolisa sizanelise ngayo ngobuqiniso nobukhona bomtjhado wesintu;
iii nendlela nanyana ngubani, sekubalwa nomrholi wendabuko angahlanganyela ngayo ekuqinisekiseni kobukhona nofana kobuqiniso banofana ngimuphi umtjhado wesintu;
iv nejamo nokumumethwe ziintifikeyiti, izaziso, iintatimende ezifungelweko kanye neememezelo ezifunekako malungana neenhloso zomThetho lo;
v nokubulungwa, ukuqinisekisa, ukwenziwa, ukulungiswa kanye nokulahlwa kwanofana ngimuphi umtlolo omayelana nokutloliswa kwemitjhado yesintu nofana nanyana ngimuphi omunye umtlolo oqintelwe ngokwemithetjhwana;
vi nanyana ngiyiphi enye indaba efunekako nofana evunyelweko bonyana iquntelwe ngokomThetho lo; begodu vii nanyana ngiyiphi enye indaba efunekako nofana eqakathekileko ekuboneleleni ukutloliswa okunepumelelo kwemitjhado yesintu nofana ukuphathwa okunepumelelo komThetho lo; begodu b nokuquntela iimali ezibhadalelwa ukutloliswa komtjhado wesintu kanye nokukhutjhwa kwanofana ngisiphi isitifikeyiti esiphathelene nalokho.
Nanya ngimuphi umthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigatjana 1, kumele ngaphambi kobana ugadangiswe kuGazethe, ulethwe ePalamende.
Nanyana ngimuphi umthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigatjana 1 ongahle ube nomphumela oziindleko zomBuso nofana imithetjhwana eyenziwe ngaphasi kwesigatjana 1 b, kumele kwenziwe ngokuthintana noNgqongqotjhe weeMali.
Nanyana ngimuphi umthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigatjana 1 ungahlinzeka bonyana omunye nomunye umuntu owephula umbandela wawo nofana obhalelwa kukhambisana nawo uzakuba necala bese kuthi nakagwetjwako aqalane nehlawulo nofana ukubotjhwa isikhathi esingeqi umnyaka owodwa.
Ukutjhugululwa Kwemithetho
Isigaba 17 somThetho ka 1937 wokuTloliswa kwePahla, umThetho 47 ka 1937, ngalokhu siyatjhugululwa ngokujanyiselelwa ngendima b yesigatjana 2 yendima elandelako:
b lapha umtjhado otjhiwoko ulawulwa khona mthetho osebenza eRiphabhuliki nofana enye nenye ingcenye yawo, etjhoko bona umtjhado bewenziwe waba ngohlanganyela nofana ongahlanganyeli ipahla nofana ihlelo lepahla yomtjhado lilawulwa mthetho wesintu ka 1998 ngokomThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu;
Isigaba 45b ngesomThetho ka 1937 wokuTloliswa kwePahla, ngalokhu siyatjhugululwa-
a ngokujanyiselelwa ngendima b yesigatjana 1sendima elandelako:
b sibumba nofana sibumbe ipahla elifeni elihlanganyelweko, begodu ikhotho yenze umlayo, nofana beyanikela igunya, ngaphasi kwesigaba 20 nofana 21 1 somThetho ka 1984 wePahla yomTjhado, umThetho 88 ka 1984, nofana ngaphasi kwesigaba 7 somThetho ka 1998 wokwAmukelwa komTjhado wesiNtu, lapha ipahla, ukuqatjha nofana ibhondi inikelwa khona omunye wabalingani ; begodu b ngokujanyiselelwa ngendima b yesigatjana 1A yesigaba esilandelako:
b sibumba nofana sibumbe ipahla yelifa elihlanganyelweko begodu ikhotho ikhuphe umlayo beyagunyaza ngaphasi kwesigaba 20 nofana 21 1 somThetho 88 ka 1984 wePahla yomTjhado , nofana ngaphasi kwesigaba 7 somThetho ka 1998, wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu, lapha ipahla, ukuqatjha nofana ibhondi inikelwa khona bobabili abalingani njengesabelo esingakahlukaniswa..
Ukwesulwa Kwemithetho
Isihloko Esifitjhani Nokuthoma Ukusebenza
ITjheduli
UKWESULWA KWEMITHETHO
Isigaba 12
INomboro Nomnyaka WomThetho Isihloko Esifitjhani Ubungako Bokwesulwa
UmThetho 38 ka 1927 UmThetho ka 1927 wokuPhathwa kwabaNzima, Iingaba 11 (b),
Isimemezelo R151
B. UKWABIWA KWAMAFA WABANTU ABANZIMA
ISINGENISO
ISewula Afrika esikhathini esidlulileko beyamukela okungenani amahlelo amabili ahlukileko wamafa: umthetho ovamileko (kanye nemithetho eyitjhugululako) nemithetho yesintu. Imiyalo eminengi yesintu ebeyisetjenziswa phambilini beyingatjhayisani kwaphela nomgomo wokuphatha ngokulinganako, kodwana bebe ingakhambisani nomThethosisekelo.
Ikulumo emalungana nokurarana hlangana nesiko nokulingana (qala isigaba 9 no 30 somThethosisekelo) yatjhuba, khulukhulu eminyakeni embalwa edlulileko.
UBUJAMO NGAPHAMBI KWANGOMHLAKA 5 DISEMBA 2002
Isigaba 23 somThetho 38 ka 1927 wokuPhathwa kwabaNzima, sibonelele ngokobana nakube umuntu onzima uhlongakele atjhiye ilifa lingakabiwa, ilifelo kumele liphathwe mPhathi weKhotho eKulu isigaba 239.
Nanyana kunjalo, nakube umuntu onzima uhlongakele wangatjhiya incwadi yamafa esemthethweni, ilifa elitjhiyiweko lizakuphathwa nguMarhistrada ophethe lapha kuhlala khona umuntu onzima loyo isigaba 237. Umthetjhwana R200 wangomhlaka 6 Febherbari 1987, ohlonywe ngaphasi kwesigaba 2310 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima, gade usetjenziselwa ukusiza ekuphathweni kwamafa wabantu abanzima anganancwadi yelifa.
Umphumela wesiqunto sakaMoseneke kwaba kukuthi ilifa lomuntu onzima obhubhe angakalenzeli incwadi yamafa lingabikwa esiKhulwini kobana liphathwe ngokomthetho ovamileko nofana e-Ofisini kaMarhistrada kobana liphathwe ngumarhistrada ngokomthetho wesintu. Lokhu gade kulilungelo lomuntu obika ilifa. Nakube ilifa liphethwe ngumarhistrada, ikambiso engakahleleki ye R200 ka 1987 njengombana itjhiwo ngehla beyilandelwa. Nakube ilifa libikwe esiKhulwini, umthetho ovamileko bewusetjenziswa ekuphatheni iLifa.
Isenzo esingaphezulu besivunyelwe kwaphela isikhathi esiminyaka emibili ukusuka mhlana kuthathwa isiqunto ekuthomeni ecaleni lakaMoseneke. UmNyango wezobuLungiswa wafanela bonyana usungule umthetho olawula ukuphathwa kwawo woke amafa eRiphabhuliki yeSewula Afrika. Kodwana azange kube khona umthetho olawulako. Umthetho owawukhona we bandlululo wase watjhugululwa nje.
UBUJAMO UKUSUKA NGOMHLAKA 6 DISEMBA 2002 UKUYA KU 15 OKTOBA 2004
Ukwabiwa KwamaFa
Njengombana kwenziwa ukuya ngokwesiqunto kuMoseneke, Imihlinzeko yesigaba 23 yomThetho wokuPhathwa kwabaNzima, beyivunyelwe kwaphela bona ilandelwe iminyaka emibili. Isikhathi seminyaka emibili siphele ngomhlaka 5 Disemba 2002. Ukusuka ngomhlaka 6 Disemba, isiKhulu seKhotho eKulu sagunyazwa kobana sisebenze ngawo woke amafa alawulwa mthetho ovamileko. Nakube umuntu uhlongakele begodu inani lelifa lakhe lingaphasi kwe-R125 000,00, ilifa elinjalo bekusetjenzwa ngalo eeNdawni zokuSiza ema-Ofisini kaMarhistrada malungana begodu ngaphasi kokulayelwa siKhulu (iintatimendezi azikakhethelwa amafa wabanzima kwaphela).
Woke amafa angaphezu kwe-R125 000,00 atjhiywe nencwadi yelifa nawo kwakusamele abikwe eenKhulwini zeKhotho eKulu malungana nokuphathwa.
Ukwabiwa Kwamafa
Isibopho SesiKhulu
Ukusuka ngomhlaka 6 Disemba 2002 ukufika ngomhlaka 15 Oktoba 2004 isibopho sokulusa ukuphathwa kwamafa alandelako sasuswa ezandleni zakaMarhistrada begodu bekasetjenzwa kwaphela siKhulu ngokomthetho ovamileko, okutjho umThetho 66 ka 1965 wokuPhathwa kwamaFa, okutjho:-
Ilifa lomuntu onzima, othe nakasaphilako, wenza isibawo sokurhoqisa ekusebenziseni umyalo womThetho wamaZulu.
Ilifa lomuntu onzima ongasimhlali weSewula Afrika (iphandle).
Ilifa lomuntu onzima, obagade amlingani emtjhadweni wesikhuwa ngelanga lakhe lokuhlongakala.
Umufi, obegade ngelanga lakhe lokuhlongakala amhlolokazi, indoda ebhujelwe mkayo nofana otlhalileko emtjhadweni wesikhuwa begodu angakatjhiyi umlingani emtjhadweni wesintu owenziwe ngemva kokupheliswa komtjhado.
Lokha uNgqongqotjhe wezoBulungiswa nakanqophisa bonyana ilifa kumele liphathwe ngokomthetho ovamileko.
Ngaphambi kobana isiKhulu singaphatha ilifa elitjhiwo ngehla, ubufakazi obutloliweko kwakumele bulethwe buzokufakazela bonyana ilifelo ngelinye lalawo atjhiwoko.
Lapha umuntu onzima ahlongakele khona angakabi ilifa lakhe uMarhistrada ophethe lapha kugcine kuhlala khona umufi usesenegunya lokuphatha ilifa la:
nofana ngimuphi umuntu ogade amlingani emtjhadweni wesintu nofana ngimuphi umuntu ongakatjhadi
Amafa angehla begade asabiwa ngaphasi komthetho wesintu njengombana kuhlinzekwa ngaphasi komThetho wokuPhathwa kwabaNzima begodu nemithetjhwana ehlonywe ngaphasi kwawo.
Icala elitjhiwokweli likusetjenziswa kwesiqinisekiso somlayo okhutjhwe yiKhotho eKulu ye-Cape Town wokungasebenzi ngomthethosisekelo. IKhotho yafunyana bona isigaba 23 (a), (c) no (e) somThetho wokuPhathwa kwabaNzima kanye nomthetjhwana 2(e) wemiThetjhwana emalungana nokuPhathwa nokwAbiwa kweliFa lomuFi oNzima asikho emthethweni begodu asisebenzi. Isigaba 1 (b) somThetho wokwAbiwa kwePahla naso samemezelwa bona asikho kumthethosisekelo njengombana sikhupha ekusetjenzisweni kwesigaba 1 somThetho lowo nanyana ngiliphi ilifa nofana ingcenye yalo malungana nesigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima.
ULanga DCJ, nakatlolela inengi lamajaji weKhotho, uthi, nakuthathwa ngokomlando nokusebenza kwaso, isigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima kumthetho wakade ogade uqinisa umthetho wesintu osebenzako bewabanga ukwephulwa okukhulu kwamalungelo wabaNtu abaNzima. Isigabesi sibangele ihlelo elikabili lokwabiwa kwamafa wabaNtu abaNzima, ngaphandle kokutjheja iintjisakalo zabo nobujamo babo. Isigaba 23 nemithetjhwanaso sisebenza ngokubandlulula begodu sephula amalungelo wokulingana kusigaba 9 kanye nesithunzi kusigaba 10 somThethosisekelo wethu, ngalokho kumele sisuswe. Umphumela womlayo lo kukobana akusimithetho esisekelo kwaphela elawula ilifa elihlinzekwe kusigaba esingakhambisani nomThethosisekelo, kodwana godu nekambiso lapha amafa wabantu abanzima aphathwa ngokuhlukileko kunamafa wamakhuwa nayo ayikhambisani nomThethosisekelo.
ULanga DCJ godu utjheja umthetho wesintu wesi-Afrika wokubusa kwabantu abaduna, ngendlela osetjenziswe ngayo malungana nokuzuzwa kwepahla. Uthi ubandlulula abafazi nabantwana bangaphandle komtjhado ngokungakafaneli. Ngalokho uwuthatha bona awukhambisani nomThethosisekelo begodu awusebenzi.
Uthi njengombana kuyinto efunekako bonyana amakhotho asungule imithetho emitjha yemithetho yesintu yama-Afrika ukuveza ukuphila komthetho wesintu nokwenza umthetho wesintu ukhambisane nomthethosisekelo, akunantatha endabeni le, ngombana umthetho wokubusa kwababntu abaduna usisekelo somthetho wesintu begodu awujamiseleleki ngendlela yokuqala isehlakalo ngasinye ngasinye. Nanyana kunjalo, uthi umlayo wesikhatjhana wokulawula ukwabiwa kwamafa wabanzima uqakathekile kufikela lapha isibethamthetho sizakghona khona ukunikela intatha yanini nanini. Ngaleyondlela, iKhotho ilaya bonyana ilifa ebekuzakuthi phambilini labiwe ukuya ngemithetho yomThetho wokuPhathwa kwabaNzima kanye nomthetho wesintu wokulawula kwabafazi, gadesi kumele abiwe ukuya ngokwemithetho ehlinzekwe emThethweni wokwAbiwa kwamaFa. Isibonelelo esikhethekileko malungana nalokhu senziwe emlayweni omalungana nokuthathana isithembu .
Umlayo weKhotho le malungana nemithetho ekuzuzeni ilifa wenziwe ngokuqaliswa emuva ngomhlaka 27 Apreli 1994, kodwana awuzukusebenza eendluliselwaneni ezizalisiweko zobunikazi, ngaphandle kwalapha indlalifa ibe nesaziso sokuphikisa ukusebenza kwangokomthetho kwemihlinzeko yomthetho kanye nomthetho wesintu wokulawula kwabantu abaduna.
Malungana nokuphathwa kwamafa, iKhotho iyala bonyana ngokuzako amafa wamakamufi phambilini abegade azokuphathwa bomarhistrada ngokomThetho wokuPhathwa kwabaNzima, gadesi kumele aphathwe siKhulu seKhotho eKulu ngokomThetho 66 ka 1965 wokuPhathwa kwamaFa. Nanyana kunjalo, umyalo wekhotho malungana nokuphathwa kwamafa awuthomi ukusebenza emuva, yeke amafa aphethwe bomarhistrada ngokwesigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima uzakuragela phambili ngokuphathwa bomarhistradaba. Ukusuka ngelanga lesigwebeli, amafa amatjha azokuphathwa siKhulu seKhotho ePhakemeko ngokomThetho wokuPhathwa kwamaFa.
Ngokurhunyeziweko, kugcinwa ngokuthi:
Isigaba 23 somThetho 38 ka 1927 wokuPhathwa kwabaNzima usulwa ukusuka ngomhlaka 27 Apreli 1994.
Abomarhistrada angeke basaba negunya lokuphatha amafa atjhiywe ngaphandle kwencwadi yelifa.
Woke amafa, kungasaqalwa ubutjhaba, umbala nofana ikolelo azokuphathwa siKhulu seKhotho ePhakemeko ngokomThetho 66 ka 1965 wokuPhathwa kwamaFa.
Umyalo wekhotho malungana nokuphathwa kwamafa awenziwa ngokubalelwa emuva, yeke amafa gadesi nje aphethwe bomarhistrada ngokwesigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima, uzakuragela phambili ngokuphathwa bomarhistradabo. Nanyana kunjalo, umthetho wesintu wokwabiwa kwamafa awuzukulandelwa begodu umarhistrada kuzakufanela bonyana asebenzise imibandela yomThetho 81 ka 1987 wokwAbiwa kwamaFa.
Nanyana imihlinzeko yesigaba 23 yesulwe ngokubalelwa emuva, angeze yasetjenziswa eendluliselwaneni zobunikazi ezizalisiweko ngaphandle kwalokha umdlalifa anesaziso sokuphikisa ukusebenza ngokomthetho kwemihlinzeko yomthetho kanye nomthetho wesintu wokulawula kwamadoda. Ukobana ipikiso leyo lizokuphumeleliswa bunjani, kumsebenzi wamakhotho ukuqunta begodu sekuzakubonakala khona.
Emitjhadweni yesithembu, omunye nomunye umlingani uzokuba nelungelo lokufumana ama-R125 000 nofana isabelo somntwana.
UMPHUMELA WECALA LIKA BHE EKUSEBENZENI KWE-OFISI LOBUNIKAZI
Ngokufitjhani, icala lika-Bhe lizakuba nemiphumela elandelako ekudluliselweni kwamafa:
Woke amafa aphethwe begodu asetjenzwa ngaphambi kwangomhlaka 15 Oktoba 2004, angaqaliswa emthetjhwaneni 4 -ukugunyaza kwakaMarhistrada, ngaphandle kwanange ukusebenza ngokomthetho kuphikiswa. Kwaphela nakube imitjhado enjalo yaphathwa nguMarhistrata ngokwesiMemezelo R200 saka 1987.
Woke amafa lapha umufi ahlongakala khona ngemva kwangomhlaka 15 Oktoba 2004, nofana nakube ilifa belisekambisweni yokuphathwa, kodwana kungakafikeleli isukwelo, kumele liphathwe ngokomThetho 81 ka 1987 wokwAbiwa kwamaFa. I-causa yokudluliselwa kwelifa kumele iqalise esigabeni esifaneleko 1 (a) ukuya ku 1 (e) somThetho otjhwiweko.
Ukuthi abatlolisi bamafa bazokuthola njani bonyana ilifa besele libuthiwe nofana belisendleleni yokubuthwa, kumbuzo onganapendulo. Nanyana kunjalo kuyavunywa bonyana abaTlolisi bamele bayame ekuthembekeni kwakamarhistrada malungana nalokhu begodu balandele umthetjhwana 4 -wokugunyaza.
UMTHETHO OMUTJHA OLINDELWEKO
IKhomitjhini yomThetho yeSewula Afrika njenganje iphenya beyitlame umthetho omutjha ozokuphatha woke amafa ngaphandle kokubandlulula ngokobutjhaba, ubulili nofana isiko.
Tjheja bonyana umthetho ohlongozwako loyo usiphakamiso nje kwaphela, awukabukuvunywa yiPalamende.
Umthetho ohlongozwako ufundeka bunjesi:
UMTHETHOMLINGWA OTLANYIWEKO MALUNGANA NOKUTJHUGULULWA KOMTHETHO WESINTU WAMAFA
Iinhlathululo
KilomThetho, ngaphandle kwanange okumumethweko kutjho ngokuhlukileko, umthetho wesintu utjho imithetho nemikhuba eyenziwa ngokwesiko babantu abama-Afrika eSewula Afrika okubumba ingcenye yesiko labantwaba, kungakhethi bonyana imithetho leyo ihleliwe nofana njani;
ipahla yomuntu itjho iinhlangulo zakamufi okuzizambatho, izinto azizebenzisela yena nofana kokuziphotjhonga, ifenitjhara nenye ipahla yomkhaya, iintlabagelo ezilula zokulima nezokuzuma, iincwadi, iimodera nofana iinthuthi; igameli alifaki imali nofana isibambiso semali nofana ipahla ebeyisetjenziswa ngumufi kezamabhizinisi;
umrholi wendabuko itjho nanyana ngimuphi umuntu, ngokomthetho wesintu nofana omunye nomunye umthetho, onesikhundla sokubusa .
Ukwabiwa Kwelifa
Ngokungaphikisani nanofana ngimuphi umthetho, ilifa lomuntu kumele nakahlongakalako labiwe ukuya ngencwadi yamafa yomuntu lowo, nofana ngencwadi esemthethweni yamafa, kungaba ngokupheleleko nofana ingcenye, ukuya ngokomthetho wokwabiwa kwamafa oqintelwe mThetho ka 1987 wokwAbiwa kwamaFa, (umThetho 81 ka 1987).
UmThetho ka 1987 wokwAbiwa kwamaFa, umThetho 81 ka 1987, usebenza namatjhuguluko afunwa bunjalo bepahla yamafa womuntu okwathi ngaphambi kobana umThetho lo uthome ukusebenza, afakwa emtjhadweni wesintu osemthethweni ogade usesekhona lokha umuntu loyo nakahlongakalako.
a Ngaphandle kokujamelana nanofana ngimuphi umthetho, begodu nangokuya ngendima b engenzasi, umlingani uzuza ikumba kamufi kanye nepahlakhe.
b Nakube umufi gade aneenkumba ezingaphezu kweyodwa, umlingani oseleko angazuza yinye nje kwaphela yazo, kwaphela nakube umlingani loyo unegunya lokukhetha bona ufuna yiphi indlu.
UmThetho lo usebenza eendabeni eziphathelene nokwabiwa e-ofisini lomrholi wendabuko.
Ukutjhugululwa KomThetho WokwAbiwa KwamaFa (UmThetho 81 ka 1987)
Isigaba 1 somThetho wokwAbiwa kwamaFa (umThetho 81 ka 1987) ngalokhu uyatjhugululwa-
a ngokujanyiselelwa ngendima a yesigatjana 1sendima elandelako:
a utjhiye a umlingani oyedwa, kodwana akunasizukulwana, umlingani onjalo uzuza ilifa elitjhiywe linganancwadi yelifa.
ii abalingani abangaphezu koyedwa, kodwana azange abe nesizukulwana, abalingani abanjalo bazalizuza ngokulinganako ilifa elitjhiywe ngaphandle kwencwadi yelifa;
b ngokujamiselela indima c yesigatjana 1 ngamagama alandela indinyana i yamagama alandelako:
utjhiye [umlingani kanye nesizukulwana]
c ngokujamiselela indinyana i yendima c yesigatjana 1 yendinyana elandelako:
isizukulwana kanye aa nomlingani oyedwa, umlingani onjalo uzakuzuza isabelo somntwana selifa elitjhiywe ngaphandle kwencwadi yelifa nofana ubunengi belifa elitjhiyiweko obungadluli ngokwenani imali equntwe nguNgqongqotjhe ngeGazethe nofana ngikuphi okukhulu kunokhunye, nofana, bb abalingani abangaphezu koyedwa, abalingani abanjalo bazakuzuza isabelo sabantwana elifeni elitjhiywe ngaphandle kwencwadi yelifa nofana ubunengi belifa elitjhiyiwekwelo ngokulinganako kungadluli inani eliquntwe ngokwendinyana aa, nofana ngikuphi okukhulu kunokhunye begodu cc ngokujamiselela indima b yesigatjana 4 sendima elandelako:
b ilifa elitjhiywe ngaphandle kwencwadi yelifa kufaka nanyana ngiyiphi ingcenye yanofana ngiliphi ilifa elingabiwako ngencwadi yamafa [nofana lapha isigaba 23 somThetho ka 1927 wokuPhathwa kwabaNzima umThetho No 38 ka 1927, ungasebenzi khona]; begodu dd ngokujamiselela isigatjana 6 seengatjana ezilandelako:
nakube isizukulwana sakamufi, kungafakwa isizukulwana esingasimondarha nofana esigula ngokwengqondo, okuthi sona, kanye nomlingani oseleko kamufi, babe nelungelo lokuzuza elifeni elitjhiywe ngaphandle kwencwadi yelifa nakalahla ilungelo lakhe lokwamukela inzuzo enjalo, inzuzo leyo izakuba ngeyomlingani oseleko ombelethi wesizukulwaneso.
Itjhuguluko LomThetho WokOndliwa KwabaLingani AbaSeleko (27 ka 1990)
Isigaba 1 somThetho ka 1990 wokOndliwa kwabaLingani abaSeleko, (umThetho 27 ka 1990), utjhugululwa ngokwengeza ngamagama alandelako ehlathululweni oseleko kanye nanofana ngimuphi umntwana nofana omunye umuntu ohlobene nomufi okade eqinisweni ondliwa ngumufi ngaphambi kokuhlongakala kwakamufi .
Ukwesulwa Kwemithetho
(a) ImiYalo yomThetho waKwaZulu KwaZulu-Natal, umThetho 16 ka 1985 kanye nesiMemezelo R151 saka 1987, ziyasulwa ngombana azikhambisani nomThetho lo kanye nomThetho ka 1987 wokwAbiwa kwamaFa, (umThetho 81 ka 1987).
b Isigaba 23 somThetho ka 1927 wokuPhathwa kwabaNzima, umThetho 38 ka 1927, uyasulwa.
c Nanyana ngimiphi imithetho yesintu ekatelela umdlalifa kobana ondle abantwana bakamufi abe abhadale neenkwelede zakamufi uyasulwa.
Isihloko Esifitjhani Nokuthoma Ukusebenza
UmThetho lo ubizwa bona mThetho ka 2000 wokuTjhugululwa komThetho wesiNtu wokwAbiwa kwamaFa, begodu uzokuthoma ukusebenza ngesuku eliquntwe nguMongameli ngesimemezelo kuGazethe.
ISINGENISO
Ukusukela endulo, umthetho ovamileko azange wamukele imitjhado eyenziwe ngokomthetho wesi-Islamu. Abalingani bemitjhado enjalo gade bathathwa, emehlweni womthetho, njengabangakatjhadi (qala ku- Ismail v Ismail 1983 SA 1006 AD).
Ngokunikelwa umThethosisekelo weRiphabhuliki yeSewula Afrika, owamukela amasiko woke wamaSewula Afrika nokusetjenziswa kwawo, isibethamthetho kumele sihlinzeke ngomthetho omalungana nokwamukelwa kwemitjhado esemthethweni yama-Muslim, nokuhlinzeka ngemiphumela yemitjhado enjalo.
Kudluliswe umThethomlingwa malungana nokwamukelwa kwemitjhado yesi-Islamu.
Kilomtlolo akukaqalwa bonyana kucocwe ngomThethomlingwa ngokuphelela kwawo, kodwana kuzokuqalwa lezongaba zomThethomlingwa ezifaneleko eziqalene nogcwetha kanye nebizelo lezomthetho.
IINHLATHULULO
Ziinhlathululo ezikhambisana nomtlolo lo kwaphela ezizokuqalwa.
Ikhotho
IKhotho yomNdeni
IKhotho yezokuTlhalana ehlonywe ngaphasi kwesigaba 10 somThetho 9 ka 1929.
Ihlathululo le iqakathekile eendabeni zokutlhalana, ukutjhugululwa kokulawulwa kwepahla yemtjhadweni kanye nomyalo wekhotho omalungana nemitjhado yesithembu.
Umtjhado WesiKhuwa Okhona Njenganje
Lo mtjhado wamaMuslim godu otloliswe bewenziwa bewatloliswa ngokomThetho wemiTjhado ka 1961, ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho. Ngamanye amazwi, umtjhado owenziwe ngokomThetho wesi-Islamu kanye nomThetho oVamileko.
IsiKhulu EsiTjhadisako
Nanyana ngubani umuntu okhethwe nguNgqongqotjhe kobanyana enze lomsebenzi.
Imitjhado Eyenziwa Ngemva Kokuthoma Ukusebenza KomThetho
Abalingani abangena emtjhadweni wesiMuslimu ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho, kumele bakhethe ukubophelelwa mibandela yomThetho qala isigaba 21.
Ngokwesigaba 6 (b) somThetho, lapha abalingani bakhethe ukubopheleleka kumibandela yomThetho, umtjhado wesiMuslimu onjalo kumele utloliswe ekuphethweni komtjhado, nofana esikhathini eside njengombana kuhlinzekiwe.
Nanyana kunjalo, ukubhalelwa kutlolisa akuthinti ubuqiniso bomtjhado lowo (qala isigaba 6 ngenzasi).
Imitjhado Eyenziwa Ngaphambi Kokuthoma Ukusebenza KomThetho
Yoke imitjhado eyenziwa ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho, izakulawulwa mibandela yomThetho ngaphandle kwanange abalingani esikhathini esiziinyanga ezilitjhumi nambili nofana esikhathini eside esisezakuqintwa, bakhetha bona umtjhado wabo ungabotjhwa mibandela yomThetho isigaba 22.
Imiphumela Yemitjhado Engalawulwa Mthetho Lo
Lapha abalingani bakhetha khona ukungabotjhelelwa mibandela yomThetho, umthetho obugade usebenza ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, uzakusetjenziswa isigaba 23. Lokhu kuzokuba nomphumela wokobana imitjhado enjalo ayamukelwa begodu ubujamo bomthetho ovamileko njengombana kutjhiwo esingenisweni uyasetjenziswa.
Imiphumela YomTjhado WesiKhuwa Ekhona Njenganje
Imibandela yomThetho lo izakusetjenziswa kinofana ngimuphi umtjhado wesiMuslimu owenziwe ngokomthetho wesi-Islamu bewenziwa bewatloliswa ngokomThetho wemiTjhado ka 1961 isigaba 24, nakube abalingani bakhetha ukulandela imibandela yomThetho eyembatha umtjhado lowo. UmThetho nokho awuthinti ipahla yomtjhado okhona, begodu ngokweenzathu ezazekako isigaba 5, 6, 7 no 10 zomThetho angeze zasetjenziswa kilomtjhado.
UmThetho awusebenzi emitjhadweni yesikhuwa nofana emitjhadweni yesintu, elawulwa mThetho 120 ka 1998 wokwAmukelwa kwemiTjhado eVamileko.
Mitjhado yesiMuslimu kwaphela ekusebenza kiyo umThetho lo begodu nekhambisana nazo zoke iindingo zawo umThetho lo, ezakuthathwa bona mitjhado enobuqiniso section 25.
UKULINGANA
Abalingani emtjhadweni wesiMuslimu banegunya elipheleleko lokwenza iimvumelwano, ukuzijamela emacaleni, njll.
Bobabili abalingani kumele bavumelane.
Isikhulu esitjhadisako kumele siqinisekise bona ukuvumelana kube khona.
Bobabili abalingani kumele kube sebayihlanganisile iminyaka eli-18.
Kumele kukhanjiswane neengaba 6 no 7 zomThetho isigaba 51.
UKWALELWA KOKUTJHADA GODU
Akunamlingani emtjhadweni wamaMuslimu onelungelo lokungena emtjhadweni omunye godu ngaPhasi komThetho wemiTjhado nofana omunye nomunye umthetho, ukube umtjhadwakhe usesekhona isigaba 520. Nanyana ngimuphi umtjhado okungenwe kiwo awuzukuyelwa section 53. Ihlanakela yalokhu nayo isebenza ngokwefanelo. Abalingani emtjhadweni wesiMuslimu, lapha imibandela yomThetho isebenza khona, nabo abakavunyelwa ukungena emtjhadweni wesikhuwa.
Umtjhado Okungenwe Kiwo Ngaphambi Kokuthoma Kokusebenza KomThetho
Umtjhado onjalo kumele utloliswe esikhathini esiminyaka emibili ngemva kokuthoma kokusebenza komThetho nofana isikhathi eside njengombana kungavunyelwa isigaba 61a. Nanyana isigabesi singaphikiswa nje, ukuhluleka ukutlolisa umtjhado akuthinti ubuqiniso bomtjhado.
Imitjhado Eyenziwe Ngemva KokuThoma Ukusebenza KomThetho
Lapha abalingani bakhethe khona ukubotjhwa mThetho, umtjhado kumele utloliswe nakuphela umnyanya womtjhado nofana esikhathini eside esivunyelweko 61b. Qala ikulumo engehla malungana nokuhluleka ukutlolisa umtjhado.
UBUFAKAZI BOMTJHADO
Ukuya ngokwesigaba 6 (d), isikhulu esitjhadisako kumele sinikele abalingani isitifikeyiti sokutlolisa, esizakuba bufakazi bokuthoma bobukhona bomtjhado wesiMuslimu.
Isikhulu esitjhadisako singala ukutlolisa umtjhado, kanti ngakelinye ihlangothi, ikhotho ingathi nayamukela isibawo, iwutlolise umtjhado lowo isigaba 65 no 66.
Ukuhluleka ukutlolisa umtjhado wesiMuslimu akuthinti ubuqiniso bomtjhado isigaba 610.
Umtjhado Okungenwe Kiwo Ngaphambi Kokuthoma Ukusebenza KomThetho
Umtjhado onjalo ngongahlanganyeli ipahla, ongafaki ihlelo lokubuthelela, ngaphandle kwanange abalingani batlolisa isivumelwano sangaphambi komtjhado e-ofisini yokutlolisa amafa esikhathini esiziinyanga ezili-12 ukusuka ngelanga lokuthoma lokusebenza komThetho isigaba 81a.
Umtjhado Okungenwe Kiwo Ngemva Kokuthoma Ukusebenza KomThetho
Imitjhado enjalo izakuba ngengahlanganyeli ipahla, ingafaki ihlelo lokubuthelela ipahla, ngaphandle kwanange abalingani batlolisa isivumelwano sangaphambi komtjhado esikhathini esiziinyanga ezintathu ukusuka ngelanga lokwenziwa kwawo isigaba 81b.
ITJHUGULUKO LEHLELO LEPAHLA YOMTJHADO
Abalingani emtjhadweni wesiMuslimu, lapha kusebenza khona umThetho lo, bangahlanganyela ukwenza isibawo sokutjhugulula ihlelo labo lepahla yomtjhado isigaba 83. Itjhuguluko elinjalo alikabekelwa isikhathi.
IIMFUNEKO MALUNGANA NOMUNYE UMTJHADO WESITHEMBU WESIMUSLIMU
Indoda esemtjhadweni wesiMuslimu, lapha kusebenza khona umThetho lo, efuna ukungena komunye godu umtjhado, kumele yenze isibawo ebawa ngaso iKhotho bonyana:
ivume umtjhado loyo; godu ivume nesivumelwano esilawula ikusasa lehlelo lepahla yomtjhado lemitjhado isigaba 86.
Lapha ikhotho inikela khona isibawo, kumele ikhophi eqinisekisiweko yesivumelwano irikhodwe kumtlolisi wamafa isigaba 89.
UKUTLOLISWA KWEMITJHADO ESITHEMBU
Akunasikhulu esitjhadisako okumele sitlolise umtjhado wesithembu ngaphandle kwanange sinikelwe ikhophi yomyalo wekhotho isigaba 810.
Isigaba 9 sihlinzeka malungana nokupheliswa kwemitjhado yesiMuslimu yikhotho ngokuvunyelwa mthetho wesi-Islamu (qala isiHlomelelo C malungana nekambiso ekumele ilandelwe nakupheliswa umtjhado).
Lokha umlingani osemtjhadweni wesikhuwa nakathatha igadango lokutlhala ngokomThetho wokuTlhala, iKhotho ayizuwuphelisa umtjhado wesikhuwa loyo kufikela lapha ikhotho yaneliseka khona bonyana umtjhado wesiMuslimu sele uphelisiwe (isigaba 10).
Yikhotho nofana isikhulu esitjhadisako kwaphela abangamukela umtjhado onjalo lokha nakunerarano hlangana nabalingani.
UKUPHELISA IRARANO
Isigaba 13, 14 no 15 somThetho sihlinzeka malungana nekambiso okumele ilandelwe lokha nakunerarano mayelana nokupheliswa kwemitjhado (qala isiHlomelelo D malungana netlhatlha lekambiso okumele lilandelwe).
UmThethomlingwa ohlongozwako ufundeka bunjesi:
Ukwenza umhlinzeko malungana nokwamukelwa kwemitjhado yesiNtu; ukunqophisa iimfuneko malungana nomtjhado okhona wesiMuslimu; ukulawula ukutloliswa kwemitjhado yesiMuslimu; ukwamukela ijamo namandla wabalingani emitjhadweni yesiMuslimu; ukulawula ihlelo lepahla yomtjhado wemitjhado yesiMuslimu; ukulawula ukupheliswa kwemitjhado yesiMuslimu kanye nemiphumela yakhona; ukuhlinzeka malungana nokwenza imithetjhwana; kanye nokuhlinzeka iindaba eziphathelene nalokho.
Iinhlathululo Kanye Nerhumutjho LomThetho
KilomThetho, ngaphandle kwanange okungaphakathi kutjho okuhlukileko-
i ikhotho itjho iKhotho ePhakemeko yeSewula Afrika, nofana ikhotho yomkhaya ehlonywe ngaphasi kwanofana ngimuphi umthetho, begodu kufaka ikhotho yokutlhalana ehlonywe ngaphasi kwesigaba 10 somThetho wokuTjhugululwa kokuPhathwa, 1929 umThetho 9 ka 1929, begodu ohlelwe njengombana ubekiwe esigabeni 15;
ii isabelo somhlolokazi esitshwilisiweko sitjho isabelo somhlolokazi nofana ingcenye yaso esibhadelwa ngesikhathi esizako okuvunyelenwe ngaso, kodwana esiphelelwa sikhathi bekufuneke bona sibhadalwe lokha nakuphela umtjhado ngokutlhalana nofana ngokufa;
iii irarano itjho irarano nofana izwabatjho yerarano ephathelene nokurhunyutjhwa nofana ukwenziwa kwanofana ngimuphi umbandela womThetho lo nofana omunye nomunye umthetho osebenzako;
iv UmThetho wokuTlhala utjho umThetho wokuTlhala, 1979 umThetho 70 ka 1979;
v ilobolo lomhlolokazi mahr litjho imali, ipahla nofana enye nenye into enenani, sekubalwa neenzuzo okumele zibhadalwe yindoda emfazini njengomphumela wesibopho saphambilini somtjhado ngokwawo kobanyana kuzokwakhiwa umuzi bekubekwe nesisekelo sokuzwana nokuphilisana;
vi umtjhado wesikhuwa okhona utjho umtjhado okhona owenziwe ngokomthetho wesi-Islamu godu notloliswe bewenziwa ngokomThetho wemiTjhado ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho;
vii ukuphumelelisa umtjhado njengombana kutjhiwo kusigaba 69 kutjho ukwenza indlela yomnyanya womtjhado nikah;
viii Umkhulumeli womNdeni kutjhiwo nanyana ngimuphi umKhulumeli womNdeni okhethwe ngaphasi kwesigaba 21 somThetho ka 1987 wokuLamula kezinye zeeNdaba zokuTlhalana, umThetho 24 ka 1987;
ix iFaskh kutjhiwo umlayo wokuphelisa umtjhado okhutjhwa yikhotho, lokha indoda nofana umfazi nabenza isibawo phezu kwanofana ngisiphi isizathu nofana isisekelo esivunyelwe mthetho wesi-Islamu, kufaka, lokha nakumfazi, sinye nofana ngaphezulu kweenzathu ezilandelako, okutjho lapha -
c indoda nayigwetjwe ukudosa ejele isikhathi seminyaka emithathu nofana ngaphezulu, nakube umfazi unelungelo lokwenza isibawo somyalo wokuphelisa umtjhado esikhathini esimnyaka ukusuka ngelanga lokugwetjwa;
d indoda igula ngokwengqondo, nofana isebujamweni bokutsirimezeka okuragela phambili njengombana kutjho isigaba 5 somThetho wokuTlhala, okumhlinzeko ozakusebenza namatjhuguluko adingwa bujamo Jun n;
e indoda inobulwelwe bokubhalelwa emabhayini nofana ubulwelwe obudlangileko obenza bonyana ukuhlalisana kungasabekezeleleki Ayb ;
f indoda ephatha umfazi wayo ngesihluku nganofana ngiyiphi indlela, okwenza ukuhlalisana kungasabekezeleleki Dharar;
g indoda ehluleke, ngaphandle kweenzathu ezizwakalako, ukwenza iimbopho zayo zomtjhado isikhathi esingabekezelelekiko Dharar;
i indoda ilimaza umfazi wayo, njengombana kwamukelwa mthetho wesi-Islamu Dharar; nofana j ukungadosisani phakathi kwabalingani kunyaze iinjamiso zomtjhado, kufaka namagugu asisekelo wethando omunye komunye, ukuzwelana, ukuzwana kanye nokuzwisisa, ngomphumela wokobana ukupheliswa komtjhado kuba sisombululo ebujamwenobo Shiq q;
x I-Iddah itjho isikhathi sokulinda esibekiweko, esivela ekuphelisweni komtjhado yi-Tal q, Faskh nofana ukuhlongakalelwa yindoda okusikhathi umfazi obhujelweko angakavunyelwa ukutjhada ngaso. I- Iddah yomfazi otlhaliweko -
a osasibonako isikhathi osayako esikhathini kuba mizombe emithathu yokuba sesikhathinokho;
b ongasasiboniko isikhathi nganofana ngimaphi amabanga, kuba ziinyanga ezintathu;
b nakube usidisi, ifikelela esikhathini sokubeletha kwakhe.
a ku-Tal q yokuthoma neyesibili etjhugulukako etjhiwo yindoda eba ngengatjhugulukiko ekupheleni kwe- Iddah ;
b ku-Tal q emenyezelwa bona ayitjhuguluki ngesikhathi sokumenyezelwa kwayo, kunye c nekumenyezelweni kwe- Tal q yesithathu;
xii I-Khula itjho ukupheliswa kwefindo lomtjhado nakumfazi ngokwesivumelwano sokudluliselwa kwepahla nofana okhunye okuvunyiweko phakathi kwabalingani ukuya ngokomthetho wesi-Islamu;
xiii umThetho wemiTjhado utjho umThetho wemiTjhado ka 1961, umThetho 25 ka 1961;
xiv isikhulu esitjhadisako kutjhiwo nanyana ngimuphi umuntu omuMuslimu onelwazi lomthetho wesi-Islamu okhethelwe ukutjhadisa ngemibandela yomThetho lo nguNgqongqotjhe nofana isikhulu esisebenza ngaphasi kwegunya elitloliweko lakaNgqongqotjhe;
xviii qintelweko kutjhiwo okuqintelwe ngomthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigaba 18;
xix ilobolo elirhabekileko kutjhiwo ilobolo nofana ingcenye yalo elikhutjhwa lokha nakwenziwa umtjhado nofana msinyazana ngemva kwalapho lokha umfazi nafune njalo;
xxi I-Tafw d al- Tal q kutjhiwo indoda nayinikela ilungelo layo le- Tal q emfazini nofana kunanyana kungaba ngimuphi omunye umuntu, kungaba sesikhathini sokuphela komtjhado nofana lokha umtjhado nawusesekhona, kobanyana umfazi nofana umuntu okhethiweko loyo aphelise umtjhado ngokumemezela i-Tal q, ngokulandela imibandela yegunya anikelwe lonelo kwaphela;
Ukusetjenziswa KomThetho Lo
Imibandela yomThetho lo izakusebenza emitjhadweni yesiMuslimu eyenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo lapha abalingani bakhethe ngendlela etjhwiweko ukuzibophelela emibandeleni yomThetho lo.
Imibandela yomThetho lo izakusebenza emtjhadweni wesiMuslimu owenziwe ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo. Kwaphela nange abalingani bazakuba nelungelo esikhathini esiziinyanga ezi-12 nofana ngaphezulu ngendlela kungaquntwa ngakhona, bobabili bakhethe ngendlela equntiweko ukungabotjhwa mibandela yomThetho lo, lapha imibandela yomThetho lo izakusetjenziswa emtjhadweni onjalo.
Umthetho osebenza emtjhadweni wesiMuslimu lapha abalingani bakhethe khona ukungabotjhwa mibandela yomTheho lo, uzakuba mthetho njengombana kwakunjalo ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo.
Imibandela YomThetho Lo -
a isebenza emtjhadweni okhona njengombana abalingani bakhona bakhethe ngendlela equntiweko ukwenza bona imibandela yomThetho lo, isetjenziswe, kungafakwa iingaba 5, 6, 7 no 10: Kwaphela nange amalungelo wepahla avela emtjhadweni wokuhlanganyela ipahla nofana umtjhado ukuya ngehlelo lokubuthelela, nofana ngokwesivumelwano sangaphambi komtjhado, azakuhlala angakathinteki;
b ayisebenzi emtjhadweni wesikhuwa owenziwe ngaphasi komThetho wemiTjhado ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, begodu c ayisebenzi emtjhadweni wesintu otloliswe ngaphasi komThetho ka 1998 wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu, umThetho 120 ka 1998.
Umtjhado wesiMuslimu lapha kusebenza khona umThetho lo begodu lapha zoke iimfuneko zomThetho lo zizalisiwe, uzakwamukelwa njengomtjhado osemthethweni.
Ijamo Namandla Alinganako Wabalingani
Umfazi nendoda emtjhadweni wesiMuslimu bayalingana ngokwesithunzi somuntu begodu bobabili, ngokwesisekelo sokulingana, banejamo elizeleko, amandla nokuzijamela ngokweemali, kufaka hlangana amandla wobunikazi nokuzuza ipahla nokuyilahla, ukwenza iimvumelwano kanye nokuzijamela ngokomthetho.
Imibango
Nanyana ngimuphi umbango ovuka emtjhadweni wesiMuslimu owenziwako kodwana wapheliswa ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, kuzakusetjenzwa ngawo ngokwemibandela yomThetho lo: Kwaphela nange abalingani bangathi ngesivumelwano ngendlela equntelweko bakhethe bonyana umbango wabo usetjenzwe ngaphandle kwemibandela yomThetho lo.
a Lokha umbango nawuvuka phakathi kwendoda ethethe isithembu nomunye nofana nabanye babafazi bayo, okumbango osezandleni zekhotho enegunya lokugweba umbango loyo, begodu kungaqalwa bona umbango loyo uphathelene nomtjhado olawulwa mibandela yomThetho lo nofana njani, boke abalingani abathethwe yindoda leyo kumele banikelwe isaziso sombango lowo.
b Nakwenziwa umyalo okhambelana nemibandela yendima a, ikhotho kumele iyelele amalungelo wabo boke abalingani abathintekileko.
Iimfuneko Zokuba Semthethweni Kwemitjhado YesiMuslimu
Ukuthi umtjhado wesiMuslimu owenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo ube ngosebenzako a abalingani kumele bobabili bavume bona bayatjhadana;
b umtjhadisi kumele aqinisekise kumjameli nakube ukhona bonyana abazokuba balingani bavumelene ngalokho;
c abofakazi kumele babe khona njengombana kusitjho umthetho wesi-Islamu nakutjhadwako;
d abazokuba balingani bamele kube sebayihlanganisile iminyaka eli-18; begodu e kumele bakhambisane nemibandela yesigabesi nesigaba 6 no 7.
Akunamlingani emtjhadweni wesiMuslimu lapha umThetho lo usebenza khona ongangena emtjhadweni ngaphasi komThetho wemiTjhado nofana ngaphasi kwananyana ngimuphi omunye umthetho ukube kanti usatjhade umtjhado wesiMuslimu.
Nakube umtjhado wenziwe ngokwephula imibandela yesigatjana 2, umtjhado onjalo uzakuthathwa njengongekho.
Nakube omunye wabalinganabo akasimondarha, bobabili ababelethi bakhe nofana nakube akanababelethi, umtlhogomelakhe kumele anikele imvumo yomtjhado.
Nakube imvumo yombelethi nofana yomtlhogomeli njengombana kutjhwiwe esigatjaneni 4 ayitholakali, imibandela yesigaba 25 somThetho wemiTjhado izakusebenza.
Ngaphandle kweemfuneko zesigatjana 1d, uNgqongqotjhe nofana nanyana ngimuphi omunye umuntu omuMuslimu nofana ihlangano yamaMuslimu egunyazwe nguye ngokutloliweko, anganikela imvumo etloliweko omunye nomunye umuntu ongaphasi kweminyaka efunekako kobana angene emtjhadweni wesiMuslimu nakube uNgqongqotjhe nofana umuntu loyo nofana ihlangano uthatha umtjhado lowo bona uyafuneka begodu ububhadekelo kilabo abafuna ukutjhada.
Imvumo enikelwe ngokwesigatjana 6 ayizokutjhaphulula abalingani bomtjhado ohlongozwako esibophweni sokukhambisana nanofana ngiziphi iimfuneko eziquntelwe mthetho.
Nakube umuntu ongaphasi kweminyaka equntelweko ungene emtjhadweni wesiMuslimu ngaphandle kwemvumo etloliweko kaNgqongqotjhe nofana yehlangano egunyazwe nguye, uNgqongqotjhe nofana ihlangano enjalo nakube ithatha bonyana umtjhado udingekile begodu ubhadekela abalingani, begodu nakube umtjhado bewukhamba ngokomThetho lo ngeendlela zoke, angamemezela ngokutloliweko bonyana umtjhado loyo umtjhado osebenzako wesiMuslimu ngazo zoke iindlela.
Ngokukhambisana nemibandela yesigatjana 6 no 7, isigatjana 24A somThetho kaMarhistrada sisebenza emtjhadweni wesiMuslimu womuntu ongasimondarha ongene kiwo ngaphandle kwemvumo yombelethi, umondli, ukhomitjhinara wezehlalakuhle yabantwana nofana umgwebi.
Ukwalelwa komtjhado wesiMuslimu phakathi kwabantu ngebanga lobuhlobo babo beengazi nofana lokuzwana, nofana ngananyana ngisiphi nje esinye isizathu, kuquntwa mthetho wesi-Islamu.
Umtjhado WesiMuslimu a owenziwe ngaphambi kokuthoma komThetho lo, ngaphandle kwanange abalingani bakhethe ukungabotjhwa mibandela yomThetho lo njengombana kucatjangwa kusigaba 22, kumele utloliswe ngendlela efaneleko esikhathini seminyaka emibili ngemva kokuthoma ukusebenza lokho nofana esikhathini eside njengombana uNgqongqotjhe angaqunta ngeenkhathi zoke ngesaziso kuGazethe; nofana b owenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, lapha abalingani bakhethe khona ukubotjhwa mibandela yomThetho lo njengombana kutjhiwo kusigaba 21, kumele utloliswe njengoba bekuquntiwe nakwenziwako nofana esikhathini esingaphezu kwalokho njengombana uNgqongqotjhe angaqunta ngeenkhathi ezithileko ngesaziso kuGazethe.
Akunamtjhadisi ozakutlolisa nofana ngimuphi umtjhado ngaphandle kwanange -
a omunye nomunye wabalingani okukhulunywa ngabo aveze kumtjhadisi ipasa lakhe elikhutjhwe ngaphasi kwemibandela yomThetho wokuZazisa, 1986 umThetho No. 71 ka 1986; nofana b nakungekho umtlolo wokuzazisa, abalingani okukhulunywa ngabo abanikele umtjhadisi isitatimende esifungelweko; nofana c omunye wabalinganabo akhuphe umtlolwakhe wokuzazisa otjhwiwe endimeni a anikele umtjhadisi neminye imininingwana nayo ayinikele umtjhadisi nesitatimende esifungelweko njengombana kusitjho indima b.
Umtjhadisi Kumele -
a azise abalingani bonyana banelungelo lokwenza isivumelwano abasithandako esilawula ukuphathwa kwepahlabo yomtjhado, nofana benze isivumelwano esijayelekileko bebalethe iimbonelo zeemvumelwanezo njengombana kuquntiwe, kobanyana abalinganabo bathathe iinqunto ezifaneleko;
b aqinisekise bonyana abalingani bazwisisa ikambiso yokutlolisa;
c nakube wanelisekile bonyana abalingani benza umtjhado wesiMuslimu owamukelekako, atlolise umazisi wabalingani, ilanga lomtjhado, ilobolo okuvunyelenwe ngalo, nanyana likhutjhwa khonokho nofana litshwiliswa loke nofana ingcenye yalo, neminye imininingwana equntelweko, begodu atlolise umtjhado ukuya ngokomThetho lo nemithetjhwana njengombana kuquntelwe;
d anikele abalingani isitifikeyiti sokutloliswa, esinemininingwana equntelweko; begodu e ngemva kwalokho adlulisele amarikhodo afaneleko kumjameli wesifunda nofana wesiphande abakhethwe ngaleyondlela ngaphasi kwesigaba 211 somThetho ka 1986 wokuzAzisa,
Nakube umtjhadisi akakaneliseki bonyana abalingani bangene emtjhadweni wesiMuslimu owamukelekako, kumele abalele ukutlolisa umtjhado.
Ikhotho ingathi bona ifunyane isibawo esihlanganyelweko sabalingani esenziwe ekhothwapho, iyale bona -
a kutloliswe umtjhado wesiMuslimu; nofana b kusulwe nofana kulungiswe nofana ngikuphi ukutloliswa komtjhado wesiMuslimu okwenziwe mtjhadisi.
Isitifikeyiti sokutlolisa umtjhado wesiMuslimu esikhutjhwe ngaphasi kwesigabesi nofana nanyana ngimuphi omunye umthetho ovumela ukutloliswa kwemitjhado yesiMuslimu kwakha ubufakazi bokuthoma bokuba khona komtjhado wesiMuslimu begodu nemininingwana emumethwe esitifikeyitini.
Nanyana ngimuphi umtjhadisi othi asazi atlolise umtjhado ophikisana nemibandela yomThetho lo, uzakuba necala lokwephula umthetho bese kuthi nakagwetjwako aqalane nehlawulo engeqi i- R5 000.
a Nanyana ngimuphi umuntu ophumelelisa umtjhado wesiMuslimu, kungakhathaleki bona umuntu onjalo umtjhadisi, kumele azise abazokuba balingani bonyana bangakhetha bonyana babotjhwa nofana ababotjhwa mibandela yomThetho lo.
b Nakube abalingani bakhetha ukubotjhwa mibandela yomThetho lo njengombana kusitjhiwo esigabeni 21, umuntu ophumelelisa umtjhado otjhwiwe endimeni a kumele anqophise abalinganabo kumtjhadisi oyena ozakutlolisa umtjhadwabo wesiMuslimu olungiselelweko.
c Umuntu ophumelelisa umtjhado otjhwiwe endimeni a obhalelwa kukhambisana nemibandela yendima b, unecala lokuphula umthetho begodu nakagwetjwako uzakuqalana nehlawulo engeqi i- R5 000.
Ubufakazi Beminyaka Yobudala Yabafuna Ukutjhada
Nakube abalingani bavela ngaphambi komtjhadisi bayokubopha umtjhado wesiMuslimu bese umtjhadisi loyo asole bonyana omunye wabo useminyakeni emvimbela bonyana angene emtjhadweni wesiMuslimu ngokusemthethweni ngaphandle kokufumana imvumo yomunye umuntu, umtjhadisi angala ukutlolisa umtjhado phakathi kwabo ngaphandle kwanange anikelwa imvumo enjalo ngokutloliweko, nofana ngobufakazi obanelisako obukhombisa bonyana umlingani loyo unelungelo lokungena emtjhadweni ngaphandle kwemvumo.
Ubujamo Bepahla Emitjhadweni YesiMuslimu Kanye Namandla Wabalingani Wokwenza Isivumelwano
Umtjhado wesiMuslimu okungenwe kiwo ngaphambi nofana ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, uzakuthathwa bonyana mtjhado ongahlanganyeli ipahla ngokungafaki ihlelo lokubuthelela, ngaphandle kwanange ihlelo elilawula ipahla yomtjhado lilawulwa ngokuzwana phakathi kwabalingani, ngesivumelwano sangaphambi komtjhado esizakutloliswa kumTlolisi wamaFa a nakumtjhado okungenwe kiwo ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, begodu nakube ngesikhathi sokwenziwa kwawo bekunesivumelwano esitloliweko sokuphathwa kwepahla yomtjhado ophakathi kwabalingani, esikhathini esiziinyanga ezilitjhumi nambili ukusukela ngelanga lokuthoma lokusebenza komThetho lo, begodu b nakumtjhado okungenwe kiwo ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, esikhathini seenyanga ezintathu ukusuka ngelanga lokuthoma ukusebenza kwesivumelwano nofana esikhathini esiluliweko njengombana ikhotho inganikela imvumo enjalo ngesibawo.
Ngaphandle kobanyana kube nomunye umbandela ophikisako omumethwe nanyana kungaba ngimuphi omunye umthetho, isivumelwano sangaphambi komtjhado esitjhwiwe kusigatjana 1 akudingi bonyana siqiniswe namkha sifakazelwe mumuntu womthetho.
Abalingani emtjhadweni wesiMuslimu owenziwe ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, bangahlanganyela ekwenzeni isibawo ekhotho sokutjhugulula ihlelo labo lepahla yomtjhado, elisebenza emtjhadwenabo nofana emitjhadwenabo begodu ikhotho ingabavumela ukwenza njalo nakube yanelisekile bona -
a kuneenzathu ezizwakalako zetjhuguluko elihlongozwako b isaziso esitloliweko nesanelisako setjhuguluko elihlongozwako sinikelwe boke abakolodwa balingani imali engaphezu kwama-R500 nofana inani elinjalo elingaquntwa nguNgqongqotjhe wezoBulungiswa ngesaziso kuGazethe; begodu c akunamuntu omunye ozakonakaliswa litjhuguluko elihlongozwako, iyale bona ihlelo lepahla yomtjhado elisetjenziswa emtjhadweni loyo nofana emitjhadweni enjalo angeze lisasebenza bese igunyaza abalingani bomtjhado nofana bemitjhado leyo bona benze isivumelwano esitloliweko lapha ikusasa lehlelo lepahla yomtjhado wabo nofana yabo lizakulawulwa ngemibandela equntelwe yikhotho.
Nakuyindoda emlingani emtjhadweni ongaphezu kowodwa wesiMuslimu, boke abantu abanekareko eyaneleko endabeni leyo, khulukhulu umlingani nofana abalingani bendoda abakhona, kumele bahlanganiswe ekambisweni leyo.
Nakube indoda imlingani emtjhadweni wesikhuwa okhona, godu nemtjhadweni wesiMuslimu, boke abalingani bayo abakhona kumele bahlanganiswe eenkambisweni ezikhambisana nalokho.
Indoda esemtjhadweni wesiMuslimu, lapha umThetho lo usebenza khona, efuna ukungena komunye umtjhado wesiMuslimu nomunye umfazi ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, kumele yenze isibawo ekhotho ibawe imvumo ngokwesigatjana 7, bese ivume isivumelwano esitloliweko esizokulawula ihlelo lakusasa lepahla yemitjhadwakhe.
Lokha nayitjheja isibawo ngokwesigatjana 6, ikhotho -
a kumele inikele imvumo nakube yanelisekile bonyana indoda ikghona ukuphatha ngokulingana abalingani bayo njengombana kuquntelwe yi- Qur an eCwengileko;
b nakumtjhado okhona ohlanganyela ipahla nofana onehlelo lokubuthelela nofana esinye nje isivumelwano, inga -
i phelisa ihlelo lepahla yomtjhado elisebenza emtjhadweni lowo; godu ii layela bona kuhlukaniswe msinyana ilifa elihlanganyelwekwelo ngokulinganako, nofana ngeendlela ezinye ezingavunywa yikhotho, iii layela bona kuhlukaniswe msinyana ukubuthelelwa okutjhiwoko ukuya ngemibandela yesahluko 1 somThetho ka 1984 wePahla yomTjhado, umThetho 88 ka 1984, nofana ngeendlela ezinye ezingavunywa yikhotho;
c yenze umyalo onjalo malungana nelifa elizakuba khona labalinganabo njengombana kuvunyelwene ngokuzwana, nofana, ukufelelisa nofana ngisiphi isivumelwano, umtjhado uzakuthathwa bonyana awuhlanganyeli ipahla, ngaphandle kwanange ikhotho ngeenzathu ezikatelelako iqunte ngenye indlela.
Boke abantu abanekareko eyaneleko endabeni le, khulukhulu abalingani abakhona bowenza isibawo kanye nabasazokuba balingani, kumele bahlanganyele eenkambisweni ezenziwe ngokwesigatjana 6.
Nakube ikhotho inikela isibawo esitjhiwo esigatjaneni 3 no 6, umtlolisis nofana umabhalana wekhotho, kumele anikele umlingani ngamunye umyalo wekhotho, sekubalwa nekhophi eqinisekisiweko yesivumelwano esinjalo beyenze bona umyalo lowo nekhophi eqinisekisiweko yesivumelwaneso ithunyelwe komunye nomunye umtlolisi wamafa wendawo lapha kunekhotho leyo khona kobanyana izokusetjenziselwa ukutloliswa.
Akunamtjhadisi ozakutlolisa umtjhado wesiMuslimu wesibili nofana olandela lowo, ngaphandle kwanange indoda inikela umtjhadisi umyalo wekhotho onikela imvumo efunekako ngokwesigatjana 7.
Indoda engena emtjhadweni omunye wesiMuslimu, ukube kanti seyithethe, ngaphandle kwemvumo yekhotho, ngokuphikisana nesigatjana 6 izakuba necala beyiqalane nehlawulo engeqi ama-R20 000.
Nanyana ngimuphi umuntu oqabela omunye ngabomu ekusebenziseni nofana ngiliphi ilungelo anikelwe lona ngaphasi komThetho lo, uzakuba necala abe aqalane nehlawulo nofana ukubotjhwa isikhathi esingeqi umnyaka.
Imibandela yesigaba 2 yomThetho wokuTlhala izakusetjenziswa, ngamatjhuguluko afunekako ebujamwenobo, malungana negunya lekhotho ngalomThetho.
Ngaphandle kwemibandela yesigaba 3 a somThetho wokuTlhala nofana okhunye okuphikisako okumumethwe ngananyana ngimuphi umthetho nofana umthetho ovamileko, umtjhado wesiMuslimu ungapheliswa yikhotho nganofana ngiziphi iinzathu ezivunyelwa mthetho wesi-Islamu. Imibandela yesigabesi nayo izakusetjenziswa namatjhuguluko afunwa bujamo bezinto, emtjhadweni wesikhuwa okhona njengombana iinqhema zizabe ziqunte ukukhetha ukwenza bona imibandela yomThetho lo isebenze epahleni yomtjhadwazo.
a Indoda izakukateleleka ukubanga bona i-Tal q engatjhugulukiko itloliswe msinyana kodwana nanyana ngayiphi indlela, kungabi ngemva kwamalanga ama- 30 ngemva kwesaziswesi, kumtjhadisi ema-ofisini kamarhistrada eduze nalapha kuhlala umkayo, phambi komkayo nofana umjamelakhe osemthethweni kanye nabofakazi ababili.
b Nakube ubukhona bomfazi nofana abofakazi bakhe ngeenzathu ezithize abukaphephi, umtjhadisi uzakutlolisa i-Tal q engatjhugulukiko kwaphela nakube indoda leyo yanelisa umtjhadisi bonyana isaziso esifaneleko sanikelwa umfazi loyo ngendlela equntelweko yitjherifi nofana msebenzi ojamele itjherifi.
d Nanyana ngiyiphi indoda ethi yazi kodwana yehluleke ngabomu ukutlolisa i-Tal q engatjhugulukiko ngokwesigatjana izakuba necala ibe iqalane nehlawulo engeqi i-R5 000.
e Nakube umlingani uphikisa ukusebenza kwe-Tal q engatjhugulukiko, ukuya ngomThetho wesi-Islamu, umtjhadisi akazukutlolisa lokho kufikela lapha kurarululwa khona umbango ngomlamulisi ngokwesigaba 14 nofana ngekhotho nofana ngolandelelako kobana kube nentatha etloliweko phakathi kwabalingani.
f Umlingani uzakuthi emalangeni ali-14 ukusuka ngelanga lokutloliswa kwe-Tal q engatjhugulukiko, athathe amagadango womthetho ekhotho efaneleko malungana nomyalo oqinisa ukupheliswa komtjhado ngendlela ye- Tal q. Igadango elithethwekwelo lizakukhambisana neenkambiso eziquntelwe ngeenkhathi zoke mithetho esebenzako yekhotho. Ikhophi yesitifikeyiti sokutloliswa kwe-Tal q engatjhugulukiko izakunanyathiselwa kumasamanisi asungula igadangwelo. Lokhu akuvimbeli umlingani bona angafuni isizo lesikhatjhana elilandelako -
i isibawo sesalelo namkha ilungelo lesikhatjhana lokwelusa umntwana ongakabi mondarha wemtjhadweni loyo, namkha ilungelo lokubona umntwana loyo namkha namkha sokubhadala imali yesondlo ngesikhathi icala lisaragwa.
ii isibawo seminikelo yeendleko zegadango elinjalo nofana ukusungula igadango elinjalo, nofana ukwenza isibawo esinjalo njengomuntu onelungelo lokummangalela omunye, nofana malungana nemisebenzi ejanyiselelweko yekambiso, nofana umlayo okhutjhwa ziimphathimandla, egadangweni elinjalo nofana wesibawo esinjalo; nofana iii isibawo sesondlo ngesikhathi se-Iddah.
g I-Tal q engatjhugulukiko ithatha umphumela onjalo ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, ayizokufuneka kobana itloliswe ngokwemibandela yomThetho lo.
Ikhotho kumele inikele umyalo wokutlhala ngokwe-Faskh phezu kwanofana ngisiphi isizathu esithathwa bona sifanele malungana nokupheliswa kwemitjhado engaphasi komthetho wesi-Islamu, sekubalwa neenzathu ezitjhwiwe ehlathululweni ye-Faskh esigabeni 1. Umfazi uzakuthatha igadango malungana nomyalo wokutlhala ngendlela ye-Faskh ekhotho efaneleko, bese ikambiso esebenza lapho izakuba yikambiso equntelwe ngeenkhathi ezithileko mithetho yekhotho, sekubalwa nokusizakala okufaneleko, icala nalisaragwako, okutjhiwe kusigatjana 3f. Ukunikelwa kwe-Faskh yikhotho, kufaka ne-Faskh enikelwe lokha indoda nayenza isibawo, izakuba namandla wokuphelisa umtjhado.
Abalingani abenze i-Khula ngokwabo nangokuhlanganyela bazakuvela phambi komtjhadisi bese benze bona khonokho kutloliswe phambi kwabofakazi abafaneleko ababili. Umtjhadisi uzakutlolisa i-Khula njenge-Tal q engatjhugulukiko, lapha imibandela yesigatjana 3f izakusebenza khona namatjhuguluko anjalo njengombana kungafunwa bujamo bezinto.
UmThetho ka 1987 wokuLamula keZinye iiNdaba zokuTlhalana umThetho 24 ka 1987 neengaba 61no 2 zomThetho wokuTlhala ophathelene nokutlhogomela ihlalakuhle yomntwana ongasimondarha emtjhadweni lowo, usetjenziswa ekupheliseni umtjhado wesiMuslimu ngaphasi komThetho lo.
Ikhotho enikela nofana eqinisa umyalo wokuphelisa umtjhado wesiMuslimu -
a inamandla atjhwiwe eengabeni 71, 77 no 78 zomThetho wokuTlhalana 241 womThetho ka 1984 wePahla yomTjhado umThetho 88 ka 1984;
b kumele, nakube ibona kufanele, ngaphandle kwanofana ngisiphi isivumelwano phakathi kwabalingani abazokutjhada malungana nokuhlukaniswa kwepahlabo, iyale bonyana ipahla leyo ihlukaniselwe abalinganabo ngokulinganako, lapha -
i ihlangano isize khona nofana inikele umsebenzi, ekwenzeni nofana ekuphetheni umgidingo womndeni nofana imigidingo ngesikhathi umtjhado usesekhona; nofana ii abalingani bafake isandla lokha umtjhadwabo nawusesekhona ekondleni nofana ekwandiseni ilifa lomunye komunye, nofana omunye wabo, kufikela lapha kungasakghoneki khona ukuhlukanisa khona bona leli lilifa lamuphi umlingani.
c kumele, nakuyindoda emlingani emtjhadweni wesiMuslimu ongaphezu kowodwa, kutjhejwe woke amaphuzu, ekubalwa hlangana nawo nokulandelana kwemitjhado, zoke iimvumelwano, iimbopho nofana umyalo okwenziwe ngokwesigaba 83no 7.
d ingayala bonyana nanyana ngubani emqondweni wekhotho onekareko eyaneleko endabeni le naye abalwe ekambisweni yayo ;
e ingenza umyalo malungana nelungelo lobunikazi nofana ukuba mumondli nofana ithuba lokubona umntwana ongasimondarha womtjhado ngokuqalisisa imibandela yesigaba 11;
f kumele kuthi nayenza umyalo wokukhutjhwa kwesondlo, sekubalwa nesondlo esidlulileko, itjheje woke amaphuzu afaneleko; godu g yenze umyalo malungana nesipho sokubuyisana mut ah al-Tal q emibandeleni ehlathululiweko evunyelwa mthetho wesiMuslimu.
Lokha nakupheliswa umtjhado ngokufa, umlingani oseleko uzakuba nelungelo lokufaka isibizo elifeni lakamufi malungana nelobolo elingakakhutjhwa namkha elingakaqedwa, nofana nakungasinjalo kube malungana nanofana yini ephathekako eyamukelwa mthetho wesi-Islamu.
Iminyaka Yobumondarha
Ngokomthetho lo, iminyaka yobumondarha bomuntu iquntwa ngokomThetho ka-1972 wemiNyaka yobuMondarha, (umThetho 57 ka 1972).
Ilungelo Lobunikazi Kanye Nokubona Umntwana Ongasimondarha
Nakwenziwa umyalo malungana nelungelo lobunikazi bomntwana, nofana ukubona umntwana angasimondarha, nofana ukwenza iqunto ngokutlhogonyelwa, ikhotho, ngokuhlonipha umthetho wesi-Islamu kanye nombiko weemphakamiso zomJameli womNdeni, izakutjheja ihlalakuhle nekareko engcono yomntwana.
Ngokukhambisana nesigatjana 1, umbelethi onganalungelo lobunikazi uzakuba nelungelo lokubona umntwana.
Nakube bobabili ababelethi abakho, nofana nabangaphumeleliko, nganofana ngimaphi amabanga, kodwana ngokukhambisana nesigatjana 1, ikhotho, ngokuhlonipha umthetho wesi-Islamu, nayinikela ilungelo lobunikazi al-had nah nofana ukutlogonyelwa al-wal yah komntwana ongasimondarha, inikele ubunikazi nofana ukutlhogomela umuntu loyo njengombana ikhotho izakubona kufanelekile, kibo boke ubujamo.
Umyalo omalungana nobunikazi bomntwana, ukutlhogomela nofana ukubona umntwana, owenziwe ngokomThetho lo, ungathi nanyana kukunini utjhugululwe nofana wesulwe, nofana nakumalungana nokubona umntwana, ujanyiswe yikhotho nakube ikhotho ifunyana kunesizathu esaneleko salokho: Kwaphela nakube iphenyo liyenziwa mJameli womNdeni malungana nehlalakuhle yomntwana ongasimondarha, ngaphambi kokwenziwa umyalo ofaneleko malungana nokubuyekezwa, ukwesula nofana ukujamisa, nanyana ngayiphi idlela.
Isondlo
Imibandela yomThetho ka 1998 weSondlo, (umThetho 99 ka 1988 ) izakusebenza, namatjhuguluko afunwa bujamo malungana nomsebenzi wanofana ngubani ukondla nofana ngubani omunye umuntu. Ngaphandle kokunyaza imibandela yomThetho lowo, imibandela yesigatjana ukuya ku izakusebenza.
Ngaphandle kwemibandela yesigaba 15 somThetho weSondlo ka 1998, nofana, umthetho ovamileko, ikhotho yokondla izakuthi nayikhupha umyalo wokondla, nofana nayiqunta inani elikhutjhwa njengesondlo, itjheje bona-
a indoda inesibopho sokondla umkayo lokha umtjhado wesiMuslimu nawusesekhona, ngokwamandla wendoda leyo kanye nangokweendingo ezizwakalako zomkayo;
b ubaba unesibopho sokondla abantwana bakhe ukufikela la bakghona khona ukuzondla;
c nakube kupheliswa umtjhado wesiMuslimu ngokutlhalana -
ii lapha umfazi anikelwe ilungelo lokuhlala nabantwana ngokwesigaba 11, indoda ikatelelekile ukubhadalela umfazi, sekubalwa nokumbonelela ngendawo yokuhlala nakube umfazi loyo akanayo indawo, bekuphele isikhathi sokuhlala nabantwana;
iv isibopho sendoda sokondla umntwana obelethwe emtjhadweni onjalo sifaka isibonelelo sokudla, izambatho, indawo eseqadi yokuhlala, ukwelatjhwa kanye nefundo.
Nanyana ngiliphi inani lesondlo eliquntwe njalo lizakuba linani elingabonwa yikhotho lifanelekile ngamabanga woke.
Umyalo wesondlo owenziwe ngokomThetho lo ungathi nanyana kukunini usulwe nofana utjhugululwe nofana ujanyiswe yikhotho nakube ikhotho ifunyana iinzathu ezaneleko zokwenza njalo.
Isondlo esingakabhadalwa nesele sidlulelwe sikhathi sokubhadalwa ekufuze sibhadalwe umfazi asikwazi ukwesulwa ngokuquntelwa, ngaphandle kokuvinjelwa mibandela yomThetho wokuQuntela ka 1969 umThetho 68 ka 1969 nofana nanyana ngimuphi omunye umthetho.
UKULAMULA OKUKATELELEKILEKO
Nakunombango ovuka lokha umtjhado wesiMuslimu nawusesekhona nofana ovuke emtjhadweni onjalo, nofana ngubani oyingcenye yomtjhado lowo, uzakuqalisa umbango lowo, nofana kungasiphi isikhathi, nanyana kungaphambi nofana kungemuva kokuthathwa kwamagadango womthetho atjhiwe kusigaba 9 (f) kodwana ngaphambi kokulalelwa kwawo yikhotho, umKhandlu wokuLamula, okhethwe ngokulandela indlela ebekiweko.
UmKhandlu wokuLamula uzakulinga ukurarulula umbango ngokulamula emalangeni ama- 30 ukusuka ngelanga olethwe ngalo. Umlingani ngamunye angajanyelwa mjameli amthandako ekulamuleni okunjalo.
UmKhandlu wokuLamula, nakuraruluka umbango, uzakuletha isivumelwano sokulamula ekhotho emalangeni alikhomba ukusuka ngelanga lesirarululo begodu ikhotho leyo, nakube yanelisekile kobana abantwana abangasimondarha bavikelekile, iqinisekise isivumelwano sokulamula.
Nakube umKhandlu wokuLamula uqinisekisile bonyana umbango uhlala ungakararululeki nofana nakube umbango uhlala ungakararululeki ngemva kokuphela kwamalanga ama-30 ukusuka elangeni olethwe ngalo, umbango lowo ungahlulelwa ekhotho yikhotho ngokwesigaba 15.
Ngaphandle kokujamelana nanofana yini emumethwe mThetho wokuLamula ka 1965, (umThetho 42 ka 1965), nofana nanyana ngimuphi omunye umthetho, abalingani emtjhadweni wesiMuslimu bangavumelana ukuletha umbango ovuke ngesikhathi umtjhadwabo usesekhona nofana emtjhadweni onjalo kumlamuli kobana urarululwe ngokulamulwa.
Ngokuya ngesigatjana 4, imibandela yomThetho ka 1965, izakusebenza ekulamuleni okwenziwe ngokwesigabesi.
Umlamuli uzakuqinisekisa bonyana -
a isililo sabalingani emtjhadweni wesiMuslimu sokobana kurarululwe umbango ekundleni yokulamula siyamukelwa; begodu b Nanyana ngibaphi abanye abantu abangaba nekareko emphumeleni wokulamula bayaziswa ngokulamulokho.
Akunamphumela wokulamula othinta ihlalakuhle yomntwana ongasimondarha nofana ijamo lanofana ngubani elizakwenziwa ngaphandle kobanyana kufakazelwe yiKhotho ePhakemeko ngesibawo ekhotho leyo nangokwazisa boke abantu abanekareko emphumeleni wokulamula.
Nakutjhejwa isibawo sokufakazelwa komphumela wokulamula, ikhotho kumele yaneliseke bonyana umphumela loyo uzakubhadekela boke abantwana abangasimondarha, begodu malungana nalokhu-ke, ikhotho inga -
a fakazela umphumela;
b memezela woke umphumela nofana ingcenye yawo bona awusebenzi;
c jamiselele umphumela loyo ngomunye umphumela ikhotho ewubona ulungile;
d lungisa umphumela ngendlela efaneleko; nofana e hlalisa kuhle indaba yokuLamula ngeendlela ezifaneleko.
Akunalitho esigatjaneni 5 elizakuthathwa kwanga likhawula amandla welawulo lekhotho ngaphasi kwanofana ngimuphi umthetho ukubuyekeza umphumela wokulamula njengombana ukhuluma ngombango wepahla ongathinti amalungelo nofana ikareko yomntwana ongasimondarha.
Nakube nanyana ngimuphi umbango ulethwa ekhotho kobana uzokubangwa, imibandela elandelako izakusebenza a UMongameli wamaJaji nofana ophetheko ekhotho enegunya, uzakukhetha ijaji leMuslimu ekhothwapho kobana lilalele umbango lowo; nakube akunajaji leMuslimu, uNgqongqotjhe wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo uzakukhetha umjameli ofaneleko weMuslimu nofana igcwetha okungenani elineminyaka eli-10 lisebenza njengesikhulu esiphetheko;
c abasekeli bazakukhethwa nguNgqongqotjhe ngesimemezelo seGazethe, baphathe i-ofisi iminyaka emihlanu ukusuka ngelanga lesimemezelo esifaneleko: Kwaphela nange ukukhethwa kwabasekeli abanjalo nanyana kukunini kungapheliswa nguNgqongqotjhe nganofana ngisiphi isizathu esizwakalako;
d nanyana ngubani omuntu okhethwe njalo uzakuba negunya lokukhethwa godu isikhathi esitjhwiweko, ngokubona kwakaNgqongqotjhe.
Abasekeli abakhethwe ngokwesigabesi bazakusebenza ngesikhundla sokululeka. Nakufumaniseka bona ijaji eliphetheko alisilandeli iseluleko somsekeli, umsekeli loyo imibonwakhe uzayitlola phasi, bese nangabe indaba leyo idluliselwa phambili eKhotho yeenLilo, imibono yomsekeli leyo izakubnikelwa umTlolisi weKhotho eKulu yokuDlulisela iinLilo ibe yingcenye yerekhodi ekufuze bona ikhotho leyo iliqale.
Nanyana ngiliphi iqunto lingadluliselwa eKhotho eKulu yokuDlulisela iinLilo, ngokukhambisana nemiThetho esebenza eKhotho, ngaphandle kokuthi umdlulisi wesililo angeze akatelelwe bona akhuphe isibambiso seendleko zesibawo sokudluliswa kwesililo.
Nakube kunesililo esidluliselwa eKhotho eKulu yokuDlulisela iinLilo, isiqunto esinjalo sizakunikelwa iinjamiso ezimbili zamaMuslimi, ezigunyazwe ngokulandela ikambiso nemibandela ebekiweko, kobanyana kube ngizo ezizakuphefumula ngokutlola ngokuphathelene nomthetho ekufuze bona kuthunyelwe kumTlolisi weKhotho eKulu yokuDlulisela iinLilo ngesikhathi esimatjhumi amathandathu wamalanga ukusukela ngelanga isaziso esithulwe ngalo.
IKhotho eKulu yokuDlulisela iinLilo, nayihlola isililo esithunyelwe kiyo esitjhiwo esigatjaneni 4, izakutjheja ikulumo etloliweko ekuphefunyulwa ngayo, ekukhulunywa ngayo kileso isigatjana.
UNgqongqotjhe wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo, ngokuthintana neBhodo eSiza ngezomThetho ehlonywe ngokwesigaba 2 somThetho wokuSiza ka 1969, umThetho 22 ka 1969, uzakwenza isibonelelo esifaneleko malungana nokunikelwa kwesizo lezomthetho emntwini otlhogileko.
Ukupheliswa Komtjhado Wesikhuwa Okhona
Nakube umlingani osemtjhadweni wesikhuwa okhona uthatha igadango lokutlhala ngokomThetho wokuTlhala ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, ikhotho ayizokuphelisa umtjhado wesikhuwa ngokunikela incwadi yokutlhala kufikela lapha ikhotho yaneliseka khona bonyana umtjhado okhambisanako wesiMuslimu uphelisiwe.
Nakuyindoda yala, nganofana ngisiphi isizathu, ukumemezela i- Tal q engatjhugulukiko, umfazi womtjhado wesiMuslimu lowo uzakuba nelungelo lokwenza isibawo sencwadi ye-Faskh ngokomThetho lo malungana nehloso leyo kwaphela, lapha imibandela yomThetho lo izakusetjenziswa khona, namatjhuguluko afunwa bujamo..
Indaba ingathi, ngemibandela etjhwiwe esigatjaneni 2, ithunyelwe emuva ekhotho kobana kuyoquntwa ubunikazi bepahla nofana enye ipahla yomtjhado ngokomThetho wokuTlhala kanye nomthetho okhambisanako womtjhado.
Lapha, ngokungezelela emtjhadweni wesikhuwa okhona, indoda seyingene komunye godu umtjhado nofana imitjhado yesiMuslimu etloliswe ngaphasi komThetho lo, umlingani nofana abalingani abakhona bendoda leyo kumele bahlanganiswe egadangweni lokutlhala elitjhwiwe esigatjaneni 1.
Imibandela yesigatjana 1 izakusebenza namatjhuguluko anjalo njengombana kungafunwa bujamo, kubalingani emtjhadweni wesikhuwa abakhethe ukwamukela imibandela yomThetho lo njengombana kutjhiwo esigabeni 2.
Amagadango Angaphikiswako
Lokha iinkambiso nazenziwe ngaphasi komThetho lo malungana nokuqinisekiswa nofana ukunikelwa incwadi yokuphelisa umtjhado wesiMuslimu nofana okhunye ukuphunyuzwa, bese iinkambiswezo aziphikiswa, nofana lokha abalingani nabenze isivumelwano, indaba izakulalelwa lijaji lesiMuslimu ngaphandle kwabasekeli.
Umyalo wokuphelisa umtjhado wesiMuslimu awuzonikelwa nofana uqinisekiswe ngaphasi komThetho lo ngaphandle kwanange ijaji eliphetheko lanelisekile bonyana abantwana ababelethwe emtjhadweni lowo bavikelekile.
Imithetjhwana
UNgqonqotjhe wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo, ngemva kokubonisana noNgqongqotjhe, angenza imithetjhwana a ephathelene -
i neemfuneko okumele ziphethwe kanye nelwazi okumele linikelwe umtjhadisi malungana nokutloliswa nokupheliswa komtjhado wesiMuslimu;
ii nendlela umtjhadisi okumele azanelise ngayo ngokuba khona nofana ngobuqiniso bomtjhado wesiMuslimu;
iii nendlela nanyana ngubani angahle ahlanganyele ekuqinisekiseni kokubakhona nofana ekutloliseni kwanofana ngimuphi umtjhado wesiMuslimu;
v nokubulungeka, iintifikeyiti, ukwenziwa, ukulungiswa, ukuvezwa butjha nokulahlwa kwanofana ngimuphi umtlolo ophathelene nokutloliswa kwemitjhado yesiMuslimu nofana kwanofana ngimuphi umtlolo oqintelwe ngokwemithetjhwana;
vi nanyana ngiyiphi indaba efunekako nofana evunyelwe bonyana iquntelwe ngokomThetho lo, vii nokukhethwa, ukutloliswa, imithetho yokuziphatha kanye nokuhlongakala nokungabi namandla kwabasekeli, sekubalwa nokubhadalwa kweembonelelo zabasekeli.
viii nanyana ngiyiphi enye indaba efunekako nofana eqakathekileko ukuhlinzeka malungana nokutloliswa okunepumelelo kwemitjhado yesiMuslimu nofana ukuphathwa ngekghono komThetho lo; begodu b ukuqunta imali ebhadalelwa ukutloliswa komtjhado wesiMuslimu nokunikelwa kwanofana ngisiphi isitifikeyiti malungana nalokho.
Nofana ngimuphi umthetjhwana owenziwa ngaphasi kwesigatjana 1 ongahle ube nomphumela weendleko malungana nomBuso kumele wenziwe ngokuthintana noNgqongqotjhe wezeeMali.
Nanyana ngimuphi umthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigatjana 1 ungahlinzeka bonyana nanyana ngubani owephula imibandelo leyo nofana ohluleka ukukhambisana nalokhu uzakuba necala bese nakagwetjwako aqalane nehlawulo nofana ukubotjhwa isikhathi esingeqi umnyaka owodwa.
Iindleko Egadangweni Lokutlhala
Ikhotho ayizokubotjhelelwa bona yenze umyalo weendleko malungana nomlingani ophumeleleko egadangweni lokutlhala, kodwana ikhotho, ngokutjhejisisa iindlela zokwenza zabalingani nokuziphatha kwabo okufaneleko, ingenza umyalo onjalo ngendlela ebona kufanele ngayo, begodu ikhotho ingayala bonyana iindleko zeenkambiso zihlukaniselwe abalingani.
Nakube umbango ophathelene nokobana umtjhado wesiMuslimu ogidingwe enarheni etjhili umele nofana awakameli ukwamukelwa njengomtjhado osemthethweni wesiMuslimu ngaphasi komThetho lo, umbango onjalo uzakuquntwa yikhotho ngokuqalisisa woke amaphuzu afaneleko, ekubalwa hlangana nawo nemigomo yerarano lemithetho.
Ukutjhugululwa Kwemithetho
Imithetho etjhwiwe kuTjhejuli ngalokhu iyatjhugululwa ngendlela ihlelwe ngakhona kukholomu yesithathu yeTjhejuli.
UmThetho lo kuthiwa mThetho ka 20 wemiTjhado yesiMuslimu, begodu uthoma ukusebenza ngelanga elibekwe nguMongameli ngesimemezelo kuGazethe.
ISIHLOMELELO A
ISIHLOMELELO B
ISIHLOMELELO C
ISIHLOMELELO D
<fn>nde_Article_National Language Services_IKHOLIJI YEZOBULUNGIS.txt</fn>
IKHOLIJI
YEZOBULUNGISWA
Kungabi nengcenye yomtlolo lo ezakugadangiswa nofana idluliselwe nganofana ngabuphi ubujamo nofana ngayiphi indlela ngaphandle kwemvumo efaneleko eyenziwe ngokutloliweko.
UKWABIWA KWELIFA ELITJHIYIWEKO
OKUMUMETHWEKO
Isigaba/indima Isihloko Ikhasi
ISINGENISO ... ... 1
IMIQONDOMAGAMA ESISEKELO... 2
Umndeni oseleko ... 2
Ijameleko... 2
Isabelo soMntwana... 3
Izinga lobuhlobo... 3
IMITHETHO YOKWABIWA KWELIFA ELITJHIYIWEKO ... 5
Mthetho 1: Umlingani nofana abalingani, akunanzukulwana... 5
Mthetho 2: Akunamlingani, kodwana kuneenzukulwana... 6
Mthetho 3: Umlingani nofana abalingani neenzukulwana ... 7
Mthetho 4: Akunamlingani nofana abantwana, kodwana bobabili ababelethi basaphila... 9
Mthetho 5: Akunamlingani nofana abantwana, munye umbelethi osaphilako umbelethi ohlongakeleko utjhiye abantwana... 10
Mthetho 6: Akunamlingani nofana abantwana, munye umbelethi ophilako, umbelethi ohlongakeleko akakatjhiyi abantwana... 11
Mthetho 7: Akunamlingani, abantwana nofana ababelethi - bobabili ababelethi batjhiye abantwana... 12
Mthetho 8: Akunamlingani, abantwana nofana ababelethi- mbelethi munye otjhiye abantwana... 12
Mthetho 9: Akunamlingani, iinzululwana nofana ababelethi - akunambelethi otjhiye abantwana... 13
Akunamdlalifa 14
UKUJANYISELELWA KWANGOKOMTHETHO 14
UKWABIWA KWELIFA ELITJHIYIWEKO
ISINGENISO
Ukwabiwa kwamafa eSewula Afrika kulawulwa mThetho wokwAbiwa kwamaFa 81 ka 1987 owathoma ukusebenza ngomhlaka 18 kuMatjhi 1988, usebenza emuntwini ohlongakele angakahlukanisi ilifa lakhe (loke nofana ingcenye yalo) ngelanga lokuthoma ukusebenza komthetho lo nofana ngemva kwalapho.
Umthetho wokwabiwa kwamafa unquma labo abanesabelo elifeni lakamufi ngemibandela elandelako:
a Nakube umufi ubhalelwe kulawula kobana ilifa lakhe lihlukaniswe njani ngencwadi yamafa nofana ngesivumelwano somtjhado; namkha b Nakube kuyabhala ukuphetha iimfiso zakamufi ngebanga lokobana abanesabelo ngokwesibonelo, abakghoni ukufumana ilifa, nofana abalifuni ilifelo, namkha bahlongakala qangi.
Kuyakghonakala bonyana umuntu ahlongakale angakalabi nakancani ilifa lakhe nofana abe ingcenye yalo. Isibonelo salokhu kukulokha umabi lifa aba ingcenye yelifa lakhe ngencwadi yamafa esemthethweni, kodwana atjhiye enye ingcenye eseleko. Nakunje, ingcenye yalokho okwabiwe ngencwadi yamafa kuzakwenziwa njengokwencwadi leyo nangokuqala nofana ngimiphi imibandela etjhwiwe encwadini yamafa leyo, bese ilifa eliseleko lizakwabiwa ukuya ngemithetho yokwabiwa kwamafa atjhiyiweko.
Ngaphambi kwesinqumo ku-Bhe and Others v Magistrate Khayelitsha and Others, Case No 49/03 esakhutjhwa yiKhotho yomThethosisekelo ngomhlaka 15 ku-Otoba 2004 imithetho yokwabiwa kwamafa atjhiyiweko beyingasetjenziswa ebantwini abanzima abahlongakele bangakabi amafa nebegade batjhade ngokomthetho wesintu. Isinqumo ngo-Bhe gadesi sele sakutjhugulula lokhu, gadesi nje amafa wawo woke umuntu, kungasakhethi ubutjhaba nofana isiko, ohlongakele angakabi ilifa lakhe, azakulawulwa mithetho yokwabiwa kwamafa atjhiyiweko njengombana kutjhiwo kumThetho wokwAbiwa kwamaFa,81 ka 1987.
IMIQONDOMAGAMA ESISEKELO
Ngaphambi kokukhulumisana ngemithetho yokwabiwa kwamafa atjhiyiweko kuqakathekile ukuhlathulula imiqondomagama ethize esisekelo ekuzwisiseni imithetho.
Ngokweenhloso zehlathululo elandelako, umndeni iseleko kutjho umntwana oseleko wakamufi kanye nohlongakele ngaphambi kwakamufi watjhiya abantwana. Umntwana ohlongakele ngaphambi kokuhlongakala kwakamufi otjhiye umntwana nofana abantwana ubumba umndeni oseleko owodwa.
Isibonelo:
E = umufi
S = umlingani oseleko
A, B & D = abantwna abahlongakele ngaphambi komufi A B C D
C = umntwana
F, G & H = abantwana
u-C ubumba umndeni otjhiyiweko ngombana umntwana oseleko wakamufi, kanti u- A no- D bona babumba umndeni otjhiyiweko ngombana batjhiye abantwana. U-B akananzukulwana ngalokho akabumbi ingcenye yomndeni otjhiyiweko.
Ukujamela
Ukujamela kwenzeka nakufaneleko begodu nakukghonekako, nakube indawo yelidlalifa elingakghoniko nofana elingafuni ilifa, ithathwa sizukulwana nofana bantwana zakhe.
Isibonelo:
E = umufi
S = umlingani oseleko
A & B = abantwana
D & F = iinzukulwana
Esibonelweni esingaphezulu, u-D no-F bazakujamela umntwana wakamufi ohlongakele ngaphambi kwakamufi, u-C, kwaphela nange abakakhutjhwa ekuzuzeni ilifa lakamufi.
Isabelo somntwana
Ukuya ngesigaba (f) somThetho wokwAbiwa kwamaFa, 1987 njengombana utjhugululwe siqunto saka-Bhe, isabelo somntwana sibalwa ngokuhlukanisa ubungako bemali belifa ngesibalo esilingana nomndeni otjhiywe ngumufi (kutjho bona sibalo sabantwana bakamufi abtjhiyileko nofana abahlongakele ngaphambi kwakhe kodwana batjhiya abantwana) kanye nesibalo sabafazi abatjhiywe ngumufi. Lokhu kungakhonjiswa ngalendlela.
Akhe sithi ubungako bemali belifa lakamufi yi R500 000 bese unabantwana abathathu abatjhiyileko kanye nabafazi ababili abathethe isintu. Ukubalwa kwesabelo somntwana kuzokuba: R500 000 Ã· 5 (3 abatjhiyiweko + 2 abafazi) = 100 000. Ngalokho-ke isabelo somntwana sizokuba yi R100 000.
Izinga lobuhlobo
Ukuya ngesigaba 1 (d) somThetho wokwAbiwa kwamaFa izinga lobuhlobo hlangana neenhlobo zangekhaya zakamufi kanye nomufi lingahlukaniswa ngeenqhema ezimbili, okulizinga lobuhlobo bangekhaya kanye nezinga lobuhlobo obutjhideleko.
Ebuhlobeni bangekhaya, izinga lobuhlobo lilingana nesibalo seenzukulwana hlangana nokhokho nomufi nofana abantwana kanye nomufi (noma ngayiphi indlela)
Isibonelo:
Ababelethi nabantwana bakamufi 2 nd bahlobene nomufi ngokwezinga lokuthoma.
Ugogo/mkhulu kanye neenzukulwana bahlobene nomufi ngokwezinga lesibili 2 nd
Ebuhlobeni obutjhideleko, izinga lobuhlobo lilingana nesibalo seenzukulwana phakathi kobuhlobo bangekhaya kanye nokhokho oseduze, ngokwengeza ngesibalo seenzukulwana phakathi kokhokho loyo kanye nomufi.
Isibonelo:
C & D = ugogo/mkhulu abahlongakele ngaphambi komufi C D
A & B = ababelethi abahlongakele ngaphambi kwakamufi
E = umufi F G A B
S = umlingani ohlongakele ngaphambi kwakamufi E S
F & G = abomalume/abokghari H I
H & I = abomzala
J = abomntamama J
U-C no D, ugogo nomkhulu abahlongakele ngaphambi kwakamufi, babokhokho abatjhidelene khulu baka J no E (abahlongakeleko). U-J ngalokho uhlobene nomufi ezingeni lesihlanu.
IMITHETHO YOKWABIWA KWAMAFA ATJHIYIWEKO
Ukuphadlhalajwa kwelifa ngokomThetho wokwAbiwa kwamaFa aTjhiyiweko 81 ka 1987 kungarhunyezwa ngemithetho elithoba.
Mthetho 1: Umlingani nofana abalingani, kodwana kunganasizukulwana
Nakube umufi utjhiye umlingani nofana abalingani, kodwana kunganzukulwana - umlingani nofana abalingani baba ngibo bodwa abamadlalifa. Nakube umufi gade anesithembu sesintu, abafazi abatjhiyileko bazakuhlukaniselana ilifa ngokulinganako. Umthetho 1 ungahlathululwa ngeembonelo ezilandelako:
Isibonelo A:
Nakube umufi gade anganasithembu (anomfazi oyedwa) anganasizukulwana:
E = umufi: S = umlingani: A = ubaba: B = umma: C = umnakwabo
Umfazi okhanjelweko nguye kwaphela umdlalifa, akukhathali bonyana ubungako belifelo bungangani.
Nakube abalingani gade batjhade ngokuhlanganyela ipahla, umlingani oseleko uzakufumana ingcenye eyodwa ngombana bebatjhade ngokuhlanganyela ipahla nengcenye enye ngokwesigaba 1 (a) somThetho 81 ka 1987.
Nakube abalingani bebatjhade ngaphandle kokuhlanganyela ipahla, umlingani oseleko uzakuzuza loke ilifa ngokwesigaba 1 (a) somThetho 81 ka 1987.
Isibonelo B:
Nakube umufi bekayindoda enesithembu (beyonomfazi ongaphezu koyedwa emthethe isintu) ingananzukulwana:
U-A & B = ababelethi bakamufi; u-E = umufi; u-C no D = balingani bakamufi abathethe isintu.
Ngokwesigaba 1 (a) somThetho 81 ka 1987, njengombana sitjhugululwe siqunto seKhotho yomThethosisekelo ku-Bhe and Others v Magistrate Khayelitsha and Others, abalingani ababili bakamufi (C no D) bazakuzuza ilifa ngokulihlukaniselana ngokulinganako, ngaphandle kokufakwa kwamalunga amanye womndeni. Nakube umufi utjhiye abafazi abangaphezu kwababili abathethe isintu angananzukulwana, boke abafazabo bazakuzuza ilifelo ngokulihlukaniselana ngokulinganako.
Mthetho 2: Akunamlingani, kodwana kuneenzukulwana
Nakube umufi akatjhiyi umlingani kodwana utjhiye abantwana-abantwana bazuza ngokomndeni oseleko begodu ukujamela kuvumelekile.
Isibonelo:
A & B = ababelethi
X = umufi
C = umlingani ohlongakele ngaphambi X C
kwakamufi
E= umntwana ohlongakele ngaphambi kwakamufi
D & F = abantwana
J & K = iinzukulwana D E F
Abantwana bakamufi, D, E no F bazakuzuza ilifa ngokuhlakiniselana ngokulinganako. Ngebanga lokobana u-E uhlongakele ngaphambi kwakamufi, abantwabakhe, u-J no-K bazamjamela bese bazuza ilifa lakhe ngokulihlukaniselana ngokulinganako.
Tjheja okulandelako:
Boke abantwana bakamufi banelungelo lelifa. Akunamahluko nanyana babelethelwe emtjhadweni wesikhuwa, wesintu, badojiwe nofana babelethwe ngaphandle komtjhado.
Ukuya ngokwesigaba 1 somThetho wokwAbiwa kwamaFa aTjhiyiweko akuthinti umthamo wobuhlobo bangekhaya ukuzuza ilifa elitjhiyiweko eenhlobeni ezinye zangekhaya.
Mthetho 3: Umlingani nofana abalingani nabantwana
Nakube umufi utjhiya umlingani nofana abalingani nabantwana- umlinangani nofana abalingani bazuza ubukhulu be R125 000 umlingani ngamunye nofana isabelo somntwana, abantwana bona bazakuzuza okuseleko, nakube kukhona, umndeni oseleko ngamunye begodu umjameli uvumelekile.
Isibonelo:
A, B = ababelethi
C = umnakwabo
E = umufi C E S
S = umlingani oseleko
D = umntwana ohlongakele ngaphambi kwakamufi
F, G = umufi F G D
H, I = iinzukulwana
Tjheja okulandelako:
Nakube ubungako belifa bungaphasi kwe R125 000, umlingani oseleko, esibonelweni esingaphezulu, (u-S) uzokuzuza ilifa loke, kungabalwa abantwana namanye amalunga womndeni.
Nakube umufi bekuyindoda enesithembu begodu utjhiye umfazi ongaphezu koyedwa, bese ubugako belifa bungaphasi kwe R125 000 abafazi abaseleko bazokuhlukaniselana okuseleko okwabiwako ngokulinganako, kungabalwa abantwana namalunga amanye womndeni.
Nakube okuseleko okwabiwako elifeni kungaphezu kwe R125 000, abalingani abaseleko bazakuzuza i R125 000 namkha isabelo somntwana, noma ngikuphi okukhulu kunokhunye, bese okuseleko kuhlukaniselwa abantwana bakamufi ukuya ngomndeni oseleko godu umjameli uvumelekile. Nakusetjenziswa esibonelweni esingaphezulu, kuzakutjho bonyana u F, G no D bazakuzuza okuseleko. Ngebanga lokobana u-D uhlongakele ngaphanbi kwakamufi, isabelo sakhe sizakuhlukaniselwa abantwabakhe ngokulinganako, u-H no- I. Nakube u-D azange atjhiye abantwana, khona-ke isabelo sakhe sizakwahlukaniselwa abanye abantwana bakamufi, okungu-F no-G.
Nakube okuseleko kokwabiwako elifeni kungaphezu kwe R125 000 khobe umufi utjhiye umlingani ongaphezu koyedwa (kusebenza kwaphela nakube umufi gade anesithembu), umlinani ngamunye uzakufumana isabelo somntwana nofana i R125 000 kuye ngokuthi ngikuphi okukhulu kunokunye, ngaphambi kobana okuseleko kuhlukaniselwe abantwana balamufi.
Khumbula bonyana nakube abalingani gade batjhade ngokuhlanganyela ipahla, umlingani oseleko uzakufumana ingcenye ngokomtjhado wokuhlanganyela ipahla bese nengcenye enye ngokwesigaba 1 (a) somThetho 81 ka 1987.
Nakube umufi uhlongakele abe ingcenye yelifa lakhe bese ingcenye enye ingakabiwa, inani elamukelwa mlingani oseleko ukuya ngencwadi yamafa aliqalwa lokha nakubalwa inani okumele lifunyanwe mlingani oseleko ngaphasi komThetho 81 ka 1987 - Ku re MacGillivray's Will 1943 WLD 29 ku- 40.
Mthetho 4: Akunamlingani nofana umntwana, kodwana ababelethi bobabili basaphila
Nakube umufi akatjhiyi mlingani nofana abantwana kodwana utjhiya ababelethi bobabili-ababelethi bazakuzuza ilifa ngokulihlukaniselana ngokulinganako.
Isibonelo:
U-A & B = babelethi bakamufi; u-C = mnakwabo kamufi; u-E = ngumufi; u-S = mlingani kamufi ohlongakele ngaphambi kwakamufi.
Esibonelweni esingaphezulu, u-A no-B, okubabelethi bakamufi, bazakuzuza ilifa ngokulihlukaniselana ngokulinganako, kungafakwa ezinye iinhlobo zakamufi.
Tjheja bonyana akwenzi mahluko ukuthi ababelethi bakamufi basatjhadile nofana batlhalene namkha azange khebathathane.
Ngokweenhloso zokwabiwa kwamafa atjhiyiweko, ababelethi bakamufi bababelethi bakhe beengazi (ngaphandle kwanange umufi watholwa ngomunye umuntu ngaphamndle kwababelethi bakhe beengazi) kanye nababelethi bakhe abamtholileko. Tjheja bonyana nakube umufi bekatholiwe yeke ababelethi bakhe beengazi abathathwa njengababelethi bakhe.
Ababelethi bokutholwa nababelethi abakhulisako abasibabelethi bakamufi malungana neenhloso nokwabiwa kwamafa atjhiyiweko.
Mthetho 5: Akunamlingani nofana abantwana, munye kwaphela umbelethi ophilako, umbelethi ohlongakeleko utjhiye abantwana
Nakube umufi akatjhiyi umlingani godu akanabantwana kodwana utjhiya umbelethi munye, khibe umbelethi ohlongakeleko utjhiye abantwana- umbelethi ophilako uzuza ingcenye yinye, bese abantwana bombelethi ohlongakeleko bazuza ingcenye enye.
Isibonelo:
U-A = mbelethi kamufi; u-B = mbelethi ohlongakele ngaphambi kwakamufi; u-C = mnakwabo kamufi; u-D = umfowabo/udadwabo; u-E = umufi; u-S =umlingani ohlongakele ngaphambi kwakamufi.
Esibonelwenesi, umbelethi osaphilako kamufi, umufi nahlongakalako uzakuzuza ingcenye yinye yokuseleko ekwabiweni, bese umfowabo kamufi, u-C nomfowabo/dadwabo u-D, bazakuzuza enye ingcenye ngokulinganako. U-C no-D bazuza ingcenye yesabelo ebekumele lizuzwe mbelethi kamufi ukube bekasaphila.
Mthetho 6: Akunamlingani nofana abantwana, munye umbelethi ophilako, umbelethi ohlongakeleko akakatjhiyi abantwana
Nakube umufi akatjhiyi umlingani nofana abantwana kodwana utjhiya umbelethakhe, khibe umbelethi kamufi akanabantwana abanye-umbelethi oseleko nguye yedwa oba mdlalifa.
Isibonelo:
Esibonelwenesi, u- A, umbelethi osaphilako kamufi, nguye uedwa umdlalifa.
Mthetho 7: umlingani, abantwana nofana ababelethi, bobabili ababelethi batjhiye abantwana
Nakube umufi akatjhiyi umlingani nofana abantwana, namkha ababelethi, khobe ababelethi bakhe bobabili batjhiye abantwana abanye-abantwana bababelethi abahlongakele ngaphambi kwakamufi bazakuzuza ingcenye yesabelo ebekumele lizuzwe babelethi.
Isibonelo:
A & B = ababelethi abahlongakele ngaphambi kwakamufi
C = umfowabo abelethwa naye
D = umfowabo ongabelethwa naye
E = umufi
S = umlingani ohlongakele ngaphambi kwakamufi.
Ngebanga lokobana umufi angakatjhiyi umlingani, abantwana nofana ababelethi, ilifa lihlukaniswa iingcenye ezimbili- "umma" ufumana ingcenye no"baba" afumane ingcenye. Isabelo somblethi ngamunye sihlukaniselwa abantwabakhe. Esibonelweni esingaphezulu isabelo saka-A sizokwabelwa u-C onguye kwaphela umntwanakhe oseleko, bese isabelo saka-B sona sabelwa u-C no-D ngokulinganako. U-C ngalokho uzokuzuza ku-A naku-B, bese u-D uzuza ku-B kwaphela.
Mthetho 8: Akunamlingani, abantwana nofana ababelethi, munye kwaphela umbelethi otjhiye abantwana.
Nakube umufi akatjhiyi umlingani, abantwana nofana ababelethi, khibe umbelethakhe ohlongakele ngaphambi kwakhe nguye kwaphela otjhiye abantwana-abantwana bombelethi obatjhiyileko bamadlalifa
Isibonelo:
Esibonelweni esingaphezulu bobabili ababelethi bahlongakele begodu munye kwaphela umbelethi u-B otjhiye abantwana. U-D ongumfowabo kamufi ongabeletha naye uzakuzuza loke ilifa.
Mthetho 9: Akunamlingani, abantwana nofana ababelethi, akunambelethi otjhiye abantwana
Nakube umufi akatjhiyi umlingani, abantwana nofana ababelethi namkha iinzukulwana zababelethi-osihlobo esiseduze nguye obamdlalifa.
Isibonelo:
C, D = ababelethi abakhulu abahlongakele qangi C D
A, B = ababelethi abahlongakele qangi
E = umufi F A B
S = umlingani ohlongakele qangi
F = umalume G E S
G = umzala
H = umntamama H
Esibonelweni esingaphezulu, u-F, ongumalume kamufi, usihlobo sakhe sangekhaya, uhlobene nomufi ezingeni lesithathu, ngalohko uzikuzuza koke okuseleko nakwabiwa ilifa. U-G uhlobene no-E ezingeni lesine begodu u-H uhlobene no -E ezingeni lesihlanu. Bobabili u-G no-H angeze bazuza litho ku-E.
Akunamadlalifa welifa elitjhiyiweko
Umuntu angahlongakala angakabi ilifa lakhe angatjhiyi muntu onekghono lokuzuza ilifa lakhe. Ukuya ngokomthetho wesintu, nakunjalo umBuso uthatha loke ilifelo njenge-bona vacantia. Njenganje indaba enjalo sele ilawulwa sigaba 35 no 92 somThetho wokuPhathwa kwamaFa 66 ka 1965. Ikambiso ithi nakube amadlalifa welifa akaziwa nofana nakube akekho amadlalifa lawo, umlawuli utjhugulula ilifa elitjhiyiweko libe yimali bese ngemva kokukhokhela iinkolodo zakamufi, ukhokhela okuseleko kusiKhwama sabOndli. Nakube akunamuntu okghonako ukuqinisekisa bonyana unesibizo emalini leyo njengomdlalifa welifa elitjhwe ngumufi, bona kudlule iminyaka ema-30 ngemva kokufakwa kwemali kusiKhwama sabOndli, imali leyo izakungena embusweni.
UmPhathi weKhotho eKulu ugadangisa imininingwana ephathelene nemali yamafa atjhiyiweko efakwe kusiKhwama sabOndli ngeenkhathi ezithize ephepheni elingakavami leGazethe kaRhulumende ukuze abantu abanekareko bangayibiza njengamadlalifa welifa elitjhiywe ngumufi onqopheneko
UKUJAMISELELA NGOKOMTHETHO
Iingaba 1 no 1 zasungulwa kumThetho wokwAbiwa kwamaFa aTjhiyiweko 81 ka 1987 ngokomThetho wokuTjhugululwa kokwAbiwa kwamaFa 43 ka 1992, wathoma ukusebenza ngomhaka 1 ku-Oktoba 1992.
Isigaba 1 sihlinzeka: "Nakube umntwana kamufi, ngaphandle kosesemncani nofana ogula ngengqondo, yena nomlingani oseleko kamufi, unelungelo lokuzuza elifeni bese wala amalungelwakhe wokwamukela inzuzo enjalo, inzuzo leyo izakuba semandleni womlingani oseleko"
Tjheja okulandelako:
a Ozuza ilifa kumele abe mntwana kamufi;
b Umzuzi welifa ofuna ukulahla ilungelo lakhe lokwamukela inzuzo akukameli kube ngomncani ngeminyaka nofana ogula ngengqondo.
c Umzuzi welifa kanye nomlingani oseleko bobabili kumele babe nelungelo lokuzuza ngokwemithetho yokwabiwa kwamafa.
d Umlingani oseleko uzakwamukela ilifa lomdlalifa olalileko.
Ukutjengiswa kwesigaba 1
Umufi Umlingani oseleko (umdlalifa)
R25 000 (ibuya emntwaneni )
Umntwana (R25 000 ) Umntwana - Wala inzuzo ye R25 000
Inzuzo izakuya kumlingani oseleko
Isigaba 1 : "Nakube umuntu udoyisiwe ekubeni lilidlalifa lelifa elitjhiywe ngumufi nofana alahle ilungelo lakhe lelifelo, nanyana ngiyiphi inzuzo ebegade afanele ayifumane nakube azange adoyiswe nofana angazange ale ilungelo lakhe, ukuya ngokwemibandela yesigatjana , izakwabiwa inga uhlongakele msinyana ngaphambi kokuhlongakala kukamufi, begodu nakukghonekako kube ngathi azange adoyiswe njalo."
Tjheja okulandelako:
a Umdlalifa akasimntwana kamufi kwaphela.
b Umdlalifa kumele adoyiswe nofana kumele alahle inzuzwakhe ebekumele ayizuze ngokwemithetho yokwabiwa kwamafa atjhiyiweko.
c Nakube umdlalifa udoyisiwe nofana wale inzuzo, uthathwa njengohlongakele ngaphambi kwakamufi, umuntu olandelako ekuzuzeni uzokuzuza ilifa, nakungasinjalo kuzakusebenza imibandela yesigatjana 6.
Ukutjengiswa kwesigaba 1
a Akunamlingani oseleko owamukela inzuzo yelifa elitjhiyiweko. Umdlalifa, udoyisiwe nofana wala inzuzo, utjhiya abantwana.
Umlingani ohlongakele qangi
Umufi
Umntwana kamufi - umdlalifa (R50 000).
Wala nofana udoyiswe ukufumana isabelo
Umntwana kamufi (R50 000) sakhe sizakunikelwa umdlalifa abantwabakhe
b Umlingani oseleko umdlalifa kanye nomunye umdlalifa odoyisiweko nofana owale inzuzo ngokwemithetho yokwabiwa kwamafa atjhiyiweko.
Umlingani oseleko (umdlalifa)
Umufi (R125 000)
R25 000 (emntwaneni)
Umntwana kamufi- umdlalifa (R25 000).
umdlalifa uyala.
Umntwana kamufi (R25 000) - isabelo sakhe sinikelwa umlingani
Umdlalifa oseleko nanyana anabantwana
<fn>nde_Article_National Language Services_IKOMBA YELWAZI LAKWA-.txt</fn>
Ilwazeli lihlanganiselwe ukulekelela wena nawenza isibawo sokusizwa ngemali yi-NA. Ikomba yalokhu iphathelene kwaphela nokusekelwa ngeemali kwamaphrojekthi.
Ngubani Olungele Ukusizwa Ngeemali
Abantu ngamunye ngamunye, iinqhema zomphakathi, iinjamiso kunye namakhamphani boke bakulungele ukubawa ukusizwa ngeemali yi-NAC. Ungabawa ukusizwa ngemali kilamakoro wobukghwari alandelako : ZeSino, zokuGida / zokuThiywa kweGido, zokuTlola/zemiTlolo, zokuVuma nezeThiyetha yokuVuma, zeThiyetha/zedrama, zeFundonengi kunye nezoBukghwari obuBukelwako. Iinhlangano, iinjamiso neenqhema kufuze bona zirejisrawe ngokusemthethweni nangokuhlelekileko. Abafakiimbawo kufuze bona babe babantu abakhulu ngokomthetho, begodu kufuze bona babe maSewula Afrika.
Abantu Ngamunye Ngamunye
Isibawo sabantu ngamunye ngamunye ngesomfakisibawo oyedwa othoma iphrojekthi. Abakho abanye abantu ekufuze bona basebenze ephrojekhthini le ngaphandle komuntu loyo kwaphela. Lokhu-ke kwenzelelwe ukusiza abatloli bemidlalo ngamunye ngamunye, nabathiyi begido ngamunye ngamunye, nabathiyi beengoma ngamunye ngamunye kunye neengwali ngasinye ngasinye.
Ihlangano
Ihlangano itjho isijamiso esirejistariweko esinabantu abasebenza ndawonye.
Ukusekelwa Kwephrojekthi Ngeemali
Tjheja bona I-NAC kungenzeka bona ingakghoni ukusekela ngayo yoke imali efunakala ephrojekthini. Ngalokho-ke uyeleliswa ufune isizo leemali nakeminye imithombo. Ngokuvamileko nakusizwa ngeemali kusizwa amahlelo aphathelene nemisebenzi yobukghwari. Amakhotheyitjhini weendleko kufuze bona aphekelele iforomu lesibawo, kanti-ke abafaki beembawo KUFUZILE NAKANJANI bayiveze yoke eminye imithombo yabo yeemali. Isikhathi eside khulu sokuraga iphrojekthi ziinyanga ezilitjhuminambili. Kufuze kukhulunyelwe nenye imali, eli-15 % yeendleko zoburhiyarhiya bokuphatha. Amaphrojekthi asekelwa ngeemali kanye emnyakeni weemali munye. Zoke iimbawo kufuze bona zenziwe ngamaforomu we-NAC asemthethweni. Amaphrojekthi kufuze bona anzinze adresini etjhiwo eforomini lesibawo. Nakube kuba namatjhuguluko enzekako nge-adresi, kufuze bona amatjhuguluko lawo abikelwe ama-ofisi we-NAC kungakapheli amalanga ali-7.
Amaphrojekthi WezamaVakatjho
Iimbawo zamavakatjho zizakutjhejwa kwaphela nakube ivakatjho eliphakanyiswako kunelitho elizakusiza ngalo ekhamphanini namkha esiqhemeni, begodu nakube lingezelela ubungcono epilweni yamaSewula Afrika. Abafakiimbawo abamenyelwe ukuyokuvuma, ukuyokugida, ukuyokugwala namkha ukuyokwenza nanyana ngimuphi umsebenzi wobukghwari kamanye amazwe kufuze kube nendledlana amazwe abawavakatjhelako abasekela ngawo ngeemali namkha kube nendledlana iinhlangano abazivakatjhelako ezibasekela ngazo ngeemali. Ilizwe la kuvakatjhela khona umfakisibawo kufuze bona lithumele ubufakazi bokuthi lizakubhadalela iindleko ezinjengamahlalo, ukudla, iimadlana ezinande zisetjenziswa wokemalanga kunye neendleko zokukhamba/zendlela ngaphakathi kwalo ilizwelo. Nakube umfakisibawo uvakatjhela ihlangano, nayo ihlangano leyo kufuze yenze soneso. Isibawo esithunyelwa kwa-NAC kufuze siphekelelwe nanga sivumelwano sokwenza umsebenzi owenziwa mfakisibawo loyo, kungaba kugida, kungaba kuvuma, kungaba kugwala njalo njalo. I-NAC angeze iziqalelele iimbawo zokuya phetjheya nakube amaphepha afunekako ayikaniklwa wona. Kikho koke i-NAC ayikwazi ukuthi kube ngiyo yodwa esekela ngeemali. Ngaphezu kwalokho, i-NAC inalo ilungelo lokubaphekelela emakhambeni wabo abafakiimbawo ababawa ukusizwa ngeemali zokuyokuvakatjha emazweni ngamazwe.
Imifundalize
Ukusekela Ngeemali EliZweni LoKe
Kunemihlobo emibili yokusekela ngeemali: iImali yokusiza enikelwa iziko lefundo linye isetjenziselwe abafundi abanengi abasafundela iziqu zokuthoma, bese kuba khona nemali ekusizwa ngayo abafundi ngamunye eemfundweni zeziqu eziphakemeko.
Umfundalize Onikelwa Iziko Lefundo
Lapha iimbawo zithunyelwa ngokuthunyelwa eenkhulwini ezingamele iminyango eziko lefundo. Ingcenye ekulu yemali eyabelwe ukusiza kufuze bona kube ngileyo enikelwa iziko lefundo linye isetjenziselwe abafundi abanengi.
Iziqu Eziphakemeko Zomfundi Ngamunye
Iziquq eziphakemeko zizakusekelwa ngeemali kanye nje kwaphela, zisekelelwa ukusiza umfundi ukuqeda iimfundo zakhe.
Ukusekela Ngeemali Emazweni Ngamazwe:
I-NAC isekela iimfundo zamazwe ngamazwe ngeemali ezingeni leziqu zokuthoma kunye nezingeni leziqu eziphakemeko. Iimbawezi zingavunywa nakube iimfundwezo azifundiswa ngaphakathi kwelizwe leSewula Afrika. Isibawo kufuze bona siphekelelwe bufakazi obufakazela ukuthi nangambala umfundi loyo wamukelwe la athi ufuna ukuyokufunda khona njengoba abawa ukusizwa ngeemali nje. I-NAC akuzukuba ngiyo yodwa esekela ngeemali.
Ukusekelwa Ngeemali Kweenkhamphani
UNgqongqotjhe wezobuKghwari namaSiko uvumela ukusekelwa ngeemali kweenkhamphani zobukghwari ezithileko ngesikhathi esiminyaka emithathu. Umnqopho wokusekela iinkhamphani ngeemali kunzinzisa iinkhamphani eziphathelene nezobukghwari, nokukghonakalisa ukutlanywa kwemisebenzi emitjha kunye nokuvulela abavumi, abagidi, iingwali njalo njalo amathuba wemisebenzi Ukusekelwa ngeemalokhu kulungele iinkhamphani zobukghwari ezirejistariweko. Abafakiimbawo bamenywa qho ngeminyaka emithathu. Lomhlobo wokusekela ngeemali wenzelelwe iinkhamphani zobukghwari esele zizakhele igama. Abafakiimbawo kufuze bona babe namaphepha / nemitlolo nasi elandelako : umtlolo ohlathulula ubunjalo bekhamphani, umtlolo womtlamo womsebenzi oragwa yikhamphani sekubalwe nehlelo labosobukghwari, iintatimende zeemali ezihloliweko, isijamiso sezokuphatha kunye nesebhodi sekhamphani leyo.
Amakoro Esingawasekeliko Ngeemali
Iindleko zokuraga ibhizinisi, ukusekelela ukuphemba ihlelo, umthangalasisekelo, iphaliswano lokuqopha, ukuthenga iinsetjenziswa zokuvuma, amakhwaya wamasonto, ukudizayina I-webhusayidi, ukuba ngusomkhaya webhusayidi, ukuhlobisa kwangekhaya, imisebenzi yokutlama imakho, imisebenzi yokuhlela iminyanya, aabakhwezeleli kunye neenqhema zesikhatjhana.
Ukukhambisana Nezokuphatha
Abafakiimbawo kufuneka bathumele yoke imitlolo neembawo zabo. Iimbawo ezifeksiweko, ezingakatlikitlwa, ezithunyelwe nge-imeyili kunye nalezo ezingakapheleli angeze zitjhejwe. Nakungilezo ezingakapheleli zona angeze ziqalwe nokuqala.
Amalanga Wokuvala Weembawo
Amalanga wokuvala weembawo amenyezelwa emaphephandabeni angamakhulu welizwe loke kunye nakuwebhusayidi ye-NAC. Iimbawo ezizakkufika ngemva kwesikhathi kunye nalezo ezizakufika zingakapheleli angeze zitjhejwe, kodwa zizakudluliselwa esikhathini esizako sesekelo leemali. I-NAC inelungelo lokusivuma / lokusala isibawo.
Ilungelo ngamalungelo: I-NAC inelungelo lokukhupha nokwaba iimali ngokuqalelela lokho ekufuze kutjhejwe ntanzi ehlelweni le-NAC. Lokhu-ke akuliyani nalungel;o lomthethosisekelo lomfakisibawo nanyana ngimuphi. Akunamfakisibawo othola ilungelo lokusizwa ngeemali ngokwenza kwakhe isibawo nje kwaphela; yoke imali ekusekelwa ngayo iphuma ngokubona kwe-NAC.
Ukubuza Nelwazi
<fn>nde_Article_National Language Services_IKOMITJHANA YEMISEBEN.txt</fn>
INCWAJANA NGOKUYA KWESIGATJANA 14 SOMTHETHO WOKUPHUHLISWA KOKUFIKELELA ILWAZI, UMTHETHO WESI-2 KA-2000
INCWAJANA NGOKUYA KWESIGATJANA 14 SOMTHETHO WOKUPHUHLISWA KOKUFIKELELA ILWAZI, UMTHETHO WESI-2 KA-2000
IMINININGWANA NGOKUYA KWESIGATJANA 14
A. Amandla nemisebenzi yeKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa Isigaba 14 1a i Amandla nemiSebenzi yeKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa
Amandla nemisebenzi yeKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa njengombana ihlathululwa ziingatjana 174 1, 2, 3,4 nesesi 6; 1771 kanye nesesi 3; kanye no 1784, 5 no 5 kanye 6 somThetho womThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika umThetho wenomboro 108 ka-1996, iingaba 4 nese-7 somThetho wokuRholelwa nobuJamo bomSebenzi bamaJaji umThetho wenomboro 47 ka-2001, isigaba 6 somThetho weKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa umThetho wenomboro 9 ka-1994 kanye neKambiso yeKomitjhana ngokuya kwalomThetho:
a kunikela umbuso wesitjhaba isiyeleliso ngenye nenye indaba ephathelene namajaji namkha zokuphathwa kobulungiswa, hlangana nokhunye, ifundo nebandulo labafisa ukuba majaji kanye nebandulo eliragela phambili lamajaji, ubujamo bezokusebenzela nobujamo bomsebenzi bamajaji, ukuhlelwa butjha kwemikhawulo yamaKhotho aPhakamileko, njll.
b kubonisana noMongameli ngokubekwa kweJaji eliKhulu, iSekela leJaji eliKhulu kanye noMongameli wamaJaji noSekela Mongameli wamaJaji weKhotho ePhakamileko yokuDlulisela Iingwebo;
c kulungisa irhemo labazakukhethelwa ukuba majaji weKhotho yomThethosisekelo, okuzakufaka hlangana amagama amathathu ngaphezulu kunesibalo esizakukhonjwa, begodu banikele irhemo kuMongameli; namkha, nayikuthi omunye wabazakukhonjelwa iinkhundla akamukeleki kuMongameli begodu ukubeka okhunye nokhunye kusazokwenziwa, ukungezelela irhemo ngamanye amagama;
d kuyelelisa uMongameli ngokukhonjwa kwamajaji wawo woke amakhotho ngokuqala ikambiso yeKomitjhana, kanye neenjamiso zomthethosisekelo, okutjho bona kube ngilabo abawufundeleko umsebenzi, abaphile kuhle nabantu abafaneleko abangakhethwa babe majaji nokuthi kuqalwe isidingo sokutlhogeka kwesiqhema samajaji esizakutjengisa ngokunabileko ubutjhaba nobulili beSewula
e kubonisana noNgqongqotjhe ngokukhethwa kwejaji elibambileko esikhundleni salelo elikhutjhwe emsebenzini;
f kuqalana nesolo yokungaziphathi kuhle namkha ukungasakghoni ukusebenza kwamajaji; ukwenza okutholiweko lapho, kanye nokuyelelisa isiBethamthetho nayikuthi okutholwe ephenyweni kwenziwa kukobana ijaji alisakghoni ukwenza umsebenzi, ubhalelwa khulu kukwenza umsebenzi namkha uziphatha kumbi khulu.
g kuyelelisa uMongameli ngokujanyiswa kwejaji eliqalene nekambiso yokususwa kwejaji;
h kuqunta ikambiso yayo, kuqalwe bona iinqunto zeKomitjhana zisekelwa linengi lamalunga;
i kunikela ePalamende umbiko wonyaka ngomtlolo mayelana nemisebenzi ngesikhathi sonyaka.
ii Isakhiwo seKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa
IKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa ibunjwa boKomitjhinara aba-25 (okufaka hlangana usihlalo nesekela lakasihlalo) kanye nePhiko eliqalene nezokuTlolwa.
Umthethosisekelo weKomtijhana yemiSebenzi yobuLungiswa nesikhathi sokusebenza kwamalunga ubekwa ngokuya kwesigaba 178 , no somThetho womThethosisekelo weSewula Afrika (umThetho wenomboro 108 ka-1996) nesigaba 2 somThetho weKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa (umThetho wenomboro 9 ka-1994) ofundeka ngalendlela:
KuneKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa ebunjwa a liJaji eliKhulu, elongamele imihlangano yeKomitjhana;
b nguMongameli weKhotho ePhakamileko yokuDlulisela iinLilo;
c munye uMongameli weJaji okhethwe nguMongameli wamaJaji;
e magqwetha amabili wemajajini asebenzako akhethwe emsebenzini wamagqwetha ukujamela umsebenzi wawo ngokuzeleko begodu akhethwe nguMongameli;
f magqwetha amabili asebenzako akhethwe ebizelweni lamagqwetha ukujamela ibizelo nakhethwe nguMongameli;
g munye ofundisa umthetho okhethwe bafundisi bomthetho emayunivesithi weSewula Afrika;
h babantu abasithandathu ababekwe siBethamthetho emalungwini waso ubuncani bakhona abathathu babo kufanele kube malunga weenqhema eziphikisako ajanyelwe esiBethamthethweni;
i ziinthunywa ezine zomKhandlu wesiTjhaba wamaPhrovinsi ezikhethwe ngokuhlanganyela mKhandlu ngevowuti yokusekela wamaphrovinsi asithandathu wokusekela;
j babantu abane ababekwe nguMongameli njengehloko yekhabhinethi, ngemva kokubonisana nabarholi bazo zoke iinqhema ezisesiBethamthweni; godu lokha k nawuqala iindaba eziphethelene neKhotho ePhakamileko ethileko, uMongameli wamaJaji weKhotho kanye noNdunakulu wephrovinsi ethintekako, namkha okhethiweko ngomunye nomunye wabo.
Nayikuthi isibalo sabantu abakhethwe emabizelweni wamagqwetha wemajajini namkha emagqwetheni ngokuya kwesigatjana 1 e namkha f silingana nesibalo seenkhala okufanele zizaliswe, uMongameli kufanele abakhombe. Nayikuthi isibalo sabantu abakhethiweko sidlula isibalo seenkhala okufanele zizaliswe, uMongameli, ngemva kokubonisana nebizelo elifaneleko, kufanele, akhombe inani elilingeneko labakhethwa ukuzalisa iinkhundla, ngokuqala itlhogeko yokuqinisekisa bona abakhethiweko bajamela ibizelo loke.
Amalunga weKomitjhana akhonjwe mKhandlu wesiTjhaba wamaPhrovinsi asebenza abe akhutjhwe woke, namkha bekuvele esinye isikhundla kezabo. Amanye amalunga akhonjelwe namkha akhethelwe iKomitjhana asebenza abe aphunyuzwe ngilawo akhambileko namkha awakhethileko.
Amathemu amabili we-ofisi wamanye wamalunga weKomitjhana, ukukhonjwa kwesekela lakasihlalo kanye neenkhundla
Amalunga weKomitjhana akhonjwe ngokunjalo ngokuya kwesigatjana 178 1 c, e, f, g, h no i somThethosisekelo azakuhlala e-ofisini isikhathi esingadluliko imiyaka emihlanu: Kuye ngokuthi -
a uMongameli uzakususa elinye ilunga elinjalo e-ofisini ngesinye nesinye isikhathi nayikuthi olikhombileko namkha ilunga elikhonjiweko libawa njalo;
b elinye nelinye ilunga elilisako ngokunikela isaziso ubuncani bakhona senyanga yinye esitloliweko kusihlalo.
Ilunga leKomitjhana elikhonjwe ebujameni obunjalo ngokuya kwesigaba 178 1 e, f, g, h namkha i somThethosisekelo sizakulisa isikhundla khonokho nayikuthi kuphela ukukhonjelwa isikhundla.
Ngokuya kwesigaba 178 1 somThethosisekelo, omunye nomunye umuntu ophelelwe sikhathi sokusebenza njengelunga leKomitjhana angakhonjwa butjha.
IKomitjhana izakukhomba elinye lamalunga ngokuya kwesigaba 105 1 b, c, e, f, g namkha i somThethosisekelo njengesekela lakasihlalo weKomitjhana, godu lokha usihlalo nakangekho, isekela lakasihlalo lizakusebenza njengosihlalo.
Isikhala eKomitjhaneni angeze -
a sathinta ukulunga kweenkambiso namkha iinqunto zeKomitjhana; begodu b sizakuzaliswa ngokuya kwesigaba 178 1 somThethosisekelo, begodu elinye ilunga elikhonjwe njalo, lapho kufaneleko, lizakuhlala e-ofisini isiquntu esiseleko liqedelele isikhathi esisaseleko saloyo elimlamako.
iii UNobhala nabasebenzi beKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa
Njengombana kunganalunga leKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa elisebenza isikhathi esizeleko somsebenzi, umsebenzi okhambisana nokwenziwa kwemisebenzi yeKomitjhana wenziwa mNyango wezobuLungiswa ekhonjwe Mnqophisi Mazombe wezobuLungiswa.
B. Imininingwana yezokuthintana isigaba 141b
IsiPhathiswa sokwAzisa:
Ilwazi elijayelekileko:
Umtato: +27 51 447-2769
Umaliledinini: 082 881 4020
IFeksi: +27 51 447-0836
B. Umhlahlandlela wesigaba 10 wokusebenzisa umThetho isigaba c]
Umhlahlandlela uzakutholakala eKomitjhaneni yamaLungelo wobuNtu kungakapheli umhlaka 31 Arhostosi 2003. Tjhingisa yoke imibuzo ku:
Umtato: +27 11 484-8300
Ifeksi: +27 11 484-1360
D. Ukufikelela amarekhodi aphethwe yiKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa Isigaba 141d no e i) Ukuveza ngokuzenzakalela isigaba 14 (e)
Isaziso ngokuya kwesigaba 15 sihlathulula amahlangothi wamarekhodi weenhlangano atholakala ngaphandle kobana umuntu awabawe ngokuya kwalomThetho. Ilwazi lesaziso seKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa 15 alitholakali kwanjesi.
Ukuveza ngokuzithandela:
UmThetho weKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa [umThetho wenomboro 9 ka-1994]
IKambiso yeKomitjhana
Imikhangiso yeenkhundla ezingakazaliswa zamajaji kiwo woke amazinga
Imibiko ekhutjhelwa beendaba
Umbiko wonyaka osiwa ePalamende ii) Amarekhodi angabawiwa isigaba 14 (d)
Ukuhlathululwa kweenhloko namahlangothi wamarekhodi aphethwe yiKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa:
AMAREKHODI APHATHELENE NOKUHLELA NELAWULO
Ilawulo phezu kwamarekhodi
Ukudlulisela endaweni yokubuthelelwa kwamarekhodi
Irherho lamafayili
Ukuhlolwa kwamabuthelelo wamarekhodi
AMAREKHODI APHATHELENE NEMISEBENZI YOKUSEKELA
Iimali
Amarekhodi webhajethi mayelana neKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa agcinwa Mtlolisi weKhotho ePhakamileko yokuDlulisela Iingwebo
Abasebenzi
Amarekhodi wokuqatjha abasebenza e-ofisini lokuLawula agcinwa mNyango wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo
ZokuThutha nokuKhamba
Ukuvunyelwa kwezokukhamba nokurekhodwa kwazo
Ukubekela ngeqadi namalungiselelo wendawo yokuhlala
AMAREKHODI APHATHELENE NOMSEBENZI WEKOMITJHANA YEMISEBENZI YOBULUNGISWA
Ukhethwa kwamalunga weKomitjhana
Ukurholelwa kwamalunga
Imihlangano yeKomitjhana
Amahlelo
Irhemo lokuzokukhulunywa ngakho
Imibiko
Ukubekwa kwamajaji
Imikhangiso
Iimbawo nokukhethwa
Ukungaziphathi kuhle nemibuzo ngokuziphatha emsebenzini
Amarekhodi weenghonghoyilo ezifunyenweko
Amarekhodi wephenyisiso nemibuzo
Imikhawulo yeKhotho ePhakamileko
Ukukhonjwa kwemikhawulo iii Ikambiso yeembawo
Umbawi kufanele anikelwe ukufikelela emarekhodini wehlangano yomphakathi nayikuthi umbawi uhlangabezana nokulandelako:
Umbawi uhlangabezana neemfuno zekambiso ezitholakala emThethweni eziphathelene nokufikelela irekhodelo; begodu
Ukufikelela irekhodelo akwalelwa nangaliphi ibanga elivezwe kilomThetho.
Umhlobo wesibawo:
Umbawi godu kufanele atjengise nayikuthi isibawo ngesekhophi lerekhodi namkha umbawi ufuna ukuza azokuqala amarekhodi ema-ofisini wehlangano yomphakathi. Ngakelinye ihlangothi nayikuthi irekhodi akusimtlolo lingabonwa eforomini elibawiweko, nakukghonekako isigaba 292.
Nayikuthi umuntu ubawa ukufikelela ngendlela ethileko umbawi kufanele athole ukufikelela ngendlela ebawiweko. Lokhu angeze kwasebenza nakungathikameza ukusebenza kuhle kwehlangano yomphakathi ethintekako, namkha kungamotjha irekhodi, namkha kungephula ilungelo lobunikazi lombuso. Nayikuthi amabanga abonakalako angeze anikelwa eforomini elifunekako kodwana ngenye indlela, imali ebhadelwako izakubalwa ngokuya kwendlela umbawi ayibawe ngayo kokuthoma isigaba 293 no 4.
Nayikuthi ukungezelela ependulweni etloliweko esibaweni sakhe serekhodi, umbawi ufuna ukutjelwa ngesiqunto nanyana ngayiphi indlela, isibonelo, ngomtato, lokhu kufanele kuvezwe isigaba 182e.
Nayikuthi umbawi ubawela omunye ilwazi, ubujamo okwenziwa ngabo isibawo kufanele buvezwe begodu ubufakazi kufanele bukhambisane nesibawo isigaba 182f.
Nayikuthi umbawi akakghoni ukufunda nokutlola, namkha urholophele kuzakufanela bona enze isibawo serekhodi ngomlomo. Isiphathiswa selwazi kufanele simzalisele iforomo umuntu onjalo begodu simnikele ikhophi yaso isigaba 183.
Kunemihlobo emibili yeemali ezibhadelwako ezifuneka ngokuya komThetho, okuyimali yesibawo nemali yokufikelela [isigaba 22]:
Imali yesibawo:
Umbawi ofuna ukufikelela irekhodi elinelwazi ngombawi akufuneki bona abhadele imali. Omunye nomunye umbawi, ongabawi ilwazi elithinta yena, kufanele abhadele imali yesibawo okuyi-R35:
Isiphathiswa selwazi kufanele sazise umbawi (ngaphandle kwalowo obawa ilwazi lakhe) ngesaziso, abawe umbawi bona abhadele imali ebekiweko (nayikhona) ngaphambi kobana kuqalwe isibawo sakhe.
Imali ebekiweko yesibawo eyi-R35 ibhadelwa njengeentempe zobuNgeniso beMali, okufanele zithengwe eposofisi enye nenye. Inani elilungileko leentempe kufanele linanyathiselwe eforomini lesibawo (iForomo A). Nayikuthi azinanyathiselwa, ukuqalwa kwesibawo angeze kwenziwa bekutholakale imali ebhadelwe ngeentempe.
Umbawi angenza isibawo ekhotho ukuphikisa ithenda namkha ukubhadelwa kwemali yesibawo.
Ngemva kobana isiphathiswa sokwazisa sithethe isiqunto ngesibawo umbawi uzakwaziswa ngesiquntweso ngendlela umbawi afune ukwaziswa ngayo.
Imali yokufikelela (ebhadelwa kungaqalwa bonyana isibawo senzelwa ilwazi elithinta umuntu namkha njani):
Nayikuthi isibawo siyanikelwa kuzakubhadelwa enye imali yokufikelela, ezakubhadelelwa ukuzuma, ukulungisa, ukukhiqiza kanye nesikhathi esidlule ama-awara abekiweko ukuzuma nokulungiselela ukuvezwa.
Imali yokufikelela njengombana ibekiwe ingatholakala eSingezelweni A kilencwajana. Ukufikelela kuzakunikelwa kuphela bona kubhadelwe imali yokufikelela. Imali yokufikelela kufanele ibhadelwe ngeentempe zobuNgeniso beMali ezitholakala eposofisi.
E. Imisebenzi etholakalako isigaba 141f i Imihlobo yemisebenzi
Isinghonghoyilo ngejaji esiwela ngaphasi kwelawulo lesigaba 177 (a) somThethosisekelo, okutjho, bona ijaji liphethwe kungasakghoni ukwenza umsebenzi, libhalelwa khulu kukwenza umsebenzi namkha linomlandu wokungaziphathi kuhle sizakutjhejwa yiKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa ngokuya kwalesisijamiso.
IKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa ayinagunya ekutjhejeni iinghonghiyilo ezingaweli ngaphasi kwamahlangothi avezwe ngaphezulu.
ii Ukuthola njani ukufikelela lemisebenzi
Iinghonghoyilo kufanele zenziwe ngokusebenzisa isifungo esimtlolo begodu kufanele silethwe e-adresini elandelako:
Umtato: +27 51 447 2769
Ifeksi: +27 51 447 0836
F. Iinrarululo ezitholakala nayikuthi iinjamiso zalomThetho azilandelwa [isigaba 74-82]
IKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa nezinye iinHlangano eziwela ngaphasi kweSahluko seThoba (ngokuya komThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika, umThetho wenomboro 108 ka-1996) azinakambiso yangaphakathi yokudlulisela phambili iinqunto njengezinye iinhlangano zomphakathi. Kufanele kutjhingwe emakhotho ebujameni obunjalo lapho kunganakukhambisana neenjamiso zomThetho ngileziinhlangano. Lokhu kungasebenza ebujameni lapho umbawi namkha wesithathu obandakanyekako arhalela ukudlulisela phambili isiqunto esenziwe siphathiswa selwazi.
G. Ukutholakala kwencwajana isigaba 143
Incwajana izakutholakala ngamalimi amathathu wangokomthetho eendaweni ezilandelako:
E-adresini yestrada ye-ofisi leKomitjhana yemiSebenzi yobuLungiswa njengombana kutjengiswe emininingwaneni yezokuthintana ngehla
EKomitjhaneni yeSewula Afrika yamaLungelo wobuNtu
Kenye nenye indawo yokubulunga ngokomthetho njengombana kuhlathulule isigaba 6 somThetho wokuBulunga ngomThetho ka-1997. iindawo zokubulunga ngokomthetho ngilezi -
a emiSebenzi yeDorobha yokuBulunga iiNcwadi, e-Bloemfontein;
b eBulungelweni leeNcwadi lePalamande, eDorobheni leKapa;
f emaButhelelweni wamaRekhodi wesiTjhaba wamaFilimu, amaVidiyo nemiDumo, ePitori, ngeminqopho yemihlobo ethileko yemitlolo njengombana kubekiwe; kanye g nelinye nelinye ibulungelo leencwadi namkha ihlangano ebekwe nguNgqongqotjhe ngeminqopho yemitlolo.
ISINGEZELELO A
IIMALI EZIBEKIWEKO MAYELANA NEENHLANGANO ZOMPHAKATHI
Imali ebhadelwako yekhophi yencwajana njengombana kuhlongozwa emthetjhwaneni 5(c) yi-R0,60 kelinye nelinye ikhophi elibukhulu bekhasi le-A4 namkha isiquntu salo.
Iimali ezibhadelwa ekukhiqizweni okukhulunywe ngakho emthetjhwaneni 7 zingendlela elandelako:
a kenye nenye ikhophi ebukhulu bekhasi le-A4 namkha isiquntu salo
b Kenye nenye ikhophi egadangisiweko ebukhulu bekhasi le-A4
namkha isiquntu salo esingaphathwa yikhompyutha namkha esinge elektroniki namkha ngomhlobo ongafundwa mtjhini 0,40
d i Eentjengisweni zemitlolo ebonwako, ebukhulu bekhasi le-A4
namkha isiquntu salo 22,00
e i Emtlolweni werekhodi elilalelwako, elibukhulu be-A4
namkha isiquntu salo 12,00
Imali yesibawo ebhadelwa ngiwo woke umbawi, ngaphandle kozibawela ilwazi eliphathelene naye, okukhulunywe ngayo emthetjhwaneni 7 yi-R35,00.
Imali yokufikelela ebhadelwa mbawi okukhulunywe ngayo emthetjhwaneni 7 ingendlela elandelako:
a Kenye nenye ikhophi ebukhulu bekhasi le-A4
namkha isiquntu salo 0,60
b Kenye nenye ikhophi egadangisiweko ebukhulu bekhasi le-A4
namkha isiquntu salo esingaphathwa yikhompyutha namkha esinge elektroniki namkha ngomhlobo ongafundwa mtjhini 0,40
d i Eentjengisweni zemitlolo ebonwako, ebukhulu bekhasi le-A4
namkha isiquntu salo 22,00
e i Emtlolweni werekhodi elilalelwako, elibukhulu be-A4
namkha isiquntu salo 12,00
f Ukuzuma nokulungiselela ukuvezwa kwerekhodi, R15,00 kelinye nelinye i-awara namkha isiquntu salo, kungafaki i-awara lokuthoma, elisetjenziselwa ukuzuma nokulungisa.
Ngeminqopho yesigaba 222 somthetho, okulandelako kuyasebenza:
a Ama-awara asithandathu okufanele adlulwe ngaphambi kobana kubhadelwe idiphozidi; begodu b kunye kokuthathu emalini yokufikelela ibhadelwa njengediphozidi mbawi.
Imali yokuposa ibhadelwa lokha ikhophi lerekhodi liposelwa umbawi.
ISINGEZELELO B
IFOROMO ELIBEKIWEKO LOKUFIKELELA IREKHODI LEHLANGANO YOMPHAKATHI
ISINGEZELELO B SESAZISO R.187 EGAZEDINI YOMBUSO NGOMHLAKA 15 FEBERBARI 2002
ISIBAWO SOKUFIKELELA IREKHODI LEHLANGANO YOMPHAKATHI
Isigaba 181 somThetho wokuPhuliswa kokuFikelela iLwazi, ka-2000 umThetho wenomboro 2 ka-2000
Umthetjhwana 2
LISETJENZISWA MNYANGO
Inomboro yereferensi:
Isibawo samukelwe ngu
Yitjho izinga lesikhundla, igama nesibongo sesiphathiswa sokwazisa / sesekela lesiphathiswa sokwazisa ngomhlaka ..
Ilanga e .Indawo.
Imali yesibawo (nayikhona): R ...
A. Imininingwana yehlangano Yomphakathi
Umtato: 447 2769 Ifeksi: 447 0836
B. Imininingwana yomuntu obawa ukufikelela irekhodi a Imininingwana yomuntu obawa ukufikelela irekhodi kufanele irekhodwe ngenzasi.
b Zalisa i-adresi nenomboro yefeksi etholakala ngaphakathi kweRiphabhligi yeSewula Afrika lapho ilwazi kufanele lithunyelwe khona.
Igama ngokuzeleko nesibongo ..
Inomboro kamazisi:
I-adresi yeposo:
Inomboro yefeksi: ..
Inomboro yomtato: Iposo ye-elektroniki:
Ubujamo owenza ngabo isibawo, lokha nawenzela omunye:
C. Imininingwana yomuntu owenzelwa isibawo
Isahlukwesi sizaliswa KUPHELA nayikuthi isibawo selwazi senzelwa omunye umuntu.
Amagama ngokuzeleko nesibongo: ..
Inomboro kamazisi:
D. Imininingwana yerekhodi a Nikela ngemininingwana ezeleko yamarekhodi obawa ukuwafikelela, ufake inomboro yereferensi oyaziko ukukghonakalisa bona irekhodi litholakale.
b Nayikuthi isikhala esinikelweko sincani sibawa uragele phambili ephepheni elinye bewulinamathisele eforomini. Umbawi kufanele atlikitle woke amaphepha wokungezelela.
Ihlathululo yerekhodi namkha ihlangothi lerekhodi elikhambelanako:
Inomboro yereferensi, nayikhona: .
Eminye imininingwana yerekhodi: ...
E. Iimali ezibhadelwako a Isibawo sokufikelela irekhodi, ngaphandle kwerekhodi elinelwazi ngawe, sizakutjhejwa ngemva kobana ubhadele imali yesibawo.
b Uzakwaziswa ngenani lemali okufuneka uyibhadele njengemali yesibawo.
c Imali ebhadelelwe ukufikelela irekhodi iya ngomhlobo wokufikelela okufunekako kanye nesikhathi esifunekako ukuzuma nokulungisa irekhodi.
d Nawulungele ukubekelwa ngeqadi ekubhadeleni enye nenye imali, nikela ngebanga lokungabhadeli imali:
Nayikuthi ukhandelwa kurholophala, ukubona namkha kungezwa eendlebeni ekuthini ufikelele irekhodi ngokuya komhlobo wokufikelela okunikelwa ku-1 no-4 ngenzasi, veza ukurholophala kwakho bewutjengise bona mhlobobani werekhodi owufunako.
Ukurholophala: ..
AMANOTHI:
a Nayikuthi ukutjengisa kwakho umhlobo wokufikelela okufunako kuyame ekuthini ngiliphi irekhodi elitholakalako.
b Ukufikelela ngokuya komhlobo ofunwako kungaliwa ebujameni obuthileko. Ebujameni obunjalo uzakwaziswa nayikuthi ukufikeleIa kuzakuvunyelwa ngomunye umhlobo.
c Imali ebhadelwa ukufikelela irekhodi,nayikhona izakuquntwa kancani mhlobo wokufikelela okufunwako.
Nayikuthi irekhodi litloliwe namkha ligadangisiwe -
Ikhophi yerekhodi*
Ukuhlolwa kwerekhodi
Nayikuthi irekhodi libunjwa mibono ebonakalako - lokhu kufaka iinthombe, ama-slides, okurekhodelwe ividiyo, imibono eyenziwe ekhompyutheni, imigwalo, njll
Bona imibono
Ikhophi yemibono*
Umtlolo wemibono*
Nayikuthi irekhodi libunjwa magama arekhodiweko namkha ilwazi elingakhiqizwa butjha libe mdumo -
umtlolo otloliweko namkha ogadangisiweko
Igadangiso lekhophi yerekhodi*
Igadangiso lekhophi yelwazi esuswe erekhodini*
Nayikuthi ubawe ikhophi namkha umtlolo werekhodi ngelinye ilimi (ngehla), ingabe ufuna bona ikhophi namkha umtlolo ngelimi elinye iposelwe kuwe
Imali yokuposa ebhadelwako.
IYE
AWA
Tjheja bona nayikuthi irekhodi alitholakali ngelimi olenyulako, ukufikelela kunganikelwa ngelimi irekhodi elitholakala ngalo.
Ngiliphi ilimi owenyula ukuthola irekhodi ngalo ..
G. Isaziso ngesiqunto mayelana nesibawo sokufikelela
Uzakwaziswa ngomtlolo bonyana isibawo sakho siphumelele namkha asikaphumeleli na. nawufuna ukwaziswa ngenye indlela, tjengisa indlela bewunikele ngemininingwana efunekako ukukghonakalisa ukukhambisana nesibawo sakho.
Unganyula ukwaziswa njani ngesiqunto mayelana nesibawo sokufikelela irekhodi .
Itlikitlwe e ngomhlaka ..20 ..
ITLIKITLO YOMBAWI / UMUNTU OWENZELWAKO
<fn>nde_Article_National Language Services_ILUNGELO LOBUNIKAZI N.txt</fn>
ILUNGELO LOBUNIKAZI NOKONDLIWA KWABANTWANA NGAPHASI KOMTHETHO WESINTU
Ifowuni: 012 661-7473
UMTHETHO WESINTU WENDABUKO
NOVAMILEKO
Ngaphambi kokutjhugululwa mThetho womThethosisekelo (ukulingana ngejamo kwabalingani emtjhadweni) kanye nokwAmukelwa komThetho wemiTjhado yesiNtu (ukulingana ngejamo kwemitjhado kanye nabalingani emtjhadweni)
UmThetho wokuPhathwa kwabaNzima, no 38 ka-1927, isigaba 11 (b): Woke umfazi otjhadwe ngokomthetho wesintu (ngaphandle komfazi ose-KZN) sewuhlala anganamalungelo.
Okutjhiwo MThetho WesiNtu
Ijamo lomfazi lilingana nelomntwana
Umfazi akanalo ilungelo lokulawula umntwana ngombana kwayena ungaphasi kwelawulo lendodakhe
Akakwazi ukwenza iimbopho zomthetho ngaphandle kokusizwa yindodakhe nofana nguyise
Akasimphathimalungelo kodwana ungophethweko
Ukusetjenziswa Kwesintu Kulithinte Njani Ilawulo Labantwana
Ngaphasi komThetho wesiNtu ilawulo labantwana kulilungelo elinqopheneko elinikelwa indoda nomndenayo lokha nayithathako.
Lokhu kutjho bona indoda nayiqeda ukulobola umkayo, yona nomndenayo bafumana amalungelo azeleko njengababelethi ukulawula abantwana ababelethwe emtjhadweni
Ukulawulwa kwabantwana emtjhadweni kusemandleni wendoda ukuya emfazini nomndeni wendoda leyo
Ukulawulwa kwabantwana bomntazana osesekhaya kusemandleni kabamkhulu nomndeni womntazana loyo
Lokha umntazana loyo nendako, ulawulwa yindodakhe bese abantwabakhe baba ngaphasi kwelawulo lendodakhe nomndeni wekhakwakhe
Ukulawulwa kwabantwana ukuya ngokomthetho wesintu ngaleyondlela kusebantwini abaduna kwaphela (kulawulwa ngabaduna ) bese abantwana baba ngebomndeni wendoda
Abantwana baba ngaphasi kwelawulo lendoda esikhundleni somndeni wekhabo.
Ukuhlukaniswa Kwabantwana
Akuhlukaniseki ukuya ngokomThetho wesiNtu ukuthi umntwana ubelethwe ngaphandle komtjhado ngombana umntwana akaninwa, wamukeleka ngaso soke isikhathi, angathathwa abe ngaphasi kwabekhabomkhulu ( abe mntwana wokusala ekhaya/ekhabomkhulu), namkha athath we abe ngaphasi kabekhabo ( bekhabo likayise ) namkha athathwe abe ngaphasi kwabekhabo lendoda ethethe unina, ngokulandela ikulumo ethi " ikomo iragwa nekonyana layo".
Kunesidingo sokobana kuhlathululwe umhlobo womtjhado umfazi angena kiwo.
Abantwana Bomfazi (ababelethelwe emtjhadweni nofana ngaphambi komtjhado)
Abantwana ababelethelwe emtjhadweni: Baba ngabendoda ethethe umfazi loyo nomndenayo indoda leyo, akuqalwa bona uyise weengazi ngubani.
Kulindeleke bonyana indoda yakanina labantwanabo ibamukele njengebayo beyibaphethele koke njengombana ababelethi abanye basenza.
Abantwana Bomhlolokazi
Ukuhlongakala kwendoda akuqedi ubuhlobo bomtjhado.
Ukwahlukaniswa kwabantwana bomhlolokazi kwenziwa ngalendlela : (i) Abantwana bomngena
Ngaphasi komkhuba wokuPhakela, umhlolokazi uragela phambili nokuba ngumakoti wekhakwakhe ngokungenwa ngomunye wabafowabo ovusa umuzi wehloko leya ( umfowabo ongasekho).
Umhlolokazi nabantwabakhe baba ngaphasi kwelawulo lomngena. Kanengi umngena kuba ngomunye wabafowabo lehloko leya.
Okutjhiwo Lisiko Lokungena
Umndeni wekhabo lehloko leya uzibophelela ekutheni uzokutlhogomela umhlolokazi qobana asaphila, nokobana umngena ambelethise abantwana abanengi ngendlela angakghona ngayo.
Abantwana ababelethwe mhlolokazi nomngena bahlala bathathwa bona ngebehloko leya.
Ngitjho nemasikweni lapha ukungena kungasalandelwa khona, nakube umhlolokazi ubeletha abantwana, akukhathazeki bonyana uyise ngubani, bahlala bathathwa bonyana ngebehloko leya begodu bamalunga womndenakhe.
Abantwana Ababelethwe Libuya
Nakutlhalanwako, abantwana kanengi babekwa ezandleni zekhabo lendoda
Imithetho eminengi yesintu ayivumeli umfazi bonyana ende godu khibe usese ngaphasi kwelawulo lekhakwakhe. Kumele abuyele kwabo nakube ufuna ukwenda laphokhunye.
Nakube uyenda godu, umfazi obuyileko loyo nakaba sidisi umntwana wendoda yesibili, umntwana loyo uba ngewabo. Ngaleyondlela uba ngaphasi kwelawulo lomndeni wendoda yesibili leyo. Indoda yesibili ngiyo elawula abantwanabo.
Nakenda kwesibili, umfazi obuyileko angakhonjelwa yindodakhe yesibili leyo bonyana eze nabantwabakhe (okutjho abantwana ababelethe nakasahlala kwabo ngemva kobana abuye ekwendeni), okuzalisa ikulumo ethi ikomo iragwa namakonyanayo.
Ilungelo Lobunikazi Babantwana Nokulawulwa Kwabo
Abantwana Ababelethelwe Emtjhadweni
Imihlinzeko yesigaba 11 (b) yokutlhayela komThetho wokuPhathwa izakulawula ubujamo - umfazi uzakuhlala alawulwa begodu indodakhe ngiyo ezamlawula. Imiphumela yesigabesi ingalendlela : Abafazi abanzima abangakatjhadi bazazilawula, abafazi abanzima abatjhade ngomthetho wesikhuwa bazazilawula, kodwana boke abafazi abangaphasi kweminyaka ematjhumi amabili namunye nofana abatjhadwe ngokomthetho wesintu bazakuhlala balawulwa njalo.
Okutjhiwo SiGaba 11 (b)
Abafazi abanzima abatjhadwe ngaphasi komthetho wesintu badinywa ijamo lokuzijamela ngebanga lomtjhado ngitjho nanyana sele baneminyaka ematjhumi amabili namunye ukuya ngokomThetho wemiNyaka yobuKhulu
Ijamo leli libadima igunya lokuzenzela nokwenzela abantwababo iimbopho zangokomthetho
Ngalokho umthetho we-Afrika wesiNtu uyabhalelwa ukwenza bonyana abafazi babe nejamo bebaphathwe ngokulinganako ngokomthetho njengombana kusitjho umThethosisekelo
Okutjhiwo SiGaba 11 (b)
Abafazi abanzima abakwazi ukuba ziinhloko zemindeni yabo nokuba balawuli babantwababo ngombana kwabona basalawulwa.
Isigabesi ngalokho sikhuthaza ukubandlululwa kwabafazi ngokobulili begodu ngokwenza njalo siphambana nomThethosisekelo.
Isigabesi siqinisa umgomo welawulo lamadoda elinikela amadoda kwaphela amandla nelawulo phezu kwepilo kanye nepahla yabafazi bawo.
Isidingo Sokusulwa Nokutjhugululwa Komthetho
Ukuthoma ukusebenza kokuTjhejwa komThetho wemiTjhado yesiNtu, 2000
Ukutjhejwa kwemitjhado yesintu
Ijamo elilinganako lemitjhado
Ijamo elilinganako nokuphathwa ngokulinganako kwabalingani emtjhadweni
UmThetho wokuLawulwa kwabaNtwana onikela ababelethi bobabili ilawulo labantwana
Amavezandlebe
Indoda ithathwa bonyana inguyise labantwanaba begodu ayikwazi ukubalahla. Ngebanga lendlela unina abe sebantwini ngayo nangendlela ababelethe ngayo akubi lula ukubahlukanisa kabanye abantwana bomtjhado.
Indoda iba mlawuli nomtlhogomeli, ikatelelekile bonyana ibamukele njengabo boke abanye abantwana ababelethwe emtjhadweni. Bamalunga womndenayo. (Ngwana wa dikgora). Aboyise beengazi babantwanaba abanalungelo phezu kwabo.
Kilo lelohlangothi kungena nabantwana bomngena
Ngaleyondlela umThetho wesiNtu lapha ukhambisana nesiGaba 8 somThethosisekelo begodu awubandlululi abantwana ngebanga lemvelaphi nokubelethwa kwabo.
Abantwana Bangaphandle
Bangabekhabomkhulu ( ekhabo likanina ).
Nakufumaniseka bona unina uyenda, yena nendodakwakhe baba belusi babantwana umfazi abathole asesekhabo. Indoda yomfazi loyo ithola amandla welungelo lokulawula abantwanaba, ngokulandela ikulumo yabadala ethi: " ikomo iragwa nekonyana layo". Abantwana bangaphandle abahlukaniswa ebantwaneni ababelethelwe emtjhadweni. Ngalokho-ke abantwana bangaphandle ababandlululwa, njengoba vele umThethosisekelo uyakwalela lokho.
Ilungelo Lobunikazi Babantwana Nokulawulwa Kwabo Ngemva Kokutlhalana
Ikambisolawulo eqalelela ubuHle beenRhuluphelo zomNtwana ifakwe emThethweni wesiNtu njengengcenye yawo lomThetho.
Kuvamise ukuthi nakutlhalwanako abantwana basale ekhabo ( emndenini wekhabo likayise ).
Unina labantwana nakakhambako ekhakwakhe akakhambi nabantwana. ( Phela yena uhlala amntwana, ngalokho-ke naye ngokwakhe usafuna ukweluswa).
Nakube unina labantwana uyaphikisana nalekambiso, yena nomelusi wakhe kuzakufuneka bona bammangalele indodakwakhe baveze ukuthi ayikakulungeli ukuthi abantwana bangasala ezandleni zayo. Lokhu-ke kutjho ukuthi soke isikhathi kuhlale kuthathwa ukuthi indoda nabekhabo ngibo ekufuze basale nabantwana indoda nomfazi nabahlukanako. Indoda nabekhabo banelungelo lemvelo lokusala nabantwana.
Kokhunye la abantwana bazakusala khona nonina kunyana basamunya. Lesi-ke ngesinye seembonelo la ubuhle beenrhuluphelo zomntwana kuqalwa zona ntanzi ngaphambi kwamalungelo wemvelo kayise ekulawulweni komntwana.
Ngalokho-ke amabandla wesikhethu anikele uyise lomntwana ilungelo lemvelo lokuba mumelusi wabantwana indoda nomfazi nabahlukanako; nje-ke umuntu ophikisana nalokhu kufuze bona aveze ubufakazi bokuthi abantwana bazabe bangekho ezandleni ezifaneleko nange banikelwa uyise nakahlukana nonina.
Ukuqalelelwa Kobuhle Beenrhuluphelo Zabantwana
Abantwana abancani abasamunyako bazakunikelwa unina, kodwa ngombandela wokuthi nabakhulako bazakubuyela kuyise. Abantwana ngokwabo abanalo ilungelo lokuzikhethela ukuthi bafuna ukuhlala namuphi umbelethi phakathi kwakayise nonina.
Nokho-ke laphokhunye kuqalwa bona eqinisweni ngimuphi umbelethi, hlangana kwendoda nomfazi, ongabelusa ngcono abantwana.
Kutjho Ukuthini-ke Koke Lokhu
Umthetho wesintu othi indoda ngiyo ephethe umuzi nanje kusasebena wona ekutholeni bona kukuphi la abantwana bazakweluseka khona ngcono phakathi kwakayise nonina, nakuhlukanwako.
Nakuhlukaniswa umtjhado ( nakutlhalana indoda nomfazi ), ayikho into yokuthi boke abathintekako lapho baphathwa ngokufana.
Abantwana akunalitho abangalitjho ngamalungelo wabo, ngalokho-ke neenqunto nazo zithathwa zipharwe phezu kwabo ( bayacatjangelwa ) malungana nokuthi yini okuhle okubalungeleko nokubafaneleko.
ISIPHETHO
Lokhu-ke kutjho ukuthi umthetho wesintu unemibandela ekhambisana nomThethosisekelo kunye nanomThetho oVuma umTjhado wesiNtu. Nokho-ke nanyana kunjalo, kodwa ikhona eminye imibandela yomthetho wesintu ephambana nomThethosisekelo. Leyo-ke mibandela ekufuze bona iphikiswe ngokuyiswa ekhotho. Esona sizathu salokhu kukuthi isigatjana 11 (b) sona ngokwaso sesasulwa, ngalokho-ke nanyana ngikuphi ukungalingana ngejamo hlangana kwabantu abaduna nabantu besifazi akukwazi ukusolo kuragela phambili, ngoba akunasisekelo.
<fn>nde_Article_National Language Services_IMAKETHE EQOTHELWEKO.txt</fn>
IMAKETHE EQOTHELWEKO
Ipahla evezwa yi-NEF inqophe ukusekela umThetho Namba 53 ka-2003 we-BEE, iHlelo leQhinga le-BEE lakaRhulumende weSewula Afrika kunye namakarada wamaphuzu akhambisana nalo. Iphiko lesiQhema namaHlelo wamaBhizinisi le-NEF linqophe ukusekela abosomabhizinisi abancani nabalingeneko nokukhuthaza ituthuko yamabhizinisi. Ngaphezu kwalokho, lipha nemali nepahla yokulekelela ekuthuthukisweni kwamahlelo womphakathi naweendawo zemakhaya. Ukudlula lapho-ke linqophe ukukhuthazela isiko lamasiso alungileko nokuzibekela imali ebaNtwini ababeDimeke amaThuba ngokomLando ( i-HDP ) ngamahlelo ahlukehlukeneko.
UMVEZO
Ukumaketha
Ukusekelwa kokungena ku-BEE ukumaketha imali nepahla yokusimelelisa, khulu khulu ku-ALT X.
Ukuvulwa kwethuba lokutjhugululwa kwepahla ibe yimali ethengisweni ye-BEE
Ukwenza iqiniso lokobana kuhlala kunezabelo ku-BEE
Ukuphumelelisa amathuba wamasiso ku-BEE.
Okuqothelweko
Amahlelo Wamaqhinga Abuyiselako
Ukunqophiswa kwekambiso elungileko emahlelweni amakhulu
Umahluleli wezetjhuguluko nokuphunyeleliswa kwemisebenzi ku-NEF
Isekelo Lezamabhizinisi
Ukuveza imali nepahla yokusimelelisa ibhizinisi njengesenzisi sokuphumelelisa
Ukusebenzisana nama-DFI nomVikeli womPhakathi
Amasiso We-BEE Wokuthengisela Umphakathi
Avulela umphakathi we-BEE amathuba wokuthenga amatjhere ngesaphulelo
Yingcenye yehlelo elibuyiselako lalokhuya le-BEE ngamasiso afakwe emakethe yeemali
Isekelo Leendawo Zemakhaya Nelomphakathi
Liqalene nokuthuthukiswa komphakathi
Limsebenzisana neenhlangano ezenza imisebenzi ekhethekileko
AmaBhizinisi waboMma waNgomuso aHlanganyelweko kezeeMali
UKUSEKELWA KWAMABHIZINISI
Umnqopho wokuSekelwa kwamaBhizinisi kukhuthaza isiko lobubhizinisi hlangana nabaNtu ababeDimeke amaThuba ngokomLando ( ama-HDP ) ukulekelela ukuhluma kwalamabhizinisi esele akhona wama-HDP kunye nokukghonakalisa itjhuguluko emabhizinisini angasiwo wama-HDP.
AMASISO WOKUTHENGISELA UMPHAKATHI WE-BEE
Umnqopho wamaSiso wokuThengisela umPhakathi we-BEE kukhuthaza isiko lokuzibulungela imali nokusisisa. Ihlelo le-BEE lokuThengisela umPhakathi lizakukhomba amathuba afaneleko wokuvula amathuba amahle eenkhamphanini ezibhalisiweko emakethe yeemali i-JSE kunye namathuba wokuthengisela ama-HDP amatjhere layo ngesaphulelo. Lokhu-ke kuzakwenziwa ngokusebenzisana neenkhamphani eziqothelweko kunye neenqhema ezifaneleko ze-BEE, kanti-ke kuzakusiza eenkhamphanini eziqothelwe makarada wamaphuzu we-BEE kubuye kulekelele nekwakheni nekuqiniseni ukusebenzisana ne-BEE.
UKUTHUTHUKISWA KWEENDAWO ZEMAKHAYA NEKOMPHAKATHI
Umnqopho weHlelo lokuThuthukiswa kweeNdawo zemaKhaya nekomPhakathi kukwenza ngcono amathuba wokutholakala kweemali zokusiza amabhizinisi ebantwini bomphakathi abachake khulu nabadimeke amathuba khulu. Lapha-ke umnqopho khulu khulu kusekela amahlelo wokuthuthukiswa komphakathi nawokuthuthukiswa kweendawo zemakhaya, khulu khulu amahlelo athinta iinqhema zabantu besifazi, ilutjha kunye nabaqhwalileko. Lokhu-ke kuzakwenza iqiniso lokobana liyenzeka itjhuguluko ebantwini bamambala abangubani nobani eendaweni la umnotho wakhona wawukhatjhelwe ngeqadi uliselelwe phambilini.
YINI OKUKWENZA ULUNGELWE KUSEKELWA NGESEKELO LAMABHIZINISI
ISekelo lamaBhizinisi lizakusiza abaNtu ababeDimeke amaThuba ngokomLando ( ama-HDP ). Ama-HDP atjho abantu ababandlululwa ngokungakafaneli ngenca yombalabo ngaphasi kombuso we-apartheid, kanti-ke leligama linjalo nje liligama elembesa amaSewula Afrika wabaNtu abaNzima woke ( abaNtu abaNzima, amaKhaladi kunye namaNdiya).
ISekelo lamaBhizinisi lizakusiza amabhizinisi la kunabantu ababeDimeke amaThuba ( ama-HDP ) abanesandla nelizwi ebunikazini bamabhizinisi kunye nekuphathweni kwawo. Umuntu owenza isibawo sokusizwa ngeSekelo lamaBhizinisi kufuze bona aveze ubufakazi bokuthi nangambala unelizwi elizwakalako eendabeni zebhizinisi leyo ngokuthi aveze ubufakazi bokuthi ukhona ebhodini ethatha iinqunto ebhizinisini leyo, ukhona emkhandlwini ophethe ibhizinisi leyo, ukhona eendabeni zokuphatha kunye nezokuragwa kwayo.
Ama-HDP kufuze bona kuthathwe ukuthi asengozini mbala nakazakukghona ukusizakala ngehlelo leSekelo lamaBhizinisi. Lokhu-ke kutjho ukuthi ipilo yama-HDP kufuze bona isime ngomsebenzi webhizinisi leyo. Abosomabhizinisi kufuze nokobana batjengise bona basiza ngani, kangangani ebhizinisini, kungaba kusiza ngeemali namkha ngezinye iindlela.
ISekelo lamaBhizinisi lingasiza amabhizinisi angasi ngaphasi kwezandla zabantu abanzima njenganje, kwaphela nakube sekuneplani epheleko etjengisa ukuthi ngemva kwesikhatjhana esincani ukusukela nje azabe selasezandleni zobunikazi namkha zokuphathwa ma-HDP. Iplani leyo-ke kufuze bona iveze nesilinganiso sokulinganisa lokho okuqothelwe ukufikelelwa litjhuguluko lekhamphani, ukuthuthukiswa kwamakghonofundwaa nokudluliselwa kwelwazi lomsebenzi kuma-HDP kunye nokuvulwa kwamathuba amatjha womsebenzi.
ISekelo lamaBhizinisi lizakwenyula abosomabhizinisi namabhizinisi akghona ukutjengisa ukuthi ibhizinisi izakubambelela isikhathi emsebenzinawo. Kufuze atjengise bona ibhizinisi leyo ingakghona ukuphumelela kangangobanyana izakukghona ukubuyisela imali eyikweledao ngesikhathi esijayelekileko.
ISekelo lamaBhizinisi lizakusekela kwaphela abosomabhizinisi namabhizinisi akhambisana nemithetho yeSewula Afrika. Amabhizinisi asebenza ngaphandle kwamalayisense afaneleko nangaphandle kokurejistara namkha aphambana nemithetho ebekiweko angeze asekelwe.
OKUKWENZA ULUNGELE UKUTHOLA UMVEZO
IJENEREYIDI
ISIFUNZAMAFUTHA
Ubukhulu Bamasiso
Amasiso athoma ku- R250 000 ayokuphelela ku- R1 million
Ithoma ku-R3 million iyokuphelela ku-R10 million. Ebujameni bezinto obuhlukileko, isilinganiso sokugcina singaphakama besiyokufika ku- R20 million
Umnqopho Omkhulu
Kukghonakalisa ukuvulwa kwamabhizinisi amatjha azakuba ngewabantu abanzima abe aphathwe ngibo, abe namandla nanethuba lokuba mabhizinisi amancani/alingeneko abambelelako.
Kukghonakalisa ukuhluma nokuthuthuka kwamabhizinisi esele akhona angaphasi kwama-HDP ngokunikela imali nepahla yokukhulisa amabhizinisi.
Kkukghonakalisa ukutjhugululwa kwamabhizinisi ezingeni lobunikazi, lokuthathwa kweenqunto nelokulawula, kunye nokukhuthaza ukwandiswa kwabasebenzi ababanikazi.
Imihlobo Yeenhlangano Ezisekelwako
IinKhamphani zamaBhizinisi zamalungu alinganiselweko ( ama-CC ) neenkhamphani zangeqadi zomhlobo ekuthiwa ma-(Pty) Ltd, la boke abanamatjhere bababantu bemvelo khona.
Iinkhamphani ezingakabhaliswa emakethe yeemali
Imihlobo emikhulu Yokuragwa Kwebhizinisi
Ukutholakala kwepahla
Ukusekelwa ngemali kwemali nepahla esimelelisa ibhizinisi
Imali yokulungelela / yokuhlanganisa
Ukutholakala kwamalayisense / amalayisense wokuthengisa ipahla yekhamphani
Ukuvuselela, ukuqatjhisa kunye namabhondi aphathelene nokuthi ibhizinisi iraga njani
Amasiso asetjenziselwa ukusekela ngeemali umsebenzi wokukhulisa amabhizinisi , ngokutholakala kwawo amasiso namkha ngokuzihlumela.
Ukukhuphana ngokuthengana kwabaphathi
Ukuthengwa kwesitoko baphathi
Ukuthengwa kwesitoko basebenzi, amahlelo wokwabelana ngobunikazi ebasebenzini
Imihlobo yamasiso
Isikwelede (Esivikelekileko nesingakavikeleki)
Ubungako bamatjhere
Isikwelede esivikelweko
Isikwelede esingatjhugululwa (singatjhugululelwa ematjhereni ngomuso)
Amatjhere enyulwako ( abosomatjhere abenyulwako babhadalwa ngaphambi kwabanye abosomatjhere )
Amatjhere
Isikwelede esivikelweko
Amatjhere enyulwako
Amatjhere
Ubuncani bakhona amatjhere ama-26% kufuze ahloselwe ukuba ngawesiqhema se-HDP.
Okuqothelweko Sekuphelele
%-20% ngomnyaka
%-20% ngomnyaka
% ngomnyaka
Ngokuthola amathuba wamatjhere afaneleko ahlanganiswe nehlelo lezefundo. AmaSiso wokuThengisa we-BEE anqophe ukufaka isiko lokubulunga amatjhere namasiso eenqhemeni ze-HDP.
AmaSiso wokuThengisa we-BEE azakutlama abe ahlele ipahla yamasiso ukwenzelela ukwehlisa iindleko zokuraga imisebenzi yebhizinisi, kanti-ke lokhu kuzakudluliselwa eenqhemeni ze-HDP ngesaphulelo.
Ngehlelo lokusebenzisana nokukhambisana neenqhema ezifaneleko ze-BEE, kungatholakala amatjhere abonakalako eenkhamphanini ezikhonjiweko kunye nebantwini abamalungu weenqhema ze-HDP, bese lokho-ke kukhulisa ihlelo lokuhlomisa abantu ngamandla womnotho.
UKUTHUTHUKISWA KWEENDAWO ZEMAKHAYA NEKOMPHAKATHI
Umsebenzi wokuthuthukisa iindawo zemakhaya nomphakathi uvulela imiphakathi ukuthola amatjhere ehlelweni lokwenza imali elizakuphakamisa umphakathi eendaweni ezazidinywe amathuba wokuhluma komnotho.
UKULUNGELA UKUTHOLA ISIZO
Iinhlangano neenqhema zomphakathi zikulungele ukuthola isizo.
Umsebenzi wokuthuthukisa iindawo zemakhaya nemiphakathi uzakwenyula amahlelo aqine ngokusiza umphakathi ngokuwuthuthukisa. Lokhu-ke kungabala nokuvulwa kwamathuba wemisebenzi eendaweni ezazidinywe amathuba wokuhluma komnotho.
Umsebenzi wokuthuthukisa iindawo zemakhaya nemiphakathi uzakusisisa kwaphela emahlelweni la kunehlelo elisekelako khona nala kunabanye abasisi namkha abanye abasiza ngeemali. Imali ekuzakusizwa ngayo izakuqaliswa kwaphela engcenyeni eqalelela ukusiza umphakathi kilelihlelo. Amahlelo enziwako kufuze bona enziwe ngokuhlanganyelwa nomunye namkha nabanye abavunywa yi-NEF.
IINDLELA EZIYISIKA EZENZA UMVEZO/IPAHLA IBE NGELUNGILEKO UKUTHUTHUKISWA KWEENDAWO ZEMAKHAYA NEKOMPHAKATHI
Ubukhulu Bamasiso
Umnqopho Omkhulu
Ukuphumelelisa ukungena kweenqhema ze-HDP emahlelweni akhuthazela ukuthuthukiswa komphakathi, la kufuneka khona ubunikazi bomphakathi nala umphakathi wenzelwa khona ipahla engenisa imali.
Imihlobo Yeenhlangano
Akunamibandela ngemihlobo yeenhlangano ezisekelwako.
Imihlobo emikhulu Yokuragwa Kwebhizinisi
Ukuqalelelwa kokusekelwa kwamasiso
Ukutjhiywa Ngaphandle Okunqophileko
UkuThuthukiswa kweeNdawo zemaKhaya nomPhakathi angeke kusekele ngeemali la ukwakhiwa kwezindlu kumphumela wehlelo lokwakha khona.
IGADANGO 1
Thola iimfuneko zokusekelwa ngeemali kwebhizinisi bese utjengisa ukuthi mhlobobani webhizinisi eragwako ( ibhizinisi esathomako, ekhuliswako namkha ethengako/ethengisako ).
Nanyana kungaba ngikuphi ukuphambuka okungaba khona kufuna umthombo weemali, nanyana yibhizinisi etja, nanyana yibhizinisi esakhulako namkha esele inzinzile efuna ukutjintja ubunikazi. Ngalokho-ke igadango lokuthoma kuthola bona kuzakufuneka malini. Nakube kufuneka kuthengwe ibhizinisi namkha nakube kufuneka isabelo ebhizinisini, yimalini imali ezakufuneka Nakube imali ifunelwa ukukhulisa ibhizinisi, kuzakuba yimalini ezakufuneka Nakube yibhizinisi esathonywako ingangani imali ezakufuneka ukusukela ekuthonyweni kwebhizinisi bekuyokuba kulapho iimali ziba khona ngokwaneleko
IGADANGO 2
Buza umbuzo othi: Umsebenzi webhizinisi oragwa lapha lo uyakhambisana na neendlela ezisetjenziselwa ukuthola ibhizinisi elungele ukusizwa
IHlelo lakwa-NEF lokuSekela abosomaBhizinisi lisebenzisa indlela enesandla esiqinileko yokukhetha abalungele ukuthola isizo. Yenza iqiniso lokobana wena nesiqhema sakho nikulungele ukuthola isizo ngokweendlela zokulungela ukuthola isizo zeHlelo lokuSekela aboSomabhizinisi ezivezwe encwadini le. Nakube awukakulungeli ukuthola isizo ngokweendlelezi, sibawa bona UNGASENZI ISIBAWO SOKUSIZWA.
KODWA-KE NAKUBE UKULUNGELE UKUTHOLA ISIZO, DLULELA EGADANGWENI 3
IGADANGO 3
Buza umbuzo othi: Umsebenzi webhizinisi oragwa lapha lo ulungile na ngekambiso yeendlela zokukhetha abalungele ukusizwa ngaphasi kweHlelo lokuSiza aboSomabhizinisi
Zijayeze ipahla yabosomabhizinisi: IJenereyidi, isiFunzamafutha kunye neTransifoma. Qala ukuthi ngiyiphi ipahla elungele ukuraga umsebenzi owucabangako; lapha-ke kufuze bona uqale bona yikulu kangangani ibhizinisi ofuna ukuyenza, nokuthi mhlobobani webhizinisi ofuna ukuyenza, bese uqala nezinye iindlela ezifaneleko ezingakusiza kilokhukuhlola. Nakube ibhizinisakho ayizigwcwalisi iimfuneko zokusizwa ezifunekako SIBAWA BONA UNGASENZI ISIBAWO SOKUSIZWA.
Nokho-ke nakube ikulungele ukusizwa ibhizinisakho, sibawa bona uzalise iforomu elirhunyeziweko lokubawa ukusizwa ngeemali ( qala igadango 4).
NAWUKULUNGELEKO UKUSIZWA, DLULELA EGADANGWENI 4.
IGADANGO 4
Faka isibawo esirhunyeziweko sokubawa ukusizwa ngeemali.
Sikholwa bona indlela ezidlula zoke yokuthoma ikulumiswana kubawa usomabhizinisi bona alethe umtlolo la ahlathulula khona ibhizinisakhe ngokufitjhazana, sekubalwe nemininingwana yomthetho nekufuze ibhizinisi leyo ikhambisane nayo. Lokhu-ke kutjho imininingwana ezeleko ngebhizinisi, ngabanikazi, ngabarholi kunye nabaphathi bayo. Okubuhlungu-ke kukuthi iimbawo ezingakagcwaliswa ngokupheleleko angeze zasetjenzwa ukuya phambili, ngalokho-ke qiniseka bona isibawo sakho senziwe kuhle saphelela. Angeze sakghona ukukhulumisana nawe ngesibawo sakho isibawo sakhweso singakafikisi yoke imininingwana efunekako kithi. Zoke iimbawo ziyahlolwa, ngalokho-ke uzayithola ipendulo.
IGADANGO 5
Faka isibawo esiphelele ngakho koke sokubawa ukusizwa ngeemali.
Nakufumaniseka bona isibawo sakho siyazigcwalisa iimfuneko zokusizwa ngeemali, kufumaniseke nokuthi neemfuneko zamakoro wemihlobo yepahla ekuzakusetjenzwa ngayo ebhizinisini leyo nazo ziyagcwaliseka, sizakuje sihlola ithuba lokuphumelela ngokusebenzisa imininingwana esizabe siyitholile. Nakube sicabanga bona kunethuba elihle lokuthi ungasekelwa ngeemali, sizakubawa bona usithumelele isiphakamiso sesiBawo esiPheleleko. Lesisiphakamiso eqinisweni siyiPlani yeBhizinisi esetjenziselwa ukuhlolisisa ithuba lebhizinisi. Ngaphandle kwalokho, sikukatelela nokobana usinikele iplani epheleleko ehlathulula ngebhizinisakho; lokho-ke vele kuhle ebhizinisini nanyana ngiyiphi.
IGADANGO 6
Bonana nabalawuli be-NEF abaphathelene nomsebenzi weemvumelwana zamabhizinisi nokuragwa kwawo.
Abalawuli abaphethe umsebenzi weemvumelwana nokuragwa kwamabhizinisi bazakufunda isibawo sakho esipheleleko nesinabileko esibawa ukusizwa ngeemali bese bathintana nawe babuze imibuzo abafuna ukuyibuza, babawe neminye imininingwana. Ngemva kwalokho-ke sesizakubiza umhlangano.
<fn>nde_Article_National Language Services_IMEMORANDA YESIVUMELW.txt</fn>
ijanyelwe ngu esikhundleni sakhe sokuba ngakenye incenye, kunye
Inomboro kamazisi
ozakubizwa lapha njengoSOKONTRAGA, ngakenye incenye.
Lapha bazakwaziwa ngokuhlanganyelweko njengeenQHEMA.
NGOKUNJALO-KE, iinQHEMEZI ZIVUMELANA NGALINDLELA:
ISIVUMELWANO SOMSEBENZI:
Abakwa- SAPS bazibophelela ukunikela uSOKONTRAGA umsebenzi ngokulandela iinjamiso ezibalwe ESIVUMELWANENI, begodu noSOKONTRAGA uvuma lapha ukwenza begodu azinikele ukusebenzela i-SAPS ngokuya kwamagama kunye namajamo atlolwe kilesiVUMELWANO, e lapha ezakubizwa njengendawo YOKUSEBENZA: ngaphandle kobana uSOKONTRAGA angayalelwa yi-SAPS bona enze begodu azinikele emsebenzini we- SAPS, kwenye nenye indawo yemakhiwo ye-SAPS ngaphandle kwendawo yokuSEBENZELA, ngokwesikhatjhana.
USOKONTRAGA, ngokuya kwesiVUMELWANWESI, angabi nanyana angalindeli ngokwefanelo ukuvuselelwa kwesiVUMELWANESI, nanyana ukuqhatjhwa kwesinye nesinye isikhundla njengomsebenzi we- SAPS.
IinQHEMA zivumelana ngokusebaleni lapha, bona uSOKONTRAGA akanikelwa likontraga esikhundleni sakhe njengomsebenzi ngokuya kwesiVUMELWANESI begodu akunatjhebiswano lemsebenzini elikhona phakathi kwakaSOKONTRAGA kunye ne- SAPS elivela kilesiVUMELWANO.
UMSEBENZI KASOKONTRAGA
Ngaphandle kweenjamiso zesigaba 1.1. ngaphezulu kunye nangokuya kweenjamiso zesigaba 5 no 9 ngenzasi, uSOKONTRAGA uzakufanele bona enze begodu azinikele ekusebenzeleni i-SAPS kesinye nesinye isikhathi nangokuya kweenjamiso ezibekwe yi- SAPS, esikhathini esibaliweko esiyi , kusukela ngelanga lokuthoma ukusebenza lesiVUMELWANESI (qala incenye 12.1 ngenzasi).
Imisebenzi kaSOKONTRAGA izakufaka phakathi ukwenziwa kwemisebenzi eminye neminye yezandla ekhambisana nayo, begodu ebalwa ngokujayelekileko, koke okuphathelene nemisebenzi kaSOKONTRAGA.
UKUTHOLAKALA KUNYE NOKWENZIWA KWEMISEBENZI
USOKONTRAGA uzakwenza begodu azinikele emisebenzini ye-SAPS (qala incenye 3.1. 3.2. ngehla) amalanga amahlanu ngeveke: Ngetjhejo lokobana uSOKONTRAGA angeze asebenzela i-SAPS ngemiGgqibelo nangamaSondo, nanyana ngamalanga wokuphumula womphakathi.
USOKONTRAGA uzakwenza begodu azinikele emsebenzini ngokuya kwehlelo lokusebenza elinanyathiselwe lapha njengesi Namathiselo A.
USOKONTRAGA akanalungelo lokubhadelwa ngesikhathi asaphumula nanyana athathe amalanga wokuphumula, ngokuya kwesiVUMELWANESI.
USOKONTRAGA akakavunyelwa bona athole elinye nelinye ihlobo lelivu ngokuya kwesiVUMELWANESI.
ZOKUTHUTHA:
I-SAPS izibophelele ekuthwaleni uSOKONTRAGA ukusuka nokuya endaweni YOKUSEBENZELA ngomnqopho wokufezakalisa iimbopho zakhe (Qala iincenye 3.1.-3.2. ngehla) ngokuya kwesiVUMELWANESI.
ZAMAPHILO, IPENTJHINI NETJHORENSI YOKULAHLEKELWA MSEBENZI:
USOKONTRAGA akanalungelo lokuthola litho manqophana nerhelebho elinjani lezamaphilo, ipentjhini nanyana itjhorensi yokulahlekelwa msebenzi.
UKUSEBENZA NGOKUTHEMBEKA:
USOKONTRAGA uzibophelela ekuthini abe sebujameni begodu nekusebenzeleni i-SAPS kunye nokwenza imisebenzakhe ngokuya kwesiVUMELWANESI, ngokuthembeka, ngokusebenza kuhle, ukwenza msinyana ngokwekghono loke analo.
UMRHOLO:
I-SAPS izakurholela uSOKONTRAGA ngokutholakala kunye nokwethulwa kwemisebenzi yakhe, imali yekontraga esezingeni le (R - ) wamaranda nge-iri (kuhlanganiswa nomthelo i-VAT): Ngaphandle kobana i-SAPS izakuthi isikhathi nesikhathi, ngokubona kwayo, ikhuphule inani lemali yekontraga isiwe ezingeni eliphezudlwana, nge-iri.
Imbadelo leyo izakukhutjhwa qobe ngenyanga njengesikolodo ngemali esetjenziswa eRiphabliki yeSewula Afrika.
Imbadelo yekontraga ebaliweko (Qala incenye 10.1 ngehla) ijamele umrholo woke kunye namahlelo wokubhadela uSOKONTRAGA: ngetjhejo lokobana iimali ezidoswako ngokuya komunye nomunye umthetho, zizakudoswa emrholweni kaSOKONTRAGA.
UKUNGABEKI MLANDU:
USOKONTRAGA ukhupha i-SAPS emlandwini manqophana nakho koke nanyana ngikuphi ukulimala namkha ukulahlekelwa okuvela ekukhubaleni umzimba, ukulahlekelwa yipilo, ukulahlekelwa nanyana ukulinyalelwa yipahla okungenzeka nofana kungenzeki bona kubangwe yi-SAPS nanyana ngomunye nje umuntu ongakathintani nesiVUMELWANESI (third party), okungenzeka kubangwe nanyana kuvela namtjhana kukhambelana nobutjhapha obunye nobunye obenziwe ngokulayelwa nanyana obenziwe ngabe-SAPS, begodu isusa umlandu we-SAPS kikho koke ukulahlekelwa, ukulimala, iindleko ezimanqophana nanyana ezivela kwenye nenye ikambiso ykhotho uSOKONTRAGA angavela kiyo lapho esinye nesinye isimangalo nanyana isibizo nanyana esinye nesinye isibanga nanyana umlandu ungavela khona.
UKUSEBENZA KWESIVUMELWANO:
IsiVUMELWANESI sizakuthoma ukusebenza begodu sizaba namandla begodu sibophe kusukela ngelanga lelo ekutlikitlwe ngalo mbala isiVUMELWANESI. Nakwenzeka bona isiVUMELWANESI asikatlikilwa sikhathi sinye ziinQHEMA, ilanga lamuva okutlikitlwe ngalo, ngesinye seenQHEMEZI lizakuthathwa njengalanga lokuthoma ukusebenza kwesiVUMELWANO.
ISIKHATHI:
IsiVUMELWANESI, ngokuya kweengaba 13.2 no 14.2 14.3 ngenzasi, sizakusebenza isikhatjhana esibekiweko (qala incenye 3.1. ngehla), kusukela ngelanga lokuthoma ukusebenza kwesiVUMELWANESI (qala incenye 12.1 ngehlapha).
IsiVUMELWANESI singavuselelwa ngokuzikhethela kwe- SAPS ngemvumo etlolwe ngaphambi kwesikhathi evela kuSOKONTRAGA yokobana kungaragelwa phambili kuthathwe esinye isikhathi esibekiweko: Ngetjhejo lokobana i-SAPS izakunikela ngokukhambisana namatjhuguluko afaneleko, isaziso esitloliweko njengokuya kwesigaba 13.2 ngehla, ngaphambi kokuphela kwesiVUMELWANESI (qala incenye 3.1. ngehla), kuSOKONTRAGA ngomnqopho we- SAPS wokuvuselela isiVUMELWANESI.
Okumumethwe ngilesiVUMELWANO kuzakuragela phambili nokuba ngokuphethwe siVUMELWANO, esizabe sivuselelwe ngokuya kwesigaba 13.2 ngehla.
UKUPHELISWA KWESIVUMELWANO:
ISIVUMELWANESI singapheliswa ngaleendlela ezilandelako:
ISIVUMELWANESI singaphela ngokwaso ngemva kwesikhathi esibekiweko, kodwana lokho kukhambisane nesigaba 13.2 ngehla kunye nesigaba 14.2 14.3. (qala incenye 3.1. ngehlapha).
Nginofana ngisiphi isiQHEMA sesiVUMELWANESI kwesinye nesinye isikhathi ngemva kokutlolela mantanzi esinye isiQHEMA, isaziso, ngeminqopho yokuphelisa isiVUMELWANESI.
Emajameni lapho isiVUMELWANESI siphela khona eemvekeni ezimbili zekhalenda (qala incenye 3.1. ngehla), ukusuka lapho sithome khona ukusebenza isiVUMELWANESI (qala incenye 12 ngehla), isaziso selanga linye sizakufanele bona senziwe.
Emajameni lapho ISIVUMELWANESI siphela khona eemvekeni ezimbili zekhalenda (qala incenye 3.1. ngehla), ukusuka lapho sithome khona ukusebenza isiVUMELWANESI (qala incenye 12 ngehla), kodwana koke lokhu kwenzeke enyangeni yinye yekhalenda ukusuka ngelanga lokuthoma ukusebenza kwesiVUMELWANESI (qala incenye 12 ngehlapha), isaziso seemveke ezimbili zekhalenda sizakufanele bona senziwe.
Nakwenzeka bona isiVUMELWANESI siphela ngemva kwenyanga yekhalenda eyodwa tere, ukusuka elangeni lokuthoma ukusebenza kwesiVUMELWANESI, (qala incenye 12 ngehla), isaziso senyanga yinye yekhalenda sizakufanele bona senziwe.
Lokhu kungatjhugululwa kwaphela nakwenzeka, nanyana amathuba amancani khulu (wokobana kube njalo), bona i-SAPS yemukele isaziso sesikhathi esifitjhazana.
Esinye nesinye isiQHEMA kilesiVUMELWANO singaphelisa isiVUMELWANO ngokurhabako nangabe esinye isiQHEMA kilesiVUMELWANO sephula iinjamiso zesiVUMELWANESI.: Lokhu kungenzeka kwaphela nakhibe isiQHEMA esibalwe emathomeni sizakunikela lesi esinye isiQHEMA isaziso esitloliweko sokwephulwa lokho begodu lokho kwephulwa akulungiswa emalangeni amahlanu ukusuka elangeni lokwemukela isazisweso.
UKUHLATHULULWA:
Iinhloko zeengaba zesiVUMELWANESI zinqophiswe ekurhelebheni ekutjengiseni amatjhebiswano kwaphela, ngesibangeso-ke iinhloko azisiyo incenye begodu azithintani nokwakhiwa kunye nokuhlathululwa kweengabezi kwanofana ngayiphi indlela.
Ngaphandle kwalapho kunamatjhayiswano khona nanyana lapho kungakhambisani khona nokumumethweko, ubunye obusetjenzisiweko bubala nobunengi bakhona, okunqophiswe esiliseni kusatjho lokho kowesifazi, nanyana kuphendulelwe ngenye indlela.
ISIVUMELWANO ESIPHELELEKO:
IsiVUMELWANESI sifaka isiVUMELWANO esipheleleko esiphakathi kweenQHEMA begodu singaphezulu kwezinye iimVUMELWANO ezikhe zenziwa ngaphambili ziinQHEMEZI manqophana nalindaba okuvunyelwana ngayo lapha.
IinQHEMA ziyavumelana bona akunamatjhuguluko, izengezo, ukubulawa kwesiVUMELWANO ngokuzwana nanyana ukwenziwa kabutjha kwesiVUMELWANESI ngokuzeleko nanyana incenye nanyana amajamo wakhona azaba namandla nanyana azakusebenza ngaphandle kobana atlolwe phasi begodu atlikitlwa ziinQHEMA zombili nanyana abajameli bazo abagunyaziweko.
Akunakulibalelwa okukhutjhwa ngesinye isiQHEMA okuzakukhumula isiQHEMA emalungelweni waso ngokuya kwesiVUMELWANESI, ngokunjalo, isiQHEMESO angeze sakhandelwa ngokuya kokulibalela kwaso, ekuthini sisebenzise amalungelo waso esinawo manqophana nesinye isiQHEMA, ngokwamalungelo wesikhathini esidlulileko nanyana azakuba khona esikhathini esizako.
UKULAWULWA:
IinQHEMEZI ezingene kilesiVUMELWANO zivumelana lapha ngelawulo lezomthetho i-Transvaal Provincial Division, yeKhotho eKulu yeSewula Afrika (nanyana enye incenye yeKhotho eKulu engathatha umsebenzi ophethwe ngileKhotho esikhathini esizako, esifundeni sakamarhastrada wePitori, eSewula Afrika), manqophana nelinye nelinye igadango lezomthetho nanyana isibizo esiqubuka kilesiVUMELWANO.
INDAWO YOKULANDELELWA KWESIVUMELWANO:
IinQHEMEZI zikhetha iindawo ezilandelako njengezokulandelelwa kwesivumelwana, endabeni yokunikela izaziso, ukubhadelwa iimali ezithileko, ukwenziwa kweenkambiso ezithileko neminqopheni evela kilesiVUMELWANO:
Umtjhade
Ngaphandle kobana i-adresi ebaliweko ingatjhugululwa ngesaziso esitlolelwe isiQHEMA esinye, begodu izakusebenza amalanga alitjhumi ngemva kwelanga isaziso esikhutjhwe ngalo: Lokhu kuzakuba njalo godu nakhibe i-adresi etja ekhethwe siqhema esazisako izakuba nanyana izakufaka phakathi ne-adresi yokuhlala (physical address) lapho iinkambiso zizakufezakaliswa khona.
Esinye nesinye isaziso esikhutjhwa ngokuya kwesiVUMELWANESI singethulwa ngesandla, nanyana sithunyelwe ngeposo erejistiweko begodu yabhadelelwa ngaphambili: Ngaphandle kobana esinye nesinye isaziso nanyana umtlolo wangokomthetho wethulwe kwesinye isiQHEMA manqophana nanyana yini nanyana isihloko esivela esiVUMELWANESI, nanyana ngisiphi isaziso sizakuthathwa njengesethuliwe nakwenzeka bona sinikelwe umuntu onokuziphendulela endaweni ekhethwe ngesinye seenqhema njengeyokulandelelwa kwesiVUMELWANESI. Emajameni anjalo akutlhogeki bona isaziso nanyana umtlolo wangokomthetho unikelwe isiQHEMESO mathupha.
Esinye nesinye isaziso esikhutjhwa ngendlela ebalwe ngehlapha, sizakuthathwa njengesethulwe ngefanelo-
nasethulwe ngelanga esitlolwe ngalo nasethulwa ngesandla;
ngelanga lekhomba ngemva kokuposwa, kubalwa nelanga lokuposa, nakhibe sithunyelwe ngerejista ebhadelelwe ngaphambili; kunye nangelanga esidluliswe ngalo ngomtjhini nasithunyelwe ngefeksi.
IGADANGO LOKULILISWA NGOKOMTHETHO:
Elinye nelinye igadango lokuliliswa ngokomthetho ngabakwa- SAPS, lifanele bona lifakwe ngokuya kwesigaba esifaneleko nesisebenzako somThetho wezamaPholisa weSewula Afrika, 1995 (umThetho oyinomboro 68 ka 1995), nanyana ngomunye umthetho olandelako.
YENZIWE BEGODU yaTLIKITLWA ZIINQHEMA zesiVUMELWANESI eendaweni kunye nemalangeni atlolwe manqophana namagama wabathintekako:
ABOFAKAZI:
Mina, (lapha ngizakwaziwa njengoMRHUMUTJHI) ngiqinisa lokhu okulandelako:
Bona okumumethwe kilesiVUMELWANO kuhlathululelwe uSOKONTRAGA.
Bona, uSOKONTRAGA uyavuma bona uyazwisisa koke okumumethwe ngilesiVUMELWANO.
UMRHUMUTJHI
Mina, uSOKONTRAGA, ngiqinisa lapha lokhu okulandelako:
Bona, okumumethwe kileSIVUMELWANO kuhlathululiwe begodu ngarhunyutjhelwa khona mRHUMUTJHI.
Bona, ngiyavuma bona ngizwisisa kuhle koke okumumethwe ngilesiVUMELWANO.
ABOFAKAZI:
SOKONTRAGA
<fn>nde_Article_National Language Services_IMIBUTHANO YABASEBENZ.txt</fn>
IMIBUTHANO YABASEBENZISI BAMANZI
YINI UMBUTHANO WABASEBENZISI BAMANZI (I-WUA)
UmButhano wabaSebenzisi bamaNzi (i-WUA) yihlelo lokubambisana kwabantu abasebenzisa amanzi ngabanye, ngomnqopho wokufezakalisa izinto zokurhelebhana ezimayelana nezamanzi. UmButhano wabaSebenzisi bamaNzi sikhungo sangokomthetho esihlonywa nguNgqongqotjhe ngokulandela umThetho wesiTjhaba wezamaNzi, begodu usebenza ezingeni lendawo.
I-WUA ehlelwe ngokwekoro itjheja amakareko wesiqhema begodu ikwenza lokho egameni layo. Isibonelo, isiqhema sabalimi abasezelako abasakhasako bangahloma i-WUA ehlelwe ngokwekoro, nanyana isiqhema esinekareko ekulawulweni kokusetjenziswa ngehlelwe elitjha, nokhunye.
I-WUA ehlelwe ngokweenkoro ezinengi itjheja amakareko weenqhema ezinengi begodu ikwenza lokho egameni lazo iinqhema iinqhemezi ezihlangeneko ezifana zokuvikelwa kwemvelo, zezamahlathi, zokumbiwa phasi kanye nezokusezela.
Ihlonywa njani imiButhano yabaSebenzisi bamaNzi
UmNyango kaNgqongqotjhe ungasungula ihlelo lokuhlonywa lokhu
Emajameni lapho i-WUA ingaba sekarekweni yomphakathi nanyana
Abasebenzisi bamanzi/ abadlalindima bangasungula ukuhlonywa ukuthatha amagadango ngekareko begodu negameni lesiqhema sabasebenzisi
IINKAMBISO ZOKUTHINTANA NOMPHAKATHI
UKUVEZA ISIBAWO
UmNyango weenDaba zamaNzi nezamaHlathi uzakunikela isekelo lezokuvezwa kwesibawo emuntwini ngamunye, kanye nemiphakathini khona kuzakuba nokuhlelwa kanye nokuhlonywa kwamalungiselelo wesikhungo sesibawo se-WUA
Igama elihlongozwako lombuthano
Indawo umbuthano ohlongoza ukusebenzela kiyo
Izinto umbuthano ohlongoza ukuzenza
Lapho kufanele khona, ihlathululo yemisebenzi ekhona nanyana ehlongoziweko endaweni leyo ekuhlongozwa ukusebenza kiyo
Ihlathululo yamalayisensi wokusetjenziswa kwamanzi nanyana iimvume amalunga ahlongoziweko anazo nanyana ahlongoza ukwenza iimbawo zazo
Umthethosisekelo ohlongozwako wombuthano
Ihlathululo yokobana umthethosisekelo lowo ohlongozwako uzakuhluka njani esibonelweni (isifaniso somthethosisekelo) esisemThethweni
Irhelo lamalunga ahlongozwako nanyana imihlobo yabantu ngokwemisebenzi abayenzako
Ihlathululo yokobana kwenziwe kuthintana kuphi ukuthuthukisa isibawo kanye nomphumela wokuthintana lokho
Incwadi ekhambisana nesibawo etjhoko nokobana ngimiphi imisebenzi ezakunikelwa i-WUA
Nokuvikelwa, ukusetjenziswa, ukuthuthukiswa, ukubulungwa, ukuphathwa nokulawulwa kwemithombo yesitjhaba yezamanzi
Ukuhlangabezana neendingo zokuleya zesizukulwana sagadesi neenzukulwana ezizako
Ukuphuhlisa ukulingana; ukusebenza kuhle, ukuraga ngokungaquntuki kanye nokusetjenziswa kwamanzi ngendlela ehle
Ukuthuthukiswa kwezehlaliswano kanye nezomnotho, kanye
Nokuvikelwa kwamarherho wokuphilisana kweemila neenlwana emanzini.
Isibawo sokuhlonywa kwe-WUA sifanele bona sikhambisane neHlelo lamaQhinga leenKhungo zokuLawula amaNzi le-CMA.
Umnqopho we-WUA kukukghonakalisa abantu eendaweni ezithileko bona bakwazi ukuhlanganisa imithomborhelebho yabo, efana nemali, abasebenzi kanye nelwazi, ukwenza ngepumelelo imisebenzi ekhambelana nezamanzi. Ngokusebenzisa i-WUA, amalunga angazuza ngokurarulula imiraro yawo yeendingo kanye nezinto ezingathathelwa phezulu kwezamanzi.
I-WUA isebenza kwaphela ezingeni lendawo. Inikela ikambiso yokufezakalisa iqhinga lokuphathwa kweenKhungo zokuLawula amaNzi ezingeni lendawo leyo. Ama-WUA abuye abe nomsebenzi oqakathekile wokuqalana nomraro wokulwa nokutlhaga ngokusiza ngokudliwako.
Imisebenzi ye-WUA itlolwe emthethwenisisekelo yayo, begodu ingafaka phakathi lokhu:
Ukukhandela bona amanzi amotjhwe
Ukuvikela imithombo yezamanzi
Ukukhandela okunye nokunye kokusetjenziswa ngokungekho emthethweni kwamanzi
Ukususa nanyana ukuhlela bona kususwe enye nenye into ebekwe ngokungekho emthethweni lapho kukhamba khona amanzi
Ukukhandela isenzo esinye nesinye esingaphungula izinga lamanzi emthombeni omunye nomunye wezamanzi
Ukuqala kanye nokwelusa imithombo yezamanzi
Ukulawula ukutleleza kokukhamba kwamanzi
Phenya begodu kurekhodwe ubungako kanye namazinga wokutleleza kwamanzi, iinkhathi kanye neendawo lapho amanzi angasetjenziswa ngazo
Ukuhloma nokwakha, nanyana ukuthenga kanye nokusebenzisa imisebenzi yamanzi
Ukwelusa kanye nokulawula ukusabalaliswa kanye nokusetjenziswa kwamanzi avela emithonjeni yezamanzi ngokuya kokusetjenziswa okungikho kwamanzi
I-WUA ingabuye inikelwe amandla angezelelweko kanye nemisebenzi baSebenzeli beenKhungo zokuLawula amaNzi nanyana nguNgqongqotjhe.
Irhelebho le-WUA lizakuya ngamabanga i-WUA ehlonywe ngawo kanye nemisebenzi imisebenzi ezayenza, engafaka phakathi:
Abasebenzisi bakghona ukuphatha amanzi ngokuhlanganyela ukuzirhelebha bona ngokwabo
Abasebenzisi bakghona ukuhlanganisa imithomborhelebho yabo ukufezakalisa imiphumela emihle yezomnotho. Ukuthuthukiswa kwemisebenzi yabantu ngabanye, isibonelo, ebalimini abasakhasako, kanengi akusiwo umkhumbulo omuhle.
Amakareko wabasebenzisi angabuthelelwa alawulwe ngesikhungo sinye, begodu lokhu:
kuqinisa ukuzibandakanya kwabo kanye namandla wokukhulumisana nesikhungo esifaneleko se-CMA, kanye nokulinganisa amakareko wabasebenzisi bamanzi abahlukeneko ngomnqopho wokukhandela amatjhayisano.
I-WUA iphana ngamajamo wezomthetho eenqhemeni zabasebenzisi, lokho okupha abasebenzisi amathuba wokuboleka iimali, izabelo zakarhulumende kanye namarhelebho weemali.
Nangabe isiqhema sifuna ukuhloma i-WUA ekusebenziseni amanzi athileko, sifanele bona sithole mantanzi bona i-WUA izakuletha amathuba amahle emalungwini wayo. Ubulunga be-WUA bungebokuzithandela, begodu nangabe i-WUA iyabhalelwa ukunikela amarhelebho afaneleko, angeze yakwazi ukuba namalunga.
I-WUA izakuthola isekelo leemali kanengi ngeemali ezibhadelwa malunga. Iindlekwezi zibizwa bona ziindleko zokusebenzisa amanzi begodu zifanele bona zibekwe ngokuya kweqhinga lokubeka amanani wokusetjenziswa kwamanzi.
Ezinye iindlela zokungangenisa imali, kungaba:
Iimali ezivela emahlelweni wamanzi asebenzako
Iimali zokurhelebha ezivela bunqopha emNyangweni weenDaba zamaNzi nezamaHlathi nanyana i-CMA ngomnqopho wokufezakalisa iminqopho yomThetho wesiTjhaba wezamaNzi
Irhelebho lokusekelwa simahla
UmNyango weenDaba zamaNzi nezamaHlathi uhlome umthethomgomo wokusekela ngeemali abasezeli abakhona gadesi nanyana abatjha abavela emiphakathini egade idinywe amathuba esikhathini sangaphambili, abamalunga we-WUA.
Ama-CMA anomsebenzi wokuphatha zemithombo yezamanzi endaweni yoke yokuphathwa kwamanzi
I-CMA ineBhodo ePhetheko ejamele boke abathintekako endaweni yokuphathwa kwamanzi leyo.
I-CMA izakulungisa iHlelo lamaQhinga leenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi ukuqalana neendaba zemithombo yezamanzi endaweni leyo yoke yokuphathwa kwamanzi.
IQhinga lokuLawulwa kwamaNzi le- CMA lizakuhlahlela uNgqongqotjhe indlela ekutheni kufanele yini bona kuhlonywe ama-WUA anqophileko begodu ngimiphi imisebenzi ekufanele anikelwe yona endaweni yokuphathwa kwamanzi.
Ama-WUA ngokujayelekileko, azaba nekareko ezintweni zendawo
I-WUA ijamele ikareko yendawo encancani, kanengi ikoro yabasebenzisi bamanzi endaweni ethile eqintelweko.
I-WUA iba sikhungo sendawo esisetjenziswa ukufezakalisa iQhinga lokuLawulwa kweenKhungo zamaNzi ezingeni lendawo.
Ukutjhugululwa kwamaBhodo wokuSezela bona abe miButhano yabaSebenzisi bamaNzi
AmaBhodo wokuSezela, amaBhodo wokuLawula kweenKhungo zamaNzi wangaPhasi kwePhasi kanye namaBhodo ahlonyelwe ukusezela ngobunengi, afanele ukutjhugululwa bona abe ma- WUA, khona:
Azakuqinisekisa ukujameleka kweenkhungo zokuphathwa kwamanzi
Azakuveza iimbalo zabantu abahlala kileyo ndawo
Azakuvumela iindlela ezivulekileko zokubandakanyeka kwabantu boke ekuphathweni kwamanzi
Azakwakha ituthuko kwezokuhlalisana kanye nezomnotho ngokupha imiphakathi egade idinywe amathuba esikhathini sangaphambili, amakghono.
Ingabe ikambiso yezokutjhugululwa leyo izakulawulwa njani
UmNyango weenDaba zamaNzi nezamaHlathi, esikhundleni sawo njengomlawuli, unomsebenzi woku:
Qinisekisa ukukhambelana eendleleni zokufaka amatjhuguluko
Ukulusa iinkambiso lezi zamatjhuguluko
Qinisekisa ukulinganiswa, ukuraga kuhle kanye nokusebenza ekuphathweni kwemithombo yezamanzi
Lawula ukusebenza kweenkhungo zokuphatha amanzi ngomnqopho wokuthola imiraro kanye neenqunto eendleleni ezifaneleko ukwenziwa ukulungisa.
UmThetho wesiTjhaba wezamaNzi
Vikelwe
Setjenziswe
Thuthukiswe
Londolozwe
Phethwe
Lawulwa
Ukusetjenziswa ngokungaquntukiko
Ukulinganiswa
Ukusetjenziswa kuhle
UmNyango weenDaba zamaNzi nezamaHlathi
Ihlelo lesiTjhaba lamaQhinga womThombo wezamaNzi
IBandla labaSebenzeli leenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi
IHlelo lamaQhinga lokuPhathwa kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi
IBandla labaSebenzeli leenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi
IHlelo lamaQhinga lokuPhathwa kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi
Iinkhungo zeenTjhabatjhaba zokuLawulwa kweenKhungo zamaNzi
INdawo yokuPhathwa kwamaNzi
IHlelo lamaQhinga lokuPhathwa kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi
Ibulungelo
Inani elinganikelwa
Ukusetjenziswa ngokuhlakanipha
Ukusebenzisana kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi
Iimbopho zeentjhabatjhaba
Amanzi wokuzithabisa
Ukupompa amanzi wehlabathini
IBandla eliPhethe imiSebenzi yezamaNzi
Ukulahlwa kwamanzi asilapheleko
Ukusetjenziswa kwamanzi ngendlela elawulwako
Ukusebenzisana kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi
Ukuphungula ukutleleza kwemilanjana
Ukutjhugulula ukukhamba kwamanzi
UmButhano wabaSebenzisi bamaNzi
Ukudosa amanzi
Ukubulunga amanzi
UmThetho wesiTjhaba wezamaNzi
UmThetho wesiTjhaba wezamaNzi (umThetho wenomboro yama- 36 ka- 1998) unikela ihlelo lomleyo ukuqinisekisa bona imithombo yezamanzi iyavikeleka, iyasetjenziswa, iyongeka, iyaphathwa begodu ilawulwe ngendlela ehlangeneko.
UmThetho utjheja bona amanzi angawesitjhaba soke, khona woke umuntu azakurhelebheka. Imithethokambiso emithathu eqakatheke kwamanikelela kilomThetho ngile: Ukungaquntuki, ukulinganisa kanye nokusebenza kuhle.
IQhinga lesiTjhaba lomThombo wamaNzi
IQhinga lesiTjhaba lomThombo wamaNzi lihlathulula bona imithombo yethu yezamanzi izakuvikelwa njani, izakusetjenziswa njani, izakuthuthukiswa njani, izakongiwa njani, iphathwe begodu ilawulwe njani.
Lendlala amaqhinga, iminqopho, amahlelo, imihlahlandlela kanye neenkambiso zokuphathwa mazombe kwemithombo yezamanzi. Lifanele bona:
Lihlole bona mamanzi angangani afanele bona abulungwe ngomnqopho wokobana asetjenziswe babantu eendingweni zabo zokuleya kanye nebhodulukweni elibizwa iBulungelo
Linikele iimbopho zeentjhabatjhaba (imithombo yezamanzi esetjenziswa ngokwabelana neenarha ezibomakhelwane ngehlelo leemvumelwano zeentjhabatjhaba)
Linikele iindingo zamanzi zesikhathi esizako
Linikele ngamahlelo wokusetjenziswa kwamanzi ngokwamaqhinga (isibonelo, ukuphehlwa kwamandla wegezi)
Ukuthola bona kunamanzi angangani endaweni ngayinye yokuphathwa kwamanzi (inani elibekwako)
Nikela ngokuthuthwa kwamanzi phakathi kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi ukuphakela iindawo ezitlhoga amanzi
Libuye godu lithole iindawo zokuphathwa kwamanzi; libeka imithethokambiso yokongiwa kanye nokusetjenziswa kwamanzi; libeka amazinga wekhwalithi yamanzi emithombeni eyahlukeneko yezamanzi; kanye nokuphakela ukuhlonywa kweenkhungo zokuphatha imithombo yezamanzi.
IQhinga lokuPhathwa kwesiKhungo sokuLawulwa kwamaNzi
Umnqopho weQhinga lokuPhathwa kweenKhungo zokuLawulwa kwamaNzi ku:
beka imithethokambiso yokunikelwa kwamanzi ebasebenzisini abatjha nabavele bakhona bamanzi nikela umleyo wokuphathwa kwemithombo yezamanzi endaweni ethileko yokuphatha qinisekisa bona imithombo yezamanzi endaweni yokuphathwa kwamanzi ivikelekile, iyasetjenziswa, iyathuthukiswa, iyongiwa, iyaphathwa begodu iyalawulwa.
IQhinga lokuPhathwa kwesiKhungo sokuLawulwa kwamaNzi lifanele bona likhambisane neQhinga lesiTjhaba lezemiThombo yezamaNzi. Lifanele bona litjheje iindingo zeBulungelo, iimbopho zeetjhabatjhaba, amaqhinga wokusetjenziswa kwamanzi, ukusetjenziswa kwamanzi esikhathini esizako, ukusebenzisana kweenkhungo zokulawulwa kwamanzi ezivezwe eQhingeni lemiThombo yezamaNzi. Lifanele bona limumathe ihlelo lokunikelwa kwamanzi eliveza bona amanzi azakunikelwa njani endaweni yokuphathwa kwamanzi.
IQhinga lokuPhathwa kwesiKhungo sokuLawulwa kwamaNzi lifanele bona godu liphe umphakathi ithuba lokuzibandakanya ekuphathweni kwemithombo yezamanzi endaweni leyo yokuphathwa kwamanzi.
AbaSebenzeli beenKhungo zokuPhathwa kwamaNzi
AbaSebenzeli beenKhungo zokuPhathwa kwamaNzi baphatha imithombo yezamanzi endaweni yabo yokuphatha amanzi.
Umnqopho omkhulu wokuhlonywa kwe-CMA kubandakanya imiphakathi yendawo ekuphathweni kwemithombo yezamanzi.
Eminye imisebenzi ye-CMA ekuphathweni kwemithombo yezamanzi endaweni yayo ku:
Thuthukisa iqhinga lokuphathwa kweenkhungo zokulawulwa kwamanzi
Khambelanisa imisebenzi yabasebenzisi bamanzi kanye neenkhungo zokuphathwa kwamanzi
Kukhambelanisa ukufezakaliswa kweqhinga lokulawulwa kwamanzi kanye namanye amahlelo asebenzisanako
Phuhlisa ukubandakanyeka komphakathi ekuphathweni kwemithombo yezamanzi
UmButhano wabaSebenzisi bamaNzi
UmButhano wabaSebenzisi bamaNzi siqhema sabasebenzisi bamanzi ababambiseneko ezintweni ezimayelana nezamanzi ezingeni lendawo ngomnqopho wokurhelebhana.
I-WUA ehlelwe ngokwekoro yinye, mbuthano omumethe abantu abasebenzisa amanzi ngokufanako, isibonelo, abalimi abasakhasako, lapho umButhano lo uthatha amagadango ngokwekareko yabalimi abanjalo.
I-WUA ehlelwe ngokweenkoro ezinengi mbuthano omumethe isiqhema sabasebenzisi abahlukeneko bamanzi, isibonelo, bamabubulo, bezokulima, bezokwembiwa phasi, njll. begodu umButhano lowo uthatha amagadango ngokwekareko yabasebenzisi abahlukeneko labo.
Kutjho ukuthini ukusebenzisa amanzi
Ukuthatha amanzi asuswa emthombeni wezamanzi okhiqizako
Ukubulunga amanzi
Okwenziwako okuphungula amanzi atlelezako, isibonelo, abawasebenzisa ebubulweni lezamahlathi
Ukukhupha amanzi asilapheleko nanyana amanzi amumethe iinsila bona afakwe emithonjeni yezamanzi
Ukulawulwa kokusetjenziswa kwamanzi okufana nokusezela ihlabathi ngamanzi aneensila, nanyana imisebenzi yokuphehlwa kwamanzi yegezi etjhugulula ukukhamba komthombo wezamanzi
Ukutjhuguluka ukutleleza kokukhamba kwamanzi okufana nokukhandela nanyana ukukhambisa ngenye indlela ukutleleza kwamanzi endleleni yezamanzi
Ukupontjwa kwamanzi wangaphasi kwehlabathi
<fn>nde_Article_National Language Services_IMITHETHO NEKAMBISO Y.txt</fn>
IMITHETHO NEKAMBISO YOKUKHALIMA EBASEBENZINI BEMBUSWENI
UMNQOPHO NOKUNABA KWAYO
Umnqopho wemiThetho neHlelo leKambiso le ku:
sekela ubudlelwana bezemsebenzini ekorweni yabasebenzi bembusweni;
khuthaza nokuphakamisa ukuhloniphana hlangana kwabasebenzi babodwa, nahlangana kwabasebenzi nabaqatjhi babo;
kwenza iqiniso lokobana abaphathi nabasebenzi banelwazi elifanako ngemikhambo ephume endleleni nesiko lokuqiniselwa isandla;
khuthaza nokuphakamisa indlela yokuziphatha evumelekileko;
hlomisa abasebenzi nabaqatjhi ngehlelo nendlela elula yomthombo welwazi ngendlela yesiko lokuqiniselwa isandla;
balekela nokulungisa indlela yokuziphatha engakavumeleki, kunye no kukhandela amagadango angathathwa baphathi wokuzenzela ngendlela bafuna ngakho ngokuzicabangela kwabo phezu kwabasebenzi, nokukhandela ukubandlulula abasebenzi.
IKAMBISOLAWULO
Ihlelo lekambisolawulo elilandelakweli lisisekelo semiThetho neHlelo leKambiso, kanti godu kufuze bona libe nanga sisekelo sananyana ngisiphi isiqunto sokukhalima umsebenzi.
Ukuqiniselwa isandla yindlela yokukhalima, hayi yokusoziswa.
Igadango lokuqiniselwa isandla kufuze bona lithathwe msinyana, ngendlela elungileko, nendlela efanako, futhi libe ligadango lokuthuthukisa ubuhle.
Ihlelo lokuqinisa isandla sokukhalima msebenzi wabaphathi.
Umthetho wokukhalima kuyinto efunekako umsebenzi nawuzakuragwa kuhle nabasebenzi bembusweni baphathwe ngendlela elungileko, futhi uqinisekisa bona abasebenzi:
a. bagwetjwa kuhle ekundleleni ehlelekileko namkha engakahleleki;
b. babikelwa kusese nesikhathi ngezwangobatjho yokungaziphathi kwabo kuhle;
c. bathola imitlolo yokuthi kubayini kuthethwe iinqunto ezithethweko ngabo, futhi d. banelungelo lokulidlulisela phambili icala labo nakube kunesiqunto abangathokozi ngaso esithethwe ngabo.
IKAMBISO : AMAGADANGO WOKUKHALINYWA
Ukhukhalima Ngokuyelelisa . Nakube umsebenzi wone kangangobanyana kufuneka bona ayeleliswe, umphathi womsebenzi loyo kufuze bona:
a. azise umsebenzi loyo ngecala lakhe;
b. athole bona wenziwe yini ukuthi one umsebenzi, abe amnikele nethuba lokuziphendulela ngezwangobatjho ezwakala ngaye;
c. abonisane naye abe avumelane naye ngendlela ekungalungiswa ngayo icalelo, bese d. uthatha amagadango wokwenza lokho okuvunyelwenwe ngakho.
Ukuyeleliswa Ngomlomo. Nakube icala elenziwe msebenzi lifuna bona ayeleliswe ngomlomo, umphathi womsebenzi loyo angamyelelisa ngomlomo. Umphathi godu kufuze bona ayelelise umsebenzi loyo ukuthi uzakuthathelwa amagadango aqinileko nange angaphinda one godu; akathi angamyelelisa ngomlomo njalo umphathi, bese usitlola phasi isiyelelisweso singene emarekhodini womsebenzi loyo.
Isiyeleliso Esitloliweko. Nakube icala lomsebenzi limbi kangangobanyana lifuna bona ayeleliswe ngencwadi, umphathi wakhe angamtlolela incwadi emyelelisako. Nasi imibandela esebenza eenyelisweni ezitloliweko:
a. Isiyeleliso esitloliweko singasebenzisa iforomu lesiHlomelelo B.
b. Umphathi kufuze bona anikele umsebenzi incwadi yesiyeleliso esitloliweko, bese umsebenzi loyo uyasitlikitla. Nakube umsebenzi uyabhala ukusitlikitla isiyelelisweso, umphathi kufuze bona anikele umsebenzi loyo incwadi yesiyeleliso leyo phambi komunye umsebenzi, ozakutlikitlela ukufakazela ukuthi nangambala unikelwe umsebenzi loyo incwadi yesiyeleliso.
c. Isiyeleliso esitloliweko kufuze bona sifakwe efayilini yomsebenzi oyeleliswako loyo.
d. Isiyeleliso esitloliweko sihlala iinyanga ezintandathu ( 6 ). Nakuphela iinyanga ezintandathu isiyelelisweso kufuze bona sikhutjhwe efayilini yomsebenzi, sidatjulwe.
e. Nakube kuyenzeka ukuthi umsebenzi loyo kufuneka bona abizelwe ebandla lokukhalinywa godu kungakapheli iinyanga ezintandathu athole isiyeleliso esitloliweko, isiyelelisweso kufuze bona naso sikhunjulwe, sibalwe nakathathelwa amagadango wokukhalinywa.
Isiyeleliso Esitloliweko Sokuphela . Nakube icala lomsebenzi limbi kangangobanyana kufuneka athole isiyeleliso sokugcina esitloliweko, umphathakhe angakwenza lokho. Nasi imibandela yesiyeleliso esitloliweko sokuphela:
a. Isiyeleliso esitloliweko sokuphela singasebenzi iforomu lesiHlomelelo C.
b. Umphathi kufuze bona anikele umsebenzi incwadi yesiyeleliso sokuphela, bese umsebenzi-ke uyasitlikitla. Nakube umsebenzi uyabhala ukutlikitla isiyelelisweso, umphathi kuzakufanela bona anikele umsebenzi loyo isiyelelisweso phambi komunye umsebenzi, ozakutlikitlela ukufakazela ukuthi nangambala umsebenzi loyo usinikelwe isiyeleliso sokuphela.
c. Isiyeleliso esitloliweko sokuphela kufuze bona sifakwe efayilini yomsebenzi oyeleliswako .loyo.
d. Isiyeleliso esitloliweko sokuphela sihlala iinyanga ezintandathu . Ekupheleni kweenyanga ezintandathu isiyeleliso esitloliweko sokuphela kufuze sikhutjhwe efayilini yomsebenzi, sidatjulwe.
e. Nakube kuyenzeka ukuthi iinyanga ezintandathu zingakapheli umsebenzi loyo kufuneke godu bona abizelwe ebandla lezokukhalinywa, isiyeleliso esitloliweko sokuphela kufuze bona sikhunjulwe, sibalwe naso nakathathelwa amagadango wokukhalinywa.
Nakube-ke umsebenzi wenze amacadlana amancazana angatjho litho, akunafuneko yokobana kubizwe ibandla lokukhalima elihlelekileko.
Nakuqalwa bona umsebenzi angathathelwa magadangno bani wokukhalinywa, iinyeleliso ezisekhona zamacala afanako enziwe msebenzi loyo nazo kufuze bona zikhunjulwe, zibalwe.
AMACALA AMAMBI WOKUNGAZIPHATHI KUHLE
Nakube icala ekuzwakala bona lenziwe msebenzi limbi kangangobanyana kufuneka bona athathelwe amagadango abudisi ukudlula la ahlathululwe ku-5 ngehla, umqatjhi angavula iphenyo elinqophe ukuqinisela umsebenzi loyo isandla sokukhalinywa. Umqatjhi kufuze bona akhethe umjameli wakhe, ekufuze bona kube mphathi womsebenzi loyo, la kukghonakala khona, kobana azokuraga iphenywelo.
IPHENYO LOKUQINISA ISANDLA
Inothisi Yephenyo a. Umsebenzi kufuze bona anikelwe inothisi yephenywelo kusasele amalanga amahlanu womsebenzi, ubuncani bakhona, ngaphambi kobana kufike ilanga lokulalelwa kwephenyo lecala lakhe.
b. Umsebenzi kufuze bona ayitlikitle inothisi yephenyweli nakaqeda ukuyithola. Nakube umsebenzi loyo uyabhala ukuyitlikitla inothisi kufuze bona anikelwe yona phambi komunye umsebenzi, ozakutlikitlela ukufakaza ukuthi nangambala umsebenzi loyo unikelwe inothisi.
c. Inothisi etloliweko yomhlangano wokukhalinywa kufuze bona isebenzise iforomu lesiHlomelelo D, kanti godu kufuze bona:
ihlathulule izwangobatjho yecala lomsebenzi, iveze nobufakazi umqatjhi azakusimelela ngabo;
itjho nesikhathi, nendawo la kuyokubanjelwa khona umhlangano wekundla yokukhalima le;
itjho nokuthi umsebenzi unelungelo lokujanyelwa ngomunye umsebenzi namkha iyuniyoni esebenzisana nabaqatjhi bakhe umsebenzi, itjho godu nokobana umsebenzi angeza nabofakazi bakhe ecaleni.
Ukujanyiswa Emsebenzini Ngokuyelela a. Umqatjhi angamjamisa umsebenzi emsebenzini kodwa abe amrholela umrholo opheleleko, namkha amtranferele kenye indawo nakube :
umsebenzi loyo kuzwakala bona wenze icala elimbi khulu, futhi nakube umqatjhi ukholwa bona ukuba khona komsebenzi loyo emsebenzini kungakhisimeza iphenyo ngezwangobatjho yecala lakhe, namkha kufake abanye abantu engozini, namkha kufake ipahla yombuso engozini.
b. Ukujanyiswa emsebenzini ngalendlela kuligadango lokuyelela ngokukhambela phambili elingatjho nokho ukuthi sekuthethwe isahlulelo ngomsebenzi loyo, ngalokho-ke umsebenzi ojanyiswe emsebenzini ngalendlela kufuze bona athole umrholwakhe uphelele nakasajanyisiweko njalo.
c. Nakube umsebenzi ujanyiswe emsebenzini namkha utransferwe ngegadangno lokuyelela ngokukhambela phambili, umqatjhi kufuze bona abize ikundla yokuyomgweba kungakapheli inyanga. USihlalo wekundla leyo sekuzakuba nguye-ke ozakutjho bona libuyiselwa emva mhlazana ikundla ihlangana kokuthoma.
Ligwetjwa Njani Icala Lokukhalima a. Ikundla yokugweba icala kufuze bona ibizwe ihlangane kungakapheli itjhumi lamalanga womsebenzi ngemva kobana inothisi ekukhulunywa ngayo endinyaneni 7.1 (a) seyifikisiwe kumsebenzi owonileko.
b. USihlalo wekundla ezakulalela icala kufuze abe phezulu ngesikhundla kunomjameli womqatjhi. Nakube umsebenzi obekwe icala usikhulu somNyango, uSihlalo wekundla leyo kufuze bona kube sikhulu esiphetheko esingehla kommangalelwa namkha kube ngomunye umuntu onelwazi elifaneleko obekwe yiKhabinethi namkha iKomidi yeeMphathimandla zePhrovinsi.
c. Umsebenzi loyo nakafunako ecaleni lakhe angajanyelwa ngomunye umsebenzi namkha umjameli weyuniyoni enesivumelwana sokusebenzisana nabaqatjhi balapho.
d. UMtoliki naye angaba khona nakube kuyafuneka.
f. Nakube umsebenzi obekwe icala uyabhalelwa kufika la kugwetjelwa khona, noSihlalo weKundla leyo abe neqiniso lokobana umsebenzi loyo akunanto ezwakalako embambileko, icala lingaragela phambili likhulunywe nanyana yena angekho.
g. USihlalo kufuze bona abe nerekhodi lenothisi eyanikelwa umsebenzi ekuthiwa wonile, nerekhodi lokuthi ikhambe njani ikundla yokulalela nokugweba icala.
h. Usihlalo uzakufunda inothisi, bese kuyathonywa-ke kukhulunywa icala.
Umjameli womqatjhi uzakwethula ubufakazi ngecala elibangele bona bekubizwe ikundla le. Umsebenzi onecala namkha umjamelakhe angamtjhuka ngemibuzo ufakazi othulwe mjameli womqatjhi.
j. Umsebenzi obekwe icala naye uzakunikelwa ithuba lokuthula ubufakazi. Umjameli womqatjhi angatjhuka abofakazi ngemibuzo.
k. USihlalo angabuza nanyana ngimuphi ufakazi imibuzo yokukhanyisa okuthileko.
l. Nakube uSihlalo ubona ukuthi umsebenzi obizelwe ekundleni nangambala unecala, kufuze bona uSihlalo lo abikele umsebenzi loyo ngalokho, amtjele nesizathu sakho.
m. Ngaphambi kobana aqunte bona umsebenzi uzakuthwesa sigwebo bani, uSihlalo kufuze bona anikele umsebenzi ithuba lokuzikhulumela azililele. Umjameli womqatjhi naye angaveza ubujamo obubangele bona umsebenzi loyo abe enze icalelo.
n. USihlalo kufuze kuthi kungakapheli amalanga amahlanu womsebenzi likhulunyiwe icala, atjele umsebenzi ngomphumela wokukhulunywa kwecala lakhe, kanti godu umphumela wecalelo kufuze bona utlolwe efayilini yomsebenzi.
Iingwebo a. Nakube uSihlalo uthola ukuthi umsebenzi liyamlahla icala, kufuze bona uSihlalo lo akhuphe isigwebo esikhambelana necala alenzileko, nesikhambelana nerekhodi lomsebenzi loyo kunye nesikhambelana nobujamo obumhlohlozele bona abe enze icalelo umsebenzi.
Isigwebo singaba:
kukhalima ngokuyelelisa;
kutlolelwa isiyeleliso;
kutlolelwa isiyeleliso sokuphela;
v. kukwehliswa esikhundleni somsebenzi;
vi. yihlanganisela yakho koke okungehlokhu, namkha kube vii. kuqotjhwa emsebenzini.
b. Nakube umsebenzi owonileko uyavuma, uSihlalo wekundla egweba icala angamzwela umsebenzi loyo amgwebe ukujanyiswa emsebenzini ngaphandle komrholo kunobanyana aqotjhwe. Nakube umsebenzi uyehliswa esikhundleni somsebenzi, ngemva komnyaka angenza isibawo sokukhutjhulwa esikhundleni somsebenzi ngaphandle kokuqatjhazelwa licala akhe aba nalo.
c. Umqatjhi akakwazi ukusebenzisa isigwebo ngesikhathi umsebenzi azabe asalindele ngaso umphumela wesibawo sakhe sokulidlulisela phambili icala lakhe, nakube ulidlulisele phambili.
UKUDLULISELWA KWECALA PHAMBILI
Umsebenzi angabawa bona icala lakhe lidluliselwe phambili ngokuzalisa iforomu lesiHlomelelo E.
Umsebenzi ofuna ukulidlusela phambili icala lakhe kufuze bona lokho akwenze kungakapheli amalanga amahlanu womsebenzi ngemva kokuthola kwakhe incwadi embikela ngomphumela wecala lakhe; iforomu lokudlulisela icala phambili umsebenzi kufuze bona alinikele isikhulu esiphetheko namkha umphathi wakhe ( imeninjari yakhe ), yena-ka ozasidlulisela kabaphethe amacala adluliselwa phambili.
Abaphethe amacala adluliselwa phambili abazakuqala isibawo sokudlulisa icalelo kufuze bona kube:
a. sikhulu esiphetheko somsebenzi loyo namkha b. msebenzi omunye okhethwe sikhulu esiphetheko, esingazange sibe hlangana nalabo abathatha isiqunto sokuvulela umsebenzi icala, futhi esingaphezulu kwakasihlalo wekundla ebeyigweba icala, ngesikhundla somsebenzi.
Nakube umsebenzi usiKhulu esingamele umNyango, kuzakufuneka kube nguNdunakulu namkha uMongameli oqala icala elidluliselwe phambili.
Nakube umuntu ekukhulunywe ngaye endinyaneni 8.3 ufuna bona akhayokulalela ubufakazi ngesililo somsebenzi, kufuze bona azise umsebenzi ngalokho, amtjele nokuthi kuyokukhulunyelwa kuphi, nini.
Isikhulu ekudluliselwe kiso icala singa:
a. vumelana nesibawo sokulidlulisela phambili icala, namkha b. sehlise isigwebo, namkha senze kokubili lokhu, namkha c. sifakazele umphumela wecala ebeligwetjwa.
Msinyana ngemva kwalokho-ke umqatjhi kufuze bona alandele isiqunto esizabe sithethwe sikhulu ekudliselwe kiso icala.
Tjheja: Umsebenzi unelungelo lokusebenzisa indlela yokulamula imibango njengoba kusitjho umThetho wezobuDlelwana bemiSebenzini.
ISIHLOMELELO A
IZENZO EZIMACALA
Umsebenzi uzakubekwa icala nakenze okhunye kwalokhu okulandelako ( nokho-ke alikapheleli lelirherho lezinto umsebenzi angona ngazo ) :
Nakabhalelwa kukhambisana nomthetho, namkha nakaphula umThetho, umyalo namkha isibopho somthetho.
Nakasebenzisa iimali zomBuso ngendlela engakafaneli ngabomu namkha ngobudlabha bakhe.
Nakasebenzisa namkha azithathela ipahla yombuso ngendlela engakafaneli ngaphandle kwemvumo, namkha nakasebenzisa ipahla yombuso ngendlela engakalungi, namkha nakasebenzisela omunye namkha abanye abasebenzi namkha isivakatjhi/iimvakatjhi, izinto ezingakalungi.
Nakafaka ubuphilo bakhe namkha babanye engozini ngokweqisa imithetho yezokuphepha amehlo.
Nakabeka ihlelo lombuso lokulawula engozini, namkha nakayibeka engozini ikambiso yomthetho wokuziphatha, namkha nakakhisimeza ukusebenza kuhle komnyango wembusweni, kwe-ofisi yomBuso namkha kwesijamiso sembusweni nanyana ingaba ngisiphi.
Nakaphalisa isikhundla sakhe sokuba sembusweni akhuthaze namkha akhisimeze iinrhuluphelo zesiqhema sepolitiki nanyana kungaba ngisiphi.
Nakebako, namkha athenge omunye namkha enze ubukirikitjani befrodi.
Nakabhadalelwa umsebenzi awenzele omunye umsebenzi namkha omunye nje umuntu ngaphandle kobana athole imvumo etloliweko ebuya emNyangwenakhe yokwenza umsebenzi loyo.
Nakabhalelwa kukwenza umsebenzi athunywe wona ngokusemthethweni namkha umsebenzi ohlale wenziwa qho, ngaphandle kwesizathu esizwakalako.
Nakalove emsebenzini namkha nakaqhele ukulova ngaphandle kwesizathu namkha imvumo.
Nakuhlukumeza omunye namkha abanye ngeziphathelene nezomseme/nezemabhayini.
Nakabandlulula abanye ngoba bamhlobo othileko, namkha ngoba babulili obuthileko, namkha ngoba baqhwalile, namkha ngenca yemikhambo yabo yezomseme, namkha ngezinye iinzathu umThethosisekelo ongazivumeliko.
Nakasebenza kumbi namkha atlhayelelwa kufika la kufuze afike khona ngomsebenzi ngaphandle kobana anganamandla wokufika lapho.
Nakenzela omunye namkha abanye umsebenzi bambhadale imali iye kuye, ukube umsebenzi loyo, uwenze ngesikhathi somsebenzi namkha ngemva kwesikhathi somsebenzi, kodwa ukube akanamvumo etloliweko yokwenza umsebenzi onjalo.
Nakalala emsebenzini ngesikhathi somsebenzi ngaphandle kwemvumo.
Nakathi asemsebenzini ngahlanye abe adakwe butjwala, namkha isidakamizwa nanyana ingaba ngisiphi esingekho emthethweni, nesibanga isiqhelo, nesiphendula umuntu isidlhadlha.
Nakathi asemsebenzini aziphathe ngendlela engakafaneli, engakalungi, nephathisa iinhloni, nengakavumeleki.
Nakaphula umThetho wokuziPhatha wabasebenzi bembusweni.
Nakathi asemsebenzini abethe omunye, namkha alinge ukumbetha, namkha awume ukumbetha.
Nakafaka abanye abasebenzi umoya wokuthi benze okuphambene nomthetho nokuphambene nekambiso esemthethweni.
Nakatjengisa indelelo kabanye emsebenzini, namkha enze izinto ezihlaza nezokudelela.
Nakathusela namkha asozise abanye abasebenzi.
Nakavimbela abanye abasebenzi ukuba malungu weyuniyoni yabasebenzi namkha ukuba malungu wehlangano yabasebenzi nanyana kungaba ngiyiphi.
Nakaziragela isikimu sakamatjhonisa ngesikhathi somsebenzi namkha endaweni yemsebenzini.
Nakaphatha isigidi namkha esinye isikhali esiyingozi endaweni yombuso ngaphandle kwemvumo yomqatjhi.
Nakabhala ukulalela nokuhlonipha imithetho yezokuphepha.
Nakakhwabanisa amarekhodi namkha akhwabanisa nanyana kungaba ngimiphi eminye imitlolo.
Nakanghala umsebenzi ngokungasimthetho, aphambane nekambiso yokunghalwa komsebenzi, anghale umsebenzi ngokungakavikeleki.
Nakenza icala elibonakala lilicala emehlweni kananyana ngubani ngaphandle kobana kutjho umthetho otloliweko, namkha nakenza icala elikuphula umthetho oseencwadini.
ISIHLOMELELELO B
ISIYELELISO ESITLOLIWEKO
ILANGA :
IBIZO LOMSEBENZI:
IMINININGWANA YOMSEBENZI:
Lesi siyeleliso esitloliweko somthetho nekambiso yokukhalinywa kwabasebenzi. Nakungenzeka ube necala godu, isiyeleliso esitloliwekwesi kungasetjenzelwa phezu kwaso ukukuthwesa isigwebo esiqine khudlwana kunesiyeleliso esitloliweko.
Isiyeleliso esitloliwekwesi sizokufakwa efayilini yakho, ihlale lapho iinyanga ezintandathu ( 6 ) ukusukela ngelanga esatlolwa ngalo. Ngemva kweenyanga ezintandathu isiyeleliso esitloliwekweso sizakususwa efayilini yakho, sidatjulwe.
Nakube awuvumelani nesiyeleliswesi, ungenza isibawo sokulila usithumele ku ( yijho ibizo ) kungakapheli amalanga amahlanu.
Icala lakho ku: ...
UMTLIKITLO WOMSEBENZI :
ILANGA :
UMTLIKITLO WOMPHATHI :
ILANGA :
UMTLIKITLO WOMPHATHI :
ILANGA :
UMTLIKITLO KAFAKAZI ( La kukghonakala khona ) :
ILANGA :
ISIHLOMELELO D
INOTHISI YOMHLANGANO WOKULALELA ICALA
ILANGA :
IBIZO LOMSEBENZI :
IMINININGWANA YOMSEBENZI:
Waziswa bona ufuneka emhlanganweni wokulalela icala,, ngokwendinyana 6 nendinyana 7 yomThetho wezokuKhalima.
Icala ekuzwakala bona ulenzile, nobufakazi obukhona ngilokhu okulandelako:
Icala lingatlolwa ngokunabileko bese linanyathiselwa eforomeneli.
Umhlangano uyokubanjelwa e ... (INDAWO), NGOMHLAKA ... (ILANGA ), ngo ... (ISIKHATHI). Nawungahlumbukuya emhlanganweni ngaphandle kokutjho abonobangela abezwakalako bona kubayini ungakhange uye, icala lakho lizakukhulunywa nanyana wena uzabe ungekho.
Ungazikhethela omunye umsebenzi osebenza naye namkha uzikhethele umjameli weyuniyoni enesivumelwana sokusebenzisana nathi bona abe mjamelakho ecaleneli.
Ubufakazi ecaleneli ungabuletha butloliwe namkha ubulethe ngabofakazi. Uzakunikelwa ilungelo nethuba lokubatjhuka ngemibuzo abofakazi abazakulethwa mbuso.
Nakube iphenyo lecaleli lithola bona nangambala vele unecala, ungazikhulumela uhlathulule ubujamo obubangele bona bewone; lokho kungakusiza ekuthambiseni isigwebo ongahle uthweswe sona.
ILANGA :
UMTLIKITLO WOMJAMELI WOMQATJHI :
ILANGA
UMTLIKITLO KAFAKAZI: ( La kukghonakala khona )
ILANGA :
ISIHLOMELELO E
INOTHISI YOKUDLULISELA ICALA PHAMBILI
ILANGA :
IBIZO LESIPHATHISWA EKUDLULISELWA KISO ICALA:
Mina, ... , (IBIZO LOMSEBENZI ) lapha ngibawa ukusiphikisa isigwebo engithweswe sona ngomhlaka ... ( ILANGA ), e ... ( INDAWO ).
Naso incwadi yomtlolo wenothisi wecala engimmangalelwe ngalo namkha/nesiyeleliso esitloliweko. ISIBAWO SOKUDLULISA ICALA ANGEZE SATJHEJWA IMITLOLO EPHEKELELAKO LE NAYINGEKHO.
Unobangela wokuthi ngisiphikise isigwebo engithweswe sona kukuthi: ...
Ngifisa/angifisi ( KHETHA KUNYE ) ukuveza obunye ubufakazi obungezelelweko ebebungekho ngesikhathi sokugwetjwa kwecala.
UMTLIKITLO WOMSEBENZI :
ILANGA :
IMINININGWANA YOMSEBENZI : ...
<fn>nde_Article_National Language Services_IMITLOLO.txt</fn>
IMITLOLO
ISIBAWO SOMTLOLI NGAMUNYE
Ukutlolwa Kweendatjana Ezifitjhani
Imihlangano YeemFundobandulo
Ukutlolwa Komdlalo/Kwedrama
Irhubhululo Nemitlololwazi
Ukutlolwa Kweenkondlo
Iinkondlo Ezibongwako
ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
I-ADRESI YEKHAYA
IPHROVINSI
INOMBORO YEFEKSI
Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili )
NgePosi
Ngefeksi
Ngefoni
ISIGABA 2: ISENDLALELO SOMTLAMO/SEPHROJEKTHI
Akhe ubeke amabalengwe ( ubethe zomofu ) ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.
Bangaki abantu abasephrojekhthinakho le Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo besitjhaba nehlalo yaso ezakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.
Abaduna
Abasikazi
AbaNzima
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhuwa
Abasebenzela Safuthi
Abatorhako
ISIGABA 3: IHLATHULULO YEPHROJEKTHI
Isihloko / Igama Lephrojekhthi Oyenzela Isibawo.
Hlathulula iminqopho yephrojekthi.
Sendlalela imininingwana yehlelo ozolilandela ukuphumelelisa iphrojekhthi le
Isikhathi ( nini )
Indawo ( kuphi )
Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla
Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )
Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )
Ukuthoma
Ukuqeda
Umphakathi uzakusizakala njani / ngani ngephrojekthakho le
ISIGABA 4: IBHAJETHI YEPHROJEKTHI
Sibawa usihlukanisele imisebenzi imali yephrojekhthi le ezakusetjenziselwa yona:
Inani Lemali
Kukhona enye ihlangano la ubawe khona ukusizwa ngemali Sibawa uveze boke abakusiza ngemali bese uzalisa imininingwana elandelako ngenzasapha.
Ezinye Iinhlangano Ezikusiza Ngeemali
Inani Lemali Obawe Ukusizwa Ngayo
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Ukusekelwa Kwebhizinisi Ngemali
Nqophisa:
BASA
Nqophisa:
Abanikeli Beemali Bangaphandle / Abazenda
Nqophisa:
Urhulumende WesiFunda / wePhrovinsi
Nqophisa:
Urhulumende WeNdawo / WeKhaya
Nqophisa:
Ngezinye Iindlela
Okhunye (nqophisa)
Itjho imisebenzi yephrojekhthi ozayisebenzisela imali evela kwa-NAC nakube uphumelele ukuyithola
Itjho amanye amahlandla la i-NAC yakhe yakusiza khona ngemali.
INOMBORO YEPHROJEKTHI
INANI LEMALI
Sibawa imininingwana yokubhanga yephrojekthakho (faka isitatimende sebhanga)
Umnikazi We-akhawundi
Ibizo Lebhanga
Igatja Lebhanga
Inomboro Ye-akhawundi
Ibizo LakaSoma-akhawundi / LomPhathiincwadi Olawula Iimali Zephrojekthi Ngamalanga
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Ibizo LakaSoma-akhawundi / LomHloliincwadi ( nakube ukhona )
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
Inomboro Yomsebenzi Erejistariweko
Ubufakazelo
Sibawa abafakazeli ababili esingakghona ukubathola, umrholi womphakathi kunye nesikghwari esiwufundeleko umsebenzi wobukghwari abanqopheneko nomsebenzakho. Sibawa usithumelele ubufakazelo obutlolwe babe batlikitlelwa obubuya kubafakazeli, ngenzasapha.
Umfakazeli 1: UmRholi WomPhakathi
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEFEKSI
Umfakazeli 2: USobukghwari
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEFEKSI
Ilizwi Lokuzibopha
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
ISIGABA 5: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE
Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo
Usiphile isendlalelo ngephrojekhthi le (ikhasi 2 leforomeli )
Amakhophi wamakhotheyitjhini aveza iindleko zephrojekhthi nawo uwafakile
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe
Iincwadi ezivela kubafakazeli zifakiwe nazo
Ubuncani bakhona ufake sinye isibonelo somsebenzakho ( isib. Izahluko ezintathu zomsebenzami wakhathesi, inoveli, ibuthelelo leendatjana ezifitjhani, iinkondlo ezihlanu njll. ) esiphathelene nephrojekhthi le.
Mina, ... ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.
TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
<fn>nde_Article_National Language Services_INCWADI YOKUYELELISA.txt</fn>
INCWADI YOKUYELELISA
YAMAGAMA
UMNYANGO WEZOBUKGHWARI, AMASIKO, ISAYENSI NETHEKNOLOJI
Okumumethweko
Khuyini okwenziwa mKhandlu
AmaKomiti wamaPhrovinsi wamaGama wamaJamo-bumbeko (PGNC)
Kubayini amagama wamaJamo-bumbeko afanele abekwe ebujameni obamukelekako
Imithethomigomo yokubeka ebujameni obamukelekako
Ukufaniswa kwamagama abekangakavunywa ngaphambilini
Ingabe angatjhugululwa amagama akhona nje
Ngubani ongabawa ukuvunyelwa kwegama
Kwenziwa njani ukubeka ebujameni obamukelekako
Senziwa bunjani isibawo sokuvunywa kwegama lejamo-bumbeko
Irhelebho ngokwenza isibawo
Isikhathi sokwenziwa kwesibawo ukuya ekuvunyweni
Isibonelo seforomo lokwenza isibawo
UMNQOPHO
Kumagama wamabumbeko atholakala ephasini angewemvelo, namkha enziwe namkha atjhugululwe babantu, begodu kungaba namkha kungabi nabantu abahlala khona.
UmKhandlu lo (SAGNC) unamalunga azizazi emagameni weendawo, amalimi wangokomthetho kunye nomlando wamasiko, nabajameli bamaphrovinsi kunye nabajameli ababuya ePhikweni elikhulu eliphathelene nokuTlama imiKhawulo neeMebhe, iPosofisi kunye neBhodo yamaLimi woke weSewula Afrika.
Ukulawulwa komKhandlu kwenziwa mNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji.
Kubeka ebujameni obuvunyelweko kwamagama angaphasi kwelawulo lawo. Ukwenza lokhu ubeka ibizo elizakufakwa kobunye nobunye ubujamo benarha nendlela yokutlolwa kwebizo lelo.
Uphakamisa amagama okuvunyelwane ngawo kuNgqongqotjhe khona azawaphakamisa. Uthola bewurekhode amagama wejamo-bumbeko avunyelweko begodu uwenza azeke ngokusebenzisa amaphephabhugu naku-Inthanethi. Ukhulumisana neHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko, iKomitjhana yeeMali yeenTjhaba eziBumbeneko eqalelele i-Afrika malungana namagama-bumbeko wamalunga weenTjhaba ezibumbeneko, kunye nabanye abasebenzeli beentjhabatjhaba abaqalelele ukubekwa ebujameni obuvunyelweko kwamagama-bumbeko.
Ngimaphi amaGama wamaJamo-bumbeko awela ngaphasi komKhandlu
Amagama-bumbeko athinta isitjhaba okufaka hlangana, kodwana kungapheleli emadorobheni, emadorajaneni nezinye iindawo zokuhlalisa abantu, iposofisi, iintetjhi zeentimela, uthelawalisa kunye namadamu wombuso.
Imihlobo yemihlaba yemvelo, isibonelo, iintaba, imibundu, imilambo, imithombo, amatheku, indawo emagega nesimu engakalinywa kunye neendawo ezithileko nobujamo, iinhlengele, indlela ephuma hlangana nentaba, amaporti kunye neentamo.
Ngimaphi amagama wamaJamo-bumbeko awela ngaphandle kwelawulo lomKhandlu
Amagama wangokomthetho, isibonelo, igama lenarha, amagama wamaphrovinsi kunye namagama wamalawulo wabomasipala.
Amabumbeko awela ngaphasi kwelawulo labomasipala, isibonelo, iintrada, imakhiwo yabomasipala, iinkwayere, amaphaga kunye namazindla.
Imakhiwo yabantu abangeqadi kunye namaplasi.
Amagama lawo weenarha atjengisa ubunikazi, inani kunye nobukhulu ngeminqopho yentela (amagama wobujamo beendawo asetjenziselwa ukutlolisa ubunikazi bomhlaba)
AmaKomiti wamaPhrovinsi wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha (PGNC)
AmaKomiti wamaPhrovinsi wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha ahlonywa ngokuya kwesahluko 2 (a) somThetho weSewula Afrika wamaGama-Bumbeko ka 1998. Ahlonywa mNyango wephrovinsi ophathelene nezobukhgwari namasiko ngemuva kokubonisana nomKhandlu wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha yeSewula. Afrika.
IKomiti yephrovinsi inokuziphendulela mayelana nokuyelelelisa imibuso yabomasipala nokusebenza nabo, ekuqinisekiseni bona basebenzisa imithethokambiso yomKhandlu weNarha (SAGNC) emagameni awela ngaphasi kwawo.
IKomiti yephrovinsi yenza iimphakamiso emKhandlwini weNarha (SANGC) emagameni wamajamo-bumbeko wephasi awela emikhawulweni yephrovinsi. Kufanele yenze umsebenzi wokulungiselela mayelana nokunikelwa kwamagama emKhandlwini weNarha (SANGC) begodu inokuziphendulela ekuboneni bona imibuso yabomasipala kunye nabanye abadlala indima kuboniswana nabo ngokwaneleko.
IKomiti yephrovinsi (PGNC) ikhulumisana nomKhandlu weNarha (SAGNC) ekuthuthukiseni irhubhululo nokuqiniseka bona amagama angakarekhodwa ayabuthelelwa.
Kubayini amagama wamaJamo-bumbeko kufanele abekwe ebujameni obamukelekako
Abantu banomukghwa wokunikela igama elifanako eendaweni ezihlukeneko.
Amagama angazwakala afana namkha ukupeledwa kwegama lendawo yinye kungapheze kufane nekwenye.
Amagama angapeledwa ngeendlela ezihlukeneko.
Enarheni emalimi-nengi njengeSewula Afrika, iindawo zivame ukuba namagama adlula kwelinye.
Ubujamobu burholela ekungazwisisaneni nekuhlangahlanganeni. Ukubalekela lokhu, amagama wamajamo abekwa ebujameni obamukelekako ziinkhulu, iphasi loke.
Kuqakathekile bona amagama la abekwe ebujameni obamukelekako ngomnqopho wokuvumelanisa umlando wenarha nomfaniso wesitjhaba, godu ukwenzela iminqopho enjengezerhwebo nokurhwebelana, zokuthutha, zokuthintana, zesifunda kunye nokutlama kwezebhoduluko, imisebenzi yesitjhaba, isayensi netheknoloji, amakhetho nokuvumelana, zokuvakatjha, ukulawulwa kweenhlekelele kunye namajima wokufuna nokusindisa, njll.
Labo abalungisa imebhe namaphephandaba wombuso wamajamo-bumbeko, enarheni nephasini mazombe, bathembele eenkhulwini zamagama amajamo-bumbeko eenarheni khona bazabanikela amagama abekwe ebujameni obamukelekako.
Imithethomgomo yokubeka ebujameni obamukelekako
Ukubeka ebujameni obamukelekako kuthembele :
emithethweni yetlolo-magama yamalimi lawo amagama asuka kiwo.
ekusetjenzisweni kwegama ngokomlando.
ekulungisweni, lapho igama litjhugululwa khona ngokuya kwesisekelo sokuqalwa kwezomlando.
eenquntweni zeHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko mayelana nokubekwa ebujameni obamukelekako kwamagama wamaJamo-bumbeko.
kwezinye nezinye izinto ezingatjhejwa mKhandlu wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha yeSewula Afrika.
Imithethomgomo efanako nemithethokambiso ehlonywe mKhandlu weNarha (SANGC) isebenza kiwo woke amagama wamaJamo-bumbeko, kufaka hlangana lawo angaweli ngaphasi kwelawulo labunqopha lomKhandlu weNarha (SAGNC). Amakomiti wamaphrovinsi wamagama wamaJamo-bumbeko kufanele aqiniseke bona imikhandlu yamaphrovinsi iyazi ngalemithethokambiso khona izakusetjenziswa emagameni weentrada kunye namanye amajamo awela ngaphasi kwelawulo lemikhandlu yabomasipala.
Igama linye entweni yinye
Elinye nelinye ibumbeko namkha into kufanele ibe negama linye langokomthetho.
AmaGama wamaJamo-bumbeko okufanele abalekelwe
Amagama asele avunyelwe ezinye iindawo eSewula Afrika.
Amagama weendawo kwezinye iinarha, kunye namagama weenarha.
Amagama ipeledo namkha ibizo lawo lifana khulu nelegama elikhona kwanje okungenza ihlangahlangano.
Amagama okungasiwo wekolo, angakhambisani namazinga wokuziphatha, angakalungi, anenturhu, anganamikghwa emihle, angathandi ubuhle, aphathisa iinhloni.
Amagama abandlululako namkha ehlisa isithunzi ngokuphathelene nobutjhaba, umbala, umthethokambiso, ubulili, ukweyamana nezombanganarha namkha ezinye izinto zomphakathi. Amagama amade khulu namkha angabizwa kuhle.
Amagama anegama lomuntu kuphela, ngaphandle kokufakwa kwento leyo ethiyelelweko (enjengo phaga).
Amagama angathathwa njengomkhangiso womkhiqizo othileko, umsebenzi namkha ifemu.
Ukuthiya iindawo ngabantu
Amagama wabantu abasaphilako kufanele abalekelwe.
Iindawo ezithiyelelwe ngabantu kufanele zikhambisane nesithunzi somuntu loyo (ingasi, isibonelo, kuthiyelelwe indawo engaziwako ngomuntu oqakatheke inarha yoke).
Imvumo etloliweko kufanele, nakukghonekako, itholakale emuntwini loyo namkha emndenini namkha iindlalifa zakhe ngaphambi kokusetjenziswa kwegama lakhe.
Ukufaniswa kwamagama abekangakavunyelwa ngaphambilini
Amagama asele aziwa godu nasele asebenza khulu angadluliselwa emKhandlwini wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha yeSewula Afrika. Amagama godu angalethwa nakavunyelwe yihlangano engasi ngeyombuso namkha umbuso wenarha ezijameleko namkha inarha ezibusako ewela ngaphasi kweSewula Afrika.
Ingabe angatjhugululwa amagama akhona nje
Amagama wamaJamo-bumbeko alihlangothi lamafa wezomlando, amasiko kunye nekulumo yesitjhaba, okufuneka bona avikelwe khulu kunokobana ahlakazwe.
Isibawo singenziwa kilawo magama wamajamo-bumbeko akhona gadesi bona atjhuguluke nayikuthi umbawi ukholelwa bona igamelo alihlangabezani nemithethomigomo nemithethokambiso yomKhandlu wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha yeSewula Afrika (SAGNC).
Isibawo kufanele senziwe eforomeni elisetjenziselwa amagama amatjha, begodu kufanele sikhambisane neentjhukumiso begodu, nakukghonekako, nemitlolo esekelako. Ubufakazi kufanele bunikelwe lapho ababandakanyekako kuboniswene nabo.
Amanye amabanga womthetho wokutjhugulula igama
Igama lingaphikiswa ngombana lijamiselele elikhona abanye abangathanda ukulibona libuyiswa.
Amatjhuguluko amanye wamagama ngokwelimi angaba nenturhu.
Amatjhuguluko enzelwa kuphela ukubeka ebujameni obamukelekako
Kungatlhogakala ukwenza amatjhuguluko amhlobo olandelako:
Lokha igama elikhona linikelwa ubujamo bangokomthetho, ubujamo balo kungafanela bona bubekwe kilobo obamukelekako (isibonelo, ukupeledwa kwalo kungafanela bona kwenziwe kube ngokwalemihla).
Isiqunto kungafanela bona sithathwe mayelana nobujamo obukhambelanako bamanye amagama angasetjenziswa. Lapho ukupeledwa ngokuhlukileko kwegama linye kusetjenziselwa izinto ezinengi (njengakudorojana neposofisi, namkha umlambo nedorobha), iforomo kufanele libeke ubujamo obamukelekako. Iforomo elisetjenziselwa into ethileko kufanele linqophe.
Isibalo sezinto ezitjhiwo ligama linye kufanele zingabi zinengi.
Imihlobo yamagama okungahle alethwe khona azakutjhugululwa
Lokhu okulandelako kumabumbeko ajayelekileko lapho amatjhuguluko angahle ahlongozwe khona.
Igama esekhe laba khona esikhathini esidluleko kodwana ngokomthetho elingasasetjenziswako, kodwana manje okuhlongozwa bona libuyiswe.
Into enalinye namkha manengi amagama wangokomthetho, kodwana enamanye amagama, kufaka hlangana amagama angasiwo wangokomthetho kunye namagama atjhugululiweko namkha imihlobo eminye kwamanye amalimi, angakabi ukuba ngewangokomthetho, kodwana okuhlongozwa bona athathwe njalo.
Igama langokomthetho elenziwe butjha lisuselwa egameni elikwelinye ilimi.
Amagama angakhambelaniko netlolo-magama ekhona yelimelo.
Amagama amihlobo esetjenziswa eendaweni ezithileko kuphela.
Amagama ngokomlando angakalungi, kungaba ngebanga lokupeleda namkha ngokwamaphuzu.
Indawo enegama langokomthetho namkha amagama nanyana kunjalo efuna ukuwajamiselela ngegama elitjha ngamabanga wezombanganarha namkha wezamasiko.
Okuqalwako nakubuyekezwa amagama
Amabulungelo wemilando, iindatjana zomilando, isiko lelimi kunye neminye imithombo kufanele itjhejwe.
Nakuqalwa bona igama lokuthoma libuyiswe, into yinye okufanele iqalwe kungaba kukuthi ilimi ekwatholwa kilo igama kungenzeka bonyana laphela, okutjho bona iindingo nokukhambelana nomphakathi wanamhlanje kuqakathekile.
Kungase kungakghonakali ukuqiniseka umhlobo olungileko wegama lokuthoma ngombana ubujamo balo elimini lokuthoma abaziwa (isibonelo, amalimi wabaRwa).
Eminye imithetho ngaphandle komthetho womKhandlu wamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha yeSewula Afrika (SAGNC) iphethe amanye wamagama wamajamo-bumbeko (isibonelo, igama lenarha, amagama wamaphrovinsi kunye nemibuso yabomasipala kunye namagama atjengisa ubukhulu, inani kunye nobunikazi benarha ngomnqopho womthelo).
Ngubani ongabawa ukuvunyelwa kwegama
Yoke iminyango yombuso, imibuso yamaphrovinsi, imibuso yabomasipala, iposofisi yeSewula Afrika, abathuthukisi beziza kunye nanyana ngiyiphi ihlangano namkha umuntu angafaka isibawo.
Kwenziwa bunjani ukubeka ebujameni obamukelekako
UmKhandlu wamaGama wamaJamo-bumbeko weNarha yeSewula Afrika (SAGNC) uthola zoke iimbawo zokuvunyelwa kwamagama wamajamo-bumbeko ngaphasi kwelawulo lawo bewuqiniseke bona ukubonisana kwamambala kwenziwe, begodu igama lihlangabezana neemfuneko zomkhandlu kiwo woke amahlangothi.
UmKhandlu (i-SAGNC) uthatha isiqunto sokugcina ngomhlobo namkha imihlobo yamagama beyiwaphakamise kuNgqongqotjhe.
Nasele igama livunywe nguNgqongqotjhe, igamelo sele libekwe ebujameni obamukelekako. Lizakuvezwa ePhephandabeni lombuso-ke.
Senziwa bunjani isibawo sokuvunywa kweGama leJamo-bumbeko
Amaforomo wesibawo atholakala emKhandlwini i-SAGNC. (Qala isibonelo seforomo elitholakala encwajaneni le).
Ababawi kufanele batlhogomele bona banikela ngalo loke ilwazi eforomeni lesibawo.
Lokhu kuqakathekile:
Ibumbelo likude kangangani begodu lingakiliphi itjhuba ukusuka edorobheni / i-ofisi kamarhastrada eseduze.
Amavumelwano wejamo ngelathitjhudi nelonghitjhudi (nakukghonekako). Umebhe olingana ne-A4 kufanele unikelwe nakukghonekako.
Itjhuba nebanga ukuya e-ofisini kamarhastrada kufanele kunqophe, isibonelo, 15 amakhilomitha ukuya eSewula Pumalanga ye
Ilimi legama, nayikuthi igama lakhiwe ngeengcenye zamalimi adlula kwelilodwa, isibonelo, isiZulu kunye nesiNgisi, atjho womabili.
Amagama kufanele atlolwe ngamaledere amakhulu namancani, ingasi ngamakhulu kuphela, ukutjengisa lapho amaledere amakhulu kufanele asetjenziswe khona, isibonelo, eMbali namkha GaBosela.
Umsuka nehlathululo yegama. Izinto zomlando zegama, ireferensi ebujameni bejiyografi, namkha ukuthiya ngokuhlonipha umuntu kufanele kunikelwe ngokuzeleko nakukghonekako. Iindatjana zomlando kufanele zidzujulwe ehlathululweni nakukghonekako nemitlolo yamabuthelelo ingananyathiselwa. Akukaneli ukutjho bona into ithiyelelwe ngobujamo obukhona njengomlambo: ihlathululo yegama kufanele inikelwe. Nayikuthi igama lithethwe egameni lesitjalo, igama nehlathululo yesitjalo kufanele inikelwe, ngegama ngelinye ilimi nakukghonekako.
Isibawo esinye nesinye kufanele sinikele imininingwana yomhlathululi omkhulu ophakamise igama.
Igama elingakhethwa kwesibili nalo kufanele linikelwe. Kukhambisa izinto msinyana nayikuthi umKhandlu unikelwe igama lesibili khona igama lokuthoma nalingamukelekiko ngelinye ibanga (njengobuyelelwa kwegama esele livunyiwe).
Sebenzisa kuphela iforomo elibekiweko. (Ungalitloli butjha ngomtjhini).
Imitlolo esekelako nenikela ilwazi ngegama yamukelekile.
Nawuthumela ngefeksi namkha ngeposo ye-elektroniki, isekele ngokuthumela imitlolo yamambala etlikilweko ngeposo.
Irhelebho ngokwenza isibawo
UmKhandlu weNarha (SAGNC) ungathanda amalunga wemiphakathi yendawo nakangazibandakanya ekuthiyweni. Lapho umphakathi ungakghoniko ukuzalisa iforomo, ungabawa irhelebho emKhandlwini wePhrovinsi (PGNC) ngokusebenzisa uMasipala. UmKhandlu wephrovinsi nawo ungabawa irhelebho emKhandlwini weNarha (SAGNC), ongathumela lowo mraro ebarhubhululini abazizazi.
Isikhathi sokwenziwa kwesibawo ukuya ekuvunyweni
UmKhandlu uhlangana kathathu ngonyaka. Njengombana ukubambezeleka kubangwa maforomo angakazaliswa ngokupheleleko namkha ilwazi ekungasilo, abenzi mbawo kufanele bazi bona ukubekwa kwegama ebujameni obamukelekako yikambiso ede. Kufanele kube nesikhathi ekambisweni yokutlama yesikhathi sokulinda esingaba ziinyanga ezintathu, begodu kufanele kutlhogonyelwe bona iforomo lizaliswe ngendlela efaneleko khona kuzakukhandelwa ukubambezeleka okunengi.
Isibonelo seforomo lesibawo
ISIBAWO SOKUHLONGOZA IGAMA LEJAMO-BUMBEKO ELITJHA NOKU / NAMKHA UKUTJHUGULULWA KWEGAMA LEJAMO-BUMBEKO ELIKHONA.
TJHEJA: Sebenzisa iforomo linye kwesinye nesinye isihlongozo sejamo-bumbeko esithiywako.
Igama elihlongozwako
Ikhetho lokuthoma
Ikhetho lesibili i Nikela ihlathululo kunye nelimi okususelwa kilo igama ii Nikela umsuka wegama nayikuthi uyawazi.
Isihlongozo ngesaliphi ijamo-bumbeko isibonelo, iposofisi, indlela yesitimela, idorobha, idorobha labantu, idorojana, intaba, ibhitjhi, idamu isihlengele, itlufu, indlela yokudlula entabeni, umbundu, itheku, ilitsha, umrhoba, ipani, umqoqo, iphondolwandleni, isigodi namkha ifleyi, indawo yokuhlalisa nomuzi.
Ingabe indawo le ikusiphi isiyingi sakaMarhastrada nephrovinsi i) Ikude kangangani begodu kuliphi itjhuba ukusuka edorobheni eliseduze namkha i-ofisi lakaMarhastrada (isibonelo, amakhilomitha angu 15 ukuya eTlhagwini-Tjingalanga ye ii Tjengisa amakhambelano wejiyografi ngamalathitjhudi namalonghitjhudi nakukghonekako. Faka umebhe omncani oyi-A2.
Ikhetho lokuthoma
Ikhetho lesibili
Ingabe igama elihlongozwako kade likhona (iminyaka ema-50 namkha ngaphezulu), liseselitjha (iminyaka eli-10-50) namkha litjha (iminyaka 5 namkha engaphasi kwaleyo)
Nakuyiwa ekuhlongozweni kokutjhugululwa kwegama, nikela igama lokuthoma namabanga wokutjhugulula.
Imininingwana yombawi
Igama:
I-adresi: .
Umtato: ..
Ifeksi: .
Ubujamo bombawi: .
Ubujamo bangokomthetho bomuntu namkha omunye umbawi, isibonelo, umbuso-sitjhaba, ojamele umnyango wombuso, Transnet, umbuso wephrovinsi, umbuso wekhaya, ikhamphani yangeqadi, isiqhema esinekareko, kunye nanyana ngubani.
Umtlikitlo: ..
Ilanga: .
Imininingwana yomuntu namkha loyo onekareko obekangena njengoletha ilwazi mayelana negama.
a Igama: ..
b I-adresi:
Umtato: ..
Ifeksi: .
Ukuvunyelwa mbusositjhaba/ mKhandlu kaMasipala
Umtlikitlo: ..
Ilanga:
Umtlikitlo: .
Ilanga: ..
Thumela iforomeli ku:
<fn>nde_Article_National Language Services_INCWAJANA EHLATHU (1).txt</fn>
INCWAJANA EHLATHULULA NGERHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO
UMHLAHLANDLELA OWENZA LULA IMIRARO YOKUZIPHATHA EMSEBENZINI
Ikhutjhwe: YiKomitjhini yezabaSebenzi bomBuso
IKomitjhini yezabaSebenzi bomBuso ka-2002
Umtlolo wokuthoma, umgadangiso wokuthoma
Imibuzo ephathelene nomtlolo lo ayithunyelwe ku:
Umtato: (27-12) 328-7690
Ifeksi: (27-12) 325-8382
ITJHUMI LEENRHULUPHELO EZIPHAMBILI EKORWENI YOMBUSO ESEWULA AFRIKA
UmThethosisekelo weSewula Afrika (iSahluko 10) ufuna bonyana ikoro yabasebenzi bombuso:
ilawulwe ziinrhuluphelo nekambisolawulo yedemokhrasi yomThethosisekelo;
ikhuthaze beyenze bonyana lihlale liphezulu izinga lomthetho wokuziphatha lomsebenzi welwazi elifundelweko;
ikhuthaze ukusetjenziswa kwemithombo yamandla ngendlela ehle, nephumelelako, neyongako;
itjhigamele etuthukweni;
yenze imisebenzi yomphakathi ngaphandle kokuthatha ihlangothi, kuhle, ngendlela elungileko begodu ngaphandle kokutjhigamela ncanye;
isikimele iintlhogeko zabantu ibe ikhuthaze umphakathi ukuba nesandla nelizwi eendabeni zemithethomgomo;
ikwazi ukuziphendulela ezenzweni zayo;
yenzele izinto emkhanyweni ngokwazisa umphakathi ilwazi elinembako kusese nesikhathi, begodu iwuvulele nethuba lokuthola ilwazelo;
yakhe ihlelo elihle lokusebenza nokuphathwa kwabasebenzi nelokuthuthukisa imikghwa yebizelo, kobanyana kuzokuphakama ikghono labantu lokwenza;
ijamele abantu beSewula Afrika ngobunengi babo, imikghwa yokuqatjha neyokuphatha abasebenzi kube ngephathelene nekghono, nokuqala izinto ngelihlo elivulekileko, nelilungileko, nenefuneko yokulungisa ukungalingani kwesikhathi esidlulileko.
OKUMUMETHWEKO
ISETHULO ...
AMAGAMA WOKUTHOKOZA ...
INCWAJANA EHLATHULULA NGERHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO...
Isingeniso ...
Ukuthwasisa...
Isibopho somQatjhi nabaSebenzi...
IKOMBA NGEMIBANDELA YERHELO LOKUZIPHATHA ...
Itjhebiswano NesiBethamthetho NeBandla EliPhetheko...
Itjhebiswano nomphakathi...
Itjhebiswano hlangana nabasebenzi ...
Ukwenziwa kwemisebenzi ...
Ukuziphatha komuntu nekareko yangeqadi ...
IRHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO
ISIHLOMELELO A...
ISETHULO
IKomitjhini yabaSebenzi bomBuso inikelwe amandla ngokomThethosisekelo ka-1996, ukukhuthaza nokwenza bonyana izinga lomthetho wokuziphatha kwabasebenzi bemisebenzi efundelweko kiyo yoke ikoro yabasebenzi bombuso lihlale liphezulu. Ngo-1997 kwabethwa umThetho weRhelo lokuziPhatha eKorweni yomBuso, kwathi ngemva kwalokho waziswa kurhulumende omkhulu nakiborhulumende bamaphrovinsi. Kwafuneka nokuthi kutlanywe ikomba ngeRhelo lokuziPhatha kobanyana woke umuntu azolizwa kuhle, lona nokusetjenziswa kwalo, nakho koke elikhambisana nakho.
Egameni leKomitjhini yabaSebenzi bomBuso, ngizizwa ngihloniphekile ukwethulela zoke iimphathimandla ezisebenza embusweni weSewula Afrika leNcwajana eHlathulula ngeRhelo Lokuziphatha Labasebenzi Bombuso. IRhelo lokuziPhatha liyisika eqakatheke khulu ehlelweni elihle lokubusa nelokuziphatha kuhle kwabasebenzi bembusweni. Isikweli lithinta neendaba ezinjengokuhlonitjhwa kwamalungelo wobuntu, ukusebenza komthetho, isibopho sokuziphendulela kilokho umuntu akwenzekako, ukwenzela izinto emkhanyweni kurhulumende, ukuziphatha komuntu kanye nekareko yangeqadi.
IKomitjhini yabaSebenzi bomBuso ibawa boke abasebenzi bombuso, ukusukela komncani ngesikhundla ukuya kosesikhundleni esiphezulu kinabo boke, bonyana batjengise ukuzwisisa ikambiso, nemilayelo kanye nemilayo ephethwe liRhelo lokuziPhatha. Lokhu-ke akusinto ekghonakalako nje kwaphela, kodwanana bekuyinto enikelwe namandla wokwenziwa, izakhamizi zethu nazizakwenzelwa umsebenzi omuhle ngokufaneleko. Kuqakathekile godu nokuthi iimphathiswa kufuze bona zikhambe ngomthetho wokuzirarha, nokuzala izipho neminikelo, njengombana lokho kungathathwa njengokuthengwa nje.
Sifisa ukubuka nokuthokoza boke abaphathi neemphathimandla abafaka isandla ekukhuthazweni nekuphakanyisweni kweRhelo lokuziPhatha eKorweni yomBuso. Ngithanda ukunikhuthaza ukobana niqine njalo ngomsebenzi omuhle, begodu ningathomi niyitjhiye esithubeni iselela yokukhuthaza ummoya wokusebenza njengabantu abanefundiso embusweni.
IKomitjhini yabaSebenzi bomBuso ithemba bona incwajana esihlathululi le izakuba yikomba elirhelebho ekukhuthazeni ukwethembeka nokuzipatha kuhle emsebenzini, ibe ikhuthazele nokuthi soke sitjhisakalele ukungabubekezeleli ubukhohlakali eSewula Afrika.
Kokuphela-ke, ngithanda ukukhuthaza boke abasebenzi bombuso bona baqinisekise bonyana indlela abaziphatha ngayo ikhambisana neenrhuluphelo nekambisolawulo elawula umbuso, nokuthi futhi baziyajeza iRhelo lokuziPhatha kanye nayo iNcwajana esiHlathululi le.
USihlalo weKomitjhini yezabaSebenzi bomBuso
AMAGAMA WOKUTHOKOZA
Ihlelo lokutlola iNcwajana Ehlathulula Ngerhelo Lokuziphatha Labasebenzi Bombuso le belingeke likghonakale ngaphandle kokuzinikela nokusekela kwabantu abambalwa neenhlangano eziimbalwa ezifanelwe kubizwa ngamagama:
ImiNyango kaRhulumende omKhulu nemiNyango yaboRhulumende bamaPhrovinsi bawusekele umsebenzi wokutlolwa kweNcwajana esiHlathululi le, ngemva kwalokho baba godu nemibono yokobana ingenziwa bunjani ngcono ukuya phambili iNcwajana le;
I-Ofisi yomVikeli womPhakathi nayo ibe nemibono emihle kwamambala ekutlanyweni nekutlolweni kwencwadi le;
Iinhlangano zabasebenzi namayuniyoni wabasebenzi nawo ahlanganyele nathi emihlanganweni embadlwana nemihlanganweni yeemfundobandulo lapho aphosele khona imibono neemphakamiso kwezwakala;
AbaSebenzi be-Ofisi yeKomitjhini yabaSebenzi bomBuso basize emsebenzini wokurhubhulula newokuhlanganisa umtlamo wokugcina walomtlolo;
Kokuphela, siwuthokoza kuzala umlomo umNyango wezokuThuthukiswa kweeNarha ngeeNarha kaRhulumende weBhrithani ngokusekela kwawo ngemali yokugadangisa iNcwajana Ehlathulula Ngerhelo Lokuziphatha Labasebenzi Bombuso le.
INCWAJANA EHLATHULULA NGERHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO
ISINGENISO
Umnqopho wencwajana le kuhlathulula ngokuzeleko lokho okuphethwe liRhelo lokuziPhatha. Ukutlolwa kweRhelo langokomthetho lokuziPhatha labaSebenzi bomBuso kufune ukutlolwa ngamagama amafitjhani, anembako nangamagama asemthethweni. Incwajana le inqophe ukwenza irhelo lokuziphatheli lizwakale kuhle kibo boke abasebenzi bombuso.
Incwajana le akunakambisolawulo etja eza nayo, begodu ilandela isijamiso nendlela yokunombora efanako neseRhelweni lokuziPhatha, ukwenzelela bona kubelula ukulinganisa nokuthomanisa. Ekusebenziseni kwayo incwajana le, iminyango yombuso kufuze ilinge ukungezelela iimbonelo zayo, eziphathelene nezikhambelana nebhoduluko layo.
Kufanele sitjho sigandelele bona ukutlanywa nokutlolwa kwencwajana le kulihlelo lomsebenzi omkhulu, begodu kufuze sitjho nokuthi kungafuneka ukobanai inande ibuyekezwa, njengeRhelo lokuziPhatha ngokwalo.
UKUTHWASISA
Bonyana kuzokukhuthazeka izinga eliphezulu lokuziphatha ngendlela enefundiso emsebenzini, abasebenzi bombuso kufuze bona bakhuthazwe ukucabanga nokuziphatha ngendlela yefundiso yokuziphatha. Ngalokho-ke incwajana le kufuze isebenze njengesiza yokutlama nokwethula iimfundo ezifitjhazana zokuthwasisa nokubandula boke abasebenzi. Incwajana le iphethe neembonelo ezinengi ezitjengisa uburhiyarhiya besiko nendlela yokuziphatha emsebenzini, ezingasebenza njengesendlalelo sokuthwasisa neseembonelo ekungafundiswa ngazo.
Njengomkhambisani weRhelo lokuziPhatha, incwajana le ingasiza ekwenzeni ukobana umphakathi uhlale ubathemba abasebenzi bombuso ngokuthembeka kwabo nangokungathathi hlangothi kwabo, ngokunikela ubuncani balokho okulindelweko ngendlela yokuziphatha elungileko.
ISIBOPHO SOMQATJHI NABASEBENZI
Kuliqiniso elivunywa mumuntu woke bonyana abantu bafunda ngokutjheja nokulimuka. Ngebanga lalokhu-ke, kubekwa isibopho esikhethekileko phezu komqatjhi, iimphathimandla (aboNgqongqotjhe naboSomkhandlu) ezingeni lezombanganarha, nabaphathi babasebenzi bombuso kiwo woke amazinga, bonyana bakhe ibhoduluko elifaneleko la kuzakubekwa khona iinrhuluphelo zamagugu, kube kwenziwe neembonelo ezizakuba sibonelo kibo boke abasebenzi.
ISigaba 195 (a) somThethosisekelo sifuna bona "kuphakanyiswe izinga eliphezulu lomthetho wokuziphatha, belibabalelwe bonyana lihlale linjalo" embusweni ngokuphelela kwawo. Ngokwesivumelwano esihlanganyelweko (umKhandlu wabaSebenzi bemBusweni wokuVumelanisa nokuBonisana isiQunto senomboro 2 saka-1999), boke abasebenzi beKoro yemBusweni banesibopho sokuthambela nokukhambisana neRhelo lokuziPhatha elibekiweko. Njengombana-ke lokhu kusisendlalelo ekwakhelwa phezu kwaso amagadango wokukhambela ngaphambili, nawokulungisa ngitjho nawokukhalima imbala, umqatjhi kufuze enze koke okungakghonakala ukuqinisekisa bona koke okuphethwe mthetho weRhelo lokuziPhatha kwaziwa ngibo boke abasebenzi.
Kuqakathekile ukubuyelela godu egameni lokobana owona mnqopho womthetho weRhelo lokuziPhatha bubuhle bokuphakamisa nokukhuthaza ukuziphatha okusibonelo. Nanyana kunjalo, umsebenzi uzakuthweswa umlandu wokuziphatha kumbi ngokomThetho otjhiwo ngehla lo, begodu angakhalinywa ngokweengaba 18 ukuyokufika ku-27 njengokutjhugululwa kwawo emThethwenimlingwa wezamaTjhuguluko ka-1997, nakufumaniseka bona uphula umbandela womthetho weRhelo lokuziPhatha.
IKOMBA NGEMIBANDELA YERHELO LOKUZIPHATHA
ITJHEBISWANO NESIBETHAMTHETHO NEBANDLA ELIPHETHEKO
Umsebenzi kufuze athembeke eRiphabhligini begodu ahloniphe umThethosisekelo, akhambe ngemibandela yawo emsebenzini wakhe wamalanga woke.
Igama elithi "iRiphabhligi" kufuze lithathwe njengegama elitjho "inarha" - okuyiSewula Afrika. Kuyifuneko eqakatheke khulu bonyana boke abasebenzi bombuso bathembeke enarheni yekhabo.
UmThethosisekelo ukhuluma ngamaphuzu athileko aphathelene namalungelo nerhuluphelo yazo zoke izakhamuzi. Lombandela weRhelo lokuziPhatha, kokuthoma ufuna ukuthembeka kwabasebenzi bombuso kilelihlelo ledemokhrasi elisebenza njenganje. Kwesibili, ubukhulu bomThethosisekelo kufuze bamukelwe bebuhlonitjhwe mumuntu woke. Kwesithathu, omunye nomunye umsebenzi wombuso kufuze abe nelwazi elilingeneko lalokho okuphethwe mThethosisekelo nomnqopho wawo njengendlela yokulawula nokubulunga ihlelo lakhathesi.
Isibonelo 1: Abasebenzi bombuso emazingeni ahlukahlukeneko banesandla ukufika ezingeni elithileko ekwenzeni iimphakamiso zemithethomgomo. Nanyana ngisiphi isiphakamiso esenziwako kufuze bona sihlolwe siqalisiswe kuhle ukuqiniseka bona angeze siphambane nommoya namkha/nemibandela ethileko yomThethosisekelo. Ikambisomgomo yomthethosisekelo njengokuba nelizwi komphakathi nokwenzelwa kwezinto emkhanyweni emisebenzini eyenzelwa umphakathi kufuze bona nakho kulandelelwe ukufikela la kukghonakala khona ehlelweni lokwakha umthethokambiso.
Isibonelo 2: Isigaba 33 somThethosisekelo sithi woke umuntu amalungelo wakhe akhisinyezwe magadango wokuphatha unelungelo lokunikelwa amabanga atloliweko. Lokhu-ke kutjho bona omunye nomunye umsebenzi wembusweni nakazakukghona ukukhamba ngemibandela yomThethosisekelo, kufuze bona enze iqiniso lokobana iinqunto namagadango athathwa kezokuphatha athathwa ngamabanga azwakalako, kobanyana amabanga lawo anganikelwa umuntu loyo othintekileko. Lokhu-ke kutjho bona woke amagadango wezokuphatha kufuze bonyana aphumelele nakalingwako kuhlolwa bonyana athethwe ngehlelo lokwenzela izinto emkhanyweni na.
Umsebenzi kufuze abeke irhuluphelo yomphakathi phambili ekurageni kwakhe umsebenzi wakhe
Lombandela utjho bonyana la kufuze kuthathwe khona iinqunto namkha lapho kufuze bona umuntu azisebenzisele khona ingqondwakhe ngokubona kwakhe, kufuze bonyana kucatjangelwe iinrhuluphelo zomphakathi ntanzi. Iinrhuluphelo nekareko yomsebenzi wombuso ngokwakhe namkha ezinye iinrhuluphelo ezihlangothi linye kufuze bona zize ngemva kweenrhuluphelo zomphakathi.
Isibonelo 1: Umsebenzi osebenzisa ikghono lezandla esibhedlela ubotjhwe yikontraga yakhe yomsebenzi bona asebenze ukusukela ngo-08:00 ukuyokufikela ngo-16:30. Akunakambiso ebekiweko emalungana nesikhathi esingezelelweko esibhadalwako. Izulu libethe lawisa isitetjhi segezi ekhanyiswa esibhedlela, nje-ke amathiyetha asebenza ngejenereyida. Nayo ijenereyida leyo iyatshwenya, ngalokho-ke umsebenzi osebenza ngezandla loyo ulayelwa bona ayokulungisa ijenereyida leyo ngo-16:00. Ebujameni bezinto obunjalo kuzakulindeleka bonyana lomuntu osebenza ngezandla loyo aqede umsebenzi wokulungisa ijenereyida leyo ngaphambi kobana angatjhayisa, ngitjho nanyana ingasebenza bekudlule isikhathi sayo esibekwe yikontraga yayo yomsebenzi.
Isibonelo 2: Ubunengi babasebenzi abasebenza e-ofisini yesiphande batjengisa bonyana bafuna ukuthatha isikhathi sabo sokuphumula ngonyaka ngoDisemba. Nange boke njalo bangavunyelwa ukuthatha isikhathi sokuphumula ngasikhathi sinye njalo, kuzakutjho bonyana ngesikhatheso i-ofisi angeze ikghone ukuwusebenzela kuhle umphakathi. Lokho-ke kutjho bona abaphathi nabasebenzi kuzakufuneka bonyana bakhulumisane bazwane, kube nabarhobhako ekarekweni yabo, kobanyana kuzokuba nabantu abaneleko abazakusala basenza umsebenzi ngendlela ejayelekileko, abanye nabasaye esikhathini sokuphumula.
Umsebenzi kufuze ayilandele ngokuthembeka imithethomgomo kaRhulumende wakhathesi ekwenzeni umsebenzi wakhe osemthethweni njengombana kusitjho zoke iincwadi zomthetho namanye nemilayo
UmThetho wamaLungelo wobuNtu osemThethwenisisekelo, hlangana nokhunye okuvikelako, uvikela namalungelo wezombanganarha wesinye nesinye isakhamuzi, okubalwa hlangana nawo nelungelo lokukhambisana kanye nelokuba lilunga lehlangano yezombanganarha ethandwa ngiso. Umphumela wekhetho kbonyana ihlangano ethola amavowudi amanengi kube ngiyo ethatha umbuso. Lokhu-ke kutjho bonyana ikareko ethileko yomsebenzi wembusweni angeze yavela emphumeleni wekhetho. Kungatjho godu nokuthi imisebenzi ebekwe phambili, nehlelo lemisebenzi ezokwenziwa kanye nemithethomgomo eyamukelwe nguRhulumende wangesikhatheso kungahluka kunemisebenzi umsebenzi wombuso ngamunye azibekele yona phambili. Nokho-ke abasebenzi bombuso kufuneka bamsebenzele ngokuzinikela, nangokuthembeka kanye nangelwazi labo elipheleleko uRhulumende okhethiweko wesikhatheso nabaphumelelisa imithethomgomo yakhe.
Isibonelo 1: Umsebenzi wombuso yena ngesingaye ukholwa bonyana ithlogomelo elisisekelo lezamaphilo ngilo ekufuze libe phambili kinayo yoke imisebenzi eyenzelwa isitjhaba enarheni yekhethu, godu bewusekela nehlangano yezombanganarha esikhambisana naloyo mbono. Nokho-ke uRhulumende obusako yena uthethe njengomthethomgomo oqakatheke khulu ukwakhela abantu izindlu, nokhandela ubulelesi. Umsebenzi kuzakulindeleka bonyana alamukele irherho lakaRhulumende lokukhambisa izinto ngokuqakatheka kwazo. Nokho lokhu akutjho ukugandelela imibono eyakhako neyokutlama.
Isibonelo 2: Nayikuthi uRhulumende obusako ucabanga ukufezakalisa ihlelo elithileko, kufumaniseke bona msebenzi ongayelelisa bonyana ihlelweli lingahlinywa bunjani kuhle, umsebenzi loyo, ngaphandle kokuphikisana nehlelo, kuzakufuneka bonyana ayibekele ngeqadi imizwa yakhe nokuthi athathe isiqunto ngokucabangisisa, ngokuqala kuphela ezinye iindlela ezihlukeneko ezingathathwa kanye nobuhle nobumbi benye nenye indlela, ngalendlela alinge ukuthola indlela ehle yehlelwelo ezakusebenza ebantwini abathintakako.
Umsebenzi wombuso kufuze asebenzele ukwazi nokuthambela yoke imilayo yomthetho neminye imilayo esebenza ekuziphatheni kwakhe nemisebenzini yakhe
Umsebenzi wombuso nakazakukghona ukusebenzela uRhulumende obusako nomphakathi kuhle nangekghono, kufuze bona azi okumumethwe msebenzakhe, azi nemithethomgomo okufanele umsebenzakhe wenziwe ngayo kanye nekambiso ekufuze ilandelwe.
Iinkhulu ezongameleko zithwele umsebenzi wokuqinisekisa bona abasebenzi bayazi ngokumumethwe misebenzabo. Abasebenzi nabo ngokunjalo bathwele isibopho esifanako sokwenza umzamo wokuba basebenzi abanelwazi, abakwazi nokusebenza ngekghono nangokulandela imithethomigomo ebekwe emsebenzini, kobanyana kuzokusizakala umphakathi abawusebenzelako.
Isibonelo 1: Ukungazi imithetjhwana yezemali yekoro yabasebenzi bombuso, isiphathimandla sivumela ukuthengwa kwepahla ngaphandle kokuthola imvumo efaneleko emNyangweni olawula iimali. Igadango elinjalo lizakutjho ukusetjenziswa kwemali ngokungakavunyelwa godu kungabanga ukusetjenziswa kweemali ezinengi kugjinyiswana emakhotho, kulingwa nokulungisa umonakalo owenzekileko.
Isibonelo 2: Ngebanga lokutlhoga ilwazi, umsebenzi othileko udurhisa umuntu owenza isibawo sokuthola umrholo womhlalaphasi, amtjele ngeemfuneko okungasizo, nendlela kambiso okungasiyo ekufuze ayilandele nakenza isibawo esinjalo, namkha amtjele imali engasiyo yomrholo azawuthola umuntu loyo. Lokho-ke kungaba nomphumela omumbi khulu phezu kwelunga lomphakathi elenza isibawo.
Umsebenzi abambisane neenjamiso zombuso ezisungulwe ngomthetho nangomThethosisekelo ukukhuthaza ikareko yomphakathi
Ziimbadlwana iinjamiso ezisungulwe ngaphasi komThethosisekelo (umVikeli womPhakathi, umHloli maZombe wama-Akhawundi, iKomitjhini yabaSebenzi bomBuso, iKomitjhini yezokuLinganiswa kobuLili, njll.) nezinye iinjamiso zisungulwe ngomthetho wePalamende (amabhodi wamathenda, amakomitjhini wephenyo, njll.). Iinjamiswezi zisebenza njengelihlo lokuqinisekisa bonyana yoke imisebenzi yembusweni ikhamba beyenziwa kuhle. Ngalokho-ke abasebenzi bombuso akukafaneli bonyana iinjamiswezi baziqale ngelihlo elimbi, kodwanana kufuze bona bazilekelele ukwenza imisebenzi yazo, njengokuthi nje baziphe ilwazi nehlathululo ezingayitlhoga.
Isibonelo 1: Nayikuthi i-ofisi yomVikeli womPhakathi ibawiwa bona iphenye ngesililo esithileko selungu lomphakathi elilila ngokuthileko emNyangweni othileko kaRhulumende, i-ofisi le izakulindela isebenziswano ehle nabasebenzi bomnyango loyo ekunikeleni ilwazi elifunekako.
Isibonelo 2: Nayikuthi umHloli maZombe wama-Akhawundi uthola okuthileko okungakhanjiswa ngendlela, ngeemali zomnyango othileko, iimphathimandla zomnyango loyo akukafaneli bona lokho okutholwe mHloli maZombe wama-Akhawundi zikuthathe ngomoya omumbi. Kufanele bona zizwisise bezithabele umsebenzi owenziwa mHloli maZombe wama-Akhawundi godu zisebenzisane ne-ofisi lomHloli maZombe wama-Akhawundi ukurarulula imiraro ekhona.
ITJHEBISWANO NOMPHAKATHI
Umsebenzi ukhuthaza ukubumbana nehlalakuhle yesitjhaba seSewula Afrika ngokweza imisebenzi yakhe esemthethweni
Isethulo somThethosisekelo sithi ukuvunywa nokwamukelwa komThethosisekelo kunqophe:
ukwendlala isisekelo sedemokhrasi nomphakathi ovulekileko, lapho umbuso usekwe ngentando yabantu begodu nalapho esinye nesinye isakhamuzi sivikeleke ngokulinganako emthethweni;
ukukhuphula izinga lepilo lazo zoke izakhamuzi, kanye nokutjhaphulula ikghono lomunye nomunye umuntu; kanye nokwakha iSewula Afrika ebumbeneko nekhamba ngedemokhrasi, ezakwazi ukuthatha indawo yayo efaneleko njengombuso ozijameleko hlangana nomkhaya weentjhabatjhaba.
Nakuzakukghonakala ukuphumeleliswa nokugcinwa kweminqopho ebekwe mThethosisekelo ibe ihlale ilapho ibekwe khona, kuzafuneka imizamo enehloso neyokuzimisela kizo zoke izakhamuzi. Abasebenzi bombuso bathathwa njengengcenye "kaRhulumende", ngalokho-ke lokhu kuqakatheke khulu ngehlangothini labo.
Isibonelo 1: Ummoya omuhle wokusebenzisana esiqhemeni, nobudlelwana obuhle hlangana nabasebenzi kanye nommoya omuhle, wokusebenzisana begodu notjengisa ukwazi umsebenzi hlangana nesiqhema sabasebenzi bemihlobo ehlukeneko abasebenza bunqopha ngomphakathi, uzakuba sibonelo esihle emphakathini woke. Isibonelo esihle kungaba li-ofisi elikhupha iincwajana zokuzazisa namkha amapaspoti.
Isibonelo 2: Umsebenzi kufuze alinge ukuzitlolisa neziko lezefundo afunde elinye lamalimi asemthethweni akhulunywa endaweni asebenzela kiyo. Kufuze godu nokuthi akhuthaze ukurhumutjhela kwamanye amalimi asemthethweni emihlanganweni nakufunekako.
IKoro yabaSebenzi bomBuso isebenzela umphakathi woke, begodu umphakathi ulindele ukuphathwa ngokulingana, ngendlela etjengisa ikghono nelwazi lomsebenzi nenobungani. Ngalokho-ke abasebenzi kufuneka benze imizamo yokuzalisa leziimfuneko ngokubaphatha kuhle nangokufana labo abasebenza nabo nalabo ababasebenzelako, ngendlela engasoze igcine ngokwakha ukwethenjwa kuphela ekorweni yabasebenzi bombuso, kodwanana nezakubuye yenze nokobana kuthatjelwe izinga nekghono lemisebenzi eyenziwako.
Isibonelo 1: Umsebenzi uphethe isikhundla emnyangweni lapho iimbawo zemisebenzi ethileko ezibuya emphakathini zitjhejwa khona. Umakhelwana womsebenzi uyalemuka bona angafaka ummoya ekambisweni bese aye kuye ngomnqopho wokumbawa bona arhabise isibawo. Umsebenzi kuzakufanela bona atjheje ubujamobu ngokukhulu ukuyelela, ngombana elinye nelinye igadango alithathako ukurhelebha umakhelwanakhe lingathathwa njengelibeka umakhelwana ngebuhleni kunabanye ababawi.
Isibonelo 2: Umsebenzi kufuze bona abawe amakhastamakhe bona ajame umjeje, kobanyana omunye nomunye azakutjhejwa nakufika isikhathi sakhe, ngaphandle kokukhetha abanye namkha ngaphandle kokubonwa njengomuntu ongathi ukhetha abanye.
Umsebenzi uzithobile, ulirhelebho, godu ufukeleleka bulula ekusebenzisaneni nomphakathi, ngazo zoke iinkhathi uphatha amalunga womphakathi njengamakhastama afanelwe lizinga eliphezulu lobujamo bomsebenzi.
Kuqakathekile ukobana abasebenzi balemuke bonyana, ngokujoyina kwabo ikoro yabasebenzi bombuso, bazibophelele ekusebenzeleni umphakathi woke.
Umphakathi ulindele ukusetjenzelwa, lokho umbuso ekufuze uwenzale khona, begodu kulindeleke bonyana abasebenzi abawusizako bahlale bakhona balindele ukusiza, begodu bawusize ngomoya omuhle nangendlela efaneleko.
Isibonelo 1: Umsebenzi uthola umtato ovela kelinye ilunga lomphakathi kodwanana kuyakhanya bonyana umbuzo walo kufanele uphendulwe ngomunye umnyango namkha elinye ihlangothi lomnyango loyo. Umsebenzi utjela umuntu loyo bona akalinge lapha khunye. Lokhu-ke kungarholela ekuthini ilunga lomphakathi lidluliselwe ebantwini abahlukeneko ngaphandle kokuthola irhelebho alifunako. Lokhu-ke akuwurhelebhi umphakathi begodu kwakha umbono omumbi ngeziko lemisebenzi yomphakathi. UMsebenzi kufanele azibophelele ekufuneni bona ngimuphi umuntu olungileko namkha umnyango godu adosele umuntu loyo umtato nasele akutholile lokho.
Isibonelo 2: Nakunikelwa ngomsebenzi ekhawunthareni umsebenzi akunamuntu ojame ekhawuntharenakhe ngesikhathi umsebenzisanakhe anabantu abalindele ukurhelejwa. Umsebenzi kufanele arhelebhe umsebenzisanakhe kanye nomphakathi ngokubizela abantu keyakha ikhawunthara, kuye ngokuthi unelwazi elaneleko ngomsebenzi ofaneleko.
Isibonelo 3: Nayikuthi ilunga lomphakathi liya esiphathinimandla liyokufuna isikhathi abangakhulumisana ngaso, njengokuthi nje ayokufuna imininingwana ngokuthi umuntu ukulungela njani ukuthola indlu yomBuso, isiphathimandleso kufuze bona silinge ukutholela umuntu loyo isikhathi angakhulumisana ngaso naye msinyana ngokungakghonakalako. Lokhu angeze kugcine ngokutjengisa ukutholakala lula kwesiphamandleso, kodwanana kuzakutjengisa nokuthi sizimisele ukurhelebha.
Umsebenzi ubuthathele ehloko ubujamo nokukhathazeka komphakathi ekwenzeni kwakhe umsebenzi wakhe osemthethweni kanye nekuthatheni iinqunto ezithinta wona umphakathi
Nanyana iindingo namkha/nokukhathazeka kwamalunga womphakathi emehlweni wabasebenzi bombuso kungenzeka zibonakale zingakatjhubi njengombana amalunga womphakathi ngokwawo acabanga, abasebenzi bombuso kufanele banikele irhelebho ngokuzithoba nangendlela enekghono, ilwazi namkha nokuhlahla ukurarulula imiraro yabo.
Ukukhathazeka okuzwakaliswa babantu namkha iinqhema kufanele bona kutjhejwe. Ukulandela ikambiso yokubonisana neyokwenzela izinto emkhanyweni eendabeni ezinje kungarhelebha kwamambala ukutjheja ubujamo nokukhathazeka komphakathi.
Isibonelo 1: Ikliniki yezamaphilo asisekelo isatlanywa emphakathini wemakhaya kodwana enye indlela engathathwa kunikela ngeklinigi engumakhamba ngendlwana. Umphakathi kufanele kuboniswane nawo ukuthola ukunyula kwabo. Lokhu-ke kuzakwenza iqiniso lokobana kuthathwa isiqunto esihle begodu kuzakufaka umphakathi kusathoma.
Isibonelo 2: Umsebenzi womphakathi unokuziphendulela mayelana nokusebenzana neembawo zokuphungulelwa iindleko zokwakha zabantu ababedimeke amathuba ngaphambilini abahlala emikhukhwini. Nayikuthi iimbawezo azitjhejwa msinyana nangekghono, kungatjho bona liriyada iriyada yoke iphrojekthi yokwakha izindlu godu nabantu kuzakufuneka bonyana bahlale ebujameni obungasi buhle isikhathi eside kunaleso ebesingathathwa nayikuthi bekunikelwe ngomsebenzi wamsinyana.
Urhulumende obusako uyibeke yakhanya ihloso yakhe yokuqalelela abantu ababedinywe amathuba phambilini, njengombana kubekwe eHlelweni loKwakha nokuVuselela Butjha (i-RDP). Lokhu-ke kufuze bona kwenziwe ngiyo yoke iminyango kaRhulumende, ngemisebenzi eyabelwe yona ngokwahlukahlukana.
ISewula Afrika yinarha esathuthukako begodu isiquntu esikhulu sesitjhaba sayo, ngamabanga ahlukahlukeneko, asazi ngamalungelo neembopho zaso, imisebenzi esifaneleko, ikambiso okufanele siyilandele begodu nokuthi ngubani okufanele siye kuye kilendima. Njengombana ikoro yabasebenzi bombuso isebenzela boke abantu bayo nje, abasebenzi bayo kumsebenzabo ukwazisa boke abantu bomphakathi abanganalwazi, babatjengise indlela, babaphe nerhelebho abalitlhogako. Lokhu kufanele bona kwenziwe ngesihle nangekghono, ngitjho nanyana kungatjho bonyana kubizwe ngendlela enobuntu kesinye isijamiso namkha umakhiwo.
Isibonelo 1: Abasebenzi kufanele badlalwe indima emahlelweni wokuthuthukisa namkha wokukhuphula enziwa minyango yabo begodu baqinisekise bonyana amahlelo anjalo aragwa ngendlela efaneleko nangesikhathi abekelwe sona.
Isibonelo 2: Nabasebenza ngamalunga womphakathi ebujameni bezamaphilo, abasebenzi kufanele basebenzise ithubelo ukulemukisa abantu nakube basola bona liyatlhayela ilwazi labo lokukhandela amalwelwe. Lapho abasebenzi bangakghoniko ukunikela ngalo loke irhelebho elifunekako ngokwabo, kufuze badlulisele umuntu abafuna orhgelejwako kabanye abasebenzisani kobanyana azokuthola isiyeleliso nokuhlahlwa okufaneleko.
Umsebenzi akabandlululi elinye ilunga lomphakathi ngokungakafaneli ngebanga lobutjhaba balo, ubulili, umhlobo namkha bonyana ubuyaphi, umbala, ukwenyula ubulili obuthileko, ubudala, ukurholophala, ikolo, ikolelo yezombanganarha, isazelo, ubukholwa, isiko namkha ilimi.
Njengombana sekutjhiwo, ikoro yabasebenzi bombuso isebenzela boke abantu nawo woke umphakathi eSewula Afrika, ngaphandle kokukhetha bonyana babobani eSewula Afrika. Elinye nelinye ilunga lomphakathi linelungelo ngokomthethosisekelo lokuphathwa ngehlonipho. Ngalokho-ke abasebenzi kufuneka bonyana baphathe woke amalunga womphakathi ngokufana, ngobungani nangekghono, bawenze azizwe athola irhelebho afanele ukulithola.
Isibonelo 1: Umsebenzi angasola bona ilunga lomphakathi elifuna irhelebho mhlamunye, isibonelo, limhlobo othandana ubulili bunye. Nanyana lokhu kuyinto umsebenzi womphakathi angavumelani nayo nakancani, kodwana kusalindeleke bonyana arhelebhe umuntu loyo ngendlela ehle nefaneleko njengombana bekazakwenza kelinye nelinye ilunga lomphakathi.
Isibonelo 2: Abantu abambalwa bajame emjejeni godu kungena usaziwako emphakathini begodu alindele bona arhelejwe khonokho. Nayikuthi umsebenzi uvumela umuntu loyo angenelele, kutjho bonyana ubandlulula abanye abantu abalindele ukurhelejwa.
Umsebenzi akasebenzisi kumbi isikhundla sakhe embusweni ukukhuphula namkha ukuzindlela amakareko wesiqhema sezombanganarha namkha zesiqhema esinekareko.
Njengombana ikoro yabasebenzi bombuso isebenzela woke umphakathi, nawo ohlukaniswe ngeenqhema ezihlukeneko ezinekareko, iinhlangano zombanganarha kanye nabantu beenkolelo ezihlukeneko, njalo njalo, kuyazitjho-ke bona abasebenzi bombuso akukafaneli bonyana bazihlanganise neendaba ezingenza babonakale njengabantu abanyula ezinye iinqhema kunezinye.
Ngokwekoro yabasebenzi bombuso, woke amaklayenti kufuze bona arhelejwe ngokulingana ngokuya kwemithethomgomo yimbuso obusako ngesikhatheso. Ngakho-ke umsebenzi kufuze bona azwisise kuhle umahluko hlangana nomsebenzi awenzela umbuso ophetheko nokubandakanyeka bunqopha eendabeni zezombanganarha zesiqhema esithileko.
Isibonelo 1: Umsebenzi ulilunga isosayithi yezamasiko okufanele bona iphalisanele izabelo ezivela emBusweni njalo ngonyaka. Umsebenzi ophethe isikhundla esiphezulu emnyangweni kufanele bona alinganise, asebenze abe enze iimphakamiso ezimalungana nalokho godu azithumele kuNgqongqotjhe ofaneleko. Umsebenzi onjalo akukafaneli bona asebenzise isikhundla sakhe ukwenyula isibawo sesosayithi alilunga layo namkha azindlele iimbawo zamanye amasosayithi. Umsebenzi onjalo kufuze bona avezele isikhulu esimongameleko woke amakareko wakhe namkha ubujamo lapho kungahle kube nokubethana kwamakareko.
Isibonelo 2: Abasebenzi kulindeleke bona basekele ngokubonakala aboNgqongqotjhe namkha aboSomkhandlu babo ekulungiseleleni imitlolo, njll njll., ezakusetjenziselwa imisebenzi esemthethweni, efana neekulumopikiswano zemitlamo yemithetho. Nokho abasebenzi bombuso akukafaneli bonyana bazibandakanye ekulungisweni nekutlameni imitlolo ezakusetjenziswa nguNgqongqotjhe namkha nguSomkhandlu eminqopheni yezombanganarha.
Umsebenzi uhlonipha abe avikele isithunzi somunye nomunye umuntu kanye namalungwelakhe njengombana atholakala emThethwenisisekelo.
Abasebenzi kufanele baziphathe ngendlela enehlonipho nabaseduze kwabalingani babo nomphakathi, ngaphandle kobana babobani, baqaleka bunjani, khuyini ubujamo babo, njll njll. Ukuziphatha kwabasebenzi kwabanye kufanele kuhlale kungokunobungani, okunerhelebho nokutjengisa ikghono.
Isibonelo 1: Nayikuthi abasebenzi abanikela ngomsebenzi ekhawunthareni batjhidelwa lilunga lomphakathi eliburhiqwa khulu nelibanga itjhada, kufanele bamphathe ngendlela abaphatha ngayo abanye abantu, bamrhelebha ngokuthula nangobuhle. Kuqakathekile ukukhumbula bona umphakathi uzabe ubuqalile ubujamobegodu abasebenzi bangathuthukisa isithunzi sekoro yabasebenzi bomphakathi ngokuphatha ubujamobu ngendlela etjengisa ikghono. Nayikuthi ubujamo buphuma ngaphasi kwelawulo begodu abasebenzi bayahluleka ukubulawula, akukafaneli bathathwe mumoya ophezulu, kodwana kufanele bamthathe umuntu loyo bamuse esikhulwini esibongameleko, okungaba ngiso esingakghona ukusebenza ngaye ngeqadi.
Isibonelo: Abantu baragwa kutlhoga imali bona babawe irhelebho lezabelo zehlalakuhle. Iimphathimandla eziqalene nomsebenzi wokubarhelebha ngamaforoma afunekako kufanele zizwelane nobujamo babo godu zibasebenzele ngomuzwa otjengisa ukuzwisisa ubujamo babo.
Umsebenzi uyalivuma ilungelo lomphakathi lokuthola ukufikelela elwazini, ngaphandle kwelwazi elivikelwe mthetho.
UmThethosisekelo unikela ngamahlangothi amabili mayelana nokufikelela ilwazi. Kokuthoma, kukhuthazwa kokwenzelwa kwezinto etjhatjhalazini, okuzakunikela isakhamuzi esinye nesinye ukufikelela okwaneleko elwazini loke elisekarekweni yomphakathi. Lokhu kuzakukghonakalisa bona bazibandakanye ngokubonakalako ekuhlonyweni imithethokambiso abangathanda ukuyibona ifezakaliswa. Kwesibili, iinjamiso godu zinqophe ukukghonakalisa izakhamizi bona zivikele imihlobo ethileko yamalungelo asisekelo njengombana anikelwa liRhelo lamaLungelo wobuNtu. Bangabawa amabanga atloliweko kwesinye nesinye isenzo sezokuphatha esingangabathinta khulu. Ukudlula lapho, bangabawa godu nelwazi lesenzo esingavikela amalungelowabo.
Njengombana woke umsebenzi wembusweni asazi nje, ukubekwa kwelwazi liphi kusekarekweni yomphakathi kuyinto ehlangahlangeneko. Elinye ilwazi lithathwa njengelwazi elivikelwe minyango ngokuya kwemiHlahlandela yamaZinga amaNcani wokuPhepha kweLwazi njengombana akhutjhwe yi-Ejensi yezobuHloli yesiTjhaba. UmThethomlingwa weNtandoyenengi eVulekileko nawo unqophe ukuhloma umleyo ofaneleko ngawo indaba le izakuphathwa minyango. Lokhu kuhlangahlanganiswa godu kukobana umThetho wobuDlelwana bezabaSebenzi ka-1995 nawo unikela ngeendlela ezibunqopha ukukghonakalisa bona abasebenzela umphakathi bathole ukufikelela elwazini eliphethwe ngurhulumende njengomqatjhi khona kuzakuvikelwa amalungelo athileko wabasebenzi.
Abasebenzi kufuze ngaso soke isikhathi balivume ilungelo lopmhakathi lokufikelela ilwazi.
Omunye nomunye umnyango kufanele bona uhlome imithethomgomo efaneleko ekhambisana nomthetho wenarha ukulawula lendaba eenhlanganweni ezifaneleko.
Abasebenzi kufanele bayazi imithetjhwana nemithethomgomo elawula lendaba ngaphakathi kweminyango yabo.
Amabanga wesenzo nendlela elandelweko ebe nomphumela wesenzo sezokuphatha kufanele irekhodwe kuhle khona ilwazi lizakutholakala nalifunekako.
Nayikuthi ilwazi elibawiwe lilunga lomphakathi alitholakali, amabanga azwakalako ngesiqunto esinjalo kufanele anikelwe elungwini lomphakathelo.
Isibonelo 1: Kuqakatheke khulu ukobana umphakathi unikelwe ilwazi ngesikhathi esifaneleko. Nayikuthi ilunga lomphakathi lifuna ilwazi ngokutholakala kwemifundalize kodwana anikelwe lona sele kudlule ilanga lokuvalwa kwesikhathi esithileko sefundo ephakamileko sonyaka, unqopho wokukhupha ilwazelo awusekho.
Isibonelo 2: Ukufikeleleka kwelwazi kutjho godu bona ilwazi kufanele ligcinwe belibekwe ebujameni banjesi ngamalanga. Nayikuthi ilunga lePalamende libawa ilwazi elithileko mayelana nekulumo esezako ePalamende, ukungakghoni komnyango ukunikela ngelwazi elinembako nelingelagadesi ngesikhathi kungalimaza ikambiso yentando yenengi.
Isibonelo 3: Ukwenza ilwazi litholakale okungasi ngelinembako nacho kungaba nomraro. Amalunga womphakathi, isibonelo, angabuza ngokufezakaliswa kwehlelo elitjha imininingwana yaloesengakavunywa buphathimandla obufaneleko. Umsebenzi ongakwaziko lokhu, kodwana owazi ngeminingwana yokuthoma yehlelo anganikela umphakathi ngelwazi okungasilo lomthetho. Umsebenzi womphakathi ungaphathwa ziinhloni nayikuthi amatjhuguluko ayenziwa ehlelweni begodu lihlonywa ngendlela ehlukilekokilho ebekulindelwe mphakathi.
ITJHEBISWANO HLANGANA NABASEBENZI
Umsebenzi ubambisana ngokuzeleko nabanye abasebenzi ukuragelisa phambili ikareko yomphakathi
Kuqakathekile bonyana boke abasebenzi balimuke bonyana basebenzela umnqopho munye, okukusebenzela uRhulumende obusako nomphakathi ngokukghonekako kanye nangokwethembeka. Abasebenzi kufaneke ngakho-ke benze umzamo okhethekileko ukubambisana. Ngokurhelebhana nokusekelana godu nangokwabelana ngelwazi, imiqondo, nemithombo (lapho kukghonekako), abasebenzi bazakukghonakaliswa ukusebenza ngekghono khudlwana kanye nangekareko elikhulu lombuso nomphakathi.
Isibonelo 1: Kuqakathekile ukuwazi woke umnqopho namkha ihloso yemisebenzi yesitjhaba godu nokuzwisisa bonyana ngitjho nencani ingcenye eyenziwa kuhle, iba nesandla ebuhleni bamazombe. Umsebenzi kufanele ngakho-ke bona ayamukele imibono nemibono yabasebenzisani bakhe nalabo ababuya emaphikweni amanye. Asikho isikhala somona namkha "utjhida endawenami" ekorweni yombuso.
Isibonelo 2: Umsebenzi nakabona bonyana isidingo esithileko somphakathi sizangazaliseka nangee i-ofisakhe nayisebenzisana ngokuzwana nenye, umsebenzi loyo kufanele azitshwenye afunisise ngokusebenzisanokho, nanyana iinkhulu ezisebenza kwenye i-ofisi zingasebenzisani ekuthomeni.
Isibonelo 3: Isikhulu esithileko silandwa ngomunye umnyango bona siyokuba lilunga lephaneli yokukhetha. Umsebenzi kufanele anikele ngerhelebho njengombana kufuneka nakukghonekako. Kodwana ufuze bona atjheje iimfuno zomsebenzi osemnyangweni wakhe godu athole nemvumo kiloyo omongameleko.
Umsebenzi ulandela yoke imilayo ezwakalako ebuya ebantwini abafanele ukuyikhupha, kuphela nayingaphikisani nomThethosisekelo namkha omunye umthetho.
Kuqakathekile bonyana abasebenzi balandele yoke imilayo ezwakalako, khonau kuzakuqinisekiswa bonyana umphakathi wenzelwa imisebenzi ngendlela ehlelwe kuhle nekhamba ngerherho. Iinhlangano ezikulu ezinjenge minyango yembusweni zingasebenza kuhle kwaphela nakuneendlela ezihle nezilungileko zokuphatha nokulawula ezihlonitjhwa ngabaphethweko. Nayikuthi yoke imilayo yomthetho yenziwa ngesikhathi godu nangekghono, ihlangano yoke izakusebenza kuhle.
Isibonelo 1: Umsebenzi uthola umlayo esikhulwini sezokuphatha namkha isikhulu sezombanganarha bonyana enze okuthileko okungakavunyelwa mithetho ebusa ikoro yabasebenzi bombuso. Umsebenzi kufanele azi bona imithetho iyini, begodu ebujameni obunjalo akuveze bona isenzo esihlongozwakweso siphambene nomthetho esikhulwini sakhe. Nayikuthi isikhulweso sisaragela phambili, umsebenzi kuzakufuneka bonyana abawe bonyana isikhulweso sikutlole phasi lokho esifuna akwenze besiveze bonyana umsebenzi loyo akavumelani nokwenziswokho begodu abikele isikhulu esifaneleko.
Isibonelo 2: Umsebenzi nakalayelwa sikhulu sakhe bonyana athenge ipahla lapho kungakhange kulandelwe khona ikambiso elungileko yokuthendara, umsebenzi loyo angabawa bonyana indaba leyo idluliselwe esikhulwini sama-akhawundi kobanyana sithathe isiqunto ngalokho.
Umsebenzi ulisa ukwenyula iinhlobo nabangani bakhe emisebenzini ephathelene nomsebenzi begodu akasebenzisi kumbi amandlakhe namkha akhuthaze omunye umsebenzi, namkha akhuthazwe bona asebenzise kumbi amandlakhe.
Ikoro yabasebenzi bombuso kufuze iqatjhe, ikhuphule godu ibhadele abasebenzi, ngaphandle kwemibono yabo yezombanganarha namkha ubulunga, ukuhlobana kwemindeni namkha ubujamo emphakathini, abanekghono lokunikela ngomsebenzi. Imikghwa elandelako ayikavunyelwa:
a Ukwenyulana - lokhu kutjho bona kuqatjhwa abasebenzi abathileko, bayaqatjhwa, badluliselwe eenkhundleni eziphezulu, basuswe basiwe kezinye iindawo namkha amaziko, namkha banikelwa ukuphathwa kuhle ngombana kuqalelelwe izinto ezifana nobungani, namkha ukubhadela ngombana umuntu akwenzela okuthileko ngaphambilini, njll.
b Ukuqatjha ngobuhlobo - lokhu kutjho bonyana umsebenzi uqatjhwa, adluliselwe esikhundleni esiphezulu, asuswe asiwe kwenye indawo namkha iziko namkha enzelwe obunye ubuhle emsebenzini ngombana anesihlobo namkha obunye ubuhlobo nomuntu osesikhundleni esivumela izenzo ezinjalo namkha ukwenzisa ihlelo.
Isibonelo 1: Abasebenzi ababili (u-A no-B) bangena emsebenzini embusweni. Banikelwa iinkhundla ezifanako, babangani godu basebenzisa i-ofisi yinye. Umsebenzi B ukhutjhulwa bona abe mphathi kaNomzana A. Ngesikhatheso usebujameni bokunikela uNomzana A "imisebenzi ekhethekileko", kobanyana azokuba nethuba eligcono lokwenza imisebenzi emihle kunabanye abasebenzi ngendlela yokuthi azokuvulekelwa mathuba wokubonwa asebenza ngcono kunabanye abasebenzi nasele kuhlolwa kulinganiswa bonyana basebenza njani. Nakufika isikhathi sokuhlolwa kwakaNomzana A, okwenziwa nguNomzana B ngetjisakalo nangamajadu amakhulu uthola imali etjengisa ukusebenza okuhle ngitjho nanyana kungakamfaneli lokho.
Isibonelo 2: Umsebenzi uba sehlelweni lokukhetha umuntu ekufuze aqatjhelwe umsebenzi othileko embusweni. Umsebenzi wenyula umuntu othileko ngombana umuntu loyo amkhozakhe, namkha bamalunga wehlangano yinye yezombanganrha namkha mhlamunye bamhlobo munye. Lokhu kuqatjha ngobuhlobo, kuphambana nehloso yomThethosisekelo kanye neenrhuluphelo zakaRhulumende.
Isibonelo 3: Zinengi iindlela umsebenzi osesikhundleni esiphezulu angasebenzisa ngazo isikhundla sakhe butjhwileni. Isibonelo, abasebenzi abalawula iinkoloyi ezingena endaweni yokuphaga yeenkoloyi balayelwe kuhle bonyana indawo yokuphaga leyo ngeyeenkhulu kwaphela kanye neemvakatjhi zangokomthetho. Kodwana, isikhulu se-ofisi siyeqisa amehlo imilayo le sinande sivumela umkaso bonyana aphage lapho esikhathini esinengi. Isenzo esinjengaleso senza abasebenzi bangasayihloniphi imithetho godu bangasazihloniphi neenkhulu zabo begodu koke lokhu kunomphumela omumbi ekusebenzeni kuhle kwehlangano.
Umsebenzi usebenzisa iindlela ezifaneleko ukuzwakalisa iinlilo zakhe namkha iinghonghoyilo namkha ukunqophisa ubujameli.
Nanyana kuvumakala nje bonyana iinghonghoyilo nemibango zinganande zivela emsebenzini wekoro yembusweni, kodwana kurhelebheka loyo owoniweko nomqatjhi (nomphakathi) bona iinghonghoyilwezo nemibango ingararululwa msinyana hlangana nalabo abathintekako. Kungebangeli kunekambiso ethileko ebekelwe ukulandelwa ngibo boke abasebenzi ukurarulula iinghonghoyilo nemibango. Lokha nakuvela isinghonghoyilo namkha umbango, kuqakathekile ukukhumbula lokhu okulandelako:
a Isinghonghoyilo namkha umbango ungararululeka kuhle kwaphela nayikuthi iinhlangano ezibangako zihlala phasi kukhulunyiswanwe ngommoya wokubonisana/wokubuyisana.
b Endimeni yesinghonghoyilo/umbango umsebenzi angalandela leziindlela:
i Ikambiso yokufaka isinghonghoyilo qala usekhtjheni 35 womThetho wezabaSebenzi bomBuso ka-1994, uwufunde nemiThetho ephathelene neenghonghoyilo neenlilo zeemphathiswa ezisebaSebenzini bomBuso umThetjhwana wenomboro 6575, wangomhlaka 1 Julayi 1999 ngokuya kwawo omunye nomunye umsebenzi angaletha isinghonghoyilo/umbango sakhe kosongameleko oseduze ozasidlulisela phambili nayikuthi osongameleko akakghoni ukurarulula isinghonghoyilo/umbango.
Isibonelo 1: Isikhulu esongameleko sibika kumbi ngokusebenza komsebenzi ngesikhathi sokulinganiswa kwabasebenzi ngaphandle kokunikela umuntu loyo ithuba lokuzikhulumela. Lokhu kuphambana neenkambiso ezikhona zobudlelwano bezabasebenzi. Isikhulu esongameleko sekoro yabasebenzi bombuso kufanele sazi bonyana ikoro yabasebenzi bombuso kufuze ibe sibonelo esihle ekukhambisaneni namagama nommoya wemithetho yenarha, godu ngaso soke isikhathi athathe amagadango alungileko namahle.
ii Ikambiso yebhodi yezokubuyisana ngokwe-ayithemu 151 yeTjhejuli 7 yomThetho ka-1995 weTjhebiswano lezabaSebenzi ngokuya kwayo umsebenzi omunye nomunye angaletha umbango wokungaphathwa kuhle phambi kwehloko yomnyango okufanele bona ihlome ibhodi yezokubuyisana begodu ise umbango ebhodini le nayikuthi ihloko yomnyango ayiphumeleli ukurarulula umbango.
Isibonelo 2: Isithunywa esingakathabi ngokuqothwa emsebenzini ngendlela engakalungi, singabikela ihloko yomnyango, yona-ke ekufuze bona iqale umraro loyo besibone bonyana urarululeka kuhle. Nakufumaniseka bonyana ihloko yomnyango iyabhalelwa kurarulula umraro loyo kungakapheli amalanga ama-20, isithunywa esinesililweso singabawa ihloko yomnyango bona ihlome ibhodo yokubuyisana kungakapheli amalanga alitjhumi, okungiyo ezakulinga ukurarulula umraro loyo. Nakufumaniseka bonyana ibhodo yokubuyisana nayo iyabhalelwa ukuwurarulula umraro loyo, isithunywa esinesililo sesingawudlulisela eKhotho yezabaSebenzi siyokufuna khona irhelebho.
iii Lapho isililo/umbango somsebenzi siphathelene nokungakhanjiswa kuhle kwezinto nokwenziwa kwezinto ngendlela yokuzindlekela zisenziwa mBuso njengomqatjhi, isililweso/umbango singadluliselwa kumVikeli womPhakathi.
Isibonelo 3: Isithunywa esibona kwenziwa izinto ezingakalungi emsebenzini waso, singabikela isikhulu saso esengameleko namkha sibikele ihloko yomnyango. Nakube isithunyweso asaneliseki ngependulo yesikhulu sayo esongameleko namkha yehloko yomnyango, sesingadlulela kumVikeli womPhakathi. Lapho khunye isithunywa singenyula ukuvele sitjhinge bunqopha kumVikeli womPhakathi.
Umsebenzi uzibophelele ethuthukiseni okusezingeni eliphezulu, ekukhuthazeni nekusebenziseni abasebenzi bakhe kanye nekukhuphuleni ubudlelwano obuhle bezabasebenzi kanye nahlangana nabasebenzi.
Nakuzakuphunyeleliswa umnqopho wekoro yembusweni, okukunikela ngemisebenzi emihle emphakathini, zoke iinkhulu ezongamaeleko/abaphathi ekorweni yembusweni bakatelelekile bona batjheje bonyana abasebenzi abangaphasi kwabo banelwazi nekghono lokwenza imisebenzi ezingeni elifunekako, bayakhuthazwa ukwenza imisebenzi leyo begodu bayafuna bebayakghona ukukhupula ubudlelwano obuhle. Ekulweleni ukuthola lokhu, isikhulu esengameleko kufanele sikhumbule ngalokhu:
a Ukuthuthukiswa kwabasebenzi kutjho bonyana umsebenzi osesikhundleni sokongamela/sokuphatha kufuze bona:
i azwisise kuhle bonyana ukuthuthukisa abasebenzi kufaka ini;
ii ahlale ahlola iindingo zokuthuthukiswa kwabasebenzi;
iii afake ihlelo lokuthuthukiswa kwabasebenzi;
iv enze isiqiniseko bonyana ihlelo lokuthuthukiswa kwabasebenzi liyalandelwa;
v ahlale eluse ukuragela phambili kwehlelo elinjalo.
Isibonelo 1: Isikhulu esengameleko kufanele, ngokubonisana nomsebenzi osandukuqatjhwa, bathole iindingo zakhe zokuthwasiswa usebenza. Iindingo zokubandulwa ezitholakelekwezo kufuze bona zithathwe zifakwe ehlelweni lebandulo elikhambisana nomsebenzi wakhe namkha elisencwajaneni yekambiso. Irherho lebandulo kufanele nalo libuthelelwe khona kuzakuvezwa iragelo phambili letuthuko yabasebenzi abasandukuqatjhwa.
b Ukukhuthazwa kwabasebenzi kutjho bonyana umsebenzi osesikhundleni sokongamela/sokuphatha kufuze bona:
i azwisise bonyana ukukhuthaza abasebenzi kufaka ini;
c Ukusetjenziswa kuhle kwabasebenzi kutjho bonyana umsebenzi osesikhundleni sokwengamela/sokuphatha kufuze bona:
i azwisise bona kutjho ukuthini ukusetjenziswa kuhle kwabasebenzi;
ii alinganise ubungako bokusetjenziswa kuhle kwabasebenzi;
iii afake amagadango wokunikela ngokusetjenziswa kuhle kwabasebenzi; begodu iv ahlale eluse ukusetjenziswa kwabasebenzi.
Isibonelo 2: Iinkhulu ezengameleko/abaphathi kufuze bahlale beluse ubunengi bomsebenzi kanye nezinga lokusebenza kwabasebenzi ukuqinisekisa bona boke abasebenzi basetjenziswa kuhle khulu. Lokhu kuzakukhandela ubujamo lapho abanye abasebenzi banomsebenzi omnengi kanti abanye banomsebenzi omncani. Abasebenzi bayakhuthazwa bona bazijayeze imisebenzi engaweli erherhweni lemisebenzi yabo kanye nemisebenzi engaphezu kweyabo, khona bazakukhula njengabasebenzi balungele ukusetjenziswa emazingeni aphezulu nakufika isikhathi.
d Ukukhutjhulwa kwetjhebiswano elihle lemsebenzini nelokuzwana hlangana nabasebenzi kutjho bona umsebenzi osesikhundleni sokwengamela/sokuphatha kufuze bona:
i azwisise bonyana litjho ini itjhebiswano elihle lemsebenzini nelokuzwana hlangana nabasebenzi;
iii afake amagadango, nakukghonakako, ukuthuthukisa itjhebiswano elihle lemsebenzini kanye nelokuzwana hlangana nabasebenzi; godu iv ahlale eluse ubuhle betjhebiswano lemsebenzini nokuzwana hlangana nabasebenzi.
Isibonelo 3: Iinkhulu ezengameleko/abaphathi kufuze beluse ummoya wesiqhema emazikweni wabo godu bangenelele msinyana nayikuthi abasebenzi babo banommoya ongasimuhle namkha bahlala basilwa bodwa.
Umsebenzi usebenzisana kuhle, ngendlela efundisiweko nelinganako nabanye abasebenzi, ngaphandle kobutjhaba, ubulili, umhlobo namkha bona ubuyaphi, umbala, ukwenyula ubulili obuthile, ubudala, ikolo, ikolo yezombanarha, ikolo, ngowesiko namkha ilimi.
UmThethosisekelo, umthetho wezabasebenzi newokuqatjha, kanye nomThetho ongakaTlolwa, unikela abasebenzi bombuso ilungelo eliqakathekileko lokuphathwa kuhle nangokulingana. Nayikuthi ilungelwelo ngenye indlela liyathikanyezwa, abasebenzi bangasebenzisa ihlelo lokulamula imibango elisemThethweni wezabaSebenzi bomBuso ka-1994, nemiThetjhwana yekoro yabaSebenzi bomBuso kanye nomThetho wezobuDlelwana bemiSebenzini ka-1995, namkha bangaya eKhotho yezomThethosisekelo, namkha baye eKhotho ePhakamileko namkha baye kumVikeli womPhakathi bayokufuna khona irhelebho, kuye ngobujamo. Ngakho-ke kuqakathekile bonyana iinkhulu ezengameleko/abaphathi ekorweni yabasebenzi bombuso zazi bonyana kutjho ukuthini ukuphatheka kuhle nangendlela elinganako.
a Ukusebenza kuhle nangendlela elungileko nabanye abasebenzi kutjho bonyana umsebenzi kufuze bona:
i ahlale awahlonipha amalungelo abekiweko ngokomThetho ongakaTlolwa, nangokoMthethosisekelo, nangokomThetho wezabaSebenzi, nangeminye imithetho efaneleko wabanye abasebenzi;
ii ahlale anikela abanye abasebenzi ithuba lokuveza ihlangothi lendaba;
iii ahlale avumela abanye abasebenzi ubujameli nakube nakabawiwako ; begodu iv ahlale azimisele ukukhulumisana/ukuya komunye/ukubonisana ngengqondo evulekileko.
Isibonelo 1: Lokha umsebenzi, isibonelo, nakabekwe umlandu wokungaziphathi kuhle, kufuze bona aphathwe ngekambiso efaneleko begodu alelwe njengombana kubekiwe.
Ukulunga kwekambiso kutjho bonyana kufuze kulandelwe ikambiso ethileko yokukhalima, lapho umsebenzi kufanele bona:
aziswe kusese nesikhathi ngomlandu abekwe wona;
anikelwe ithuba lokuzikhulumela ekulalelweni;
abe nelungelo lokujanyelwa;
akghone ukuthola loke ilwazi ekufuze alithole;
abe nelungelo lokuhloma abofakazi imibuzo; godu abe nanelungelo lokudlulisela isigwebo sakhe phambili.
Ukulunga kwangokomthetho kutjho bonyana woke amaphuzu okukhulunywa ngawo kufuze bona aqalisiswe ngelihlo elivulekileko nelitjengisa ukuba nomnqopho ngaphambi kobana kuthathwe isiqunto.
b Ukusebenza ngendlela yefundiso nabanye abasebenzi, kutjho bonyana umsebenzi kufuze bona:
i abe nelwazi elaneleko ngesihloko;
ii asikimele msinyana imilayo/iimbawo;
iv afake isandla ngokuzeleko esiqhemeni somsebenzi khona azakuletha imisebenzi/ararulule imiraro;
v ahloniphe amalungelo wabanye abasebenzi; begodu vi acabangele neenrhuluphelo zabanye abathintekako.
c Ukusebenzisana ngendlela elinganako nabanye abasebenzi, kutjho bonyana umsebenzi kufuze:
i angabandlululi abanye abasebenzi ngokungakafaneli bunqopha namkha ngokungasi bunqopha;
ii aphathe boke abasebenzi njengabantu abalinganako ngeenkhathi zoke;
iii ahlale aqale izinto ngelihlo eliqala mahlangothi wokegodu asebenzise indlela efanako ekuthatheni iinqunto ezithinta abanye.
Isibonelo 2: Isikhulu esongameleko sinikela abasebenzi esisonta nabo isikhathi sokuyokuphumula kodwana siyala ukunikela abasebenzi bezinye iinqhema zamabandla isikhathi sokuyokuphumula. Lokhu kubandlulula. Zoke iinqhema zekolo kufuze ziphathwe ngokufana.
Umsebenzi akazihlanganisi nemisebenzi yeenhlangano zombanganarha emsebenzini.
Ngokuya komThethosisekelo, ikoro yabasebenzi bombuso kufanele ingathathi ihlangothi lezombanganarha ekwenzeleni umphakathi imisebenzi. Lokhu kutjho bonyana abasebenzi bombuso kufuneka benzele izakhamuzi zenarha yoke godu bangakhethi. Ikoro yabasebenzi bombuso nabasebenzi bayo isebenzela inarha yoke begodu ayikavunyelwa, ekwenzeni imisebenzi yayo, ithuthukise ikareko yeshlangano ethileko yezombanganarha.
Isibonelo 1: Umuntu owembethe isikibha esitlolwe iinqubulo zehlangano yezombanganarha asemsebenzini wokukhupha iincwajana zokuzazisa bunqopha azinikele umphakathi angahle abekwe umlandu wokubandlulula ngokwezombanganarha nayikuthi akakghoni ukunikela ngencwadi kamazisi ngesikhathi esithileko, nanyana amabanga wokuriyada angehla kwamandla wakhe. Ukudlula lapho, ilunga lomphakathi lingaphatheka kumbi kurhelejwa mumuntu ophakamisa ihlangano yezombanganarha esakhiweni sombuso.
Isibonelo 2: Umsebenzi ovumela amalunga weenhlangano ezithileko zombanganarha bonyana zithole ilwazi okufanele litholwe mphakathi, kodwana owalela amalunga wenye ihlangano yezombanganarha ukufikelela ilwazi elifanako, uhlulekile ukuletha imisebenzi kibo boke abantu beSewula Afrika, ngaphandle kokuqhema kezombanganarha.
UKWENZIWA KWEMISEBENZI
Umsebenzi ulwela ukufikelela iminqopho yehlangano yakhe ngendlela engadli imali enengi godu nangendlela eyanelisa ikareko yomphakathi.
Emsebenzini wabo wangamalanga, abasebenzi kufuze bahlale bazibuza bonyana lokho abakwenzako kufaka isandla na ekulethweni kwemisebenzi namkha imiphumela okafenele ilethwe liziko lehlangano yabo na. Lokhu kufuna bonyana boke abasebenzi babe nelwazi elipheleleko leenhloso neminqopho yamaziko neenhlangano begodu, okuqakatheke khulu, godu nemisebenzi ethileko yabo ngaphakathi kwekoro.
Iinkhulu ezongameleko/abaphathi kiwo woke amazinga kufuze bahlale bazibuza bonyana umsebenzi owenziwa maziko wabo unesandla na ekulethweni kwemisebenzi okufanele ilethwe yihlangano leyo na.
Isibonelo 1: Umsebenzi udlala imidlalo yekhomphyutha ngekhomphyutha yange-ofisini ngesikhathi somsebenzi. Lokhu kwenzela phasi ummoya wokusebenza ngokuzinikela begodu kweba isikhathi somsebenzi (kweba nemali) yomqatjhi. Umuntu nakanganamsebenzi owaneleko kufanele atjele isikhulu esimongameleko khona azakusetjenziswa ngendlela ehle ekufikeleleni iinhloso zehlangano.
Isibonelo 2: Umphathi olawula ihlelo lesabelo seemali namkha umphathi wokuziphendulela kufanele atjheje asebenzise iimali zomphakathi anikelwe zona ukufikelela ihloso yehlelo. Lokhu kufuna ukuhlela kuhle nokubalekela ukuthathwa kweenqunto zamsinyana nokungezesigiyana.
Umsebenzi unomkhumbulo wokutlama godu ekwenzeni imisebenzi yakhe, ufuna iindlela ezitjengisa ukucabanga ukurarulula imiraro nokuqinisa ukusebenza nekghono ngaphakathi komthetho.
Abasebenzi kufuze bona bazibandakanye ngokupheleleko ekwenzeni umsebenzabo. Kufuze bona basebenzise iinqgondo zabo njalo bebafune nokwenza umsebenzabo msinyana nangcono khona bazakuletha imiphumela engcono nemsebenzi. Ngesikhathi selanga elijayelekileko lokusebenza, imiraro embalwa iyenzeka endaweni yomsebenzi. Abasebenzi kufuze bona balwele ukuthola iindlela zokurarulula lemiraro ngendlela emsinyana nehle godu bafune indlela etlamako netjengisa ukucabanga ukukhandela imiraro bona ingenzeki godu.
Isibonelo 1: Umsebenzi nakasebenza ekorweni ekhupha iintifikethi nakalemuka bonyana umphakathi awukaneliseki ngeekambiso ezisetjenziswako nesikhathi eside esithathwako bonyana zikhutjhwe iintifikethezo, kufuze bona aqale bonyana kghani angeke athola ezinye iindlela ezingawukhambisa msinyana umsebenzi godu nangekghono, begodu ayelelise isikhulu esimongameleko ngalokho.
Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi osebenza e-ofisini esebenzela umphakathi ubona bonyana abantu bayatlhaga ukuthola indawo yokuphaga namkha kufanele bajame emijejeni isikhathi eside, kufuze acabange ngeendlela angararulula ngazo lomraro. Indawo yokunikelwa komsebenzi lisuswa lisiwe endaweni efaneleko nefikeleleka luka kiwo woke umphakathi namkha kungahlonywa ngaphezu kwayinye indawo yokunikela ngomsebenzi.
Umsebenzi uwenza ngesikhathi esibekiweko umsebenzi wakhe
Abasebenzi kufuze balemuke bonyana umsebenzabo osemthethweni uqakatheke khulu nokobana ukwenza imisebenzi yabo kufanele kuthole loke itjhejo, isikhathi namandla. Abasebenzi kufuze khulu khulu benze umzamo wokubona bonyana imisebzni yabo iphethwa ngesikhathi/iqintelo elifunekako.
Isibonelo 1: Umsebenzi ufika emsebenzini sekudlule isikhathi godu adiniwe ngebanga lokuditjha khulu ebusuku obudlulileko godu akakghoni ukwenzakha kuhle. Unomlandu wokungabi nesibopho nokumorosa imali yomphakathi.
Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi kufanele aqede umsebenzi ngesikhathi esibekiweko, kufanele asebenze ngendlela yokuthi akadlulwa sikhathi esibekiweko. Lokhu kungamfuna bonyana asebenze ngitjho nangesikhathi setiye, nangesikhathi sedina nangesikhathi sokutjhayisa, namkha abawe asebenzisani naye bamrhelebhe nayikuthi umsebenzi loyo mnengi khulu bonyana angawenza awuqede ayedwa ngesikhathi abekelwe sona.
Umsebenzi wenza umsebenzi wakhe ngendlela etjengisa bona uwufundele begodu nangendlela etjengisa ikghono.
Abasebenzi kufuze bahlale bazibuza njalo bonyana bayaneliswa na ngomsebenzi abawenzako godu nokobana bebanganeliswa ingathana bebababantu ababenzela imisebenzi namkha umkhiqizo. Abasebenzi godu kufuze bona bahlale bazibuza bonyana baphatha abanye (abasebenzisani babo, iinkhulu ezibongameleko kanye nomphakathi) ngendlela ehlonipha isithunzi sabo namalungelo wabo wangokomthetho kanye nokobana batjengisa ummoya onelwazi, omuhle, onerhelebho nonekghono. Ikghono lokwenza umsebenzi ngokutjengisa ukuwuthwasela nangekghono kuzakuyama ezingeni lelwazi labo lemisebenzi okufanele yenziwe, godu okugandelela ukuziphendulela komqatjhi nabasebenzi ekuyeni ebandulweni.
Isibonelo 1: Kwesinye isikhathi umsebenzi osebenza ekhawuthareni kufuneka arhelebhe umuntu obonakala ungathi akazwisisi bonyana kubayini izinto ezithileko kufuze zenziwe ngendlela ethileko. Umsebenzi orhelebhako akukafaneli bonyana aphakamise ummoya ebujameni obunjalo, kodwana kufuze bona ahlathulule ngesineke amabanga walokho. Nakufumaniseka bonyana nalapho umuntu loyo solo akazwisisi, umsebenzi angahlongoza bona umuntu loyo asitlole phasi isililo sakhe abe amnikele ne-adresi yalapha kufuze asithumele khona.
Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi unokuziphendulela ekuphenduleni imibuzo etloliweko ebuya emphakathini, kufuze bona aqinisekise bonyana imibuzo iphendulwa ngesikhathi begodu iimpendulo zinamaphuzo aliqiniso nangommoya omuhle begodu zihlelwe kuhle. Ebujameni lapho kungakghonekiko bona aphendulwe msinyana, umsebenzi kufanele ubuncani bakhona avume bona usitholile isililo.
Isibonelo 3: Umsebenzi osandukungena emsebenzini ubekwa ekhawuthareni ngaphandle kobana onganyelwe bunqopha godu ngaphambi kokubandulwa okufaneleko. Nanyana kungathiwa umsebenzi loyo kufuze "afunde umsebenzi asebenza" nje, kodwana kufanele kukhunjulwe bonyana umukghwa onjalo ungona igama lomqatjhi nayikuthi umsebenzi wenza umsebenzi kumbi namkha amakhastama amorosakalelwa sikhathi ngokungakafaneli.
Umsebenzi akazifaki emahlelweni namkha enze izinto ezizakuliyana nomsebenzi wakhe osemthethweni.
Nasizakwakha besigcine ukuthembeka ekorweni yabasebenzi bombuso, boke abasebenzi bombuso balindeleke bonyana basebenze ngokuthembeka nangokuzinikela. Lokhu-ke kufuna bona abasebenzi, nanyana basemsebenzini nanyana bangekho emsebenzini bangazihlanganisi nezinto:
a ezingathathwa njengokukhwabanisa namkha ukweba;
b ezingacabhela emsebenzinabo;
c ezingafaka ummoya omumbi endleleni abenza ngayo umsebenzini;
d ezingathinta ukucabanga kwabo kuhle;
Indlela abasebenzi abaziphatha ngayo emsebenzini nangaphandle komsebenzi kufuze bonyana ibe ngendlela yokuthi umbuso ophetheko namalunga womphakathi bazabathemba bonyana bawenza ngokuthembeka umsebenzabo, ngomnqopho owodwa wamakareko aphambili womphakathi.
Isibonelo 1: Umsebenzi osebenza ngokulinganiswa komthelo angeze ngokususa isizungu namkha ngesikhathi somsebenzi kanye nomrholo ongezelelweko, namkha ngokurhelebha, arhelebhe amalunga womphakathiukubalekela umthelo.
Isibonelo 2: Umsebenzi akakafaneli ukuba lilunga lebhodi namkha lehlangano/ibhizinisi esebenzisana nomnyango wakhe.
Umsebenzi uzazikhupha esenzweni esinye nesinye namkha indlela kambiso yokuthathwa kwesiqunto engaba nomphumela wokuzuza kwakhe, kanye lokhu kufanele kwaziswe msebenzi.
Lokha abasebenzi nababona bonyana angeze bakghone ukwenza umsebenzi ngefanelo namkha ukuthatha isiqunto, namkha lokha abanye abantu bangaba nebanga lokukholwa bona abakghoni ukusebenza ngefanelo ngebanga lokungenelela okubuya ngaphandle, kufanele msinyana baziphuphe emisebenzini enjalo khona bazakuvikela isithunzi esihle, esithembekako nesithembekileko semisebenzi yomphakathi.
Isibonelo 1: Nayikuthi umsebenzi usebandleni elikhetha umsebenzi ekufuze avale isikhundla somsebenzi begodu uthola bona omunye wabangani namkha ilunga lomndeni lenze isibawo somsebenzi begodu ufakwe erhweni elifitjhani, umsebenzi onjalo kufanele azikhuphe ekambisweni ngombana kuthathwa bona angeze akghone ukuwenza kuhle umsebenzakhe. Umsebenzi godu kufanele akuveze ngomtlolo lokhu.
Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi ubandakanyeka ekuthengeleni iphrojekthi yomBuso inarha, godu inarha ingeyesihlobo sakhe, umsebenzi kufanele akuveze lokhu kebamphetheko begodu aziphuphe ekuthathweni kwesiquntweso.
Umsebenzi wamukela isibopho sokuzibonakalisa ebandulweli eliragela phambili nelokuzithuthukisa ebizelweni lakhe.
Kusibopho esikhethekileko ebaphathini neenkhulwini ezongameleko ukubona bonyana abasebenza ngaphasi bathola ibandulo eliragela phambili ukuqinisekisa bonyana benza umsebenzi ngokuzijamela begodu nokuzihlomisela iragelo phambili ebizelweni langomuso. Kodwana, umsebenzi omunye nomunye unesibopho sakhe sokuthatha amagadango wokuqinisekisa bonyana:
a unelwazi elipheleleko godu uzwisisa lokho okulindeleke kuye njengomsebenzi wembusweni;
b unelwazi elipheleleko godu uzwisisa bona angawenza bunjani umsebenzakhe;
c wandisa ilwazi nekghono lakhe ngomnqopho wokusetjenziswa eenkhundleni eziphezulu ngomuso.
Isibonelo 1: Nayikuthi umsebenzi osandukuqatjhwa akanaqiniso lokuthi wenziwa bunjani umsebenzi ekufuze awenze, kufuze bona ayokuqala imilayo yokwenza umsebenzi godu abawe irhelebho ebalinganini bakhe namkha komongameleko, namkha ababuze bobabili.
Isibonelo 2: Abasebenzi esele basebenze embusweni iminyaka eminengi kungenzeka batjengise ukungakazilungeli iindawo ezithileko zomsebenzi. Kungabarhelebha ukobana bathathe lelithuba lebandulo eliragela phambili, isibonelo, ukuqedelela incwajana ephathelene neendingo zomsebenzabo namkha bazitlolise eemfundweni zefundo ephakamileko eziragela phambili.
Umsebenzi usebenza ngokuthembeka nokuziphendulela nakasebenza ngeemali zomphakathi begodu usebenzisa ipahla yombuso neminye imithombo kuhle, ngekghono begodu ukusebenzisela umsebenzi kwaphela.
Umphakathi uthemba abasebenzi bombuso ngepahla, iimali zakaRhulumende, ngokulindela bona abasebenzi bazaziphatha ngendlela enokuziphendulela nangokuthembeka.
Abasebenzi godu balindeleke nokobana basebenze ngokongela umtheli ngendlela abaphatha ngayo ipahla yomphakathi neemali. Kuqakathekile bonyana abasebenzi balemuke bonyana nayingagcinwa iyincani imali esetjenziswa nguRhulumende, minengi godu izakubangcono imisebenzi ezakulethwa enarheni ngemithombo emincani.
Isibonelo 1: Nayikuthi umsebenzi ukghona ukufikelela emtjhinini wefeksi, akukafaneli bona anande athumela namkha amukela amafeksi wangeqadi kungathi ngewomsebenzi. Nayikuthi umsebenzi ufuna ukuthumela ifeksi yangeqadi, kufuze bona athole imvumo yokwenza njalo, begodu kufuze nokobana abhadale ukusebenzisa kwakhe umtjhini wefeksi.
Isibonelo 2: Umsebenzi usebenzisa ipahla kaRhulumende (iinkoloyi, imitjhini, ifenitjhari, njll.) budlabha nangokungatjheji bekwenzeke umonakalo. Lokhu kutjho bonyana imali yomphakathi imorosakele godu nezinga eliphasi lemisebenzi lizakulethwa, okungasisekarekweni yomphakathi.
Isibonelo 3: Umsebenzi usebenzisela ipahla kaRhulumende (nanyana yini, ukusukela ephepheni, ukuya epenseleni, ukuya eenkoloyini) iminqopho yakhe yangeqadi. Lokhu akusisekarekweni yomphakathi ngombana lomuntu akebeli uRhulumende nomtheli kuphela, kodwana wenza bona umphakathi ungasahloniphi ikoro yembusweni.
Ukukhutjhulwa kwezokuphatha ezihle, ezinekghono nezisebenzako, ezibutjhatjhalaza kanye nokuziphendulela kutjho bonyana esinye nesinye isakhamuzi kufuze bona sibe nethuba elilinganako lokufikelela emsebenzini omuhle, onerhelebho nonobungani, ngaphandle kobujamo bakhe, ubulili, nobutjhaba njll.
Ekuletheni umsebenzi wakhe omuhle, otjengisa ikghono nokuziphendulela, amagugu asisekelo nemithethokambiso yomThethosisekelo kufanele ihlale ikhunjulwa. Abasebenzi kufanele balinge ngaso soke isikhathi ukuqeda umsebenzabo ngaphandle kokuriyada, godu kufuze nokobana bahlale balinga njalo ukwenza bona umsebenzabo ube ngewezinga eliphezulu, ngitjho nanyana umsebenzi loyo ungabonakala ungakaqakatheki kangangani.
Isibonelo 1: Nayikuthi umsebenzi uthunywa ukugaya amakhophi wemitlolo ethileko ekufuze bona iphekelele iincwadi ezitlolelwe iinhlangano ezihlukeneko, amakhophi lawo kufanele abe ngahlwengileko nabonakala kuhle, ngombana lokhu kungangezela esithunzini sehlangano.
Isibonelo 2: Umsebenzi olawula ikoloyi yomBuso kufanele aqinisekise bonyana iincwadi eziphethe imininingwana yamakhambo weenkoloyi zoke eziwela ngaphasi kwephiko lakhe zilethwe ngesikhathi begodu woke amakhilomitha akhanjiweko arekhodwe kuhle.
Isibonelo 3: Zoke iimvumelwana zomsebenzi kufanele zirekhodwe kuhle khona ikambiso elandelweko neenqalelelo eitjhejiweko zizakubonakala nayikuthi ifunisiso namkha umbango uyavuka. Lokhu kuzakuqinisa ukwenzela izinto butjhatjhalazi.
Umsebenzi nakasemsebenzini kufuze bona abikele abaphathi abafaneleko ukukhwabanisa, ubukhohlakali, ukudlisana ngobuhlobo, ukuphatha okumbi kanye nesinye isenzo esenza ouphume emthethweni, esizindlela ikareko yomphakathi.
Ubukhohlakali kutjho ukuphelelwa bubuntu mazombe, khulu khulu ukufumbathisa namkha ukukhwabanisa. Kuvamise ukukhambisana neminye imikghwa yobulelesi, isibonelo, ukukhuthaza ukuthengiswa kweendakamizwa ngokungemthetho, ukutjhutjhumbisa iindakamizwa, abasebenzi abangekho, ukukhwabanisa nobulelesi obuhleliweko obungathusela zomnotho ezisemthethweni. Kokuthoma, kuyinto yokuphela kwezokuhlalisana godu inomphumela omumbi komunye nomunye umphakathi. Ibonakala njalo ngemikghwa "yokuzinothisa msinyana" emphakathini. Kwesibili, inyaza ukub asemthethweni kwehlelo lezombanganarha ngokuqeda ithemba nokuthembeka, ngombana zokuphatha naziloba isithunzi kuba neklayimethi enganakuzinza nokungahlonitjhwa komthetho. Kwesithathu, kuqeda amandla ihlelo lezomnotho. Ikwenza lokhu ngokuba bulala imivuzo yamasiso, nanyana okungaba ngewabosomabhizinisi bekhayapha nanyana bangaphandle. Ubukhohlakali budla ukwethemba komphakathi nethemba entandweni yenengi. Kufanele sibuqunte lapho buthoma khona.
Kumsebenzi wabo boke abasebenzi ukubika nanyana ngisiphi isenza esiphambene nomthetho, ukungathembeki namkha imikghwa yobukhohlakali kilabo abongameleko namkha ebaphathini abafaneleko msinya ngemva kobana basibone. Imikghwa yobukhohlakali ivame ukusekelwa kutlhogeka kwemithetho yokuziphatha, nokungabikhona kokuziphendulela emphakathini nesibopho, kanye nokunyulana ngobuhlobo.
Isibonelo 1: Umsebenzi osebenza ukuthutha abanye abasebenzi ngebhesana yomBuso njalo kungenzeka avunyelwe, ngabonobangela abazwakalako, ukukhamba ngebhesana leyo ayokulala nayo kwakhe. Kuyenzeka abasebenzisani bakhe bayabona bonyana umsebenzi usebenzisa ibhesana le njengeteksi azazenzela imadlana engezelelweko. Abasebenzisanabo kufuze bona babike lokhu kilabo abongamele umsebenzi loyo msinyana. Nayikuthi akuthathwa amagadango afaneleko, indaba le ingadluliselwa kumVikeli womPhakathi.
Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi osebenza emNyangweni wezokuThutha osebenza ukunikela ihlawulo yethrafigi kilabo abaphula umthetho wendlela ufunjathiswa imali mtjhayeli omunye, kufuze bona abike umtjhayeli loyo, kobanyana azokutjhutjhiswa. Nayikuthi umsebenzi wamukela ukufunjathiswa, uzabe uzethwesa umlandu wokukhohlakala.
Isibonelo 3: Umsebenzi akanasandla emikghweni yobukhohlakali, kodwana uyazi bonyana abanye abasebenzisani bakhe abenza ubukhohlakali. Nayikuthi umsebenzi loyo uyathula godu akakubiki lokho, uzabe ubalekela isibohpo samazombe esithunzini semisebenzi yomphakathi. Ebujameni obunjalo, uba nesandla ebukhohlakalini.
Umsebenzi unikela ngeseluleko esithembekileko nesingathathi hlangothi, ngokuya kwelwazi loke elifaneleko nelikhambelanako, ebaphathini abaphezulu nakababiwa irhelebho lalelihlobo.
Abasebenzi nababawiwa bonyana bayelelise iinkhulu ngananyana yini mayelana nendaba ethileko, kufuze bona lokho kwenziwe ngesithunzi sokwethembeka ngokuya kwehlelo lokuziphatha kuhle emsebenzini. Isiyeleliswesi njalo akukafaneli bona singenwe mummoya wokuthanda, wokungathanda namkha nowekwenyula kwakhe.
Isibonelo: Umsebenzi osebenzana nesililo somunye umsebenzi asebenza naye omrhawukelako akukafaneli bona afihlele abaphathi amanye amaphuzu enze bonyana isililo somsebenzi loyo sizokubekeka ngcono. Ukufihla eminye imininingwana endabeni enjalo kungahle kuwulimaze umnyango lapha kusebenza khona umsebenzi loyo, namkha kulimaze umNyango/zokuphatha.
Itjhatjhalaza litjho bona woke umuntu unelungelo lokuthola ilwazi eliphethwe nguRhulumende nayikuthi ilwazi elinjalo lifunelwa ukuvikela amalungelo athileko womuntu. Kodwana kungaba nelwazi elingafikelelwa ngunanyana ngubani elithathwa njengeliyifihlo. Ebujameni obunjalo kumsebenzi womsebenzi ukuhlonipha ukuba yifihlo, njengombana ukuliveza kungaba yingozi kuRhulumende.
Isibonelo 1: Kuyinto engakalungi bona umsebenzi anikele iziko leendaba eliyifihlo, elifana nememorandamu yekhabhinethi namkha umtlamo womthethomgomo osatlanywako womBuso obusako.
Isibonelo 2: Ilwazi elisemarekhodini wabasebenzi lithathwa njengelwazi eliyifihlo godu kufuze bona lihlale ngeenkhathi zoke liphathwe njalo. Ilwazeli, isibonelo, angeze lanikelwa amakampani wetjhorense namkha ehlanganweni engaphandle ngaphandle kwamabanga azwakalako khona lizakuvunyelwa kuhle.
Ilwazi elilumelako neliyifihlo kufanele likhanjiswe ngefeksi kwaphela nayikuthi ayikho indlela ephephileko okungadluliswa ngayo. Ifeksi enjalo kufuze bona ivunyelwe ngesuka kuye kanye nzayamukela ngaphambi kwesikhathi, ilwazi elithathwa njengeliyifihlo khulu nentumba esezingeni eliphezulu godu ilwazi eliyifihlo khulu akukafaneli lathunyelwa ngerherho lokuthumelana ilwazi, ngaphandle kwalokha amagadango wokuvikela athethwe. Ebujameni boke ilwazi kufanele livikelwe ngelogo ngananyana ngiyiphi indlela namkha umhlobo elingawo.
UKULAWULWA KOKUFIKELELEKA: Imihlobo ehlukeneko yelwazi kufuze bona afikelelwe kilabo elinqophe kibo nabazolisebenzisa. Amalungelo wokufikelela kufuze aqalelele ukuragela phambili kwebhizinisi. Ama-pass-word angeze kwabelwana ngawo nanyana kungamaphi amabanga. Ukufikelela ngerimowuti kufanele kulawulwe ngokuvikela okufaneleko ngokusebenzisa ukufanisa okuqinileko, okufuna ubumbala kanye namaqhinga wokutjhugulula wenze ikhowudi. Ukufikelela kweenqhema zesithathu kuvunyelwe kuphela lapho kunengozi encani namkha kunganangozi.
I-E-MAIL ne-WWW: Kufanele kusetjenziselwe iminqopho yebhizinisi ingasi iminqopho emimbi nengasisemthethweni. Ukudluliswa kwelwazi elimasikizi kufanele kuphekelelwe kufakwa kwekhodi efaneleko netlikitlo ephambili ye-elektroniki. Ibhoduluko elinganavayirasi kufanele ligcinwe, iposo esolisako akukafaneli ivulwe. Tjheja ukwephula imithetho yamalungelo wemitlolo, ukuqinisekisa ilwazi nokuvuma imithombo. Izinto ezingakafaneli kufanele zidluliswe.
UKUTHOLAKALA KWEDATHA: Ilwazi eliyifihlo kufanele bonyana ngeenkhathi zoke lidluliswe ngokomhlobo wekhowudi. Amagadango wokugandelelawokuthola amabhrorho kufanele abe ngaqakatheke khulu begodu atjelwe woke umsebenzi. Ifihlo nokufihla kufanele kugcinwe ngazo zoke iinkhathi. Isithunzi iinqhema zesithathu eziphatha ngaso idatha etholakaleko kufanele kube ngesibekwe ngaphambi kokusatjalaliswa kwelwazi. Ukuvikeleka kwelwazi akukafaneli bona kuphelele kuma-password. Kuphela, okhunye ukusetjenziswa kokusekela , isibonelo, ibio-metrix kufanele kusetjenziswe. Basebenzi abavunyelweko kuphela okufanele bakhulume neziko labeendaba. Iinkulumiswano ezinjalo kufanele zitlanywe kuhle begodu zikhambisane nomleyo mazombe. Ama-adresi, iinomboro zefeksi kufanele ziqinisekiswe ngaphambi kokukhutjhwa.
UKUZIPHATHA KOMUNTU NEKAREKO YANGEQADI
Umsebenzi ngesikhathi sokusebenza, umbatha abe aziphathe ngendlela eqinisa isithunzi semisebenzi yomphakathi.
UmBuso nomphakathi balindele izinga eliphezulu lokwenziwa komsebenzi ebasebenzini bombuso. Izinga eliphezulu lokwenziwa komsebenzi litjho ukufika emsebenzini ngesikhathi, ukuzithomela izinto, ukuzinikela, ikghono nekhalithi ekunikeleni ngemisebenzi. Izembathao ngaso soke isikhathi kufanele zihlanzeke, zihle bezihlonipheke. Abasebenzi, khulu khulu labo abasebenza bunqopha ngomphakathi, kufanele bathlogomele bangambathi khulu ngokungakafaneli umsebenzi namkha babonakale babudlabha.
Isibonelo 1: Abasebenzi, khulu khulu labo abasebenza bunqopha ngomphakathi, akukafaneli bonyana, isibonelo, bembathe iyembe edabukileko nebhokadi eneentunja.
Isibonelo 2: Akunamsebenzi womphakathi ovunyelwe ukuza emsebenzini aqaleka abudlabhanyana. Nayikuthi, isibonelo, umsebenzi osebenza ebungenwei bedoyelo leemphaphamtjhini uza emsebenzini angakatjhefi begodu anuka utjwala, uzabe wenza umbono omumbi ngesithunzi seSewula Afrika, esingaba nomthelela omumbi phezu kweSewula Afrika.
Umsebenzi uziphatha ngendlela enokuziphendulela malungana nokusetjenziswa kweenselo ezidakako namkha nanyana yini enamandla wokudaka.
Abasebenzi abakavunyelwa nakancani bonyana badakwe butjwala namkha ngokhunye okudakako basemsebenzini. Ngaphandle kokuphathisa iinhloni okungakubangeka, lokhu kungathikameza ukwenza kwabo umsebenzi nokusebenzisana nabanye abasebenzi.
Ummoya wabasebenzi newokusebenzisana kuhle wesiqhema iqakathekile ekusebenzeni kwehlangano. Abasebenzi akukafaneli bona bazehlise isithunzi phambi kwabanye abasebenzi ngokusebenzisa kumbi izinto ezidakako basemsebenzini.
Nanyana umsebenzi angasi semsebenzini, uzakuhlala amsebenzi wembuso begodu kufanele ahlale aziphatha kuhle khona angazukuphathisa isisebenzi yomphakthi amahloni.
Isibonelo 1: Isikhulu esongameleko esisela khulu ephathini yomsebenzi besibeburhiqwa sizazihlazisa phambi kweenkhulu zaso, abasebenzisani baso nabasebenzi esibaphetheko. Lokhu kungaba nomphumela omumbi ekusebenzeni ngefanelo kwephiko lakhe.
Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi, khulu khulu loyo okufanele asebenze ngabantu, ufika emsebenzini anuka utjwala (namkha ngaphezu kwalokho aburhiqwa), ubuncani bakhona unomlandu wokungaziphathi kuhle, begodu ukuziphatha kwakhe kuzakumotjha isithunzi nokusebenza kwekoro yombuso. Kuqakathekile godu ukuzwisisa bona ukuziphatha ngalendlela kuithathwa njengokungaziphathi kuhle begodu umsebenzi uzakubekwa umlandu ebujameni obunjalo.
Umsebenzi akakavunyelwa, ngaphandle kwemvumo etloliweko yesiKhulu somNyango, ukuthola namkha ukwamukela izipho zangeqadi, azuze namkha into yenani eliyimali (ihlathululo nenani nomthombo wesipho esinenani elidlula namkha eliyi-R350) komunye nomunye umuntu ngesikhathi enza umsebenzakhe ngombana kungathathwa njengokufunjathiswa.
Umuntu nakaqatjhwe njengomSebenzi womBuso, ukuqatjhwa okunjalo kuehlathululo ekhethekileko. Kutjho bonyana umsebenzi loyo uthengisela umBuso amandlakhe begodu uzakubhadelwa ngomthelo ovela emphakathini woke godu umsebenzi uzakunikela umphakathi ngomsebenzi omuhle khulu ngendlela etjengisa ukuwndela nokuzinikela.
Kufanele abasebenzi bombuso kanye nomphakathi bazwisise bona ngaphandle kwalokha nakufunwa mthetho bona ilunga lomphakathi libhadale imali engezelelweko yomsebenzi othileko, isibonelo, endabeni yemali okufanele ibhadelwe ekukhutjhweni kwancwajana kwamazisi, akunakubhadela okuzakwenziwa ngemali namkha ngesihle. Lomthethokambiso kufanele ufakwe etjhatheni yemisebenzi begodu itjengiswe tjhatjhalaza emakhiweni yomphakathi khona kuzakuzuza umphakathi. Lapho kufuneka ukubhadela okungezelelweko emsebenzini othileko, lokhu kufanele nacho kutjengiswe emitlolweni (yesibawo) efaneleko.
Ngokunjalo, labo abangahle banikele ngemisebenzi ekorweni yangeqadi kufanele baziswe bona imiSebenzi yomBuso, ekutholeni imisebenzi/ipahla, ibotjhwe mithethokambiso etholakala emthethwenisisekelo olawula ukuphathwa komphakathi ofuna izinga eliphezulu lokuziphatha emsebenzini. Iminikelo yezipho, ukusekelwa, izinto zokukhangisa, iimemo zokudla kwantambama, njll, kufanele kungabi lihlangothi lemisebenzi yokukhuphula mayelana nemisebenzi nemiSebenzi yomBuso ngombana kubanga umbono ongasimuhle wokufaka ummoya kilabo abathatah iinqunto begodu wenza nephaliswano elingasilihle lapho abanikela ngemisebenzi emincani bangakghoni ukwenza imisebenzi enjalo.
Njengombana kuhlala kuyindaba okuphikiswana ngayo khulu nje, okulandelako kunqotjhwe bona kube mhlahlandlela ekunqophiseni izenzo zeminyango mayelana nalendaba. Akukghoneki ukunikela iminyango ngemihlahlandlela ezeleko godu iminyango kufanele iye kuKomitjhana yemiSebenzi yesiTjhaba nayifuna iseluleko nayingana siqiniseko mayelana nokuphathwa kobujamo obuthileko obungavela.
Ukwamukela izipho namkha okhunye okungaba nenani lemali kunanyana ngimuphi umuntu namkha isijamiso esifuna ukwenza umsebenzi othileko embusweni, namkha ukwenza imisebenzi elawulwa kukwenziwa kwemisebenzi yabasebenzi kungavunyelwa kuphela ngemvumo etloliweko yeHloko yomNyango.
Kuqakathekile ukwazi bonyana izipho namkha ukuthatjiswa okubuya komunye umthombo kufanele kuvezwe. Izipho/imivuzo evezwako kufanele idlule ku-R350. Abasebenzi bangayokubuzisisa eKomitjhaneni yabaSebenzi bomBuso nabanganaqiniso mayelana nokwamukelwa kwezipho.
Umsebenzi akukafaneli bona asebenzise namkha aveze ilwazi langokomthetho khona azakuzuza namkha kuzuze abanye.
Abasebenzi abathi basemsebenzini bahlangabezane nelwazi elilumelako, eliyifihlo namkha elintumba akukafaneli bonyana baveze ilwazi elinjalo ngaphandle kokuthola imvumo efaneleko yokwenza njalo. Ilwazi akukafaneli bonyana lisetjenziselwe ukuzitholela inzuzo namkha ukutholela abanye inzuzo namkha ukusekela ukuzibuyiselela kabanye. Kuqakathekile bonyana abasebenzi bazibuze bonyana ukuvezwa kwelwazi elithileko kuzawusiza njani umphakathi. Abasebenzi kufuze balemuke bonyana ukwenzela izinto emkhanyweni akutjho ukukhamba uveza ilwazi ngokungakhethi namkha ngananyana ngayiphi indlela. Njengombana kungakghonakali ukunikela ngemihlahlandlela ezeleko yokobana ngiliphi ilwazi okufanele livezwe kubani, abasebenzi bayabawiwa bona bafune imvumo kabaphathi abaphezulu nabanganaqiniso.
Isibonelo 1: Ukuvezwa kwendlela yokukhetha namkha yemibuzo yekulumiswano kabanye babafuna isikhundla angeze kwavuna kuphela abanye abenzimbawo, kodwana kunagthikameza kumbi abanye ababawi ekubeni nethuba elilinganako lokulwela isikhundla.
Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi, ngebanga lomhlobo womsebenzi awenzako, unelwazi ngephorojekthi yombuso engandisa amanani wepahla endaweni ethileko, umsebenzi akakavunyelwa ukusebenzisa ngannyana ngiyiphi indlela ilwazi elinjalo ukuzinothisa namkha iinhlobo nabangani bakhe.
Umsebenzi akakavunyelwa, ngaphandle kwemvumo, ukwenza umsebenzi obhadelwako ngaphandle/ngemva kwesikhathi sakhe somsebenzi unamkha asebenzise izisetjenziswa se-ofisini eukwenza umsebenzi onjalo.
Abasebenzi balindeleke bonyana banikele itjhejo labo elingakathikanyezwa, isikhathi namakghono emisebenzini yomphakathi njengomqatjhi. Ubunjalo neemfuno zomsebenzi ekorweni yombuso kanye neyomphakthi ingazindlelwa msebenzi wombuso owenza umsebenzi obhadelwako ngesikhathi somsebenzi. Ngakho-ke kukatelelekile ukuthola imvumo mantanzi yokwenza umsebenzi abhadalelwa wona ngesikhathi sakhe sangeqadi.
Isibonelo 1: Umsebenzi uba msebenzisani ebhizinisini. Kuvunyelwana ngokuthi uzakuba sebhizinisini leyo ngemva kwesikhathi somsebenzi kuphela. Ngokuakatjheji, kube nomsebenzi ofuna bonyana asebenze isikhathi esingezelelweko emsebenzini wakhe wembusweni. Umphumela walokhu ungarholela ekubethaneni kwamakareko, ukuphelelwa mamandla netjhejo elihlukeneko
Isibonelo 2: UDorhodera wezokwelapha oqatjhwe esibhedlela somBuso, akakavunyelwa, ukwenza umsebenzi wangeqadi ngapahndle kwemvumo yeHloko yomNyango namkha athole ukubhadelwa endaweni yokwelaphela yomngani godu/namkha asebenzise isisetjenziswa somBuso kanye/namkha neenhlahla ngalomnqopho.
Isibonelo 3: Umsebenzi unomsebenzi wesibili awenza ngemva kwesikhathi somsebenzi, okutjho bonyana ulala ebusuku khulu. Umphumela walokho kukobanyana umsebenzi loyo emini uhlala adiniwe nakasemsebenzini ngalokho-ke akakghoni ukusebenza ngekghono lakhe elifaneleko. Lokhu akusisekarekweni yomphakathi begodu kuyindlela engasi bunqopha yokumorosa imali yababhadeli bomthelo.
ISAHLUKO 2
IRHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO
A. UMNQOPHO
A.1 Ukuphumelelisa ngokwenza iinjamiso zomthethosisekelo malungana nabasebenzi bombuso, boke abasebenzi balindeleke bonyana bakhambisane neRhelo lokuziPhatha ekukhulunywa ngalo kilesiSahluko.
A.2 IRhelweli kufuze bona lisebenze njengomhlahlandlela kubasebenzi bona ngikuphi okulindelwe kibo nasiqala ngehlangothini lokuziphatha okuhle. Ukukhambisana neRhelo kulindeleke bonyana kuqinise indlela ehle yokusebenza godu nokurhelebha ukuqinisa ithemba emisebenzini yomphakathi.
B. ISINGENISO
B.1 Kunesidingo sokunikela ngetjhuba kubasebenzi mayelana nobudlelwana nesibethamthetho, iinkhulu zombanganarha nezesigungu, abanye abasebenzi nomphakathi nokutjengisa ummoya lapho abasebenzi kufanele benze imisebenzi yabo, ngikuhpi okufanele kwemziwe ukubalekela ukubethana kwekareko godu nokulindelwe kibo ngokuya kokuziphatha kwabo emphakathini nepilweni yabo yangeqadi.
B.2 Nanyana iRhelo lokuziPhatha latlanyelwa bonyana libe nakho koke, alifaki yoke imithetjhwana elawula amazinga wokuziphatha. Kodwana iinhloko zeminyango ngobunjalo bemisebenzi yabo ngokuya kwesahluko 7 (b) somThetho wokuphathwa nokulawulwa okuhle kweminyango yabo nokugcinwa kokuziphatha kuhle, hlangana nokhunye, ngaphasi komsebenzi wokuqinisekisa bona ukuziphatha kwabasebenzi babo kuyakhambelana nesisekelo samagugu nemithethokambiso ephethe ukuphathwa komphakathi nemikghwa namazinga abekwe mThetho. IinHloko zemiNyango nabasebenzi bazo bayazi ngalamagadango, begodu bayavuma godu bayazibophelela kiwo.
Umnqopho omkhulu weRhelo kungomuhle, okukukhuthaza ngokusibonelo. Nanyana kunjalo, umsebenzi uzakubekwa umlandu wokuziphatha kumbi begodu uzakuhlawuliswa ngokuya kweemvumelwano zokuhkanganyela nayikuthi uphula iinjamiso zeRhelo lokuziPhatha namkha ubhalelwa kukhanmbisana nazo.
IRHELO LOKUZIPHATHA
ITJHEBISWANO NESIBETHAMTHETHO NEBANDLA ELIPHETHEKO
Umsebenzi -
C.1 kufuze athembeke eRiphabhligi godu ahloniphe nomThethosisekelo begodu akhambe ngemibandela yawo emsebenzini wakhe wangamalanga;
C.1.2 ubeka ikareko yomphakathi phambili ekwenzeni umsebenzi wakhe;
C.1.3 uphumelelisa ngokuthembeka imithethokambiso yomBuso obusako ngokuthembeka ekwenzeni umsebenzi wakhe wangokomthetho njengombana kutholakala emithetjhwaneni nemilayweni;
C.1.4 usebenzela ukwazi nokukhambisana nemithetjhwana nemilayo esebenza ekuziphatheni kwakhe nemisebenzini; begodu
C.1.5 ubambisana neenjamiso zomphakathi ezihlonywe ngaphasi komthetho kanye nomThethosisekelo ekukhuphuleni ikareko yomphakathi.
C.2 ITJHEBISWANO NOMPHAKATHI
Umsebenzi -
C.2.1 ukhuphula ibumbano lesitjhaba esiphile kuhle ekwenzeni umsebenzi wakhe emiSebenzini yesiTjhaba;
C.2.3 uyazithoba, ulirhelebho godu ufikeleleka lula ekusebenzisaneni nomphakathi, ngazo zoke iinkhathi aphathe amalunga womphakathi njengabathengi abafanele kuthola amazinga aphezulu wemisebenzi;
C.2.4 utjengisa ukuzwelana nobujamo nokukhathazeka komphakathi ekwenzeni imisebenzi yabo esemthethweni kanye nekuthatheni iinqunto ezibathintako;
C.2.5 uzinikele ngomsebenzi owenziwa ngesikhathi ekuthuthukiseni nekuphakamiseni woke amaSewula Afrika;
C.2.6 akabandlululi ngokungakafaneli elinye ilunga lomphakathi ngebanga lobutjhaba, ubulili, ukuthi uvela kisiphi isitjhaba namkha umphakathi, umbala, ukwenyula ubulili, ubudala, ukurholophala, ikolo, ukuzwelana kwezombanganarha, unembeza, ikolelo, amasiko namkha ilimi;
C.2.7 akasebenzisi kumbi isikhundla sakhe emiSebenzini yomBuso ukukhuphula namkha ukuzindlela ikareko yehlangano yananyana ngiyiphi ihlangano yezombanganarha namkha ihlangano enekareko;
C.2.8 uhlonipha avikele isithunzi sawo woke umuntu kanye namalungelo wakhe njengombana atholakala emThethwenisisekelo; begodu
C.2.9 uyalivuma ilungelo lomphakathi lokufikelela ilwazi, ngaphandle kwelwazi elivikelwe mthetho.
C.3 ITJHEBISWANO HLANGANA NABASEBENZI
Umsebenzi -
C.3.1 usebenzisana ngokuzeleko nabanye abasebenzi ukuragelisa phambili ikareko yomphakathi;
C.3.2 wenza yoke imilayo ezwakalako elethwa babantu abafanele ukuyikhupha, nayikuthi ayiphikisani neenjamiso zomThethosisekelo kanye namkha nomunye umthetho;
C.3.3 ubalekela ukuthanda iinhlobo nabangani bakhe emisebenzini ephathelene nomsebenzi begodu akasebenzisi amandla wesikhundla sakhe namkha afakele omunye umsebenzi ummoya namkha asebenzise kumbi amandlakhe;
C.3.4 usebenzisa iindlela ezifaneleko ukuzwakalisa iinlilo zakhe namkha ukutjhingisa ubujameli;
C.3.5 uzinikele ekuthuthukisweni okupheleleko, ekukhuthazeni nekusetjenzisweni kwabasebenzi bakhe nekukhutjhulweni kobudlelwano obuhle bezabasebenzi nahlangana nabasebenzi;
C.3.6 usebenza kuhle, ngendlela etjengisa ilwazi nangokulingana nabanye abasebenzi, ngaphandle kobutjhaba, ubulili, ukuthi babuyaphi namkha ngebasiphi isitjhaba, umbala, ukwenyula ubulili, ubudala, ukurholophala, ikolo, ikolelo yezombanganarha, unembeza, ikolelo, amasiko namkha ilimi; begodu
C.3.7 ubalekela imisebenzi yezombanganarha endaweni yomsebenzi.
C.4 UKWENZIWA KWEMISEBENZI
Umsebenzi -
C.4.1 ulwela ukufikelela iminqopho yehlanganwakhe ngendlela engadli imali enengi nesekarekweni yomphakathi;
C.4.2 ucabanga ngokutlama begodu ekwenzeni imisebenzi yakhe ufuna iindlela ezitja zokurarulula imiraro kanye nokuqinisa ukusebenza nekghono ebujameni bomthetho;
C.4.3 ugcina isikhathi ekwenzeni imisebenzi yakhe;
C.4.4 wenza imisebenzi yakhe ngendlela etjengisa ibandulo nangendlela ephalisanako;
C.4.6 uzazitsomula esenzweni somthetho namkha ekuthathweni kwesiqunto esingaba nomphumela wokuzuza kwakhe, godu lokhu kufanele kuvezwe msebenzi;
C.4.7 wamukela isibopho sokuziveza ebandulweni eliragela phambili kanye nokuzithuthukisa ebizelweni lakhe;
C.4.8 uthembekile bewunokuziphendulela ekusebenzeni ngeemali zomphakathi begodu usebenzisa ipahla yemiSebenzi yomPhakathi kanye neminye imithombo kuhle, nangekghono, begodu uyisebenzisela imisebenzi evunyelwe mthetho;
C.4.10 ngesikhathi sokwenza imisebenzakhe, uzakubika ebaphathini abafaneleko, ukukhwabanisa, ikohlakalo, ukuqatjha ngobuhlobo, ukuphatha okungasikuhle kanye nesinye isenzo esibonakala sephula umthetho, namkha esikuzindlela ikareko yomphakathi;
C.5 UKUZIPHATHA KOMUNTU NEKAREKO YANGEQADI
Umsebenzi-
C.5.1 nakasemsebenzini umbatha godu aziphathe ngendlela eqinisa isithunzi semiSebenzi yomPhakathi;
C.5.2 uziphatha kuhle ngendlela malungana nokusetjenziswa kweenselo ezidakako namkha okhunye okudakako;
C.5.3 umsebenzi akakavunyelwa, bona ngaphandle kwemvumo yeHloko yomNyango athole namkha amukele ngokungakafaneli izipho, imivuzo namkha into enenani lemali (ihlathululo kanye nenani nomthombo wesipho esinenani elidlula namkha liyi-R350) komunye umuntu ngesikhathi sokwenza umsebenzakhe ngombana lokhu kungathathwa njengokufunjathiswa;
C.5.4 akasebenzisi namkha aveze ilwazi lomthetho ekuzuzeni kwakhe namkha ekuzuzeni kwabanye; begodu
C.5.5 akenzi, ngaphandle kwemvumo, umsebenzi obhadelwako ngaphandle kwemisebenzi yakhe esemthethweni namkha asebenzisele iinsetjenziswa ze-ofisini umsebenzi onjalo.
<fn>nde_Article_National Language Services_INCWAJANA EHLATHULULA.txt</fn>
INCWAJANA EHLATHULULA NGERHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO
IKOMBA YEMIRARO YEMITHETHO YOKUZIPHATHA EMSEBENZINI
Ikhutjhwe: YiKomitjhini yezabaSebenzi bomBuso
IKomitjhini yezabaSebenzi bomBuso ka-2002
Umtlolo wokuthoma, umgadangiso wokuthoma
Imibuzo ephathelene nomtlolo lo ayithunyelwe ku:
Ifowuni: (27-12) 328-7690
Ifeksi: (27-12) 325-8382
IINRHULUPHELO NEKAMBISOLAWULO
ITJHUMI LEENRHULUPHELO EZIPHAMBILI EKORWENI YOMBUSO ESEWULA AFRIKA
UmThethosisekelo weSewula Afrika (iSahluko 10) ufuna ukuthi iKoro yabaSebenzi bomBuso:
ilawulwe ziinrhuluphelo nekambisolawulo yedemokhrasi yomThethosisekelo;
ikhuthaze beyenze ukuthi lihlale liphezulu izinga lomthetho wokuziphatha lomsebenzi welwazi elifundelweko;
ikhuthaze ukusetjenziswa kwemithombo yamandla ngendlela ehle, nephumelelako, neyongako;
itjhigamele etuthukweni;
yenze imisebenzi yomphakathi ngaphandle kokuthatha ihlangothi, kuhle, ngendlela elungileko begodu ngaphandle kokutjhigamela ncanye;
isikimele iintlhogeko zabantu ibe ikhuthaze umphakathi ukuba nesandla nelizwi eendabeni zemithethokambiso;
ikwazi ukuziphendulela ezenzweni zayo;
yenzele izinto emkhanyweni ngokwazisa umphakathi ilwazi elinembako kusese nesikhathi, begodu iwuvulele nethuba lokuthola ilwazelo;
yakhe ihlelo elihle lokusebenza nokulawula imithombo yamandla yabantu nelokuthuthukisa imisebenzi yebezilo, kobanyana kuzokuphakama ikghono labantu lokwenza;
ijamele abantu beSewula Afrika ngobunengi babo, ikambiso yokuqatjha neyokulawula abasebenzi kube ngephathelene nekghono, nokuqala izinto ngelihlo elivulekileko, nelilungileko, nenefuneko yokulungisa ukutjhiyana ngendima esolo kwavuleka ngeminyaka eyadlulako.
OKUNGAPHAKATHI
ISETHULO ...
AMAGAMA WOKUTHOKOZA ...
INCWAJANA EHLATHULULA NGERHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO...
Isingeniso ...
Ukuthwasisa...
Isibopho soMqatjhi nabaSebenzi...
IKOMBA NGEMIBANDELA YERHELO LOKUZIPHATHA ...
Ubudlelwana NesiBethamthetho NeBandla EliPhetheko...
Ubudlelwana nomphakathi...
Ubudlelwana hlangana nabasebenzi ...
Ukwenziwa kwemisebenzi ...
Ukuziphatha komuntu nekareko/netjisakalo yangeqadi ...
IRHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO
ISIHLOMELELO A...
ISETHULO
IKomitjhini yabaSebenzi bomBuso inikelwe amandla ngokomThethosisekelo ka-1996, ukukhuthaza nokwenza ukuthi izinga lomthetho wokuziphatha kwabasebenzi bemisebenzi efundelweko kiyo yoke iKoro yabaSebenzi bomBuso lihlale liphezulu. Ngo-1997 kwabethwa umThetho weRhelo lokuziPhatha eKorweni yemBuso, kwathi ngemva kwalokho waziswa kurhulumende omkhulu nakiborhulumende bamaphrovinsi. Kwafuneka nokuthi kutlanywe ikomba ngeRhelo lokuziPhatha kobanyana woke umuntu azolizwa kuhle, lona nokusetjenziswa kwalo, nakho koke elikhambisana nakho.
Egameni leKomitjhini yabaSebenzi bomBuso, ngizizwa ngihloniphekile ukwethulela zoke iimphathimandla ezisebenza embusweni weSewula Afrika leNcwajana Ehlathulula Ngerhelo Lokuziphatha Labasebenzi Bombuso. Irhelo lokuziPhatha liyisika eqakatheke khulu ehlelweni elihle lokubusa nelokuziphatha kuhle kwabasebenzi bembusweni. Isikweli lithinta neendaba ezinjengokuhlonitjhwa kwamalungelo wobuntu, ukusebenza komthetho, isibopho sokuziphendulela kilokho umuntu akwenzekako, ukwenzela izinto emkhanyweni kurhulumende, ukuziphatha komuntu kunye nekareko yangeqadi.
IKomitjhini yabaSebenzi bomBuso ibawa boke abasebenzi bombuso, ukusukela komncani ngesikhundla ukuya kosesikhundleni esiphezulu kinabo boke, ukuthi batjengise ukuzwisisa ikambiso, nemilayelo kunye nemilayo ephethwe liRhelo lokuziPhatha. Lokhu-ke akusinto ekghonakalako nje kwaphela, kodwa bekuyinto enikelwe namandla wokwenziwa, izakhamuzi zethu nazizakwenzelwa umsebenzi omuhle ngokufaneleko. Kuqakathekile godu nokuthi iimphathiswa kufuze bona zikhambe ngomthetho wokuzirarha, nokuzala izipho neminikelo, njengoba lokho kungathathwa njengokuthengwa nje.
Sifisa ukubuka nokuthokoza boke abaphathi neemphathimandla abafaka isandla ekukhuthazweni nekuphakanyisweni kweRhelo lokuziPhatha eKorweni yomBuso. Ngithanda ukunikhuthaza ukuthi niqine njalo ngomsebenzi omuhle, begodu ningathomi niyitjhiye esithubeni iselele yokukhuthaza umoya wokusebenza njengabantu abanefundiso embusweni.
IKomitjhini yabaSebenzi bomBuso ithemba bona incwajana esihlathululi le izakuba yikomba elisizo ekukhuthazeni ukuthembeka nokuzipjatha kuhle emsebenzini, ibe ikhuthazele nokuthi soke sitjhisakalele ukungabubekezeleli ubukhohlakali eSewula Afrika.
Kokuphela-ke, ngithanda ukukhuthaza boke abasebenzi bombuso ukuthi baqinisekise ukuthi indlela abaziphatha ngayo ikhambisana neenrhuluphelo nekambisolawulo elawula umbuso, nokuthi futhi baziyajeza Irhelo lokuziPhatha kunye nayo iNcwajana esiHlathululi le.
USihlalo weKomitjhini Yezabasebenzi Bombuso
AMAGAMA WOKUTHOKOZA
Ihlelo lokutlola iNcwajana Ehlathulula Ngerhelo Lokuziphatha Labasebenzi Bombuso le belingeke likghonakale ngaphandle kokuzinikela nokusekela kwabantu abambalwa neenhlangano eziimbalwa ezifanelwe kubizwa ngamagama:
ImiNyango kaRhulumnede omKhulu nemiNyango yaboRhulumende bamaPhrovinsi bawusekele umsebenzi wokutlolwa kweNcwajana esiHlathululi le, ngemva kwalokho baba godu nanemibono yokuthi ingenziwa njani ngcono ukuya phambili iNcwajana le;
I-Ofisi yoMvikeli womPhakathi nayo ibe nemibono emihle kwamambala ekutlanyweni nekutlolweni kwencwadi le;
Iinhlangano zabasebenzi namayuniyoni wabasebenzi nawo ahlanganyele nathi emihlanganweni embadlwana nemihlanganweni yeemfundobandulo la aphosele khona imibono neemphakamiso kwezwakala;
AbaSebenzi be-Ofisi yeKomitjhini yabaSebenzi bomBuso basize emsebenzini wokurhubhulula newokuhlanganisa umtlamo wokugcina walomtlolo;
Kokuphela, siwuthokoza kuzala umlomo umNyango wezokuThuthukiswa Kwamazwe Ngamazwe kaRhulumende weBritan ngokusekela kwawo ngemali yokugadangisa iNcwajana Ehlathulula Ngerhelo Lokuziphatha Labasebenzi Bombuso le.
INCWAJANA EHLATHULULA NGERHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO
ISINGENISO
Umnqopho wencwajana le kuhlathulula ngokuzeleko lokho okuphethwe liRhelo lokuziPhatha. Ukutlolwa kweRhelo langokomthetho lokuziPhatha labaSebenzi bomBuso kufune ukutlolwa ngamagama amafitjhani, anembako nangamagama asemthethweni. Incwajana le inqophe ukwenza Irhelo lokuziphatheli lizwakale kuhle kibo boke abasebenzi bombuso.
Incwajana le akunakambisolawulo etja eza nayo, begodu ilandela isijamiso nendlela yokunombora efanako neseRhelweni lokuziPhatha, ukwenzelela ukuthi kube lula ukulinganisa nokuthomanisa. Ekusebenziseni kwayo incwajana le, iminyango yombuso kufuze ilinge ukungezelela iimbonelo zayo, eziphathelene nezikhambelana nebhoduluko layo.
Kufanele sitjho sigandelele ukuthi ukutlanywa nokutlolwa kwencwajana le kulihlelo lomsebenzi omkhulu, begodu kufuze sitjho nokuthi kungafuneka ukuthi inande ibuyekezwa, njengeRhelo lokuziPhatha ngokwalo.
UKUTHWASISA
Ukuthi kuzokukhuthazeka izinga eliphezulu lokuziphatha ngendlela enefundiso emsebenzini, abasebenzi bombuso kufuze bona bakhuthazwe ukucabanga nokuziphatha ngendlela yefundiso yokuziphatha. Ngalokho-ke incwajana le kufuze isebenze njengesiza yokutlama nokwethula iimfundo ezifitjhazana zokuthwasisa nokubandula boke abasebenzi. Incwajana le iphethe neembonelo ezinengi ezitjengisa uburhiyarhiya besiko nendlela yokuziphatha emsebenzini, ezingasebenza njengesendlalelo sokuthwasisa neseembonelo ekungafundiswa ngazo.
Njengomkhabisani weRhelo lokuziPhatha, incwajana le ingasiza ekwenzeni ukuthi umphakathi uhlale ubathemba abasebenzi bombuso ngokuthembeka kwabo nangokungathathi hlangothi kwabo, ngokunikela ubuncani balokho okulindelweko ngendlela yokuziphatha elungileko.
ISIBOPHO SOMQATJHI NABASEBENZI
Kuliqiniso elivunywa mumuntu woke ukuthi abantu bafunda ngokutjheja nokulimuka. Ngenca yalokhu-ke, kubekwa isibopho esikhethekileko phezu komqatjhi, iimphathimandla (aboNgqongqotjhe naboSomkhandlu) ezingeni lepolitiki, nabaphathi babasebenzi bombuso kiwo woke amazinga, ukuthi bakhe ibhoduluko elifaneleko la kuzakubekwa khona iinrhuluphelo zamagugu, kube kwenziwe neembonelo ezizakuba sibonelo kibo boke abasebenzi.
ISekhtjheni 195 (a) yomThethosisekelo ifuna bona "kuphakanyiswe izinga eliphezulu lomthetho wokuziphatha, belibabalelwe ukuthi lihlale linjalo" embusweni ngokuphelela kwawo. Ngokwesivumelwana esihlanganyelweko (i-Public Service Co-Ordinating Bargaining Council Resolution 2 of 1999), boke abasebenzi beKoro yemBusweni banesibopho sokuthambela nokukhambisana neRhelo lokuziPhatha elibekiweko. Njengoba-ke lokhu kusisendlalelo ekwakhelwa phezu kwaso amagadango wokukhambela ngaphambili, nawokulungisa ngitjho nawokukhalima imbala, umqatjhi kufuze enze koke okungakghonakala ukuqinisekisa ukuthi koke okuphethwe mthetho weRhelo lokuziPhatha kwaziwa ngibo boke abasebenzi.
Kuqakathekile ukubuyelela godu egameni lokuthi owona mnqopho womthetho weRhelo lokuziPhatha bubuhle bokuphakamisa nokukhuthaza ukuziphatha okusibonelo. Nanyana kunjalo, umsebenzi uzakuthweswa icala lokuziphatha kumbi ngokomThetho otjhiwo ngehla lo, futhi angakhalinywa ngokwamasekhtjheni 18 ukuyokufika ku-27 njengokutjhugululwa kwawo emiThethwenimlingwa wezamaTjhuguluko ka-1997, nakufumaniseka ukuthi uphula umbandela womthetho weRhelo lokuziPhatha.
IKOMBA NGEMIBANDELA YERHELO LOKUZIPHATHA
UBUDLELWANA NESIBETHAMTHETHO NEBANDLA ELIPHETHEKO
Umsebenzi kufuze athembeke eRiphabhligi befuthi ahloniphe umThethosisekelo, akhambe ngemibandela yawo emsebenzini wakhe wawokemalanga.
Igama elithi "iRiphabhligi" kufuze lithathwe njengegama elitjho "ilizwe leSewula Afrika". Kuyifuneko ekulu ukuthi boke abasebenzi bombuso bathembeke elizweni lekhabo.
UmThethosisekelo ukhuluma ngamaphuzu athileko aphathelene namalungelo nerhuluphelo yazo zoke izakhamuzi. Lombandela weRhelo lokuziPhatha, kokuthoma ufuna ukuthembeka kwabasebenzi bombuso kilelihlelo ledomakhrasi elisebenza njenganje. Kwesibili, ubukhulu bomThethosisekelo kufuze bamukelwe bebuhlonitjhwe mumuntu woke. Kwesithathu, omunye nomunye umsebenzi wombuso kufuze abe nelwazi elilingeneko lalokho okuphethwe mThethosisekelo nomnqopho wawo njengendlela yokulawula nokubulunga ihlelo lakhathesi.
Isibonelo 1: Abasebenzi bombuso emazingeni ahlukahlukeneko banesandla ukufika ezingeni elithileko ekwenzeni iimphakamiso zemithethokambiso. Nanyana ngisiphi isiphakamiso esenziwako kufuze bona sihlolwe siqalisiswe kuhle ukuqiniseka ukuthi angeze siphambane nomoya namkha/nemibandela ethileko yomThethosisekelo. IKambisolawulo yomthethosisekelo njengokuba nelizwi komphakathi nokwenzelwa kwezinto emkhanyweni emisebenzini eyenzelwa umphakathi kufuze bona nakho kulandelelwe ukufikela la kukghonakala khona ehlelweni lokwakha umthethokambiso.
Isibonelo 2: ISekhtjheni 33 yomThethosisekelo ithi woke umuntu amalungelo wakhe akhisinyezwe magadango wokuphatha nokulawula unelungelo lokunikelwa iinzathu ezitloliweko. Lokhu-ke kutjho ukuthi omunye nomunye umsebenzi wembusweni nakazakukghona ukukhamba ngemibandela yomThethosisekelo, kufuze bona enze iqiniso lokuthi iinqunto namagadango athathwa kezokuphatha athathwa ngeenzathu ezizwakalako, kobanyana iinzathwezo zinganikelwa umuntu loyo othintekileko. Lokhu-ke kutjho ukuthi woke amagadango wezokuphatha kufuze bona aphumelele nakalingwako kuhlolwa ukuthi athethwe ngehlelo lokwenzela izinto emkhanyweni na.
Umsebenzi kufuze abeke irhuluphelo yomphakathi phambili ekurageni kwakhe umsebenzi wakhe
Lombandela utjho ukuthi la kufuze kuthathwe khona iinqunto namkha la kufuze bona umuntu azisebenzisele khona ingqondwakhe ngokubona kwakhe, kufuze bona kucatjangelwe iinrhuluphelo zomphakathi ntanzi. Iinrhuluphelo nekareko yomsebenzi wombuso ngokwakhe namkha ezinye iinrhuluphelo ezihlangothi linye kufuze bona zize ngemva kweenrhuluphelo zomphakathi.
Isibonelo 1: I-athizeni esebenza esibhedlela ibotjhelelwe yikontraga yayo yomsebenzi ukuthi isebenze ukusukela ngo-08:00 ukuyokufikela ngo-16:30. Akunakambiso ebekiweko emalungana ne-overtime ebhadalwako. Izulu libethe lawisa isiteyitjhi segezi ekhanyiswa esibhedlela, nje-ke amathiyetha asebenza ngejenereyidi. Nayo ijenereyidi leyo iyahlupha, ngalokho-ke i-athizeni leyo ilayelwa bona iyokulungisa ijenereyidi leyo ngo-16:00. Ebujameni bezinto obunjalo kuzakulindeleka ukuthi i-athizeni leyo iqede umsebenzi wokulungisa ijenereyidi leyo ngaphambi kobana ingatjhayisa, ngitjho nanyana ingasebenza bekudlule isikhathi sayo esibekwe yikontraga yayo yomsebenzi.
Isibonelo 2: Ubunengi babasebenzi abasebenza e-ofisini yesiphande batjengisa ukuthi bafuna ukuthatha ilifu yabo ngoDisemba. Nange boke njalo bangavunyelwa ukuthatha ilifu ngasikhathi sinye njalo, kuzakutjho ukuthi ngesikhatheso i-ofisi angeke ikghone ukuwusebenzela kuhle umphakathi. Lokho-ke kutjho ukuthi abaphathi nabasebenzi kuzakufuneka ukuthi bakhulumisane bezwane, kube nabarhobhako ekarekweni yabo, kobanyana kuzokuba nabantu abaneleko abazakusala basenza umsebenzi ngendlela ejayelekileko, abanye nabasaye elifini.
Umsebenzi kufuze ayilandele ngokuthembeka imithethokambiso kaRhulumende wakhathesi ekwenzeni kwakhe umsebenzi wakhe wemthethweni njengoba kusitjho zoke lincwadi zomthetho nezinye linqintelo
IVikelamalungelo emThethwenisisekelo, hlangana nokhunye ekuvikelako, ivikela namalungelo wepolitiki wesinye nesinye isakhamuzi, ekubalwa hlangana nawo nelungelo lokukhambisana kunye nelokuba lilungu lesiqhema sepolitiki esithandwa ngiso. Umphumela wekhetho kukuthi isiqhema sepolitiki esithola amavowudi amanengi kube ngiso esithatha umbuso. Lokhu-ke kutjho ukuthi ikareko ethileko yomsebenzi wembusweni angeze yavela emphumelweni wekhetho. Kungatjho godu nokuthi imisebenzi ebekwe phambili, nehlelo lemisebenzi ezokwenziwa kunye nemithethokambiso eyamukelwe nguRhulumende wangesikhatheso kungahluka kunemisebenzi umsebenzi wombuso ngamunye azibekele yona phambili. Nokho-ke abasebenzi bombuso kufuneka bamsebenzele ngokuzinikela, nangokuthembeka kunye nangelwazi labo elipheleleko uRhulumende okhethiweko wesikhatheso nabaphumelelisa imithethokambiso yakhe.
Isibonelo 1: Umsebenzi wombuso yena ngesingaye ukholwa ukuthi ukuqalelelwa kwamaphilo wabantu ngikho ekufuze kube phambili kinayo yoke imisebenzi eyenzelwa isitjhaba elizweni lekhethu, begodu umsebenzi wembusweni loyo bewusekela nesiqhema sepolitiki esikhambisana naloyo umbono. Nokho-ke uRhulumende obusako yena uvumelana ngokuthi imisebenzi azayitjheja ngaphambi kwayo yoke eminye kuzakuba kukwakhela abantu izindlu, nokucitha ubulelesi. Umsebenzi wembusweni loyo kuzakulindeleka ukuthi alamukele irherho lakaRhulumende lokukhambisa izinto. Nokho-ke lokhu akusikho ukugandelela imibono eyakhako yabasebenzi bembusweni.
Isibonelo 2: Nakube uRhulumende obusako ucabanga ukuthoma ihlelo elithileko, kufumaniseke ukuthi kuzakuba msebenzi womsebenzi wembusweni othileko ukukhanyisa indlela yokuthi ihlelwelo lingasetjenzwa njani, umsebenzi loyo kuzakufanela ukuthi ayibekele ngeqadi yakhe imibono nemizwa, ngitjho nanyana mhlamunye kungenzeka angavumelani nehlelo uRhulumende afuna ukulithatha, aqale izinto ngamehlo avuleke womabili ngokuqala ubuhle nobumbi beengcenye zehlelwelo, ngaleyindlela alinge ukuthola indlela ehle yehlelwelo ebantwini ekufuze liyokusebenza kibo.
Umsebenzi wombuso kufuze asebenzele ukwazi nokuthambela yoke imilayelo yomthetho neminye imilayo esebenza ekuziphatheni kwakhe nemisebenzini yakhe
Umsebenzi wombuso nakazakukghona ukusebenzela uRhulumende obusako kuhle, akghone nokusebenzela umphakathi kuhle, kufuze bona azi okungaphakathi komsebenzi wakhe, azi nemithethokambiso umsebenzakhe ekufuze bona ukhanjiswe ngayo, ngokunjalo azi nekambiso ekufuze umsebenzakhe ukhanjiswe ngayo.
Ama-suphavayiza athwele umsebenzi wokuqinisekisa ukuthi abasebenzi bayazi bona imisebenzabo ithini, nokuthi iphetheni. Abasebenzi nabo ngokunjalo bathwele isibopho esifanako sokwenza umzamo wokuba basebenzi abanelwazi, abakwazi nokusebenza kuhle nangokulandela imithethokambiso ebekiweko, kobanyana kuzokusizakala umphakathi ngokuphelela kwawo.
Isibonelo 1: Ngoba singakajayeli iinqintelo zeemali zeKoro yabaSebenzi bomBuso, isiphathimandla esithileko sivumela ukuthengwa kwepahla ethileko ngaphandle kokuthola imvumo efaneleko emNyangweni olawula iimali. Igadango elinjalo lizakutjho ukuthi kusetjenziswe imali ingakavunyelwa ukusetjenziswa, begodu lingabanga ukusetjenziswa kweemali ezinengi kugjinyiswana emakhotho, kulingwa nokulungisa umonakalo owenzekileko.
Isibonelo 2: Ngenca yokutlhoga ilwazi, umsebenzi othileko udurhisa umuntu owenza isibawo sokurhola umrholo wepentjheni, amtjele iimfuneko ezingasizo zokuthola umrholo onjalo, nendlela engasiyo ekufuze ayilandele nakenza isibawo esinjalo, namkha amtjele imali engasiyo yomrholo azawuthola umuntu loyo. Lokho-ke kungaba nomphumela omumbi phezu komuntu obawa ukuthola umrholo wepentjheni loyo.
Umsebenzi kufuze asebenzisane ngokubambisana neenjamiso zombuso ezisungulwe ngomthetho nangoMthethosisekelo wokukhuthazela ikareko yomphakathi
Ziimbadlwana iinjamiso ezisungulwe ngaphasi komThethosisekelo (uMvikeli woMphakathi, uMhlolima-akhawundi Zombelele, iKomitjhini yabaSebenzi bomBuso, iKomitjhini yezokuLinganiswa kobuLili, njll.) nezinye iinjamiso zisungulwe ngoMthetho wePalamende (amabhodi wamathenda, amakomitjhini wephenyo, njll.). Iinjamiswezi zisebenza njengelihlo lokuqinisekisa ukuthi yoke imisebenzi yembusweni ikhamba kuhle. Ngalokho-ke abasebenzi bombuso akukafaneli ukuthi iinjamiswezi baziqale ngelihlo elimbi, kodwa kufuze bona bazilekelele ukwenza imisebenzi yazo, njengokuthi nje baziphe ilwazi nehlathululo ezingayitlhoga.
Isibonelo 1: Nakube i-ofisi yoMvikeli woMphakathi ibawiwa ukuthi iphenye ngesililo esithileko selungu lomphakathi elilila ngokuthileko emNyangweni othileko kaRhulumende, i-ofisi le izakulindela isebenziswana elihle labasebenzi bomnyango loyo ekunikeleni ilwazi elifunekako.
Isibonelo 2: Nakube uMhlolima-akhawundi Zombelele uthola okuthileko okungakhanjiswa ngendlela ngeemali zomnyango othileko wembusweni, iimphathimandla zomnyango loyo akukafaneli bona lokho okutholwe Mhlolima-akhawundi Zombelele zikuthathe ngomoya omumbi. Kufuze bona zilimuke bona umsebenzi owenziwa Mhlolima-akhawundi Zombelele wenzelelwani, zisebenzele ukulekelela i-ofisi yoMhlolima-akhawundi Zombelele ukurarulula umraro okhona.
UBUDLELWANA NOMPHAKATHI
Umsebenzi kufuze akhuthaze ukubumbanna nehlalakuhle yesijthaba seSewula Afrika ngokweza umsebenzi wakhe osemthethweni
Isethulo somThethosisekelo sithi ukuvunywa nokwamukelwa komThethosisekelo kunqophe:
ukupholisa amanceba wokuhlukaniswa kwesitjhaba seSewula Afrika okwenzeka ngeminyaka eyadlulako, kwakhiwe isitjhaba esiphilisana ngekambiso yamagugu wedemokhrasi, nangomthethobulungiswa emphakathini kunye nangamalungelo wobuntu;
ukwendlala isisekelo sedemokhrasi nomphakathi ovulekileko, la uRhulumende abekwe khona ngentando yabantu, begodu nala esinye nesinye isakhamuzi sivikeleke khona ngokulinganako emthethweni;
ukukhuphula izinga lepilo lazo zoke izakhamuzi, kunye nokutjhaphulula ikghono lomunye nomunye umuntu; kunye nokwakha iSewula Afrika ebumbeneko nekhamba ngedemokhrasi, ezakwazi ukuthatha indawo yayo eyifaneleko njengombuso ozijameleko hlangana nomkhaya weentjhabatjhaba.
Nakuzakukghonakala ukuphumelelisa iminqopho ebekwe mThethosisekelo ibe ihlale ilapho ibekwe khona, kufuneka izakhamuzi zenze imizamo yangabomu enqophe khona ukuphumelelisa iminqopho leyo. Abasebenzi bombuso bathathwa njengengcenye "kaRhulumende", ngalokho-ke lokhu kuqakatheke khulu kibo.
Isibonelo 1: Umoya omuhle wokusebenzisana hlangana nabasebenzi, nobudlelwana obuhle hlangana nabasebenzi, nomoya omuhle nofuthumeleko ophephetha hlangana nabasebenzi bemihlobo engafaniko abasebenza bunqopha ngomphakathi, kuba sibonelo esihle emphakathini woke. Isibonelo esihle kungaba se-ofisini la kukhutjhwa khona iimbhugwana (abomazisi) namkha amapaspoti.
Isibonelo 2: Umsebenzi kufuze alinge ukurejistara neziko lezefundo, arejistarele ukufunda elinye lamalimi wemthethweni akhulunywa endaweni asebenzela kiyo. Kufuze godu nokuthi akhuthaze ukutoliga ngamanye amalimi wemthethweni emihlanganweni, nakube kuyafuneka.
Umsebenzii kufuze asebenzele umphakathi ngendlela engathathi hlangothi kobanyana azokuthembeka embusweni
IKoro yabaSebenzi bomBuso isebenzela umphakathi woke, begodu umphakathi ulindele ukuphathwa ngokufana, nangendlela ehle nefundisiweko, nenomoya omuhle. Ngalokho-ke abasebenzi kufuneka benze imizamo yokuzalisa leziimfuneko ngokubaphatha kuhle nangokufana labo abasebenza nabo nalabo ababasebenzelako, ngendlela engeke igcine ngokwakha ithemba kwaphela eKorweni yabaSebenzi bomBuso, kodwa ezakubuye yenze nokuthi uthandeke umsebenzi abawenzela umphakathi, ngenca yobuhle bawo.
Isibonelo 1: Umsebenzi othileko uphethe isikhundla emnyangweni la kusetjenzwa khona ngeembawo ezivela emphakathini, zokwenzela umbuso imisebenzi ethileko. Umakhelwana womsebenzi loyo uyalimuka ukuthi angawufaka umoya wokulikhambisa ngenye indlela ihlelo ekukhanjwa ngalo ekusetjenzweni kweembawezo, ngalokho-ke ukhulumisana nomsebenzi wembusweni loyo, umbawa ukuthi amlekelele ngokulikhambisa msinyana ihlelo lokuqala nokusebenza isibawo sakhe. Umsebenzi wembusweni loyo-ke kuzakufanela ukuthi atjheje ayelele kilobo ubujamo bezinto obunjalo, ngoba nakangathatha igadango lokusiza umakhelwana wakhe, kungathathwa ukuthi ukhethe umakhelwana wakhe hlangana nabanengi wamsiza, waliselela abanye.
Isibonelo 2: Umsebenzi kufuze bona abawe amakhastamakhe ukuthi afole idresi, kobanyana nomunye nomunye azokusizwa nakufika isikhathi sakhe sokusizwa, ngaphandle kokukhetha abanye namkha ngaphandle kokubonwa njengomuntu ongathi ukhetha abanye.
Umsebenzi kufuze azithoe, abe lisizo, akhulumiseke lula nakasemsebenzini wokusebenza ngomphakathi, ngazo zoke Iinkhathi amalungu womphakathi awaphathe njengamakhastama ekufuze aphathelwe phezulu
Kuqakathekile ukuthi abasebenzi balimuke ukuthi ngokujoyina kwabo iKoro yabaSebenzi bomBuso, bazibophelele ngokusebenzela umphakathi woke.
Umphakathi ulindele ukwenzelwa lokho umbuso ekufuze uwenzale khona, begodu kulindeleke ukuthi abasebenzi abawusizako bahlale bakhona balindele ukusiza, begodu bawusize ngomoya omuhle nangendlela efaneleko.
Isibonelo 1: Umsebenzi uthola ifowuni evela kelinye ilungu lomphakathi, kodwa kuyakhanya ukuthi lokho akufowunelako umuntu loyo kuphethwe ngomunye umnyango namkha elinye ihlangothi lawo umnyango loyo. Umsebenzi loyo utjela umuntu ofowunako loyo ukuthi akalinge laphokhunye. Lokhu-ke kungenzeka kubangele ukuthi umuntu ofowunako loyo adluliselwe ebantwini abambadlwana kodwa agcine angakalitholi isizo alifunako. Lokhu-ke akuwusizi umphakathi, futhi kuyalona igama leKoro yabaSebenzi bomBuso. Okufanele akwenze umsebenzi wembusweni kukuthi atjele umuntu ofowunako ukuthi angamfunela ukuthi ngubani umuntu namkha umnyango ophathelene nalokho, bese ubuyela kuye umuntu ofowunako loyo nasele amtholele.
Isibonelo 2: Lokhuya umsebenzi nakasebenza ngabantu abalinda ekhawunthareni, kufumaniseke ukuthi ekhawunthareni yakhe akanabantu, ukube kodwa umnganakhe ngakelinye ihlangothi unabantu abafolele ukusizwa, lo onganabantu akasize ngokuthi abize abantu abasekhawunthareni enye leyo, kodwa kwaphela nakube uwazi kuhle umsebenzi owenziwa ekhawunthareni abafole kiyo abantwabo.
Isibonelo 3: Ilungu lomphakathi naliya esiphathinimandla liyokufuna isikhathi abangakhulumisana ngaso, njengokuthi nje ayokufuna imininingwana ngokuthi umuntu ukulungela njani ukuthola indlu yomBuso, isiphathimandleso kufuze bona silinge ukutholela umuntu loyo isikhathi angakhulumisana ngaso naye msinyana ngokungakghonakalako. Lokhu angeke kugcine ngokutjengisa ukutholakala lula kwesiphamandleso, kodwa kuzakutjengisa nokuthi sizimisele ukusiza.
Umsebenzi kufuze abuthathele ehloko ubujamo neenghonghoreko zomphakathi ekwenzeni kwakhe umsebenzi wakhe osemthethweni kunye nekuthatheni Iinqunto ezithinta wona umphakathi
Nanyana iindingo namkha/neenghongoreko zomphakathi emehlweni wabasebenzi bombuso kungenzeka zibonakale zingakatjhubi njengoba umphakathi ngokwawo ucabanga, kodwa abasebenzi bombuso kufuze basize ngokuzithoba nangendlela elungileko, basize ngitjho nangokubapha ikomba yendlela abangakhamba ngayo ukurarulula imirarwabo.
Iinghonghoreko ezitjhiwo babantu ngamunye ngamunye namkha iinqhema, kufuze bona zitjhejwe. Ukulandela indlela yokubonisana neyokwenzela izinto emkhanyweni eendabeni ezinje kungasiza kwamambala ukutjheja ubujamo neenghonghoreko zomphakathi.
Isibonelo 1: Kwenziwa amalungiselelo wokwakha iklinigi yokuqalelela amaphilo wabantu endaweni ethileko yemakhaya, kodwa enye indlela engathathwa kukuthi kube neklinigi engumakhamba ngendlwana. Ebujameni obunjalo, kufuze ukuthi kukhulunyiswanwe nabantu bendawo yalapho, kutholakale ukuthi bona benyulani. Lokhu-ke kuzakwenza iqiniso lokuthi kuthathwa isiqunto esihle nesikhambisana nekareko yabantu balapho, kanti godu abantu bendawo yalapho bazabe banikelwe ithuba lokuba nelizwi eendabeni ezibathintako kusese nesikhathi.
Isibonelo 2: Umsebenzi othileko womphakathi uthwele umsebenzi wokusebenza ngeembawo zokuphungulelwa iindleko zokwakha zabantu ababedimeke amathuba phambilini abahlala emikhukhwini. Nakube iimbawezo azisetjenziswa msinyana nangendlela elungileko, kungatjho ukuthi liriyada loke ihlelo lokwakha izindlu, kutjho godu nokuthi abantu kuzakufuneka ukuthi bahlale emtlhagweni isikhathi eside kinaleso ebesingathathwa nakube bekwenziwe umsebenzi wamsinyana.
Umsebenzi kufuze azibophelele ngokuthuthukiswa nokuphakamisa woke amaSewula Afrika, ngokwenzela kwakhe abantu umsebenzi msinyana
URhulumende obusako uwubeke wakhanya umnqopho wakhe wokuqalelela abantu ababedimeke amathuba phambilini, njengoba kusitjho iHlelo loKwakha nokuVuselela (i-RDP). Lokhu-ke kufuze bona kwenziwe ngiyo yoke iminyango kaRhulumende, ngemisebenzi eyabelwe yona ngokwahlukahlukana.
ISewula Afrika ililizwe elisathuthukako, kanti-ke ngenca yabonobangela abahlukahlukeneko, ubunengi babantu bayo abanalwazi ngamalungelo wabo, nangemisebenzi esibopho kibo, nangemisebenzi ekufaneleko nakanjani benzelwe yona, nangekambiso ekufuze bayilandele, nokuthi kufuze bakhulumisane nobani malungana nalokho. Njengoba iKoro yabaSebenzi bomBuso isebenzela boke abantu bayo nje, abasebenzi bayo kumsebenzabo ukwazisa boke abantu bomphakathi abanganalwazi, babatjengise indlela, babaphe nesizo abalitlhogako. Lokhu-ke kufuze bona kwenziwe kuhle nangomoya omuhle, ngitjho nanyana kungatjho ukuthi umuntu adluliselwe kesinye isijamiso namkha komunye umakho, ngomoya omuhle nokho.
Isibonelo 1: Abasebenzi bombuso kufuze bangene emahlelweni wokuthuthukisa abasebenzi atholakala eminyangweni la basebenza khona. Kufuze bazinikele emsebenzini ababelwe yona, babe benze neqiniso lokuthi amahlelo anjalo aragwa ngendlela efaneleko, nangesikhathi abekelwe sona.
Isibonelo 2: Abasebenzi bombuso nabasebenza ngomphakathi eendaweni zamaphilo kufuze bona basebenzise ithubelo ukulimukisa abantu nakube basola ukuthi liyatlhayela ilwazi labo lokukhandela izifo. La abasebenzi bangakghoni khona ukunikela loke isizo elifunekako ngokwabo, kufuze ubuncani bakhona badlulisele abantu abafuna isizwabo kabanye abangani babo abasebenza nabo, kobanyana bazokuthola ilimukiso nelwazi elifaneleko.
Umsebenzi akabandlululi elinye ilungu lomphakathi ngokungakafaneli ngenca yobuzwe balo, ubulili, ukuthi umhlobobani namkha ukuthi udabukaphi, umbalabani, wenyula ukuphilisana nesingani sabulilibani, mdala kangangani, uqhwalile, ungowayiphi ikolo, ungowayiphi ikolele yepolitiki, unesazelo siphi, ungowayiphi ikolelo, ungowaliphi isiko namkha ilimi.
Njengoba sekutjhiwo, iKoro yabaSebenzi bomBuso isebenzela boke abantu nawo woke umphakathi eSewula Afrika, ngaphandle kokukhetha ukuthi babobani. Elinye nelinye ilungu lomphakathi linelungelo ngomthethsosisekelo lokuphathwa ngehloniphi nangesithunzi. Ngalokho-ke abasebenzi kufuneka ukuthi woke amalungu womphakathi bawaphathe ngokufana, ngomoya omuhle, nangendlela ehle, bawenze azizwe athola isizo afanele kukulithola.
Isibonelo 1: Umsebenzi angasola ukuthi ilungu elithileko lomphakathi elifuna isizo, mhlamunye lintendembili. Nanyana lokhu kuyinto umsebenzi womphakathi loyo angavumelani nayo nakancani, kodwa kusalindeleke ukuthi asize umuntu loyo ngendlela ehle nefaneleko njengoba bekazakwenza komunye nomunye umuntu ojayelekileko.
Isibonelo 2: Kufole abantu abambadlwana edresini, kufika usaziwako womphakathi wendawo leyo, alindele ukuthi asizwe khonokho nakafikako, angafoli edresini. Nakube umsebenzi wombuso osiza abantwabo uvumela usaziwako loyo afahle idresi, kuzabe kutjho ukuthi ubandlulula laba abanye abantu abafole idressi.
Umsebenzi akasebenzisi isikhundla sakhe butjhwileni embusweni ukuphakamisa namkha ukufadalalisa iinrhuluphelo zesiqhema sepolitiki namkha zesiqhema esithileko.
Njengoba iKoro yabaSebenzi bomBuso isebenzela woke umphakathi nje, nawo ohlukaniswe ngeengabagaba zeeqhema, iinhlangano zepolitiki kunye nabantu beenkolelo ngokwahlukahluka njalo njalo, kuyazitjho-ke ukuthi abasebenzi bombuso akukafaneli bona bazihlanganise neendaba ezingabenza babonakale njengabantu abakhetha namkha abenyula ezinye iinqhema kunezinye.
NgokweKoro yabaSebenzi bomBuso, woke amakhastamayo kufuze bona aphathwe ngokufana, ngokwemithethokambiso kaRhulumende obusako ngesikhatheso. Lokhu-ke kutjho ukuthi umsebenzi kufuze bona ahlukanise kuhle hlangana komsebenzi wakhe osibopho kuRhulumende obusako nokuzifaka eendabeni zepolitiki yesiqhema esithileko.
Isibonelo 1: Umsebenzi ulilungu lehlangano ethileko yezamasiko ekufuze bona iphalisane neemali zomnikelo ezivela emBusweni qho ngomnyaka. Umsebenzi loyo uphethe isikhundla esiphezulu emnyangweni karhulumende ekufuze bona ihlole ilinganise, isebenze ibe yenze iimphakamiso ezimalungana nalokho zithunyelwe kuNgqongqotjhe ofaneleko. Umsebenzi onjalo akukafaneli bona asebenzise isikhundla sakhe ukwenyula umfakisibawo wehlangano alilungu layo naye, kanti godu akukafaneli bona akhisimeze iimbawo zezinye iinhlangano. Umsebenzi onjalo kufuze bona atjele isuphavayiza yakhe ukuthi ulilungu lehlangnano enjalo, kobanyana kungazokucatjangwa ukuthi usunduzwe yikareko yakhe yangeqadi esiquntweni esizakuthathwa.
Isibonelo 2: Abasebenzi kulindeleke ukuthi babasize ngokwenza aboNgqongqotjhe namkha aboSomkhandlu babo ekulungiseleleni imitlolo, njll. ezakusetjenziselwa imisebenzi esemthethweni, njengekulumopikiswano ngemitlamo yemithetho. Nokho abasebenzi bombuso akukafaneli ukuthi babe nesandla ekulungiseleleni nekutloleni imitlolo uNgqongqotjhe namkha uSomkhandlu ayoyisebenzisela isiqhema sepolitiki.
Umsebenzi kufuze ahloniphe abe avikele isithunzi sakananyana ngubani, namalungelo wakananyana ngubani, njengoba kusitjho umThethosisekelo.
Abasebenzi kufuze baziphathe ngehlonipho kibo boke abangani babo abasebenza nabo, bahloniphe nemphakathini, ngaphandle kokukhetha ukuthi abangani abasebenza nababo nomphakathi loyo ubobani, unjani, nokuthi amajamo wabo anjani, njll. Abasebenzi kufuze ngaso soke isikhathi bahlale baziphatha kuhle phambi kwabanye abantu, batjengise nomoya omuhle, batjengise nokuba nesizo.
Isibonelo 1: Ilungu lomphakathi elidakwe kwemihlolo, libanga netjhada, nalifika emsebenzini osebenza ekhawunthareni, umsebenzi loyo kufuze umuntu loyo amphathe njengomuntu woke, akhulume naye ngomoya ophasi, abe amsize ngomoya ophasi ngalokho eze ngakho. Kuqakathekile ukukhumbula ukuthi umphakathi uqala uqalisise ngelihlo elitjhejako koke okwenzekako, begodu abasebenzi bombuso bangenza isithunzi sekoro yabasebenzi bombuso sibe ngcono ngokuphatha umsebenzabo ngendlela enefundiso. Nakufumaniseka ukuthi izinto ziyonakala abasebenzi babe bagcine bazithole basebudisini bokuzilawula, abangavumeli iinhliziyo zihluthuleke kuphakame nemimoya, kodwa kufuze umuntu owonako loyo bamthathe bamuse kobaphetheko (isuphavayiza), yena-ke ozakusebenza ngomuntu loyo ngeqadi.
Isibonelo: Abantu basunduzwa kutlhoga imali ukuthi babawe isizo. Iimphathimandla eziqalene nomsebenzi wokusiza abantu abanjalo ngamaforomu wokubawa isizo kufuze babubabalele ubujamo babantwabo, babuphathe ngesandla esihlengako, sezwelo.
Umsebenzi uyalilimuka ilungelo lomphakathi lokuthola ilwazi, ngaphandle kwelwazi elivikelwe mthetho ngokukhethekileko.
UmThethosisekelo unamahlangothi amabili malungana nokutholakala kwelwazi. Kokuthoma, kukhuthazwa kokwenzelwa kwezinto emkhanyweni, khona okuvumela izakhamuzi zoke ithuba lokuthola loke ilwazi elifanele umphakathi. Lokhu-ke kuzakwenza izakhamuzi zikghone ukuba nelizwi ekutlanyweni kwemithethokambiso ethandwa ngizo. Kwesibili, imibandela leyo inqophe nokwenza izakhamuzi zikghone ukuvikela amalungelo wazo athileko, njengoba kusitjho iVikelamalungelo. Izakhamuzi zingabawa iinzathu ezitloliweko zamagadango wokuphatha nokulawula angahle azikhisimeze. Ukudlula lapho, bangabawa nelwazi elimalungana nokuvikelwa kwamalungelo wabo.
Njengoba woke umsebenzi wembusweni alimuka nje, yindaba ebudisi nenoburhiyarhiya obunengi indaba yokukhetha kutjhiwo ukuthi ngiyiphi indaba enetjisakalo yomphakathi. Ilwazi elithileko lithathwa njengelwazi elivikelekileko, ekufuze lilawulwe minyango yembusweni ngokwemibandela yi-Guidelines on Minimum Information Security Standards, njengoba ikhutjhwe yi-National Intelligence Agency. UmThethomlingwa i-Open Democracy Bill nawo unqophe ukuvula itlhatlha lokusebenzela la indaba enjalo kufuze isetjenzelwe khona minyango yembusweni. Lokhu kwenziwa kube budisi khulu nanga kukuthi umThetho wezabaSebenzi i-Labour Relations Act ka-1995 nawo uveza iindlela ezithileko zokuvulela abasebenzi bombuso indlela yokuthola ilwazi eliphethwe umBuso njengomqatjhi, kobanyana kuzokuvikelela amalungelo womsebenzi athileko wezokusebenza.
Umongo wendaba le ungarhunyezwa ngalendlela:
Abasebenzi kufuze bahlale ngaso soke isikhathi balimuke babe bavume iqiniso lokuthi umphakathi unelungelo lokwazi.
Omunye nomunye umnyango kufuze bona ubethe umthethokambiso okhambisana nomthetho welizwe wokulawula indaba le ngaphakathi kwawo.
Abasebenzi kufuze bayazi imithetho nomthethokambiso olawula indaba le eminyangweni yabo.
Indlela esetjenzisiweko kunye neenzathu zamagadango wokuphatha nokulawula alandelweko kufuze bona kurekhodwe kuhle, kobanyana imininingwana yakhona izokutholakala umuntu nakayifunako.
Nakufumaniseka ukuthi imininingwana efunwa mphakathi akukghonakali ukuthi itholakale, kufuze bona loyo namkha labo abafuna imininingwana leyo banikelwe iinzathu ezizwakalako ngokuthi kubayini kungakghonakali ukuthi itholakale imininingwana leyo.
Isibonelo 1: Kuqakatheke khulu ukuthi umphakathi unikelwe ilwazi elifaneleko ngesikhathi esilungileko. Nakufumaniseka ukuthi umuntu obawe imininingwana ngemifundalize unikelwa imininingwana leyo selidlulile ilanga lokugcina lokwenza isibawo esinjalo, kuzabe akusasizi litho ukunikela umuntu loyo imininingwana enjalo.
Isibonelo 2: Ukutholakala kwelwazi kutjho nokuthi imininingwana yelwazi kufuze bona ihlale ikhona, begodu kufuze nokobana inande ivuselelwa. Nakube kuyenzeka ilungu lePalamende libawe ilwazi elithileko ngekulumopikiswana esalindelweko ePalamende, ukubhalelwa komnyango oqalene nendaba leyo ukutholela ilungu lePalamendelo ilwazi elingilo nelipheleleko ngemininingwana yalo yamva nje kungalikhisimeza ihlelo ledemokhrasi.
Isibonelo 3: Ukunikela abantu ilwazi elingasi njengoba kufanele, nakho kungaba mraro. Isibonelo kungaba kukuthi umphakathi ungabuza ngokuthi lithoma nini ukusetjenziswa ihlelo elitjha, eminye yemininingwana yalo engakabukuphasiswa ngabaliphetheko. Umsebenzi ongakwaziko lokhu, kodwa owazi okhunye okusaje kumininingwana ekusetjenzelwa phezu kwayo, kungenzeka anikele umphakathi imininingwana engasisemthethweni. Umbuso ungabe uphathiswe iinhloni kokugcina nange kungenzeka kwenziwe amatjhuguluko athileko ehlelweni ekusetjenzwa ngalwelo, kodwa ekugcineni ligcine lisetjenziswe ngendlela ehlukileko kinalokho ebekulindelwe mphakathi.
UBUDLELWANA HLANGANA NABASEBENZI
Umsebenzi usebenzisana ngokuzwana nabanye abasebenzi ukuphumelelisa ikareko yomphakathi
Kuqakathekile ukuthi boke abasebenzi balimuke ukuthi basebenzela umnqopho munye, okuphumelelisa imisebenzi kaRhulumende obusako, nokuzalisa iimfuneko zomphakathi ngendlela ethembekako nelungileko. Ngalokho-ke abasebenzi kufuze bona benze imizamo ekhethekileko yokusebenza ngokuzwana. Ngokusizana nangokusekelana, nangokwabelana ngelwazii, nangemibono, ngitjho nangemithombo yamandla yokusebenza imbala (la kufanele khona), abasebenzi bazabe bavulelwe ithuba lokusebenza ngcono, ngendlela ezakubuyisela uRhulumende nomphakathi.
Isibonelo 1: Kuqakathekile ukuwazi woke umnqopho wekoro yombuso, nokulimuka ukuthi ngitjho nencazana ingcenye eyenziwa lapho, nayenziwe ngefanelo, iphumelelisa umnqopho ngokuphelela kwawo. Ngenca yalokhu-ke umsebenzi kufuze bona ayamukele imibono neemphakamiso zabangani bakhe asebenza nabo, nezamanye amaphiko wembusweni. Phela embusweni akunandawo yomona neyokunina abanye ukuthi "bagadunge la ngisebenzela khona".
Isibonelo 2: Umsebenzi nakalimuka ukuthi isidingo esithileko somphakathi sizangazaliseka kuhle i-ofisi yakhe nayisebenzisana ngokuzwana nenye, umsebenzi loyo kufuze akazihluphe afunisise ngendlela yokusebenzisana leyo, ngitjho nanyana iimphathiswa kamanye ama-ofisi lawo kungenzeka ukuthi zingadoselani nokusebenzisana okunjalo ekuthomeni.
Isibonelo 3: Isiphathimandla esithileko sifikelwa ngomunye umnyango uzosibawa ukuyokuba yingcenye yebandla eliyokukhetha abasebenzi abafuna umsebenzi. Umsebenzi loyo akasize njengoba bambawile, la kukghonakala khona. Nokho-ke nakasiza njalo umsebenzi loyo kufuze bona acabangele wakhe umsebenzi, womnyango wakhe, abawa imvumo komphetheko.
Umsebenzi wenza yoke imilayelo elungileko ayinikelwa babantu ababekwe ngokusemthethweni ukumupha imilayelo, kwaphela nakube imilayelo leyo ayiphambani nemibandela yomThethosisekelo namkha/neminye imithetho.
Kuqakathekile ukuthi abasebenzi bayilandele yoke imilayelo elungileko abanikelewa yona, ukwenzelela ukuqinisekisa ukuthi umphakathi wenzelwa imisebenzi ngendlela ehleleke kuhle. Iinhlangano ezikulu ezinjengeminyango yembusweni zingasebenza kuhle kwaphela nakuneendlela ezihle nezilungileko zokuphatha nokulawula ezihlonitjhwa ngabaphethweko. Imilayelo yoke nayingenziwa ngesikhathi nangendlela efaneleko, ihlangano ngokuphelela kwayo izakusebenza kuhle.
Isibonelo 1: Umsebenzi ulayelwa sikhulu sezokuphatha namkha isikhulu sakasopolitiki ukuthi enze okuthileko okungakavunyelwa milayelo ebusa iKoro yabaSebenzi bomBuso. Umsebenzi loyo kufuze azi imithetho, ngendlela yokuthi nakwenzeka into enjalo azokwazi ukutjela isikhulweso ukuthi sifuna ukumenzisa into ephambene nomthetho. Nakufumaniseka ukuthi isikhulweso siyaphikelela ngokufuna ukumenzisa okuphambene nomthetho njalo, umsebenzi kuzakufuneka ukuthi abawe ukuthi isikhulweso sikutlole phasi lokho esifuna akwenze, bese uyaveza ukuthi umsebenzi loyo akavumelani nokwenziswa lokho okuthiwa akakwenze, bese kuyokubikelwa isikhulu esifaneleko.
Isibonelo 2: Umsebenzi nakalayelwa sikhulu sakhe ukuthi a-ode ipahla ethileko la kungakhange kulandelwe khona ikambiso elungileko yokuthendara, umsebenzi loyo angabawa ukuthi indaba leyo idluliselwe kusoma-akhawundi, kobanyana kube nguye othatha isiqunto ngalokho.
Umsebenzi kufuze ale ukwenyula iinhlobo zakhe nabangani eendabeni eziphathelene nomsebenzi, begodu angathomi asebenzise isikhundla sakhe somsebenzi ukwenzisa omunye umsebenzi okuthileko okungakalungi, godu angavumeli ukwenziswa okuthileko okumdlalisa ngamandla wesikhundla sakhe.
IKoro yabaSebenzi bomBuso kufuze iqatjhe abasebenzi, ibakhuphule eenkhundleni zomsebenzi, ibe nendlela ebathokoza ngayo, nakube bawenza kuhle umsebenzabo, ngaphandle kokukhetha ukuthi bangebaziphi iinhlangano zepolitiki, nangaphandle kokukhetha ukuthi bahlobani nabobani, nangaphandle kokuqala ukuthi bazana nabobani emphakathini. Lokhu okulandelako zizinto ezingakavumakali ukwenziwa:
a Ukwenyulana - lokhu-ke kutjho kuqatjhwa abasebenzi abathileko abakhethiweko ngabomu, baphakanyiselwe eenkhundleni eziphezulu, badluliselwe eenkhundleni ezingcono, namkha baphathwe ngezandla ezibutofotofo ngoba babakhozi namkha bathokozelwa okuthileko abakhe bakwenza, njll.
b Ukudlisa Ngobuhlobo - lokhu-ke kutjho ukuthi umsebenzi uqatjhwa, aphakanyiselwe esikhundleni esiphezulu, adluliselwe esikhundleni esingcono namkha enzelwe obunye ubuhle bomsebenzi ngoba anesihlobo esisesikhundleni samandla namkha ngoba azana nomuntu osesikhundleni samandla esikwazi ukufaka umoya wokuthi kwenzelwe umsebenzi loyo ubuhle nobungcono ayedwa.
Isibonelo 1: Abasebenzi ababili (u-A no-B) bangena emsebenzini embusweni. Banikelwa iinkhundla ezifanako, babangani, futhi basebenza ofisi yinye. Umsebenzi B uyaphakanyiswa uba Mphathi kaNomzana A. Ngenca yalokho-ke selakghona ukunikela uNomzana A "imisebenzi ekhethekileko", kobanyana azokuba nethuba eligcono lokwenza imisebenzi emihle kunabanye abasebenzi, ngendlela yokuthi azokuvulekelwa mathuba wokubonakala asebenza ngcono kunabanye abasebenzi nasele kulhlolwa kulinganiswa ukuthi basebenza njani. Nakufika isikhathi sokuhlolwa kwakaNomzana A, okwenziwa nguNomzana B ngetjisakalo nangendlela yokumenyula, uthola unongorwana wokusebenza kuhle, ngitjho nanyana kungakamfaneli nje lokho.
Isibonelo 2: Umsebenzi uba sehlelweni lokukhetha umuntu ekufuze aqatjhelwe umsebenzi othileko embusweni. Umsebenzi loyo wenyula umuntu othileko ngoba umuntu loyo amkhozakhe, namkha ngoba bamalungu wesiqhema sepolitiki sinye, namkha ngoba mhlamunye bamhlobo munye. Lokhu-ke kukudlisana ngobuhlobo, okuphambana nomnqopho womThethosisekelo neenrhuluphelo zomBuso.
Isibonelon 3: Zinengi iindlela umsebenzi osesikhundleni esiphezulu angasebenzisa ngazo isikhundla sakhe butjhwileni. Isibonelo: Abasebenzi abalawula iinkoloyi ezingena ephaga yeenkoloyi balayelwe kuhle ukuthi indawo yokuphaga leyo ngeyeenkhulu kwaphela, neemvakatjhi ezize ngomsebenzi. Nokho-ke isikhulu se-ofisi siyeqisa amehlo imilayo leyo, sinande sivumela umkaso ukuthi aphage ephaga yeenkhulu neemvakatjhi leyo. Isenzo esinjengaleso senza abasebenzi bangasayihloniphi imithetho, bangasazihloniphi neenkhulu zabo, kanti ngaphezu kwakho koke, isenzo esinjalo siliya ukusebenza kuhle kwehlangano.
Umssebenzi kufuze akhambe ngeendlela ezifaneleko ukuzwakalisa iinlilo zakhe namkha ukudlulisa ikulumo anayo
Nanyana kuvumakala nje ukuthi iinghonghoyilo, iinlilo nemibango kunande kuba khona emsebenzini embusweni, kodwa kusizakala woke umuntu - umsebenzi ofake isinghonghoyilo, nomqatjhi - kunye nomphakathi woke isinghonghoyilweso nasirarululwa msinyana hlangana nalabo abathintekako kiso. Kungakho-ke kunekambiso ethileko ebekelwe ukulandelwa ngibo boke abasebenzi ukurarulula iinlilo, iinghonghoyilo kunye nemibango. Kuqakathekile-ke nokho ukukhumbula lokhu okulandelako nakuneenghonghoyilo, iinlilo, nemibango:
a Isinghonghoyilo namkha umbango ungararululeka kuhle kwaphela nakube iinqhema ezibangako zihlala phasi kukhulunyiswanwe ngomoya wokuzwana/wokubuyisana.
b Nakube kunesinghonghoyilo, kunombango, umsebenzi angalandela leziindlela:
Isibonelo 1: USuphavayiza ukhuluma kumbi indlela umsebenzi othileko asebenza ngayo, nakuhlolwa ukuthi abasebenzi basebenza njani, ngaphandle kokunikela umsebenzi loyo ithuba elifaneleko lokuthi naye azikhulumele. Lokho-ke kuphambana nemithetho elawula abasebenzi nobudlelwana babo nabaqatjhi. ISuphavayiza yabasebenzi bombuso kufuze bona ilimuke ukuthi iKoro yabaSebenzi bomBuso kufuze bona ibe sibonelo esihle malungana nalokho okutjhiwo mithetho yelizwe, kunye nendlela nomoya ekutjho ngawo, abe enze neqiniso lokuthi uhlala enza okulungileko.
ii Ikambiso yebhodi yezokubuyisana ngokwe-ayithemu 151 yeTjhejuli 7 yomThetho ka-1995 wezobuDlelwana bezabaSebenzi, umsebenzi angabikela ngayo isikhulu somnyango umbango wokungaphathwa kuhle komunye namkha kwabanye abasebenzi. Isikhulu somnyango sona-ke kufuze bona sivule ibhodi yezokubuyisana bese sidlulisela indaba le kiyo, nakufumaniseka ukuthi siyabhalelwa kukuyirarulula sona ngokwaso.
Isibonelo 2: Isithunywa esinesililo ngokuthi kubonakala ungathi siqotjhwa emsebenzini ngendlela engakalungi singabikela isikhulu esingamele umnyango loyo, sona-ke ekufuze bona siqale umraro loyo sibone ukuthi urarululeka kuhle. Nakufumaniseka ukuthi isikhulu somnyango siyabhalelwa kurarulula umraro loyo kungakapheli ama-20 wamalanga, isithunywa esinesililweso singabawa isikhulu somnyango bona sivule ibhodi yokubuyisana kungakapheli i-10 lamalanga, yona-ke ezakulinga ukurarulula umraro loyo. Nakufumaniseka ukuthi ibhodi yokubuyisana nayo iyabhalelwa kukuwurarulula umraro loyo, isithunywa esinesililo sesingadlulela eKhotho yezabaSebenzi, siyokufuna khona isizo.
iii Nakube isililo somsebenzi siphathelene nokungakhanjiswa kuhle kwezinto nokwenziwa kwezinto ngendlela yokuzindlekela zisenziwa umBuso njengomqatjhi, isililweso/umbango ungadluliselwa kuMvikeli woMphakathi.
Isibonelo 3: Isithunywa esibona kwenziwa izinto ezingakalungi emsebenzini waso singabikela isuphavayiza yaso namkha sibikele isikhulu somnyango waso ngalokho. Nakube isithunyweso asaneliseki ngependulo yesuphavayiza namkha yesikhulu somnyango, sesingadlulela kuMvikeli woMphakathi. Laphokhunye-ke isithunywa singenyula ukuvele sitjhinge kuMvikeli woMphakathi zibekwa nje ngesililo saso.
Umsebenzi kufuze azibophelele ngokusebenzela ukuthuthukisela abasebenzi bakhe ezingeni eliphezulu, abakhuthaze abasebenzise kuhle, akhuthazele nobudlelwana obuhle bemsebenzini nebokuzwana.
Ukuphumelelisa umnqopho wekoro yembusweni ngokuphelela kwayo, okusebenzela umphakathi kuhle khulu, woke amasuphavayiza/abaphathi ekorweni yembusweni bathwele isibopho sokubona ukuthi boke abasebenzi abasebenza ngaphasi kwabo banelwazi nekghono lokwenza umsebenzabo ngefanelo, babone nokuthi bayakhuthazeka ukuthi benze umsebenzabo loyo, befuthi bayafisa bebayakghona nokukhuthaza ubudlelwana obuhle. Ekusebenzeleni ukuphumelelisa lokhu, isuphavayiza kufuze bona ikhumbule lokhu okulandelako:
a Ukuthuthukiswa kwabasebenzi kutjho ukuthi umsebenzi osesikhundleni sobusuphavayiza namkha sokuphatha kufuze bona:
ii ahlale aqala ahlole iindingo zokuthuthukiswa kwabasebenzi;
iii abeke ihlelo ekuzakuthuthukiswa ngalo abasebenzi;
iv abone ukuthi ihlelo lokuthuthukisa abasebenzi liyalandelwa;
v ahlale elusile ukuthi ihlelo lokuthuthukisa abasebenzelo liraga njengoba kufanele na;
Isibonelo 1: ISuphavayiza, ngokubonisana nomsebenzi osandukuqatjhwa, kufuze bona athole iindingo zokuthwasiswa (zokufundiselwa umsebenzi) kiloyomsebenzi. Iindingo zokufundiselwa umsebenzi ezitholakeleko kufuze bona zithathwe zifakwe ehlelweni lokuthwasisa umsebenzi loyo, elikhambisana nomsebenzi wakhe umsebenzi loyo, namkha eliphethwe yincwajana yekambiso yomsebenzi wakhe. Kufuze nokobana kutlanywe irherho lokuthwasisa abasebenzi, kobanyana kuzokwendlalwa ihlelo lokwakhiwa nokuthuthukiswa komsebenzi omutjha loyo.
b Ukukhuthazwa kuhle kwabasebenzi kutjho ukuthi umsebenzi osesikhundleni sobusuphavayiza namkha sokuphatha kufuze bona:
i azi ukuthi ukukhuthaza abasebenzi kutjho ukuthini;
ii ahlole alinganise ukuthi abasebenzi bakhuthazeke kangangani emoyeni ngomsebenzi wabo;
iii avule iindlela zokukhuphula izinga lokukhuthazeka kwabasebenzi, nakube kuyafuneka;
iv ahlale elusile ukuthi abasebenzi bakhuthazeke kangangani;
c Ukusetjenziswa kuhle kwabasebenzi kutjho ukuthi umsebenzi osesikhundleni sobusuphavayiza namkha sokuphatha kufuze bona:
i azi bona kutjho ukuthini ukusetjenziswa kuhle kwabasebenzi;
ii alinganise ukuthi basetjenziswa kuhle kangangani abasebenzi;
iii abeke iindlela ezivula amathuba wokusetjenziswa kuhle kwabasebenzi; begodu iv ahlale abeke ilihlo eliqala ukuthi basetjenziswa kuhle na abasebenzi.
Isibonelo 2: Amasuphavayiza namkha abaphathi kufuze bahlale babeke ilihlo baqale ukuthi ungangani umsebenzi owenziwa basebenzi, nokuthi bawenza kilipha izinga, ukwenzela ukwenza iqiniso lokuthi boke abasebenzi basetjenziswa kuhle ngokupheleleko. Lokhu-ke kuzakukhandela ukuthi kungabi nabasebenzi abanomsebenzi omnengi khulu, ukube abanye banomsebenzi omncani khulu. Abasebenzi nabo kufuze bona bazijayeze ukwenza nemisebenzi imisebenzi engaphezu kwesikhundla somsebenzi wabo, kobanyana bazokwazi ukukhula bathuthuke ngelwazi lomsebenzi, kobanyana bazokutholakala bawulungele umsebenzi nakufika isikhathi sokuthi kufuneke bona benze umsebenzi osezingeni elingaphezu kewabo.
d Ukukhuthazwa kobudlelwana obuhle bemsebenzini nebokuzwana hlangana nabasebenzi kutjho ukuthi umsebenzi osesikhundleni sobusuphavayiza namkha sokuphatha kufuze bona:
i azi kuhle ukuthi kutjho ukuthini ukuba nobudlelwana obuhle bemsebenzini nebokuzwana hlangana nabasebenzi;
ii alinganise ukuthi ubudlelwana bemsebenzini buhle kangangani hlangana nabasebenzi, nokuthi abasebenzi ngokwabo bezwana kangangani;
iii avule iindlela zokwenza ubudlelwana bemsebenzini bube ngcono, nebokuzwana hlangana nabasebenzi bube ngcono, nakube kuyafuneka; begodu iv ahlale abeke ilihlo ukuthi ubudlelwana bemsebenzini nokuzwana hlangana nabasebenzi kuhlale kukuhle.
Isibonelo 3: Amasuphavayiza namkha abaphathi kufuze babeke ilihlo batjheje ukuthi kuhlala kunomoya wokuzwana newokusebenzisana ndawonye hlangana kwabasebenzi, balamule msinyana nakufumaniseka ukuthi kunomoya wokungezwani newokusebenzisana ngokuphikisana hlangana nabo abasebenzi.
Umsebenzi kufuze asebenze kuhle nangendlela efundisiweko nelungileko nabanye abasebenzi, ngaphandle kokukhetha ubuzwe, ubulili, ukuthi umuntu umhlobobani, ugowamuphi umphakathi, umbalabani, wenyula ukuphilisana nesingani sabulilibani, mdala kangangani, ngowayiphi ikolo, ngowayiphi ipolitiki, ngowayiphi ikolelo, nokuthi ngowesiko namkha ilimi liphi.
UmThethosisekelo, umthetho wezabasebenzi newokuqatjhwa kwabo kunye nomThetho ongakaTlolwa, unikela abasebenzi bombuso ilungelo lokuphathwa kuhle nangokulingana. Nakufumaniseka ukuthi ilungelwelo kunendlela elithikaziseka ngayo, abasebenzi bangasebenzisa ihlelo lokulamula imibango elisemThethweni ka-1994 wezabaSebenzi bomBuso, nemiBandela Yokusebenzisana labaSebenzi bomBuso (i-Public Service Regulations) kunye nomThetho ka-1995 wezobuDlelwana bemiSebenzini, namkha baye eKhotho yezomThethosisekelo, namkha baye eKhotho eKulu namkha baye kuMvikeli woMphakathi bayokufuna khona isizo, kuye ngobujamo bezinto ukuthi bunjani. Ngalokho-ke kuqakathekile ukuthi amasuphavayiza namkha abaphathi ekorweni yabasebenzi bombuso bazi ukuthi kutjho ukuthini ukuphatheka kuhle nangendlela elungileko.
a Ukusebenza kuhle nangendlela elungileko nabanye abasebenzi kutjho ukuthi umsebenzi kufuze bona:
i ahlale awahlonipha amalungelo akhona ngokomThetho ongakaTlolwa, nangokoMthethosisekelo, nangokomThetho wezabaSebenzi, nangeminye imithetho efaneleko wabanye abasebenzi;
ii ahlale anikela abanye abasebenzi ithuba lokuzikhulumela baveze ihlangothi lendaba ekukhulunywa ngayo;
iii ahlale avumela abanye abasebenzi ukuthi babe nabajameli nakube babawa njalo; begodu iv ahlale azimisele ukukhulumisana/ukubonisana ngengqondo evulekileko.
Isibonelo 1: Lokhuya umsebenzi nakabekwe mhlamunye icala lokungaziphathi kuhle, kufuze bona icala lakhe likhanjiswe ngekambiso efaneleko begodu likhanjiswe kuhle ngendlela elungileko.
Ukulunga kwekambiso kutjho ukuthi kufuze kulandelwe ikambiso ethileko yokukhalima, la umsebenzi kufuze khona bona:
aziswe kusese nesikhathi ngecala avulelwe lona;
anikelwe ithuba lokuzikhulumela ecaleni;
abe nelungelo lokujanyelwa;
akghone ukuthola loke ilwazi ekufuze alithole;
abe nelungelo lokuhloma abofakazi imibuzo; godu abe nanelungelo lokudlulisela icala lakhe phambili.
Ukulunga okupheleleko kutjho ukuthi woke amaphuzu afaneleko kufuze bona aqalwe aqalisiswe ngelihlo elivulekileko nelingathathi hlangothi, ngaphambi kobana kuthathwe isiqunto.
b Ukusebenzisana ngendlela efundisekileko nabanye abasebenzi, kutjho ukuthi umsebenzi kufuze bona:
i abe nelwazi elaneleko ngesihloko esithileko;
ii akghone ukuyisikimela msinyana imilayo anikelwa yona namkha iimbawo ezimbawa okuthileko;
iv abe nelitho alenzako esiqhemeni somsebenzi esisebenzisanako, kobanyana kuzokwenziwa umsebenzi/ kuzokurarululwa imiraro;
v ahloniphe amalungelo wabanye abasebenzi; begodu vi acabangele neenrhuluphelo zabanye abathintekako lapho.
c Ukusebenzisana ngendlela efaneleko nabanye abasebenzi, kutjho ukuthi umsebenzi kufuze:
i angabandlululi abanye abasebenzi ngokungakafaneli nanyana ngayiphi indlela;
ii aphathe boke abasebenzi njengabantu abalinganako ngeenkhathi zoke;
iii akghone ukuqala izinto ngelihlo eliqala mahlangothi woke, litjheje koke ngaphandle kokutjhigamela ncanye ekuthatheni kwakhe iinqunto ezithinta abanye.
Isibonelo 2: Isuphavayiza inikela abasebenzi esonta nabo isikhathi sokuyokuphumula ekhaya, kodwa iyala ukunikela abasebenzi bamanye amabandla isikhathi sokuyokuphumula ekhaya. Lokhu kukubandlulula. Zoke iinqhema zekolo kufuze ziphathwe ngokufana.
Umsebenzi akazihlanganisi nemisebenzi yepolitiki yesiqhema esithileko emsebenzini.
NgokomThethosisekelo, iKoro yabaSebenzi bomBuso akufuneki ibe nomoya wepolitiki ekhambisana nawo emsebenzini eyenzela isitjhaba. Lokhu-ke kutjho ukuthi abasebenzi bombuso kufuze basebenzele illizwe loke, bangakhethi. IKoro yabaSebenzi bomBuso nabasebenzi bayo ijamele ukwenzela isitjhaba selizwe loke umsebenzi, ngalokho-ke ayikwazi ukuphakamisa irhuluphelo yesiqhema sepolitiki nanyana ngisiphi emsebenzinayo.
Isibonelo 1: Umuntu owembethe isikibha esitlolwe iinqubulo zesiqhema sepolitiki asemsebenzini wokukhupha iimbhugwana azinikele umphakathi, angahle abekwe icala lokubandlulula ngesipolitiki nakungenzeka abhalelwe kunikela umuntu othileko ibhugwanakhe ngesikhathi esibekiweko, ngitjho nanyana ibhugwana leyo izabe iriyadiswe zizinto ezingaphezulu kwelawulo lomuntu ozikhuphako loyo. Ukudlula lapho, omunye umuntu angaphatheka kumbi ukusizwa mumuntu ophakamisa iinrhuluphelo zepolitiki zesinye isiqhema, endaweni yombuso, engeyomphakathi woke.
Isibonelo 2: Umsebenzi ovumela amalungu weenqhema zepolitiki ezithileko zithole ilwazi lemininingnwana engeyomphakathi, kodwa alele amalungu wesinye isiqhema ukuthola imininingwana leyo, uzabe ubhalelwe kusebenzela boke abantu beSewula Afrika ngaphandle kokukhetha ukuthi bangabayiphi ipolitiki.
UKWENZIWA KWEMISEBENZI
Umsebenzi usebenzela ukuphumelelisa iminqopho yendawo ayisebenzelako ngendlela engadli imali, nangendlela eyanelisa ikarekelo yomphakathi.
Emsebenzini wabo wawokemalanga, abasebenzi kufuze bahlale bazibuza ukuthi lokho abakwenzako kuyaphumelela na ukuzalisa umnqopho wekoro abayisebenzelako. Lokhu-ke kufuna ukuthi boke abasebenzi babe nelwazi elipheleleko lokuthi uyini umnqopho wekoro abayisebenzelako namkha wehlangano yabo yoke, ngaphezu kwalokho, kufuze bayazi kuhle nemisebenzabo umsebenzi ngamunye ngamunye, imisebenzi abayenza la basebenzela khona.
Amasuphavayiza namkha abaphathi kiwo woke amazinga kufuze bahlale bazibuza ukuthi umsebenzi owenziwa makoro abasebenza kiwo asebenza kuhle na ukuphumelelisa umsebenzi indawo abayisebenzelako enqophe ukuwenza.
Abasebenzi, ngokunjalo namasuphavayiza namkha abaphathi kufuze bona bahlale belusile, baqale ukuthi kungabi namsebenzi obuyelelwako, ukube eqinisweni kufuze wenzise ngesinye isijamiso.
Isibonelo 1: Umsebenzi othileko udlala imidlalo ekhomphiyutheni ngekhomphiyutha ye-ofisini, ngesikhathi somsebenzi. Lokhu-ke kukukwenzela phasi umoya wokusebenza ngokuzimisela nangokuzibophelela, begodu kukukweba isikhathi somsebenzi, ngalokho-ke kukukweba nemali yomsebenzi. Umuntu nakazithola anganalitho angalenza ngesikhathi somsebenzi, kufuze bona atjele isuphavayizakhe kobanyana yona izokubona ukuthi umsebenzi loyo utholelwa ilitho angalenza, ngaleyindlela-ke kuzokuba lula ukuphumelelisa iminqopho yehlangano.
Isibonelo 2: Umphathi olawula ihlelo lesabelo seemali kufuze bona atjheje ayelele ekusebenziseni kwakhe iimali zomphakathi ezibekwe ezandleni zakhe ekuphumeleliseni umnqopho wehlelwelo. Lokhu-ke kufuna ukuhlelelwa kuhle ngokuyelela, kubalekelwe nomukghwa wokuthi kunande kuba neenqunto ezithathelwa kwesikhatjhana namkha ezithathwa ngokupharhazela.
Umsebenzi unomkhumbulo omuhle owakhako, uwenza kuhle umsebenzakhe, ufuna Iindlela ezingakavami zokurarulula imiraro, abe aphakamise nendlela yokusebenza kuhle kuphunyeleliswe umsebenzi ngendlela yomthetho.
Abasebenzi kufuze bona bazinikele ngokupheleleko ekwenzeni umsebenzabo. Kufuze bona iinqgondo zabo bazibeke emsebenzini abawenzako qho nabasemsebenzini, balinge nokwenza umsebenzabo msinyana nangcono, kobanyana bazokuthola imiphumela engcono yokwenzela abantu umsebenzi kuhle. Minengi imiraro ekuhlangatjezwanwa nayo emsebenzini ngesikhathi somsebenzi. Abasebenzi kufuze bona balwele ukuthola iindlela zokurarulula imiraro leyo msinyana nangendlela engehle kinazo zoke, ukudlula lapho balinge nokufuna iindlela ezihle zokukhandela ukuthi imiraro enjalo ingaphindi yenzeke.
Isibonelo 1: Umsebenzi nakasebenza ephikweni elikhupha iintifikedi nakalimuka ukuthi umphakathi awukaneliseki ngekambiso esetjenziswako ukukhupha iintifikedezo, befuthi side khulu nesikhathi esithathwako ukuthi zilunge iintifikedi, kufuze bona aqale ukuthi kghani angeke athola ezinye na iindlela ezingawukhambisa msinyana umsebenzi lo, bese utjela usuphavayiza wakhe ngombonwakhe loyo.
Isibonelo 2: Umsebenzi osebenza e-ofisini esebenza ngomphakathi nakalimuka ukuthi abantu bayatlhaga ukuthola indawo yokuphaga, namkha bajama idresi isikhathi eside, kufuze azihluphe afune indlela ekungararululwa ngayo umraro lo. Mhlamunye iziko elisiza umphakathelo lingasuswa la likhona, litjhidiselwe la kuzakuba lula khona emphakathini ukuthi uthole indawo yokuphaga, namkha mhlamunye kungaqalwa ukuthi angeze kwangezelelwa elinye iziko elinjalo ngokuthi kwakhiwe elinye na.
Umsebenzi uwenza ngesikhathi esibekiweko umsebenzi wakhe
Abasebenzi abalimuke ukuthi umsebenzabo abanikelwe wona ngokusemthethweni uqakatheke khulu, balimuke nokuthi ngenca yalokhu-ke umsebenzi abanikelwe wona kufuze bona bawenze ngeengqondo zabo ezipheleleko, baziphe nesikhathi esaneleko sokuwenza, bawenze ngamandla apheleleko. Abasebenzi kufuze bona benze umzamo wokuthi umsebenzabo bawuqeda ngesikhathi ababekelwe sona.
Ukudlula lapho, abasebenzi kufuze bakhuthalele nokuzikhuthaza, umsebenzabo bawenze ngokuthembeka ngokulandela imithetho nemibandela ebekiweko, ngaphandle kokukhunjuzwa mumuntu.
Isibonelo 1: Umsebenzi uladelwa emsebenzini ngenca yokuthi ngayizolo ebusuku uhlezi ephathini kwabe kwaba sebusuku, anjalo nje akakghoni ukwenza umsebenzi wakhe kuhle ngoba udiniwe. Umsebenzi onjalo unecala lokungabi nokuziphendulela, nelokudlala ngemali yomphakathi.
Isibonelo 2: Umsebenzi nakazakukghona ukuqeda umsebenzi orhabekileko anikelwe wona, kufuze asebenze ngendlela yokuthi akaphundwa lilanga abekelwe lonelo ukuthi aqede umsebenzi. Lokhu-ke kungamfuna ukuthi asebenze ngitjho nangesikhathi setiye, nangesikhathi sedina, ngitjho nanyana selatjhayisile imbala, namkha abawe abanye asebenza nabo bamlekelele nakube umsebenzi loyo mnengi khulu ukuthi angawenza awuqede ayedwa ngesikhathi abekelwe sona.
Umsebenzi wenza umsebenzi wakhe ngendlela efundisekileko nelungileko.
Abasebenzi kufuze bona bahlale bazibuza ukuthi umsebenzi abawenzako uyabajabulisa na, bazibuze nokuthi nangathana bebababantu ababenzela umsebenzi loyo ngendlela bawenza ngawo bona bebazawuthokozela na. Abasebenzi godu kufuze bona bahlale bazibuza ukuthi abanye abantu [aba(li)ngani babo bemsebenzini, amasuphavayiza kunye nomphakathi ] babaphatha ngehlonipho yobuntu babo na, bazibuze nokuthi baveza ilwazi, nethabo ekusebenzisaneni kwabo nabo na, bazibuze godu nokuthi mbala balisizo kibo na. Ukuthi abasebenzi bakghona kangangani ukwenzela isitjhaba umsebenzi ngendlela ehle nefundisekileko, kuya ngokuthi bona ngokwabo abasebenzabo banelwazi elingangani lomsebenzi abawenzako; lokho-ke ngokwakho kusaqinisela khona ukuqakatheka kwesibopho sabaqatjhi nabasebenzi ngokwabo sokuqalelela ukufundiswa kwabasebenzi umsebenzi (ukuthwasiswa).
Isibonelo 1: Kesinye isikhathi umsebenzi osebenza ekhawuthareni kufuneka asize umuntu obonakala ungathi akazwisisi ukuthi kubayini izinto ezithileko kufuze zenziwe ngendlela ethileko. Umsebenzi osizako akukafaneli ukuthi aphakamise umoya ebujamweni obunjalo, kodwa kufuze bona ahlathululele umuntu ngesineke iinzathu ezenza bona izinto zenziwe ngendlela zenziwa ngayo. Nakufumaniseka ukuthi nalapho umuntu loyo solo akazwisisi, umsebenzi anganonisa umuntu loyo ukuthi asitlole phasi isililo sakhe, abe amnikele ne-adresi la kufuze sithunyelwe khona.
Isibonelo 2: Nakube umsebenzi usebenza ukuphendula imibuzo yomphakathi etloliweko, kufuze bona enze iqiniso lokuthi yoke imibuzo iphendulwa msinyana, enze neqiniso lokuthi iimpendulwezo zingezilungileko, befuthi zitloleke ngelimi elihle, lokuzithoba. La kufumaniseka ukuthi akukghonakali ukuphendula khonokho, ubuncani umsebenzi angabenza kutlola incwadi khonokho atjho ukuthi uyitholile incwadi ebuzako, kodwa ipendulo isalungiswa.
Isibonelo 3: Umsebenzi osandukungena emsebenzini ubekwa ekhawuthareni la kusizelwa khona abantu ngaphandle kobana kube nomuntu omqalileko ukuthi usebenza njani, begodu ukube akakabuwuthwasela nomsebenzi loyo. Nanyana abanye bangathi vele umsebenzi loyo kufuzile "afunde umsebenzi asebenza" nje, kodwa kufuze kukhunjulwe ukuthi igama lomqatjhi lingonakala kangangani nange kungenzeka umsebenzi loyo aphosise enze okungakalungi, kucatjangwe nokuthi ungangani umonakalo ongenzeka ngenca yokubambezeleka komphakathi ukusizeka.
Umsebenzi akazifaki emahlelweni namkha enze izinto ezizakuliyana nomsebenzi wakhe.
Ukwakha ukuthembeka ekorweni yabasebenzi bombuso nokwenza ukuthi kuhlale kukhona ukuthembekokho, boke abasebenzi bombuso balindeleke ukuthi basebenze ngokuthembeka nangokuzinikela. Lokhu-ke kufuna abasebenzi, nanyana basemsebenzini nanyana abakho emsebenzini, bangazihlanganisi nezinto:
a ezingathathwa njengokukhwabanisa namkha ubusela;
b ezingacabhelana nomsebenzi wabo;
c ezingafaka umoya othileko emsebenzini abawenzako;
d ezingafaka umoya othileko ongabenza babhalelwe kuqala izinto ngokulingana ekuthatheni kwabo iinqunto;
e ezingaphathisa umBuso iinhloni njengoba umuqatjhi nje; namkha f ezingenza babonwe njengabantu abatjhigamele ncanye nokuqala bathande, bakhethe, benyule abanye kunabanye ngokungafaneli.
Indlela abasebenzi abaziphatha ngayo emsebenzini nangaphandle komsebenzi kufuze ukuthi ibe ngendlela yokuthi uRhulumende obusako namalungu womphakathi bazabathemba ukuthi bawenza ngokuthembeka umsebenzabo, ngokuqalelela kwaphela umnqopho wokusebenzela umphakathi kuhle kwamambala.
Isibonelo 1: Umsebenzi osebenza ngokuhlola umthelo, nanyana usemsebenzini nanyana ngesikhathi sakhe, akakafaneli ukuvumela umphakathi umthenge kobana awusize ngokuthi ungakubalekela njani ukubhadala umthelo.
Isibonelo 2: Umsebenzi akakafaneli ukuba lilungu lebhodi namkha lehlangano esebenzisana nomnyango wakhe.
Umsebenzi kufuze azitsomule ehlelweni elisemthethweni lokuthatha iinqunto elingahle libangele ukuthi athole inzuzo ngokungakafaneli, begodu lokhu-ke kufuze bona umsebenzi akumemezele ngokwefanelo.
Abasebenzi nababona ukuthi angeke bakghone ukuhlala baqale izinto zoke ngelihle elilinganako nelingakhethiko ekuthathweni kweenqunto, namkha nababona ukuthi abanye abantu bangahle babasole ngokuthi angeze bakghone ukuhlala baqale izinto ngelihlo elilinganako nelingakhethiko ngenca yokuthi baseenjamisweni ezithileko zangaphandle, kufuze bona bazitsomule khonokho emahlelweni anjalo kobanyana kuzokuvikeleka isithunzi negama elihle lokuthembeka kweKoro yabaSebenzi bomBuso.
Isibonelo 1: Umsebenzii nakasebandleni elikhetha umsebenzi ekufuze avale isikhundla somsebenzi, bese uthola ukuthi omunye wekhabo naye wenze isibawo somsebenzi loyo wabe wayokufika ehlandleni lokugcina lokuhlolwa kokugcina kwabangalungela umsebenzi loyo, umsebenzi loyo kufuze bona azitsomule ebandla elihlola abasebenzabo, ngoba angeke athathwa ukuthi uzakukghona ukuhlala aqala izinto ngelihlo elilinganako nelingakhethiko ehlelweni elinjalo. Begodu umsebenzi loyo kufuze atlole incwadi akuveze lokho.
Isibonelo 2: Nakube umsebenzi usehlelweni lomBuso lokuthenga inarha, ukube kodwa enye yenarha leyo ingeyesihlobo sakhe, umsebenzi loyo kufuze abikele abaphathi bakhe ngalokho, bese uyazitsomula emsebenzi wokuthenga inarha.
Umsebenzi uyasivuma isibopho sokulisebenzisa ithuba lokuhlale afundiselwa umsebenzi ukuya phambili nelokuzithuthukisa ukuya phambili ngaso soke isikhathi emsebenzini wakhe.
Kumsebenzi osibopho ebaphathini nakumasuphavayiza ukubona ukuthi abasebenzi babo bahlale bathwasiselwa umsebenzi, ukwenzelela ukuthi bazokwazi ukuzenzela umsebenzabo babodwa ngaphandle kokulandelelwa, futhi bazokuhloma nangelwazi lokubathuthukisa ngomuso. Nokho-ke kumsebenzi osemahlombe womunye nomunye umsebenzi ukuthatha amagadango wokuqinisekisa ukuthi:
a unelwazi elipheleleko lokuthi yini elindeleke kuye njengomsebenzi wembusweni;
b unelwazi elipheleleko lokuthi wenziwa njani umsebenzi wakhe; begodu c wandisa ilwazi lakhe nekghono lakhe lomsebenzi, kobanyana ngomuso azokwazi ukusetjenziswa neenkhundleni eziphezulu.
Isibonelo 1: Nakube umsebenzi osandukuqatjhwa akanaqiniso lokuthi wenziwa njani umsebenzi ekufuze awenze, kufuze bona ayokuqala imilayo elawula umsebenzi loyo, abawe isizo neba(li)nganini bakhe namkha kusuphavayiza wakhe, namkha ababuze bobabili.
Isibonelo 2: Abasebenzi esele basebenze embusweni iminyaka eminengi, kungenzeka batlhayele ngelwazi lamanye amakoro womsebenzi wabo. Kungabasiza-ke abasebenzi abanjalo ukuthi basebenzise ithuba lokufunda ukuya phambili, njengokuthi nje bafunde baqede imojuli ethileko yesifundo esiphathelene nomsebenzabo, namkha barejistare eziko lezefundo bakhuphule ifundwabo.
Umsebenzi usebenza ngokuthembeka nangendlela yokuziphendulela nakasebenza ngeemali zombuso, begodu ipahla yombuso nezinye iinsetjenziswa ukusebenzisa kuhle, futhi akusebenzisele umsebenzi kwaphela.
Umphakathi uyabathemba abasebenzi bombuso, ngalokho-ke uliselela ipahla yombuso, neemali zombuso, nalo loke ilifa lombuso ezandleni zabo, ngethemba lokuthi bazakuphatha kuhle nangokuthembeka.
Abasebenzi kulindeleke nokobana basebenzise imali nepahla yomBuso ngokuyibabalela, ngendlela ezakwenza abatheli bomthelo basizakale. Kuqakathekile ukuthi abasebenzi balimuke ukuthi nayiyincani imali esetjenziswa mBuso, ayavuleka namathuba wokuthi umBuso abantu uzabenzela umsebenzi ongcono ngemadlana ekhona leyo.
Isibonelo 1: Umsebenzi nakanomtjhini wefeksi, akukafaneli bona anande athumela namkha amukela amafeksi wezinto zakhe zangeqadi unga ngewomsebenzi. Umsebenzi nakafuna ukuthumela ifeksi yangeqadi, kufuze bona athole imvumo yokwenza njalo, begodu kufuze nokuthi akubhadalele ukusebenzisa kwakhe umtjhini wefeksi.
Isibonelo 2: Umsebenzi usebenzisa ipahla yomBuso (iimodere, imitjhini, ifenitjhari, njll.), budlabha, bekwenzeke umonakalo. Lokhu-ke kutjho ukuthi imali yomphakathi kudlalwa ngayo, kutjho godu nokuthi kuyakateleleka ukuthi abantu benzelwe umsebenzi wezinga eliphasi, ongazisiko, ukube kanti lokho akusikareko yomphakathi.
Isibonelo 3: Umsebenzi usebenzisela ipahla yomBuso (nanyana yini, ukusukela ephepheni, ukuya epenseleni, ukuya eemoderweni) izinto zakhe zangeqadi. Lokhu-ke akuwubuyiseli umphakathi, ngoba isenzo esinje asisikho ukwebela umBuso nabatheli bomthelo nje kwaphela, kodwa senza nokuthi umphakathi ungasayihloniphi iKoro yabaSebenzi bomBuso.
Umsebenzi uphakamisa ihlelo lokuphatha elihle, nelenzela izinto emkhanyweni, nelinokuziphendulela.
Ukuphakanyiswa kwehlelo lokuphatha elihle, nelenzela izinto emkhanyweni, nelinokuziphendulela, kutjho ukuthi esinye nesinye isakhamuzi kufuze bona sibe nethuba elilinganako lokusizwa kuhle nangomoya omuhle, ngaphandle kokukhetha amajamo wesakhamuzeso, nokuthi simumuntubani, nokuthi simhlobobani, njll.
Ekwenzeni kwakhe umsebenzi wakhe kuhle, ngendlela enokuziphendulela okuhle, kufuze bona kuhlalwe kuqalelelwa iinrhuluphelo nekambisolawulo yomThethosisekelo. Abasebenzi kufuze bahlale ngaso soke isikhathi balinga ukuqeda umsebenzabo ngaphandle kokuriyada, kanti godu kufuze nokuthi bahlale ngaso soke isikhathi balinga ukwenza umsebenzabo ube ngewezinga eliphezulu, ngitjho nanyana umsebenzi loyo ungabonakala ungakaqakatheki namkha ungazisi.
Isibionelo 1: Umsebenzi uthunywa ukugaya amakhophi wemitlolo ethileko ekufuze bona iphekelele iincwadi ezitlolelwe iinjamiso namkha iinhlangano ezithileko. Amakhophi lawo kufuze bona abonakale kuhle, ahlanzeke, aqaleke kuhle; lokho-ke kuphakamisa negama lehlangano la abuya khona - iKoro yabaSebenzi bomBuso.
Isibonelo 2: Umsebenzi olawula iimodere zomBuso kufuze bona aqinisekise ukuthi iincwadi eziphethe imininingwana yamakhambo weemoderezo (ama-log-book) zibuyiswa zoke ngesikhathi ephikweni asebenzela kilo umsebenzi loyo, abe enze neqiniso lokuthi woke amakhilomitha iimoderezo eziwakhambileko atloleke, arekhodeka kuhle.
Isibonelo 3: Zoke iimvumelwana zomsebenzi kufuze bona zirekhodwe kuhle, kobanyana nakwenzekako kube nofuna ilwazi ngazo, namkha nakube kuvuka ipikiswana ngazo, kuzokukghonakala ukuthi kuhlathululwe ngekambiso elandelweko nazenziwako, ngokunjalo kukghonakale nokuthi kuphendulwe ukuthi ngimaphi amaphuzu aqalelelweko nazithathwako. Lokhu-ke kuzakuphakamisa negama lokwenzela izinto emkhanyweni.
Umsebenzi nakasemsebenzini kufuze bona abikele abaphathi abafaneleko nakube kunobukhwabanisa, ubukhohlakali, ukudlisana ngobuhlobo, ukwenza izinto ngendlela engasiyo namkha nanyana yini ephambene nokulunga namkha ephambana nekarekelo yomphakathi.
Ubukhohlakali kutjho kuphelelwa komuntu bubuntu bakhe, khulu khulu ukuthenga umuntu namkha ukukhwabanisa. Kuvamise ukukhambisana namanye amacala wobulelesi, njengokufaka umoya wokurhweba ngeendakamizwa nje, nokukhukhuthisa iindakamizwa, nokwenza unga kunabasebenzi babe bangekho, ukukhwabanisa kunye nobulelesi obuhlelelweko obungahle bukhisimeze amandla womnotho. Kokuthoma, ubukhohlakali buyindlela yokuphela kobuntu, begodu buyingozi kumbi emphakathini nanyana ingaba ngimuphi. Umoya ohlale usunduza ubukhohlakali "ngewokuziregisa msinyana". Kwesibili, bunyaza ihlelo lepolitiki elisemthethweni ngokubulala ithemba nokuthembeka, ngoba umbuso nawungasathenjwako, kuvuleka ithuba lokutjharagana kwezinto nokungahlonitjhwa komthetho. Kwesithathu, ubukhohlakali buvala indlela yokusebenza nokuhluma komnotho. Lokhu-ke bukwenza ngokunyefisa amasiso, nanyana ingaba ngewabosomabhizinisi bakhona lapha ekhethu nanyana kungaba ngewabosomabhizinisi bangaphandle. Ubukhohlakali budla ukwethenjwa kombuso nokwedemokhrasi. Ngalokhu-ke kufuze bona siburuthule busiphuke nemirabhi yabo.
Kumsebenzi osibopho wabo boke abasebenzi ukuveza nanyana ngikuphi ukwenza okuphambene nomthetho, ukungathembeki namkha izenzo zobukhohlakali; umsebenzi akathi msinyana angabona ubukhohlakali nokungathembeki okunjalo abikele isuphavayiza yakhe namkha umphathi wakhe. Izenzo zobukhohlakali zivamise ukusekelwa kutlhoga ilwazi lomthetho wokuziphatha, nokutlhoga isibopho sokuziphendulela emphakathini, kunye nokudlisana ngobuhlobo.
Isibonelo 1: Umsebenzi osebenza ukuthutha abanye abasebenzi ngebhesana yomBuso kungenzeka avunyelwe ukukhamba nebhesana leyo ayokulala nayo kwakhe, ngabonobangela abaphathekako. Kuyenzeka-ke abasebenzi abanye asebenza nabo bambona asebenzisa ibhesana le njengeteksi, ukuzenzela imadlana. Abasebenzabo-ke kufuze bona babikele isuphavayiza yomsebenzi loyo msinyana. Nakufumaniseka ukuthi akuthathwa gadango elifaneleko, indaba le ingadluliselwa kuMvikeli woMphakathi.
Isibonelo 2: Umsebenzi osebenza emNyangweni wezokuThutha, osebenza ukukhupha amathikithi wabatjhayeli abaphule umthetho wendlela nakathengwa mtjhayeli omunye ngemali, kufuze bona aklarhe umtjhayeli loyo, kobanyana azokuvulelwa icala lokuthengwa. Nakube umsebenzi uyavuma ukuthengwa, uzabe uzethwesa icala lobukhohlakali.
Isibonelo 3: Umsebenzi othileko akanasandla ebukhohlakalini, kodwa uyazi ukuthi abanye abasebenzi asebenza nabo bayabenza ubukhohlakali. Nakube umsebenzi loyo uyathula nelwazi lakhe lobukhohlakali babanye angabuvezi, kuzabe kutjho ukuthi ubalekela umsebenzi ohlanganyelweko oyingcenye yakhe naye, bokuvikela igama leKoro yabaSebenzi bomBuso lihlale lilihle. Ebujamweni obunjalo-ke umsebenzi othule nelwazi loyo uthathwa njengomsizi ebukhohlakalinobo.
Umsebenzi kufuze anikele iseluleko ngokuthembeka nangaphandle kokutjhigamela ncanye ngalo loke ilwazi elikhona nelaziwako eenkhulwini nakube zimbawa isizo elinjalo.
Abasebenzi nababawiwa ukuthi baluleke iinkhulu ngananyana yini, kufuze bona lokho kwenziwe ngokuthembeka, nangokulandela umthethokambiso wefundiso yokuziphatha kuhle emsebenzini. Isiluleko esinjalo akukafaneli bona singenwe mumoya wokuzenyulela lokho okuthandwa mumuntu ngesiyena, namkha lokho okungathandwa mumuntu ngesiyena.
Isibonelo: Umsebenzi ophethe isililo somunye umsebenzi asebenza naye amrhawukelako akukafaneli bona afihlele abaphathi amanye amaphuzu enzelele ukuthi isililo somsebenzi loyo sizokubekeka ngcono. Ukufihla eminye imininingwana endabeni enjalo kungahle kuwulimaze umnyango la kusebenza khona umsebenzi loyo, namkha kulimaze umBuso woke
Umsebenzi kufuze ahloniphe isifuba seendaba ezithileko, semitlolo ethileko, seenkulumiswana ezithileko, selwazi elikhethekileko namkha selwazi elithathwa njengelwazii elisifuba namkha eliyifihlo.
Ukwenzela izinto emkhanyeweni, hlangana nokhunye okukutjhoko, kutjho nokuthi omunye nomunye unelungelo lokuthola ilwazi eliphethwe mBuso, nakube ilwazi elinjalo lifunelwa ukuvikela amalungelo athileko womuntu. Nokho-ke kungenzeka kube nelwazi elinye elithathwa njengelwazi elikhethekileko, ekungakafaneli laziwe nanyana ngubani, elisifuba. La izinto zijame njalo khona, kumsebenzi osibopho womsebenzi ukuhlonipha indaba esifuba, ihlale isifuba njalo, ngoba nakungahlumbukwenzeka lokho, kungalimala umBuso.
Isibonelo 1: Kuzabe kuyinto engakalungi nange umsebenzi angaphakisa iimbikiindaba ilwazi elisifuba, njengemitlolo yamamemorandamu weKhabinethi nje, namkha imitlamo yemithethokambiso kaRhulumende obusako.
Isibonelo 2: Ilwazi elisemarekhodini wabasebenzi ngamunye ngamunye lithathwa njengelwazi elisifuba, nje-ke kufuze bona lihlale ngeenkhathi zoke lithathwa njengesifuba. Ilwazi elinjalo alikwazi ukudluliselwa ebantwini bangaphandle, njengamatjhorense nje nezinye iinhlangano, ngaphandle kobanyana kunesizathu esizwakalako sokwenza njalo; nakhona lapho kufuze bona kutholakale imvumo yokulidlulisela phambili ilwazelo.
Isibonelo 3: Ukukhulumisana ngemitjhini yama-elekthronikhi.
Ilwazi elilumelako nelisifuba lingakhanjiswa ngefeksi kwaphela nakube ayikho enye indlela ephephileko elingakhanjiswa ngayo. Ifeksi enjalo kufuze bona loyo ebuya kuye ayinikele imvumo ntanzi yokuthi ingakhamba ngefeksi; ilwazi elithathwa njengelwazi elisifuba esikhulu neliyifihlo ekulu alikafaneli lithunyelwe ngehlelo lokukhambisa ilwazi la ubani nobani bangakghona khona ukubona imininingwana yalo, ngaphandle mhlamunye kokuthi kube namagadango athathwako wokuvikela ilwazelo emehlweni womphakathi. Ngazo zoke iinkhathi ilwazi kufuze bona livikelwe ngesikhiya esingaba nanyana ngayiphi indlela.
Ukulawulwa kokutholakala kwelwazi: Amakoro ngamakoro welwazi kufuze bona abantu ilwazelo elithunyelwe kibo bakghone ukulithola. Kufuze nokuthi kube nerherho lokulawula abantu abavunyelwe ukuthola ilwazi elithileko. Amalungelo wokuthola ilwazi kufuze bona acabangele nengomuso lokuragela phambili kwebhizinisi eyenziwako. Ama-pass-word nanyana kungaba njani kube njani akukafanelil kwabelwanwe ngawo hlangana nabantu, omunye nomunye kufuze abe neyakhe. Indlela yokuthola ilwazi esebenza ngerimowudi kufuze bona ilawulwe ivikelwe ngeendlela ezifaneleko ngehlelo lokuzazisa elibuza libuzisise, neendlela zokwenza umtlolofihlo nezokufakazela ukuthi umuntu unguye loyo athi unguye nangambala. Ukuvunyelwa komunye umuntu kwenzeka kwaphela nakube akunangozi yokwenza njalo.
I-E-MAIL ne-WWW: Kufuze isetjenziselwe umsebenzi, hayi okuphambene nomthetho. Ukuthumela imilayezo elumelako kufuze bona kuphekelelwe mtlolomfihlo ofaneleko, nomtlikitlo wezama-elekthroniki othuthukileko. Kufuze bona kwenziwe ukuthi ikhomphiyutha ihlala inganavayirasi, ngalokho-ke ama-e-mail angathembIrhelo/asolisako ungathomi uwavule. Tjheja uyelele iindaba zokwephulwa kwamalungelo afunjethweko, uthole ubufakazi bemininingwana yelwazi ukuthi nangambala injalo na, godu uyiveze imithombo la udzubhule khona nanyana yini oyitjhoko emtlolweni wakho. Imethiriyeli engakafaneli kufuze bona isefwe.
Ukutholakala kwemininingwana/kwedatha: Ilwazi elisifuba kufuze ukuthi ngeenkhathi zoke lithunyelwe ngomtlolofihlo. Amagadango wokuvikela imininingwana yelwazi elikhanjiswa ngekhomphiyutha kufuze bona aziswe boke abasebenzi ngaphambi kobana athome ukusebenza. Ngeenkhathi zoke kufuze bona imininingwana yelwazi yangeqadi ithathwe njengesifuba. Ukuthi abanye abantu bazakuthembeka kangangani ekutholeni kwabo imininingwana leyo kufuze bona kutholakale ntanzi ngaphambi kobana imininingwana leyo ingathunyelwa. Ukuvikelwa kwemininingwana akukafaneli bona kuphelele kuma-password nje kwaphela, kodwa kufuze kuqalelelwe nezinye iinsetjenziswa zekhomphiyutha, njenge-biometrix nje. Basebenzi abanemvumo yokukhuluma neembikiindaba kwaphela abavunyelwe ukukhuluma nazo. Iinkulumo ezinjalo kufuze bona zihlelelwe kuhle, zikhambisane nehlelo lekambiso ngokuphelela kwalo. Ama-adresi, iinomboro zamafeksi nakho kufuze bona kufakazelwe ngaphambi kobanyana kuthunyelwe la la kuthunyelwa khona.
Ukukhandelwa kwamacala we-Cyber: Amahlelo woburhiyarhiya bethungelelwano lamakhomphiyutha kufuze bona avikelwe ngesandla esiqinileko, ngeenkhathi zoke. Kufuze ukuthi kunande kuhlolwa ukuthi lingavikelwa njani engozini ithungelelwano lamakhomphiyutha. Kufuze kwenziwe neqiniso lokuthi kuba nendlela yokubuyisela ihlelo lekhomphiyutha esigeni nakube kuyenzeka iphume endleleni yayo yokusebenza ejayelekileko. Ubufakazi akukafaneli ukuthi bucithwe ngenca yokuthi butholakele ngomtjhini wama-elekthroniki. Icala elenziwa ngokusebenzisa imitjhini yokukhulumisanna, njengawo amakhomphiyutha (icala le-cyber) lilicala umuntu ahlawuliselwa lona ngokwemiThetho elawula ikulumiswano yemitjhini yama-elekthroniki, wokuKhulumisana ngemiTjhini yama-Elekthroniki (i-Electronic Communications and Transactions Act), nomalungana nokuCabhela nokweLuswa kwamaHlelo wemiTjhini yama-Elekthroniki (i-Interception and Monitoring Act) neminye imithombo yomthetho wobulelesi. Abasebenzi kufuze bona bahlale batjhejile, bayelele.
UKUZIPHATHA KOMUNTU NEKAREKO/NETJISAKALO YANGEQADI
Umsebenzi nakasemsebenzini wembatha abe aziphathe ngendlela ephakamisa isithunzi seKoro yabaSebenzi bomBuso.
URhulumende nomphakathi balindele izinga eliphezulu lokwenziwa komsebenzi ngendlela yokufundiseka nokuziphatha kwabasebenzi bombuso. Lokhu-ke kutjho ukuthi umsebenzi wembusweni kulindeleke ukuthi afike emsebenzini ngesikhathi, enze umsebenzakhe ngesikhathi abekelwe sona, abe nengqondo yokuzicabangela ukwenza okuthileko okuzakwenza umsebenzi ngcono, azinikele emsebenzini, abe nelwazi nekghono lomsebenzi emsebenzinakhe. Ngeenkhathi zoke umsebenzi kufuze bona ahlale embethe kuhle aqaleka, ahlonipheke. Abasebenzi, khulu khulu labo abasebenza nomphakathi bunqopha, kufuze bona batjheje ukuthi bangembathi izambatho zokuzigedla, batjheje bayelele nokuthi bangaqaleki babudlabha.
Isibonelo 1: Abasebenzi, khulu khulu labo abasebenza bunqopha ngomphakathi, akukafaneli ukuthi, njengesibonelo, bembathe iyembe edabukileko nebhokadi eneentunja.
Isibonelo 2: Akunamsebenzi womphakathi ovunyelwe ukuya emsebenzini aqaleka abudlabhanyana. Singalinganisa ngokuthi umsebenzi osebenza edoyelweni laboflayi bamazwe ngamazwe, esangweni la bafikela khona aboflayi, nakaya emsebenzini angakatjhefi anuka notjwala uzakunikela abantu bangaphandle isithombe esimbi ngeSewula Afrika; lokho-ke kona igama lelizwe leSewula Afrika.
Umsebenzi uziphatha ngendlela enokuziphendulela malungana neenselo ezidakako namkha nanyana yini enamandla wokudaka umzimba womuntu.
Abasebenzi umthetho awubavumeli nakancani ukuthi badakwe butjwala namkha ngokhunye okudakako basemsebenzini. Ngaphandle kokuphathisa iinhloni okungakubanga, ukudakwa usemsebenzini kungawuliya nomsebenzakho, kuliye nokusebenzisana kwakho nabanye abasebenzi.
Umoya wabasebenzi newokusebenzisana kuhle nabanye zizinto eziqakatheke khulu emsebenzini. Abasebenzi akukafaneli bona bazehlise isithunzi phambi kwabanye abasebenzi ngokusebenzisa izinto ezidakako basemsebenzini.
Umsebenzi wombuso uhlala amusebenzi wembusweni ngitjho nanyana angekho emsebenzini, ngalokho-ke kufuze bona ahlale aziphethe kuhle, kobanyana angazokuhlazisa iKoro yabaSebenzi bomBuso.
Isibonelo 1: Isuphavayiza esela khulu idakwe ephathini yomsebenzi iyazihlazisa phambi kwabanye abasebenzi, naphambi kweenkhulu zayo, naphambi kwabasebenzi ebaphetheko. Lokhu-ke kungaba nomphumela omumbi ekuragweni kuhle komsebenzi ephikweni la isuphavayiza leyo isebenza khona.
Isibonelo 2: Umsebenzi, khulu khulu loyo osebenza ngabantu (ngomphakathi) oza emsebenzini anuka utjwala (namkha ngaphezulu kwalokho adakiwe), unecala lokuziphatha kumbi, begodu indlela aziphethe ngayo leyo izakona igama lombuso, yenze nokuthi umsebenzi ungakhambi kuhle. Kuqakathekile nokulimuka ukuthi ukuziphatha okunjalo kuthathwa njengokuziphatha okuphambene nomthetho, ngalokho-ke umsebenzi owenza njalo kufuze avulelwe icala lokungaziphathi kuhle.
Umsebenzi akakavunyelwa ukuvuma izipho zangeqadi, ukuvuma obunye Ubuhle enzelwa bona ngeqadi (obuhlathululwa njengesipho semali edlulako ku-R350) namkha ukuvuma ukuthengwa mumuntu ngemali namkha ukuvuma ukuthathela omunye isipho namkha izipho emsebenzini ngaphandle kokuthola imvumo etlolwe sikhulu somnyango ntanzi, njengoba koke lokhu kungathathwa njengokuthengwa nje.
Umuntu nakaqatjhelwe ukusebenza njengomsebenzi wombuso kutjho ukuthi uqatjhelwe isikhundla somsebenzi esikhethekileko. Kutjho ukuthi umuntu loyo uthengisela umBuso ilwazi nekghono lakhe lomsebenzi, ngalokho-ke umBuso uzamrholela ngemali yomthelo evela emphakathini woke; nje-ke umsebenzi loyo kufuze bona umphakathi awusebenzele kuhle ngendlela angakghona ngayo, ngelwazi, nangekghono elifundisiweko, nangokuzimisela.
Kufuze abasebenzi bombuso kunye nomphakathi ngokunjalo balimuke ukuthi ngaphandle kobana kufuneka ukuthi ilungu lomphakathi libhadale imali engezelelweko yokwenzela umsebenzi othileko, njengokuthi umuntu abhadaliswe imali ethileko ngokunikelwa kwakhe ibhugwana, ayikho enye imali ekusafuze bona ayibhadale, nanyana kungaba kubhadalwa ngezinye iindlela, nanyana kungaba kubhadalwa ngemali ngokwayo, akukavunyelwa ukuthi umuntu abhadaliswe enye imali phezu kwemali ejayelekileko eyaziwako emthethweni ngomsebenzi enzelwa wona. Lekambisolawulo kufuze bona isebenze kiyo yoke imisebenzi yombuso oyenzela umphakathi, begodu kufuze nokobana itlolwe kuhle endaweni ebonakalako kiyo yoke imakho yembusweni, kobanyana kuzokusizakala umphakathi. Nakube kukhona imali engezelelweko ekufuze ibhadalelwe umsebenzi othileko, imali leyo kufuze bona itlolwe ivezwe emaphepheni afaneleko (emaforomini weembawo).
Ngokunjalo-ke, bekoro yangeqadi abangenzela umbuso imisebenzi ethileko kufuze bona balimukiswe ukuthi iKoro yabaSebenzi bomBuso ilawulwa mibandela yomThethosisekelo efuna ukuziphatha nokusebenza ngezinga eliphezulu njengabantu abanefundiso, ekusebenzeleni umphakathi namkha ekutholeleni umphakathi ipahla ekufuze uwutholele yona. Ngalokho-ke izipho, ukusekelwa ngeemali, ipahla ephakiswa mahala, iimemo zokuyokudla idina, njll. akukafaneli ukuthi kube yingcenye yezinto ezenziwa sijamiso esenzela umbuso umsebenzi ekulingeni kwaso ukwenzela umbuso umsebenzi esifunelwa wona, ngoba lokho kuzakuletha ingqondo yokuthi leso isijamiso esenze lokho sifaka iimphathiswa zombuso ezithatha iinqunto umoya wokuthi kuthathwe sona, kanti ngaphandle kwalokho, umukghwa onjalo uphalisela iinjamiso ezinye ezincazana amandla, ngoba zona zingeze zaba namandla wemali wokuphakamisa igama lazo ngokwenzela iimphathimandla zombuso koke lokho esikubale ngehla.
Njengoba-ke indaba le iyindabapikiswana ekulu nje, ngenzasapha sendlala imibandela eyikomba ekufuze ikhanyisele iminyango yombuso indlela ukuthi ikhambe njani ebujamweni bezinto obunje. Ngoba kungeke kukghonakale ukuthi iphelele yoke ikomba engasiza iminyango yombuso ebujamweni bezinto obunje, iminyango yombuso ilimukiswa ukuthi iyokufuna isizo ku-Public Service Commission nakube kukhona lapho inganaqiniso khona ngokuthi kufuze isebenze njani ngobujamo bezinto obuthileko.
Ukuvuma izipho namkha okhunye okungaba namandla wemali kunanyana ngubani namkha kinanyana ngisiphi isijamiso esifuna ukwenza umsebenzi othileko embusweni, namkha esenze umsebenzi othileko olawulwa msebenzi wabasebenzi bombuso, kungavumakala kwaphela nakuvunyelwe ngemvumo etloliweko yesiKhulu somNyango loyo la kwenziwa khona umsebenzi namkha imisebenzi leyo.
Kuqakathekile ukwazi ukuthi izipho namkha obunye nje ubuhle obenzelwa umsebenzi wombuso obubuya emuntwini wangaphandle - ongasimndeni nomsebenzi wombuso loyo - kufuze bona kuvezwe, kwaziswe. Izipho ezivezwako ngezemali engaphezulu kwe-R350. Abasebenzi-ke bangayokubuzisisa ku-Public Service Commission la banganaqiniso khona ngezipho ezibuya ebantwini.
Umsebenzi akukafaneli bona asebenzise namkha aveze imininingwana yelwazi lembusweni ukuzitholela inzuzo namkha ukutholela abanye inzuzo.
Abasebenzi abathi basemsebenzini bahlangabezane nelwazi elilumelako, elisifuba namkha eliyifihlo imbala, akukafaneli ukuthi ilwazi elinjalo baliveze komunye umuntu ngaphandle kokuthola imvumo efaneleko yokwenza njalo. Ilwazi akukafaneli ukuthi lisetjenziselwe ukuzitholela inzuzo, namkha ukutholela omunye/abanye inzuzo namkha ukusozisa abanye, namkha ukuzibuyiselela kabanye. Kuqakathekile ukuthi abasebenzi bazibuze bazibuzisise ntanzi ukuthi ilwazi ellithileko nalivezwako lizawusiza njani umphakathi. Abasebenzi kufuze balimuke ukuthi ukwenzela izinto emkhanyweni akutjho ukukhambe uneka ilwazi nanyana ngiliphi tjhatjhalazi ngokufuna komuntu. Njengoba kungeke kwakghonakala ukuhlukanisa koke ukuthi ngiliphi ilwazi elingavezelwa ubani, abasebenzi balimukiswa ukuthi bathome ngokuyokubuza iinkhulu zabo ntanzi ngeendaba abanganaqiniso ngazo ukuthi ngezivezwako namkha ngezingavezwako, nokuthi zingavezelwa bani.
Isibonelo 1: Ukuvezwa kwendlela yokukhetha ukuthi ngubani olungele umsebenzi namkha ukuvezela abanye abantu abafuna umsebenzi imibuzk abazokubuzwa yona nabalingelwa umsebenzi loyo angeke kube sisenzo esingakalungi nje kwaphela esisiza abanye abafuni bomsebenzi ngokungasimthetho, kodwa kuzakubuye kuphule namalungelo wabanye abantu abafuna umsebenzi, ngoba bazabe sebadimeke amathuba wokuphalisana ezingeni elilinganako nalabo abazabe sebakhanyiselwe indlela ngomsebenzi loyo.
Isibonelo 2: Nakube umsebenzi othileko, ngenca yomsebenzi awenzako unelwazi ngehlelo lakaRhulumende elizakuphakamisa izinga nobungako bezindlu endaweni ethileko, umsebenzi loyo akakavunyelwa ukusebenzisa ilwazelo ukuziregisa namkha ukuregisa iinhlobo zakhe namkha abangani bakhe.
Umsebenzi akukafaneli ukwenza umsebenzi ombhadalako ngaphandle komsebenzi wakhe osemthethweni namkha asebenzise iinsetjenziswa ze-ofisakhe ukwenza umsebenzi onjalo, ngaphandle kwemvumo.
Abasebenzi balindeleke ukuthi benze umsebenzabo ngengqondo epheleleko, nangelwazi lekghono labo elipheleleko nabenza umsebenzi wabo wembusweni. Ubunjalo bomsebenzi weKoro yabaSebenzi bomBuso bungendlela yokuthi ikoro yembusweni kunye nomphakathi bangakhisimezeka nange umsebenzi wembusweni angazenzela omunye umsebenzi wangeqadi abhadalelwa wona, ngesikhathi sakhe. Ngalokho-ke umsebenzi ukatelelekile ukuthi athole imvumo ntanzi yokwenza umsebenzi abhadalelwa wona ngesikhathi sakhe.
Isibonelo 1: Umsebenzi othileko uba ngomunye onesabelo ebhizinisini ethileko. Kuvunyelwana ngokuthi uzakuba sebhizinisini leyo sele atjhayisile emsebenzinakhe wembusweni. Kuyenzeka-ke ukuthi athi angakalindeli, kube nomsebenzi omfuna ukuthi asebenze i-overtime khona embusweni, emsebenzini wakhe ojayelekileko. Umphumela walokhu kungaba kuphambana kweenrhuluphelo, nokungasebenzi ngengqondo epheleleko, kunye nokuphuka komoya wokusebenza, nokurareka.
Isibonelo 2: UDorhodera osebenza esibhedlela somBuso akakavunyelwa ukutorha esejari yomnganakhe la abhadalelwa khona ukutorhokho, akakavunyelwa godu nokusebenzisa iinsetjenziswa namkha imithi yombuso etorhweni lakhe alibhadalelwako, ngaphandle kwemvumo yesikhulu esingamele umnyangwakhe.
Isibonelo 3: Umsebenzi unomsebenzi wesibili awenzako nakatjhayisileko, okutjho ukuthi ulala ebusuku khulu umsebenzi loyo. Umphumela walokho-ke kukuthi umsebenzi loyo emini uhlala adiniwe nakasemsebenzini, ngalokho-ke akakghoni ukusebenza ngekghono lakhe loke. Lokhu-ke kungenye indlela yokudlala ngemali yomthelo, futhi akuwusizi ngalitho umphakathi.
ISAHLUKO 2
IRHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO
A. UMNQOPHO
A.1 Ukuphumelelisa imibandela yomthethosisekelo malungana neKoro yabaSebenzi bomBuso, boke abasebenzi balindeleke ukuthi bakhambisane, bathobele iRhelo lokuziPhatha ekukhulunywa ngalo kilesiSahluko.
A.2 UmThetho lo kufuze bona usebenze njengekomba yabasebenzi, ebakhanyisela indlela ukuthi yini ekulindeleke bona bayenze, njani, ngokuziphatha komuntu ayedwa, nangobudlelwana nabanye abasebenzi. Ukukhambisana nokuthobela umThetho kulindeleke ukuthi kuphakamise indlela yokusebenza ngendlela enefundiso, nokusiza ukuqinisekisa ukuthi umphakathi unethemba ekorweni yabasebenzi bombuso.
B. ISINGENISO
B.1 Kuyafuneka ukuthi abasebenzi bakhonjwe indlela ngobudlelwana babo nomthetho, neemphathimandla zepolitiki nezama-ofisi, nabanye abasebenzi kunye nomphakathi, kutjengiswe nanomoya abasebenzi ekufuze benze ngawo umsebenzabo, kutjengiswe nokuthi kufuze kwenziweni ukubalekela ukurarana kweenrhuluphelo, kuvezwe nokuthi yini elindeleke kibo ngesibona ngokuziphatha kwabo epilwenabo yangeqadi.
B.2 Nanyana umThetho weRhelo lokuziPhatha watlanyelwa ukuthi ube nakho koke ongakghona ukuba nakho nje, kodwa nokho awukayiphathi yoke yoke imithetho elawula izinga nendlela yokuziphatha. Nokho-ke iinkhulu zeminyango ngokwahlukahlukana kwayo, ngesibopho sazo somsebenzi ngokwesekhtjheni 7 (b) yomThetho wokuphatha nokulawula okuhle nokukhalimeka kwabasebenzi eminyangweni yombuso, hlangana nokhunye, zinesibopho sokwenza iqiniso lokuthi indlela abasebenzi abaziphatha ngayo ikhambisana nemithethokambiso nekambisolawulo elawula iinjamiso zombuso namazinga wokusebenza ekufuze zisebenze ngawo, njengoba kusitjho umThetho. Iinkhulu zeminyango kufuze zenze iqiniso lokuthi abasebenzi abangaphasi kwazo bayayazi imithetho nekambiso le, benze neqiniso lokuthi bayayivuma, babe bayihloniphe.
Ekuwona mnqopho womThetho lo bubuhle bokukhuthaza iRhelo lokuziPhatha ehle. Nanyana kunjalo, umsebenzi ophula imibandela nemithetho yomThetho weRhelo lokuziPhatha namkha obhalelwa kukuyilandela imithetho nemibandela leyo, uzakubekwa icala lokungaziphathi kuhle, ngalokho-ke angahle athathelwe amagadango wokukhalinywa ngokwesivumelwana sokusebenzisana esihlanganyelweko.
IRHELO LOKUZIPHATHA
UBUDLELWANA NESIBETHAMTHETHO NEBANDLA ELIPHETHEKO
Umsebenzi -
C.1 kufuze athembeke eRiphabhligi, ahloniphe nomThethosisekelo, akhambe ngemibandela yawo emsebenzini wakhe wawokemalanga;
C.1.2 ubeka irhuluphelo nekarekelo yomphakathi phambili ekwenzeni wakhe umsebenzi wakhe;
C.1.3 uphumelelisa imithethokambiso kaRhulumende obusako ngokuthembeka ekwenzeni kwakhe umsebenzi wakhe njengoba kusitjho imithetho etloliweko neminye imilayelo;
C.1.4 usebenzela ukwazi imithetho neminye imilayelo esebenza emsebenzinakhe nekuziphatheni kwakhe, abe ayilalele ayihloniphe imithetho nemilayelo leyo; begodu
C.1.5 usebenzisana ngokuzwana neenjamiso zombuso ezijanyiswe ngomthetho nangomThethosisskelo ekuphakamiseni nekukhuthazeni ukuphunyeleliswa kweenrhuluphelo zomphakathi.
C.2 UBUDLELWANA NOMPHAKATHI
Umsebenzi -
C.2.1 ukhuthaza aphakamise ihlalakuhle yesitjhaba seSewula Afrika ekwenzeni kwakhe umsebenzi wakhe;
C.2.2 kufuze asebenzele umphakathi ngendlela engakatjhigameli ncanye, nengakhethiko, kobanyana umphakathi uzoyethemba iKoro yabaSebenzi bomBuso;
C.2.3 kufuze azithobe, abe lisizo, angeneke ekusebenzeni kwakhe nomphakathi, ahlale ngeenkhathi zoke aphatha amalungu womphakathi njengamakhastama akufaneleko ukwenzelwa umsebenzi wezinga eliphezulu;
C.2.4 ucabangela azwele ubujamo neenghonghoreko zomphakathi ekwenzeni kwakhe umsebenzakhe kunye nekuthatheni iinqunto ezithinta umphakathi;
C.2.5 kufuze azibophelele ngokusebenzela ukukhuphula umphakathi weSewula Afrika, ngesikhathi esibekiweko;
C.2.6 akukafaneli bona abandlulule elinye ilungu lomphakathi ngokungakafaneli ngenca yobuzwe belungwelo, namkha ubulili balo, ukuthi limhlobobani nokuthi lidabukaphi, ukuthi limbala bani, ukuthi lenyula ukuzwana nabantu babulili bani, ukuthi lidala kangangani, ukuthi liqhwalile, ukuthi lingeyayiphi ikolo, ukuthi lingeyayiphi ipolitiki, ukuthi lingeyayiphi ikolelo, nokuthi lingelaliphi Irhelo namkha ilimi;
C.2.7 akukafaneli bona aphalise isikhundla sakhe somsebenzi asiphetheko eKorweni yabaSebenzi bomBuso ukuphakamisa namkha ukunyefisa iinrhuluphelo zananyana ngisiphi isiqhema sepolitiki namkha esinye isiqhema asirhulupheleleko;
C.2.8 kufuze ahloniphe abe avikele isithunzi sawo woke umuntu, avikele namalungelo wawo woke umuntu njengoba kusitjho umThethosisekelo; begodu
C.2.9 kufuze ahloniphe ilungelo lomphakathi lokwazi, ngaphandle kwelwazi elivikelwe mthetho ukuthi lingayi kubani nobani.
C.3 UBUDLELWANA HLANGANA KWABASEBENZI
Umsebenzi -
C.3.1 kufuze asebenze ngokuzwana ngokupheleleko nabanye abasebenzi ukuphakamisa nokuphumelelisa iinrhuluphelo zomphakathi;
C.3.2 kufuze aphumelelise yoke imilayelo efaneleko evela ebantwini abanamandla wokukhupha imilayelo enjalo, kwaphela nakube imilayelo leyo ayiphambani nemibandela yomThethosisekelo namkha yeminye imithetho;
C.3.3 kufuze akubalekele ukukhetha iinhlobo zakhe nabangani bakhe ezintweni eziphathelene nomsebenzi, begodu angathomi aphalise amandla wesikhundla sakhe ukufaka abanye abasebenzi umoya, begodu ahlale atjheja ayelele ukuthi naye angafakwa umoya wokusebenzisa isikhundla sakhe butjhwileni;
C.3.4 kufuze asebenzise iindlela ezifaneleko ukuzwakalisa iinlilo zakhe namkha ukudlulisa iinkulumo azikhulumela ngazo ngokuthileko;
C.3.5 kufuze azibophelelele ngamandla woke ukuthuthukisa, nokukhuthaza kunye nokusebenzisa kuhle abasebenzi bakhe, begodu azibophelelele nokukhuthaza ukuzwana emsebenzini, nokuzwana hlangana nabasebenzi;
C.3.6 kufuze abanye abasebenzi abaphathe kuhle, ngokufana nangokulingana, ngaphandle kokukhetha ubuzwe, ubulili, ukuthi umuntu umhlobo bani namkha ukuthi udabukaphi, umbala, ukuthi umuntu wenyula ukuzwana nabantu babuphi ubulili, ubudala, ubuqhwala, ikolo, ikolelo yepolitiki, ikolelo yezinye izinto, amasiko namkha ilimi; begodu
C.3.7 angangeni esilingweni sokuzihlanganisa nepolitiki yeenqhema asemsebenzini.
C.4 UKWENZIWA KWEMISEBENZI
Umsebenzi -
C.4.1 kufuze asebenzele ukuphumelelisa iminqopho yekoro yembusweni ngendlela engadli imali enengi, ngaleyindlela kusizakale umphakathi;
C.4.2 kufuze abe nengqondo nemibono eyakhako ekwenzeni kwakhe umsebenzi, afune iindlela ezakhako zokurarulula imiraro, abe aphakamise ukuphumelela komsebenzi abawenzako ngokukhambisana nomthetho;
C.4.3 kufuze ahlale awenza awuqede ngesikhathi esibekiweko umsebenzakhe;
C.4.4 kufuze enze umsebenzakhe ngendlela efundisekileko ngekghono lakhe lomsebenzi;
C.4.5 akukafaneli azifake eemvumelwaneni zokwenza izinto eziphambana nemibandela yomsebenzakhe, namkha eziphambana nekambiso nemibandela yomsebenzakhe;
C.4.6 kufuze azitsomule ehlelweni lomsebenzi namkha lokuthatha iinqunto elingenza ukuthi kube nabathola inzuzo ngokungasimthetho, kanti godu lokho-ke kufuze bona umsebenzi akuveze ngendlela efaneleko;
C.4.7 kufuze avume isibopho sokuzinikela nokusebenzisa ithuba lokunande afundiselwa umsebenzakhe ukuya phambili soke isikhathi;
C.4.8 kufuze athembeke, abe nokuziphendulela ekusebenzeni kwakhe ngeemali zombuso/zomphakathi, begodu kufuze nokobana ipahla yeKoro yabaSebenzi bomBuso nezinye iinsetjenziswa zakhona akusebenzise kuhle, ngendlela ebuyiselako, begodu akusebenzisele kwaphela lokho ezenzelwe ukusetjenziselwa khona;
C.4.9 kufuze akhuthazele ukusebenza nokuphatha okuhle nokukhamba ngekambiso yokwenzela izinto emkhanyweni;
C.4.10 kufuze nakasemsebenzini abikele iimphathimandla ezifaneleko ngezenzo zokukhwabanisa, zobukhohlakali, zokudlisana ngobuhlobo, zokuphambukisa izinto endleleni nezinye izenzo ezingaba macala, namkha ezikhisimeza iinrhuluphelo zomphakathi;
C.4.11 kufuze aluleke iinkhulu zakhe ngokuthembeka nangaphandle kokutjhigamela ncanye, ngelwazi elikhona, nakube ziimbawa umbono ngesiluleko esinjalo;
C.4.12 kufuze ahloniphe isifuba seendaba ezisifuba, namkha ezihlathululwa njengeendaba ezisifuba namkha eziyifihlo, nanyana ziindaba ezikhulunywe ngomlomo, nanyana ngezitloliweko.
C.5 UKUZIPHATHA KOMUNTU NEKAREKO/NETJISAKALO YANGEQADI
Umsebenzi-
C.5.1 nakasemsebenzini kufuze embathe kuhle, aziphathe kuhle ngendlela ephakamisa isithunzi seKoro yabaSebenzi bomBuso;
C.5.2 uziphatha kuhle ngendlela enokuziphendulela malungana nokusetjenziswa kweenselo ezidakako namkha okhunye okudaka umzimba womuntu;
C.5.3 akukafaneli bona avume abantu bamuphe izipho, nokhunye okungaba namandla wemali (kwemali engaphezulu kwe-R350) asemsebenzini ngaphandle kokuthola imvumo etloliweko esiKhulwini somNyango, ngoba lokho kungabonakala njengokuthengwa;
C.5.4 akukafaneli asebenzise namkha aveze imininingwana yezinto zomsebenzi kobanyana azozitholela inzuzo namkha kobanyana omunye namkha abanye bazozitholela inzuzo;
C.5.5 akukafaneli bona enze umsebenzi wangeqadi (wangaphandle) ombhadalako namkha asebenzise iinsetjenziswa zomsebenzi ukwenza imisebenzakhe yangaphandle ngaphandle kwemvumo.
<fn>nde_Article_National Language Services_INCWAJANA ESIZAKO YAB.txt</fn>
INCWAJANA ESIZAKO YABOKOMITJHINARA BEEMFUNGO
A. UMNQOPHO WENCWAJANA
Umnqopho wencwajana le kunqophisa abarholi bendabuko ngendima yabo ekwenzeni bonyana ukuphathwa kobulungiswa kufikeleleka lula lokha nabasebenza njengabokomitjhinara beemfungo kanye nokubeka iindlela ezizakulandelwa ekuphathweni kwesifungo namkha ukuqinisekisa ngokomthetho, ekuthathweni kweemfungo ezenziwa ngokomthetho namkha ezinofakazi kanye nokuqinisekiswa kwemitlolo.
B. ABARHOLI BENDABUKO NJENGEEMPHATHISWA ZOKUTHULA:
Abarholi bendabuko baziimphathiswa zokuthula, ngakho-ke banamandla alandelako:
a banegunya lokubopha ngaphandle kwencwadi yokubopha: umuntu owenza namkha olinga ukwenza ubulelesi; abakholwako bona weqe namkha ulinge ukweqa ekuvalelweni kwangokomthetho; umuntu otholakala aphethe izinto zokwephula izindlu kanye / namkha zokwephula iinkoloyi; umuntu otholakala aphethe ipahla esolelwa ngokuzwakalako bona yetjiwe namkha etholakele ngeendlela zokungathembeki; umuntu otholakala ebujameni bebusuku obubanga isisekelo sokusola bona umuntu lowo wenze namkha uzakwenza ubulelesi; umuntu osolelwa bona webe ifuyo, njll; kanye b negunya lokubopha ngokulandela isiyalelo sencwadi yokubopha.
C. ABARHOLI BENDABUKO NJENGABOKOMITJHINARA BEEMFUNGO:
Boke abarholi bendabuko baziimphathiswa zokuthula ngakho-ke bamakomitjhinara ngokuya kweenkhundla zabo babokomitjhinara beemfungo. Ukomitjhinara weemfungo ngokuya kwesikhundla somsebenzi womuntu (ex- officio) mumuntu ngokuya kwe-ofisi namkha isikhundla asiphetheko oba ngukomitjhinara weemfungo ngaphandle kokuphikiswa. Ngesikhathi abanye abantu benza iimbawo kuNgqongqotjhe wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo bona bakhonjwe njengabokomitjhinara beemfungo, lokhu akusebenzi. Nanyana abokomitjhinara abakhonjiweko banikelwa iintifikethi zokukhonjwa, ukomitjhirana okhonjwa ngokuya kwesikhundla somsebenzakhe akasitlhogi isitifikethi, ngombana unesitifikethi se-ofisi namkha sesikhundla asiphetheko.
D. INDIMA YABOKOMITJHINARA BEEMFUNGO:
Ukomitjhinara weemfungo ukhonjelwa indawo ethileko begodu angasebenza kuphela kileso sikhundla endaweni akhonjelwe kiyo. Indima kakomitjhinara weemfungo kurhelebha amalunga womphakathi wendawo ngokuthathisa isifungo namkha ukuqinisekisa namkha ukwenza ukuqinisekisa ngokuya komthetho namkha isifungo esinobufakazi komunye nomunye umuntu. Enye indima edlalwa ngukomitjhinara weemfungo, kuqinisekisa imitlolo njengemakhophi weqiniso wamambala. Akunamali ebhadelwako ezakufunwa ekwenzeni isifungo namkha ukuqinisekisa ngokomthetho, ukufakazela isifungo namkha ukuqinisekisa umtlolo. Ukomitjhinara weemfungo akakavunyelwa ukuthathisa isifungo namkha ukuqinisekisa okukhambelana nendaba anekareko kiyo. Ibanga kukobana umuntu oqinisekisa isifungo kufanele angathathi hlangothi mayelana nendaba emumethwe sifungo khona umuntu othatha isifungo azakuqalisisa koke ngaphandle kokukhetha, endabeni esesifungweni. Lomsebenzi wabokomitjhinara beemfungo, wenza kungasaqakatheka ukukhamba kwabantu amabanga amade basiya eentetjhini zamapholisa namkha ema-ofisini wabomarhastrada bayokufuna irhelebho.
E. KUNGENZIWANI LOKHA UMRHOLI WENDABUKO NAKANGASI
SEBUJAMENI BOKUSEBENZA NJENGOKOMITJHINARA
WEEMFUNGO:
Nayikuthi umrholi wendabuko, ngebanga lokubambeka okuthileko namkha amanye amabanga akakghoni ukusebenza njengokomitjhinara weemfungo, umabhalana namkha omunye umrholi womphakathi ogunyazwe mrholi wendabuko, angaba ngukomitjhinara weemfungo kileyondawo, kuphela nakakhethwe nguNgqongqotjhe wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo.
Nawuzakukhonjwa nguNgqongqotjhe wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo, ikambiso elandelako izakulandelwa:
Amaforomo wesibawo (J5) ayatholakala e-ofisini lakamarhastrada. Iforomeli linamakhasi asithandathu. Amakhasi wokuthoma amahlanu azaliswa mbawi kuthi lokugcina lizaliswe ngumarhastrada ozakwenza isiphakamiso ngesibawo. Ngokuya kokwenza, lokhu kutjho bona umbawi uzakuhlungwa ngumarhastrada, ekuhlanganeni okuzakuhlelwa nguMabhalana weKhotho yemiBango. Endimeni kamabhalana ukuya emrholini wesintu namkha omunye umrholi womphakathi ogunyazwe mrholi wendabuko, kuqakathekile bona incwadi yesiphakamiso etlolwe mrholi wendabuko ikhambisane nesibawo. Umarhastrada uzakuthumela iforomo lesibawo kanye nencwadi yesiphakamiso emNyangweni woBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo. Iimphathiswa zomNyango woBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo zizakusebenzana nesibawo bekufike lapho iSekela lakaNgqongqotjhe / uNgqongqotjhe namkha iinthunywa zabo, okumalunga aphezulu womNyango, abeka ilanga lokuhlangana. Isitifikethi sizakuthunyelwa emva kumarhastrada, yena ozasinikela umbawi.
F. IKAMBISO YOKWENZA ISIFUNGO NAMKHA UKUQINISEKISA:
Othatha isifungo (umuntu owenze incwadi yesifungo) angaya kukomitjhinara weemfungo nencwadi yesifungo, ukuyokwenza isifungo namkha isiqinisekiso. Ukomitjhinara weemfungo kufanele abuze othatha isifungo imibuzo elandelako:
i Bonyana uyakwazi namkha uyakuzwisisa okumumethwe sifungo esibekiweko;
ii Bonyana uyaphikisana nokuthatha isifungo esibekiweko;
iii Nokobanyana uthatha isifungo esibekiwekwesi njengesinesibopho kunembezakhe na.
Isifungo esibekiweko sizakwenziwa ngokwenza bona othatha isifungo akhulume amagama alandelako: Ngiyafunga bonyana okumumethwe sifungwesi kuliqiniso, ngakho ngirhelebha Zimu. Othatha isifungo uzakubawiwa bona aphakamise isandla sakhe sokudla nakathatha isifungo.
Lapho othatha isifungo avumako bonyana uyakuzwisisa okumumethwe sifungo begodu azisa ukomitjhinara weemfungo bona uyaphikisana nokuthatha isifungo namkha atjela ukomitjhinara weemfungo bona isifungo akasithathi njengesinesibopho kunembezakhe, ukomitjhinara weemfungo uzakwenza ukuqinisekisa. Isiqinisekiso sizakwenziwa ngokwenza bona othatha isifungo akhulume amagama alandelako: Ngiyavuma ngokweqiniso bona okumumethwe sifungo kuliqiniso.
Othatha isifungo uzakutlikitla isifungo phambi kwakakomitjhinara weemfungo. Endimeni lapho othatha isifungo angakghoni khona ukutlola, lowo othatha isifungo uzakwenza itshwayo phambi kwakakomitjhinara weemfungo ekupheleni kwesifungo. Nayikuthi ukomitjhinara weemfungo ungabaza ikghono lokutlola lothatha isifungo, uzakufuna bonyana ukungakghoni okunjalo kuqinisekiswe ekupheleni kwesifungo ngomunye umuntu othembekileko.
Ngemva kobana othatha isifungo atlikitlile namkha enze itshwayo, ukomitjhinara weemfungo uzakuqinisekisa bonyana othatha isifungo uvumile bona uyakwazi begodu uyakuzwisisa okumumethwe sifungo begodu uzakutjho INDLELA, INDAWO kanye NELANGA okuthathwe ngalo isifungweso. Ukomitjhinara weemfungo uzakutlikitla isifungo begodu atlole ngamagabhadlhela igama lakhe ngokuzeleko ne-adresi yomsebenzi ngaphasi kwetlikitlo lakhe, godu aveze nesikhundla sakhe kanye nendawo asebenza kiyo ngokuzeleko namkha ane-ofisi kiyo. I- adresi yomsebenzi itjho i-adresi yestrada kanye ne-adresi yeposo.
Iintempe ezilungele ukusetjenziswa ziyatholakala ukurhelebha abokomitjhinara beemfungo ukwenza isifungo namkha ukuqinisekisa ngaphandle kokumotjha isikhathi.
G. IKAMBISO YOKUQINISEKISA IMITLOLO:
Ikhophi yomtlolo okufanele uqinisekiswe njengekhophi yamambala yomtlolo wokuthoma, kufanele ifananiswe nomtlolo wokuthoma begodu kufanele kwenziwe isiqinisekiso sokobana imitlolo emibili le, iyafana. Nayikuthi ukomitjhinara weemfungo unesiqiniseko sokobana ikhophi, iyikhophi yamambala yomtlolo wokuthoma begodu nokuthi akunamatjhuguluko angakavunyelwa enziweko, ukomitjhinara weemfungo angatlola phasi namkha agadangise isitempe bonyana uyaqinisekisa bona umtlolo yikhophi yamambala yomtlolo wokuthoma nokuthi akunasitjengiso sokobana umtlolo wokuthoma utjhugululwe babantu abangakavunyelwa. Ngemva kwalokho ukomitjhinara weemfungo kufanele afake umtlikitlo wakhe begodu atlole negama lakhe ngamagabhadlhela amakhulu, isikhundla, nemininingwana yalapho angathintwa khona kanye nelanga. Istempe esenzelwe futhi siyatholakala ukuqinisekisa imitlolo.
H. IMIPHUMELA YEZOMTHETHO
Nayikuthi isifungo namkha ukuqinisekisa akwenziwa ngendlela elungileko njengombana kubekiwe, begodu indaba isiwa ekhotho, incwadi yesifungo izakuthathwa njengengasebenziko begodu kungaba nemiphumela emimbi, isibonelo, emilandwini yobulelesi, kungarholela ekukhutjhweni phambili komsolwa.
Nayikuthi ukomitjhinara weemfungo uyazi bona umuntu owenze istatimende bekangafuni ukusenza, akukafaneli bona enze isifungo. Kwakhe kwaba nomlandu lapho umsolwa owayebotjhwe ngaphasi komThetho wezokuPhepha kwangaPhakathi, nowayevalelwe yedwa kwathi ngemva kokuhlonywa imibuzo, okwakwenziwa lipholisa, wagandelelwa bona enze isifungo ngaphambi kwakakomitjhinara weemfungo. Ikhotho yabekela ngeqadi ukubonwa umlandu lokha nakufunyanwa bona umsolwa wakatelelwa bonyana enze isifungo ngaphambi kwakakomitjhinara weemfungo.i
Kumlandu ukwenza istatimende esimamala usazi bona simamala esifungweni, ekuqinisekiseni namkha esifungweni sangokomthetho namkha sokufakaza, kodwana kuphela nayikuthi istatimende esimamaleso sisemtlolweni, iqiniso laso elifungelweko, laqinisekiswa, namkha lafungelwa ngaphambi komuntu onikelwe amandla mthetjhwana ukwenza iimfungo namkha ukwenza isifungo sangokomthetho namkha sokufakaza. ii
Ekwenzeni isibawo sokudlulisa isiqunto ngokuphikisana nokubonwa umlandu ekhotho kamarhastrada ngokweqa iqintelo lebelo, kwatholakala bonyana incwadi yesifungo eyenziwa lipholisa lendlela ngesisetjenziswa esasetjenziswa ukulinganisa ibelo, yayingasebenzi ngombana ukomitjhinara weemfungo wabhalelwa kukhambisana neemfuno zokwenziwa kwesifungo, i ngokubhalelwa kutlikitla isifungo kanye nokutlola igama ngokuzeleko ne-adresi yomsebenzi ngaphasi kwetlikitlo lakhe, begodu ii nokubhalewa kuveza umsebenzi wakhe nendawo yakhe yokusebenzela namkha i-ofisi elisetjenziswa nguye nayikuthi wayesebenza ngokuya kwesikhundla somsebenzakhe. Ukudlulisela phambili isililo ngesiqunto sekhotho sokubonwa mlandu, kwaba yipumelelo. iii
Ukomitjhinara weemfungo oqinisekisa iincwadi zeemfungo, kufuneka angathathi hlangothi begodu angayamani ne-ofisi lapho kwenziwa khona isifungo. Endaweni lapho igqwetha elisebenza ngokuhlanganyela nelinye, lasebenza njengokomitjhinara weemfungo womsebenzisani nalo, kwatholakala bonyana lalinganakuzijamela okupheleleko begodu lalinekareko. Ikhotho yalayela bonyana incwadi yesifungo iqinisekiswe kabutjha ngaphambi kwakakomitjhana wemfungo.i
Nayikuthi amakhophi wemitlolo awakaqinisekiswa kuhle njengamakhophi wamambala wemitlolo yokuthoma, ukomitjhinara weemfungo owaqinisekisa umtlolo, angazithola asekhotho njengomsolwa naye ngokurhelebha omunye bona enze isenzo esimamala khona azakuzuza namkha njengofakazi anikele ngobufakazi emitlolweni engasi ngeyamambala.
I. IMIPHUMELA KWEZEEMALI
Iintempe ezenzelwe futhi okufanele zisetjenziswe mrholi wendabuko njengokomitjhinara weemfungo, kanye ne-enke efunekako, angeze zanikelwa mBuso. Zingatholwa mrholi wendabuko ngeendleko zakhe.
J. IINTEMPE
Ukwenziwa kwesifungo namkha ukuqinisekisa:
Ngiyaqinisekisa bona ngaphambi kokwenza isifungo / ukuqinisekisa, ngibuze othatha isifungo imibuzo elandelako bengatlola phasi iimpendulo zakhe naye akhona:
Uyakwazi begodu uyakuzwisisa okumumethwe sifungo
IPENDULO: .
Ingabe uyaphikisana nokuthatha isifungo esibekiweko
IPENDULO: ..
Ingabe isifungo esibekiweko usithatha njengesinesibopho kunembezakho
IPENDULO: .
Ingabe ufuna ukwenza isiqinisekiso
IPENDULO: ..
Ngiyaqinisekisa bonyana othatha isifungo uvumile bonyana uyakwazi begodu uyakuzwisisa okumumethwe sifungo, esifungelwe / saqinisekiswa phambi kwami begodu itlikitlo yothatha isifungo/igadangiso lakathubhakghuru / imerego labekwa lapha nami ngikhona.
Itlikitlo Amagama ngokuzeleko
Ukomitjhinara weemfungo
Ilanga .
Indawo
I-adresi yomsebenzi .
Ukuqinisekiswa kwemitlolo:
IQINISEKISWE NJENGEKHOPHI YAMAMBALA YOMTLOLO WOKUTHOMA. AKUNANTJENGISO ZOKOBANA UMTLOLO WOKUTHOMA UTJHUGULULWE BABANTU ABANGAKAVUNYELWA.
Ilanga ..
Indawo .
I-adresi yomsebenzi ..
UKomitjhinara weemFungo
Itlikitlo Amagama azeleko
K. IINJAMISO ZOKUKGHONAKALISA
i Abarholi bendabuko abanikelwe ubujamo obuthileko njengabokomitjhinara beemfungo ngokuya kwegunya lobujamo besikhundla somsebenzi: Isaziso somBuso senomboro R. 1180 sangomhlaka 17 Novemba 2000.
ii Ukukhonjwa njengokomitjhinara weemfungo: Isigaba 51 somThetho wabaSebenza ngokuVunywa kwemiLandu naboKomitjhinara beemFungo ka-1963 umThetho wenomboro 16 ka-1963.
iii Ukunikelwa ubujamo obuthileko begunya lesikhundla somsebenzi aboKomitjhinara beemFungo: Isigaba 6 somThetho wabaSebenza ngokuVunywa kwemiLandu naboKomitjhinara beemFungo ka-1963 umThetho wenomboro 16 ka-1963.
v Irhemo labaSebenza ngokuVunywa kwemiLandu: Isaziso sombuso senomboro R. 159 sangomhlaka 2 Feberbari 1979.
vi Isifungo sabantu abathileko njengabaSebenza ngokuVunywa kwemiLandu: isigaba 334 somThetho weKambiso yoBulelesi ka-1977 umThetho wenomboro 51 ka-1977.
vii Ukubotjhwa ngilabo abasebenza ngokuvunywa kwemilandu ngaphandle kwencwadi yokubopha: Isigaba 44 somThetho weKambiso yoBulelesi ka-1977 umThetho wenomboro 51 ka-1977.
viii Ukufezakaliswa kweencwadi zokubopha ngilabo abasebenza ngokuvunywa kwemilandu: Isigaba 44 somThetho weKambiso yoBulelesi. umThetho wenomboro 51 ka-1977.
L. IMITLOLO ENANYATHISELWEKO (IINGEZELELO)
AMAKHOPHI WEMITLOLO ELANDELAKO INANYATHISELWE KHONA IZAKUSETJENZISWA NJENGEREFERENSI:
I UKUNIKELWA KWABARHOLI BENDABUKO UBUJAMO OBUTHILEKO BEGUNYA LESIKHUNDLA SOMSEBENZI: ISAZISO SOMBUSO SENOMBORO R. 1180
II UMTHETHO WABASEBENZA NGOKUVUNYWA KWEMILANDU NABOKOMITJHINARA BEEMFUNGO KA-1963 UMTHETHO WENOMBORO 16 KA-1963;
III ISIGABA 334 SOMTHETHO WEKAMBISO YOBULELESI KA-1977 UMTHETHO WENOMBORO 51 KA-1977;
V ISAZISO SOMBUSO SENOMBORO R. 903 SANGOMHLAKA 10 JULAYI 1979;
VI IMITHETJHWANA EPHETHE UKWENZIWA KWESIFUNGO NAMKHA UKUQINISEKISA ISAZISO SOMBUSO SENOMBORO R. 1258 SANGOMHLAKA 21 JULAYI 1972;
VII ISAHLUKO 40 SOMTHETHO WEKAMBISO YOBULELESI KA-1977 UMTHETHO WENOMBORO 51 KA-1977 KANYE
VIII NESAHLUKO 44 SOMTHETHO WEKAMBISO YOBULELESI KA-1977 UMTHETHO WENOMBORO 51 KA-1977
<fn>nde_Article_National Language Services_INCWAJANA NGAMAKHOTHO.txt</fn>
INCWAJANA NGAMAKHOTHO WEZOKULINGANA
SAZISA UMTHETHO WEZOKULINGANA
NjengamaSewula Afrika, amalungelo wethu aqinisekiswa abe avikelwe mThethosisekelo weSewula Afrika kanye neRhelo lamaLungelo wobuNtu. Ngokunjalo, umthetho uyawasebenzisa amalungelo ahlukeneko. Ilungelo lokulingana njengelinye lamalungelo la, livikelwe mthetho otholakala emThethweni wokuPhuhliswa kokuLingana nokuKhandelwa kokuBandlulwa ngokungakaFaneli, umthetho wenomboro 4 ka-2000 (umThetho wezokuLingana).
Umnqopho WomThetho WezokuLingana
UmThetho wezokuLingana uhlose:
Ukukhandela nokuQeda ukuBandlulula ngokuNgakafaneli;
Ukukhandela nokuQeda iKulumo yeNzondo;
Ukuphuhlisa ukulingana
UmThetho wezokuLingana unikela ngentatha kibongazimbi bananyana ngisiphi isenzo esingehla. Lomthetho godu unikela ngamagadango wokufundisa umphakathi nokukhuphula ukwazi komphakathi ngokulingana.
UmThetho wezokuLingana ufuna ukukghonakalisa itjhuguluko emphakathini wedemokhrasi ohlangeneko ngokwahlukana kwawo begodu nohlahlwa mithethokambiso yokulingana, ukulunga, ukulingana, neragelo phambili emphakathini, ubulungiswa, isithunzi sobuntu nekululeko emphakathini onetlhogomelo. Lomthetho ubeka umsebenzi omuhle nesibopho phezu kwakarhulumende, iinhlangano okungasizo zakarhulumende, iinhlangano ezitholakala emphakathini, iinhlangano zamasiko nabantu boke ekuphuhliseni ukulingana.
URhulumende nabo boke abantu, babotjhwa mThetho wezokuLingana, okubeka kucace bona akunaRhulumende namkha umuntu ozakubandlulula omunye ngokungakafaneli.
UmThetho wezokuLingana unikela umBuso ngokusebenzisa umNyango wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo, amandla wokuhloma amaKhotho wezokuLingana kiwo woke amaPhrovinsi wenarha.
UmNyango wezobuLungiswa ukufikela lapha, uhlome amaKhotho wezokuLingana ama-60 inarha yoke. UmNyango uhlose ukuhloma amaKhotho wezokuLingana ali-160 ngo-2004. Amakhotho amanengi azakwenza kube lula emphakathini ukuwasebenzisa ngaphandle kokukhamba ibanga elide ukuzwakalisa iinghonghoyilo zawo kanye nokuthola imisebenzi yawo ekhotho.
Amakhotho wezokuLingana amanengi azakuhlonywa ngo-2005, bekufike lapha woke amakhotho wabomarhastrada wenarha yethu anamaKhotho wezokuLingana. Lokhu kuzakufikelelwa ngo-2006.
AmaKhotho wezokuLingana ahlonywa emakhotho wabomarhastrada asele akhona nemaKhotho aPhakamileko. Lamakhotho azakuqalana neendaba zokuBandlulula ngokuNgakafaneli, ikulumo yenzondo kanye nokuHlukunyezwa.
UkuBandlululwa NgokuNgakafaneli:
UkuBandlulula ngokuNgakafaneli kungasuselwa ebuhlangeni, ubulili, zomseme, ukubasidisi, ubujamo kwezomtjhado, ukuthi umuntu umhlobobani nokuthi ungowasiphi isitjhaba, umbala, ukuthi ngumma namkha ngubaba, ubudala, ukurholophala, ikolo, unembeza, ikolelo, amasiko, ilimi nokubelethwa.
UkuBandlulula ngokuNgakafaneli godu kungenzeka ngesibanga seKulumo yenZondo kanye nangokuHlukunyezwa komuntu namkha kwabantu. Esikhundleni seKulumo yenZondo, iKhotho yezokuLingana ingalaya umuntu othinteka eKulumeni yenZondo abekwe umlandu eKhotho yoBulelesi.
Ukuvezwa nokusatjalaliswa kwelwazi elibandlulula ngokungasikuhle kukhandelwe mthetho wezokuLingana kanye nomThethosisekelo.
Amagadango Wokuletha Isinghonghoyilo EKhotho YezokuLingana
Kokuthoma umghonghoyili uya eKhotho yezokuLingana bewazisa uMabhalana weKhotho yezokuLingana bona ufuna ukwenza isinghongoyilo ngomuntu namkha abantu, namkha ngehlangano ethileko.
UMabhalana lowo kufanele arhelebhe ummangali namkha abanghonghoyili ukuzalisa iforomo elifaneleko (Form 2).
UMabhalana kufanele azise umuntu namkha abantu namkha abajameli behlangano leyo emmangalelwako.
UMabhalana godu uzakuthumela indaba (isinghonghoyilo) eSikhulwini esiNgameleko seKhotho yezokuLingana ethintekako.
IsiKhulu esiNgameleko sizakuqunta nayikuthi indaba kufanele ilalelwe eKhotho yezokuLingana namkha idluliselwe kwenye ikundla yokulalela.
Enye ikundla yokulalela izakuqalana nendaba ngokurhaba okukghonekako.
Nayikuthi indaba ayiphethwa ngesikhathi esibonakalako namkha ayirarululwa ngokwaneliseka komunye namkha bobabili abadlalindima, manje indaba ingabuyiselwa eKhotho yezokuLingana bona iyokuqedelelwa, nayikuthi omunye wabathintekako namkha abathintekako babawa njalo ngemva kwesikhathi.
Lokha isiKhulu esiNgameleko nasiqunta bona indaba ilalelwe eKhotho yokuLingana, isiKhulu esiNgameleko singabawa uMabhalana bona abeke ilanga lokulalela indaba.
Ukulalela kungabanjwa ngelanga elibekiweko elaziwa ngibo boke abathintwa yindaba.
Ekulalelweni kwendaba, isiKhulu esiNgameleko, singaqunta ukukhomba abantu ababili bona babekhona njengabahloli ukurhelebha isiKhulu esoNgameleko ekulaleleni indaba. Abahloli bathathwa njengamalunga wekhotho ngaso soke isikhathi indaba nayilalelwa yikhotho.
Ekuletheni isinghonghoyilo ekhotho, isinghonghoyilo namkha iinghonghoyilo ezinjalo zingalethwa:
Nginanyana ngimuphi umuntu ozenzelako;
Nanyana ngimuphi umuntu owenzela omunye umuntu ongakwaziko ukuzenzela;
Nanyana ngimuphi umuntu njengelunga, lesiqhema namkha owenzela isiqhema sabantu;
Nanyana ngimuphi umuntu owenzela umphakathi;
Nanyana ngiyiphi ihlangano eyenzela amalunga wayo;
Imisebenzi ekhethekileko ebekwe phezu kweKomitjhana yamaLungelo wobuNtu kanye nezinye iinhlangano ezihlonywe ngokuya komThethosisekelo wenarha :
Ukurhelebha abanghonghoyili ekuletheni iinghonghoyilo ekhotho;
Ukwenza iphenyisiso ngemilandu nokuyelelisa abanghonghoyili; kanye
Nokuthatha amagadango umthetho ofuna athathwe.
Omunye othintekako endabeni angarhelejwa namkha ajanyelwe ligqwetha (igqwetha namkha igqwetha lemajajini) namkha ngomunye umuntu onekghono lokurhelebha namkha ukujamela othintekako.
Ukudlulisela Umlandu Phambili:
Nanyana ngimuphi umuntu ongakaneliswa mlayo owenziwe yiKhotho yezokuLingana angadlulisela phambili umlandu mayelana nomlayo loyo ngendlela efunekako begodu nangesikhathi awuse eKhotho ePhakamileko namkha iKhotho ePhakamileko yokuDlulisela iinqunto, kuye ngobujamo. Isibawo sokudlulisela phambili singenziwa bunqopha eKhotho yomThethosisekelo.
AmaNdla WeKhotho YokuLingana
Kumsebenzi weKhotho yokuLingana ukutjho bonyana ukubaNdlulula ngokuNgakafaneli, iKulumo yeNzondo namkha ukuHlukumeza, njengombana kuzabe kunjalo, kwenzeke ngendlela etjhiwoko. Ngemva kokuqalisisa nokuqunta, ikhotho ingenza umlayo ofaneleko ngokuqala ubujamo.
Ikhotho ingalayela:
Ukuvumelana (isivumelwano) hlangana kwabathintekako;
Ukubhadelwa kwemali yehlawulo;
Ukukhandela imikghwa yokubandlulula ngokungakafaneli namkha ukuyala bona amagadango athileko athathwe ukukhandela ukubandlulula ngokungakafaneli, ikulumo yenzondo namkha ukuhlukumeza;
Ukwenza bona amathuba athileko neenzuzo, alelwa ngokungakafaneli ebujamenobo, atholakale kummangali;
Ukufezakaliswa kwamagadango akhethekileko ukulungisa ukubandlulula ngokungakafaneli, ikulumo yenzondo namkha ukuhlukumeza;
Ukuyala ukunikelwa indawo yokuhlala esiqhemeni esinghonghoyilako namkha isiqhema sabantu ngothintekako namkha okwenziwa isinghonghoyilo ngabo;
Ukubawa ukulitjalelwa okunganamibandela;
Ukuyalela uMabhalana wekhotho bona athumele indaba kuMnqophisi wezokuTjhutjhiswa komPhakathi khona kuzakuba nokuthweswa umlandu okufaneleko eKhotho yezoBulelesi.
IKhotho yezokuLingana godu ingakhupha:
Umlayo ofuna bona ummangalelwa enze imibiko yeragelo phambili njalo ekhotho namkha ehlanganweni ethintekako ebekwe ngokuya komThethosisekelo wenarha, mayelana nokufezakaliswa komlayo wekhotho.
IKhotho yezokuLingana godu ingadlulisela nanyana ngiyiphi indaba engaphambi kwayo kwenye nenye ihlangano ehlonywe ngokuya komThethosisekelo ukuyokulanyulwa, ukubuyisana namkha ukukhulumisana.
<fn>nde_Article_National Language Services_INCWAJANA YE-dti EMAL.txt</fn>
IPhiko Lerherho Lokusebenzisana Ngeenqhema Nelemisebenzi Yokusekela eSewula Afrika
INCWAJANA YE-dti EMALUNGANA NOKUFIKELELEKA KWELWAZI
OKUMUMETHWEKO
ISINGENISO ...
UMNQOPHO...
IMINQOPHO EMIKHULU, UMNQOPHO WEHLELO KANYE NEMINQOPHO ELINGANISEKAKO
ISIJAMISO SESAKHIWO
IMINININGWANA YOKUTHINTANA NESIPHATHISWA SEZOKWAZISA NAMASEKELA WEEMPHATHISWA ZOKWAZISA...
ISIPHATHISWA SEZOKWAZISA... ...
AMA-ADRESI ...
I-ADRESI YOKUPOSA...
I-ADRESI YOMAKHO...
IZIKO LOKURHELEBHA NGOMTATO LE-dti
IINHLOKO NAMAKORO WELWAZI...
AMAKORO WELWAZI NGAPHAKATHI KWE-dti
Amabhizinisi, Ubunikazi Kanye Nendlela Yokuphatha...
Ukurhwebelana Okuhle, Ukuphalisana Okuhle Kanye Nokuvikeleka Kwabathengi...
Amabubulo Alawulwako...
UKURHWEBELANA NEENARHA ZANGAPHANDLE ...
Amazinga ...
Ituthuko Nerhubhululo ...
UKUVIKELEKA KOBUNIKAZINGQONDO
IMISEBENZI YOKWENZELWA ABANTU...
UKULAWULWA KWERHWEBELWANO LEENTJHABATJHABA...
Ukutjhugululwa Kweemali Neemali Ezibuyiselwako...
Ukuphikisa Nokutheliswa Kwepahla Ethengiselwa Ngaphandle...
Ukulawulwa Kwepahla Ethunyelwa Nebuya Ngaphandle
UKUTLOLISA NOKUHLOLA...
Ukuphenya Nokuhlola...
Amasiso Wangaphandle ...
Amabhizinisi Amancani ...
Irhubhululo Lesayensi ...
Ihlelo Le-SA Lokulinganisa Ikhwalithi...
Ukurhwebelana Namazwe Wangaphandle ...
Amalungelo Wabathengi ...
IMALI YEHLOHLOMEZELO NEYETUTHUKO...
Ukusekelwa Kwamasiso...
Ukuthuthukiswa Kwamabhizinisi Amancani ...
Ukwandiswa Kommoya Wokuphalisana...
Imikhumbulo Emitjha Netheknoloji...
Irhelebho Lokuthengisela Ngaphandle...
Amasiso...
Ibhoduluko Lezelawulo...
IRHELEBHO LOKUTHENGISELA IINARHA ZANGAPHANDLE
Iragwa Njani Ibhizinisi eSewula Afrika...
UKUTHOMA IBHIZINISI...
Ithonywa Njani Ibhizinisi...
Ukuphathwa Kwebhizinisi...
Amathuba Webhizinisi...
Ukusekeleka Kwebhizinisi...
UKUKHULISA IBHIZINISI...
Ikhuliswa Njani Ibhizinisi...
Ukuphathwa Kwebhizinisi...
Ukusekeleka Kwebhizinisi...
UKUTHENGISELA IPAHLA EENARHENI ZANGAPHANDLE
Funda Ukuthengisela Ngaphandle...
Tlolisela Ukuthengisela Iinarha Zangaphandle...
Ihlohlomezelo Yokuthengisela Iinarha Zangaphandle...
Amangeno Eemakethe Zangaphandle ...
Iinhlangano Zokuthengisela Eenarheni Zangaphandle...
AMABHIZINISI AMAKHULU...
Ukutlolisa Nokunikelwa Amandla...
Ihlohlomezelo...
Iinqhema Zerhuluphelo Yezomnotho...
UKUVIKELWA KWABATHENGI ...
Amalungelo Wabathengi...
Ububalekelo...
Iinqhema Zeenlilo Zabathengi...
Ubukhulu ...
Ukukhula/Ukuhluma...
Amakoro...
Irhwebo...
Amasiso Nokubulunga ...
Intengo...
Imisebenzi...
Ukungalingani...
Ikomba Yezomnotho...
Imithombo Yamandla...
Abakhambiphambili Bomnotho...
AMAHLELO...
Ukujamiseka Kwehlangano...
Abantu Bekhethu...
IMINIKELO...
Ukuphathwa Kwerhwebelwana Lamazwe Ngamazwe
Umthetho Nemithetholawulo...
Ukurejistara Nokuhlola...
Iimali Zehlohlomezelo Nezokuthuthukisa...
Amahlelo...
Umthethokambiso, Imithetjhwana Nokurhwebelana Kwamazwe Ngamazwe...
Iinsiza Ezifakelelelwa Ukuthuthukisa...
Ituthuko...
IINDABA NEZEHLAKALO...
IINDABA ZAMABUBULO/ZAMAFEMU...
IMITLOLO...
IMIBUZO YEPALAMENDE ...
IINKULUMO...
IIMEMEZELO ZEEMBIKIINDABA/ZEENDABA...
UKUZWA OKUVELA EEMBIKINIINDABA...
IKAMBISO YESIBAWO...
Ikambiso...
Iimali Ezibhadalwako...
Iimali Ezibhadalwa Eenhlanganweni Zomphakathi...
UKUVUNYELWA/UKWALIWA KWEEMBAWO...
Ukwaliwa Kwesibawo...
Isibawo Sokudlulela Phambili...
IKOMBA YEKOMITJHINI YAMALUNGELO WOBUNTU ...
UKUHLANGANYELA KWABABELANI...
IINHLOMELELO...
ISINGENISO
UmThetho wenomboro 2 ka-2000 oKhuthazela ukuTholakala kwelwAzi ("umThetho") wabethwa ngomhlaka 9 kuMatjhi 2001, wanikela ihlangano namkha isijamiso somphakathi namkha ihlangano yangeqadi nanyana ngiliphi ilungelo lomthethosisekelo lokuthola ilwazi elifunekako lokuragwa nokuvikelwa kwamalungelo nanyana kungaba ngimaphi. La kwenziwa khona isibawo ngokomThetho, ihlangano ekwenziwa kiyo isibaweso inesibopho sokuveza ilwazi elinjalo, ngaphandle kwala umThetho uthi khona ilwazelo alikavunyelwa ukuvezelwa nanyana ngubani.
UmThetho uyayitjho ikambiso ekufuze ilandelwe ekwenziweni kwesibawo esinjalo. Incwajana le inqophe ukukhuthaza isiko lokwenzela izinto emkhanyweni nangendlela enokuziphendulela emNyangweni wezeRhwebo namaBubulo ("i-dti") ngokunikela ilungelo lokuthola ilwazi elifunekako lokuragwa nokuvikelwa kwamalungelo womuntu namkha wehlangano. Nakuzakukghonakala ukukhuthaza ukulawuleka kuhle kweenhlangano zomphakathi, kuyafuneka ukuqinisekisa ukuthi omunye nomunye uhlonyiswe ngamandla afaneleko, abe afundiseke ukuzwa amalungelo wakhe ngokomThetho.
Nokho-ke iSahluko 9 somThetho siyavuma ukuthi ilungelo lokuthola ilwazi angeze lasebenza ngaphandle kokuba nemibandela nokulinganiselwa, begodu kufuze bona ulawulwe ziinlinganiselo ezivumakalako, ezibala nalokhu okulandelako, kodwa nokho ezingapheleli kikho:
Ukulinganiselwa okunqophe ukuvikeleka okulingeneko kwezinto zangeqadi;
Iiindaba zerhwebo ezisifuba; kanye nokulawuleka okuhle nokuphumelelako; begodu okwenzeka ngendlela okulinganisa ilungelwelo namanye amalungelo, sekubalwa namalungelo anjengalawo aseVikelwenimalungelo esemThethwenisisekelo.
ISahluko 14 somThetho sibophelela iinhlangano zomphakathi ukutlola iNcwajana ezakusiza abantu ukuthola ilwazi eliphethwe yihlangano yomphakathi nebeka ubuncani bemibandela incwajana leyo ekufuze bona iyizalise.
Nokho-ke i-"dti" seyitjhwile ukuthi izakulinga ukusebenzela emkhanyweni, begodu inande yazisa ngokukhululekileko amabhizinisi, abathengi kanye nomphakathi nje woke ngemitlolo, izaziso, ne-website ye-dti ngeziko lokuthola ilwazi ngomtato.
UMNQOPHO
Incwajana le inqophe ukunikela umbawi, ngokusizwa mthetho, ngemininingwana yokuthintana nekambiso efaneleko yokuthola ilwazi elithileko ku-dti.
Incwajana le godu ilinga nokunikela umbawi umkhanyo opheleleko wesijamiso, imisebenzi ebekelwe ukwenziwa, imisebenzi eyenzelwa abantu kanye nekomba yerherho lelwazi le-dti ukusiza umbawi kobanyana akghone ukuthola indawo la angathola khona ilwazi elifunekako.
Incwajana le godu inikela namaforomo afunekako neemali ezibhadalelwa ukubawa ukuthola ilwazi.
Umnqopho we-dti kudosa phambili nokukghonakalisa ukuvulwa kwamathuba womnotho obambelelako nemisebenzi kiwo woke amaSewula Afrika ngokusisisa kwezinga eliphakemeko, nokvuleka khudlwana kwamasango wokungena kwepahla yeSewula Afrika eemakethe zamazwe ngamazwe, nokwakha imakathe ehle, nelungileko, nesebenza ngemithethokambiso yokuphalisana elungileko emabhizinisini wekhethwapha newangaphandle, kanye nebathengini. Ngalendlela-ke, i-dti inqophe ukusiza ukubeka umnotho weSewula Afrika emtlhaleni webelo newokwabelana ngokuhluma kwawo umnotho.
Iminqopho Emikhulu, Umnqopho Wehlelo Kanye Neminqopho Elinganisekako
Ukwakha ikoro elungelelweko nethuthukileko yokukhiqiza ephumelelisa ukwanda kwamathuba womnotho abambelelako abe khona kiwo woke amaSewula Afrika kiwo woke umnotho.
Ukukhulisa imakethe yepahla neyemisebenzi eyenzelwa abantu eSewula Afrika.
Ukukhuthaza ukuhlukahluka kwepahla iSewula Afrika eyithengisela amazwe wangaphandle.
Ukukhuthaza ukusisiswa bunqopha kwepahla yekhethwapha neyangaphandle.
Ukwakha imakathe ehle, nelungileko, nesebenza ngemithethokambiso yokuphalisana elungileko emabhizinisini wekhethwapha newangaphandle, kanye nebathengini.
Ukuvula amathuba wokuhlomisa abantu ababedimeke amathuba ngamandla womnotho kanye nokuveza iindlela ezizakuphumelelisa ukusetjenziswa kwamathuba la.
Ukuyenza isebenze ngcono khulu i-dti, ibe iphumelele khudlwana ukwenza imisebenzayo.
Isakhiwo Sokuhleleka
Amaphiko Wokukghonakalisa, ekuwona aphethe imisebenzi yokusekela amaphiko anqophene nemisebenzi eyenziwako.
Amaphiko enza imithethokambiso, aqalene nokwenza ubujamo bezinto bube ngobuhle obulungele ukusebenza kuhle emnothweni.
Amaphiko wokwenzelwa kwabantu imisebenzi, wona-ke asebenzisana bunqopha namabhizinisi nabathengi ngemikhiqizo eyenziwako nangemisebenzi eyenzelwa abantu.
Iphiko lokumaketha, eliqalene nokubeka itshwayo lerhwebo nokumaketha ipahla/imikhiqizo ye-dti (amahlelo nokhunye okunikelwako) kanye nokuqinisekisa ukuthi abosomabhizinisi nabathengi balapha ekhethu bayawazi amalungelo wabo womnotho.
ISAKHIWO SOKUHLELEKA KWEENKHUNDLA EZIPHEZULU
UMnqophisi-Mazombe
ISikhulu Sezemisebenzi
Akunamuntu
Iminqopho Ye-dti Iragwa Ngalamahlelo Alandelako:
IHLELO UMNQOPHO
I-EMU ne-GSSD neZOKUMAKETHA IPhiko Lokuphatha Nokulawula Kudosa phambili iminyango nezinye iinjamiso ezikhambisana nayo ngendlela emaqhingaqhinga, nokusekela ngeensetjenziswa ukuphumelelisa umsebenzi we-dti.
ZokuMaketha Kukhulisa nokwandisa ilimuko nokutholakala kwemikhiqizo nemisebenzi eyenziwa yi-dti.
UkuThuthukiswa kweRhwebelwano leenTjhabatjhaba nezomNotho Kukwandisela ipahla yeSewula Afrika ethengiselwa emazweni wangaphandle amathuba wokungena eemakethe ngokukhulumisana kwenziwe iimvumelwana zokurhwebelana namazwe ngamazwe ngehlelo lokurhwebelana kwamazwe woke, nokusungula bekulawulwe ihlelo lokubhadalisa phezu kwepahla yeSewula Afrika.
AMAPHIKO ENZA IMITHETHOKAMBISO
I-ITED, ne-EIDD kanye ne-CCRD UkuThuthukiswa kwamaBhizinisi namaBubulo Kusekela ukutlanywa nokuthuthukiswa kwemithethokambiso namaqhinga anqophe ukuwuhlela ngobutjha umnotho weSewula Afrika ngokwandisa amathuba wokuhlonyiswa ngamandla womnotho kwabantu ababedimeke amathuba, nangokusekela amahlelo wokuthuthukisa amabhizinisi kanye nangokukhulisa amahlelo angezelela ukuhluma komnotho nakhuthaza ukuphalisana ngezomnotho.
UkuLawulwa kwabaThengi namaBhizinisi Kuvula ibhoduluko lokulawuleka kwamabhizinisi elikhuthaza iimakethe eziphalisana kuhle nangokwenzela izinto emkhanyweni kizo zoke izakhamuzi zomnotho ngokunande kubuyekezwa umthethokambiso nomthetho soke isikhathi, kanye nokukhuthaza ukukhambisana nemithetho elawulako ngefundo nangokusetjenziswa ngendlela elungileko.
AMAPHIKO WOKWENZELWA KWABANTU IMISEBENZI
I-TISA ne-TEO ZeRhwebo nokuSisa eSewula Afrika Kukhuthaza ukusisiswa kwamafa eSewula Afrika, nokuthuthukisa ikghono namandla weSewula Afrika wokuthengisela iimakethe zangaphandle ipahla kanye nokuveza ibonelophambili elimaqhingaqhinga lokuthuthukisa amakoro nobujamo bobungako bomnotho.
IHlangano yamaBhizinisi amaNcani Kukhuthaza ukuhlelwa ngobutjha komnotho weSewula Afrika ngokuhlohlozela ukusisisa emthangalenisisekelo, nekuthuthukisweni kwemithombo yamandla wabantu, nekulungeleleni imisebenzi yokukhiqiza neminye ekhambisana nayo, nokuthuthukisa amabhizinisi amancani, neengodi ezithileko, nechwephetjhe kanye nokusungulwa kwamaqhinga amatjha.
IMINININGWANA YOKUTHINTANA NESIPHATHISWA SEZOKWAZISA NAMASEKELA WEEMPHATHISWA ZOKWAZISA
IsiPhathiswa SezokwAzisa
Ifeksi : +27 12 322
AmaSekela WeemPhathiswa ZokwAzisa: (Ama-DIO)
Ama-adresi
I-adresi Yokuposa
I-adresi Yomakho
IINHLOKO NAMAKORO WELWAZI
Amakoro Wezokwazisa Ngaphakathi Kwe-dti
Amakoro wezokwazisa namarekhodi alandelako la abulungwe yi-dti:
Ilwazi elimalungana nekhamphani (isib. umnqophisi, ilungu elinamatjhere, i-adresi yekhamphani njll.).
Iwazi lelungelobunikazi elikhethekileko nelamatshayo werhwebo ( eSewula Afrika nemazweni ngamazwe).
Ilwazi elimalungana nehlohlomezelo (ilwazi lokutjintjiselana nelimalungana nehlohlomezelo engatjhugulukiko).
Ilwazi lamaphemithi amaphemithi akhutjhwako ngawokuthengisela ipahla kamanye amazwe/ngawokuthenga ipahla yakamanye amazwe kanye namaphemithi wokusebenza ngemikhiqizo elawulwa mThetho owAlela ukwAndiswa komKhiqizo othileko i-Nonproliferation Act.
Iimali ezibhadaliselwa ipahla ethengwa nethengiselwa amazwe wangaphandle (iimali ezibhadalwa njenganje nezathoma ukubhadaliswa kade epahleni ethengwa nethengiselwa amazwe wangaphandle)
ilwazi lezokuphatha nokulawula le-dti nelamaphiko wayo (ilwazi lemicimbi, amaplani webhizinisi, ukwabiwa kweemali, umthethokambiso kanye nekambiso).
ilwazi elimalungana nokulawulwa kwehlelo lokuthintana ( ukukhulumisana, iinthunywa, imikhiqizo/iminikelo).
Abanesabelo (eminye iminyango karhulumende, iinhlangnano ezinerhuluphelo kezokuphatha nezeemali kwa-dti, umnikazi wesabelo okwabelwana ngaso/ikhastama, ilwazi lokukhulumisana nokusebenzisana).
Ukuphathwa nokulawulwa kweemali nemithombo yamandla yabasebenzi (njengamarekhodi weemali newabasebenzi).
Ilwazi elimalungana nabanikeli (ukulawulwa kweemali, nabantu ekuthintwana nabo, ukulawulwa kwemibandela namahlelo wokuphatha).
Ilwazi elimalungana nabasabalalisi (imininingwana ngabasabalalisi abenzela i-dti imisebenzi ethileko).
Imitlolo yokuzikhulumela etlolelwa iPalamende neminye imitlolo etlolelwa yona iPalamende.
Ukulawulwa kwamahlelo ajayelekileko namahlelo akhethekileko.
Ilwazi lemithetho yokulawula (i-dti ilawula imihlobohlobo yemiThetho, imthetjhwana nemithethokambiso yokurhwebelana neminye ephathelene nezerhwebo kanye namarekhodi wezomthetho aphathelene nerhwebo neendaba eziphathelene nebubulo lezerhwebo lapha eSewula Afrika neentjhabatjhabeni)
Zomthetho (umthetho wamazwe ngamazwe, imithetho esuselwa emacaleni akhe agwetjwa)
Iphenyo nokuhlola (ikhamphani, umkhiqizo, ihlohlomezelo, iinghonghoyilo zabathengi, iinlilo zokulahlwa kwezinto ezingasasebenziko).
Imithethokambiso yokurhweba neyamabubulo werhwebo (ilwazi lemithethokambiso etjhayela izenzo namahlelo wokulamula ngesizo le-dti.)
Amabhizinisi, Ubunikazi Kanye Nendlela Yokuphatha
UmThetho wenomboro 71 wezamaBhizinisi wango-1991: Umnqopho womThetho lo kubulala namkha ukutjhugulula imithetho ethileko emalungana nokunikelwa kwamalayisense wokuragwa kwamabhizinisi, nesikhathi iintolo ekufuze zisebenze ngaso kanye nokubeka imibandela emitjha ethileko emalungana nokunikelwa kwamalayisense wokuragwa kwamabhizinisi, kanye godu nokuqalelela neendaba ezikhambisana nalokho.
UmThetho wenomboro 69 wamaBhizinisi aValekileko wango-1984: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukuvulwa, nokurejistarwa, nokuhlanganiswa namanye amabhizinisi, nokuphathwa nokulawulwa kanye nokuhlakazwa kwamabhizinisi avalekileko asemtjhonweni weenkwelede.
UmThetho wenomboro 61 weenKhamphani wango-1973: Umnqopho womThetho lo kuhlanganisa nokutjhugulula umThetho ophathelene neenkhamphani, kanye nokuqalelela iindaba ezikhambisana nalokho.
UmThetho wenomboro 75 oLawula ukwAbelana ngeNdawo yokuPhumula wango-1983: Umnqopho womThetho lo kulawula ukuhlukaniswa kwenzuzo yokwabelana ngendawo etholakala ngamahlelo wokwabelana ngendawo yokuphumulela; kanye nokuqalelela iindaba ezikhambisana nalokho.
UmThetho wenomboro 99 wokuVikelwa kwamaBhizinisi wango-1978: Umnqopho womThetho lo kunciphisa amathuba wokusetjenziswa kwezahlulelo ezithileko, imilayelo ethileko, imiphumela yokulamula ngomthetho kanye neencwadi zesibawo kwamazwe wangaphandle eRiphabhligi yeSewula Afrika, kanye nokwalela ukunikelwa kwelwazi eliphathelene namabhizinisi ngokuthambela imilayo nemilayelo namkha iincwadi zesibawo kwamazwe wangaphandle kanye nokuqalelela iindaba ezikhambisana nalokho.
UmThetho wenomboro 45 wokuhlelwa ngobuTjha kokuHlangene ngokuSebenzisana wango-1996: Umnqopho womThetho lo kukwenza ukuthi imithetho ethileko yeenjamiso ezihlangene ngokusebenzisana isebenze kiyo yoke iRiphabhligi yeSewula Afrika, kanye nokubulala eminye imithetho ethileko yokuhlanganela ukusebenzisana. UmThetho lo godu ukghonakalisa nokuhlanganiswa ngokubalelwa emva kweenkampani ezithileko ezivalekileko, usebenze nangezinye iindaba ezikhambisana nalokho.
Ukurhwebelana Okuhle, Ukuphalisana Okuhle Kanye Nokuvikeleka Kwabathengi
UmThetho wenomboro 89 wokuPhalisana wango-1998: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukuvulwa kweKomitjhini yezePhaliswano ezakuthwala umsebenzi wokuphenya, nokulawula nokuhlola ilinganise imikhambo eqintelisako, nokuphalisa amandla wesikhundla, nokuhlanganiswa. Unqophe godu nokuqalelela ukuvulwa kweBandla lezePhaliswana elizakuqala iindaba ezinjalo, kanti godu unqophe nokuqalelela ukuvulwa kweKhotho yokuDlulisela iinLilo zePhaliswana.
UmThetho wenomboro 39 wokuPhalisana oTjhugululwe kwesiBili, wango-2000: Umnqopho womThetho lo kutjhugulula umThetho wokuPhalisana wango-1998, kobanyana kuzokuhlathululwa izitjho ezithileko, kutjhugululwe iinhlathululo ezithileko kusulwe nehlathululo ethileko.
UmThetho wenomboro 71 wezabaThengi wango-1988 (Wokuragwa Kwebhizinisi Ngendlela Engakalungi): Umnqopho womthetho lo kukwalela namkha ukulawula izenzo ezithileko/imikhambo ethileko yamabhizinisi.
UmThetho wenomboro 75 weemVumelwano zeenKwelede wango-1980: Umnqopho womthetho lo kuvikela abathengi abathenga sakuqatjha, abathenga ngesikwelede nabenzelwa imisebenzi ethileko ngesikwelede.
UmThetho wenomboro 39 wokwEmuka iPahla wango-1951: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukwemukwa komuntu inarha kanye nokutholakala kwelungelo lokusebenzisa inarha isikhatjhana.
UmThetho wenomboro 89 wokuTholakala kwePahla eSabalaliswako wango-1970: Umnqopho womthetho lo kuhlomisa uNgqongqotjhe wezomNotho ngamandla wokukhiqiza, nokuthola, nokuqatjha namkha ukuthenga ipahla emazweni wangaphandle.
UmThetho wenomboro 25 wezokuThengisa nokwEnzela abaNtu imiSebenzi wango-1964: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukuthengiswa kwepahla nokwenzelwa kwabantu imisebenzi nokhunye okukhambisana nalokho.
Amabubulo Alawulwako
UmThetho wenomboro 112 wokuThengiswa kweeNdawo wango-1976: Umnqopho womThetho lo kuvikela abathengi abathenga indawo namkha abathengisa indawo ngokusebenzisa abathengisi nabakhangisi beendawo.
UmThetho wenomboro 65 wamaHlelo wokwAkhela abaNtu abaThethe umHlalaphasi iziNdlu, wango-1988: Umnqopho womThetho lo kulawula ukuhlukaniswa kwenzunzo ethileko etholakala emahlelweni wokwakhela abantu abadala izindlu, nokuqalelela iindaba ezikhambisana nalokho.
UmThetho wenomboro 57 wokuLungelelanisa imiThetho yokuBolekisa ngeeMali, wango-1996: Umnqopho womThetho lo kululela ukusetjenziswa komThetho wokuBolekiswa kweeMali wango-1968 eendaweni ezithileko ezazingaphasi kwakaRhulumende oPhakathi nezazingaphasi kwezabelo.
UmThetho wenomboro 27 wezoTjwala wango-1989: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukulawulwa kokuthengiswa kotjwala, nokuqalelela ezinye iindaba eziphathelene nalokho.
UmThetho wenomboro 57 wamaLothari wango-1997: Umnqopho womthetho lo kulawula nokukhandela ukuvulwa kwamalothari nokuhlanganyelwa kwemali yokubheja babheji; ukuvula iBhodi yeLothari yeliZwe loKe, ngokunjalo nokutjhugulula umThetho wezamaPoso wango-1958, nomThetho wezokuGembula wango-1982 (we-Ciskei), kanye nokubulala umThetho wamaLothari womBuso wango-1984 (we-Ceskei), kanye nomLayo wamaLothari wango-1989 (we-Transkei), kanye nokuqalelela nezinye iindaba ezikhambisana nalokho.
UmThetho wenomboro 103 oLawula zokwAkha namaZinga wokwAkha wango-1977: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukukhuthazwa kokuthambela umthetho ngokufana ekwakhiweni kwemakho eendaweni ezingaphasi kwaborhulumende beendawo, nokubeka izinga lokwakha ekufuze lilandelwe, kanye nezinye iindaba ezimalungana nalokho.
UmThetho wenomboro 33 wezokuGembula wango-1996: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukulawulwa nokulungelelwa kweendaba ezithileko ezimalungana namakhasino, ukugembula kanye nokuqalelela ukuthi kulandelwa iindlela ezifanako nezinga elifanako ngokugembula kiyo yoke iRiphabhligi; godu unqophe nokuqalelela ukuvulwa kwamaBhodi wezokuGembula weNarha yoKe, kanye nokuqalelela ezinye iindaba ezikhambisana nalokho.
UmThetho wenomboro 87 owAlela ukwAndiswa kweenKhali eziyiMbubhisa wango-1993: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukulawulwa kweenkhali eziyimbubhisa, nokuvula umKhandlu wokuphatha nokulawula iindaba ezimalungana nokwandiswa kweenkhali ezinjalo eRiphabhligi; kanye godu nokuthola umnqopho nemisebenzi yeenkhali ezinjalo, ngokunjalo godu nokubeka indlela yokusebenza ngazo nokuzilawula, kanye godu nokuqalelela ezinye iindaba eziphathelene nalokho.
UmThetho wenomboro 84 weeNdaba zomKayi wango-1993: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukuvulwa komKhandlu wokuphatha nokulawula iindaba ezithileko zomKayi eRiphabhligi, kanye nokuthola umnqopho nomsebenzi womKhandlu onjalo, godu nokubeka indlela ekufuze umKhandlu loyo usebenze bewulawulwe ngayo.
UmThetho wenomboro 9 wezeTjhukela wango-1978: Umnqopho womThetho lo kuhlanganisa nokutjhugulula imithetho ephathelene nebubulo letjhukela, kanye nokuqalelela nezinye iindaba ezimalungana nalokho.
UmThetho wenomboro 73 wokuBolekisa ngeeMali wango-1968: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukulinganiselwa nokuvezwa kweemali ezibhadaliselwa iimali ezibolekwako, ukuthenga ngeenkwelede, ukuthenga sakuqatjha kanye nezinye iindaba ezikhambisana nalokho, kanti godu unqophe nokubulala umThetho wokuBolekisa ngeeMali wango-1926.
UKURHWEBELANA NEENARHA ZANGAPHANDLE
UmThetho wenomboro 107 weBhodi yeeMali eziBhadaliswako nezokuRhwebelana wango-1986: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukuvulwa kweBhodi yeeMali eziBhadaliselwa ukurhwebelana, nokuqalelela zokurhwebelana, kanye nezinye iindaba ezikhambisana nalezo.
UmThetho wenomboro 4 wesiVumelwana sokuThengiswa kwePahla eeNarheni ngeeNarha wango-1986: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukusetjenziswa kwesiVumelwana sokuThengiswa kwePahla eeNarheni ngeeNarha, kanye nokuqalelela ezinye iindaba ezikhambisana nalezo.
UmThetho wenomboro 78 weenKwelede zokuThengisela ngaPhandle newokuVuselelwa kweTjhorense yamaSiso wangaPhandle wango-1957. Umnqopho womThetho lo kukhuthaza ukurhwebelana neenarha zangaphandle kweRiphabhligi nokuqalelela ukuvuselelwa kwamakontraga wetjhorense noRhulumende weRiphabhligi malungana nokuthengiselwa kwepahla eenarheni zangaphandle, nokusisisa kanye nokubolekiswa kweemali namkha okhunye okukhambisana nomsebenzi wokuthengiselana onjalo loyo.
UmThetho wenomboro 45 oLawula ukuThengiselwa nokuThengwa kwePahla eeNarheni zangaPhandle wango-1963: Umnqopho womThetho lo kuqalelela amagadango wokulawula ukuthengiselwa kwepahla eenarheni zangaphandle, nokuqalelela ukuthengwa kwepahla eenarheni zangaphandle, nokuqalelela ukutjhugululwa komThetho i-War Measures Act, 1956, kanye nokuqalelela nezinye iindaba ezikhambisana nalezo.
UmThetho wenomboro 11 wesiVumelwana seeNarha ngeeNarha seeMumathi eziPhephileko wango-1985: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukusetjenziswa kwesiVumelwana seeNarha ngeeNarha seeMumathi eziPhephileko eRiphabhligi, kanye nokuqalelela ezinye iindaba eziphathelene nalokho.
Amazinga
UmThetho wesiTjhaba wenomboro 76 ka-1973 wamaYunithi namaZinga wokuLinganisa: UmThetho lo uqalelela ukuvula nokusebenzisa eRiphabhligi ihlelo lokulinganisa ngokwehlelo lokulinganisa leentjhabatjhaba iHlelo leenTjhabatjhaba lamaYunithi nezinye iinlinganisi zokulinganisa. Uqalelela ukunikelwa indawo kwamazinga wokulinganisa inarha yoke, uqalelele nezinye iindaba ezikhambelana nalokho.
UmThetho wenomboro 29 ka-1993 wamaZinga: UmThetho lo uqalelela ukukhuthaza ikhwalithi, nokwenza ukuthi kuhlalwe ezingeni elifaneleko lekhwalithi malungana nepahla ethengwako kanye nokwenzelwa kwabantu imisebenzi.
UmThetho wenomboro 77 ka-1973 weMethroloji: Umnqopho womThetho lo kulungelelanisa nokutjhugulula umthetho ophathelene nehlelo lokulinganisa/lokumeda kezerhwebo.
Ituthuko Nerhubhululo
UmThetho wenomboro 22 ka-1940 wokuThuthukiswa kwamaBubulo: Umnqopho womThetho lo kukwakha ihlangano enqophe ukukhuthaza ukuvulwa kwamabubulo amatjha nemisebenzi yawo, nokuthuthukisa amabubulo esele vele akhona njenganje, nokuthuthukisa imisebenzi yayo, kanye nokuqalelela nezinye iindaba ezikhambisana nalokho.
UmThetho wenomboro 31 ka-1962 wokuThuthukiswa kokuSungula: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukukhuthazwa ituthuko nokusetjenziswa kwayo kobanyana kuzosizakala umphakathi ngokuvunjululwa kokuthileko ebekungaziwa, nangokusungula okutjha obekungekho, kanye nangokwenza ngcono lokho ebekuvele kukhona, kanye nokuvula ihlangano ezakukhuthaza ukusungulwa kwezinto iKoporasi yeSewula Afrika yokuThuthukiswa kokuSungula kobanyana izokuqala imisebenzi enjalo, kanye godu nokuyibekela amandla nemisebenzi nendlela ekufuze iphathwe beyilawulwe ngayo, godu nokuqalelela nokhunye okuphathelene nalokho.
UmThetho wenomboro 187 ka-1993 wokuThuthukiswa kokuKhiqiza: Umnqopho womThetho lo kuvula iBhodi yokuThuthukisa imiKhiqizo, nokuqalelela ukuvulwa kwamahlelo wokuthuthukisa imikhiqizo, kanye godu nokuqalelela nezinye iindaba ezikhambisana nalokho.
UmThetho wenomboro 105 ka-1998 wesiKhwama sokuNikela amaNdla: Umnqopho womThetho lo kuvula isikhwama semali sokukhuthaza nokukghonakalisa ukuthi abantu ababedimeke amathuba babe nepahla namafa azabangenisela imali.
UmThetho wesiTjhaba wenomboro 102 ka-1996 wamaBhizinisi amaNcani: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukuvulwa komKhandlu wezamaBhizinisi amaNcani enaRheni yoKe, kanye neNtsika Enterprise Promotion Agency. Ukudlula lapho, umThetho lo godu ukhomba namaviyo womBuso indlela yokukhuthaza amabhizinisi amancani eRiphabhligi, ubuye godu uqalelele nezinye iindaba ezikhambisana nalokhu.
UmThetho wesiTjhaba wenomboro 46 ka-1998 womKhandlu weRhubhululo leSayensi: Umnqopho womThetho lo kuqalelela uqinisekise ukuthi uhlala ukhona usebenza umKhandlu wezeRhubhululo ngezeSayensi nangezamaBubulo, umKhandlu weRhubhululo lezeSayensi namaBubulo, ube uqinisekise nokuthi umKhandlu lo ulawulwa kuhle yiBhodi, uqalelele godu nokhunye okukhambisana nalokho.
UKUVIKELEKA KOBUNIKAZINGQONDO
UmThetho wamaGama wamaBhizinisi wenomboro 27 ka-1960: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukulawulwa kwamagama wamabhizinisi nezinye iindaba ezikhambisana nalokho.
UmThetho wenomboro 37 ka-1997 weemPahla zeZinga eliPhasi: Umnqopho womThetho kubeka amagadango anqophe ukuvimbela ukurhweba ngepahla esisingapahla, ngaleyindlela kuzokuvikeleka abanikazi bamatshayo werhwebo, nelungelo lobunikazi kanye namanye amatshayo ngaphasi komThetho oLawula amaTshwayo wePahla ethengiswako ka-1941, ukuthi angasetjenziswa ngokungasimthetho epahleni esisingapahla ngegama lobunikazi elisemthethweni, nokuvimbela ukuthi ipahla esisingapahla ingavunyelwa ukuyokungena hlangana nepahla ekuthengiselwana ngayo ngokusemthethweni.
UmThetho wenomboro 195 ka-1993 wemiGwalo: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukurejistarwa kwamadizayini kanye nokhunye okukhambisana nalokho.
UmThetho wenomboro 107 ka-1996 wokuHlathululwa kweKghono lokuTlama : Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukuhlanganiswa kwamalungelo wobunikazi bengqondo ayengaphasi kwezabelo ezazizibusa embusweni omdala, i-Bophuthatswana, ne-Transkei, ne-Venda, ne-Ciskei kobanyana abe yingcenye yenarha yoke, kanye nokululela umthetho olawula amalungelo wobunikazingqondo asebenze kiyo yoke iRiphabhligi. UmThetho lo godu ubulala neminye imithetho ethileko yamalungelo wobunikazingqondo, ubuye uqalelele nezinye iindaba ezikhambisana nalokho.
UmThetho wenomboro 17 ka-1941 oLawula amaTshwayo wePahla eThengiswako: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukumeregwa kwepahla ethengiswako, nokuqalelelwa kweemphathi ipahla ethengiswako ephuthelwa ngazo, kanye nokusetjenziswa kwamagama athileko namatshayo athileko ebhizinisini.
UmThetho wenomboro 57 ka-1978 wokuNikelwa komTlolo wamaLungelo: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukutloliswa nokunikelwa kwelungelo lokuthengisa ipahla ethileko ngegama elithileko, nokuqalelela ezinye iindaba eziphathelene nalokho.
UmThetho wenomboro 11 ka-1967 wokuVikelwa kwabaDlali: Umnqopho womthetho lo kuvikela abalingisi bemidlalo yesiteyiji nabanikazi bemisebenzi eyenziwe ngezandla.
UmThetho wenomboro 62 ka-1977 wokuTloliswa kwamaGama ngokomThetho wokwenZiwa kwamFilimu namaFilimu: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukurejistarwa kwelungelo lobunikazi emafilimini wokudlalwa abukelwe, nokuqalelela ezinye iindaba ezikhambisana nalokho.
UmThetho wenomboro 194 ka-1993 wamaGama aTloliswe ngokomThetho: Umnqopho womThetho lo kuqalelela ukurejistarwa kwamatshayo wokurhweba, namatshayo weentifikedi kanye namatshayo ahlanganyelweko, kanye godu nokuqalelela okhunye okukhambisana nalokho.
UmThetho wenomboro 76 ka-1976 wemiKghwa yokuRhwebelana: UmThetho lo awukho njenganje.
UmThetho wenomboro 37 ka-1961 wokuseTjenziswa ngokungasimThetho kwamaTshwayo-: UmThetho lo uvikela abasebenzi/abathengi ngokuvimbela ukuthi bangadlali ngamabheji womBuso, ubuye utjengise ukusekelwa komBuso ngepahla/ ngemikhiqizo namkha ngemisebenzi eyenzelwa abantu la bekungabonakali khona ukusekelwa kwawo.
IMISEBENZI YOKWENZELWA ABANTU
Ukulawulwa Kwerhwebelano LeeNarha ngeeNarha
Ukutjhugululwa Kweemali Neemali Ezibuyiselwako
Iintifikedi Zokuzuza Ngomthelo Wepahla Yangaphandle Ebubulweni Lokuthunga - IHlelo Leentifikethi Zomthelo Wepahla Yangaphandle ( i-DCCS ) lathonywa ngomhlaka 1 ku-Apreli ngo-1993 ukukhuthaza abenzi bepahla elukwako/ethungwako nezambatho ukobana bakghone ukuphalisana neenarha zangaphandle , ngaphandle kokuthembela eemalini zokuphungulelwa iindleko mbuso. Kulihlelo lokuzitholela amaphuzu womthelo otheliswa ipahla ethunyelwa eenarheni zangaphandle epahleni ethileko elukwako/ethungwako nezambathweni ngomnyaka othileko.
IZiko lezokuThintana namaKhastama we-dti lizakurhelebha ngemibuzo ongaba nayo malungana nalokhu neminye imihlobo yehlohlomezelo.
Umtato: 0861 843 384
Umtato weentjhabatjhaba : +27 254 9405
Ifeksi : 0861 843 888
Ifeksi yeentjhabatjhaba : +27 254 9406
Iintifikethi Ezifaneleko Zothengisela Ipahla Eenarheni Zangaphandle Ngokwehlelo Lokuthuthukisa Ibubulo Leenkoloyi - Umnqopho walomnikelo kuvula ithuba lokusebenza ngokuphalisana neenarha zeentjhabatjhaba ebubulweni elenza iinkoloyi nelenza iinsetjenziswa zeenkoloyi. Iimbawo zeensetjenziswa zeenkoloyi kufuze bona zifakazelwe njengezifaneleko, nazizakulungela ukurhelebheka ngokwe-MIDP.
Ukuthola eminye imininingwana ngalokhu, thintana nabantu abalandelako napa:
Umtato : +27 428-7748
Ifeksi : +27 428-7780
Umtato : +27 428-7759
Ifeksi : +27 428-7780
Ukukhuphuka Komthelo Wepahla Ethengwa/Ethengiswa Eenarheni Zangaphandle - Umnqopho walomnikelo kukhuthaza umnotho obambelelako ngokwenza ngcono amathuba wokuphalisana kweentjhabatjhaba kanye nokusetjenziswa kwemithombo yamandla ngokupheleleko.
Ukuthola eminye imininingwana ngalomnikelo ungathintana nabantu abalandelako napa:
Umtato: +27 428-7745 Umtato: +27 428-7746
Ifeksi : +27 428-7777 Ifeksi : +27 428-7744
Umtato: +27 428-7759 Umtato: +27 428-7745
Ifeksi : +27 428-7780 Ifeksi : +27 428-7717
Iimali Ezibuyiswa Emthelweni Wepahla Ethengwa/Ethengiswa Eenarheni Zangaphandle Engekho ku-SACU Kobana Isetjenziselwe Ukukhiqiza -
I-dti inemali eyibuyisako emthelweni wepahla ethengwa/ethengiselwa iinarha zangaphandle epahleni engekho ku-SACU kobanyana ingakhiqizwa. Umnqopho walomnikelo kukwehlisa iindleko zeemali ezisetjenziswako, nokhuphula ukusebenza ngokuphalisana namazwe ngamazwe, kanye nokukhuthaza ukwenziwa kwepahla ku-SACU.
Ukuthola eminye imininingwana ngalomnikelo ungathintana nabantu abalandelako napa:
Umtato: +27 428-7745 Umtato: +27 428-7746
Ifeksi : +27 428-7777 Ifeksi : +27 428-7744
Umtato: +27 428-7759 Umtato: +27 428-7745
Ifeksi : +27 428-7780 Ifeksi : +27 428-7717
Ukwehliswa Komthelo Otheliswa Ipahla Ethengwa/Ethengiswa Eenarheni Zangaphandle - Umnqopho womnikelo lo kukwehlisa iindleko kanye nokukhuphula ukusebenza ngokuphalisana kweentjhabatjhaba.
Ukuthola eminye imininingwana ngalomnikelo ungathintana nabantu abalandelako napa:
Umtato: +27 428-7745 Umtato: +27 428-7746
Ifeksi : +27 428-7777 Ifeksi : +27 428-7744
Umtato: +27 428-7759 Umtato: +27 428-7745
Ifeksi : +27 428-7780 Ifeksi : +27 428-7717
Igadango Lokuphikisa Ukulahlwa Kwepahla Engasasebenziko
Ukuginywa Komthelo Wepahla Elahlwako Namkha Wokuphikisa -
I-dti ivikela ibubulo le-SACU ngokukhuphula umthelo otheliselwa ukulahla namkha umthelo wokuphikisa isenzo sokulahla ipahla la umthengiseli ngaphandle wepahla namkha umthengi wepahla yangaphandle awuginya khona woke umthelo wokuphikisa ukulahlwa kwepahla namkha wokuphikisa isenzo sokulahla, okutjho ukuthi la intengo ingatjhuguluki khona namkha la itjhuguluka khona kancazana ngenca yokubekwa komthelo esikhuluma ngawo lo:
Ukuthola eminye imininingwana ngalomnikelo, thintana nabantu abalandelako napa:
Ifeksi : +27 428-7736 Umtato: +27 428-7735
Iposo ye-E:
Umtato: +27 428-7723
Ifeksi : +27 428-7736
Umtato: +27 428-7881
Ifeksi : +27 428-7736
Igadango Elithathelwa Labo Ababalekela Umthelo Wepahla Yokuthengiselana Neenarha Zangaphandle - I-dti ivikela ibubulo le-SACU ngokwandisa namkha ukwelula indawo la umthelo wepahla yokuthengiselana neenarha zangaphandle usebenza khona namkha la kusebenza khona umthetho ophikisa ukulahlelwa kwepahla engasafunekiko endaweni engakafaneli namkha ekutheliswa ngawo ukulahlelwa kwepahla engasafunekiko ndawana, la kubalekelwa khona umthelo wokulahlwa kwepahla ngokufakwa kweemali ezibhadalwako emakorweni la zingakafaneli ukufakwa khona, namkha ngokutjintjwatjintjwa kwamazwe, namkha ngemisebenzi yokuhlanganisa namkha yokuhlanganisela.
Ukuthola eminye imininingwana ngalomnikelo ungathintana nabantu napa abalandelako:
Umtato: +27 428-7817
Ifeksi : +27 428-7736
Umtato: +27 428-7723
Ifeksi : +27 428-7736
Umtato: +27 428-7881
Ifeksi : +27 428-7736
Amaforomo wokwenza iimbawo atholakala ku:
Umtato: +27 428-7735
Ifeksi : +27 428-7736
Igadango Elithathelwa Abalahla La Kungakafaneli Khona - I-dti ivumela ukuphenya ngamagadango aphikisa ukulahlela la kungakafaneli khona, wona alekelela ukuvikela ibubulo le-SACU erhwebeni elingakalungi, lapha abakhiqizi beenarha zangaphandle bathengisela khona ipahlabo ku-SACU ngentengo ephasi kunentengo ekuthengiswa ngayo ngekhaya, ngaleyindlella-ke kulimale ipahla yebubulo le-SACU.
Ukuthola eminye imininingwana ngalomnikelo ungathintana nabantu napa abalandelako:
Umtato: +27 428-7817
Ifeksi : +27 428-7736
Umtato: +27 428-7723
Ifeksi : +27 428-7736
Umtato: +27 428-7881
Ifeksi : +27 428-7736
Amaforomo wokwenza iimbawo atholakala ku:
Umtato: +27 428-7735
Ifeksi : +27 428-7736
Igadango Elithathelwa Ipahla Ethengiselwa Ngaphandle Ephungulelwe Iindleko - I-dti yenza iphenyo lokuphikisa imithelo etheliselwa ipahla yangaphandle ekhuthaza ukuvikeleka kwebubulo le-SACU epahleni ethengwe ngaphandle ngentengo ephungulelwe iindleko ngurhulumende, ngaleyindlela-ke kulimale ipahla yebubulo le-SACU:
Ukuthola eminye imininingwana ngalomnikelo ungathintana nabantu napa abalandelako:
Umtato: +27 428-7817
Ifeksi : +27 428-7736
Umtato: +27 428-7723
Ifeksi : +27 428-7736
Umtato: +27 428-7881
Ifeksi : +27 428-7736
Amaforomo wokwenza iimbawo atholakala ku:
Umtato: +27 428-7735
Ifeksi : +27 428-7736
Ukuphenya Ngokwephulwa KomThetho OLawula IPahla YokuThengisela NgaPhandle - Umnqopho womnikelo lo kuphenya ngokwephulwa komThetho, nokubamba ipahla ethengwe ngaphandle ngokungasimthetho, nokubamba ipahla ethunyelwa emazweni wangaphandle ngokungasimthetho, bese bayabotjhwa bavulelwe amacala labo abaphule umthetho loyo.
Ukuthola imininingwana epheleleko ngalomnikelo, thintana nabantu abalandelako napa:
Umtato: +27 428-7786
Ifeksi : +27 428-7799
Umtato: +27 428-7788
Ifeksi : +27 428-7799
Umtato: +27 428-7789
Ifeksi : +27 428-7799
Ukubuyekezwa Kwabathumelipahla Ngesikebhe Ngobutjha- I-dti lokhu ikwenzelela ukubatjhiya ngaphandle kwamazwe atheliswe umthelo wokuphikisa ukulahlwa kwepahla ukuthi bangabhadali umthelo loyo abathumelipahlangaphandle abatjha, la abathumelipahlangaphandle abanjalo bangaveza khona ubufakazi bokuthi azange bathumelele i-SACU ipahla ekukhulunywa ngayo leyo ngesikhathi ekwakuphenywa ngaso indaba leyo:
Ukuthola eminye imininingwana ngalomnikelo ungathintana nabantu napa abalandelako:
Umtato: +27 428-7817
Ifeksi : +27 428-7736
Umtato: +27 428-7723
Ifeksi : +27 428-7736
Umtato: +27 428-7881
Ifeksi : +27 428-7736
Amaforomo wokwenza iimbawo atholakala ku:
Umtato: +27 428-7735
Ifeksi : +27 428-7736
Ukubuyekezwa Kwesivumelwana Sokungatjhuguluki Kwezinto Emthelweni Wepahla Yangaphandle Esineminyaka Emihlanu - I-dti ngalomnikelo inqophe ukuthola ukuthi sisese khona na isidingo sokobana uragele phambili umthelo wokuthelisa ukulahlwa kwepahla namkha umthelo wokuphikisa osele uneminyaka emihlanu usebenza, ngamanye amagama unqophe ukuthola ukuthi kusezakuragela phambili na ukulahlwa kwepahla eyingozi namkha kusezakuba khona ukuthunyelwa kwepahla eyingozi ngaphandle nakube uyabulawa umthelo wokuthelisela ukulahla ipahla eyingozi engasasebenziko. Umnqopho womnikelo lo kuvikela ibubulo le-SACU engozini yokuphikelela ngokulahlwa kwepahla eyingozi.
Ukuthola eminye imininingwana ngalomnikelo ungathintana nabantu napa abalandelako:
Umtato: +27 428-7817
Ifeksi : +27 428-7736
Umtato: +27 428-7723
Ifeksi : +27 428-7736
Umtato: +27 428-7881
Ifeksi : +27 428-7736
Amaforomo wokwenza iimbawo atholakala ku:
Umtato: +27 428-7735
Ifeksi : +27 428-7736
Ukulawulwa Kwepahla Ethunyelwa Nebuya Ngaphandle
Ukulawulwa Kwepahla Ethunyelwa Ngaphandle - Umnqopho womnikelo lo kulekelela ukukhuphula ubuhle bepahla ngaphambi kobana ithunyelwe emazweni wangaphandle, nokwenza iqiniso lokobana ikhambisana nemibandela yeemvumelwana zamazwe ngamazwe. Umnikelo lo godu ulekelela nokukhuphula izinga lokulawulwa kokukuphuma kwepahla ethathwa ukuthi iyipahla eqakathekileko ngokwehlelo lamaqhinga athileko, namkha ipahla ekhukhuthiswako, namkha ipahla eyetjiweko.
Ukuthola imininingwana epheleleko ngalomnikeloo, thintana nabantu abalandelako napa:
Umtato: +27 428-7786
Ifeksi : +27 428-7799
Umtato: +27 428-7788
Ifeksi : +27 428-7799
Umtato: +27 428-7789
Ifeksi : +27 428-7799
Ukulawulwa Kwepahla Ethengwa Eenarheni Zangaphandle - Umnqopho womnikelo lo kuqinisekisa ukuthi ipahla esetjenzisiweko ethengwa eenarheni zangaphandle ayibulali ibubulo le-SACU. Umnqopho lo godu uphakamisa nehlelo lokulawulwa kwezamaphilo ebhodulukweni, ulekelele nekuphakamiseni ukuphephisa nokuvikeleka kanye nokukhambisana nekhwalithi. Kuphakamisa godu nelawulo lokukhamisana nemithetho nemibandela yebhoduluko.
Ukuthola imininingwana epheleleko ngalomnikelo, thintana nabantu abalandelako napa:
Umtato: +27 428-7786
Ifeksi : +27 428-7799
Umtato: +27 428-7788
Ifeksi : +27 428-7799
Umtato: +27 428-7789
Ifeksi : +27 428-7799
Ukurejistara Nokuhlola
Ukutloliswa Kweenkampani - I-dti ivula ithuba lokuhleleka kwebhizinisi ngokutloliswa ngomThetho weenKampani. Lapha-ke kubalwa ukutloliswa namkha ukufakwa kweenkampani zangeqadi nezombuso ngaphasi kwenye ikampani, kubalwe nokufakelwe kwemininingwana emitjha kanye nokutjhugululwa kwelwazi elimalungana neenkampani ezitlolisiweko, nokuvikelwa kwabasisisi ngokuqinisekisa ukuthi akhamba kuhle amathuba wokusetjenziswa kwamabhizinisi.
Ukuvezwa Kwelwazi Leenhlangano - I-dti inikela ngelwazi leenhlangano eliza limakhophi, amakhophi aqinisekisiweko, kanye nelokukghona ukufika ku-database ye-CIPRO malungana neminyango yomBuso nemininingwana yokuthengisa ngama-CD nangama-hard drive. Umnikelo lo ufakazela nelwazi lemithetho eseencwadini, uqinisekise neendlela iinhlangano ezaziwa ngazo.
Ukuvikeleka Kwamagama - I-dti ivikela iinjamiso ngokuvikela amagama. Umsebenzi lo-ke utjho ukubekela igama ngeqadi ekuzakurejistarwa ngalo ikhamphani namkha ihlangano yangeqadi evalekileko.
Ukutloliswa Kwamalungelo Wobunikazingqondo, Ubunikazigama Kanye Namadizayini - I-dti itlolisela amaLungelo wobuNikazingqondo, abunikazigama namadizayini. Umnikelo lo-ke uvikela amaLungelo wobuNikazingqondo angacajelwa ngabanye abantu, ubuye unikele abanye ababelani ilwazi ngoBunikazingqondo.
Ukutloliswa Kwamagama Wokurhweba Namalungelo Womtlolo - I-dti itlolisela amaGama wokuRhweba namaLungelo womTlolo wokuDlalisa iinThombe eziBukelwako (i-Cinematography). Umnikelo lo ululeka ubonise amakhastama ngeendlela ezihlukileko ezimalungana nokutloliswa kwamagama wokurhweba kanye nokuthi atjho ukuthini emthethweni. Ilungelo lomtlolo nokutloliswa kwegama lokurhweba kubuye kuvikele nobunikazingqondo.
Ukutloliswa Kweenhlangano Zangeqadi Ezivalekileko - Umnikelo lo uqothele khulu khulu amabhizinisi amancani, nalingeneko kanye namancancazana afuna ukungena ekorweni yamabhizinisi ahlelekileko. Amabhizinisi lapha ayasizakala ngomnikelo lo ngoba akghona ukuthathwa njengeenjamiso zomthetho; akghone nokuthendarela amahlelo karhulumende namkha wekoro yangeqadi; abe nethuba elincani lokuba nesikwelede semali, lokho-ke okuvumela ukuhlukaniswa kwamafa wamalungu neenkwelede zeenhlangano zangeqadi ezivalekileko ( ngaleyindlela-ke kube nommoya wokusebenza ngendlela efundisekileko); abe akghone nokuthoma ukuphosela ilithwana emNyangweni wezeNgeniso yeeMali (i-South Africam Revenue Service )
Ukuphenya Nokuhlola
Ukuphenywa Kweenkampani - Umnqopho womnikelo lo kuvumela ukuvulwa kwephenyo ngekampani ethileko nakube kubonakala ungathi ibhizinisi yekampani leyo iragwa ngomnqopho wokudlelezela labo abayiboleke iimali; nakube abantu abakhe baba baphathi namkha abaphathi bekampani leyo banomlandu wokukhwabanisa, ukuliselela umsebenzabo namkha okhunye nje okuphambene nokulunga ekampanini leyo namkha phezu kwamalungu wayo; namkha nakube amalungu wekampani leyo akakanikelwa loke ilwazi eliphathelene neendaba zekampani leyo njengoba balindele.
Ukuhlolwa Kobujamo Beenkwelede Zabathengi - I-dti ithwele umsebenzi wokulawula umThetho wokuBolekisa ngeeMali, nomThetho wokuKweledisa, kanye nomThetho weeNdaba zokuThengisa nokwEnzela abantu umsebenzi. UmThetho wezokuBolekiswa kweeMali ulawula indlela yokuziphatha kwalabo abakweledisa abantu, ulawule indlela imalinzalo ebekwa ngayo, ube ubeke nesilinganiso senani lemali etheliselwa ukuthenga ngesikwelede.
Ukuhlola Ngabathengi - Umnqopho womnikelo lo kuphenyela abathengi, ngehloso yokulawula namkha yokukhandela ukuragwa kwebhizinisi ngeendlela ezingakalungi.
Ukuphenya Ngepahla Esisingapahla - Umnqopho womnikelo lo kuvula ithuba lokuphenya ngepahla esiSingapahla lokhuya umuntu nakacabanga namkha abona ukuthi kwephulwe amalungelo wobunikazingqondo.
I-SABS: Ukukhambisana Ngomthetho Namazinga Asemthethweni Werhwebo Labathengi, Lezamaphilo Kanye Nelezokuphepha - I-SABS ilawula pheze amatjhumi alikhomba weenhlathululo ezikhonjwe ngemininingwanazo ngomthetho, ezikatelelekileko emakorweni ngamakoro. Iinhlathululo ezikatelelekileko ezikhonjwe ngemininingwana zimagadango womthetho neemfuneko zomthetho ezenzelelwe ukuqinisekisa ukuthi ipahla eyenziwe lapha elizweni lekhethu namkha ethengiselwa ilizwe lekhethu ivela ngaphandle namkha ethengiselwa elizweni langaphandle isuka lapha eSewula Afrika ikhambisana nobuncani bezinga leemfuneko kezamaphilo nezokuphepha njengoba kusitjho umthethokambiso wezamazinga, i-South African National Standards.
Amasiso Wangaphandle
Ilwazi Lezomnotho/Lezamabhizinisi - Umnikelo lo umalungana nokunikelwa kwamabhizinisi namkha umnotho weSewula Afrika ilwazi ebasisini abathembisako namkha ebasisini esele bakhona vele. Unqophe ukunikela amakhastama ilwazi elimalungana nokusisisa eSewula Afrika.
Ukuthola umnikelo lo, thintana neZiko lezokuThintana le-dti.
Abadosa umtato bakezinye iinarha: +27 11 254 9405 namkha
Ukughonakalisa Amasiso Wekampani Yakho - I-dti yenzela abantu umsebenzi wezokuthintana neenhlangano zelawulo neminye iminyango karhulumende, ukurarulula imiraro yokudindelana kwemisebenzi, njengamaphemithi wokuhlala kanye nezinye iindaba zelawulo ezifaneleko.
Ukukghonakaliswa Kokutholakala Kwamahlelo Wehlohlomezelo Yokusisisa Yombuso - Umnikelo lo ungatholwa nanyana ngimuphi umsisi namkha loyo ongaba msisi onqophe ukukhulisa namkha ukuvula ibhizinisakhe eSewula Afrika. Abasisi kufuze bona bazalise indlela abahlolwa ngayo ukungavunyelwa ukungena kilamahlelo wehlohlomezelo.
Eminye imininingwana ngomnikelo lo amakhastama angawuthola eZiko lezokuThintana le-dti:
Abadosa bakezinye iinarha: +27 11 254 9405 namkha
Amabhizinisi Amancani
Ukutholakala Kwamahlelo Wechwephetjhe - Umnqopho womnikelo lo kuvula ithuba lokutholakala kwechwephetjhe nelokuduliswa kwekghono nelwazi elifunekako kanye nemisebenzi esekelako kuma-SMME.
I-BRAIN: Irhelo Lokudluliselwa Kwamabhizinisi, Iinyeleliso Kanye Nokwazisa - I-BRAIN isebenzela ukukhuphula izinga lokuphalisana nelokuhluma kwamabhizinisi amancani (ama-SMME) eSewula Afrika, ngokuphakisa ilwazi elifaneleko elinelitho elingezelela ngalo ebhizinisini.
Isiluleko Esilawula Ukukhambisana Nebhizinisi - Umnqopho womnikelo lo kulekelela amabhizinisi ekuzwisisiseni imithetho esebenza emabhizinisini wabo nokuthi kufuze akhambisane njani nemithetho leyo.
I-FRAIN: Irhelo Lelungelo Lokudlulisela Kanye Nelokwazisa - Irhelo lelungelo lokudlulisela nelokwazisa (i-FRAIN) lisebenzela ukuphakisa ngelwazi lekhwalithi ephakemeko nangesizo lokusekela abantu ngamunye kanye namabhizinisi amancani (ama-SMME) ukuqinisekisa ukuhluma nokuthuthuka kwamabhizinisi amatjha navele akhona werhelo lokudlulisela nelokwazisa eSewula Afrika.
Ihlelo Lokufukamela - Ihlelweli lihlanganyelwe yi-DACST ne-dti njengabasekeli beemali la iinhlanganisela zeenhlangano ezinelwazi elikhethekileko ekorweni ethileko zinikelwa khona iimali ukuthi zisungule iimfukameli zebhizinisi yechwephetjhe. Umnikelo lo uqothele nanyana ngiziphi iihlanganisela zeenhlangano ezinelwazi elikhethekileko ekorweni ethileko, begodu nezifisa ukuba nesizo ehlelwenelo. Iinhlanganisela zeenhlangano ehlelweneli zisizakala ngokuthola irhelebholeemali lokusekela umthangalasisekelo namkha/nezinye iindleko
Amaziko Wemisebenzi Yokwenzelwa Abantu Endaweni - Ihlelo leziko Lemisebenzi Yokwenzelwa Abantu Endaweni (i-LBSC) lilihlelo elikhulu lokukhuthaza amabhizinisi amancani, nalingeneko kanye namancancazana (ama-SMME) eSewula Afrika yoke. Ihlelweli linikela umthangalasisekelo welizwe loke ekungakhelwa phezu kwalo ihlelo lokusebenzisana hlangana kwakarhulumende, nabantu bendawo kanye nekoro yangeqadi, kobanyana kuzokuphunyeleliswa iminqopho yehlelo lelizwe loke lokukhuthaza nokuthuthukisa amabhizinisi amancani eSewula Afrika.
UkuMenthara - Umnqopho wokuMenthara kuqinisekisa ukudluliselwa kwelwazi elifundelweko komunye umuntu, ngendlela yokubandula nokufundisa umuntu ngamunye ngamunye. UkuMenthara kunemisebenzi emibili okuyenzela abantu: owenziwa ngaphambi kokubolekwa, nowenziwa ngemva kokubolekwa. Ezingeni langaphambi kokubolekwa, abosomabhizinisi basizwa ngeenluleko, nangokuboniswa sakwakha (i-counsellling) kanye nangokutlanywa kwamaplani wamabhizinisi amahle nathembisa ipumelelo.
Ezingeni langemva kokubolekwa, amakhastama asizwa ngananyana yini yokulawula nokuphatha ibhizinisi ngendlela ephumelelako njengoba kubone ikhastma, imentha namkha bobabili.
IHlelo LokuMenthara - Umnqopho womnikelo lo kusebenzisa abosomabhizinisi abanelwazi nekghono lamabhizinisi ukuthi basize ama-SMME afanele ukusizwa ngokukhuluma nawo ngamunye ngamunye aboniswe abe akhanyiselwe indlela elungileko yokuraga ibhizinisi.
I-SABS : Ifundo Yomtlamo, Ukukhuthazwa Nokuthuthukiswa Komkhiqizo Omutjha - I-SABS Design Institute ikhuthaza ituthuko yomnotho neyechwephetjhe leSewula Afrika ngokuphakamisa ubuhle bokutlama, ngomnqopho wokukhuphula ipumelelo yesitjhaba soke. Amagadango we-SABS Design Institute aqalene neFUNDO YOMTLAMO, AMABUBULO kanye neLWAZI, kanti godu imumethe namahlelo ambadlwana abonongorwana nemitlolo yokutlama.
I-SABS : Ithwasiso Lokulawula iKhwalithi - Abasebenzi bePhiko lezeFundo, ukuThwasisa neTuthuko kwa-SABS bazibophelele ukwenza umsebenzi wekhwalithi ehle, ozalisa iintlhogeko zamakhastama wethu nozalisa lokho akulindeleko.
IrhelebhoEliqothelweko - Lelirhelebholikghonakalisa ukuvulwa kobujamo nebhoduluko elivumela ukukhuthazwa kokuhluma nokuthuthuka kwamabhizinisi wabantu abaqhwalileko, ilutjha kanye nabantu besifazi, libuye likhuthaze ukuthuthukiswa kwabosomabhizinisi beendawo zemaphandleni.
IHlelo LokweLuleka NgeZiko LamaThenda - IHlelo lokweLuleka NgeZiko lamaThenda liqalene namabhizinisi amancani anabantu abahlangana kaba-5 nabama-50, emakontrageni, nemabubulweni wokukhiqiza nenzela abantu imisebenzi.
IHlelo LokuThuthukisa IRhwebo NamaSiso (i-TIDP) - I-TIDP yenzelelwe ukusiza abosomabhizinisi abancani eSewula Afrika bakghone ukuthuthukisa ikghono labo lokuphalisana nabangani babo eemakethe zamazwe ngamazwe.
Irhubhululo Lesayensi
I-CSIR : Irhubhululo - Amakhemikhali - Ilwazi kezamakhemikhali liqalene nerhubhululo, ituthuko nokwenziwa kwalokho okuquntiweko kanye nehlelweni lokunande kuhlolwa iinsetjenziswa.
I-CSIR : Irhubhululo - Ukukhandelwa Kobulelesi - I-CSIR yenza umsebenzi oqakatheke khulu njengeviyo lokusekela ekukhandelweni kobulelesi kanye nechwephetjheni lokulwa nobulelesi. Isiqhema sezazi zelwazi elihlukahlukeneko ekorweni yesayensi nechwephetjhe, sisebenza ngamahlelo akhethekileko wokukhandela ubulelesi.
I-CSIR : Irhubhululo - Zokuvikela Nezokuphapha Emmoyeni - Ukulingisa, ukutlama, ukuhlola nokulingwa kwaboflayi neenkhali zemmoyeni; ukuhlanganiswa kweendawo zokubeka ipahla; iinyeleliso nokusekelwa kwetheknoloji ye-radar; imikhiqizo yokwenziwa ephathelene nezobuhloli; ipi ngezokwazisa; ipi ngezama-elektroniki; ukulawula; ukufanisela nokulingisa; amarherho wobunjiniyera ngezama-elektroniki; kanye netheknoloji yezelwandle.
I-CSIR: Irhubhululo - Ukudla, Iinselo Nokuthiya - Lenza imisebenzi yetheknoloji ekudleni, eenselweni, ekusebenzeleni ukwenzela abantu/iminyanya ukudla, kezobuhle, emakhemikhalini asiliweko, kezeentolo ezingasimaholiseyila kanye nakezokulima.
I-CSIR : Irhubhululo - Itheknoloji yezokwazisa - Imisebenzi yetheknoloji yezokwazisa, zokuthintana netheknoloji yezomkayi ithoma ekuthunyelweni kwesethilayithi emkayini nekunikeleni iindlela zokurarulula zokwazisa eziphathelene nomhlaba, ukuya ekuthuthukisweni kweendlela zokurarulula imiraro yamakhastama nezokubonisana ngetheknoloji yezokwazisa kanye nezokuthintana, ukuya ekutjaleni itheknoloji yangomuso ngamagadango wokuvula amahlelo amatjha nawokuvula amabhizinisi wetheknoloji kanye nokuvulwa kwamabhizinisi ngendlela eyidijithali.
I-CSIR: Irhubhululo - Ukukhiqiza Nemethiriyeli - Ukurarululwa kwemiraro ngendlela yerhubhululo neyetheknoloji edosela ekukhuthazweni kwerhwebo, umthethokambiso, ukuphakanyiswa kwamabhizinisi akhiqizako, ukuthuthukiswa kwamahlelo nokuphakanyiswa kwawo, ukutlanywa kwemikhiqizo nokuthuthukiswa kwayo kanye nobunjiniyera bamamethiriyeli. Liveza iindlela ezilungelelweko zokurarulula imiraro yokukhiqiza ngokuhlanganisa itheknoloji nehlelo lokuphakamisela ibhizinisi ezingeni eliphezulu kanye nokuthwasisa nefundo efaneleko.
I-CSIR : Irhubhululo - Iimayini, Isimbi Kanye Namaminerali - Ilwazi elikhethekileko lobunjiniyera bamatje kanye nokwenziwa kwamathulusi wokwenza umsebenzi wokwemba uphephe, nakusetjenzelwa ukuphakamisa izinga lokwemba: ukutlanywa kweendlela ezitja namathulusi amatjha wokukhandela ukudumuza ngaphasi emgodini kanye nokwehlisa iinsilaphazi ezikhamba ngomoya ezinjengomtjhiso, ithuli nemisebe, kanye nokwenza ngcono izinga lokuveza umphumela womsebenzi (izinga lomkhiqizo) nokuphepha ngehlelo lokusebenza kweemayini nelokwenza amathulusi namaqhinga wokuphakamisa ihlelo lokusebenza kweemayini lesikhathi esifitjhani nelesikhathi eside.
I-CSIR : Irhubhululo - Amanzi, Ibhoduluko Nezamahlathi - Itheknoloji yokuhlolwa nokulawulwa kwebhoduluko, imithombo yamandla ephathelene nezomhlaba, zamahlathi nemikhiqizo yamahlathi, ukulawulwa kwemithombo yamanzi, ukuthuthukiswa kweendawo zelwandle nemithombo yamandla ephathelene nezemanzini.
Irherho Le-SA Lokulinganisa Ikhwalithi
Irherho Le-SA Lokulinganisa Ikhwalithi (i-SQAM) - Irherho LeSewula Afrika Lokulinganisa Ikhwalithi (i-SQAM) yindlela yokulinganisa ikhwalithi ngokupheleleko (eqala mahlangothi woke) esetjenziswa ngurhulumende ukuphakamisa izinga lokusebenza nokuphalisana kwamabhizinisi eSewula Afrika.
I-SABS: Ilwazi Ngamazinga Wamazwe Ngamazwe - IZiko lezokwAzisa le-South African Bureau of Standards kulapha kuthoma khona zoke izinto ngelwazi lamazinga. Linama-500 000 wamazinga, ihlathululo yemininingwana, irherho lokwenza izinto kanye neendlela zokuhlola ekunganande kuqalwa kikho.
I-SABS : Ithwasiso Lokulawula iKhwalithi - Abasebenzi bePhiko lezeFundo, ukuThwasisa neTuthuko kwa-SABS bazibophelele ukwenza umsebenzi wekhwalithi ehle, ozalisa iintlhogeko zamakhastama wethu nozalisa lokho akulindeleko.
Ukurhwebelana Namazwe Wangaphandle
Ukwakhiwa Kwekghono Lokuthengisela Amazwe Wangaphandle - I-dti ilekelela abarhwebi abathengisela ipahla yabo emazweni wangaphandle ukwakha ikghono labo lokuthengisela amazwe wangaphandle, ngokwandisa umthamo wabo wokukhanda/wokukhiqiza ipahla abangayithengisela amazwe wangaphandle ngehlelo le-TIDP elilawulwa yiNtsika. Ihlelweli livumela abarhwebi abathengisa ipahlabo ngaphandle ukuthi bakhuphule idizayini yemikhiqizwabo, bakhuphule nehlelo labo lokukhiqiza, nezinga labo letheknoloji, nendlela abapaka/abaphuthela ngayo imikhiqizwabo kanye nekghono labo lokumaketha.
Umsebenzi Oyelelisa Ngepahla Ethengiselwa Amazwe Wangaphandle - I-dti inikela iinyeleliso ngokuthi ipahla ingathengiselwa njani amazwe wangaphandle ngama-31 we-FAQ ubuncani bakhona ehlathululwe kuhle eneempendulo ezimalungana nokuthengisela ipahla emazweni wangaphandle useSewula Afrika, namabanga wokuthi kubayini umthengiselingaphandle kufuze athengisele iinarha zangaphandle ipahlakhe aseSewula Afrika, namahlelo atjengiswe afanekiswa kuhle wokuthengisela amazwe wangaphandle ipahla kanye nawokuzombelezisa ipahla, kanye nelwazi elingezelelweko elinjengerherho lamakhowudi womthelo obhadaliselwa ipahla ethengiselwa amazwe wangaphandle, namaforomo kanye namaphepha ekufuze azaliswe.
Ukuthola umnikelo lo, amakhastama angathintana neZiko lezokuThintana le-dti:
Abadosa umtato bakezinye iinarha: +27 11 254 9405 namkha
Ilwazi Ngemakethe Yokuthengisela Ngaphandle - I-dti yazisa amakhastama ngeemakethe zepahla ethengiselwa amazwe wangaphandle, nangamathuba akhona eemakethe, iwaphe neempendulo emibuzweni evame ukubuzwa, iwazise ngemibiko yamazwe, nangemibiko yehlolombono yeemakethe, kanye nangeencwajana ezimalungana nokurhebelwana ngekululeko. Amakhastama azakwaziswa ngeentlhogeko ekufuze zizaliswe umuntu nakazakukghona ukungena eemaketrhe zangaphandle, alekelelwe godu nokuthola iimakethe angathengisela kizo ipahlazo emazweni wangaphandle. Umnikelo lo uqothele ama-SMME, nama-BEE, nama-WEE kanye nabathengiselingaphandle abakhulu abazakusizakala ngokwazi iimakethe iSewula Afrika eziqotheleko ngeemvumelwana zokurhwebelana nangokuthengiselwa kwepahla amazwe wangaphandle.
Ukuthola umnikelo lo, amakhastama angathintana neZiko lezokuThintana le-dti:
Abadosa bakwezinye iinarha: +27 11 254 9405 namkha
Indlela Yokuhlola Ukulungela Ukuthengisela Ngaphandle - I-dti inephepha lemibuzo yokuzihlola esiza ngalo abathengiselingaphandle ukuthola ukuthi bakulungele kangangani ukuthengisela ipahlabo emazweni wangaphandle.
Ukulinganisa Abathengiselingaphandle BeSewula Afrika Nabathengi Bangaphandle - Ekuwona mnqopho walomnikelo kuhlanganisa abathengiselingaphandle beSewula Afrika beenkampani esele zikulungele ukuthengisela iinarha zangaphandle nabathengi beenarha zangaphandle namkha labo abangakghona ukuthenga ipahla ebuya emazweni wangaphandle. Umnikelo lo uzakwenza abathengiselingaphandle beSewula Afrika bakghone ukukhulisa iimakethe zabo zangaphandle.
Zoke iinkampani ezithengisa ipahla yazo ngaphandle nalezo esele zikulungele ukuthengisa ngaphandle, sekubalwa nama-SMME nama-BEE, zingawuthola umnikelo lo. Abathengi bepahla yangaphandle kanye nalabo abathengisela ipahlabo ngaphandle bahlolwa ngeendlela ezihlukahlukeneko ukuthola ukuthi bayakghona na ukuzalisa iindingo zomunye komunye. Ngemva kwalokho-ke iinkampani ezingeziphambili ziyathonyaniswa, bese ziyaziswanwa. I-dti izakuqalelela ubudlelwana bazo obusathomako bebuqine bunzinze, bekutlikitlwe neemvumelwana.
Ukuthola umnikelo lo, amakhastama angathintana neZiko lezokuThintana le-dti:
IHlelo Lokuhlanganyela Emabubulwelweni Enarheni Yoke - i-NIP - Ihlelweli lihlelo elinqophe ukutjhayela iinthelo zomnotho, begodu linjalo nje lisekela ukuthuthukiswa kwamabubulo weSewula Afrika ngokusebenzisa ihlelo lakarhulumende lokutholakala kweensetjenziswa zakhe. Ihlelo le-NIP lingasetjenziswa kiwo woke amahlelo wokuthenga karhulumende naweenhlangano eziwela ngaphasi kwakarhulumende namkha amakontraga wokuqatjhisa (ipahla namkha imisebenzi eyenzelwa abantu) anomthamo wepahla ovela ngaphandle olingana namkha odlula i-US$10 million.
Amalungelo Wabathengi
Iinyeleliso Zabathengi Nokudluliselwa Kwabo Phambili - I-dti ilawula umthetho ovikela abathengi emakorweni ahlukahlukeneko. Umthetho lo uvikela abathengi emabhizinisini angathembekiko, ulawule ukuziphatha kwababolekisi ngeemali abancani, namabhanga kanye neentolo ezithengisa ngesikwelede, ubuye ulawule godu nabathengisi beendawo. Umthengi ohlangabezana nomraro ngalokhu okungehla angaveza isililo sakhe namkha afune irhelebho namkha isiyeleliso.
Imali Yehlohlomezelo Neyetuthuko
Ukusekelwa Kwamasiso
Isikhwama Somthangalasisekelo Esiqakathekileko - IHlelo lomThangalasisekelo eliQakathekileko lisiza ngemali enqophe ukwakha umthangalasisekelo namkha ukuthuthukisa umthangalasisekelo esele vele ukhona onqophe ukusekela namkha ukusebenzela amahlelo amatjha wamasiso, ukukhulisa amahlelo wamasiso esele vele akhona.
Umnikelo Wamasiso Wangaphandle - Umnikelo wamasiso wangaphandle unqophe ukukhuthaza abosomabhizinisi bamazwe wangaphandle ukuthi basisise emabhizinisini amatjha walapha eSewula Afrika ngokubhadala usomabhizinisi wangaphandle ngeendleko ezifaneleko zokukhambisa imitjhini emitjha nezinye iinsetjenziswa ezitja ukusuka emazweni wangaphandle ukuza eSewula Afrika.
Isibonelelo Selifa Lokukhiqiza - Umnqopho womnikelo lo kuphungula inani lamaplatifomu weenkoloyi nemihlobo yeenkoloyi ehlanganiselwa lapha eSewula Afrika, ekhambisana namasiso andisiweko nepahla ethengiselwa ngaphandle eyande ngomthamo wakhona lapha ekhethu. Umnikelo lo uzakongela ikhastama imali ngokusebenzisa isitifikedi sokubuyiselwa ingcenye ethileko yemali ebhadaliweko, ukuginya iindleko zomthelo otheliswa iinkoloyi ezikhandwe zathengiselwa amazwe wangaphandle.
Ihlelo Lokusekela Amakghono Afundwako - IHlelo lokuSekela amaKghono aFundwako (i-SSP) mnikelo wemali enikelelwa ukufundisa nokuthuthukisa amakghono afundwako ngomnqopho wokukhuthaza ukuthwasiswa nokuvulwa kwamathuba wokufundwa kwamakghono afundelwako amatjha nathuthukileko.
Amaprojekthi Wamaqhinga Wamabubulo - Iprojekthi le ijamele igadango lakarhulumende lokusungula nokuphakamisa izinga lokusisisa lekoro yangeqadi emabhizinisini eza namaqhinga amatjha, nenza imali eSewula Afrika, ukube ngakelinye ihlangothi avula amathuba wemisebenzi ekorweni yamabubulo.
Ukuthuthukiswa Kwamabhizinisi Amancani
IHlelo le-Danida leBhizinisi neBhizinisi, Isikimu Sokuqinisekisa Ukukweledisa - Umnqopho weHlelo leBhizinisi neBhizinisi kukwakha nokuqinisa amathuba wamabhizinisi, nokuvulela abosomabhizinisi abafaneleko bemiphakathi eyayidimeke amathuba imisebenzi. Lokhu-ke kwenziwa ngokusekela amabhizinisi enza imali, akhiwe ngokuhlanganyelwa ziinkampani zeSewula Afrika neze-Denmark.
IHlelo Labosomabhizinisi Abasasikimako, Isikimu Sokuqinisekisa Ukukwelediswa - IHlelo laboSomabhizinisi abasaSikimako libolekisa abosomabhizinisi abasasikimako ngemali, ukufikela ku-R100 000, ebuyiswa nenzalo eyi-4% ngomnyaka. Isikhathi sokubuyisa imali le ziinyanga ezima-24 ekuthomeni, kodwa isikhathesi singelulwa kathathu, ngeenyanga ezili-12 ngasikhathi sinye. Imibandela yalokhu-ke kumentharwa kwemali ebolekisiweko le.
ISikimu sokuhlomisa Ngamandla Womnotho, Isikimu Sokuqinisekisa Ukukwelediswa - Isikimu Sokuhlomisa Ngamadla Womnotho sibhadalela imali ebhanga, ukufika ku-R5m nge-60%, ebuyiswa nenzalo eyi-2,5% ngomnyaka. Isikhathi sokubuyisa imali le ziinyanga ezima-36 ekuthomeni, kodwa singelulwa kabili, ngeenyanga ezili-12 ngasikhathi sinye.
IsiQinisekiso somuntu Ngamunye, Isikimu Sokuqinisekisa Ukukwelediswa - Umnqopho wesikimu sokuqinisekisa umuntu ngamunye kukwenza usomabhizinisi akghone ukuboleklwa imali ebhanka ebolekisako namkha kenye ihlangano yeemali. Isikimesi senza usomabhizinisi akghone ukuthola imali yokuvula, ukukhulisa namkha ukuthenga ibhizinisi. Ngehlelo lokubolekwa iimali leSikimu seKhula sokuQinisekisa, usomabhizinisi uvamise ukubolekwa imali ngokwayo, avulelewe ne-overdraft, athole nehlelo lesikwelede elibizwa ngokuthi yi-revolving credi, athole nama-instalment sales, nesiqinisekiso sebhanka kanye neenqinisekiso zokuthi ibhizinisakhe iraga njani (i-performance construction garantee).
I-KwaZulu Rehabilitation Trust Fund, Isikimu Sokuqinisekisa Ukukwelediswa - Isikhwamesi sabekela ngeqadi imali eyi-R10m ezakusetjenziselwa abosomabhizinisi baKwaZulu abonakalelwa mabhizinisi ngemigurgurguru ukufikela ngo-1994. Isikhwamesi-ke senzelwe ukusiza abosomabhizinisi abafuna ukubuyela ebhizinisini, ngesibambiso sokubolekwa imali. Kungenzeka ukuthi usomabhizinisi njenganje sewuraga omunye umhlobo webhizinisi, nangabe kunjalo, kufuneka ukuthi usomabhizinisi loyo aveze ubufakazi bokuthi ibhizinisakhe yaphambilini yabulawa mguruguru.
Iindawo Zokubolekisa Ngeemali Ezincani - IKhulaStart isebenzisa indlela yokubolekisa imali eenqhemeni namkha eenhlanganweni, hayi emunwtini ngamunye. Abantu bayahlangana babe siqhema sabantu aba-3 ukuyokufika e-10, bese baboleka imali-ke kwaKhulaStart. Kodwa-ke kufuze bona bazalise imibandela ebekelwe isiqhema esifuna ukubolekwa imali. Okuqaktheke kinakho koke kukuthi isiqhemeso kufuze bona sibumbane sibe munye. Imali ebolekiswako-ke lapha ikhutjhwa ngokunande ikhuphuka, ukusukela ku-R300 ukuyokufika ku-R3 500 ilungu ngalinye esiqhemeneso. Isiqhema ngokwaso-ke ngiso esiquntako ukuthi ilungu ngalinye lizakuthola malini, kuye ngokuthi ilungu ngalinye lenza bhizinisi bani. Yoke-ke imali ebolekwe isiqhemeso, ngaphandle kokuqala ukuthi ilungu ngalinye libolekwe malini, isikwelede saso soke isiqhemeso.
Iimali Zesizo Lokulungisa Eemphandeni - Akunakuzaza ukuthi kuyafuneka ukuthi kube nemali eqalelele ubungozi bebhizinisi, yokusekela amaBhizinisi amaNcani naLingeneko (ama-SME), khulu khulu lawo asekelwe bosomabhizinisi ababedimeke amathuba phambilini. Amabhanga amanengi nezinye iinhlangano zeemali sebavule ihlelo leemali zokusiza ukulungisa nokulinganisa indima emabhizinisini, kibosomabhizinisi.
Isikhwama Sokusebenzisana Ebhizinisini Efanako - IsiKhwama sokuSebenzisana eBhizinisini sibolekisa ngemali emafemini/eenhlanganweni zokukhiqiza, ezisebenza imikhiqizo yokulima namkha amafemu wechwephetjhe lezokwazisa, we-ITC, ukuhlathulula nokusebenzisa amahlelo ahlanganyelweko aphathelene nokukhiqiza nokumaketha okuzakuphakamisa ikghono nezinga lawo lokukhiqiza nelokuphalisana nabanye emazweni ngamazwe.
Ihlelo Elisekela Amakghono - IHlelo eliSekela amaKghono afundwako i-SSP lihlelo elikhupha imali yokufundisa nokuthuthukisa amakghono wokwenza, ngomnqopho wokukhuthaza ukuzibekela ilifa ngokuthwasiselwa umsebenzi nokuvulwa kwamathuba wokufunda amakghono amatjha athuthukileko.
Ihlelo Lokuthuthukisa Amabhizinisi Amancani Nalingeneko - IHlelo lokuThuthukisa amaBhizinisi amaNcani naLingeneko (i-SMEDP) lihlelo elisiza abasisi balapha eSewula Afrika nebangaphandle ngemali yokuzikhulisela amabhizinisabo abanawo njenganje; ukuthola imali le-ke kuya ngokuthi usomabhizinisi loyo unayo na ipahla yebhizinisi efunekako, kuqalwe godu nokuthi wenza bhizinisi bani, njani.
Isikimu Esijayelekileko, Isikimu Segaranthi Yokukwelediswa - IsiKimu esiJayelekileko sibhadalela imali ebhanga ukufika ku-R1m nge-80%, ebuyiswa ngemalinzalo eyi-3% ngomnyaka. Isikhathi sokubuyisa imali le siziinyanga ezima-36 ekuthomeni, kodwa zingelulwa kabili ngeenyanga ezili-12 ngasikhathi sinye. Kulandelwa ikambiso ejayelekileko.
Isikhwama Sokuqinisekisa Sokudluliswa Kwetheknoloji, Isikimu Sokuqinisekisa Sokukwelediswa - Umnqopho wesikhwamesi kuvula ithuba lokuthola irhelebho lezetheknoloji lalapha ekhethu nelakamanye amazwe ngokuvula isikhwama sokuqinisekisa sokudluliswa kwetheknoloji kobanyana abosomabhizinisi abancani, abancancazana kanye nabalingeneko (ama-SMME) bazokwazi ukuthola irhelebho letheknoloji lapha ekhethu namkha emazweni ngamazwe njengoba kusitjho ihlelo le-GEAR ukuthi amafemu avule indlela yokutholakala kwetheknoloji efunekako.
IHlelo Lokubolekwa Iimali Zokutjhugulula Iindaba Zenarha - i-LRCF - IHlelo lokuBolekwa Iimali zokuTjhugulula iiNdaba zeNarha lihlelo elipheleleko lokusiza ngeemali elitholakala kwaKhulisa Enterprise Finance Ltd, ngomnqopho wokukhuthaza amabhizinisi wangeqadi ukufaka isandla eHlelweni lokuTjhugululwa kweNarha. I-LRCF isekelwe ngeemali mNyango wezeeNarha kanye ne-European Union. Ihlelweli liphumelelisa umnqophalo ngokukhwezelela amabhanga nezinye iinhlangano ezinegama ekubolekiseni ngeemali ukuthi zizibekele ngokusiza amahlelo ahlanganyelweko wokulima wezinga eliphezulu namahlelo ahlanganyelweko wezamavakatjho nezebhoduluko, ngaleyindlela-ke kuvuleke amasiso wekoro yangeqadi kezokulima, zebhizinisi yokulima kanye nezamavakatjho nebhoduluko.
Ukwandiswa Komoya Wokuphalisa
Isikhwama Sezinga Lokuphalisana - Umnqopho womnikelo lo kuvulela iinkampani indlela nethuba lokuthola ilwazi lechwephetjhe elitjha, amahlelo wokukhiqiza kanye neemakethe ezitja kobanyana azokwazi ukuphakamisa izinga lawo lokuphalisana nabangani bawo. Isikhwamesi senza iqiniso lokobana amakampani ayazi ngechwephetjhe elitjha, ayakghona nokulithola abe alisebenzise kobanyana azokuphakamisa izinga lawo lokukhiqiza, ngaleyindlela abe akwazi nokungena eemakethe ezingcono.
Isikhwama Sokusebenzisana Ebhizinisini Efanako - IsiKhwama sokuSebenzisana eBhizinisini sibolekisa ngemali emafemini/eenhlanganweni zokukhiqiza, ezisebenza imikhiqizo yokulima namkha amafemu wechwephetjhe lezokwazisa, we-ITC, ukuhlathulula nokusebenzisa amahlelo ahlanganyelweko aphathelene nokukhiqiza nokumaketha okuzakuphakamisa ikghono nezinga lawo lokukhiqiza nelokuphalisana nabanye emazweni ngamazwe.
Ihlelo Elisekela Amakghono - Ihlelo Elisekela amakghono (i-SSP) lihlelo elikhupha imali yokufundisa nokuthuthukisa amakghono wokwenza, ngomnqopho wokukhuthaza ukuzibekela ilifa ngokuthwasiselwa umsebenzi nokuvulwa kwamathuba wofunda amakghono amatjha athuthukileko.
Ihlelo Lokusekela Amagadango Amatjha Emabubulweni - IHlelo lokuSekela amaGadango amaTjha emaBubulweni lihlelo elinqophe ukukhuthaza iindlela ezitja zokukhiqiza namkha amahlelo wokukhiqiza amatjha eSewula Afrika akghona ukuphalisana namanye amazwe ephasini loke.
Itheknoloji Yamandla Wabantu Ehlelweni Lamabubulo - Itheknoloji yaMandla wabaNtu eHlelweni lamaBubulo yihlohlomezelo la amabubulo norhulumende basiza khona ngemali yokwenza irhubhululo basebenzisani beemfundiswa, khulu khulu ekufundisweni nekuthwasisweni kwabafundi.
Isikhwama Segaranthi Yokudluliswa Kwetheknoloji - Umnqopho wesikhwamesi kuvula ithuba lokuthola irhelebho letheknoloji lalapha ekhethu nelakamanye amazwe ngokuvula isikhwama sesiqiniseko sokudluliswa kwetheknoloji kobanyana abosomabhizinisi abancani, abancancazana kanye nabalingeneko (ama-SMME) bazokwazi ukuthola irhelebho letheknoloji lapha ekhethu namkha emazweni ngamazwe njengombana kusitjho ihlelo le-GEAR ukuthi amafemu avule indlela yokutholakala kwetheknoloji efunekako.
Imikhumbulo Emitjha Netheknoloji
Umnqopho wesikhwamesi kuvula ithuba lokuthola irhelebho letheknoloji lalapha ekhethu nelakamanye amazwe ngokuvula isikhwama sesiqinisekiso sokudluliswa kwetheknoloji kobanyana abosomabhizinisi abancani, abancancazana kanye nabalingeneko (ama-SMME) bazokwazi ukuthola irhelebho letheknoloji lapha ekhethu namkha emazweni ngamazwe njengoba kusitjho ihlelo le-GEAR ukuthi amafemu avule indlela yokutholakala kwetheknoloji efunekako.
Irhelebho Lokuthengisela Ngaphandle
Ukumakethwa Kwepahla Ethengiselwa Ngaphandle Nesikimu Sokulekelela Amasiso - Umnqopho wokulekelela ngaphasi kokuMakethwa Kwepahla Ethengiselwa Ngaphandle Nesikimu Sokulekelela Amasiso (i-EMIA) kulilisa abathengisi abathengisela amazwe wangaphandle ipahlabo ngemadlana yeendleko ezithileko abangena kizo nabenza imisebenzi enqophe ukuvula nokuthuthukisa iimakethe zangaphandle zokuthengisela ipahla yeSewula Afrika nemisebenzi eyenzlewa abantu, kanye nokudosa amasiso amatjha angeza lapha eSewula Afrika bunqopha.
Isibonelelo Selifa Lokukhiqiza - Umnqopho womnikelo lo kuphungula inani lamaplatifomu weenkoloyi nemihlobo yeenkoloyi ezihlanganiselwa lapha eSewula Afrika, ekhambisana namasiso andisiweko nepahla ethengiselwa ngaphandle eyande ngomthamo wakhona lapha ekhethu. Umnikelo lo uzakongela ikhastama imali ngokusebenzisa isitifikedi sokubuyiselwa ingcenye ethileko yemali ebhadaliweko, ukuginya iindleko zomthelo otheliswa iinkoloyi ezikhandwe zathengiselwa amazwe wangaphandle.
Iindawo Zokuthuthukisela Amabubulo - Iindawo Zokuthuthukisela Amabubulo (ama-IDZ) ziindawo zamabubulo angatheliswako ngokuthengisela amazwe wangaphandle ipahlawo, ezinikela iindlela zezinto zokuthutha, neensetjenziswa nemisebenzi eyenziwe yalungela amabubulo athumela ipahla emazweni wangaphandle. Leziindawo-ke ngokuvamileko zakhiwa hlanu kweenteyitjhi zeenkebhe namkha hlanu kwamadoyelo waboflayi, kobanyana zizokuba nobungeno obulula eemakethe zaphetjheya.
Amasiso
Kubayini Kufuze Kusisiswe eSewula Afrika
Ukusimelela Komnotho Okupheleleko
Amathuba Weemakethe
Ilwazi Ngamabubulo/Ngamagatja Wamabhizinisi
Iindleko Zokuraga Ibhizinisi
Amakghono
Umthangalasisekelo Weemali
Umthangalasisekelo Wezokuthutha Neensetjenziswa
Amandla Wemithombo Yemvelo
Ibhoduluko Lezelawulo
Ukutheliswa
Imithethokambiso Yokuphalisana
Iindawo Zokuthuthukisela Amabubulo
Iimvumelwana Zokurhwebelana
Amalungelo Wobunikazingqondo
Eminye Imithetho Yokulawula
Ikhwalithi Yepilo
Ukuhluka Ngamasiko
Ifundo
Zamaphilo
Ubulelesi
Irhelebho Lokuthengisela Iinarha Zangaphandle
Iragwa Njani Ibhizinisi eSewula Afrika
Uthomaphi
Imithetho Yezamasiso
Ihlohlomezelo
Ukukghonakaliswa Kwamasiso
Uthintana Njani Nabanye
Ukuthoma Ibhizinisi
Ithonywa Njani Ibhizinisi
Ihlathululo Yebhizinisi Encani
Ukutholwa Komkhumbulo/Kwengqondo Yebhizinisi
Umoya Webhizinisi
Ukurhubhulula Ngekghono Lokuphalisana
Imihlobo Yamabhizinisi
Ukusekelwa Kwebhizinisi Ngeemali
Amapheyithenthi Namatshayo Wokuthengisa
Ukutlanywa Komtlamo Webhizinisi
Ukurejistarwa Kwebhizinisi
Ukutheliswa
Ukuphathwa Kwebhizinisi
Indlela Yokuphatha Ibhizinisi Yoke
Umthombo Wamandla Wabasebenzi
Ukulawulwa Kweemali
Ukumaketha
Ukulawulwa Kwekhwalithi
Ukuthenga
Ubunjiniyera, Irhubhululo neTuthuko
Ukuhlelela Ingomuso
Amathuba Webhizinisi
Ukuthenga Ibhizinisi
Ukufrentjhayiza
Iimakethe Zokuhluma
Amathuba Wamathenda
Iincwadi Zerhwebo Lamabhizinisi
Okuqothelwe Ukutholwa
Ukuhlanganyela Komphakathi Nokwangeqadi
Abahlanganyeli Bebhizinisi Bamazwe Ngamazwe
Abanikeli Nabasekeli Ngeemali
Iinsetjenziswa Ezitloliweko
Ipahla Yokwabelana
Ukusekeleka Kwebhizinisi
Abosomabhizinisi Besifazi
Abosomabhizinisi Abatjha
La Ungathola Khona Irhelebho
Iinjamiso Zeemali Zeentolo
Ibhoduluko Lemisebenzini Nomthetho
Ukuthwasisa Nababonisi
Izehlakalo
Irhwebo Namasiso
Abenzeli Bemisebenzi
Inhlangano Zamagatja Wamabubulo
Ukukhulisa Ibhizinisi
Ikhuliswa Njani Ibhizinisi
Uburholi, Iinrhuluphelo neSiko
Ukwakhiwa Kwesiqhema Esiphumelelako
Ukulawulwa Kwendlela Yokusebenza
Ukuphehlwa Kwelwazi
Iqhinga Lobuphalisani
Ukuphehlwa Kwechwephetjhe Lezokwazisa
Ukulawula Kwetjhuguluko
Ukuphakanyiswa Kwelimuko Nekghono Lokudosa Amehlo
Ukunabisa Imakethe
Ukuthengisa Ngcono
Ilimuko Elingcono Lelwazi Ngomthengi
Iindleko Eziphasi
Ukuphungulwa Kobungozi Bokuba Mnikazimatjhere
Ukusekelwa Kokuhluma Ngeemali
Ukuphathwa Kwebhizinisi
Indlela Yokuphatha Ibhizinisi Yoke
Umthombo Wamandla Wabasebenzi
Ukulawulwa Kweemali
Ukumaketha
Ukulawulwa Kwekhwalithi
Ukuthenga
Ubunjiniyera, Irhubhululo neTuthuko
Ukuhlelela Ingomuso
Ukusekeleka Kwebhizinisi
Abosomabhizinisi Besifazi
Abosomabhizinisi Abatjha
La Ungathola Khona Irhelebho
Iinjamiso Zeemali Zeentolo
Ibhoduluko Lemisebenzini Nomthetho
Ukuthwasisa Nababonisi
Izehlakalo
Irhwebo Namasiso
Abenzeli Bemisebenzi
Inhlangano Zamagatja Wamabubulo
Ukuthengisela Ipahla Eenarheni Zangaphandle
Funda Ukuthengisela Ngaphandle
Ukuhlolwa Kokulungela Ukuthengiselwa Ngaphandle
Ihlelo Lokuthengisela Ngaphandle
Ukulungiselela I-oda Ethunyelwa Ngaphandle
Ukusetjenzwa Kwe-oda Ethunyelwa Ngaphandle
Ihlelo Lokusiza Ngepahla Ethunyelwa Ngaphandle
Ihlelo Lokuthenga Ipahla Eenarheni Zangaphandle
Tlolisela Ukuthengisela Iinarha Zangaphandle
Ihlohlomezelo Yokuthengisela Iinarha Zangaphandle
Amangeno Eemakethe Zangaphandle
Iimvumelwano Zokurhwebelana
Imininingwana Yabathengiselingaphandle
Izehlakalo Zerhwebo
Iinhlangano Zokuthengisela Eenarheni Zangaphandle
Imikhandlu Yokuthengisela Ngaphandle YeSewula Afrika Nabantu Ekungathintwana Nabo
Amabhizinisi Amakhulu
Ukurejistarwa Nokunikelwa Kwamandla
Ihlohlomezelo
Iinqhema Zerhuluphelo Yezomnotho
Iinhlangano Zerhwebo
Iinhlangano Zamabubulo
Iinhlangano Zomphakathi
Imikhandlu Yepahla Ethunyelwa Ngaphandle
AmaYuniyoni WabaSebenzi
Amandla Wemithombo Yerhwebo
Ukuvikelwa Kwabathengi
Ihlathululo Yomthengi
Imitlhala Yeendleko Zokuphila
Ubujamo Bomnotho Babathengi
Amalungelo Wabathengi
Ayini Amalungelo Wabathengi?
Umthetho Ovikela Abathengi
Ababolekisi Beemali Ezincani
Ububalekelo
Lithathwa Njani Igadango
Ngubani Ongambawa Irhelebho
Iinqhema Zeenlilo Zabathengi
Ubukhulu
Ukukhula/Ukuhluma
Amakoro
Irhwebo
Amasiso Nokubulunga
Intengo
Imisebenzi
Ukungalingani
Ikomba Yezomnotho
Imithombo Yamandla
Isakheko Esipheleleko
Iqhinga Letjhuguluko Emnothweni Wezinga Elincani
Iqhinga Lokukhiqiza Elilungelelweko
Abakhambiphambili Bomnotho
Iinhlangano Zerhwebo
Iinhlangano Zamabubulo
Iinhlangano Zomphakathi
Imikhandlu Yepahla Ethunyelwa Ngaphandle
AmaYuniyoni WabaSebenzi
Amandla Wemithombo Yerhwebo
Amahlelo
Ukujamiseka Kwehlangano
Abantu Bekhethu
Imali Yokuthuthukisa
Ilawulo
IKomitjhini YezePhaliswano
IBandla LezePhaliswano
UmKhandlu OLawula ZoTjwala
IBhodi YezeLothari
UmKhandlu oLawula ZeeMali EziNcani (i-MFRC)
UmKhandlu WezeRhubhululo LeSayensi NamaBubulo ( i-CSIR )
Iminikelo
Iimvumelwana Zokurhwebelana Namazwe Ngamazwe
INyonyana yeSewula Afrika yokuNgeniswa kwePahla ngeNarheni
IHlelo lezomNotho leeMakethe zangaPhandle
Ukuphathwa Kwerhwebelwano LeenTjhabatjhaba
Ukutjhugululwa Kweemali Ezibhadalwako Neemali Ezibuyiswa Eemalini Ezibhadelweko
Ukuphikiswa Kokulahlwa Nomthelo Wepahla Ebuya Ngaphandle
Ukulawulwa Kwepahla Ethengwa Nethengiswa Ngaphandle
UmThetho nemiThetjhwana
Iinjamiso Zamabhizinisi, Ubunikazi Nendlela Yokuphatha
Irhwebo Elilungileko, Iphaliswana kanye Nokuvikeleka Kwabathengi
Amabubulo Abuswa NgemiThetjhwana
Irhwebo Langaphandle
Amazinga
Ituthuko Nerhubhululo
Ukuvikelwa Kobunikazingqondo
Amatjhuguluko Emthethweni Nemthetjhwaneni
Ukutlolisa Nokuhlola
Ukulawulwa Kwepahla Ethengwa Nethengiswa Ngaphandle
Ukuphenya Nokuhlola
Ilwazi, Izeluleko Nokukghonakaliswa
Amasiso Wangaphandle
Amabhizinisi Amancani
Irhubhululo Lesayensi
IHlelo leSewula Afrika lokuLinganisa ngokweKhwalithi
Irhwebo Langaphandle
IHlelo Lokuhlanganyela Amabubulo
Amalungelo Wabathengi
Iimali Zehlohlomezelo Nezokuthuthukisa
Ukusekelwa Kwamasiso
Ukuthuthukiswa Kwamabhizinisi Amancani
Iimali Zokuhlomisa Ngamandla Womnotho
Ukwandiswa Kommoya Wokuphalisana
Umkhumbulo Omutjha Nechwephetjhe
Irhelebho Lokuthengisela Ngaphandle
Iindawo Zokuthuthukisela Amabubulo
Amahlelo
Ibuthelelwano Lamabubulo
Ukusetjenzwa Kwemisebenzi Yokulima
Isimbi, Amaminerali Neemayini
Zamavakatjho
Zeenkoloyi Nezokuthutha
Ezikhamba Emmoyeni, Nezikhamba Esiporweni Kanye Nezikhamba Emanzini
Ubuciko Bokusebenza Ngezandla
Ukwazisa Nokuthintana
Umthethokambiso, Imithetjhwana Nokurhwebelana
Kweentjhabatjhaba
Ukulungelelana Komthethokambiso
Ibhoduluko Lokulawula
Iinsiza Ezifakelelelwa Ukuthuthukisa
Ukuthuthukiswa Kwemithombo Yamandla Wabasebenzi
Umthangalasisekelo NeenseTjenziswa Zokusetjenziswa
Ubungeno Eemalini
Ituthuko
Ukuhlanganyela Amabubulo
Amabhizinisi Amancani
Ukusabalala Nendawo
Iindaba Nezehlakalo
Iindaba Zamabubulo/Zamafemu
Imitlolo
Imibuzo Yepalamende
Iinkulumo
Iimemezelo Zeembikiindaba/Zeendaba
Ukuzwa Okuvela Eembikiniindabeni
IKAMBISO YESIBAWO
Ikambiso
UmNyango wezeRhwebo namaBubulo uvule ikambiso elandelako nasi ekufuze ilandelwe ukutjheja isibawo sokuthola ilwazi ngomThetho wokuTholakala kwelwAzi:
Igadango 1: Ikambiso Yesibawo
Umuntu obawa ukuthola ilwazi kufuze bona azalise iforoma lesibawo (Qala isiHlomelelelo A ) bese ulisa :
Ngesandla :
NAMKHA
Ngeposo :
NAMKHA
Ngefeksi
Njengombana kulayela umThetho, isibawo sokuthola ilwazi kufuze bona siphekelelwe yimali eyi-R35. Imali le-ke ungayibhadala ngetjhege, ngekhetjhi (nakube isibawo silethwe ngesandla) namkha uyidiphozithe e-akhawundini ye-dti (ubufakazi bokuthi uyidiphozithile imali kufuze buphekelele iforomu lesibawo):
Igadango 2: Ukuqinisekisa Nokuphendula Isibawo
Isiphathiswa sezokwazisa se-dti samukela besiqinisekise isibawo ukuthola bona lokho umfaki wesibawo akubawako kukhona na ku-dti. Ngemva kwalokho-ke isibawo siyavunywa, sirarhwe namkha sidluliselwe kilabo abaphathelene nalokho okufunwa mfakisibawo. Ngemva kwalokho-ke umfakisibawo uthunyelelwa ipendulo emazisa ngokuthi isibawo sakhe sikhambe njani.
Igadango 3: Ukusetjenzwa Kwesibawo
Nakube isibawo siyavunywa, i-dti izakuhlanganisa beyilungise imininingwana ephathelene nalokho umfakasibawo akubawako, bese kubalwa neendleko zakhona. Iindleko zibalwa ngokulandela ikambiso ehlathululwa yindinyana 7.6
Igadango 4: Isaziso Sokugcina
Umfakisibawo uzakwaziswa nasele isibawo sakhe sisetjenzwe saqedwa, aziswe nangeemali ekuzakufanela ukuthi azibhadale i-dti ngesibawo sakhe.
Igadango 5: Imbadalo Nokulethelwa
Imali ekukhulunywa ngayo eGadangweni 4 ithi ingafika (ngokulandela ikambiso yokubhadala etjhiwo eGadangweni 1), umfakisibawo athunyelelwe lokho akubawileko.
Koke Ekufuze Kwaziwe
Iforomu elizaliswako kufuze bona liphelele ngemininingwana kobanyana isiPhathiswa sezokwAzisa sizokukghona ukubona:
Irekhodi namkha amarekhodi abawiwako;
Ukuthi ungubani umfakisibawo;
Ukuthi ngiyiphi indlela yokuthola ilwazi efunekako, nakube isibawo siyavunywa;
I-adresi yeposo namkha inomboro yefeksi yomfakisibawo.
Umfakisibawo kufuze bona atjho ukuthi imininingwana yelwazi ayifunako uyifunela ukuphumelelisa ilungelo namkha ukuvikela ilungelo, abe atjho kuzwakale ukuthi lungelo bani lelo afuna ukuliphumelelisa namkha afuna ukulivikela. Ngaphezu kwalokho, umfakisibawo kufuze nokobana atjho kuzwakale nokuthi kubayini irekhodelo lifuneka ukuphumelelisa ilungelo namkha ukuvikela ilungelo akhuluma ngalo.
Isibawo somfakisibawo sizakusetjenzwa siphele kungakapheli ama-30 wamalanga, ngaphandle-ke kokuthi mhlamunye umfakisibawo aveze iinzathu ezikhethekileko, ekufuze zanelise isiPhathiswa sezokwAzisa, ezilayela ukuthi isibawo sakhe asikwazi ukulindela isikhathi esibekwe ngehlesi. Isikhathi esima-30 wamalanga esibekelwe ukuphendula umfakisibawo singalulwa ngesikhathi esingadluliko ema-30 wamalanga nakufumaniseka ukuthi umfakisibawo ufuna imininingwana eminengi khulu, namkha nakube isibawo sakhe sifuna ukuthi kuyokufunwa eminye imininingwana ekelinye i-ofisi, kufumaniseke nokuthi imininingwana leyo angeke yatholakala ngesikhathi esibekwe ekuthomeni esima-30 wamalanga. Nokho-ke umfakisibawo uzakutlolelwa incwadi aziswe nakube isibawo sakhe sizakufuna isikhathi esingezelelweko.
Nakube isibawo senzelwa omunye umuntu, umfakisibawo kuzakufuneka ukuthi afake nobufakazi obufakazela ukuthi yena isibaweso usenza ngaliphi igama; isizathweso-ke kufuze bona sisanelise isiphathiswa sezokwazisa.
Nakufumaniseka ukuthi umuntu akakghoni ukuzalisa iforomu elizaliswako ngoba mhlamunye angakafundi namkha ngoba mhlamunye aqhwalile, umuntu loyo angenza isibawo sakhe ngomlomo. Umfakisibawo kufuze bona abhadale imali ebekiweko ebhadaliswako ngaphambi kobana kungathonywa kwenziwe okhunye ngesibawo sakhe.
Iimali Ezibhadalwako
Mibili imihlobo yeemali ezibhadaliswako ngokomThetho lo:
Imali yesibawo, ekuyimali ejayelekileko; kanye nemali yokuthola imininingwana efunekako, ekufuze ibalwe ngokubala iindleko zokugaya nokuveza ngobutjha imininingwana yelwazi elifunekako, neendleko zokufuna nezokulungisa nezesikhathi esithathwa kufunwa imininingwana efunekako, kanye neendleko zokuposa.
Isibawo nasifika esiPhathisweni sezokwAzisa, isiphathisweso sizakuthumelela umfakisibawo inothisi esimbawa ngayo, ngaphandle komfakisibawo ozenzela isibawo ngomlomo, ukuthi abhadale imali ebekiweko yokusebenza isibawo (nakube ikhona), ngaphambi kobana singasetjenzwa ukuya phambili isibawo sakhe.
Nakube irekhodi selifuniwe, labe lalungiselelwa ukwaziswa, sekubalwa namalungiselelo wokulazisa eforomini lesibawo, nakube kufuneka isikhathi esingaphezu kwaleso esibekwe mithetholawulo elawula lokhu, isiphathiswa sezokwazisa kuzakufuneka ukuthi sazise umfakisibawo ukuthi abhadale idiphozithi yokuthola imininingwana efunekako, ekufuze ibhadalwe nakube isibawo sakhe siyavumakala.
Isiphathiswa sezokwazisa asizulitjhaphulula irekhodi umfakisibawo angakabhadali iimali ezihlathululwe esiHlomelelweni 2.
Umfakisibawo isibawo sakhe sokuthola irekhodi esivunyiweko kufuze bona abhadale imali yokuthola imininingwana yokugaya nokuveza ilwazi ngobutjha neendleko zokufuna nezokulungisa nezesikhathi esithathwa kufunwa imininingwana efunekako nakube kuthathwa isikhathi esidlula isikhathi esibekiweko sokufuna nokulungisa irekhodi ekufuze laziswe, sekubalwa namalungiselelo wokulenza litholakale ngeforomu lesibawo.
Nakube idiphozithi ibhadalelwe isibawo sokuthola imininingwana yelwazi esaliweko, isiphathiswa sezokwazisa esiphethe isibaweso kufuze sibuyisele umfakisibawo idiphozithakhe.
Iimali Ezibhadalwa Eenhlanganweni Zomphakathi
Lokhu okulandelako kusebenza ngokwesigaba 22 somThetho ophathelene nalokhu:
IHLATHULULO INANI (R)
Imali yesibawo ebhadalwa ngibo boke abafakisibawo, ngaphandle komfakasibawo owenza isibawo ngomlomo, njengoba kusitjho umthetjhwana 7 35.00
Ikhophi yencwajana ekukhulunywa ngayo emthetjhwaneni 5c enye nenye ifothokhophi yekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo. 0.60
Iimali zokugaya nokuveza ngobutjha ekukhulunywa ngazo emthetjhwaneni 7 zijame bunje:
Enye nenye ifothokhophi yekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo 0.60
Enye nenye ikhophi egadangiswe ngomtjhini ekhasini eliyi-A4 namkha ingcenye yalokho esekhomphyutheni namkha emtjhinini namkha ngenye indlela efundekako yama-elektroniki 0.40
Umfuziselo weenthombe ezibukelwako a. Ikhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo b. Ikhophi yeenthombe 22.00
Irekhodi elikhulumako a. Ikhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo b. Ikhophi yerekhodi elikhulumako 12.00
Iimali zokuthola imininingwana yelwazi ezibhadalwa mfakisibawo ekukhulunywa ngazo emthetjhwaneni 7 zijame bunje:
Enye nenye ifothokhophi yekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo. 0. 60
Enye nenye ikhophi egadangiswe ngomtjhini yekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo esemkhomphyutheni namkha emtjhinini namkha ngenye indlela efundekako yama-elektroniki. 0. 40
Ikhophi yeenthombe ezibukelwako 60. 00
Umfuziselo werekhodi elikhulumako a. ikhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo b. ikhophi yerekhodi elikhulumako 12.00
Ukufuna nokulungiselela irekhodi ekufuze laziswe, kuyi-R15.00 nge-awa namkha ingcenye yalo, ngaphandle kwe-awa lokuthoma, njengoba lona lisikhathi esijayelekileko sokufuna nokulungisa imininingwana efunwa mfakisibawo.
Imali yokuposa ibhadalwa nakube ikhophi yerekhodi kufuze iposelwe umfakisibawo. Iindleko zokuposa zikhambisana nesilinganiso esibekiweko sokuposa, ngokwebanga elizakukhanjwa yipahla eposwako leyo.
UKUVUNYWA/UKWALIWA KWEEMBAWO
Ukwaliwa Kwesibawo
Amabanga amakhulu wokuthi isibawo sokuthola imininingwana yelwazi saliwe ziphathelene:
Nesidingo sokuvikelwa kwelungelo lokungacajelwa kwesiqhema sesithathu esimumuntu wemvelo, ekungakafaneli bona imininingwana ephathelene nobuyena yedwa umuntu wemvelo loyo ivezelwe abanye.
Nesidingo sokuvikelwa kwemininingwana yerhwebo yesiqhema sesithathu, nakube irekhodi lakhe liphethe:
iimfihlo zerhwebo zesiqhema sesithathweso;
imininingwana yeemali, yezerhwebo, yezesayensi namkha zetheknoloji ukuvezwa kwayo ekungenzeka ukuthi kukhisimeze irhuluphelo/ikarekelo yeemali namkha yezerhwebo yesiqhema sesithathweso;
imininingwana isiqhema sesithathweso esiyazise i-dti njengemininingwana esifuba, nakube ukuvezwa kwemininingwana leyo kungabeka isiqhema sesithathweso ebujamweni obumbi emikhulumiswaneni namkha ephaliswaneni lerhwebo.
Nesidingo sokuvikelwa kwemininingwana esifuba yesiqhema sesithathu nakube imininingwana leyo ivikeleke ngokwesivumelwana nanyana kungaba ngisiphi;
Nesidingo sokuvikelwa kokuphepha kwabantu ngamunye ngamunye nokuvikelwa kwepahla;
Nesidingo sokuvikelwa kwamarekhodi athathwa njengamarekhodi avikeleke ngokukhethekileko ngezomthetho;
Nemisebenzi yezerhwebo ye-dti engabala :
imininingwana yeemali, yezerhwebo, zesayensi namkha yetheknoloji, ekungenzeka ukuthi nayiveziweko ingenza umonakalo eenrhuluphelweni zeemali namkha zerhwebo ze-dti;
imininingwana yelwazi, nayiveziweko engabeka i-dti ebujameni obumbi emikhulumiswaneni namkha ephaliswaneni lerhwebo;
ihlelo lekhomphyutha elingele-dti, begodu elivikelwe lilungelo lobunikazi.
Nemininingwana yelwazi lerhubhululo le-dti namkha isiqhema sesithathu, nakube ukuvezwa kwemininingwana leyo kuzakuveza ukuthi umnikazi ngubani, angaba yihlangano, abe mrhubhululi namkha kube sihloko ekurhujululwa ngaso begodu nakube lokho kuzakubeka umsebenzi werhubhululo ebujameni obumbi kumbi.
Angeke zivunywe iimbawo zemininingwana yelwazi ezizikhanyelako ukuthi azazisi namkha ngezokucasula esinye isiqhema, namkha nakube ziphambukisa imithombo yamandla endleleni ngento engekho.
Isibawo Sokudlulela Phambili
Umfakisibawo angenza isibawo sangekhaya sokudlulisela isibawo sakhe phambili aphikise isiphathiswa sezokwazisa sehlangano yomphakathi sokumalela ukuthola imininingwana yelwazi alifunako; namkha nakube isiqunto sokumalela nemininingwana leyo sithethwe ngokwesigaba 22,26 namkha 29 ngomfakisibawo loyo nesikhulu esiphetheko.
Isiqhema sesithathu singafaka isibawo sangekhaya sokudlulisela isibawo saso phambili siphikisane nesiqunto esithethwe siphathiswa sezokwazisa sehlangano yomphakathi etjhiwo endinyaneni (a) yehlathululo "yehlangano yomphakathi" eSigabeni 1 ngokuvunyelwa kwesibawo sokuthola imininingwana yelwazi.
Indlela Yokudlulisela Iimbawo Phambili Neemali Ezibhadalelwa Ukudlulisa Iimbawo
Isibawo sokudlulisa isibawo kufuze bona senziwe eforomeni elenzelwe lokho:
kungakapheli amalanga ama-60;
nakube kufuneka kwaziswe nesiqhema sesithathu, kungakapheli amalanga ama-30 ngemva kobana inothisi inikelwe umuntu odlulisela isibawo phambili: namkha nakube akufuneki bona umuntu odlulisa isibawo anikelwe inothisi, ngemva kobana kuthethwe isiqunto kufuze bona inikelwe namkha ithunyelwe isiphathiswa sezokwazisa sehlangano yomphakathi e-adresini yakhe, namkha efeksini yakhe, namkha ku-e-mail yakhe.
sitjho ukuthi yindaba yiphi leyo edluliselwa phambili, sibeke neenzathu zokwenza isibawo sangekhaya sokudlulisela isibawo phambili, la singaveza khona neminye imininingwana efaneleko umdlulisisibawo lo ayaziko;
nakube ngaphezu kwependulo etloliweko umdlulisisibawo ufisa nokwaziswa ngesiqunto sokudluliswa kwesibawo ngekhaya ngenye indlela ehlukileko, kufuze bona ayitjho indlela leyo, bese uveza nemininingwana ekhambisana nalokho;
nakube kuyakghonakala, kufuze siphekelelwe yimali ebekiweko ebhadalelwa lomsebenzi, futhi sitjho ne-adresi yeposo namkha inomboro yefeksi.
Nakube isibawo sokudlulela phambili senziwa sesidlulile isikhathi esibekelwe sona, isiphathimandla esiphethe isibaweso kufuze bona sisivumele singene, nakube kunesizathu esizwakalako sokuladelwa kwaso.
Nakube isiphathimandleso siyala ukusithatha isibawo sokudlulisa esiladelweko, kufuze sazise umdlulisisibawo ngokwala kwaso.
Umdlulisisibawo ofaka isibawo sokwalelwa kwakhe ukuthola imininingwana yelwazi kufuze bona abhadale imali ebekiweko ebhadalelwa ukudlulisa isibawo sokuphikisa isiqunto (nakube ikhona imali ekufuze ibhadalwe).
Nakube nangambala ikhona imali ekufuze ibhadalelwe ukudlulisa isibawo, ipendulo ngesibaweso ingabanjwa bekube mhlazana kubhadalwa imali ekufuze ibhadalwe.
Msinyana ngokungakghonakalako, kodwa kungakapheli itjhumi lamalanga womsebenzi ngemva kokuthola isibawo sokudlulela phambili, isiphathiswa sezokwazisa sehlangano yomphakathi kufuze bona sinikele isiphathimandla esifaneleko:
isibawo sokudlulela phambili namabanga waso isiphathiswa sezokwazia zesiqunto esisithetheko;
nakube isibawo sokudlulela phambili siphikisa ukwalelwa ukuthola imininingwana yelwazi, ibizo, i-adresi yeposo, iinomboro zomtato, inomboro yefeksi, iposo ye-E, nanyana ngikuphi okukhona kwalokhu, kwananyana ngisiphi isiqhema sesithathu ekufuze bona saziswe ngesibaweso.
IKOMBA YEKOMITJHINI YAMALUNGELO WOBUNTU
IKomitjhini yamaLungelo wobuNtu yeSewula Afrika, nakuqedwa ukutlolwa kwencwajana le, beyingakabukutlola ikomba ekukhulunywa ngayo eSahlukweni 10 somThetho ophathelene nalokhu. Ikomba leyo izakuphatha imininingwana engafunwa mumuntu ofuna ukuphumelelisa ilungelo nanyana ngiliphi kilawo ekukhulunywa ngawo kilomThetho. Imibuzo emalungana nekomba le ingathunyelwa ku:
Iinomboro zomtato: 484-8300
Inomboro yefeksi : 484-1360
Umtato: +27 11 484-8300
Ifeksi: +27 11 484-1360
ISahluko 10 aathoma ukusebenza ngomhlaka 15 kuFeberbari ka-2002, ngokomThetjhwana 187. Ngokuya kweSahluko 10 se-PAIA, i-SAHRC inikelwe iinyanga ezilitjhumi nobunane ukutlola iKomba ekukhulunywa ngayo le, kubalwa ukusukela ngelanga eyathoma ukusebenza ngalo. IKomba le akuzukuphela u-Arhostosi ka-2003 ingakakutholakali.
UKUHLANGANYELA KWABABELANI
Ababelani abaqothelwe ukuhlanganyela emihlanganweni le kubalwa hlangana nabo neenhlangano ezinengi zomphakathi ezinjengezamabhizinisi, amayuniyoni, iinthunywa zakarhulumende neminyango karhulumende kanye neenhlangano zezakhamuzi.
Ukuthi ukuhlanganyela kwababelani kube yipumelelo kangangani kulinganiswa kanye ngomnyaka ngehlolombono eyenziwa ngabo ababelani, kanye nangokuba ngcono kwekhwalithi nokusebenza ngcono kweminikelo ye-dti, okumphumela wokuhlanganyela kwabo ababelani.
IINHLOMELELO
ISIBAWO SOKUTHOLA/SOKUBONA IREKHODI LEHLANGANO YOMPHAKATHI
Sahluko 18 yomThetho 2000 oKhuthaza ukuTholakala kwemiNiningwana yelwAzi umThetho wenomboro 2 ka-2000.
UmThetjhwana 6
Inomboro Yokuzazisa:
Isibawo sifikele ku- (itjho isikhundla, ibizo nesibongo sesiphathiswa sezokwazisa/isekela lesiphathiswa sezokwazisa) ngomhlaka- (itjho ilanga) e/Kwa ...(indawo).
Imali yesibawo (nakube ikhona): R...
Imali Yokuthola Imininingwana: R...
UMTLIKITLO WESIPHATHISWA SEZOKWAZISA/ISEKELA LESIPHATHISWA SEZOKWAZISA
A. Imininingwana Yehlangano Yomphakathi
IsiPhathiswa sezokwAzisa/ISekela lesiPhathiswa sezokwAzisa:
B. Imininingwana Yomuntu Obawa Ukuthola/Ukubona Irekhodi a. Imininingwana yomuntu obawa ukuthola/ukubona irekhodi kufuze itlolwe ngenzasapha.
b. Kufuze kutlolwe ne-adresi kanye/namkha nefeksi eseRiphabhligi yeSewula Afrika la ipendulo yomfakisibawo kufuze ithunyelwe khona.
c. Ubufakazi begama isikhundla umuntu abawa ngalo/ngaso kufuze buthunyelwe nesibawo, nakube kuyakghonakala.
Amabizo Apheleleko Nesibongo: ...
Inomboro kamazisi:...
Inomboro Yefeksi:...
Inomboro Yomtato...
Iposo Ye-E:...
Igama/isikhundla umuntu enza ngaso isibawo, nakube senzelwa omunye umuntu:
C. Imininingwana Yomuntu Owenzelwa Isibawo
Igcenye le kufuze izaliswe KWAPHELA nakube isibawo semininingwana yelwazi senzelwa omunye umuntu.
Amabizo Apheleleko Nesibongo: ...
Inomboro kamazisi: ...
D. Imininingwana Yerekhodi a. Nikela imininingwana epheleleko yerekhodi elifunekako, sekubalwe nenomboro yokuzazisa inomboro yereferensi, nakube uyayazi, ekuzakutholwa ngayo irekhodi.
b. Nakube indawo onikelwe yona iyatlhayela, tlolela kelinye ikhasi, bese ulihlanganisa neforomu. Umfakisibawo kufuze bona awatlikitle woke amakhasi angezelelweko.
Ukuhlathululwa kwerekhodi namkha ingcenye efaneleko yerekhodi: ...
Inomboro yokuzazisa (inomboro yerefrensi) nakube ikhona: ...
Eminye imininingwana yerekhodi: ...
a. Isibawo sokuthola/sokubona irekhodi, ngaphandle kwerekhodi eliphethe imininingwana yomuntu ngesiyena, sisetjenzwa kwaphela emveni kobana imali yesibawo seyibhadelwe.
b. Uzakutjelwa bona kufuze ubhadale malini eyimali yesibawo.
c. Imali ebhadalelwa ukuthola/ukubona imininingwana yerekhodi iya ngokuthi imininingwana efunekako leyo ifunwa ngayiphi indlela, kuye nangesikhathi esisetjenziswako ukufuna imininingwana leyo nokuyilungisa.
d. Nakube umumuntu onelungelo lokungabhadaliswa imali ekufuze ibhadalwe, kuveze lokho, bese uyatjho nokuthi kubayini ungakafaneli ukubhadala.
Ibanga lokungabhadali imali ebhadaliswako: ...
F. Indlela Yokuthola Irekhodi
Nakube uvinjelwa buqhwala ukufunda, nokubona namkha ukulalela irekhodi ngendlela elitholakala ngayo njengoba kuvezwe ku-1 ukuya ku-4 ngenzasapha, itjho ubuqhwala bakho obukwenza ungakghoni, bese uyatjho ukuthi irekhodi uzalifuna lingayiphi indlela ozayikghona.
Ubuqhwala Indlela Irekhodi Elifuneka Ngayo
a. Ukuphumelela kwesibawo sakho sokuthola/sokubona imininingwana yelwazi ngendlela oyifuna ngakho kuzakuya ngokuthi imininigwana yerekhodelo ingayiphi indlela.
b. Kesinye isikhathi kungenzeka walelwe ukunikelwa imininingwana yelwazi oyibawako ngendlela ofuna ngayo. Nakwenzekako lokho, uzakutjelwa ukuthi imininingwana leyo ungayithola ngenye indlela na.
c. Ukuthi ubhadaliswa malini, nakube uyabhadaliselwa isibawo sakho, kuzakuya nangokuthi imininingwana leyo uyifuna ngayiphi indlela.
Nakube Irekhodi Litloliwe Namkha Nakube Ligadangiswe Ngomtjhini :
Ikhophi Yerekhodi Ukuhlolwa Kwerekhodi
Nakube Irekhodi Lineenthombe Ezibukelwako:
Lapha-ke kubalwa iinthombe, amaslayidi, okuqotjhwe yividiyo, imifanekiso eyenziwe ngekhomphyutha, imigwalo, njll.:
Bukela Iinthombe Ikhophi Yeenthombe Imifanekiselo Yeenthombe
Nakube Irekhodi Linamagama Arekhodiweko Namkha Imininingwana Engavezwa Ngobutjha Ngomdumo:
Lalela Ikhasedi Umfanekiselo Wekhasedi
Umtlolo otloliweko namkha ogadangisiweko
Nakube Irekhodi Lisekhomphyutheni Namkha Linge-elektroniki Namkha Litlolwe Ngomtjhini Liyafundeka:
Ikhophi Yerekhodi Egadangiswe Ngomtjhini Ikhophi Egadangiswe Ngomtjhini Yemininingwana Ethethwe Erekhodini Ikhophi Yekhomphiyutha Efundekako
Nakube ubawe ikhophi namkha umfanekiselo werekhodi (ngehla), uzakuthanda ukuthi ikhophi leyo namkha umfanekiselo loyo uposelwe wona?
Kubhadalwa imali yokuposa IYE AWA
Tjheja bonyana nakufumaniseka ukuthi irekhodi alikho ngelimi olenyulako, unganikelwa lona ngelimi elikhona.
Wenyula ukulithola ngaliphi ilimi irekhodi lakho?
G. Isaziso sesiqunto Malungana Nesibawo Sokuthola Imininingwana Yelwazi
Uzakutlolelwa incwadi waziswe ukuthi isibawo sakho siphumelele namkha asikaphumeleli na. Nawufisa ukwaziswa ngenye indlela, sibawa utjho indlela leyo, bese usinikela nemininingwana efaneleko kobanyana sizokukghona ukwenza njengobanyana ufisa.
Uzakuthanda ukwaziswa ngayiphi indlela ngomphumela wesibawo sakho sokuthola irekhodi?
Itlikitlwe ngalelilanga lomhlaka- ... ku- ... (inyanga) ka-200 ...
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMUNTU OWENZELWE ISIBAWO
ISAZISO SANGEKHAYA SOKUDLULISELA ISIBAWO PHAMBILI
Sahluko 18 yomThetho 2000 oKhuthaza ukuTholakala kwemiNiningwana yelwAzi umThetho wenomboro 2 ka-2000 .
UmThetjhwana 8
YITJHO INOMBORO YAKHO YOKUZAZISA (INOMBORO YEREFERENSI):
A. Imininingwana Yehlangano Yomphakathi
IsiPhathiswa sezokwAzisa/ISekela lesiPhathiswa sezokwAzisa:
B. Imininingwana Yomfakisibawo/Isiqhema Sesithathu Esidlulisela Isibawo Sangekhaya Phambili a. Imininingwana yomuntu ofaka isibawo sangekhaya sokudlulisa isibawo kufuze itlolwe ngenzasapha.
b. Ubufakazi begama isikhundla umuntu adlulisa ngalo/ngaso kufuze buthunyelwe nesibawo, nakube kuyakghonakala.
c. Nakube umdlulisisibawo usiqhema sesithathu, angasuye umuntu wokuthoma owenze isibawo sokuthola imininingwana yelwazi, imininingwana yomfakisibawo sekuthomeni kufuze itlolwe ku-C ngenzasapha.
Amabizo Apheleleko Nesibongo: ...
Iinomboro zakamazisi:...
I-adresi Yeposo:...
Inomboro Yefeksi:...
Inomboro Yomtato...
Iposo Ye-E:...
Igama/isikhundla umuntu enza ngaso isibawo, nakube senzelwa omunye umuntu:
C. Imininingwana Yomfakisibawo
Igcenye le kufuze izaliswe KWAPHELA nakube siqhema sesithathu (ngaphandle komfakisibawo) esidlulisela isibawo sangekhaya phambili.
Amabizo Apheleleko Nesibongo: ...
Iinomboro zakamazisi : ...
D. Isiqunto Esifakelwa Isibawo Sangekhaya Sokudluliselwa Phambili
Merega isiqunto esifakelwa isibawo sangekhaya sokudluliselwa phambili ngo-x ebhokisaneni elifaneleko:
Ukwaliwa kwesibawo sokuthola imininingwana yelwazi
Isiqunto esimalungana neemali ezibekelwe ukubhadalwa ngokweSahluko 22 somThetho ophathelene nalokhu
Isiqunto esimalungana nokwelulwa kwesikhathi isibawo ekufuze sisetjenzwe siqedwe ngaso ngokweSahluko 26 somThetho ophathelene nalokhu.
Isiqunto ngokweSahluko 29 somThetho ophathelene nalokhu, sokwalela umfakisibawo ukuthola imininingwana ayibawako ngendlela ayibawa ngayo.
Isiqunto sokuvumela umfakisibawo ukuthola imininingwana ayibawako.
E. Amabanga wokudlulisela Isibawo Phambili
Nakube indawo yokutlola onikelwe yona iyatlhayela, sibawa ungezelele ngelinye ikhasi/ngamanye amakhasi, bese uwahlanganisa neforomeli. Woke amakhasi ozakungezelela ngawo kufuze uwatlikitle.
Yitjho amabanga osime ngawo ngokwenza kwakho isibawo sangekhaya sokudlulisela isibawo phambili: Yitjho nokhunye okufaneleko okungasetjenziswa nakuqalwa isibawo sakho sokudlulela phambili:
F. Isaziso ngesiqunto Malungana Nesibawo Sokudlulela Phambili
Uzakutlolelwa incwadi waziswe ngesiqunto esithethweko malungana nesibawo sakho sangekhaya sokudlulela phambili. Nawufisa ukwaziswa ngenye indlela, sibawa utjho indlela leyo, bese usinikela nemininingwana efaneleko kobanyana sizokukghona ukwenza njengombanyana ufisa.
Itjho indlela : ...
Imininingwana Yendlela: ...
Itlikitlwe ngalelilanga lomhlaka- ... ku- ... (inyanga) ka-200 ...
UMTLIKITLO WOMDLULISISIBAWO
IREKHODI ELISEMTHETHWENI LOKUDLULISELWA KWESIBAWO PHAMBILI NGEKHAYA:
Isibawo sokudlulela phambili sifike ngomhlaka- ... (ilanga) ku- ... (inyanga) ku-200 ... , samukelwa ngu- ... (yitjho isikhundla, ibizo nesibongo sesiphathiswa sezokwazisa/isekela lesiphathiswa sezokwazisa).
Isibawo siphekelelwa mabanga ekufuze aqalwe siphathiswa sezokwazisa/lisekela lesiphathiswa sezokwazisa, sizokuthatha ngawo isiqunto, begodu, la kufanele khona, imininingwana yesiqhema sesithathu irekhodi elikhuluma ngaso isiphathiswa sezokwazisa/isekela lesiphathiswa sezokwazisa liyidlulisele kusiphathimandla esifaneleko ngomhlaka- ... (ilanga).
UMPHUMELA WESIBAWO ESIDLULISIWEKO:
ISIQUNTO SESIPHATHISWA SEZOKWAZISA/SESEKELA LESIPHATHISWA SEZOKWAZISA SIYAFAKAZELEKA/ ISIQUNTO ESITJHA SIYAJANYISELELWA
ISIQUNTO ESITJHA: ...
ILANGA LESIPHATHIMANDLA ESIFANELEKO: ...
SIFIKE ESIPHATHISWENI SEZOKWAZISA/ESEKELENI LESIPHATHISWA SEZOKWAZISA NGOMHLAKA- ... (ilanga) ku- ... (inyanga) ku-200 ...
<fn>nde_Article_National Language Services_INCWAJANA YOKUTHWASIS.txt</fn>
INCWAJANA YOKUTHWASISA
ISAHLUKO 2
Ukubopha
OKUMUMETHWEKO
UKUBOPHA
Umtlamo Wesifundo
Iminqopho
Yini Umnqopho Wokubopha Umuntu
Ubotjhwa Njani Umuntu
Amalungelo Womuntu Obotjhiweko
Ukuqintelwa Kwamalungelo Womuntu Obotjhiweko
Ukusetjenziswa Kwamandla Nakubotjhwa Umuntu
Imithetjhwana Elawula Ukusetjenziswa Kwamandla Nakubotjhwa
Umuntu
Izinto Ekufuze Ziqalwe Nakusetjenziswa Amandla Ukubopha
Umuntu
Ngemva Kokusetjenziswa Kwamandla, Ikhotho Ingahlola Amaphuzu
Amane
Amapholisa Angamdumuza Nakwenzenjani Umsolwa Obalekako
Ukusetjenziswa Kwamandla Ukusetjha Umuntu Obotjhiweko
Ividiyo Ngokubotjhwa Komuntu
Isirhunyezo / Imibuzo
Amathranspharensi
Umthombo Welwazi Nemitlolo Ekuphakanyiswa Bona Uyifunde
UKUBOPHA
UMTLAMO WESIFUNDO
Okungaphakathi Ekufuze Ukwenze Isikhathi
Iminqopho
Yini Umnqopho Wokubopha Umuntu
Ubotjhwa Njani Umuntu
Amalungelo Womuntu Obotjhiweko
Ukuqintelwa Kwamalungelo Womuntu Obotjhiweko
Ukusetjenziswa Kwamandla Nakubotjhwa Umuntu
Imithetho Yokusetjenziswa Kwamandla Nakubotjhwa Umuntu
Izinto Eziqalwako Nakusetjenziswa Amandla Nakubotjhwa Umuntu
Ngemva Kokusetjenziswa Kwamandla Amakhotho Angaqalisisa Izinto Ezine
Amapholisa Angamdumuza Nini Umsolwa Obalekako
Ukusetjenziswa Kwamandla Ukusetjha Umuntu Obotjhiweko
Ividiyo Ngokubotjhwa Komuntu
Isirhunyezo / Imibuzo
Umsebenzi 2.1: Funda iminqopho
Umsebenzi 2.2: Iinqhenyana zababili ngababili
Umsebenzi 2.3: Ukubonisana
Umsebenzi 2.4: Ukubonisana
Umsebenzi 2.5: Iinqhenyana
Umsebenzi 2.6: Ukubonisana
Umsebenzi 2.7: Ukubonisana
Umsebenzi 2.8: Ividiyo
Umsebenzi 2.9: Imibuzo / Ukubonisana
Imizuzu ema-45
Imizuzu ema-20
IMINQOPHO
Ekupheleni kwalesisahluko umfundi kufuze bona akghone ukuveza bona selasazi ngalokhu okulandelako, befuthi selakwazi nokukuhlonipha:
Ilungelo lokukhululeka komuntu kunye nokuphepha komuntu;
Amalungelo womuntu obotjhiweko ngokomThethosisekelo;
Iindlela okungizo nezilungileko zokubopha umuntu; kunye
Nokusetjenziswa kwamandla ngendlela elungileko nakubotjhwa umuntu ngeenqhenyana zokubonisana neenqhenyana ezikhamba ngababili ngababili.
YINI UMNQOPHO WOKUBOPHA UMUNTU
Ukubopha umuntu yindlela esemthethweni yokwenza iqiniso lokuthi umsolwa obotjhwako loyo uya ekhotho. Nokho-ke umuntu obotjhiweko kuthathwa bona umsulwa, bekuvezwe ubufakazi bokuthi unomlandu. Ngesibanga salokhu-ke, woke umuntu obotjhiweko kufuze bona aphathwe njengomuntu, njebona kusitjho umthetho.
Kunamaphowusta wemigwalo ngamalungelo wabantu ababotjhiweko. Iphowusta yalokhu kufuze bona ibekwe emthangaleni ngaphambi kobana kuthome isifundo.
Indima Ekuqalwe Kiyo
Indinyana 2.1
Iminqopho
Umnqopho womsebenzi lo kuveza iminqopho yesifundwesi.
Amanothi Womethuli
Fundela abafundi iminqopho.
Babuze bona bayayizwa na iminqopho obafundele yona.
Hlathulula la kufuneka khona.
Khumbula
Bona iSigaba 38 somThetho wezoBulelesi sineendlela zemibandela ebuya nganeno ngokuqina kunemibandela yokubopha kobanyana umsolwa azokwazi ukuyokufika ekhotho. Iindlelezi-ke kufuze bona zicatjangelwe nazo bona angekhe zasetjenziswa na, ngaphambi kobana ipholisa licabange ukubopha, ngombana isigaba 36 (e) somThethosisekelo sithi kufuze bona uqale iindlela ezinganamibandela eqine khulu ntanzi, ngaphambi kobana ungambopha umuntu, bona abe akghone ukuyokufika ekhotho. Lokhu-ke kutjho bona ukubopha umuntu kufuze bona kube ligadango lokugcina umuntu adanela kilo, sekubhale koke.
Isigaba 38 somThetho wezoBulelesi.
Iindlela zokwenza iqiniso lokuthi umsolwa uyafika ekhotho ekugwetjweni komlandu ngilezi:
Kukumbopha;
Kukumthumelela idarhfari
Isaziso esitloliweko; kunye
Ukwethweswa umlandu ngokuya kweenjamiso ezifaneleko zalomThetho.
Ukubopha umuntu akusindlela yokususa umuntu emphakathini kwesikhatjhana njengendlela yokuthanyela indawo leyo, kanti godu akusiyo indlela yokusozisa umuntu.
Umsebenzi 2.2
Indima Ekuqalwe Kiyo
Indinyana 2.2 nendinyana 2.3
Iminqopho
Umnqopho womsebenzi lo kubonisana ngomnqopho wokubopha umuntu nezinye iindlela zokwenza bona umsolwa ayokufika ekhotho.
Amanothi Womethuli
Bawa abafundi bona babonisane ngemibuzo elandelako le ngeenqhenyana zababili ngababili (imizuzu emihlanu):
Yini umnqopho wokubopha umuntu
Utjho bonani umthetho othi umuntu umsulwa bekutholakale ubufakazi obuveza umlandwakhe
Ngiziphi ezinye iindlela ezingasetjenziselwa ukwenza iqiniso lokuthi ummangalelwa uya ekhotho ngaphandle kokumbopha
Bawa abafundi bakubikele ngalokho abacocisene ngakho. Bonisana nabo bese wenza isirhunyezo (Imizuzu emihlanu)
Izinto Ekufuze Uzisebenzise Nawenza Isirhunyezo
Incwajana yamaLungelo wobuNtu nobuPholilsa, amakhasi 27-29.
Isigaba 38 somThetho wezobuLelesi.
Umthetho Osuselwa Emilandwini Yaphambilini
Ubumsulwa bomuntu bekutholakale ubufakazi obufakazela ukuba nomlandu.
Ikambiso ethatha bona umuntu umsulwa bekuvele ubufakazi bokuthi unomlandu nakube unawo ikhambisana nelungelo lokuzivikela ekuzibophiseni, nelokuthula ummangalelwa/umsolwa nakabuzwa imibuzo.
Ummangalelwa akusi msebenzakhe ukulekelela abatjhutjhisi ukuwina umlandu abawugwebako. Nakube abatjhutjhisi babeka umuntu umlandu, kufuze bona baveze ubufakazi obunganakurhiniza bona umuntu obekwa umlandu loyo nangambala unomlandu.
UBOTJHWA NJANI UMUNTU
Umuntu angabotjhwa ngencwadi enikela amandla wokuthi abotjhwe, namkha abotjhwe ngaphandle kwayo. Khumbula-ke nokho bona nanyana kunjalo, kodwanana kuhlala kungcono bona uthole incwadi yokubopha umuntu ngaphambi kobana uyombopha. Ubuhle bokuthoma ngokuthola incwadi yokubopha ngaphambi kokubopha umuntu kbona amapholisa ayaphepha ekubotjhiselweni ukubopha ngokungasimthetho, kanti godu ukuba nencwadi yokubopha kuqinisekisa bona umuntu obotjhwako ubotjhwa ngomthetho, nokutholakala kobufakazi bomlandu abotjhelwa wona nabo butholakale ngokomthetho. Incwadi yokubopha umuntu ingatholakala kumarhastrada namkha kusiphathimandla sezobulungiswa; nakukhulunywa ngesiphathimandla sezobulungiswa kutjhiwo ipholisa elithunywe ukwenza umsebenzi onjalo lesikhundla sikakapteyini ukuya phezulu.
Zinengi-ke izehlakalo la umuntu angabotjhwa khona ngaphandle kwencwadi yokubopha. Ezinye zezehlakalo ezinjalo zihlathululwe kusigaba 40 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi. Khumbula godu nokuthi ukhona nomthetho ovumako bona umuntu angabotjhwa ngaphandle kwencwadi yokubopha, njengesigaba 40 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi.
Indlela yokubotjhwa komuntu ihlathululwa kusigaba 39 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi. Indlela leyo-ke ingahlathululwa ngalindlela ngokurhunyeziweko:
Umuntu angabotjhwa ngencwadi yokubopha (sigaba 39 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi) namkha abotjhwe ngaphandle kwencwadi yokubopha (sigaba 40 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi).
Akunasidingo sokumthinta umuntu nakube uyathamba azinikele ekubotjhweni.
Nakufumaniseka bona umuntu obotjhwako uyanghanghabala akafuni ukubotjhwa, kungasetjenziswa amandla ukumbopha, kodwana nakhona kufuze bona kube mamandla anele ukwenza umuntu loyo abopheke kwaphela.
Msinyana nakaqeda ukubotjhwa umuntu, umuntu ombophileko kufuze bona atjele umuntu obotjhiweko loyo bona ubotjhelweni.
Nakube umuntu ubotjhwa ngencwadi yokubopha, kufuze anikelwe ikhophi yencwadi yokubopha leyo, nakube uyayifuna.
Khumbula:
Umuntu obotjhiweko kufuze aziswe msinyana ngokungakghonalako ngamalungelo wakhe aqinisekiswe yi-sigaba 35 nesigaba 35 somThethosisekelo. Ipholisa kufuze lazise belihlathululele umuntu obotjhiweko ngawo woke amalungelo wakhe, belenze nesiqiniseko sokobana umuntu loyo uwazwisisa kuhle amalungelwakhe ahlathululelwa wona, ngokweSigaba 35 somThethosisekelo.
Umsebenzi 2.3
Imizuzu ema-40
Indima Ekuqalwe Kiyo
Iminqopho
Umnqopho womsebenzi lo kukwenza amapholisa acabange ngamalungelo womuntu obotjhiweko, acabange nangemisebenzi yawo esibopho, nangemisebenzi esibopho ekufuze yenziwe babantu ababotjhiweko.
Amanothi Womethuli
Hlukanisa abafundi ngeenqhenyana ezincazana, ezingadluliko ebantwini abahlanu isiqhema ngasinye, bese ubawa iinqhemezo bona zibonisane ngemibuzo nasi elandelako:
Ngiyiphi indlela elungileko yokubopha umuntu
Ngimaphi amalungelo nokuziphendulela ekufuze yenziwe babantu ababotjhiweko
Uyini umsebenzi osibopho phezu kwamapholisa nakabopha umuntu
Yini ipholisa ekufuze likutjele umuntu nalimbophako
Bawa iinqhema ngokwahlukana kwazo bona zitlole iimpendulo zazo phasi. Imizuzu eli-10.
Esinye nesinye isiqhema asikutjele ngomsebenzi ebesibonisana ngawo komunye nomunye umbuzo. Bawa isiqhema ngasinye bona sikunikele ipendulo yinye, bese udlulela kesinye isiqhema, bewuzithole zoke iimpendulo. Imizuzu eli-15.
Bonisanani ngamalungelo, nikhulumisane nangokhunye, bese wenza isirhunyezo. Imizuzu eli-13.
Izinto Ekufuze Uzisebenzise Nawenza Isirhunyezo
Isigaba 35 somThethosisekelo.
Isigaba 39 somThetho wemiLandu yobuLelesi
Incwajana yamaLungelo wobuNtu nobuPholisa, ikhasi 29
Ikombandlela encazana ngamaLungelo wobuNtu nangomSebenzi wamaPholisa, amakhasi 18-21.
Wena nomThethosisekelo, ikhasi 19.
AMALUNGELO WOMUNTU OBOTJHIWEKO
Umuntu obotjhiweko soke isikhathi kuthathwa bona umsulwa, bekutholwe ubufakazi obufakazela bona unomlandu, nakube unawo, ngalokho-ke kufuze bona soke isikhathi aphathwe ngehlonipho, kuqalelelwe ilungelo lakhe lokuphila ngekululeko nangokuphepha.
Ukubotjhwa komuntu kuwaqintelisa kumbi amalungelo wakhe wobuntu. Ukubotjhwa kuqintelisa amalungelo womuntu ahlukahluhlukeneko. Amanye wamalungelo angaqakatheke khulu aqinteliseka ngesibanga sokubotjhwa ngilawa:
Isithunzi Somuntu (ISigaba 10 somThethosisekelo)
Boke abantu kufuze bona baphathwe ngehlonipho, nangesithunzi. Ipholisa akukafaneli limfungele namkha limthuke umuntu elimbophako, akukafaneli nokuthi limkhulumise ngelimi elikhahlumezako, ngombana lokho kuzabe kukukwephula ilungelo lakhe lokuhlonitjhwa kwesithunzi sakhe. Ipholisa nalingahloniphi isithunzi somuntu, kulula bona lingawasebenzisa kumbi amandlalo namkha isikhundla salo. Indlela ipholisa eliziphatha ngayo iqalwa ngokuthonyaniswa nemibandela yesigaba 10 somThethosisekelo.
Ikululeko Nokuvikeleka Kwabantu (Isigaba 12 somThethosisekelo)
Ilungelo lokuthi umuntu aphile ngekululeko nangokuphepha litjho nelungelo lokuphila kuhle ngokupheleleko emzimbeni nengqondweni.
Lokhu-ke kutjho bona umzimba womuntu nengqondwakhe kulawulwa nguye. Ilungelo lokuvikelwa ekukhahlunyezweni ngomzimba nangengqondo litjho nokuthi akunamuntu ozase abotjhelwe, avalelwe namkha asetjhelwe butjhwileni ngamanye amagama akunamuntu ekufuze abotjhwe ngaphandle kobana kutjho umThetho wePalamende namkha umthetho ongakatlolwa phasi.
Ngokuphelela kwalo ilungelo lomuntu, litjho ilungelo lomuntu lokuvikelwa ezenzweni zombuso zokumthathela amagadango, kesinye isikhathi ezingephula amalungelo wakhe namkha ziliyane nelungelo lokuphila kuhle ngokupheleleko emzimbeni nengqondweni.
Ilungelo Lekululeko Yokuzikhambela Lapha Umuntu Athanda Khona (Isigaba 21 somThethosisekelo)
ISigaba 21 somThethosisekelo: Ikululeko Yokuzikhambela Lapha Umuntu Athanda Khona Neyokuzihlalela La Umuntu Athanda Khona.
Omunye nomunye unelungelo lokukhamba la athanda khona
Lezi-ke ziimbonelo zamanye wamalungelo angaqinteliswa. Akhona-ke namanye amalungelo angaqinteliswa ngokubotjhwa, njengakusigaba 14 (Ipilo yomuntu yangeqadi), isigaba 18 (Ukuhlanganyela nabanye abantu) namanye-ke amalungelo aqinteliswe ngezinye iindlela.
KHUMBULA
Umuntu obotjhiweko uthoma ukuba namalungelo nakabotjhwako ngokwesigaba 35 , ne somThethosisekelo.
IKULUMISWANO NGAMALUNGELO ATHILEKO
Ukuthula
Ilungelo lokuthula umuntu angaphenduli imibuzo abuzwa yona linikela umuntu obotjhiweko ilungelo lokuzikhethela ukuthula angenzisi isitatimende, befuthi nemibuzo nayo angayiphenduli namkha azikhethele ukwenzisa isitatimende namkha aphendule imibuzo abuzwa yona. Ukuzithulela kutjho nokuthi umuntu obotjhiweko angazithulela angatjho litho ngomlandu okuzwakala batjho wenziwe, kodwana-ke nokho nanyana kunjalo, umuntu ozithulelako loyo ukatelelekile ukobana anikele bomthetho ibizo lakhe, abanikele ne-adresi yalapho ahlala khona nakuthiwa bomthetho la kubalwe namapholisa ngokwawo. Sigaba 41 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi.
Bona umuntu obotjhiweko akwazi ukuzikhethela lokho azikhethela khona ngelwazi, umThethosisekelo uyasikatelela isiphathimandla esibopha umuntu bona sazise umuntu esimbophako loyo bona ungaba yini umphumela wokungathuli nakabuzwa imibuzo. Lokhu-ke kutjho bona nakube umuntu ukhetha ukwenzisa isitatimende, umuntu loyo kufuze bona ayeleliswe bona isitatimendeso sizakutlolwa phasi, ngalokho-ke singasetjenziswa njengobufakazi ekhotho.
Amanothi
Umthetho Osuselwa Emilandwini Yaphambilini
Ukuvuma Imilandu / Isibopho Sokutjengisa Bona Umuntu Ukhuluma Iqiniso
Nakube umsolwa/ummangalelwa uthi wavuma umlandu bona akatelelwe, waphaliselwa amandla, wazwiswa ubuhlungu, wathuselwa bonyana awuvume umlandu namkha wathenjiswa okuthileko nakangavuma umlandu (ngamanye amagama nakube umlandu akakawuvumi ngokuzithandela, akhululekile), akunasidingo sokobana aveze ubufakazi bokuthi umlandu uwuvume angathandi.
Bezokutjhutjhisa (amapholisa) nomtjhutjhisi ngibo-ke ekufuze bona baveze ubufakazi bokuthi umsolwa/ummangalelwa uzivumele umlandu ngokuthanda kwakhe phambi kwakamarhistrada, ngaphandle kokugandelelwa.
Umsolwa Akukafaneli Bona Akatelelwe Ukuvuma Umlandu Angafuni
Akunamuntu ekufuze bona akatelelwe ukuvuma umlandu angafuni. Nakube umuntu uyakatelelwa bona enzise isitatimende, isitatimendeso angeke sivumakale (angeke samukelwe njengobufakazi) ekhotho. (Iingaba 217 no-219 A zomThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi).
Ukubawa Ibheyili
Ibheyili yindlela yokwehlisa ukuqinteliswa kwamalungelo womuntu wekululeko nawokuphepha (sigaba 12 somThethosisekelo). Ibheyili godu iyindlela yokuqinisekisa bona umuntu obotjhiweko loyo uzakugwetjwa. Abasolwa bangakhutjhwa ngebheyili yamapholisa (emilandwini emincazana, engasimimbi khulu) namkha benze isibawo sokubheyila kumtjhutjhisi namkha ekhotho yomthetho.
IRHULUPHELO YOMTHETHOBULUNGISWA
Umuntu obotjhiweko unelungelo lokutjhatjhululwa ekubotjhweni nakube ukutjhatjhululwa kwakhe kuzakuba lisizo erhuluphelweni yomthethobulungiswa, ngokwemibandela ezwakalako (iSigaba 35 (f) somThethosisekelo). Ilungelo lokutjhatjhululwa namkha ngaphandle kwayo, ngapahndle kwalokha ikareko yomthethobulungiswa ifuna ngenye indlela, likhambisana khulu nelungelo lekululeko nokuphepha lomuntu kanye nelungelo lokuthathwa njengomsulwa bewufunyanwe unomlandu yikhotho ekghona ukwenza lokho.
Ukutjhatjhululwa komuntu obotjhiweko angeke kukhambisane neenrhuluphelo zomthethobulungiswa nayikuthi amanye amabanga atjhiwo esigabeni 60 somThetho weKambiso yemiLandu wobuLelesi akhona:
Nakube umuntu obotjhiweko (ummangalelwa) uzakuba yingozi ekuphepheni komphakathi namkha nakube uzakuba yingozi emuntwini othileko namkha nakube uzakuba yingozi erhuluphelweni yomthethobulungiswa, namkha nakube kunengozi yokuthi angenza umlandu wetjhejuli 1.
Nakube umuntu obotjhiweko kubonakala bona kunengozi yokuthi angalinga ukubalekela ukuyokugwetjwa.
Nakube umuntu obotjhiweko uzakulinga ukufaka abofakazi ummoya, namkha nakube uzakuthusela abofakazi, namkha nakube kunengozi yokuthi angafihla namkha abulale ubufakazi.
Nakube ummangalelwa uzakukhisimeza iminqopho yokusebenza kuhle kwehlelo lomthetho wekambiso yemilandu yobulelesi, sekubalwa nehlelo lokubheyila.
Amanothi Womethuli
Buza abafundi bona bayawazi na umehluko hlangana kokuvuma iqiniso nokwamukela bona umuntu wonile.
Ukuvuma bona umuntu wonile kuvuma koke okukhambisana nomlandu ngaphandle kwamabanga enza kufanele. Nakwenziwa ekhotho yomthetho, kufana nokuvuma bona unomlandu.
Ukwamukela kusitatimende namkha indlela yokuziphatha ethileko yokwenza engamkhisimeza umuntu owamukelako loyo (njengokwamukela okukhambisana nomlandu), kodwanana nokho akutjho ukuvuma bona umuntu wonile.
Imizuzu ema-20
Umnqopho
Umnqopho womsebenzi lo kubonisana ngebheyili.
Amanothi Womethuli
Bawa abafundi bona babonisane ngombuzo lo nangemithethokambiso esetjenziswa nakwenziwa isibawo sebheyili.
Umuntu obotjhiweko angayibawa nakunjani ibheyili, kuphi
Iimpendulo Ezingaba Ngezilungileko:
Ibheyili Ekhotho
Umuntu obotjhiweko kufuze bona atjelwe msinyana ngelungelo lakhe lokubawa ibheyili (ISigaba 50 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi).
UmThetho wesiBili oTjhugulula umThetho ka-1997 weKambiso yemiLandu yobuLelesi (umThetho weNomboro 85 ka-1997) owathoma ngomhlaka 1 ku-Arhostosi ngo-1998, watjhugulula okuthileko kwekambiso yokubheyila. Isibawo sebheyili kufuze bona siyiswe ekhotho kusemini; lokhu-ke kutjho ukusukela ngo-09:00 ukuyokufikela ku-16:00.
Lokhu-ke kutjho bona isibawo sebheyili asisasiwa ekhotho ngemva kwesikhathi somsebenzi.
Ibheyili Yamapholisa
Abasolwa bangavulelwa ngebheyili yamapholisa (ngemilandu emincani, engasimimbi kangako). Ibheyili yamapholisa-ke yona nokho iyatholakala nangemva kwesikhathi somsebenzi. Nakube ipholisa alikghoni ukunikela umuntu obotjhiweko ibheyili ngokwesigaba 59 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi namkha nakube ipholisa libhala ukubheyilisa umuntu, ipholiselo kufuze lithathe umuntu obotjhiweko limuse ekhotho kobanyana ayokubawa ibheyili msinyana ngokungakghonakalako. Khumbula-ke bona ibheyili enjalo yenziwa kwaphela ngesikhathi somsebenzi.
Bona msinyana ngokungakghonalako kutjho msinyana ngendlela ekghonalako ebujamweni bezinto obuthileko. Lapha-ke singalinganisa ngokuthi ipholisa nalibophele umuntu ukutjhayela asele, kufuze bona lithome ngokusa umuntu loyo kudorhodere wesiyingi kobanyana ayomhlola iingazi, ngaphambi kobana umuntu loyo lingamusa ekhotho. Ibanga lalokhu-ke kbona umuntu osolelwa bona ubetjhayela asele kufuze bona adoswe iingazi kungakapheli ama-awa amabili abotjhiwe.
Ibheyili Yabatjhutjhisi
Abasolwa bangavulelwa nangebheyili enikelwa batjhutjhusi bombuso. Lomhlobo webheyili-ke uyenziwa nangemva kwesikhathi somsebenzi, kodwana nokho ayikwazi ukufunwa mumuntu obotjhiweko, iba siqunto esithathwa lipholisa. Nanyana ipholisa elibophe umuntu lizikhethela bona liyambheyilisa umuntu namkha alimbheyilisi, kuyeleliswa bona ibheyili inikelwe nakukghonekako. Umtjhutjhisi kufuze bona abonisane nepholisa eliphethe umlandu ngaphambi kobana umuntu obotjhiweko anganikelwa ibheyili.
UmThetho wesiBili oTjhugulula umThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi wangezelela ibanga lesihlanu kusigaba 60 , esithi ikhotho ingaqalelela amaphuzu athileko:
la ebujameni obuhlukileko kubonakala kungenzeka khona bona ukuvulelwa kommangalelwa kungahle kuphazamise ukuhlaliseka komphakathi namkha kuphazamise ukuthula komphakathi, namkha kufake ukuphepha komphakathi engozini.
Isigaba 60 (8A) esitja singezelelwa emThethweni weKambiso yemaLandu yobuLelesi ukuhlathulula amaphuzu ikhotho engawaqalelela:
ISigaba 60 (8A)
Ekuqaleni bona amabanga asesigatjaneni (e) akhona, ikhotho ingaqalelela amaphuzu alandelako la kukghonakala khona:
a. bona ubunjalo bomlandu namkha ubujamo umlandu owenziwe kibo kungenzeka na buthuse namkha busilinge umphakathi la wenziwe khona;
b. bona kghani ummangalelwa nange angavulelwa ukuvulelwa kwakhe angeze kwawethusa namkha kusilinge umphakathi, kubangele nokuthi kuphazamiseke ukuhlaliseka komphakathi na;
c. bona kghani ummangalelwa angeze angena engozini nange angavulelwa na;
d. bona kghani ukuthula nokuphepha komphakathi angeze kwaphazamiseka na nange ummangalelwa angavulelwa;
e. bona kghani ukuvulelwa kommangalelwa angeze kwenza umphakathi ulahlekelwe lithemba ehlelweni lomthetho olwa nobulelesi na; namkha f. bona kghani likhona na elinye iphuzu ekufuze litjhejwe, ngokubona kwekhotho.
Nakube elinye namkha amanye wamabanga avezwe ngehlapha akhona, ipholisa libophekile bona liyirarhe ibheyili. Lokhu-ke kutjho bona kufuze uphenye uphenyisise nakube ufuna ukuphikisa ibheyili.
Okuqakathekileko
Nakwenziwa isibawo sebheyili, ikhotho ingatshwilisa ukulalela isibaweso ngesikhathi esingabe sifike emalangeni alikhomba, ngokwesigaba 50 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi. Nakube ikhotho iyakutshwilisa ukulalelwa kwesibawo sebheyili, isikhatheso ungasisebenzisela ukubuthelela ubufakazi ozabufuna ukuphikisa isibawo sebheyili. Nanyana ummangalelwa anelungelo lokubheyiliswa nje, begodu angeke avinjelwa ukwenza isibawo sebheyili ekhotho nje, kodwana nokho kunoburhiyarhiyana bemisetjenzana ekufuze bona yenziwe ngaphambi kobana umuntu angasiwa ekhotho kobanyana ayokwenza isibawo sebheyili, njengokuthi nje kwenziwe irekhodi lokubotjhwa, kugadangiswe nemino nokudosa iingazi. Ngaphandle kobana umuntu obotjhiweko azimisele ukusebenza ngokubambisana nangokuzwana nabomthetho, kuzakufuneka bona ukusebenzisana kwakhe nabomthetho nakuzaliswa uburhiyarhiyana bemisetjenzana leyo kubekwe njengemibandela yokubheyiliswa kwakhe.
Ummangalelwa Kufuze Aye Ekhotho Kungakapheli Ama-awa ama-48 Abotjhiwe.
NgokweSigaba 50 somThetho wemiLandu yobuLelesi, umuntu obotjhiweko kufuze bona ayiswe ekhotho kungakapheli ama-awa ama-48 abotjhiwe. ISigaba 351d somThethosisekelo siyadlula lapho, ngokuthi sibeke nokuthi akukaneli bona umuntu asiwe ekhotho kungakapheli ama-awa ama-48, kodwana kufuze nokobana ayiswe ekhotho msinyana ngokungakghonakalako. Isikhathi esima-awa ama-48 kusikhathi eside khulu umuntu angasihlala angakayi ekhotho emveni kobana abotjhiwe begodu kumsebenzi wepholisa ukuqinisekisa bona umuntu uya ekhotho esikhathini samsinyana. Isikhathesi-ke, esima-awa ama-48, sithoma umuntu nakaqeda ukubotjhwa, emukwe namalungelo wakhe wekululeko. Lokhu-ke kutjho bona nakungenzeka bona umuntu obotjhiweko angasiwa ekhotho msinyana kodwana ukube ipholisa elimbophileko lingakghona ukumusa msinyana, kungenzeka ukuhlaliswa kwakhe isikhathi ekubotjhweni kuthathwe bona kuphambana nomthetho.
Umthetho Osuselwa Emilandwini Yangaphambilini
Ibheyili
Emlandwini ka-Prokureur-Generaal, Vrystaat no-Ramakhosi 1996 All SA 207 , kwabekwa phambi kwekhotho bona iGqwetha-Mazombe azange liveze ubufakazi bokuthi kwakungenzeka bona ummangalelwa afake umphakathi engozini namkha afake umuntu othileko engozini namkha akhisimeze iinrhuluphelo zomphakathi namkha enze umlandu wetjhejuli 1 nawayengakhe avulelwe ngebheyili (ikhasi 219 B-C). Ikhotho yabuye yathola nokuthi lalingekho ithuba lokuthi ummangalelwa wayengalinga ukubalekela ukuyokugwetjwa namkha alinge ukufaka abofakazi ummoya namkha alinge ukubathusela namkha afihle ubufakazi, namkha abulale ubufakazi (ikhasi 235 F-G). Ikhotho yaphetha ngokuveza bona njengombana iphenyo lalisazakudosa iinyanga, ummangalelwa, owayengusomabhizinisi, wayezakulahlekelwa yimali enengi khulu nangathana walelwa ukubheyila, ngalokho-ke kwakungasiserhuluphelweni yomthethobulungiswa ukubeka ummangalelwa loyo ekuvalelweni.
Amanothi Womethuli
Yazisa abafundi ngeendaba eziqakathekileko nanzi ezilandelako:
Nakube akunasidingo sokuthi ubophe umuntu ngemva kwamadina ngaphambi kobana kuthome ipelaveke ede, musa ukumbopha umuntu loyo.
Akusimsebenzi wepholisa ukuhlawulisa namkha ukujezisa umsolwa.
Umuntu kuthathwa bona umsulwa, kube kuvele ubufakazi bokuthi unomlandu, nakube unawo.
Msebenzi wamakhotho, ingasi amapholisa ukuhlawulisa namkha ukujezisa izephulamthetho.
Ukubopha umuntu ngokungasimthetho kunye nokusebenzisa amandla butjhwileni kungabangela bona ukuvalela okungasisemthethweni, ngalokho-ke kungahle kubangele imilandu yombango, yobulelesi, nokujanyiswa kwepholisa emsebenzini.
Ilungelo Lokuthola Isizo Lokujanyelwa Magqwetha
Ipholisa kufuze bona lazise umuntu obanjiweko (umuntu obotjhiweko) msinyana bona unelungelo lokuzikhethela igqwetha elizamjamela, nelungelo lokukhulumisana negqwetha. Umuntu obotjhiweko kufuze bona aziswe msinyana bona unelungelo lokuthi umbuso umfunele igqwetha ngeendleko zawo (umbuso), nakube ukungafunelwa kwakhe igqwetha kuzakwenza bona akhisimezeke khulu ngokudimeka ithuba elifaneleko kezomthethobulungiswa (isigaba 35 (b) no (c) ). Lokhu-ke kuzakuqintwa siphathiswa sesizo lezomthetho ngamagqwetha.
Epholiseni lokhu-ke kutjho bona kufuze unikele umuntu obotjhiweko ithuba lokubonana athintane negqwetha lakhe. Nakube umuntu obotjhiweko loyo akanalo igqwetha, ungamnikela irhelo lamabizo wamagqwetha endaweni yangekhenu, namkha umnikele umtato weBhodi yeSizo lezomThetho (i-Legal Aid Board) namkha umlayele kezinye iinhlangano zesizo ngezomthetho endaweni yangekhenu. Yenza iqiniso lokobana unazo iinomboro zemitato, wenze neqiniso lokobana uyasazi isiphathiswa sezesizo lezomthetho ekhotho yangekhenu.
Ukuphathwa Ngesithunzi Nangehlonipho
Ipholisa kufuze bona omunye nomunye umuntu elimbophako limphathe ngehlonipho, nangesithunzi nalimbophako (sigaba 10 somThethosisekelo: Isithunzi Somuntu). Umuntu obotjhiweko kuthathwa bona umsulwa, ikhotho beyithole ubufakazi obufakazela bona nangambala unomlandu, nakube unawo.
Umthetho Osuselwa Emilandwini Yangaphambilini
Ummangalelwa angasebenzisa ilungelo lakhe lokufunelwa igqwetha elibhadalwa mbuso, kodwana-ke lokhu kuvunyelwa kwaphela nakube ikhotho icabanga bona ummangalelwa uzabe akhisimezeke khulu ngokudimeka ithuba elifaneleko kezomthethobulungiswa , nakangahlumbukuba negqwetha elimjameleko.
Ummangalelwa onikelwa igqwetha lombuso akakwazi ukuzikhethela igqwetha elifunwa nguye kiwo lawo wombuso.
Kusemandleni wejaji namkha kamarhistradi ukuhlukanisa bona ummangalelwa uzakukhisimezeka khulu ngokudimeka ithuba kezomthethobulungiswa nange ummangalelwa loyo angahlumbukunikelwa igqwetha lombuso ngeendleko zombuso.
Amanothi Womethuli
Khumbula: Boke abantu ababotjhiweko banjalo nje bababantu ababanjiweko ngakelinye ihlangothi, ngalokho-ke banamalungelo afanako nabantu ababanjiweko. Amalungelo la azakuhlathululwa esahlukweni esikhuluma ngabantu ababanjiweko (iSigaba 35 somThethosisekelo).
Amanothi
UKUQINTELWA KWAMALUNGELO WOMUNTU OBOTJHIWEKO
Lokha amalungelo womuntu nakaqinteliswe kubotjhwa, ukuqinteliseka kwamalungelwakhokho kufuze bona kulingwe ngeemfuneko ezisesigatjaneni sokuqinteliswa (isigaba 36 somThethosisekelo).
Umzamo wokuqintelisa amalungelo womuntu obotjhiweko kufuze bona uthome ube semthethweni ovame ukusetjenziswa. Lokhu-ke kutjho bona kufuze bona kube nomThetho wePalamende okunikela amandla wokubopha umuntu. Kanengi kuba mThetho wemiLandu yobuLelesi neminye imiThetho yePalamende. UmThetho ovame ukusetjenziswa mthetho welizwe, hlangana nawo ekubalwa nomthetho oseencwadini kunye nomthetho ongakatlolwa.
Amalungelo womuntu angaqinteliswa kwaphela ukufikela la ukuqinteliswa kwawo kuzwakala khona. Lokhu-ke kutjho bona ukuqinteliswa kwamalungelo kufuze bona kuzwakale ebujamenobo okwenzeka ngaphasi kwabo. Nakube ikhona enye indlela engawaqintelisi khulu amalungelo womuntu, ngamanye amagama nakube akunasidingo sokobana umbophe umuntu, wena njengepholisa kufuze usebenzise enye indlela.
Ukuqinteliswa kwamalungelo womuntu obotjhiweko kufuze bona kube namabanga azwakalako emphakathini ovulekileko nophila ngedemokhrasi, kwenziwe ngokuhlonipha isithunzi somuntu nangokuqalelela ukulingana kwabantu kunye nangokuqalelela ikululeko yabo. Lokhu-ke kutjho bona okwenzako kufuze bona ukwazi ukukukhulumela uveze bona kuhle ngani, nawufika ekhotho. Umphakathi ovulekileko nophila ngedemokhrasi utjho bona amapholisa keminye imiphakathi ephila ngedemokhrasi kufuze bona enze ngendlela efaneleko ebujameni obufanakao. Kufanele ngaso soke isikhathi uphathe woke umuntu ngesithunzi nangehlonipho begodu ungabandlululi abanye abantu nanyana kubobani. Khumbula, umuntu kuthathwa bona umsulwa, ikhotho ibe iveze ubufakazi bokuthi unomlandu, nangabe unawo.
Malungana nesigaba 36 (a), kusetjenziswa umthethokambiso wokulinganisa. Lokhu-ke kutjho bona ukwephulwa / ukuqinteliswa kwamalungelo womuntu, njengokuthi nje aqinteliswe amalungelwakhe wokuba nepilo yobuyena ngeqadi namkha aqinteliswe amalungelo wekululeko yokukhamba la athanda khona, kufuze bona kulinganiswe (kuthonyaniswe) nobunjalo bomlandu awenzileko, kulinganiswe godu nanobumbi bomlandu awenzileko. Lokhu-ke kutjho bona ukuqinteliswa kwelungelo lomuntu langeqadi lokukhamba lapha afuna khona kufanele kukhambelane nobungako bomlandu.
Umsebenzi 2.5
Indima Ekuqalwe Kiyo
Indinyana 2.6
Iminqopho
Umnqopho womsebenzi lo kukwenza amapholisa acabange ngendlela angaqintelisa ngayo amalungelo wabantu, nokuwenza acabange bona yini ekufuze akuqalelele nakaqintelisa amalungelo lawo.
Amanothi Womethuli
Bawa abafundi bona babonisane ngemibuzo elandelako nasi ngeenqhenyaqhenyana:
Ngimaphi amalungelo wabantu ababotjhiweko angaqinteliswa
Angaqinteliseka njani amalungelo layo
Babawe bona batlole iimpendulo zabo phasi.
Babawe bona bafakaze nayikuthi ukubopha (ukuqintelisa) kukhambisana nesigaba 36 somThethosisekelo.
Funa umbiko weempendulo kizo zoke iinqhema.
Akube nokubonisana mazombe bese uyarhunyeza.
Izinto Ekufuze Zisetjenziswe Nawenza Isirhunyezo
ISigaba 36 somThethosisekelo
Iimpendulo Ezingaba Ngezilungileko
INcwajana Yomsebenzi WezamaLungelo wobuNtu NezobuPholisa, ikhasi 6.
Iingaba 10,12, 14, 21 zomThethosisekelo.
UKUSETJENZISWA KWAMANDLA NAKUBOTJHWA UMUNTU
Okuqakatheke khulu khulu ekufuze ukukhumbule nawubopha umsolwa kbona kufuze kulingane ukwenza kwakho umsebenzakho kuhle nokuhlonipha amalungelo womsolwa. Abasolwa nababotjhwako ikhotho isuke ingakabatholi banomlandu ababotjhelwe wona.
Amapholisa nakabopha abantu akakavunyelwa ukusebenzisa amandla ukusozisa umuntu ambophileko. Ungawasebenzisi amandla ukubopha umsolwa nakube akunasidingo sokuwasebenzisa. Nakhona nakufumaniseka bona kufuze uwasebenzise amandla ukubopha umsolwa, asebenzise kancancani. Lokho-ke kutjho bona sebenzisa amandla amancancani khulu, alingene nobujamo okibo ukubopha umsolwa, nakube kunesidingo sokuthi uwasebenzise.
UmThethosisekelo uqinisekisa omunye nomunye umuntu ngelungelo:
lokuphila;
lokuhlonitjhwa nokuvikelwa kwesithunzi sakhe;
lekululeko nelokuphepha komuntu, ekubalwa hlangana nawo nelungelo lokuphepha kiyo yoke imihlobo yenturhu yatjhatjhalazi nangeqadi, nelungelo lokungatlhoriswa namkha lokungaphathwa ngesihluku nangelunya namkha ngendlela eyehlisa isithunzi somuntu; kunye nelungelo lokuziphilela ipilwakhe yobuyena ngeqadi, ekubalwa hlangana nalo nelungelo lokungaphumbuthwa emzimbeni asetjhwa, nelokungasetjhwa kwendawo ahlala kiyo, nelokungadliwa ipahla.
Ukusetjenziswa kwamandla kungephula namkha kuqintelise elinye lalamalungelo angehla, ubuncani bakhona, kanti-ke kuvamise bona abe manengi amalungelo ephulwako namkha aqinteliswako nakusetjenziswa amandla umuntu nakabotjhwako. Ngalokho-ke ukusetjenziswa kwamandla kufuze bona ngasosoke isikhathi kukhambisane nomthetho.
Amanothi Womethuli
Umthetho ofaneleko ngokusetjenziswa kwamandla:
ISigaba 13 somThetho wezamaPholisa wakwa-SAPS
Iingaba 39 no-49 zomThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi
Ikhona-ke nemibandela yekambiso yamazwe ngamazwe ebekelwe ukusetjenziswa kwamandla neengidi. Nanzi iimbonelo:
I-Athikili 3 yeHlelo lokuziPhatha leHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko phezu kwabEnzisi bomThetho
UmThethokambiso weHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko ngokuSetjenziswa kwaMandla neenGidi.
Amaphuzu Ekufuze Uwatjheje Nawusebenzisa Amandla Nawubopha umuntu
Ungazibuza imibuzo elandelako nawusebenzisa amandla nawubopha umuntu:
Ukusebenzisa kwami amandla kube yinto elungileko na, ngizisebenzise ngokufanelekileko na, begodu kungisizile na
Ukusebenzisa kwami amandla ngingakghona ukukuvikela ekhotho na
Ukusebenzisa kwami amandla kumlimaze kancazana na ebengimbopha
Imithetho Yokusetjenziswa Kwamandla Nakubotjhwa Umuntu
Sebenzisa amandla amancazana nje kwaphela.
Sebenzisa amandla alingene ubujamo ongaphasi kwabo ekubopheni kwakho umsolwa.
Sebenzisa amandla alingeneko ukuzivikela nokuvikela iimbukeli ezinganamlandu, azakwenza kwaphela ukghone ukubopha umsolwa.
Sebenzisa Amandla Amancazana Nje Kwaphela
Kufuze usebenzise kwaphela amandla azakusiza ukghone ukwehlula ingozi obonakala ukiyo, ukwehlula umsolwa nakube uyanghanghabala, namkha ukuziphephisa esahlelweni. Ingozi obonakala ungaba kiyo nayiyikudlwana, namkha umsolwa nakanghanghabala ngamandla, namkha ingozi yesahlelo nayiyikudlwana, nawe kufuze uqinisaqinise amandla owasebenzisako.
Sebenzisa Kwaphela Amandla Alingene Ubujamo Ongaphasi Kwabo Ekubopheni Umsolwa
Umuntu nakanghanghabalako nawumbophako, uzakutjelwa bubumbi bomlandu ombophela wona bona ungasebenzisa amandla angangani. Nakube mlandu omcazana, kunemihlobo ethileko yamandla ongakavunyelwa ukuyisebenzisa.
IINDLELA ZOKUHLATHULULA UKULINGANISEKA EKUSETJENZISWENI KWAMANDLA
Nakube umuntu ombophako akanghanghabali, ungathomi usebenzise amandla ukumbopha.
Iindlela ezilandelakwezi zihlathulula umthethokambiso wokulinganiseka zibe zitjengise namazinga ahlukeneko wamandla ongawasebenzisa nawubopha umuntu (amandla amancazana).
Ubukhona Bepholisa:
Ukuzazisa Kwesiphathimandla
Lokha umuntu nakazazisa bona ulipholisa (ngokutjengisa ikarajana lakhe lobupholisa nangomlomo). Ukubeka isandla kobana ubophe umuntu / ukumtjengisa ekufuze akwenze namkha nawumduduzako
Ukulayela Umuntu Ngomlomo, Imilayelo Yokumtjengisa Namkha Yokumbopha
Lokhuya ipholisa nalilayela umuntu ngomlomo bona enze okuthileko, (Isibonelo: lokhuya umsolwa nakabalekako bese ipholisa liyamkhalimela bona ajame).
Ukulawula Ngesandla Esinganalitho:
Ukulawula Ngesandla Esithambileko Esinganalitho
Iindlela ezinethuba elincani lokulimaza, (Isibonelo: lokhuya ipholisa nalithinta umuntu ehlombe bese limlayela bona akhambe nalo).
Ukulawula Ngesandla Esiqinileko Esinganalitho
Iindlela ezingahle zimlimaze umuntu. Ukusebenzisa igandelelo, ukuzwisa ubuhlungu, ukudosa umsolwa ukugandelela phasi, ukususa umsolwa kunye neendlela ezimvango zokulawula umsolwa.
Amaqhinga Wokuqeda Amandla Welawulo Lomzimba
Ukubamba imithambo yeengazi emahlangothi wentamo (nakube ipholisa likufundiselwe ukusebenzisa leliqhinga), namkha amagalelo wenyawo elinye/ umlenze omunye/isandla esinye/ umlenze omunye njengendlela yokugandelela ilawulo lemithambo kobanyana esinye sezitho esizibale ngehlezi sigcine singasebenzi kwesikhatjhana, ngakelinye ihlangothi nengqondo nayo kheyifiphale. Amanye amagalelo abanga bona umuntu abhalelwe kukhamba kwesikhatjhana, namkha umzimba ubhalelwe kukuzilawula.
Izenzisi Zamakhemikhali
I-CO/OC (iinyembezi) namkha irhasi yebilibili, nakube ivunyelwe ziimphathimandla ezibanduliweko zomNyango ngemithetho yemibandela eqinileko yokuphepha, estjenziswa ngokukhambisana nemilayelo yemithetho elawula lezizenzisi zamakhemikhali.
Iimolontjisi/Iinkhali Zokubetha ngokuvunyelwa kwazo mNyango bona zingasetjenziswa mapholisa abandulwe kuhle ukuzisebenzisa.
Amandla Abulalako/Iingidi namkha amaqhinga wokuzisindisa/wokuziphephisa angahle enze bona kufe umuntu namkha umuntu alimale kumbi .
Sebenzisa Amandla Anele Ukukuphephisa Nokuphephisa Abantu Ababukeleko Abanganamlandu Nawubopha Umuntu
Ipholisa nalibopha umuntu kungenzeka bona kufuneke lizivikele. Khumbula-ke bona nanyana kunjalo kodwana kufuze usebenzise amandla amancazana nje kwaphela ukuzivikela, uziphephise, uphephise nabantu abanganamlandu ababukeleko.
Ngemva Kokusebenzisa Amandla, Ikhotho Ingahle Ihlole Amaphuzu Amane Naka:
Bekufanelekile na bona kusetjenziswe amandla kilobo bujamo
Silinganiswe kuhle isidingo sokusetjenziswa kwamandla nobungako bamandla asetjenzisiweko
Ulimele kangangani umuntu obotjhiweko
Amandla asetjenziswe lapho asetjenziswe ngokwethembeka, ngommoya omuhle, namkha kusetjenziswe amandla welunya, wokona, ngokunganasidingo namkha wokukarekela ukuzwisa abanye ubuhlungu
Umsebenzi 2.6
Indima Ekuqalwe Kiyo
Iindinyana 2.7
Iminqopho
Umnqopho womsebenzi lo kubonisana ngamazinga ahlukahlukeneko wamandla angasetjenziswa nakubotjhwa umuntu.
Amanothi Womethuli
Bawa abafundi bona babonisane boke ngamazinga ahlukahlukeneko wokusetjenziswa kwamandla nakubotjhwa umuntu, kuthonywe ngamandla amancazana angasetjenziswa.
Rhunyeza.
Amanothi Womethuli
AMAPHOLISA ANGAMDUMUZA NAKWENZENJANI UMSOLWA OBALEKAKO
Tjheja Nakhu Okuqakatheke Khulu.
Le-ke yindabapikiswana ekulu. ISigaba 49 somThetho weKambiso wemiLandu yobuLelesi isatlolwa butjha njenganje. Okumumethwe yipendulo kungatjhuguluka.
UmThethosisekelo (iSigaba 11) uthi omunye nomunye umuntu unelungelo lokuphila. Ngakho-ke ipholisa lingadumuza umuntu ebujameni obukhethekileko nje kwaphela. Kuqakathekile ukwazi bona umthetho ukuvumela nini ukudumuza umuntu obalekako nawufuna ukumbopha.
Umthethokambiso omalungana nokusetjenziswa kwamandla nakubotjhwa umuntu (isigaba 49 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi) isasebenza. Umthethokambiso loyo uqinteliswa amandla mthethomgomo wamapholisa ongezelela umThetho weKambiso wemiLandu yobuLelesi.
UmThethomgomo solo usasebenza, begodu uhlonyelelwe esiHlomelelweni A .
UmThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi nomThetho wakwa-SAPS usisiza ukuzwa kuhle bona amapholisa angawaqintelisa njani amalungelo wekululeko nawokuphepha komunye umuntu. ImiThetho le-ke ngiyo ekutjelako bona ungasebenzisa mhlobo bani wamandla ekubopheni umuntu.
Khumbula, lokhu kungahle kutjhuguluke
Umsolwa obalekako angadutjulwa kwaphela nakuzaliseke nasi imibandela emithandathu:
Khumbula-ke godu nokuthi nakube akunasidingo sokuthi usebenzise isigidi, musa ukusisebenzisa.
Umsolwa ubaleka nje vele selenze umlandu omumbi obalwa njengomunye wemilandu emimbi emthethwenimgomo wamapholisa. Yenza iqiniso lokuthi unekhophi yomthethomgomo wemilandu emimbi ebaliweko emapholiseni, uwazi ngehloko.
Ipholisa lilinga ukubopha umsolwa ekuzwakala bona wenze lomhlobo womlandu.
Umsolwa uyazi bona ipholisa elilinga ukumbopha lifuna ukumbophela wona lomhlobo womlandu.
Ayikho enye indlela umsolwa angabotjhwa ngayo ngaphandle kobana adutjulwe.
Ipholisa selikhe lamyelelisa umsolwa bona lizamdumuza nakube akajami, kodwana umsolwa akayingeni yesiyeleliso leyo, solo uyabaleka.
Ubuphilo babanye abantu angeke bungene engozini nakudutjulwako.
Nakube umsolwa akajami, thoma ngokudubulela ukuyelelisa ntanzi, kodwana nakhona kufuze udubule kwaphela nakube ukudumuza angeke kube yingozi kabanye abantu. Nakube umsolwa solo uyabaleka, dumuza-ke manje. Linga ukudumuza isitho somzimba, njengomlenze nje, la kungasilula khona bona ihlavu yesigidi ingambulala umsolwa.
Iimfuneko zokusebenzisa amandla amancazana kukhulunywa ngazo kusigaba 13 (b) somThetho wezamaPholisa, wona othi amandla angasetjenziswa kwaphela lipholisa:
nalenza umsebenzalo ngokusemthethweni; begodu nepholiselo livunyelwe mthetho ukusebenzisa amandla.
Ipholisa lingasebenzisa amandla amancazana alungele ukusetjenziswa kilobo ubujamo bezinto.
Umsebenzi 2.7
Indima Ekuqalwe Kiyo
Iminqopho
Umnqopho womsebenzi lo kukwenza abafundi bacabange ngokusetjenziswa kweengidi nakubotjhwa umuntu, kunye nokubonisana ngomthethokambiso wamandla alingeneko.
Amanothi Womethuli
Bawa abafundi babonisane ngemibuzo elandelako:
Ipholisa lingamdumuza nini, nakunjani umsolwa obalekako
Angasetjenziswa na amandla ukusetjha umuntu obotjhiweko
Bonisana nabo, ngakho koke ebekukhulunywa ngakho kilesisifundo.
Rhunyeza.
Izinto Ekufuze Uzisebenzise Nawenza Isirhunyezo
INcwajana yokuSebenzela yamaLungelo wobuNtu nezobuPholisa, ikhasi 32.
Amanothi
UKUSETJENZISWA KWAMANDLA UKUSETJHA UMUNTU OBOTJHIWEKO
Njengokomthetho ovamileko, umuntu kufuze asetjhwe kwaphela nakunencwadi elayela bona akasetjhwe (sigaba 21 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi), ngaphandle-ke kobana kube nomthetho othileko onikela amandla wokuthi kungasetjhwa ngaphandle kwencwadi yokusetjha. Ngaphandle kweengatjana 22, 23 ne-24 zomThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi, ikhona neminye imiThetho yePalamende eembadlwana nayo enikela amandla wokusetjha ngaphandle kwencwadi yokusetjha.
Ngokwesigaba 23 (a) somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi, ipholisa lingasetjha umuntu elimbophileko libe lithathe nanyana ngiyiphi ipahla kileyo ekukhulunywa ngayo kusigaba 20 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi etholakele iphethwe msolwa obotjhiweko, namkha etholakele ngaphasi kwelawulo lakhe umsolwa obotjhiweko.
Kufuze kuvezwe bona nanyana isigaba 23 (a) somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi singakuvumeli tjhatjhalazi ukusetjenziswa kwamandla nakusetjhwako, kodwana nasifundwa nesigaba 27 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi, kufuze bona sihlathululwe bona sitjho khona ukusetjenziswa kwamandla, nakube ukusetjenziswa kwamandla kulingene ubujamo bezinto balapho kusetjhwa khona, begodu nakube nangambala kuyafuneka asetjenziswe amandla lapho.
Umuntu obotjhiweko nakathambako nakasetjhwako, amandla awangasetjenziswa nakancani ukumsetjha namkha ukusetjha.
Nakufumaniseka bona umuntu obotjhiweko uyabhala ukusetjhwa, kungasetjenziswa amandla alingeneko, azamenza kwaphela alise ukunghanghabala, avume ukusetjhwa. Malungana nalokhu-ke kungasetjenziswa iindlela zokubamba umuntu, njengokusebenzisa iinsimbi zokuqobotjhela umuntu izandla nje.
Ukusetjhwa kwabantu okuvunyelwe ziingaba 21 no-22 zomThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi, kufuze bona kukhanjiswe ngendlela efana patsi nesetjho ngokwesigaba 23 (a) somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi.
Okuqakatheke Khulu
Ukusetjha umuntu obotjhiweko ezithweni zomzimba ezifihlekileko (izitho zobuntu bomuntu, njengesitho sobufazi nentunja yangemva yokuzithuma nezinye ezinjalo) kufuna amandla athileko, kanti-ke ngudorhodera namkha inesi elisemthethweni kwaphela abavunyelwe ukuraga isetjho elinjalo, nakhona nakube nangambala sikhona isidingo sokuthi umuntu asetjhwe ukufikela eendaweni ezinjalo, ngekolelo yokobana into okukhulunywe ngayo esigabeni 20 ifihlwe lapho.
Amanothi
Umsebenzi 2.8
Amanothi Womfundisi
Tjengisa ividiyo ekhuluma ngokubotjhwa komuntu.
IVIDIYO NGOKUBOTJHWA KOMUNTU
Iyatholakala ividiyo yemizuzu elitjhumi etjengisa ukubotjhwa komuntu.
Umsebenzi 2.9
Amanothi Womethuli
Ngemva kokubukela ividiyo, nikela abafundi isikhathi sokubonisana, bese wenza isirhunyezo.
Imibuzo ingasiza ukuhlahla indlela yokubonisana, bekuvele nokuthi ngiziphi iindaba ekungakhulunyiswana ngazo.
Qala iminqopho emikhulu bese nibonisana ngayo ngemibuzo neempendulo. Qinisekisa bona yoke iminqopho izalisiwe.
Amanothi
ISIRHUNYEZO/IMIBUZO
Ngiziphi iindlela zokwenza iqiniso lokobana ummangalelwa uyafika ekhotho
Kukunini la ummangalelwa anamalungelo khona kusigaba 35 , nese somThethosisekelo
Ngimaphi amalungelo womuntu obotjhiweko
Ngimiphi imithetho esebenza nakusetjenziswa amandla ekubotjhweni komuntu, begodu itjho bonani imithetho leyo
Umuntu obotjhiweko kufuze bona atjelwe amalungelwakhe msinyana ngokungakghonakalako . Kutjho bonani lokhu
Litjho bonani ilungelo lokuthula
Umuntu obotjhiweko kufuze aphathwe njani, begodu kuba yini kufuze aphathwe njalo
AMATHRANSPHARENSI
Ukubopha Nomboro 1: Sigaba 10: Isithunzi Sobuntu
Ukubopha Nomboro 2: Sigaba 12: Ikululeko Nokuphepha Komuntu
Ukubopha Nomboro 3: Amalungelo Wobuntu Womuntu Obotjhiweko
Ukubopha Nomboro 4: Imithetho Yokusetjenziswa Kwamandla Nakubotjhwa Umuntu
Ukubopha Nomboro 5: Amaphuzu Ekufuze Aqalelelwe Nakusetjenziswa Amandla Ekubopheni Umuntu
Ukubopha Nomboro 6: Amaphuzu Aqalwa Yikhotho
Ukubopha Nomboro 7: Umsolwa Obalekako Angadutjulwa Kwaphela Nakuzaliseke Lemibandela Emithandathu Elandelako:
Umsebenzi 2.2
Umsebenzi 2.3
Umsebenzi 2.4
Umsebenzi 2.5
Umsebenzi 2.6
Umsebenzi 2.7.
IPHOWUSTA NGAMALUNGELO WABANTU ABABOTJHIWEKO
Kunephowusta etholakalako ngamalungelo wabantu ababotjhiweko. Iphowusta le kufuze bona iplagwe ebodeni ngaphambi kobana kuthome isifundo sokubopha umuntu.
UMTHOMBO WELWAZI NEMITLOLO EKUPHAKANYISWA BONA UYIFUNDE
Ukuragwa KomSebenzi WobuPholisa NamaLungelo WobuNtu: ISahluko 14 neSahluko 15.
Amagama WokuPhefumula NgomThetho WeKambiso YemiLandu YobuLelesi: ISahluko 5.
INcwajana NgeKambiso YemiLandu WoBulelesi: Umgadangiso wesi-3: ISahluko 7.
Amanothi
ISITHUNZI SOBUNTU
ISigaba 10 somThethosisekelo
Isithunzi Sobuntu
Omunye nomunye umuntu ubelethwe nesithunzi nelungelo lokuthi isithunzi sakhe sihlonitjhwe besivikelwe.
IKULULEKO NOKUPHEPHA KOMUNTU
ISigaba 12 somThethosisekelo: IKululeko nokuPhepha komuNtu
Omunye nomunye unelungelo lekululeko nokuphepha komuntu, ekubalwa hlangana nakho:
a. ilungelo lokungadinywa ikululeko ngentando yomunye umuntu namkha ngaphandle kwebanga elizwakalako;
b. ilungelo lokungavalelwa ngaphandle kokugwetjwa;
c. ilungelo lokuphepha kiyo yoke imihlobo yenturhu, ebuya emphakathini namkha ebuya ebantwini bangeqadi;
d. ilungelo lokungatlhoriswa nanyana ngayiphi indlela; kunye e. nelungelo lokungaphathwa ngelunya namkha lokungahlawuliswa namkha usoziswe ngesihluku nangelunya, nangendlela eyehlisa isithunzi somuntu.
AMALUNGELO WOBUNTU WOMUNTU OBOTJHIWEKO
Kufanele aziswe ngebanga lokubotjhwa.
Kufanele aziswe ngamalungelwakhe woke womthetho.
Kufanele angakatelelwa ukuvuma namkha ukwamukela ngaphandle kokufuna kwakhe.
Ukwenza isibawo sebheyili.
Ukulethwa ngaphambi kwekhotho msinyana ngokukghonakalako kodwanana kungakapheli ama-awa ama-48 ngemva kokubotjhwa.
Ilungelo lokukhuluma negqwetha.
Ilungelo lokuphathwa ngesithunzi nangehlonipho.
IMITHETHO YOKUSETJENZISWA KWAMANDLA NAKUBOTJHWA UMUNTU
Sebenzisa kuphela amandla alingeneko.
Sebenzisa kuphela amandla alingene ukubopha.
Sebenzisa kuphela amandla afanele ukwenza bona umsolwa abotjhwe.
IZINTO OKUFANELE ZITJHEJWE NAKUSETJENZISWA AMANDLA NAKUBOTJHWA UMUNTU
Ingabe bekulungile ukusebenzisa amandla, kufanele begodu kuyifezile na ihloso
Ingabe kghani ukusetjenziswa kwamandla kungavikelwa ekhotho yomthetho
Ingabe ukusebenzisa amandla kubangele ukulimala okuncani
IZINTO EZIQALWA YIKHOTHO
Ukhe wenziwa na umzamo wokuthoma ngokusebenzisa indlela nokungasi ngeyenturhu
Uhlonitjhiwe na umthethokambiso wokusebenzisa amandla alingana nobujamo begodu isidingo sitjhejiwe na
Ipholisa ebelibopha umuntu lizibambile lazikhalima na ekusebenziseni isigidi
Ukusetjenziswa kweengidi phezu komuntu kuligadango lokugcina: Ngabe isigidi sisetjenziswe njengendlela yokugcina kungasekho okhunye okungenziwa na
UMSOLWA OBALEKAKO ANGADUTJULWA KWAPHELA NAKUZALISEKE IMIBANDELA EMITHANDATHU NASI ELANDELAKO:
Khumbula: Nakube akunasidingo sokuthi usebenzise isigidi, musa ukusisebenzisa.
Umsolwa ubaleka nje vele selenze umlandu omumbi obalwa njengeminye yemilandu emimbi emthethwenikambiso wamapholisa. Yenza iqiniso lokuthi unekhophi yomthethokambiso wemilandu emimbi ebaliweko emapholiseni, uyazi ngehloko.
Ipholisa nalilinga ukubopha umsolwa ekuzwakala bona wenze lomhlobo womlandu.
Umsolwa uyazi bona ipholisa elilinga ukumbopha lifuna ukumbophela wona lomhlobo womlandu.
Ayikho enye indlela umsolwa angabotjhwa ngayo ngaphandle kobana adutjulwe.
Ipholisa selikhe lamyelelisa umsolwa bona lizamdumuza nakube akajami, kodwana umsolwa akayingeni yesiyeleliso leyo, solo uyabaleka.
Ubuphilo babanye abantu angeke bungene engozini nakudutjulwako.
Nakube umsolwa akajami, thoma ngokudubulela ukuyelelisa ntanzi, kodwana nakhona kufuze ukwenze kwaphela nakube angeke kube yingozi kabanye abantu. Nakube umsolwa solo uyabaleka, dumuza-ke manje. Linga ukudumuza isitho somzimba, njengomlenze nje, la kungasilula khona bona ihlavu yesigidi ingambulala umsolwa.
UMSEBENZI 2.2
Yini umnqopho wokubopha umuntu
Kutjho bonani bona umsolwa kuthathwa bona umsulwa
Ngiziphi ezinye iindlela ezingasetjenziswa ukwenza iqiniso lokuthi umsolwa uyaya ekhotho ngaphandle kokubotjhwa
UMSEBENZI 2.3
Ngiyiphi indlela elungileko yokubopha umuntu
Ngimaphi amalungelo nesibopho sabantu ababotjhiweko
Yini isibopho samapholisa nakabopha umuntu
Yini ipholisa ekufuze likutjele umuntu obotjhwako nalimbophako
UMSEBENZI 2.4
Umuntu obotjhiweko angasenza nini isibawo sebheyili
UMSEBENZI 2.5
Ngimaphi amalungelo womuntu obotjhiweko angaqinteliswa
Angaqinteliswa njani amalungelo la
UMSEBENZI 2.6
Bamba ikulumo yokubonisana ngakho koke okumalungana namazinga ahlukahlukeneko wamandla angasetjenziswa nakubotjhwa umuntu, ukusukela ekusetjenzisweni kwamandla amancancazana angasetjenziswa.
UMSEBENZI 2.7
Ipholisa limdumuza nakwenzenjani umsolwa obalekako
Amandla angasetjenziswa na ukusetjha umuntu obotjhiweko
ISAHLUKO 5
Ukusetjha Nokuthumba Ipahla
OKUMUMETHWEKO
USETJHA NOKUTHUMBA IPAHLA
Umtlamo Wesifundo
Iminqopho
Isingeniso
Ngimiphi Imithetho Esetjenziselwa Ukusetjha
Nokubamba Ipahla
Indinyana Yokuqintelisa, Ukusetjha
Nokubamba Ipahla
Isetjho Ngencwadi Yokusetjha:
YemiLandu YobuLelesi
Imiphumela Yokusetjha Ngokungasimthetho Namkha
Isetjho Eleqa Amandla Anikelwe Yincwadi Yokusetjha
Isetjho Ngaphandle Kwencwadi
Yokusetjha:
ISigaba 22 SomThetho WeKambiso YemiLandu
YobuLelesi
Amanothi Nakho Koke Okuphathelene Nokuziphatha
Kwamapholisa Nakasetjhako Nanyana Abamba Ipahla
Ukusetjenziswa Kwamandla Nakusetjhwako Nanyana
Kubanjwa Ipahla
Ukusetjenziswa Kwamandla Ukungena
Emzini/Endaweni
Ukusetjenziswa Kwamandla Ukusetjha Umuntu
Ukusetjenziswa Kwamandla Ukusetjha Indawo
Kobanyana Kuzokubanjwa Ipahla
Ividiyo Ngokusetjha Nangokubamba Ipahla
Isirhunyezo / Imibuzo
Amathranspharensi
Umthombo Welwazi Nemitlolo Ekuphakanyiswa Bona Uyifunde
UKUSETJHA NOKUBAMBA IPAHLA
UMTLAMO WESIFUNDO WEMIZUZU EMA-60
Okungaphakathi Izinto Ekufuze Zenziwe Isikhathi
Iminqopho
Umsebenzi 5.1 Funda iminqopho
Isingeniso
Umsebenzi 5.2: Iinqhenyana Zokukhulumisana
Imizuzu ema-20
Ngimiphi Imithetho Esetjenziselwa Ukusetjha Nokubamba Ipahla
Umsebenzi 5.3: Imibuzo neempendulo, ukubonisana
Indinyana Yokuqintelisa, Ukusetjha Nokubamba Ipahla
Isetjho Ngencwadi Yokusetjha: Iingaba 21 no-25 ZomThetho WeKambiso YemiLandu YobuLelesi
Imiphumela Yokusetjha Ngokungasimthetho Namkha Isetjho Eleqa Amandla Anikelwe Yincwadi Yokusetjha
Umsebenzi 5.4: UmThetho Osuselwa Emilandwini Yangaphambilini
Isetjho Ngaphandle Kwencwadi Yokusetjha : ISigaba 22 SomThetho WeKambiso YemiLandu YobuLelesi
Umsebenzi 5.5: Imibuzo Neempendulo, Umthetho Osuselwa Emilandwini Yaphambilini, Ukubonisana
Amanothi Nakho Koke Okuphathelene Namapholisa Nakasetjhako Nanyana Abamba Ipahla
Umsebenzi 5.6: Imibuzo Neempendulo, Ukubonisano
Ukusetjenziswa Kwamandla Nakusetjhwako Nanyana Kubanjwa Ipahla
Umsebenzi 5.7: Ukubonisana Ngezinto Zoke
Ukusetjenziswa Kwamandla Ukungena Emzini/Endaweni
Ukusetjenziswa Kwamandla Ukusetjha Umuntu
Ukusetjenziswa Kwamandla Ukusetjha Indawo Kobanyana Kuzokubanjwa Ipahla
Ividiyo Ngokusetjha Nangokubamba Ipahla
Umsebenzi 5.8: Ividiyo Ngokusetjha Nangokubamba Ipahla
Isirhunyezo / Imibuzo
Umsebenzi 5.9: Imibuzo, Ukubonisana
IMINQOPHO
Ngemva kokuqeda isahlukwesi, abafundi bazakwazi ukutjengisa bona bayazwisisa begodu bayahlonipha:
amalungelo womuntu osetjhwako;
amalungelo womuntu okusetjhwa indawakhe namkha ipahlakhe;
amalungelo womuntu ekubanjwa ipahlakhe kobanyana kuyokuphenywa ngayo, ngokomThethosisekelo; kunye nokuphulwa kwamalungelo la ngendlela efanelekileko, ngokusebenzisa umthethokambiso nemihlahlandlela ekutjengiswana ngayo esifundweni sokulingisa, ngokweRhelo lamaLungelo wobuNtu (i-Bill of Rights); kunye nemiphumela yokusetjha okungavunyelwa mThethosisekelo namkha okuphambana nemibandela yomThethosisekelo.
Umsebenzi 5.1
Indima Ekuqalwe Kiyo
Indinyana 5.1
Iminqopho
Umnqopho womsebenzi lo kuveza iminqopho yesifundwesi.
Amanothi Womethuli
Fundela abafundi iminqopho yesifundwesi.
Babuze bona bayayizwisisa na iminqopho le.
Bahlathululele la kufuneka khona.
ISINGENISO
Ukusetjha nokubamba ipahla yomuntu zizenzo ezimbi kumbi eziphula amalungelo womuntu. UmThethosisekelo unikela omunye nomunye umuntu isiqiniseko sokuvikeleka kwelungelo lakhe lokuphila ipilwakhe yobuyena ngeqadi (isigaba 14 somThethosisekelo) kunye nelungelo lekululeko nokuphepha komuntu (isigaba 12 somThethosisekelo). Amalungelo la atjho bona umBuso (amapholisa) awukwazi ukusetjha umuzi namkha ikhaya lomuntu, ipahla yomuntu namkha yena ngokwakhe emzimbeni, begodu umBuso awukwazi ukuthumba ipahla yomuntu, awukwazi nokuvula iincwadi ezithunyelelwe / eziposelwe omunye umuntu, awukwazi nokuthiya umtato womunye umuntu ngaphandle kokunikelwa mthetho amandla wokwenza njalo. Nokho-ke kuqakathekile ukutjheja nokulimuka bona emalungelweni la, alikho nalinye lawo elingalawulwako, ngombana woke njalo angaqinteliswa. Nakube kunebanga elizwakalako lokusola bona umuntu othileko wenze umlandu / wonile / ugangile, namkha nakube kunebanga elizwakalako lokukholwa bona into ethileko isetjenziselwe ukwenza umlandu / ukona / ukuganga, namkha nakube kunebanga elizwakalako lokuthi into ethileko ingaba lisizo ekuvezeni ubufakazi bokuthi kunomlandu owenziweko, namkha nakube kunebanga elizwakalako lokukholwa bona into ethileko izakusetjenziselwa ukwenza ubulelesi / ukona / ukuganga, umThethosisekelo (isigaba 36 somThethosisekelo ) uthi ilungelo lomuntu lokuba nepilwakhe yobuyena ngeqadi kunye nelungelo lekululekwakhe nelokuphepha kwakhe angaqinteliswa ngomThetho wePalamende, njengomThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi wango-1977, (umThetho wenomboro 57 ka-1977), wona ovumako bona ilungelo namkha amalungelo womuntu angaqinteliswa nakufaneleko. Lapha-ke singalinganisa ngokuthi lokhu kungenziwa lokhuya umuntu nakasetjhewako, lokhuya indlu / umuzi womuntu nawusetjhwako namkha lokhuya nakubanjwa okuthileko komuntu, ngokwemibandela yomthetho.
Khumbula bona ipholisa livumeleke ukusetjha nokubamba ipahla kwaphela nakube umthetho ulinikele amandla wokwenza njalo. Kuqakathekile bona ipholisa amandla elinikelwe wona lawo liwasebenzise ngokutjheja nokuyelela imibandela yomthetho ekufuze liwasebenzise ngayo, belenze neqiniso lokuthi amalungelo wobuntu womuntu loyo akephulwa. Nakube ipholisa lenza umsebenzalo ngokulandela umthetho, ukwephulwa kwamalungelo (ukuqinteliswa) womuntu loyo kuzakuba semthethweni (kuzakuvumakala ngomthetho).
Ukusetjha nokubamba ipahla kungaqintelisa amalungelo wobuntu alandelako:
Ilungelo lesithunzi somuntu (isigaba 10 somThethosisekelo).
Iimbonelo: Ukusetjha umuntu emzimbeni namkha ukusetjha umuntu emzimbeni bewuyokufika nezithweni zomzimba ezihloniphekileko nezifihlekileko.
Ilungelo lekululeko nelokuphepha komuntu (isigaba 12 somThethosisekelo).
Ilungelo lokuziphilela ipilwakho yobuwena ngeqadi (isigaba 14 somThethosisekelo).
Iimbonelo: Bonantana kokukhulumisana, ukusetjhwa emzimbeni namkha ukusetjhwa emzimbeni bekufikwe nezithweni zomzimba ezihloniphekileko nezifihlekileko.
Ngalokhu-ke kufuze bona uqinisekise bona okwenzako ukwenza ngomthetho ofaneleko, isibonelo mThetho wePalamende, nomThethosisekelo.
Khumbula:
Amalungelo womuntu aqinisekiswe mThethosisekelo, ngitjho nanyana angasetjhwa namkha kusetjhwe indawakhe namkha ipahlakhe namkha kubanjwe ipahlakhe. Kuqakathekile bona okwenziwa mapholisa kufuze bona kuhlale kusemthethweni. Nakube amalungelo womuntu aqinteliswa kusetjhwa nokuthunjwa kwepahlakhe, ukuqinteliswa kwamalungelwakhe kufuze bona kwenziwe bona kube kuncancazana.
Umsebenzi 5.2
Imizuzu ema-20.
Indima Ekuqalwe Kiyo
Iminqopho
Umnqopho womsebenzi lo kukwenza abafundi bacabange ngokuthi ukusetjha umuntu nokubamba ipahla kungaba namphumela muni phezu kwamalungelo womuntu.
Ukubonisana Ngakho Koke Ebekusetjenzwa Ngakho: Imizuzu emi-3
Amanothi Womethuli
Bawa abafundi bona babonisane ngalokhu okulandelako ngeenqhenyanaqhenyana.
Tlola iimbonelo zamalungelo angaqinteliseka ngokusetjha nangokubamba ipahla.
Babawe bona baqale indinyana emalungana nokuqinteliswa kwamalungelo ekhasini 6 leencwadi zomsebenzi, bese uyahlola bona ukusetjha nokubamba ipahla kungathathwa njengokuphulwa kwamalungelo womuntu ngokufanelekileko na.
Bawa abafundi bona benze iimbonelo zemithetho (umthetho ovame ukusetjenziswa) ezilawula ukusetjha nokubamba ipahla.
Thola umbiko obuyako. Bawa omunye wabo bona azinikelele ukutlola amalungelo angaqinteliseka kufliptjhadi namkha ebhodini, abanye nabasakunikela umbiko obuyako.
Bonisana nabo ngokusetjenziswa kombandela oqintelisa amalungelo womuntu.
Vala ngokubonisana nabo ngakho koke okuphathelene nesifundwesi.
Izinto Ekufuze Uzisebenzise Nawenza Isirhunyezo
Isigaba 36 seNcwajana Yomsebenzi, ikhasi 6
INcwajana Yomsebenzi, ikhasi lama-20
Isigaba 36 seSahluko 2 emThethwenisisekelo.
INDINYANA YOMTHETHO WOKUQINTELISA NOKUSETJHA KUNYE NOKUTHUMBA IPAHLA
Nakube kukhona amalungelo aqinteliswako aseRhelweni lamaLungelo wobuNtu (i-Bill of Rights), njengokuthi umuntu asetjhwe namkha kubanjwe ipahlakhe, ukuqinteliswa kwamalungelokho kufuze bona kuhlolwe ngokuqala bona kuyakhambisana na neemfuneko zokuqinteliswa kwamalungelo endinyaneni yalokho.
Ukusetjha nokubanjwa kwepahla kunye nokusetjenziswa kwe-sigaba 36 somThethosisekelo kungahlathululwa nganasi indlela elandelako:
Ukuqinteliswa kwelungelo kufuze bona kuthome kube khona emthethweni ovamileko. Lokhu-ke kutjho bona kufuze kube nomthetho oseencwadini (lapha kubalwa nomThetho wePalamende, iinjamiso, imithetho yamaphrovinsi, nemithetjhwana elawula iindawo zemakhaya) namkha umthetho ongakatlolwa. Ekusetjheni nekubambeni ipahla, umthetho ovamileko kuzakuba mThetho weKambiso yemiLandu wobuLelesi ka-1977, umThetho weenKhali neenDubuli ka-1969 (umThetho wenomboro 75 ka-1969) namkha umThetho weenDakamizwa nokuKhukhuthiswa kweenDakamizwa ka-1992 (umThetho wenomboro 140 ka-1992), isigaba 13 somThetho wamaPholisa weSewula Afrika ka-1975 (umThetho wenomboro 68 ka-1995), njll.
Amalungelo angaqinteliselwa kwaphela ukufikela la ukuqinteliswa kwawo kuzwakala khona. Lokhu-ke kutjho bona ukuqinteliswa kwamalungelo kufuze bona kuzwakale ebujamenobo okwenzeka ngaphasi kwabo. Nakube ikhona indlela ethambathambileko yokuzintelisa kodwanana ezakuba nomphumela ofanako, amapholisa kungaba ngcono asebenzise yona. Ihloso okufuze ifikelelwe izakuvumelana nokusetjha. Ngalokho-ke ukuqinteliswa kwelungelo / kwamalungelo kuzakuba ngokuzwakalako (okulungileko). Amapholisa akukafaneli bona aqintelisele amalungelo wabantu butjhwileni.
Ukuqinteliswa kwamalungelo womuntu obotjhiweko kufuze bona kwenziwe ngamabanga azwakalako emphakathini ovulekileko nophila ngedemokhrasi, kwenziwe ngokuhlonipha isithunzi somuntu nangokuqalelela ukulingana kwabantu kunye nangokuqalelela ikululeko yabo. Lokhu-ke kutjho bona okwenzako kufuze bona ukwazi ukukukhulumela uveze bona kuhle ngani, nawufika ekhotho, ngemva kwesetjho nokuthumba ipahla. Umphakathi ovulekileko nophila ngedemokhrasi utjho bona amapholisa keminye imiphakathi ephila ngedemokhrasi kufuze bona enze ngendlela efanako ebujamni obunjalo.
Soke isikhathi kufuze bona woke umuntu umphathe ngehlonipho, uhloniphe isithunzi sakhe, umphathe nangendlela ekungalindeleka bona amanye amapholisa aphathe ngayo umuntu. Akakufaneli bona kube nomuntu ombandlululako. Khumbula, umuntu kuthathwa bona umsulwa, ikhotho ibe iveze ubufakazi bokuthi unomlandu, nangabe unawo.
Malungana nesigaba 36 (a) ukuya ku (e), kusetjenziswa umthethokambiso wokulinganisa. Lokhu-ke kutjho bona ukuqinteliswa kwamalungelo womuntu, njengokuthi nje aqinteliswe amalungelwakhe wokuba nepilo yangeqadi, kufuze bona kulinganiswe (kuthonyaniswe) nobunjalo bomlandu awenzileko, kulinganiswe godu nanobumbi bomlandu awenzileko. Lokhu-ke kutjho bona ukuqinteliswa kwelungelo lomuntu kufuze kutjhejwe bona kwanele lokho akonileko, ukuqinteliswa kwamalungelo wakhe wokuziphilela ipilwakhe ngeqadi kufanele umlandu awenzileko. Amalungelo kufuze bona aqinteliswe kancancazana. Umnqopho wokusetjha kufuze bona ukwenze kubonakale kuyinto elungileko ukusetjha.
Amanothi
NGIMIPHI IMITHETHO ELAWULA ISETJHO NOKUTHUMBA IPAHLA
UmThetho weKambiso yemiLandu wobuLelesi ka-1977 (umThetho wenomboro 57 ka-1977).
Eminye imithetho, ekubalwa hlangana nayo nomThetho weenKhali neenDubuli ka-1969 (umThetho wenomboro 75 ka-1969), umThetho weenDakamizwa nokuKhuthuthiswa kweenDakamizwa ka-1992 (umThetho wenomboro 140 ka-1992), umThetho wokuLawula amaPhandle ka-1991 (umThetho wenomboro 96 ka-1991), umThetho wokweTjiwa kweFuyo ka-1959 (umThetho wenomboro 57 ka-1959) nesigaba 13 somThetho wamaPholisa weSewula Afrika ka-1995 (umThetho wenomboro 68 ka-1995 ).
Amanothi
ISETJHO NGENCWADI YOKUSETJHA: IINGABA 21 NO-25 ZOMTHETHO WEKAMBISO YEMILANDU YOBULELESI
Ilungelo lokuziphilela ipilwakho yangeqadi lililungelo elisisekelo samalungelo wobuntu. Ngalokho-ke kuqakatheke khulu ukuvikelwa ekuphulweni kwelungelo lomuntu lokuziphilela ipilwakhe yangeqadi ngendlela engezwakaliko nengakafaneli. Ukuvikela amalungelo womuntu ngamunye kunye nokuqiniseka bona amapholisa enza umsebenzawo ngomthetho, kuqakathekile bona ipholisa lithole incwadi yokusetjha ngaphambi kobana lingayokusetjha belibambe nepahla. ISigaba 21 somThetho weKambiso yemiLandu wobuLelesi sinendlela esivikela ngayo, ngokufuna bona nanyana yini ebanjwako ibanjwe ngencwadi yokusetjha . Incwadi enjalo-ke ikhutjhwa siphathimandla sezobulungiswa; lokho-ke kutjho bona umarhistradi namkha isiphathiswa sezokuthula (ekubalwa hlangana nazo nesiphathimandla esithunyiweko semaPholiseni wakwa-SAPS). Isiphathimandla sezobulungiswa siqala ilwazi eliphambi kwaso, bese sisebenzisa umbonwaso ukuqala bona isetjho liyafuneka namkha alifuneki na, nakube liyafuneka bese sikhupha incwadi yokusetjha. Ngalokho-ke ukuthola incwadi yesetjho kuyindlela yokuqinisekisa bona ilungelo lomuntu lokuziphilela ipilwakhe yangeqadi lingacajelwa ngento engekho, ngombana ibanga lokobana kuyokusetjhwa lizakuhlolwa babantu abazijameleko.
Incwadi yokusetjha kungcono nayitholakala kusiphathimandla sezobulungiswa (umarhastrada namkha ijaji). Neemphathimandla ezithunyiweko nazo zinawo amandla wokukhupha incwadi yokusetjha, kodwana azikwazi ukuba nesandla ephenyweni elifunelwa incwadi yokusetjha. Isiphathimandla esithunyiweko kufuze bona sikwazi ukuzijamela, sikghone nokuqala izinto ngelihlo elingakatjhigami, kobanyana sizokwazi ukusebenzisa imininingwana yelwazi esinikelwe yona ukuthatha isiqunto sokuthi incwadi yokusetjha ikhutjhwe namkha ingakhutjhwa. Iimphathimandla ezithunyiweko zinawo amandla wokukhupha incwadi yokusetjha, ngalokho-ke amapholisa akangazazi ukusebenzisa lendlela ukuthola incwadi yokusetjha, khulu khulu nakunganamarhistradi otholakalako ngesikhatheso. Incwadi yokusetjha ekhutjhwe ngumarhistradi nesiphathimandla esithunyiweko ziyafana, ziyalingana nangamandla. Kungcono ukusetjha ngencwadi yokusetjha ekhutjhwe siphathimandla esithunyiweko kunokusetjha ngaphandle kwencwadi.
Isibawo sencwadi yokubopha kufuze bona sibe nelwazi elifungelweko elitjengisa amabanga azwakalako wokukholwa bona:
kunomlandu owenziweko namkha kunomlandu oseduze nokwenziwa;
kunezinto ezithileko ezibalwako emlandwini esele wenziwe namkha loyo osarerwako namkha ezingaba bufakazi ekwenziweni komlandu loyo; isigaba 20 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi; begodu izintwezo ziphethwe mumuntu othileko namkha zisendaweni ethileko.
Incwadi yokusetjha inikela imvumo yokuyokusetjha umuntu othileko namkha umuntu othileko, kufunwa into namkha izinto ezithileko.
Incwadi yokusetjha ilayela bona ngiyiphi indawo namkha iindawo ekufuze zisetjhwe.
Incwadi yokusetjha ilayela bona ngubani ekufuze asetjhwe (lapha-ke kungatjhiwo nabantu abangahle batholwe endaweni la kuthiwe akuyokusetjhwa khona).
Isetjho elikhutjhelwe incwadi yokusetjha kufuze bona lenziwe kusemini, ngaphandle-ke kokuthi kutjhiwo ngenye indlela, ngemva kobana ilunga liveze amabanga wobana kungani kuyosetjhwa ebusuku.
Incwadi yokusetjha ayiphelelwa mamandla kungakasetjhwa la kufuze kuyokusetjhwa khona namkha ibulawe mumuntu oyikhuphileko namkha ibulawe ngomunye onamandla alinganako naloyo oyikhuphileko.
Emveni kobana sekusetjhiwe, ikhophi yencwadi yokusetjha kufuze bona inikelwe umuntu ophulelwe amalungelo ngesetjhelo. Loyo-ke kuvamise bona kube mnikazi wendawo namkha kube mumuntu ohlala endaweni esetjhwako leyo, namkha kube mumuntu obekasetjhwa.
Incwadi yokusetjha isetjenziswe ngokuya kwemibandela ebekwe kiyo.
Kuyikambiso esetjenziswako-ke bona isetjho kufuze lenziwe phambi komnikazi wendawo esetjhwako namkha phambi komuntu ohlala endaweni esetjhwako leyo.
Amanothi
Umsebenzi 5.3
Indima Ekuqalwe Kiyo
Indinyana 5.5
Iminqopho
Umnqopho womsebenzi lo kubonisana ngesetjho lencwadi.
Amanothi Womethuli
Bonisana nabo ngemibuzo elandelako:
Ungayitholaphi incwadi yokusetjha
Ngimiphi imininingwana yelwazi ekufuze ibe sesibaweni sokusetjha
Bonisanani ngokuthi yini okuzakuba sencwadini yokusetjha.
Wenziwa nini umsebenzi wokusetjha
Kufanele na bona umnikazindawo namkha umuntu ohlala endaweni esetjhwako anikelwe ikhophi yencwadi yokusetjha
Yenza isirhunyezo.
Izinto Ekufuze Uzenze Nawenza Isirhunyezo
IMIPHUMELA YAMASETJHO ANGEKHO EMTHETHWENI NAMKHA AMASETJHO EQA AMANDLA WENCWADI YESETJHO
Bona iimphathimandla zikuthathela phezulu kangangani ukwephulwa kwamalungelo womuntu wokuziphilela ipilwakhe yangeqadi kufakazelwa mibandela yesigaba 28 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi. Isigabesi sithi ipholisa eliphambana nalokho okutjhiwo yincwadi yokusetjha, namkha elisetjha namkha lithumbe ipahla ngaphandle kokunikelwa amandla wokwenza njalo lizakutholwa linomlandu wobulelesi. Ungazimbi wegadango elinjalo elingekho emthethweni naye unelungelo lokuthi angayowamangalela amapholisa.
Isigaba28 asiyibali imilandu engahle ithweswe ipholisa elisetjhe indawo ngokungasimthetho namkha elithumbe ipahla ngokungasimthetho. Imilandu ekungammangalelwa ngawo amapholisa aphule umthetho njalo kungaba mlandu wokulimaza, wokubetha, wokona ipahla kanye newokweba.
Elinye ikhandelo kukobana isigaba 35 somThethosisekelo sithi ubufakazi obutholwe ngokwephula ilungelo elisemthethwenisisekelo kufuze bona bubekelwe ngeqadi bungafakwa ekugwetjweni komlandu, nakube ukuvunywa kobufakazobo kuzakwenza ukugwetjwa komlandu loyo kungakhambi ngendlela elungileko namkha nakube kuzakukhisimeza ikambiso yomthethobulungiswa. Lokhu-ke kutjho bona ubufakazi obunjalo angeze bavunywa ekhotho. Umphumela walokhu kungaba kbona ummangalelwa agcine atholwe anganamlandu.
Umsebenzi 5.4
Imizuzu esi-6
Indima Ekuqalwe Kiyo
Indinyana 5.6
Iminqopho
Umnqopho womsebenzi lo kubonisana ngemiphumela yesetjho elingekho emthethweni namkha isetjho eleqa amandla wencwadi yesetjho.
Amanothi Womethuli
Bawa abafundi bona baphendule imibuzo elandelako:
Uyini umphumela wokusetjha ngokungekho emthethweni
Amakhotho ayabuvuma na ubufakazi obutholakele ngesetjho elingekho emthethweni
Fundela abafundi isibonelwesi.
UmThetho OSuselwa EmiLandwini YaPhambilini
Emlandwini waka-S noMayekiso en Andere 1996 All SA 121 (C), ipholisa elaliphenya langena endaweni yommangalelwa wokuthoma ngaphandle kwencwadi yokusetjha labamba ipahla ethileko lapho, ekubalwa hlangana nayo neyayingesikhwameni sommangalelwa wesithathu. Ummangalelwa wokuthoma wavuma bona ingasetjhwa indawakhe, kodwana azange kube nobufakazi bokuthi nommangalelwa wesithathu naye wavuma bona isikhwama sakhe sisetjhwe. Ikhotho-ke yalawula bona isenzo sepholisa elasetjha lapho ngesamabomu nesokuphula ngabomu ilungelo lommangalelwa wesithathu lokuphila ipilwakhe yangeqadi. Ikhotho yabuye yalawula nokuthi abukho ubufakazi obabuhlanganisa ipahla eyathathwa ngesikhwameni nomlandu okuzwakala bona wenziwa, yabe yatjho nokutjho bona umnqopho wepholisa elabamba ipahla leyo kwakungeze kwaba kuvimbela ukubulawa kobufakazi obuphathekako.
ISETJHO NGAPHANDLE KWENCWADI YOKUSETJHA: ISIGABA 22 SOMTHETHO WEKAMBISO YEMILANDU YOBULELESI
Umthetho ovamileko nolungileko kbona kufuze kusetjhwe ngencwadi yokusetjha. Njengombana ukusetjha nokubamba ipahla kukukwephula amalungelo womuntu wangeqadi, umthetho othi kufuneka incwadi yokusetjha ukusetjha indawo namkha umuntu uyindlela ehle khulu yomthetho yokuvikela ukwephula kwelungelwelo. Umthetho lo ufuna bona amaqiniso akhona kufuze bona athome aqalwe mumuntu ongathathi hlangothi nonokuziphendulela okuhle ezintweni azenzako, ekuyena kufuze bona athathe isiqunto sokuthi liyezwakala na ibanga lepholisa lokuthi likholwa bona kuyinto efaneleko ukusetjha nokubamba ipahla. Nokho-ke lelivikeleko leqiswa amehlo lokhuya nakusetjhwa ngaphandle kwencwadi yokusetjha, kuthiwe bekungeke kukghonakale bona itholakale incwadi yokusetjha, ngaleyindlela-ke bekubonakale ungathi isetjhwelo lingelilungileko. Nasilinganisako, lokhu kwenzeka ebujameni bezinto la kufuneka khona igadango lamsinyana ukuqiniseka bona ubufakazi abubulawa. Ngesibanga yalokhu-ke, sikhona isibonelelo esenziweko salokhu, njengakusigaba 22 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi, isibonelelo esivumela ukusetjhwa kwendawo namkha umuntu ngaphandle kwencwadi yokusetjha.
Obunye Ubujamo La Ilungu Lingasetjha Khona Ngaphandle Kwencwadi Yokusetjha
Ekubotjhweni
Amapholisa kufuze bona umuntu amsetjhe nakambophako. Lokhu-ke kwenzeka ngaphandle kwencwadi yokusetjha, ngalokho-ke akukho emthethweni. Isigaba 23 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi sibonelela ngokusetjhwa komuntu obotjhiweko kunye neendawo, nakube umsolwa ubotjhwe ngaphasi kobujamo obuthileko. Ibanga lalokhu kuphephisa ubujamo bezinto, nokuvikela umuntu obotjhiweko bona angazilimazi, nokuvimbela bona ipholisa namkha nanyana ngubani omunye bangalinyazwa, kunye nokuthola ubufakazi ngomuntu obotjhiweko.
Ukuvuma
Nanyana iimfuneko zokusetjha ngaphandle kwencwadi yokusetjha zifana nje nalokha umuntu nakasetjha ngencwadi, amakhotho avamise ukuziphatha ngendlela engafaniko iindaba zakhona, begodu enza neqiniso lokuthi zoke iimfuneko zizalisekile umuntu nakasetjha ngaphandle kwencwadi. Nakusetjhwe ngaphandle kwencwadi, ikhotho ivamise ukuba nesandla esiqinaqinileko, ngombana isetjho elinjalo kutjho bona lenziwe ngaphandle kwesiqhema esizijameleko ekuthathweni kwesiqunto.
Umsebenzi 5.5
Indima Ekuqalwe Kiyo
Indinyana 5.7
Umnqopho
Umnqopho womsebenzi lo kubonisana ngokusetjha ngaphandle kwencwadi yokusetjha.
Imibuzo Neempendulo
Ipholisa livumelekile na bona lingasetjha ngaphandle kwencwadi yokusetjha Nakube livumelekile, kukunini la livumeleke khona
UmThetho oSuselwa emLandwini waPhambilini
Emlandwini waka-S noMotloutsi 1996 SACR 78 (C ), ikhotho yaqunta bona nakube kunesiphathimandla esithunywako, ukutlhogakala kwakamarhistradi ukunikela incwadi yokusetjha angeze kwamukeleke njengebanga lokungakayitholi incwadi yokusetjha.
Isigaba 22 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi: Ubujamo La Ipahla Ingabanjwa Khona Ngaphandle Kwencwadi Yokuksetjha.
Ipholisa lingasetjha nanyana ngubani, lisetjhe nanyana kukuphi, ngaphandle kwencwadi yokusetjha, ukube linqophe ukubamba nanyana ngimuphi umhlobo wepahla ekukhulunywa ngayo kusigaba 20.
a. nakube umuntu ekufuze asetjhwe namkha ekufuze kusetjhwe indawakhe uyavuma bona kusetjhwe, avume nokuthi ibanjwe ipahla efunekako leyo, namkha nakube umuntu ongavuma bona kusetjhwe indawo uyavuma bona nangambala akusetjhwe, avume nokuthi ingabanjwa ipahla efunekako lapho; namkha b. nakube kunamabanga azwakalako wokukholwa bona:
Uzakunikelwa incwadi yokusetjha, ngokwendinyana a yesigaba 211 nakabawa ukunikelwa incwadi yokusetjha leyo; begodu akholwa bona
Ukuriyada kokutholakala kwencwadi yokusetjha leyo kungafadalalisa umnqopho wesetjhwelo.
AMANOTHI WAKHO KOKE NGOKUZIPHATHA KWAMAPHOLISA NAKASETJHAKO NANYANA ATHUMBA IPAHLA
Soke isikhathi, nakusetjhwako nanyana kubanjwa ipahla kufuze bona koke lokho kwenziwe ngokucabangela isithunzi somuntu. Lokhu-ke kutjho bona abantu kufuze ubaphathe ngehlonipho, ngokunjalo nepahla nayo kufuze bona uyiphathe ngehlonipho, begodu akukafaneli bona kwenziwe umonakalo nokudungeka kwezinto ngento engekho. Igadango elihle kuphatha abanye abantu ngendlela wena ongafuna ukuphathwa ngayo. Lokhu-ke kukhambisana nesigaba 10 somThethosisekelo. UmThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi nawo unemihlahlandlela eqinisekisa bona koke isetjho nokuthunjwa kwepahla kuyayizalisa imibandela yokuhlonitjhwa kwesithunzi somuntu (isigaba 29 somThetho wemiLandu yobuLelesi).
Umuntu kufuze bona asetjhelwe ngemsitheleni, nakukghonakalako, nakasetjhwa emzimbeni. Lokhu-ke kwenzelelwa ukuvikela isithunzi somuntu. Nakube akunapholisa lomfazi ukusetjha abantu besifazi, ipholisa eliduna lingabawa nanyana ngimuntu umuntu wesifazi hlangana nabantu bomphakathi bona alisetjhele umuntu omfazi ekufuze asetjhwe lapho.
Okuqakathekileko
Ukusetjha umuntu udlulele nezithweni zakhe zangasese (njengesitho sobufazi nesitho sangemva sokuzithuma) kufuze bona kwenziwe ngudorhodera kwaphela. Isetjho elinjalo lingenziwa kwaphela nakube kunamabanga azwakalako enza kukholakale bona ipahla efunwako ekukhulunywa ngayo kusigaba 20 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi ingaba sezithweni zangasese namkha ezithweni ezifihlekileko zomuntu osetjhwako.
Umsebenzi 5.6
Indima Ekuqalwe Kiyo
Indinyana 5.8
Imibuzo Neempendulo
Bawa abafundi bona baphendule imibuzo elandelako:
Ipholisa eliduna lingamsetjha na umuntu wesifazi
Nakube akakho amapholisa abafazi, ipholisa eliduna kufuze bona lenzeni
Izinto Ekufuze Uzenze Nawenza Isirhunyezo
Isigaba 29 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi.
Isigaba 29 somThetho weKambiso yemiLandua yobuLelesi
Umsebenzi wokusetjha umuntu newokusetjha iindawo kufuze bona wenziwe ngehlonipho nangepatho ehle, kanti-ke umuntu wesifazi kufuze bona asetjhwe ngomunye umuntu wesifazi kwaphela, begodu nakube akunapholisa elimfazi, umuntu osetjhwako loyo angasetjhwa nanyana ngimuphi omunye umuntu wesifazi ongabawiwa lipholisa ukwenza njalo.
Amanothi Womethuli
UKUSETJENZISWA KWAMANDLA NAKUSETJHWAKO NANYANA KUTHUNJWA IPAHLA
Ipholisa elingasetjha umuntu namkha indawo ngokusemthethweni, namkha elingangena endaweni nanyana ngiyiphi kobanyana liyokuthola ubufakazi lingasebenzisa amandla anele kwaphela ukwehlula loyo namkha labo ekungenzeka bona balinga ukulivimba bona lingasetjhi godu lingangeni (isigaba 27 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi). Lokhu-ke kutjho bona ipholisa lingasebenzisa kwaphela amandla alingeneko afunekako ebujameni obuthileko. Ukulingana okufunekako kutjho bona musa ukusebenisa amandla nakube akunasidingo sokobana uwasebenzise. Ungasebenzisa amandla afunekako anele nalingene ukwehlula loyo osuke asendlelenakho ngombana alinga ukukuvimba namkha ukunghanghabala bona ungene la ufuna ukungena khona (isigaba 13 somThetho wamaPholisa wakwa-SAPS: Amandla amancancazana).
Ukusetjenziswa Kwamandla Ukungena Endaweni
Ngokwesigaba 27 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi, ipholisa livumelekile ukusebenzisa amandla aneleko, ukungena endaweni ukuyokusetjha. Ngaphambi kobana kungasetjenziswa amandla, ipholisa kufuze bona likhulume ngokuzwakalako lifune ukungena lapho, litjho nokuthi kubayini lifuna ukungena endaweni leyo. Ipholisa livumelekile bona liphule umnyango namkha ifesidiri bona likghone ukungena. Nokho-ke nakube akunasidingo sokobana lisebenzise amandla, alingawasebenzisi vele.
Kukhona-ke la izinto zikhanjiswa khona ngendlela ehlukileko. Nakube ipholisa linebanga elizwakalako lokukholwa bona into efunwako esetjhwenelo ingahle imotjhwe namkha ilahlwe nakube ukungena kufunwa ngokuzwakala begodu nebanga lokungena liyatjhiwo, ilunga lingasebenzisa amandla aneleko ngokukghonekako. Lokhu-ke kwenzeka nakube into esetjhwako / efunwako leyo yinto encancani, namkha nakube intoleyo isidakamizwa esincancani esingamotjhwa namkha silahlwe lula, njengokuthi nje siphoselwe edreyinini sikhambe namanzi namkha siginywe, namkha nakube ipilo yamapholisa ingena engozini ngokukokoda kwawo, njengokuthi nje amapholisa lawo nakaziko bona umuntu ongaphakathi unesigidi. Lomehluko-ke waziwa ngokuthi yindinyana yokungakokodi .
Amanothi
Umsebenzi 5.7
Indima Ekuqalwe Kiyo
Indinyana 5.9
Umnqopho
Umnqopho womsebenzi lo kubonisana ngokusetjenziswa kwamandla ekusetjhweni kwendawo kobanyana kuzokuthunjwa ipahla.
Amanothi Womethuli
Bawa abafundi babonisane ngalokhu okulandelako:
Ipholisa livunyelwe na ukusebenzisa amandla ukungena endaweni kobanyana liyokusetjha
Ipholisa livunyelwe na ukusebenzisa amandla ukuthumba ipahla
Bonisanani ngemithethokambiso esetjenziselwa ukusetjha nokuthumba ipahla.
Yenza isirhunyezo.
Izinto Ekufuze Uzisebenzise Nawenza Isirhunyezo
Amanothi ngesetjho nangokuthumba ipahla .
ISigaba 23 somThetho weKambiso yemiLandu wobuLelesi Sinikela ipholisa amandla wokusetjha umuntu obotjhiweko lithumbe nepahla ezakutholakala kuye ekukhulunywa ngayo kusigaba 20 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi. Nakube ukusetjenziswa kwamandla kuyafuneka, angasetjenziswa amandla alingeneko. Nakwenziwa koke lokho-ke nokho kufuze bona kuhlale kukhunjulwa imithetho ephathelene nokusetjhwa kwabantu emzimbeni bekufike nezithweni ezifihlekileko.
Umthetho othi akusetjenziswe amandla amancazana kufuze bona uhlale uhlonitjhwa. Nakube akunamandla afunekako ukuthumba ipahla, musa ukuwasebenzisa.
Ukusetjenziswa Kwamandla Ukusetjha Iindawo Nokuthumba Ipahla
ISigaba 27 somThetho weKambiso yemiLandu yobuLelesi sivumela ukusetjenziswa kwamandla ngeminqopho emibili:
Ngomnqopho wokungena endaweni kobanyana kuyokusetjhwa;
Ngomnqopho wokwenza isetjho ngokwalo.
Amandla kufuze asetjenziswe kwaphela nakube umuntu oqalene nepholisa unghanghabala ngekani; nakhona lapho amandla kufuze asetjenziswe ngombana sekubhalelwe woke amanye amaqhinga ipholisa elingawasebenzisa. Ukusetjenziswa kwamandla kuba semthethweni kwaphela nakube isetjho lisemthethweni. Khumbula, nakube akunasidingo sokusebenzisa amandla, musa ukuwasebenzisa.
Iimbonelo:
Awukwazi ukuphula ilayi ivuleke ufuna umlelenjani. Awukwazi ukuphula isimumathi esikhanyelako la into engaphakathi kwesimumatheso ihlezi ebaleni ibonakala kuhle khona ngaphandle kokuphula.
Amanothi Ngesetjho Nangokubamba Ipahla
Setjha kwaphela la kunokwenzeka khona bona itholakale ipahla efunekako (Isibonelo: Umabonwakude angeze angena ngebhokisaneni lejuwelari).
Isetjho kufuze lenziwe ngemva kokuphuma kwelanga, nangaphambi kokutjhinga kwelanga, ngaphandle-ke kobana mhlamunye incwadi yesetjho ikhuluma ngenye indlela ehlukileko.
Nikela umnikazindawo esetjhwako ikhophi yencwadi yokusetjha nakayifunako, ngemva kobana kusetjhiwe.
Incwadi yokusetjha ingasetjenziswa kanye kwaphela.
Ukwephulwa kwamalungelo womuntu la kusetjhwa khona namkha yena osetjhwako kufuze bona kuncitjhiswe kube phasi khulu khulu, ngokulawulwa bujamo bezinto balapho.
Amandla angasetjenziswa kwaphela nasele kubonakala kubhala, ingasekho enye into engenziwa.
Khumbula:
Bona umnqopho womThethosisekelo ayisikho ukuvimbela ukuphenyisiswa kwemilandu, kodwana kuvikela amalungelo asisekelo wabantu boke.
IVIDIYO NGESETJHO NANGOKUTHUMBA IPAHLA
Kunevidiyo ye-10 lemizuzu NgeSetjho NangokuThumba Ipahla .
ISIRHUNYEZO / IMIBUZO
Iingaba 14 zomThethosisekelo zitjho bonani malungana nesetjho nokuthumba ipahla
Kungani kuyikambiso ehle ukuthola incwadi yokusetjha ngaphambi kobana uyokusetjha
Yini ekufuze bona kutlolwe encwadini yokusetjha
Yini umphumela wesetjho elingekho emthethweni namkha wesetjho eleqa igunya lokusetjha
Ipholisa livumelekile na bona lingasetjha ngaphandle kwencwadi yokusetjha
Yini ekufuze yenziwe lipholisa ngaphambi kobana lisebenzise amandla ukungena endaweni liyokusetjha namkha ngomnqopho wokusetjha nokuthumba Kukhona na okuhlukileko kilomthetho
Incwadi yokusetjha iphelelwa nini kusebenza, begodu ingasetjenziswa kangaki
Amanothi
Umsebenzi 5.8
Amanothi Womethuli
Tjengisa ividiyo ekhuluma ngokusetjha nangokuthumba ipahla.
Okuqakathekileko
Isigaba esimalungana nokuSetjha nokuThumba ipahla iza ngaphambi kwengcenye ekhuluma ngokuPhenywa kobuLelesi evidiyweni.
Umsebenzi 5.9
Umnqopho
Umnqopho womsebenzi lo kurhunyeza isifundwesi, nokuphendula yoke imibuzo engakaphendulwa.
Amanothi Womethuli
Ngemva kokubukela ividiyo, nikela isikhathi sokubonisana ngayo, bese wenza isirhunyezo salokho.
Imibuzo ingaba lisizo ukudosa lelihlelo lokubonisana.
AMATHRANSPHARENSI
Isetjho Nomboro1: Ilungelo Lokuziphilela Ipilwakho YaNgeqadi: Sigaba 14
Isetjho Nomboro 2: Isibawo Seencwadi Zokusetjha
Isetjho Nomboro 3: Amanothi Ngeencwadi Zokusetjha
Isetjho Nomboro 4: Amanothi Ngesetjho Nangokuthumba Ipahla
Umsebenzi 5.2
Umsebenzi 5.3
Umsebenzi 5.4
Umsebenzi 5.5
Umsebenzi 5.7
Umthombo Welwazi Nemitlolo Ekuphakanyiswa Bona Uyifunde
Amanothi
ILUNGELO LOKUZIPHILELA IPILWAKHO YANGEQADI
ISigaba 14 somThethosisekelo: Ukuziphilela Ipilwakho Yangeqadi
Omunye nomunye umuntu unelungelo lokuziphilela ipilwakhe yangeqadi, ekubalwa hlangana nalo nelungelo lokobana:
a. umuntu ngokwakhe namkha indawo ahlala kiyo ingasetjhwa;
b. indawo yabo ingasetjhwa;
c. ipahlabo ingathunjwa; begodu d. ilungelo labo lokuthintana nokukhulumisana nabakhulumisana nabo ngeqadi lingaphulwa.
IIMBAWO ZEENCWADI ZOKUSETJHA
Isibawo sencwadi yokusetjha kufuze bona sibe nemininingwana efungelweko etjengisa bona kunamabanga azwakalako enza kukholakale bona:
kunobulelesi obenziweko namkha obuseduze nokwenziwa;
kunezinto ezithileko ezibalwako ekwenziweni kobulelesobo namkha obuhloswe ukwenziwa namkha ezingahle zibe bufakazi bokuthi kunobulelesi obenziweko;
izintwezo ziphethwe mumuntu othileko namkha zisendaweni ethileko.
Incwadi yokusetjha izakunikela amandla wokusetjha umuntu othileko namkha iindawo ezithileko, kufunwa ipahla ethileko namkha izinto ezithileko.
AMANOTHI NGEENCWADI ZOKUSETJHA
Incwadi yokusetjha ikhomba iindawo ezithileko ekufuze bona zisetjhwe.
Incwadi yokusetjha ikhomba umuntu ekufuze asetjhwe (lapha-ke kungabalwa nanyana ngubani otholakala endaweni ekufuze isetjhwe).
Incwadi yokusetjha isetjwenziswa emini (kusetjhwa emini), ngaphandle-ke kokuthi mhlamunye kutjhiwo ngenye indlela.
Incwadi yokusetjha ihlala isebenza beyisetjenziswe namkha icinywe mumuntu oyikhuphileko namkha onamandla afanako naloyo oyikhuphileko.
Ikhophi yencwadi yokusetjha kufuze bona inikelwe umuntu ilungelo lakhe elingahle lithinteke, ekuvamise bona kube mnikazi namkha umuntu ohlala endaweni la kuyokusetjhwa khona.
Incwadi yokusetjha kufuze bona isetjenziswe kwaphela ngokulandela imibandela etjhiwo kiyo incwadi.
Incwadi yokusetjha isebenza kanye kwaphela.
AMANOTHI NGOKUSETJHA NANGOKUTHUMBA IPAHLA
Setjha kwaphela eendaweni la kunokwenzeka khona bona zitholakale izinto ezifunekako.
Isetjho kufuze lenziwe emini ngemva kokuphuma kwelanga, nangaphambi kokutjhinga kwelanga ngaphandle-ke kokuthi kutjhiwo ngenye indlela.
Nikela umnikazi wendawo esetjhwako namkha ohlala kiyo ikhophi yencwadi yesetjho nakayifunako, ngemva kokusetjha indawo leyo.
Nokho-ke incwadi yokusetjha kufuze bona itjengiswe umuntu ohlala lapho namkha umnikazi wendawo esetjhwako leyo, ngaphambi kobana kuthonywe kusetjhwe, nakube umuntu walapho ukhona.
Kuyikambiso elungileko bona kusetjhwe umnikazindawo namkha umuntu ohlala endaweni leyo akhona naye.
Kufuze kulingwe ngesikhathi soke bona ukuphulwa kwamalungelo womuntu ekusetjhwa indawakhe kube kuncancazana, ngokulawulwa bujamo bezinto.
Amandla angasetjenziswa kwaphela nakube vele nakanjani kufuzile asetjenziswe.
UMSEBENZI 5.2
Tlola iimbonelo zamalungelo angaqinteliswa ngesetjho nangokuthumba ipahla.
Fundisisa indinyana yokuqintelisa ekhasini 6 lencwajana yokusebenzela bese uyahlola bona isetjho nokuthumba ipahla kungathathwa njengokuphulwa kwamalungelo womuntu okulungileko na.
UMSEBENZI 5.3
Ungayitholaphi incwadi yokusetjha
Ngiyiphi imininingwana ekufuze ibe sesibaweni sencwadi yokusetjha
Bonisanani ngalokho ekufuze kube sencwadini yokusetjha.
Kufuze kusetjhwe nini
Kufuzile na unikele umnikazindawo namkha umuntu ohlala endaweni esetjhwako incwadi yokusetjha
UMSEBENZI 5.4
Yini umphumela wokusetjha ngokungasimthetho
Amakhotho ayabamukela / ayabuvuma na ubufakazi obutholakele ngesetjho elingekho emthethweni
UMSEBENZI 5.5
Ipholisa livumelekile na bona lingasetjha ngaphandle kwencwadi yokusetjha, nakube kunjalo likwenza nakwenzenjani lokho
UMSEBENZI 5.6
Ipholisa eliduna lingamsetjha na umuntu wengubo
Nakube akunapholisa lengubo, ipholisa eliduna kufuze lenzeni
UMSEBENZI 5.7
Ipholisa lingawasebenzisa na amandla ukungena endaweni liyokusetjha
Ipholisa lingawasebenzisa na amandla ukuthumba ipahla
ISAHLUKO 7
Amalungelo Wobuntu Nokuziphatha
AMALUNGELO WOBUNTU NOKUZIPHATHA
Umtlamo Wesifundo
Iminqopho
Isingeniso
Ukuphulwa Kwamalungelo Wobuntu Nokuziphatha
Ukubhalelwa Kwepholisa Kuhlonipha Amalungelo Wobuntu
Kufuze Lenzeni Ipholisa Nalibona Elinye Ipholisa Liphula Amalungelo
Wobuntu
IPhiko eliLalela IinLilo NgamaPholisa (i-ICD) Lenzani Lokhuya Elinye
Ipholisa Namkha Ilungu Lomphakathi Nalisa Isililo Ku-ICD
Umthethokambiso Wokulungileko Nokuphathwa Kuhle
Isenzo sezokuPhatha esiLungileko
Isirhunyezo / Imibuzo
Amathranspharensi
Iincwajana Zelwazi
IMIZUZU EMA-60
UMTLAMO WESIFUNDO
Okungaphakathi Ekufuze Kwenziwe Isikhathi
Iminqopho
Umsebenzi 7.1 Funda iminqopho
Isingeniso
Umsebenzi 7.2: Ividiyo, ukubonisana
Imizuzu ema-20
Ukuphulwa Kwamalungelo Wobuntu Nokuziphatha
Umsebenzi 7.3: Ukubonisana Kwesiqhema
Imizuzu ema-25
Ukubhalelwa Kwepholisa Kuhlonipha Amalungelo Wobuntu
Kufuze Lenzeni Ipholisa Nalibona Elinye Ipholisa Liphula Amalungelo Wobuntu
IPhiko EliLalela IinLilo NgamaPholisa (i-ICD) Lenzani Lokhuya Elinye Ipholisa Namkha Ilungu Lomphakathi Nalisa Isililo Ku-ICD
Umsebenzi 7.4: Ukubonisana
Umthethokambiso Wokulungileko Nokuphathwa Kuhle (igadango lokuphathwa kuhle ngomthethobulungiswa)
Isirhunyezo / Imibuzo
Umsebenzi 7.5: Imibuzo, ukubonisana
IMINQOPHO
Ngemva kokuqeda lesisahluko, abafundi kufuze bakghone ukwazi mokuhlathulula - kungenzekani (imiphumela yokwenza) lokhuya ipholisa naliphula amalungelo wobuntu;
bona ipholisa kufuze lenzeni lokhuya nalibona kuphulwa amalungelo wobuntu;
umthethokambiso wokulungileko nokulingana (igadango lokuphathwa kuhle ngomthethobulungiswa ); kunye nendima yePhiko lamaPholisa eliLalela iinLilo ngamaPholisa (i-ICD) ekuqinisekiseni ukuziphatha kuhle kwamapholisa ngokukhambisana nomThethosisekelo.
Umsebenzi 7.1
Indima Ekuqalwe Kiyo
Indinyana 7.1
Umnqopho
Umnqopho womsebenzi lo kunikela iminqopho yesifundwesi.
Amanothi Womethuli
Fundela abafundi iminqopho yomsebenzi lo.
Babuze bona bayayizwisisa na iminqopho le.
Bahlathulule yona la kufuneka khona.
ISINGENISO
AmaLungelo wobuNtu ngewomuntu woke eSewula Afrika, ngitjho namapholisa imbala. Elinye nelinye ilungelo lobuntu likhambisana nokuziphendulela. Enye ingcenye yokuziphendulela kwawo woke amalungu webutho lamapholisa lakwa-SAPS, njengombana liliphiko lomBuso nje, kuhlonipha nokuvikela isithunzi sobuntu kibo boke abantu kunye nokubabalela amalungelo wabo boke abantu. AmaPholisa athwele umsebenzi osibopho wokusebenzela umphakathi nokwenza umsebenzawo ngokuzihlonipha nangendlela ekusebenza ngayo abantu abawufundiselweko umsebenzi.
Umsebenzi 7.2
Imizuzu ema-20
Indima Ekuqalwe Kiyo
Indinyana 7.2
Amanothi Womethuli
Bawa abafundi bona bafunde isigaba 7 somThethosisekelo, iNcwajana yokuSebenzela ikhasi 5 bese babonisane ngalokho okutjhiwo sigabesi.
Ngaphambi kobana udlale ividiyo, tjela abafundi bona babukele ividiyo le ngomkhumbulo wokuphulwa kwamalungelo wobuntu. Abacabange godu nangokuthi ukuphulwa kwamalungelo wobuntu la kuzakuthikameza njani ukuziphatha kwamapholisa nendima yabokhomanda bamapholisa wakwa-SAPS.
Badlalele ividiyo yokuZiphatha / Imithetho YamaPholisa NokuPhathwa Kwawo .
Ngemva kokubukela ividiyo, babuze ngekade bakubukele, ngokusebenzisa indlela egegako, ubabuze ngamunye ngamunye bona bacabangani ngevidiyo ebebayibukele malungana namalungelo wobuntu nomsebenzi wobupholisa.
Izinto Ekufuze Uzisebenzise
Amalungelo: ISigaba 7 somThethosisekelo
UKUPHULWA KWAMALUNGELO WOBUNTU NOKUZIPHATHA
Ukukhandela ubulelesi ngepumelelo elizweni leSewula Afrika ngaphandle kokwephula amalungelo wobuntu kufuna ibutho lamapholisa elinemithetho emihle yokuziphatha. Ukuphulwa kwamalungelo wabantu mapholisa kuzakuhlala kuthathwa njengomlandu omumbi wokungaziphathi kuhle, ngalokho-ke kuzakuhlala kuphathwa ngesandla esiqine mbala.
Iimbonelo zokwephulwa kwamalungelo wobuntu:
Ukubopha umuntu ngokungasimthetho;
Ukuvalela umuntu ngokungasimthetho;
Ukutlhorisa;
Ukuphatha abantu ababotjhiweko ngesihluku
Ukuphatha abantu abavalelweko ngesihluku;
Ukukhahlumeza abantu abalethe iinLilo nokukhahlumeza abongazimbi bokuphathwa kumbi;
Ukusetjha nokuthumba ipahla ngokungasimthetho;
Ukusebenzisa amandla ngokweqileko;
Ukuphenya ngeendlela ezingekho emthethweni;
Nayikuthi ipholisa lazi namkha libona ukwephulwa kwamalungelo wobuntu begodu alenzi litho;
Ukurhobela isandla somthetho (ukufihla ubulelesi).
Ukubhalelwa Kwepholisa Kuhlonipha Amalungelo Wobuntu Kungabanga Lokhu Okulandelako:
Ubufakazi obutholakele ngesibanga sokwephulwa kwamalungelo wobuntu bungatjhiywa, kanti-ke lokho kungabangela bona abantu abanemilandu bahlanjululwe.
Ipholisa elibhalelwe kuhlonipha amalungelo wobuntu lizakuthathelwa amagadango wokukhalinywa.
Lizakuvulelwa umlandu ipholisa.
Lingaqotjhwa khonokho ipholisa qala isigaba 361 somThetho wamaPholisa wakwa-SAPS: Nakube ligwetje ukuyokudosa ejele langavunyelwa ihlawulo.
UmBuso ungavulelwa umlandu wombango.
Ukwemukwa kwelungelo lokujanyelwa mBuso (ukujanyelwa magqwetha womBuso) emlandwini wobulelesi (lokhu-ke kutjho bona ipholiselo kuzakufuneka bona lizibonisele bona lilithathaphi igqwetha, nokuthi lilithola njani, begodu kufuze bona lizibhadalele lona).
Ukwemukwa kwepholisa ilungelo lokujanyelwa mbuso emilandwini yombango (lokhu-ke kutjho bona ipholiselo kuzakufuneka bona lizibhadale zoke iindleko zomBuso: iindleko zomonakalo, neendleko zamagqwetha).
Ukuziphendulela emphakathini.
Amapholisa weenkhundla eziphakemeko azakubekwa umlandu ngokwephulwa kwamalungelo wobuntu nakube amalungelo lawo ephulwa zisazi, namkha nakube bekufuzile zazile ngokwephulwa kwawo kodwana azange zenze litho ngalokho.
AmaPholisa kufuze bona athole ukulitjalelwa ekutjhutjhisweni namkha ekuthathelweni amagadango wokukhalinywa nakale imilayo engekho emthethweni ebuya eenkhulwini ezongameleko.
Ipholisa alikwazi ukuvika ngokuthi liphule amalungelo wobuntu bona batjho belisenza elikuthunywe sikhulu salo.
Kufuze Lenzeni Ipholisa Nalibona Elinye Ipholisa Liphula Amalungelo Wobuntu
Ipholiselo kufuze:
livimbe ipholisa elilibona liphula amalungelo, lilitjele bona elikwenzako akukalungi; namkha / begodu libike isenzweso kukhomanda walo namkha kesinye isikhulu samapholisa; namkha / begodu libike isenzweso esikhulwini esiphethe iindaba zokukhalinywa kwamapholisa; namkha / begodu libikele iPhiko eliLalela iinLilo ngamaPholisaa ( i-ICD ); namkha / begodu libikele iKomitjhini yamaLungelo wobuNtu, namkha / begodu libikele umVikeli womPhakathi ngesenzweso.
Nayikuthi ukwephulwa kwelungelo lobuntu ngalendlela kubuye godu kube mlandu wobulelesi, kufuze kuvulwe idokhethi yomlandu loyo.
Ukwephulwa Kwamalungelo Wobuntu Kungahle Kubangele Ukuthathwa Kwamagadango Wokukhalima
Iphenyo lokukhalinywa kufuze bona libe msinyana, liphenyisise, begodu lingathathi ihlangothi. (Akunasidingo sokobana kulindelwe ukuqedwa kwephenyo lemilandu yobulelesi).
Iphenyo la kufuze bona lifune ukuthola abongazimbi bona bobani, lithole belibulunge ubufakazi, lithole abofakazi, lithole unobangela wokwenziwa komlandu, lithole nokuthi lenziwe njani umlandu, kuphi, nini, bese kutholakala nabenzi bomlandu loyo bese bayabotjhwa.
Indawo la kwenzeke khona umlandu kufuze bona iphathwe ngokutjheja nangokuyelela.
Amanothi
Okuqakathekileko
IPhiko Elilalela IinLilo NgamaPholisa (I-ICD) Lenzani Lokhuya Elinye Ipholisa Namkha Ilungu Lomphakathi Nalisa Isililo Ku-ICD
I-ICD ingaphenya ngesililo, khulu khulu nakube sililo esiphathelene nokufa komuntu asekuvalelweni, afa ngesibanga sesenzo samapholisa. I-ICD ingathumela isililweso emapholiseni kobanyana aphenye ngaso, bese yona-ke ibeka ilihlo bona kuphenywa njani. Ekupheleni kwephenyo, i-ICD ingenza iimphakamiso zokuthi ipholisa igama lalo elibalwako esililweneso lingavulelwa umlandu wobulelesi namkha lingathathelwa amagadango wokukhalinywa na.
Kukwakha ithemba lomphakathi emsebenzi wamaPholisa wakwa-SAPS nangomsebenzi we-ICD wokuqalana nokungaziphathi kuhle:
ngokunikela umphakathi ngendlela nethuba lokuba nesandla ekuphathweni kweenlilo;
ngokuphambukisa iinsolo ezingekho ngamapholisa;
ngokuhlukanisa amapholisa aphikelele ngokona ngaphakathi kwebutho lakwa-SAPS;
ngokufakazela ukuthembeka kwamapholisa emizameni yawo yokulinga ukutjhugulula umsebenzi wamapholisa ngendlela yokuthi umphakathi uzowahlonipha amapholisa, uhloniphe nomsebenzawo; begodu nangokulekelela ekuletheni amatjhuguluko kwa-SAPS ngendlela yokuthi i-SAPS izokuba liphiko elifanele ukuhlonitjhwa mphakathi, befuthi nangambala eliyitholako ihlonipho leyo emphakathini, ekukhandeleni nekulweni nobulelesi.
Ukukhandela ukuziphatha kwamapholisa ngendlela engakalungi:
ngokucozulula iinLilo ukuthola imiraro ezibuyelelako emsebenzini wamapholisa, nokuthola ikambiso elandelwako khona kunye nokuthola indlela yokwelusa indlela ekusetjenzwa ngayo;
ngokuyelelisa amapholisa kusese nesikhathi ngemiraro eyenzeka ngokuhleleka namkha ngamapholisa agangako;
ngokunikela intatha engasetjenziselwa ukucitha lokho okubange bona bekube nesililo;
ngokusebenza ngeenlilo ezenziwe ngamapholisa ngendlela elungileko neqalelela amahlangothi woke ngaphandle kokukhetha.
Umsebenzi 7.3
Imizuzu ema-25
Indima Ekuqalwe
Indinyana 7.3
Umnqopho
Umnqopho womsebenzi lo kukwenza amapholisa acabange ngokuphulwa kwamalungelo wobuntu mapholisa, nokubonisana ngemiphumela yokuphulwa kwamalungelo lawo.
Ukubonisana Kweenqhema: i-10 lemizuzu
Ukubonisana nje ngalokhuya nangalokhuya: imizuzu emi-4
Amanothi Womethuli
Hlukanisa abafundi ngeenqhema ezingadluliko ebantwini aba-5.
Bawa esinye nesinye isiqhema bona senze lokhu okulandelako: (Sebenzisa ithranspharensi: Umsebenzi 7.3)
Tlola lokho ekufuze kwenziwe lipholisa nalibona kwephulwa ilungelo lobuntu.
Tlola izinto ezingenzeka ipholisa nalephula amalungelo wobuntu.
Bawa esinye nesinye isiqhema bona senze isibonelo sinye ngalokho ekufuze kwenziwe lipholisa. Bawa iinqhema zoke beziphelele. Buyelela godu ukhambe ngayo ikambiso leyo sewufuna iimbonelo zemiphumela yepholisa eliphula amalungelo wobuntu kwanjesi.
Bawa omunye wabafundi ukutlola phasi lokhu efliptjhatini namkha ebhodini.
Vala ikulumakho ngokubonisana kwalokhuya nalokhuya.
Yenza isirhunyezo.
Izinto Ekufuze Uzisebenzise Nawenza Isirhunyezo
UMTHETHOKAMBISO WOKULUNGILEKO NOKUPHATHWA KUHLE
Isenzo sezokuphatha esilungileko
NGEKOMTHWASISI
Nakuphenywa ngokwephulwa kwamalungelo wobuntu, iphenyo kufuze lenziwe msinyana, lenziwe kuhle, lenzisiswe, begodu lenziwe ngaphandle kokukhetha. Lokhu-ke kusisekelo sesenzo sezokuphatha esilungileko.
Isenzo sezokuphatha esilungileko iTjhejuli 6, I-Ayithemu 232b yomThethosisekelo.
Isigaba 331 no 2 kufuze zithathwe ngokuthi zifundeka ngendlela elandelako:
Omunye nomunye umuntu unelungelo:
a. lokwenzelwa isenzo sezokuphatha esisemthethweni lapho elinye lamalungelwakhe namkha ikareko yakhe iyathinteka namkha isengozini;
b. lokwenzelwa isenzo sekambiso yezokuphatha okulungileko lapho elinye lamalungelwakhe aphulwe khona namkha nakube lokho akulindele ngokufanelekileko kuyathinteka namkha kulengela engozini;
c . lokunikelwa amabanga atlolwe phasi ngesenzo sezokuphatha esithinta elinye lamalungelwakhe namkha ikareko yakhe ngaphandle kwalokha amabanga wesenzweso azisiwe;
d. lokuthola isenzo sezokuphatha esifaneleko nasiqala ibanga elinikelwe ngesenzweso lapho elinye lamalungelwakhe lithinteka namkha lisengozini khona.
Ukulunga Okunamandla Ngokubonakalako
Lokhu-ke kutjho bona kufanele kube nebanga elizwakalako nelihle lesenzo sezokuphatha esizakuthathwa (isibonelo, ukujamisa, amagadango wokukhalima, ukudlulisa, ukuphakanyiselwa esikhundleni somsebenzi esiphezulu, njll.).
Ukulunga Ngokwekambiso
Lokhu-ke kutjho bona woke amagadango wezokuphatha kufanele kube ngalungileko ngokwekambiso. Lokhu kutjho bona imithetho yobulungiswa bemvelo kufuze bona ihlonitjhwe. Imithetho leyo-ke ngile:
Lokhu-ke kutjho bona ipholisa kufuze:
linikelwe woke amaphuzu wokuzindlekela nawokucatjangelwa;
linikelwe isikhathi esaneleko sokubeka yalo indaba nelalo ihlangothi;
linikele ithuba lokubeka yalo indaba.
laziswe ngokupheleleko ngamabanga wegadango lomthethobulungiswa elithathelwa lona (igadango lokulikhalima ipholiselo);
Lokhu-ke kutjho bona loyo othunywe ukwengamela umsebenzi abe lilihlo lawo kufuze bona asebenze:
ngokuqalelela izinto mahlangothi woke;
ngokuthembeka; kunye nangaphandle kokukhetha nokutjhigamela ngancanye.
Umsebenzi 7.4
Indima Ekuqalwe Kiyo
Indinyana 7.3.3
Umnqopho
Umnqopho womsebenzi lo kukwenza amapholisa acabange ngendima ye-ICD ekuqinisekiseni bona amapholisa ayawaphumelelisa amalungelo wobuntu.
Amanothi Womethuli
Bawa abafundi bona baphendule imibuzo elandelako nasi:
Kungani
Qedelela ngezinto zoke, lokhuya nalokhuya.
Yenza isirhunyezo
Izinto Ekufuze Uzisebenzise Nawenza Isirhunyezo
ISIRHUNYEZO / IMIBUZO
Kungani ukuziphatha kuqakathekile kwa-SAPS
Ukuthwasiswa kungaba yingcenye yamagadango athathelwa ukulungisa umraro wokuphulwa kwamalungelo wobuntu na
Akhe utjho eminye imihlobo namkha ezinye iindlela zokwephulwa kwamalungelo wobuntu kwa-SAPS ozaziko.
Ipholisa kufuze lenzeni nalibona omunye aphula amalungelo wobuntu
Kungenzekani epholiseni eliphula amalungelo wobuntu
AMATHRANSPHARENSI
Iimbonelo zokuphulwa kwamalungelo wobuntu: Ukuziphatha Namba 1.
Ukubhalelwa kuhlonipha amalungelo wobuntu kungabanga lokhu okulandelako: Ukuziphatha Namba 2.
Umsebenzi 7.3
IPhiko eliLalela iinLilo ngamaPholisa - i-ICD.:
IINCWAJANA ZELWAZI
Incwajana Yelwazi 7.1
Amanothi
Umsebenzi 7.4
Umnqopho
Umnqopho womsebenzi lo kurhunyeza isifundwesi, nokuphendula nanyana ngimiphi imibuzo eseleko.
Amanothi Womethuli
Imibuzo le ingasiza ukukhambisa isifundwesi, isize nokuveza bona ngiziphi iindaba ezisaleleko kwangakhulunywa ngazo.
AMALUNGELO WOBUNTU NOBUPHOLISA: UMGADANGISO WOKUTHOMA KA-1999
IIMBONELO ZOKWEPHULWA KWAMALUNGELO WOBUNTU
Ukubopha umuntu ngokungasimthetho
Ukubamba /ukuvalela umuntu ngokungasimthetho
Ukutlhorisa;
Ukuphatha abantu ababotjhiweko nabavalelweko ngesihluku
Ukukhahlumeza abantu abalethe iinLilo nokukhahlumeza abongazimbi bokuphathwa kumbi;
Ukusetjha ngokungasimthetho nokubamba ipahla ngokunagsimthetho;
Ukusebenzisa amandla ngokweqileko;
Ukuphenya ngeendlela ezingekho emthethweni;
Ukuliselela kwepholisa ukuphulwa kwamalungelo wabantu lingenzi litho ngalokho;
Ukurhobela isandla somthetho (ukufihla umlandu).
Ukubhalelwa Kwepholisa Kuhlonipha Amalungelo Wobuntu Kungabanga Lokhu Okulandelako:
Ubufakazi obutholakele ngesibanga sokwephula kwamalungelo wobuntu angeze bamukelwa, kanti-ke lokho kungabangela bona abantu abanemilandu bahlanjululwe.
Amagadango wokukhalinywa.
Lizakuvulelwa umlandu ipholisa.
Lingaqotjhwa khonokho ipholisa (qala isigaba 36) somThetho wamaPholisa wakwa-SAPS:
UmBuso ungavulelwa umlandu wombango.
Ukwemukwa kwelungelo lokujanyelwa mBuso (ukujanyelwa magqwetha womBuso) emlandwini wobulelesi.
Ukwemukwa kwepholisa ilungelo lokujanyelwa mbuso emilandwini yemibango.
Ukuziphendulela emphakathini.
UMSEBENZI 7.3
Ipholisa kufuze lenzeni nalibona kwephulwa amalungelo wobuntu
Kungenzekani nange ipholisa lingephulela umuntu amalungelo wobuntu
UMSEBENZI 7.4
Kubayini
Incwajana Yelwazi: IPhiko eliLalela IinLilo ngamaPholisa i-ICD
IPhiko eliLalela iinLilo ngamaPholisa (i-ICD) yihlangano yomthetho elawulwa zizakhamuzi, eyasungulwa ngokweSigaba 222 somThethosisekelo wesiKhatjhana (umThetho wenomboro 2000 ka-1993) neSahluko 10 somThetho wamaPholisa weSewula Afrika (umThetho wenomboro 68 ka-1995).
UMNQOPHO
Kuphuhlisa nokukhuthaza ukuziphatha okuhle emapholiseni.
IKGHONAKALISO YOMNQOPHO
Ngokuveza indlela evulela izakhamuzi ukuba nelizwi ekuqalaneni neenlilo.
Ngokuphambukisa iinsolo ezingekho/ezinganasisekelo ngamapholia.
Ngokufakazela ukuthembeka kwamapholisa emizameni yawo yokutjhugulula umsebenzawo abe ahlonitjhwe mphakathi.
Ngokulekelela ukutjhugulula umsebenzi wamaPholisa ube yihlangano efanele nethola ukuhlonitjhwa, beyisekelwe mphakathi ekukhandeleni nekucitheni ubulelesi.
Ukukhandela Ukuziphatha KwamaPholisa Ngendlela Engakalungi:
Ngokucozulula iinLilo ukuthola imiraro ezibuyelelako emsebenzini wamapholisa, emikghweni yawo nekongameleni;
ngokuyelelisa amapholisa kusese nesikhathi ngemiraro eyenzeka ngokuhleleka namkha ngamapholisa agangako;
ngokunikela isiyeleliso esitholakele ngokwenza irhubhululo lokurarululwa kwemiraro eletha iinghonghoyilo;
ukuqalana neenlilo zamapholisa ngendlela elungileko neqalelela amahlangothi woke ngaphandle kokukhetha.
NGIZIPHI IINLILO EZITJHEJWA YI-ICD
Emalungana nokufela komuntu ekuvalelwenii namkha ngesibanga sesenzo samapholisa.
Emalungana nokuba nesandla kwamapholisa ebulelesini njengokudlelezela, ukweba, nokulimaza abantu ngokubabetha.
Emalungana nokuziphatha kwamaPholisa okwalelwe miThetjhwana yebuPholiseni njengokuliselela umsebenzi nje, namkha ukubhalelwa kukhambisana neRhelo lokuziPhatha kwamaPholisa.
IKAMBISO YOKUSEBENZA NGEENLILO KU-ICD
Nanyana i-ICD ilinga ukuphenya yoke imilandu nokungaziphathi kuhle ekuzwakala bona kwenziwe amaPholisa wakwa-SAPS, umThetho omalungana nalokhu uyayivumela i-ICD bona eminye imilandu idluliselwe kwa-SAPS kobanyana iyokuphenywa khona. Malungana nemilandu leyo ethunyelwa ukuyokuphenywa yi-SAPS, i-ICD ingabeka ilihlo iqale bona likhamba njani iphenyo ngemilandu leyo. Laphokhunye i-ICD ibeka ilihlo ephenyweni ngokubeka imihlahlandela okufuze ilandelwe ephenywenelo.
Incwajana Yelwazi: IPhiko eliLalela iinLilo ngamaPholisa i-ICD.
AMALUNGELO WOBUNTU NOBUPHOLISA: UMGADANGISO WOKUTHOMA KA-1999
<fn>nde_Article_National Language Services_INYANGA YAMAFA 2004.txt</fn>
INYANGA YAMAFA 2004
UMTLOLO WOMLEYO: INYANGA YAMAFA
UMQONDO: UKUTHABELA AMAFA WETHU APHILAKO ( LOKHO ESIKUPHILAKO ) EMNYAKENI WETJHUMI WENTANDO YENENGI
ISINGENISO
UmNyango wezobuKghwari namaSiko, ngokuvumelana kwaboNgqongotjhe bomBuso ophakathi naboSo/Nomkhandlu abaphathelene namasiko emhlanganweni wabo we-MINMEC wangoMatjhi 2004, bathatha umqondo othi UkuThabela amaFa Wethu aPhilako ( Lokho esikuPhilako ) emnyakeni weTjhumi weNtando yeNengi .
Lomqondo uzakukhamba iminyaka emithathu ezako ezakuphela ngoSeptemba 2007. UmNyango uhlose ukusebenzisa kuhle iNyanga yamaFa njengento embono wesikhathi eside yokubuthelela, ukubulunga, ukuvikela, ukuphuhlisa nokusabalalisa amafa aphilako/amafa wamasiko angathintwako.
Kuqakathekile ukutjheja bonyana lokho umthethomgomo nemitlolo yomthetho yeSewula Afrika okubiza ngokuthi mamafa aphilako iphasi loke (UNESCO) likubiza ngamaFa aPhilako angaThintwako. Ngokutlanywa muva nje kwesiVumelwano seenTjhabatjhaba sokuTlhogonyelwa kwamaFa angaThintwako, umukghwa omutjha uragela phambili ngebelo elikhulu lapho izazi zamafa nabasebenza kezamafa bathoma ukusebenzisa amaFa aPhilako namaSiko wamaFa angaThintwako ngokudlhegana. Nayikuthi umuntu ukhuluma ngokuphila namafa kuzwisiswa bonyana ikulumiswano iphathelene namasiko wamafa angathintwako namafa athintwako.
UKUHLATHULULA AMAFA APHILAKO
Ihlathululo njengombana ivezwe emThethweni wesiTjhaba womKhandlu wamaFa (umThetho wenomboro 11 ka-1999) nemThethweni wesiTjhaba wemiThombo yamaFa (umthetho wenomboro 25 ka-1999).
AmaFa aPhilako kutjho iingcenye ezingathintwako zamasiko abuya kibokhokho begodu angafaka hlangana:
Isiko lamafa
Umlando ococwako
Ukusebenza
Umnyanya wesiko
Umqondo othandwako
Amakghono namaqhinga
Ihlelo lelwazi lendabuko
Nendlela mazombe eya etjhebiswaneni lemvelo, lomphakathi nezokuhlalisana.
I-athikili 2 yesiVumelwano seenTjhabatjhaba sokutlhogonyelwa kwamaFa wamaSiko angaThintwako ifundeka bunjesi:
Ngeminqopho yesivumelwanesi amafa wamasiko angathintwako atjho imikghwa, ubujameli, ukuzwakalisa, ilwazi, amakghono - kanye nezinto, imisebenzi yobukghwari (artefacts) neenkhala zamasiko ezikhambisana nalokhu imiphakathi, iinqhema begodu kobunye ubujamo, abantu abakuthatha njengehlangothi lamafa wamasiko, adluliswa ukusuka esizukulwaneni sinye ukuya kwesinye, yenziwa miphakathi neenqhema ukuqalana nemvelo nomlando wabo, ukuphilisana kwabo nemvelo, begodu kubanikela ngomuzwa wokuzazi neragelo phambili, ngakho kuthuthukise ukuhlonitjhwa kokwehlukana ngokwamasiko nekghono lokutlama lomuntu. Ngomnqopho walesi siVumelwano, itjhejo lizakunikelwa khulu khulu amafa wamasiko angathintwako njengombana kukhambisana neensetjenziswa zeentjhabatjhaba zamalungelo wobuntu ezifana neemfuno zokuhloniphana emiphakathini, eenqhemeni nebantwini mayelana netuthuko edzimeleleko.
I-athikili 2 iraga athi amafa wamasiko angathintwako njengombana ahlathululwe endimeni ngehla, ibonakala hlangana nokhunye kokulandelako:
a Amasiko acocwako nokuzwakalisa, okufaka hlangana njengesisetjenziswa samafa wamasiko angathintwako.
b Ubukghwari bemidlalo, imikghwa yekuhlaleni, iminyanya yamasiko neyethabo.
c Ilwazi nemikghwa ephathelene nemvelo nephasi d Ukubedlha ngokwesintu
Iinhlathululo ezingehla (zombili ngokuya komthetho weSewula Afrika nomThetho weenTjhabatjhaba) zitjho pheze izinto ezifanako. Zihlanganiswa milando ecocwako, ukudlala, iminyanya yamasiko nelwazi lamatjhebiswano wemvelo, wemphakathini newezokuhlalisana. Lapho umuntu abona umehluko, akusi mumehluko ngokuya komhlobo kodwana ngokuya kwelimi. Ngakho ukusebenzisa imiqondo ngokudlhegana njengombana inengi lamaSewula Afrika lisenza akusikho ukwenza iphoso kodwana kuveza iindlela ezinengi umuntu angizikhethela kizo ukutjho yona yinye into leyo.
UKUBONISANA
Amafa aphilako njengento ehlala itjhuguluka yeza ngaphambi kwesikhathi sama-emphera nokulawulwa kwezinye iinarha ngezinye. Kwakungilo begodu kusese lilemuko lokuphila lemiphakathi ehlukeneko ngeenkhathi ezihlukeneko zomlando. Linani loke lelemuko labo; indlela ebaqalana ngayo nokubeletha, ukukhula, ukukhula ngokuziphatha, umtjhado, ukuluphala nokuhlongakala; indlela ebathabela ngayo lamazinga wokukhula komuntu; indlela abaqalana ngayo nomtlhago nobuqhaka, bona bayakha njani iminotho yabo, bonyana bakwakha njani ukunzinza kwabo, bona baphilisana njani nebhoduluko labo lemvelo, bona bacoca njani iindaba zabo, bona bavuma njani nokugida, njll.
Umhlobo wamafa wokuphila esinawo ukufika namhlanjesi alihlangothi lelifa elibuya kibokhokho bethu esikhathini esingasoze sakhunjulwa. Amafa wethu asuka emilandweni ecocwako, eminyanyeni yamasiko, elwazini lamahlelo wendabuko abulungiweko; atjhugululiweko begodu asusa godu angezelela amanye amahlangothi ngebanga lokuthintana kwemiphakathi ehlukeneko yephasi ebeyihlukaniswe ziindawo nebanga lesikhathi. Lokhu kuthintana kuqiniswe khulu kuhlangana kwemiphakathi yephasi ehlukeneko okulethwe yitheknoloji yezokuthintana, mazinga andako wezokukhamba nokuvakatjha ngokunjalo ehlisa ibanga phakathi kwemiphakathi ehlukeneko.
ISewula Afrika isibonelo esihle somphakathi ohlanganise imihlobo ehlukeneko ebunjwa masiko wamafa anothileko nahlukeneko kungakho kunomqondo we-Rainbow Nation (okusiTjhaba semiHlobo eHlukeneko). Ngakho kuqakathekile bona umbuso wenze ibhoduluko elivumela ukuzwakalisa nokutjengisa ngemihlobo ehlukeneko yamaFa aPhilako weenqhema zoke zemihlobo. Lokhu kufanele kwenziwe ngendlela esekela imiqondo yomphakathi ongabandlululi ngokobutjhaba, ubulili, onekambiso yamalimi amanengi namasiko amanengi. Godu lokhu kufanele kwenzeke ebujameni bokulinga ukuphuhlisa ukwabelana ngelemuko lamasiko eenqhemeni ezihlukeneko ngombana kungokwabelanokhu nokuthabela amafa wethu ahlukeneko najayelekileko lapho sizakufikelela ukuzwana, ukwakha nokubumbana kwesitjhaba.
Kungaba kuhle nange zoke iinqhema zamasiko nazingabelana ngelwazi Iokutjhuguluka kobujamo, obehlakalele amafa wazo. Lokhu kungenzeka ngokuqala zombili izinto ezihlukeneko nezijayelekileko. Kuzakuqakatheka ukufunda bonyana lamasiko abelana njani ukwakha amasiko amatjha ahluke khulu, anobujamo obuhlukileko beSewula Afrika.
Kuhle khulu bonyana imithethomgomo nomthetho ethome ukusebenza ngemva kwaka-1994 yayitjhumayela ukuvuselelwa nokubulungwa kwamafa wamasiko wawo woke amaSewula Afrika, ngokunjalo kuphuhliswe amasiko weenqhema zoke zesitjhaba. IPhepha lokuBingwe nguRhulumende ngobuKghwari, amaSiko namaFa kanye nemithetho esuselwe kilo njengomThetho wesiTjhaba womKhandlu wamaFa (umThetho wenomboro 11 ka-1999) nomThetho wemiThombo yamaFa (umThetho wenomboro 25 ka-1999). Isitjengiso sombono obekelwe ukufikelela lomnqopho.
Iminyango yombuso, iinhlangano okungasizo zombuso, iinhlangano ezitholakala emphakathini nabantu bathome iinsungulo ezingakakhanjelaniswa ukubulunga nokwazisa ngamafa. Nanyana lokhu kwaziwa godu kuthatjelwa, indlela yokusebenzisana edoswa phambili mbuso namaqhinga atjhayelwa mphakathi iyafuneka ekwenzeni iqhinga elizeleko elizakudosa imikhumbulo yazo zoke izakhamizi zeSewula Afrika. Ihlelo kufanele lidlule ibuthelelo lezinto zamafa aphilako beligcine ngokuthuthukiswa komthethomgomo neensetjenziswa ezifuneka ekuvikeleni ihlelo (njengombana siqalene nokwenziwa kwalo into yokurhweba/umkhiqizo). Abadosiphambili/iinkutana/abavikeli bamafa aphilako nanyana kunemiraro eminengi abakghonileko ukugcina ilwazi eliqakatheke khulu, kufanele bafunyanwe bebanikelwe ukuhlonitjhwa okufaneleko.
IINHLOSO NEMINQOPHO
Kugidinga amafa wethu aphilako nasiKhumbula imiNyaka eliTjhumi yeNtando yenengi
Kukwazisa nokwenza bona isiVumelwano seenTjhabtjhaba sokutlhogonyelwa kwamaSiko wamaFa angaThintwako saziwe khulu
Kuthola nokuhlonipha amaGugu aPhilako wabaNtu
Kukwenza indlela yokukhulumisana ngamaFa ezakunikela ngombono omkhulu mayelana nesihloko okuzakurholela ekwenziweni kwemithethomgomo nomthetho wokubulunga, ukuvikela nokuphuhlisa amaFa aPhilako.
Kukwenza ukusetjenziswa kwamafa aphilako kwaziwe khulu njengesisetjenziswa sokwakha isitjhaba, ukubuyisana kwesitjhaba, ukubumbana kwesitjhaba okuzakurholela ekwenziweni kwesithombe sokuzazi kwesiTjhaba seSewula Afrika.
Kukwenza amafa aphilako aziwe khulu nokubuthelela amaSewula Afrika malungana nenzuzo yezomnotho, hlangana nezinye izinto, ngezokuvakatjha.
ABANTU EKUNQOTJHWE KIBO
Isitjhaba seSewula Afrika sibunjwa lilifa lesiko elihlukeneko nelinothileko. Ngilomphakathi weSewula Afrika umnyango ofuna ukuwubuthelela uwulethe emqondweni wamaFa aPhilako. Kunombono eSewula Afrika wokobana amaLanga wesiTjhaba agidingwa lihlangothi labantu abanzima kuphela eSewula Afrika. Lokhu kuphikisana nokwakhiwa, ukubuyisana nokubumbana kwesitjhaba. Ukukhulumisana kwethu namaqhinga wokumaketha kuzakufanela bona acatjangisiswe ngendlela amaLanga wesiTjhaba mazombe, khulu khulu namaLanga wamaFa adosa khulu umphakathi woke weSewula Afrika.
ABADLALINDIMA
IKomiti yeenKhundla yePalamende eQalene neeNdaba zobuKghwari namaSiko
ImiNyango yomBuso oPhakathi;
UmNyango wezobuKghwari namaSiko (okumNyango odosa phambili);
ImiBuso yamaPhrovinsi;
ImiBuso yabomaziPhathe beeNdawo;
IZiko labaRhatjhi beeNdaba;
IinHlangano eziHlonywe ngokomThetho;
IinKhungo zeFundo ePhakamileko
IinHlangano zabaRholi beNdabuko
IKoro yangeQadi
IinHlangano okuNgasizo zomBuso
IinQhema eziLwela amaSiko
IinHlangano ezisemiPhakathini
IQHINGA LEPHROJEKTHI
UmNyango wezobuKghwari namaSiko uhlongoza indlela ehlukileko nasiya eNyangeni yamaFa namaHlelo wamaFa ka-2004. Sihlongoza ukungasarageli phambili nomNyanya omKhulu wesiTjhaba ovame ukubanjwa e-Union Building namkha kenye indawo. Sifuna bona sibe neNyanga yamaFa neLanga lamaFa elingalawulwa mbuso ophakathi lapho amaPhrovinsi, aboMasipala, abaLawuli beeNdawo badlala indima ekulu eqhingeni lokuveza khona iNyanga yamaFa neLanga lamaFa, lokho okuzakuba nomphumela omkhulu emphakathini begodu kuzakwenza ikghono lokubuthelela umphakathi weSewula Afrika emkhumbulweni wokuphila ngokwamaFa. Sithemba bona sizakusebenzisa umqondo njengendlela yokufumana umbono omkhulu wokubuthelela, wokubulunga, ukuvikela nokuphuhlisa amaFa wethu aPhilako. Ngalomqondo, eminyakeni emihlanu ezako i-DAC ithemba bona izabe ihlome umthethomgomo nomthetho kanye nerhemo nebuthelelo lekhomphyutha lamaFa aPhilako namaFa wamaGugu, ngombana silahlekelwa mamaFa wamaGugu, ngamalanga.
ISIHLONGOZO SOKUFEZAKALISWA KOMLEYO WENYANGA
Sihlongoza iimveke zokutjheja ezizakubeka phambili izinto ezihlukeneko zamaFa aPhilako. Abadlalindima abahlukeneko bazakunikela ngemininingwana yokobana bahlose ukuwafezakalisa njani amaqhinga abekelwe ukwenza bonyana amaFa aPhilako aziwe ngcono. UmNyango wezobuKghwari namaSiko uhlose ukwakha ukusebenzisana neHlangano yezokuRhatjha yeSewula Afrika (i-SABC) ukuqinisekisa bona kunokukhangisa okukhulu mayelana nomqondo namahlelo wawo, inyanga yoke.
Ngesebenziswano ne-SABC, isiqhema sokubonisana ngemiKghwa neLwazi leNdabuko/zamaSiko sizakuhlelwa. Umnqopho omkhulu kuzakuba kusebenzisa amafa wamasiko weSewula Afrika ukufaka isandla kilokho okubekwe phambili enarheni yoke okufaka hlangana ukulwa ne-HIV nentumbantonga, ukwehlisa ubulelesi, ukwakha ukuzazi kweSewula Afrika nokuvuselelwa kokuziphatha.
Ukwenza umqondo wemikghwa nelwazi lendabuko namasiko uhlale ukhona phakathi kwabatjha, kuqakathekile ukuveza ukuqakatheka nokusebenza kuhle kwalemikghwa namhlanjesi (abantu abatjha bangazuza njani ngawo ngakwezomnotho nokuhlalisana). Isibonelo, kungaba nokwenyuka ekusetjenzisweni kwezambatho zendabuko, izinto zokuzesa ubuso nokuzikghabisa, abantu abatjha abangazithatha njengethuba lokuzinikela amandla ngakwezomnotho nokuhlalisana.
AmaSewula Afrika aziwa ngamakghono neendlela zawo ezihlukileko endaweni yelwazi lamafa nemikghwa yendabuko namasiko, azakumenyelwa e-SABC abe anikelwe isikhathi sokwabelana ngelwazi nesitjhaba soke. Kufanele kugandelelwe elwazini lendabuko nemikghwa ukuqalana nokuqakatheke inarha yoke.
Iindawo okuqalwe kizo zingafaka:
amakghono wendabuko, ikghono lokutlama imakhiwo, nekghono lokwenza izinto ngezandla ukudla nokupheka kwendabuko, neendlela zokubulunga (ezingakandi)
iinhlahla neendlela zokwelapha ukuzikghabisa ngokwendabuko nokwembatha umvumo wendabuko/wesintu nokugida okukhambisana nemikghwa yokuphila ehlukeneko neminyanya yesintu yokukhulisa efana nokubelethwa, izinga lokuphuma ebuntwaneni, umtjhado, ukuhlongakala, njll.
umlando ococwako neSiko eliCocwako
IVEKE YOKUTHOMA: UMVUMO NOKUGIDA
Leveke izakubunjwa mahlelo womvumo nokugida abekelwe ingasi ukutjengisa kuphela amahlelo womvumo nokugida kodwana nokuhlanganisa lokhu neendaba ezithileko, izehlakalo, iminyanya namkha iminyanya yesintu. Lokhu godu kuzakuba lithuba lokutjengisa bonyana umvumo nokugida kutjhuguluke kangangani ngokukhamba kwesikhathi emphakathini onamasiko amanengi nokobana amasiko ahlukeneko athelelene bunjani (ukweqa kwamasiko imikhawulo). Ibanga lokwenza lokhu kuqinisa amafa wethu esabelana ngawo angaba ngezinye zezakhiwo zethu zokwakha isitjhaba nokubumbana kwaso. Ngakho kuqakathekile bonyana abantu abadala basirhelebhe ukufikelela lombono wokuqinisekisa bona ukutlama komuntu eenkhathini ezihlukeneko zomlando kwenziwa kube kukhulu bekuthatjelwa ziinzukulwana zanjesi nezangomuso.
Okuqakatheke khulu, kuzakuba kukuzibandakanya kwemiphakathi yendawo ekutjengiseni ngomvumo wendabuko nokugida.
IVEKE YESIBILI: IMIKGHWA NELWAZI LENDABUKO/LAMASIKO
Kunomukghwa wokuyamanisa imikghwa nelwazi lendabuko namasiko, nesitjhaba sabantu sabantu abanzima enarheni le. Lokhu kuveze umbono ongasiwo wokobana eminye imihlobo akhenge ibe namasiko begodu nokuthi akhenge kheyiqalane nemiraro ezinye iintjhaba eziqalene nayo. Isibonelo, ukukhiqizwa kokudla, iinhlahla nezinto zokuzesa eminyakeni emakhulu eyadlulako kuhluke khulu kunalokhu kwanamhlanjesi. Lokhu kuyinto ejayelekileko kizo zoke iinqhema zemihlobo begodu kunengi esingabelana ngakho ngokuthi abokhokho bethu babelima njani kuhle, bonyana babewenza njani umlilo, babelemba njani igolide namadayimani, nokobana babebulunga njani ibhoduluko; bandise njani ifuyo, nokobana babezidlala njani iindima zababelethisi, babekhulisa njani abantwana, babesebenzisi njani izinto zokwezesa nokulungisa ubuso, njll. UmNyango, isibonelo, ungathanda ukubamba ikulumiswano ngokudla kwendabuko.
UKUDLA KWENDABUKO
Ukudla kwendabuko e-Afrika kunepilo khulu begodu kuyathengeka kunalokho okufanako kwesikhuwa. Kodwana akhenge kuhlanganiswe ukutjengisa ikghono lakho lezakhamzimba nokuthengiseka.
Ukudla kwendabuko okufana nomrorho, imihlaza, i-tihove, i-semphemphe, i-potele, amathumbu nomrhoru neenselo ezifana nerhemere, akusimatshwayo kuphela wokuzazisa kwe-Afrika, kodwana ayindlela ethengekako nekulu yokuthola izakhamzimba.
IVEKE YESITHATHU: IINKUTANA ZAMAFA WAMASIKO WESEWULA AFRIKA NEENDABA ZABO
Leveke ibekelwe ukuqalisisa nokuhlunga abantu namkha ukubonisana ngepumelelo yabantu abasebenze kuhle emahlangothini amanengi wamafa aphilako.
Sisebenzise umqondo weenkutana khona sizakwenza lula umqondo wamaGugu aPhilako wabaNtu, okuyihlathululo ye-UNESCO yawo lomqondo.
Iinkutanezi babantu:
abafake isandla ngezenzo ezibonakalako ekuvuselelweni kwesiko lamasiko elisengozini yokuphela ngebanga lokutlhogeka kokweluswa nokuvikelwa namkha ngesibanga sekambiso yetjhuguluko lamasinya, lokuya kwabantu emadorobheni namkha ngokwamukela amanye amasiko abatjengisa indima yabo ngokusebenzisa ukuqinisa ukuzazi ngokwesiko kwabantu nemiphakathi yemakhaya ethintekako, ukuqakatheka kwabo njengesisusa sommoya wokuzimisela ukuhlanganisa abantu nemiphakathi ndawonye.
abanikele ngobufakazi bokusebenza kuhle ekusetjenzisweni kwamakghono neendlela zokwenza abanikele ngobufakazi obuzeleko ngemirabhu yabo esikweni namkha emlandweni wesiko lomphakathi othintekako abaqinise ukuqakatheka kwabo njengobufakazi obuhlukileko emasikweni aphilako
IVEKE YESINE: IKULUMISWANO NGENDIMA YAMAFA APHILAKO EKUVESELELWENI KOKUZIPHATHA; UKUHLANGANA KWEMIPHAKATHI, UKUPHELISA UMTLHAGO, UKWAKHA ISITJHABA; UKUBUYISANA NOKWAKHA UKUZAZI KWESITJHABA
UmNyango wezobuKghwari namaSiko uhlose ukubamba ikulumiswano inarha yoke ezintweni eziqakathekileko okukhulunywe ngazo ngehla. Umnqopho omkhulu kukwenza lula lezinto eziqakathekileko ezakhamizini zoke zeSewula Afrika. Godu kuboniswana ukuya phambili ngokobana iSewula Afrika ingayifikelela njani leminqopho.
Ngokuvumela ukuhlakanipha okukhona esitjhabeni seSewula Afrika, umNyango, ngokusebenzisa ibubulo lokurhatjha iindaba, uzakubamba ikulumiswano nesitjhaba ngezinto ezihlukeneko eziphathelene namafa aphilako angahlanganiswa ukulwisana nalezizinto eziqakathetheke inarha yoke.
Ukubonisana lokhu kwenarha yoke khulu kuzakwenza umleyo wokuthuthukiswa kweQhinga leNarha lokuButhelelwa, ukuVikelwa, ukuBulungwa nokuPhuhliswa kwamaFa aPhilako/amaFa wamaSiko Angathintwako.
Isebenziswano izakwenziwa ne-SABC bonyana kube neenkulumiswano emirhatjhweni ngamahlelo abonakalako umphakathi ofuna ukuwaveza emnyangweni wesitjhaba ngalesi sihloko.
UkuThabela iLanga lamaFa kuzakubanjwa emaphrovinsini wolithoba kanye nakibomasipala. UmNyango wesiTjhaba uzakusebenzisa inyanga njengendlela yokuthoma ijima elizakuphela ngeQhinga lokuButhelelwa, ukuBulungwa, ukuVikelwa, ukuPhuhliswa nokuSatjalaliswa kwamaFa aPhilako.
<fn>nde_Article_National Language Services_IPHASPOTI YAKHO YEZEL.txt</fn>
IPHASPOTI YAKHO YEZELULEKWANA ZOKUPHEPHA KUBATHATHI MAHOLIDE
NGAPHAMBI KOBANA UKHAMBE UYE EHOLIDEYINI THATHA NAKA AMAGADANGO ALULA:
Nawuya eholideyini yenza bona:-
ukulethwa kwephephandaba kuyajanyiswa;
wazisa abomakhelwana bakho; begodu ubika emapholiseni.
Ususe izinto ezinenani eliphezulu namkha ezidosa ikareko emafesdirini
Qiniseka bona iingidi kunye nobukhazikhazi bubekwa esisefeni kude nepahla yakho.
Ungarabhela godu umngani bona agunde utjani bakho begodu namkha aphage ikoloyi yakhe endledlaneni yakho yekoloyi.
Ungavali amarharideni namkha iimvalilanga ngombana lokhu kusitjengiso samambala bona indawakho ayinamuntu.
Khiya igaratjhi yakho ngelogo eqinileko.
Ungakhambi usabalalisa amahlelwakho weholideyi.
Ungatjhiyi izinto ezincani ezinenani eliphezulu ezinjengobukhazikhazi, amawatjhi, imirhatjho ephathwako, izembatho, amakhamera namkha iinkhwanyana zemali ngaphakathi lapho zingalalanyelwa khona ngamafesidiri avuliweko nanyana ungaba namafesidiri akhandela ukungena ngeensimbi.
Utjhiye amakhophi weenomboro zephaspoti zitaya, incwadi yokutjhayela, amakarada wokuthenga ngesikolodo kunye namatjhege wokukhamba kumngani namkha isihlobo ngombana ungase ufune ukuwajamiselela.
NAWUSEHOLIDEYINI - THATHA NAKA AMAGADANGO ALULA:
EHOTELA / LAPHO UHLALA KHONA:
Ungalingi utjhiye imithwalo ingakagadwa.
Beka izinto eziqakathekileko ebhokisini lehotela lokuphepha.
Hlala ukhiye indlu yakho, nawukhona namkha uphumile.
Nakukhona okokodako, hlola bona ngubani ngaphambi kokuvula.
Tjhiya amakhiya ngaso soke isikhathi nawuphuma ehotela.
Tjheja abantu abangakalindelwa nabeza endlini yakho ehotela. Ungalingi uvulele bemisebenzi yendlini ongakayibawi umnyango. Tjhinga edeskini eliphambili nawunokuzaza.
Qiniseka bona umthwalo wakho unikelwa kuphela ilunga labasebenzi behotela begodu uthola nerasidi ngomthwalo obekwako.
Ungalingi utjhiye imali, amatjhege, amakarada wokuthenga ngesikolodo namkha amakhiya wekoloyi ngendlini yakho. Khamba nazo lezinto.
ENDLELENI:
Balekela ukutjengisa okudluleleko ngobukhazikhazi obubiza khulu, amakhamera kunye nokhunye okubizako.
Akusi kuhle ukukhamba uphethe imali enengi.
Ebusuku, linga ungakhambi emnyameni namkha eendaweni ezifihlakeleko.
Kungcono ukuzuma ngeenqhema begodu nihlale nikhamba eentradeni ezikhanya kuhle nezinabantu.
Tlama indlela yakho kusenesikhathi.
Ipholisa lomthetho namkha lendlela linganirhelebha ukunitjengisa indlela nanilahlekako.
Nawufuna ukubiza itekisi, ihotela yakho namkha i-ofisi eliseduze lezokuvakatjha lingakuyelelisa ngemisebenzi ethembekako.
Faka isikhwanyana sakho semali namkha umaliledinini ngaphakathi kwembaji namkha ngesikhwameni sebhrugu sehlangothi, ingasi esikhwameni sangemuva.
Ungazikhangisi bona usivakatjhi.
Ungajami unikela imali kilabo ababawa ukudla namkha imali.
Tjheja ibhoduluko lakho nalabo abaseduze kwakho, nawuzizwa uthuseleka namkha ungakhululeki, funa irhelebho.
NGEKOLOYINI
Hlala uvale iminyango yekoloyi ngasosoke isikhathi begodu uvale namafesdiri.
Khiyelela izinto eziqakathekileko ngebhudini yekoloyi.
Ebusuku, phaga endaweni ekhanyako.
Ungakhambi ulayitjha abantu ongabaziko.
Nawuzazako ngokuphepha kwendawo, dosela umtato isitetjhi samapholisa khona uzakuthola isiyeleliso.
Nawulahlekako, tjhayela uye endaweni eseduze yomphakathi ukuqalisisa umebhe wakho.
EENTHUTHINI ZOMPHAKATHI
Sebenzisa iintopo ezikhanya kuhle nezinabantu. Jama hlanu kwabanye abakhweli. Hlala hlanu komtjhayeli.
Hlala utjhejile. Ungalali endleleni.
Nakukhona okutlhorisako, banga itjhada elikhulu / betha itshwayo lerhelebho elirhabako.
IZELULEKWANEZI ZOKUPHEPHA ZIVEZWE YI-SAPS, IHLANGOTHI LOKUKHANDELWA KOBULELESI, ISIPHOLISA ESIBONAKALAKO, IMISEBENZI YOMPHAKATHI, EKAREKWENI EKULU YOMPHAKATHI KUNYE NABAVAKATJHI BANGAPHANDLE.
<fn>nde_Article_National Language Services_IPILWAKHO ISEZANDLENI.txt</fn>
IPILWAKHO ISEZANDLENI ZAKHO
UKUSELA NGETJHEJO
AmaSewula Afrika amanengi asela khulu utjwala ukuphala umuntu ezingeni elilingeneko lakwezinye iinarha ephasini mazombe. Abantu abanengi basela utjwala butjhuleni. Babusela khulu begodu ngaso soke isikhathi utjwala. Lokhu kubanga imiraro eminengi. Abanye abantu balahlekelwa misebenzi ngombana basela khulu. Abanye bayadakwa, babe nenturhu begodu balwe nemindenabo, abangani nanyana iinini. Abanye baguliswa butjwala begodu kuyenzeka bona baze balitjhiye iphaseli!
Kungcono bona ungabuthinti utjwala ngombana buneendaki eziyingozi ezingakhubaza ipilwakho. Ukusebenzisa utjwala kungaba nemiphumela emimbi emndeninakho. Nanyana kunjalo, nangabe uyasela, kungcono usele ngokusebenzisa ingqondo.
Funda lencwajana bese ufunda bona ungasela njani ngetjhejo.
Qala Dudu, sele bafikile ukuzokufuna iingwani zabo ezisele izolo emtjhadweni!
UBongi usebenzisa yoke imadlanakhe emarhamulweni ngasikhatheso umndenakhe uyatlhaga ngombana usela imali yoke yokudla, izambatho kanye nokufunda! Ungisilinga kumbi mina!
Kungenzeka sele bumngene eengazini uqaleka kwangathi utlhoga irhelebho kunokubekwa umlandu
Ukusela butjhuleni utjwala mraro orhagele inarha le yoke nje yeSewula Afrika Sitlhoga ukuzifundisa thina kanye nabantwabethu ngokurhabako, bona utjwala bungawusilaphaza njani imizimbethu kanye nengqondo. Sifanele sifunde ukuzibamba nakufikwa emarhamulweni begodu sifunde nokusela ngetjhejo!
Kuhle kuhle uBongi uqaleka agula begodu uhlala adanile
Iye, abantu benza iphoso yokuthi ukusela kukwenza bona uhlale uthabile. Eqinisweni kukwenza bona uhlale udanile begodu ngemva kwesikhatjhana ugandeleleke.
Abantu abanjengoBongi banobulwelwe obumbi tle bokudakwa, abangakwazi ukubukhandela . Batlhoga irhelebho ngaphambi kobana amarhamulo ababulale.
Ngetjhudu, kuneenhlangano ezirhelebhe inengi labantu abasela butjhuleni bona balise ukusela bese baphila ipilo elungileko.
Umndeni kaBongi kanye nabangani bakhe bafanele bona bamsize bona ayokuthola isizo elinjalo ukuvikela ipilwakhe begodu abe ngubaba ophile kuhle godu.
ISewula Afrika ifanele bona iqalane nomraro wotjwala njenga nje . kokhunye sifanele bona sithome ukufaka ilwazi elizeleko ngokusela, eenkolweni!
Imiphumela yesikhathi eside yokusela
Igama lami nginguDudu. Sizokukhuluma ngokusebenzisa utjwala. Ukukusiza bona utjho bona ukusela kuhle namkha kumbi, asithome ngokukhuluma ngemiphumela yokusela.
Utjwala bungathikameza ipilwakho kumbi kwamanikelela. Ukusela utjwala khulu isikhathi eside kungakhubaza umzimbakho ngendlela yokobana ungeze usalunga. Qala bona utjwala bungenzani:
Ukulamba: Kunezakhamzimba ezincani khulu etjwaleni. Ungagula nawusela utjwala njalo nje ngaphandle kokudla. Lokhu kutjho bona uzakugula begodu uhlale umtherethere njalo nje.
Ukukhubala umkhumbulo: Utjwala buphungula ukucabanga kwakho. Ngemva kwesikhathi eside, utjwala buzakubuye bulawule nokusebenza komkhumbulwakho.
Amalwelwe wehliziyo: Ukusela kuzakwenza bona ihliziywakho isebenze budisi khulu begodu lokho kukufakele amalwelwe wehliziyo.
Ikankere: Ukusela utjwala kungakubangela ikankere yomlomo.
Ukukhubala kwesibindi: Nawusela soke isikhathi, isibindi sakho sizakulimala. Utjwala buzakukhubaza ibende lakho, lokho okuzakufakela ubulwelwe betjhukela.
Ukulahlekelwa mamandla emabhayini: Isitho sobudoda sokusebenza emabhayini angeze sisasebenza kuhle begodu indoda izakuba nobudisi bokuba nephondo eliqinileko ngesikhathi kuyiwa emabhayini.
Naka amanye amaphuzu ngotjwala kanye nokuhlongakala okuyamelana nokusela utjwala
Ubulelesi obunengi kanye nenturhu yenzeka ngombana abantu basela utjwala butjhuleni. Abantu babhalelwa ukuzibamba ngesikhathi baselile.
Eengozini zoke zendlela lapho abantu bahlongakala khona, kutholakala bona abatjhayeli abanengi vane baselile begodu basela ngaphezu kwezinga elivunyelwe ngokomthetho.
Abakhamba ngeenyawo abanengi abahlongakala eendleleni vane basele utjwala.
Ukuhlongakala kanye namalwelwe abangwa butjwala kudla inarha le imali enengi unyaka nonyaka. Imali le ngabe isetjenziswa ngcono kwezefundo, zepilo nanyana zezindlu.
UKUSELA NGETJHEJO NANGOKUZIPHENDULELA
Khumbula, bona iinselo ezahlukeneko zotjwala, zinamazinga ahlukeneko we-alkhoholi. Kuneyunithi ye-alkhohloli kokhunye nokhunye kwalokhu:
Ithothi yinye yewiski, ibhrendi nanyana ezinye iimpiridi
Iketukana linye lebhiya
Irhalasi linye lewayini
Ungazikhethela bona ufuna ukuselani kilokhu okubaliweko.
Ufanele bona uyelele bona ungaseli litho nawungazi bona imumethe i-alkhohloli engangani kiyo. Lokhu kungaba yingozi embi tle!
Ukusela ngetjhejo begodu nangokuziphendulela kutjho:
Awuseli ngamalanga, lokhu okutjho bona awukwenzi umukghwa ukusela
Awuhlanganisi iinselo zakho. Sela ihlobo linye lesiselo ngesikhathi
Awuseli bese utjhayela ikoloyi nanyana ukhambe ngeenyawo endleleni
Imiphumela yokusela
Ngilokhu okuvamise ukwenzeka nangabe abantu bayasela:
Ngemva kwe- 1-2 yamayunithi: ukhuluma khulu, ubuso buba bovana; ihliziyo ibetha ngamandla.
Ngemva kwamayunithi ama- 3: Utjhayela kumbi; indlela okala ngayo ibuthaka begodu ungazithola usakuyatha.
Ngemva kwamayunithi ama- 5: Kungenzeka ungaboni kuhle; nawukhuluma uzakutjhwatjhwazisa nje; awukwazi ukweqa msinyazana.
Ngemva kwamayunithi ali- 8: Ungeze wakwazi ukukhamba ngokunqopha begodu uzakubhalelwa kujama kuhle; ungabona izinto ngazimbili nanyana iyinye.
Lokhu kutjengisa bona awukafaneli bona usela ngaphezu kwamayunithi amabili. Ngamayunithi nje amathathu, indlela yakho yokuziphatha iyatjhuguluka begodu indlela yakho yokukala izinto iba buthaka khudlwana.
Ungathomi usele utjwala nawu
Sidisi
Diniwe
Ngakhange udle ilanga loke
Tjhayela nanyana uzakukhamba ikhambo elide nanyana uzikhambela ngeenyawo
Sela iinhlahla
Nawusela .
Ungavumeli bona abantu bazalisa irhalasi lakho ngaphambi kobana liphele nya. Angeze wazi bona sele usele kangangani.
Ungathomi uhlanganise amatjwala.
Sela buthaka. Ngaphambi kobana udobhe godu, sela irhalasi lamanzi. Lokhu kuzakuphungula amandla wotjwala emzimbeni.
Yenza isiqiniseko sokobana ukhe wadla ngaphambi kokusela. Ungathomi uselele phezu kwamathumbu anganalitho.
Ungatjhayeli nanyana ukhambe. Kungcono uzitholele elinye ihlobo lokuthuthwa ukuya ekhaya.
Ungavumeli bona kube khona okugandelela bona usele nangabe awufuni.
Abantu abatjha kanye notjwala
Iimpilo zabantu abatjha zingamotjheka ngokusetjenziswa butjhuleni kotjwala. Kungenzeka bona ababelethi babo nabo kube ziindakwa. Abantu abatjha nabo kungenzeka bona nabo bayasela. Lokhu akusiyo indlela yokuba nomndeni othabileko. Sifanele bona sivikele ematjwaleni.
Nangabe ababelethi basela khulu utjwala
Umbelethi osidakwa angaba nemiphumela emimbi emndenini. Angeza ekhaya aselile afike alwe namalunga womndeni. Umuntu osela njalo uzakuqeda imali yomuzi etjwaleni. Lokhu kuzakutjhiya umndeni unganalitho lokuthenga ukudla kanye nezambatho, bese kuzakudosekela ekuthini umndeno lowo ube ngongakathabi begodu nepilo yakhona ibe ngehlangahlangene.
Abantu abatjha baziphatha ngeendlela ezahlukeneko nangabe bahlala nababelethi abaziindakwa. Nazi ezinye zezinto ongazilindela:
Bafunda ukungathembi abantu abadala.
Abavezi amazizwabo begodu abatjeli abanye abantu ngemiraro yabo.
Bangathoma ukusebenzisa butjhuleni utjwala kanye neendaki ukuzama ukuqeda amatshwenyeko.
Bahlalela evalweni lokusaba ababelethi.
Bazithola banomthwalo wokuqalana nokuziphatha kwababelethi babo begodu bazibona mlandu ngesibanga salokhu.
Nangabe nihlala nomuntu osela khulu, qala lamatshwayo emndeninakho.
Abantu abatjha bafanele bona bazi:
Bona abasibodwa- banengi nabanye abanemiraro enjalo.
Bona angeze bakwazi ukurhelebha ababelethi babo bona ngokwabo.
Bona akusibo imbangela yemiraro yababelethi babo.
Bona kunabantu abangabonisana nabo ngalomraro!
Nangabe abantu abatjha abafuni ukukhuluma namuntu emndenini, udorhodera, umongi, utitjhera nanyana umngani angaba lirhelebho.
NAKUBE ABANTU ABATJHA BASELA UTJWALA
Abantu abatjha bafunda ukusela utjwala emindeninabo kanye nebanganini. Nangabe umbelethi, ufanele bona uphumele tjhatjhalazi ebantwaneni bakho ngotjwala neengozi zabo. Abantu abatjha bazakufuna ukuzwa ngokuzifundela bona utjwala bunjani, yeke wena njengombelethi ufanele bona wakhe ibhoduluko eliphephileko lapho bangakwazi ukubonisana khona nawe ngokusela.
Bafundise abantwabakho, kokuthoma, bona bangathomi basele utjwala. Nangabe sele basela, bafundise ukusela ngokuphepha nangetjhejo! Lokhu kuzakubarhelebha bona bakwazi ukuzikhethela ngefanelo.
Uzakwazi njani bona umuntu unomraro wotjwala
Zinengi khulu iindlela ongakwazi ukubona ngazo bona umuntu unalomraro. Ngizakurhelebha bona ukghone ukubona umuntu onalomraro wokusela khulu utjwala. Sizakwenza lokhu ngokusebenzisa itjhadi elingenzasi. Qala imibuzo ekuletjhadi. Tshwaya iimpendulo okungizo. Kungenzeka bona eminye imibuzo ungabi neempendulo zakhona, kodwana zama ukuthola bona uyafuna na ukurhelebha.
Kungenzeka bona wazi abantu odlumbana banomraro wokusela utjwala. Ngaphandle kobana ube nesiqiniseko salokhu kobana bayabhalelwa ukulawula ukusela kwabo, angeze wakwazi ukubarhelebha. Umbuzo uthi, uzakwazi njani bona umuntu usela ngaphandle kwetjhejo
Ingabe umuntu lowo usela ngaphezu kwendlela bekasela ngayo ngaphambili, begodu ukwenza lokhu ngamalanga
IYE
AWA
Ingabe nasele aselile, ulwa nabanye abantu na
Ingabe usela ngombana angazi bone enzeni, ahlangahlangene nanyana azizwa angasililitho
Ukhe wangena engozini ngombana asele utjwala
Ubangasafiki kuhle emsebenzini muva nje ngombana bekabulawa ziimbhabhalazi
Ingabe uqeda isikhathi esinengi ematjwaleni kunokuba semndeninakhe
Ukhe wamanya umuntu aselile njalo
Ingabe usela ngaphezu kobana afuna
Nangabe ipendulo yakilemiraro ngu- Iye , lowo muntu unomraro wokusela utjwala. Ungalindi kuze kube kulapho lomraro uthuwelele khona khulu.
Eminye imisebenzana yabantu abatjha
Umsebenzi 1
Mtjhado kaZinhle. Abangani bakhe boke abavela esifundeni sele bafikile kilomnyanya. Kuyabhinwa, kuyagidwa begodu kuyaselwa. Qala esithombeni esingenzasi. Kuneembonelo ezili- 10 lapho abantu bangaseli khona ngokutjheja. Zitjho. Hlathulula nokobana kufanele kwenziweni khona abantu laba bazakusela ngokutjheja.
Iimpendulo
Umuntu uyatherezela; umuntu uyathile phasi; umuntu uhlezi nebhodlelo esele lizakuphela phambi kwakhe; ukulwa; umuntu uqaleka agula; umma osidisi uyasela; umuntu utherezelela ekoloyinakhe begodu uphethe ibhodlelo ngesandla; umuntu oqaleka aphelelwe lithemba lepilo; umuntu oseza omunye utjwala; umuntu omdala unikela umntwana utjwala.
Nawufuna ukwazi ngeendlela zokusela ngokutjheja, qala ekhasini .
Umsebenzi wesi-2
Ingabe umseli osela ngokutjheja nokuziphendulela Zalisa umdlalo wemibuzo ongenzasi uthole ipendulo! Ungamangala ngilokho ozokuthola!
Kweminye neminye yemibuzo elandelako, khetha ipendulo ekuhlathulula ngcono.
Umenywa ephathini. Ekupheleni kwephathi kuselwa khulu bekuyajidwa. Wena :
a uqunta ukungena. Ufuna ukubonakala umumuntu osemnandini. 5
b usela kuphela amarhalasi amabili webhiya. Ngemva kwalokho utjhinga ekhaya. 2
c usela bewuzizwe ufikelwa siyezi. Bese ulisa ukusela. 3
d awuseli nakanye. 3
Abangani bakho bathome ukusela begodu bahlala badakiwe. Bakwenza lokhu phakathi kweveke, emaphathini, ngaphambi kokusebenza nesikolweni. Ingabe:
a uyalisa ukubavakatjhela. Udiniwe ligandelelo begodu awufuni ukusela. 1
b ubona bonyana kufanele ulinge ukusela kancani. Ulisa ngemva kokuzwa ungakuthandi ukudakwa isikhathi soke. 2
c usela bewudakwe. Uphila kanye musi. 5
Bewubhizi ilanga loke begodu akhenge ube nesikhathi sokudla. Uzizwa udiniwe. Ingabe:
a utjhinga ekhaya. Udla bewusele okuthileko ngaphambi kokuzigedla. 2
b uya ebhareni namkha espotini esiseduze nawe. Uzakukghona ukuzigedla msinyana nawungathola isiselo. Idina lizabe sele lilungile nawufika ekhaya. 5
c utjhinga ekhaya, uyadla bewulala msinyana. Izinto zizakuba ngcono ekuseni. 1
Usemnyanyeni lapho kuneenselo ezinengi. Iimenywa zidlula ibhodlelo lebhrendi. Woke umuntu uthela ebhodlelweni. Ingabe:
a uthatha irhalasi. Utlhoga ukwazi bonyana usela kangangani. 1
b uhlanganyela ethabeni begodu usela kanengana. Ibhodlelo lingahle liphele msinyana. 5
c Usela kanye bewuzitjele bona lokhu ngekokugcina. 3
Uvakatjhele umnganakho. Uvula ibhodlelo lebhrendi begodu namabhiya. Ingabe uzaku:
a sela kancazana. Bewulindele lokhu ilanga loke. Ngemva kokubamba kancazana uzizwa ungcono. 5
b sela kancazana. Ulisa ukusela kwaphela nasele utherezela begodu nomkhumbulwakho sele uhlangahlangene. 3
c sela kanye nofana kabili. Awufuni ukulahlekelwa kusebenza kuhle komzimbakho nanyana umkhumbulwakho. 1
Gadesi hlanganisa iinomboro ezikumakaki ekupheleni kwependulo ngayinye oyikhethileko bese uhlola inani loke olitholileko.
AKHESIBONE BONA UDOBHE KANGANGANI
AMANANI
UKUYA KU- 8
Usela ngokutjheja. Uyacabangisisa ngokuselako begodu uyatjheja nangemiphumela yokusela kwakho. Awuvumeli bona ugandelelwe ekuseleni.
UKUYA E- 18
Ngezinye iinkhathi uyatjheja bona usela njani. Kanti-ke, ngezinye, awutjheji. Ufanele bona ukhethe ukusela ngetjhejo begodu unamathele kilokho. Ungavumeli ukulawulwa bangani ekuseleni! Lokhu angeze kwakwenza bona ube mumuntu othandwa khulu.
Awutjheji nakutjheja bona usela njani. Usela khulu begodu uthanda ukuzibona wenza njengabanye abantu. Nawuragela phambili usela ngalendlela, uzazithola ungene eengozini ezikulu nanyana ekulweni. Ngaphezu kwalokhu, utjwala buzakuphazamisa ipilwakho kumbi bukubangela nokukhubala komkhumbulo, ihliziyo nesibindi. Ufanele bona uthome ukusela ngetjhejo, nanyana lisa sahlobo ukusela utjwala!
Ungasiza
Soke siphila nabantu abanomraro wokusela. Singazitjhugulula njani izinto Sifuna ukwenza izinto bona zibe ngcono. Asifuni bona lomukghwa ufikelele nebantwaneni bethu.
Ngumma otshwenyeke khulu
Mma Otshwenyeke khulu
Kunerhelebho elitholakalako labantu abanomraro wokusela. Nangabe kunomuntu omaziko onomraro wokusela, bawa udorhodera nanyana umongi wangeklinigi yangekhenu bona akuphe igama lehlangano engasiza. Ungahlala godu phasi ubonisane nomfundisi wangekhenu ngalomraro. Ungenza nofana yini okuthola kulungile kuwe kodwana ungahlali nalomraro uwedwa. Angeze yakulisa ngaphandle kobana wena uthathe amagadango.
Akusizi nakancani ukuzama ukubonisana nomuntu ngomrarwakhe wokusela, vele sele aselile. Mlindele aze aphile kuhle. Mtjele bona wenzani begodu lokho kubatlhorisa njani abanye abantu.
Nangabe awukghoni ukurarulula lomraro, bawa isizo lehlangano esebenza ngemiraro enjalo ngamalanga. Zinengi iinhlanganwezi.
Biza amapholisa nangabe umuntu ukubethile ngesikhathi aselile. Yazisa nomakhelwanakho ngalomraro khona uzakwazi ukubalekela khona ngesikhathi kukumbi. Nangabe akunamehluko owenzekako nanyana ubujamo buya buba bumbi, uzakufanele bona uthole enye indawo khona wena nomndenakho nizakuphepha khona. Itjhudu!
Mnganami otlhoga irhelebho
Zinengi iindlela zokurhelebha abantu abatjha. Indlela engcono khulu ngeyokwenza bona bazwisise imiphumela yokusela. Ufanele bona ubafundise nokuthi bakwazi ukuthi awa , bajame kilokho abathi abakufuni.
Bangakwenza lokhu ngeendlela ezinengi. Bangavele bazikhambele, nangabe bathola ukugandelelwa bangani. Bangatjela lowo muntu kanenginengi bona abafuni ukusela. Ufanele bona ube nokubekezela khulu ngalesi sikhathi. Nawumumuntu omutjha, izinto ziba budisi khulu. Yenza isiqiniseko sokobana bayazi bona bangahlala phasi babonisane nawe ngemiraro yabo.
UThulani nomnganakhe malija nje, kodwana banalomraro. Kubudisi khulu kibo bona bangaseli. Abangani babo bayabagandelela bona abasele. Batjhiywa ngaphandle ezintweni ezinye ngombana bangaseli. Bazithola banobudisi tle bokwala bathi, awa . Bangarhelejwa njani
Otlhoga irhelebho
Akhe uqale bona udobhe ilwazi elingangani ngokufunda incwajana le. Zalisa ipicapicwana yamagama le bese umanayanisa iimpendulo zakho nalezo ezingenzasi kwekhasi.
BUTHABALALA
Ngemva kwesiselo sinye ihliziyo yakho .
Ngemva kweenselo ezinthathu kuba kumbi.
Unga esinye isiselo nawungafuniko.
Kizo zoke zendlela kwafunyanwa bona abatjhayeli bebasele ukudlula ngendlela okuvunyelwe mthetho.
Utjwala obunengi bungarholela . yomlomo.
Ngemva kokusela iinselo ezimbili ukhuluma khulu bewube
UKUTJHINGA PHASI
Ungaseli nawu
Abantu abanengi ngesibanga samalawelwe akhambelana notjwala
Ubulelesi obunengi ne .. kwenzeka ngombana abantu basela utjwala utjwala kumbi.
Ngaphambi kobana uyokusela godu sela irhalasi lamanzi.
Ungathomi usele utjwala nawu ..
Iimpendulo:
Buthabalala:
isebenza khulu; 3 ukutjhayela kwakho; 6 vumeli; 8 - iingozi ; 10 eenkankereni; 11 nobuso obubovu
Ukutjhinga Phasi:
usidisi; 3. - bahlongakala; 4. - nturhu; 5. - yinye; 7. thothini; 9 udiniwe.
Imatheriyali ivele ngokusungulwa ngabe:
Ikhutjhwe ngabe:
<fn>nde_Article_National Language Services_IPhepha lokweNdlalela.txt</fn>
IPhepha lokweNdlalela
Wemukelekile ehlelweni elimLandelande leDemokhrasi leKhomitjhini yamaKhetho eziJameleko. UmLandelande lo uyisede yamakarata athwaleka lula nafundeka lula. Amakarata alinga ukukukhombisa bonyana amakhetho akwenzisa okuthize okuqakatheke khulu kwamambala. Amakhetho ayikambiso. Lokha abantu nabahlanganyela ekambiswenapha, batjho nofana babonisa lokho abakudingako nofana abakufunako ngokuthize.
Nawukhethako, utjho nofana ubonisa lokho okudingako nokufunako. Uveza ukukhetha kwakho.
Amakhetho athoma ngomuntu munye ngamanye amezwi athoma ngawe.
Kuqakathekile kuwe kobana wazi ukuthi ukuvowuda kusisenzo esinamandla. Kuqakathekile kuwe bonyana uzwisise poro lokho okwenzako lokha nawuveza ukukhetha kwakho. Singathanda bonyana ucabange ngelwazi ozolifumana ngemakarateni ukuze kuthi nasele uwafunde woke, uzwisise kuhle kobana wena uqakatheke kangangani kudemokhrasi yeSewula Afrika le.
Ngemakaratenapha, sikubawa bonyana uthome ngokuziqala lokha nawusebanganini, emndenini, ehlanganweni nofana emphakathini. Ukusuka lapho uzakuqala iSewula Afrika, begodu sikusiza ukufunyana bona uyazwisisa ukuthi ukhambisana njani nezakhiwo ezifana newadi, umasipala, isifunda kanye nenarhakho, iSewula Afrika. Nawenze lokho, uzabe ukulungele ukucabanga bona ukhambisana njani nekhontinenti ye-Afrika, umHlaba ngitjho nePhasi loke.
Siyakholwa bonyana lokhu kuzakusiza ukobana uqale amakhetho eSewula Afrika ngelinye ilihlo. Siyakholwa bonyana nasele uqede woke amakarata, uzakuthokozela ukucabanga godu ngequnto lakho lokuhlanganyela nofana lokungahlanganyeli emakhethweni.
Amakarata amane lawa akhuluma ngamahlangothi lawa:
Abajameli, ukwenza iqunto nokuvowuda iPolitiki namakhetho
Amakhetho waborhulumende bendawo
Siyathemba bonyana uzakuthabela ukufunda ngamahlangothi lawa. Silinge ukukunikela ilwazi eliqakatheke khulu eliphathelene namahlangothi lawa, kodwana azange silinge ukuhlanganisa yoke into. Godu sikhethe indlela ethize yokucabanga ngamahlangothi lawa. Le akusiyo yodwa indlela yokwenza. Nokho siyathemba bonyana kuyindlela esizako yokuqala amahlangothi welwazi enza umahluko omkhulu epilwenakho.
IPhiko lokuThuthukiswa kweDemokhrasi yamaKhetho neFundo Janabari 2005
Ongacabanga ngakho!
Soke sifuna ukuba nelizwi nakuthathwa iinqunto ezisithintako. Sifuna ukuba yingcenye yekambiso. Abantu abathandi ukuba nomuzwa wokunga kunomuntu obalawulako. Asithandi bona abantu basithathele iinqunto ezisithintako nesingazaziko. Inengi lethu sifuna ukubandakanywa ekambisweni. Kunabantu abathi bona abafuni ukubandakanywa, kodwana kuba nesikhathi esithize epilwenabo kube nento ethi tharhu emikhumbulwenabo bese bathoma ukubuza bathi, Ngangikuphi mina nakuthathwa iquntwelo
Kudemokhrasi, iinqunto zithathwa NGIBO BOKE abathintekako kizo, kungaba ngokunqophileko nofana ngokungakanqophi. Tjheja bonyana sigandelela ukuthi BOKE . Lokhu sikwenza ngehloso yokuveza bonyana woke umuntu uqakathekile!
Kodwana kuba yini omunye nomunye umuntu aqakatheke kangaka
Ipendulo ilula tle, mhlambe abe awucabangi nokuyicabanga: Kukobana wena uyaphila! Umumuntu! Ukhona! Uyaphila! Unamalungelo woke wokuba khona.
Liyini ilungelo Ilungelo yinto ongayibiza. Ilungelo bunikazi. Amalungelo wobuntu malungelo ongawabiza ngebanga lokobana wena umumuntu. Angewakho ngombana umumuntu. Yinye kwaphela ifanelo okumele ube nayo, kukobana uphile! Akudingeki bonyana ube sifundiswa nofana injinga. Akudingi bonyana uhlale ndawana thize enarheni. Akudingi bonyana ube nombala othize wesikhumba.
Unamalungelo wobuntu ngombana umumuntu begodu akutshwenyi bonyana igama elithi umuntu lihlathululwa njani. Izizwe ephasini ezingaphasi kwehlangano yeZizwe eziBumbeneko yavumelana ngamalungelo asisekelo wobuntu eminyakeni eminengi eyadlulako, ngomnyaka we-1958.
Kghani kunento okumele uyenze Iye, eqinisweni kunjalo: Elinye nelinye ilungelo olibizako, obunye nobunye ubunikazi buza nomsebenzi/nesibopho sakhona! Nawuthola okuthize, nawe kumele unikele okuthize.
Yini okufunyeneko ngedemokhrasi ukufikela lapha
Idemokhrasi yikambiso esiyisebenzisako ukwenza isiqunto esithathwa NGIBO BOKE abathintwa siquntweso ngokunqophileko nofana ngokungakanqophi. Nasi indlela ikambiso iqaleka ngayo:
Okungasenani inamagadango alandelako:
Lokha nawuthintwa siqunto esiyokwenziwa, uyakwazi okudingako, okufunako nokufisako.
Unomsebenzi nofana isibopho sokutjho nofana uvezele abanye abantu nabo abathintwa siqunto esiyokwenziweso ngalokho okudingako, okufunako nofana okufisako
Boke abantu abathintwa siqunto kumele baqale bebalinganise iindingo, iimfuno neemfiso abakhulumisene ngazo. Bese ngokuhlanganyela ningakghona ukuhlola Zoke iindlela nofana ikghonakalo abanivezele lona.
Nje-ke ningaqunta bonyana niyokwenzani. Ngamanye amezwi niqunta indlela enizoyisebenzisa.
Noke bese niyavumelana ngendlela enizoyisebenzisa leyo. Namukela indlela enizoyisebenzisa.
Ekugcineni, niyayisebenzisa-ke indlela leyo. Nenza lokho enivumelene ngakho.
Buyela emuva egadangweni lokuthoma:
Hlala ubuyela egadangweni lokuthoma njalo ngombana iindingo, iimfuno neemfiso ziyatjhuguluka. Abantu bayakhula begodu bayathuthuka. Yeke kufanele njalo kube nokwamukeleka kokutjhuguluka nokukhula! Buyela egadangweni lokuthoma ngesinye nesinye isikhathi ngombana kufanele uqunte bonyana ingabe iindingo, iimfuno neemfiso zakho zitjhugulukile nofana azikatjhuguluki kangangobana sele uzizwe ngenye indlela mayelana nendlela oqunte ukuyisebenzisa.
Nakube iindingo, iimfuno neemfiso zakho zitjhuguluke kangako, khona-ke kuzakufanela bonyana ubuyelele woke amagadango godu.
Njengobana ubona nje, idemokhrasi imusebenzi obudisi tle. Kanengi siyalingeka kobana sirabhulele bese sithi, Wena layela nje woke umuntu lokho afanele akwenze! Kodwana akhe ucabangisise. Kuyawufanela umsebenzi obudisi nakube ekugcineni uzazizwela bonyana iindingo, iimfuno neemfiso zakho zibe yingcenye yekambiso! Akusinjalo na
Kubayini kuqakathekile bonyana ngiveze ukuthi ngidingani, ngifunani, ngifisani nokobana ngitjhisakalela ini
Eqinisweni, unelungelo nesibopho sokuzitjheja. Akunamuntu owazi ngcono iindingo, iimfuno, iimfiso neentjisakalo zakho njengombana kwazi wena! Ngalokho, iye, unelungelo lokuba sephasinapha begodu unelungelo lokuba mumuntu ngokupheleleko! Nokho kumele uqunte bonyana kutjho ukuthini ukuphelela kuwe! Maye kuhle kangangani lokho!
AmaLungelo wabaNtwana
Ngaphambi kobana siragele phambili, sifuna ukuveza iphuzu eliqakathekileko ngabantu abakhethekileko okuthiwa bantwana. Eenarheni ezinengi, nanyana ngubani ongaphasi kweminyaka eli-18 uthathwa njengomntwana. IHlangano yamaLungelo wabaNtwana ivikela amalungelo wabantwana. IHlangano le itjho lokhu okulandelako:
Abantu abadala banesibopho sokwenzela abantwababo iinqunto.
Abantu abadala kumele benze iinqunto eziphatha kuhle abantwana .
Abantu abadala kumele bahlahle bebakhokhele abantwana ukuya ngalokho umntwana ngamunye akghona ukukwenza.
Eqinisweni kutjho ukuthini lokhu Kutjho bonyana nasele abantwana bakhule ngokwaneleko ukobana bangaba nemibono ngezinto ezibathintako, abantu abadala kumele babavumele baveze imibonwabo. Abantu abadala nabo kumele bayelele imibono yabantwana lokha nabenza iinqunto ezimalungana nabantwana. Abantwana nabalokho bakhula baya nokuvuthwa, abantu abadala kumele bayelele khulu imibonwabo.
Ngamanye amezwi, abantu abadala bangakateleli abantwana ukwenza lokho abafuna bakwenze ngitjho nanyana kuyini okudingwa, kufunwa, kufiswa nofana kutjhisakalelwa mntwana. Esikhundleni salokho, abantu abadala kumele bafundise abantwana ukwenza iinqunto ezizabenza babe babantu ababhadlileko, iinqunto ezizakwakha boke abantu. Abantu abadala abasibanikazi babantwana. Banesibopho sokubafundisa ukobana BACABANGE NJANI ingasi bona BACABANGENI. Banesibopho sokukhulisa abantwana ngendlela yokobana babe babantu abazijameleko abamukela bonyana nabanye abantu banelungelo lokuphila njengabo.
IDemokhrasi ikhambisana namalungelo wobuntu
Kodwana nakube iphaseli ngelabo boke abantu, khona-ke boke abantu banelungelo lokujekezela begodu baneliseke, sikuveza njani lokho esikudingako, esikufunako, esikufisako nesikutjhisakalelako ngendlela eyakhako engakghabhudlhi abanye
Nakube isiqunto sithinta abantu abambalwa kwaphela khona-ke abantwabo bazazithathela isiqunto ngokwabo. Bazakuthatha isiqunto ngokunqophileko. Nakube isiqunto sithinta abantu abanengi nofana iinqhema ezinengi zabantu, kumsinyana begodu kulula ukuvumela abajameli bona kube ngibo abathatha isiqunto esikhundleni senu. Lokha naninomjameli, nihlanganyela ekambisweni yokuthatha isiqunto ngokungakanqophi.
Sibakhetha njani abajameli Kokuthoma, kumele sibuze bona, Mumuntu onjani nofana siqhema esinjani engithanda nengithemba bona singajamela iindingo, iimfuno, iimfiso neentjisakalo zami Ngemva kwalapho sizihlele bese sivowudela abajameli. Ukuvowuda yindlela yokuveza isidingo, ifuno, isifiso nofana itjisakalo.
Umbuzo olandelako ngothi, Sivowuda njani Injani ikambiso yakhona Ipendulo iya ngobukhulu besiqhema nokobana abantu bafuna ukukhetha abajameli abangaki. Nakube isiqhema sincani begodu abantu bafuna ukukhetha umjameli munye kwaphela, bangaqunta ukuveza isiqunto sabo ngokuphakamisa izandla zabo malungana nomuntu abafuna ukumkhetha.
Ekarateni elilandelako sizakuqala kabanzi indaba yabajameli, ukwenza isiqunto kanye nokuvowuda. Wena hlala nathi!
Z-Karata 2:Abajameli, ukwenza iinqunto kanye nokuvowuda
Imihlobohlobo yedemokhrasi
Umhlobo A: Idemokhrasi enqophileko
Kilomhlobo wedemokhrasi, niba lidlanzana. Akhe sithi ngokwesibonelo nibabili begodu nifuna ukwenza isiqunto njengokuthi, Siyokwenzani ngoSondarha Isiqunto sinithinta nobabili begodu nobabili kumele nihlanganyele ekwenzeni iqunto. Kuqakathekile ukuthatha isikhathi nihlolisise iindlela enizazisebenzisa. Kanengi abantu bayarhaba ukwenza lokhu, bese bagcina benza into ebebangakazimiseli ukuyenza.
Umhlobo B: Idemokhrasi engakanqophi: idemokhrasi enomjameli nehlanganyelo
Kilomhlobo kanengi kuba nabantu abanengi okumele bahlanganyele ekwenzeni isiqunto. Ukuze kube lula, iinqunto bazithathelwa bajameli ababakhethileko. Ngiyole-ke into okuthiwa lihlanganyelo elingakanqophi nofana idemokhrasi engakanqophi. Idemokhrasi engakanqophi ingaba nehlanganyelo nofana ibe nabajameli.
Sikukhombisile bonyana amalungelwethu wobuntu asivumela bona sihlanganyele ekambisweni esetjenziselwa ukwenza iinqunto. Godu sithe nawuhlanganyela ngokungakanqophi ekuthathweni kweenqunto, usebenzisa abajameli abazakujamela nakuthathwa iinqunto.
Wena nomjamelakho
Lokha nawukhetha umjameli bonyana athathe iinqunto esikhundleni sakho, kumele uthome ngokuqinisekisa bonyana wena nomjamelakho loyo niyazwisisa bonyana nizokuba nobudlelwano obunjani. Kumele ubuze imibuzo enetlha malungana nobudlelwano begodu imibuzo leyo kumele iphendulwe butjhatjhalazi nangokwethembeka.
Wena nomjamelakho kumele nizwisise nobabili benivumelane ngalokho okuzakwenzakala nange omunye wenu aphula isithembiso nofana indlela enizwene ngayo. Kumele wazi bonyana kuzakwenzakalani nakube umjameli akenzi lokho omkhombele bona akwenze, nofana lokha nangenzi ngendlela efaneleko. Ungalungisa zoke iindabezi ngokulandela amagadango asithandathu wekambiso ephekelela ekwenzeni iqunto ngokwedemokhrasi esikhulume ngayo eKarateni 1.
Kubayini sifune abajameli
Akhe sibuyelele umnqopho osisekelo wokujamela. Akhe sithi uwedwa hlangana nabantu abanengi abathintwe siqunto okumele sithathwe. Uyilimile indimakho ekuzilungiseleleni ukuhlanganyela: Uyazazi bonyana udingani, ufunani, ufisani nofana utjhisakalelani.
Kodwana nakube noke nilinga ukuthatha isiqunto ninoke, kuzakuthatha isikhathi eside. Ikambiso izakuhlangahlangana, mhlambe beyingalawuleki. Alo, wenzani-ke nakunjalo Kumele ulinge ukwenza ubulula. Uqunta ukukhetha umuntu nofana isiqhema esizakujamela isidingo, ifuno, isifiso nofana itjisakalelo ethize.
Gadesi kumele ucabange: Ufuna kube mumunu nofana esiqhemeni esinjani esizakujamela Nje-ke umuntu loyo nofana isiqhemeso sizakwazi njani bona udingani nokobana ufunani kusasa, iveke ezako nofana umnyaka ozako
Kilokhu, singabona bonyana kunezinto okumele zenziwe.
Kumele ube nomuntu nofana isiqhema esizakujamela.
Emahlangothini womabili (wena nomjameli) kuzakufanela bonyana nivumelane ukuthi ningaqinisekisa bunjani bona lokho okulindeleke emahlangothini womabili kuyafezeka.
Godu kuzakufanela bonyana uqunte kobana uzokuhlola bewukulinganise njani ukusebenza komuntu nofana isiqhema osikhethileko.
Yeke uthoma ngokunikela umjamelakho igunya lokukuthathela iinqunto. Lokhu kubizwa bona ligunya. Kodwana usadinga bonyana nivumelane ngokuthi uzakuragela njani phambili ngokuqinisekisa bona umjamelakho ulisebenzisa kuhle igunyelo, ngendlela olindele bona alisebenzise ngayo.
Lokhu kutjho bona udinga ukwazi okuthize mayelana nemihlobohlobo yejameleko. Sizakukhuluma ngemihlobo emibili: idemokhrasi enomjameli kanye nehlanganyelo.
Umahluko phakathi kwedemokhrasi yehlanganyelo nejameleko
Ebudlelwaneni bejameleko obunzinze phezu kwedemokhrasi yehlanganyelo, ukuzwisisa hlangana namahlangothi amabili lawa kufana nalokhu:
Sininikela igunya lokwenza iinqunto esikhundleni sethu. IInqunto zenu zizosithinta ngokunqophileko kodwana siyakholwa bonyana nithembekile begodu siyathemba bonyana anizokwenza iinqunto ezosilimaza. Silindele bonyana nisithinte njalo ngaphambi kobana nenze iinqunto ezisithintako.Nakube asikaneliseki ngeenqunto enizenza esikhundleni sethu singakhetha bonyana sinikele omunye umuntu igunya lethu.
Kuyini okuqakathekileko egunyenapha Kukobana ukuziphatha kwangamalanga komjameli kuhlathululwa kuhle. Kudemokhrasi yehlanganyelo, abajameli basebenza ngokutjhideleneko nabantu ababajameleko ekwenzeni iinqunto zangamalanga.
Kudemokhrasi yejameleko ukuzwisisa hlangana namahlangothi amabili lawa kufana nalokhu:
Sininikela igunya lokwenza iinqunto esikhundleni sethu. Iinqunto zenu zizosithinta ngokunqophileko kodwana siyakholwa bonyana nithembekile begodu siyathemba bona anizokwenza iinqunto ezisilimazako. Silindele bonyana nihlangane nathi njalo emnyakeni emibli. Ngesikhatheso, nakube asikaneliseki ngeenqunto ebenilokhu nizithatha esikhundleni sethu, singahle sikhethe ukunikela omunye umuntu igunya lethu.
Kilelihlandla abantu abajanyelweko abahlanganyeli majadu ekwenzeni iinqunto zangamalanga. Lapha igunya livuselelwa njalo eminyakeni emibli. Kodwana isikhathi singase sibe sifitjhani ukuya ngokuthanda nangokufuna kwamahlangothi womabili.
Yini efanele ifakwe egunyeni
Amagunya amabili owabonileko alula tle, kodwana womabili akhuluma ngokwethemba nangokwethembeka. Womabili akhombisa ukuhlonitjhwa kweendingo zabantu zokuqunta bonya bonyana kwenzakalani kibo nemphakathini wabo.
Igunya godu kumele litjho kuhle bonyana kuzokwenzakalani nakube izinto zikhambi njengobana kuhleliwe.
Igunya godu kumele lihlathulule bonyana amahlangothi amabili azoqinisekisa njani bona iindingo, iimfuno, iimfiso neentjisakalo zelinye nelinye ihlangothi ziyazaliseka ngomuso njengombana ziyatjhuguluka begodu ziyathuthuka. Lokhu yinto engapheliko! Kodwana kudzimelele emgomeni wokobana abantu ngibo abalawulako bonyana kumele kwenzekeni kibo. Sinesibopho sokuvikela ilungelweli.
Siyathemba bonyana gadesi sele wazi kabanzi ngemihlobo ehlukeneko yedemokhrasi nemihlobo ehlukeneko yokujameleka. Godu siyathemba bonyana uyazwisisa ukuthi idemokhrasi itjho bona kumele sazi ukuthi kwenzakalani ephasini esihlala kilo. Idemokhrasi ayitjho nje ukuvowuda kwaphela. Itjho okungaphezulu kunokuvowuda nje kwaphela.
Kumele siqalisise bonyana kwenzakalani, sitjheje bona abajameli bethu benzani.
Kumele sizithwese thina nabajameli bethu ngesibopho.
Ngemva kwesikhathi kumele sibuyekeze igunya esalinikela abajameli bethu, siqunte bonyana sizalivuselela nofana njani na.
Sikwenze wacabanga na Jamajama ulinde bekufike ihlandla elilandelako!
Njengombana ubonile, ukutlama ikambiso yokwenza iinqunto ngokwedemokhrasi akukhathazi kangako. Kodwana nawulinga ukulandela ikambiso leyo, kurhubhuluka izinto ezinengi. Ithoma lapha-ke ukwenyukela!
Akhe sibuyekeze ikambiso le:
Ikambiso yokwEnza iinQunto ngokweDemokhrasi
Igadango 1: Lokha nawuthintwa siqunto esiyokwenziwa, kumele wazi bonyana yini oyidingako, oyifunako, oyifisako noyitjhisakalelako.
Igadango 2: Unomsebenzi nofana isibopho sokutjho nofana uveze lokho okudingako, okufunako, okufisako nokutjhisakalelako kabanye abantu nabo abathintwa siqunto esiyokuthathweso.
Igadango 3: Boke abantu abathintwa siqunto kumele baqale bebahlolisise iindingo, iimfuno, iimfiso neentjisakalo abazivezileko. Bese-ke ningahlanganyela ndawonye nihlole ZOKE iindlela zokwenza nokukghonakala okukhona.
Igadango 4: Nje-ke sele ningacabanga bonyana nizokwenzani. Ngamanye amezwi, niqunte indlela enizoyisebenzisa.
Igadango 5: Noke kumele nizwne ngendlela enizoyisebenzisa. Namukela indlela enizoyisebenzisa.
Igadango 6: Kokugcina, niyenza-ke. Nenza lokho enivumelene ngakho.
Buyelani egadangweni lokuthoma njalo lokha iindingo, iimfuno, iimfiso neentjisakalo zenu nazitjhugulukako!
Igadango lokuthoma ekambisweni liqaleka lilula kufikela lapha ujama khona ucabangisise ngayo. Kubudisi ukufunda ukudlumbana ukuze wenze khulukhulu nakumele wazi bonyana udingani, ufunani, ufisani nokobana utjhisakalela ini. Nokho nguwe wedwa owaziko. Cabanga bonyana kwenzakalani nasele udlule ubuwena. Lokho kungaba mumenyukelo!
Kuhlekuhle esikutjhoko kukobana nasifuna bonyana idemokhrasethu isebenze, kumele soke samukele bonyana sinesibopho souzibuthelela. Bese senze njengokwesibopheso.
Umuntu ngamunye usisakhi somphakathi
Umuntu ngamunye usisakhi sokuthoma esakha itlhatlha lomphakathi. Thatha umuntu ngamunye njengesitina emakhiweni omkhulukazi. Isitinesi sithungelelana kuhle nezinye iintina bese zigcina zenza umthangala. Ngaphandle komthangala lo angeze kwaba nomakhiwo. Ngamanye amezwi sithi umuntu ngamunye usisakhi esiqakathekileko sanofana ngimuphi umphakathi.
Yini enye godu ekhona emphakathini Sizakulinga ukuphendula umbuzo lo ngokuthoma ngokuqala amayunithi womphakathi. Lokhu kuthiwa zizakhamphakathi .
Izakhamphakathi
Abantu ngabanye bayahlangana babumbe iinqhema zangababili, isibonelo abangani. Bona babumba imindeni- ngitjho yoke imihlobo yemindeni. Bese imindeni ibumba iinhlangano kuthi iinhlangano zibumbe imiphakathi. Kuraga njalo kufikela lapha siba khona neenarha namakhontinenti! Kodwana koke kuthoma ngomuntu munye, kanti-ke nakube abantu ngabanye abasemphakathini abakathabi nofana abazi ukuqakatheka kwabo engcenyeni ekulu, khona-ke iphasi lke lizokuba yindawo enganathabo!
Ubuqhema (iinqhema)
Nanyana sibabantu ngamunye, sihlala siphila sihlangene nofana siziinqhema. Wakhe wezwa ngesitjho esithi, Umuntu akaphili esihlengeleni . Eqinisweni, iye akunamuntu osihlengele. Ngitjho nanyana wenza izinto wedwa, umele ucabange ngabanye abantu. Ungazibhinela ngokutjhapha nofana utjhayele imoderakho ngesandleni esingakafaneli nawufunako. Kodwana umele ulindele bona abantu bakusole, begodu ungazifumana usenyakanyakeni ngomthetho. Lokhu kukhomba bonyana umuntu ngamunye uyingcenye yenengi.
Akhe sijamajame sicabange ngegadango 2 lekambiso. Kumele uveze lokho okudingako, okufunako, okufisako nokutjhisakalelako. Bese kulandela igadango 3 no 4. Yini okumele ukuzwisise ukuze ulandele amagadango lawa ngepumelelo
Mhlambe utjhejile bonyana ngesinye isikhathi lokha nawusesiqhemeni bese ulinga ukuveza umbonwakho (okungaba ngilokho okudingako nofana okufunako), kuba budisi tle kobana indabakho izwakale. Mhlambe uphume ebujamwenobo uzizwela bonyana imirarwakho azange irarululwe. Bese kwenzekani-ke nakunjalo
Ipolotiki namandla
Umuntu ngamunye nabantu boke banamandla. Le yikulumo elilua tle kodwana iqakatheke kwamambala. Umuntu ngamunye unamandla. Sinamandla ngombana siyaphila, ngombana sikghona ukukhetha begodu nangokweenzathu ezinye ezinengi. njengomuntu ngamunye ungakhetha ukukakarela emandlenakho. Godu ungakhetha ukunikela omunye umuntu amandlakho nofana isiqhema sabantu. Ungabanikela amandlakho kobana bawasebenzise phezu kwakho nofana bawasebenzise nawe.
Ukudosa amandla womuntu ngamunye
Ukwakha iinqhema zomphakathi nofana iinhlangano kuphathelene khulu nokudosa amandla womuntu ngamunye . Lokha abantu nabadosa into ethize, bahlanganisa ndawonye lokho abanakho bese bakusebenzise ndawonye ukuze bakghone ukuzuza umnqopho othize. Kuhlekuhle ngilokho abantu abakwenzako lokha nabayingcenye yesitokfela nofana itlabha yokonga imali, bahlanganisa imalabo. Senza into efana nale lokha nasifunyana bonyana kunabanengi abanamandla ukudlula abanye.
Lokha nasifuna ukudosa amandla wethu ngamunye ngokwepumelelo, kumele sifunyane abanye abantu abasele baneendingo, iimfuno, iimfiso neentjisakalelo ezifana nezethu. Enye indlela kuqinisekisa bonyana abanye abantu bafuna bebadinga lokho nathi esikudingako nesikufunako. Ukuzuza lokho kumele utjhugulule iindingo neemfuno zakho, nakungasi njalo kumele usomasome abanye abantu kobana batjhugulule iindingo neemfuno zabo.
Kunendlela yesibili. Ungalinga ukukatelela abantu bona batjhugulule iindingo neemfuno zabo. Ungasebenzisa ukuthusela, ukuqupha nokusabisa.
Nanyana ukhetha indlela yokuthoma nofana yesibili, lokho okwenzako kukukwakha ubudlelwano okuthiwa libhulogo lamandla. Itlabha yenetbholo iyibhulogo lamandla elenziwe ngabantu abahlanganyela ikareko lenetbholo. Ihlangano yabasebenzi ilibhulogo lamandla elenziwe ngabantu abafuna ukurarulula iindaba zomsebenzi ndawonye. Iinqhema zepolotiki nazo zimabhulogo wamandla. Amalunga wesiqhema sepolotiki kanengi ahlanganyela imibono nemigomo ethize.
Ukusetjenziswa nokuhlanganyelwa kwamandla kuthiwa yipolotiki .
Amabhulogo wamandla angaveza iinqunto zawo njengomfelandawonye. Ngamanye amezwi, angavowuda amfelandawonye. Angasebenzisana ukuzuza iminqophawo amfelandawonye. Thina bantu beSewula Afrika silibhulogo lamandla. Kunezinto ezinengi ezisihlanganisako. UmThethosisekelo wethu ukhuluma ngenye yezinto ezisihlanganisako. Uthi, Thina bantu beSewula Afrika sikholwa bonyana iSewula Afrika ingeyabo boke abantu abaphila kiyo. SIHLANGENE ngokwahlukana kwethu .
Amakhetho namandla
Ahlangene ngani amabhulogo wamandla nokuvowuda namakhetho Kungenze wakhe wezwa abantu basithi amakhetho asisekelo sedemokhrasi. Kutjho ukuthini lokho kuhlekuhle Akhe sibone:
Sithe izakhamphakathi zibunjwa babantu. Omunye nomunye wabantwabo uneendingo neemfuno. Lokha nakunabantu abanengi kuzakhamphakathi, bahlanganyela ekuthathweni kweenqunto ngokusebenzisa abajameli.
Godu sithe igadango linye ekambisweni yedemokhrasi libandakanya ukuqunta ngegadango okumele lithathwe. (Lokhu kwenzeka egadangweni 4) Godu abantu kumele bavumelane kobana bazokuveza njani iqunto labo. Lokha nawuqunta ukusebenzisa umjameli ukwenza iinqunto esikhundleni sakho, unikela umjameli loyo amandlakho. Umjamelakho angasebenzisa amandla lawo, wona wakho lawo, phezu kwakho nofana ngokusebenzisana nawe. Kuliqunto lakho.
Kunengi okubandakanyekako lapha, nje-ke umele bona ukukghone koke lokho. Ukwenza lokho udinga amarherho neenkambiso.
Amarherho wekhetho
Lokha abantu nabaveza ukukhetha kwabo ngeenqunto ezizokuthinta umphakathi ngobubanzi nofana ngokuhlangahlangana, badinga amarherho wekhetho ukubasiza ukughona indlela abaveza ngayo ukukhetha kwabo.
Ngikwesibonelo, ungahle uvume bonyana woke umuntu uzokwamukela iqunto elifumana amavowudu amanengi. Lokhu kuthiwa lirherho lenengi, ngombana isiqunto senziwa linengi labantu. Ngitjho nabantu abavowudele okuhlukileko kumele bamukele lokho okuqintwa linengi. Lokha nawuvumela ukwenza lokhu ngenye indlela, lapho kuba lirherho ledlanzana. Godu ungaba nerherho lokuthalalisa lapha kwamukelwa khona isiqunto senengi kodwana kube iindingo neemfuno zedlanzana ziyatjhejwa.
Lokha nanikhetha umjameli ningahle nivumelane bonyana umuntu ofumana inengi lamavowudu uba mthumbi. Irherhwelo libizwa bonyana mthumbi marhurhula koke nofana irherho le-first-past-the-post . Lokhu kuhlekuhle lirherho lenengi. Umuntu ofumana inengi lamavowudu uba mjameli abe afumane negunya lenengi.
Iinqhema ezithize nofana imifelandawonye aziwathandi amarherho lawa. Abantu abakumifelandawonye le balimuke bonyana kuneendingo neemfuno ezinengi ezahlukahlukeneko phakathi kwabo. Bafuna ukufumana indlela yokugcina ukwahlukahlukana kwabo. Bangasebenzisa irherho elibizwa bona lijamelekonengi.
Nakunjalo kumele nithome ngokubala bonyana nifuna ukuba nabajameli abangaki abazokujamela umfelandawonye. Bese niyabala bonyana bangaki abantu abafuna into ethize efanako, bangaki abafuna okhunye, bangaki abafuna okuhlukileko, njalonjalo. Nihlukanisa umfelandawonye ngeenqhema, bese nibala isibalo sesiqhema ngasinye benihlanganise woke umfelandawonye. Isibonelo:
Isibalo somfelandawonye = 100%
Abafuna u-X =50%
Abafuna Y=30%
Abafuna u-Z=20%
Kwanjesi-ke niyabala bonyana isiqhema ngasinye sizokuba nabajameli abangaki. Isiqhema esifuna u-X sizakufumana ama-50% wabajameli. Isiqhema esifuna u-Y sizakufumana ama-30% wabajameli, bese kuthi esifuna u-Z sifumane ama-20% wabajameli. Ngamanye amezwi, labo abanebhulogo lamandla elikhulu kibo boke sifumana abajameli abanengi kunabanye. Bese kuthi abanebhulogo lamandla elincani kibo boke lifumane abajameni abancani kibo boke.
Ijamelekonengi lirherho elikhuthaza ukwahlukahlukana.
Asikakhulumi ngobuhle nangobumbi bamarhero lawa, kodwana siyathemba bonyana sikhulume kwanela kobana ukghone ukubona bonyana kuqakatheke kangangani bona umuntu ngamunye aveze ukukhetha kwakhe. Ivowudwakho iqakathekile. Ungenza bonyana iqakatheke ngokuhlanganyela majadu.
Ikambiso yekhetho
Nasele nivumelene ngerherho, nifanele nikhethe bonyana ngubani ozokutjhayela irherhwelo-njengosofengwana. Bese-ke nenza iinkambiso ezithize. Isibonelo:
Nidinga ikambiso yokuhlela isibalo sesiqhema sabantu abazokuthintwa siqunto. Babobani Nibafumana kuphi Nibafumana njani
Nidinga iinkambiso ukuze abantu bakghone ukutjho bonyana bathintekile.
Kumele kube neenkambiso ezikhanyisako bonyana bazakuveza njani ukukhetha kwabo, nina nizokubala njani ukukhethokho nokobana nizoqunta njani ngokutjhiwo ziimbalo.
Nidinga iinkambiso ukuze nazise abantu ngomphumela.
ESewula Afrika, amakhetho wesitjhaba, weemfunda neweendawo enziwa yiKhomitjhini yezamaKhetho eziJameleko, i-IEC. I-IEC yenza umsebenzi kasofengwana ebantwinabo neenqhemeni zepolotiki ezingenele amakhetho. I-IEC yendlala iinkambiso ezisiza inarha yoke kobana ikghone ukuhlanganyela ekukhetheni abajameli. I-IEC itlolisa iinqhema zepolotiki beyiqinisekise bonyana esinye nesinye sinethswayo laso esizibonakalisa ngalo. I-IEC godu itlolisa nabantu abafuna ukungenela amakhetho. Bona babizwa bonyana bongikhetheni. I-IEC ayiqunti irherho lokukhetha. Yona itjheja kwaphela bonyana irhehrwelo lisebenza njani nasele libekiwe.
Ekarateni elilandelako nelingelokugcina siqala urhulumende wemakhaya nokobana idemokhrasi yehlanganyelo isebenza njani eSewula Afrika. Linda ingcenye yokugcina!
ESewula Afrika sihlukanise urhulumendethu ngemikhkha emithathu- urhulumende wesitjhaba, weemfunda nowemakhaya. Imikhakha le ithungelelene (qala isiboniso). Omunye nomunye umkhakha uneembopho zawo nofana imisebenzawo. Ezinye zeembopho zenziwa ngokuhlanganyela phakathi kwakarhulumende wesitjhaba noweemfunda, ezinye iimbopho ziphakathi kweemfunda naborhulumende bemakhaya kanti-ke ezinye ziphakathi kwakarhulumende wesitjhaba nowemakhaya. Kunezinye-ke iimbopho ezihlanganyelwa ziingaba zoke. Ilungelo lokuphila livikelwe mikhakha yoke. Ubudlelwano hlangana nemikhakha karhulumende kuthiwa lisebenziswano langaphakathi. Akunamkhakha oqakatheke khulu kunomunye. Yoke njalo ngokubambisana iqinisekisa bonyana iSewula Afrika inedemokhrasi eqinileko nedzimeleleko. Esinye nesinye sinendima eqakathekileko esiyilimako.
Isiboniso:
Emkhakheni wesitjhaba noweemfunda idemokhrasethu ijamelekile. Sikhetha abajameli bethu (kesinye seenqhema zepolotiki) ukwenza iinqunto ezisithintako. Sinethuba lokuqala igunyeli godu njalo eminyakeni emihlanu.
Emkhakheni karhulumende wemakhaya, sinedemokhrasi yehlanganyelo. Kuneendlela ezinengi ezibekiweko ukuqinisekisa bonyana abajameli bakho kurhulumende wemakhaya basebenzisana nawe kiyo yoke ikambiso yokwenza iinqunto. Ukuthi simajadu kangangani ekuhlanganyeleni ekuthathweni kweenqunto kunomthelela omkhulu ekutheni siphila njani ipilwethu.
Pheze sinabantu abaziingidi ezima-45 abahlla eSewula Afrika. Angeze sakghona soke nje ukuhlanganyela ngokunqophileko ekuthathwenu kweenqunto emkhakheni wesitjhaba nofana koweemfunda. Kilemikhakha karhulumende, into encono kukobana sihlanganyele ngokusebenzisa abajameli. Emkhakheni karhulumende wemakhaya idemokhrasethu ibuhlanganyela khulu. Kodwana kuba yini kumele nihlanganyele kurhulumende wemakhaya
Iimbopho zakarhulumende wemakhaya
Urhulumende wekhaya uqalene nokwethulwa kwemisebenzi kamasipala kumiphakathi yendawo. Lokhu kutjho bonyana urhulumende wemakhaya kumele aqinisekise bonyana abantu kumiphakathi yendawo bafumana imisebenzi esisekelo kamasipala.
Urhulumende wemakhaya ubunjwe bomasipala. Umasipala ulawulwa mkhandlu. Umkhandlu wakhiwa malunga womkhandlu akhethiweko kanye neenkhulu ezithize abahlangana kobana bakhulumisane ngamaqhinga wokwethula imisebenzi kamasipala eemphandeni zabo. Amalunga womkhandlu enza imigomo namaqhinga wokwethula imisebenzi kamasipala. Iinkhulu zona kumele zifikise imisebenzi leyo ebantwini. Kunemihlobo rhlukahlukeneko yeenkhulu. Kungaba bosista bematlinigi, abaphathiimali, abonobhala, abomabhalana, abawoliinzibi njalonajlo. Amalunga womkhandlu ayakhethwa (abajameli babantu). Iinkhulu zisebenzela amalunga womkhandlu.Ziyaqatjhwa njengazo zoke iinsebenzi.
Ngimiphi imisebenzi esisekelo kamasipala okumele urhulumende ayethule Nanzi ezinye zeembonelo zayo:
amanzi negezi ukuthuthwa kweenzibi ukususwa kwesoritjhi ukwakha nokutjheja iindlela zakamasipala ukulawula imisebenzi yezokuthutha kumasipala ukulawula imisebenzi yezepilo kumasipala ukutjheja iinteyitjhi zokucima umlilo, iimaraga, ubuhlabelo namathuna ukukhuphula ivakatjho
Nawucabanga ngomunye nomunye walemisebenzi, uzakubona bonyana ihloso karhulumende wemakhaya kukwethula imisebenzi kamasipala, soke simele sibe nepilo sijekezele.
Idemokhrasi yehlanganyelo kurhulumende wemakhaya
Ngebanga lokobana singakghoni ukuhlanganyela soke ngokunqophileko ekwenzeni iinqunto ezisithintako, sokhetha abajameli bona basenzele lokhu kiyo yoke imikhakha karhulumende. Kurhulumende wemakhaya abajameli bethu kuthiwa makhansela. Abantwaba kanye neenkhulu zakamasipala basabenzisana nathi ukwanelisa iindingo zethu ezisisekelo.
Okwenzakalako eSewula Afrika kukobana urhulumende wemakhaya usebenzisa idemokhrasi yehlanganyelo. Ungakghona ukuzwisisa bona kungebanga lani: Urhulumende uqalene neendaba ezisithinta imihla namalanga. Lokhu sikubiza bona ziindaba zangamalanga.
Kusebenza njani lokhu Cabanga ngezakhamphakathi ezibumba umasipala: umuntu ngamunye, iimpara nofana abangababili, imindeni, iinhlangano nemiphakathi. Imiphakathi ihleleke yaba mawadi, eSewula Afrikapha amawadi ahlelwe ndawonye abumba iimfunda. Amadorobho amakhulu abizwa bonyana yi- Metropolitan (Metro) Municipalities . Anesibalo esikhulu samawadi, kodwana akanamfunda.
Uhlanganyela njani kurhulumende wemakhaya
Abanye abantu abahlala eSewula Afrika banelungelo lokuvowuda kanti abanye abanalo. Lokha nawuvowudako, uhlanganyela kurhulumende, kodwana nanyana ungeze wavowuda, usengahlanganyela. Lokhu kutjho bonyana nanyana ungeze wavowuda kodwana usese nesibopho sokuqinisekisa bonyana labo abakghona ukuvowuda bazi iindingo, iimfuno, iimfiso neentjisakalo zakho. Lokhu kuqakathekile ngombana iinqunto abazenzako zizokuthinta. Nje-ke kumele bonyana ufunyane indlela yokuqinisekisa iindingo neemfuno zakho ziyatjhejwa. Godu kumele ulime indima ekuqinisekiseni bonyana ibhoduluko enarheni yoke livumela bonyana omunye nomunye aveze umbonwakhe ngokutjhaphuluka.
Idemokhrasi ayipheli bona abantu bavowude. Simele siragele phambili ngokuqunta bona ziyini iindingo zethu nokobana ziyenziwa na. Kurhulumende wemakhaya, indlela yedemokhrasi yehlanganyelo kukobana ungaba yincenye yekambiso equnta bonyana kuzokwenziwani, kuphi, nini begodu njani.
Ingabe uyakwenza lokhu Nanyana unikele umuntu ongamaziko amandlakho Nakube wenze njalo, siyathemba bonyana umlandelande lo ukukhuthazile bonyana ucabange ngalokho okwenzako kanye nomphumela wakhona.
Lokha nawuvowudako, wenza itshwayo lakho. Wenza bona ukukhetha kwakho kuzwakale! Ivowudwakho inikela umjameli wesiqhema igunya lokwenza iinqunto ngeendaba eziqakathekileko.
Yini ongakwenza nawufuna ukuhlanganyela
Tlolisa njengomvowudi. Qinisekisa bonyana ibizo lakho liseRhelweni labaVowudi. Lokhu lisango lokuba yincenye yekambiso yokwenza iinqunto ezithinta ipilwakho gadesi nangomuso.
Imigkhwa esiyakha nasibancani ngiyo esisa ezingeni lobudala. Tlolisa bewuvowude gadesi bese uyaqinisekiseka bonyana ngomuso, lokha nasele umdala, iSewula Afrika izakuba nedemokhrasi eqine khulu kunaphambilini.
Nawuhlala utjhejile, umajadu begodu uzibandakanya uba nelungelo lokubuza uthi, Bengikuphi lokha nakuthathwa isiquntweso
Khuthazeka bona wenze!
Sithokoza ithuba esibe nalo nawe! ISewula Afrika nawe ngeyakho! Yenza ngokwazi lokho!
<fn>nde_Article_National Language Services_IQHINGA MAZOMBE LEZEL.txt</fn>
IQHINGA MAZOMBE LEZELIMO ESEWULA AFRIKA
Ligadangiswe belakhutjhwa mNyango wezeLimo
Okumumethweko
Irhelo lamagama
Isethulo
Umbiko womnqopho
Isingeniso
Ubujamo obuliqiniso ngezelimo eSewula Afrika
Iinselela zekoro
Amaqhinga aphambili
Ukufikeleleka ngokulinganako begodu neqhinga lokuzibandakanya
Ukuphathwa kwemithombo ngokudzimeleleko
Amaqhinga wokungezelela
Ukulawula okulungileko
Ukuthuthuka okudzimeleleko nokuhlangeneko kweendawo zemakhaya
Ilwazi nemiqondo emitjha
Ukusebenzisana kweentjhabatjhaba
Zokuphepha nokuvikeleka
Ukufezekisa iqhinga mazombe
IRHELO LAMAGAMA
SPS - ihlelo lokuqinisekisa bona iintjalo neenlwana ezibuya eenarheni zangaphandle azinamalwelwe namkha iinunwana ezingafunekiko
SRDS - iQhinga eliHlangeneko neliDzimeleleko leTuthuko yemaKhaya
R&D - iRhubhululo neTuthuko
FAO - iHlangano yePhasi yezeLimo nokuDla
SANDF - amaJoni wesiTjhaba wezokuVikela weSewula Afrika
USA - imiBuso eHlangeneko ye-Amerika
Iqhinga mazombe lekoro yezelimo liqakatheke khulu ngombana limphumela wombuso nebubulo. Ngakho-ke ngithanda ukuzwakalisa ukuthokoza kwami nokuthaba kuMongameli, uNomzana Thabo Mbeki, ngoburholi bakhe nakazakumema abajameli bebubulo beAgri SA kanye neYuniyoni yesiTjhaba yabaLimi beAfrika ukujoyina umbuso ekutlameni indlela ethileko yokucabanga lapho umbuso nekoro bazakubophelela imizamo yabo nemithombo ekufezekisweni kwayo.
Imiphumela yesebenziswano kukobana umbuso nekoro kwanje babelana ngendlela yinye eendabeni zekoro; bangakha isebenziswano ngomleyo munye; bazakwabelana ngomthwalo wokunikelwa amandla kwabanzima ngakwezomnotho godu nokuqinisa inzuzo emabubulweni wezelimo ngesikhathi sinye; begodu ukusukela kwanje babe nemilayezo ejayelekileko engadluliselwa emphakathini, ekorweni, enarheni yekhethu, nenarhakazi ye-Afrika kanye nephasini.
Umbono wekoro yezokulima ehlangeneko, engabandlululiko ngokombala neragela phambili, uyame eenhlosweni ezintathu zamazombe zokufikelela nokuzibandakanya, ukuphalisana nokwenza inzuzo begodu nokuphathwa kwemithombo ngokudzimeleleko. Lo mbono wesikhathi eside ozakulandelelwa esikhathini esinengi saleminyaka khulu ukuletha ihlelo elitjha, elihlukileko nelikhulu lezelimo kileli elikhona.
Lekoro etjha eqaliweko izakwenziwa bona idlale indima ekulu yezomlando ekunikeleni ukudla nemikhiqizo yezelimo nemisebenzi enarheni yekhethu, enarhakazini yethu kanye nephasini. Ukufikelela lapha, umNyango wezeLimo ufanise izenzo ezihlongozwako okufanele zenziwe mbuso, begodu ufake lezo ezikhambelanako eqhingeni lawo leminyaka emithathu ezako. UmNyango godu ufaka izenzo ezihlongozwako ezifanako emaqhingeni wawo wokusebenza wonyaka webhizinisi ukusukela ngo 2002 ukuya phambili.
Ezingeni lemibuso eminengi, umnyango ukhulumisana begodu uzakuragela phambili nokukhulumisana nemiNyango yezeLimo yamaphrovinsi kanye neenhlangano zelimo zomphakathi, ukuthatha iqhinga mazombe lekoro njengomleyo womthethomgomo ekutlameni amaqhinga wayo wokusebenza wamazombe newebhizinisi.
Ezingeni lombuso lesitjhaba, umNyango ubeke iqhinga mazombe lekoro eendabeni eziphambili zeHlelo eliHlangeneko leKhabhinethi ukuthola isekelo keminye iminyango khona kuzakufezekiswa iqhinga ngepumelelo. UmNyango uzakubawa isekelo lekhabhinethi bewufake izenzo ezihlongozwako eMleyweni weQhinga lesiKhathi esiLingeneko lomBuso ekufakweni eMleyweni wokusetjenziswa kweeMali wesiKhathi esiLingeneko.
Kwangalesisikhathi, umNyango ubeka kuhle ibhajethi yawo khona uzakuthola iimali ekurageni iqhinga mazombe lekoro enarheni, kufaka iPalamende, amaphrovinsi, imibuso yabomaziphathe beendawo, amabubulo wezelimo kanye neehlangano zomphakathi. Ekufikeni lapha, umNyango uzakuthembela ebalinganini bawo ukufaka isandla nokurhola eendaweni ezifaneleko.
Ukusebenzisana nesiQhema esiSebenzako kube sisenzo esinerhelebho khulu komunye nomunye walamalunga alandelako:
Ngilulela ukuthokoza kwami godu kuPhrofesa Johann Kirsten weYunivesithi yePitori ngokukhupha imitlamo elandelanako yalomtlolo emanothini wokubonisana nemilayo yesiQhema esiSebenzako. Ukubala okukhethekileko nokuthokoza kuya Ina Goosen ngokukhambelanisa imihlangano nokuhlela iimbuyisamathe, kanye noSimon Malepeng ngokuthatha amanothi.
Umbiko womnqopho
Zelimo, ezifaka yoke imisebenzi yezomnotho ekunikelweni kokufaka isandla kwezelimo, zelimo nokungezelela ubungako, kuzakuhlala kuyikoro ekulu emnothweni weSewula Afrika nangaphandle kwesabelo sawo esibunqopha esincani emkhiqizweni woke wenarha (GDP).
Zelimo zinikela ngokudla nefayibha ukuhlangabezana neendingo ezimbili zomuntu ezisisekelo. Zihlangabezana ngepumelelo naleziindingo ngokwanda komkhiqizo lokha isitjhaba senarha le khabe siziingidi ezine ngokuthoma kweminyaka khulu yamatjhumi amabili ukuya eengidini ezimatjhumi amane zagadesi. Abasebenzi bemaplasini, abalimi nemindeni yabo nayo ifaka isandla emnothweni lokha nabasebenzisa imirholo yabo ezintweni nemisebenzini, namkha nabathenga izinto zokufaka isandla emkhiqizweni ngesikhathi sonyaka esizako. Ngalendlela zelimo ziba sisekelo sokukhula netuthuko. Ithonyo lazo kezomnotho litjengiswa ziinkhukhula zamuva nje ezamotjha amanye amahlangothi wephrovinsi yeTlhagwini kanye neMpumalanga ngoFebherbari ka 2000, lapho umkhiqizo woke wenarha wehla ngephesente linye.
Zelimo ezisisekelo zinokuziphendulela okumaphesente angu-4,5 womkhiqizo woke wenarha yeSewula Afrika kuthi zelimo zokudla ezihlangahlangeneko zinokuziphendulela okumaphesente alithoba. Pheze kunabalimi abama 50 000 abakhulu abalima ngokwenza imali ubunengi babo obubuya esitjhabeni esimhlophe, kodwana ingasi sona sodwa kuphela. Ngo-2000 bathengisa iimpahla eziphumako ezingaba mabhiliyoni ali-16 weempahla, namkha amaphasente ali-10 wepahla ephumako iphelelele. Abasebenzi abanengi bemaplasini bahlala emaplasini wokwenza imali nabantwana abathola ifundo yabo eenkolweni zemaplasini. Ngakho-ke amaplasi wokungenisa imali anikela ngepilo nezindlu emalungwini wemindeni yemaplasini eziingidi ezisithandathu zabasebenzi abasigidi sinye begodu nokunikela ngeendingo zabo kezefundo.
Kunamaplasi amancani aziinkulungwana ezima-240 aphilisa amalunga asigidi wemindeni nokuqatjhwa kwesikhatjhana kabanye abantu abaziinkulungwana ezimakhulu amahlanu. Basekela iimakethe zekhaya nezeemfunda lapho imbalo enengi yabathengisi abangakahlelwa kuhle iziphilisa khona. Ukudlula lapho, kunabalimi abaziingidi ezintathu, ubunengi babo abaseendaweni zokuhlala ezisendaweni ekhabe zaziwa ngezabelo, abakhiqiza ukudla khulukhulu ukuhlangabezana neendingo zemindeni yabo.
Kokugcina, imisebenzi yokukhiqiza neyomphakathi yamadorobha wethu wemakhaya namasentha wemisebenzi yenzeka khulu esekelweni labo lezelimo elisisekelo kanye nemisebenzini ekhambelanako efana nezokuvakatjha, zelimo kanye nokufuywa kweenyamazana. Ngaphezu kwesiquntu samaphrovinsi kanye pheze namaphesente ama-40 wesitjhaba senarha yoke ngakho-ke athembele khulu kezelimo kanye neenkorweni ezikhambelanako.
Ngebanga lendima eqakatheke khulu yekoro yezelimo, uMongameli Thabo Mbeki ubone kuqakathekile ukubakhona kwemihlangano yangamalanga nesiqhema esisebenzako esibuya kezelimo ezihlelweko ukubeka iindingo zekoro nobujamo mayelana neendaba zesitjhaba. Ngesikhathi seminye yalemihlangano ngoMatjhi ka 2001 uMongameli wabikelwa bona ikoro yayitshwenywa ziinliyo zemithethomgomo kanye neenliyo zesikhungo eziyikhandelako ekusebenzeni ngokwaneleko, begodu ngakho-ke ifake isandla ngokwezinga eliphezulu eminqopheni yenarha yokukhula, ukuphalisana nokulingana. UMongameli wabawa abadlalindima abahlukeneko bona bathole indlela engasebenza nqazombili nenganikela itjhejo elaneleko ekuhlanganiseni nekukhuliseni ikoro. Wathi lombono ofanako kufanele ube neminqopho, imithethomgomo nezenzo ezizakurholela ekukhuleni netuthukweni yamambala kibo boke abadlalindima ekorweni.
Lomtlolo ubeka kucace iqhinga lendlela mazombe kezelimo zeSewula Afrika begodu ufaka nesandla ekuphileni kuhle kwamaSewula Afrika woke. Watlanywa endlelenikambiso yokubonisana nabadlalindima abahlukeneko basebenzisani mazombe, esingabala iYuniyoni yesiTjhaba yabaLimi be-Afrika, i-Agri SA kanye nomNyango wezeLimo. Iqhinga mazombe lekoro lineminqopho elandelako:
ukwakha umbono kawoke woke kubadlalindima abaqakathekileko ukutlama nokufezakalisa umleyo mazombe ukuhlahla umthethomgomo nokufezakalisa kusasa ukutjheja iindaba eziqalela phasi ithemba labatjali mmali begodu nokwakha ukuzwisisana okungcono nobudlelwana bomphakathi obuhle ukuqinisekisa ukufikelela okungezelelweko godu nokuzibandakanya ekorweni ngeenkambiso zokunikela amandla ngakwezomnotho ezihlelwe kuhle namahlelo.
ukuhlanganisa, ukwabelana nokwenza imithombo ifikelele ezingeni eliphezulu nenzuzo hlangana nabalingani.
ukukhulisa iphaliswano ephasini, ukukhula nengeniso mali ekorweni khona kuzakudoswa amasiso amatjha weemali.
ukuqinisekisa ituthuko edzimeleleko.
ukwakha isikhozi esizakuhlala isikhathi eside hlangana nabadlalindima bomphakathi, bangeqadi, umphakathi kanye neenhlangano okungasizo zombuso.
Umbono wekoro yezelimo:
Yikoro ehlangeneko nenepumelelo yezelimo
Lombono utjho ukudlala indima okudzimeleleko emnothweni wezelimo weSewula Afrika badlalindima boke, kubonwe isidingo sokubeka ebujameni okungibo nokungezelela umkhiqizo wengenisomali, ukwakha ukuphalisana ephasini begodu nokulungisa ubutjhapho bezomlando nokutjhigamela ehlangothini elithileko okuba nomphumela wokufikelela okugasikuhle nobujameli.
Ukusekela lombono wezelimo, umnqopho omkhulu weqhinga mazombe kuzakuba yihloso mazombe elandelako:
Ukwakha ukufikeleleka okulinganako nokudlala indima ekuphalisaneni kwephasi, ekungeniseni imali nekorweni yezelimo edzimeleleko efaka isandla epilweni engcono kibo boke abantu".
Umbono unikela isithombe esicacileko lapho zelimo zeSewula Afrika zifuna ukuba sesikhathini eside. Isiliyo esikhulu ekufezakalisweni ngepumelelo kwaleliqhinga kungakarhujululwa okukhulu kwekghono elitholakala ebantwini nemithonjeni yezinto, begodu nengenisomali ephasi nephaliswano eliliya ukuzibandakanya kwabantu abanengi neenhlangano zomnotho. Umraro ubonakala emirarwaneni eminengi emincani - omunye nomunye uneenselela zawo.
UKULIYWA KWEPHALISWANO NENZUZO EPHASI
Iintjengiso ngezokuthi ikoro yezelimo eSewula Afrika iphendula kuhle eseleleni yokwandisa ukuphalisana. Kodwana, kunobufakazi godu bona ezinye iinkorwana zelimo nemisebenzi yokwandisa inani azinaphaliswano emakethe yekhayapha kanye neyeentjhabatjhaba. Lokhu kubangwa zizinto ezinengi, okufaka hlangana amanani aphezulu wokufakwako kuhlangana nomkhiqizo ophasi, amaqhinga webhizinisi aphasi ngokwezinga namakghono aphasi, begodu nemikghwa engakalungi yokurhwebelana baphalisani nathi, njll. Ukutlhogakala kwephaliswano ephasini nakho kurholela enzuzweni ephasi kanye nebujameni obuphasi benzuzo ekorweni, godu okunokuziphendulela emasisweni aphasi kwamanye amabubulo. Lokhu kuyiselela ekulu okufuneka bona ilungiswe ukubeka zelimo ezingeni eliphezulu endleleni ekulu yokukhula eqaliweko.
UKUDLALA INDIMA OKUNGASIKUHLE
Ngebanga lomphumela wokutjhiya ngeqadi godu nebandlululo kezelimo eSewula Afrika, iselela gadesi kukhuphula ukuzibandakanya kiwo woke amahlangothi wekoro begodu nokususa kanye zoke iinkhandeli zokungena ezitholakala emlandweni wokubili lokhu. Iselela ikakhulukazi ekufaniseni amahlelo azakukhuthaza abatjha abasangenako - abanzima nabamhlophe; abancani nabadala; ababobaba nabomma; amabhizinisi amakhulu namancani ukungena ekorweni. Kuqakathekile ukuthola iindlela zokuqinisekisa bona woke amahlangothi wekoro kwamambala azizwa begodu azithola amalunga wehlangano yinye.
ITHEMBA ELIPHASI LABATJALI -MALI KEZELIMO
Ithemba elincani labatjali-mali kezelimo libangwa yimbuyekezo encani kanye nemiraro yambala neyezomnotho emimbi enomphumela ekusisweni kweemali nemkhiqizweni njengokubulawa umlandelande kwabalimi, ukuqothwa emaplasini nokuhlala enarheni ngokungasimthetho. Ithemba labatjali mmali liyatlhogeka ukufikelela ikoro yezelimo ezele amajadu nekhulako.
AMAHLELO WESEKELO, NAMARHEMO WOKUPHAKELWA KWEMISEBENZI ANGAKANELI, ANGASEBENZI KUHLE BEGODU NATJHAPHAKO
Ukungabikhona kokulethwa nokufezekiswa kwamagadango amahlukeneko wombuso, imithetjhwana namahlelo kanye namahlelo wesekelo angasebenziko - woke aqakathekileko ekuqinisekiseni ibhoduluko lokukghonakalisa kezelimo - abumba ukukhathazeka okukhulu begodu neselela kiwo woke ama-ejensi wombuso asekela ikoro yezelimo. Amahlangothi afaka isandla kilomraro kuhlukaniswa kwemisebenzi ethileko, imithombo enganeliko, ukubusa okungasi kuhle kanye nokuziphendulela kanye neenqunto zesigungu ezingakaqini nokuriyada ekuthathweni kweenqunto.
UKUPHATHWA OKUNGASIKUHLE NOKUNGAKADZIMELELI KWEMITHOMBO YEMVELO
Inarha engakasetjenziswa ethembisa khulu nelingeneko ayisiyinengi eSewula Afrika begodu kuneqintelo ngokukhuliswa buthabalala kwemikhiqizo yezelimo. Ukungezelela, umthangalasisekelo nemisebenzi yokusekela ukusetjenziswa ngokudzimeleleko kwenarha akukaneli. Amahlelo wombuso (isibonelo, ukuTlhogonyelwa kweNarha nokuSebenzela Amanzi) ekuhloswe ngawo ukuvikela isisekelo semithombo iyaphumelela kodwana ayikaneli. Ukonakala kwenarha kuhlala kumraro eenarheni ezihle nezingakavundi. Ngokwanda kwegandeleleko kezelimo ukungezelela umkhiqizo kenye nenye iyunthi yenarha, kuyiselela ekulu ukuqinisekisa bona lokhu akwenzeki ngokonakalisa isisekelo semithombo yemvelo.
Ekulungiseni iinselela nekufikeleleni umbono, iqhinga mazombe lizakuba neendlela ezintathu, okuku:
qinisa ukufikeleleka ngokulingana nokuzibandakanya ekorweni yezelimo thuthukisa iphaliswano ephasini kanye nenzuzo qinisekisa ukuphathwa kwemithombo okudzimeleko
Ezinye izinto ezilihlangothi lamaqhinga ammongo ziyarhelebha begodu zifaka isandla ekwakheni nekubuyiseleni ithemba kezelimo. Nasikhumbula lokhu, iindlela zokwenza ezilandelako zokusekela nokukghonakalisa ziqakathekile, ezikhamba buthabalala eendleleni ezimmongo, zitholakele:
ukuphatha okuhle ituthuko ehlangeneko nedzimeleleko yemakhaya ilwazi nemiqondo emitjha isebenziswano leentjhabatjhaba ukuphepha nokuvikeleka
Leziindlela mazombe zeminqopho ebukako ziqakatheke khulu ngombana zinikela ngesisekelo esiqakathekileko ngaphandle kwaso ihloso mazombe yezelimo eziphalisanako, ezifaka woke umuntu nezidzimeleleko zingasoze zafikelelwa. Godu zigandelela ukuzijamela kwekoro ekusekeleni eminye iminyango eminengi yombuso namabubulo.
Umbono wekoro yezelimo ehlangeneko nephumelelako ufuna abalingani babe namaqhinga wokwenza, iintjengisi zokwenza eziqakathekileko, amazinga wokulethwa kwemisebenzi, amahlelo wokwalusa nokulinganisa kanye neenkhathi ezibekiweko khona kuzakufikelelwa iinhloso zeqhinga mazombe lekoro. Godu kufuneka bona umbuso wenze izinto ngokwehluka- ngebelo elikhulu begodu nokurhaba kanye nangokusebenzisana nabalimi, amabhizinisi wezelimo, iinhlangano okungasizo zombuso kanye neminye iminyango yombuso.
Amaqhinga wokwenza aphethe yoke imininingwana waleliqhinga mazombe azakukhutjhwa ngibo boke labo balingani abazinikela ngokuziphendulela mayelana nokufezekiswa kwalo. Lokho okubekwe kuhle kilomtlolo mleyo mazombe, amahlelo aqakatheke khulu, isitho sokufezekisa ngokuhlanganyela neenjamiso zesebenziswano hlangana nomphakathi-umbuso-nekoro yangeqadi. Bekube gadesi, abalingani abadosa phambili, okumNyango wezeLimo, i-Agri SA ne-NAFU - zizakusungula ikomiti yokuhlanganyela kanomphela. Imizamo iyenziwa ukufaka abasebenzi abahlanageneko, iinhlangano okungasizo zombuso, iinhlangano zomphakathi kanye neenhlangano zangaphandle.
Njengegadango lokuthoma lokwenza bona kufezekiswe iqhinga mazombe, abalingani mazombe baveze amahlelo nezenzo ezilandelako eziqakathekileko:
ukufezekisa ihlelo mazombe lokuphepha nokuvikeleka ekufikeleleni ukuzinza okuhle ekusebenzeni nemphakathini, ukuthembeka nokuzithemba.
ukukhulisa umbono wokwabelana ngezelimo, ukuphatha okuhle nesebenziswano emphakathini.
ukukhambisa burhaba ihlelo lokwabiwa butjha kwenarha ekuthuthukiseni zelimo nezinye iinkambiso zokunikela amandla iinqhema ezinqotjhiweko.
ukutjhugulula irhubhululo lezelimo, ukudluliswa kwetheknoloji, zefundo nokukhuliswa bona kukhambelane neemakethe.
ukuhlathulula butjha igunya lokukhangisa zelimo kanye nerhwebo leentjhabatjhaba esikhathini esingemva kwelawulo lamabhodo ngokuqalana nephaliswano ephasini begodu neendingo zokufikeleleka kwemakethe, imithombo nelwazi.
ukwakha amahlelo ahloniphekileko wokuhlolisisa weembalobalo nezemnotho azakufikeleleka kibo boke abalimi namabhizinisi.
ukusungula ihlelo elihlangeneko lemisebenzi leemali lemakhaya elibekwe kuhle Mbiko weKomitjhana kaStrauss.
ukuthuthukisa ihlelo elisebenzako nelihlangeneko lokuphathwa kweengozi emahlelweni wezepilo neweentjalo kanye neenlwana, inani namahlelo wengeniso kanye neenhlekelele zemvelo.
ukunqopha ukusisa ekuthuthukisweni kweendawo zemakhaya khona kuzakunikelwa ngemithombo yengeniso yokuphila, umthangalasisekelo, ukuthelelela, igezi, zokuthintana ngomtato, zokuthutha, zebandulo nokuthuthukiswa kwamakghono.
ukwehlisa iindleko mazombe zokukhiqiza, kufaka hlangana ukwehlisa khulu umthelo nomthelo wedizeli nakilokho okufakwa ekwenziweni kwezinto.
Kikho koke lokhu, indima ehle edlalwa yikoro yangeqadi ekufikeleleni iinhloso zokuzibandakanya, iphaliswano nokudzimelela iyavunywa. Ngakho-ke yoke into izakwenziwa ukuqinisekisa ukusebenzisana okukhulu nokuvumelanisa hlangana nombuso nekoro yangeqadi - okutjho bona abalimi, iinhlangano zabalimi nebhizinisi yezelimo - khona kuzakufikelelwa umbono omutjha wekoro yezelimo ehlangeneko nenepumelelo.
Imiphumela elandelako ilindelwe ekulandelelweni ngepumelelo kwaleziinhloso mazombe:
Ukungezelelwa kokwakhiwa komnotho kezelimo neendaweni zemakhaya
Ukungezelelwa kwengeniso nokwanda kwemali engena ibuya ekurhwebelaneni neenarha zangaphandle
Ukwehla komtlhago nokungalingani kezenarha nebunikazini bamabhizinisi
Ukuthuthuka emakghonweni wokulima
Ukuthuthuka ekutholakaleni kokudla sitjhaba nemindeni
Imiphakathi enzinzileko nephephileko yemakhaya, ukwehla kwamzinga wobulelesi nenturhu kanye netuthuko edzimeleleko kezelimo
Ukuthuthuka kwethemba labasisi beemali kanye nokusisa okukhulu enarheni nangaphandle kwenarha emisebenzini yezelimo kanye neendaweni zemakhaya
Ukuzikhakhazisa nesithunzi kezelimo njengomsebenzi nekoro
Abalingani kufanele bazibophelele ekunikeleni ngemithombo yesikhathi esifunekako nesekelo leemali ukuqinisekisa ukufezekiswa ngepumelelo kweqhinga mazombe. Kunokuzwisisana okucacileko nokuthabela isahluko esitja esivulwako kezelimo eSewula Afrika, esifundanyaneni se-SADC nenarhakazini ye-Afrika.
NEENDABA ZENARHA
Isingeniso
Ekulumeni yakhe ebakayiqalise esitjhabeni ngomhlaka 9 Feberbari ka 2001, uMongameli Thabo Mbeki watjengisa bona ngesikhathi ukulingana nokuzinza kufikelelwe ezingeni lamazombe, izinga lokukhula komnotho lisese phasi khulu. Ekulumeni uMongameli wabika bona iqhinga lokwenza ku:
kusa umnotho ezingeni lokukhula eliphezulu kwandisa iphaliswano nekghono phakamisa amazinga wokuqatjha kwehlisa umtlhago orhageleko nokungalingani
UMongameli watjengisa bona leminqopho ingafikelelwa khulu ngetjhejo elikhethekileko eMleyweni oHlanganeko weQhinga lomBuso eenkorweni zomnotho ezitjengisa ikghono eliphezulu lokukhula nokusungulwa kwamathuba wemisebenzi. Waveza zelimo, zamandla, zokuvakatjha, amabubulo wezamasiko, ezinye iinkoro zokuthumela ngaphandle (kufaka hlangana imikhiqizo yezelimo esetjenziweko), kanye nebubulo lelwazi nelezokuthintana ngemitato.
Ikoro yezelimo, ehlathululwa njengayo yoke imisebenzi ephathelene nokunikelwa kokufakwa kwezelimo, zelimo kanye nokukhiqizwa okusetjenziweko nokusatjalaliswa kwemisebenzi efaka inani emikhiqizweni yezelimo, ihlala iyikoro eqakatheke khulu emnothweni weSewula Afrika nesabelo sawo sabunqopha emkhiqizweni woke wenarha (GDP).
Inikela ngeendingo ezimbili ezisisekelo zomuntu, okukudla nefayibha, begodu nokuhlangana okuqinileko kwezomnotho nokuqatjha nezinye iinkoro zomnotho, ngalokho ifake isandla khulu ekukhuleni komnotho. Ikwazile ukuhlangabezana naleziindingo ngokwandisa umkhiqizo lokha isitjhaba salenarha besiziingidi ezine ngokuthoma kwesentjhuri yamatjhumi amabili ukuya eengidini ezimatjhumi amane lezi ezikhona. Ngakho-ke imgogodlha netuthuko eSewula Afrika ngombana inikela ngesisekelo esiqinileko nesekelo kezinye iinkoro zomnotho. Ithonyo layo libonakale ngeenkhukhula ezamotjha amahlangothi athileko wephrovinsi yeTlhagwini neMpumalanga ngoFeberbari ka-2000, lokha umkhiqizo woke wenarha nawuzakwehla ngephesente linye.
Zelimo ezisisekelo, ezifaka hlangana umkhiqizo owenzeka ngaphakathi enarheni, zinokuziphendulela okungaphasi kwamaphesente amahlanu womkhiqizo woke wangaphakathi weSewula Afrika. Umakhiwo wezelimo osetjenziselwa imisebenzi eminengi, onomkhiqizo osisekelo khulu kanye neenkoro zokufaka ngaphakathi, unokuziphendulela kwamaphesente alitjhumi nanye womkhiqizo woke wangaphakathi kwenarha. Pheze kunabalimi abenza imali abaziinkulungwana ezimatjhumi amahlanu inengi labo, kodwana ingasi ngokutjhiya ngaphandle, babuya esitjhabeni esimhlophe. Ngo-2000 bakhuphela ngaphandle imikhiqizo epheze ibe mabhiliyoni elitjhumi nesithandathu, namkha pheze amaphesente alitjhumi wemisebenzi yeSewula Afrika. Inengi labasebenzaba bahlala emaplasini wokungenisa imali begodu abantwana babo bathola ifundo eenkolweni zemaplasini. Ngakho-ke amaplasi enza imali anikela ngomthombo wengeniso wepilo nezindlu emalungwini alinganiselwa eengidini ezisithandathu zabasebenzaba abasigidi begodu anikela ngeendingo zeemfundo zabo.
Godu kunabalimi abancani abamakhulu amabili namatjhumi amane weenkulungwana abanikela ngomthombo wengeniso okuphilwa ngawo emalungwini angaphezu kwesigidi sinye samalungu wemindeni, begodu nokuqatjhwa kwasikhatjhana kwabanye abantu abamakhulu amahlanu weenkulungwana. Abalimaba banikela iimakethe zekhaya nezesifunda lapho inengi labathengisi bestradeni baziphilisa khona. Ukudlula lapho, imindeni yemaplasini elinganiselwa eengidini ezintathu ezitholakala khulu eendaweni zemiphakathi zeendawo okwakuzizabelo ngaphambilini, ikhiqiza khulu ukuhlangabezana neendingo zoke zemindeni yayo. Kokugcina, pheze yoke imisebenzi yokukhiqiza neyomphakathi yeendawo zemadoropbheni wemakhaya ithembele kezelimo ezisisekelo nakweminye imisebenzi ekhambelanako. Lokhu kufaka hlangana zokuvakatjha zelimo ezidume khulu neziqakatheke khulu kwezemnotho nemisebenzi yokufuywa kweenyamazana. Ngaphezu kwesiquntu samaphrovinsi godu namaphesente pheze abe matjhumi amane wesitjhaba soke senarha ngakho-ke athembele khulu kezelimo nezinye iinkoro ezikhambelanako.
Leliqhinga mazombe lithuthukiswe mNyango wezeLimo, i-Agri SA ne-NAFU ngesibawo sakaMongameli ukutjhugulula ibhoduluko elithandekako libe minqopho, mthethomgomo nezenzo ezizakurholela ekukhuleni nekuthuthukeni kwabadlala indima kilekoro. Isibawesi sabamphumela wabunqopha womhlangano wesiqhema esisebenzako sezelimo sakaMongameli ngoMatjhi ka 2001, lapho uMongameli afanisa indlela kawoke woke ezakuqalana nokuhlanganiswa kwekoro nokukhula.
Abalingani abambalwa bamazombe babandakanyiwe ekuthuthukisweni nekufezakalisweni kweqhinga mazombe lekoro. Lokhu kufaka hlangana umbuso, abalimi, ibhizinisi lezelimo, iinhlangano zemisebenzi yezelimo, abasebenzi abahlangeneko, iinhlangano ezisemphakathi kanye neenhlangano zangaphandle. Laba badlalindima abaqakathekileko namaklayenti weqhinga mazombe elenzelwe ukusebenzela ikhastama eliphambili, abantu beSewula Afrika ukufikelela umnqopho wepilo engcono kiwo woke umuntu.
Nanyana iqakatheke khulu epumelelweni yezelimo, indaba yabasebenzi abahlangeneko azange kheyikhulunywe kuhle emtlolweni ngombana inengi leendabezo zilungiswe muva nje "embonweni kawoke woke ngokusebenza eplasini". Indaba ezikilomtlolo zenza ihlangothi elikhulu lokufezekiswa kweqhinga mazombe lekoro le.
Indlelakambiso yokuthuthukiswa kweQhinga Mazombe yandulelwa mitlolo embalwa yombuso kanye namanye amaqhinga. Koke lokhu kwenza umleyo onerhelebho lapho iqhinga lekoro yezelimo libunjwa khona belifake okulandelako:
IsiSungulo se-Afrika eTja (ebesaziwa ngaphambilini njengeQhinga le-Afrika loNyakakulungwana lokuVuka buTjha) lapho abarholi be-Afrika bazibophelela embonweni munye godu nekuzinikeleni okuqinileko nokukabili ekupheliseni umtlhago begodu nekubekeni iinarha zabo endleleni eya etuthukweni edzimeleleko nekuthuthukeni.
IHlelo eliHlangeneko lokuThuthukiswa ngokuDzimeleleko kweendawo zemaKhaya ngehloso mazombe yokutjhugulula amaplasi weSewula Afrika abe yikoro ehle ngakwezomnotho begodu nezinzileko ngakwezokuhlalisana nenokuthula okufaka isandla esikhulu emkhiqizweni woke wenarha (GDP).
IKomitjhana yokuNikelwa kwabaNzima amaNdla ngakwezomNotho nokwakhiwa kwesisekelo seqhinga lenarha lokuNikelwa amaNdla kwabaNzima ngakwezomNotho.
Ihlelo lokwaBiwa kweNarha nokuThuthukiswa kweendawo zemaPlasini, lihlelwana elincani lokwabiwa butjha kwenarha. Ihlelweli lenzelwe ukunikela izakhamizi zeSewula Afrika ebezidinywe amathuba ngaphambilini ukufikelela inarha ikakhulukazi ngomnqopho wokulima.
UmBono neRhelo lokuziPhatha lobuDlelwano nabaSebenzi kezeLimo" litlanywe ngezelimo ezihlangeneko, iinyonyana zabasebenzi kanye nomNyango wezeLimo. Umbono ofanako wokwabelana wamatjhuguluko enarheni nawo usese sesikhathini sokutlanywa.
UMleyo weQhinga eliHlangeneko lokuTlama lomBuso
IPhepha lokuBingwe mBuso laka 1995 lezeLimo kanye nomTlolo wokuBonisana ka 1998 womThethomgomo wezeLimo.
Esahlukweni esilandelako umbono wekoro yezelimo uyathuthukiswa bewuhlathululwe. ISahluko 3 sihlathulula ubujamo bagadesi ekorweni, okurhelebha ekufaniseni, eSahlukweni 4, iinselela zokufikelela lombono. Iinselela zekoro zirholela emaqhingeni amathathu okungiwo amakhulu, ahlathululwa ngokuzeleko eSahlukweni 5. Amaqhinga amakhulu asoze asebenza awodwa, begodu athembele emaqhingeni amahlanu angezelelako ahlathululwa eSahlukweni 6, esakha isisekelo sokuphumelelisa ihloso mazombe. ISahluko 7 sihlathulula bona iqhinga mazombe "lingenziwa njani" ngokutjengisa khulu amahlelo aqakathekileko kanye nezakhiwo neenkambiso zokufezakalisa.
Ubujamo neenselela zanikelwa nguMongameli kanye nezakhiwo ezisisekelo namagugu womphakathi weSewula Afrika etja obeka umbono wekoro yezelimo. Lombono yi:
Lombono uhlathulula ikoro ehlangeneko esetjenzelwa mleyo womthethomgomo onomukghwa munye otlanyelwe ukwehlisa ububili obukhona nokwandisa ukufaka isandla kwekoro ekukhuleni komnotho netuthukweni.
Lombono utjho ukuzibandakanya okudzimeleleko nokunenzuzo emnothweni wezelimo eSewula Afrika ziinhlangano ezinengi zomnotho, ngokuqalisisa ukuqakatheka kweragelo phambili lokukhiqiza ekungeniseni imali kanye nobumbala bemiphumela yomlando nokuthatha ihlangothi okwaba nomphumela otjhigamileko wekoro neenhloso ukuqinisekisa indawo nendima kibo boke abalimi ekorweni ehlangeneko. Lomnqopho uthathwa njengofaneleko ebujameni betuthuko banjesi besitjhaba seSewula Afrika begodu bungakha isisekelo ukwanelisa nokunikela amandla zoke iinqhema zalomphakathi ohlukaniswe ngokomlando, okutjho, amabhizinisi amancani, alingeneko namakhulu neenqhema ebegade zidinywe amathuba ngaphambilini (lapha sitjho ngokobutjhaba, ubulili, kanye nemahlangothini wabatjha).
Ekusekeleni umbono wezelimo, umnqopho omkhulu weqhinga mazombe lekoro uzakuqala khulu lehloso mazombe:
Ukwenza ukufikeleleka okulinganako nokuzibandakanya ekorweni yezelimo ephalisana iphasi loke, enenzuzo nedzimeleleko efaka isandla ekufiikelelweni kwepilo engcono kibo boke abantu".
Lomnqopho mazombe uzakuhlahla boke abalingani abafaneleko ehlosweni yabo yokuletha iindlela namahlelo ahlukeneko. Lamahlelo azakwenziwa abe afezakaliswe ngokuya kwezakhiwo ezisisekelo kanye namagugu wemibiko yamagugu:
Umvuzo omuhle ngomzamo, ingozi nomqondo omutjha
Ilungelo lenarha elivikelweko kubadlalindima bagadesi nebangomuso
Ukufikelela okulinganako emithonjeni nezintweni zokukhiqiza
Ukusetjenziswa okudzimeleleko kwemithombo yemvelo neyebhayoloji
Irhubhululo elizwakalako, isayense, ilwazi namahlelo wetheknoloji
Izehlakalo zemakethe ezinqophisa imisebenzi yebhizinisi nokunikelwa kwemithombo
Umleyo ocacileko wokulawula nemisebenzi esebenzako yombuso
Ukucaca kuhle komthethomgomo nokubonelwa ngaphambili
Isebenziswano ephendulako hlangana nekoro yangeqadi kanye nombuso ekwenziweni komthethomgomo nekulethweni kwemisebenzi
Imiphumela elandelako ilindelwe ukuvela ekulingeni ukufezekisa iminqopho mazombe:
Ukwanda kokwenziwa ukunotha kezelimo neendaweni zemakhaya
Ukwanda kokudalwa kwamathuba wemisebenzi okudzimeleleko
Ukwanda kwengeniso nokwanda kwemali engena ngebanga lokurhwebelana neenarha zangaphandle
Ukwehla komtlhago nokungalingani ebunikazini benarha namabhizinisi
Ukukhula kwekghono lokulima
Ukuthuthuka kokuphepha kwesitjhaba nekudleni komndeni
Imiphakathi yemakhaya ephephileko nezinzileko, ukwehla kwamazinga wobulelesi nenturhu, kanye netuthuko edzimeleleko
Ukuthuthuka kwethemba labasisi mmali okurholela ekwandeni kwamasiso ekhaya nangaphandle emisebenzini yezelimo neendaweni zemakhaya
Ukuzikhakhazisa nesithunzi kezelimo njengomsebenzi nekoro.
Ubujamo beqiniso bezelimo eSewula Afrika
ISewula Afrika inamazinga aphezulu womtlhago, ikakhulukazi eendaweni zemakhaya nalapho amaphesente ama-70 wabantu beSewula Afrika abatlhagileko bahlala khona. Imirholo yabo iyalawulwa ngombana zomnotho emakhaya azikakhuli ngendlela yokuthi zingabanikela imisebenzi erholelako namkha amathuba wemisebenzi.
Kunamabanga amanengi ngobujamobu bezinto, kodwana inengi lawo litholakala emithethwenimigomo eyafezekiswa ekadeni. Ngesikhathi ubujamo bemvelo obufana nokuhluka kweklayimethi buthathwa njengengozi nezinto ezibanga iindleko ekulimeni, imithethomgomo engakakhanjelaniswa nemiphumela engakaqalwa yemithethomgomo ekadeni beyinesandla ekungakhulini kuhle nokusisa ekorweni. Ingathana iindawo zemakhaya bezinesisekelo ebesingasekela ingeniso mali ekulu namandla wokusebenzisa imali, umnotho wemakhaya bewungaqina, ukhule bewudale amathuba amanengi wemirholo nokuzisebenza. Ngakho-ke, kungatjhiwo bona ingathana umnotho weSewula Afrika walandela ituthuko ehlukileko, eyame ebasebenzini, efaka woke umuntu nengabandluliko godu nendlela yokuhlalisa ekadeni, umtlhago wemakhaya bewungasoze waba yinto embi kangako ekhona emaphilweni womphakathi nemnothweni.
Iminotho mazombe ikhula ngokutjhugulula imithombo yabantu neyemitjhini esekorweni encani (zelimo, nezemayini), kokuthoma ibe yikoro yezamabubulo begodu ngemva kwalokho ibe yikoro yemisebenzi. Lokhu bekuvele kuyindaba enjalo eSewula Afrika, lapho itjhuguluko eliya ekorweni engemva kwesikhathi samabubulo iragela phambili sikhuluma nje. Kodwana kunobufakazi bona kulendlelakambiso, iinkoro ezisisekelo (ezifana nezelimo) ziyabhalelwa kufikelela ikghono lazo namkha zenza lokho ngendlela engasiyo eyagcina ngokobana inengi labantu likhutjhelwe ngaphandle kwemivuzo yesimanjemanje.
Zelimo ezingenisa imali eSewula Afrika zilandele indlela yokukhula eyeyame khulu emtjhinini, ngesikhathi imithombo eqakatheke khulu yezelimo (abantu nezinto zokulima) zihlala zingasetjenziswa namkha zisetjenziswa kancani eendaweni zakade zezabelo. Kokubili lokhu okutjhugulukako kube nomthelela ekghonakalweni yokurhola imali enengi babantu bemakhaya. Ukudlula lapho, amakghono wamabhizinisi wabalimi abanzima agandelelwa, kokuthoma ngokukhatjhelwa kwawo ngaphandle emakethe yezelimo yenarha begodu ngombana ukulima okungenisa imali bekungakghoneki eendaweni zezabelo. Amathuba wokuqatjhwa ekorweni yezelimo engenisa imali godu bekasaphelela khulu ebantwini abangana makghono abarhola imali encani, begodu isiquntu esikhulu sokuqatjha ekorweni yezelimo engenisa imali kungesiya ngesikhathi sonyaka godu nangokwesikhatjhana kuphela. Ukudlula lapho, lendlela yokukhula beyitjho bonyana iinkoro ezikhambelana nezelimo lapho yoke into ithoma khona (okufakwa mafemu ngehla) nalapho kuphela khona yoke into (abasebenzi bokudla nefayibha) zakhandelwa bona zingakhuli namkha zithuthuke, ngakho-ke abantu abahlala eendaweni zemakhaya badinywa amathuba wokuzibandakanya kezomnotho.
Lezizinto zaba ngunobangela omkhulu wokwenziwa kwezelimo ezimahlangothi mabili nezinokungalingani okukhulu. Ubuhlangothi mabilobu babanga amahlangothi amabili 'wethu' kanye 'nabo' angaboni ngokufana namkha angalinganiko hlangana nabadlalindima begodu aba nomphumela wendlela yokwenziwa komthethomgomo godu nokulethwa kwemisebenzi okuqale zelimo ezimbili kunekoro eyodwa ehlanganeko - enye ngeyabalimi abenza imali nenye okuthiwa ngeyaba'limi abasakhulako'. Ngakho-ke kunokutlhogeka khulu kombono kawoke woke (akukho ukuthi lombono ngewethu) godu nokuzwisisa kezelimo begodu nomuzwa wokuba ndawonye nokubumbana. Leliqhinga mazombe lekoro lifuna ukuqeda lendlela yokwehlukana nelimazako.
Ukusuka ngo-1990, iindlela zekambiso ezimbalwa zenziwe ukubuyisela emva umthetho webandlululo godu nokuthuthukisa ukuzibandakanya, kuthi ngasikhathi sinye kufezakaliswe iinsungulo ezimbalwa ukususa iinliyo nemithetjhwana godu nokutjhaphulula ikoro. Ezinye zalezenzo zaba nemiphumela emihle ngesikhathi ezinye zaba nemiphumela ebeyingakaqalwa. Ukusuka emthethwenimigomo emikhulu kwafaka:
ukuphelisa imithetjhwana neenliyo ekukhangisweni kwemikhiqizo yezelimo amatjhuguluko ekuphethweni kwezelimo, kufaka hlangana ukupheliswa kwezinye iintela eziphasi ebezenzelwe ikoro ukwehlisa ukusetjenziswa kwemali yebhajethi bunqopha ekorweni amatjhuguluko wenarha, akhambisana nokubuyisela kumnikazi nokwabiwa butjha, godu namalungelo womthetho wenarha ukutjhugululwa komthethomgomo wokurhwebelana, ofaka hlangana umthelo obekwa epahleni yezelimo engenako godu nokutjhatjhululwa mazombe kwerhebelwano lezelimo okufaka hlangana iimvumelwano zokurhwebelana ngokutjhaphuluka ukutjhugululwa kweenhlangano ezinomthelela ekuphathweni kwezelimo ukusetjenziswa komthetho wezelimo ophathelene nekoro yezelimo.
Lamatjhuguluko aba nemiphumela emikhulu erholela okungasenani ekukhuleni komkhiqizo godu nezelimo ezinokuphalisana, nanyana abalimi abanengi bathola ukulinyazwa mumethuko weentjhabatjhaba, ubujamo bezulu obutjhuguluka njalo, isikwelede esikhula njalo kanye nokuba kumbi kobujamo bokurhwebelana. Lokhu, kanye nemithetho yabasebenzi, amanzi nomthetho wamatjhuguluko wenarha, kwarholela emibonweni engasiyo mayelana neenhloso zalomthetho, nokuphezulu okulindelwe basebenzi, godu nemibiko yomphakathi eyenziwa ziinhlangano ezihlukeneko ezigandelelako, yaba nesandla ekuphenduleni okumbi okuhlangana nabalimi abenza imali begodu nokwehlisa imbalo yabasebenza isikhathi esinengi emaplasini.
Indlelakambiso yamsinyana yokususwa kwemithetjhwana neenliyo kanye nokutjhatjhululwa esikhathini esiminyaka elitjhumi edluleko yaveza ikghono elincani labalimi lokutjhugulula umthethomgomo namatjhuguluko emakethe. Ukuvezwa kwabo khulu ephalisanweni leentjhabatjhaba kube nomphumela omumbi ephaliswaneni labo, okwabangela bona abalimi abanengi batjhiye ibubulo. Kilomnotho ophalisana khulu novulekileko, amahlelo amancani wokulima nawo ayabhalelwa namkha akuthola kubudisi ukuba lihlangothi lekoro ekulu yezelimo.
Nanyana iinliyo ezimbalwa godu neendawo ezimiraro zikhandela ikoro yezelimo ekusebenzeni ngekghono layo loke, lokhu kulihlangothi kuphela lesithombe. Kuneenkomba ezihle zokobana abanye abalimi basebenza kuhle ngaphasi kobujamo obukhona. Begodu kuyacaca bona kunesisekelo esihle godu nommoya omuhle begodu nokufuna hlangana nabalimi, amabhizinisi wezelimo nombuso ekulwiseni iinselela ezilandelako zitjhugululwe bona zibe mathuba.
Iinselela zekoro
Ukusuka ekubonisaneni okungehla kuyakghoneka ukuthola imiraro emikhulu neenselela zekoro. Iselela ekulu yezelimo zeSewula Afrika kuveza ikghono elitholakala ebantwini kanye nemkhiqizweni ophasi begodu nekuphalisaneni okukhandela ukuzibandakanya kwabantu abanengi neenhlangano zezomnotho. Lomraro uziveza ngemirarwana eminengana - omunye nomunye otjhiya zawo iinselela.
UKUKHANDELWA KOKUPHALISANA EPHASINI KANYE NENZUZO PHASI
Iintjengiso zikhomba bona ikoro yezelimo eSewula Afrika iphendula kuhle eenseleleni zokwengeza iphaliswano. Kodwana, ipumelelo isathatha ihlangothi, begodu kunobufakazi bona ezinye iinkorwana zelimo godu nemisebenzi efaka inani ayiphalisani emakethe yekhaya neyeentjhabatjhaba. Lokhu kubangwa zizinto ezifana neendleko zokufakwako ezihlanganiswa nomkhiqizo ophasi, iindlela zebhizinisi ezingafikeleli ezingeni eliphezulu namakghono aphasi, kanye nemikghwa engasimihle yokurhwebelana. Ukungabikhona kwephaliswano leentjhabatjhaba nakho kurholela ekusiseni okuncani kezinye iinkoro. Mhlamunye lokhu kuyiselela ekulu efuna bona ilungiswe khona kuzakubekwa zelimo ekukhuleni okuqaliweko nendleleni yetuthuko.
UKUZIBANDAKANYA OKUNGASIKUHLE
Nasiqala umphumela wokukhaphela ngaphandle nokubandlulula, iselela manje kuvulela amathalente namandla wokutlama wabantu godu nokuthuthukisa ukuzibandakanya kwabo kiwo woke amahlangothi wekoro begodu nokuqeda kokugcina iinkhandeli ezinengi zokungena ezitholakala emlandweni omahlangothi mabili. Iselela kuthola amahlelo wokukhuthaza abasangenako abatjha; abanzima nabamhlophe; abancani nabakhulu; amabhizinisi amancani namakhulu, ukungena ekorweni. Kokugcina, kuqakathekile ukuthola iindlela zokuqinisekisa bona zoke iimfunda zekoro kwamambala zizizwa begodu zizibona zimalunga.
Ithemba elincani labasisi kezelimo libangwa yimbuyekezo ephasi njengombana kutjhiwo kanye nomphumela ongasoze waphikiswa oqinileko wezelimo nakezokuhlalisana ekusiseni kanye nemikhiqizweni okufana nokubulawa emaplasini, ukuqotha enarheni kanye nokuhlala enarheni ngokungemthetho. Ukungezelela, kunemibono engasimihle ngezelimo engezelela ubujamo. Ithemba labasisi mmali liyafuneka ukufikelela ikoro yezelimo ezele ipilo, amandla nekhulako.
AMAHLELO WOKUSEKELELA NOKULETHA ANGAKANELI, ANGASEBENZIKO NANGANAKGHONO
Lelihlangothi lingezinye zeendawo zemiraro emikhulu ezisisekelo senye nenye yalezizinto okukhulunywe ngazo. Ubumbi bokuletha nokufezakalisa amagadango amanengi wombuso, imithetjhwana namahlelo kanye namahlelo wesekelo angasebenziko - woke okungaqakathekileko ekuqinisekiseni ibhoduluko lokukghonakalisa kezelimo - kuyakhathaza begodu kuyiselela kizo zoke iinhlangano zombuso ezisekela ikoro yezelimo. Amahlangothi afaka isandla kilomraro kuhlukaniswa kweminye imisebenzi, imithombo engakaneli, ukuphatha okungasikuhle godu nokuziphendulela kanye neenqunto zesigungu ezingasizihle kanye nokuriyada ekuthathweni kweenqunto.
UKUPHATHWA KUMBI NOKUNGAKADZIMELELI KWEMITHOMBO YEMVELO
Inarha engasetjenziswako nethembisako ngakwezelimo ayitholakali lula eSewula Afrika, godu kuneqintelo ekukhuleni buthabalala komkhiqizo wezelimo. Ukungezelela, umthangalasisekelo nemisebenzi esekela ukusetjenziswa kwenarha ayikaneli. Amahlelo wombuso aqale ukuvikela isisekelo semithombo (okutjho ukuTlhogonyelwa kwenarha nokuSebenzela Amanzi) ayaphumelela kodwana awakaneli. Ukonakala kwenarha kuhlala kumraro eenarheni ezihle nezingakanoni. Ngokwanda kwegandeleleko kezelimo ukuphuhlisa umkhiqizo ngokuya kweyunithi yenarha, kuyiselela ekulu ukuqinisekisa bona lokhu akwenzeki ngokulimaza isisekelo semithombo yethu yemvelo.
Amaqhinga amakhulu
Iinselela kufanele zilungiswe ngokurhaba okukhulu ukukghonakalisa ikoro yezelimo ukusuka ebujameni bamambala banje ukuya emnqopheni "wokufikelela ngokulingana kanye nokuzibandakanya ekorweni ephalisana iphasi loke, enenzuzo nedzimeleleko efaka isandla epilweni engcono kibo boke abantu". Lomnqopho ungafikelelwa ngeqhinga mazombe lezelimo eSewula Afrika elinezinto ezintathu, okukufikelela okulinganako nokuzibandakanya, ukuphalisana iphasi loke nenzuzo kanye nokuphathwa kwemithombo ngokudzimeleleko.
Ukufikelela okuhle nehlelo lokuzibandakanya
Umnqopho waleliqhinga kuqinisa ukufikelela okuhle nokuzibandakanya emathubeni wezelimo; ukuqeda ubuhlanga enarheni nebunikazini bamabhizinisi; godu nokuvula ikghono loke lezamabhizinisi lekoro. Lizakuqala itjhuguluko kezenarha, isekelo lokuthoma kilabo abasangenako kezokulima, isebenziswano nokukhutjhulwa kwekoro.
Leliqhinga lilungisa isebenziswano emahlangothi mabili nekambiso yokukhaphela ngaphandle, godu likhuthaza ukuzibandakanya okuragela phambili kwalabo esele balihlangothi lekoro. Godu likhuthaza ukuthuthukiswa kombono wokwabelana nendlela kawoke woke khona kuzakuba nezelimo ezizakufaka woke amabubulo nobukhulu bamaplasi, ukusuka kamancani ukuya kwamakhulu. Umbuso uzakusungula umleyo wesebenziswano ukufezekisa leliqhinga. Ubufakazi besebenziswano ehle neqinileko kanye nehlelo lokufundisa nokuyelelisa elithuthukako hlangana nabalimi abenza imali nalabo abasangenako abatjha lizakukhuthazwa.
Ukuzibandakanya okudzimeleleko ekorweni kuzakuqinisekiswa kuphela nasirarha umbono okungasiwo wezelimo otjengiswa yinzuzo encani, ukuba seenkolodweni, imiraro yokuvikela, ukungaphatheki kuhle kwabathengi mayelana nokuphepha kokudla, iindaba eziphathelene nokuba semthethweni kanye netjhuguluko elikhamba kancani - begodu ngakho-ke nekoro lapho abantu bangana kuzikhakhazisa nethemba. Ukulima kuqale hlangothi linye njengombana kukhonywa madoda wamaBhuru ngomuzwa othuweleliswa kuthusela, ukudinywa amathuba nokungatjhejwa hlangana nabalimi abakhona nabasazokungena. Okhunye ukuqala hlangothi linye kukobana abantu abanzima abakghoni namkha akukafaneli babe ngenye into engehla kwabalimi abanganalitho abalimela ukuziphilisa. Lemibono izakulungiswa nayikuthi imibono engaphakathi nengaphandle kwezelimo iyatjhugululwa beyijanyiselelwe ngomqondo wezelimo ezinepilo namandla, ezinepumelelo nezinobujameli godu nezilungisa ukungaphatheki kuhle mayelana nezebhoduluko kanye nokuqiniseka ngokudla kwabathengi.
Ukuphuhlisa abasangenako ekorweni yezelimo, kuzakuqalwa khulu amathuba wokunikela amandla ngakwezomnotho; ebantwini abanzima, abomma, abarholopheleko nabatjha bazo zoke iintjhaba. Indlelakambiso yokukghonakalisa abantu abanzima baphumelele kezelimo ezingenisa imali nemabhizinisi wezelimo kuzakufuna imizamo eyenziwe kuhle nenqotjhisiweko ezakulalisa ikundla godu ilethe ubujameli obaneleko nekoro ehlukileko. Ukudlula lapho, kuyaziwa bona abatjha bazo zoke iintjhaba balingomuso begodu kufanele bakhuthazwe ukuzifaka emisebenzini yezelimo. Lemizamo izakwenzelwa ukukhiqiza ikoro yezelimo ehlukileko nesebenza kuhle khulu, ezakunikela ngebelo laburhaba ekukhuleni kwezomnotho zemakhaya ezikhulako, ngaphandle kokuhlawulisa abalimi abenza imali abakhona kwanje.
ITJHUGULUKO KWEZENARHA
Njengegadango lokuthoma, kuqakathekile bona itjhuguluko lezenarha lenziwe ukuqinisekisa izinzo emakhaya nokuqisekisa zemakethe. Indlelakambiso yokunikela amandla ngakwezomnotho kezelimo zeSewula Afrika ithoma ngokufikeleleka okukhutjhuliweko enarheni kanye nokubekwa kwamalungelo wangokomthetho wenarha ebantwini begodu neendaweni lokhu kungekho khona.
Ukwenza kuhle itjhuguluko lezenarha, kuqakathekile bona zoke iindlela zokufikelela enarheni ezifana nokubuyisela kumnikazi, ukwabiwa butjha kanye namalungelo wangokomthetho anikelwe itjhejo elaneleko. Iindlela zekambiswezi zizakufaka, kodwana asoze zaba mnqopho weqhinga mazombe lekoro, ukusetjenziselwa iminqopho engasiyo yezelimo kwenarha efana nokwakha izindlu, njll.
Ukulandela ukukhamba buthaka ekufezekisweni kokwabiwa butjha kwenarha eminyakeni yokuthoma emihlanu ngemva kwaka-1994, ihlelo lenziwa butjha. Ihlelo elitjha leTjhuguluko eNarheni nekuThuthukiseni zeLimo (LRAD) lenziwe ukukhulisa ubunengi bamagadango wokusekela azakutholakala kilezo zakhamizi zeSewula Afrika ekade zidinywe amathuba ngaphambilini ukufikelela inarha ngomnqopho wezelimo. Liqinisa umqondo wokwabiwa kwenarha okurhelejwa yimakethe yehlelo lokuthoma lokwabiwa kwenarha. Ilemuko leentjhabatjhaba litjengisile bona amahlelo ayame emakethe wokwabiwa butjha kwenarha akhanjiswa mbuso asebenza ngcono kunalawo akhanjiswa yikoro yomphakathi kuphela. Ihlelo elenziwe butjha lithembisa ukurhabisa ukulethwa kwenarha ngombana lihlangene godu lilula begodu likhanjiswa ngabarhelejwako abasebenzisa imithombo yalo ngeendlela ezihlukako ngokuya kweminqopho nemithombo.
Umbuso uzinikele ekuqinisekiseni ipumelelo yalelihlelo godu nokuqinisekisa bona abantu ababuya eenqhemeni ebezidinywe amathuba ngaphambilini bathola ukufikelela enarheni ngendlela eburhaba nenomthetho. Kodwana kuqakathekile bona inarha isetjenziselwe ukukhiqiza. Lokhu kuzakwenzeka kuphela nange imisebenzi yokusekela namahlelo webandulo anganikelwa. Ngakho-ke kuyavunywa bona itjhuguluko lenarha nokuhlaliswa kwabalimi asoze lenzeka esikhaleni godu neminyango yamaphrovinsi yezelimo nemibuso yabomaziphathe beendawo izakuba nendima ekulu engayidlala ekerhelebheni abarhelejwako. Lokhu kuzakufuna bona imiraro yebandulo yemibuso yamaphrovinsi nemibuso yabomaziphathe beendawo ilungiswe ngokurhaba okukhulu.
Yoke ikghonakalo yokuthola itjhuguluko lezenarha elirhabileko nelidzimeleleko izakwenziwa. Lokhu kuzakufaka ukuthengiswa kwenarha ebekungeyombuso njengendawo ezakuqalwa kokuthoma. Lokhu kuzakungezelelwa magadango afana namahlelo wokwabelana ngokulingana, ukulima ngokwesivumelwano, ukulima ngokuqatjha, itjhuguluko elungelweni lenarha eendaweni zomphakathi kanye nokutholwa kwenarha yangeqadi.
Ngombana inengi labantu beendaweni zemakhaya baphila begodu balima eendaweni zomphakathi, iindaba zesiqiniseko samalungelo wenarha kufanele zitjhejwe ngokurhaba. Kuqakathekile bona imivuzo namathuba wamasiso athuthukiswe kileziindawo. Godu ngombana le yindaba emasikizi, indlelakambiso yokufakwa kwabarholi bendabuko kufanele yenziwe ngamalanga ukuqisekisa bona ukufikeleleka kwalendlelakambiso kuzakwenziwa. Lokhu kuzakuphekelelwa kuvuselelwa kwamahlelo wokuthelelela eendweni ekhabe zizizabelo ngaphambilini kanye nokudluliswa kokuphathwa kwazo begodu kudluliswe nobunikazi bunikelwe abalimi abafaneleko nemiphakathi.
Nanyana itjhuguluko enarheni kuyinto eqakatheke khulu okufanele kuthonywe ngayo ekuqinisekiseni ukuzibandakanya okufaka abantu abanengi kezelimo ezikulu, imisebenzi yokusekela eminengana kuzakufanela bona ilungiswe ngasikhathi sinye ukuqinisekisa bona indlelakambiso yokufikeleleka nokunikela amandla iyaphumelela begodu iyadzimelela.
IMISEBENZI YOKUSEKELA
Nanyana amandla aqalekako weenhlangano kanye neemali sele asetjenzisiwe ekunikeleni ukufikeleleka enarheni kilabo abatjha kezelimo esikhathini esiminyaka elikhomba edlulileko, itjhejo elincani linikelwe emahlelweni wokusekela abalimi. Kuze kube nje, isekelo langemva kokuhlaliswa enarheni kubadlalindima emahlelweni wetjhuguluko enarheni lihlelwe ngokwesigiyana, umphumela wangazwakala kuhle.
Kuneenselela ezimbili mayelana nemisebenzi yesekelo lamuva yokuhlaliswa enarheni. Kokuthoma, nayikuthi abalimi abatjha bazakunikelwa amandla wokudlala indima eyakhako ekuthuthukiseni isiko lezelimo, kuqakathekile bona bathole ukufikelela emisebenzini yokusekela. Kodwana ilemuko elibuya e-Afrika litjengisile bona lokhu akukafaneli kwenziwe ngokwesigiyana godu nangokubandlulula. Irhubhululo nalo litjengisile bona imisebenzi yesekelo ebalimini abalima kancani nabalima ngokulingeneko kufanele lihlukaniswe kilelo elinikelwa abalima khulu ngomnqopho wokwenza imali. Ngakho-ke, iselela yokuthoma kuthuthukisa nokukhulisa imisebenzi yesekelo ekhona kwanje ukuhlangabezana neendingo zabalimi boke. Lokhu kufaka ukuragela phambili kwemihlobo ehlukeneko yemisebenzi efana nokuqiniswa kweenhlangano zokulethwa kwemisebenzi yerhubhululo, yezeemali, yokufikelela eemakethe netuthuko, ibandulo nokuthuthukiswa kwamakghono kanye nemiNyango yamaPhrovinsi yezeLimo.
Iselela yesibili kunikela ngesekelo elinqotjhisiweko ebalimini abatjha. Ziinsungulo ezintathu ezizakwenziwa lapha:
Kunikelwa kwesekelo langemva kokuhlaliswa kubalimi abarhelebhekako etjhugulukweni lenarha lokubuyiselwa kumnikazi. Isikhathi sangemva kokuhlaliswa enarheni bekube gadesi sifuna ukukhanjelaniswa okungcono ikakhulukazi hlangana nemiNyango yezeLimo noweeNdaba zeNarha, hlangana nemibuso yesitjhaba neyamaphrovinsi, godu nabaphathi beendawo neenhlangano zabalimi nezabhizinisi wezelimo.
Kutholwa kwabalimi abatjha ababuya eenqhemeni ebezibandlululwa ngaphambilini khona bazakuthola ukufikelela ekuthengeni inarha kwangeqadi, ukuqatjha, ukunikela ngokomthetho, njll. Ukuhlolwa kweendingo zokuhlola iimfuno ezimayelana nokufikelela imisebenzi yokusekela kuzakwenziwa, godu iindawo zejiyografu neenqhema zemisebenzi lapho iindingo zabo zizikulu khona zizakunqotjhwa bezinikelwe imisebenzi yokusekela.
Kusungulwa kwamahlelo wemiqondo emitjha wetuthuko wabalimi eendaweni zokuhlala. Kuzakugandelelwa khulu ekurarululeni iindawo ezimiraro godu namagadango wokurhelebha abalimaba khona bazakuba bakhiqizi abaphumelelako ngesikhathi esincani ngokukghonekako. Lokhu kuzakufuna ukufikelela kwamambala emakethe, ebandulweni, ematjhugulukweni wamalungelo wenarha, emithangalenisisekelo nemisebenzi yesekelo enqotjhisweko. Amahlelo wokusebenzisana neenhlangano zepahla yerhwebo, amabhizinisi wezelimo wekhaya, kanye namakoporasi lizakusungulwa ukunikela imivuzo emihle ukuqinisekisa ukuzibandakanya kwabo.
Abadlalindima abakhulu kufanele bazinikele ekubekeni itjhejo labo emahlelweni wokusekela abalimi wokwenza iinhloso nekareko lezelimo elifaka woke umuntu ngokukhuphula hlangana nokhunye amahlelo wesebenziswano, amasetjheni wokusebenza ngamaqhinga kanye namahlelo wesebenziswano akarisako nanengozi eendaweni ezilandelako:
Ekuthuthukeni kokufikeleleka emakethe nekususweni kweenkhandeli zemakethe kabatjha abasangenako
Ukudluliselwa okuqinisiweko kwetheknoloji ebalimini abatjha ngesekelo lamasentha we-one-stop ezingeni lekhaya
Ukufezekisa iqhinga lokuthuthukiswa kwabasebenzi elifaka abosomabhizinisi abancani godu namahlelo wokufundisa nokuyelelisa
Ukuthuthuka kokufikelela emisebenzini yemakhaya yezemali eminengi nezeleko ngokusebenzisa ukufikelela nokusebenza kuhle kweenhlangano zemali zemakhaya
Ukunqopha okuthuthukileko, ukusebenzisana nokukhambelanisa hlangana kweenhlangano zombuso, zelimo ezihlangeneko, iinhlangano okungasizo zombuso neenhlangano zemiphakathi ezibandakanyekako emahlelweni wokuthuthukisa abalimi ngamaforamu ezingeni lenarha yoke, lamaphrovinsi kanye nelendawo. Amaforamu anjalo angasetjenziswa ukuthola iindingo namahlelo afaneleko okufanele athole itjhejo elikhulu, ukuhlola isidingo semivuzo kanye namasebenziswano hlangana kombuso nekoro yangeqadi ukuthuthukisa ukusebenza kuhle kwamahlelo kanye nokufaka isandla mayelana namathulusi wemithethomgomo nemithethokambiso
Ikghono elithuthukako nokwenza kuhle ekungezelelweni kwabasebenzi ngaphakathi kwekoro yangeqadi nemiNyango yezeLimo yamaPhrovinsi
Ukuzibandakanya okungezelelweko kezelimo kuzakusekelwa mahlelo ukurhelebha abasangenako abatjha ngomthangalasisekelo wezelimo. Iimbonelo zifaka isekelo lokubiyela, amatanka wokudibha, ikhonthuwa, imisebenzi yokukhandela ukukhukhuleka kwehlabathi, imali yokuthenga ifuyo nemigodi ebhoriweko.
Isenzo esifaka woke umuntu ngeendlela ezinengi sifanele lokha nakunikelwa abalimi amandla. Ngokusebenzisana, abalimi bathola iindingo zamalunga begodu baqinise neendingo zabo, bahlanganise amandla wabo wezomnotho nokulungisa ukubhalelwa kwemakethe. Umbuso ngakho-ke usekela iinhlangano zabalimi ukwakha wazo amakghono kanye nokuthuthukisa iindlela zokukhulumisana zangaphakathi. Kilelihlangothi isebenziswano eqinileko hlangana ne-NAFU ne-Agri SA izakukhuthazwa njengesithuthi esinamandla sokunikela amandla abalimi.
Amakoporasi wezelimo eSewula Afrika asisakhiwo esiqakathekileko ekusekeleni abalimi abatjha. Amakoporasi akhona angadlala indima ekulu, kodwana ukusungulwa kwamakoporasi emiphakathini eqhakileko yemakhaya kufanele kukhuthazwe. Imizamo yangaphambili yahluleka ngesibanga semikghwa namagugu angasi mahle hlangana namalunga nemikghwa yabaphathi godu nangomphumela wokutlhogeka kwekghono lokuphatha kanye nekghono, okunomphumela ongasimuhle ebhizinisini. Amagadango amatjha wokuthoma ukuthuthukiswa kwamakoporasi ngokusebenzisa ukuthuthukiswa kwamakghono nokuphendula amagadango wesekelo lemali azakwenziwa.
Kunokutlhogakala mazombe komthangalasisekelo eendaweni ebezizizabelo, ngesikhathi kuthiwa kunesidingo sokuthuthukiswa nokugcinwa ebujameni kilezondawo zemakhaya zabamhlophe. Lokhu kunomphumela wokwenza leziindawo zingakghoni ukuphalisana. Nakuzakulungiswa ukungalingani kwemithangalasisekelo nebizo lokuthuthukiswa kokunikelwa kwemisebenzi, imiNyango yamaPhrovinsi yezeLimo neemphathimandla zendawo zizakubawiwa bona zibuyekeze iinkhala zomthangalasisekelo godu nokuqinisekisa bona irhelo elikhanjelanisiweko liyanikelwa emaHlelweni weTuthuko aHlangeneko ekuthuthukisweni komthangalasisekelo. Lokhu kuzakufaka itjhejo elinikelwa amadorobha wemakhaya namasentha womsebenzi. Zelimo zizakufakwa emnqopheni wokutholwa kokuqakathekileko endaweni yekhaya.
Ukulima kwesimanje manje kutjhugulukile ngebanga lamatjhuguluko wezelimo. Abalimi badanela emagadangweni wokubulunga iindleko afana nokwahlukanisa, ukukhulisa nokufakwa kwamazinga njengendlela yokulungisa inzuzo eyehlako. Leziindlela kwesinye isikhathi zitjho ukutjhugulukela emisebenzini emikhulu. Ukutjhuguluka kwezelimo godu kutjho bona kunesiliyo sokungena kilabo abatjha abasangenako kezokulima. Ukulungisa leziinselela zelimo, amagadango amatjha azakwenziwa ukukghonakalisa abantu ukungena ebubulweni ngaphasi kobujamo obukhona.
Nanyana iindima ezimbalwa zibekelwe umbuso ehlelweni lokufikelela nokuzibandakanya, kuqakathekile ukubona bona ikoro yangeqadi - okutjho ibhizinisi lezokulima, abalimi, amakoporasi, iinhlangano zabalimi - zinendima ekulu okufanele ziyidlale ekukhuliseni ukunikela amandla nokuzibandakanya. Kurhabekile manje bekuqakathekile bona ikoro yangeqadi ithathe iselela yokunikela amandla nokuthuthuka kokulingana. Imivuzo izakwenziwa ukukhuthaza ukuzibandakanya kwekoro yangeqadi ekuthuthukisweni kwezelimo neenkambisweni zokunikela amandla.
Ukuphalisana ephasini nekwenzeni inzuzo
Ihloso yeqhingeli kuqinisa ukwenza inzuzo ngephaliswano elidzimeleleko ephasini loke ngokunikela okufakwa nakukhiqizwako ekorweni yezelimo, ukukhiqiza okusisekelo, ukusetjenzwa kwezelimo, kanye namabubulo wezokuvakatjha kezelimo. Izinto ezilula zibeka bezibumbe ibhoduluko lapho ikoro iphalisana beyithuthukise ukutlanywa kobuhle ekuphalisaneni. Lokhu:
bujamo bezinto bujamo bokufuna mabubulo ahlobeneko nasekelako yindlela eqinileko, isakhiwo nokuphikisana mmoya wombuso nomthethomgomo yindima yokungahleli, yethuba
Enye nenye yalezizinto manje iyalungiswa ngezenzo ezithileko zeqhinga ukuthuthukisa ukuphalisana kwezelimo.
UBUJAMO BEZINTO
Ubujamo bezinto butjho izinto zokukhiqiza, ukutholakala kanye nekhwalithi yemithombo yemvelo, izinga lamanani wezinto ezifakwako ezifana nabasebenzi, amafutha, iimbulalinunwana, imitjhini, ilwazi nomthangalasisekelo. Lezi zinto ziqakathekile nayikuthi ikoro izakwazi ukuphalisana iphasi loke beyibe nenzuzo.
Iphenyisiso lamuva nje litjengisile bona izinto zobujamo eSewula Afrika ziliya ukuphalisana ekorweni yezelimo nakeyezokusetjenzwa kezelimo. Okuqakatheke khulu kwanjesi manani wokufakwa nakukhiqizwako, ukukhiqiza kwesisekelo semithombo yezemvelo, iindleko nekhwalithi yabasebenzi abanganakghono, iindleko zabasebenzi abanekghono, iindleko zokuphatha ezikhambelana nokuqatjhwa nokuphathwa kwabasebenzi, ikhwalithi yomthangalasisekelo, iindleko zemitjhini kanye neendleko nokutholakala kwetheknoloji.
Ngokumadanisa nabakhiqizi bokudla okuziinthoro abakhulu bephasi abafana ne-US, i-EU, i-Argentina ne-Brazil, i-Sewula Afrika inehlabathi enekghono elincani, iklayimethi eyomileko netjhuguluka njalo, kanye neendleko eziphezulu zomnotho. Lezizinto zenza kube budisi kezelimo zeSewula Afrika ukuphalisana naleziinarha. Ngakho-ke, nabafuna ukuphalisana, indlela evulekele abalimi nakunganasekelo lombuso kukuba nekghono nokwehlisa iindleko zokukhiqiza ngekghono ngokusebenzisa izinto ezifakwa nakukhiqizwako ezincani ngokuphumelelisako.
Abalimi abanengi namabhizinisi wezelimo bawafezakalise ngepumelelo amahlelo wokuhlela butjha, ukunciphisa iindleko, ukuthuthukisa ukuphathwa kwabasebenzi kanye nokusetjenziswa kweendleko njengehlangothi lehlelo lokwehlisa iindleko zokukhiqiza. Kodwana, lokhu kunikela ngeensombululo ezithatha ihlangothi nezesikhatjhana ebalimini abancani nabalingeneko kanye namabhizinisi wezelimo amancani. Amahlelo wombuso anomphumela ekwehlisweni kwendleko zoke zokukhiqiza ngakho-ke kufuneka abe lihlangothi eliqakathekileko ehlelweni lokuphalisana.
Okuqakatheke ngokunqophileko mafutha, zokuthutha neendleko zemitjhini. Iindleko zokuthutha zithonywa khulu mthangalasisekelo wezokuthutha ongakaneli nongakaphathwa kuhle. Iimbonelo zalokhu zifaka ukungatholakali ngobunengi kweenkoloyi zeentimela kezokuthutha, ukungabikhona kwephaliswano kezeentimela nemisebenzi yemadoyelweni weenkepe eba nemiphumela yemisebenzi engakathembeki nebizako, eqintelwako, neneendleko ezinengi zokuthutha ngommoya umkhiqizo wezelimo, umthangalasisekelo wesitjhaba omorosakeleko nongakaneli nomthangalasisekelo ongasimuhle wezokuthintana. Lezizinto zizodwa zenza iindleko zokukhiqiza kezelimo enarhakazini ye-Afrika zibize ngokubuyelelwe kane ukudlula e-Asia, e-Amerika kanye ne-Europe.
Umbuso unendima ekulu okufanele uyidlale ekulungiseni izintwezi. Ukufika lapha amahlelo alandelako azakuqalwa:
Ukwehliswa khudlwana komthelo neemali ezibhadelwa edizeleni nezinye izinto ezifakwa nakukhiqizwako
Imivuzo yombuso yokuhlela butjha izakhiwo ukwehlisa iindleko zokutjhidela emikhiqizweni ephalisanako
Iindlela ezitja zokusekela ngemali ukurhelebha abalimi abatjha nalabo esele bakhona ukuphatha umphumela wemalimboleko emalini esetjenziselwa izinto ezincani
Ukubuyekezwa kweemfuneko zokuthutha ngesitimela ngokuya komthethomgomo wokusuka endleleni uye esitimeleni kezelimo
Ukufezakaliswa ko"Mbono neRhelo lokuziPhatha lezobuDlelwana babaSebenzi kezeLimo" elitlanywe ngezelimo ezihlelweko, iinyonyana zabasebenzi kanye nomNyango wezabaSebenzi, ngokusebenzisana netjhuguluko emakethe yabasebenzi.
UBUJAMO BOKUFUNA
Ubukhulu, ukukhula nokubunjwa kwemakethe yekhaya kudlala indima eqakathekileko ekwenzeni ibubulo liphalisane ephasini. Iphaliswano eliqinileko lekhayapha liqakathekile begodu kusebujameni obungakajayeleki kuphela lapho ibubulo elingaphalisaniko emakethe yalo yekhaya liba ngeliphalisanako ephasini loke. Ikani ukukhula komnotho kuphasi kunezinga lawo lokukhula elilindelweko, ubukhulu bemakethe yeSewula Afrika nezinga layo lokukhula kancani ekudleni nemikhiqizweni yefayibha izakuthikameza ukuphalisana kwezelimo. Ngakho-ke, ukuqakatheka khulu kokukhuliswa kokufuneka kwemakethe yekhaya, okufaka kodwana kungapheleli ekukhutjhulweni kokufuneka kweemakethe ezincani zekhaya, okufaka hlangana kodwana kungakapheleli ekukhutjhulweni kweemakethe ezincani kanye nekukhuthazweni kwezokuvakatjha kwezelimo kanye namabhizinisi angenzelwa emaplasini nemisebenzi.
Amathuba wemakethe awathuthukiswa njalo ngesibanga sokutlhogeka kwelwazi. Ikhwalithi, ukutholakala neendleko zelwazi lemakethe lithikameza khulu ukuphalisana kwabasomabhizinisi bezelimo-zokudla ezirareneko. Ngaphandle kwelwazi elithembekileko nelivela ngesikhathi iimakethe ezitja zekhaya zithuthuka buthaka. Ekulungiseni leziinkhandeli, amahlelo alandelako azakutjhejwa:
Ihlelo elihlakaniphileko lebhizinisi lezelimo ezisisekelo kanye nekoro yebhizinisi yezelimo ezakunikela ilwazi eliqakathekileko elingasetjenziswa eenquntweni zebhizinisi nekuthuthukisweni kwemakethe
Ukuthuthukiswa kwamabhizinisi wekhaya ngekambiso yokufukamela eendaweni zemakhaya.
AMABUBULO AHLOBENEKO
Ukubakhona kwamabubulo anikelako naphalisana ephasini, afana nebubulo lokufaka okusetjenziswa ekukhiqizeni, iinhlangano zeemali, iinhlangano zerhubhululo, amakampani wezokuthutha, abanikeli bezinto zokupaka, nabanikeli abaziinhlangano ezifana nezegezi kanye nezamanzi banomphumela ekuphalisaneni kwekoro yezelimo.
Ukungezeleleka okwandako emakethe hlangana nabanikeli nabasabalalisi kanye nokwanda kokukhonya kwamafemu weentjhabatjhaba kungaba nomphumela omumbi ekuphalisaneni kwekoro yezelimo. Amandla walamafemu nokungabikhona kwephaliswano ngaphakathi kwekoro kungagcina ngokuba nomphumela wokwanda kwamanani aphezulu wokufakwa nakukhiqizwako. Kilokhu umbuso uzakulawula imikghwa yokuphalisana emphumeleni wezelimo nemabubulweni wokusabalalisa kanye, lapho kutlhogekako, ubuyekeze amazinga wemali ebhadelwako namkha ukuqinisekisa ukuhlonitjhwa komThetho wokuPhalisana.
Iinsungulo zokuvula ikghonakalo yokukhula kwezelimo ezisisekelo eqinisweni lokuthi amanani wokukhiqizwa kwemikhiqizo esisekelo efana nokudla okuziinhlamvu kanye neentanga zamafutha ngebelo elincani kunamanani wazo ngesikhathi esingeziweko. Umsebenzi wabakhiqizi kungezelela ikghono lomkhiqizo wabo ngokusebenzisa izinto ezifakwa nakukhiqizwako neendlela zokukhiqiza. Lokhu kutjho bona okuqakatheke khulu ekukhiqizeni ngekghono kanye nephaliswano elithuthukako kuyame ekutholakaleni kokufakwa nakukhiqizwako okunengi kanye nekusetjenzisweni kwetheknoloji yokukhiqiza ethuthukileko. Ukungezeleleka kwekghono kuyame ekusetjenzisweni kwetheknoloji yokukhiqiza. Irhubhululo lezelimo, ibandulo kanye neenhlangano zokukhuliswa ngakho-ke ziqakatheke khulu ekorweni.
Iinhlangano zeemali zisihlanganiso esiqakathekileko ekuqinisekiseni iphaliswano lekoro. Abalimi abalimela ukwenza imali esikhathini esinengi batjhejwa kuhle mabhanka abolekisa ngemali neBhanka yezeNarha. Leziinhlangano, kodwana, zinokufikelela okuqintelweko nemisebenzi yerhelebho eendaweni ezidobha phasi. Ukudlula lapho abalimi abancani bakhatjhelwa ngaphandle emisebenzini yeemali, ngesibanga sokuqala iphrofayili eqalweko yengozi, efaka hlangana, ukungabikhona kwesibambiso. Imizamo yokuthuthukisa iinjamiselelo ezitlanywe kuhle ngakho-ke izakukhuthazwa. Ukuhlonywa kweenhlangano zeemali ezikhona ekhayapha ezifaka hlangana amakoporasi wemisebenzi yeemali namabhanka wendawo yokuhlala, azakukhutjhulwa.
UKWENZA OKUHLANGENEKO KOKUNIKELA
Ubujamo obutjhoko bona amaplasi namabhizinisi wezelimo atlanywa bunjani, ahlelwe abe aphathwe, kanye nobunjalo bepikiswano yekhaya, bunomphumela omkhulu ekuphalisaneni kwekoro. Ibhoduluko elihle nelinephaliswano ekorweni ngokusebenzisa kuhle umthethomgomo wokuphalisana, ukuphathwa kuhle kwamabhizinisi namakghono kufanele kuqinisekwe. Ikghono lokuphatha labalimi namandla wabathengi bemakethe kuzizinto eziqakatheke khulu epumelelweni yephaliswano ekorweni yokudla kwezelimo. Iintolo ezithengisa ngokuhlangeneko ziba zikulu godu zinamandla ekukhulumisaneni nekubekeni amanani wabakhiqizi ekhayapha neenthabathabeni. Ukuphuhlisa amandla wabalimi wokukhulumisana, kuqakathekile ukwakha isikhozi nobudlelwano obuzakuthatha isikhathi eside bokuthembana hlangana nabadlalindima abahlukeneko ekunikeleni okuhlangeneko nokukhuphula ukusebenzisana kokunikela ngokuhlangeneko ukuvumela amathuba wokukhuphula izinga. Amagadango azakuthathwa ukukhuthaza ukuthuthuka kobulingani bokunikela okuhlangeneko nokuphalisanako neenqhema ezikulu zepahla yerhwebo.
IBHODULUKO ELIKGHONAKALISAKO LOMTHETHOMGOMO
Ithonyo lombuso lingaba lihle namkha limbi, ngokuya kwemithethomgomo yawo, amahlelo namahlelo wokusebenza. Umbono ukhona kwamanye amahlangothi wezelimo bona eminye imithethomgomo yombuso nokungabikhona kokufezakaliswa ngepumelelo kwamahlelo wombuso aziinliyo ekuphalisaneni kwezelimo nekorweni yokudla kwezelimo. Ngesikhathi imibono yehluka hlangana nabalimi abenza imali nalabo abasafikako ekorweni, kunesivumelwano bona ukungakaneli nokwehlukaniswa kweminye imisebenzi, ukuphatha okungakaqini nokuziphendulela kanye nokufezwa okungasikuhle kweenqunto zesigungu kanye nokufezakaliswa buthaka kweenqunto zesigungu ziindaba ezifuna itjhejo elirhabako. Umbuso ngakho-ke uzakunikela itjhejo elithileko etuthukweni kiwo woke amazinga wokulethwa kwemisebenzi.
UKUPHATHWA KWEENGOZI
Zelimo ngokwehlathululo zilibubulo eliqalane neengozi ezifana nokwehluka kweklayimethi, iinunwana, amalwelwe neengozi zamanani kanye nezehlakalo zemvelo ezifana nesomiso neenkhukhula. Ebujameni beSewula Afrika i-HIV nentumbantonga, ubelelesi, nokukhuphuka okungakajami ndawonye kwemalimboleko engakajami, iinhlekelele zemvelo kanye namanani angakajami ndawonye abangwa yiklayimethi etjhuguluka njalo kuzizinto eziqakatheke khulu ezandisa iindleko begodu neziliya ukuphalisana ekorweni yezelimo zokudla nefayibha ehlukeneko.
Ihlelo elisebenzako lokuphathwa kweengozi liqakathekile ekukhutjhulweni kwamathulusi wokuphathwa kweengozi afana nemikhiqizo yetjhorense yeentjalo, ukuvikelwa kwepahla nekusasa lemakethe yezelimo. Elinye ihlangothi lehlelo lokuphathwa kweengozi elikhulu lihlelo lokuyelelisa msinyana elifaka ukufikelela okwaneleko nokusetjenziswa ngesikhathi kwelwazi elinqophileko nelifaneleko godu nelisimahla mayelana nobujamo bezulu. Nanyana lokhu kungenziwa ngokwaneleko, ilwazi elinjalo manje lizakutholakala ngokusebenzisa ilwazi lamasentha wemakhaya ngokusebenzisa iHlelo leLwazi leJiyografi yezeLimo. Umbuso uzakukhuphula ukusetjenziswa khulu kwalelihlelo lelwazi ngabanye abanikeli.
Ukuvela muva nje kobulwelwe bomlomo neenqatha ne-karnal bunt kugandelele ukuqakatheka kokuqalana ngepumelelo neenunwana, amalwelwe weentjalo neweenlwana. Umleyo owaneleko wokulawula weenhlangano (isibonelo, ukwandisa ukuzibopha kweentjhabatjhaba, ukuziphendulela okuhlukeneko, ikghono lokwelatjhwa kweenlwana elingakaqini nokungabikhona komthangalasisekelo), kanye nekghono elihlukeneko nelingakaneli litjhiya lekoro isengozini.
Ikambiso yamuva nje yokuhlelwa butjha kwemisebenzi yokulawulwa kweentjalo nekhwalithi ligadango lokuthoma ekulungiseni lomraro. Lekambiso kuzakuragwa ngayo ngasikhathi sinye nomthethomgomo nokubuyekezwa komthetho wokuphathwa kweentjalo wenarha namalwelwe weenlwana. Ukungezelela, indlela yokulandelwa ephathelene nobujamo oburhabako be-SPS neendaba zepilo yeenlwana neentjalo isatlanywa, kanye nokuhlonywa kwehlangano ezijameleko yokuphepha kokudla ngokwengeza ikghono ekulawuleni okuthuthukileko. Ngokuya kwegadango eliya ekambisweni etja yokurhwebelana esifundeni se-SADC, iSewula Afrika izakudosa phambili ekukhuphuleni ukusebenzisana esifundeni eendabeni ze-SPS (ukwakhiwa kwamakghono, ukwakha ummoya wokuzwana emazingeni neenkambisweni, njll njll).
Ingozi yamanani iya ngehlathululo lemakethe yezelimo engasenamithetjhwana neenliyo. Ukuqalana neengozi zamanani ngokusebenzisa amathulusi wokulawula iingozi kuzakuqakatheka kibo boke abalimi. Umbuso, ngokusebenzisana nekoro yangeqadi, uzakuhloma ihlelo elingeneleleko lokubandula nokuyelelisa hlangana nabalimi ukukhuthaza ukusetjenziswa kwamathulusi wokulawula iingozi afana nemakethe yezelimo yakusasa. Ingozi yemakethe namanani izakwehla nayo ngelwazi lemakethe elihle nelivela kusesenesikhathi. Lapha umbuso, ngekghono lawo leembalobalo, usese nendima ekulu ongayidlala, kuthi ezinye iinsungulo ezifana nokutlanywa kwamuva nje kweHlelo lobuHlakaniphi lebhizinisi lezeLimo zizakukhuthazwa. Lemizamo izakunikela abalimi nebhizinisi lezelimo ngobuhlakaniphi obufuneka ekuthatheni iinqunto ezitjengisa ilwazi godu nokwehlisa iingozi zemakethe namanani.
ISewula Afrika kwanje ayinahlelo elizinikeleko lokusekela zelimo nezakhiwo zeenhlangano zakanomphela ezisebenzako ukulawula iinhlekelele. Nasiqala lokhu ukutlanywa kwekghono leenhlangano ukufezakalisa ukulawulwa kweenhlekelele nokusungula amahlelo angeneleleko wokuqalana neenhlekelele ezifana neenkhukhula, imililo nezomiso ekorweni yezelimo liragela phambili. Amahlelo anje angafaka amahlelo wokulinganiswa kwemali engenako namahlelo wetjhorense yeengozi azakutlanywa ngesebenziswano hlangana nombuso, abalimi namafemu wangeqadi wetjhorense.
Kokugcina, imizamo yagadesi yombuso yokulawula i-HIV nentumbantonga, ukukhandela ubulelesi, nokuqinisekisa ukuzinza kezomnotho mazombe izakuqiniswa ukwehlisa ezinye izinto eziyingozi ekorweni.
UKURHWEBELANA KWEENTJHABATJHABA
Ukwanda kokuphalisana kuqiniswa sidingo sokudzimelelisa ukuhlanganiswa kwekoro emnothweni wephasi godu kubonakala ngekghono lakho lokuthengisa imikhiqizo emakethe yephasi. Lokhu kungaba nesandla ekukhuleni komnotho ngokusebenzisa ukufikelela emakethe.
Izenzo zombuso zokusekela amathuba wokurhwebelana aqakathekile kodwana azakufuna ukutjhejwa kwesekelo elingeneleleko nokuvikelwa kwezelimo zephasi, iimakethe nokukhulumisana kwezerhwebelano ekwenzeni ikundla yephasi ilingane kezelimo zeSewula Afrika.
Zelimo zeSewula Afrika kufanele zijamelane nebhoduluko elibunjwa kukhula kwezinga lokudlulisela kwezelimo, umthelo ophezulu nokhulanjalo epahleni engenako kanye nokungabikhona kokwenziwa kwezinto tjhatjhalaza ziinarha ezithuthukileko. Iimakethe kileziinarha godu zibunjwa ziinliyo ezingasingezomthelo obhadelwa epahleni engenako ezivela kanengi ngokuzifihla okufana namagadango arareneko weentjalo, zepilo yeenlwana neentjalo. Iinkambiso zekhaya nokulawulwa kwemikhawulo ayikaneli ukujamelana nokulahlwa, ukulethwa ngenarheni kwepahla ngokungasimthetho kanye nokusetjenziswa ngokwaneleko kwe-SPS kanye namagadango wekhwaranthini emangenweni wamadoyelo weenkepe. Amagadango we-SPS wekhayapha kanye namazinga esikhathini esidluleko akhenge akhambisane nebelo lokukhula kwepahla ephumako nepahla engenako, ngesikhathi okufunwa mabubulo mayelana nendaba ye-SPS kungazange kunikelwe itjhejo elifaneleko mbuso namkha kubekwe ngaphasi kokumorosa isikhathi okubeneendleko ezinengi.
Isiko eleyame khulu kezokukhuphela ngaphandle alikho pheze kiwo woke amahlangothi wezelimo eSewula Afrika kanti nokutlanywa kwemikhandlu yokukhupha kezelimo kusese yinto etja. Isekelo elizinikele ekukhutjhweni kezelimo belingekho ukusukela ekususweni kwehlelo lemivuzo mazombe yokukhupha ngo1997.
Okuqakathekileko, indlela yeqadi yokufuneka (sitjho ukususwa kweenliyo zokufikeleleka emakethe nephaliswaneni elingakalungi) kanye nendlela yeqadi yokunikela (sitjho ukuthuthukiswa kokukhupha) kuyafuneka ukuvuna ngokwaneleko imivuzo yezomnotho erhwebelwaneni leentjhabatjhaba. Lokhu hlangana nokhunye kufuna okulandelako:
Ukuzibandakanya okuphumelelisako e-WTO ukulungisa isekelo elidluleleko nelingasiqiniso nokuvikelwa kwezelimo zephasi
Iinsungulo zokukhuphula irhwebelano ezikhambelana neSewula Afrika (sitjho ukuziKhakhazisa ngobuSewula Afrika), izinga eliphezulu lamagama wamatshwayo werhwebo kanye nesekelo elibunqopha nelizinikeleko kezelimo nezokwenza ezirareneko (isibonelo, ukukhutjhulwa kwemakethe yokukhuphela ngaphandle neenqiniseko zeenkolodo)
Ukuhlolisiswa okungikho kweendleko nemivuzo kweemvumelwano zerhwebo ekambisweni yokwenza namkha ukuphethwa
Umthethomgomo ocacileko nolinganako wokuvikelwa kwemithelo emayelana nekoro yezelimo, kanye nokuncitjhiswa kweenkambiso ezifaneleko
Isebenziswano eyeqa imikhawulo, isibonelo, i-SADC ekuhloswe ngayo ukuthola ukukhiqiza ngobunengi okuqakatheke khulu ekuthumeleni ngaphandle, ukusabalalisa nokukhangisa namkha ukwehlisa iindleko zemikhiqizo ngokusebenzisa amasiso ahlanganeko mayelana nerhubhululo elinqophe irhwebo
Ukupatrolwa kwemikhawulo ukukhandela ukukhuphela ngaphandle okungasi semthethweni, imisebenzi ephambene nomthetho kanye nokusetjenziswa okungasi kuhle kwe-SPS namagadango wekhwaranthini nemithetho yokusungula. Ekulungiseni lezizinto umbuso sele usekambisweni yokuthuthukisa imisebenzi yokuhlola kwawo, ukungezelela abasebenzi emikhawulweni nokurhelebha i-SARS ekuthuthukiseni imisebenzi yayo yemikhwulweni. Ukungezelela, umbuso uzakuqintela amasango wemikhawulo wokungenisa ipahla yezelimo ukuphatha khulu iimbalo nokuqinisekisa bona zoke zihlanganiswa ne-ofisi ekulu ngemitjhini.
Ngelinye igadango ekuthuthukiseni amathuba wokurhwebelana itjhejo lizakunikelwa ukuthuthukisa ikghono nokuzwisiswa kwamagadango wokuthutha isila nesila yeentjalo. Ngalokhu umbuso uzakuhloma ijima elikhambelana nokuqakatheka kwerhwebo ukubandakanya ngokubonakalako nokwakha ubudlelwana nabaphathi emakethe ekhona nje ekulu nezakuba khona yokukhupha ukuqinisekisa amagadango asekelwe kezesayensi, azwana namazinga weentjhabatjhaba godu nokuthi ukwazana kuyasetjenziswa. Ukudlula lapho, umbuso uzakuzibandakanya nabalingani be-SADC eenhlanganweni ezibeka amazinga weentjhabatjhaba ngombono wokugcina ukuphatha ngokukghona kodwana amazinga weentjhabatjhaba asekwe esayensini
Umbuso uzakuphuhlisa itjhuba lokukhupha godu nokufezakalisa iinkambiso zokukhupha ezikhambelanako ekorweni ukuqinisa iphaliswano eemakethe zokukhupha ngokusebenzisa umKhandlu wokuKhupha neenQhema eziSebenza ngokuHlanganyela
Ihlelo lokukhuphula amathuba werhwebo emiphakathini yemakhaya enganalitho (ihlelo lokwehlisa umtlhago elidoswa phambili kukhupha).
Ukuphathwa okudzimeleleko kwemithombo
Umnqopho waleliqhinga kuqinisa ikghono labalimi lokusebenzisa imithombo ngendlela edzimeleleko godu nokuqinisekisa ukusetjenziswa kuhle nokuphathwa kwemithombo yemvelo. Lokhu kuzakufuna umbono wesikhathi eside ngombono ocacileko namagugu azakuhlahla ukusetjenziswa kwanje kwemithombo ukuqinisekisa ukunikelwa kwayo esikhathini eside. Leliqhinga lizakuba nomphumela ekutlhogonyelweni kwenarha, ukwabiwa butjha kwenarha, ukusetjenziswa kwenarha ebhodulukweni lemadorobheni, ukubekelwa ngeqadi kwenarha yokulima ethembisa khulu, ukutlhogonyelwa kweendawo zenarha ezizwela msinyana, ukwehluka ngokwebhayoloji namahlelo wamanzi, njll.
Okuqakatheke khulu kileliqhinga kulonda ukwehluka kwezelimo ngokwebhayoloji godu nokukhuphula ukusetjenziswa ngokudzimeleleko kwehlabathi ngokuqiniswa kokukhiqizwa kweentjalo nefuyo ngamahlelo wokulima aqinisiweko nadzimeleleko. Ukungezelela iindlela ezitjha zokuhlanganisa ukuphathwa kwemithombo yemvelo emahlelweni wokusekela anganikela ngobujamo lapho woke umuntu kuzakuba nakutholako okungagcina ngemivuzo esikhathi esifitjhani ebalimini kuthi ngesikhathi sinye kube nesandla emnqopheni wesikhathi eside wokutlhogomela isisekelo semithombo yemvelo.
Ukonakala kwehlabathi nemithombo yamanzi kuletha ingozi ekulu enarheni. Iindlela kufanele zenziwe ukuqeda imbangela yokonakala. Iinhlangano zezakhiwo zesekelo netjhuguluko elingezelelekako emikghweni ekhona yokulima zizakufuneka ukuthuthukisa ukusetjenziswa kwamanzi nehlabathi. Ukufakwa kwamahlelo wokulima anamandla ngehlelo lokudlhegana elikhanjelaniswako angaba nesandla esikhulu kilelihlangothi.
Ihlabathi, amanzi namahlelo wokonga azakunqotjhiswa eendaweni lapho kunethuba elaneleko lepumelelo: lapho igandelelo lesitjhaba liphezulu, iindleko zabasebenzi ziphasi, ukuvikeleka kwenarha kuphezulu, itheknoloji yokukhiqiza itholakala khona godu nalapho kunokufikeleleka kwemakethe, okufakwako nemisebenzi. Ngokunjalo ukufezakaliswa ngepumelelo kwemisebenzi yesekelo yezelimo kungadlala indima ebonakalako ekusetjenzisweni ngokudzimeleleko nekuphathweni kwemithombo yemvelo.
Amahlelo aragela phambili aqalwako kwanje ukuthuthukisa ukudzimelela ku:
thuthukiswa kwamahlelo wokwandiswa kweentjalo agcina naqinisa ukwehluka ngokwamajini jama ndawonye kokutlhogonyelwa kweenlwana neentjalo godu nokwehluka emahlelweni wokulima amahle kezomnotho sisa emthangalenisisekelo nemisebenzini ukusekela ukusetjenziswa ngokudzimeleleko kwenarha thuthukiswa kwehlelo lebhayotheknoloji ukunikela ubuhle besikhathi eside eSewula Afrika nebantwini bayo khuthaza ukukhiqiza ngokufunda ngokukhula kweentjalo ngamabanga wezepilo newokungenisa indzuzo beka ukukhiqiza nokudzimelela ngaphakathi kwehlelo lokulima. Lokhu kusekela amahlelo wokukhiqiza amahle ebhodulukweni, kufaka ukukhiqiza okuhlangeneko. Ukuphathwa kweentjalo okuhlangeneko nokulima ngokusebenzisa izinto zemvelo.
Amahlelo anqophileko nemisebenzi izakulinganiswa ngombono ofaka zoke izinto nemithethokambiso yokuphathwa ngokudzimeleleko kwemithombo yemvelo.
Amaqhinga wokungezelela
Izinto ezihlukeneko zamaqhinga amakhulu (isibonelo, ukulingana, ukuphalisana nemithombo edzimeleleko isebenzisa amaqhinga) akhamba buthabalala begodu nazokufaka isandla ekutlameni nekubuyiseni ithemba kezelimo. Umbuso uthatha ithemba njengento eqakathekileko ekukhuleni kwakusasa kwekoro. Nasicabanga lokhu amahlelo alandelako wokusekela nokukghonakalisa afanisiwe:
Ukuphatha okuhle
Ituthuko yemakhaya ehlangeneko nedzimeleleko
Ilwazi nemiqondo emitjha
Isebenziswano yeentjhabatjhaba
Ukuphepha nokuvikeleka
Lamaqhinga aqakathekile ngombana anikela ngesisekelo esiqakathekileko ngaphandle kwaso ihloso yeqhinga lezelimo eziphalisanako, ezifaka woke umuntu nezidzimeleleko lingasoze lafikelelwa. Lamaqhinga azakunikelwa itjhejo elikhulu begodu ahlathululwa ngokwaneleko.
Ukuphatha okuhle
Umthethakambiso wokuphatha okuhle sihlanganiso sephasi esikhamba phakathi kweqhinga mazombe. Lisebenza ingasi embusweni kuphela kodwana kibo boke abadlalindima bekoro. Ngaphakathi kombuso umleyo wokuphatha okuhle ukwakha ikoro yomphakathi yezelimo ehlangeneko, eqale khulu amakhastama neyenza izinto tjhatjhalaza kuzakuba yinto eqakatheke khulu ukuqinisekisa isisekelo esihle sokufikelela ihloso yamazombe.
Ilunga eliqakatheke khulu ekuphathweni kuhle kweqhinga kuzakuba kusebenzisana. Kokuthoma, umbuso uzakuthuthukisa umleyo wokusebenzisana hlangana nekoro yombuso nekoro yangeqadi kanye nama-NGO ukunikela amandla emaqhingeni wekoro, okukulingana, ukuphalisana nokudzimelela. Umleyo lo uzakufaka okulandelako:
Iindlela ezizakulandelwa ekuphathweni kokusebenzisana hlangana godu naphakathi kwamahlangothi weminyango yombuso
Amazinga wokulethwa kwemsebenzi okhambisana nomthethomgomo womBuso wokulethwa kwemisebenzi i-Batho Pele
Iimvumelwano zokusebenzisana hlangana komBuso neenqhema zemikhiqizo neenhlangano zabalimi
Isahluko eQhingeni eliHlangeneko leTuthuko ukuhlahla imiBuso yemaKhaya ngamahlangothi mazombe aphathelene nezelimo
Iinhlangano zabanezabelo hlangana nomBuso neenhlangano zomphakathi ezifana nomKhandlu wesiTjhaba wokuKhangiswa kwezeLimo, umKhandlu weRhubhululo kezeLimo kanye neBhanka yezeNarha
Iimvumelwano zokulethwa kwemisebenzi hlangana nemibuso yamaphrovinsi neenhlangano zesitjhaba
Amahlelo webandulo wombuso wesitjhaba ukusekela iinhlangano zombuso, amaphrovinsi nemibuso yemakhaya.
Ikhwalithi nekghono lemisebenzi elethwa mBuso izakuqakatheka ekutholeni ihloso yekoro yezelimo ejamele woke umuntu. Eminye imisebenzi yombuso nemithethomgomo iqakathekile ekuthuthukiseni ukuphalisana ekorweni. Iimbonelo mleyo omuhle nosebenza kuhle wokulawula godu nekghono mazombe. Ngalelibanga indlela etja yokulethwa kwemisebenzi izakutlanywa khona kuzakwengezwa ukuphendula nokuziphendulela kibo boke abanikela ngemisebenzi ekorweni yomphakathi neyangeqadi neendingweni zabalimi namabhizinisi wezelimo. Inani lokukhutjhwa kwemisebenzi nalo lizakulungiswa. Ukwanda kwekghono godu nokutjhuguluka lula kuzakutholakala ngokusabalalisa, ukufaka amakontraga nokwabelana ngeendleko zemisebenzi. Ukunqopha okuthileko kuzakunikelwa okulandelako:
Ukukhetha ihlangano yekhaya ezakwamukela ukuziphendulela okusatjalalisiweko
Ukubeka isisekelo somthetho nesokuvumelana ekwabiweni kokuziphendulela kanye nokugeleza kuhle kweemali
Ukwenza imithetho yehlangano "imithetho yomdlalo"
Ukulungiselela ubujamo mazombe bokuthola ilwazi kilezonhlangano ezenze iimvumelwano
Ukuhloma imihlahlandlela yokufaneleka
Ukuhloma isivumelwano esisisekelo neenkambiso zokuthola
Ukuhloma ikambiso bona woke odlala indima kufanele afake isandla khulu ekambisweni
Ukuhloma imiphumela yokungadlali indima
Enye ihloso yeqhinga lokuphatha okuhle kubeka umBuso njengomlingani onemithethomgomo ehloniphekileko, ejame ndawonye nebonakala lula namahlelo aqinisekisa ukulethwa kwemivuzo emikhulu yezelimo. Izenzo ezithileko ezizakufezekaliswa zizakufaka okulandelako:
Ukutlama butjha i-MiniMec ibe mKhandlu waboNgqongqotjhe bezeLimo ukunqophisa ukuphathwa kwemisebenzi yombuso ekuhlangabezeni iminqopho mazombe yekoro yezelimo enarheni
Ihloso yokugcina yeqhinga lokuphatha okuhle kukwakha indlela ehlangeneko nenamahlangothi amanengi ekufaniseni, ekuphatheni nekwabelaneni ngepahla yelwazi lezelimo nelwazi lekoro yomphakathi. Amahlangothi amakhulu azakufaka ukuthuthukiswa komhlahlandlela, umleyo wehlangano neenkambiso zokuphatha kezelimo.
Iindlela zokwenza zokuphatha ngokusebenzisana hlangana nemibuso ehlangeneko zizakufaka umleyo womthetho ozakuqalelela ubudlelwano hlangana nemibuso kezelimo; ucacise iindima nokuziphendulela hlangana kweminyango yemibuso yamaphrovinsi neyesitjhaba yezelimo nombuso wekhaya; ukuhloma umleyo wokuhlahla bewuphathe ukwakhiwa, ukulinganiswa ukufezakaliswa, ukweluswa nokulinganiswa kwemithethomgomo namahlelo; nokuhloma umleyo wokukhambelanisa okuhlangeneko kokutlanywa kwebhajethi nokusetjenziswa kwemali; ukufaka ihlelo lokuphathwa kwelwazi; ukufaka umleyo nemikghwa namazinga wamaqhinga wokuthuthukiswa kwamakghono wabantu; nokukghonakalisa ikghono lehlangano lokwakha lama-PDA nemibuso yemakhaya.
Indlela elandelwako yesebenziswano hlangana komphakathi-umbuso-nekoro yangeqadi, ngakelinye ihlangothi, izakuqala ekuqinisekiseni bona omunye nomunye umsebenzisani womphakathi okhona ekambisweni ukhuthazwa bona afake ilitho. Indlela elandelwako izakuqinisekisa bona abadlalindima bayakhuthazwa bona bathathe indima yoburholi eendaweni lezo ezikhambelana nabo. Kuze kube nje, umBuso uzakuqalelela iindawo zeempahla nemisebenzi yomphakathi efana nemithethomgomo, imithetho, imithetjhwana, umthangalasisekelo womphakathi nemisebenzi. Kilendima, ibubulo nabalimi bazakulindelwa bona bafake isandla ekuthuthukisweni nekukhanjisweni ngekghono kwamabhizinisi wabo neenhlangano ezibajameleko kanye nokuzwakalisa ikareko yabo embusweni. Amahlelo wesebenziswano azakubakhona hlangana komBuso, ibubulo nabalimi lapho omunye angasoze enza ibhizinisi ayedwa. Ezinye zeendawo okukhulunywa ngazo zifaka ukuthuthukiswa kwamakghono wabasebenzi, ukunikelwa kwemisebenzi engezelelweko, ukwenziwa nokuthuthukiswa kweenhlangano zabalimi, nerhubhululo nokudluliswa kwetheknoloji.
Kokugcina, umBuso usendleleni yokuhloma umleyo wokulethwa kwamazinga wemisebenzi, ozakwaziswa ebasebenzisanini bawo bomphakathi nesitjhaba mazombe. Ngokuya komthethomgomo we-Batho Pele mayelana nokulethwa kwemisebenzi, umnqopho wamazinga wokulethwa kwemisebenzi kughonakalisa abasebenzisani bomphakathi nomphakathi bona balandelele umBuso mayelana nokulethwa kwemisebenzi ozinikele bona uzayiletha godu ngezinga lekhwalithi elithenjisiweko.
Ituthuko yemakhaya ehlangeneko nedzimeleleko
Ihloso mazombe yeQhinga eliHlangeneko neliDzimeleleko leTuthuko yemaKhaya (SRDS) kutjhugulula iindawo zemakhaya zeSewula Afrika zibe nesandla kezomnotho, zidzimelele emphakathini godu nekoro enokuzwana nedlala indima ekulu emkhiqizweni woke wesitjhaba (GDP). I-SRDS ngakho-ke izakuba nomphumela omuhle ekorweni yezelimo nekorweni yoke yemakhaya.
ukuthuthukiswa komnotho wekhaya ngetjhejo elithileko elinqotjhiswe emadorobheni wemakhaya, emasentheni wemisebenzi kanye neendaweni zemakhaya ukuqiniswa kwephrofayili nendima yezelimo namabubulo ahlobeneko eenkambisweni zeQhinga eliHlangeneko leTuthuko ikakhulukazi leemphathimandla zendawo itjhejo elikhethekileko lizakunikelwa ekukhuphuleni ukwenziwa kwengeniso nemisebenzi yokuziphilisa yabomma, abatjha nabarholopheleko ezakuqaliswa khulu ekuhlangabezeni iindingo zemindeni etlhagako neemfuno zemakethe yekhaya amahlangothi wokuthuthukiswa kweendawo zemakhaya ukutlanywa kokuhlaliswa emakhaya ukutjheja imikghwa emitjha yokuhlalisa eyenzekako ukusukela ukuqedwa kwemithetho yokuhlalisa yebandlululo nokuvela kwehlelo langemva kwaka-1994 lentando yenengi.
Isekelo elikhulu lombuso nokuzinikela ekufezakalisweni ngepumelelo kweQhinga eliHlangeneko neliDzimeleko leTuthuko yemaKhaya liqakathekile epumelelweni yeqhinga lekoro. Iqhinga lizakuba nomphumela ebantwini abatlhagako bemakhaya, kodwana imizamo izakwenziwa ukutjheja abomma, abantu abatjha nabarholopheleko. Ikoro ephumelelako yezelimo izakwakha ihlangothi eliqakatheke khulu letuthuko ehlangeneko nedzimeleleko yemakhaya nangehlanekelo.
Ilwazi nemiqondo emitjha
Umnotho wephasi utjhugululwa ngokurhaba bona ube mnotho welwazi nomnotho wezokuthintanisa. Kileliphasi, imiqondo emitjha ebukhali nelwazi ziqakathekile ekuphalisaneni okudzimeleleko nokunendzuzo. Kungalamabanga lapho abasebenzisani eqhingeni mazombe babeka isayensi netheknoloji njengokuqakatheke khulu ehlelweni lokungezelela. Ihloso ekulu yalelihlelo kungezelela umbono nekghono lemiqondo emitjha kubadlalindima begodu nokuhlanganisa laba nemakethe yangomuso.
Lokhu kufanele kurholele ekungezelelekeni kwamasiso nekusetjenzisweni kwemikhiqizo ephambili neyesimanje esuka erhubhululweni, ebandulweni nekukhulisweni kwamahlelo. Ngokufezakalisa lelihlelo ikoro ilinga ukusebenzisa irhubhululo elisisekelo namahlelo wefundo akhambelanako ukuphuhlisa itheknoloji etja neqakatheke mazombe, (bhayotheknoloji, ilwazi, ukuthintana) kanye nemihlobo ehlukeneko yetheknoloji ekhuphula izinga ukuveza izinga langomuso. Lokhu kokugcina kuzakuqinisa iphaliswano elidzimeleleko lemikhiqizo ye-Sewula Afrika eemakethe zephasi begodu kurhelebhe ukuhlangabezana neemfuneko eziqinileko zokuphepha kokudla ezibekwa ziinarha zeTlhagwini.
Isenzo esithileko esizakufezakaliswa ukukhuphula amasiso erhubhululweni lezelimo, ifundo nekukhulisweni ukusuka ezingeni lanjesi eliphasi eliliphesente li-1,04 ekufakeni isandla kwezelimo emkhiqizweni woke wenarha ofaka nabangaphandle ukuhlangabezana nezinga elibekwe ziintjhabatjhaba okumaphasente ama-3 womkhiqizo woke wenarha kufaka newabantu abangaphandle kwenarha wezelimo, omadanisekako namaphesente ama-3,7 we-USA; amaphesente ama-4 e-Australia, kanye namaphesente ama-2,1 eenarheni ze-EU, khona kuzakuhlangabezwana neselela yekoro ebekwe mBuso kanye netuthuko mazombe ephasini. Ukufika lapha, itjhejo elithileko lizakunikelwa:
ukuthuthukiswa kwesebenziswano hlangana ne-ARC, imiNyango yezeLimo yamaYunivesithi, imiNyango yezeLimo yamaPhrovinsi, ibhizinisi yezelimo namanye neenhlangano zerhubhululo kezelimo ukunqophisa butjha amaqhinga mazombe aqakathekileko, imiqondo emitjha nerhubhululo elitjhugulukako ukuhloma iHlelo lesiTjhaba leRhubhululo lezeLimo ukuhlanganisa, ukukhambelanisa nokuhlanganisa irhubhululo lezelimo nerhubhululo lebubulo neleenhlangano zelimo zeentjhabatjhaba kanye nokukhuliswa kwemisebenzi ukulinganiswa butjha kwesisekelo sokurhelebha ngeemali ukuphuhlisa isebenziswano hlangana kweenhlangano zerhubhululo, amayunivesithi nekoro yangeqadi
Eminyakeni edlulileko ihlelo lerhubhululo lezelimo leSewula Afrika likhuphe imiphumela ekarisako nanyana belithatha ihlangothi lokuthanda abalimi abakhulu nje, godu kunepikiswano yokuthanda isekelo eliragela phambili "emthumbini owaziwako". Ukwehla eminyakeni elitjhumi edluleko kwawo woke amasiso erhubhululweni lezelimo netuthukweni yetheknoloji akuhlangabezani neselela elethwa nguMongameli yokuthuthukiswa kwetheknoloji kanye nokubekwa phakathi kwekoro njengomrholi emnothweni wemakhaya. Umbuso uzakwandisa irhelebho leemali erhubhululweni lezelimo ukuphuhlisa ukuthuthuka okuragela phambili kokuphalisana noburholi ekwenziweni, ukuthintana nebhayotheknoloji eqakathekileko ekusaseni lezelimo zeSewula Afrika.
Inani eliphezulu lokuthenga itheknoloji lingabalekelwa ngamahlelo enziwa ne-R&D kanye nebubulo letheknoloji. Indima yombuso edosa phambili izakufaka:
Ukuqinisekisa bona imizamo yerhubhululo lezelimo ye-ARC, imiNyango yezeLimo yamaYunivesithi, ama-PDA kanye neenhlangano zerhubhululo lezelimo iyakhanjelaniswa beyinqotjhiswe eminqopheni yamazombe eqalwe ekuphalisaneni okudzimeleleko. Ikambiso yanjensi yokuhloma amaHlelo wesiTjhaba weRhubhululo lezeLimo azakuba nalokhu njengeminye yeminqopho yayo.
Ukuqinisekisa bona imiphumela yezomnotho, yokuhlalisana neyebhoduluko ithathelwa phezulu ekuthuthukisweni kwetheknoloji etja
Ukukhulisa ukutjhuguluka kweenhlangano nomphakathi werhubhululo kezelimo lapho kutlhogeka khona
Ukukghonakalisa iinhlangano zerhubhululo lezelimo ukufikelela imithombo yezelimo
Ukunikela isekelo lobudlelwano bokuvumelana hlangana neenhlangano zerhubhululo lezelimo kanye nabajameli beenhlangano zebubulo, godu neenhlangano zerhubhululo zesifunda nezeentjhabatjhaba.
Isebenziswano leentjhabatjhaba
Ukuhlangana kwephasi ngakwezomnotho kuze netjhuguluko elikhulu mayelana nokutholakala lula kwelwazi netheknoloji, ukwanda kokukhamba kweempahla, imisebenzi nabantu abeqa imikhawulo, ukwanda kokunotha kodwana godu nokuragela phambili okungafunekiko kwesikhala hlangana nabanento nabanganalitho.
Ukuvela khulu kweSewula Afrika ngendlela etja yentando yenengi kwandise khulu iimfuneko zokuzibandakanya phezu kwayo emaforamini ahlukeneko weentjhabatjhaba. Leziimfuneko ziliye ikghono layo lokusebenzisa kuhle amathuba nokuhlangabezana neenselela zokuba mdlalindima ephasini emahlangothini amanengi. Ibelo elirhabako letjhuguluko ekuphathweni kwezelimo, irhubhululo, ukurhwebelana nebhoduluko kanye nokungaphatheki kuhle kwekhaya nenarhakazini ngokubakhona kokudla mabanga azwakalako bona iSewula Afrika ihlale iphambili etuthukweni enomthelela kezelimo. Ikareko yethu esebenziswaneni yeentjhabatjhaba ehlangothini lezelimo ibekwa kuqakatheka kwezombanganarha, zerhwebelano, okuqakathekileko kezobuthekniki nebandulo eliqakathekileko ekusekeleni iHlelo Mazombe lekoro yezelimo.
ISewula Afrika ithethe indima yoburholi ekuvikeleni iinsungulo ezithanda ituthuko yesifunda ne-Afrika mazombe. Iimbonelo ezikulu yiNdlela yokwEnza yezeRhwebelano ye-SADC, isiSungulo se-Afrika eTja kanye neenkhundla ezikulu nabangani eenhlanganweni ezinabantu namkha iinqhema ezintathu ezirholela emiphumeleni emihle yetuthuko kezelimo e-Afrika. Umbuso ufanise isebenziswano yeentjhabatjhaba nemiphumela yetuthuko yobungani yeemvumelwano zeentjhabatjhaba njengokuqakatheke khulu esikhathini esilingeneko, godu nokuzihlela butjha ukuhlangabezana ngcono neenselela ezilethwa kukwanda kweemfuneko zabajameli beentjhabatjhaba e-USA, eYuropa kanye nePumalanga eKude.
Iimfuneko zerhelebho lezetheniki elibuya ekhaya ehlangothini lezelimo lisuka esiSungulweni se-Afrika eTja, iinSungulo ze-SADC nemihlanganweni yababili neenarha ze-Afrika. Umbuso, ngokusebenzisana nabadlalindima abahlukeneko, uzakudosa phambili ekuthuthukiseni umleyo werhelebho lezethekniki ekuhloswe ngawo ukuhloma ihlelo eleyame ekwenzeni ukusekela ukuthuthukiswa kwamakghono netuthuko esifundeni nenarhakazini ye-Afrika. Ukufika lapha, umbuso uhlose ukusebenzisana nabalingani abangasi ngebe-Afrika.
ESewula Afrika, umBuso uzakufaka abanikeli bangaphandle ekwenzeni ihlelo lokusisa ukusekela ituthuko kezelimo ngokukhambisana neqhinga mazombe.
Nanyana irhubhululo leentjhabatjhaba lirholele emikhiqizweni emitjha yamakhastama, ukutholaka khulu kwelwazi kuveze ukukhathazeka komphakathi ngokuphepha kokudla, imikghwa emihle yokusebenza, njll njll. Ukwanda kokukhathazeka kwamakhastama ngokuphepha kokudla eemakethe eziqakathekileko zeenarha zangaphandle kubeka imikhiqizo esiyikhuphako engozini begodu kufuna iimpendulo ezitjengisa ilwazi nezeyame ekwenzeni kanye nokungenelela okuvela embusweni. Ukuzibandakanya kwasikhathi soke neenhlangano zeentjhabatjhaba ezibeka amazinga, isibonelo, i-FAO Codex Alimentarius, iHlangano yeenTjhabatjhaba yokuVikelwa kweenTjalo, iHlangano yeenTjhabatjhaba yePilo yeenLwana neemvumelwano neenhlangano ezingaba nomthelela kezelimo ezifana nalezo ezifaka ibhoduluko, itheknoloji etja kanye nokuhlakanipha kokuzisungulela ibhizinisi zizinto eziqakatheke khulu nekufanele zenziwe eSewula Afrika emnyakeni kulungwana omutjha. Umbuso uzinikele ekwandiseni ukuzibandakanya kwawo nekuqiniseni ikghono lawo nemithombo khona uzakuthintana neenhlangano ngendlela ehlelwe kuhle esikhathini esiminyaka emithathu ezako.
Ukuphepha nokuvikeleka
Ubulelesi bemakhaya sekusibalo esithusako. Lokhu kuthusela izinzo, okuzakugcina ngokuliya ukusisa kanye nokukhula komnotho eendaweni zemakhaya. Ihlelo elingeneleleko nelizinikeleko liyafuneka ukukhandela izinga eliphezulu lenturhu, ubulelesi, ukusola ekuhlaleni nokungathembani okubusa eendaweni zemakhaya begodu nokuthuthukisa ubujamo obuhle bokusebenza, ubudlelwano bobumakhelwane nethemba elikhulu emiphakathini ethintekako. Ngokuya kwehlelo elinjalo izinto ezilandelako eziqakatheke khulu zizakuthola itjhejo eliphezulu esikhathini esilingeneko nesifitjhani:
Ukwenziwa kweForamu yesiTjhaba yokuThula nokuPhepha ezakuthatha amalunga kibo boke abadlalindima bemakhaya - ukungezelela iinsungulo ezikhona ekukhandeleni inturhu emakhaya, ubulelesi, ukusola ekuhlaleni nokwesaba okubusa imiphakathi yemakhaya kanye nokuthuthukisa ubujamo obuhle bokusebenzela, ubudlelwano obuhle bobumakhelwana nokuthemba okukhulu hlangana nemiphakathi ehlukeneko
Ukuvuselelwa kwehlelo lobulungiswa bobulelesi nezakhiwo zokusekela okufanele zibonwe bezizwakale njengesikhandelo sobelelesi
Istafu se-SAPS ne-SANDF kanye namasotja wesikhatjhana anabasebenzi abanebandulo nelemuko elaneleko lesipholisa nezokuvikela ukuqinisa ikghono lalawo mabutho ukukhandela imisebenzi yobulelesi enarheni, ikakhulukazi eendaweni zemakhaya.
Amalalela athileko wabantu newemali okufanele aqaliswe ku-SAPS ne-SANDF ukukghonakalisa amajoni wokuphepha ukwenza imisebenzi yawo ngokuya kokukhandelwa kobulelesi nokufezakaliswa kweqhinga lokuphepha. Leziimali zizakusetjenziswa ngokuqakatheka nokunikelwa bona zisetjenziswe emahlelweni nemisebenzini yokukhandela ukuhlaselwa kwamaplasi nobulelesi bemakhaya
Ukuqakatheka ngokweqhinga mazombe kweKomiti yesiTjhaba eKhambelanisako neSebenza ngokuQakatheka, njengesakhiwo esikhambelanisako sabo boke abadlalindima eqhingeni lokuvikela emakhaya, izakuqiniswa ngemithombo efaneleko yabantu neyeemali ukuyikghonakalisa ukufezakalisa iqhinga lokuvikela lemakhaya kanye nokukhambelanisa imisebenzi hlangana nabadlalindima nombuso.
Ukufezakalisa iqhinga mazombe lekoro
Umbono we"koro yezelimo ehlangeneko neragela phambili" ufuna abasebenzisani bona babe namaqhinga wokwenza, iintjengiso zokwenza, amazinga wokulethwa kwemisebenzi, amahlelo wokulawula nokulinganisa kanye nokubekwa kweenkhathi khona kuzakufikelelwa iqhinga mazombe elihlangeneko. Godu lifuna umbuso wenze izinto ngendlela ehlukileko - ngebelo elikhulu kanye nokurhabeka godu nangokusebenzisana nabalimi, ibhizinisi lezelimo, ama-NGO kanye neminye iminyango yombuso.
Kuyabonakala ngomleyo wamazombe obekwe lapha bona iqhinga lokwenza elizakuqinisa ukuzibandakanya, ukuphalisana nesithunzi sebhoduluko ekorweni yezelimo lifuna imizamo ehlangeneko ukuqinisekisa okulandelako:
Ukukhambelanisa kwamambala hlangana neenhlangano ezihlukeneko ezizibandakanya ekufezakalisweni, okufaka ezingaphakathi kanye nezihlangana nekoro yomphakathi, yangeqadi neyokuzinikela.
Ukutjheja ihloso kizo zoke leziinhlangano ukuqinisekisa bona zoke zitjheje ukufikelela imivuzo yeentjhabatjhaba, kunokufikelela iinrhuluphelo zeenkoro kuphela
Ukubandula kiwo woke amazinga, godu nangeendlela ezinengi, ezikhamba ukusuka elwazini elingeneleleko lesayensi lokuzibandakanya okukhulu ekufezakaliseni iphrojekthi phasi ebantwini
Ukutlanywa kuhle kwekambiso yokufezakalisa ukuqinisekisa bona amaphrojekthi ayathonywa abe aqedwe ngesikhathi esifaneleko, kanye nokuqalelela ukukhambelanisa hlangana neenhlangano ezihlukeneko namaphrojethi
Ukulandelaniswa kuhle kwezenzo zokufezakaliswa ngezenzo ezitlhogekako zokusekela (ibandulo lamakghono, ukwakhiwa kweenhlangano, ukutlama, njll)
Ukulawula iragelo phambili ukuqinisekisa ukuphathwa kuhle kwekambiso yokufezakalisa. Lokhu kufuna itjhejo elikhethekileko ekunikelweni kwelwazi nekuphathweni kwamahlelo welwazi kanye nekufakweni kwehlelo lokulawula nokulinganisa.
Iqhinga lokwenza asoze labekwa ngokuzeleko ngaphandle kokuzibandakanya ngokuzeleko kwalabo abanokuziphendulela ngokufezakaliswa kwalo. Iqhinga mazombe lenza iinjamiso ngendlela ehlongozwako yesebenziswano hlangana nomphakathi-umbuso-nekoro yangeqadi begodu wenza isihlongozo sokufezakaliswa babantu ababili. Kuze kufike lapha, ikomiti yababili yakanomphela izakuhlonywa hlangana nabadlalindima abazibandakanya esisungulweni seqhinga mazombe, okumNyango wezeLimo, i-Agri SA ne-NAFU. Imisebenzi esisekelo yalekomiti ku:
Hlathulula ngokuzeleko zoke iinsungulo eziveziweko. Lokhu kuzakufaka amagadango athileko abonelwa ngaphambili, ukufaniswa kwalabo abaphathelene nokufezakaliswa kwalo, ukufaniswa kwalezonhlangano ezifuna ukubandakanywa, ukufaniswa kweminye imithombo (yeemali neminye) kanye nokuvezwa bunqopha kweenkhathi zokufezakalisa.
Ukutlama isakhiwo sokuphatha umsebenzi waso kube kusekela iinhlangano ezinokuziphendulela ngokufezakaliswa kwelinye nelinye ihlelo, nanyana ihlangano isekorweni yomphakathi, yangeqadi namkha yokuzinikela. Isekelweli lizakuba ngilelo elingasoze lathikamezana nelungelo elikhethekileko leenhlangano ezibandakanyekako.
Kutlama umleyo wokubika osekelwe eqhingeni lokulawulwa nokulinganiswa kwamahlelo namaphrojekthi enza iqhinga mazombe. Ikomiti yababili yakanomphela kufanele ibike imiphumela yalezizenzo kubadlaindima abakhulu ngemihla.
AMAHLELO WOKUQAKATHEKILEKO
Njengegadango lokuthoma lokutjhidelisa iqhinga mazombe eduze nokufezakaliswa abasebenzisani mazombe bafanise amahlelo naka aqakathekileko:
Ukufezakaliswa kweqhinga lokuphepha nokuvikeleka ukuletha ukuzinza emakhaya nokuzethemba
Ihlelo lokuphatha elithuthukileko nokufezakaliswa kwesebenziswano nehlelo lokufundisa nokuyelelisa
Ukukhambisa burhaba ihlelo lokwabiwa butjha kwenarha khona kuzakuthuthukiswa zelimo (LRAD)
Ukutjhugulula ihlelo lokuthuthukiswa kwetheknoloji yezelimo begodu nokudluliswa okuya khulu ekuphenduleni kwemakethe
Ukusungula ihlelo lemakethe elifikeleleka khulu (amahlelo welwazi, ikghono lokuqalisiswa kuhle kwezomnotho kenye nenye iphrovinsi)
Ukuthuthukisa nokwenza ihlelo lokuphathwa kuhle kweengozi lisebenze (ihlelo lepilo yeentjalo neenlwana, iinhlekelele, isiqinisekiso sesikwelede)
Ukuqinisekisa iphaliswano elihle - ekhaya neentjhabatjhabeni
Ukufezakaliswa kombono wokwabelana wezabasebenzi netjhuguluko lenarha
Ikambiso yokunikela amandla kizo zoke iinkoro zekoro yokudla kwezelimo. Ngalekambiso amahlelo wokufundisa nokuyelelisa aqakathekile godu azakuhlonywa ngokurhaba okukghonekako ngesekelo loke lombuso
Amasiso anqotjhiweko ukuqinisa iphaliswano (umthangalasisekelo; amanzi; igezi; zokuthintana ngomtato; iintimela; ngommoya; imisebenzi yezemali; ibandulo; ukusetjenziswa kwemitjhini)
Ukwehlisa iindleko zoke zokukhiqiza, kufaka hlangana ukwehliswa khulu kwemithelo kanye neemali ezibhadelwa entengweni yedizeli nokhunye okufakwa nakwenziwa imikhiqizo.
IINKAMBISO
Ikomiti kanomphela ehlanganyelweko izakuba nokuziphendulela ezingeni lesitjhaba ngokulawula iragelo phambili godu nokuqalelela ihlelo lokufezakalisa. Iinqhema ezisebenzako namkha iinqhema zemisebenzi kuzakuba ngeziqakathekileko ekambisweni yokufezakalisa emaphrovinsini begodu zizakubika ekomitini yababili yakanomphela. Abalingani mazombe kufanele baqunte bona imithombo (yemali nabasebenzi) ebuya komunye nomunye umsebenzisani izakuzinikela beyiphathwe ngekambiso yokufezakalisa amahlelo ahlukeneko namaqhinga.
Igadango lokuthoma neliqakathekileko kukhulumisana ngehlelo ngokubanzi ngokukghonakalako. Umqondo kukobana lomtlolo kufanele ufundwe nguwoke woke begodu nokobana ilwazi mayelana nehlelo lokufezakalisa kufanele kwabelwane ngalo njalo nabadlalindima boke. Ikambiso yokulethwa kweqhinga mazombe lekoro ngakho sele ithomile.
<fn>nde_Article_National Language Services_IREJISTA YOMSEBENZI.txt</fn>
IREJISTA YOMSEBENZI
Tjheja Abasebenzi kufuze bagcwalise kwaphela isigaba serejista esitjhiyelwe bona
Ibizo Lomsebenzi Inomboro Yomsebenzi
Kufuze kugcwalise umsebenzi, nakangakghoniko kugcwalise umqhatjhi
UKUBEKWA KWEMIKHAWULO YEKORO 11: IKORO YAMATEKSI, ESEWULA AFRIKA
FUNDA LOKHU NTANZI
YINI UMNQOPHO WEFOROMELI
Iforomeli lilirekhodi lendlela umsebenzi aye ngayo emsebenzini.
LIGCWALISWA NGUBANI IFOROMELI
Msebenzi, namkha nakube umsebenzi akakghoni, ligcwaliswa mqhatjhi.
LIYAPHI IFOROMELI NALIQEDA UKUGCWALISWA
IMILAYELO
Iforomeli limfuziselo nje kwaphela, hayi ukuthi limlayelo.
Ukugcwalisa umtlolo ngenye indlela ehlukileko kunale, njengokusebenzisa ikarada lokutloga elisebenza ngomtjhini nje ( i-electronic clock card ), nakho kusalungile, ikani nje nakube iyafana imininingwana efunekako begodu iphelele yoke.
Umnyaka:
Inyanga:
Umtlikitlo
Isikhathi Sokuthoma
Iinkhathi Zokudla
Isikhathi Sokutjhayisa
Inani Elipheleleko lama-awa Asetjenziweko
Amaholideyi Asetjenziweko
Ilanga Leveke
Sekuphumuleni
Sebenza
Ilanga Ngalinye
Iveke Ngayinye
Ukusukela
Ukuyokufikela
Inani Elipheleleko Lama-awa Asetjenziweko
Ukusukela
Ukuyokufikela
Inani Elipheleleko Lama-awa Asetjenziweko
Ukusukela
Ukuyokufikela
Inani Elipheleleko Lama-awa Asetjenziweko
<fn>nde_Article_National Language Services_IRIPHABHLIKI YESEWULA.txt</fn>
UMTHETHOMLINGWA WOKUTHUTHUKISWA KWEMIDIYA EMPHAKATHINI KUNYE NEHLANGANO YABASEBENZELI BOKUJAMELELISA
Njengombana wendlalwa eSibethamthethweni sesiTjhaba njengomThethomlingwa wama- 75; UmThethomlingwa ugadangiswe eGurandeni lakaRhulumende eliyinomboro 23090 langezi- 4 Feberbari 2002
Umtlolo wesiNgisi ngiwo ozakuthathwa njengomtlolo wangokomthetho womThethomlingwa
UMTHETHOMLINGWA
Ukuhloma iHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa zokuthuthukiswa kweMidiya ngokunaba kwayo; ukuqalelela iminqopho kunye nemisebenzi yayo; ukuqalelela umthethosisekelo weBhodo kunye nokuphathwa kweHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa yiBhodo; ukuqalelelwa kwesiphathiswa esilawulako kunye nabanye abasebenzi bokujamelelisa; ukuqalelela kweemali zeHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa; ukuqalelelwa kwesekelo lamaprojekthi anqotjhiswe ekuphuhliseni ukuthuthukiswa kwemidiya kunye nokujameleka kwayo; kunye noqalelela izinto eziphathelene nalokhu.
Isiqangulo
NGETJHEJO LOKOBANA KUFANELEKILE-
KUHLONYWE iHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa zokuthuthukiswa kweMidiya kunye nokunaba kwayo ukurhelebha ukwakha ibhoduluko lokukghonakalisa ukuthuthukiswa kwemidiya nokunaba kwayo okukhuthaza ukubonisana emphakathini okuveza iindingo kunye neenrhuluphelo zamaSewula Afrika woke;
KULUNGISWE indaba yokurarhelwa ngaphandle kunye nokugadangelwa kwemiphakathi nabantu egade badinywe amathuba wokungena kwezemidiya kunye nebubulo lakhona;
KUPHUHLISWE ukuthuthukiswa ukujameleka kwemidiya ngokunaba kwayo ngokunikela isekelo, khulu khulu emiphakathini kunye nemaprojekthini amancani wokungenisa imali wemidiya;
Iinhlathululo
KilomThetho, ngaphandle kobana kutjengiswe ngenye indlela emtlolweni i iHlangano yabaSebenzeli kutjhiwo iHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa ehlonywe ngokuya kwesigaba 2;
ii IBhodo kutjhiwo iBhodo ebalwe esigabeni 4;
iii Umphakathi kutjhiwo abantu ngokuya kokuhlala kwabo endaweni ethileko kunye nesinye nesinye isiqhema sabantu nanyana ingcenye yomphakathi enekareko eqinisekako, efanako nenqophileko, kubalwa neenqhema ezibalwe bunqopha esigabeni 17;
iv iMidiya yomPhakathi kutjhiwo amabhizinisi weMidiya aphethwe begodu angawomphakathi egade udinywe amathuba esikhathini sangaphambili, lapho inzuzo eyenziwako ibuye itjalwe emphakathini nanyana ebhizinisini lemidiya;
v ukujameleka ngokunaba manqophana nemidiya, kutjhiwo ukukghona ukuthola imithombo yelwazi nemibono eyahlukeneko, kunye nokujanyelwa kuhle nangokulinganiswa kumidiya mazombe;
vii midiya kutjhiwo zoke iindlela zokuthintana nomphakathi mazombe, okungaba mitlolo egadangisiweko, mirhatjho, ithelevitjhini kunye nezinye iindlela zegezi zokwethula imibiko;
viii ukuthuthukiswa kwemidiya kutjhiwo ukuthuthukiswa kwebhoduluko lemidiya kunye nemithangalasisekelo yakhona, khona imiphakathi egade idinywe amathuba esikhathini sangaphambili kunye nabantu abanjalo bazakukghona ukuba banikazi bemidiya, abaphathi, abakhiqizi kunye nabathengi bemidiya.
ix ibubulo lemidiya kutjhiwo ikambiso yoke yokukhiqiza yemidiya, okungabala hlangana nokhunye, ukubika iindaba, ukubuthelela iindaba, ukukhangisa, ukumaketha, ukwelusa, ukugadangisa, ukuphadlhalalisa imitlolo kunye nokuphadlhalajisa amatshwayomitlolo;
x ilungu kutjhiwo ilungu leBhodo;
xiii qunta kutjhiwo ukuqunta ngesiyalelo;
xiv amaprojekthi kutjhiwo amaprojekthi abalwe esigabeni 18;
xv isiyalelo kutjhiwo isiyalelo esenziwe ngokuya kwesigaba 21;
xvi imidiya encani yokungenisa imali kutjhiwo imidiya ezijameleko nanyana imizamo yebhizinisi lemidiya elilawulwa mumuntu bona azuze ebhizinisini emaphakathi, encani nanyana encani khulu njengokuhlukanisa emThethweni wesiTjhaba wamaBhizinisi amaNcani, ka 1996 UmThetho oyinomboro 102 ka 1996;
xvii isekelo kutjhiwo isekelo elibalwe esigabeni 15;
xviii lomThetho ubala hlangana nokhunye, esinye nesinye isiyalelo esenziwa ngokuwulandela.
Ukuhlonywa kweHlangano yabaSebenzeli
Umuntu wangokomthetho owaziwa njengomsebenzeli wokuthuthukiswa kokujameleka kwemidiya ngokunaba kwayo uhlonywa ngalesi sigaba.
IHlangano yabaSebenzeli izakwenza nofana yini ngokusebenzisa iBhodo kwaphela, ngaphandle kwamajamo lapho iBhodo ngokwayo iyinikela amandla wokwenza umsebenzi othileko.
IBhodo ifanele ilandele isigaba 472 somThetho ka 1999 wokuPhathwa kweeMali zakaRhulumende umThetho oyinomboro 1 ka 1999.
IHlangano yabaSebenzeli izijamele begodu ayikafaneli ukuthatha hlangothi, godu ekwenzeni imisebenzi yayo, iwenze ngaphandle kokusaba, ukukhetha nanyana ukubandlulula, begodu nangaphandle kokuthikamezwa ngabehlangothi lezombanganarha nanyana lezeemali.
Umnqopho weHlangano yabaSebenzeli
Umnqopho weHlangano yabaSebenzeli kuphuhlisa ukuthuthuka ngokujameleka ngokunaba kwebubulo lemidiya eSewula Afrika.
UmThethosisekelo weBhodo
IBhodo yeHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa imumethe amalungu, ubuncani bakhona alikhomba, kodwana angeqi ngaphezu kwalithoba.
IBhodo yakhiwa ngelungu linye elikhethwe ekorweni ngayinye kilezi ezibalwe esigabeni 51a1 kuya ku iv kunye nobuncani bakhona, abathathu abakhethwe mphakathi mazombe.
IBhodo inabantu okuzakuthi nabaqalwa ngokuhlanganyela-
a bajamele iinkoro zabantu beSewula Afrika ngobunengi bazo; kunye b nangendlela okungakghoneka ngayo, babe nelwazi elifunekako, ubukghoni kunye neboni eenkorweni ezifana nalezi-
i ukukhangisa;
v imidiya yomphakathi;
x zokubika iindaba;
Ngaphambi kokusungula ukwenza umsebenzi, ilungu lifanele bona lithathe isifungo nanyana liqinise ngaphambi kweJaji leKhotho ePhakemeko bona lizibophelele eku-
a sebenzeni ngokulunga, ngekululeko yokuveza imibono, ngokuvuleka kunye nokuziphendulela; kunye b nokuhlonipha nokuvikela umThethosisekelo kunye neminye imithetho yeRiphabhliki yeSewula Afrika.
Ukuphakanyiswa nokukhethwa kwamalungu
(a) IKomiti yeenKhundla ifanele bona yazise, eGurandeni lakaRhulumende kunye nemaphephandabeni ubuncani bakhona amabili afundwa eRiphabhliki, ibawe bona kuphakanyiswe amagama ku-
ii Ikoro yokugadangisa yemidiya yokungenisa imali;
iii Ikoro yokurhatjha yokuzingenisela imali;
iv Ikoro yemidiya yomphakathi; kunye v Nomphakathi mazombe.
b Isaziso esibalwe endimeni a sifanele bona sinqophise indlela okuzakwenziwa ngayo ukuphakanyiswa kwamagama lawo, nesikhathi.
c Ngomnqopho wokukhethwa kweBhodo yamathomo, iKomiti yeenKhundla ifanele bona emalangeni ama- 60 ngemva kokuthoma kwalomThetho, nangabe iPalamende ihlezi nanyana nangabe ipalamende ayikahlali, emalangeni ama- 60 ngemva kokuthoma kokuhlala okulandelako, kugadangiswe isaziswesi ngokulandela indima a.
dUkuqhatjhwa okulandelako kwamalungu, iKomiti yeenKhundla ifanele bona emalangeni ama- 120 ngaphambi kokuphela kwethemu ye-ofisi yelungu, ibawe ukuphakanyiswa kwamalungu ekorweni efaneleko ebalwe endimeni a, ngesaziso ngokuya kwendima leyo.
Abaphakanyisiweko banyulwa ngokuya kwesigatjana 3 bafanele bona bakhethwe ngendlela ezakuqinisa-
a ukuba tjhatjhalazi nokuvuleka; kunye b nerhelo elifitjhani labanyuliweko ligadangiswe.
IKomiti yeenKhundla ifanele bona, emagameni aphakanyisiweko, inyule-
a abantu ubuncani bakhona ababili kodwana bangadluli kwabathathu ekorweni ngayinye kwezibalwe esigatjaneni 1ai ukuya iv; kunye b nobuncani babantu abahlanu kodwana bangadluli etjhumini abazakuvela emphakathini mazombe, kuMongameli bona aqhatjhe.
UMongameli ufanele bona akhethe amalungu emagameni aphakanyiswe yiKomiti yeenKhundla.
a UMongameli ufanele bona akhethe munye wamalungu lawa bona abe ngusihlalo weBhodo.
bNakungekho usihlalo, amalungu aseleko, phakathi kwawo, azakukhetha umjaphethe kasihlalo, ozakufanele bona enze yoke imisebenzi kasihlalo ngesikhathi aphethe.
UKUQOTHWA
Umuntu angeze akhethwa bona abe lilungu nangabe-
b wadliwa ipahlakhe begodu akakatholi irhelebho lokumbuyisela emajameni wangaphambili;
c uyilungu lePalamende, isibethamthetho esinye nesinye seprovinsi nanyana umkhandlu kamasipala;
d usiphathiswa nanyana umsebenzi wehlangano yezepolitiki, itjhitjhingo nanyana ihlangano eqalele zombanganarha;
e ukhe, ngaphandle kwetjhejo lendima f, kwesinye nesinye isikhathi wabotjhelwa ukweba, ukukhwabanisa, ukuphula iimvumelano kunye nanyana umlandu ngokuya komThetho wobuKhohlakali ka 1992 umThetho wama- 94 ka 1992, nanyana omunye nje umlandu ophathelene nokungathembeki;
f ukhe wavalelwa ngemva kokuthoma komThethosisekelo, ngomlandu onqotjhiswe eTjhedulini 1 yomThetho wekambiso yobuLelesi ka 1977 umThetho wama- 51 ka 1977, wagwetjwa isikhathi esingasi ngaphasi konyaka munye begodu akhange avunyelwe bona angahlawula;
g ngamabanga wokungaziphathi kuhle, ukhe wakhutjhwa esikhundleni sokuthenjwa; nanyana h usisebenzi sakarhulumende nanyana uphethe esinye nesinye isikhundla lapho arholelwa khona nguRhulumende, ngaphandle kobana abe lilungu elikhethwe ngokuya kwesigaba 51ai.
Ilungu liphelelwa bulungu balo eBhodini begodu lifanele litjhiye isikhundla nakhibe-
a liyaqothwa ngokulandela isigatjana 1, ekubeni lilungu;
b litlolela uMongameli incwadi yokubawa ukulisa umsebenzi;
c libekwa yikhotho bona alikaphili kuhle emkhumbulweni nanyana liphambene nanyana liyavalelwa ngokomThetho wokuPhila emKhumbulweni ka 1973 umThetho we- 18 ka 1973;
d akhange libe semihlanganweni engaphezu kwemibili elandelanako ngaphandle kwemvumo yeBhodo;
e uMongameli utsomula ukuqhatjhwa kwelungu, ngemva kokubonisana namanye amalungu, nangabe ilungelo alikghoni ukwenza umsebenzalo;
f litholakala limlandu ngokungaziphathi kuhle;
g litholakala limlandu ngokuya kwesigaba 104.
(a) Nakhibe ilungu kuyenzeka liyahlongakala litjhiya isikhundla salo ngokuya kwesigatjana , uMongameli angaqhatjha omunye nomunye umuntu obandulwe ngokufaneleko ebantwini abaphakanyiswa ngokwesigaba 5 , lapho ilungeli (elihlongakeleko) lakhethwa khona, ukuzalisa isikhundla ngaphambi kokuphela kwethemu ye-ofisi leyo.
b Nakhibe ukuqhatjhwokho akukghonakali bona kwenzeke ngokulandela indima a-
i IKomiti yeenKhundla izakufanele bona ibawe amagama azakuphakanyiswa eenkorweni ezifaneleko ngokuya kwesigaba 51 no b, ngokurhabako;
ii IKomiti yeenKhundla ifanele bona yenze irhelo elifitjhani ngokuya kwesigaba 52 begodu ifanele bona yenze iimphakamiso ngokuya kwesigaba 53; kunye iii UMongameli ufanele bona akhethe ilungu eemphakanyisweni ezibalwe endinyaneni ii.
Ngokuya kwesigatjana , ithemu ye-ofisi yamalungu, minyaka emithathu.
Ubuncani bakhona, ama- 50% wamalungu weBhodo yamathomo afanele bona aphathe i-ofisi iminyaka emihlanu.
UMongameli ufanele bona, eminyakeni emibili ngemva kokukhethwa kweBhodo yamathomo, begodu ngokusebenzisana neBhodo, enze isaziso eGurandeni lakaRhulumende, samalungu azakubamba i-ofisi iminyaka emihlanu.
Akunalungu elingakhethwa bona libambe amathemu alandelanako adlula kwamabili.
Umrholo wamalungu weBhodo
Imihlangano yeBhodo
Umhlangano wamathomo weBhodo ufanele bona ubanjwe endaweni kunye nangesikhathi esizakubekwa nguNgqongqotjhe, bese ukusuka lapho, imihlangano izakubanjwa ngeenkhathi kunye neendaweni ezizakubekwa yiBhodo.
IBhodo ifanele bona ihlangane kane ngonyaka.
Usihlalo weBhodo unelungelo lokobana kesinye nesinye isikhathi, begodu ufanele bona nakabawiwa ngencwadi malunga angasingaphasi kwamane, abize umhlangano okhethekileko weBhodo, ozakubanjwa ngesikhathi nendaweni ezakubekwa ngusihlalo.
Akukafaneli bona kube nemihlangano engaphezu kweminane ekhethekileko ngonyaka munye.
Ikhoramu yomhlangano weBhodo, sinengi samalungu wayo.
Usihlalo ufanele bona anikele isaziso esitloliweko samalanga ali- 14 ngaphambi komunye nomunye umhlangano weBhodo emalungwini woke wayo.
Isiqunto sesinengi samalungu akhona komunye nomunye umhlangano sizakuthathwa njengesiqunto seBhodo, begodu nakwenzeka bona kube namavowudi alinganako, usihlalo uzakufanele bona enze yakhe ivowudi yokuhlukanisa ngaphezu kwevowudi yakhe ejayelekileko azikhethela ukuyenza.
Ngokuya kwesigaba 103, nakwenzeka bona amalungu afunekako wesinengi anelungelo lokuhlala njengamalunga emhlanganweni weBhodo athatha isiqunto nanyana agunyaza okuthileko emhlanganweni loyo, isiqunto esithethweko nanyana into eyenziweko ngokuya kokugunywazokho izakukuba ngesebenzako nanyana ilungu eliqothwe emhlanganweni ngokuya kwesigaba 6 kodwana lingakalisi isikhundla salo nanyana i-ofisi, lihlezi njengelungu.
Amaminithi wokwenzeka emhlanganweni omunye nomunye weBhodo afanele bona arekhodwe begodu atlolwe encwadini eyenzelwe lokho.
Amaminithi wokwenzeka emhlanganweni omunye nomunye afanele bona ethulwe emhlanganweni olandelako weBhodo, nakhibe ayemukelwa, afanele bona atlikitlwe ngusihlalo, begodu nakafakazelwe ngalindlela, angathathwa njengobufakazi bekhotho yomthetho ngokwenzeka emhlanganweni obalwe ekuthomeni.
IBhodo ingabawa isiphathiswa esilawulako bona sikhambele namkha ngimiphi wemihlangano yayo iBhodo.
Ilungu angeze lavowuda, lakhambela nanyana labandakanyeka emihlanganweni yeBhodo, begodu alikafaneleki bona libe khona lapho kubanjwa khona umhlangano nakhibe-
a manqophana nesibawo sokusekelwa, ilungu lomndenalo limnqophisi, ilungu nanyana umlingani ebhizinisini, nanyana linekareko ebhizinisini yombawi nanyana omunye nomunye umuntu okhulumele manqophana nesibawo; nanyana b manqophana nenye into ephambi kweBhodo, linekareko engalikhandela bona lenze umsebenzi njengelunga ngendlela elungileko, engathathi hlangothi begodu efaneleko.
a Nakwenzeka bona ngesikhathi kwenziwa nofana yini eBhodini, kunamabanga wokukholelwa ekuthini ilungu linekareko ebalwe esigatjaneni 1, ilungelo lifanele bona liveze ihlobo lekareko yalo bese litjhiya umhlangano nanyana ukulalelwa okukhonokho khona amalunga aseleko azakubonisana indaba leyo ebekwe phambi kweBhodo, bese batjheja nendaba yokobana ilungelo lifanele yini bona livunyelwe bona lifake isandla emhlanganweni loyo obaliweko.
bUkuvezwa kunye nesiqunto esithathwa malunga aseleko, sifanele bona sitlolwe sivezwe emaminithini waloyomhlangano.
Nakwenzeka bona ilungu libhalelwe ukuveza ikarekwalo ngokuya kwesigatjana 2 nanyana, ngokukhambisana nesigatjaneso, nakhibe ilungelo likhona endaweni yomhlangano weBhodo, bese nganofana ngiyiphi indlela liba nesabelo emhlanganeni loyo weBhodo, iinquntwezo ezithathiweko angeze zathathwa njengezisebenzako.
Ilungu linomlandu begodu lingahlawuliswa imali engadluli ema- R250 000 nanyana lingavalelwa isikhathi esingaphezu kweminyaka emihlanu, nanyana lingahlawuliswa bese liyavalelwa, nangabe-
a liphula isigatjana 1; nanyana b lingavezi ikareko yalo nanyana lingatjhiyi umhlangano nanyana ukulalelwa elinekareko kilo, njengokutjho kwesigatjana 2.
Abasebenzi
IBhodo ifanele bona ikhethe umuntu ofundileko begodu oneboni kwezokubalwa kunye neendaba zeemali, begodu, ngendlela okungakghoneka ngayo, ofundileko nanyana oneboni eenkorweni ezibalwe esigabeni 4 (b), njengesiphathiswa esilawulako seHlangano yabaSebenzeli.
Umuntu uzakukhutjhwa ekubeni akhethwe nanyana ekurageleni phambili njengesiphathiswa esilawulako nangabe ulilungu leBhodo nanyana abhalelwe ngamabanga wokuqothwa abalwe esigabeni 61.
Isiphathiswa esilawulako sibamba isihlalo isikhathi esingeze sadlula iminyaka emihlanu begodu angeze sakhethwa bona siphathe amahlandla angaphezu kwamathathu, alandelanako e-ofisi.
Kwesinye nesinye isikhathi, iBhodo ingajamisa ukukhethwa kwesiphathiswa esilawulako-
a nangabe isiphathiswa esilawulakweso sibhalelwe kanengana ukwenza umsebenzaso ngefanelo;
b nangabe, ngamabanga wokugula ngokomzimba nanyana emkhumbulweni nanyana ukukhubala, isiphathisweso sesibhalelwa ukwenza umsebenzaso ngefanelo; nanyana c nasingaziphathi kuhle.
Isiphathiswa esilawulako kunye nabasebenzi bafanele bona bakhethwe ngokuya kweenkambiso ezisetjenziswa ekukhethweni kwabasebenzi bakarhulumende ngokuya komThetho wabaSebenzi bakaRhulumende ka 1994 IsiMemezelo se- 103 saka 1994.
Iinjamiso kunye neemvumelwano zomsebenzi zesiphathiswa esilawulako kunye nabanye abasebenzi babajameli, kubalwa nemirholo yabo, amalungelo akhambisana nomsebenzi awenzako, ipentjhini kunye neminye imisebenzi yokuthokozwa emsebenzini, kuzakubekwa yiBhodo.
Umrholo, amalungelo akhambisana nomsebenzi awenzako, ipentjhini neminye imisebenzi yokuthokozwa emsebenzini okubalwe ngehlapha esigatjaneni 6, kufanele bona kubekwe ngokuya kwehlelo eliphasiswe nguNgqongqotjhe ngokuvumelana noNgqongqotjhe wezeeMali.
Imisebenzi yesiphathiswa esilawulako
Ngokulandela iintjengiso ezitloliweko zeBhodo kunye nesigaba 14 (b), isiphathiswa esilawulako singakhetha abasebenzi abanye eHlanganweni yabaSebenzeli njengokutlhogeka, ukufezakalisa umsebenzi ovela nanyana othintene nomsebenzi weBhodo nanyana weHlangano yabaSebenzeli.
Isiphathiswa esilawulako sifanele bona-
a siqinisekise bona iiyalelo zeBhodo ziyafezakaliswa;
b sibike eBhodini ngemisebenzi yeHlangano yabaSebenzeli; kunye c nokuhlanganisa umbiko wonyaka ngokwenziwa yiHlangano yabaSebenzeli kunye nokuthumela umbiko eBhodini bona uphasiswe.
Umbiko obalwe esigatjaneni 2c ufanele umumathe-
a iintatimende ezihlolwe ngokomthetho zeemali;
b irhelo labo boke abarhelejiweko;
c iqalisiso lokobana iHlangano yabaSebenzeli iwufeze njani umsebenzayo; kunye d neqalelophambili ngezinto ezizakwenzeka esikhathini esizako.
Imisebenzi mazombe yeBhodo
Ekuphuhliseni zokuthuthukiswa kwemidiya ngokunaba kwayo, iBhodo ifanele bona-
a ithole imiphakathi kunye nabantu abangatjhejwa ngefanelo yimidiya;
b ikhethe amaprojekthi ngokuya kweenjamiso zokuhlunga ezibalwe ngokuya kwesigaba 183 ukuthola isekelo;
c iphuhlise iindingo zemidiya zeenqhema ezikhethekileko ezibalwe esigabeni se- 17;
d iyelelise umphakathi manqophana nokuthuthukiswa kwemidiya neendaba zokunaba kwayo;
e izibandakanye erhubhululweni manqophana nokuthuthukiswa kwemidiya nokunaba kwayo;
f iqinisekisa bona iHlangano yabaSebenzeli kunye neminqopho yayo iyaziswa emphakathini ngokumaketha; kunye g nokubonisana nabasebenzi bomphakathi, iinhlangano kunye neenkhungo zeemali ukuthola isekelo elingakanqophi lamaprojekthi, kubalwa hlangana nokhunye isekelo elifana-
i nezaphulo nanyana irhelebho leemali ekuphadlhalajiseni imitlolo, iindleko zokuposa neendleko zokubetha umtato; kunye ii imalimboleko enamakonyana amancani.
IBhodo ifanele bona ithumele umbiko ophasisiweko obalwe esigabeni 122c , kuNgqongqotjhe esikhathini seenyanga ezintathu ngemva kokuphela konyaka weemali.
a IBhodo ifanele bona ihlele umhlangano wonyaka nabathintekako ebubulweni lemidiya ukunikela umbiko ngokwenziwa yiHlangano yabaSebenzeli;
b Ngokuthintana neBhodo, uNgqongqotjhe abeke bona ngibaphi abathintekako ababalwe bafanele bona bamenyelwe emhlanganweni obalwe endimeni a.
c IBhodo ifanele bona, ngaphezu kokufaka iimemo ezithunyelwe labo abanesabelo ababalwe endimeni b, ifake isimemo somhlangano wonyaka emagurandeni, ubuncani bakhona, mabili afundwa eRiphabhliki le yoke;
Ngemva kokubonisana nomphakathi, iBhodo ingenza iimphakamiso manqophana nokuthuthukiswa kwemidiya ngokunaba kwayo kurhulumende nebubulweni lemidiya.
IBhodo inganikela isiphathiswa esilawulako eminye yemisebenzi yayo ebalwe kilesigaba, ngaphandle komsebenzi otlolwe bunqopha esigatjaneni 1b.
Iimali zeHlangano yabaSebenzeli
Iimali zeHlangano yabaSebenzeli zimumethe-
a Imali ebuthelelwe yiPalamende;
b Imali etholwe ngokuya kweemvumelwano ezibalwe esigabeni sama- 20;
c Izabelo zekhayapha kunye nezangaphandle kwenarha le;
d Amakonyana avela ekusiseni okhunye nokhunye; nanyana e Imali etholakele ngokomthetho evela nanyana kimuphi umthombo.
Imali ebalwe esigatjaneni 1 ifanele bona isetjenziselwe-
a ukusekela ngeemali amaprojekthi kunye nokwenziwako okuthintene nalokho, kubalwa hlangana nokhunye, ukuhlola amaprojekthi, ukuhlahluba bona kuzakuphumeleleka kangangani ngeprojekthi leyo kunye nefunisiso yeendingo; kunye b nokubhadela iindleko, kubalwa hlangana nokhunye iindleko ezimanqophana nemirholo, amalungelo akhambisana nomsebenzi awenzako, ipentjhini kunye neminye imisebenzi yokuthokozwa emsebenzini ebalwe esigabeni 115, iHlangano yabaSebenzeli engene kizo ekufezakaliseni umsebenzayo ngokuya komThetho, ikani nangabe iindlekezo azidluli iphesenti ebekiweko yeemali ebalwe esigatjaneni 1.
Ihlobo lesekelo elinikelwa yiHlangano yabaSebenzeli
Ihlobo lesekelo elinikelwa yiHlangano yabaSebenzeli lingaba ngilelihlobo-
a isekelo leemali elivela-
i eemalini zokurhelebha ezivela njengezabelo eziyikhetjhe;
ii eemalini zokurhelebha eziyizabelo ezivela ngendlela engakanqophi ukusekela ukuthuthukiswa kwebhoduluko elizakukghonakalisa ukuthuthuka kwemidiya nokunaba kwayo; kunye iii neemalini ezivela ngokurhaba ezinqotjhiswe ekuqiniseni kunye nekuphumeleliseni kokuragela phambili kuhle kwamaprojekthi wemidiya;
b amathuba wokubandula kunye nokuthuthukisa ubukghoni eendaweni zoke zokukhiqizwa kwemidiya kunye nokuphadlhalajwa;
c ukwenziwa kokufunisiswa okuqalela ubungako bepumelelo yamaprojekthi amatjha;
d irhubhululo kwezemidiya;
e elinye nelinye isekelo elingakanqophi elibalwe esigabeni 131g; kunye f nokuthola, buthelela nokuphadlhalajiswa kwemithombo yokuthuthukiswa kwemidiya ngeemvumelwano nabalingani abaqakathekileko.
Ukunikelwa kwesekelo
Iimali zokurhelebha bunqopha ezibalwe esigabeni 15(a)(i) zifanele bona zinikelwe amaprojekthi womphakathi wemidiya, hayi amaprojekthi wokungenisa imali amancani wemidiya.
Amaprojekthi womphakathi wemidiya angathola elinye nelinye irhelebho lokusekelwa elibalwe kilomThetho.
Amaprojekthi amancani wokungenisa imali wemidiya athola imalimboleko yamakonyana amancani ebalwe esigabeni 131gii begodu angathola, ngokuya kwesigatjana 1, elinye nelinye irhelebho lokusekela elibalwe kilomThetho.
Iinqhema ezikhethekileko
Amaprojekthi arhelebha iinqhema ezilandelako afanele bona athathelwe phezulu ngomnqopho wokwamukela isekelo elibalwe esigabeni 15:
a abantu abagade badinywe amathuba esikhathini sangaphambili ngesibanga sebandlululo;
b abantu abatlhagako;
d abantu abahlala emadorobheni nemadorojaneni anemithombo emincani yezemidiya;
e abomma;
f ilutjha nabentwana;
g amalungu weenqhema zamalimi agade agandelelwe;
h abantu abangakafundi;
i abantu asele bakhulile;
j abantu abakhubazekile; kunye k neenqhema ezineendingo ezingakabalwa endimeni a ukuya ku- j ezivezwe yiBhodo ngokusebenzisana noNgqongqotjhe.
Amaprojekthi
Woke amaprojekthi afanele bona anqotjhiswe ekutholeni ihloso yeHlangano yabaSebenzeli ebalwe esigabeni 3.
Ngesikhathi iBhodo ikhetha amaprojekthi, ifanele bona itjheje imiphakathi kunye nabantu ababalwe esigabeni 131a.
Ngokusebenzisana neBhodo, uNgqongqtjhe ufanele bona abeke-
a irhelo elinabileko elizakusetjenziswa ekukhetheni-
b indlela isibawo sesekelo esizakufanele bona senziwe ngayo; kunye c nelwazi elifanele bona likhambisane nesibawo.
a amaprojekthi womphakathi wemidiya;
b amaprojekthi amancani wokungenisa imali wemidiya; kunye cnamaprojekthi werhubhululo;
Ilwazi elibalwe esigatjaneni 3c lingabala lelo elimanqophana-
b amaqhinga webhizinisi amumethe iindlela zokuragela phambili nekusaseni; kunye c nebhajethi ehlongozwako.
IBhodo ifanele bona ihlole woke amaprojekthi athola isekelo ngomnqopho woku-
a thola iragelophambili lalawo maprojekthi; kunye b nokuqinisekisa bona lawo maprojekthi afezakalisa iinhloso zawo.
Nangabe iBhodo inombono wokobana iprojekthi ethileko ayifezakalisi iminqopho yayo, iBhodo inga-
a yalela umuntu ophethe liprojekthi ngomtlolo bona, ararulule umraro obonwa yiBhodo;
b nangabe isiyalelo esibalwe ku- a singalandelwa, isekelo leprojekthi leyo lingajanyiswa kwesikhatjhana nanyana liqedwe nya.
a Omunye nomunye umuntu nanyana isikhungo esitshwenyeke khulu ngesiqunto esithathwe ngokulandela isigatjana 2 singadlulisela isinghonghoyilweso phambili kuNgqongqotjhe ngendlela yakhona efaneleko, ngemva kokwazisa iBhodo ngendlela yakhona efaneleko emalangeni ama- 30 ngemva kokuthathwa kwesiquntweso.
bIBhodo ifanele bona ithumele uNgqongqotjhe amabanga wokuthathwa kwesiquntwesi esimraro, emalanganeni ali- 14 ngemva kwelanga isaziso esenziwa ngokwendima a semukelwe.
c UNgqongqtjhe angaqinisa, angatjhugulula nanyana angararhela eqadi isiqunto esenziwa, ngemva kwetjhejo lamabanga wokudluliswa kwesinghonghoyilo solilako.
Iimvumelwano
IBhodo ingangena esivumelwaneni nanyana ngiyiphi ihlangano lapho irhelebho leemali nanyana elingasilo leemali lizakunikelwa khona iBhodo ekufezakaliseni umnqopho walomThetho.
Irhelebho elibalwe esigatjaneni 1 lifanele bona lisize uku-
a rhelebha iinqhema ezibalwe esigabeni 17; kunye b nokuqinisa irhelo elibekiweko ngokuya kwesigaba 183a.
Iiyalelo
Ngokuthintana neBhodo, uNgqongqotjhe angenza iiyalelo manqophana nanyana khuyini efunekako namkha evumelekile bona ibekwe ngokuya komThetho.
IBhodo ifanele bona, esikhathini esingasi ngaphasi kweenyanga ezimbili ngaphambi kokukhupha isiyalelo, yenze bona umtlolo wesiyalelo loyo ugadangiswe eGurandini lakaRhulumende, kunye nesaziso esiveza iminqopho kaNgqongqotjhe ukwenza isiyalelweso nokumema abantu abanekareko bona bathumele iBhodo ngemibono yabo nanyana lokho abakuhlongozako.
Isihloko esirhunyeziweko kunye nokuthoma komThetho ukusebenza
LomThetho uzakwaziwa njengomThetho wokuThuthukiswa kweMidiya neHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa ka 2002, begodu uzakusungula ukusebenza ngelanga elizakutlolwa nguMongameli esazisweni seGuranda kaRhulumende.
IMEMORANDA NGEMINQOPHO YOMTHETHOMLINGWA KA- 2002, WEZOKUTHUTHUKISWA KWEMIDIYA NEHLANGANO YABASEBENZELI BOKUJAMELELISA
UMNQOPHO
IPhepha lezokuThuthukiswa kweMidiya neHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa lahlonywa nguNgqongqotjhe e-Ofisini kaMongameli ngezi- 29 Novemba 2000 begodu labuya lagadangiswa bona umphakathi uveze imibono yawo. Imibono yemukelwa kwaze kwaba ngezi- 28 Feberbari 2001. Ngakelinye ihlangothi iRherho lakaRhulumende lokuThintana nokwAzisa (i-IRRTA) belinesabelo ekuthintaneni nabo boke abanekareko, ngokungaquntukiko. UmThetho ohlongozwako utlolwe ngetjhejo lemibono kunye nokubonisana nabanesabelo.
UMTHETHOMLINGWA OHLONGOZWAKO LO UNQOPHE:
Ukuhloma iHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa bezokuthuthukiswa kwemidiya ngokunaba kwayo.
Ukuhlonywa kweBhodo yeHlangano yabaSebenzeli bezokuthuthukiswa kokuJameleliswa kwemidiya ngokunaba kwayo.
Iinkambiso zokukhethwa kwesiphathiswa esilawulako seBhodo yeHlangano yabaSebenzeli bezokuJamelelisa zokuthuthukiswa kwemidiya ngokunaba kwayo, kunye nabanye abasebenzi bayo.
Ukukhetha amaprojekthi azakusekelwa kunye nemihlobo yesekelo ekhona ebabawini abazakuphumelela eHlanganweni yabaSebenzeli bezokuJamelelisa.
Ukubekwa kweemali zeHlangano yabaSebenzeli bokuJamelelisa.
Ukwenziwa kweeyalelo manqophana nofana yini efunekako nanyana evunyelweko, bona ibekwe ngokulandela umThethomlingwa khulu khulu endabeni yerhelo lokutjhejwako ngesikhathi sokunikelwa kwesekelo leemali kunye nokobana lokhu kuzakuphathwa njani.
UKUBONISANA
Abantu nanyana iinhlangano ezilandelako kuye kwaboniswana nazo:
Imibono eveziweko ngokuya kwesibawo sephephamtlolo yemukelwa ngezi- 28 Feberbari 2001 eenhlanganweni kunye nebantwini abalandelako:
IHlangano yabaSebenzeli bezokuKhangisa
IHlangano yabaMakethi
IsiKhungo sokuVezwa kwemibono ngeKululeko
IThrasti yezeKululeko yokuKhuluma emaBhizinisini
IHlangano eziJameleko yezokuThintana yeSewula Afrika
IThrasti yeBubulo lokuMaketha
IHlangano yesiTjhaba yabaRhatjhi
IForamu yesiTjhaba yemiRhatjho yomPhakathi
IForamu yabaHleli besiTjhaba eSewula Afrika
IHlangano yokuRhubhulula ngezokuKhangisa eSewula Afrika
IThrasti ezijameleko yezokuThuthukiswa kweMidiya
Imibono elethwe babantu ngokwabo:
Iinhlangano kunye neenqhema ezinekareko ezajameleka phakathi kwezinye ngilezi:
Amalungu wekomiti yeenkhundla
IHlangano yesiTjhaba yabaRhatjhi
IHlangano yabaMakethi
IHlangano yabaSebenzeli bezokuKhangisa
IMidiya- 24
IsiKhungo sokuVezwa kwemibono ngeKululeko
IForamu yesiTjhaba yemiRhatjho yomPhakathi
IHlangano yezokuThintana yabaSebenzi
Ukubonisana okuragela phambili kuye kwenziwa neenhlangano kunye neminyango elandelako:
Iminyango karhulumende ekuboniswane nayo ngile:
UmNyango wezokuThintana
UmNyango wezoBulungiswa (Abayelelisi bezomthetho bakaRhulumende)
UmNyango wezeRhwebo namaBubulo
UmNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji
Ezinye iinhlangano ekuboniswane nazo ngilezi:
IHlangano yabaMakethi
IKomitjhani yamaPhaliswano
IsiKhungo sokuVezwa kwemibono ngeKululeko
IHlangano eziJameleko yezokuThintana yeSewula Afrika
IHlangano yesiTjhaba yabaRhatjhi
IForamu yesiTjhaba yemiRhatjho yomPhakathi
IMIPHUMELA EHLANGOTHINI LEEMALI KURHULUMENDE
IINKAMBISO ZEPALAMENDE
Abayelelisi bezomthetho bakarhulumende kunye ne-IRRTA banombono wokobana lomThethomlingwa ufanele bona usetjenzwe ngokuya kwekambiso ebekwe esigabeni 75 somThethosisekelo ngombana awukamumathi njamiso ezisebenza esigabeni 74 nanyana 76 somThethosisekelo.
<fn>nde_Article_National Language Services_ISAZISO SOMBUSO.txt</fn>
ISAZISO SOMBUSO
IMIYALO EQALENE NEENGHONGHOYILO ZABASEBENZI BOMBUSO
Lapha kwaziswa bona iKomitjhana yezabaSebenzi bomBuso ngaphasi kwesigaba 11 somThetho weKomitjhana yezabaSebenzi bomBuso ka-1997 (umThetho wenomboro 46 ka-1997), esifundwa ngokukhambisana nesigaba 196 (f) (ii) somThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1996 (umThetho wenomboro 108 ka-1996), yenze imiYalo ebekwe lapha kuTjhejuli 1.
USihlalo
Komitjhana yezabaSebenzi bomBuso
A. IINHLATHULULO
Kilekambiso, ngaphandle kwalokha ubujamo nabuveza ngenye indlela-
umThethosisekelo kutjho umThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1996 (umThetho wenomboro 108 ka-1996);
amalanga kutjho amalanga wokusebenza;
abathatha isiqunto kutjho abantu obuhlathululwe esigatjaneni 1 somThetho wezabaSebenzi boMbuso ka-1994;
isinghonghoyilo kutjho ukunganeliswa mayelana nesenzo esisemthethweni namkha ukutjhiywa ngaphandle okwenziwe mqatjhi okuthinta kumbi umsebenzi osetjhebiswaneni lokuqatjha, kungafaki okuthiwa kuqotha okungasi semthethweni;
ihloko yomnyango kutjho ophethe isikhundla okukhulunywe ngaye emaTjhejulini 1,2 no-3 womThetho wezabaSebenzi bomBuso ka-1994, namkha umuntu omjaphethe esikhundleneso;
umThetho wezabaSebenzi bomBuso kutjho umThetho wezabaSebenzi bomBuso ka-1994 (isiMemezelo senomboro 103 saka-1994);
ihlangano yezabasebenzi eyaziwako kutjho zoke iinhlangano zabasebenzi ezifakwe emKhandlwini wokuKhambelanisa nokuKhulumisana wabaSebenzi bomBuso kanye nenye nenye ihlangano yezabasebenzi enamalungelo weenhlangano emnyangweni othileko;
ukurarulula; kutjho ukurarulula isinghonghoyilo bekwaneliseke umsebenzi owoniweko;
umjameli kutjho umsebenzi osebenza nowoniweko, umjameli namkha isiphathiswa sehlangano yezabasebenzi eyaziwako;
B. UMNQOPHO NOKUSEBENZA
Umnqopho walekambiso yokunghonghoyila kuragelisa phambili itjhebiswano elihle lemsebenzini kanye nokulungisa iinghonghoyilo embusweni ngokufezakalisa iminqopho eqakatheke khulu ekilekambiso okunginasi-
a ukusebenzisa isigaba 196 4 f ii somThethosisekelo esinikela iKomitjhana amandla wokuphenya iinghonghoyilo zabasebenzi embusweni ezithinta izenzo zangokomthetho namkha ukutjhiywa ngaphandle kwazo, begodu kuphakanyiswe iimpengu ezifaneleko;
b ukusebenzisa isigaba 11 somThetho weKomitjhana yezabaSebenzi bomBuso ka-1997 umThetho wenomboro 46 ka-1997 onikela iKomitjhana amandla bona yenze imiyalo eqalene neenghonghoyilo;
c kuphuhlisa-
i ukutjhejwa kweenghonghoyilo burhaba, ngendlela engathathi hlangothi nenokulingana;
iii ukurarululwa kweenghonghoyilo zomuntu ngamunye ezingeni eliphasi khulu lomnyango.
C. UKUPHATHWA KWESINGHONGHOYILO
Isinghonghoyilo kufanele sirarululwe ngokukghoneka okukhulu mqatjhi begodu sirarululelwe khulukhulu endaweni lapho senzeke khona.
Umqatjhi kufanele aqinisekise bonyana isinghonghoyilo sitjhejwa ngendlela elungileko, engathathi hlangothi nenganyuliko, begodu imithethokambiso yobulungiswa bemvelo iyalandelwa.
Ikambiso kufanele kube ngileyo erhelebha nekghonakalisa umqatjhi nomsebenzi ukulungisa ukunganeliswa.
Akunamsebenzi ozakukhutjhwa inyumbazana namkha abandlululwe bunqopha namkha ingasi bunqopha ngebanga lokufaka isinghonghoyilo.
Nayikuthi isenzo sokukhalima sithathelwa umsebenzi, ukusetjenziswa kwalekambiso msebenzi ukulungisa enye nenye indaba ekhambelana nesenzo sokukhalima angeze yajamisa ikambiso yokukhalima.
Isinghonghoyilo kufanele senziwe ngomtlolo begodu zoke iinqunto ezithathwa ngesikhathi sekambiso zenziwe ngomtlolo.
Umsebenzi angarhelejwa mjameli.
D. UKUKHAMBISANA NAMAQINTELO
Ekubekeni ukukhambisana namaqintelo wesikhathi, lokhu kufanele kubalwe ngokungafaki ilanga lokuthoma nokufaka ilanga lokugcina.
Abathintekako kufanele bakhambisane namaqintelo wesikhathi abekwe kilekambiso, ngaphandle kwalokha bobabili nabavumelana ngokuwakhulisa.
Isinghonghoyilo kufanele sifakwe kumqatjhi kungakapheli amalanga ama-90 ukusuka ngelanga umsebenzi azi ngalo ngegadango langokomthetho namkha ukutjhiywa kwalo ngaphandle, okumthinta kumbi.
Umsebenzi angafuna bonyana isinghonghoyilo sakhe sidluliselwe eKomitjhaneni kungakapheli amalanga ali-10 ngemva kokuthola isiqunto sabathatha isiqunto.
E. UKUNIKELWA KWELWAZI
Umqatjhi kufanele anikele ngelwazi elifaneleko elifuneka bona umsebenzi enze namkha alendelele isinghonghoyilo, nayikuthi liyafuneka.
Ukunikelwa kwelwazi elinjalo kuyame emaqintelweni abekwe mthetho.
Umsebenzi kufanele anikele ngelwazi mayelana nobujamo besinghonghoyilo neragelo phambili elenziweko mayelana nelanga lokutjhejwa kokugcina kwaso.
Umqatjhi kufanele anikele umsebenzi ikhophi yeforomo lesinghonghoyilo ngemva kwezinga elinye nelinye labalawuli abaqalene nesinghonghoyilo.
F. AMAGADANGO WOMNYANGO WOKUTJHEJA ISINGHONGHOYILO
Umsebenzi angafaka isinghonghoyilo kumsebenzi okhonjiweko ukukghonakalisa ukurarululwa kwesinghonghoyilo ngemnyangweni.
Iforomo elibekiweko elitholakala esiNgezelelweni A kufanele lisetjenziswe lokha nakwenziwa isinghonghoyilo.
Umsebenzi okhonjiweko kufanele akhulumisane nezakhiwo ezifaneleko zabalawuli bomnyango ukulinga ukurarulula umraro.
Isinghonghoyilo singararululwa nginanyana ngimuphi umuntu ngaphakathi kwezakhiwo ezifaneleko zabalawuli ezinegunya lokwenza njalo.
Umsebenzi owoniweko uzakwaziswa msebenzi okhonjiweko ngobujamo neragelo phambili elenziweko ekurarululweni kwesinghonghoyilo.
Nayikuthi isinghonghoyilo sirarululwa bekwaneliswe umsebenzi owoniweko isiqinisekiso salokho sizakutlolwa phasi, msebenzi okhonjiweko.
Nayikuthi isinghonghoyilo asirarululeki, abathatha isiqunto kufanele bazise umsebenzi owoniweko ngendlela efaneleko.
Umnyango (kufaka abathatha isiqunto) banamalanga ama-30 wokuqalana nesinghonghoyilo. Isikhathi singakhuliswa ngokuvumelana kwabathintekako ngomtlolo.
Nayikuthi ngemva kobana umsebenzi owoniweko aziswa ngomphumela wesinghonghoyilo begodu akaneliswa a kufanele azise abathatha isiqunto ngomtlolo kungakapheli amalanga ali-10;
b abathatha isiqunto kufanele ngokuya kwesigaba 35 1 somThetho wezabaSebenzi bomBuso ka-1994, badlulisele isinghonghoyilo nemitlolo efaneleko eKomitjhaneni yezabaSebenzi bomBuso ezakwenza isiphakamiso kungakapheli amalanga amahlanu ngemva kokwaziswa msebenzi owoniweko.
Nayikuthi isinghonghoyilo sibumba ikambiso yezabasebenzi engathathwa njengakalungi njengombana ihlathululwe emThethweni weTjhebiswano lezabaSebenzi ka-1995, umsebenzi angazisa abathatha isiqunto ngomtlolo bonyana ufisa ukusebenzisa iindlela zokurarululwa kwemiraro ezitholakala emthethwenisisekelo womKhandlu wokuKhambelanisa nokuKhulumisana wabaSebenzi bomBuso namkha umkhandlu wekoro ofaneleko (lapho kukghonakalako) begodu neKomitjhana yezabaSebenzi bomBuso kufanele ingasatjheji isinghonghoyileso.
Nayikuthi kunokwehluleka ngehlangothini lomnyango lokuphendula isinghonghoyilo kungakapheli isikhathi okukhulunywe ngaso emThethweni F8, isiphathiswa esoniweko singenza isinghonghoyilo saso a bunqopha eKomitjhaneni; namkha b ebujameni bobungaphathwa kuhle emsebenzini, emKhandlwini wokuKhambelanisa nokuKhulumisana wabaSebenzi bomBuso namkha emkhandlwini wekoro ofaneleko kenye nenye ekhona kilezi ngokuya kwekambiso yawo yokurarulula imiraro.
G. UKUDLULISELWA EKOMITJHANENI
Nasele iKomitjhana ithole ilwazi kabathatha isiqunto, kufanele kuthi kungakapheli amalanga ama-30 itjheje isinghonghoyilo esinjalo begodu yazise abalawuli abathatha isiqunto, ngesiphakamiso sayo namabanga wesiqunto sayo ngomtlolo.
Ekufumaneni isiphakamiso seKomitjhana, abathatha isiqunto kufanela kuthi kungakapheli amalanga amahlanu, bazise umsebenzi neKomitjhana ngesiqunto sabo ngomtlolo.
H. IINGHONGHOYILO ZEENHLOKO ZEMINYANGO YOMBUSO
Nayikuthi ihloko yomnyango inesinghonghoyilo ebujameni a behloko yomnyango wesitjhaba, ingaletha isinghonghoyilo kuMongameli;
namkha b behloko yomnyango wephrovinsi ingaletha isinghonghoyilo kuNdunakulu ofaneleko.
UMongameli namkha uNdunakulu unamalanga ama-30 wokutjheja isinghonghoyilo. Isikhathi singakhuliswa ngokuvumelana.
ImiYalo F9 no-10 izakufundwa namatjhuguluko afunwa bujamo, isebenza kizo zoke iinghonghoyilo zeenhloko zeminyango.
I. UKUTJHEJWA KUHLE NGOKUHLOLA
Ihloko yomnyango kufanele iqinisekise bonyana ukurarululwa kwesinghonghoyilo kutjhejwa kuhle ngokugcinwa kwamarekhodi wesibalo seenghonghoyilo ezirarululwe ukuthoma ekuthomeni konyaka kanye nokubika eKomitjhaneni njalo eenyangeni ezisithandathu.
IKomitjhana kufanele ibike ngokuphathwa kweenghonghoyilo kanye nangokusebenza kwekambiso yeenghonghoyilo kanye ngonyaka ePalamende begodu namayelana nemisebenzi yayo ePhrovinsini esiBethamthethweni saleyo Phrovinsi.
J. EZINYE IINKAMBISO
Lokha isinghonghoyilo nasenziwa ngokuya kwalekambiso, umsebenzi owoniweko kufanele aveze bonyana ingabe kghani usebenzisa enye na ikambiso.
K. AMANYE AMAGADANGO WETJHUGULUKO
Isinghonghoyilo esifakwe ngaphambi kokwaziswa kwemiThetho yesiKhatjhana, okutjho bonyana ngaphambi komhlaka 1 Julayi 1999, sizakutjhejwa besiqedwe kungathi imiThetjhwana yezabaSebenzi bomBuso ayikasulwa.
Isinghonghoyilo esenziwa ngaphambi kokwaziswa kwalemiyalo yeenghonghoyilo, kufanele sitjhejwe besiphethwe ngokuya kwemiThetho yesiKhatjhana yeeNghonghoyilo eyaziswe kuGazede yomBuso yenomboro 20231 ka-1999.
L. ILANGA LOKUTHOMA UKUSEBENZA
Ilanga lokuthoma ukusebenza kwalemiYalo kuyame eenjamisweni zomThetho K, 19 Septemba 2003.
IsiNgezelelo A
SIBAWA BONA UFUNDE NGOKUYELELA IMIYALO ELANDELAKO NGAPHAMBI KOKUZALISA IFOROMO
Iforomeli kufanele lisetjenziswe ukwenza isinghonghoyilo (kungafaki ukuqothwa emsebenzini okungasi kuhle) lokha nawungakaneliswa sisenzo sangokomthetho namkha kutjhiywa ngaphandle begodu bewungakghoni ukurarulula umraro ngokusebenzisa ikulumiswano engakahlelwa.
Kufanele ufake isinghonghoyilo kungakapheli amalanga ama-90 ukusuka ngelanga owazi ngalo ngesenzo sangokomthetho namkha ukutjhiya ngaphandle okukuthinte kumbi.
Ungarhelejwa namkha ujanyelwe ngosebenza naye namkha mjameli namkha siphathiswa esibuya enyonyaneni yabasebenzi eyaziwako.
Kuqakathekile ukuzalisa loke ilwazi ngokunembako. Lokha nakuzaliswa iforomo, kufanele linikelwe umsebenzi okhonjiweko okhambisa kuhle iinghonghoyilo esikhungweni sakho. Umnyango uzakunamathisela iforomeli emitlolweni yesinghonghoyilo begodu lizakusetjenziswa kiwo woke amagadango wekambiso yokunghonghoyila.
Kwelinye nelinye igadango lapho umuntu osesakhiweni esifaneleko sabalawuli alinga ukurarulula isinghonghoyilo, omunye nomunye othintekako uzakuzalisa iforomo elifaneleko. Uzakunikelwa ithuba lokuphendula kwelinye nelinye igadango nombono omunye nomunye.
Ekupheleni kwegadango elinye nelinye lekambiso yokunghonghoyila, umnyango uzakukunikela ikhophi yeforomo elizalisiweko.
Nasele isinghonghoyilo sirarululiwe, akusatlhogeki bonyana uzalise loke iforomo. IPhiko lokuPhathwa kwabaSebenzi lomnyango wakho lizakufayila iforomo. Lizakusetjenziselwa ukubika iimbalobalo eKomitjhaneni yezabaSebenzi bomBuso.
Kufanele uzalise iiNgcenye A no-B zeforomeli begodu ulinikele umsebenzi okhonjiweko okhambisa kuhle iinghonghoyilo esikhungweni sakho. Umsebenzi uzalitlikitla ebhlogweni elingaphasi kweNgcenye B yeforomo ukutjengisa bonyana isinghonghoyilo sifunyenwe. Qinisekisa bonyana uthola ikhophi yeforomo lapho ukufunyanwa kwesinghonghoyilo sakho kuvunywa khona.
INgcenye C yeforomo lesinghonghoyilo izakuzaliswa mqatjhi nawe ngesikhathi samagadango ahlukeneko lapho imizamo izakwenziwa ukurarulula isinghonghoyilo.
INGCENYE A: ILWAZI NGAWE
Kufanele izaliswe msebenzi owoniweko:
Umnyango oqatjhwe kiwo: .
IPhiko: ...
Isikhundla: ..
Ilanga owazi ngalo isenzo sangokomthetho namkha ukutjhiywa ngaphandle: ..
Iinomboro zokuthintana: Inomboro yomtato:
Inomboro yefeksi: ...
Igama lomjameli (lapho kufaneleko): ..
Iinomboro zokuthintana zomjameli: Inomboro yomtato: ..
Inomboro yefeksi:
Igama lehlangano yabasebenzi (lapho kufaneleko):
Iinomboro zokuthintana zenyonyana: Inomboro yomtato:
Inomboro yefeksi: ..
INGCENYE B: IMINININGWANA YESINGHONGHOYILO
Kufanele izaliswe msebenzi owoniweko:
Woniwe ngani (Nayikuthi isikhala esingenzasi asikaneli, zalisa amaphepha wokungezelela):
Ngiyiphi intatha oyihlongozako : LITLIKITLWE:
Umsebenzi Ilanga
Ukutholwa kweforomo lesinghonghoyilo kuyavunywa begodu ikhophi inikelwa umsebenzi owoniweko
UMSEBENZI OKHONJIWEKO ILANGA
Igama:
Isikhundla:
INGCENYE C: AMAZINGA WOKURARULULWA KWEENGHONGHOYILO
AMANOTHI:
Ihlangotheli leforomo linikela ngamazinga ahlukeneko wegunya wokulinga ukurarulula umbango. Kodwana, akunamazinga abekiweko wokurarulula isinghonghoyilo. Ngokuya kobujamo, ikhasi linye namkha amanengi ngenzasi kufanele azaliswe.
Nayikuthi isinghonghoyilo angeze sararululwa ezingeni lehloko yomnyango, kufanele silethwe kwabagunyazwe ukuthatha isiqunto (ikhasi elingaphasi elikhuluma ngabagunyazwe ukuthatha isiqunto kufanele lizaliswe).
Isinghonghoyilo kufanele sitjhejwe ngiwo woke amazinga akhona (kufaka abagunyazwe ukuthatha isiqunto) kungakapheli isikhathi esimalanga ama-30, ngaphandle kwalokha nasingangezelelwa ngokuvumelana nomsebenzi owoniweko.
IZINGA: UMSEBENZI OKHONJIWEKO
Kufanele izaliswe msebenzi okhonjiweko:
Igama: ..
Ukukhonjwa: ...
Inomboro yomtato: .
Inomboro yefeksi: ...
Ingabe kghani isinghonghoyilo sararululwa Iye . Awa ..
Nayikuthi iye, nikela imininingwana yesivumelwano (nayikuthi isikhala esingenzasi asikaneli faka amanye amakhasi wokungezelela)
ITLIKITLO: ...
UMSEBENZI OKHONJIWEKO ILANGA
Izaliswa msebenzi
Ingabe kghani isinghonghoyilo sararululwa Iye . Awa
Ingabe kukhona ongakutjho
ITLIKITLO: ..
UMSEBENZI ILANGA
IZINGA: ABATHATHA ISIQUNTO
Izaliswa ngabathatha isiqunto
Isiqunto mayelana nesinghonghoyilo namabanga wesiqunto esithethweko (nayikuthi isikhala esingenzasi asikaneli faka amanye amakhasi wokungezelela)
ITLIKITLO: .
ABATHATHA ISIQUNTO ILANGA
Kufanele izaliswe msebenzi owoniweko
Ingabe kghani isinghonghoyilo sararululwa Iye Awa .
Nayikuthi awa, hlathulula bonyana kungebangalani ungakaneliswa nagadesi:
ITLIKITLO: ...
UMSEBENZI ILANGA
Ingabe kghani ufuna isinghonghoyilo sidluliselwe eKomitjhaneni yezabaSebenzi bomBuso Iye Awa ..
<fn>nde_Article_National Language Services_ISIBAWO SEEMFUNDONENG.txt</fn>
ISIBAWO SEEMFUNDONENGI SESIQHEMA/SEHLANGANO/SESIJAMISO
Iimfundothungelelwano
Ifestivali
Okhunye ( nqophisa):
ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA
IBIZO LESIQHEMA / LEHLANGANO / LESIJAMISO
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA/KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
I-ADRESI YOKUPOSA
I-ADRESI YEKHAYA
IPHROVINSI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili )
NgePosi
Ngefeksi
Ngefoni
ISIGABA 2: IJAMO LEZOMTHETHO NEMINININGWANA YEHLANGANO
Nimhlobo bani wehlangano
ISektjheni 18A yomThetho weNgeniso yomThelo
Omunye umhlobo (nqophisa):
Inomboro enirejistare ngayo
Sasungulwa nini isiqhema senu / Yasungulwa nini ihlangano yenu / Sasungulwa nini isijamiso senu
INYANGA
UMNYAKA
Isendlalelo Sehlangano
Umlando Wehlangano Yenu
Rhemisa lokho okube yipumelelwakho ekulu kezokutlola ehlanganwenakho eminyakeni emi-3 edlulileko.
Bangaki abantu abasephrojekhthinakho le Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo besitjhaba nehlalo yaso ezakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.
Abasebenzela Safuthi
Abaduna
Abasikazi
AbaNzima
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhuwa
Abatorhako
ISIGABA 3: IHLATHULULO YEPHROJEKTHI
Isihloko / Igama Lephrojekhthi Oyenzela Isibawo..
Akhe usihlathululele ngokufitjhazana ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.
Umphakathi uzakusizakala njani / ngani ngephrojekthakho le
Sendlalela imininingwana yehlelo ozolilandela ukuphumelelisa iphrojekhthi le (ungayenza ngetheyibuli )
Isikhathi ( nini )
Indawo ( kuphi )
Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla
Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )
Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )
ISIGABA 4: IBHAJETHI YEPHROJEKTHI
Sibawa usihlukanisele imisebenzi imali yephrojekhthi le ezakusetjenziselwa yona:
Inani Lemali
Kukhona enye ihlangano la ubawe khona ukusizwa ngemali Sibawa uveze boke abakusiza ngemali bese uzalisa imininingwana elandelako ngenzasapha.
Ezinye Iinhlangano Ezikusiza Ngeemali
Inani Lemali Obawe Ukusizwa Ngayo
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Ukusekelwa Kwebhizinisi Ngemali
Nqophisa :
BASA
Nqophisa:
Abanikeli Beemali Bangaphandle / Abazenda
Nqophisa:
Urhulumende WesiFunda / wePhrovinsi
Nqophisa :
Urhulumende WeNdawo / WeKhaya
Nqophisa:
Ngezinye iindlela
Nqophisa:
IMALI EPHELELEKO EVELA KABANYE ABASEKELI NGEEMALI: R
Itjho imisebenzi yephrojekhthi ozayisebenzisela imali evela kwa-NAC nakube uphumelele ukuyithola
Itjho amanye amahlandla la i-NAC yakhe yakusiza khona ngemali.
INOMBORO YEPHROJEKTHI
INANI LEMALI
Sibawa imininingwana yokubhanga yephrojekthakho (faka isitatimende sebhanga)
Umnikazi We-akhawundi
Ibizo Lebhanga
Igatja Lebhanga
Inomboro Ye-akhawundi
Ngubani namkha bobani abanelungelo lokutlikitlela i-akhawundi yebhaga engehla le esiqhemeni senu / ehlanganwenenu / esijamisweni senu
UMTLIKITLI 1
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Phrof. Mma. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
UMTLIKITLI 2
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA/KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
UMTLIKITLI 3
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Nakube umphathiimali wesiqhema senu/ wehlanganwenu / wesijamiso senu akasuye omunye wabatlikitli aba-3 abatjhiwo ngehla, sibawa bona usiphe imininingwanakhe
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Ibizo LakaSoma-akhawundi / LomPhathiincwadi Olawula Iimali Zephrojekthi Ngamalanga
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Ibizo LakaSoma-akhawundi / LomHloliincwadi Wesiqhema / Wehlangano / Wesijamiso
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll)
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
Inomboro Yomsebenzi Erejistariweko
Itjho imininingwana yamva nje yama-akhawundi wenu wangomnyaka
UmNyaka WeeMali OPhela
INGENISO EPHELELEKO YEMALI
KHUPHA IMALI ESETJENZISIWEKO SEYIPHELELE
KULINGANA NEMALI EYEQILEKO / ETLHAYELAKO YOMNYAKA
IMALI EBULUNGEKILEKO (EBEKELWE NGEQADI, IKHETJHI NAMKHA AMASISO)
Ubufakazelo
Sibawa abafakazeli ababili esingakghona ukubathola, umrholi womphakathi kunye nesikghwari esiwufundeleko umsebenzi wobukghwari abanqopheneko nomsebenzakho. Sibawa usithumelele ubufakazelo obutlolwe babe batlikitlelwa obubuya kubafakazeli, ngenzasapha.
Umfakazeli 1: UmRholi womPhakathi
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
Itlikitlwe
Umfakazeli 2: USobukghwari
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEFEKSI
Itlikitlwe
Ilizwi Lokuzibopha Lomlungeleli (Isigaba 1)
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.
UMLUNGELELI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
Ilizwi Lokuzibopha LakaSihlalo, LeSekela LakaSihlalo Namkha LomPhathiimali ( HAYI umlungeleli )
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.
USIHLALO / ISEKELA LAKASIHLALO / UMPHATHIIMALI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
ISIGABA 5
Sipha isijamiso sezokuphatha ehlanganweni yenu
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll)
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
Sipha isijamiso sebhodi yehlanganwenu
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIGABA 6: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE
Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo
Usiphile isendlalelo ngephrojekhthi le (ikhasi 2 leforomeli )
Amakhophi wamakhotheyitjhini aveza iindleko zephrojekhthi nawo uwafakile
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe
Iincwadi ezivela kubafakazeli zifakiwe nazo
Ubuncani bakhona ufake sinye isibonelo somsebenzakho ( isib. Iinthombe, iindatjana ezisikwe emaphephandabeni njll. ) esiphathelene nephrojekhthi le.
Mina, ... ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.
TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
<fn>nde_Article_National Language Services_ISIBAWO SESIKGHWARI N.txt</fn>
ISIBAWO SESIKGHWARI NGASINYE SEEMFUNDONENGI
Iimfundothungelelwano
Ifestivali
Okhunye ( nqophisa):
ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
I-ADRESI YEKHAYA
IPHROVINSI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili )
Ngeposi
Ngefeksi
Ngefoni
Akhe usihlathululele ngokufitjhazana ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.
Bangaki abantu abasephrojekhthinakho le Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo besitjhaba nehlalo yaso ezakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.
Abaduna
Abasikazi
AbaNzima
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhuwa
Abasebenzela Safuthi
Abatorhako
ISIGABA 3: IHLATHULULO YEPHROJEKTHI
Isihloko / Igama Lephrojekthi Oyenzela Isibawo.
Hlathulula iminqopho eqalene nephrojekhthi le.
Sendlalela imininingwana yehlelo ozolilandela ukuphumelelisa iphrojekhthi le
Isikhathi ( nini )
Indawo ( kuphi )
Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla
Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )
Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )
Ukuthoma
Ukuqeda
Umphakathi uzakusizakala njani / ngani ngephrojekhthi le
ISIGABA 4: IBHAJETHI YEPHROJEKTHI
Sibawa usihlukanisele imisebenzi imali yephrojekhthi le ezakusetjenziselwa yona:
Inani Lemali
Kukhona enye ihlangano la ubawe khona ukusizwa ngemali Sibawa uveze boke abakusiza ngemali bese uzalisa imininingwana elandelako ngenzasapha.
Ezinye Iinhlangano Ezikusiza Ngeemali
Inani Lemali Obawe Ukusizwa Ngayo
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Ukusekelwa Kwebhizinisi Ngemali
Nqophisa :
BASA
Nqophisa :
Abanikeli Beemali Bangaphandle / Abazenda
Nqophisa :
Urhulumende WesiFunda / wePhrovinsi
Nqophisa :
Urhulumende WeNdawo / WeKhaya
Nqophisa:
Ngezinye iindlela
Okhunye (nqophisa)
Itjho imisebenzi yephrojekhthi ozayisebenzisela imali evela kwa-NAC nakube uphumelele ukuyithola
Itjho amanye amahlandla la i-NAC yakhe yakusiza khona ngemali.
INOMBORO YEPHROJEKTHI
INANI LEMALI
Sibawa imininingwana yokubhanga yephrojekthakho (faka isitatimende sebhanga)
Umnikazi We-akhawundi
Ibizo Lebhanga
Igatja Lebhanga
Inomboro Ye-akhawundi
Ibizo Lakasoma-akhawundi / Lomphathiincwadi Olawula Iimali Zephrojekthi ngamalanga
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Ibizo LakaSoma-akhawundi / Lomhloliincwadi ( nakube ukhona )
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
Inomboro Yomsebenzi Erejistariweko
Ubufakazelo
Sibawa abafakazeli ababili esingakghona ukubathola, umrholi womphakathi kunye nesikghwari esiwufundeleko umsebenzi wobukghwari abanqopheneko nomsebenzakho. Sibawa usithumelele ubufakazelo obutlolwe babe batlikitlelwa obubuya kubafakazeli, ngenzasapha.
Umfakazeli 1: UmRholi womPhakathi
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEFEKSI
Umfakazeli 2: USobukghwari
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEFEKSI
Ilizwi Lokuzibopha
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
ISIGABA 5: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE
Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo
Usiphile isendlalelo ngephrojekhthi le (ikhasi 2 leforomeli )
Amakhophi wamakhotheyitjhini aveza iindleko zephrojekhthi nawo uwafakile
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe
Iincwadi ezivela kubafakazeli zifakiwe nazo
Ubuncani bakhona ufake sinye isibonelo somsebenzakho ( isib. Isithombe, iindatjana ezisikwe emaphephandabeni, njll. ) esiphathelene nephrojekhthi le.
Mina, ... ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.
TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
<fn>nde_Article_National Language Services_ISIBAWO SETHIYETHA NE.txt</fn>
ISIBAWO SETHIYETHA NESOMDLALI WETHIYETHA NGAMUNYE
Ukungenela amafestivali
Irhubhululo
Okhunye (nqophisa):
ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
I-ADRESI YEKHAYA
IPHROVINSI
INOMBORO YEFOWUNI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili )
Ngeposi
Ngefeksi
Ngefoni
Akhe ubeke amabalengwe ( ubethe zomofu ) ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.
Bangaki abantu abasephrojekhthinakho le Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo besitjhaba nehlalo yaso ezakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.
Abaduna
Abasikazi
AbaNzima
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhuwa
Abasebenzela Safuthi
Abatorhako
Isihloko / Igama Lephrojekhthi Oyenzela Isibawo.
Hlathulula Iminqopho Yephrojekthi.
Sendlalela Imininingwana Yehlelo Ozolilandela Ukuphumelelisa Iphrojekhthi
Isikhathi ( nini )
Indawo ( kuphi )
Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla
Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )
Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )
Ukuthoma
Ukuqeda
Umphakathi Uzakusizakala Njani / Ngani Ngephrojekhthi Le
ISIGABA 4: IBHAJETHI YEPHROJEKTHI
Sibawa usihlukanisele imisebenzi imali yephrojekhthi le ezakusetjenziselwa yona:
Inani Lemali
Kukhona enye ihlangano la ubawe khona ukusizwa ngemali Sibawa uveze boke abakusiza ngemali bese uzalisa imininingwana elandelako ngenzasapha.
Ezinye Iinhlangano Ezizakusiza Ngeemali
Inani Lemali Obawe Ukusizwa Ngayo
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Ukusekelwa Kwebhizinisi Ngemali
Nqophisa:
BASA
Nqophisa:
Abanikeli Beemali Bangaphandle / Abazenda
Nqophisa:
Urhulumende WesiFunda / wePhrovinsi
Nqophisa:
Urhulumende WeNdawo / WeKhaya
Nqophisa:
Ngezinye iindlela
Okhunye (nqophisa)
Itjho imisebenzi yephrojekhthi ozayisebenzisela imali evela kwa-NAC nakube uphumelele ukuyithola
Itjho amanye amahlandla la i-NAC yakhe yakusiza khona ngemali.
INOMBORO YEPHROJEKTHI
INANI LEMALI
Sibawa imininingwana yokubhanga yephrojekthakho (faka isitatimende sebhanga)
Umnikazi We-akhawundi
Ibizo Lebhanga
Igatja Lebhanga
Inomboro Ye-akhawundi
Ibizo Lakasoma-akhawundi / Lomphathiincwadi Olawula Iimali Zephrojekthi ngamalanga
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Ibizo Lakasoma-akhawundi / Lomhloliincwadi ( nakube ukhona )
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
Inomboro Yomsebenzi Erejistariweko
Ubufakazelo
Sibawa abafakazeli ababili esingakghona ukubathola, umrholi womphakathi kunye nesikghwari esiwufundeleko umsebenzi wobukghwari abanqopheneko nomsebenzakho. Sibawa usithumelele ubufakazelo obutlolwe babe batlikitlelwa obubuya kubafakazeli, ngenzasapha.
Umfakazeli 1: UmRholi WomPhakathi
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEFEKSI
Umfakazeli 2: USobukghwari
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEFEKSI
Ilizwi Lokuzibopha
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
ISIGABA 5: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE
Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo
Usiphile isendlalelo ngephrojekhthi le (ikhasi 2 leforomeli )
Amakhophi wamakhotheyitjhini aveza iindleko zephrojekhthi nawo uwafakile
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe
Iincwadi ezivela kubafakazeli zifakiwe nazo
Ubuncani bakhona ufake sinye isibonelo somsebenzakho ( isib. Isithombe, iindatjana ezisikwe emaphephandabeni, njll. ) esiphathelene nephrojekhthi le.
Mina, ... ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.
TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
<fn>nde_Article_National Language Services_ISIBAWO SETHIYETHA SE.txt</fn>
ISIBAWO SETHIYETHA SESIQHEMA/SEHLANGANO/SESIJAMISO
Ukungenela amafestivali
Irhubhululo
Okhunye (nqophisa):
ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA
IBIZO LESIQHEMA / LEHLANGANO / LESIJAMISO
ISIKHUNDLA (Isib. Nom. Phrof. Mma njll)
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA/KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
I-ADRESI YOKUPOSA
I-ADRESI YEKHAYA
IPHROVINSI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili )
NgePosi
Ngefeksi
Ngefoni
ISIGABA 2: IJAMO LEZOMTHETHO NEMINININGWANA YEHLANGANO
Nimhlobo bani wehlangano
ISektjheni 18A yomThetho weNgeniso yomThelo
Omunye umhlobo (nqophisa):
Inomboro enirejistare ngayo
Sasungulwa nini isiqhema senu / Yasungulwa nini ihlangano yenu / Sasungulwa nini isijamiso senu
INYANGA
UMNYAKA
Isendlalelo Sehlangano
Umlando Wehlangano Yenu
Rhemisa lokho okube yipumelelwakho ekulu kezobukghwari ehlanganwenakho eminyakeni emi-3 edlulileko.
Bangaki abantu abasephrojekhthinakho le Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo besitjhaba nehlalo yaso ezakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.
Abasebenzela Safuthi
Abaduna
Abasikazi
AbaNzima
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhuwa
Abatorhako
ISIGABA 3: IHLATHULULO YEPHROJEKTHI
Isihloko / Igama Lephrojekhthi Oyenzela Isibawo..
Akhe usihlathululele ngokufitjhazana ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.
Umphakathi uzakusizakala njani / ngani ngephrojekthakho le
Sendlalela imininingwana yehlelo ozolilandela ukuphumelelisa iphrojekhthi le (ungayenza ngetheyibuli )
Isikhathi ( nini )
Indawo ( kuphi )
Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla
Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )
Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )
ISIGABA 4: IBHAJETHI YEPHROJEKTHI
Sibawa usihlukanisele imisebenzi imali yephrojekhthi le ezakusetjenziselwa yona:
Inani Lemali
Kukhona enye ihlangano la ubawe khona ukusizwa ngemali Sibawa uveze boke abakusiza ngemali bese uzalisa imininingwana elandelako ngenzasapha:
Ezinye Iinhlangano Ezikusiza Ngeemali
Inani Lemali Obawe Ukusizwa Ngayo
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Ukusekelwa Kwebhizinisi Ngeemali
Nqophisa:
BASA
Nqophisa:
Abanikeli Beemali Bangaphandle / Abazenda
Nqophisa:
Urhulumende WesiFunda / wePhrovinsi
Nqophisa:
Urhulumende WeNdawo / WeKhaya
Nqophisa:
Ngezinye iindlela
Nqophisa:
INGENISO EPHELELEKO EVELA KABANYE ABASEKELI NGEEMALI: R
Itjho imisebenzi yephrojekhthi ozayisebenzisela imali evela kwa-NAC nakube uphumelele ukuyithola
Itjho amanye amahlandla la i-NAC yakhe yakusiza khona ngemali.
INOMBORO YEPHROJEKTHI
INANI LEMALI
Sibawa imininingwana yokubhanga yephrojekthakho (faka isitatimende sebhanga)
Umnikazi We-akhawundi
Ibizo Lebhanga
Igatja Lebhanga
Inomboro Ye-akhawundi
Ngubani namkha bobani abanelungelo lokutlikitlela i-akhawundi yebhaga engehla le esiqhemeni senu / ehlanganwenenu / esijamisweni senu
UMTLIKITLI 1
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Phrof. Mma. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
UMTLIKITLI 2
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA/KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
UMTLIKITLI 3
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Nakube umphathiimali wesiqhema senu/ wehlanganwenu / wesijamiso senu akasuye omunye wabatlikitli aba-3 abatjhiwo ngehla, sibawa bona usiphe imininingwanakhe
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Ibizo LakaSoma-akhawundi / LomPhathiincwadi Olawula Iimali Zephrojekthi Ngamalanga
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Ibizo LakaSoma-akhawundi / LomHloliincwadi Wesiqhema / Wehlangano / Wesijamiso
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll)
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
Inomboro Yomsebenzi Erejistariweko
Itjho imininingwana yamva nje yama-akhawundi wenu wangomnyaka
UmNyaka WeeMali OPhela
INGENISO EPHELELEKO YEMALI
KHUPHA IMALI ESETJENZISIWEKO SEYIPHELELE
KULINGANA NEMALI EYEQILEKO / ETLHAYELAKO YOMNYAKA
IMALI EBULUNGEKILEKO (EBEKELWE NGEQADI, IKHETJHI NAMKHA AMASISO)
Ubufakazelo
Sibawa abafakazeli ababili esingakghona ukubathola, umrholi womphakathi kunye nesikghwari esiwufundeleko umsebenzi wobukghwari abanqopheneko nomsebenzakho. Sibawa usithumelele ubufakazelo obutlolwe babe batlikitlelwa obubuya kubafakazeli, ngenzasapha.
Umfakazeli 1: UmRholi womPhakathi
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
Itlikitlwe
Umfakazeli 2: USobukghwari
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEFEKSI
Itlikitlwe
Ilizwi Lokuzibopha Lomlungeleli (Isigaba 1)
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.
UMLUNGELELI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
Ilizwi Lokuzibopha LakaSihlalo, LeSekela LakaSihlalo Namkha LomPhathiimali ( HAYI umlungeleli )
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.
USIHLALO / ISEKELA LAKASIHLALO / UMPHATHIIMALI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
ISIGABA 5
Sipha isijamiso sezokuphatha ehlanganweni yenu
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll)
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
Sipha isijamiso sebhodi yehlanganwenu
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIGABA 6: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE
Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo
Usiphile isendlalelo ngephrojekhthi le (ikhasi 2 leforomeli )
Amakhophi wamakhotheyitjhini aveza iindleko zephrojekhthi nawo uwafakile
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe
Iincwadi ezivela kubafakazeli zifakiwe nazo
Ubuncani bakhona ufake sinye isibonelo somsebenzakho ( isib. Isithombe, iindatjana ezisikwe emaphephandabeni njll. ) esiphathelene nephrojekhthi le.
Mina, ... ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.
TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
<fn>nde_Article_National Language Services_ISIBAWO SOBUKGHRWARI .txt</fn>
ISIBAWO SOBUKGHRWARI OBUBUKELWAKO SOMUNTU NGAMUNYE
Ukubukisa Nokumemezela / Nokwazisa Emphakathini
Indawo Yokuhlala iphrojekhthi kunye namahlelo
Iimfundobandulo
Ukuthwasisa NokuDizayina
Okhunye (nqophisa):
ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA
IBIZO LESIQHEMA / LEHLANGANO / LESIJAMISO
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
I-ADRESI YOKUPOSA
I-ADRESI YEKHAYA
IPHROVINSI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili )
Ngeposi
Ngefeksi
Ngefoni
ISIGABA 2: IJAMO LEZOMTHETHO NEMINININGWANA YEHLANGANO
Nimhlobobani Wehlangano
IKhamphani YeSektjheni 21
ISektjheni 18A yomThetho weNgeniso yomThelo
Omunye umhlobo (nqophisa):
Inomboro enirejistare ngayo
Sasungulwa nini isiqhema senu / Yasungulwa nini ihlangano yenu / Sasungulwa nini isijamiso senu
INYANGA
UMNYAKA
Isendlalelo Sehlangano
Umlando Wehlangano Yenu
Rhemisa lokho okube yipumelelwakho ekulu kezobukghwari ehlanganwenakho eminyakeni emi-3 edlulileko.
Bangaki abantu abasephrojekhthinakho le Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo besitjhaba nehlalo yaso ezakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.
Abaduna
Abasikazi
AbaNzima
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhuwa
Abasebenzela Safuthi
Abatorhako
ISIGABA 3: IHLATHULULO YEPHROJEKTHI
Isihloko / Igama Lephrojekhthi Oyenzela Isibawo.
Akhe usihlathululele ngokufitjhazana ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.
Umphakathi uzakusizakala njani / ngani ngephrojekthakho le
Sendlalela imininingwana yehlelo ozolilandela ukuphumelelisa iphrojekhthi (ungayenza ngetheyibuli )
Isikhathi ( nini )
Indawo ( kuphi )
Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla
Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )
Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )
ISIGABA 3: IHLATHULULO YEPHROJEKTHI
Isihloko / Igama Lephrojekhthi Oyenzela Isibawo.
Akhe usihlathululele ngokufitjhazana ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.
Umphakathi uzakusizakala njani / ngani ngephrojekthakho le
Sendlalela imininingwana yehlelo ozolilandela ukuphumelelisa iphrojekhthi (ungayenza ngetheyibuli )
Isikhathi ( nini )
Indawo ( kuphi )
Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla
Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )
Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )
ISIGABA 4: IBHAJETHI YEPHROJEKTHI
Sibawa usihlukanisele imisebenzi imali yephrojekhthi le ezakusetjenziselwa yona:
Inani Lemali
Kukhona enye ihlangano la ubawe khona ukusizwa ngemali Sibawa uveze boke abakusiza ngemali bese uzalisa imininingwana elandelako ngenzasapha.:
Ezinye Iinhlangano Ezizakusiza Ngeemali
Inani Lemali Obawe Ukusizwa Ngayo
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Imali Esalindele Ukudluliswa
Nqophisa:
BASA
Nqophisa:
Abanikeli Beemali Bangaphandle / Abazenda
Nqophisa:
Urhulumende WesiFunda / wePhrovinsi
Nqophisa:
Urhulumende WeNdawo / WeKhaya
Nqophisa:
Ngezinye iindlela
Nqophisa:
IMALI EPHELELEKO EVELA KABANYE ABASEKELI NGEEMALI : R
Itjho imisebenzi yephrojekhthi ozayisebenzisela imali evela kwa-NAC nakube uphumelele ukuyithola
Itjho amanye amahlandla la i-NAC yakhe yakusiza khona ngemali.
INOMBORO YEPHROJEKTHI
INANI LEMALI
Sibawa imininingwana yokubhanga yephrojekthakho (faka isitatimende sebhanga)
Umnikazi We-akhawundi
Ibizo Lebhanga
Igatja Lebhanga
Inomboro Ye-akhawundi
Ngubani namkha bobani abanelungelo lokutlikitlela i-akhawundi yebhaga engehla le esiqhemeni senu / ehlanganwenenu / esijamisweni senu
UMTLIKITLI 1
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Phrof. Mma. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
UMTLIKITLI 2
ISIKHUNDLA
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA/KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
UMTLIKITLI 3
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Nakube umphathiimali wesiqhema senu/ wehlanganwenu / wesijamiso senu akasuye omunye wabatlikitli aba-3 abatjhiwo ngehla, sibawa bona usiphe imininingwanakhe.
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Ibizo LakaSoma-akhawundi / LomPhathiincwadi Olawula Iimali Zephrojekthi ngamalanga
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Ibizo lakaSoma-akhawundi / LomHloliincwadi Wesiqhema / Wehlangano / Wesijamiso
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll)
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
Inomboro Yomsebenzi Erejistariweko
Itjho imininingwana yamva nje yama-akhawundi wenu wangomnyaka
UmNyaka WeeMali OPhela
INGENISO EPHELELEKO YEMALI
KHUPHA IMALI ESETJENZISIWEKO SEYIPHELELE
KULINGANA NEMALI EYEQILEKO / ETLHAYELAKO YOMNYAKA
IMALI EBULUNGEKILEKO (EBEKELWE NGEQADI, IKHETJHI NAMKHA AMASISO)
Ubufakazelo
Sibawa abafakazeli ababili esingakghona ukubathola, umrholi womphakathi kunye nesikghwari esiwufundeleko umsebenzi wobukghwari abanqopheneko nomsebenzakho. Sibawa usithumelele ubufakazelo obutlolwe babe batlikitlelwa obubuya kubafakazeli, ngenzasapha.
Umfakazeli 1: UmRholi WomPhakathi
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
Itlikitlwe
Umfakazeli 2: USobukghwari
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEFEKSI
Itlikitlwe
Ilizwi Lokuzibopha Lomlungeleli (Isigaba 1)
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.
UMLUNGELELI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
Ilizwi Lokuzibopha Lakasihlalo, Lesekela Lakasihlalo Namkha Lomphathiimali ( HAYI umlungeleli )
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.
USIHLALO / ISEKELA LAKASIHLALO / UMPHATHIIMALI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
ISIGABA 5
Sipha isijamiso sezokuphatha ehlanganweni yenu
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll)
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
Sipha isijamiso sebhodi yehlanganwenu
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIGABA 6: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE
Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo
Usiphile isendlalelo ngephrojekhthi le (ikhasi 2 leforomeli )
Amakhophi wamakhotheyitjhini aveza iindleko zephrojekhthi nawo uwafakile
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe
Iincwadi ezivela kubafakazeli zifakiwe nazo
Ubuncani bakhona ufake sinye isibonelo somsebenzakho ( isib. Isithombe, iindatjana ezisikwe emaphephandabeni, njll ) esiphathelene nephrojekhthi le.
Mina, ... ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.
TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
<fn>nde_Article_National Language Services_ISIBAWO SOKUVUMMA SO.txt</fn>
Kwendabuko / Kwesintu
Ukuthiya / Ukuhlela
Ifundo Iimfundobandulo / isifundomvumo
Kwanje
Okhunye (nqophisa):
ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
I-ADRESI YEKHAYA
IPHROVINSI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili )
Ngeposi
Ngefeksi
Ngefoni
Akhe usihlathululele ngokufitjhazana ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.
Bangaki abantu abasephrojekhthinakho le Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo besitjhaba nehlalo yaso ezakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.
Abaduna
Abasikazi
AbaNzima
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhuwa
Abasebenzela Safuthi
Abatorhako
ISIGABA 3: IHLATHULULO YEPHROJEKTHI
Isihloko / Igama Lephrojekthi Oyenzela Isibawo.
Hlathulula iminqopho eqalene nephrojekhthi le.
Sendlalela imininingwana yehlelo ozolilandela ukuphumelelisa iphrojekhthi le
Isikhathi ( nini )
Indawo ( kuphi )
Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla
Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )
Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )
Ukuthoma
Ukuqeda
Umphakathi uzakusizakala njani / ngani ngephrojekhthi le
ISIGABA 4: IBHAJETHI YEPHROJEKTHI
Sibawa usihlukanisele imisebenzi imali yephrojekhthi le ezakusetjenziselwa yona:
Inani Lemali
Kukhona enye ihlangano la ubawe khona ukusizwa ngemali Sibawa uveze boke abakusiza ngemali bese uzalisa imininingwana elandelako ngenzasapha
Ezinye Iinhlangano Ezikusiza Ngeemali
Inani Lemali Obawe Ukusizwa Ngayo
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Ukusekelwa Kwebhizinisi Ngemali
Nqophisa:
BASA
Nqophisa:
Abanikeli Beemali Bangaphandle / Abazenda
Nqophisa:
Urhulumende WesiFunda / wePhrovinsi
Nqophisa :
Urhulumende WeNdawo / WeKhaya
Nqophisa:
Ngezinye iindlela
Okhunye (nqophisa)
Itjho imisebenzi yephrojekhthi ozayisebenzisela imali evela kwa-NAC nakube uphumelele ukuyithola
Itjho amanye amahlandla la i-NAC yakhe yakusiza khona ngemali.
INOMBORO YEPHROJEKTHI
INANI LEMALI
Sibawa imininingwana yokubhanga yephrojekthakho (faka isitatimende sebhanga)
Umnikazi We-akhawundi
Ibizo Lebhanga
Igatja Lebhanga
Inomboro Ye-akhawundi
Ibizo Lakasoma-akhawundi / Lomphathiincwadi Olawula Iimali Zephrojekthi ngamalanga
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Ibizo Lakasoma-akhawundi / Lomhloliincwadi ( nakube ukhona )
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
Inomboro Yomsebenzi Erejistariweko
Ubufakazelo
Sibawa abafakazeli ababili esingakghona ukubathola, umrholi womphakathi kunye nesikghwari esiwufundeleko umsebenzi wobukghwari abanqopheneko nomsebenzakho. Sibawa usithumelele ubufakazelo obutlolwe babe batlikitlelwa obubuya kubafakazeli, ngenzasapha.
Umfakazeli 1: UmRholi womPhakathi
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEFEKSI
Umfakazeli 2: USobukghwari
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEFEKSI
Ilizwi Lokuzibopha
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
ISIGABA 5: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE
Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo
Usiphile isendlalelo ngephrojekhthi le (ikhasi 2 leforomeli )
Amakhophi wamakhotheyitjhini aveza iindleko zephrojekhthi nawo uwafakile
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe
Iincwadi ezivela kubafakazeli zifakiwe nazo
Ubuncani bakhona ufake sinye isibonelo somsebenzakho ( isib. Isithombe, iindatjana ezisikwe emaphephandabeni, njll. ) esiphathelene nephrojekhthi le.
Mina, ... ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.
TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
<fn>nde_Article_National Language Services_ISIBAWO SOMRHOLO WOBU.txt</fn>
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Sithanda ukukwazisa ukuthi isibawo sakho somrholo wobudala siphumelele; wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200...
Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------
Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.
NgokomThetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho. Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe.
Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.
NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili , namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.
Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.
NgokweSekhtjheni 10 yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela mhlazana uthola incwadi le.
Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Sithanda ukukwazisa ukuthi isibawo sakho somrholo wokuqhwala siphumelele; wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200..., njengoba sithole ubufakazi bokuthi sewuqhwalele samfuthi nje.
Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------
Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.
NgokomThetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho. Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe.
Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.
NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili , namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.
Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.
NgokweSekhtjheni 10 yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela mhlazana uthola incwadi le.
Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Sithanda ukukwazisa ukuthi isibawo sakho somrholo wokuqhwala siphumelele; wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200...
Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------
Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.
NgokomThetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho.
Ngokuqalelela ubujamo bakho okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe namkha ujanyiswe ngelanga elizakutjhiwo mNqophisizombelele.
Butholakele ubufakazi bokuthi ukuqhwala kwakho ngokwesikhatjhana, ngalokho-ke umrholo lo uzakuphela ngomhlaka---ku---ngo-200---. Nakube ubona ukuthi ubujamo bakho bezamaphilo busakuvumela ukuthi ungathola umrholo lo, ungawubawa ngobutjha.
NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili , namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.
Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.
NgokweSekhtjheni 10 yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela mhlazana uthola incwadi le.
Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Sithanda ukukwazisa ukuthi isibawo sakho somrholo wokukhulisa umntwana ongasiwakho, u--------- siphumelele; wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200...
Ukuthi sikghone ukuragela phambili nokukurholela umrholo lo, kufuze bona usithumelele incwadi ebawa ukuthi singezelele isikhathi sakho sokurholela ukukhulisa umntwana ongasiwakho.
Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------
Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.
NgokomThetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho, kunye nobujamo beemali bomntwana ongasiwakho omkhulisako loyo, kodwa ngaphandle kobujamo beemali babazali abakhulisa umntwana angasiwabo. Ukudlula lapho-ke, umrholwakho uzakuphele ubuyekezwe qho ngemva kweminyaka emibili ukusukela ngelanga ikhotho eyalayela ngalo ukuthi ungarhola namkha ukusukela ngelanga ekwathoma ngalo ukusebenza kwesingezelelo sesikhathi sokurholela ukukhulisa umntwana ongasiwakho.
Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe.
Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.
NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili , namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.
Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.
NgokweSekhtjheni 10 yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela mhlazana uthola incwadi le.
Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Sithanda ukukwazisa ukuthi isibawo sakho somrholo wokutlhogomela umntwana siphumelele; wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200...
Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------
Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu,nawufuna eminye imininingwana.
NgokomThetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho, kunye nobujamo beemali bomntwana omtlhogomelako, kodwa ngaphandle kobujamo beemali babazali abakhulisa umntwana angasiwabo.
Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho, nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe.
Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.
NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili , namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.
Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.
NgokweSekhtjheni 10 yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela mhlazana uthola incwadi le.
Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Sithanda ukukwazisa ukuthi isibawo sakho somrholo wesondlo somntwana u--- - (ibizo lomntwana nenomboro yakhe yebhugwana/yesitifikedi sokubelethwa ) siphumelele; wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200...
Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------
Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu,nawufuna eminye imininingwana.
NgokomThetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho.
Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe.
Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.
NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili , namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.
Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.
NgokweSekhtjheni 10 yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela mhlazana uthola incwadi le.
Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Sithanda ukukwazisa ukuthi isibawo sakho somrholo wesizo siphumelele; wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200...
Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------
Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Imbadalo yomrholo lo izakwenziwa ne----- yakho. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.
NgokomThetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho.
NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili , namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.
Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungakwenza umrholwakho ujanyiswe. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.
NgokweSekhtjheni 10 yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela mhlazana uthola incwadi le.
Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Sithanda ukukwazisa ukuthi isibawo sakho somrholo wabomakadabona bepi siphumelele; wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200...
Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------
Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.
NgokomThetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho.
Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe.
Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.
NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili , namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.
Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.
NgokweSekhtjheni 10 yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakhe kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela mhlazana uthola incwadi le.
Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Waziswa ukuthi umrholwakho we/wo... ujanyisiwe, ngokomThetjhwana 23 , ukusukela ngomhlaka-...ku-...ka-200... ngoba akhange uwuvuselele njengoba kusitjho incwadi esikutlolele yona ngomhlaka-...ku-... ngo-200...
NgokomThetjhwana 23 , ungenza ISIBAWO ESITLOLIWEKO sokuvuselelwa komrholwakho kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ngemva kobana umrholwakho ujanyisiwe. Nawungahlala bekuphele isikhathesi ungakawuvuseleli umrholwakho, uzakufelela ngaphandle kobana uthunyelelwe esinye isaziso.
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Waziswa ukuthi umrholwakho we/wo... ujanyisiwe, ngokomThetjhwana 23 , ukusukela ngomhlaka-...ku-...ka-200... ngoba akhange uwuvuselele njengoba kusitjho incwadi esikuthumelele yona.
NgokomThetjhwana 23 , ungenza ISIBAWO ESITLOLIWEKO sokuvuselelwa komrholwakho kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ngemva kobana umrholwakho ujanyisiwe. Nawungahlala bekuphele isikhathesi ungakawuvuseleli umrholwakho, uzakufelela ngaphandle kobana uthunyelelwe esinye isaziso.
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Nomzana/Mma othandekako
Waziswa ukuthi sekufike isikhathi sokobana umrholwakho ubuyekezwe ngokomThetjhwana 23.
Sibawa bona ufike e-ofisini ye--------------ngaphambi komhlaka-----ku-...ka-200------- . Nakube awuphumeleli ukufika ngalelilanga, sibawa uthintane ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu nikhulumisane ngelinye ilanga ongafika ngalo. Nawuhlumbukuvuselela, umrholwakho ungahle ujanyiswe.
Nakube kube namatjhuguluko enzekako malungana nobujamo bakho bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho, sekubalwa nobujamo bomntwana omrholelako, kufuze uveze ubufakazi obutloliweko balokho.
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Waziswa ukuthi ukusukela ngomhlaka----- ku----- ngo-200... ufelele umrholwakho we-------ngokomThetjhwana 24 womThetho ophathelene nalokhu.
Umrholo lo ufeleliswe ngilokhu okulandelako:
Ngokukhambisana nabonobangela abafaneleko, kunye ngomhlobo womrholo.)]
Tjhiya isikhala sokufaka amanodi atloliweko emrholweni owenziwa kanye kwaphela. Amanodi azakuthathwa ekhasini lamanodi.)]
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Waziswa ukuthi ukusukela ngomhlaka----- ku----- ngo-200... ufelele umrholwakho we/wo-------ngokomThetjhwana 24 womThetho ophathelene nalokhu, ngoba sekuphele iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho.
UNGATLOLA wenze isibawo sokuvuselelwa komrholwakho kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela ngelanga umrholwakho ofelele ngalo.
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
NgokomThetjhwana 23 womThetho ophathelene nezemirholo yembusweni, umrholwakho we/wo...ubuyekeziwe ukusukela ngomhlaka...ku...ngo-200... NgokoMthetho lo, yoke imali yomrholo wembusweni iyahlolwa ntanzi ukuthi nangambala kuyafuneka inikelwe umuntu oyibawako, nokuthi nangambala kuyafuneka na ukuthi ibe linani lelo.
Ngemva kokubuyekezwa, inani lomrholwakho wenyanga lizakuhlala liyi...
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
NgokomThetjhwana 23 womThetho ophathelene nezemirholo yembusweni, umrholwakho we/wo...ubuyekeziwe ukusukela ngomhlaka-...ku-...ngo-200...
NgokomThetho lo, yoke imali yomrholo wembusweni iyahlolwa ntanzi ukuthi nangambala kuyafuneka inikelwe umuntu oyibawako, nokuthi nangambala kuyafuneka na ibe linani lelo.
Ngemva kokubuyekezwa, umrholwakho ngenyanga wehliswe wayokuba yi... (inani lomrholo ) ukusukela ngom,hlaka-...kuk-...ka-... Umrholwakho wehliswe ngenca yabonobangela abalandelako :
Tjhiya indawo yokutlola abonobangela
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Waziswa ukuthi ngokomThetjhwana 18 womThetho ophathelene nezemirholo yembusweni, umrholwakho we/wo...wehlisiwe wayokuba yi...ngenyanga , ukusukela ngomhlaka...ku...ngo-200..., njengoba sewuhlaliswe endaweni enekontraga nomBuso, yona ezakuthwala woke umsebenzi oqalene nokondliwa nokutlhogonyelwa kwakho.
Nawuphuma endaweni ohlaliswe kiyo le njenganje, ungabawa ukubuyiselwa umrholwakho e-ofisini yezehlalakuhle yangekhenu, ukusukela ngelanga ophume ngalo kiyo indawo le.
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Sithanda ukukwazisa ukuthi siphumelele isibawo sakho sokuvuselelwa komrholo wobudala; wona uzakubuyiselwa wona ukusukela ngomhlaka-----ku---- ngo-200...
Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------
Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.
Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe. Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.
NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili , namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.
Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela . Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.
NgokweSekhtjheni 10 yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela mhlazana uthola incwadi le.
Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Sithanda ukukwazisa ukuthi siphumelele isibawo sakho sokuvuselelwa komrholo wokuqhwala; wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200..., njengoba sekufakazelekile nje ukuthi sewuqhwalele safuthi.
Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------
Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.
Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho, nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe. Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.
NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili , namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.
Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.
NgokweSekhtjheni 10 yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela mhlazana uthola incwadi le.
Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Sithanda ukukwazisa ukuthi siphumelele isibawo sakho sokuvuselelwa komrholo wokutlhogomela u-... ( ibizo lomntwana nenonomboro yebhugwanakhe/yesitifikedi sokubelethwa ); wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200...
Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------
Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso seProvinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.
Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe. Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.
NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili , namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.
Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.
NgokweSekhtjheni 10 yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela mhlazana uthola incwadi le.
Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Sithanda ukukwazisa ukuthi siphumelele isibawo sakho sokuvuselelwa komrholo wesondlo somntwana u------( ibizo nenomboro yakhe yebhugwana/yesitifikedi sokubelethwa ); wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200...
Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------
Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu, nawufuna eminye imininingwana.
Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe. Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.
NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili , namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.
Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.
NgokweSekhtjheni 10 yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela mhlazana uthola incwadi le.
Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
3 yeenyanga ngokulandelana
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Incwadi le imalungana nesibawo sakho sokuvuselelwa komrholo we/wo -----------------ngokomThetjhwana 24 .
Ngemva kokuqalisisa isibawo sakho, sibuhlungu ukukwazisa ukuthi akhange siphumelele isibawo sakho, ngenca yokuthi abakaneli abonobangela obatjhoko bokweqisa umrholwakho ungawuthathi bekuphele iinyanga ezintathu ngokulandelana.
Nakube ubona ukuthi ukulungele ukuthola umrholo lo ngokomThetho olawula umrholo wembusweni, ungenza isibawo somrholo ngobutjha.
Ngokwemibandela yomThetho wezokuSizwa komPhakathi i-Social Assistance Act, 1992 ( Act No. 59 of 1992 ), ungenza isibawo sokurhola ngobutjha, kanti ngokweSekhtjheni 10 yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela mhlazana uthola incwadi le.
Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Nomzana/Mma othandekako
Waziswa ukuthi sekufike isikhathi sokobana umrholwakho ubuyekezwe ngokomThetjhwana 23.
Sibawa bona ufike e-ofisini ye--------------ngaphambi komhlaka-----ku-...ka-200------- . Nakube awuphumeleli ukufika ngalelilanga, sibawa uthintane ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu nikhulumisane ngelinye ilanga ongafika ngalo. Nawungahlumbukuvuselela, umrholwakho ungahle ujanyiswe.
Nakube kube namatjhuguluko enzekako malungana nobujamo bakho bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho, kufuze uveze ubufakazi obutloliweko balokho.
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
umrholo ojanyisiweko
I-adresi
Indawo yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Incwadi le imalungana nesibawo sakho sokuvuselelwa komrholo we/wo -----------------ngokomThetjhwana 23 .
Ngemva kokuqalisisa isibawo sakho, sibuhlungu ukukwazisa ukuthi akhange siphumelele isibawo sakho, ngenca yalaba abonobangela abalandelako:
Tjhiya indawo yokutlola abonobangela Abonobangelaba bazakufana nebokwaliwa kwesibawo nebokujanyiswa komrholo ngaphandle kokweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana .
Nakube ubona ukuthi ukulungele ukuthola umrholo lo ngokomThetho olawula umrholo wembusweni, ungenza isibawo somrholo ngobutjha.
NgokweSekhtjheni 10 yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela mhlazana uthola incwadi le.
Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Sithanda ukukwazisa ukuthi siphumelele isibawo sakho sokuvuselelwa komrholo we/wo... ngokomThetjhwana 18 ; wona uzakuthoma ngomhlaka-----ku---- ngo-200...
Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------
Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu,nawufuna eminye imininingwana.
Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe. Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.
NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili , namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.
Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.
NgokweSekhtjheni 10 yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela mhlazana uthola incwadi le.
Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Waziswa ukuthi umrholwakho ujanyisiwe, ngokomThetjhwana 23 ngoba akhange ulethe isitifikedi sakho sobuphilo.
NgokomThetjhwana 23 , ungenza ISIBAWO ESITLOLIWEKO sokuvuselelwa komrholwakho kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ngemva kobana umrholwakho ujanyisiwe. Nawungahlala bekuphele isikhathesi ungakawuvuseleli umrholwakho, uzakufelela, kanti kungafuneka ukuthi wenze isibawo esitjha nakunetlhogakalo yalokho.
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Incwadi le imalungana nesibawo sakho sokuragwa komrholo wokukhulisa umntwana ongasiwakho u... ( ibizo lomntwana nenomboro yebhugwana/yesitifikedi sakhe sokubelethwa ).
Siphumelele isibawo sakho sokuragwa komrholo lo, ukusukela ngenyanga ka...( inyanga ekuzakuthonywa ukubhadala ngayo), bekube sekupheleni komnyaka wekhalenda, kwaphela nakube umntwana lo ufunda isikhathi esizeleko esekhondari namkha esikolweni esikhethekileko.
Ukuphuma komrholwakho kuzakulawulwa siphakamiso ekufuze senziwe lisotjhaliwekha, umbiko wesotjhaliwekha namkha noba ngimuphi umtlolo ngokweSekhtjheni 33 yomThetho wokuTlhogomela abaNtwana ( i-ACT NO. 74 of 1983 ).
Imali ozayithola nendawo yokurholela ijame bunje:
UMRHOLO WOKUTHOMA UZAKUBA YI :----------------------------------
UMRHOLWAKHO NGENYANGA YI :---------------------------------
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : --------------------------------
IMINININGWANA YEBHANGA : --------------------------------
Imali osalele ngayo emva nayo seyifakiwe emrholweni wakho wokuthoma. Nakungenzeka ukuthi imali le ibe yinengi ukudlula isilinganiso sePhrovinsi yangekhenu, izakuhlukaniswa ngeenyanga eziimbadlwana. Malungana nalokhu, thintana ne-ofisi yezehlalakuhle yangekhenu,nawufuna eminye imininingwana.
Ngokomthetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho, nebomntwana omrholelako.
NgokweSekhtjheni 12 ne-17 (c) yomThetho ophathelene nalokhu, uzifaka ecaleni umuntu okhuluma okungasiqiniso asazi ukuthi akusiqiniso, abe yena ancamele ukuthola umrholo. NgokweSekhtjheni 18 yomThetho ophathelene nalokhu, umuntu otholwa anecala elinjalo uzakuhlawuliswa namkha athweswe isigwebo sokudosa ejele isikhathi esingadluliko eenyangeni ezilitjhuminambili , namkha ahlawuliswe abe adosiswe nejele.
Ukubhalelwa kuzalisa iimfuneko zomThetho ophathelene nalokhu kungawufelelisa umrholwakho. Naweqisa iinyanga ezintathu ngokulandelana ungawuthathi umrholwakho, nakhona uzakufelela. Umrholo owuthole ngokungakafaneli kufuze uwubuyise.
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Incwadi le imalungana nesibawo sakho sokuragwa komrholo wokukhulisa umntwana ongasiwakho u...( ibizo lomntwana nenomboro yakhe yebhugwana/yesitifikedi sokubelethwa ).
Ngemva kokuqalisisa isibawo sakho, sibuhlungu ukukwazisa ukuthi akhange siphumelele isibawo sakho, ngenca yalaba abonobangela abalandelako:
Tjhiya indawo yokutlola abonobangela Abonobangelaba bazakufana nebokwaliwa kwesibawo .
NgokweSekhtjheni 10 yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho kuSomkhandlu wezeHlalakuhle NGOKUTLOLA INCWADI uyithumele e-adresini elandelako, kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela mhlazana uthola incwadi le.
Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Incwadi le imalungana nesibawo sakho sokutjhugulula imininingwanakho yokurhola.
Sithanda ukukwazisa ukuthi imininingwanakho yokurhola seyitjhugululwe yajama ngalendlela :
INDAWO YOKURHOLELA/IPOSO YI : (Ihlathulula indawo yokurholela namkha iPoso ozakurholela kiyo)
IMINININGWANA YEBHANGA : (Igatja lebhanga nenomboro ye-akhawundi )
ISIKHATHI SOKURHOLA : (Inyanga yokurhola).
Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe. Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Tjheja: I-adresi yi-adresi yependulo ephrovinsini ngephrovinsi
Mina, otlikitle ngenzasapha, ngenza isibopho sokuthi imininingwana etlolwe eforomeneli iliqiniso elipheleleko ngokwazi kwami nangokukholwa kwami. Ngiyalimuka ukuthi ukukhuluma okungasiqiniso kungangibophisa.
Isitatimende esingehlesi sihlathululelwe umdlalifa ozokusizakala ngomrholo wembusweni lo, naye waneliseka ngesikutjhoko. Umdlalifa ubuzwe nasi imibuzo elandelako:
Usizwisisa kuhle isibopho esingehlesi Iye/Awa
Kukhona ongavumelani nakho ngokuthatha isifungwesi Iye/Awa
Isifungwesi usithatha njesibopho esazelweni sakho Iye/Awa
IBIZO NGAMAGABHADLHELA
UMTLIKITLO : UMDLALIFA
IDEYIDI
Mina otlikitle ngenzasapha, ngenza isibopho sokuthi u . ( ibizo lomdlalifa nenomboro yakhe yebhugwana/yesitifikedi sokubelethwa ) ngambona aphambi kwami mathupha ngomhlaka...ku---ngo----200... e...( indawo ).
Imininingwana elandelako le emalungana nokuzazisa kwakhe ngiyifakazele ngokuqala ibhugwanakhe/isitifikedi sokubelethwa:
Inomboro yebhugwana : ...
Isibongo : ...
Amabizo apheleleko : ...
Kufungelwe kwatlikitlelwa ngalelilanga lomhlaka...ku...ka-200... UmFungi, njengoba avumile nje ukuthi ukuzwa kuhle okutjhiwo sitatimende asifungelekwesi, akanalitho angavumelani nalo ngokuthatha isifungwesi / ngokuvumelana nesitatimende esifungelwakwesi / ngokufunga kwakhe / ngokufakazela ukuthi okukhulunywa sistatimendesi kuliqiniso nokuthi / isifungwesi sisibopho esazelweni sakhe.
IBIZO NGAMAGABHADLHELA
IDEYIDI
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Waziswa ukuthi ngokomThetjhwana 17 u...( ibizo lomuntu ozakurholelwa nenomboro yakhe yebhugwana ) unikelwe ilungelo lokukurholela e...( indawo yokurholela ) njengoba ubawile, ukusukela ngomhlaka ka...ku... ka-200...
Umsebenzi osibopho ka...( ibizo lomuntu ozakurholela ) KUKUKUTHATHELA umrholo akunikele wona uphelele.
Nakufumaniseka ukuthi sewuqunte ukuthi umuntu omkhethileko lo angasakuthatheli umrholo, bikela i-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle ngokuyitlolela incwadi uyitjele lokho.
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Incwadi le imalungana nesibawo sakho sokurholelwa ngu...(ibizo lomuntu ofuna akurholele nenomboro yakhe yebhugwana ).
Ngemva kokuqalisisa isibawo sakho, sibuhlungu ukukwazisa ukuthi isibawo sakho akhange siphumelele. NgokomThetjhwana 17 , akunamuntu ovunyelwe ukurholela abantu abadlulako kabahlanu. U...(ibizo lomuntu obewufuna akurholele nenomboro yebhugwana yakhe ) selanabantu abahlanu abarholelako, ngaphandle kwakho.
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Waziswa ukuthi ngokweSekhtjheni 8(b) yomThetho olawula zomrholo wembusweni, ukhethelwe ukulawula umrholo ka...( ibizo lakamdlalifa nenomboro yakhe yebhugwana ) ukusukela ngenyanga ka...
Umrholo lo uzawurholela e...( endaweni yokurholela namkha ePosweni ).
NgokweSekhtjheni 8 yomThetho olawula zomrholo wembusweni, kuzakuba msebenzakho osibopho ukuyokurholela umdlalifa, bewenze neqiniso lokuthi umrholwakhe usetjenziswa ngendlela ezamsiza umdlalifa, ngokwemibandela ebekiweko. Isiphathiswa somNyango wezeHlalakuhle singakubawa ukuthi uveze ubufakazi obutloliweko bokuthi imali kamdlalifa isetjenziswa kuhle; isiphathiswa nasenza isibawo esinjalo sizakutjela kusese nesikhathi. NgokomThetjhwana 23 , la kunganabufakazi khona ngamatjhuguluko enzekileko ebujamweni beemali nebezamaphilo bakamdlalifa, umNqophisizombelele uzakubawa ukuthi uveze ubufakazi obuvumakalako namkha isitifikedi sobuphilo qho ngomnyaka, esifakazela ukuthi umdlalifa usaphila.
Ukudlula lapho, kuzakufuneka nokuthi ubone ukuthi umdlalifa uyakwazi koke lokhu okukhulunywa yincwadi le, ubone nokuthi ukhambisana nayo ikambiso yokubuyekeza yomNyango wezeHlalakuhle.
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Waziswa ukuthi umrholwakho we/wo...ujanyisiwe, ngokomThetjhwana 23 ukusukela ngomhlaka-...ku-...ka-200...ngoba akhange uwubuyekeze njengoba kusitjho incwadi esikuthumelele yona yangomhlaka-... ku-...ka-200...
NgokomThetjhwana 23 , ungenza ISIBAWO ESITLOLIWEKO sokuvuselelwa komrholwakho kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ngemva kobana umrholwakho ujanyisiwe. Nawungahlala bekuphele isikhathesi ungakawuvuseleli umrholwakho, uzakufelela ngaphandle kobana uthunyelelwe esinye isaziso.
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi, namkha nakube kukhona ongavumelani nakho ngaso.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Waziswa ukuthi umrholwakho we/wo...ujanyisiwe, ngokomThetjhwana 23 ukusukela ngomhlaka-...ku-...ka-200...ngoba akhange uwubuyekeze njengoba kusitjho incwadi esikuthumelele yona.
NgokomThetjhwana 23 , ungenza ISIBAWO ESITLOLIWEKO sokuvuselelwa komrholwakho kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ngemva kobana umrholwakho ujanyisiwe. Nawungahlala bekuphele isikhathesi ungakawuvuseleli umrholwakho, uzakufelela ngaphandle kobana uthunyelelwe esinye isaziso.
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi, namkha nakube kukhona ongavumelani nakho ngaso.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Waziswa ukuthi umrholwakho wokuqhwala utjhugululiwe, sewuzakuba mrholo wobudala, ngokomThetjhwana 19 , njengoba sewufike eminyakeni yobudala efaneleko nje ukuthi ungarhola umrholo wobudala.
Ngokomthetjhwana 23, kufuze wazise i-ofisi yangekhenu nakube kunamatjhuguluko akhona malungana nobujamo bezamaphilo kunye/namkha bezeemali bomlingani wakho.
Nakube kufanele ubuyekeze umrholwakho namkha nakube kufuze uveze isitifikedi sakho sobuphilo, uzakwaziswa lokho ngencwadi kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana kwenziwe isibuyekezo esinjalo namkha kusasele iinyanga ezintathu ngaphambi kobana sifuneke isitifikedi esinjalo. Ngemva kokubuyekezwa komrholwakho , nangokuqala ubujamo okibo, umrholwakho ungahle ukhutjhulwe, namkha wehliswe, namkha ujanyiswe.
Nawungahlumbukubuyekeza umrholwakho namkha ukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo, kungenzeka ukuthi umrholwakho ujanyiswe.
Eminye imininingwana yakho yomrholo izakuhlala injalo. Ngomuso angeze kusafuneka bona ulethe incwadi emubiko kadorhodera ngepilwakho.
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Siphumelele isibawo sakho somrholo we/wo...,( umhlobo womrholo) ngokuphekelelwa yibhugwana yesikhatjhana. Sithanda ukukwazisa ukuthi ibhugwana yesikhatjhana le izokuphelelwa sikhathi ngomhlaka...ku...ngo-200...; ngemva kwalokho-ke sekuzakufanela bona ulethe ibhugwana yasafuthi namkha isaziso esilula isikhathi sebhugwanakho yesikhatjhana esibuya emNyangweni wezangeKhaya.
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Incwadi le imalungana nomrholwakho we/wo...
Waziswa ukuthi ngokomThetjhwana 24 womThetho wezokuSizwa komPhakathi ( i-ACT NO. 59 of 1992 ), umrholwakho we/wo... uyaphela ngomhlaka-...ku-...ka-...
Umrholo lo uvalelwa lokhu okulandelako:
Abonobangela abaphekelela incwadi le, kuye nangokuthi mhlobo bani womrholo ekukhulunywa ngawo )].
NgokweSekhtjheni 10 yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho phambili NGOKUTLOLA INCWADI kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela ngelanga elingehla ekutlolwe ngalo incwadi le.
Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Incwadi le imalungana nomrholwakho we/wo...
NgokweSekhtjheni 23 bekufuze ubuyekeze umrholwakho ngaphambi komhlaka-... ku-...ka-200... Lapha-ke sikwazisa ukuthi umrholwakho ujanyisiwe ukusukela ngomhlaka-...ku-... ka-200... njengoba ungakhange uwubuyekeze nje.
NgokweSekhtjheni 10 yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho phambili NGOKUTLOLA INCWADI kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela ngelanga elingehla ekutlolwe ngalo incwadi le.
Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
ISIZO LOMPHAKATHI LOMBUSO WEPHROVINSI
ISITLANKANA SOKUTHOLWA KWESIBAWO SOMRHOLO/SOKUBUYEKEZWA KOMRHOLO NGOKOMTHETHO WESIZO LOMPHAKATHI KA-1992 ( I-ACT NO. 59 OF 1992) somntwana u...(ibizo lomntwana nenomboro yakhe yebhugwana/yesitifikedi sokubelethwa )
Inomboro Yebhugwana : ...
Umhlobo Womrholo : ...
Ideyidi Yesibawo/Yesibuyekezo:...
IBIZO NGAMAGABHADLHELA IBIZO NGAMAGABHADLHELA
UMTLIKITLO : ISIPHATHISWA SOBUFAKAZI UMTLIKITLO :
ISIPHATHISWA ESIHLOLA
UBUFAKAZI
IDEYIDI IDEYIDI
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
NgokomThetjhwana 23 womThetho wezomrholo wembusweni, umrholwakho we/wo... (umhlobo womrholo ) ubuyekeziwe ukusukela ngomhlaka-...ku-...ka-200...
NgokomThetho yoke imali yomrholo wembusweni iyahlolwa ntanzi ukuthi nangambala kuyafuneka inikelwe umuntu oyibawako, nokuthi nangambala kuyafuneka na ukuthi ibe linani lelo.
Ngemva kokubuyekezwa, umrholwakho wenyanga ukhutjhuliwe wayokuba yi... ngenyanga, ukusukela ngomhlaka-...ku-...ka-200...
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngencwadi le.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Waziswa ukuthi umrholwakho ujanyisiwe, ngokomThetjhwana 23 ngoba akhange ulethe isitifikedi sobuphilo.
NgokomThetjhwana 23 , ungenza ISIBAWO ESITLOLIWEKO sokuvuselelwa komrholwakho kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ngemva kobana umrholwakho ujanyisiwe. Nawungahlala bekuphele isikhathesi ungakawuvuseleli umrholwakho, uzakufelela. Ungenza isibawo esitjha nakube kufuneka wenze njalo.
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Incwadi le imalungana nomrholwakho we/wo...
Waziswa ukuthi ngokweSekhtjheni, 23 bekufuze ulethe isitifikedi sakho sobuphilo ngaphambi komhlaka-... ku-...ka-200... Lapha-ke sikwazisa ukuthi umrholwakho uzokujanyiswa ukusukela ngomhlaka-...ku-... ka-200... njengoba ungakhange ulethe isitifikedi sobuphilo nje.
NgokweSekhtjheni 10 yomThetho ophathelene nalokhu, unelungelo lokudlulisela isililo sakho phambili NGOKUTLOLA INCWADI kungakapheli amalanga amatjhumi alithoba ukusukela ngelanga elingehla ekutlolwe ngalo incwadi le.
Qala irhemo lama-adresi waboSomkhandlu
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
ISIZO LOMPHAKATHI LOMBUSO WEPHROVINSI
Inomboro Yebhugwana : ...
Umhlobo womrholo : ...
Ideyidi Yesibawo/Yesibuyekezo:...
IBIZO NGAMAGABHADLHELA IBIZO NGAMAGABHADLHELA
UMTLIKITLO : ISIPHATHISWA SOBUFAKAZI UMTLIKITLO :
ISIPHATHISWA ESIHLOLA
UBUFAKAZI
IDEYIDI IDEYIDI
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
Igama lomNyango wezeHlalakuhle wePhrovinsi ne-adresi kunye nedeyidi ekutlolwe ngayo incwadi
I-adresi
Indawo Yokurholela
Nomzana/Mma othandekako
Incwadi le imalungana nomrholwakho we/wo...
Waziswa ukuthi sekufike isikhathi sokobana uthumele isitifikedi sakho sobuphilo, ngokweSekhtjheni 23.
Sibawa bona uzalise iforomu eliphekelela incwadi le, bewulithumele e-adresini etlolwe kilo. Umrholwakho ungahle ujanyiswe nawungahlumbukuthumela isitifikedi sakho sobuphilo.
Sibawa bona uthintane ne-ofisi yangekhenu yezehlalakuhle nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngesaziswesi.
Ngimi othembekako,
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
Incwadi le ungayithola ngelimi lemthethweni olithandako, nakube ubawa njalo, la kukghonakala khona.
<fn>nde_Article_National Language Services_ISINDEBELE 2.txt</fn>
Sifuna bona amakhastama wethu asiqale ngokwezinga lomsebenzi esiwethule kilomtlolo. Sizokutjheja ngehloniphio sikwenzele nomsebenzi omuhle okhambisana nemigomo ye-BATHO PELE. Siyazibophelela njengencenye yethu yokunikela ngomsebenzi wezinga eliphezulu, sikunikele ilwazi ekungilo patsi, ilwazi kunye nesizo kiyo yoke imisebenzi yethu.
Umnqopho womtlolo lo
Ukunikela ngepatho eseqophelweni eliphezulu yesizo lezehlalakuhle, ngeendleko ezifaneleko kunye nokusebenzisa ikambiso ekungephambili.
Yini ongayilindela kithi.
Kukhuphula nokuvikela isithunzi sobuntu, Ifihlo, Ihlonipho, Ukuthembeka,Ukuvulekelana kunye noKulinganisana.
Ukunikela ilwazi neseluleko malungana nazo zoke iimali zehlalakuhle ongafaka isibawo sokuzifumana.
Ukudlulisela kamanye amahlangothi angakgona ukuhlangabezana neemfuno zakho.
Ukusiza ukuzalisa amaforomo wethu, nokufaka isibawo semali yehlalakuhle.
Ukuyibamba njengefihlo imininingwana nelwazi osinikela lona.
Hlala siphakamisa umthethosisekelo we-Riphabliki yeSewula Afrika, imithetho elawula umsebenzi wembusweni, kunye nomthetho wokuziphatha wabasebenzi bembusweni.
Ukukusiza ngelimi olithandako.
Ukusebenza ngokubambisana nabantu esibasebenzelako kunye nezinye iinhlangano ezinesandla.
Ukusiphalazela ipucuko eragela phambili yokwenziwa kwemisebenzi kobanyana sizokuhlangabezana neemfuno zakho.
Ukuthintana nathi.
Umsebenzi okusizako osebenzsa ngamakhastama, uzozazisa kuwe bona yena ngubani.
Imibuzo yakho yomtato namkha leyo oyibuza ngokuthi uzizele kithi, sizoyiphendula khonokho.
Nayikhibe siyabhalelwa ukukuphendula khonokho, sizokunikela amabanga walokho, bese siyalazisa ikhastamu bona lingayilindela nini ipendulo.
Sizokuvuma ngomtlolo bona sisikhulumisene nawe, kanti sizokusebenza ngombuzo wakho esikhathini esimalanga alikhomba wokusebenza.
Nayikhibe asikgoni ukukuphendula ngokuzeleko ngamalanga alikhomba wokusebenza, sizokunikela ibanga lalokho nokuthi ipendulo ungayilindela nini.
Sizokulinga ukurarulula nokuphendula umbuzo wakho ngamalanga amatjhumi amabili nanye wokusebenza.
Nayikhibe usidosela umtato , sibinge ukuwuphendula msinyana ngendlela ekukgonakala ngayo umtato wakho, ngelimi elisemthethweni olifunako.
Sizokukhulumisana ngomtlolo nawe ngaso soke isiqunto esithathwako ngemalakho yehlalakuhle.
Ema-ofisini wethu neendaweni zethu zokurholela uzokufumana naku okulandelako:
Ifihlo ngobujamo bakho
Iindawo ezazisako zokulinda isizo.
Izindlu zangasese.
Isizo lezokwelapha , kanti nayikhibe usazise kusenesikhathi ngefuneko enjalo
Sizokuza kuwe nayikhibe unokugula awukgoni ukufika ema-ofisini wethu. Ungasidosela umtato, bese senza amalungiselelo wokuthi size la ukhona.
Ukusebenza ngesibawo sakho semali yehlalakuhle
Sizositjheja khona mhlanokho isibawo sakho.
Kufuze siqinisekise bona ngokomthetho ufanele ukuyifumana imali yehlalakuhle.
Sizibekela lethu inembo lokusebenza ngesibawo sakho nokubhadela imalakho ngamalanga amatjhumi amalithoba.
Sizokululeka ngelungelo lakho lokuzibilayeza mhlamunye nje isibawo sakho nasirarhiweko, sijanyisiwe namkha sisuliwe.
Ukuthatha Iinqunto
Nasithatha Iinqunto ngesibawo sakho semali yehlalakuhle, bese wena ucabange bona siyatjhapha, namkha uthloge eminye imininingwana yesiquntweso, nakhu ongakwenza:
Ukusibawa bona sihlathulule isiquntweso ngokunabileko, kanti sizokusebenzisana nawe esibaweni esinjalo.
Ungazibilayeja ngesiqunto sethu ngamalanga amatjhumi amathathi welanga ekukhutjhwe ngalo incwadi yesiqunto.
Ungakgona ukufumana ifayili yakho ukufumana nanyana ngiliphi ilwazi olithlogako.
Wakho-ke umsebenzi nginaku - Ukusinikela :
I-kheli leposweni nelalapho uhlala khona ekungilo.
Amatjhuguluko akhona epilwenakho njengemrholweni, ikheli, ubujamo bepilo nokhunye.
Ukuthembeka, iqiniso nelwazi elizeleko nekungilo namkha ihlathululo ngaso soke isikhathi.
Ukuphendula okutjhiwo ziincwadi ezivela kithi, ekubalwa hlangana ukubuyekeza namkha elinye nje ilwazi elingafuneka kuwe.
Awukathabi ngomsebenzi wethu?
Nayikhibe awukathabi ngomsebenzi wethu ngebanga lokobana:
Sithethe isikhathi eside khulu ukufaka imalakho/namkha akhange uyifumane ngesikhathi imalakho.
Akhange ukareke ngendlela umsebenzi wethu aziphathe ngakho.
Umsebenzi wethu wenze iphoso esibaweni sakho namkha wakunikela iseluleko ekungasiso.
Ngananyana ngiyiphi iphoso yangabomu/namkha ekungasi ngeyangabomu ehlangothini lethu.
Sibikele ngayo sizoyilungisa khonokho, iphoso eyenziwe ngithi. Nayikhibe ufuna ukufaka isililo, sibawa usitlolele bese ubawa ukudluliselwa etafuleni elisebenza ngamakhastamu.
Sizokukhulumisana nawe ngomsebenzi wethu.
Siyakukarekela ukuzwa imibono yakho ngomsebenzi esikwenzela wona . Ilwazi nosinikela lona sizolisebenzisela ukuphucula umsebenzi wethu. Sibawa uthintane nathi malungana nomsebenzi esiwenzako ngananzi iindlela ezitlolwe ngenzasi:
Zalisa ikarida lombono wekhastamu elitholakala ema-ofisini wethu neendaweni zokurholisa.
Vakatjhela nanyana ngiyiphi indawo esitholakala kiyo . (esiphandeni, endaweni yekhenu, eendaweni la sisizela khona abantu nalapho sirholisela khona)
Imibuzo namkha imibono ngomtlolo lo
Umtlolo lo uyokuthoma ukusebenza ngezi-01/04/2007 kanti uzokunande ubuyekezwa qobe mnyaka ukutjheja nemibono yakho.
Malungana nayo yoke imibuzo onayo ngephiko lezehlalakuhle , dosela umtato enomborweni yethu yasimahla i-: 0800 601 011 namkha uthintane no-
Bathandwa Mlambo
Malungana nayo yoke imibuzo ngokuvikelwa kweemali zehlalakuhle , sibawa udosele umtato enomborweni yasimahla i: 0800 601 011 namkha uthintane no-Bulelwa Mshudulu
Malungana nayo yoke imibuzo ngokuvikelwa kweemali zehlalakuhle , sibawa udosele umtato enomborweni yasimahla i: 0800 601 011 namkha uthintane no-
Malungana nayo yoke imibuzo ngokuvikelwa kweemali zehlalakuhle , sibawa udosele umtato enomborweni yasimahla i: 0800 601 011 namkha uthintane no
Malungana nayo yoke imibuzo ngokuvikelwa kweemali zehlalakuhle , sibawa udosele umtato enomborweni yasimahla i: 0800 601 011 namkha uthintane no-
Malungana nayo yoke imibuzo ngokuvikelwa kweemali zehlalakuhle , sibawa udosele umtato enomborweni yasimahla i: 0800 601 011 namkha uthintane no-
Malungana nayo yoke imibuzo ngokuvikelwa kweemali zehlalakuhle , sibawa udosele umtato enomborweni yasimahla i: 0800 601 011 namkha uthintane no-Lourens Maralack
Malungana nayo yoke imibuzo ngokuvikelwa kweemali zehlalakuhle , sibawa udosele umtato enomborweni yasimahla i: 0800 601 011 namkha uthintane no
<fn>nde_Article_National Language Services_ISINGENISO.txt</fn>
ISINGENISO
Unyaka weemali odlulako lo ube ngomatasa khulu eBhodini ekhona gadesi ngombana ibifanele bona iphumelelise amarherho kunye nemithethomigomo begodu ilungisele neBhodo etja ezakuthatha iintambo. Isiqhemesi esiphumako sirhelebhe eBhodini iminyaka emihlanu kusukela ngezi- 24 Apreli 1996 kuya ku- 25 Matjhi 2001. Lombiko uveza ebaleni okwenziwe enyakeni weemali ophelako manqophana nokuthuthukiswa kunye nokuphuhliswa kwamalimi weSewula Afrika kunye nomthethokambiso wamalimi amanengi kilenarha.
AMEZWI KASIHLALO
Lo bekumnyaka obudisana eBhodini ekhona gadesi ngombana bekumnyaka wayo wamaphelelo e-ofisini. IBhodo iye yafaneleka bona inqophise amandlayo khulu ekuqinisekiseni bona amarherho woke, imithethomigomo kunye namanye amahlelo wokusiza iBhodo ekufezakaliseni iminqopho yayo, aba khona.
Ikambiso yokuhloma amakomiti alithoba welimi emaprovinsini, amaBandla weLimi wesiTjhaba (ama-NLB) alitjhumi nantathu kunye namaZiko wesiTjhaba weenHlathululimezwi, sele iphethiwe. Sesilindele bona iBhodo etja ifezakalise ihlelo lokubandula abasebenzi bamaZiko wesiTjhaba weenHlathululimezwi kunye neBhodo yabaNqophisi yalamaziko. Amalunga wamaKomiti wamaLimi wemaProvinsini kunye newamaZiko wesiTjhaba weenHlathululimezwi nawo afanele bona ayeleliswe kuhle bona asebenzise njani begodu asebenze njani ngokulandela imithetho ewalawulako. Iinkhungo ezimbili zokuyelelisa zizakurhelebha iBhodo kunye neemBethamthetho zamaprovinsi ukuthola ilwazi manqophana neendaba zamalimi wemiphakathi eziyijameleko.
IBhodo ekhona gadesi iye yenza isiqiniseko sokobana iinlawulo zeminqopho enabileko ngekoro etjhejwako ziyahlanganiswa ukurhelebha iBhodo ekufezakaliseni umsebenzayo. Imisebenzi eyenziweko enyakeni ofileko weemali, okubalwa hlangana nokhunye, irhubhululo kunye namaprojekthi wezetuthuko, kuzakurhelebha iBhodo ekuhloleni okuragela phambili emaqhingeni wokuthuthukisa kunye nokuphuhlisa amalimi weSewula Afrika.
Ngaphasi kwehlelo lokuhlonitjhwa kwamalimi, iphenyo lesitjhaba ngokusetjenziswa kwelimi kunye nokuthintana ngokwamalimi eSewula Afrika , liye larhelebha iBhodo ekuzwisiseni amajamo welimi ngefanelo kunye nokuhloma iinyeleliso zemithethomigomo, izenzo kunye nokufezakaliswa okufaneleko. Incwajana ngeenyeleliso mazombe ngokuhlelwa kwelimi kunye nokuthuthukiswa komthethomgomo iye yagadangiswa ukurhelebha iinkhungo ezimatasa ngokuveza imithethomigomo yelimi. Lamaphenyo asekelwa ngeemali kilekoro etjhejwako kunye nalawo aragela phambili azakuba lirhelebho esiqhemeni esitjha ngesikhathi kuhlolisiswa amaqhinga weBhodo ekwenzeni ezinye nezinye iimphakamiso kurhulumende kunye neenkhungo zakhe manqophana nomthethomgomo welimi.
Nanyana kungakhenge kukghonakale bona kwakhiwe ihlelo elibambekako lokusebenzisana kuhle nomNyango wezeFundo ngesikhathi sokuba se-ofisini kwethu, sinethemba lokobana iBhodo etja izakwakha itjhebiswano elinjalo. Lokhu kuzakuqinisekisa bona imiphumela yamaphenyo kunye namaprojekthi asekelwa ngeemali angaphasi kwekoro yelimi lezefundo esikhathini seminyaka emihlanu edlulileko abelwana neenkhulu zeminyango yezefundo ezingeni lesitjhaba kunye neleprovinsi.
Amaprojekthi ahlathulula bona ilimi emthethwenimgomo wezefundo lingafezakaliswa njani begodu nokukhandela ukubuyelelwa kwemithombo-rhelebho, angahlonywa (amaprojekthi), kunye nokwakha ukusebenzisana kuhle phakathi kweenkhungwezi.
Manqophana nendaba yokukghonakalisa bona amabizelo wokutjhugulula kunye nokurhumutjha bona abe sezingeni lobukghoni eliphezulu, iBhodo iye yaphumelela ekuvezeni incwadi ezakusetjenziswa ekutloleni umthethomlingwa ozakulawula lamabizelo. Lomthethomlingwa uye wathunyelwa emNyangweni kaNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji bona khewuyokutjhejwa ngelihlo lezomthetho, ukuya phambili. IBhodo etja izakuba sebujameni bokusebenza neenkhungo ezilawulako ezizakuhlonywa ukuqalana nelawulo kunye nokuphakamisa izinga lokuhlonitjhwa kwamabizelawa.
Umsebenzi omkhulu iBhodo esaqalane nawo kukuqinisekisa bona amalimi egade agandelelwe esikhathini sangaphambili, khulu-khulu amalimi wokudabuka e-Afrika alithoba wangokomthetho, ayathuthukiswa. Lokhu kuzakurhelebha lamalimi bona akghone ukusebenza njengamalimi wangokomthetho. Ukuhlonywa kwamaZiko weenHlathuthululimezwi zesiTjhaba, kungenye yeendlela zokuphumelelisa lokho. Ezinye iindlela eziye zenziwa yiBhodo kubala, ukubandulwa kwabatloli babomabonwakude, imirhatjho kunye namavidiyo kilamalimi, kunye nokuphuhliswa kweendlela zokurhabisa ukugadangiswa kwemitlolo yesiNtu. Le ngenye yeendawo lapho amandla afanele ukufakwa khona ekufezakaliseni amaqhinga azakurhelebha ekuthuthukiseni kunye nekuphuhliseni lamalimi, ngokuhlanganyela nabanye abakhozi abaneenrhuluphelo ezifana nalezi.
IBhodo iye yaphenya iinlilo ezimbalwa manqophana nokwephulwa kwamalungelo welimi eziye zalethwa phambi kweBhodo. Gazelimbi-ke, ikambiso le isafanele bona kheyilungisiswe khona izakusebenziseka kuhle njengethulusi lokurhelebha ukufezakaliswa kwekambiso yamalimi amanengi kunye nokukhuthaza iinkhungo bona zihlome imithethemigomo yazo yelimi ezakurhelebha ukuphelisa imitjhapho yesikhathini sangaphambili. Kusifiso seBhodo ukubona abantu abanengi abanzima basebenzisa amalungelo wabo welimi. Ihlelo lamaqhinga wokunikela amaKomiti weLimi emaProvinsini umthwalo wokukghonakalisa amatjhitjhingo wokuyelelisa ilwazi ebakhulumini bemalimini egade agandelelwe esikhathini saphambili, liyahlonywa. Imiphumela yakhona ingamedwa eminyakaneni ezako bona iyakghona ukuphuhlisa leli elikhona (ihlelo lamaqhinga), nakutlhogeka.
IBhodo ibuye yasebenzisana neenkhungo ezahlukeneko ekutholeni imiphumela. Amatjhebiswano aye akhiwa neenkhungo ezifana nomKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari, iHlangano yokuSekela zamaFilimu kunye namaVidiyo yesiTjhaba i- Fondation of National Film and Video, neenhlangano ezingasizo zakarhulumende, afanele bona aqiniswe. Umsebenzi iBhodo enikelwe wona ingeze yaphumelela kiwo isebenza yodwana; ifanele bona isebenzisane nezinye iinhlangano ezinomnqopho ofanako. IBhodo ekhona gadesi beyingathanda ukuba namatjhebiswana amahle khulu neenhlangano ezifana neHlangano yokuRhatjha eSewula Afrika (i-SABC), abagadangisi kunye nezinye iinhlangano ezizijameleko. Kungakho-ke, sikhuthaza isiqhema esitjha lesi bona siragele phambili ukwakha amatjhebiswano ngokusebenzisana neenhlanganwezi. Ukuba nabasebenzi abeneleko, abanekghono emaqhingeni wokuthintana kunye nokubonisana, kuzakurhelebha khulu ekufikeleleni kilomnqopho.
Ekuphetheni, ngithokoza khulu iSekela lakaSihlalo uKs Zubeida Desai, woke amalunga weBhodo, isiKhulu esiLawulako uProf. Cynthia Marivate kunye nabo boke abalingani bakhe, emsebenzini omuhle nokarisako abawenzako kunye nekuzibopheleleni kwabo ekuphuhliseni ikambiso yamalimi amanengi kunye namalimi weSewula Afrika.
Ngifisela iBhodo etja okuhle emsebenzini wayo omutjha begodu angizazi nakuzaza bona izakuragela phambili nomsebenzi omuhle esele uthonyiwe, ngomnqopho wokurhelebha zoke izakhamuzi zekhethu.
IHLELO LOKUHLONITJHWA KWELIMI
Into ethathelwa phezulu khulu kilekoro yokuhlelwa kokuhlonitjhwa kwelimi kukulawula ukuhlelwa kwelimi kunye nokuthuthukiswa komthethomgomo welimi kunye nokufezakaliswa kwawo kunye nokunikela ilwazi kunye neenyeleliso kilokhu. Ngaphezulu kwalokhu, iBhodo inikelwe umsebenzi wokobana: iveze begodu iphe isekelo leemali emarhubhululweni wezelimi iBhodo ewaqala njengafanele ukuthathelwa phezulu.
UKUVEZWA KWETJHITJHINGO LOKWAZISA NGEKAMBISO YAMALIMI AMANENGI NJENGOMTHOMBO-RHELEBHO
IBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika inombono wokuveza ngamandla itjhitjhingo lekambiso yamalimi amanengi njengomthombo-rhelebho begodu yakhe ukuzikhakhazisa kunye nokuhlonitjhwa kwamalimi woke wekhethu. Ikoro yezokuhlelela ukuhlonitjhwa kwamalimi ibe nesandla kilokhu enyakeni ofileko ngokugadangisa iincwajana ezifundeka lula ngakho koke okwenziwa yiBhodo. Iinhloko zemitlolo zibe ngilezi: IBhodo yamaLimi woke weSewula Afrika- Ilwazi Mazombe; Yazi amalungelo wakho welimi; kunye nomThethomgomo weLimi weBhodo, iincwajanezo ziye zatjhugululelwa kiwo woke amalimi ali- 11 wangokomthetho begodu ziyatholakala ema-ofisini wethu kunye naku-website yethu. Ngaphezu kwalokhu, iincwajana ezikhethekileko manqophana nenye nenye ikoro yelimi etjhejwa yiBhodo ziyatholakala.
IPHENYO LESITJHABA NGAMAJAMO WEZOKUHLALISANA NGOKWELIMI
Iphenyo lesitjhaba ngamajamo wezokuhlalisana ngokwelimi eSewula Afrika liye laqedwa ngonyaka ofileko.
IBhodo inomthwalo wokusungula iimfundo kunye nokusekela ngeemali amarhubhululo anqophiswe ekuphuhliseni kunye nekwakheni amajamo wokuthuthukiswa kunye nokusetjenziswa kwamalimi wangokomthetho; ukuthuthukisa amalimi egade agandelelwe esikhathini sangaphambili; ukuphuhlisa ikambiso yamalimi amanengi; ukuphuhlisa ukusetjenziswa kwemithombo-rhelebho yelimi eSewula Afrika. Ngesibanga salomsebenzi onikelwe iBhodo, begodu nangomnqopho wokutjheja okhunye okwenziwa ngiyo, iBhodo iye yabona isidingo sokobana kwenziwe iphenyo lezokuhlalisana ngokokusetjenziswa kwamalimi eSewula Afrika. Iphenyo elikhulu liye lenziwa ngoFeberbari 2000 begodu nombiko wamaphelelo waqedwa ngoJulayi 2000.
Iminqopho yephenyo lesitjhaba kezokuhlalisana ngokwelimi kube:
Ukuthola izinga kunye nekhwalithi yokusebenzisa amalimi amabili nanyana amanengi komuntu ngamunye nanyana komphakathi eenqhemeni ezahlukeneko zamalimi, iincenye zomphakathi nokuhlalisana kunye namazinga wezefundo;
Ukuhlola izehlakalo zokusetjenziswa kwelimi linye kunye namalimi amanengi ekusebenzeni kwamaSewula Afrika kunye nabarhatjhindaba, kwezeemali, kwezamabubulo kunye nakurhulumende; ngomnqopho wokuthola idatha enembako ezakusetjenziswa ukuhlelela amalimi kunye nokuphiwa kwemisebenzi yelimi.
Okuqakathekileko okutholakele kilerhubhululo kubala hlangana nokhunye, lokhu
Inani elinengi labantu (phose 90%) banomuzwa wokobana ilimi lekhaya lifanele bona libe nendawo eqakathekileko erherhweni lezefundo;
Ukusetjenziswa kwesiZulu, njengelimi lesibili lokuthintana emphakathini lapho abakhulumi bamalimi amanengi bahlala khona, kuya ngokwanda kiwo woke amazinga wezefundo khulu-khulu phakathi kwabantu beminyaka eli- 16 kunye nama- 44;
Bona umphakathi uthola ihlelo lemisebenzi elimbi ekukhulumisaneni, eentetjhini zamapholisa, khulu-khulu manqophana nokutlolwa kweentatimende. Ngaphezu kwalokho, itlhogeko yelemuko emalimini akhethwako bakhulumi, ithusa khulu eSewula Afrika lapho kwemukelwa izaziso kunye neenkangiso ngeposo, isib, ezibuya kibomasipala.
Zoke izakhamuzi ezihlala emapulasini zinamathuba angaphasi kwama- 20% wokuthola ilwazi elitlolwe ngamalimi wazo;
Kobana amahlelo wesibili athandwa khulu zizakhamuzi ngamalimi wazo ziindaba zomrhatjho kunye nezakamabonwakude;
Ukobana abantu abama- 50% abakhuluma amalimi wesiNtu banamazizo wokobana baba semrarweni ngesikhathi seenkulumiswano zemisebenzi ngesibanga somraro welimi elisetjenziswa lapho;
Kunesitjengiso esisebaleni sokobana isiNgisi asisebenzi mazombe njengombana kucatjangwa, begodu babantu abama- 22 % kwabaphendulileko abatjho bona bazwisisa kuhle iinyalo ezibekwe ngesiNgisi kwaphela.
Irhubhululweli liveza imiphumela eqakathekileko ngelimi eenkorweni ezahlukeneko zakarhulumende, kubalwa nekoro yezefundo, umrhatjhi womphakathi, abaphathi bemakhotho, abalawuli bemaprovinsini, zepilo, zokuphepha nokulondeka kunye nezamaposo, kunye nekoro ezijameleko nanyana umphakathi mazombe. Ibuthelelo lokuvunjululiweko okuqakathekile liye lagadangiswa ngawo woke amalimi wangokomthetho begodu liyatholakala ku-website yeBhodo. Amakhophi wombiko omkhulu ozeleko ayatholakala ema-ofisini weBhodo.
UKUTHUTHUKISWA KOMTHETHOMGOMO WELIMI
Iincwadi zemithethomigomo welimi ziye zemukelwa zivela eenkhungweni ezahlukeneko, enyakeni odlulileko. Abatjheji balikoro baye baveza imibono yabo eencwadini zemithethomigomo yeenkhungo ezilandelako:
Umthethomgomo kunye namaQhinga welimi wesiTjhaba evela ePhikweni lemisebenzi yamaLimi wesiTjhaba (mNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji)
AbaLawuli bamaZinga weemFundo zeeMayini
Kubuye kwahlaluka ekuthintaneni neenhlangano ezinesandla ekuthuthukisweni kwemithethomigomo yelimi bona umthethomgomo wekambiso yelimi lesiNgisi lodwa ngiwo olandelwako kwamambala eenhlanganweni ezinengi. Lokhu kuyenzeka nanyana iingeniso zeencwadi zemithethomigomo leyo zikhuluma ngokuzibophelela ekambisweni yamalimi amanengi. Iincwadi zemithethomigomo ezilethwe eBhodini bona khezitjhejwe zahluke khulu ngokomlayezo kunye nomoya.
Kungesibangeso-ke, iBhodo itjheja itlhogeko yeenyeleliso mazombe ngokuhlelwa kwelimi kunye nokuthuthukiswa komthethomgomo. Lokhu kubala hlangana nokhunye, ihlelo elizeleko lencwadi yomthethomgomo welimi eyakha gadesi amajamo weBhodo ngokuhlelwa kwelimi kunye nokuthuthukiswa komthethomgomo. Iinyeleliswezi zizakuba ziintjengiso eenqhemeni ezifuna irhelebho lokulenyukiswa kunye nelwazi eBhodini manqophana nokuhlelwa kwelimi kunye nokuthuthukiswa komthethomgomo. Iinyeleliswezi eziye zagadangiswa ngaphasi kwelawulo leBhodo, ziyatholakala e-Ofisini begodu ziyatholakala naku-website.
IRHUBHULULO
Njengombana kutjhiwo ngaphambili, ukuvezwa kunye nokusekelwa ngeemali kwerhubhululo kuyincenye eqakatheke khulu emsebenzini weBhodo. Lapha-ke sirhemise ibuthelelo lamarhubhululo aqediweko kunye nasenziwa gadesi ekorweni etjheja zokuHlelela isiThunzi samaLimi.
Amaprojekthi aqediweko:
Irhubhululweli litjengisa bona umphakathi wamaNdiya uya ngokuya ugandeleleka bona usebenzise ilimi linye. Irhubhululweli liveza amanye wamajamo wezokuhlalisana kunye nawezepolitiki abe nesandla kilobujamo begodu kumanyaniswa amajamo weSewula Afrika kunye namanye amajamo afanako wemaphasini wangaphetjheya. Irhubhululweli libuye liqale nelwazi, itjhejo, ijamo-mkhumbulo, iinkolelo kunye neenkambiso zamaNdiya weSewula Afrika manqophana nekambiso yelimi linye kunye namalimi amanengi emajameni wokuphila wamalimi amanengi, mihlobo eminengi yabantu kunye namasiko ngokunaba kwawo eSewula Afrika. Okutholwe lapha kuqakatheke khulu-khulu emiphakathini ekhuluma ilimi elincani enarheni.
Iprojekthi yerhubhululo yenziwa ngokuhlanganyela nabe- ABSA Direct ngomnqopho wokuqinisekisa bona ilimi linemiphumela yini ekuthintaneni namaklayenti. Imiphumela iye yatjengisa bona akusilo ilimi elisetjenziswako kwaphela kodwana woke amaphuzu welimi anemiphumela ekuziphatheni (ekuthengeni) kweklayenti. Irhubhululweli liveza bona amajamo-mkhumbulo welimi womphakeli werhelebho ayakhambisana nezinga lemisebenzi yeklayenti. Ukuzwisisa ilimi leklayenti kukhambisana kuhle nokuzwisisa iindingo zeklayenti. Amaklayenti wabantu abanzima khulu-khulu, athanda khulu iinkhungo ezitjheja begodu zihlonipha amalimi kunye namasiko wabo. Ukuthintana okungekho ezingeni kuqakathekile emibonweni yamaklayenti ngezinga lemisebenzi yamaklayenti esikhungweni. Ngesibanga sokobana abaphakeli batlhoga amakghono angenangenileko welimi, ukusebenzisa ilimi elizwisiswa yiklayenti (primary language) kuye kwatholakala kuphuhlisa lokhu kusebenzisana, khulu.
Liprojekthi, eyenziwe ngeencenye ezintathu, iye yaveza bona ukwenziwa kwamatjhugululo weenhlokwana zekulumo emafilimini weSewula Afrika yinto ethathelwa phasi khulu. IHlangano yezokuRhatjha eSewula Afrika (SABC) njengomrhatjhi womphakathi, iqaleka kuyihlangano engasebenzisa khulu ukwenziwa kwalamatjhugululo weenhlokwana zekulumo emafilimini ngepumelelo ekufezakaliseni ikambiso yamalimi amanengi kunye namalungelo wamalimi. Lokhu kungarhelebha ekuphunguleni ukungakhambisani ekukhona gadesi ekujanyelweni kwamalimi emahlelweni womathathu walihlangano (SABC). Imiraro ekufezakaliseni ihlelweli kuhle eSewula Afrika, kubalwa hlangana nokhunye, ukutlhayela kwemithetho neenyeleliso, ukutlhayela kwabatloli bamatjhuguluko weenhlokwana zekulumo emafilimini lawa, ababandulwe ngefanelo kunye nokungasetjenziswa ngokweneleko kwetheknoloji. Lemiraro, ayisiyo engararululeki begodu nayingatjhejwa kuhle, ingapheliswa. Liprojekthi ibuye yathathela phezulu iindingo zabantu abazithuli kunye nalabo abezwa budisi, begodu yabuye yathola bona amaprojekthi akhona gadesi kilesiqhema akakaneli ukuhlangabezana neendingo-mantanzi ezikuvulekela ukurhatjhwa emphakathini. Amajamo-mkhumbulo manqophana nokufakwa kwamatjhuguluko weenhlokwana zekulumo emafilimini atholwe emukeleka ncono kunendlela ebekucatjangwa ngayo mazombe. Kwamaphelelo, irhubhululo libuye laveza bona amatjhugululo weenhlokwana zekulumo emafilimini kwandisa ukuzwisiseka kweenthombe ezivezwako, khulu-khulu eentweni ezingasi lula begodu ezitlhoga ukurhunyutjhwa.
Amaprojekthi wagadesi-
Kwanjesi, iKoro le yeTjhejo ilwela ukuthola ivumo yokobana isiNdebele seTlhagwini sifundiswe eenkolweni zeProvinsi yeTlhagwini. Ukukghonakalisa likambiso, kunomtlolo wokufunda ohlanganiswako gadesi ngeendaba ezithunyelwe matitjhera amunya isiNdebele seTlhagwini.
Umnqopho werhubhululweli kukuthola amajamo wagadesi wesiPhuthi/sePhuthi ngokwenza irhubhululo lamajamo wezokuhlalisana kunye newelimi, elimeneli. Iphuzu lezokuhlalisana lelimi lizakwenziwa ngomnqopho wokunikela ilwazi ngokurhatjheka, abakhulumi kunye nemahluko (yeengodi, njll) ekhona elimini. Ibuthelelo elifitjhani lizakunikelwa elizakumumatha imahluko kunye nehlolo yehlelo lelimelo- kubalwa hlangana nokhunye, ukumanyaniswa namalimi/ namalimi weengodi abandameleneko. Irhubhululweli lizakunikela ilwazi okuzakwakhelwa kilo amanye amahlelo wemahluko yelimi.
Umnqopho waliprojekthi kukuthola bona isiKhelovedu yilimi elizijameleko nanyana liyilimi lesigodi leSesotho seTlhagwini. Irhubhululo lenziwa ngokubuza imibuzo abantu abakhuluma ilimeli, ngemibono yabo ngalo. Ukusetjenziswa kunye nabasebenzisi belimeli bazakutjhejwa. Kuzakwenziwa nehlolo yehlelo lelimi ngomnqopho wokuthola okufanako kunye nemahluko yelimeli kunye namanye amalimi abandameleneko. Irhubhululo lizakuveza ilwazi okuzakwakhelwa kilo ngesikhathi kwenziwa ihlelo lelimi manqophana nelimeli.
IMITLOLO EGADANGISIWEKO
Ibuthelelo lamarhubhululo lamaprojekthi esele aphethiwe amaPhepha amjeje wangasikahthi weBhodo yamaLimi woke weSewula Afrika afundiweko, sele agadangisiwe. Elinye nelinye lamaPhepha li . Imigadangiso emine ivela esiqhemeni sokuHlelela ukuHlonitjhwa kweLimi. Lokhu kuzakuba:
kusetjenziswa kunye nokuthintana ngokwelimi eSewula Afrika, iButhelelo lomBiko wePhenyo lesiTjhaba lezamaHlaliswano;
iinyeleliso zokuhlelwa kwelimi kunye nokuthuthukiswa komthethomgomo;
ILIMI KEZEFUNDO
Umraro oqalene nesiqhema esitjhejako lapha kukuthola iindlela ezizakuphuhlisa ngamandla ukuthuthukiswa kwamalimi egade agandelelwe esikhathini sangaphambili, emazingeni woke wezefundo.
Umsebenzi wesiqhemesi bewuzabe ujame kuhle khulu ngokusebenzisana nomNyango wezeFundo. Itjhejo leBhodo belakhelwe phezu komkhumbulo wokobana inikele irhelebho emnyangweni begodu isekele nemaprojekthini wokuhlanganyela, azakuqinisekisa bona amalimi wabafundi beSewula Afrika athathelwa phezulu ekambisweni yokufunda. Ngokufitjhani nje, iBhodo ibifuna ukusekela ngamandla umthethomgomo wokufezakaliswa kwelimi kezefundo, njengombana kwamenyezelwa ngoJulayi 1997.
IBhodo iye yenza imizamo eminengana yokuhlangana naboNgqongqotjhe bobabili bezeFundo, uNgqongqotjhe wamathomo uDr Bengu kunye nophethe gadesi uProf. Asmal kunye neenkhulu eziphakemeko zalomNyango. Ngokulandela isimemo sakaNgqongqotjhe u-Asmal phakathi kwaka- 1999 kilabo abanesabelo bona khebazihlanganise naye, iBhodo iye yenza imizamo eminengana yokuhlangana naye kunye namalunga womnyango wakhe, kubalwa hlangana nabanye, uMnqophisi-Mazombe. Umnqopho bekukuhloma iindlela zokusebenzisana ngokubambisana nomNyango. Gazelimbi, iBhodo ngenye yeenhlangano uNgqongqotjhe kunye noMnqophisi-Mazombe wezeFundo abangakhange babe nesikhathi sokuhlangana nazo.
Amalunga weBhodo wesiqhema selimi kwezokufunda aye akghona nokho ukuhlangana neKomiti yeenKhundla ngezeFundo eBandleni lesiTjhaba ePalamende kabili, kwamathomo ukubonisana ngokufezakaliswa komthethomgomo welimi kwezefundo ngezi 19 Meyi 1998, kwesibili ngezi 20 Feberbari 2001. Ekuhlanganeni kwesibili, amalunga anikelwa isikhathi sama-iri amathathu nesiquntu sokobana ethule imibono yawo. Lokhu kwenzeka ngesiphakamiso seBhodo manqophana nokufezakaliswa komthethomgomo welimi kwezefundo kunye nangemiphumela yamarhubhululo egade asekelwe yiBhodo aqeda ukwenziwa kunye namanye amarhubhululo akhambisana nalokhu. UNgqongqotjhe kunye noMnqophisi-Mazombe bawukhambela lomhlangano.
IBhodo iye yafunisisa beyathola iindawo eziqakathekileko zerhubhululo manqophana nokwandiswa kwamalimi wesiNtu kwezefundo kilenarha. Manqophana nalokhu, ikomiti encani iye yasekela ngeemali amaprojekthi werhubhululo nezetuthuko ali- 11 begodu isebujameni bokusekela ngeemali esinye godu isibalo esingu- 4. Kugadesi, eminye imiphumela kunye neemphakamiso zalamaprojekthi ayaphadlhalajwa ngokunabileko phakathi kwabafundisi kilenarha, abanekareko.
Ukuhloma itjhebiswano ngezebumbeko nemiNyango yezeFundo ezingeni lesiTjhaba kunye neleProvinsi
Kuye kwenziwa imizamo eminengana ngeencwadi zangokomthetho, ukulilisa imitato, imihlangano evulekileko nomNyango wesitjhaba. Ikomiti encani etjheja lokhu isalindele ipendulo emNyangweni. UMsizi-Mnqophisi ube nemihlangano eminengana neenkhulu zomnyango wezeFundo eprovinsini yeGauteng.
Ukuveza ubujamo bephepha manqophana nokubuyekezwa/ukufezakaliswa komthethomgomo welimi kwezefundo
Ibuyekezo elihlongoziweko lomthethomgomo welimi kwezefundo njengombana lavezwa ngoJuni 2000, akhange lisuke ngaphakathi komNyango. Ngamabanga layo, ikomiti encani yatlola iimphakamiso zokufezakaliswa komthethomgomo welimi, ngokukhambisana namatjhejo womNyango wokuthathela phezulu zokufunda kunye nokutlola.
Ukuyelelisa uNgqongqotjhe wezeFundo ngeminqopho emifitjhani, emaphakathi kunye neyesikhathi eside yeqhinga lokufezakaliswa komthethomgomo welimi kwezefundo.
Ukuthola kunye nokusungula iimfundo/amaprojekthi wokuhlola anqophiswe ekurageliseni phambili kunye nekuphuhliseni ukusetjenziswa kwamalimi aqakathekileko ebafundini kiwo woke amazinga wokufunda (efundweni yemakhretjhi ukuya efundweni yezinga langaphezu kwakamatriki).
Nanyana ikomiti encani iye yehluleka ukuthola umhlangano noNgqongqotjhe bunqopha malungana nalokhu, iye yathola ithuba lokuveza imibono yayo eKomitini yeenKhundla yezeFundo emButhanweni wesiTjhaba ngezi- 20 Feberbari 2001. UNgqongqotjhe kunye noMnqophisi-Mazombe baye baba khona emhlanganweni; ngesibangeso-ke ikomiti encani le iye yaphumelela kilomnqopho.
Ukwenza ihlolo ngamalimi wezefundo njengeemfundo kunye namathulusi wokufundisa kiwo woke amazinga
IBhodo iye yasekela barhubhululo lezokuhlalisana ngokwamalimi labakwa-Markdata eliye laveza elinye lelwazi elitlhogekako begodu iBhodo ikghona ukuthola iincwadi zangokomthetho manqophana nemithethomigomo yoke yangaphambili yelimi. Irherhweli lokufunda elinabileko lizakuhlola imahluko engaba khona manqophana nokufezakaliswa komthethomgomo ethuthuselwe isikhathi saka 2001/2 ngamabanga wokutlhayela kweemali zaka 2000/1.
Ikomiti encani iye yaqalela amaprojekthi kileenkoro ezilandelako:
Ukutjhugululwa kwamaphepha wokuhlolwa wesayensi yegreyidi 12
Ukufundiswa kwekhemistri ezingeni eliphakemeko lefundo, ngesiZulu
Kokufunda okutlolwe ngelimi lekhaya
Itjhejo lelimi kwezefundo emthethwenimigomo weenkolo zePumalanga Kapa
Incwadi yeendaba etlolwe ngamalimi amanengi yabentwana abancani
Ukuthola ilwazi-magama elitlhogeka emalimi wabantu abanzima kizo zoke iimfundo, lokhu kuzakwenziwa nomNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji kunye nomNyango wezeFundo.
UmNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji uye wenza isibawo sokobana ikomiti encani ilethe ibhajethi yayo kilokhu, bunqopha ku-NLS. Ikomiti encani iye yaphakamisa bona iBhodo ivumelane nalokhu kwaphela nange iBhodo iba nesabelo begodu ibandakanyeke ngamandla kilomsebenzi.
Ukuhlola amasilabhasi akhona ekufundisweni kwamalimi wabantu abanzima ezingeni lelimi lokuthoma, lesibili nelesithathu.
UMsizi-Mnqophisi uye wabuthelela woke amasilabhasi avela kiyo yoke iminyango yezefundo. Kuye kwaba khona ukumanyaniswa kwawo ngomnqopho wokuwahlola begodu neemphakamiso zokuthola ukungathathi hlangothi kiwo woke amalimi kuzakusungulwa msinyazana.
Ukuphadlhalaja imiphumela kunye neemphakamiso zeemfundo ezisekelwe ngeemali kunye namaprojekthi wokuthuthukisa.
Iprojekthi eyodwa ebe nemiphumela eqakathekile kunye neemphakamiso zakhona, iye yaphethwa kilonyaka, begodu gadesi izakugadangiswa yiBhodo (qala itjhejo ngenzasi).
IRHUBHULULO
Imibiko yamaphelelo ngalamaprojekthi alandelako iye yemukelwa kilonyaka:
Umnqopho werhubhululweli bekukuthola amabanga wamambala wokuphunguka kokufundwa kwamalimi wabantu abanzima eenkolweni eziphakemeko mazombe begodu nangetjhejo bunqopha lesiXhosa. UProf. Barkhuizen ubuye wanikelwa godu nomsebenzi wokobana atlole ibuthelelo eliphakemeko lombiko wakhe. Lokhu gadesi simatasa ukukhupha kugadangisiwe njengemitlolo yamaPhepha wangasikhathi weBhodo.
IsiZulu njengethulusi lokufundisa, lokufunda kunye nokuhlolwa ku-khemistri ezingeni lefundo eliphakemeko, lenziwe nguNomz. Sihle Shembe.
Umnqopho werhubhululweli bekukuthola bona isiZulu singasetjenziswa ekufundiseni kunye nekufundeni ikhemistri, ebafundini bonyaka wokuthoma eYunivesithi ye-Durban Westville. Imiphumela iye yaveza godu bona ukufundiswa ngelimi lekhaya yikambiso eyemukeleka kuhle khulu kwezokufundisa. Nanyana kunjalo, gazelimbi, emehlweni weBhodo, irhubhululweli alikho ezingeni elihle ngesibangeso-ke, iBhodo angeze yakwazi ukugadangisa imibiko yalo.
Amaprojekthi asetjenzwako gadesi
Amaphepha wokuhlola wamalimi amabili ekufundisweni nekufundeni kwesayensi eenkolweni eziphakemeko eendaweni zePhalaborwa eProvinsini yeTlhagwini okuzakuhlolwa ngo- 2001. Irhubhululo lesihloko esithi: Ukugadangiswa kwebuthelelo elimalimi-mabili (English/Sepedi) lamaphepha wokuhlolwa wePhysical Science weminyaka edlulileko webanga letjhumi eProvinsini yeTlhagwini kunye neempengu zakhona, eliragwa nguNomz. PT Pare lizakugadangiswa msinyazana nje liyincwadi yemibuzo yokuhlolwa yakwamatriki etjhugululelwe eSepedini/ Sesotho sa Leboa. Amasethi ali- 12 wemibuzo yakwamatriki izakugadangiswa encwajaneni emalimi-mabili ezakulingwa eenkolweni eziphakemeko zeProvinsini yeTlhagwini. Imiphumela yokulingwa lokhu ibifanele bona imedwe ekupheleni konyaka ka 2000. Ngamabanga wemiraro etholwe mrhubhululi, iinkhathi ebezibekiwe ziye zatjhugululwa. Ngesibangeso-ke, imiphumela izakulinganiswa ekupheleni kwalonyaka . Kucatjangwa bona abafundi abathole iphepha lemibuzo ngamalimi womabili bazakuba namathuba ancono wokuzwisisa imibuzo begodu bazakwazi ukuphasa nconywana isifundo sesikolo sesayensi i-Physical science. Nakwenzeka bona lokhu okucatjangwako kuba njalo, kuzabe kutholakele ilwazi eliqakathekileko, iBhodo ezaliphadlhalaja kiyo yoke iminyango yezefundo.
Ihlelo leenkolo zamalimi amabili- Iprojekthi yokuPhenya ngenye indlela yokufundisa eSewula Afrika. Le yiprojekthi ethathwako ngomnqopho wokurhelebha ethathelwe emthethwenimgomo welimi wezefundo womnyango wesitjhaba wezefundo (Liep). I-Liep ilandela indlela yokwengeza ekambisweni yamalimi amanengi. Lokhu kutjho bona ilimi lekhaya lomfundi liyahlonitjhwa begodu lihlonitjhwa njengelimi eliqakatheke khulu ekufundeni kunye nekufundisweni, ngesikhathi amanye amalimi engezwa phezu kwalo. Lokhu kwengezwa kungathatha indlela ezinengi, kubalwa hlangana nokhunye ukufunda amanye amalimi njengeemfundo kunye/nanyana ukusetjenziswa kwelimi lesibili lokufunda kunye nokufundiswa. Lomthethomgomo ufuna bona zoke iinkolo, lapho kungakghoneka khona, bona ziphakele ngaphezu kwelimi linye lokufundisa lapho kunesidingo khona. Umsebenzi kileprojekthi uragela phambili kuhle njengombana kuvele emibikweni ekarisako yale projekthi evela ku- PRAESA ilethwe eBhodini. Ukusekelwa kwaleprojekthi ngeemali zeBhodo kuzakuragela phambili kuze kube zi- 31 Matjhi 2002, begodu umbiko wamaphelelo ulindeleke ngo-Okthoba 2002.
Ukuthuthukiswa kwehlelo lokungenelela ukufunda nokutlola kugreyidi- 2 ye-Molteno
Kileprojekthi i-Molteno izakuthuthukisa bese igadangisa iinsetjenziswa zokufundisa igreyidi 2 kunye negreyidi 3, okuzakuba yincwadi yokusiza utitjhere kunye nencwadi yomfundi. Iinsetjenziswa zizakulingwa eenkolweni ezithileko ezikhethwe ngokuya kwamalimi ehlukeneko. Iimfundo zegreyidi 2 kunye no- 3 zizakurhelebha iinkolo ekuphuhliseni ukufundiswa ngelimi lekhaya/ nanyana ukusetjenziswa kwamalimi amabili emaphurayimari amanengi weSewula ye-Afrika. Isiqhema sezelimi kwezefundo sihlose ukugadangisa umbiko ohlola ngokwakha wabakwa-Molteno. Lombiko watholakala ulirhelebho elikhulu ebantwini abafuna ukuthuthukiswa kweensetjenziswa zokufunda ezingeni lokuthoma lokufunda. Umbiko wamaphelelo uzakukhutjhwa ngezi- 30 Juni 2002.
Itjhitjhingo lokuyelelisa ngelimi kwezefundo ngu-Beverley Burkett. Umnqopho onabileko waleprojekthi kukutjhejisa iinkolo ngomthwalo wazo wokuthuthukisa imithethomigomo yelimi, ezaba nekghono lokuqeda iinkambiso zekadeni zokungalingani bese ifaka iinkambiso zagadesi, ezisekela ikambiso yamalimi amanengi begodu ziyenze bona iphile. Umbiko wamaphelelo uzakukhutjhwa ngezi- 31 Disemba 2001.
UMNQOPHO OMKHULU WOKUBONISANA OVELA KILESIQHEMA (IKOMITI ENCANI) NONGQONGQOTJHE KUNYE NOMNQOPHISI-MAZOMBE WEZEFUNDO
Isibawo samathomo somhlangano bekukubonisana noNgqongqotjhe kunye nomNyangwakhe ngeendlela iBhodo engarhelebha ngazo ekufezakaliseni komthethomgomo welimi lokufunda. IBhodo iye yatjela uNgqongqotjhe wezeFundo kobana umthwalo wokuthuthukisa imithethomigomo yamalimi kwezefundo, awukwazi ukuba semahlombe weenkolo kunye nobuphathi beenkolo, kodwana usemahlombe womNyango wezeFundo. UmNyango wezeFundo emaphelelweni, uzakufanele bona kube ngiwo oletha imithombo-rhelebho khona iinkolo zizakwazi ukwakhela imibono yazo yelimi phezu kwelwazi elaneleko.
IBhodo iye yaveza ukutshwenyeka kwayo ngokunikela ama- 5% ebafundini abakhuluma amalimi wesintu abatlola iinhlahlubo zabo zakamatriki ngelimi labo lesibili, ngombana lokhu akuqaleli ihliziyo yomraro wezefundo. IBhodo iyelelisa ngokuthi abafundi bafanele bona bavunyelwe ukutlola iinhlahlubo ngelimi labo lemakhaya, nanyana nakubhala lapho, iphepha libe ngesiNgisi kunye nelimi lekhaya. Lokhu kuzabe kwenzelwa bona imibuzo izwisiswe kuhle ngaphandle kokuthikamizeseka.
IBhodo iye yayelelisa uNgqongqotjhe ngemiphumela emanqophana nelimi kwezefundo erhubhululweni lakwa-MarkData elasekelwa ngeemali yiBhodo, elibika ngamalimi enarheni le begodu iBhodo iye yayelelisa uNgqongqtjhe ngemiphumela yerhubhululo laka-Barkhuizen.
Isiphakamiso manqophana nokufezakaliswa kwelimi emthethwenimgomo wezefundo siye satlolwa begodu sathunyelwa kuNgqongqotjhe. Isiphakamiswesi siye sethulwa ngomlomo ePalamende eKomitini yeenKhundla kwezeFundo, eyahlangana ngezi- 20 Feberbari 2001.
IIMPHAKAMISO ZOKUNGENZIWA ESIKHATHINI ESIZAKO KUNYE NOKUHLELWA KWESIQHEMA KUNYE NEKOMITI ENCANI EQALENE NELIMI KWEZEFUNDO
Ikomiti encani iye yavezela tjhatjhalazi isidingo samarhubhululo wesikhathi esizako kunye nemizamo ezakwenziwa kileenkoro ezilandelako begodu itjhukumisa bona zenziwe enyakeni weemali wesikhathi saka- 2001/2 kunye no- 2002/3.
Ukuthola kunye nokubeka amarhubhululo wokulinga kunye namaprojekthi akhelwe ukwengeza kunye nokuphuhlisa ilimi lekhaya kunye nokufunda ngamalimi amabili.
Ukuzibandakanya eentweni eziphuhlisa ukuthuthukiswa kwezinto zokufunda kiwo woke amazinga emalimi wemakhaya wabafundi beSewula Afrika. Ithintano phakathi kokufunda nokutlola kwabadala kunye nabatjha kunye nokuthuthukisa isiko elihle lokufunda eenkolweni, kufanele bona kuthathelwe phezulu.
Ukwenza ihlolo lobukghoni bagadesi babafundisi bamalimi wesiNtu ngomnqopho wokwenza iimphakamiso emahlelweni wokufundisa amatitjhera, wokulolwa emsebenzini kunye nokufundiswa ngaphambi kobana umuntu angathoma ukusebenza.
Ukuhlola ukusetjenziswa kwezamafa kunye namanye amalimi kwezefundo.
Ukulandelela ukuthuthukiswa kwetheminoloji kizo zoke iimfundo kiwo woke amalimi wangokomthetho, ngokusebenzisana nomNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, umNyango wezeFundo kunye nabanye abanesabelo.
Ukuhloma ukusebenzisana kwasikhathi soke neminyango yesitjhaba kunye neyamaprovinsi wezefundo.
Ukuthintana neKomiti yeenKhundla kwezeFundo eBandleni lesiTjhaba ngomnqopho wokuveza imiphumela yamarhubhululo kunye namaprojekthi wokuthuthukisa kunye nokufezakalisa umsebenzi weBhodo wokulemukisa urhulumende.
UKUTHUTHUKISWA KWEZEMITLOLO KUNYE NAMALIMI EGADE AGANDELELWE ESIKHATHINI SANGAPHAMBILI
Umnqopho wesiqhemesi kukusekela ukuthuthukiswa kwemitlolo kunye namalimi egade agandelelwe esikhathini sangaphambili. Iselele iBhodo eqalene nawo gadesi ngewokuphuhlisa kunye nokusekela imizamo yokwenza imisebenzi yobukghoni ekhona kiwo woke amalimi wesintu kunye nokukhuthaza umukghwa wokufunda.
Ukusebenzisana nezinye iinkhungo
Ukusebenzisana ngokusemthethweni nesiqhema sezemitlolo somKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari
Amalunga weBhodo anomthwalo wokuthuthukisa kwezemitlolo kunye namalimi egade agandelelwe aba nemihlangano nesiqhema sezemiTlolo somKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari, ukubonisana ngeendlela zokusebenzisana. Kwavunyelana bona iinkhungo zombilezi zizakusebenzisana, khulu-khulu eendabeni zokuthuthukiswa kwemitlolo yeSewula Afrika.
Ukusebenzisana ngokomthetho nabeFilimi yesiTjhaba kunye nabaSekeli bamaVidiyo
IBhodo iye yemukela isiphakamiso sabe-Literary for Afrika (LIFA) sokubawa isekelo eprojekthini yokuvuselela amalimi wekadeni wesiNtu ku- TV, emidlalweni kunye nemafilimini. Lokhu kudosele ekuthini iBhodo ihlome amatjhebiswano wangokomthetho wokusebenzisana nabamaFilimu wesiTjhaba kunye nabaSekeli bamaVidiyo (NFVF). Amalunga we-NFVF aba nesandla emhlanganweni-bandulo weBhodo wabatloli owabanjelwa eJohanneburg ngezi- 23 Feberbari 2001. Itjhebiswano le-NFVF lizakurhelebha ekuqinisekiseni bona amalimi wesiNtu akasaleli emuva nakutjhejwa amathuthuko wetheknoloji, khulu-khulu manqophana nethelevitjhini kunye nokukhiqizwa kwamavidiyo.
Ngelanga langezi- 10 Okthoba 2000, umhlangano phakathi kweBhodo, iinkhulu zomNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji kunye ne-NFVF wabanjwa ngomnqopho wokuthola iindawo ezifanako ekungabanjiswana ngazo kunye nekungakhelwa phezu kwazo isikhozi. Kwavunyelana ngokobana ikomiti ehlangeneko yakhiwe ukuqala amalungiselelo kunye nokuthathwa kwamafilimu wemilando eyenziwa ngamalimi wokudabuke e-Afrika, ukubandulwa kwabatloli bemidlalo ngamalimi wesiNtu kunye nokusetjenziswa kwemidlalo etlolwe ngamalimi wesiNtu.
IBhodo ilwela ukuba netjhebiswano langokomthetho neHlangano yokuRhatjha eSewula Afrika (SABC). Lokhu kukuqinisekisa bona umrhatjhi wazi iindingo kunye nezinto ezithinta amalimi egade agandelelwe esikhathini sangaphambili, khulu-khulu ngokuya kokutholakala kwelwazi lamalimi abantu abawazwisisa ncono. IBhodo, ngokusebenzisa amaphiko wayo afana namaZiko wesiTjhaba weenHlathululimezwi kunye namaBandla wesiTjhaba weLimi, izaba semajameni wokuyelelisa iHlangano yokuRhatjha eSewula Afrika (SABC) eentweni zelwazimagama kunye namazinga emukelekako wokusetjenziswa kwamalamalimi.
Ukugadangiswa kwemitlolo yamalimi wesiNtu
Iinyeleliso zomthethomgomo eminqopheni yesikhathi eside yeBodo manqophana nokuthuthukiswa kwezemitlolo, khulu-khulu emalimini egade agandelelwe esikhathini sekadeni ibala hlangana nokhunye:
Ukuphuhlisa ukuba khona kwemitlolo kiwo woke amalimi wangokomthetho ngokusekela imizamo yokwakha ukuthoalakala kwalemitlolo; kunye
Nokusekela imizamo ekhuthaza isiko lokufunda.
Lokhu kumthwalo obudisana ngombana inani lemitlolo egadangisiweko emalimini wesiNtu kusukela ngo- 1994 liphunguke khulu. Iqhinga lokwakha isiko lokufunda angeze lasikima ngapahndle kwezinto zokufunda (imitlolo).
Amaguranda emalimi wesiNtu
Emizameni yethu yokwakha isiko lokufunda, iBhodo iye yabambana nabakwa-Heinemann Publishers, Metrorail, iPhiko leprovinsi yeGauteng lemisebenzi yamalayibhulari kunye neLwazi emNyangweni wezemiDlalo, ukuziThabisa, ubuKghwari namaSiko ngezi- 8 Septemba 2001, ilanga leentjhabatjhaba lezokufunda nokutlola. Iincwadi ezima- 15 000 ezitlolwe ngamalimi wesiNtu ziye zaphadlhalajwa simahla ebakhwelini beentimela ze-Pretoria-Johannesburg, ngomnqopho wokuphuhlisa isiko lokufunda ebantwini abakhuluma amalimi wesiNtu. Abakhweli beminyaka yoke batjengisa ikareko emitlolweni yangamalimi wabo abawamunyako. Abe-Biblionef nabo banikela ngeencwadi eziyikulungwana namakhulu amahlanu weencwadi zabentwana.
Amamiziyamu wemitlolo, amasentha werhubhululo emalimini wesiNtu kunye nokutjhugululwa kwemitlolo yekadeni
IBhodo iye yasungula irhubhululo lamakghoneko ukurhelebha umNyango kaNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji bona uthathe isiqunto ngokuhlonywa kwamamiziyamu wemitlolo kunye namasentha wamarhubhululo emalimi wesiNtu. Amavakatjho enziwe yiBhodo kunye neenkhulu zomNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, eenkhungweni ezahlukeneko emaprovinsini asetjenziswe njengendlela yokuthola ubunjalo berhubhululo yelimi elingenziwa; kunye nokobana amasentha lawa wokuthuthukisa angasebenza njani.
Iinkhungo ezilandelako ziye zavakatjhelwa yithimba leBhodo kunye nelomNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi netheknoloji:
AmaKomiti wamaLimi wamaProvinsi (ama-PLC) aye aba nomkhumbulo wokuthi, phakathi kokhunye, ukutjhugululwa kwamalimi wekadeni ukusuka kwelinye ilimi lesiNtu kuyiwe kwelinye kufanele bona kwenziwe. Amatjhuguluko azakufanele bona enziwe godu asuselwa emalimini wesiNtu asiwe esiNgisini. Imitlolo yabentwana eyagadangiswa ekadeni ngamalimi egade agandelelwe ayikafaneli bona ibe matjhuguluko, kodwana ifanele bona ibe mitlolo yamambala etlolwe ngalawo malimi, lokhu okuzakuqinisekisa bona abentwana abazakufunda imitlolo leyo bazakuthola ilwazi kunye nezwisiso yamasiko wemakhabo kunye nerherho lokutjheja izinto. Ama-PLC abuye ahlongoza bona imitlolo eqakathekile ngokomlando ifanele bona itjhugululwe.
Ngeenkathi lezi zokubonisana, kuye kwaba khona umbono wokobana amasentha werhubhululo welimi angabekwa eendaweni ezikude neendawo eziqakathekileko zamadorobha, kodwana amamiziyamu wemitlolo wona afanele bona abe seendaweni ezimaphakathi. Ngomnqopho wokonga imali, umthangalasisekelo okhona gadesi ufanele bona utjhejwe begodu usetjenziswe njengesisekelo ekuthuthukisweni okunye nokunye okutjha. Amayunithi angahlanganiswa nanyana kungenzeka bona ehlukane ngokwenyama, kuphela lokho kungenziwa nangabe yinye yamayunithi inikelwa umsebenzi wokuhlanganisa begodu iphathe koke okuphathelene nokulawulwa kunye nokuphathwa kwesentha yokurhubhulula ngezelimi. IBhodo iye yathumela umbiko ngetjhejweli kuNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji. Lokhu kuzaba yikombandlela kuNgqongqotjhe ngesikhathi athatha isiqunto ngokwakheka kwamasentha wokuthuthukisa amalimi.
Unongorwana wonyaka wokutlola weBhodo
Iindlela zokukghonakalisa unongorwana wonyaka wokutlola zisatjhejwa yiBhodo. Njengesilingelelo, ngesikhathi iBhodo ibambe imihlangano-bandulo ngokutlolelwa kwe-TV, umrhatjho kunye namavidiyo, eyayibanjwe ngezi- 23 Feberbari 2001, umbuthano wamalimi egade agandelelweko wathola unongorwana wamathomo wokutlola weBhodo. Lokhu bekukuhlonipha ukuzinikela kwawo kunye nokulwela amalungelo wamalimi egade agandelelwe esikhathini sangaphambili oku: siSwati, Tshivenda, isiNdebele kunye ne-Xitsonga.
Amaprojekthi
UKUTJHUGULULA KUNYE NOKURHUMUTJHA
Isiqhema esitjheja zokutjhugulula kunye nokurhumutjha siye sanikelwa umsebenzi wokufezakalisa imibono elandelako:
A. ukuthuthukiswa kweenyeleliso zemisebenzi yokulinganiswa kwamalimi;
B. ukukghonakalisa kokusungulwa kwesikhungo sokulawula ibizelo lokutjhugulula kunye nokurhumutjha;
C. ukukghonakaliswa kokuhlonywa kwemisebenzi yokukghonakalisa ngokunaba kwezamalimi;
D. ukuthuthukiswa kweprojekthi yamalimi wabantu ekusekeleni ukutjhugulula kunye nokurhumutjha;
E. ukuhlelwa kunye nokufezakaliswa kwamaprojekthi aqakathekileko kwezokurhumutjha kunye nokutjhugulula ukuphuhlisa kunye nokuthuthukisa amalimi egade agandelelweko esikhathini sangaphambili.
Esikhathini esitjhejwako, imizamo ebonakalo nenamandla sele yenziwe ukuzalisa umthwalo wesiqhemesi, esirholwa ngepumelelo yiKomiti encani yezokutjhugulula kunye nokurhumutjha (i-TISC). Lokhu okulandelako sitjengiso seragelo-phambili esele lenziwe ekufikeleleni iminqopho yamaqhinga:
A. Ukuthuthukiswa kweenyeleliso zemisebenzi yokulinganiswa kwamalimi
Okhunye okuye kwafunyanwa yiBhodo ngokwephulwa kwamalungelo welimi kube ngekutholwe kwezetjhugululo kunye nokurhumutjha. Okutholiweko kuze kube nguDisemba 2000 kusalungiswa kube ziinyeleliso esazisweni sePhepha lakaRhulumende elizakukhangiswa ngebumbeko lencwajana.
B. ukukghonakalisa kokusungulwa kwesikhungo sokulawula ibizelo lokutjhugulula kunye nokurhumutjha
Kuye kwaba khona ikambiso yokubonisana eyenziwe yiBhodo begodu yaphelelisa ngokobana kutlolwe umThethomlingwa wokuhlonywa komkhandlu wabarhumutjhi kunye nabatjhugululi.
Lomtlolo womthethomlingwa sele uphethiwe begodu usezandleni zomNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji lapho uNgqongqotjhe azakuphasisa khona lomthethomlingwa bona ungendlalwa eKhabinedini.
C. ukukghonakaliswa kokuhlonywa kwemisebenzi yokukghonakalisa ngokunaba kwezamalimi
IBhodo iye yasungula iphenyo eliye laphelelisa ngokuthuthukiswa kweemphakamiso ekuzakuthathwa ngazo amagadango ziimBethamthetho zoke zamaProvinsi kunye nePalamende yesiTjhaba ekuthuthukiseni, ekwemukeleni kunye nekufezakaliseni umthethomgomo welimi ozakufanele bona ufake phakathi:
ihlelo lamalimi elineminqopho esebeleni, amaqhinga kunye neenkhathi ezibekiweko zokufezakaliswa;
Umthethomgomo ufanele bona ube neendlela zokukhuthaza kunye nokuthokoza ukusetjenziswa kwamalimi wesiNtu kunye namanye egade agandelelwe afana neLimi lamaTshwayo, basebenzi kunye namalunga wesiBethamthetho kunye nepalamende.
Umthethomgomo welimi ufanele bona uphelelise ngokuhlonywa kwemisebenzi yamayunithi asebenza kuhle begodu nangefanelo ana/e:
basebenzi basafuthi nanyana abasebenza isikhatjhana ekorweni yelimi;
mithombo-rhelebho yokutjhugulula kunye nokurhumutjha ezakusetjenziswa malunga wezindlu zozimbili kunye nomphakathi mazombe.
IPalamende yesiTjhaba kunye neemBethamthetho zamaProvinsi zifanele bona ziqhatjhe abantu ababandulwe ngefanelo begodu abaneboni emsebenzini wokutjhugulula kunye nokurhumutjha, begodu lapho sele baqhatjhiweko khona, bafanele bona banikelwe amahlelo wokubakhuphula emsebenzinabo begodu babandulwe kuhle ukunikela ihlelo lemisebenzi elisezingeni eliphezulu.
IPalamende yesiTjhaba ifanele bona igandelelwe begodu ikhuthazwe bona yandise imisebenzi yokurhumutjha emalimini wesiNtu bona ibe sezingeni elilinganako nelesiNgisi nesiBhuru begodu kukhuthazwe ukusetjenziswa kwamalimi wesiNtu. IBhodo izimisele ukurhelebha iimBethamthetho kunye nePalamende yesiTjhaba bona bafezakalise lomnqopho.
Kuzakufanele bona kube nehlelo lokuhlola bona iimphakamiso ezivezwako ziyenziwa esikhathini seenyanga ezisithandathu, begodu lapho iinkhungo ezithintekako zibhalelwe khona ukulungisa imitjhapho, iBhodo izakufanele bona ithathe amagadango afaneleko wokulungisa.
D. ukuthuthukiswa kweprojekthi yamalimi wabantu ekusekeleni ukutjhugulula kunye nokurhumutjha
Amalunga weBhodo wesiqhemesi aba malunga wekomiti elawulako yezokutjhugulula kunye nokurhumutjha eye yenza isiphakamiso eBhodini ngeprojekthi ezakuthuthukisa itheknoloji yamalimi wabantu.
Ngemva kobana iBhodo yemukele indaba yeprojekthi ezakuthuthukisa itheknoloji yamalimi wabantu (i-HLT), iKomiti elawula ngokubambisana nomNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji yahlonywa. Ngemva kwemihlangano eminengana kunye nokubonisana, umtlolo wamaphelelo wamaqhinga weprojekthi ezakuthuthukisa itheknoloji yamalimi wabantu, yavezwa. Eminye iminqopho yeprojekthi ezakuthuthukisa itheknoloji yamalimi wabantu, ngile:
Ukutjengisa itlhogeko lokuveza imithethomigomo ethileko manqophana neprojekthi ezakuthuthukisa itheknoloji yamalimi wabantu, njengombana iSewula Afrika iyinarha elandela ikambiso yamalimi amanengi;
Ukuphakamisa iindlela ezinengana kunye neenkhathi ezizakubekwa zokusungulwa kweprojekthi ezakuthuthukisa itheknoloji yamalimi wabantu, engadosela, phakathi kokhunye, ekuhlonyweni kwebubulo leprojekthi ezakuthuthukisa itheknoloji yamalimi wabantu eSewula Afrika; kunye
Sele kwenziwe isiphakamiso kuNgongqotjhe bona akhethe isiQhema sokuYelelisa esizakutjheja indaba yokuthuthukiswa komthethomgomo we-HLT.
E. ukuhlelwa kunye nokufezakaliswa kwamaprojekthi aqakathekileko kwezokurhumutjha kunye nokutjhugulula ukuphuhlisa kunye nokuthuthukisa amalimi egade agandelelweko esikhathini sangaphambili.
Liprojekthi izakufaka phakathi amalunga amabili wesiKhungo sesiTjhaba seLimi lesiKhoe kunye namaLimi wabaRwa, azakubandulwa ekutlolweni kweenhlathululimezwi khona azakuba sebujameni obuhle bokobana arhelebhe emazingeni ahlukeneko wokubonisana.
Iinkulumiswano zokusonga lindaba zisaragela phambili begodu liprojekthi ingathoma esikhathini sonyaka weemali omutjha, njengeprojekthi ethathelwa phezulu khulu.
ii Ihlelo lokubandula kwezokutjhugulula kunye nokurhumutjha
IBhodo iye yathatha isiqunto sokubandula abafundi abazakurhelebha ngemisebenzi yezokutjhugulula kunye nokurhumutjha eBhodini kunye nezinye iinkhungo ezibandamelene. Labafundi baye babandulwa esikhungweni sefundo esiphakemeko esinobukghoni bokupha ibandulo elinjalo. IYunivesithi yeFreyistata iye yakhethwa bona ibandule abafundi laba.
Kuye kwaba khona isikhangiso emagurandeni ehlukeneko, esibizela ababawi bona babandulwe. Kuye kwaba khona iimbawo ezima- 460 eziye zemukelwa. Ababawi abama- 42 baye bafakwa erhelweni elifitjhani. Abafundi abali- 19 basanda kuqeda ibandulo labo, elithome ngezi- 5 Feberbari 2001 kwaze kwaba ngezi- 23 Feberbari 2001.
Labafundi bazakungena ekusebenzeni ngaphasi kwe-PANSALB lapho bazakunikela khona imisebenzi yokutjhugulula kunye nokurhumutjha ngaphasi kwelihlo elibukhali labasebenzi belimi abaneboni.
iii IBhodo ibuye yasekela ngeemali iProjekthi yemiBuso yaboMasipala yemiSebenzi yokuTjhugulula kunye nokuRhumutjha LOGTIS eWelkom, enqophe ukuveza umtlolo ozakurhelebha iinkhulu zakamasipala ezisebenza ukuthintana nomphakathi, ukurhumutjha.
Liprojekthi isemazingeni wayo wamaphelelo lapho umRhubhululi enza khona amatjhugululo amancani emtlolweni wamaphelelo wencwadi yokubandula.
UKUTLOLWA KWEENHLATHULULIMEZWI KUNYE NOKUTHUTHUKISWA KWETHEMINOLOJI
Isigaba 8 ( c) somThetho oTjhezelweko weBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika ka 1999 (umThetho oyinomboro 10 ka 1999), sithi iBhodo izakuhloma amaziko azakusebenza njengeenkampani ezilawulwa siqinisekiso ngokuya kwesigaba 21 somThetho weenKampani ka 1973 (umThetho oyinomboro 61 ka- 1973), begodu izakunikela iimali emazikweni ekufezakaliseni imisebenzi yawo
IZiko lesiHlathululimezwi lesiTjhaba (NLU) selimi ngalinye lamalimi wangokomthetho weSewula Afrika, liye lahlonywa begodu latloliswa ngoMatjhi 2001, njengekampani ehlonywe ngokuya kwesigaba 21. Idatha ngamagama weenkampani ezitlolisiweko, iindawo zokusebenzela, amagama wamalunga webhodo yabanqophisi, kunye namajamo manqophana nokuqhatjha, kuyatholakala eBhodini. Elinye ilwazelo libuthelelwe latlolwa ethebuleni elisemaphethelweni wesigabesi.
Ngesikhathi soke sekambiso yokuhlonywa, isiQhemesi esitjheja likoro yeenHlathululimezwi kunye nokuThuthukiswa kweTheminoloji siye sahlela begodu sabuthelela imitlolo eminengana ephethe iinkombandlela kunye nelwazi ukuqinisekisa bona amaziko araga kuhle. Amajamo wagadesi walikambiso ahlathululwa ngenzasapha.
Iimali zokusekela iBhuriyo ye-WAT kunye ne-DSAE zizakuphathwa yiBhodo esikhathini esizako ngomnqopho wokusebenzela ekuphadlhalajisweni kweemali zokusekela ngokulinganako nawo woke amaZiko wamaLimi wesiTjhaba, esikhathini seminyaka elitjhumi.
Ukubandula kunye nokuyeleliswa
Umsebenzi wabanqophisi (Ikhowudu ka-King yeenKambiso kunye nokuziPhatha eHlanganweni);
Ukutlolwa kwamahlelo webhizinisi kunye namabhajethi;
Iinkambiso zokubika;
Amahlelo wemakhiwo yehlangano kunye namahlathululo womsebenzi;kunye
Imitlolo yokwakhulunywa nokwenzeka kiyo lemihlangano-bandulo iyatholakala begodu ingabawiwa ema-ofisi weBhodo.
IBhodo godu iye yanikela ikhoso yokubandula: Isingeniso sethiyori yokutlolwa kweenhlathululimezwi kunye nemiphumela yakhona. Abasebenzi bamaziko akhona baye bamenywa bona babe khona emhlanganweni webandulo kusukela ngezi- 27-29 Novemba 2000. Ikhoso le iye yabuyelelwa ekupheleni kwakaMatjhi 2001. Abantu abakhethwe mabhodo wabanqophisi bamaziko amatjha baye bakhambela lomhlangano-bandulo. UProf. R H Gouws (Yunivesithi yeStellenbosch) wabe anikelwe umsebenzi wokukghonakalisa lemihlangano yokubandula.
Abahleli-abakhulu, abaphathi: bemisebenzi yokusekela, amalunga wabasebenza ukulawula basezakwemukela ibandulo kunye neenyeleliso eBhodini, ngemva kobana sele baqhatjhiwe emaZikweni. Imihlangano-bandulo emithathu, ethatha ilanga linye ngamunye, kucatjangwa bona ngiyo ezakwenziwa kilokhu.
IBhodo ibuye yatjheja amaqhinga athileko wokubandula ukurhelebha amaZiko bona abe nabantu ababandulwe ngefanelo. Amanye amaqhinga layo afaka phakathi ukufananiswa kuhle kweemfundo namakghono kunye neenkhundla zamaZiko; ukuqhatjhwa kwabasebenzi besikhatjhana nangabe lokho kuyanconyiswa; ukujamisa kwesikhatjhana ukuqhatjhwa kwabahleli-abakhulu bese kuthi iZiko liphathwe mumuntu okhona lapho omkhulu, kuze kube sikhathi lapho kuqhatjhwa khona; kunye nokunikelwa kwebandulo langokomthetho nanyana ibandulo lemsebenzini ngendlela elingatlhogeka ngayo.
Ukusekelwa kunye nokuphathwa kweemali
IBhodo ihlala iseenkulumiswaneni nomNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji manqophana nokusekelwa ngokweemali kwamaZiko weenHlathululimezwi zesiTjhaba.
Isiqhemesi siye sasungula iqhinga leminyaka elitjhumi leendlela zokuthola ukusekelwa ngeemali ngokulingana phakathi kwamaZiko weenHlathululimezwi zesiTjhaba. Lokhu kuye kwethulwa kuNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji bona akuphasise.
Iimali zedluliselwa emazikweni ngemva kokwemukela ihlelo lebhizinisi kunye nebhajethi. Lokhu kwenziwa ngeencwadi zamaqhinga wokuhlela, ezahlanganiswa emihlanganweni-bandulo eyabanjwa ngo-Arhostosi kunye no-Okthoba 1999. Ngesikhatheso, abajameli bamaziko bathola iinyeleliso manqophana namaqhinga wokuhlela, kutjhejwa khulu-khulu iminqopho yesikhathi esifitjhani, esimaphakathi kunye neside; ukutjhejwa kwebhoduluko; amajamo wamaqhinga wesikhathi esizako; amahlelo wokufezakalisa; njll. Njengombana bekumnyaka wamathomo wokobana amaZiko atlole amahlelo webhizinisi anabileko kunye nokwenza amabhajethi ngokuya kweminqopho enqotjhiweko, iBhodo iye yabandamela ukurhelebha kilokhu.
Abasebenzi
Amaziko aqeda ukuhlonywa gadesi, okubalwa isiNdebele kunye neSesotho sa Leboa, asebujameni bokungaqhatjha abasebenzi. Emajameni amanengi, amaziko anikela iimvumelwano zomsebenzi zasafuthi ebasebenzini bawo. Kilokhu, iBhodo ibuye yanikela iinyeleliso emabhodini wabanqophisi manqophana:
nehlelo lesakhiwo sehlangano yeZiko lesiHlathululimezwi sesiTjhaba;
iinjamiso zomsebenzi; kunye namagama kunye neemvumelwano zokuqhatjhwa.
Ukuhlelelwa kokutlolwa kweenhlathululimezwi
Isiqhemesi siye senza isivumelwano no-Prof. R H Gouws bona akghonakalise, abuyelele begodu aqalisise amaprojekthi akhona gadesi nalawo ahlongozwako emazikweni akhona; ukurhelebha amaziko aqeda ukuhlonywa ekukhetheni bona ngiziphi iinhlathululimezwi azakuthoma ngazo mantanzi; kunye nokurhelebha ngokuhlelwa kweqhinga lesihlathululimezwi kunye nencwadi yokuyelelisa. Lokhu kuye kwaphetha ngokufezakaliswa kweqhinga lekambiso yesibili yokutlolwa kwesihlathululimezwi emazikweni.
Ukufakelwa kwamaziko amakhompyutha
Kuye kwenziwa ihlahlubo yeendingo manqophana namakhompyutha kunye namahlelo wamakhompyutha emazikweni aqeda ukuhlonywa.
Imisebenzi yokusekela ilwazi
Esikhathini esizako, amaziko azakutlhoga irhelebho eBhodini ngemithethomigomo kunye nemisebenzi yokulandelela emanqophana nokutholakala kwemithombo-rhelebho yelwazi, ezakufanele bona iqalwe ngesikhathi sekambiso yokutlolwa kwesihlathululimezwi. Amaziko atlhoga godu ukuthola iinhlathululimezwi ezifaneleko, ama-ensayiklophediya, imitlolo yokulandelela kunye neminye imithombo-rhelebho yelwazi, ngobuduze. Iintwezi iBhodo iragela phambili nokwenza isiqiniseko sokobana ziyalungiseka.
Ukuthuthukiswa kwetheminoloji
Ngaphasi kwalesiqhema, iBhodo akhange iqalane nendaba yokuthuthukiswa kwetheminoloji ngokwayo, ngombana lokhu kumsebenzi wePhikwana lemiSebenzi yeTheminoloji emNyangweni wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji.
Ukutlolwa kweenhlathululimezwi ngokubambisana
Esikhathini seminyaka emibili edlulileko, iBhodo iye yalandela umthethomgomo wayo wokuphuhlisa ukutlolwa kweenhlathululimezwi ngokubambisana. Amajamo lawa athethwe ngombana kuqakathekile bona abatloli beenhlathululimezwi kunye nezinye iinqhema ezinekareko ekorweni yokutlola iinhlathululimezwi bona zibambane ngobukhulu obungakghoneka. Ukubambisanokho kungavela emazingeni ehlukeneko, kubalwa hlangana ukubambisana ezikweni ngalinye naphakathi kwamaziko woke, nemiphakathi ekhuluma ilimelo, neminyango yelimi eenkhungweni eziphakemeko zefundo, neenkhungo zelimi kunye nezinye iinkhungo, iinhlangano zokutlolwa kweenhlathululimezwi, kunye nekoro yangasese.
Iinhlathululimezwi zisetjenziswa eenkorweni ezahlukeneko, phakathi kwabanye, zisetjenziswa bosomlando, abafundisi, abososayensi bamakhompyutha, abosiyazi kwezeemali, abaphathi bamabhizinisi kunye nabosiyazi kwezobuphathi. Imibono kunye namazizo wabasebenzisi bemikhiqizo yelimi, afanele bona afunwe isikhathi soke. Ngaphezu kwalokhu, iragelo-phambili kwezamakhompyutha kunye netheknoloji yokuthintana kwenza bona kube lula ukuthintana begodu kwakhiwe amatjhebiswani nabanye abatloli beenhlathululimezwi eendaweni ezahlukeneko. Emaphethelweni, ukwabelana ilwazi kunye nokusebenzisana emaprojekthini, kuphuhlisa ukutlolwa kweenhlathululimezwi iphasi loke.
Indawo yokusebenzela
Amalunga wokusungula
Ibhodo yabanqophisi
Abasebenzi
Imibono
Tlolisiwe 08/11/2000
Kuzakuhlonywa amajamo wesikhatjhana
Amajamo wekadeni asaragela phambili
Tlolisiwe 03/11/2000
Abasebenzi ababili abasebenza ngekontraga
Tlolisiwe 19/01/2001
IsiZulu
Tlolisiwe 30/06/2000
Tlolisiwe 19/09/2000
Kumatasa nokuqhatjha
Indawo yokusebenzela
Amalunga wokusungula
Ibhodo yabanqophisi
Sele kunabasebenzi
Imibono
Tlolisiwe 28/02/2001
Tlolisiwe 15/02/2001
Tlolisiwe 23/02/2001
Amaposo akhangisiwe
Tlolisiwe 12/02/2001
Tlolisiwe 21/02/2001
Amaposo akhangisiwe
IBHODO YAMALIMI WOKE WESEWULA AFRIKA
IBHODO YAMALIMI WOKE WESEWULA AFRIKA
Imibiko kunye neentatimende ezitlolwe lapha zethulwa ekulandeleni iimfuno zomThetho weBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika, oyinomboro 59 ka- 1995, njengokutjhezelwa kwawo:
Okumumethweko Ikhasi
Isitatimende samatjhuguluko ekulinganiseni .
Isitatimende seemali ezingenako ..
Amanothi weentatimende zeemali ..
Ivumo
Iintatimende zemali ezivela emakhasini ziye zavunywa yiBhodo begodu zatlikitlwa sikhulu seemali egameni layo.
Isikhulu seemali sinomthwalo wokubulunga amarekhodi azeleko begodu nafaneleko weendaba zeemali zesikhungo somthethosisekelo, ukulungisa iintatimende zeemali zonyaka omunye nomunye weemali ngokulandela neenkambiso ezamukelekako zokutlolwa kwamarekhodi begodu sifanele ukuqinisekisa bona isikhungo somthethosisekelo sinerherho begodu sisebenzisa irherho elisebenza kuhle, elifaneleko kunye nelingafihli litho ekuphathweni kunye nekutjhejeni ubungozi beemali kunye namalawulo wangaphakathi.
Ilanga
IBHODO YAMALIMI WOKE WESEWULA AFRIKA
Amanothi
Ipahla
Ipahla engasi yanje
Ipahla engathutheki
Ipahla ekhona gadesi
Imali eyikhetjhi neyongiwe
IBhanka
Isamba sepahla
Ukulingana neenkolodo
Imali ekhona nebekiwe
Ibulungelo elingasabalaliswa
Iinkolodo zagadesi
Ama-akhawunti abhadelwako kunye neenjamiso
Inani leenlinganiso kunye neenkolodo
IBHODO YAMALIMI WOKE WESEWULA AFRIKA
Isabelo sombuso
Amakonyana emukelwe
Iindleko uhlala '
iindleko zokulawula iinkangiso imbadelo ye-oditha iindleko zeBhanka imigidi imirholo yamalunga webhodo iimali zamakhonferensi iimali zokujanyelwa ipahla ephelako
Kokuthutha kunye neentembu
Ukwehla kwezinga
Ubulunga kunye nokutlolisa
Ugadangisa
Amaprojekthi
Ukurekhoda kunye nokurhatjha
Umthelo wemisebenzi yesifunda
Ukukhenega kunye nokulungisa
Ukubhadela isabelo sakarhulumende irholo
Kokutlola
Ukubekwa
Iindleko zokudla ekukhambeni
Umtato
Ibandulo
Iindleko zokurhumutjha
Iindleko zokukhamba
Imali eseleko enyakeni
Imali eseleko ekuthomeni konyaka
Imali eseleko ekupheleni konyaka
IBHODO YAMALIMI WOKE WESEWULA AFRIKA
ISITATIMENDE SAMATJHUGULUKO WEZOKULINGANISWA
Imali eseleko ebulungiweko
Imali eseleko enyakeni 3 830 934
Imali eseleko enyakeni 2 738 859
IBHODO YAMALIMI WOKE WESEWULA AFRIKA
ISITATIMENDE SEMALI ENGENAKO
Amanothi R R
Imali engenako eentweni ezenziwako
Imali engeniswe izinto ezenziwako 5. 1 3066702 3965352
amakonyana azuziweko 334 433 21 231
Imali esalako (i-nethi) eentweni ezenziwako 3 401 135 3 986 583
Imali engeniswa mizamo yokusisa
Ipahla engathutheki ethengiweko
Iimali ezitholakele ngokuthengiswa kwepahla engathutheki 513
Imali esalako esetjenziswe emizameni yokusisa
Isandiso sekhetjhi kunye neenlinganiso zayo 3257418 3768168.
Ikhetjhi kunye neenlinganiso zayo ekuthomeni konyaka 5.2 3779966 11798
Ikhetjhi kunye neenlinganiso zayo ekupheleni konyaka 5.2 7 037 384 3 779 966
IBHODO YAMALIMI WOKE WESEWULA AFRIKA
AMANOTHI WEENTATIMENDE ZEEMALI
Iintatimende zeemali zilungiswa ngokuya kwehlelo lokukala iindleko lesikhathi esedlulileko. Lokhu okulandelako mithethomigomo emikhulu yokubalisiswa kweemali esetjenziswa yiBhodo, ekhambisana naleyo yonyaka odlulileko.
Leentatimende zikhambisana neenkambiso ezemukelako mazombe zokubalisisa.
Itjhejo leemali ezingenako
Izabelo zakarhulumende kunye nenye imali engenako itjhejwa njengemali-ngeniso ngendlela eqongelekako.
Ipahla engathutheki
Ukwehla kwezinga lepahla kubalwa ngokufaka imali ehlelwe ngunqopha ngehloso yokusula iindleko zepahla leyo esikhathini sayo sokuba nomsebenzi ngendlela erhelebhako.
Amazinga wokwehla kwezinga lepahla okusebenza kwenye nenye ikoro yepahla engathutheki ilandela ngalindlela:
Iinkoloyi 25.0 %
Ifenitjhara kunye nokhunye okufakwako 20.0 %
Ipahla ebiza i-R1 000 nanyana ngaphasi isulwa enyakeni etholwe ngawo. Ipahla ethathwe kurhulumende itjengiswa ezingeni laka- 0.
Ipahla engathutheki
Isamba senani
Iindleko lokwehla kwezinga Inani llokuthulokuthutha
Iindleko lokwehla kwezinga
Inani lokuthutha
Ipahla ekhona iinkoloyi
Nokhunye okufakiweko
Iindleko zokuthutha zingavunyelaniswa ngalindlela:
Inani lokuthutha
Inani lokuthutha
Ekuthomeni konyaka ukwehla ekupheleni
Izengezo
Okulahlwako kwamazinga konyaka
Ipahla ekhona iinkoloyi
Ifenitjhara nokhunye
IBHODO YAMALIMI WOKE WESEWULA AFRIKA
AMANOTHI WEENTATIMENDE ZEEMALI
Ikhetjhi ekhona
ama-akhawunti abhadelako kunye neenjamiso zakhona ama-akhawunti abhadelekako iinjamiso zelivu
Amanothi wesitatimende semali engenako
Imali engeniswa zizinto ezenziwako
Isalela ebekiwe yonyaka ukuhlelelwa:
kokwehla kwamazinga amakonyana emukelweko ukulahlekelwa epahleni engathutheki elahlwako
Iminyakazo emalini yokusebenza ukwanda/ukuncipha e-akhawuntini eyemukelweko
Ikhetjhi kunye neenlinganiso zekhetjhi
Ikhetjhi kunye neenlinganiso zayo ibala ikhetjhi ekhona kunye namabhalansi asemabhanka. Amakhetjhi kunye neenlinganiso zayo ezibalwe esitatimendeni semali engenako ibala izamba zetjhithi ebhalansiweko ezilandelako
IBhanka
<fn>nde_Article_National Language Services_ISINO.txt</fn>
ISIBAWO SESIQHEMA / SEHLANGANO / SESIJAMISO
Ukubukisa Nokumemezela / Nokwazisa Emphakathini
Indawo Yokuhlala - iphrojekhthi kunye namahlelo
Iimfundobandulo
Ukuthwasisa NokuDizayina
Okhunye (nqophisa):
ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA
IBIZO LESIQHEMA / LEHLANGANO / LESIJAMISO
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
I-ADRESI YOKUPOSA
I-ADRESI YEKHAYA
IPHROVINSI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe? ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili )
Ngeposi
Ngefeksi
Ngefoni
ISIGABA 2: IJAMO LEZOMTHETHO NEMINININGWANA YEHLANGANO
Nimhlobobani Wehlangano?
IKhamphani YeSektjheni 21
ISektjheni 18A yomThetho weNgeniso yomThelo
Omunye umhlobo (nqophisa):
Inomboro enirejistare ngayo
Sasungulwa nini isiqhema senu / Yasungulwa nini ihlangano yenu / Sasungulwa nini isijamiso senu ?
INYANGA
UMNYAKA
Isendlalelo Sehlangano
Umlando Wehlangano Yenu
Rhemisa lokho okube yipumelelwakho ekulu kezobukghwari ehlanganwenakho eminyakeni emi-3 edlulileko.
Bangaki abantu abasephrojekhthinakho le? Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo besitjhaba nehlalo yaso ezakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.
Abaduna
Abasikazi
AbaNzima
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhuwa
Abasebenzela Safuthi
Abatorhako
ISIGABA 3: IHLATHULULO YEPHROJEKTHI
Isihloko / Igama Lephrojekhthi Oyenzela Isibawo.
Akhe usihlathululele ngokufitjhazana ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.
Umphakathi uzakusizakala njani / ngani ngephrojekthakho le?
Sendlalela imininingwana yehlelo ozolilandela ukuphumelelisa iphrojekhthi (ungayenza ngetheyibuli )
Isikhathi ( nini )
Indawo ( kuphi )
Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla
Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )
Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )
ISIGABA 4: IBHAJETHI YEPHROJEKTHI
Sibawa usihlukanisele imisebenzi imali yephrojekhthi le ezakusetjenziselwa yona:
Inani Lemali
Kukhona enye ihlangano la ubawe khona ukusizwa ngemali? Sibawa uveze boke abakusiza ngemali bese uzalisa imininingwana elandelako ngenzasapha.:
Ezinye Iinhlangano Ezizakusiza Ngeemali
Inani Lemali Obawe Ukusizwa Ngayo
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Imali Esalindele Ukudluliswa
Nqophisa:
BASA
Nqophisa:
Abanikeli Beemali Bangaphandle / Abazenda
Nqophisa:
Urhulumende WesiFunda / wePhrovinsi
Nqophisa:
Urhulumende WeNdawo / WeKhaya
Nqophisa:
Ngezinye iindlela
Nqophisa:
IMALI EPHELELEKO EVELA KABANYE ABASEKELI NGEEMALI : R
Itjho imisebenzi yephrojekhthi ozayisebenzisela imali evela kwa-NAC nakube uphumelele ukuyithola?
Itjho amanye amahlandla la i-NAC yakhe yakusiza khona ngemali.
INOMBORO YEPHROJEKTHI
INANI LEMALI
Sibawa imininingwana yokubhanga yephrojekthakho (faka isitatimende sebhanga)
Umnikazi We-akhawundi
Ibizo Lebhanga
Igatja Lebhanga
Inomboro Ye-akhawundi
Ngubani namkha bobani abanelungelo lokutlikitlela i-akhawundi yebhaga engehla le esiqhemeni senu / ehlanganwenenu / esijamisweni senu?
UMTLIKITLI 1
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Phrof. Mma. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
UMTLIKITLI 2
ISIKHUNDLA
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA/KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
UMTLIKITLI 3
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Nakube umphathiimali wesiqhema senu/ wehlanganwenu / wesijamiso senu akasuye omunye wabatlikitli aba-3 abatjhiwo ngehla, sibawa bona usiphe imininingwanakhe.
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Ibizo LakaSoma-akhawundi / LomPhathiincwadi Olawula Iimali Zephrojekthi ngamalanga
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Ibizo lakaSoma-akhawundi / LomHloliincwadi Wesiqhema / Wehlangano / Wesijamiso
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll)
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
Inomboro Yomsebenzi Erejistariweko
Itjho imininingwana yamva nje yama-akhawundi wenu wangomnyaka
UmNyaka WeeMali OPhela
INGENISO EPHELELEKO YEMALI
KHUPHA IMALI ESETJENZISIWEKO SEYIPHELELE
KULINGANA NEMALI EYEQILEKO / ETLHAYELAKO YOMNYAKA
IMALI EBULUNGEKILEKO (EBEKELWE NGEQADI, IKHETJHI NAMKHA AMASISO)
Ubufakazelo
Sibawa abafakazeli ababili esingakghona ukubathola, umrholi womphakathi kunye nesikghwari esiwufundeleko umsebenzi wobukghwari abanqopheneko nomsebenzakho. Sibawa usithumelele ubufakazelo obutlolwe babe batlikitlelwa obubuya kubafakazeli, ngenzasapha.
Umfakazeli 1: UmRholi WomPhakathi
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
Itlikitlwe
Umfakazeli 2: USobukghwari
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEFEKSI
Itlikitlwe
Ilizwi Lokuzibopha Lomlungeleli (Isigaba 1)
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.
UMLUNGELELI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
Ilizwi Lokuzibopha Lakasihlalo, Lesekela Lakasihlalo Namkha Lomphathiimali ( HAYI umlungeleli )
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.
USIHLALO / ISEKELA LAKASIHLALO / UMPHATHIIMALI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
ISIGABA 5
Sipha isijamiso sezokuphatha ehlanganweni yenu
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. Njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll)
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
Sipha isijamiso sebhodi yehlanganwenu
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
ISIKHUNDLA SAKHO ESIQHEMENI / EHLANGANWENI / ESIJAMISWENI
ISIGABA 6: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE
Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo
Usiphile isendlalelo ngephrojekhthi le (ikhasi 2 leforomeli )
Amakhophi wamakhotheyitjhini aveza iindleko zephrojekhthi nawo uwafakile
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe
Iincwadi ezivela kubafakazeli zifakiwe nazo
Ubuncani bakhona ufake sinye isibonelo somsebenzakho ( isib. Isithombe, iindatjana ezisikwe emaphephandabeni, njll ) esiphathelene nephrojekhthi le.
Mina, ... ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.
TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
<fn>nde_Article_National Language Services_ISISEKELO SIKARHULUME.txt</fn>
Isisekelo lesi sathuthukiswa Mnyango weemFunda naboRhulumende bemaKhaya (The DPLG) kobana kuyeleliswe abomasipala kunye nalabo abazibandakanyileko ekutheni kungenziwani kobana kubonelelwe ukuthuthukiswa nokuzibophelela kukarhulumende wekhaya mayelana ne HIV Ne AIDS. Kunokuhlangana phakathi kokubhebhetheka kwe HIV kunye nobujamo bokungathuthuki, indlala, imali-ngeniso nokungalingani kobulili. Kufaka, amaphilo kunye nomthelela wezehlalakuhle kwezomnotho okumayelana ne HIV ne AIDS, nakho kusiyakukhula ebujameni bendlala nekudinyweni amathuba. I-HiV ne AIDS inomthelela omkhulu ekuphatheni kukarhulumende mayelana nezepolotiki neenhlangano eziphetheko kibomasipala begodu ingaba nomthelela omumbi emisebenzini kaMasipala yokuthuthukisa umphakathi njengokunikela amanzi ahlwengileko, iinsetjenziswa zokuphumela ezihle, igezi, izindlu njll njll ngendlela edzimeleleko.
Siveza kuhle ihlelo lenarha lokusekela abomasipala mayelana nokwazi nokwenza isisekelo sisebenze eendaweni zemakhaya.
Ukukhambisana Nomthetho: Yenza Isiqiniseko sokobana boke abomasipala bazwisisa bebazalisa iimfuneko zomthetho-sisekelo nomthetho mayelana ne HIV AIDS bebenze amahlelo wombuso nokuthuthukisa kusebenze
Ukufumana Iinsetjenziswa ngokuLingana: Thuthukisa ukusabalalisa ngokuzeleko kweensetjenziswa nokwenza kobana kube nezidlu ezaneleko neensetjenziswa zokuphumela, ukufumana ukudla, ivikeleko kunye namanzi negezi, iindlela ezihle kunye neenthuthi
Ukuba Majadu: Fumana indlela ehlukileko emayelana nokubonelela kwagadesi, zakhele amaphuzu aqinileko nendlela elula yokubonelela iindingo zemakhaya.
Umngomo: Sekela ngendlela ekhuthazako ngasosoke isikhathi
Ukubandulwa nobudosi phambili: Khuthaza bewuthuthukise amakghono afaneleko phakathi kwazo zoke iinhlangano ezizibandakanyileko kobana zenze imisebenzi yazo emayelana neselele ye HIV ne AIDS.
Itjhebiswano: khgonakalisa ukuthintana nokukhulumisana kweeenhlangano ezisibandakanyileko, ukukhuthaza itjhebiswano lokuthuthukisa ukuhlela ekuzakwenzeka kiyo yoke imikhakha karhulumende, eenhlanganweni zomphakathi, imikhakha yangeqadi kunye neenhlangano ezithuthukisa isitjhaba.
Indlela YamaLungelo WoBuntu: Thuthukisa ukuvikelwa kwamalungelo wobuntu nesithunzi sabantu abanomulwane weHIV.
Ngubani Ekufanele asebenzise Isisekelo?
Isisekelo sithathwa njengomthombo wawo woke amakhansela neemphathiswa ezikhona kibo Masipala, iinhlangano nabantu abazibandakanyileko kiyo yoke imikhakha ebathintana nebasekela urhulumende wekhaya, kufaka hlangana urhulumende wesiFunda norhulumende oPhakathi, ihlangano yaborhulumende bekhaya yeSewula Afrika,(SALGA) SANC iinhlangano zomphakathi kunye neenhlangano ezisekela ngeemali.
Ukuthoma ukusebenza kwesisekelo kufuna indlela yetjhebiswano kobana kwenziwe ukuthuthukiswa, ukuhlela nokukhgoneka kokusebenza. Abalingani kufaka hlangana iminyango karhulumende omkhulu noweemfunda, amabubulo wangeqadi, iinqhema ezinerhuluphelo, NGO's CBO's, FBO's, Abarholi bendabuko, iinhlangano zikarhulumende, iinhlangano zerhubhululo.
Indima edlalwa boMasipala beeNgodi nebemaKhaya
Isisekelo godu sikhombisa kobana abomasipala bangazuza njani ngokubonakalisa indima engadlalwa ngeminye imikhakha yomnyango mayelana nokutjheja ubulwelwe lobu.
Ilwazi elinabileko
Umtato: 012 336 56 22
<fn>nde_Article_National Language Services_ITHWASISO NGOBUJAMO B.txt</fn>
ITHWASISO NGOBUJAMO BOMPHAKATHI
ABARHOLI BENDABUKO
IHLELO
ISINGENISO : ITHWASISO NGOBUJAMO BOMPHAKATHI
IMIKGHWA NEENRHULUPHELO EZIHLUKILEKO : Indatjana YomLambo
AMAKGHONO WOKULALELA : Umlayezo Wefowuni
Ephukileko
Isifundo Esiyifihlo
Iinqabo Zokulalela
IIMFUNDO EZISILINGANISELO
INGCENYE 1
OKUFUNDWAKO
ITHWASISO NGELIMUKO LOBUJAMO BOMPHAKATHI
Ifundiso Ngobujamo Bomphakathi inqophe ukunikela zoke iimphathiswa zekhotho ilwazi nelimuko lokuzwa imibono yabanye nobujamo babo obuhlukeneko kobanyana iinqunto zazo zizokuba ngezilungileko nezifaneleko emphakathini esiphilo kiwo."
INDLELA YOBUJAMO BOMPHAKATHI
Ukuthatha ihlangothi ekhotho kuvamise ukuziveza :
Njengabonobangela Abasengqondweni Abangasibo Bangabomu
Kunye
Nabasemphakathini Abangaphandle Kwengqondo,
Bona abangilaba:
Ukubopheleleka kombono kokuthileko
Ukukhambisana nokujayelekileko
Ukutjhiyana ngendima ngezamasiko
Ukungatjheji amaphuzu wobujamo bomnotho womphakathi, bemininingwana epheleleko yesitjhaba kunye nebezenzeko ezibonakalako
Ukubopheleleka Kombono Kokuthileko
Soke abantu kukhona imibono esibopheleleke kiyo, ngitjho nanyana singazange sabelethwa sibotjhelelwe emibonweni leyo nje.
Ukubopheleleka embonweni othileko kubala nokuthatha itshwayo lomuntu othileko lenziwe unga yonanto abanye besiqhema esithileko ekufuze babe ngiyo namkha ekungakafaneli babe ngiyo.
Ukubopheleleka embonweni othileko ngenye indlela 'yokuzihlukanisa ngamakoro womphakathi'.
Angitjho ukuthi abantu basebenzisa ngabomu ngendlela engakafaneli imibono ababopheleleke kiyo ... Eqinisweni, ukubopheleleka emibonweni ethileko ngezobuzwe nangezomseme kukhona eengqondweni zethu, kubangwa bujamo esiphila kibo emphakathini, kukhuthazwe lisiko elivamileko emphakathini kubuywe godu kukhuthazwe nanga ziimbikiindaba. Kesinye isikhathi imibono yokubopheleleka le inzinze eenjamisweni zethu. Kuvamisile-ke ukuthi imibono enjalo siyamukele njengeqiniso. Nasihlangabezana nomraro, sivele siyisebenzise ngaphandle kokucabanga imibono esibopheleleke kiyo, ngoba kuyazenzakalela lokho, begodu kulula - kulula khulu kunokuhlolisisa umraro bese sifika esiphethweni sawo ngokusebenzisa ihloko, sicabangne, silalele besilinganise izinto."
Ukukhambisana Nokujayelekileko
Ikambisolawulo Yokugandelela Kokuthileko
Ukufana hlangana kwesiqhema esithileko kunye nokwehluka hlangana neenqhema ezithileko kuyadluliselelwa namkha kugandelelwe ngokweqileko.
Ukuthatha Ihlangothi Kokufana Kwezinto Esiqhemeni Sangaphandle
Umukghwa wokubona amalungu wesiqhema sangaphandle kwanga ayinto yinye efanako kunamalungu wesiqhema sangekhaya.
Ukuthatha Ihlangothi Ngemibono Yamazizo Yesiqhema Sangekhaya/Sangaphandle
Umukghwa wokubona iinqhema zangekhaya njengeenqhema ezinemibono yamazizo eminengi nehlukileko kunesiqhema sangaphandle.
Ukuthatha Ihlangothi Ngemiqondo Yokuhluka Kwesiqhema Sangekhaya/ Sangaphandle
Umukghwa wabantu wokuthatha izahlulelo ezihluke khulu emalungwini weenqhema zangaphandle kunemalungwini weenqhema zangekhaya.
Itjhugululwe yalungela ukusetjenziswa kilomtlolo ukusuka emtlolweni wokwethulwa kobujamo bezinto emphakathini ePhikweni lezeRhubhululo ngezomThetho, zobuZwe kunye nezoBulili
Okutholakeleko Ngokuthembeka
Amarhubhululo wesayensi atjengise "umukghwa oqhelileko wokuthatha ungathi amadoda athembeka ukudlula abantu besifazi."
Ngekhotho, ukuthembeka kungaba sikhali esikhulu kumbi umuntu angaba naso, nanyana umuntu uvela ekhotho njengecwetha, nanyana uvela njengofakazi, nanyana uvela njengobangisana nomunye ecaleni, nanyana uvela njengommangali namkha ummangalelwa, ngalokho-ke lomhlobo wokuthatha ihlangothi ungaba nomphumela onamandla abhubhisako."
Ngokunjalo, amajaji kungenzeka angalimuki nakancani ukuthi ukuthembeka kungakhisinyezwa kangangani mumukghwa obonakala ungakaqakatheki wokubiza abantu (abathileko ) ngamabizwabo wakwabo, namkha ngokusebenzisa amagama namabizo wokulonga :
Ukungatjheji Amaphuzu Wobujamo Bomnotho Womphakathi, Bemininingwana Epheleleko Yesitjhaba Kunye Nebezenzeko Ezibonakalako
Ukutlhogakala kwelwazi elinembako/iintolwana nokuzicabangela okuthileko bona kujame ngendlela ethileko ngalokhu okulandelako :
Umphumela weenqunto ezithileko phezu komnotho.
Ubujamo bemphakathini ngokuhlukileko kilokho umthathi weenqunto azibonele khona.
Imininingwana epheleleko yesitjhaba nobunjalo beembalobalo zomphakathi ekukhulunywa ngawo.
Ukuziphatha kwabantu ebujameni obuthileko ngenca yommoya wengqondo abanawo ngomphakathi.
Umnqopho Wokuthatha Ihlangothi
Ukuthatha ihlangothi kungenzeka nanyana kukisiphi isiqhema, kodwa ngokwelojikhi yomfuziselo wethu, ukuqina kwamandla 'wokuhluka' kwendaba okusetjenzwa ngayo namkha komuntu kilokho okwenzeka mbala epilweni yokuthathwa kweenqunto, kwandisa amathuba wokuthi nanyana ngiyiphi yalamakoro alandelako itharhululeke.
Ukuhlukaniswa' Kwamandla.
UBULILI
UBUZWE
IMINYAKA YOBUDALA
ITJHIGAMELO LOMSEME
UKUHLANGANA - AMAKORO AYAHLANGANA.
Ziimbadlwana IINQABO Namkha Amakoro Wokwala Amahlelo Wokulimukisa Ngezomphakathi :
Ukuphika
Ukubhalelwa kuvuma iqiniso lokungalingani
Ivalo lokukhisimeza ikululeko yobuhluleli/yeemfundiswa
Ivalo 'leenQhema Ezikhethekileko Zeenrhuluphelo Ezithileko'
Ukuvuma uburhole ( iintlhayelo umuntu anazo )
Ukulindela ukuthi iinqhema zalabo abangasibanengi zivumelane ngalizwi linye
Ukudonda ukuhlolisisa iinrhuluphelo zomuntu siqu sakhe
Igandelelo elihlelwe lahlanganiswa.
IINQABO EZIQABELA UKULALELA
Nanti irhelo lemikghwa yokulalela kumbi neemphakamiso zokucitha lemikghwa emimbi.
Ukulalela Okukghephukako : Umukghwa lo usukela ekuthini ubunengi babantu bacabanga ngebelo elibuyelelwe kane ukudlula ibelo lokukhuluma komuntu, ngokuvamisileko. Ngalokho-ke umuntu olaleleko unamakota amathathu weminidi wesikhathi esingezelelweko sokucabanga komunye nomunye umzuzu alalele. Kesinye isikhathi umlaleli usebenzisa isikhathi esingezelelwekwesi ukuzicabangela iindaba zakhe nemitlhagwakhe kunobanyana alalele, ahlanganise abe arhunyeze ikulumo ebekwa sikhulumi.
Ukulalela Maquphe : Abanye abantu amagama abethusa njengebhubezi nalibona umlilo. Nasiwezwako amagama lawo siyadana, besilise nokulalela. Amagama la-ke ayahlukahluka ihlangano ngehlangano. Kabanye abantu, amagama anjengalawa : 'ikhomanisi', 'iliberali' 'ilutjha lanamhlanje' njll. aziimboniso esiziphendula pheze ngokuzenzakalela. Iimbonwesizi nazifikako, siyasikhupha isikhulumi eendlebeni zethu. Siyahlukana naye okhulumako, besibhalelwe nanga kumuzwa bona uthini.
Ukulalela Ngeendlebe Ezivulekileko, Ngengqondo Evalekileko : Kesinye isikhathi sirhaba khulu khulu ukuzitjela bona isihloko ekukhulunywa ngaso namkha isikhulumi ngokwaso siyadondisa, begodu nalokho esikutjhoko akunangqondo. Sivamisile ukurhabela ukutjho bona sesisazi bona isikhulumi sazi kangangani namkha ukuthi sizokuthini - ngaleyindlela-ke besizitjele bona akunasidingo sokulalela, ngoba akunalitho elitjha elizakukhulunywa sikhulumi. Kungcono khulu ukulalela sithole iqiniso lokuthi nangambala ngabe kunjengobanyana sicabanga na.
Ukulalela Ngamehlo : Kesinye isikhathi siqala umuntu okhulumako ngemehlweni unga silalele khulu, ukube kanti iingqondo zethu zikude namkha zizicabangela okhunye ngeqadi. Imikhumbulo yethu izikhambela yodwa izicabangele okuthandwa ngiyo. Ebusweni sibonakala silalele khulu, ukube kanti siyazibhudangela. Ngokwenza njalo-ke akunamuntu esimkhohlisako, kodwa sizikhohlisa thina ngokwethu. Sizabe senze litho likhulu nange ukubhudanga kwemini okunjalo singakutshwilisela elinye ilanga.
Ukulalela Okungaphezu Kwami : Nasilalele imibono etjhube khulu kufuze bona sizikatelele ukuzwa bona sithini isikhulumi ngitjho nanyana ikulumaso izwakala unga itjhube khulu njalo, silinge ngamandlethu woke ukuzwa bona sithini isikhulumi. Kungenzeka ukuthi singagcina siyikarekela ikulumo yesikhulumi, sikarekela naso isikhulumi ngokwaso nasingazihlupha silalelisise bona sifuna ukusitjelani isikhulumi.
Ukulalela Ngokweyiseka Kwengqondo : Ubunengi bethu asithandi ukuzwa imibonwethu esiyikhonzileko iphikiswa, ngokunjalo azakhe sithande nakuphikiswa imizindlwethu, nendlela esihlulela ngayo. Ngalokho-ke isikhulumi nasitjho okuthileko okuphambana nalokho mina engikucabangako, nengikholelwa kikho - bengilisa khonokho ukulalela - - ngaphandle kokulimuka bona sengilisile ukulalela - kesinye isikhathi bengithome ngifune nendlela engizazibuyisela ngayo. Nanyana sifuna ukukwenza lokhu, kungcono khesithome ngokuzwa bona isikhulumi sicabangani, sizwe elinye ihlangothi lendabethu le, kobanyana sizokwazi ukuzwa ngcono, ngaleyindlela besikwazi ukuphendula ngcono.
C. Iminqopho Ekulaleleni
Iminqopho yokulalela ilula:
Sifuna abantu bakhulume ngokukhululeka nangesifuba esivulekileko;
Sifuna bakhulume ngeendaba nemiraro eqakathekileko kibo;
Sifuna basinikele ilwazi elinengi ngokungakghonakalako;
Sifuna bayizwisise ngcono nakhudlwana imirarwabo;
Sifuna ukulinga ukuthi nabakhulumako nje ukube thina sithola abonobangela nezinto ezenza babe nemiraro, bese-ke silinga ukuthola ukuthi kghani angeze kwaba nelitho elenziwako ngalokho na.
D. EKUFUZE UKWENZE NEKUFUZE UNGAKWENZI NAWULALELEKO
Nasilaleleko kufuze bona silinge ukwenza nakhu okulandelako :
Sitjengise ukuba nerhuluphelo;
Simuzwisise lo omunye esikhuluma naye;
Sizwakalise lokho okusihluphako, sibe sizwakalise nokuziwisisa;
Umraro nakube ukhona asiwuveze ubonakale, silalele bona ubangwe yini;
Asilekelele isikhulumi sikghone ukuthomanisa umraro nalokho okuwubangileko;
Asikhuthaze isikhulumi sibe nekghono, sizifundise nokuzithemba sikwazi ukuzirarululela imirarwaso;
Asizifundise ukuthula la kufuneka khona ukuthula. Abantu abaphumelelako bavamisile ukwazi bona kukunini la kufuze bathule khona nemibonwabo.
Nasilaleleko nakhu ESINGAKAFANELI ukukwenza :
Singaphikisi;
Singangeni umuntu emlonyeni;
Singakhuphi isahlulelo msinyana khulu namkha ngaphambi kwesikhathi;
Singanikeli iseluleko. Nikela umuntu ezinye iindlela angazithatha, umlekelele akghone ukucabanga ngazo;
Singarhabeli esiphethweni;
Singawususi umthwalo wokuthatha isiqunto kiloyo olilako;
Singavumeli imizwa yesikhulumi iphendule ngokubetha poro phezu keyethu.
Siphila nemiraro eminengi khulu ephathelene nabantu nobujamo bezinto. Isidingo sokulalela kobanyana sizokuzwisisa okukhulunywako siqakatheke besirhabeke khulu.
Sicabanga bona abantu siyabazwisisa ukube kanti asikabalaleli.
Sicabanga bona ubujamo bezinto siyabuzwisisa ukube kanti yingcenyana yinye encazana yobujamo bezinto esiyibonako, begodu kuncani khulu esikwaziko ngabo kinalokho esikucabangako thina.
Sicabanga bona siyayizwisisa imiraro abantu abaqalene nayo, ukube kanti siyengula ngaphezulu nje kwaphela imiraro leyo, eqinisweni kungenzeka ukuthi lokho esikuqalileko sicabanga bona miraro kungahle kube ziintjengiso nje zokuthi kunemiraro, hayi abonobangela.
Kufuze silimuke bona ukulalela kuyisika nesendlalelo selwazi nokuzwisisa.
KUBAYINI UKULALELA NGOKWENZA KUSIZA
UMUNTU OMUNYE UBEKA ISILINGANISO SEBELO. Vumela omunye umuntu abe mdosiphambili ekulumeni. Ungatjhotjholozi umuntu kobanyana akhulume msinyana kinalokho yena akukghonako. Lokhu-ke kwakha ukuhloniphana nokuthembana.
UMUNTU OMUNYE UKHULULEKE NGOKUPHELELEKO UKUTHI ABE NGUYE NGEMVELO YAKHE. Leli-ke lithuba elingakavami ebantwini abanengi, ngalokho-ke mhlamunye bazakufuna ukulisebenzisa ngokuphumula nangokuziphatha ngeendlela zeqiniso nezibalolako. Nawutjengisa bona uyathembeka, abanye abantu bayatjhaphuluka ukukutjela ngezinto ezibazwisa ubuhlungu, neemfihlo zabo kunye nalokho abakulangazelelako. Umphumela walokhu-ke kukuthi uzabazi ubazisise abantwaba.
UMUNTU OMUNYE UPHENYISISA UMRARO. Ukulalela ngokwenza kusizan abantu ukuthi bakghone ukurarulula imirarwabo basuse nalokho okubahluphako. Bakghona ukuqalisisa ubujamo bezinto, babuzizwisise ngcono, babe bakghone nokuhlathulula umrarwabo ngendlela engcono nenembako.
UMUNTU OMUNYE UPHENYISISA UMRARO. Nawuveza amazizwabo ube ubalekelele ukuhlathulula amazizo lawo, bayasizakala ukukhupha amazizo lawo kibo. Kanenginengi bazizwa bethuleke umthwalokazi omkhulu, ' ngokukhuluma ngawo nje kwaphela.'
OMUNYE UMUNTU UZIZWA AKGHONA UKUZAZI NGCONO. Nawuziqale esibonibonini ukghona ukubona izinto ezisemzimbenakho ebewungeze ukghone ukuzibona ngaphandle kwaso isiboniboni. Ngokufanako-ke, ukulalela ngokwenza kusebenza njengesiboniboni la umuntu aziqala khona akghone ukubona indlela aziphatha ngayo nommoya aqala ngawo izinto ngokukpheleleko. Lokhu-ke abantu kubazisa ukuthi bakghone ukuzazi ngcono, babe bakateleleke ukuthatha isiqunto sokuthi bazithanda banjengoba banjalo namkha bafuna ukutjhuguluka babe ngenye indlela na.
KUYAKUPHEPHISA. Ukulalela ngokwenza kuyakuvimba ungafunzi abanye abantu imibonwakho ngekani, kukuvimbe godu nokuthi ungenzi izinto ezimbi nezibuhlungu phezu kwabanye abantu namkha usozise abanye abantu.
UKULALELA NGOKWENZA KUNIKELA UBUNGAKO KOKUTHILEKO. Ukulalela ngokwenza kusebenza ngokukhuthala, begodu nalo omunye umuntu uyakwazi lokho. Nawulalele ngokwenza, uveza ubufakazi komunye umuntu bokuthi uyatjheja.
Ukubopheleleka Kombono Kokuthileko
Irhubhululo eliphathelene nokubopheleleka kokuthileko litjengisa kuhle bona soke kukhona esikudobhako sizibophelele ngakho. Ukubopheleleka kokuthileko kutjho nokuhlanganisa itshwayo elithileko lomuntu nalokho okulangazelelwako namkha ( ngokuvamileko ) nemikhambo engalangazelelwako/engafunekiko namkha iindlela zokwahlulela zesiqhema esithileko. Kuyindlela yokuhlukanisa abantu ngamakoro ngamakoro; indlela yamsinyana, edondako namkha erathako yokukhwezelela nokuhlela indlela abantu ababona ngayo izinto. Kulula ukusebenzisa imibono umuntu ayithole angakatjheji emalungana nezinye iinqhema kunokuzihlupha umuntu alinge ukuthola nokucitha imizwa engaphakathi komuntu yezondo neyokunina amaphandle. Kulula ukufuna ubufakazi kwemikghwa yengqondo esele ikhona kunokulinga ukuqalana nomuntu obona ngenye indlela ehlukileko naphezu kwemikghwa ekhona yokubopheleleka kombono kokuthileko. Njengoba iJaji u-B. McLachlin le-Western Education Centre e-Canada lakhe latjho ( 1991):
Angitjho ukuthi abantu basebenzisa ngabomu ngendlela engakafaneli imibono ababopheleleke kiyo ... Eqinisweni, ukubopheleleka emibonweni ethileko ngezobuzwe nangezomseme kukhona eengqondweni zethu, kubangwa bujamo esiphila kibo emphakathini, kukhuthazwe lisiko elivamileko emphakathini kubuywe godu kukhuthazwe nanga ziimbikiindaba. Kesinye isikhathi imibono yokubopheleleka le inzinze eenjamisweni zethu. Kuvamisile-ke ukuthi imibono enjalo siyamukele njengeqiniso. Nasihlangabezana nomraro, sivele siyisebenzise ngaphandle kokucabanga imibono esibopheleleke kiyo, ngoba kuyazenzakalela lokho, begodu kulula - kulula khulu kunokuhlolisisa umraro bese sifika esiphethweni sawo ngokusebenzisa ihloko, sicabange, silalele besilinganise izinto."
Njengoba isitjhaba seSewula Afrika simihlobo yabantu abahluke kangaka nje, nanjengoba umbuso waphambilini watjhiya ibandlululo lobuzwe nelobulili nje, nanjengoba imihlobo yabantu ehlukahlukeneko yayivinjelwa ukwazana nokuhlala ndawonye nje, kangangobanyana lokho kwagcina ngokuthi imihlobo yabantu ehlukahlukeneko yagcina ngokuthi yesabane, akurari-ke ukuthi namhlanje iingqondo zabantu sezabopheleleka kangaka emibonweni ethileko, zingasafuni ukutjhida kiyo.
Ukukhambisana Nokujayelekileko
Ikambisolawulo yokukhambisana nokujayelekileko iyihlathululo yokusebenzisa ingqondo kuhle ngendlela ejayelekileko yokuziphatha komuntu kunye neyokwelula amahlelo wekambiso aphathelene nokubopheleleka kombono kokuthileko. Ngokwesayikholoji yomphakathi, emrabhini wokubopheleleka kombono kokuthileko kukula kuhlukaniswa khona iinqhema ezingenako neziphumako emphakathini. Kuthi kungabonakala namkha kunikelwe amajamo wesiqhema esithileko, imithetho ethileko ephathelene nengqondo yokuphilisana komphakathi ithome ukusebenza ukulawula ikambiso yokuhlukaniswa kwamakoro womphakathi. Imithetho leyo-ke nginasi elandelako :
Ikambisolawulo yokugandelela kokuthileko, la okufanako ngaphakathi kwesiqhema sinye nokuhlukileko hlangana neenqhema ezihlukileko kudluliselelwa khona ( kwenziwe irhwala ), ( njengokuthi nje amakhuwa enyula ukubukela iragbhi, abantu abanzima benyula ukubukela ibholo);
Ukuthatha ihlangothi ngokufana kwesiqhema sangaphandle, namkha umukghwa wokubona amalungu weenqhema zangaphandle afana ayinto yinye, ahlukile kunamalungu wesiqhema sangekhaya ( njengokuthi nje amaTjhayina woke ayafana );
Ukuthatha ihlangothi ngemibono yamazizo yesiqhema sangekhaya/sangaphandle namkha umukghwa wokubona iinqhema zangekhaya njengeenqhema ezinemibono yamazizo eminengi nehlukileko kunesiqhema sangaphandle njengokuthi nje, 'thina' sibabantu abafana nemihlobohlobo yokudla ehlukileko, kodwa nokho amaNdiya woke athanda ikheri;
Ukuthatha ihlangothi ngemiqondo yokuhluka kwesiqhema sangekhaya/ sangaphandle namkha umukghwa wabantu wokuthatha izahlulelo ezihluke khulu emalungwini weenqhema zangaphandle kunemalungwini weenqhema zangekhaya, ( njengokuthi nje abatjhayeli bamateksi babantu abanzima abatjhayela ngokungacabangeli abanye abantu 'iinhloko zabo azithathi', ngokunjalo, abatjhayeli bamakhuwa abaziphatha kuhle 'bahlala banezinto ezinengi ababalabala ngazo ehloko');
Umthetho wenani eliphasi/elincani namkha umukghwa wokwenza isiphetho ngesiqhema esithileko ukube kusetjenziswe isampula/isilinganiselo serhereketjhana nje yabantu ( njengokuthi nje inani elincazana labonomakhwitjhi bebela abaqatjhi babo, bese boke abonomakhwitjhi bembathiswa ngangubo yinye kuthiwe ' ubunengi babonomakhwitjhi bamasela').
Ebujameni bezinto obunjengebeSewula Afrika, la ukuhlukaniswa kweenqhema zabantu kwakusenziwa khona ngomthetho wepalamende kwaba nemiphumela emimbi malungana nokutholakala kwemithombo yamandla namalungana namajamo wabantu, wanzinza santo ebethelwe iinkhonkhwani umukghwa wokucabanga ngeenqhema zangekhaya-nezangaphandle. Kukulindela okungenzekiko ukulindela ukuthi thina esakhula ngaphasi kwemithetho ye-apartheid siphumelele ngokupheleleko ukudlula kilomukghwa, ngitjho nanyana abantwabethu bona bangaphumelela nje ukukwenza lokhu. Kodwa-ke iselele kukuthi kufuze bona siye ngokwanda ngokulimuka imikghwa yokuthatha ihlangothi, siye ngokwanda nangokuthola amaqhinga wokulwa nayo.
Nanyana ukuzibophelela ngokulwa nomukghwa wokukhambisana nokujayelekileko kuyiselele kithi soke nje, kumsebenzi osibopho nocwengileko kilabo abaphethe iinkhundla. Nakube isiqunto sakho sizakuthinta ipilo yoke yomuntu ophambi kwakho, kuqakatheke khulu ukulimuka imikghwa yokuthatha amahlangothi, ngokunjalo kuqakatheke khulu nokuzibophelela emikghweni engakhambisani nokuthatha ihlangothi. Ilwazi iindlela umukghwa wokukhambisana nokujayelekileko eliziveza ngazo lilisizo kwamambala kilomzamo.
Ukutjhiyana Ngendima Ngezamasiko Nangezamalimi
ukungezwani kuvamise khulu khulu ukuvela hlangana komnikazi welimi elithileko nakakhuluma nomuntu ilimelo elingasiso isikhabo: kungenzeka ukuthi amasikwabo ahluke khulu, neendlela zabo zokukhulumisana zingahluka khulu, nemibono ngalokho okufaneleko ebujameni bezinto obuthileko nayo kungenzeka ukuthi ihluke khulu, ngokunjalo godu nekambiso yelimi labo nayo kungenzeka ukuthi yehluke khulu : - Varonis no-Gass ( kudzujulwe ku-Kashula, 1995:84).
Imitlolo yomthetho ehlanganisa amasiko inemiraro eminengi khulu esukela 'eenkhaleni' zalokho okutjhiwo magama ngelinye ilimi, iinkhala ezihlathululwa ngokuthi ' kileli ilimi alikho igama linye elitjho lokhu okutjhiwo ngileligama laleliya ilimi' ( Dagut, kudzujulwe ku-Kashula, 1995:92). Iinkhala ezinje-ke zenzeka emagameni asetjenziswa lilimi lomthetho, nakuragwa amasiko athileko, kunye nemehlukwana emincazana eba khona hlangana kwamahlelo welimi apheze afana emalimini ahlukileko.
Okungezelela umraro-ke lapha mumukghwa wakade, nosaragela phambili nanje, wokusebenza ngelinye ilimi nangelinye isiko lemithetho ethileko ehlelweni lomthetho elithileko. Isibonelo-ke kungaba kukuthi isiphathiswa sezomthetho singafuna igama lesiXhosa elitjho okufanako negama lesiNgisi elithi ' maintenance' namkha elithi 'adoption' ngendlela amagama la aziwa ngayo esiNgisini nemasikweni wesiNgisi newabantu abadabuka emaNgisini. Eqinisweni ekuyona kwaphela indlela engalandelwa ukulinga ukuthomanisa imiqondo kungaba kufunisisa ngomehluko okhona hlangana kwamahlelo womndeni wamaXhosa newabantu abadabuka emaNgisini kunye nemisebenzi ( iimbopho ) abayithweleko emindenini leyo.
Isayensi yamalimi iveza umahluko omnengi wamalimi namasiko ophathelene nendawo nokuhleleka kweendaba zamakhotho; isibonelo: ubuhlobo, amagama wemibala, izinto ezizilelwa ubumbi bazo, ihlonipho, amahlelo wokuhlela izinto, iinkhathi, ubulili, kunye namariyadlhana enziwa mphakathi. Ukuzibophelela ekambisweni engathathi ihlangothi kufuna amagadango amahle wokwenza izinto ezizakwenza bona umuntu ubuncani bakhona akghone ukuthola ilwazi abe azwisise umehluko onjalo. Ukusetjenziwa 'kwezazi' ngekhotho nangaphandle kwekhotho kuzakusiza kilokhu, kodwa ukuthola nokwazi 'omunye umuntu' ngendlela enqophileko neyokuhlanganyela nabantu kusikhali esinamandla nesinikela umuntu ikululeko. Ukuhlanganyela okunjalo kulula ukuthi kungaba yingcenye yokuhlanganyela nokubambisana kwebizelo lethu.
Ukungatjheji
Kuyinto ekhanya khulu ukuthi ukuthatha ihlangothi kufuze bona kusekelwe kungatjheji. Abantu nabasijayelako balahlekelwa mamandla wokuveza izondo yabo phezu kwamaphandle. Lokho okwesabeka ngoba singakwazi kuthoma ukwazeka kancazana, kuthome ukuba ngokuvamileko, isigcino kube ngokujayelekileko - esingakghona ukukhambisana nakho. Nasiya ezingeni lezinto ezisengqondweni kwaphela, ukungatjheji okukukudla kokuthatha ihlangothi akugcini kwaphela ngokutlhogakala kwelimuko lezinto umuntu analo, kodwa kuba nanga kutlhogakala kwelwazi ( nanyana kungaba lilwazi eliyihlanakela ) ngobujamo bezinto "bomunye umuntu'. La kutlhogakala khona ilwazi elinembako begodu ebhodulukweni lezomthetho lona elingafuni indlela eqale ummongo wendaba namkha isirhawu, iinqunto zamakhotho kungenzeka zithuwelelise ukungakalungi okukhambisana neenjamiso namkha okukhambisana namahlelo wekambiso.
Akukavamisi ukuthi kungaba nobulungiswa nakube isiqunto sekhotho asilimuki bona singaba nagalelo bani phezu komnotho womphakathi. Isibonelo, umarhistrada omduna wobujamo bomnotho womphakathi obuphakathi-naphakathi kuzakufuneka bona alinge ukuzibuza abe athole ipendulo ngokuthi ungaba yini umphumela wokuphungulwa kwemali yesondlo etholwa ngumma ophethe umuzi ayedwa owakhe emitlhatlhaneni la kungekho khona iimfanelo umbuso/umasipaladi azenzela imizi eyakhe eendaweni ezihlelekileko. Irhubhululo ngenturhu phezu kwabantu besifazi emphakathini, izinga lokutheleleka kwabantu ngomulwana obanga intumbantonga namkha izinga lokutlhogakala komsebenzi ngezinye iimbonelo zelwazi ekufuze bona licatjangelwe nakuthathwa iinqunto emakhotho. Malungana nokuthatha isiqunto sobungako namkha senani emacaleni womonakalo, singalinganisa ngokuthi kunokutlhogakala kwelwazi ngobungako bokungabhadalwa komsebenzi owenziwa mumuntu wesifazi ekhaya. Kukhona godu nokungatjhejwa komonakalo owenzeka phezu kwabantu bobulili obuthileko ngenca yezenzo ezithileko, njengokungatjhejwa komphumela wokukhahlunyezwa ngezomseme nje. Kukhona nokungatjhejwa ngeemBonakaliso zaboMma abaKhahlunyeziweko, neemBonakaliso zaboMma abaKatiweko, nokuthembeka kobufakazi obuvela kibongazimbi abakhahlunyezwa ngokomseme basese bantwana, ukubuyiselwa ebuntwini kwabantu abakata abantwana. Amajaji angaba nelitho alenzako ukucitha ukuthathwa kwehlangothi ngokuthi ahlale akulungele ukuthola nokulungisa iinkhali zokutlhayela kwelwazi.
Okutholakeleko Ngokuthembeka
Ngokuya kwalokho okwatholwa siqhema esasithunywe ukuphenya ngokuthathwa kwehlangothi eendabeni zemakhotho e-Amerikha, amarhubhululo wesayensi atjengise 'umukghwa oqhelileko wokuthatha ungathi amadoda athembeka ukudlula abantu besifazi.' Lomukghwa ongakavami ukumenyezelwa uvela tjhatjhalazi khulu emthethweni i-Shariah osebenza khulu khulu emibusweni yekolo yamaMozlem, la ubufakazi obunikelwa babantu abaduna bunamandla khona ngokubuyelelwe kabili ngaphezu kobufakazi obethulwa babantu besifazi. U-Wikler 1987 uyelela bona : ' Amarhubhululo solo atjengisa bona ubulungu bomuntu eenqhemeni zamajamo ahlukahlukeneko, njengeminyaka yobudala, ubuzwe bakhe namkha ubulili bakhe, ngikho okulawula ukuthi umuntu loyo abanye bazamthemba kangangani.' Linabile irhubhululo esekhe lenziwa elimalungana 'nokuthembeka kobufakazi ngenca yokuhluka kobulili babantu' kamanye amakoro wokusetjenziswa komthetho ekugwebeni. ESewula Afrika ukuthatha ihlangothi osele kunzinze kwadzimelela khulu ngokungathembeki kobufakazi babantu abanzima, khulu khulu abantu abanzima besifazi, kwamukeleka kangangoba kwabe kwafika ezingeni la kuthola khona inothisi ehlelekileko yamakhotho. Ukuthembeka kusekeleke phezu kwamaphuzu amanengi ahlukahlukeneko, ekubalwa hlangana nawo naphathelene nomnotho, ubujamo bokuhlalisana komphakathi namandla wokusebenzisana nabantu, amaphuzu aphathelene nokusebenza kwengqondo yomuntu kunye naphathelene nabantu njengomphakathi, indlela ikulumo namkha ilimi labantu elakheke ngayo, ilimi lokukhuluma ngomzimba, amahlelo athileko aphathelene nesiko lomuntu, njengendlela yokuphendula umuntu nakatjhukwa ngemibuzo ekugwetjweni namkha ubudisi obukhulu umuntu abuthwalako nakufuze bona akhulume ngeendaba zomseme phambi kwamadoda atjhili, namkha ukusetjenziswa kwehlonipho eendabeni zokufa. Kukhona nendaba 'yokusebenzisana' ephathelene nokuthembeka ebudlelwaneni hlangana nabantu la ukuthembeka kusengozini khona. Malungnana nalokhu-ke, u-Wikler 1987:234 uveza bona ' amajaji kungenzeka ukuthi akalimuki nakancani bona ukuthembeka kungakhisimezeka kangangani ngomukghwa obonakala unga awutjho litho, wokubiza abantu abathileko ngamabizwabo wakwabo namkha wokubabiza ngamagama wokulonga.'
Iimbonelo ezilandelako nanzi zokuthatha ihlangothi malungana nokuthembeka ezisuselwa ekwaziweni kwabantu njengemihlobo ethileko zidzujulwe emacaleni neencwadini zeSewula Afrika la zanikelwa khona njengeentatimende 'zokusetjenziswa kwengqondo ngendlela ehle nefaneleko.':
Abantu abavela ePumalanga eKude abahlathululeki ( Patel v Patel 1946 CPD 46 : ikhotho yayikhuluma ngobudisi obukhethekileko obubangwa 'kungahlathululeki kwabantu bePumalanga eKude');
Abantu besifazi emacaleni wokukhahlunyezwa ngokomseme kungenzeka ukuthi batjhotjholozwa mummoya wokulaya, umtlhago obaphetheko kezomseme namkha abanye abonobangela bokudlukumezeka emmoyeni engeze baziwe ngaphambi kwesikhathi ( Hoffman and Zeffertt, 1988:579 );
Abantu abanzima bavamise ukuleya ammala nabanikela ubufakazi bokuthi babengekho nakwenzeka icala la lenzeka khona icala abammangalelwe ngalo uMarhistrada ecaleni likaMchunu nabaNye v Rex, 1938: ' Sekukanenginengi ngithola bona abofakazi abababaNtu abaNzima baleya ammala nabanikela ubufakazi bokuthi babengekho la kwenzeka khona icala nakwenzeka icalelo abammangalelwe ngalo, ngalokho-ke ngenca yalokho nangenca yobunjalo bobufakazi bamacala weKhotho yezobeLelesi, angikazimiseli ukubuthathela ehloko ubufakazi bokungabikho kwaloyo ommangalelweko endaweni yokwenzeka kwecala';
Abantu besifazi babantu abanzima bazinikela lula emadodeni afuna ukulala nabo ngekani kunabantu besifazi bamakhuwa ( S v M 1965 SA 577 ( NPD ); R v A 1952 SA 212: ' Manje-ke nina madoda anelimuko ngakilekhotho nizakukhumbula bona kuvamisile ukwenzeka ukuthi ummangali nakamumuNtu oNzima, uthi angabhudungelwa yindoda avele azinikele lula. Ukuthi kwenziwa yini benze njalo, nami angazi.' Kwavunyelwana ngokuthi ikhotho ayikwazi ukulithatha 'iphuzu' elinjalo);
Abantu abanzima bakghona ukubona abantu ababaziko ngcono emnyameni kunamakhuwa R v Tusini 1953 4 SA 406 A: ' Kuyinto eyaziwa khulu ngelimuko leKhotho le ukuthi abaNtu abaNzima bakghona ngcono ukubona abantu ababaziko emnyameni kunamaKhuwa.' Nokho-ke kwavunyelwana ngokuthi akunabufakazi obufakazela ukuthi nangambala abaNtu abaNzima babona ngcono emnyameni kunamaKhuwa, ngalokho-ke ikhotho yavumelana ngokuthi ayikwazi ukulithatha 'iphuzu' elinjalo.
Umnqopho Wokuthatha Ihlangothi
Ukuthatha ihlangothi emakhotho kungenzeka kunanyana kukisiphi isiqhema, kodwa 'ukuhluka' kwendaba namkha komuntu othintekileko lapho elwazini lepilo lomuntu othatha isiqunto kwandisa amathuba wokuthi isiqunto esithathwako singahle sitjhigamele ncanye, sithathe ihlangothi. Indima ekulu 'yokuhlukaniswa' kwamandla ( nokuthatha ihlangothi ) bulili, bubuzwe, minyaka yobudala bomuntu, indlela yokuzithabisa emsemeni eyenyulwa mumuntu, iklasi - kunye nehlanganisela yamakoro la, khulu khulu; isibonelo kungaba mumuntu wesifazi womuntu onzima ohlala endaweni echake khulu.
Ukudlula lapho, kubonakala ungathi likhona 'irherho lokulandelana ehlelweni lokugandelelwa'. Ngokutjho kwaka-Johnson no-Knaap 1971 :692 , ' amajaji njengesiqhema, selenze indima ekulu ngcono ekuzitjhaphululeni emikghweni yokutjhigamela ncanye athathe ihlangothi ekuhlukaniseni kwawo abantu ngokuthi omunye ulikhuwa omunye unzima, kunokuzitjhaphulula emikghweni yokutjhigamela ncanye athathe ihlangothi eendabeni eziphathelene nobulili.' Batjheja bona ' kilesisizukulwani samajaji sakhathesi kungaba lula ukucabanga ngokufanisa ingqondo nobujamo bengqondo yendoda yomuntu onzima, nanyana ikiliphi izinga lepilo, kunokucabanga nokufanisa ukuthi umuntu othileko umumuntu wesifazi ngitjho nomuntu wesifazi olikhuwa ophila ipilo ephakathinaphakathi' idzujulwe ngu-Wikler, 1987.
U-Wikler ulinganisa unobabngela walokhu: ' Sifunda ukucabanga ngathi njengabantu abaduna namkha abantu besifazi ngaphambi kobana sizicabange besizibone simakhuwa namkha abantu abanzima, begodu nehlelo lokufunda ukuhluba isikhumba sethu sokutjhigamela ncanye sithathe ihlangothi nalo likhamba ngokulandela isendlalelo nekambiso elifakwe kiyo.'
Mhlamunye angeze kwasiza ngalitho ukuhlalela ukucabangna ngokuthi ibandlululo lobuzwe namkha lobulili lande khulu na emphakathini wekhethu ngalokho-ke nemakhotho wekhethu na. Kwanele ukutjho bona kuyafuneka ukuvuma imihlobo yokuthatha ihlangothi ebeyisebenza njengesandla sokuphambene nobulungiswa esinzinziswe sabethelwa emthethweni wekhethu osisekelo ukusukela ngeenkhathi zamaRoma bekube kunamhlanjesi, kunye nokufuna iindlela zokunqoba lokho okuphambene nobulungiswa. Leziindlela zokufundisa abathathi beenqunto zamakhotho bakhathesi nabangomuso ziyisika yokubuyekezwa kwamahlelo ingomuso lomthetho - nelesitjhaba - elisime ngazo.
INGCENYE 2
UMSEBENZI
SIHLOLA IKGHONO LAKHO LOKULALELA
UMNQOPHO
Iforomu lehlolombonweli lizakusiza ukuthola ikghono lakho lokulalela.
UMSEBENZI
Sibawa uphendule imibuzo elandelako le ngokukthembeka ukufikela la ukghona khona, uthome ngokwenza lokho ovame ukuthoma ngakho nawulalela umuntu okhuluma nawe.
Ithi nawuqeda ukuzalisa iforomeli bese uhlola umthombakho.
IKGHONO LOKULALELA
Nawulalele umuntu ukhuluma uqalene naye :
Ngivamisile
Kesinye Isikhathi
Ngasikhathi
Phinde umqala emehlweni ulalela lokho okukhulunywa sikhulumi, ulwele ukuthi ungadoswa ngokhunye ngeqadi.
ukhuthaza isikhulumi ngokuvuma ngehloko unande wenza "namatjhadana wokulalela"
ulindela isikhulumi siqede ukukhuluma lokho esikukhulumako ngaphandle kokusithikazisa namkha ukusingena ubuza imibuzo la ungezwa khona bona kuthiwani.
wenza isahlulelo ngalokho isikhulumi esikutjhoko, hayi ngalokho isikhulumi ngokwaso esingikho namkha indlela esiqaleka ngayo.
unande ubuyelela amagama aqakathekileko akhulunywe sikhulumi.
ulalela ukuthi isikhulumi sithini, ulalele nendlela isikhulumi sisebenzisa ngayo iphimbo laso ukutjho lokho esikutjhoko.
SIHLOLA IKGHONO LAKHO LOKULALELA
INDLELA YOKUSKORA
U-ngivamisile mnikele amaphuzu ama-3
U-kesinye isikhathi mnikele amaphuzu ama-2
U-phinde mnikele u-0
ITHOTHALI : ...
21 yamaphuzu = Ikghono lakho lokulalela lisezingeni elithuthuke khulu
20 yamaphuzu = Iye khona uyalalela, kodwa nokho ungalalela ngcono ukudlula lokhu.
14 yamaphuzu = Awulaleli ngokufana, unande utjhugulukatjhuguluka, ngalokho-ke kufuze bona khewulilole ukuya phambili ikghono lakho lokulalela.
07 yamaphuzu = Kufuze bona uqalelele bewutjheje khulu ukulalela ngokwenza.
ISIKHATHI
yemizuzu
ISIKHATHI SOMSEBENZI
Akhe ucabange ngesehlakalo la wakhe waba khona nomuntu ongazange akulalele namkha alinge ukuzwa bona yini okuqakathekileko kuwe. Wazizwa njani ngalokho?
Ngazizwa ...
Akhe ucabange ngesehlakalo owakhe wahlangabezana naso la wawukhuluma khona nomuntu owayekulalele ngokwenza, wabe walinga nokuthola bona yini okuqakathekileko kuwe. Wazizwa njani ?
Ngazizwa ...
ICALA ELISIFUNDO ESISILINGANISELO NAMBA 1
Icaleli layiswa ekhotho ngomhlaka 14 kuJuni ngo-2004, lilethwa mmangali othileko, u-Sylvia. Wathoma ngokubeka indabakhe kobanyana wayeze ekhotho ukuzokummangalela umuntu ahlala naye. USihlalo womKhandlu wamaGcwetha wambuza bona umuntu loyo uyindodakwakhe na. Waphendula ngokuthi iye, yindodakwakhe umuntu loyo. Ummangali waragela phambili-ke watjela ikhotho bona ummangalela umuntu loyo ngoba uyabhala ukuphuma endlini abahlalisene naye kiyo. USihlalo wayiqintelisa indaba, watjela ummangali ukuthi ikhotho ayikabukuthoma ukugweba icala, ngalokho-ke imininingwana yalo icala ayikabukufuneka. USihlalo wabuza ukuthi indaba le khekwakhulunyiswana ngayo ekhaya ngabomkhaya mhlamunye nabomakhelwana na. Ummangali waphendula ngokuvuma wathi iye, kheyakhulunywa, wabe wangezelela nangokuthi bomkhaya nabomakhelwana bayitjela indodakwakhe bona iphume iphele endaweni la bakhe khona.
Isikhulu samalungu womKhandlu sayingena-ke naso indaba, sabuza: " Eqinisweni yini umraro le ekhaya kwakho ?" Ummangalil waphendula ngokuthi umraro wathoma lokhuya ummangalelwa nakazitholela isitandi esitjha, wase uthi ufuna ukukhamba. Kodwa ekukhambeni kwakhe ummangalelwa wafuna ukuthatha izakho emtlhatlhaneni ahlala kiwo nomma ongummangali lo. Ngesikhatheso vele wayesele athethe amasenke alikhomba. Lokhu-ke kwabonakala kufaka ikhotho ummoya wokurhawukela umma ozokummangala lo.
Kuthe kusenjalo-ke omunye wamalungu womkhandlu wabuza umbuzo olandelako naku: " Wendile kuye na?" Ummangali waphendula ngokuthi akakendi, kodwa nokho bahlala ndawonye. Kuthe kungezwakala ipendulo enjalo-ke kwezakala ikhotho ivungama, uSihlalo wabe watjho nokutjho ukuthi bona abasebenzi ngeendaba ze-"vat-en-sit" ( abantu abahlaliseneko kwaphela bangakathathani. ) Ngemva kokutjho lokho, uSihlalo wabuza ukuthi manje ngesikabani isitandi abakhe kiso, ummangali waphendula ngokuthi ngesakhe yena ongangommangali. USihlalo wafuna nokwazi ukuthi ngewakabani amasenke ummangalelwa awathetheko. Ummangali waphendula ngokuthi amasenke lawo ngawakhe ummangalelwa. Umbuzo olandelela kilependulo wathi: " Nakube ummangalelwa uthatha amasenke angawakhe, yini-ke okuhluphako lapho?"
Ummangali waphendula ngokuthi ekhotho akakezeli ukuzokummangalela ukuthathwa kwamasenke, kodwa uzele ukuzokummangalela ukuthi ummangalelwa nakathatha amasenkakhe wamthuka nokumthuka. Ikhotho-ke yase iqunta ukuthi ummangalelwa kuzakufuneka bona abizwe naye eze ekhotho azoziphendulela ngecala lakhe lokuthuka. Ukusuka lapho kwatlolwa incwadi edarhfara ummangalelwa bona aye ekhotho.
ICALA ELISIFUNDO ESISILINGANISELO NAMBA 2
Induna ekulu yababuza bona bobani abofakazi babo. Ummangali ( umfazi ) waphendula wathi abofakazi ngudadwabo nokghari lendoda. Ukudlula lapho watjho nokutjho kobana udadwabo kwakufuze ngabe selafikile, kodwa naye uyarareka nakambona angakabukubonakala ebandla. Ukghari likammangalelwa yena kwathiwa uyagula, ngalokho-ke kwakungakalindeleki bona abe khona. Induna ekulu yaveza ukuthi kwakuzakuba budisi ukugweba icalelo abofakazi bangekho.
Usihlalo webandla lekosini namanye amaduna amathathu bathoma ukumbondozambondoza bodwa. Kwathi ngemva kwalokho usihlalo wabikela induna ekulu ukuthi icala lingaragela phambili ligwetjwe ngitjho nanyana abofakazi bangekho, wathi kuzakuzwakala nakukhulunywako, nakufumaniseka ukuthi abofakazi bayafuneka ekuthathweni kwesiphetho secaleli, lizakutshwiliswa. Induna ekulu yezwakalisa ukungakhanukeli kwayo ukuthi icala ligwetjwe abofakazi bangekho, kungilaba ababili abammangaleleneko kwaphela, ngoba ' nina nobabili ninodwa angeze nezwana ngalitho, nizase niphikisane nje ngokuthi kwenzekeni.'Sele ikutjhwile lokho induna, yababuza laba ababili ( ummangali nommangalelwa ) ukuthi bayavuma na bona icala labo liragele phambili ngokugwetjwa abofakazi bangekho. Bobabili bavuma bathi lingagwetjwa. Induna ekulu yase ilayela ummangali bona asikime ajame ngeenyawo. Nangambala wasikima wajama, induna yase imtjela bona abikele ibandla isililo sakhe. Wase uyatjho-ke bona ulila ngendodakwakhe, wase uyayendlala indabakhe, wayendlala ngalendlela elandelako:
Ngimumuntu ogulako. Ukugula kwami kuphathelene nabezimu. Ngalokho-ke ngikhe ngayokubona umfundisi la ngelatjhwa khona. Manje-ke sekufanele bona ngihlabe imbuzi ngithethelele ebezimini. Ngalokho-ke ngeveke ephelileko le ngenze umsebenzi wokuhlabela abezimu, ngihlaba yona imbuzi yokuthethethelela le. Ngapheka notjwala-ke bokuraga umsebenzi lo. Ngebhadi-ke ngoSonto, mhlazana welanga lomsebenzi, utjwala bami bebungakalungi. Umsebenzi lo-ke bewenzelwe kwethu, hayi kwami. Indodakwami beyingekho nasiyokukhuluma nabezimu. Ifike muva, ekufikeni kwayo ngase ngiyayitjela-ke bona sesithomile sabe sakhuluma nabezimu, ngiyitjelela bona nayo izokuyokukhuluma nabo la sikhulumele khona. Yathi izakuya ngokukhamba kwesikhathi. Nokho-ke lokho azange kwenzeke, kodwa nami azange kungihluphe kangako lokho. Iditjhaditjhile nathi yase iyakhamba. Ngakusasa ekuseni yabuya seyikhamba nodadwabo. Nabafikako bekunendoda ethileko isela utjwala. Ekufikeni kwayo ( indodakwami ) isilotjhisile, yabuza bona ngubani indoda eselako leya. Mina-ke ngiphendule ngokuthi : " Izolo utjhiye abantu basela la, namhlanje sewubuya ngokubuza bona babobani. Laba phela babantu esibamemileko kilomsebenzi." Indodakwami ithe ukuzwa lokho yasilingeka., yathoma ukunngitjhubatjhuba ngamawatjhinghi yangiyemayemisela emva naphambili. Ngiyisunduzele ngekamerweni likadawethu ngase ngiyabaleka. Ngibaleke ngaya kwami la bengqinqophe khona ukuyokubikela indodanami ekulu ukuthi uyise wenzani. Ngebhadi-ke ngifumene indodana ingekho, ngoba beyisaye entombinayo la ivamise ukulala khona. Nokho-ke ngitjele amanye amadodanami amabili ngomrarwami. Emveni kwalokho-ke ngisale ngalala khona kwami kwabe kwaba ngakusasa nangizayakufuna indodana ekulu. Nangambala ngiyitholile, ngabe ngayibikela nokuthi uyise wenzeni ngayizolo. Indodana-ke yase iphakamisa ukuthi sibuyele emva siyokubona ukuthi uyise ( indodakwami ) unjani, sithole nokuthi ngabe kwenzeni emveni kokubaleka kwami kwethu. Nangambala sabuyela emva. Sithe nasifikako ngethuka ngaba makhaza nangithola ukuthi utjhise izambatho zami zoke ebezisewodrebheni, wathatha notjwala wabuninda imithangala yoke yendlu. Ngikho-ke ngilapha ngizokulila namhlanjesi.
Lapha-ke induna itjele ummangali bona le yindaba abazokusebenza ngayo, yambuzisisa nokuthi ukutjho koke na abekafuna bona ibandla likwazi. Ummangali aphendule ngokuthi iye kuphelele koke. Induna-ke imyelelise ummangali bona angeze asavunyelwa ukukhuluma okhunye ngokukhamba kwesikhathi. Avume ummangali athi uzwile. Induna ilayele ummangalelwa bona asikime ajame ngeenyawo. Imbuze-ke induna ummangalelwa bona usizwile na isililo esibekwe mkakhe ngaye. Avume ummangalelwa athi uzwile. Induna yokuthoma itjelwe bona ayirage icala. Induna yokuthoma ilayele ummangalelwa bona aziphendulele kilokho umkakhe asele akutjhwile. Ipendulo yakhe yona-ke ibe ngalendlela:
Ngiyavuma bona umkami ube nomsebenzi ophathelene nokugula kwakhe la kuhlatjwe khona imbuzi. Umrarwami kukuthi manje selahlala kwabo, la selasithi khona selayinyanga, atjho yena angakapholi nokuphola. Indlela elungileko yokwenza lokhu kukuthi yena ngokwakhe akaphole ntanzi, ngemva kwalokho-ke ngizakuza naye la ekosini ngizokubika bona selayinyanga. Endaweni yokobana alandele ikambiso elungileko, selathoma ukwelapha, begodu welaphela ekhabo, kobanyana imbadalo yobunyanga bakhe izokudliwa ngebebukhweni. Ngiphelela lapho ngengifuna ukukutjho la ebandla ngendaba le.
Induna yokuthoma imngene emlonyeni ithi akukwazi ukuba ngilokho kwaphela afuna ukukutjho ukube kanti ummangali ukhulume ngokutjhiswa kwezambatho zakhe nangezinye izinto.
Nayiziphendulela kilokhu, indoda iragele phambili ithi :
Leyo ingcenye yendaba iqediwe ekhaya ngoba ngibawe bona angicolele umkami. Ngaphezulu kwalokho, ngibuye ngamthembisa nokuthi ngizomthengela zoke izambatho engimtjhisele zona namkha ngizibhadale, begodu nanje ngisakuthembisa lokho. Nasikhuluma ngokubethwa kwakhe mzukwanokho, nguye ( ummangali ) kanye owahle umkhwenyabo ngepama kabili. Uyabona umwahle waqeda wabaleka ( yena umkami ). Ekubalekeni kwakhe ube wabuya ngakusasa.
Kuthe bona kuzwakale lokho, induna yokuthoma yatjele ibandla bona ufakazi ( udadwabo kammangali ) uzakubizwa azokutjela ibandla ngalokho akubonileko mzukwanokho ngaphambi kobana ibandla lingabuza abammangaleleneko imibuzo. Ufakazi ucimele; abhudulwe koke ngaphandle kwebandla angafaniswa ngitjho nangomtlhala. Ibandla-ke livumelane bona lingaragela phambili icala ligwetjwe, isigaba esilandelako lapha kukukuthi ibandla selingathola ithuba lokubuza imibuzo.
Umbuzo wokuthoma uvele kusihlalo webandla, ikulumiswanakhe nommangali ikhambe bunje:
UMBZ. Wena nendodakwakho niyavumelana ukuthi beninomsebenzi la kuhlatjwe khona imbuzi. Akhe ungitjele, niyithethephi imbuzi leyo?
IPND: Mina nendodanami encani siyithengile.
UMBZ: Indodakwakho-ke yona beyikuphi, ngoba phela kuyarara ukuzwa bona indodanakho ingathwala umsebenzi onje uyise akhona?
Usihlalo webandla alayele ummangali bona ahlale phasi. Emveni kwalokho alayele ummangalelwa bona asikime, ambawe nokobana ahlathululele ibandla bona kubayini umkakhe nendodana kube ngibo abathenga imbuzi yabezimu.Ummangalelwa aphendule ngokuthi uyazi bona imbuzi yathengwa yindodanakhe, kodwa lokho kwenziwa kukuthi yena wayenganamali umkakhe nakambawa bona athenge imbuzi. Njengoba umkakhke nendodana babenayo imali, base babona ukuthi kungcono bayithenge imbuzi. Ummangalelwa akhulume agandelele-ke nokho lapha ukuthi ukuthengwa kwembuzi leyo ngaleyo indlela kuvunyelwe nguye. Usihlalo alayele ummangalelwa bona ahlale phasi, asikimise ummangali. Usihlalo abuze ummangali:
UMBZ: Uyazi na ukuthi nakunokurarana komkhaya kufuze uye kibomakhelwana uyobabikela ?
UMBZ: Manje-ke kwenziwe yini ungayisi indaba le komunye umuntu?
IPND: Ngiye ku-Sinah ngambawa bona angiboleke ithawula ngembathe yona ngoba usobantwabami uzidabulile izambatho zami.
UMBZ: USinah akhange akuphekelele na nawubuyela emva ayokubona abe ezwe bona kwenzanjani ngawe nendodakwakho?
IPND: Woke umuntu seladiniwe nguye, akathomi ukungibetha. Ngitjho nokghariyakhe imbala seladiniwe nguye, ngoba ngihlale ngilila kuye. Ngitjho nabantwabethu sebadiniwe ngilomuntu. Ngitjho nebandleli liyazi bona asithomi ukuza la. Ubaba nanguya laphaya uyazi naye, ngoba sekukanengi ayitjela indodakwami bona ikhawule ukungihlupha. Ngidiniwe manje, begodu eqinisweni okwenze bona ngimlethe lapha namhlanje kukuthi ngizokubawa ibandla bona lisehlukanise, kobanyana ngizoziphilela ngokuthula. Abantwabami ngibakhulisile, ngitjho neenzukulwani nazo sengizikhulisile. Angikwazi ukuvumela indodakwami isolo ingitlhorisa ngalendlela.
Usihlalo aveze ukuthi uzakunikela amanye amalungu webandla ithuba lokobana aragele phambili ngokubuza imibuzo. Induna ekulu iyingene, ibeke bona icabanga bona ikulumo le solo ijika isizunguzungwani, ngoba nakhu ummangali selatjhwile bona ufunani. "Imbiza nasele iphukile angeze wayiwola uyihlanganise godu ibuyele ibe yimbiza." Kubonakala unga amalungu webandla ayavumelana ngalokhu. Ngemva kokuqinisekisa nommangali bona uyicabangisise kuhle indaba le begodu uneqiniso lokuthi ufuna ukuhlukana nendodakwakhe, induna ekulu - ngokufakwa ummoya ngusihlalo - ibuza ummangalelwa bona uzwile na bona uthini ummangali, ambuze nokuthi uthini yena ngalokho okusandukutjhiwo ngummangali. Ummangalelwa azikhulumele naye athi akuhluphi, bangahlukana.
Umphumela walelicala kwaba kukuthi ibandla labuyisela ababangako ecaleneli emva emndenini ekuwona wakhulumisana ngokuthathana kwabo kwekuthomeni kobana bakhulumisane ngendaba le. Ababangako balayelwe bona babuye ebandla nakufumaniseka bona emndenini indaba le ayikhulumeki ngendlela ebanelisako.
<fn>nde_Article_National Language Services_ITJHATHA YAMALUNGELO .txt</fn>
ITJHATHA YAMALUNGELO WABONGAZIMBI YESEWULA AFRIKA
ISETHULO NGONGQONGQOTJHE WOMTHETHOBULUNGISWA NOKUTHUTHUKISWA KOMTHETHOSISEKELO
Ngiyazi bonyana ubulelesi benza umonakalo omkhulu emizimbeni, eemalini nemmoyeni yabongazimbi. Nakuzakukhutjhulwa ihlelo lokurhelejwa kwabo boke abongazimbi bobulelesi, ngizimisele ukubeka iindingo zabongazimbi hlanu komsebenzi omkhulu weHlelo lobuLungiswa lokuKhandelwa kobuLelesi nokulinganisa amalungelo wabo nalawo wabasolwa. Lokhu kuzakufikelelwa ngokufezakaliswa kweTjhatha yamaLungelo waboNgazimbi.
LeTjhatha yamaLungelo waboNgazimbi ikhambisana nommoya womThetho womThethosisekelo weSewula Afrika ka-1996 kanye nokuBekwa kweKambiso esiSekelo yeHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko ngo-1985, kezomThethobuLungiswa kiboNgazimbi bobuLelesi nokuPhaliselwa amaNdla (GA/RES/40/34). LeTjhatha ibeka umleyo wokulinganisa amalungelo wakangazimbi nomsolwa, kanye nokuqinisekisa bonyana aboNgazimbi baphathwa ngokucatjangelwa nokuhlonitjhwa kwesithunzi sabo. Iqale ukuqinisekisa bona abongazimbi bathola itjhejo elifaneleko lokulungisa umonakalo obehleleko ngokufikelela iHlelo lobuLungiswa lokuKhandelwa kobuLelesi.
Umthethomgomo wokuqinisekisa ukukhambisana nokufezakaliswa kwaleTjhatha banikeli bemisebenzi uzakwenziwa, ozakuba lirhelo lokusebenza elibopha boke abanikeli bemisebenzi. Indlela yokuphathwa kokukhambisana izakufakwa khona kuzakuqinisekiswa bona kunokuziphendulela lokha izinto nazingakhambi kuhle.
IKomitjhana yomThetho yeSewula Afrika isekambisweni yokwenza umthetho wokuhlonywa kwe-Ofisi lomThetho laboNgazimbi elizakuqalelela ukufezakaliswa kweTjhatha namanye amagadango wokunikela abongazimbi amandla.
Ngikhuthaza woke umuntu ukudlala indima yakhe ukuqinisekisa bona ukufezakaliswa kwaleTjhatha kuba yipumelelo nokuthi ifikelela umnqopho wayo.
ISIQANGULO
UmBuso weSewula Afrika woke nabasebenzeli abathintekako ekambisweni yobulungiswa khulu khulu:
Siqinisekisa
Ukuzinikela kombuso ekufezakaliseni amagadango ahloswe etjhugulukweni elingaquntukiko kwehlelo lobulungiswa ukuvikela nokuphuhlisa amalungelo wabongazimbi ngokukhambisana neembopho zeentjhabatjhaba ngaphasi kwemitlolo yamalungelo wobuntu efana nokuBekwa kweKambiso esiSekelo yeHlangano yeenTjhabatjhaba kezomThethobuLungiswa kiboNgazimbi bobuLelesi nokuPhaliselwa amaNdla neSingezelelo sokuKhandelwa nokuPheliswa kweNturhu eqaliswe kiboMma nabaNtwana ekuziBopheleleni kwe-SADC kezoBulili neTuthuko ngo-1997;
Ngekolelo
Yokobana ngokuya kokuvikelwa kokulingana kibongazimbi nabasolwa ekambisweni yobulungiswa, kuyingcenye yesibopho sakarhulumende sokuphuhlisa ukuthabelwa ngokulingana kwawo woke amalungelo nekululeko aqinisekiswa emThethwenisisekelo; nokuthi-
Ubulungiswa bamambala bungafunyanwa nayikuthi amalungelo kangazimbi newabasolwa ayatjhejwa, ayavikelwa begodu ayalinganiswa;
Kuqalwe
Umphumela omkhulu wobulelesi kibongazimbi nekghono labo lokwenzela phasi ukuthabela kwabongazimbi iinthelo zentando yenengi ukuqinisekisa ukufikelela ngokulingana ubulungiswa nokuphendula iinkambiso kungatjhejwa umhlobo, ubulili, amasiko, izinga neminye imihlobo yokuhlukana namkha ukuba sebujameni obungasi buhle;
Ngetjhejo
Lokobana iragelo phambili elikhulu elenziwe ukusukela ukuthoma kwentando yenengi esikhathini esiminyaka elitjhumi edlulileko, mayelana nokutjhugulula ihlelo lobulungiswa ukuqinisekisa ukufikelela ngokulingana ubulungiswa nokuphendula iinkambiso kungatjhejwa umhlobo, ubulili, amasiko, izinga neminye imihlobo yokuhlukana namkha ukuba sebujameni obungasi buhle;
Ngetjhejo khulu khulu
Lamagadango ahlukeneko sele afezakalisiwe njengehlangothi lokutjhugululwa kobulungiswa, ngombono wokobana kuqinisekiswe ukuqakatheka kwakangazimbi, kulinganiswe amalungelo wabo nalawo wabasolwa kanye nokwehlisa ukuhlunguphazwa kwesibili emagadangweni ahlukeneko wekambiso yobulungiswa;
Sitshwenyeke khulu
Bonyana iinkhala zisese khona mayelana nendlela yokuqakatheka okufanako kwamalungelo wakangazimbi naukaqalwa lawo wabasolwa nokuthi iinkhala ezinjalo zifaka ukuragela phambili kokuhlunguphaza kwesibili;
Ngakho samukela leTjhatha yaboNgazimbi,
Bona ibe sisekelo sokulinganisa amalungelo wabongazimbi nabasolwa kanye:
nokubeka kuhle amazinga womsebenzi angalindelwa ngungazimbi abe anikelwe abongazimbi nanyana kukunini lokha nabathintana nehlelo lobulungiswa;
nokuphelisa ukuhlunguphaza kwesibili ekambisweni yobulungiswa;
nokuqinisekisa bona abongazimbi bahlala baqakathekile ekambisweni yobulungiswa;
nokwenza ukuliliswa kwabongazimbi nayikuthi amazinga akuhlangabezwana nawo.
Ekuthintaneni kwakho nehlelo lobulungiswa amalungelo alandelako ayahlonitjhwa:
Ilungelo lokuphathwa ngokulungileko nokuhlonitjhwa kwesithunzi sakho nelungelo lokuphila ipilo ngaphandle kokuthinkanyezwa.
Unelungelo lokobana utjhejwe msinyazana ngefanelo, nangesihle, uphathwe ngehlonipho khona kuzakugcinwa isithunzi sakho nokuphila ipilo yakho ungathikanyezwa ngiwo woke amalunga womnikeli msebenzi omunye nomunye.
Amapholisa ngesikhathi sephenyisiso, abatjhutjhisi neemphathiswa zekhotho ngesikhathi sokulungiselela nangesikhathi sekambiso yokuvela ekhotho kanye nabo boke abanikeli bemisebenzi kufanele bathathe amagadango ukuphungula ukuthikanyezwa kwakho njengongazimbi, ngokukhulumisana nawe hlangana nokhunye ngelimi lakho, begodu bakhulumele nawe ngemsitheleni nakukghonekako.
Lamagadango azakukhandela bona ungazimbi azizwe ahlukunyezwa kwesibili.
Ilungelo lokunikela ilwazi
Unelungelo lokunikela ngelwazi ngesikhathi sephenyo lobulelesi nangesikhathi nawuvela ngekhotho.
Amapholisa, umtjhutjhisi nesiphathiswa sokulungiswa kokuziphatha bazakuthatha amagadango wokuqinisekisa bonyana okhunye nokhunye ukufaka isandla ofuna ukukwenza ephenyweni, ekutjhutjhisweni, nekulalelweni kokulitjalelwa kuyalalelwa godu kuyatjhejwa lokha nakuquntwa bona kghani kuragelwe phambili nephenyo namkha nokulalelwa kokulitjalelwa yibhodo.
Lelilungelo litjho ukobana ungazibandakanya (nakutlhogekako nalokha kukghonekako) eenkambisweni zobulungiswa bobulelesi, ngokukhambela ukulalelwa kwebheyili, ukusegwa komlandu, iinkambiso zokukhutjhwa kweengwebo kanye / namkha nokulalelwa kokulitjalelwa.
Kutjho bona uzakuba nethuba lokwenza istatimende esiragela phambili emapholiseni nawubona bonyana istatimende sakho sokuthoma asikapheleli; godu ungenza istatimende sokutjela ikhotho ngomphumela wobulelesi.
Ukudlula lapho ungatlola isibawo usiqalise kuSihlalo weBhodo yokuLalelwa kokuLitjalelwa bona uze ekulalelweni kokulitjalelwa nokuletha umbono otlolwe phasi.
Ilungelo lokuthola ilwazi
Unelungelo lokuthola ilwazi nokwaziswa ngamalungelo wakho kanye nayo yoke imisebenzi ekhambelanako etholakala kubanikeli bemisebenzi.
Kufanele waziswe ngendima yakho emlandwini nesikhathi esifaneleko somlandu. Ungabawa ilwazi mayelana namalanga wekhotho, iimali zabofakazi namahlelo wokuvikelwa kwabofakazi.
Godu ungabawa ukwaziswa ngobujamo bomlandu, ukobana isaphulimthetho sibotjhiwe namkha njani, sabekwa umlandu, sanikelwa ibheyili, sathweswa umlandu ngokomthetho, sabonwa umlandu begodu lapho kufaneleko, sagwetjwa.
Unelungelo ingasi kuphela lokwaziswa ngamalungelo wakho, kodwana nelokuwasebenzisa.
Godu ungathola ilwazi njengehlangothi , ubawe ihlathululo ngenye nenye into ongayizwisisiko ngelimi lakho.
Ungabawa amabanga wesiqunto esithethweko ngomlandu wakho, sokutjhutjhiswa nokungatjhutjhiswa.
Godu unelungelo lokuthola imitlolo umthetho okuvumela bona ube nayo.
Ungabawa ukuthola isaziso ngeenkambiso ongazikhambela. Godu ungabawa umtjhutjhisi azise umqatjhi wakho ngeenkambiso, ezenza ungakghoni ukuya emsebenzini.
Ilungelo lokuvikelwa
Unelungelo lokungathuselwa, lokungahlukunyezwa, lokungasatjiswa, lokungafakwa ngaphasi kwegandelelo lekohlakalo, lokungavalwa ngemali, lokungakhohlakali nelokungatlhloriswa
Nawungufakazi kufanele ubike ukuthusela okunjalo emapholiseni namkha kumtjhutjhisi omkhulu.
Amapholisa nawungakhambisana neemfuno ezithileko angenza isibawo sokobana ufakwe ngaphasi kwehlelo lokuvikelwa kwabofakazi.
Nayikuthi isibawo esinjalo siyaphumelela uzakubekwa ngaphasi kwehlelo lokuvikelwa kwabofakazi.
Nanyana uzabe uvikelwe, ngokukghonekako, kiyo yoke imihlobo yokugandelelwa bona wenze into ethileko, isibonelo, uzakuvikelwa ekutlhorisweni nekuthuselweni.
Lokhu kuzakuqinisekisa bonyana ukuphepha kwakho njengofakazi khona kungazukucajelwa ubufakazi bakho namkha kugcine ngokobana uzitsomule ngebanga lokugandelelwa.
Ilungelo litjho bona kobunye ubujamo ikhotho ingakhandela ukuvezwa kwelinye nelinye ilwazi (kufaka ukwaziwa kwakho) namkha ingayala bona ukukhamba ikhotho kwenzelwe ngemsitheleni (kusetjenziswa ikhamera). Ungabawa bemiSebenzi yokuLungiswa kokuziPhatha ukukwazisa nayikuthi isaphulamthetho sibalekile namkha sitjhidisiwe.
Ilungelo lokurhelejwa
Unelungelo lokubawa irhelebho nokufikelela (lapho kukghoneka khona) imisebenzi yezehlalakuhle, zepilo nerhelebho lezengqondo kanye nerhelebho lomthetho elikhambelana neendingo zakho.
Amapholisa azakurhelebha ngokukuhlathululela iinkambiso, akwazise ngamalungelo wakho begodu akudlulisele kubanikeli bemisebenzi abafaneleko.
Umphathi we-ofisi namkha i-ofisi elikhulu ekhotho uzakwenza kukghonakale ukutholakala kwakatologi.
Abatjhutjhisi bazakuqinisekisa bona amagadango afaneleko ayathathwa mayelana nemilandu ephathelene nezomseme, inturhu yangekhaya nokondliwa kwabentwana kanye nokobana imilandu ilalelwe emakhotho akhethekileko lapho kukghoneka khulu.
Boke abanikeli bemisebenzi mayelana nemisebenzi yabo banesibopho sokuthatha amagadango azwakalako wokutjheja abongazimbi abaneendingo ezikhethekileko bebabaphathe ngendlela enezwelo.
Ilungelo lokuliliswa
Unelungelo lokuliliswa ngokulahlekelwa namkha ngomonakalo wepahla owenzeke ngebanga lobulelesi obenziwe kuwe.
Ngelanga lokukhutjhwa kwesigwebo sommangalelwa ungabawa umtjhutjhisi enze umlayo wokuliliswa ekhotho ngokuya kweSigaba 297 nesama-300 somthetho weKambiso yobuLelesi, umThetho wenomboro 51 ka-1997. Ukulilisa kutjho inani lemali ikhotho yobulelesi eyinikela ungazimbi owonakalelwe namkha olahlekelwe yipahla, okufaka hlangana, imali ngesibanga sesenzo sobulelesi namkha sokuliswa komuntu obonwe umlandu ngokwenza umlandu.
Umtjhutjhisi uzakwazisa ngomlayo wokukulilisa kodwana umabhalana wekhotho uzakuqalana nokwenza umlayo usebenze, nokuthi ungavulela ummangalelwa umlandu wombango lokha ikhotho yobulelesi nayingakhuphi umlayo wokukulilisa kanye nalapho kungasi lula ukulinganisa ngemali umonakalo ebujameni obufana nomonakalo wezengqondo namkha ubuhlungu nokutlhaga.
Ilungelo lokubuyiselwa ipahla yakho
Unelungelo lokubuyiselwa ipahla omukwe yona ngokungasimthetho. Ukubuyiselwa ipahla kutjho lapho ikhotho, ngemva kokubeka umsolwa umlandu, ilaya isaphulimthetho ukukunikela ipahla okufunyenwe bona siyithethe ngokungasimthetho kuwe khona uzakubuyela ebujameni obewukibo ngaphambi kwesenzo sobulelesi.
Umtjhutjhisi uzakwazisa bonyana ukubuyiselwa ipahla kufaka ini begodu umabhalana wekhotho uzakurhelebha ekuthini usebenzise ilungelweli.
Sibawa ufunde amaZinga amaNcani wemiSebenzi waboNgazimbi bobuLelesi atholakala emiNyangweni yomBuso, nawufuna ilwazi elinabileko elikhambelana namalungelo ahlukeneko.
IINGHONGHOYILO
Ukukhumbula bonyana unelungelo lokunghonghoyila, ungathintana nomnyango othileko wombuso namkha umnikeli womsebenzi nawuneenghonghoyilo mayelana nomsebenzi owuthola namkha nayikuthi amalungelo wakho awatjhejwa. Nawungakaneliswa ngendlela isinghonghoyilo sakho esitjhejwe ngayo, ungathintana godu neenhlangano ezifana nalezi:
a. i-Ofisi lomVikeli womPhakathi b. amaGqwetha wamaLungelo wobuNtu c. iKomitjhana yamaLungelo wobuNtu d. Iphiko elizijameleko lobuNqophisi eliTjheja iiNghonghoyilo ngamaPholisa e. iKomitjhana yokuLingana ngokoBulili f. IBandla lokuTjhutjhiswa kwesiTjhaba g. ama-Ofisi wamaPholisa wamaDorobha amaKhulu h. umKhandlu wabaSebenzi bezePilo beSewula Afrika, namkha igqwetha elikhethwa nguwe nozazibhadelela lona.
Nawufuna ilwazi elinabileko ngekambiso yokunghonghoyila, sibawa uziqalele emtlolweni wamaZinga amaNcani wemiSebenzi yaboNgazimbi bobuLelesi. Lomtlolo utholakala kwelinye nelinye i-ofisi lombuso.
NAWUFUNA ILWAZI ELINABILEKO
Nawufuna ilwazi elinabileko mayelana nendaba enye nenye etholakala kilomtlolo, ungathintana nePhiko lobuNqophisi bezoBulili bomNyango wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo eenomborweni ezilandelako:
Umtato: 315 1670
INOMBORO YASIMAHLA: 00000000000000000000
tjheja bonyana ukusetjenziswa kwenomboro yasimahla kusazakuqinisekiswa.
UKUTHOKOZA UKUFAKA ISANDLA
Itjhatha yamaLungelo waboNgazimbi yeSewula Afrika yenziwa liPhiko lobuNqophisi bezoBulili emNyangweni wobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo ngokubambisana nemiNyango yezeHlalakuhle, wokuLungiswa kokuziPhatha, weFundo newezePilo, kanye neBandla lokuTjhutjhiswa kwesiTjhaba, bemiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika, iKomitjhana yeTjhuguluko lezomThetho eSewula Afrika, iKomitjhana yeSewula Afrika yamaLungelo wobuNtu, i-Ofisi lomVikeli womPhakathi, iPhiko elizijameleko lobuNqophisi obuTjheja iiNghonghoyilo ngamaPholisa, amalunga weKomitjhana yemiSebenzi yaboMarhastrada nobuLungiswa kanye namalunga wesiPholisa seDorhobha eliKhulu leTshwane.
UmNyango wobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo uthabela khulu ukufaka isandla okwenziwe ziinhlangano okungasizo zombuso ezihlukeneko neenkhungo zefundo ephakamileko kilomtlolo.
ITjhatha yamaLungelo waboNgazimbi yeSewula Afrika
<fn>nde_Article_National Language Services_ITJHATHA YOKUZIPHATHA.txt</fn>
ITJHATHA YOKUZIPHATHA OKUHLE
Siwele umlambo womlando sisuka ehlelweni lokungalingani nelenturhu, sitjhinga emphakathini osekelwe etjhejweni lobuzwe bawo woke umuntu begodu olwela ukulingana. Siqala emva amakhambo namasiko ahlukeneko asilethe ekululekweni nentandweni yenengi, begodu sizibophelela kileyomiqondo namagugu wokuziphatha okuhle asihlanganisa ekuhlukaneni kwethu.
Ngalokhu kuzinikela kwawo woke umuntu, okumphumela wokulwela ikululeko, okuzibophelele ekupholiseni amanceba wakade, ukuqinisa isithunzi sawo woke umuntu, kanye nokufuna bona boke abantu bethu banzinze ekuhlaleni nekufumaneni iinsiza zepilo, sizibophelela ekuvikeleni nekugcineni amagugu atholakala kilomtlolo. Senza lokhu ngokuvuma bona ikusasa lethu liyame ekuvikelweni kwebhoduluko nehlalakuhle yabo boke abaphila ngaphakathi kwemikhawulo yethu, abahlala enarhakazini ye-Afrika begodu sibumba umndeni weentjhabatjhaba.
Ngokuzibophelela emmoyeni wo-Ubuntu, osisekelo sedemokhrasi yethu notholakala emthethwenisisekelo wethu, njengesitjhaba sizibophelela:
EkuHlonipheni isiThunzi somuNtu nekuLinganeni
Umthethosisekelo wethu ubeka bona abantu babelethwa batjhaphulukile begodu banesithunzi esilinganako.
Sizibophelela :
Ekuhlonipheni ubuntu bawo woke umuntu, kungaqalwa bona umuntu ubuyaphi ngokokuhlala, umhlobo, ubulili, ubudala, ijamo nobujamo esitjhabeni.
Ekulwiseni ukutlhoriswa kwabomma ngokomzimba nommoya okugcina ngokukata neminye imihlobo yokutlhorisa.
Ekupheliseni ukutlhoriswa kwabentwana okulethwa kungondleki, ukusetjenziswa kwabentwana, ukukhukhuthiswa kweendakamizwa, i-pornography (ukutjengiswa kweenthombe ezisileko) nokuthengisa ngomzimba.
Ekutlhogomeleni abangakaqini nabadinywe amathuba: abatlhagako, abadala, abarholopheleko, nabo boke abangakghoniko ukuzitlhogomela.
Ekuphikiseni omunye nomunye umhlobo wokutlhorisa ngokomzimba, ngokommoya kanye namkha nokutlhorisa ngokwengqondo namkha ukuphathwa kumbi komunye umuntu.
Ekwehluleni ukusetjenziswa kumbi kobujamo, isiko, umhlobo, ubulili, ukwenyula ngokobulili, ubujamo bezamaphilo namkha isiko elirholela ekubandlululeni omunye umuntu.
Ekusebenzeleni ukuphepha nokuvikeleka kwabo boke abantu ngokomzimba.
EkuPhuhliseni iKululeko, ukuSebenza komThetho neDemokhrasi
Ikululeko yomuntu ngamunye ngaphakathi kokusebenza komthetho isisekelo sobulungiswa, ukulunga, ukwakha isitjhaba nokubusa okuhle.
Sizibophelela :
Ekuvumeleni ikululeko yokukhuluma ngokutjhaphuluka, yokuhlanganyela, yokukhamba, yokuhlala, yokukholwa, yombono nekolo.
Emuzweni wokuziphendulela ekuhlaleni ngokuhlonipha ukusebenza komthetho, ukwethembeka, ukusebenza budisi namazinga amukelekako wokuziphatha kuhle kwesitjhaba.
Ekulweni nayo yoke imihlobo yobulelesi, ikohlakalo nenturhu.
Ekulweleni ukubumbana kwesitjhaba nokungahlukani kweRiphabhligi.
EkuThuthukiseni ukuPhila kuhle ngokweZinto nobuLungiswa kwezomNotho
Amalungelo wezokuhlalisana nomnotho alihlangothi lomthethosisekelo wethu kufanele athathwe njengento engaphezu kwamalungelo asemqondweni kuphela. Umthethomgomo namahlelo kuzakufanela bona anikele abatlhagako ngamathuba wokufikelela isithunzi sobuntu nokuphila kuhle ngokwezinto.
Sizibophelela :
Ekupheliseni ukungalingani okukhona kwesikhathi esidlulileko nesanjesi, kanye nokuphuhlisa amathuba wokwabelana ngemithombo yenarha yekhethu kiwo woke umuntu.
Ekuphikiseni umrhobholo, ukuziqala wena nokuzinothisa ngokungakafaneli ngazo zoke iinkhathi.
Ekupheliseni ikohlakalo, nanyana ilethwa kuzuza komuntu, kungathembeki, ukuthanda nokwenyula abanye namkha ezinye iinkhuthazo.
Ekukhuliseni ukwenzela izinto emkhanyweni kombuso kanye namabhizinisi ngelwazi elitholakala kusese nesikhathi, elifikelelekako nelinembako eendabeni zoke ezithinta ipilo yomphakathi.
Ekuqinisekiseni bona imikghwa emihle yokuphatha nokuqatjha etjengisa ikghono iba nomphumela wokujanyelwa ngokunaba kwemihlobo kanye nobulili boke.
EkuQiniseni amaGugu womNdeni newomPhakathi
Umndeni nomphakathi sisekelo esiqakathekileko samayunithi wokuhlalisana akhuthaza abe enze amagugu wokuziphatha nemikghwa emphakathini.
Sizibophelela :
Ekuphuhliseni amagugu womndeni, ifihlo, ukuziphendulela, ukuhlonitjhwa kwababelethi nabadala, ukukhuliswa kwabentwana, ukuthlogonyelwa kwabadala kanye nokuthuthukiswa nokugcinwa kwamakhaya.
Ekulwiseni inturhu yangekhaya nokubalekelwa kweembopho zomndeni, nanyana kungaba ngebanga lokusebenzisa kumbi iindaki, ikolelo yezamasiko namkha ukubandlulula ngokobulili.
Ekutjaleni ibhoduluko lomndeni nomphakathi eliphuhlisa isiko lokutlhogomelana, lokwabelana nokubumbana.
Ekusebenziseni imithombo kuhle nangokulingana khona kuzakuzuza yoke imindeni namalunga womphakathi.
Ekuzuzeni kwabanye nathi ngokukhula komuntu nokufumana amakghono.
EkuGcineni ukweThembeka nesiThunzi
UkweThembeka nesiThunzi magugu aqakatheke khulu wedemokhrasi nokubusa okuhle.
Sizibophelela :
Ekuphuhliseni nekukhuthazeni itjhebiswano elihle, ukuthembana nokuphilisana emphakathini ukweqa ukwehlukana ngokomlando obekuyinto ekulu esikhathini esidlulileko.
Ekusebenziseni irherho lobulungiswa ukuhlawulisa yoke imihlobo yokweba, ukumukwa ngekani, ukufumbathisa, ukungathembeki nokusebenzisela iinrhuluphelo zakho.
EkuQinisekiseni ukuThula ngokweSiko, iKolo noNembeza
Ukwehluka kweSewula Afrika ngokomhlobo nobutjhaba kungakghona ukufakela ummoya nokunothisa irherho lesiko namagugu elingagcina amagugu atholakala kileTjhatha.
Sizibophelela :
Ekuphuhliseni ikululeko kanembeza, ukulibalelana kwezekolo nokwamukelwa kwemiqondo ehlukeneko yeenkolelo ngaphandle kokuthatha ihlangothi namkha ukwenyula.
Ekuphuhliseni ukucabanga okuzijameleko nokuhlabako kanye nesiko leempikiswano zokuzibandakanya.
Ekuphuhliseni ukuhlonitjhwa kwamarherho weenkolelo namagugu wabanye abantu.
Ekuphuhliseni ilungelo lesakhamuzi esinye nesinye lokuzwakalisa imibono yaso ngaphandle kokwesaba ukuhlatjwa kumbi, ukuthuselwa nokutlhoriswa.
Ekuphikiseni yoke imihlobo yokuba nemibono okungasiyo, kungeyomuntu, yekampani namkha ngokobulunga namkha ukuhlanganyela nehlangano eqalela phasi isithunzi sabanye.
Ekuphuhliseni amathuba wokulingana kibo boke abantu kufaka hlangana abarholopheleko nalabo abaphethwe yi-HIV / Aids kanye neminye imihlobo yobulwelwe.
EkuTjengiseni iHlonipho nokuTshwenyeka ngabo boke abaNtu
Ihlonipho, itlhogomelo nokutshwenyeka ngenye yamagugu asisekelo samagugu atholakala kiwo woke amaSewula Afrika. Siyavuma bonyana angeze kwaba nokuthula namkha ukuvikeleka ngaphandle kwehlonipho netlhogomelo.
Sizibophelela :
Ekuliseni ukusebenzisa ilimi elinehlamba nelitlhorisako ekuthintaneni kwethu nabanye.
Ekuphuhliseni ukuthula, ubungani, ukulibalelana nokubumbana kwesitjhaba phakathi kwemiphakathi yamasiko, yekolo neyamalimi.
Ekutjengiseni ihlonipho kibo boke abantu neenqhema zomphakathi.
EkuLweleni ubuLungiswa, ukuLunga nokuPhilisana ngokuThula
Ukuphilisana ngokuthula kufuna ubulungiswa, ukulunga nokuhloniphana njengesisekelo sokubuyisana kwesitjhaba. Ukupholisa imibono engasi mihle yangaphambilini nokwehlukana kuyafuneka ukuqinisekisa ukuphuhliswa kwamagugu wedemokhrasi, ubulungiswa emphakathini namalungelo asisekelo wobuntu kibo boke abantu.
Sizibophelela :
Ekuphikiseni ukuziphatha okunenturhu nokumbi ngehlonipho nokuzwisisa.
Ekuphikiseni abantu neenqhema ezifuna ukuthikameza ukuthula, ukunzinza nokuvikeleka kwesitjhaba ngemibono engasimihle yangaphambili kanye/namkha nokuziphatha okungasi ngekwedemokhrasi.
Ekunikeleni ngemisebenzi yezehlalakuhle neminye ngendlela engathathi ihlangothi, elungileko, enokulingana nenganyuliko kibo boke abantu.
Ngokukhumbula ubunaba nemibono engasimihle ebeyibumba isikhathi sethu esadlulako, siyalivuma itjhebiswano elingakaqini edemokhraisini yethu etjha. Lokhu kufuna ukuqiniswa kwamagugu wokuziphatha amukelekako anjalo angafiswa ukufikelelwa ngiwo woke amaSewula Afrika njengesisekelo sokufikelelana ngommoya owenza isitjhaba sethu sibe khona ukwazi bona iSewula Afrika ngeyabo boke abahlala kiyo.
<fn>nde_Article_National Language Services_ITJHORENSE YOKUTL (1).txt</fn>
UMRHOLO OTHOLWA MSEBENZI ASESEMSEBENZINI
Iya: Isiphathiswa SeemBizo
Lesi sitatimende esimalungana nembadaelo eya kumPhoselimali esiKhwameni seTjhorense yokuTlhoga umSebenzi ibizo lakhe elitjhiwo ngenzasapha, osasebenza kimi, kodwa akakghoni ukusebenza ngenca yokugula / ngenca yokuthi useselifini yembeleko / ngenca yokuthi useselifini yokuthola umntwana azamenza wakhe.
sula okungakafaneli utjhiye okulungileko.
Ibizo elipheleleko lomphoselimali:
Ibhugwana Yomphoseli
A Ngokwesigaba 191, 242 kunye nesigaba 273 somThetho ongehla lo,
Ngifakaza ngiyaqinisa bona ukusukela (ideyithi epheleleko) / / , umphoselimali lo u-
selifini yamagulo selifini yembeleko
Selifini yokuthola azamenza wakhe begodu uthole uzakuthola
Umrholo olandelako naku
Umrholo opheleleko ngaphambi kwelifu
Ngenyanga / Ngeveke
Iinkhathi la imali engalinganiko yomrholo ayithola khona umsebenzi
Umrholo opheleleko umsebenzi awuthole aselifini
Ngenyanga/Ngeveke
Ukusukela
Ukuyokufikela
Ukusukela
Ukuyokufikela
Ukusukela
Ukuyokufikela
Ukusukela
Ukuyokufikela
Ukusukela
Ukuyokufikela
Ukusukela
Ukuyokufikela
B Umphoselimali ulindeleke ukubuya emsebenzini ngomhlaka- ... ku- ... ngo- ...
UMTLIKITLO WOMQHATJHI NAMKHA WESITHUNYWA ESIGUNYAZIWEKO
<fn>nde_Article_National Language Services_ITJHORENSE YOKUTL (2).txt</fn>
I-adresi Yomakho
I-adresi Yokuposa
Ifeksi : 337-1942
Ifeksi: 337-1931
Ifeksi: 337-1932
UmNyango WezabaSebenzi
UMTHETHO KA-2002 WEMALI EPHOSELELWA ITJHORENSE YOKUTLHOGA UMSEBENZI /
INZUZO IYA KWAPHELA KU- /
KUFUZE IBHADALWE NGAPHAMBI NAMKHA NGOMHLAKA - /
Ngokwesigaba 9 somThetho, lapha ngithumela inani lemali elitjhiwo ngaphasapha kukholomu D emumethe yoke imali ephoselwe ngimi nabasebenzi abasebenza kimi ngesikhathi esitjhiwo ngehla.
Idiphozithi enqophe poro ku- / itransfere enqophe poro ku -
Sibawa uqinisekise bona inomboro yakho ye-UIF iyavela nawubhadala ngebhanga namkha nawubhadala ekhawuthareni
INANI LEMALI EBHADELWEKO
Itjhege
Tlola inomboro yakho ye-UIF ngemva kwetjhege.
Imbadalo ephoselelwa imali ye-UIF.
Inani labaphoseli abathintekako
INANI ELIPHELELEKO:
Amakholomu B + C
Nakube akunamali ekweledwako, itjho ideyithi umphoseli agcina ngayo ukusebenza bese ubuyisa iforomeli.
UMTLIKITLO WOMQHATJHI NAMKHA WESITHUNYWA ESIGUNYAZIWEKO
Abasebenzi ABANGAKAFANELI ukubhadala imali ye-UIF kwa-SARS ukusukela ngo-Apreli ka-2002, kufuze bagcwalise iforomu i-U1-7 bese bathumela imbadalo yabo esiKhwameni seTjhorense yokuTlhoga umSebenzi njengekuthomeni.
Nakube uphele uthole iforomu lakwa-SARS i-EMP021, kutjho bona ufuze uthumele imininingwana yakho yokuphosela esikhwameni se-UIF kwa-SARS ukusukela ngo-Apreli ka-2002 ukuya phezulu. Nokho-ke njengobanyana unande uthola iforomeli nje, kutjho bona i-akhawundi yakho yesiKhwama seTjhorense yokuTlhoga umSebenzi ayikabukutjhugululwa kobanyana itjengise bona imalakho oyiphosela esiKhwameni se-UIF uyibhadala ngo-SARS. Sibawa wazise isiKhwama se-UIF inomboro yakho ye-PAYE enetjhumi leenomboro emalungana nebhizinisi namkha amabhizinisakho, kobanyana kuzokwenziwa amatjhuguluko afaneleko, ngaleyindlela-ke kukhandeleke ukuthi uthunyelelwe iforomu i-U1-7. Ukudlula lapho, qinisekisa nokobanyana imali ephoselwa ku-UIF iyavezwa eforomeni i-EMP201, ngokunjalo uqinisekise nokuthi imbadalo iyathunyelwa kwa-SARS. IsiKhwama seTjhorense yokuTlhoga umSebenzi angeze sithwale icala namkha sikhulumisane ne-SARS namkha nabaqhatjhi nakufumaniseka bona kufuze uhlawuliswe namkha nakube kunemalinzalo ekufuze ibhadalwe, nakube imbadalo ithunyelwa esiKhwamenesi kunobanyana ithunyelwe kwa-SARS.
<fn>nde_Article_National Language Services_ITJHORENSE YOKUTLHOGA.txt</fn>
ISIBAWO SOKUBHADALA ISIBONELELO SOMUNTU EBHANGA
UKomitjhinari weTjhorense yokuTlhoga umSebenzi / isiPhathiswa seemBizo
Mina, u- ... ,
Ibizo ngokupheleleko nesibongo ngamagabhadlhela
Inomboro YeBhugwana
Lapha ngibawa/ngilayela/ngigunyaza bona isibonelelo sami nisifake e-akhawundini yami yebhanga engenzasi nasi nange isibawo saso siphumelele.
Leligunya lingavalwa ngimi ngokunikela inothisi etloliweko yamatjhumi amathathu wamalanga.
TJHEJA : Ubufakazi obutloliweko be-akhawundi yebhanga ( isibonelo: Isitatimende sebhanga, isitlankana se-ATM, itjhege elikhanseliweko ) kufuze buphekelele iforomeli.
Ibizo lomnikazi we-akhawundi : ...
Ikhowudi Yegatja Inomboro Ye-akhawundi
Okhunye
Hlathulula
Ngifakaza ngiyaqinisa bona imininingwana engehla le injengobanyana ngiyitjho njenganje begodu iphelele ngazo zoke iindlela, ngalokho-ke ngithanda ukufakazela ukuthi uKomitjhinari weTjhorense yokuTlhoga umSebenzi angeze abekwe icala ngenca yembadalo engenzeka ngenca yemininingwana engakalungi namkha engakapheleli enikelwe ngimi.
Iminingwana le inikelwe ngu : ( Ibizo lesiPhathimandla seBhanga ) ...
Umtlikitlo wesiPhathimandla seBhanga Isitembu seBhanga esisemthethweni
<fn>nde_Article_National Language Services_Ilizwi Lakho Alizwaka.txt</fn>
Ilizwi Lakho Alizwakale
Incwajana Yamakomidi Wamawodi
UmNyango Iphasi zombelele
URhulumende weemFunda noweNdawo
Umkhambisani wakho ngezenzelwa zezakhamizi netuthuko
Disemba 2005
Ongathintana nabo:
Amagama Wokuthokoza
Umasipalada weNdawo weMatjhabeng kunye namakomidi wamawodi angaphasi kwakhe ube nesandla esibonakalako ngelimuko nangeemfundo asize ngazo incwajana le eyakhelwe phezu kwakho. Umelululeki we-Australia uMma u-Pauline Peel usebenzisene nesiPhathiswa sezokuThintana sakaMasipaladi lo, uNomzana George Moahloli, kunye noSpikha wakwaMasipaladi uNomzana TV Matsepe itjhumi leemveke ukuthola bona yini engakhuthaza ibe iphakamise ukuhlanganyela komphakathi ngamakomidi wamawodi. Amalungu wamakomidi wamwodi ngokwawo abe nesandla ekutlanyweni kwalokho okumumethwe yincwajana le kunye nekudizayinweni kwayo.
ISETHULO
Nasethula ihlelo elitjha laborhulumende beendawo ngomnyaka ka-2000, senza okulungileko ngokujamisa ihlelweli njengomkhakha karhulumende owona ulungele ukuba nelitho elibonakalako ekuzibopheleleni kwepolitiki ngendlela esisekelo, ukuthi kuzakuBusa abaNtu. Ngaborhulumende beendawo, ngokubambisana nawe, sathi sizakuletha idemokhrasi lapho uhlala khona. Ekutlameni kwethu ihlelo laborhulumende beendawo, salibeka ezingeni lokuqalelela iinselele ezisisendlalelo zelizwe loke ezinjengokutjhiyeka ngetuthuko, ukutlhogakala komsebenzi, ukuridila kunye nobuchaka.
AmaKomidi wamaWodi wabomasipaladi asandukusungulwa enza umsebenzi oqakatheke khulu ekuphumeleliseni lokhu esikuveze ngehla. Njengoba asijamiso esijamele umphakathi nezakhamuzi, amaKomidi la kufuze bona azise umasipaladi ngetjisakalo, ikghono kunye nemiraro yabantu. AmaKomidi la godu kufuze bona abe yindlela yokukghonakalisa ukuthintana hlangana kwekhansela nezakhamuzi azijameleko. Umthetho waborhulumende beendawo ubonelela ukusungulwa kwamakomidi wamawodi azakusebenza njengesithulungelelo esihlathululela ihlelo lehtu likarhulumende ebantwini ngokuphelela kwabo. Amakomidi wamawodi anomsebenzi oqakatheke khulu ngokuba nesandla ekubekweni kwehlelo umasipaladi anzinze kilo, njengeHlelo eliHlanganyelweko lokuHlelelela iTuthuko, ukwabiwa kweemali zakwamasipaladi kunye nehlelo lokulawula nokulinganisa bona umasipaladi usebenza kuhle kangangani. Ngaphandle kwamakomidi wamawodi, ihlelo lethu lakarhulumende wedemokhrasi norhulumende wendawo othuthukisako angeze kwatjhiwo bona usekelwe babantu.
AmaKomidi wamaWodi selakhona emawodini angaphezulu kwama-80%. Amakomidi wamawodi anamandla ahlukahlukeneko wokusebenza. Ngokuqalisisa amajamo wokusebenza wamakomidi wamawodi la kunye nomsebenzi wokuthola okuseleko emakomidi aseleko, sizabe sisandisa isibalo sabantu eselulela kibo ubuhle bobakhamuzi.
Incwajana le inqophe ukuisza ngeenyeleliso, imibono yeinto ezingenziwa kunye nekomba yokuphatha amakomidi wamawodi. Imiphakathi izwakazi ukuba nelizwi ngcono ekuthathweni kweenqunto zeKhansela amakomidi la nakasebenza kuhle.
OKUNGAPHAKATHI
Isingeniso
Isigaba 1 - Amagadango Wokuthoma ...
Igadango 1 Thola Umthetho Ofaneleko Nekomba Yakhona ...
Igadango 2 Zwisisa Indima Yomsebenzi YamaKomidi WamaWodi ...
Igadango 3 Zwisisa Indima Yomsebenzi Yekhansela Lewodi ...
Igadango 4 Zwisisa Indima Yomsebenzi Yekhansela Elikhethwe Ngokulandela Inani Labalandeli ...
Igadango 5 Zwisisa Indima Yomsebenzi Yamalungu Wekomidi Yewodi ...
Igadango 6 Khetha Amalungu Wekomidi Yewodi ...
Igadango 7 Ukuthwasiselwa Ukujayeza Abantu Umsebenzabo - amakhansela wamawodi namalungu wekomidi ...
Igadango 8 Amalungiselelo Womhlangano Wokuthoma WeKomidi YeWodi - Iinyeleliso zekhansela lewodi ...
Igadango 9 Umhlangano Wokuthoma WeKomidi YeWodi ...
Isigaba 2 - Iinyeleliso Zokusiza Amakomidi Wamawodi Ukusebenza Ngepumelelo...
Igadango 10 Indima Yomsebenzi Kanobhala ...
Igadango 11 Ukubanjwa Komhlangano ...
Igadango 12 Ukuba Ngusihlalo Womhlangano - Iinyeleliso Zokuba Ngusihlalo ...
Igadango 13 Iimfuneko Zokubika Kwamakomidi Wamawodi ...
Igadango 14 Ukwakhiwa Kwephrofayili Yewodi ...
Igadango 15 Ukutlanywa Kwehlelo Lekambiso Yomsebenzi Lomnyaka Woke Ekomidini Yewodi ...
Isigaba 3 - Umasipaladi : Indlela Angasekela Ngayo Amakomidi Wamawodi ...
Igadango 16 Umasipaladi Uwasekela Ngani AmaKomidi WamaWodi ? ...
Igadango 17 Yini IPlani YokuThuthukisa NgokuHlanganyela ? ...
Igadango 18 Isabelo Seemali Somnyaka ...
Igadango 19 Ihlelo Lokulawula Ukuphunyeleliswa Komsebenzi ...
Igadango 20 Abantu Ongathintana Nabo Kwamasipaladi ...
Igadango 21 Amaphrojekthi Wakwamasipaladi Namagadango Wokusungula ...
Isigaba 4 - Amathempleyithi Angakusiza ...
Irejista Yabantu Abakhambele Umhlangano Wesifundakhetho Namkha Umhlangano Okhethekileko ...
Ukwabiwa Kwemisebenzi Ngokwehlukana Kweenkhundla Zayo ...
Isaziso Somhlangano Wekomidi Yewodi ...
Iforomu Lokuphakamisa Amagama Wekhetho - Ukukhethwa Kwekomidi Yewodi ...
Irhelo Lamagama Wabantu Ekungathintwana Nabo Lamalungu Wekomidi Yewodi ...
Imiphumela Yekhetho Yekomidi Yewodi ...
ISINGENISO
Kufuze sisebenzisane ngendlela efanako ngezinto ezinengi eziqakathekileko, njengokwenza ngcono imisebenzi eyenzelwa umphakathi kunye nokuqinisa umrhulumende wendawo, sekubalwa namaKomidi wamaWodi. AmaKomidi la, amalungnwawo okubasebenzi abajayelekileko, enza umsebenzi oqakatheke khulu ekuqinisekiseni ukuthintana okufunekako hlangana kwabantu neenjamiso zethu zombuso."
Okuqakatheke khulu malungana nalokhu yifuneko yokobana senze isiqiniseko sokobana amaKomidi wamaWodi akarhulumende wendawo anande ahlangana enze umsebenzi asungulelwa wona."
ISIYELELISO ESILISIZO! Incwajana le ipha iinyeleliso, imibono yokwenza izinto kunye nekomba yokuphatha nokulawula amakomidi wamawodi. Amakomidi azakwazi ukuba nelizwi ngconywana ekuathathweni kweenqunto zeKhansela amakomidi wamawodi nakasebenza kuhle. Ngenca yalokho-ke incwajana le izakugcina yandise ukuhlanganyela komphakathi eenquntweni ezithathwa maKhansela nabomasipaladi. Incwajana le yenzelelwe ukusiza amakhansela namalungu wamakomidi wamawodi ngamagadango ekufuze awathathe nakasebenza emakomidini wamawodawo.
Incwajana le inqophe ukukhuluma namakhansela namalungu wamakomidi wamwodi kobanyana izobaniklela amagadango ekufuze awathathe nakasebenza emakomidini wawo wamawodi.
Amakomidi wamawodi ayindlela ekarisa khulu yokuphumelelisa omunye weminqopho karhulumende wendawo osathuthukako ekukhulunywa ngaye emThethwenisisekelo ka-1996 weRiphabhligi yeSewula Afrika:
Ukukhuthaza ukungena nokuhlanganyela komphakathi neenhlangano zomphakathi eendabeni zaborhulumernde beendawo."
ISIYELELISO: Siza ukhumbule soke isikhathi ukuqalelela ubujamo bezinto bakamasipaladi wangekhenu nobewodi yangekhenu nawusebenzisa imibono neenyeleliso eziphethwe yincwajana le.
Eminye yemibono ehlathululwa lapha kungenzeka kufuneke bona itjhugululwe laphaya nalaphaya kobanyana izokukhambelana nobujamo bezinto bakamasipaladi wangekhenu nobewodi yangekhenu.
Amagadango Wokuthoma
Isigaba 1 Thola Umthetho Ofaneleko Nekomba Yakhona
Nanti irhelo ozakuhlola ngalo leendinyana zomthetho eziqakatheke khulu ekuzakufanela bona uzizwisise kobanyana uzokwazi ukwazi bona yini ekufuze ukwenze njengelungu lekomidi yewodi. Imithetho le nekomba yakhona izakusiza ukuzwisisa izinto amakomidi wamawodi angazenza ukusiza umphakathi namakhansela wawo.
Ukukusiza ukuthola bona ukuzwe kuhlo okade ukufunda, sebenzisa amabhokisana alandelako la ukufaka itshayo ebhokisaneni ngalinye njengoba ufunda enye nenye indinyana yomthetho enqophene nebhokisana ngalinye.
UmThethosisekelo ka-1996 weRiphabhligi yeSewula Afrika - iSahluko 7 iSekhtjheni 152 - Iminqopho karhulumende wendawo. Lesisigatjana sizakuhlathululela ngeminqopho karhulumende wendawo.
URhulumende weNdawo: UmThetho ka-1998 weenJamiso zakaMasipaladi - AmaSekhtjheni 73 ne 74. Lapha-ke uzakuthola imithetho nemithetjhwana ngokusungulwa kwamakomidi wamawodi.
URhulumende weNdawo: UmThetho ka-2000 weHlelo lakaMasipaladi. Lomthetho ukutjela ngeendlela zamathuba wokuhlanganyela komphakathi umphakathi ongazilindela kibomasipaladi.
Ikomba ka-2005 yokuSunulwa nokuSebenza kwamaKomidi wamaWodi waboMasipaladi eliZweni lOke. Ikomba le yenzelelwe ukukunikela imininingwana ngokujanyiswa nokuphathwa kwamakomidi wamawodi.
Isivumelwana esiphasiswe nguMasipaladakho ukuvula ihlelo lamakomidi wamawodi. Yona-ke izaku izakutjho isibopho sakamasipaladi wangekhenu ehlelweni lamakomidi wamawodi.
UmThethokambiso wokuHlanganyela komPhakathi kaMasipaladi wangekhenu ( nakube ukhona ). Umthethokambiso lo uzakusiza wena nomphakathi wangekhenu ukwazi bona nithintana njani nomasipladi wangekhenu ngeendaba eziqakathekileko ezikuthintako.
Uzakuthi ungathola umtlolo ngamunye wemithetho efaneleko, bese uyingezelela encwajaneni le.
Igadango 2 Zwisisa Indima Yomsebenzi YamaKomidi WamaWodi
UmThetho ka-1998 waboRhulumende beeNdawo: IiNjamiso zaboMasipaladi, uthi:
Umnqopho weKomidi yeWodi kuphakamisa nokukhuthaza ihlelo lokuhlanganyela ngedemokhrasi kurhulumende wendawo."
AmaKomidi wamaWodi ayindlela ongayisebenzisela ukuba neizwi/ukuzwakalisa ilizwi lakho ekuthathweni kweenqunto zakwarhulumende.
veza iindaba ezihluphako ngewodi yalapho ekhanseleni yewodi.
Zwakalisa ilizwi lakho ekuthathweni kweenqunto, ekuhleleni kunye nemahlelweni aragwa yikhansela namkha ngumasipaladi, ezinegalelo ( ezinelitho ezilenzako ) ewodini.
Ikhansela yewodi ingusihlalo wekomidi yewodi, ngalokho-ke ikhansela yewodi ililungu eliqakatheke mbala ekomidini. Ikhansela ekhethwe ngokwabalandeli ebajameleko ithunywa yikhansela ukwenza imisebenzi ethileko ekusekeleni ikhansela yewodi ewodini.
AmaKomidi WamaWodi andisa ukuhlanganyela kwezakhamuzi ekuthathweni kweenqunto zakwamasipaladi, njengoba phela ayindlela enqophileko nengakavami ehlanganisa izakhamuzi nekhansela;
ajamele iwodi yendawo kanti anjalo nje akanahlangothi lepolitiki atjhigamele kilo;
kufuze abe khona eendabeni ezinjengezeHlelo eliHlanganyelweko lokuTlama nokuThuthukisa, eendabeni zokulawulwa kwendlela umasipaladi asebenza ngayo, isabelo seemali somnyaka, amaphrojekhthi wekhansela kunye nemisebenzi imisebenzi eqakathekileko namahlelo njengoba koke lokhu kunegalelo phezu kwabantu bendawo nje.
angakhomba abe athome amahlelo wokwenza ngcono ipilo yabantu ewodini ayiphetheko;
angasekela ikhansela ekurarululweni kwemiraro ekubhalelwana ngayo, asize ngokunikela ilwazi leendlela umasipaladi asebenza ngazo;
angabeka ilihlo aqale bona umasipaladi usebenza kuhle kangangani, abe aveze neendaba ezifuna itjhejo ewodini eyendawo leyo;
angasiza ngamajima wokuphandlulula umphakathi, njengamajima aphathelene neenzibi nokuthuthwa kwazo, namanzi, namahlelo wokukhanjiswa kweensila zezindlwana zokuphumela/zamathoyilethe, nokubhadalwa kweemali ezibhadaliswa ngumasipaladi, njengoba phela amalungu wamakomidi awazi umphakathi wangekhabo neendingo zawo.
Igadango 3 Zwisisa Indima Yomsebenzi Yekhansela Lewodi
Khumbula bona ikhansela lewodi kufuze bona lilinganise lokho okulindelwe yiwodi yalo nalokho okulindelwe siqhema salo sepolitiki. Lokhu-ke kwenza umsebenzi wekhansela ube budisi. Kuqakathekile bona ukulimuke ukuzwisise lokhu, uwazi kuhle nomsebenzi wekhansela lewodi, kobanyana uzokwazi ukuthola eyona ndlela ehle khulu yokuzwakalisa ilizwi lakho ekomidini. Nakube umsebenzi wekhansela lewodi ukhanya kuhle, uzakughona ukubalekela ukuphalisana nekhanselelo ngokunganasidingo, ube ukghone nokubalekela ukurarana nokungezwani okunganamsebenzi.
Ikhansela Yewodi linguSihlalo wekomidi yewodi;
lithwele umsebenzi wokubiza umhlangano wesifundakhetho ukukhetha amalungu wekomidi yewodi;
lithwele umsebenzi wokubiza imihlangano yekomidi yewodi;
lithwele umsebenzi wokuqalelela bona irherho lemihlangano liyalungiswa, sekubalwa : imihlangano yamakomidi wewodi, imihlangano yeemfundakhetho kunye nemihlangano ekhethekileko;
lisebenzisana nekomidi yewodi ukuqinisekisa bona kunerherho lemisebenzi elungiselelwe futhi ekufuze yenziwe umnyaka woke;
lithwele umsebenzi wokuqinisekisa bona ikomidi yewodi yenza lokho okulindelwe ngumasipaladi ngekambiso yokuzibika;
lithwele umsebenzi lokusiza abenemiraro neenlilo ewodini;
lithwele umsebenzi wokulamula nokudlulisela imiraro engakararululwa kumasipaladi;
kufuze lihlanganyele ngokkupheleleko kiyo yoke imisebenzi yomphakathi la ikomidi yewodi inesandla khona;
lithwele umsebenzi wokudlulisela amarherho wemisebenzi nawemihlangano ekhanseleni eliphethe umsebenzi wezokwazisa nokuthintana.
Igadango 4 : Zwisisa Indima Yomsebenzi Yekhansela Elikhethwe Ngokulandela Inani Labalandeli
IKhansela lezokwAzisa nokuThintana linikelwa iwodi lisekele nekhansela lewodi eendabeni eziphathelene newodi namkha eziphathelene nekomidi yewodi. IKhansela lezokwAzisa nokuThintana lingasebenza ngemiraro nangeenlilo zabantu, ngokubambisana nekhansela yewodi.
IKhansela lezokwAzisa nokuThintana
Kufuze likhambele imihlangano yekomidi yewodi, imihlangano yeemfundakhetho kunye nemihlangano ekhethekileko;
Lingasiza ekurarululweni kwemibango nekudlulisweni kwamacala;
Lingasiza ekuphumeleliseni amaphrojekhthi;
Lisekela ikhansela lewodi, ngaphandle kokungena endaweni yekhansela lewodi.
Imibuzo Evamise Ukubuzwa
Umbuzo : IKhansela lewodi lingalithuma na iKhansela lezokwAzisa nokuThintana kobanyana libe nguSihlalo nakube iKhansela leWodi alikho?
Ipendulo : Iye - iKhansela leWodi lingatlolela iKhansela lezokwAzisa nokuThintana incwadi lilibawe ngayo kobanyana libe nguSihlalo womhlangano nakube ikhansela lewodi aliphumeleli ukuba khona emhlanganweni loyo. UmThetho olawula iindaba zaborhulumende beendawo awunaso isibonelelo sokuba khona kweSekela lakSihlalo.
Igadango 5 : Zwisisa Indima Yomsebenzi Yamalungu Wekomidi Yewodi
Amalungu weKomidi yeWodi akhethwa yiwodi yawo ukujamela imibono yabantu. Enza umsebenzi oqakatheke khulu emphakathini.
Indima Yomsebenzi Yamalungu WeKomidi
Kubonisa ikhansela lewodi ekutholeni iindingo nemiraro yewodi, kunye nokubikela umkhandlu kamasipaladi ngalokhu;
kuhlanganyela ngokuba nelitho olenzako ekomidini yewodi ube uvume nemisebenzi esibopho enjengoyekulawula umsebenzi wesikhundla esithileko namkha yalokho okurhulutjhelweko;
kulekelela ikhansela lewodi ukutjela umphakathi ngamalungelwawo neemfanelo zawo njengesiqhema kunye nokukhuthaza umphakathi kobana ukhulume ngalizwi linye;
kulekelela ikhansela lewodi ngeenghonghoyilo neenlilo zomphakathi;
kukwenza imisebenzi yeemphathimandla ekomidini, isibonelo: ukuba ngunobhala;
kutjengisa ikghono loburholi ngokusungula amaphrojekhthi azakwenza ipilo yabantu ibe ngcono ewodini;
kuphuma ijima lokuhlola ubunjalo nobujamo bewodi, kobanyana ikomidi izokwazi ngcono ngewodi leyo ( Qalaa iGadango 13 )
kulekelela ikhansela lewodi ukukhulumisana nabantu abanelizwi eendabeni ezithileko, nokusebenzisana nabahlanganyeli emphakathini kobanyana kuzokusizakala umsebenzi wekomidi yewodi.
kuhlanganyela nabanengi kezomphakathi, isibonelo: imingcwabo neminyanya yezamasiko. Lokhu kuqakatheke khulu ngoba phela kutjengisa uyazitjheja iindaba zomphakathi, begodu uyazazi nokuzazi.
Imibuzo Evamise Ukubuzwa:
Umbuzo : Likhona na ihlelo lokuthwasisa amalungu wekomidi yewodi namakhansela?
Ipendulo : Iye. Umasipaladi wangekhenu kufuze bona avule ihlelo lokuthwasisa woke amalungu wekomidi yewodi, abe alekelele ngokuhlelela ihlelo lokuthwasiswelo, ekungabalwa hlangana nalo nekghonofundwa lobunobhala, ukutlolwa kwemibiko, ukulanyulwa kwemibango, uburholi, indlela umasipaladi asebenza ngayo kunye nokwabiwa kweemali.
Umbuzo : AmaKomidi wamaWodi alawulwa ziinqhema zepolitiki na?
Ipendulo : Awa. AmaKomidi wamaWodi azijamele, akalawulwa ziinqhema zepolitiki. Lokho-ke kumthetho. AmaKomidi wamawodi enzelelwe ukujamela umphakathi wangekhenu ngokuphelela kwawo, hayi isiqhema sepolitiki sinye.
Umbuzo : Iinqunto ezithathwa maKomidi wamaWodi zisibopho na phezu komKhandlu kaMasipaladi?
Ipendulo : Awa. Iinqunto ezithathwa maKomidi wamaWodi azinasibopho phezu komkhandlu kamasipaladi nomasipaladi ngokwakhe, ngokomthetho. Nokho-ke, ngenca yokuzibophelela phezu kwemisebenzi yokuhlanganyela nomphakathi, imibono yamaKomidi wamaWodi izakutjhejwa kuhle.
Umbuzo : Amalungu wamaKomidi wamaWodi ayabhadalwa na ngomsebenzi awenzako lo?
Ipendulo : Awa. Akunamrholo, kodwa nokho ikhona imali amalungu wekomidi aliliswa ngayo ngeendleko ezithileko angene kizo nakenza umsebenzi wekomidi, njengeendleko zokukhamba neendleko zokudla.
Umbuzo : AmaKomidi wamaWodi angavela tjhinge poro kwamasipaladi ayise iinlilo na ?
Ipendulo: Awa. Imiraro evezwa makomidi kufuze bona idlule ekhanseleni lewodi, lona-ke elizayidlulisela e-Ofisini kaSpikha.
Ipendulo : Nakwenzeka njalo ikomidi yewodi ingaqunta ukukhulumisana yona mathupha ne-ofisi likaSpikhaa ngokutlhogakala kwesekelo ekhanseleni lewodi. USpikha kuzakuba nguye-ke ozakukhulumisana nekhansela lewodi ngalokhu abe enze neqiniso lokobana ikhansela lewodi liwazi kuhle umsebenzi ekufuze bona liwenze ukwenza bona uSpikha azokuhlala asazi koke ekufuze akwazi abe akwazi nokuziphendulela ekomidini yewodi.
Umbuzo : AmaKomidi wamaWodi ngiwo kwaphela na ayindlela umphakathi ongaba nelizwi ngawo eenquntweni zomkhandlu kamasipaladi ?
Ipendulo : Awa. Azakuba khona namanye amathuba, njengamathuba wokulalelwa kweendaba ezithileko mphakathi woke, njengesabelo seemali somnyaka nje. Amakomidi wamawodi kufuze bona enze iqiniso lokobana izakhamuzi zamawodawo nazo ziyazi ngamathuba la.
Umbuzo : Amakomidi wamawodi angangena na eendabeni ezifana nokusebenza ngemiraro neenlilo, namkha imibango emphakathini?
Ipendulo: Iye. Amakomidi wamawodi angenza umsebenzi oqakatheke khulu ekulekeleleni ikhansela lewodi ukurarulula imiraro, namkha ukuphendula imibuzo ethileko, njengoba phela amalungu wamakomidi wamaewodi avame ukuba nelwazi elidephileko leendaba ezirareneko zomphakathi.
Igadango 6 : Khetha Amalungu Wekomidi Yewodi
I-Ofisi lakaSpikha kunye nekhansela lewodi benza umsebenzi oqakatheke khulu kilokhu. Kumsebenzi osibopho wekhansela lewodi ukutjhbiza umhlangano wokukhetha amalungu wekomidi yewodi. Umhlangano lo ubizwa ngokuthi ' mhlangnano wesifundakhetho'. I-Ofisi kaSpikha ngiyo ezakuphatha ilawule ikhetho, ukwenzelela bona likhamba ngendlela ehle netjhaphulukileko.
Amakomidi wamawodi angaba namalungu angafika etjhumini . Nasi indlela yokuhlola izinto ekufuze zenziwe nakulungniselelwa ikhetho lamalungu wekomidi yewodi.
Umhlangano wesifundakhetho
Isikhathi ...
Indawo ...
IKhansela LeWodi Kufuze Bona :
libeke ideyithi, isikhathi nendawo yomhlangano wesifundakhetho;
lenze iqiniso lokobana amalungu womphakathi ayakghona ukuyokufika lapho kuyokubanjelwa khona umhlangano, isibonelo: kungahle kube nefuneko yokobana kukhutjhwe izinto zokukhamba ezizakukhambisa abantu abathileko. Nakungasinjalo, ikhansela alikhethe indawo la abanengi bazakukghona khona ukufika lula, eseduze. Ikhansela alicabangele nabantu abagulako namkha abaqhwalileko; indawo ekuyokubanjelwa kiyo umhlangano yindawo boke abazakukghona ukufika kiyo na?
lenze iqiniso lokobana iinhlalo ( iintulo ) zikhona lapho kuyokubanjelwa khona umhlangano, ezizakuhlalisa khulu khulu abantu abadala.
lazise woke umuntu ( kutjho ukuthi iimfundakhetho ), ideyithi, isikhathi, indawo kunye nomnqopho womhlangano: cabanga ukufaka iincwajana zezaziso emalayibhrari, emaklinigi neenkolweni zangekhenu, ufake nesaziso ephephandabeni langekhenu, usebenzise nemirhatjho yomphakathi wangekhenu ukwenza iimemezelo. I-Ofisi kaSpikha kufuze bona izibhadalele iindleko zokukhangisa.
lenze iqiniso lokobana liyayazi, liyilimuka kuhle ikambiso yekhetho esetjenziswa ngumasipaladi ekhethweni. I-Ofisi kaSpikha ngiyo ezakuraga iphathe ikhetho, kodwa ikhansela yewodi namalungu wekomidi nabo kufuze bona bayijayele ikambiso le.
Lithole utoligi, nakube kuyafuneka lokho.
Lenze iqiniso lokobana kunerejista la kutlolwa khona abantu abafikileko emhlanganweni wesifundakhetho, libe lenze neqiniso lokobana irejista leyo iyatlikitlwa, kobanyana ihlelo lekhetho lizokuhlolwa bona likhambe ngendlela na;
lihlathulule umseenzi ofuze ukwenziwa kunye nemisebenzi esibopho yamakomodi wamawodi kunye namalungwawo emhlanganweni;
lihlathululele abasemhlanganweni ikambiso yekhetho. UmThetho uvumela ukukhetha ngokwendawo nangokweengaba nakukhethwa amalungu wekomidi, lokhu-ke kutjho ukuthi amalungu kufuze bona ajamele isiqhema esithileko sabantu, njengabantu abatjha nje, namkha ajamele ikoro yezamaphilo. Ikomidi kufuze bona ibe nama-50% wamalungu abomma, ubuncani bakhona. ( Omunye nomunye umasipaladi uzazitlamela wakhe umthethokambiso, ngokulandela indlela azikhethele ukuyilandela);
libawe bona kuphakanyiswe amabizo wabantu abangakhethelwa ukuba malungu wekomidi, libawe nokobana kube nabazakusekela amabizo aphakanyisiweko lawo;
lenze iqiniso lokobana labo amabizwabo aphakanyisiweko nabasekeli babo batlikitla amaforomu afaneleko;
lenze iqiniso lokobana amalungu wekomidi yewodi akhethiweko aywazi umsebenzi ekufuze awenze, ayazazi neembopho zawo, abe atlikitle namaforomu afaneleko.
ISIYELELISO ESILISIZO ! Isiyeleliso esilisizo ekhanseleni lewodi kukuthi - alibize umhlangano wekomidi yewodi esandukukhethwa ngaphambi kobana amalungu aphadlhalale emhlanganwe wesifundakhetho. Kuhlala kuyinto ebudisi ukubiza umhlangano nabantu abanengi, khulu khulu nakube kufuze uthintane nabo boke ngamunye ngamunye. Kubayini-ke ungathathi ithubeli, njengoba basahlangene boke ndawonye nje ukwenza amalungiselelo womhlangano olandelako?
Imibuzo Evamise Ukubuzwa:
Umbuzo : Ikhona na ikambiso ekufuze ilandelwe nakuvalwa iinkhundla ezikhona ekomidini yewodi ?
Umbuzo : Bukhona na ubujamo bezinto ilungu lekomidi yewodi elingasuswa ngalo emsebenzini eliwenzako?
Ipendulo : Iye. Nakube ilungu lilovee imihlangano emithathu ( 3 ) ngokulandelana ngaphandle wkemvumo, namkha nakube lilove imihlangano emithandathu ( 6 ) ngokulandelana ngemvumo, lingasuswa esikhundleni sokuba lilungu lekomidi.
Umbuzo : Kwenzekani nakube ilungu lekomidi lithuthela kenye iwodi?
Ipendulo : Ilungelwo kuzakufuneka bona lithokoze, ngoba phela kufuze bona libe mvowudi ewodini leyo nalizakukghona ukuba lilungu lekomidid yewodi leyo.
Igadango 7 : Ukuthwasiselwa Ukujayeza Abantu Umsebenzabo - amakhansela
Emveni kobana woke amalungu wekomidi yewodi selakhethiwe, kufuze bona ayokuthwasiselwa ujkujayezwa umsebenzawo. NjengoSihlalo weKomidi, iKhansela leWodi nalo kufuze bona liye ekuthwaseni. Thintana ne-Ofisi kaSpikha wangekhenu ukuthola bona lizakwenziwa nini ithwasiso lamalungu wekomidi.
Nakhu ozakufunda ekuthwasiselweni umsebenzakho njengelungu lekomidi :
uzakufunda ngomthetho ophathelene namakomidi wamawodi. Nakube awuwazi umthetho lo, ungagcina wenze iiznto eziphambene nomthetho.
Uzakufunda nangemithetho nemilayo ejamileko engeqakathekileko, ezakusiza wazi ngcono ngemisebenzi yamakomidi wamawodi.
Uzakufunda nangokuthi umkhandlu kamasipaladi usebenza njani.
Uzakufunda nangokuthi ubanjwa njani umhlangano; lokhu-ke kuqakathekile ngoba ngikho okukwenza ukghone ukuba nelizwi elifaneleko emhlanganweni.
Uzakufunda nangesiko lokuziphatha lamalungu wekomidini yewodi, lona elizakusiza ukukutjengisa indlela yokuziphatha njengnelungu lekomidi yewodi.
Uzakufunda nangamandla nemisebenzi yamakomidi wamwodi. Lokhu-ke kuqakathekile ekukusizeni bona wazi kuhle bona uyini umsebenzakho njengelungu lekomidi.
Uzakubuye godu uthole nethuba lokwazana namanye amalungu kobanyana nizokuthoma ukwakhisana isiqhema esizakusebenzisana ngokuzwana.
Igadango 8 : Amalungiselelo Womhlangano Wokuthoma WeKomidi YeWodi - Iinyeleliso zekhansela lewodi
Nanti irhelo lokuhlola elenzelelwe ukusiza ikhansela lewodi, elingusihlalo wekomidi yewodi, ukulungiselela umhlangano wokuthoma. Sele ikomidi ihlangene yabe yakhetha noNobhala. Unobhala lo uzakusiza ikhansela ngomsebenzi wokuba 'ngusihlalo'. Nakube ikhansela lewodi lizihlele kuhle iindaba zalo zokuba ngusihlalo, kuzakuba lula ukuthuma amanye amalungu wekomidi bona alibambele, ngaleyindlela-ke nomhlangano woke uzakukhamba kuhle, lula.
Ikhansela lewodi lingasebenza ngerherho lokuhlola nanti ukwenza iqiniso lokobana umhlangano wokuthoma ulungiselelwe kuhle :
Uyitholile na, wabe wayibekisa indawo la kuzakuphele kubanjelwe khona imihlangano yekomidi? Khumbula bona indawo yemihlangano yekomidi kufuze yindawo yomphakathi, hayi indawo yangeqadi, njengendlu namkha umuzi womuntu. Lokhu-ke kumbandela obekwe mThetho.
Ulilungisile na irherho lemihlangano yoke ezakubanjwa umnyaka woke, ekulirherho lemihlangano elitjho amalanga, iinkhathi neendawo imihlangano ezakubanjelwa kizo? Lokhu-ke kufuze bona kubale nemihlangano yamakomidi nemihlangano yeemfundakhetho; irhelo elinje-ke liyasiza ngoba lenza amalungu wekomidi yewodi akghone azilungiselele, azihlukanisele isikhathi kusese nesikhathi ukuthi isikhawo sawo ayosisebenzisa njani emnyakeni ozako.
Uyitholile na imininingwana yelwazi e-Ofisini kaSpiukha. Imininingwana yelwazi le kufuze bona ifake hlangana nmomthetho, nekomba kunye nemibandela yokuzibika, namathempleyithi afaneleko, anjengerejista ekutlolwa kiyo abantu abaphumeleleko ukuba khona emhlanganweni.
Sewuyilungisile na I-ajenda yomhlangano ozako? ( Qala amagadango 10 no-11 ubone imisebenzi kanobhala kunye neenyelelisozokuthi umhlangano ubanjwa njani. Ithempleyithi ye-ajenda isesigabeni 4 ).
Sewuyitlolile na imisebenzi ekufuze yenziwe lilungu ngalinye ( namkha amakoro akhethekileko womsebenzi ekufuze abe khona ) kobanyana niyokukhulumisana ngawo ekomidini yewodi?
Sewuyicabangile ideyithi yomhlangano la nizakubonisana benitlame khona irherho lemisebenzi ? ( Qala igadango 14 ubone bona ihlelo lemisebenzi lomnyaka woke lenziwa njani ).
Imibuzo Evamise Ukubuzwa:
Umbuzo : Mihlobobani yemihlangano amakomidi wamwodi ekuzakufanela bona ayibize namkha ayibambe ?
Ipendulo : Mithathu imihlobo yemihlangano amakomidi wamawodi ekuzakulindeleka bona ayibize. Imihlangano le izakuhlelwa ngesivumelwano sekhansela lewodi.
Imihlangano Yekomidi Yewodi - le mihlangano evamileko yamalungu wekomidi yewodi. Imihlangano le kufuze bona inande ibanjwa, kobanyana amalungu wekomidi azokwazi ukuhlela imisebenzawo kuhle. Ubuncani bakhona kufuze bona ibe mithandathu ( 6 ) imihlangano le ngomnyaka. Nanyana kunjalo, kodwa kungaba khulu nokho nange imihlangano enje ingabanjwa kanengi ukudlula amahlandla amathandathu ( 6 ) ngomnyaka, ngoba lokho kuazakunikela amakomidi wamwodi amathuba angcono wokuqalisisa imisebenzi yawo ngokwahlukahlukana kwayo. Lokhu kungenziwa ngokuthi kunande kubanjwa umhlangano qho ngenyanga.
Imihlangano Yeemfundakhetho - Le mihlangana ehlangana kwekhansela lewodi neemfundakhetho, ngamanye amagama mhlangano ohlangana kwekhansela lewodi nezakhamuzi zendawo. Imihlangano le izakusiza ikhansela lewodi nekomidi yewodi bazazi kuhle iintlhogeko zomphakathi. Iinkhathi zemihlangano yeemfundakhetho kufuze bona zibekwe kusese nesikhathi njengengcenye yerherho lemihlangano lomnyaka woke. Lawa-ke mathuba wokumema iimphathimandla zakwamasipaladi namkha abarholi bezepolitiki kobanyana bazokukhuluma neemfundakhetho ngeendaba zomphakathi, namkha bazise izakhamuzi ngeendlela umasipaladi asebenza ngazo.
Imihlangano Ekhethekileko - le-ke mihlangano engabizwa nakufunekako nje kwaphela; isibonelo: nakube kunendaba eqakathekileko erara umphakathi, amalungu womphakathi afuna bona ikhulunywe nekhansela anomasipaladi.
Igadango 9 : Umhlangano Wokuthoma WeKomidi YeWodi
Ziimbadlwana izinto ekufuze bona zenzeke emhlanganweni wokuthoma wekomidi yewodi :
Kukhethelwa kwamalungu eenkhundleni - kufuze bona ube nonobhala, kanti ungazikhethela ukuthi uyafuna na ukuba nomphathiimali ( Qala igadango 10 ubone umsebenzi kanobhala ).
Amalungu wekomidi awazazise abe acocisane ngalokho afuna ukukuzuza njengamalungu wekomidi yewodi.
Bawa unobhala bona atlame irhelo lamabizo wamalungu wekomidi bese unikela elinye nelinye ilungu umtlolo onamabizo lawo.
Bonisanani benivumelane ngemithetho yzokuziphatha emhlanganweni; hlangana nalokho enizakukhulumisana ngakho ninesiqhema ngalokhu, khulumisanani nangesidingno seendaba ezizakuthathwa njengeendaba eziyintumba. Kesinye isikhathi iindaba eziyindapikiswana kuzakukhulunyiswana ngazo emakomidini wamwodi. Woke amalungu kufuze bona abonisane abe avumelane ngnokuthi iindabezi azifikisa njani ezakhamuzini. Akusisikhathi soke la kusiza khona ukutjela woke umuntu yoke into.
Bonisanani ngerherho lemihlangano lomnyaka nibone bona angeze navumelana na ngokuthi ngimuphi umhlangano ozakubanjwa nini.
Biza umhlangano la uzakutlama khona ihlelo lokusebenza lomnyaka woke . Lokhu-ke kungaba mhlangano okhethekileko wekomidi namkha kube mhlangano olandelako ovamileko wekomidi.
Hlukanisa imisebenzi ngamakoro ngamakoro; isibonelo, ikoro yemisebenzi yezindlu, yezamaphilo, yezehlalakuhle, yezokuthuthukiswa komphakathi njll. 'koro' lapha itjho umsebenzi onikelwa umuntu ngamunye, kobana kube nguye ozakubika ngayo, ayazi, azokwazi nokubikela nabanye ngayo nokwenzeka kiyo.
Imitlolo
Imisebenzi
Isigaba 2 - Iinyeleliso Zokusiza Amakomidi Wamawodi Ukusebenza Ngepumelelo
Igadango 10 Indima Yomsebenzi Kanobhala
Unobhala weKomidi yeWodi uthwele imisebenzi elandelako nasi :
Ukusiza ukulingisa i-ajenda - unobhala kufuze abawe amalungu wekomidi yewodi amaphuzu angafakwa e-ajendeni kuyokukhulunyiswana emihlanganweni;
Ukubonisana nosihlalo nge-ajenda kobanyana bazokuvumelana ngokuthi yini okuyokukhulunyiswana ngakho ngaphambi kobana i-ajenda ithunyelwe kamanye amalungu. Khumbula, uSihlalo wekomidi ulikhansela lewodi, ngalokho-ke nguye onegama lokugcina ngokumumethwe yi-ajenda;
Ukuthatha amaminithi kiyo yoke imihlangano ebizwe ngusihlalo nekomidi yewodi. ' Amaninithi' atjho irekhodi elitloliweko lalokho ekukhulunyiswenwe ngakho emhlanganweni; amamninithi kufuze bona ngokuvamileko aveze nokuthi kube nekulumiswana namkha ukucocisana ngelinye nelinye iphuzu, aveze neenqunto ezithethwe yikomidi, aveze godu nokuthi magadango maphi azokuthathwa ukuphumelelisa iinqunto ezithethweko.
Kufuze aqinisekise bona amaminithi asabaliswa kuhle aye kiwo woke amalungu, afayilwe abulungwe endaweni ephephileko. Khumbula, amaminithi alirekhodi elisemthethweni lomhlangano, ngalokho-ke kuqakatheke khulu ukuthi abulungwe endaweni ephephileko. Abantu bavamisile ukuthi ngemva kwesikhathi babuyele emaminithini wemihlangano bayokuhlola iinqunto ezathathwako ngeendaba ezithileko.
ISIYELELISO ESILISIZO!
Nikela unobhala ngelwazi eliphuma encwajaneni le ngendima yomsebenzi kanobhala, ukuthi umhlangano ubanjwa njani, kunye nekhophi yethempleyithi ye-ajenda.
Igadango 11 : Ukubanjwa Komhlangano
Bikela amalungu ngesikhathi somhlangano kusese nesikhathi. Njengoba kutjhiwo ngehlapha, ngunobhala ekufuze bona enze lokhu.
Lungisa I-ajenda ngaphambi komhlangano. Lo-ke msebenzi kaSihlalo noNobhala. ( Qala iGadango 10 ngomsebenzi kaNobhala ).
Nikela amalungu wekomidi i-ajenda yomhlangano ngaphambi komhlangano kobanyana bazokwazi bona umhlangano umalungana nani, ngaleyindlela-ke bakwazi ukuzilungiselela lokho ekuyokukhulunywa ngakho. Kesinye isikhathi kuzakufuneka bona kube nombiko okhethekileko ngekoro ethileko yomsebenzi, ngalokho-ke umphathi wekoro leyo nakaziko uzakwazi ukubonisana nomphakathi ngendaba leyo abe akwazi nokubikela ikomidi ngokwefanelo.
Tlola phasi amabizo walabo abakhona emhlanganweni.
Tlola phasi iinxanxabezo ezivela kilabo abangakaphumeleli ukuza emhlanganweni. ( Amalungu wekomidi kufuze ngaso soke isikhathi abikele omunye osekomidini nakube akaphumeleli ukuba khona emhlanganweni. Lokhu-ke ngilokhu okubizwa ngokuthi kunxanxabeza.)
Funda amaminithi - uqale bona nangambala atjho lokho ekwakhulunywa mhlazana womhlangano wokugcina. Woke umuntu kufuze avume ukuthi amaminithi womhlangano wokugcina angilokho okwakhulunywa ngakho kiwo, ngoba phela amaminithi alirekkhodi lomthetho lemihlangano.
Iindaba ezivuka emaminithini wokugcina - lokhu-ke kuphathelene neendaba zomhlangano wokugcina ekwakufuze bona amalungu wekomidi abike ngazo. Ngokuvamileko kulula ukubona 'iindaba ezivuka emaminithini wokugcina' ngokuqala amagadango abantu ekwakufuze bona bawathathe.
Imitlolo - lokhu-ke kutjho iincwadi ezitlolelwe ikomidi namkha iincwadi ezithunyelwe yikomidi. Enye nenye incwadi kufuze bona ikomidi iyitjheje, ngoba phela iincwadezi zithunyelwa ezakhamuzini egameni layo ikomidi.
Amanye amaphuzu e-ajendeni, isibonelo : I-IDP, isabelo seemali sakewamasipaladi, ukuhlola ukuthi umasipaladi usebenza kuhle kangangani kunye namaphrojekhthi wezokuthuthukiswa komnotho. Elinye ilungu lekomidi kufuze bona livule ikulumo libe liyidose phambili. Umbiko ungafaka hlangana nesingeniso ngendaba ethileko ( ukuthi yini indaba leyo, wena ungena njani kiyo, kubayini usendabeni leyo ) bese-ke nokuthi ligadango bani esekhe lathathwa nokuthi yini ekusafuze kwenziwe.
Khumbula bona kuqakatheke kiwo woke amalungu wekomidi ukuzwakalisa imibonwawo emihlanganweni. Usihlalo akukafaneli akhonye umhlangano, abe siqedamlozi. Umsebenzi kaSihlalo eqinisweni kuhomeza abonise amalungu indlela ekufuze ilandelwe ngokulandela I-ajenda, kobanyana ikomidi izokwazi ukuphumelela ukuzuza lokho ekunqophileko. Usihlalo unjengokondayi wekhwaya, hayi njengomvumi ovuma yedwa.
Ngemva kokukhulumisana, uSihlalo kufuze bona enze iqiniso lokobana kuba nesiqunto ekuvunyelwana ngaso, begodu la kufuneka khona, kube nomuntu onikelwa umsebenzi wokwenza okuthileko egameni lekomidi ngalokho okuvunyelwenwe ngakho.
Igadango 12 Ukuba Ngusihlalo Womhlangano - Iinyeleliso Zokuba Ngusihlalo
Linga ukuthi ungakhulumeli futhi wena ngokwakho be siqedamlozi; lalela ukuthi abanye bathini, bese uyahomeza wenze iqiniso lokuthi umhlangano awuphambuki e-ajendeni;
Tlola phasi amaphuzu aqakathekileko enziwe ngesikhathi kukhulunyiswana;
Rhunyeza amaphuzu aqakathekileko ekupheleni kwelinye nelinye iphuzu le-ajenda;
Lawula umhlangano ukhambe ngokwefanelo - lokhu-ke kutjho ukuthi kufuze bona wenze iqiniso lokuthi iinkhulumi ziyahlonitjhwa, abantu abatlitlitheki bebanande bahlebahleba bodwa ukube basemhlanganweni.
Landela isilinganiso sesikhathi esibekelwe iphuzu ngephuzu elise-ajendeni;
Linga ukuqeda umhlangano ngesikhathi esibekiweko.
Igadango 13 Iimfuneko Zokubika Kwamakomidi Wamawodi
I-Ofisi kaSpikha ingaba nesibonelo sendlela yokubika. Isibonelo sendlela yokubika yikomba etloliweko namkha iforomu elingagcwaliswa kunobanyana uzenzela yakho indlela ongabika ngayo. Liyasiza iforomeli ngona nawugcwalise lona uyazi ubike ngakho koke ekufuze ubike ngakho.
Nakube ayikho indlela yokubika esele ikhona, nasi enye ongayisebenzisa ekhasini elilandelako ( Akunasidingo sokobana unikele ubuthobothobo bemininingwana ).
Umbiko Wewodi ( gcwalisa ibizo lewodi namkha inomboro )
Ikhansela Lewodi ( gcwalisa ibizo lekhansela )
Unobhala Wewodi ( faka ibizo lakanobhala weodi )
Iindaba eziphakanyiswe emhlanganweni wekomidi yewodi, emhlanganweni wesifundakhetho namkha emhlanganweni okhethekileko - tlola ngokulandelisana ngeenomboro.
Okungaba Yipengu Kunye Neemphakamiso - tlola ngokulandelisana ngeenomboro.
Iindaba Esele Ziphethiwe - Tlola ngokulandelisana ngeenomboro
Amaphrojekhthi Asasetjenzwako Nasele Aqediwe - Tlola ngokulandelisana ngeenomboro.
Igadango 14 : Ukwakhiwa Kwephrofayili Yewodi
Lokhu kungaba ngenye yezinto zokuthoma ikomidi engazenza ndawonye. Kungasiza ukwakha isiqhema esisebenzisanako, kubuye kwenze namalungu awazi ngcono amawodaawo.
Ukwakha iphrofayili yewodi kungaba msebenzi omnandi nokarako. Nasi ihlahlandlela engakusiza ukuthoma ukwakha iphrofayili. Khumbula bona ungathoma ngokubuthelela imininingwana yelwazi ongathoma ngayo, bese unande ungezelela phezu kwayo umnyaka woke.
Funisisa Ngabantu Bewodi Nangemirarwabo;
Isibonelo:
Iiqhema zabantu ngobudala babo beminyaka, ukuthu abantu bababantu bani ( ubulili ), nokuthi basebenza imisebenzi enjani;
iimbalobalo zobulelesi, imiraro yezamaphilo ebhokileko;
iinlilo zabantu zangamalanga;
ummoya abantu abanawo ngamahlelo kamasipaladi neemphakamiso;
amathemba wabantu;
umlando wewodi leyo;
amalimi akhulunywa babantu balapho;
Ngilithola Njani Ilwazi?
Umasipaladi angakuphakela ngelwazi elifaneleko eendabeni ezinjengezeminyaka yobudala yabantu. IKhansela leWodi lingabawa ilwazelo nge-Ofisi lakaSpikha.
Amapholisa angakusiza ngeembalobalo eziphathelene nobulelesi, kanti-ke nakube kunesibhedlela namkha iklinigi esiphandeni sangekhenu, zingakusiza ngemininingwana emalungana nobujamo bezamaphilo;
Ungathola bona abantu bacabangani ngemihlangano yeemfundakhetho, namkha ngemihlangano neenqhenyana ezincazana zabantu kiyo yoke iwodi, namkha mhlamunye ngokwenza iphwenyo elilula emphakathini, namkha nngokucocisana ubonisane nabangani.
Mhlobo Bani Womtrhangasisekelo Okhona Ewodini ?
Umthangalasisekelo" utjho iinjamiso ezakha umphakathi wangekhenu;
Iimbonelo :
Iindlela, amanzi, ihlelo lokuthuthwa kweensila zezindlwana zokuphumela.
Umhlobo wezindlu ezakhiwe lapho.
Iindawo zokudlalela nezokuziphumulela.
Amaholo.
Iintolo, iimaraga, amabhanga.
Iiznto zokukhamba - ezithutha abantu nezithutha ipahla.
Yini Okhunye Okwenzeka Emphakathini Wangekhethu ?
Yenza irhelo leenhlangano zomphakathi - phela iinhlanganwezi zibahlanganyeli abaqakatheke khulu emakomidini wamawodi. 'Abahlanganyeli' batjho abantu namkha abajameli besiqhema esithileko abanerhuluphelo ethileko, namkha abazizazi, namkha nje abantu abanetjisakalo ngalokho okwenzeka ekomini yewodi.
Bakhona Na Abasebenzi Basebenzela Ukuthuthukisa Umphakathi ( ama-CDW ) Ewodini yangekhenu ?
Thola ama-CDW angaba khona ewodini yaakho bese ubonana nawo nizokubonisana ngemisebenzi nangendima yomsebenzi ekufuze yenziwe, uqale nokuthi ama-CDW la ayakghona na ukusekela ngeendlela ezithileko zokusebenza namkha zobunobhala ekomidini yewodi yakho.
Ungasebenzisa irhelo nanti ukukusiza ukuhlela iinkundla zabahlanganyeli :
Iinhlangano neenkundla zemidlalo
Imikhandlu elawula iinkolo
Iinqhema zamapholisa womphakathi
Iinhlangano zabomasingcwabane
Iinhlangano zamabhizinisi
Iinhlangano zamasiko, njengeenhlangano zobukghwari nezabavumi
Iinhlangano zabomma.
Imibuzo Evamise Ukubuzwa
Umbuzo : Kusiza ngani ukwakha iphrofayili yewodi ?
Ipendulo : Njengekhansela lewodi nelekomidi, ungaba negalelo elizwakalako kwaphela nakube uwazi uyawazisisa umphakathi wangekhenu. Angeke wakghona ukukwenza lokhu ungazi bona ngubani ohlala ewodini yakho, ungazi nokuthi yini abakutlhogako abantu abahlala ewodini yakho, ungazi nokuthi yini okubahluphako, ungazi nokuthi yini abafuna ikomidi yewodi ibenzele khona, ungazi nokuthi zinjani iindlela zewodakho, injani imakho yakhona nezinye iinjamiso nezakhiwo zakhona nazo ungazazi nokuthi ngezomhlobobani nokuthi zisebujamweni obunjani. Lokhu-ke kubala nokwazi ngokunabileko ngendlela ongakghona ngayo ngeenhlangano zangekhenu kunye 'nemithombo yamandla' yangekhenu enjengemabhizinisi wangekhenu namkha iinhlangano zemidlalo. Uzakurareka ubambe wangenzasi ngamaqiniso ozawathola ngalokhu.
Umbuzo : Ikomidi yewodi ingalisebenzisa njani lelilwazi na?
Ipendulo : Ikomidi yewodi ingasebenzisa ilwazeli ekuhlanganiseni kwayo ihlelo layo lomnyaka. Uzakukghona ukuhlela ngcono ube uhlanganyele ngcono eenkulumiswaneni ezimalungana nemithethokambiso yomkhandlu kamasipaladi namahlelo wakhe namkha namaphrojekhthi wakhe ngoba uzabe sewazi ngcono ngnomphakathi wangekhenu kunabanye abantu.
Igadango 15 : Ukutlanywa Kwehlelo Lekambiso Yomsebenzi Lomnyaka Woke Ekomidini Yewodi
Ikomidi yewodi kufuze bona ibe nehlelo lomnyaka woke eliveza kuhle imisebenzi ekufuze ntanzi kuneminye, liveze nangaphandle kokurhiniza bona linqophe ukwenzani nokuzuzani. Lokhu-ke kuzakusiza wena ukghone ukubona bona uyaphumelela na ukuzuza lokho ozibekele ukukuzuza. Kuzakusiza godu nokuthi ubikele uMasipaladi, njengoba inyanga nenyanga uzakukghona ukubika ngalokho okwenzileko ngokukuthomanisa nalokho olindelwe namkha obekelwe bona ukwenze.
Kuhle ukuhlelela umhlangano okhethekileko msinyana ngokungakghonakalako kobanyana uzokukghona ukutlama ihlelo lakho lomsebenzi lomnyaka woke. Yenza iqiniso lokobana ihlelo lakho lomsebenzi liyinto ekghonakalako ukwenzeka.
Ekutlameni kwakho ihlelo lakho lomnyaka, ungacabangela nakhu okulandelako:
Amadeyithi umasipaladi azakubamba ngawo imikhulumiswana yokubonisana ongafisa ukuba khona kiyo, njengeHlelo lokuThuthukisa eliHlanganyelweko ( i-IDP ) kunye nesabelo seemali somnyaka.
Iindaba eziqakatheke khulu emphakathini. Ikomidi yewodi ingenzani ukusiza ngalokhua? Kufuze ukwenze nini lokhu?
Ngimaphi amaphrojekhthi ikomidi yewodi efisa ukuwenza? Cabangela izinto ezinjengamaphrojekthi wokuthuthukiswa komnotho wendawo, ukuthwasisa kwabatlhogomeli abasebenzela ekhaya. Amaphrojekhthi la singakghona ukuwaraga nezinye iinhlangano zomphakathi?
Ngiziphi iinkundla zomphakathi, njengeenhlangano zamaphilo namkha zomphakathi ikomidi yewodi efuna ukujanyelwa kizo?
Ngiziphi iinhlangano zomphakathi namkha iminyango kamasipaladi esifuna ukuyimema kobana izosethulela indaba ethileko ekomidini yewoddi namkha emhlanganweni wesifundakhetho?
Ngimaphi amalungu wekomidi ekufuze bona anikelwe umsebenzi lo?
Ngimiphi imisebenzi erhabeke khulu namkha eqakatheke khulu esifuna ukuthoma ngayo? Ngiyiphi engalindalinda isikhatjhana?
ISIYELELISO ESILISIZO!
Ihlelo lokuragwa komsebenzi kufuze bona likghone ukuvumela amatjhulukwana laphaya nalaphaya, kobanyana kuzokukghonakala ukuthi kwenziwe amatjhuguluko afunakalako nakube ayafuneka.
Khumbula - ihlelo lomsebenzi kufuze libe yinto ekghonakalako ukwenzeka. Kungcono ukwenza izintwanyana eziimbadlwana kuhle kunokwenza izinto ezinengi butjhophori nangobutjhapha.
Isigaba 3 - Umasipaladi : Indlela Angasekela Ngayo Amakomidi Wamawodi
Igadango 16 : Umasipaladi Uwasekela Ngani AmaKomidi WamaWodi ?
Isekelo elivela kwamasipaladi lizakwahlukahluka ngokwemithombo yamandla kamasipaladi loyo. Abanye abomasipaladi banemali enenngi ukudlula abanye; lokhu-ke kuzakwenza umehluko ekuthini yini okghona ukukuzuza. I-Ofisi kaSpikha ngiyo engakutjela bona ngimiphi imithombo yamandla ekhona, kodwa nokho kwanje akhe uphose amehlo kinanti irhelo lokuhlola elingenzasi:
Nanti irhelo lokuhlola izinto ekufuze ubuze umasipaladi ngazo :
Amakhophi womthetho ofaneleko, ikomba yelizwee loke kunye nemithethokambiso yomkhandlu kamasipaladi ngokuhlanganyela komphakathi kunye nangamakomidi wamawodi.
Ikhophi yemininingwana yokuthi abantu bewodi banengi kangangani, baphila njani, basebenzani, izinga labo lefundo lingangani njll, yona ezakusiza ukuhlanganisa iphrofayili yewodi.
Ikhophi yeHlelo eliHlanganyelweko lokuThuthukisa lakaMasipaladi.
Isibuyekezo sehlelo lokuhlola bona umasipaladi usebenza kuhle kangangani
Isirhunyezo sesabelo seemali sakwamasipaladi.
Ilwazi elimalungana nehlelo lokubika nelekambiso
Amadeyithi neenkhathi zokuthwasiselwa ukujayela umsebenzi
Ilwazi ngamanye amathuba wokuthwasiswa avulelwe amakomidi wamwodi
Iwazi ngokwabiwa kweemali namkha imithethokambiso elawula ukubhadalelwa kweendleko zamakomidi wamwodi.
Igadango 17 : Yini IPlani YokuThuthukisa NgokuHlanganyela ?
Boke abomasipaladi kufuneka bona balungiselele iPlani yokuThuthukisa nngokuHlanganyela ( i-IDP ). Iplani le ihlukanisa imisebenzi ekufuze itjhejwe msinyana kuneminye endaweni. I-IDP isebenza iminyaka emihlanu ( 5 ), kanti-ke injalo nje ibuyekezwa qho ngomnyaka. I-IDP yenza iqiniso lokobana imithombo kamasipaladi eyindlala isebenziseka kuhle, iqalelele imisebenzi ekufuze yenziwe ngaphambi kweminye ( isibonelo : ukusiza iindawo ezitlhaga khulu ngenca yobuchaka ), idose iimali kamanye amazinga karhulumende, ibe iqinise nokuhlanganyela komphakathi.
Amakomidi wamawodi angasifaka njani isandla ku-IDP?
Abajameli bamakomidi wamawodi bangaba seKundleni yabaJameli be-IDP. Ikundla le ilithuba labaholanganyeli lokobana bajamele iinrhuluphelo zabo zeemfundakhetho zabo. Ikundla le ivula isijamiso sokukhulumiselana, sokucocisana kunye nesokuhlanganyelwa komsebenzi wokuthathwa kweenqunto hlasngana komphakathi nomasipaladi; injalo nje godu ikundla le ivula ithuba lokukhulumisana nelokutjheja ihlelo lokulungiselela nelokusetjenziswa kwalokho esele kulungisiwe nge-IDP ekomidini yewodi.
Igadango 18 : Isabelo Seemali Somnyaka
Isabelo seemali lihlelo lekambiso yeemali. Lihlukanisa imisebenzi yomnyaka weemali ozako ngokuhlukanisa iindleko zemisebenzi le nangokuveza imithombo yeemalezi ezizokubhadalela iindleko.
Umnyaka weemali wabomasipaladi beSewula Afrika uthoma ngomhlaka 1 kuJulayi komunye nomunye umnyaka, ube uyokuphela ngomhlaka 30 kuJuni ngomnyaka olandelako. UmKhandlu kaMasipaladi kufuze bona uvumele isabelo seemali ngaphambi kokuthoma komnyaka weemali omutjha, ngemva kokuhlela kuhle nangemva kokubonisana namakomidi wamakomidi nabanye abahlanganyeli endaweni yangekhenu. Nakube amakomidi wamawodi nawo anegama ekuqunteni ukuthi umasipaladi kufuze asebenzise malini kiyiphi iphrojekthi; lokhu-ke kuzakutjho ukuthi iwodi yakho ingasizakala poro, kilokhu.
Kiwo woke umnyaka isabelo seemali seluswa ngelihlo elibukhali ukuqala bona ingangani imali engenako, ingangani esebenzako, nakulinganiswa naleyo eyabelwe ukusetjenziswa. Isibonelo kungaba kukuthi nakube imali engeniswa ziimali ezibhadalwa kwamasipaladi ingaphasi kunaleyo ebeyilindelwe, nemali esetjenziswako nayo kuzakufanela bona yehliswe, ibe phasi.
Amakomidi wamawodi kufuze bona afune bona isabelo seemali sibekelwe isikhathi esingangani, athole nokuthi ibanjwa nini imihlangano. Kufuze bona ubuze nokubuza bona ikhona na imali eyabelwe ukuthwasisa nokufundisa abantu ngesabelo seemali ezakwenza bona uhlanganyele ngendlela ezwakalako ekwabiweni kweemali.
Igadango 19 : Ihlelo Lokulawula Ukuphunyeleliswa Komsebenzi
Thola bona kghani umasipaladi wangekhenu unalo na ihlelo lokulawula ukuphunyeleliswa komsebenzi. Ikomidi yakho yewodi ingenza litho likhulu ehlelweni lokulawula ukuphunyeleliswa komsebenzi ngeengaba ezintathu :
Ukulungiselela Umsebenzi : Sebenza ngokubambisana nekhansela langekhenu nezinye iinhlangano zomphakathi ukutho;a iintlhogeko zantanzi bese wenza iqiniso lokobana iintlhogekwezi nazo ziyafakwa eemphakamisweni zesabelo seemali neplanini yakhona.
Ukulandelela Nokubuyisa Umbiko : Hlala ufuna imibiko ngamaphrojekthi kamasipaladi nangemisebenzi ayenzako ekomidini yewodi kunye nemihlanganweni yomphakathi ewodini yangekhenu kobanyana uzokuphela ubikele izakhamuzi ngendima esele yenziwe ngemisebenzi nangamahlelo athileko namkha ngemiraro ekhona nakube ikhona. Yenza iimphakamiso ezakhako zokuletha ubungcono, begoduu la kufuneka khona, ungakhwezelela nomphakathi kobanyana ulekelele ukwenza umsebenzi ekufuze wenziwe.
Ukubuyekezwa Komsebenzi Ngomnyaka: UmKhandlu kaMasipaladi kufuze bona unande ubikela amakomidi wamawodi nemiphakathi ngesabelo sayo seemali nangokubuyekezwa kwemisebenzi eyenziwako, njengengcenye yemihlangano yomphakathi. Ngaphezu kwalokho, ikomidakho nakube ayinande ithola umbiko wokuthi umsebenzi ukhamba njani ovela ekhanseleni, yazisa imeyara ukuthi ikomidi yewodakho ilindele umsebenzi ongcono kurrhulumende wendawo okhethwe ngedemokhrasi.
Igadango 20 : Abantu Ongathintana Nabo Kwamasipaladi
Thintana ne-ofisi kyomPhathi wakwaMasipaladi ubawe irhelo labo boke abantu ongathintana nabo, ulingezelele encwajanenakho le.
Igadango 21 : Amaphrojekthi Wakwamasipaladi Namagadango Wokusungula
Isigaba 4 - Amathempleyithi Angakusiza
Umasipaladi...
IKOMIDI YEWODI...
Isikhathi: ...
Indawo : ...
Ukuvula nokwamukela
Imitlolo
Amaphuzu Amatjha; isibonelo : Umbiko ngejamo lamaphrojekthi nemibiko yamakoro ngamakoro
Irejista Yemihlangano Yeemfundakhetho Namkha Yemihlangano Ekhethekileko
Umasipaladi...
Umhlangano Wekomidi Yewodi/ wesifundakhetho/okhethekileko/womphakathi
Iwodi : ...
Ikhansela Lewodi: ...
UMasipaladi...
Ikomidi Yewodi ...
Imisebenzi ephambili kamasipaladi evela eHlelweni lokuThuthukisa ngokuHlanganyela
Imisebenzi Ephambili Yewodi :
Ikomidi yewodi kufuze bona ibike ngehlelo elilandelako qho ngenyanga. Lokhu-ke kuzakusiza ukwazi bona kghani uphumelele na namkha awa ukwenza lokho ebewuzibekele ukukwenza ehlelweni lakho lomsebenzi. Kuzakubuye kusize noSpiukha azi bona kghani zikhona na iindaba ekufuze azisebenze.
Inomboro Iphrojekthi Umsebenzi Isilinganiso Isikhathi Umthombo Wamandla
komnotho
Ilungu lekomidi elinikelwe umsebenzi kufuze bona libikele imihlangano yekomidi yewodi ngobujamo bezinto bephrojekthi
Ukwabiwa Kwemisebenzi Ngamakoro Ngamakoro
Umasipaladi ...
Ikomidi Yewodi ...
Igama Lekoro Zamaphilo Ukuthuthukiswa komnotho Wendawo
Amabizo Wabantu Abathunywe Umsebenzi
Iimbonelo Zemisebenzi Ethunywe Abantu Ikundla yezamaphilo yewodi
Intumbantonga
Isaziso Somhlangano Wekomidi Yewodi
Umasipaladi ...
Ikomidi Yewodi ...
Isikhathi : ...
Indawo : ...
Ukuvula Nokwamukela
Imitlolo
Amaphuzu Amatjha Atjho
Iforomu Lokuphakamisa Amabizo - Ikhetho Lekomidi Yewodi
Umasipaladi ...
Ikomidi Yewodi ...
Iforomu Lokuphakamisa Ibizo Lelulngu Lekomidi Yewodi
Ukuphakanyiswa Kwebizo :
Thina, esitlikitlwe ngenzasapha, njengoba simalungu arejistariweko ewodini le ... lapha siphakamisa uNom./uMma ...njengongikhethani kobanyana azokukhethelwa ukuba lilungu lekomidi yewodi ewodini ...
Ukuphakanyiswa Kwebizo :
Mina ... otliktlwe ngensazasapha, weenomboro zebhugwana ezithi : ... ohlala e ... begodu/namkha orejistarwe njengomvowudi wewodi ... lapha ngiyakuvuma ukuphakanyiselwa kwebizo lami ikhetho lekomidi yewodi ...
Ikhansela Lewodi : ...
Irherho Lamabizo Wekomidi Yewodi Nemininingwana Yawo la Atholakala Khona
Iwodi : ...
Ikhansela Lewodi : ...
IsiPhathiswa Sezokwazisa Nokuthintana Sewodi ...
Imiphumela Yekhetho Lekomidi Yewodi
Umasipaladi ...
Iwodi : ...
Indawo : ...
Umasipaladi : ...
Amaphepha Wokuvowuda Onakeleko : ...
Inani Elipheleleko/Ithothali : ...
Umtlikitlo : ...
<fn>nde_Article_National Language Services_Ilwazi Mayelana Nekam.txt</fn>
Ilwazi Mayelana Nekambiso Yokunghonghoyila
Kunghonghoyilwa njani
Amagadango wokunghonghoyila
Igadango 1
Faka isinghonghoyilo kumPhathi wePhiko nofana uthintane neziko lokutjhejwa kwamakhastamu ku 086 011 1502.
Kumele ufumane umphumela emalangeni amahlanu.
Nakube isinghonghoyilo sakho asikararululwa emalangeni ama-21 nofana awukathabi ngendlela sirarululwe ngakhona. (uzakulandela igadango 2)
Igadango 2
Umrhala: 012 427 8000,
Ifeksi: 012 427 8536/7
Amakhastamu weposo angafaka iinghonghoyilo zawo ngomrhala, ngefeksi, ngencwadi nofana nge-imeyila.
Ukuze umLawuli Poso ararulule isinghonghoyilo kuhle, umnghonhgoyili ukhonjelwa bona asinikele imininingwana elandelako:
Imininingwana Enqopheneko
Ibizo
Isibongo
Isiphande
Inomboro yomrhala
Ifeksi/i-imeyila
Imininingwana yesinghonghoyilo
Yini umraro
Wenzeke nini
Kuyiphi iposofisi nofana ikhamphani yokuthumela ipahla
Ukhulume nobani eposofisi
Nakube singhonghoyilo sento ekghona ukulandelelwa nofana erejistariweko, sinikela inomboro yokulandelela nofana yokurejistarwa kwayo.
UmLawuli Poso uhlose ukungezelela ubungako nokukghonakaza ukunikelwa komsebenzi othembekileko, ongakafihleki nobuphrofetjhini kiwo woke amatlayenti.
KUYINI UKULAWULWA KWEPOSO
UkuLawulwa kwePoso bunqophisi emNyangweni wezokuThintana. UkuLawulwa kwePoso kwahlonywa ngokwesigaba 3 somThetho wemiSebenzi yokuPosa No 124 ka 1998. Ihloso yokulawula ibubulo lezkuposa kuqinisekisa bonyana isakhamuzi esinye nesinye sifumana imisebenzi yezokuposa efikelelekako ngokweemali nesezingeni eliphezulu.
UmLawuli Poso uzakuqinisekisa bonyana imisebenzi esisekelo yezokuposa iyafikeleleka ngokweemali kizo zoke izakhamuzi zeSewula Afrika.
Hlangana nokhunye, umLawuli Poso uqalene nalokhu:
Ukusebenza ngeenghonghoyilo zamakhastamu mayelana nabakhambisi beposo.
Ukuqinisekisa bonyana abakhambisi beposo bakhambisana nemibandela yomThetho, kanye neenkambiso zamalayisense neentifikeyiti zokurejistara.
UMBONO
Ukwakha indlela yokulawula ebonakalako emkhakheni nesebenza ngendlela engakafihleki, kube neensebenzi ezithuthukisiweko nezibandiliweko ezikghona ukuthatha iinqunto ezinetlha.
Ukusebenzisa imithetho nemithetjhwana ngepumelelo kanye nokufaka isandla kumigomo yokuthuthukisa ezakwenza bonyana kube nobujamo obuhle mayelana nokuthuthukiswa kwemisebenzi yezokuposa.
IHLOSO
Ukuba mlawuli ozijameleko, obuphrofetjhini nothembekileko, nofikelelwa matlayenti begodu nowasebenzela ngendlela efaneleko neyanelisako.
Ukufaka isandla ekuzuzeni imikhuba yokuziphatha okuhle emisebenzini yezeposo enepumelelo nenekghono lokuqalana neendingo zemikhakha yoke yabantu.
IMINQOPHO
Ukulawula imisebenzi yezeposo ekhethelweko nengakakhethelwa.
Ukuqinisekisa ukukhambisana nemibandela yamalayisense nokurejistara.
Ukukhuthaza ikareko labasebenzisi beposo mayelana neendleko, iragelophambili kanye nemisebenzi esezingeni eliphezulu.
Ukukhuthaza imisebenzi evamileko ezakuqinisekisa bona abasebenzisi bayifumana ngokulinganako.
Ukuya ngokomThetho wezemiSebenzi yePoso No.124 ka 1998, umLawuli Poso angaqalana kwaphela neenghonghoyilo eziphathelene nalokhu:
Iincwadi ezilahlekileko
Ukuhlukunyezwa kweposo
Ukwetjiwa kweposo
Isincephezelo
Ukufuduka kweposofisi nokuvalwa kwayo. Ngokufumana indlela yokulinganisa butjha umthangala sisekelo wezamaposo ukusuka endaweni etjhejwa khulu ngokwemisebenzi yeposo ukuya endaweni engatjhejwa kangako.
Ukwethulwa kweposo esangweni. Ngokuqinisekisa bonyana omunye nomunye umuzi umasipala awunikele inomboro ufumana ukwethulwa kweposo esangweni.
Ukukhokhelwa kwamabhokisi weposo. Ngokuqinisekisa bonyana amabhokisi weposo umkhambisiposo awathatha bona aziimphande zokuthoma aba simahla.
Ukubiza khulu kwamanani. Ngokuqinisekisa bonyana amanani wanofana ngimiphi imisebenzi yezokuposa esisekelo ayafikeleleka ngokweemali, ayafana koke begodu ayafumaneka.
Sifakwa njani isinghonghoyilo Ngokufumana ikambiso yokusebenza ngeenghonghoyilo zamakhastamu.
Ukuthulwa ngemva kwesikhathi. Ngokuzibophelela mayelana nokuqunta bona malanga amanengi kangangani okumele athathwe yiposo(iincwadi) ngaphambi kobana ifike kumamukeli wayo.
UmLawuli Poso akanagunya nakancani eendabeni eziphathelene nalokhu okulandelako:
Ipahla enobudisi obungaphezu kwama-30kg neendleko zakhona.
Iposo enganasiphande
Ukurweyila imitlolo esemthethweni
IBhanka yePoso.
Ukwethulwa kweposo mqatjhi waloyo oyithumeleko.
Iincwadi ezethulwe mumuntu ongasi semsebenzini wokwethula iincwadi.
Yini amalungelo wekhastamu
Ukufumana umsebenzi osisekelo wokwethulelwa iincwadi
Ilungelo lokwenzelwa umsebenzi owazisako nofikelelekako ngokweemali.
Umsebenzi wezeposo othembekileko nowenzeka ngesikhathi.
Ukuba khona kweenghonakazo zokusiza abakhubazekileko.
Ilungelo lokunghonghoyila.
<fn>nde_Article_National Language Services_Ilwazi labosomatraga .txt</fn>
Ilwazi labosomatraga lokutjhayela ngokuphepha, ipilo ehle kunye nokufika ekhaya uphila
Lencwajana ehlathululako imhlahlandlela ekukubulungeni unepilo ehle ngesikhathi usendleleni. Ngakho-ke iqale nawunesikhathi.
Okungaphakathi kwalelikhasana kwathuthukiswa yiYunivesithi yeSewula Afrika (UNISA) ngokuhlanganyela nephrojekthi i-GTZ / EU begodu isuselwe eenkulumiswaneni ezabanjwa nabatjhayeli bamatraga abamakhulu abunane abasuka eenarheni ezahlukileko e-Afrika eseSewula.
Lencwajana ehlathululako itholakala simahla.
IPhrojekthi yomPhakathi yezePilo eyeqa imiKhawulo ngezokuThutha ngeeNdlela
I-Ejensi yezokuThutha ngeeNdlela ngokweqa imiKhawulo ngokusebenzisana nomNyango womBuso wezokuThutha eSewula Afrika, isekela isisungulo sokwazisa abatjhayeli bamatraga, abathengisa idini kunye nabantu abahlala emiphakathini ehlanu kwemikhawulo ngemibuzo ephathelene nezepilo.
Sikhuluma nje, ababanduli abanelwazi banikela ngemisebenzi eyifihlo begodu banikela nangamakhondomu emangenelweni wemikhawulo le elandelako:
Sibawa bonyana ukhulume nababanduli abanobuNtu!
Balinde yoke imibuzo onayo mayelana nezepilwakho.
Kubaqatjhi:
Nawuqatjhe abatjhayeli bamatraga, kufanele ube nesibopho kibo.
Ingabe uyabalungisela itlhogomelo lezepilo (itjhorensi yezepilo namkha irhelebho lezokwelapha)
uyabenzela abasebenzi umthethomgomo wezepilo uyanikela ngelwazi lezepilo namakhondomu uyabavumela abatjhayeli bona bakhambe nabalingani babo emakhambeni amade uyabahlomisa abatjhayeli ngamaglavu welatheksi okufanele bawambathe nabarhelebha umuntu olimeleko
Thatha isikhatjhana uphendule umdlalo wemibuzo olandelako:
Wazini ngokulandelako:
liQiniso
MamaLa
Ngingayithola intumbantonga ngokutjhayela nomuntu onentumbantonga
Intumbantonga ingalapheka
Intumbantonga ingadluliselwa ngumma ukuya emntwaneni wakhe
Kufanele ngaso soke isikhathi ngisebenzise ikhondomu nangiya emsemeni nangingaziko bona umlinganami unabanye abalingani
Ngiyakghona ukumbona umuntu naka nentumbantonga
Nange nginomulwana wentumbantonga, ngingakghona ukuragela phambili nokutjhayela
Abantu abagulako ezithweni zangasese bangadlulisela lamalwelwe ngokomseme begodu bangaba sengozini ekulu yokungenwa mumulwana i-HI
Ungabona bunjani bonyana wena namkha umlinganakho unobulwelwe ezithweni zangasese (ubulwelwe obuthathelwana emsemeni)
Ingabe nginesupa namkha isilonda esingapholiko esithweni sangasese
Ingabe kunjalo nakumlinganami
Ingabe nginalokho okuphuma esithweni sangasese okunukako, okuthontako namkha umhlambuluko otjhisako
Ingabe umlinganami unalokho okuphuma esithweni sangasese okunukako
Nayikuthi kunjalo, wenzani
Nayikuthi kunjalo, wena nomlinganakho (namkha abalingani) kufanele nithole isiyeleliso sokwelatjhwa esibhedlela, ekliniki namkha ekliniki eseqadi kwendlela.
Kungani
Kungombana kulula ukwelatjhelwa amalwelwe athathelwana emsemeni.
Ngombana nawunobulwelwe obuthathelwana emsemeni kunekghonakalo ekulu yokobana uthole namkha udlulise umulwana wentumbantonga.
Uyazi na ngamaYunithi weLwazi nezePilo atholakala eqadi kwendlela
Abosomatraga bamukelwe!
Ngingayaphi nangengifuna ukwelatjhwa nayikuthi ngigulela endleleni
Endleleni yakho ungaya nanyana kukisiphi isibhedlela somBuso, ikliniki namkha udorhodera. Kodwana kubudisi ukulisa indlela enqophileko. Begodu kubudisi ukujamisa itraga lakho phakathi kwemini ulitjhiye isikhathi eside.
Ikhona enye indlela!
Linga yinye yamakliniki aseqadi kwendlela wezePilo neLwazi. Anamanesi anobuntu nanekghono begodu ungathola iinyeleliso kumfundisi wezepilo ofundileko nonelwazi elinabileko ngomunye nomunye umraro wezepilo. Ungaphaga itraga lakho ekliniki begodu ungaya nanyana kusebusuku.
Ingabe amakliniki aseqadi kwendlela arhelebha ngani
Ukwelatjhwa kwemiraro yoke yezepilo enjengomgomani, ihloko ebuhlungu, i-malariya, amathumbu abuhlungu namkha umhlana obuhlungu
Ukwelatjhwa nokuyeleliswa ngobunye nobunye ubulwelwe ezithweni zakho zangasese (STD s)
Ilwazi mayelana nokuthi ungaya kuphi nawufuna ukuhlolelwa umulwana wentumbantonga
Ilwazi ngomulwana wentumbantonga nobulwelwe bentumbantonga kunye namanye amalwelwe athathelwanako
Irhelebho lokuthoma ekulapheni ukulimala okuncani
Amakhondomu wasimahla
Kuyifihlo
Ngingeza nini
Woke amakliniki atholakala eqadi kwendlela avulwa ukuthoma ngemuva kwedina bekube sebusuku, phakathi kweveke.
Lezi kuziinkathi ezihle kilabo abatjhayela amatraga begodu nabangakghoniko ukujama emini.
AmaYunithi / amakliniki atholakala eqadi kwendlela weLwazi nePilo uyawafunyana eendleleni ezikilomebhe.
Linga yinye yamakliniki atholakala eqadi kwendlela wePilo neLwazi. Anamanesi anobuntu nekghono begodu ungathola iinyeleliso kumfundisi wezepilo onekghono nebandulo elinabileko ngananyana ngimuphi umraro wezepilo ongaba nawo. Ungaphaga itraga lakho ekliniki begodu ungaya nanyana kusebusuku.
Ibala
Indawo
Hlola ukubona kwakho
Nayikuthi uthola ubudisi:
ekufundeni amatshwayo weenkampani lapho wehlisa khona ukufunda iinomboro zokutloliswa kwekoloyi namkha amabizo weentrada
Kufanele
Uyokuhlolisa amehlo wakho
Hlola msinyana
Emini, jama endaweni ekhanyako ubambe lelikarada phambi kwakho erhalasini langaphambili lekoloyi. Hlala esihlalweni sakho ube limitha ukusuka ekaradeni.
Mangaki amagama ongawafunda nawulimitha ukusuka ekaradeni
Ukhambe bunjani
Nayikuthi akhenge ukghone ukufunda amagama woke, kufanele ubonane nodorhodera wamehlo khona uzakwenza ukuhlolwa kwamehlo ngudorhodera obandulelwe ukuhlola amehlo.
Nawubulawa sizungu, uhlulukele ekhaya begodu ukhumbule obathandako
Uqeda isikhathi eside ungekho ekhaya kube neenkhathi lapho uhlulukela khona ukuzigedla kwekhaya kunye nalabo obathandako. Nanzi iinyeleliso ongazenza khona uzakuphila kuhle nawusendleleni:
Yidla kuhle
Iinthelo ezitja nemirorho ziqinisa ihlelo lokusowuda emzimbeni begodu zikunikela namandla. Linga ukubalekela ukudla okunamafutha amanengi.
Lala kuhle
Ukulala ngetrageni kwenza bona ungazigedli kuhle KODWANA ukulala ubuthongo obaneleko kurhelebha bona ukwazi ukusebenza ngamandla amakhulu.
Thabulula iinkhwepha
Ukulula imilenze nokuzithabulula ngemuva kwesikhatjhana esithileko kwenza bona uhlale uphaphamile. Ukuphuma ngetrageni nakho kwenza bona ukwazi ukuphumuza ingqondo yakho begodu uphumule.
Ukuhlanzeka ukusikima ukhambe!
Nanyana zingekho iindawo zokujama kwamatraga ezineendawo zokududa umzimba nokuhlanzela, linga ukuhlamba ngamalanga. Ukuhlanzeka akusikuhle kuphela epilweni yakho kodwana kwenza bona uzizwe umutjha begodu uzigedlile.
Iingozi
Endleleni uqalana namathuseleko amanengi ayiselela. Abatjhayeli esikhathini esinengi bayadlelezelwa bebathathelwe neenkoloyi njengombana usazi.
Ngakho-ke zitlhogomele begodu uhlale uphaphamile khona uzakubalekela ingozi.
Uthi bewusazi:
Umulwana we-HIV ubeka amaphilo wabatjhayeli engozini ekulu. I-HIV mumulwana obanga intumbantonga. Lomulwana uyingozi khulu ngombana nawukhe wakuthelela, akunapengu begodu ipilo yakho izakuphela isikhathi singakafiki.
Hlola iimpendulo okungizo emdlalweni wemibuzo ongehla ekhasini elidluleko:
Mamala Asoze wangenwa mumulwana we-HIV nawutjhayela nomuntu onawo emzimbeni wakhe. Uthola i-HIV nawuya emsemeni ngokungakaphephi nomuntu othelelwe ngiwo namkha uhlangane neengazi ezinomulwana. Kungakho kufanele usebenzise ikhondomu ngaso soke isikhathi nawuya emsemeni. Kungakho godu ngaso soke isikhathi kufanele ufake amaglavu nawurhelebha umuntu olimeleko.
Mamala Ayikho ipengu yentumbantonga. Udorhodera asoze akwelapha. Inyanga yesikhethu nayo asoze ikwelaphe. Akakho ongakwelapha. Nayikuthi uthelelwe, kuzakufanela bona uthole iindaki ezikhethekileko kunye nokuyeleliswa okukhethekileko kwezokwelatjhwa.
Liqiniso Umma osidisi onomulwana we-HIV namkha ubulwelwe bentumbantonga angayidlulisela emntwaneni wakhe ngesikhathi sokubeletha begodu nalokha nakasamunyisako. Kuqakathekile kibomma abasidisi bona bayokuhlolwa bonyana abanawo na umulwana we-HIV. Bangathola iinyeleliso emakliniki wokubeletha. Lelirhelebho linganikela umntwana ithuba lesibili.
Liqiniso Amakhondomu angakuvikela ekuthelelweni mumulwana namkha yintumbantonga nawuwasebenzisa kuhle begodu ngasosoke isikhathi.
Mamala Asoze wambona umuntu bonyana unomulwana we-HIV. Abantu bangaqaleka baphilile begodu bazigedlile, kodwana babe nomulwana. Ngakelinye ihlangothi, abantu abaqaleka bondile begodu bagula kungenzeka bangabi nawo lomulwana. Kuhlolelwa intumbantonga kuphela okungatjho bona umuntu uthwele umulwana emzimbeni namkha akanawo na umulwana.
Liqiniso Nayikuthi uhlolelwe umulwana bekwatholakala bona unawo, akutjho nokho bona ipilo sele iphelile. Ungaphila isikhathi eside begodu uragele phambili nokutjhayela kwakho. Kodwana kuzakufanela bona uyokuthola iinyeleliso zokwelatjhwa ngemuva kwesikhathi esithile. Kufanele ufunde ukudla kuhle begodu uthabulule umzimba qho, godu bewulise ukubhema nokusela.
Kodwana,
Nayikuthi unomulwana we-HIV, unesibopho sokobana ungatheleli umkakho namkha omunye walabo bantu oya nabo emsemeni. Kufanele ukhumbule ukusebenzisa amakhondomu ngokulungileko njalo nawuya emsemeni.
Liqiniso Abantu abanamalwelwe ezithweni zangasese bangazithola basengozini yokungenwa mumulwana we-HIV ngesikhathi basiya emsemeni ngokungakaphephi nomuntu onawo lomulwana. Abantu abaya nabo emsemeni basengozini ekulu yokuthelelwa mumulwana nentumbantonga. Nawunobulwelwe obuthathelwana emsemeni, thola isiyeleliso sokwelatjhwa msinyana. Amalwelwe athathelwana emsemeni alapheka ngaphandle kweendleko namkha ubuhlungu. Khuluma tjhatjhalazi nomlinganakho (namkha abalingani) ngomraro wakho begodu bakhuthaze bona nabo bakhulume ngawo.
Uthole mangakhi amaphuzu esihlabaneni esingehla
Ilwazi lakho ngentumbantonga nomulwana we-HIV lihle begodu uyazi bona kufanele uzivikele bunjani ekubeni ungathelelwa.
Kodwana, yenza isiqiniseko sokobana awuzibandakanyi emsemeni ongakaphephi.
Unesibopho sokwabelana ngelwazi nabanye abatjhayeli abangafuna isiyeleliso sakho.
Hlolisisa iimpendulo lezo ongakazitholi kuhle. Yenza isiqiniseko sokobana awuzibandakanyi emsemeni ongakaphephi. Thatha isibopho khudlwana. Begodu, yenza isiqiniseko sokobana lokho okwenzako, akukufaki engozini yokungenwa mumulwana.
Kufanele uthole ilwazi elinengi. Imithombo yelwazi baqatjhi, amakliniki, iimbhedlela, amakliniki aseqadi kwendlela amaYunithi weLwazi, imitato yerhelebho yentumbantonga.
Ngingazivikela njani
Yazi umuntu oya naye emsemeni. Ingozi yokuthelelwa mumulwana we-HIV iphezulu kubalingani ongabaziko. Abantu abanengi abanomulwana we-HIV abazi bona banawo lomulwana. Khuluma nomlinganakho ngengozi yentumbantonga. Iya emsemeni ngendlela ephephileko ngaso soke isikhathi nawunganasiqiniseko bona umlinganakho akanawo umulwana.
Nawusela utjwala namkha ubhema isango ungabhalelwa kukuzilawula. Ungagcina sele uvume lula ukuya emsemeni begodu ungakhohlwa nokusebenzisa ikhondomu. Uyazi musi bonyana akukafaneli bonyana utjhayele nawusele utjwala namkha ubheme isango. Hlala uphethe amakhondomu lapho uya khona. Angeze wazi bona uzakuhlangana nobani, namkha uzazizwa bunjani. Asoze wazi bona ungagcina wenzeni.
Umseme ophephileko
Hlala usebenzisa amakhondomu njalo nawungamaziko namkha ungamethembiko umlinganakho begodu ungayi kumthengisi dini ungakaphathi amakhondomu.
Ungathenga amakhondomu ekhemisi, esuphamakethe namkha lapho kuthelwa khona i-petroli. Ungawathola simahla kumaYunithi aseqadi kwendlela wezePilo neLwazi, emakliniki kunye neembhedlela. Lisebenzise kuhle ikhondomu. Tjheja imiyalo yokusetjenziswa kwalo.
Ukuhlolelwa intumbantonga
Kuhlolwa kwelabhorethri kuphela okungatjengisa bona unawo umulwana wentumbantonga namkha awunawo. Kuhle ukwenza lokhu kuhlolwa khona uzakuthola bona unawo namkha awunawo. Lokhu kususa ukungabaza onakho. Begodu kurhelebha bona uhlele ipilo yakho kuhle.
Ungenza ukuhlolwa ekliniki, esibhedlela namkha ungaya kudorhodera wangeqadi akuhlole. Abayelelisi bezengqondo ababandulweko nabakhethekileko bazakukhuluma nawe begodu nangemsitheleni ngaphambi kobana uthathe ukuhlolwa namkha ngemuva kobana uthole imiphumela. Umphumela wokuhlolwa uzakunikelwa wena kuphela. Akakho omunye umuntu ozakwazi ngomphumela. Ukuhlolwa kusimahla.
Njengobaba unokuziphendulela okunengi
Unokuziphendulela kumkakho, abantwana bakho, abangani kunye namanye amalunga womndenakho. Kuqakathekile bona utlhogomele ipilo yomndenakho nokuthi ungadluliseli amalwelwe anjengalawo athathelwana ngokomseme namkha intumbantonga nomulwana wayo kumkakho. Vikela ipilo yakhe! Khumbula bona nakabasidisi ekubeni unomulwana we-HIV nentumbantonga, umntwanakho angatheleleka naye. Vikela ipilo yomntwanakho!
Ukuba nokuziphendulela kutjho bona godu utlhogomele abomma labo oya nabo emsemeni. Yenza isiqiniseko sokobana awudluliseli kibo amalwelwe begodu tlhogomela bona awutholi ukuthelelwa ngibo.
Khamba uyokukhulumisana nalabo osebenza nabo ngeendaba zepilo nokuphepha. Mhlamunye nabo balifundile lelikhasana begodu bafuna ukukhuluma.
Yenza isiqiniseko sokobana itraga lakho lihlala lisebujameni obuhle. Ukuphepha kwakho kuqakathekile begodu ukuphepha kuyame etrageni elilungele indlela.
Ungayinikeli ithuba intumbantonga
IINOMBORO ZERHELEBHO ZOMTATO ZENTUMBANTONGA
Nawufuna ilwazi elinabileko ngekhasaneli dosela i-C-BRTA: ku +27 82 781 9484
<fn>nde_Article_National Language Services_Imininingwana yokuthi.txt</fn>
Imininingwana yokuthintana
Okufanele ukwazi namalungelo wakho nawuthatha irhelebho lemingcwabo
UmNyango wezokuFundiswa kwabaThengi
Okufanele ukwazi ngamapholisi wemingcwabo
Into eqakatheke khulu ngelinye nelinye IRHELEBHO LEMINGCWABO / I-MASTER POLICY kukobana ipholisi kufanele IQINISEKISWE yikampani yetjhorensi yesikhathi eside etlolisiweko. Lokhu kwenzelwa bona ilunga linikelwa isiqiniseko sesibawo esisemthethweni nakungaba nesenzo esithathelelwe itjhorense (ukuhlongakala).
UMNIKAZI WEPHOLISI / ILUNGA kufanele anikelwe ISITIFIKHETHI SOBULUNGA. Isitifikhethesi kufanele sibeke ngokucacileko igama lomtlikitli (usotjhorense); imali ezakubhadelwa ngenyanga; inzuzo ebhadelwako; indlela yokwenza isibawo sokubhadelwa nelinye ilwazi eliqakathekileko nge-master policy. I-master policy kufanele iveze kucace bona umngcwabi namkha abasebenzeli bakhe abakaqatjhwa mqabeleli wepholisi namkha usotjhorense begodu ngakho abasibatloli bepholisi.
Kuqakathekile kubanikazi bamapholisi ukwazi bona bangakhetha ukuthatha iinzuzo zepholisi ezitholakala ngenzuzo yemisebenzi yemingcwabo namkha ngomhlobo wokubhadelwa ngemali.
Isitifikhethi kufanele siveze loke ilwazi elifaneleko kuMnikazi wepholisi / iLunga bona lazi bonyana ukurhelejwa kuthoma nini; lirhelebho bani nokobana kukuphi lapho ungeze warhelejwa khona; nesikhathi sokulinda, njll.
Iinhlathululo
Litjho umtlolo womthetho okhutjhwa mqabeleli wepholisi / usotjhorense onemininingwana yenzuzo, iimali ezibhadelwako, imithetho nobujamo begodu nenomboro yepholisi, okufanele ibonakale esitifikhethini sakho sobulunga.
AMASOSAYITHI WOBUNGANI
ISosayithi yoBungani yihlangano yeemali eyenziwa siqhema sabantu abaneendingo ezithileko, ababhadela imali bebabulunge ngokuhlanganyela ukurhelebhana ngemali ukuhlangabezana neendingo ezithileko, isibonelo, umngcwabo. Ubunengi bemali umuntu anganikelwa yona kuba yi-R5 000.
ISosayithi yoBungani akusibhizinisi lokwenza inzuzo kodwana enye nenye inzuzo eyenziwe ngemali ebhadelwa malunga asisako woke amalunga abelana ngayo.
Kufanele ugandelele bona uthole isitifikhethesi ukuqinisekisa bona ulilunga. Isitifikhethesi kufanele sitjengise yoke imininingwana yepholisi yakho.
ABAPHATHI / ABATHINTANISI
Lokhu kutjho ikampani evunyelwe mqabeleli wepholisi / usotjhorense bona yenze umsebenzi womtlolisi wokumthengisela amapholisi.
Yikampani yetjhorense yesikhathi eside etloliswe neBhodo yemiSebenzi yeeMali ethola iimali ozibhadela ngenyanga nenesibopho sokubhadela inzuzo nawungahlongakala.
UMNIKAZI WEPHOLISI / ILUNGA
Lokhu kutjho wena njengelunga elibhadela imali ngenyanga khona kuzakuzuza abantu obakhombe epholisinakho.
IMALI EBHADELWA NGENYANGA
Lo mumuntu ozijameleko oya kuye njengelunga nawungakathabi ngependulo yomtlolisi. Imininingwana yakhe yokuthintana itjengiswa esazisweni sangokomthetho kanye nekhasini langemva lalencwajana.
UKUPHAYELA NGEQADI
Umqabeleli wepholisi / usotjhorense uzakurhelisa ubujamo namkha amalwelwe epholosini, lawo nakungenzeka agcine ngokuhlongakala komuntu ofakwe epholisini, kungabi nenzuzo ebhadelwako.
Imibuzo okufanele uyibuze nelinye ilwazi okufanele ulithole kumthengisi
Umbuzo: Ngimuphi umqabeleli wepholisi omjameleko
Ipendulo: Ubufakazi kufanele bunikelwe mumuntu othengisa ipholisi begodu kufanele bube seforomini lesibawo nesitifikhethi sobulunga esikhutjhiweko.
Umbuzo: Khuyini inomboro yepholisi
Umbuzo: Ngingafaka bani epholisini
Ipendulo: Laba babantu abakhethwa nguwe.
Umbuzo: Ngibhadela malini
Ipendulo: Le yimali ozayibhadela nefaka yoke imali yokwenzelwa umsebenzi nemali ebekiweko.
Umbuzo: Ingabe ngibhadela ngenyanga, ngekotara namkha ngonyaka
Ipendulo: Kufanele ubuze bona uzakubhadela nini.
Umbuzo: Ingabe ngibhadelela ngaphambili namkha ngemva kwesikolodo
Ipendulo: Kufanele ufunisise nayikuthi uzakubhadela ekuthomeni kwenyanga (ngaphambi kwesikhathi) namkha ekupheleni kwenyanga namkha nasele ukoloda.
Umbuzo: Ingabe ngibhadela njani
Umbuzo: Nangibhadela ngekhetjhe ingabe ngizakuthola irasidi
Ipendulo: Iye, kufanele kube lirasidi langokomthetho.
Umbuzo: Ingabe lemali ebhadelwa ngenyanga izakukhwela ngomuso
Ipendulo: Imali ebhadelwa ngenyanga inganda nayikuthi kuneembawo ezinengi zokurhelejwa ngeemali ehlobeni leli lepholisi.
Umbuzo: Ingabe imali ebhadelwa ngenyanga iqinisekiswe isikhathi esingangani
Umbuzo: Ingabe ngithoma nini ukungathola irhelebho
Umbuzo: Ngiziphi iinkhathi zokulinda
Umbuzo: Kwenzekani nayikuthi ukuhlongakala kubangwa yingozi
Ipendulo: Ngokujayelekileko isikhathi sokulinda asitjhejwe lapha.
Umbuzo: Ingabe kunokhunye ukuphayela ngeqadi
Umbuzo: Kwenzekani nayikuthi ngibhalelwa kubhadela ngenye inyanga namkha ngilisa ukubhadela
Ipendulo: Angeze usalungela ukufumana irhelebho begodu nawuthoma ukubhadela godu, iinkhathi zokulinda nokuphayela ngeqadi zizakusebenza.
Umbuzo: Ingabe ukulungela ukufumana irhelebho kuphela nini komunye nomunye umuntu
Ipendulo: Imininigwana ezeleko kufanele unikelwe yona, khulu khulu ebantwaneni.
Umbuzo: Ingabe ngithola ubufakazi bokuba lilunga
Ipendulo: Kufanele uthole iSitifikhethi sobuLunga nesirhunyezo semininingwana yokuthi ngubani ozakuthola irhelebho, imali ebhadelwako, nazo zoke iinkhathi zokulinda nokuphayela ngeqadi.
Umbuzo: Ingabe ngingakungezelela ukuthola irhelebho
Ipendulo: Iye, ungangezelela inzuzo epholisini yakho nayikuthi i-Master
Policy iyavuma, ngesinye nesinye isikhathi; lokhu godu kungangezelela imali oyibhadelako. Ukuphayela ngeqadi neenkhathi zokulinda kungasebenza ngenzuzo eyandisiweko.
Umbuzo: Ngisenza njani isibawo sokurhelejwa nangihlongakalelweko
Ipendulo: Ikambiso yeembawo zokurhelejwa kufanele inikelwe ngokuzeleko ebujameni nemithethweni.
Ipendulo: Uvunyelwe ukubona i-Master Policy. Lokhu kwenziwa nawubona unganeliswa ziimpendulo onikelwa zona namkha usola umuntu okuthengisela ipholisi. I-Master Policy kufanele itholakale e-ofisini eliseduze nawe lokutjhejwa kwabathengi.
Umbuzo: Ngingayikhansela na ipholisi
Ipendulo: Ungayikhansela ipholisi kungakapheli amalanga ama-30
wokubhadela imali yakho yokuthoma begodu uzakubuyiselwa imali yakho ngokuzeleko nawungabawi irhelebho ngokuhlongakalelwa. Ngemva kwalokho ipholisi ingakhanselwa kwesinye nesinye isikhathi, kodwana akunamali ebhadelwa ngenyanga ozakubuyiselwa yona.
Umbuzo: Kwenzekani nayikuthi ipholisi iyasuswa komunye umqabeleli wepholisi isiwa komunye / usotjhorense
Ipendulo: Lokhu kungenziwa, kodwana kufanele waziswe bewaziswe nokuthi kuthinta njani abantu abalungele ukuthola irhelebho, mayelana nakho koke okungehla. Kufanele uMqabeleli wepholisi / uSotjhorense omutjha akunikele isitifikhethi sobulunga esitjha. Nayikuthi ubona bonyana awusisebujameni obulinganako namkha obungcono, thintana noMqabeleli wepholisi /
uSotjhorense okhona ngokurhaba okukghonekako.
Umbuzo: Kwenzekani nanginesinghonghoyilo namkha umbuzo
Ipendulo: Wena namkha abazuzi bakho kufanele kokuthoma niqalise bunqopha umbuzo kuMqabeleli wepholisi / kuSotjhorense. Nayikuthi awukaneliswa, ungabika isinghonghoyilo esiPhathisweni esitjheje iinghonghoyilo zeTjhorense yesiKhathi esiDe namkha eBhodini yemiSebenzi yeeMali (FSB).
Tjheja: Imininingwana yesiPhathiswa esitjheja iinghonghoyilo ne-FSB kufanele ibonakale eSitifikhethini sobuLunga begodu nangemva kwencwajana le yelwazi.
<fn>nde_Article_National Language Services_Incwadi Yokwethulwa K.txt</fn>
Incwadi Yokwethulwa Kokuphepha
Ikhamphani...
Inomboro yekhamphani...
ISINGENISO
Wamukelekile endaweni...
Amanowuthi alula lawa encwajaneni le ngewokukhandela bona wena nosebenza nabo ningakhubali nofana nigule lokha nanisebenza kilephrojekthi.
Ngesizo lakho singakha iphrojekthi le ngaphandle kobana kube nomunye okhubala khulu.
Incwajana le ifaka hlangana imithetho evamileko okumele ilandelwe ngibo boke abantu.
NCAMA NGEZEPILO NOKUPHEPHA, IPILO OYISINDISAKO KUNGABA NGEYAKHO!
ISITATIMENDE SOMNQOPHO
Zoke iinsebenzi ephrojekthini le ziqakathekile. Ziqakatheke ekhamphananini nemindenini yazo.
Woke umuntu unelungelo lokuba nendawo yokusebenzela ephephileko nenepilo, nelungelo lokuya ekhaya ukusuka emsebenzini ngamalanga aphilile begodu ngaphandle kokulimala.
Lo mnqopho ovamileko esiwulwela soke, begodu siyakholwa bonyana ungafunyanwa kwaphela ngokusebenza ndawonye ngokubambisana kwalabo ababandakanyekako.
Njengomqatjhi, sizibophelela ekunikeleni ibhoduluko lokusebenza eliphephileko nelinepilo kanye neensetjenziswa ezifaneleko. Siyatjheja bonyana ipilo nokuphepha kuqakatheke khulu kuneendleko zehlelo. Imiphumela yokulimala ikuloba ngokweemali emntwini nephrojekthini.
Njengabaqatjhi, sizibophelela ekusebenzeni nekwenzeni ngokuphepha nangendlela enepilo ngeenkhathi zoke.
Njengomuntu ngamunye woke umuntu unelungelo nesibopho sokujama bese alungise ubujamo nofana isenzo esingakaphephi.
AMANOTHI WEMIKHUBA YEZEPILO NOKUPHEPHA
Woke umuntu osebenza ephrojekthini le unesibopho sokuvikela ukulimala kwakhe, ezinye iinsebenzi kanye nomphakathi ngokunabileko.
Kumele ulalele imithetho yezepilo nokuphepha engencwajaneni le.
Kumele ulalele yoke imiyalo yezepilo nokuphepha isikhulu sakho nofana esinye nesinye isikhulu sezepilo nokuphepha esikunikela yona.
Kumele ufunde bewulalele woke amatshwayo wezepilo nokuphepha asendaweni yokusebenzela. Kunamatshwayo wezepilo nokuphepha afakwe encwadinapha.
Nawubona nanyana ngubani enza okuthize okungabangela ingozi, kumele umyalelise khonapho. Nakube uragela phambili, kumele umtjelele kubaphathi nofana esikhulwini sezepilo nokuphepha.
Nanyana ngubani owephula imithetho, imiyalo nofana amatshwayo wezepilo, angaqotjhwa endaweni yokusebenzela begodu/nofana aphelelwe msebenzi.
Nakube awunasiqiniseko, khuluma nesikhulu sakho.
Ziphathe kuhle
Tjheja ipilo nokuphepha kwakho!
IMITHETHO YEZEPILO NOKUPHEPHA
Unga:
mbathi izambatho ezidabukileko neziyidlhegedlhege mbathi ubucwebe.
Hlala:
umbatha izambatho zokuzivikela ezifaneleko ufaka amanyathelo nofana amabhudzu wokuzivikela uthwala isikupuru ufaka amagambhudzu lokha nawusebenza ngedaka lesalmende nofana amanzi nofana idaka nje
Cabanga ngezepilo nokuphepha begodu usebenze ngokuphepha!
lokha nawutjhiselelako nofana nawugrayindako kizo zoke iindawo ezinethuli lapha kunetshwayo elithi akumbathwe iimvikeli zamehlo kinofana ngiyiphi indawo lapha amehlwakho angalimazeka khona.
Unamehlo amabili kwaphela, nje-ke anakekele!
Sebenzisa amahanskune, iinkhitjana nofana ezinye izambatho ezikhethekileko nawusebenza ngalokhu okulandelako:
izinto ezimakghwakghwa amakhemikhali izinto eziqandako nofana ezitjhisako izinto ezineentlobo ezibukhali.
Mbatha iimvikeli zeendlebe nakube amatshwayo abonisa bonyana usendaweni lapha kumbathwa khona iimvikeli zeendlebe, nakinofana ngiyiphi kunetjhada elivala iindlebe.
nawupenda ngesipreyi nawutjhisa okuthize nakunanofana ngibuphi ubungozi betjhefu wembathe neensithabuso zokuvikela ithuli nawuseendaweni zethuli.
Sebenzisa isisetjenziswa esikhethekileko sezepilo nokuphepha nakube usebenza endaweni eyingozi.
Bika zoke iinsetjenziswa nofana izambatho zokuvikela zezepilo nokuphepha ezilimeleko msinyazana kumphathi nofana esikhulwini sezepilo nokuphepha.
Nakube uguga (uphakamisa) okuthize, qinisekisa bonyana:
ugoba amadolwakho bese umgogodlhwakho ululeke ngendlela ongakghona ngayo ufumana isizo ngayo yoke into ebudisi nofana ekulu (into elingana nengcenye yobudisi bomzimbakho)
kunomuntu munye kwaphela onikela imiyalo lokha isiqhema nasidobha izinto ezibudisi lapha ufuna ukuyongena khona akukasitheki ngaphambi kobana uthome ukuguga.
Nawusebenzisa isitepisi:
sebenzisa izandla zombili nawukhwelako sebenzisa isikhwama esibhejulwako nofana isiphakamisi pahla ukuphakamisa imithwalo nofana iinsetjenziswa qinisekisa bonyana isitepisi asitekezeli begodu side ngokwaneleko qinisekisa bonyana isitepisi sinzinzile phezulu naphasi
Nakube usebenzisa iintlabagelo zamandla nofana zezandla, qinisekisa bonyana:
iintlabagelo ozisebenzisako zikhambisana nomsebenzi owenzako iimphatho azikaphuki iintlabagelo zokusika zibukhali iintjhizela azinanhloko ezikghorileko iintlabagelo zamandla azidisibezwa ngomsebenzi.
Babantu ababanduliweko kwaphela okumele basebenzise bebalungise iintlabagelo neensetjenziswa.
Ngaphambi kobana ukhanyise imitjhini:
qinisekisa bonyana zoke izinto zihlezi ngendlela yakhona qinisekisa bonyana abanye abantu baphephile.
Ngaphambi kobana ulungise nofana uquphe imitjhini, JAMA bese ucima imitjhini leyo.
UNGAsebenzi emtjhinini nawusadumako
Hlolisisa zoke iinsetjenziswa zokuphakamisa.
Nakube zonakele nofana ziphukile, zibike kumphathi.
Ungasebenzisi ummoya wekhomphresa ukuhlanza izambatho, begodu ungavutheli omunye umuntu ngawo.
Awukavunyelwa ukusebenzisa nofana ngisiphi isisetjenziswa nofana isikhwelo ngaphandle kwanange ubanduliwe begodu ugunyazwe bona wenze njalo.
Ungatiki umlilo!
Hlonipha amatshwayo athi Ungabhemi
Fumana bonyana zikuphi iincimamlilo eziseduza nokobana zisetjenziswa njani.
Ungatheli ipetroli ngenjinini etjhisako nofana edumako
Beka amaketjezi angahle avuthe ngomthamo omncani begodu ngesimumathini esivunywe bonyana siphephile.
Nakube usebenzisa amatjhila ane-oli:
ngemva kokuwasebenzisa abeke ngemgqonyini wesenke ovalekileko nofana uwalahle ngokuphephileko beka amatjhila ane-oli kude bebhodlholo le-oksijini
Beka amahitara aphathwako kude nezinto ezivuthako.
Ukuphathwa kwamakhemikhali ayingozi
Nawuhlangana nofana nakumele uphathe izinto zamakhemikhali, kunemithetho embalwa esisekelo okumele ukhambisane nayo:
Ipahla Yokuzivikela kumele imbathwe ngeenkhathi zoke lokha nawusebenza ngamari-ejenti.
Hlela bona kube nomuntu wesibili, ombethe izambatho ezifaneleko zokuzivikela, azilungiselele ukukusiza nange kunobujamo oburhabako.
Bika amagadango wakho owatjhukumisako kumphathi wakho ukuze kuhlelwe isizo elirhabako nakunesidingo.
Bika koke ukulimala ezikweni lezokwelapha nofana kumphathakho nanofana kungaba kuncani kangangani.
Ungathathi iindlela ezirabhulelako.
Lokha nawehlisa amakhemikhali aliketjezi, hlala uphethe ithumbu lamanzi agelezako ukwenzela ubujamo oburhabako.
Ungasebenzi ngepahla yegezi ngaphambi kobana umuntu obandulweko ayenze iphephe.
Ungasebenzisi iintlabagelo nofana ipahla yegezi khibe ujame ngemanzini.
Gcina indawakho yokusebenzela ihlanzekile ngoku:
hlala uthanyela okutjhefileko, ithuli, iinzibi nofana i-oli phosela iinzibi ngemgqomini.
Gcina iindledlana okukhanjwa kizo ziphephile ngoku:
ngokususa iintlabagelo nofana ipahla lapha kuphunywa khona nakutjhako nofana lapha kukhanjwa khona susa ubukerekere emastepsini nalapha kukhanjwa khona.
Yazi indawakho yokusebenzela, khulukhulu:
amatshwayo wokuyelelisa indawo lapha kubekwa khona ipahla yokucima umlilo
AMATSHWAYO WEZEPILO NOKUPHEPHA
ukubhema akukavunyelwa umlilo namalangabu akukavunyelwa indlela yabeenyawo ayikavunyelwa ukuselwa kwamanzi lawa akukavunyelwa ukudlulela ngaphetjheya kwalapha akukavunyelwa akwembathwe isivikeli samehlo akwembathwe isivikeli sokuphefumula akwembathwe isivikeli sehloko akwembathwe isivikeli seendlebe akwembathwe isivikeli sezandla akwembathwe isivikeli esivikela iinyawo nemilenze kumaketjezi akwembathwe isivikeli sobuso akwembathwe imaski yokuvikela ithuli akwembathwe amabhande wokuphepha gcina indawo ihlanzekile
Ipahla Yesizo Lokuthoma
Ikombandlela Evamileko
Ikomba Yendledlana Yokuphunyurha
Amanzi Wokusela
Indawo Lapha Kubekwe Khona Ipahla Yokucima Umlilo
Isicimamlilo
Ithumbu Lokucima Umlilo
Amanzi Wokucima Umlilo
Isimbi Yokuyelelisa Nakutjhako
Isiyelelisi Sobungozi Bomlilo
Tjheja iradiyetjhini etjhugululela ku-ayoni
Isiyeleliso esivamileko sobungozi yokuwubulwa yigezi
Isiyeleliso sobungozi yemithwalo elembelelisiweko
Tjheja iinthuthi kanye nepahla ekhambako.
Sebenzisa iindlela ezifaneleko neendledlana zeenyawo
Ungathathi iindlela ezirabhulelako
Qinisekisa bonyana iintambo zepahla yegezi zisebujameni obufaneleko
Ungasebenzisi iinlere zesenke neenkupuru zesenke nawuseduze nendawo enamandla amakhulu wegezi.
Ungatjhideli nofana ubeke nanyana yini osebenza ngayo eduze khulu ngaphezu kwamamitha ama-3, 5 kumakheyibula aphezulu wegezi.
Jama!! Lokha nawutjhidela eduze khulu kwamakheyibula.
Ungalingi ukukhwela phezulu emapaleni nofana uphazamisane neemumathi zomlilo ezisemapaleni.
Nakube usebenza lapha kunamakheyibula wegezi akhamba phezulu, bawa isizo kumphathako. Ungarageli phambili ngaphandle kokubonisana nomphathakho.
Ungakhweli epahleni ekhambako nofana kusithuthi sokwakha ngaphandle kwanange ugunyazwe ukwenza njalo. Boke abasebenzisi/abatjhayeli kumele babe neencwadi zokutjhayela ezisemthethweni.
Fumana ukwelatjhwa msinyana ngitjho nanyana kungokokulimala okungatjho litho, begodu uqinisekise bonyana koke ukulimala kuyabikwa.
Awukavunyelwa bona sewukhambe utika umlilo nanyana kukuphi ngejaradeni.
Sela kwaphela lapha kuphuma khona amanzi ebuhlambelweni nofana lapha kuhlathululwe khona kuhle kwathiwa Amanzi Wokusela
Nawutjhiselelako nofana nawusarhako:
susa nofana usithe ipahla engahle itjhe eseduze kwalapho qinisekisa bonyana ipahla yokucima umlilo iseduze hlola amaphayiphu nofana amajoyini wakhona bona akavuzi na sebenzisa ipahla yokuvikela kanye nezambatho zakhona.
Ungakghodlhakghodlhi nofana uphazamisane nepahla yezepilo nokuphepha!
Nakube ukhwele ngemva elorini, unga:
Isikhafula singakhiwa kwaphela, silungiswe nofana siphulwe ngokwetjhejo lomuntu onakghono oqatjhwe yikontraga ngokutloliweko.
Isikhafula esitekezelako nofana esingakahlanganiswa singeze sasetjenziswa, begodu kumele kulungiswe woke umonakalo nofana ubikwe emntwini ofaneleko.
Iindromu ezingenalitho, amakhreyiti nofana iintina zingeze zasetjenziselwa ukusekela nofana ukuqinisa isikhafula. Kungeze kwakhiwa iplatfomo yokusebenzela phezu kwenye.
Ukusebenzisa isikhafula esingakapheli ukwakhiwa akukavunyelwa. Nakube isikhafula sisebujameni obungakaphephi ngendlela enganabubalekelo, kumele singasetjenziswa begodu sifakwe amatshwayo wokuyelelisa.
Isikhafula singeze sasuswa nakusasetjenzwako.
Akunamuntu ovunyelwe ukuba phezu kwesikhafula lokha ubujamo bezulu nabungasi buhle.
Nawusebenza esikhafuleni esiphakeme ngehla kwamamitha ama-2, khibe akunambambelo, kumele usebenzise amabhande wokuphepha nofana lokuzibopha.
Zoke iinkhafula kumele zibe namatshwayo athi Kuphephile ukusebenza nelithi Akukaphephi ukusebenza .
awusebenzi ngaphasi kwento elembeleleko nofana emahlangothini agazukileko nangakaqini amahlangothi ahlala asekelekile nofana aqinile amahlangothi avulekileko asithekile.
Qinisekisa bonyana okupakiweko kunzinzile begodu kuphephile.
Ubunzinziso bomthwalo opakiweko bumele bubuyelelwe kathathu kudayametha yokuphakama.
Zoke iintepisi kumele zibe nobubambelelo.
Amahlangothi wamaplatfomo kumele angabi nematheriyali kanye nepahla engakaqiniswa.
IMIYALO EVAMILEKO
Lokha nawusendaweni lapha kwakhiwa khona, AWUKAVUNYELWA uku:
letha neenselo ezidakako nofana iindakamizwa (ngaphandle kwanange ugunyazwe ngudorhodera, kodwana-ke kumele wazise umphathakho)
sebenzisa isidaki nofana enyenenye into engakavunyelwa rhugana nofana ukulwa letha isigidi sebenzisa ilimi elithukanako betha nofana ukuthusela nanyana ngubani bamba imihlangano ngaphandle kwemvumo yomphathakho nikela abantu iincwajana nofana amaphephandaba letha amabhodlholo nofana iinsinjana zeenselo, nofana ulungise ukugoma, ngaphandle kwakange usendaweni etjhwiweko.
ziphatha ngobulelesi limaza ipahla letha iinlwana letha abantu abangakavunyelwa ukuba lapho bilisa utjwala ngenisa iinkhwelo ngaphandle kwemvumo yomphathakho khangisa ngamaphostara nofana iimflarha ezibupolotiki ngaphandle kokufumana ntangi imvumo.
IIMBONELO ZAMATSHWAYO WEZEPILO NOKUPHEPHA
CABANGA NGOKUPHEPHA CABANGA NGOKUPHEPHA
Isikhulu sakho sezokuphepha asisi sisitha sakho
Ngilingile ukumtjela
Madekhethu! Kazi usebenze iminyaka ema-30 yoke kodwana walimala KANYE kwaphela irobho eziintokana ingenza ilanga lakho libe limbi tle
Awusitayi kangangobana ungabeze ungasebenzi ngamahandskune
INDAWO LAPHA KWAKHIWA KHONA
Ibizo Ngokuzeleko:--------------------------------------------------------------------------------
Inomboro Kamazisi:...
Isigaba-----------------------------------------------------------------------------------------------
Ihlobo Lomsebenzi/Ihlathululo
Ngokusebenzela-----------------------------------------------------------------------------------
Ibizo Lekontraga
Ngalokhu kuyaqiniswa bonyana mina---------------------------------------------------------
Ngikhambele ihlelo lokusebenza lapha kwakhiwa khona nokobana ngifumene iNcwajana yeenSebenzi emayelana neNdawo yokusebenzela kanye nemiThetho eVamileko, begodu ngifunde, ngazwisisa bengamukela lokho okumumethweko.
<fn>nde_Article_National Language Services_Incwadi yevumo yokube.txt</fn>
Ku .
Ngokuya begodu nangamandla enginikelwe wona miYalo yezokuVikela Mazombe, ekhutjhwe ngokulandela umThetho wezokuVikela ngo- 1957, Mina, ngiyakubeka lapha bona usebenze njenge-Warrant Officer emButhweni wesiTjhaba wezokuVikela eSewula Afrika, ngokuya komThetho obaliweko kunye nemiYalo, kusukela ngelanga langezi ..laka ..
Ngesikhathi usebenza njalo, uzakulindeleka bona wenze imisebenzi yakho emanqophana nesikhundlesi ngokuthembeka nangokuzimisela ngokuya komThetho kunye nemiYalo ebaliweko, ukuhlonipha kunye nokulalela abaphathi bakho begodu ngaso soke isikhathi ube sibonelo esihle kilabo abaphethwe nguwe ngokujamela ngamandla okugikho, ukutlhogomela kunye nokulunga.
Incwadi yesiBopho somSebenzi
Ku
EmButhweni wesiTjhaba wezokuVikela weSewula Afrika, mina ngikuthwesa umthwalo egameni leRiphabhliki yeSewula Afrika bona usebenzele inarha yekhenu njengesikhulu, ngokuthembeka, ngesibindi, ngesithunzi nangehlonipho; ukwenza umsebenzi kunye neembopho zawo ngamandla nangokuzimisela begodu nokuba sibonelo esihle kilabo obaphetheko.
<fn>nde_Article_National Language Services_Incwajana YokwAzisa.txt</fn>
Incwajana YokwAzisa (menyuweli) Ngemisebenzi YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe Nerhelo Lamarekhodi Aphethwe NgilomNyango
Ilungiselelwe NgokweSigaba 14 (iHlangano yomPhakathi ) YomThetho oyiNomboro yesi-2 ka-2000 oKhuthazela ukuTholakala kweLwazi ( i-PAIA )
Ilungelo lobunikazimtlolo: umNyango wezeziNdlu weliZwe loKe
Okungaphakathi
Indima, amathemu nehlathululo ephathelene nalomThetho [ ihlathululo yeSahluko 1 ]
Isingeniso...
Ikomba Yekomitjhini Yamalungelo Wobuntu Ngokusetjenziswa KomThetho Sigaba 141c...
IMenyuweli Yokusebenza KomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe...
IsiPhathiswa SezokwAzisa, AmaSekela WeemPhathiswa ZezokwAzisa Sigaba 141b]...
Isakheko Nemisebenzi YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe Sigaba 141f...
Isakheko SomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe...
Imisebenzi YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe...
Inembombono Nekghonakaliso Yenembombono YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe...
Indima Nemisebenzi YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe...
Imisebenzi YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe Eyenzelwa Umphakathi Sigaba 14 (f)...
Imihlobo Yemisebenzi Eyenzelwa Umphakathi...
Itholakala Njani Imisebenzi Eyenzelwa Umphakathi...
Iindlela Umuntu Angena Ngazo Ekutlanyweni Komthethokambiso Nekusetjenzisweni Kwamandla WomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe Sigaba 141g...
Amarekhodi WomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe [Sigaba 141d-e]...
Amarekhodi Atholakala Ngaphandle Kwesibawo Sigaba 141e Sigaba 152...
Amakoro Wamarekhodi Angahlolwa Ngeminye Imithetho...
Ikambiso Yeembawo...
Amagadango Ekufuze Athathwe MBawi...
Iimali Ezibekiweko ( Iinhlangano Zomphakathi )...
Iinzathu Zokwalelwa Kokutholakala Kwerekhodi/Kwamarekhodi [iSahluko 4 salomThetho ]...
Iindlela Ezikhona Zokuphikisa Iinqunto ZesiPhathiswa SezokwAzisa Sigaba 141h
Iindlela ZangeKahaya ZokuDluliswa KweenLilo Nokummangala Ekhotho [iinGaba 74-82]...
Ikambiso YeenDlela ZangeKhaya ZokuDluliswa KweenLilo [iinGaba 74-77]...
Iinlilo Eziya KumVikeli WomPhakathi [Sigaba 91]...
Elinye Ilwazi Njengoba Lilayelwe NgokwalomThetho...
Ukufakelwa Kwemininingwana Emitjha KweMenyuweli Sigaba 142...
Ilimi ...
Ukutholakala...
Amagama Wokuthokoza Nemithombo Esetjenzisiweko Ukutlola IMenyuweli le..
Isihlomelelo A: Iforomu Lesibawo Sokuthola Irekhodi/Amarekhodi LomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe ( IHlangano Yomphakathi )...
Isihlomelelo B: UmNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe: Iforomu Le-PAIA Lesaziso Sokudluliselwa Phambili Kwesililo Sangekhaya...
Indima, Amathemu Nehlathululo Ephathelene NalomThetho [ihlathululo yeSahluko 1]
Indima Namathemu
Ihlathululo
IsiPhathiswa SezokwAzisa
EmNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe, mNqophisi Zombelele.
IsiPhathiswa sezokwAzisa somNyango wezeziNdlu weliZwe loKe singanikela iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa somNyango lo amandla wokusenzela umsebenzi.
Ukunikelwa kwamandla wokwenzela isiPhathiswa sezokwAzisa umsebenzi:
kufuze kwenziwe ngokutlola phasi;
akuvimbeli umuntu othuma omunye ukumenzela umsebenzi loyo ukuthi asebenzise amandlakhe wesikhundla sakhe namkha ukuthi azenzele yena mathupha umsebenzi loyo, begodu amandla anikelwe umuntu othunywako angasuswa nanyana kukunini namkha atjhugululwe ngiloyo othumako, ngokutlola.
ISekela lesiPhathiswa sezokwAzisa/AmaSekela weemPhathiswa zezokwAzisa
UmNqophisi Zombelele womNyango wezeziNdlu kufuze akhethe inani elaneleko labantu abazakusebenza njengamaSekela weemPhathiswa zezokwAzisa, elizakulingana inani lababawi bamarekhodi, boke ababawi bamarekhodi bakwazi ukuthola amarekhodi abawafunako womNyango wezeziNdlu.
Elinye nelinye iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa lilawulwa siPhathiswa sezokwAzisa somNyango wezeziNdlu weliZwe loKe.
Mbawi obawa ukuthola irekhodi eliphethe imininingwana ephathelene naye ngokwakhe umbawi loyo.
Imininingwana yelwazi yomuntu siqu sakhe itjho imininingwana ngelwazi lomuntu othileko owaziwako bona ungubani, sekubalwa nalokhu, kodwana hayi khona kwaphela:
imininingwana yokuthi umuntu umhlobobani, umumuntu bani, ungowabuphi ubulili, ukuba sebantwini, ukuthi wendile/uthethe, ungowaliphi ilizwe, ungowaliphi ilimi, umbala muni, wenyula ubulili buphi, mdala kangangani, uphile njani emzimbeni nengqondweni, uphatheke bewuhlaliseke njani epilwenakhe, ungowayiphi ikolo, unobuqhwala, ungowayiphi ikolo, ungowekolelo yiphi, ungowesiko liphi labantu nokuthi ubelethwaphi;
imininingwana ephathelene nefundo, nomlando wezamaphilo, nomlando wamacala akhe aba nawo (nakube akhona) namkha umlando walapho akhe asebenza khona, namkha imininingwana emalungana nomlando wokusebenzisa kwakhe iimali zakhe;
inomboro, itshwayo namkha okuhlathulula umuntu loyo;
i-adresi, umgadangiso wemino namkha umhlobo weengazi zomuntu loyo;
imibono yomuntu loyo namkha izinto azenyulako, ngaphandle kwala imibono leyo iphathelene khona nomunye umuntu namkha nesiphakamiso esimalungana nomnikelo, namkha unongorwana ekufuze kuthokozwe ngaye umuntu omunye;
incwadi/iincwadi ezithunyelwe mumuntu loyo ezisifuba, namkha ezinye iincwadi ezingaveza okutjhiwo/okuphethwe ziincwadi akhe azithumela ekuthomeni;
imibono yomunye umuntu ngomuntu loyo;
imibono yomunye umuntu ngesiphakamiso somnikelo, unongorwana ekufuze anikelwe omunye umuntu, kodwana ngaphandle kwegama lomunye umuntu loyo la livela khona nemibono yomuntu omunye loyo; kunye negama lomuntu la libonakala khona neminye imininingwana ephathelene nomuntu siqu sakhe malungana nomuntu lo, namkha la ukuvezwa kwegama lomuntu kungaveza khona imininingwana ephathelene nomuntu loyo, kodwana ngaphandle kwemininingwana yomuntu osele anesikhathi esingaphezulu kwama-20 weminyaka abhubha.
UmBawi
Nanyana ngubani obawa ukuthola irekhodi lomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe; namkha kwaphela iinhlanganwezo zomphakathi ezisebenzisa amandlazo womphakathi namkha ezenza umsebenzi womphakathi ngokwemibandela yomthetho.
IsiQhema sesiThathu
Malungana nesibawo sokuthola irekhodi lomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe, isiQhema sesiThathu sitjho:
nanyana ngubani (sekubalwa norhulumende welizwe langaphandle, nehlangana yamazwe ngamazwe namkha isijamiso sakarhulumende loyo namkha sehlangano leyo, kodwana nokho hayi lokho kwaphela ), ngaphandle:
komBawi ekukhulunywa ngaye; kunye nomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe; kodwana kuSigaba 34 yomThetho, igama elithi umuntu endinyaneni (a) nendinyaneni (b), kufuze lithathwe njengegama elitjho umuntu wemvelo.
IsiPhathimandla esiFaneleko
EmNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe isiPhathimandla esiFaneleko sitjho uNgqongqotjhe ophethe umNyango wezeziNdlu weliZwe loKe namkha umuntu othunywe nguNgqongqotjhe ukuthi ajame endawenakhe uNgqongqotjhe.
IKomitjhini yamaLungelo wobuNtu
Itjho iKomitjhini yamaLungelo wobuNtu yeSewula Afrika ekukhulunywa ngayo kuSigaba 181 (b) emThethwenisisekelo.
IRekhodi
EmNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe, irekhodi litjho nanyana ngimiphi imininingwana yelwazi erekhodiweko/eqotjhiweko:
ngaphandle kokukhetha ukuthi imininingwana leyo irekhodwe/iqotjhwe ngayiphi indlela namkha ngani;
ephethwe namkha elawulwa yihlangano leyo yomphakathi; begodu ngaphandle kokukhetha ukuthi imininingwana yelwazi leyo ibuthelelwe yatlanywa yihlangano yomphakathi leyo.
Amalanga
Umsebenzi othileko nawubekelwa inani elithileko lamalanga, namkha nakukhulunywa ngenani lamalanga nanyana kukuphi laphokhunye, inani lamalangelo litjhiya ilanga lokuthoma (alilibali ilanga lokuthoma ) , lifake ilanga lokugcina, ngaphandle-ke kokuthi mhlamunye ilanga lokugcina libe ngoSonto namkha libe ngeholideyi; nakwenziwa njalo-ke, isikhathi samalanga layo asizulibala ilanga lokuthoma, singalibali nelinye nelinye ilanga langoSonto namkha leholideyi
UmThetho wezeHlathululo, UmThetho WeNomboro 33 waka-1957. Sigaba 4 Ukubalwa Kwenani Lamalanga .
Amalanga Womsebenzi
Atjho nanyana ngimaphi amalanga weveke ngaphandle kwabomGqibelo naboSonto namkha amaholideyi, njengoba ahlathululwe kuSigaba 1 yomThetho wamaHolideyi, ka-1994 (umThetho WeNomboro 36 ka-1994.)
Isingeniso
UmThetho oKhuthazela ukuTholakala kweLwazi ( i-PAIA), umThetho 2 ka-2000 (ngemva kwalokhu ozakubizwa nangokuthi mThetho ), wathoma ukusebenza ngomhlaka 9 kuMatjhi ngo-2001, wakhanyisa ukuqakatheka kokutholakala kwemininingwana yelwazi emphakathini ovulekileko, wedemokhrasi nowenzela izinto emkhanyweni. UmThetho lo unikela amandla wokubethwa komthetho endinyaneni 32 yeVikelamalungelo yomThethosisekelo, begodu kufuze bona ufundwe njengomthetho ophumelelisa ilungelo lomthethosisekelo. Ilungweli lithi:
Ukutholakala kwemininingwana yelwazi
Omunye nomunye unelungelo lokuthola:
a. nanyana ngiliphi ilwazi eliphethwe mbuso; kunye b. nanyana ngiliphi ilwazi eliphethwe ngomunye umuntu begodu elifunekela ukuphunyeleliswa kwelungelo nanyana kungaba ngiliphi.
Kufuze bona kubethwe umthetho welizwe loke ukuphumelelisa ilungelweli, begodu ungenza bona kube neendlela zokwethula umbuso umthwalo woburhiyarhiya bezokuphatha noweemali.
ukuphumelelisa ilungelo lomthethosisekelo lokuthola imininingwana yelwazi nanyana kungaba ngiliphi, njengoba kutjhiwo ngehla;
ukubeka iinlinganiselo ezilungileko elungelweni lokuthola imininingwana yelwazi elinqophe ukuvikela ipilo yangeqadi yabantu, imininingwana esifuba kezokurhwebalana kunye nokuqinisekisa ukubusa okuhle nokulungileko;
ukulinganisa ilungelo lokuthola imininingwana yelwazi nawo woke amanye amalungelo asemthethwenisisekelo;
ukukhuthaza ipilo erhuluphele ukuhlonipha amalungelo wobuntu nobulungiswa emphakathini;
ukuvula iindlela nekambiso yokwenza abantu bakghone ukuthola indlela yokuthola amarekhodi msinyana, ngaphandle kokusebenzisa imali enengi namandla amanengi;
ukukhuthaza ukwenzelwa kwezinto emkhanyweni, nangokuziphendulela kunye nendlela yokubusa kuhle nangepumelelo;
ukuhlomisa omunye nomunye ngamandla nokufundisa omunye nomunye:
ukuzwa amalungelo ngokomThetho ukuzwa imisebenzi nendlela yokusebenza kweenhlangano zomphakathi; kunye nokuhlolisisa ucozulule ube ube nelizwi ekuthathweni kweenqunto zamalungelo weenhlangano zomphakathi, la kuthinteka khona amalungelo weenhlanganwezo.
UmThetho lo wengama nanyana ngimuphi omunye umThetho namkha umThetholawulo ovimbela ukutholakala kwamarekhodi, ngaphandle kwalapha :(Sigaba 5,6,12):
UmThetho 107 ka-1998, umThetho wezokuLawulwa kweBhoduluko, 1998, Sigaba 311 ne 312];
Woke amarekhodi weKhabinethi namakomidi wayo, imisebenzi yamajaji ekhotho, amabandla wokugweba akhethekileko, namkha isiphathiswa samajaji namkha ilungu lePalamende yeliZwe loKe namkha lePalamende yePhrovinsi.
Ikomba Yekomitjhini Yamalungelo Wobuntu Ngokusetjenziswa KomThetho Sigaba 141c
TJHEJA: IMenyuweli le ayijamiseleli umThetho, ngalokho-ke kufuze bona ifundwe ndawonye nomThetho nemiThetjhwana.
Kumsebenzi weKomitjhini yamaLungelo wobuNtu yeSewula Afrika ukutlola ikomba, ngendlela ezwakala lula, engafunwa mumuntu onesifiso sokusebenzisa ilungelo nanyana kungabi ngiliphi ekukhulunywa ngalo emThethweni.
Ikomba le izakutholakala ngawo woke amalimi asemthethweni, kanti-ke izakutholakala ema-ofisini weKomitjhini yamaLungelo wobuNtu kungakapheli inyanga ka-Arhostosi 2003.
Imibuzo malungana nekomba le ingathunyelwa ku:
Iinomboro Zomtato:
Iinomboro Zefeksi:
I-adresi Yeposo:
I-adresi Yomakho
IMenyuweli Yokusebenza KomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe
Umnqopho wencwajana le kukwazisa umuntu ukuthi uwathola njani amarekhodi aphethwe mNyango wezeziNdlu weliZwe loKe, ngaleyindlela-ke kuphunyeleliswe iSigaba 14 somThetho.
TJHEJA: Incwajana le ijamele kwaphela umNyango wezeziNdlu weliZwe loKe, ngalokho-ke ayinayo imininingwana yelwazi namkha amarekhodi wemiNyango yezeziNdlu yamaPhrovinsi.
IsiPhathiswa SezokwAzisa, AmaSekela WeemPhathiswa ZezokwAzisa Sigaba 141b]
NgokomThetho, umNqophisi Zombelele womNyango wezeziNdlu weliZwe loKe usiPhathiswa sezokwAzisa, kanti-ke unikele leziimphathimandla ezilandelako amandla wokuthi zimenzele umsebenzi, isiPhathiswa sezokwAzisa neSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa:
AmaSekela WeemPhathiswa ZezokwAzisa
Umjameli Wezomthetho ( usezakumenyezelwa )
Imininingwana Yokuthintana NeZiko le-PAIA
Umtato:
Iselula:
Ifeksi:
I-adresi Yeposo:
I-adresi Yomakho:
Isakheko Nemisebenzi YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe Sigaba 141f
Isakheko SomNyango WezeziNdlu Welizwe loKe
Isakheko SomNyango WezeziNdlu
Imisebenzi YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe
Inembombono Nekghonakaliso Yenembombono YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe
Isitjhaba esihlala ezindlini ezizakuhlala zikhona, nesikghona ukuthola umthangalasisekelo womnotho wokuhlaliseka komphakathi ( umTlolo womTlamo wamaQhinga wokuSebenza, ngitjho nanyana ungakabukuphasiswa nje )
Ikghonakaliso Yenembombono ukuvula nokuphumelelisa ihlelo elibambelelako elivula amathuba amahle nalungileko wokutholakala kwezindlu kibo boke abantu ngekghono labo lamandla wemali yokuzitholela izindlu nokubhadalela imisebenzi ekhambisana nokuba nendlu, kunye nokuvula ithuba lokutholakala kwehlalakuhle yomphakathi neyomnotho ( umTlolo womTlamo wamaQhinga wokuSebenza, ngitjho nanyana ungakabukuphasiswa nje.)
Iminqopho
UmNyango wezeziNdlu unqophe ukuzalisa nasi iminqopho yekhwalithi ngokukhambisanaa nombandela wekghonakaliso yenembombono: ( umTlolo womTlamo wamaQhinga wokuSebenza, ngitjho nanyana ungakabukuphasiswa nje ).
Ukwenza woke umsebenzi ube ngcono, wenzelwe abantu ngendlela engcono, umNyango lo ube ngotjhugulukileko noqalelela ukusebenza kuhle;
Ukuba nenembombono neminqopho eyakhako, okuhlala soke isikhathi kukhambisana nezinto eziqakathekileko epolitikini nebhodulukweni lezezindlu;
Ukukhanyisela ihlelo lomthethokambiso wezezindlu/ukucozulula ngecozululo elinembako eendabeni zezindlu;
Ukuba siphathimandla esikhamba phambili kezezindlu nezelwazi lokuhlaliswa kwabantu elizweni loke, kunye nokuvula ithuba lokutholakala kwemininingwana yelwazi msinyana nangesisa ngeenkhathi zoke.
Indima Nemisebenzi YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe
a. Imisebenzi YeBhodi Ekhulunyiswa ERhelweni LokuziPhatha KezeziNdlu
Urhulumende omkhulu nakazakukghona ukusungula nokuphumelelisa ihlelo elibambelelako lokwakhiwa kwezindlu elizweni loke, kufuze bona enze imisebenzi ethileko engephambili, ngoNgqongqotjhe wezeziNdlu. Imisebenzi leyo ngile:
UmThethokambiso/umGomo: Ubeka umthethokambiso welizwe, ekubalwa kiwo neendlela ekulinganiswa ngazo ubuhle bomsebenzi, nezinga umsebenzi ekufuze ufike kilo ngokwakhiwa kwezindlu.
Iminqopho: Ibeka iminqopho ekufuze kufikwe kiyo ngokwakhelwa kwabantu izindlu; ikghonakalisa ukubekwa kweminqopho ekufuze kufikwe kiyo ngokwakhiwa kwezindlu emaphrovinsini, kanti la kufanele khona ikghonakalisa nokubekwa kweminqopho ekufuze kufikwe kiyo ngokwakhiwa kwezindlu kwamasipaladi;
Ukweluswa Kokusebenza: Kubekwa kwelihlo phezu komsebenzi owenziwa yikoro yezezindlu ekuphumeleliseni iminqopho yokwakhiwa kwezindlu nekomba yokusebenza, ngokubambisana nomunye nomunye uSomkhandlu wezeziNdlu;
Ukusekelwa Kwamandla Wokwenza:
a.Kulekelela amaphrovinsi ukwakha ikghono namandla wokuphatha;
b. Kusekela kuqinise ikghono labomasipaladi ukuphatha iindaba zabo, basebenzise amandlabo babe benze imisebenzabo ephathelene nokwakhiwa kwezindlu;
Ukubonisa: Kukhuthaza ukubonisana ngeendaba eziphathelene nokwakhiwa kwezindlu hlangana kwakarhulumende omkhulu nabajameli bomphakathi, namakoro kunye namakoro amancani akhupha ipahla namkha abhadalela ipahla yokwakha nemisebenzi ephathelene nokwakha, norhulumende wephrovinsi, nabomasipaladi kunye nabanye ababelani kezokwakhiwa kwezindlu.
Ukuthintana: Kukhuthaza ukuthintana nokukhulumisana okuhle kezokwakhiwa kwezindlu.
b. Imisebenzi
Ngaphezu kwemisebenzi etjhiwo ngehla le, uNgqongqotjhe uzibophelela ukwenza nalokhu okulandelako:
Ukuvula ihlelo elizakusebenzela ilizwe loke elizakusekela umsebenzi wokwakha izindlu ngeemali;
Ukubamba imikhulumiswana yokuhlephula ibhajethi yomBuso ihletjhulelwe umsebenzi wokwakhiwa kwezindlu;
Ukwabela aborhulumende bamaphrovinsi iimali zehlelo lezindlu lelizwe loke;
Ukutlama nokondla ihlelo leminyakanyaka lokwakhiwa kwezindlu;
Ukusungula nokusekela ngeemali iinhlangano zelizwe loke lokwakhiwa kwezindlu;
Ukuhlola ukuthi ikoro yezokwakha izindlu isebenza kuhle kangangani; kunye
Nokuthatha amagadango afaneleko wokwakha umoya ozakwenza boke abanendima kilomsebenzi bakghone ukuphumelelisa iminqopho yabo yokwakhiwa kwezindlu.
Imisebenzi YomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe Eyenzelwa Umphakathi Sigaba 14 (f)
Imihlobo Yemisebenzi Eyenzelwa Umphakathi
Ekuwona msebenzi wokuthoma umNyango owenzako kubeka nokuqalelela umthethokambiso nehlelo lomthetho ofunekako ukukghonakalisa ihlelo lelizwe loke lokwakhiwa kwezindlu kunye nokwenza iqiniso lokuthi lihlalela unomphela. Umnqopho lo uveze ukubethwa komThetho wezeziNdlu ka-1997 ( umThetho WeNomboro 107 ka-1997), nokukghonakalisa umtlamo oqalene nalokhu namaHlelo wezeziNdlu weliZwe loKe alawula amahlelo kaRhulumende wezezindlu nawokusiza. UmNyango lo godu ukghonakalia nokwabelwa kwamaphrovinsi wolithoba imali eyabiwa ngomnyaka kobanyana isetjenziselwe amaHlelo wezeziNdlu weliZwe loKe namaHlelo wezeziNdlu wamaPhrovinsi akhambisana nomThethokambiso wezeziNdlu weliZwe loKe.
Umsebenzi wokwakhiwa kwezindlu wenziwa ngekambiso nangehlelo elenziwa borhulumende bamaphrovinsi nabomasipaladi. Amandla alawula amaHlelo wezeziNdlu weliZwe loKe aphethwe miKhandlu ePhetheko eqalene nezezindlu komunye nomunye uRhulumende wephrovinsi emaphrovinsini alithoba.
Abomasipaladi nabo bangabawa kuSomkhandlu ukuthi banikelwe ilungelo namandla wokuraga amaHlelo wezeziNdlu weliZwe loKe; nakube bayaphumelela esibaweni esinjalo, bathola amandla wokuthatha iinqunto ngamaHlelo wezeziNdlu weliZwe loKe.
Ngaphezu kwendima aborhulumende bamaphrovinsi nabomasipaladi abayenzako emsebenzini wokwakhiwa kweizndlu, urhulumende uvule iinjamiso nanzi ezilandelako ukuphumelelisa iindingo eziphathelene nokwakhiwa kwezindlu kunye nezinye ezikhambelana nemakethe yezindlu:
I-NHBRC iqalene nomsebenzi wokuvikela abathengi bezindlu ngokubanikela incwadi yesiqiniseko sokuthi izindlu ezitja azinalitho elingakalungi kizo. Godu ilawula namagontraga ngokwenza ukuthi arejistarwe kiyo i-NHBRC kunye nangokulawula ichwephetjhe lekambiso yokulinganisa namazinga wokwakhiwa kwezindlu, ngomnqopho wokwenza ikhwalithi ibe yihle, ngaleyindlela-ke kusizakale abathengi. Zoke izindlu ezakhiwako kufuze zirejistarwe ku-NHBRC, bese kuthi umKhandlu lo ngakelawo-ke ihlangothi wenzela ibubulo lezokwakha nabathengi imisebenzi ethileko.
I-NURCHA iqalene nomsebenzi wokunikela abosogontraga amagaranthi weemali zokudlulisa, nokunikela abathengi amagaranthi weemali zokusiza abantu abarhola imali encani khulu kobanyana bazokwazi ukubolekwa iimali zokuthenga izindlu, nokunikela umphakathi iimali zokwakha ikghono namandla wokwenza, ngaleyindlela kuphunyeleliswe ukuthuthukiswa komphakathi. Ihlangano le iqalene godu nanomsebenzi wesikimu sokubulunga iimali zokusiza abantu abarhola imali encani kobanyana bakwazi ukuzibekela imali abazayihlanganisa nemali umbuso obaphekisa ngayo ekuthengeni izindlu.
Ihlangano le ngeeyamali zokuthuthukisa; umnqopho wayo omkhulu kuvulela abantu abarhola imali encani iinkwelede zokuthenga izindlu, ngendlela yokuthi abantwabao bazokukghona nokubuyisela iinkweledezo. Malungana nalokhu-ke, i-NHFC izibophelela ngomsebenzi wokusekela ngeemali iinhlangano ezizakusiza abantu abathola imali encani bakwazi nabo ukuthola ithuba lokuzithengela/lokuzakhela izindlu, ngaleyindlela-ke kube kwanda amathuba wokuthi abantu ngobunengi babo bathole iimali zokwakha/zokuthenga izindlu, nomsebenzi wokwakha ikghono namandla aneleko nazakuhlalela futhi eenhlanganweni ezisekela ngeemali, kunye nokwenza iimvumelwana zokusebenzisana ezizakuhlahla iindlela ezitja zokusizeka ngeemali.
Ihlangano le iqalene nokusiza ngeenkwelede la ibolekisa khona ngeemali eenhlanganweni zezindlu ezaziwako, neenhlanganweni ezibolekisa ngeemali kodwana zibe zingasiwo amabhanga, kunye nemabhanga kobanyana azokuboleka abantu abatlhagako. Ukudlula lapho, ihlangano le izibophelele nangomsebenzi wokulungisa nokulinganisa ubujamo beemali ngokunikela ikghono namandla wokwenza eenhlanganweni zezindlu neenhlanganweni ezingasiwo amabhanga. Umnqopho wokwakha ikghono namandla wokwenza uphunyeleliswa ngokusiza iinhlangano ezisasikimako nezitja kobanyana zizokukghona ukungena ziphelele emakethe.
I-SHF iqalene nokusekela imakethe yokwakhelwa komphakathi izindlu. Lokhu-ke kwenziwa ngokusiza ngokuthwasisa, ngokusiza ngeenluleko nangesizo lechwephetjhe eenhlanganweni zokwakhela umphakathi izindlu, iinhlangano ezisasikimako nekade zikhona. Godu ilekelela noNgqongqotjhe ekutlanyweni komthethokambiso ofaneleko nehlelo lamaqhinga ngezokwakhelwa komphakathi izindlu. I-SHF ivula namathuba wokutholakala kweemali zeminikelo ezizakusiza ngokwakhiwa kwezindlu.
Ihlangano le yasungulwa njengengcenye yehlelo elihlanganyelweko hlangana kwamabhanga norhulumende, ukurarulula imiraro yeenkwelede ezithileko ezimiraro kunye nezindlu ezisezandleni zamabhanga ngenca yeenkwelede zazo ezingabhadalwako, kunye nokungakalungi kwemakethe yokukweledisela izindlu eyayikhona ngo-1994. I-SERVCON isiza ngokuveza abanikazizindlu ababhalelwa kubhadala iinkwelede zabo ukuthi bathole enye indlela yokubhadala iinkwelede zabo ezibararileko, namkha abantwabo basuswe bayokuthola ezinye izindlu abazakukghona ukuzibhadala, nakube amandlabo wemali atjho njalo. Ngokukhambisana nalokhu, kwavulwa enye ihlangano ehlukileko yokusiza emirarweni yezindlu, ihlangano ebizwa ngokuthi li-Thubelisha Homes, yona eyakhela abantu izindlu ezibalingeneko.
Itholakala Njani Imisebenzi Eyenzelwa Umphakathi
Ukuthola imisebenzi eyenziwa mNyango wezeziNdlu weliZwe loKe, kufuze uthumele iimbawo kumNqophisi Zombelele womNyango lo.
I-adresi Yeposo:
I-adresi Yomakho:
Iindlela Umuntu Angena Ngazo Ekutlanyweni Komthethokambiso Nekusetjenzisweni Kwamandla WomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe Sigaba 141g
UmNyango wezeziNdlu unande ubonisana nabantu neenhlangano ngobunengi babo ngeendaba zomthethokambiso nangezamaqhinga akhambisana nomsebenzi wokwakhiwa kwezindlu; amagadango anjalo-ke avame ukwenziwa ngokubiza imihlangano yeemfundobandulo zokubonisana nemihlangano yezezindlu yelizwe loke.
Kikho kokokhu, kuqalelelwa ukuthi omunye nomunye eSewula Afrika akghone ukungena emahlelweni wokuthatha iinqunto ngehlelo lepolitiki yedemokhrasi eRiphabhligi yeSewula Afrika. Nanyana kunjalo-ke, umNyango wezeziNdlu uzibophelele ekambisweni yokubonisana nabantu abanengi ngokungakghonakalako malungana nomthethokambiso wezezindlu wangomuso nehlelo lamaqhinga wakhona.
Amarekhodi WomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe [Sigaba 141d-e]
Amarekhodi Atholakala Ngaphandle Kwesibawo Sigaba 141e Sigaba 152
Amarekhodi arhenyiswe ngenzasapha atholakala ngaphandle kokuthi umuntu abawe ukuthola imininingwana yamarekhodi, ngokomThetho. Lawa-ke marekhodi angakhange agazedwe abe njengobanyana kulayela umThetho.
Ungathintana neSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa ukuthola amarekhodi la:
atholakalako ukuthi ahlolwe, ngokwemibandela yeminye imithetho ngaphandle kwalomThetho;
athengiswako;
umuntu angawakopa angawagaya ngobutjha azenzele amanye amakhophi. Nokho-ke kuyabhadalelwa ukwenza amakhophi njalo. Qala indinyana 6.2 .
Ithebula 1: Amarekhodi Atholakala Ngaphandle Kwesibawo EmNyangweni WezeziNdlu
Isihloko
Isihlokwana
Amazinga
Amazinga Wemisebenzi Yangaphandle: Ukubika Ngezeemali Nokuziphendulela
Amazinga
Amazinga Wemisebenzi Yangaphandle: Ikomba Yamaqhinga Ngekambiso Karhulumende Nemisebenzi Yakhe Ephambili
Amazinga
Amazinga Wemisebenzi Yangaphandle: Umthethokambiso Wezezindlu Nokuthuthukiswa Komthetho Nokubuyekeza
Amazinga
Amazinga Wemisebenzi Yangaphandle: Ukulinganiswa Kwetjhejo Namagalelo
Amazinga
Amazinga Wemisebenzi Yangaphandle: Ukunikelwa Kwelwazi
Amazinga
Amazinga Wemisebenzi Yangaphandle: Ukurhatjhwa Kwelwazi Nokuthintana
Amazinga
Amazinga Wemisebenzi Yangaphandle: Ukwakhiwa Kwamandla Nekghono Lokwenza
Ikambiso Yezezindlu
Okuvamileko
Ukwaziswa Ikambiso Yezezindlu
Ikomba Esebenziseka Lula
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 1
Umthethokambiso Wezezindlu WeSewula Afrika: Kuhlahlwa Indlela Ngomthethokambiso Wezezindlu WeSewula Afrika
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 1
Umnqopho Wezezindlu Elizweni Loke
Umtlamo Womthethokambiso Wezezindlu Welizwe Loke: Amaphuzu Womsuka.
Ikambisolawulo Emsuka Yomthethokambiso Wezezindlu Nokuphunyeleliswa Kwayo
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 1
Umthethokambiso Wezezindlu WeSewula Afrika: Umthethokambiso Wezezindlu WeSewula Afrika Ngamaqhinga Alikhomba
Ukunzinziswa Kwebhoduluko Lezezindlu
Ukunikelwa Kwesizo Lokuphekisa
Ukusekelwa Kwehlelo Lokwakhelwa Kwabantu Izindlu
Ukuhlelwa Ngobutjha Kwamandla Nekghono Lehlangano
Ukukghonakaliswa Kokutjhatjhululwa Msinyana Kwenarha Nokulungiswa Kwayo
Ukulungelelwa Kwemisebenzi Yombuso Yokuzibekela Ngetuthuko
Umthethokambiso Wezezindlu WeSewula Afrika: Isiphetho - Zezindlu Ngokuphelela Kwezinto
Umtlamo Ngokwehlangano
Ibhoduluko Lomnotho Ngokuphelela Kwawo
Umtlamo Ngezobunjalo Besitjhaba
Isiphetho: Amathuba
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 2
Ukuzwisisa UmThetho Wezezindlu Nekambiso Yakhona Kezokulawula: Isingeniso
Ihlathululo Epheleleko NgomThetho Wezezindlu
Umtlamo WomThetho Ngezezindlu
Amaphuzu Womsuka
Ikambisolawulo
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 2
Ukuzwisisa UmThetho Wezezindlu Nekambiso Yakhona Kezokulawula:
Indima Neembopho
Imisebenzi Karhulumende Omkhulu
Imisebenzi Yaborhulumende Bamaphrovinsi
Imisebenzi Yaborhulumende Beendawo
Isihlomelelo A: Isivumelwano Esimalungana Nesifakazelo
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 2
Ukuzwisisa UmThetho Wezezindlu Nekambiso Yakhona Kezokulawula: Imibandela Eqakathekileko YomThetho
Ikambiso Namazinga Welizwe Loke
Ukusekelwa Kwamahlelo Wethu Wezindlu
Ukulawulwa Kwamafa Wethu, Iinkwelede, Amalungelo Neembopho
Ilwazi Ngezezindlu
Ukuphathisa Amandla
Ikambiso Yezezindlu Ingcenye: 2
Ukuzwisisa UmThetho Wezezindlu Nekambiso Yakhona Kezokulawula: Iinhlangano Zemithetho Etloliweko
Ikambiso Yezezindlu Ingcenye: 2
Ukuzwisisa UmThetho Wezezindlu Nekambiso Yakhona Kezokulawula: Isiphetho
Ukucithwa Kwemikghwa Yakade
Indima Karhulumende
Imibandela Eqakathekileko YomThetho
Iinhlangano Zemithetho Etloliweko
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye:3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Isingeniso
Ukuhlahlwa Kwendlela Kilengcenye
Ihlathululo Epheleleko Yamahlelo Wezezindlu Welizwe Loke
Ikambiso Yezezindlu Ingcenye:3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Isingeniso
Ukuhlahlwa Kwendlela Kilengcenye
Ihlathululo Epheleleko Yamahlelo Wezezindlu Welizwe Loke
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Iskimu Sokuphekisa Ngeendleko Zokwakha Isiphekiso Esikhambisana Nehlelo Lokwakha
Ihlathululo Epheleleko
Ukulungela Ukuthola Isiphekiso Esikhambisana Nehlelo Lokwakha Neminye Imibandela
Abakhi Bazibawa Njani Iimphekiso Ezikhambisana Nehlelo Lokwakha
UmNyango WezeziNdlu Ephrovinsini/uSomkhandlu WezeziNdlu Usiqala Njani Isibawo Sesiphekiso Esikhambisana Nehlelo Lokwakha
Ngemva Kokuvunywa Kwesibawo Sesiphekiso Esikhambisana Nehlelo Lokwakha
Amaphuzu Aqakathekile Ekufuze Uwakhumbule
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Iskimu Sokuphekisa Ngeendleko Zokwakha / Isiphekiso Somuntu Ngamunye
Ihlathululo Epheleleko
Ukulungela Ukuthola Isiphekiso Neminye Imibandela Yesiphekiso Somuntu Ngamunye
Iimphekiso Ezingakahlobani Nesikwelede
Iimphekiso Ezihlobene Neenkwelede
Amaphuzu Aqakathekileko Ekufuze Uwakhumbule
Ikambiso Yezezindlu : Ingcenye 3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Iskimu Sokuphekisa Ngeendleko Zokwakha / Isiphekiso Somuntu Ngamunye
Ihlathululo Epheleleko
Ukulungela Ukuthola Isiphekiso Neminye Imibandela Yesiphekiso Somuntu Ngamunye
Iimphekiso Ezingakahlobani Nesikwelede
Iimphekiso Ezihlobene Neenkwelede
Amaphuzu Aqakathekileko Ekufuze Uwakhumbule
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Iskimu Sokuphekisa Ngeendleko Zokwakha / Iimphekiso Ngokwehlangano
Ihlathululo Epheleleko
Ukulungela Ukuthola Isiphekiso Neminye Imibandela Yeemphekiso Zeenhlangano
Usibawa Njani Isiphekiso Sehlangano
UmNyango wezeziNdlu EPhrovinsini/uSomkhandlu WezeziNdlu Usiqala Njani Isibawo Sesiphekiso Sehlangano
Ngemva Kokuvunywa Kwesibawo Sesiphekiso Sehlangano
IzikoLelizwe Loke Lemininingwana Yedatha Yezezindlu
Amaphuzu Aqakathekileko Ekufuze Uwakhumbule
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Iskimu Sokuphekisa Ngeendleko Zokwakha / Isizo Lokuthutha
Ihlathululo Epheleleko
ImiThetho YesiVumelwana SokuZwana NesiVumelwana SokuZwana EsiBuyekeziweko
Ukubeka Esilinganisweni Esilungileko
Isizo Lokuthutha
Imithetho Emalungana Nabahlali Abangasibo Abanikazi Namkha Abakweledisi Bokuthoma
Amahlelo Akhethekileko Amalungana Nabakweledisi Abaphumileko Ezindlini Zabo
Amahlelo Akhethekileko Amalungana Nabantu Abadala Nabaqhwalileko
Ulibawa Njani Isizo Lokuthutha
IBhodi YezeziNdlu YePhrovinsi Isihlola Njani Isibawo Sesizo Lokuthutha
Ikomba Yezokuphatha YeBhodi YezeziNdlu YePhrovinsi Ngesizo Lokuthutha
Amaphuzu Aqakathekileko Ekufuze Uwakhumbule
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Iskimu Sokuphekisa Ngeendleko Zokwakha / Ikambiso Yokwakhela Abantu
Ihlathululo Epheleleko
Ukulungela Ukuthola Isiphekiso Neminye Imibandela Yekambiso Yokwakhelwa Kwabantu
Ukutholwa Kwesiphekiso Esihlanganisiweko Ngekambiso Yokwakhelwa Kwabantu
Ukutholwa Kwesiphekiso Esikhambisana Nehlelo Lokwakhela Ngekambiso Yokwakhelwa Kwabantu
Ukutholwa Kwesiphekiso Sehlangano Ngekambiso Yokwakhelwa Kwabantu
Ukutholwa Kwesiphekiso Semakhaya/Semaphandleni, Amalungelo Wenarha Angakahleleki, Ngekambiso Yokwakhelwa Kwabantu
Ngemva Kokuvunyelwa
Isivumelwana Sesiphekiso
Amaphuzu Aqakathekileko Ekufuze Uwakhumbule
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Iskimu Sesaphulelo
Ihlathululo Epheleleko
Ukulungela Ukuthola Isaphulelo Neminye Imibandela Yeskimu Sesaphulelo
Usibawa Njani Isaphulelo
Ngemva Kokuvunywa Kwesibawo Sesaphulelo
Amaphuzu Aqakathekileko Ekufuze Uwakhumbule
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Ihlelo Lokwakhiwa Ngobutjha Kwamahostela
Ihlathululo Epheleleko
Iminqopho Yamagadango Wokwakha Amahostela Womphakathi Ngobutjha
Ukusetjenziswa Kwekambisolawulo Eemphakamisweni Ngamahostela
Indlela Yokwakha Ngobutjha
Ukusekelwa Ngeemali Kwehlelo Lokwakha Ngobutjha
Usenza Njani Isibawo Sokusekelwa Ngeemali Kwehlelo Lokwakhiwa Ngobutjha Kwamahostela Womphakathi
Ngemva Kokuvunyelwa
Amaphuzu Aqakathekileko Ekufuze Uwakhumbule
Ikambiso Yezezindlu: Ingcenye 3
Amahlelo Wezezindlu Welizwe Loke: Iskimu Sokuphekisa Ngeendleko Zokwakha / Isiphekiso Semakhaya/Semaphandleni
Isendlalelo
Ilungelo Lobunikazinarha
Umthethokambiso Omalungana Nelungelo Lobunikazinarha
Inarha Esezandleni Zomphakathi
Iinthunywa Zokuphumelelisa Umsebenzi
Iziko Ledatha Lelilizwe Loke
Ubudlelwana Hlangana Kweenthunywa Zokuphumelelisa Umsebenzi Nabomenzelwa
Ukukhonjwa Kwenarha
Iindlela Zokulungela Ukuphekiswa Nenani Lesiphekiso
Isithembu
Isifakazelo SakaRhulumende WeNdawo
Ukubuyekeza
Imithethokambiso
Iqhinga Lezezindlu Nelomthethokambiso LeSewula Afrika
Imithethokambiso
UmTlamo WeemPhakamiso Ngezezindlu
Umthetho
Umthetho
Umthetho
Umthetho
Umthetho
Umthetho
Umthetho
Umthetho
Umthetho
Umthetho
Umthetho
Imibiko
Umbiko Ngezokuvulwa Kwamathuba Wemisebenzi
Imibiko Yekota Ngegalelo Lomnotho Ngokuphelela Kwawo Kezezindlu, Amazinga Wokubulunga Imali Nokubolekiswa Kweemali Ezincani.
Ukutjhejwa Kweenjamiso Ezisisekelo Sezezindlu
Ikomba
Ikomba Yabasisi Bangaphandle
Amaphahla
Iimbalobalo (Ezikhethiweko)
Izindlu Eziphelileko namkha Ezisakhiwako
Iimbalobalo (Ezikhethiweko)
Ithothali Yeemphekiso Ezivunyiweko
Iimbalobalo (Ezikhethiweko)
Iimphekiso Ezivunyiweko Zomuntu Ngamunye
Iimbalobalo (Ezikhethiweko)
Iinjamiso Eziphezulu Eziqediweko namkha Ezisakhiwako
Iimbalobalo (Ezikhethiweko)
Amaphrojekhthi Avunyiweko
Iimbalobalo (Ezikhethiweko)
Amaphrojekhthi Esele Athonyiwe
Iimbalobalo (Ezikhethiweko)
Amaphrojekhthi Wezindlu Ezisakhiwako
Iimbalobalo (Ezikhethiweko)
Iimebhe Zokwakhiwa Kwezindlu Ephrovinsini Ngayinye
Iinkulumo
Ezihlukahlukeneko
Imibiko Yeembikiindaba
Ehlukahlukeneko
Imininingwana Yokuthintana
IinKhulu ZezeziNdlu
Imininingwana Yokuthintana
Irherho Lezezindlu
Imininingwana Yokuthintana
Iinhlangano
Amaphrojekhthi
Iphrovinsi Ngayinye
Amathenda
Nakube Akhona
Amakoro Wamarekhodi Angahlolwa Ngeminye Imithetho
UmThetho wezeziNdlu wango-1997 ( WeNomboro 107 ka-1997 ).
TJHEJA: Imibandela yeSigaba 5 yomThetho ikubeka kuzwakale ukuthi i-PAIA ayibali imibandela eyalela namkha eqintelisa ukuveza begodu ephambana nomnqopho namkha umbandela othileko we-PAIA [ Sigaba 5 ].
Ukuthola amarekhodi arhemiswe ngenzasapha umuntu kufuze bona enze isibawo ngokomThetho. Amarekhodi la angabawiwa kumaSekela weemPhathiswa zezokwAzisa emNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe, ngokwekambiso ehlathululwe endinyaneni engenzasi le.
Ithebula 2: Amarekhodi Angabawiwa NgomThetho Okhuthazela UkuTholakala KweLwazi, umThetho 2 ka-2000
Isihloko
Isihlokwana
Iimvumelwana
Iimvumelwana Ezincambili
Iimvumelwana
Iimvumelwana Zamazwe Ngamazwe
Amakontraga
Amakontraga
Iimali
Ibhajethi YomNyango
Iimali
Imali Yesikhwama Ezombelezako
Iimali
Imali Yesikhwama Esetjenziswako
Iimali
Umbiko Weemali Zehlangano
Iimali
Imali Yesikhwama Sephrovinsi Ezombelezako
Iimali
Imali Yesikhwama Sephrovinsi Esetjenziswako
Iimali
Iimali Zesikhwama Sekhamphani Yomphakathi
Imilayo
Imilayo
Amarekhodi wabasebenzi
Iinkhangiso
Amarekhodi Wabasebenzi
Ukuqatjhwa
Amarekhodi Wabasebenzi
Amarekhodi Wezezindlu
Amarekhodi wabasebenzi
Ukulimalela Emsebenzini
Amarekhodi Wabasebenzi
Amarekhodi Welifu
Amarekhodi Wabasebenzi
Ipentjheni
Amarekhodi Wabasebenzi
Amarekhodi Wokuhlolwa/Wokulinganiswa Komsebenzi
Amarekhodi Wabasebenzi
Ukukhethwa Kwabasebenzi
Amarekhodi Wabasebenzi
Ukukhutjhulwa Ngeenkhundla
Amarekhodi Wabasebenzi
Amarekhodi Abuya Kubasebenzi
Amarekhodi Wabasebenzi
Amarekhodi Womrholo
Amarekhodi Wabasebenzi
Iinkali/Iinkeyili Zomrholo
Amarekhodi Wabasebenzi
Amaplani
Amabhizinisipleni
Amaplani
Amabhizinisipleni: Isijamiso Sezezindlu
Amaplani
Umtlamo Ngamaqhinga Ngezezindlu
Amaplani
Imitlamo Yephiko Leendaba Zemininingwana Yabasebenzi
Amaplani
Imitlamo Yehlelo Lephiko Leendaba Zemininingwana Yabasebenzi
Imithethokambiso
Amaphahla: Zehlangano
Imithethokambiso
Amaphahla: Zomthetho
Imithethokambiso
Amaphahla: Zomthethokambiso
Imithethokambiso
Umthethokambiso Wefundiso Ngezezindlu
Imithethokambiso
Umthethokambiso Wezezindlu
Imithethokambiso
Iindlela Zokutjheja
Imithethokambiso
Ubujamo Bokuphunyeleliswa Komthethokambiso
Imithethokambiso
Imithethokambiso
Iindingo Ezikhethekileko Kezezindlu: Abanomulwana wentumbantonga nentumbantonga
Imithethokambiso
Imithethokambiso
Imithethokambiso
Iindingo Ezikhethekileko Kezezindlu: Abantwana Abanganabuyo
Imithethokambiso
Amahlelo
Amahlelo
Ihlelo Lokusiza Abasebenzi
Amahlelo
Amahlelo Wokuhlomisa Ngamandla
Amahlelo
Ihlelo Lomulwana Wentumbantonga Nentumbantonga
Amahlelo
Iminqopho Yehlelo Lezezindlu: Aborhulumende Beendawo
Amahlelo
Iminqopho Yehlelo Lezezindlu: Ilizwe Loke
Amahlelo
Iminqopho Yehlelo Lezezindlu: Amaphrovinsi
Amahlelo
Amahlelo Wezezindlu
Amahlelo
Imitlamo Yamahlelo Wezezindlu
Amahlelo
Amahlelo Wamalungelo Wobuntu
Amahlelo
Ukuthuthukiswa Kwamakghonofundwa
Imibiko
Umbiko Wonyaka
Imibiko
Umbiko Wabahloliincwadi
Imibiko
Imibiko Yemihlangano Yamakomidi
Imibiko
Imibiko Yehlelo Lezezindlu
Imibiko
Imibiko Yemitlamo Yehlelo Lephiko Leendaba Zemininingwana Yabasebenzi
Imibiko
Imibiko
Imibiko Yokuphunyeleliswa Komthethokambiso
Imibiko
Imibiko Yokusebenza Komthethokambiso
Imibiko
Imibiko Yekota
Imibiko
Imibiko Yamahlelo Akhethekileko
Amaqhinga
Iminqopho Yokwenza Imisebenzi Ebekiweko: Aborhulumende Beendawo
Amaqhinga
Iminqopho Yokwenza Imisebenzi Ebekiweko: Ilizwe Loke
Amaqhinga
Iminqopho Yokwenza Imisebenzi Ebekiweko: Amaphrovinsi
Amaqhinga
Iqhinga Nekomba Ngokwakhiwa Kwamandla Nekghono Lokwenza
Amaqhinga
Ikomba Ngokusetjenziswa Kwenarha
Amaqhinga
Iqhinga Lefundiso Ngezezindlu
Amaqhinga
Umthethokambiso Ngendawo Yokwakha Izindlu
Amaqhinga
Iqhinga Ngendawo Yokwakha Izindlu : Emakhaya/Emaphandleni
Amaqhinga
Iqhinga Ngendawo Yokwakha Izindlu: Emadrobheni
Amaqhinga
Amaqhinga Ngokwakhiwa Kwezindlu
Amaqhinga
Iqhinga Lezokuthintana Kwangekhaya
Amaqhinga
Iqhinga Lezokuthintana Ngeembikiindaba
Ikambiso Yeembawo
Ilimi elizakusetjenziswa emThethweni lo siNgisi.
Amagadango Ekufuze Athathwe Mbawi
Umbawi kufuze bona ayizalise yoke imibandela elayelwa mThetho lo ( ozakurhunyezwa ngemva kwalapha ), lokho-ke kutjho ukuthi zoke iimbawo ezikhambisana nekambiso le njengoba ihlathululwe ngenzasapha zizakutjhejwa.
Umuntu angalelwa ukuthola irekhodi ngenca yabonobangela abavezwe emThethweni lo kwaphela ( Qala indinyana 6.3 ).
Umhlobo Wombawi
Ihlathululo
Umphumela
Umbawi
Mathupha
Ufuna ukuthola irekhodi eliphethe imininingwana yomuntu ofake isibawo, siqu sakhe.
Akunamali ebhadalelwa ukwenza isibawo, begodu akunadiphozithi ebhadalelwa ukuthola irekhodi.
Umbawi
Nanyana ngubani obawa ukuthola irekhodi lomNyango wezeziNdlu weliZwe Loke
Namkha
Kwaphela iinhlangano zomphakathezo ezisebenzisa amandla womphakathi namkha ezenza umsebenzi womphakathi ngokwemibandela yomthetho.
Umbawi Obawela Omunye
Umuntu owenzela omunye, begodu obawela umuntu omunye loyo.
Kufuze kuvezwe ubufakazi bokuthi umbawi umbawela ngaliphi umuntu athi uyambawela.
Isibawo sokuthola irekhodi kufuze senziwe ngokuzalisa iforomu lesibawo elibekiweko lomNyango wezeziNdlu, kubhadalwe imali yokwenza isibawo, bese iforomu lesibawelo lithunyelwa kuSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa.
Iforomu lesibawo litholakala:
NjengesiHlomelelo A kilemenyuweli (ekufuze sizaliswe ngesandla);
Ngokuyozithathela mathupha iforomu emNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe namkha e-PAIA Centre.
Umbawi ongakwaziko namkha ongakghoniko ukufunda nokubhala namkha onobuqhwala obumenza abhalelwe kuzizalisela iforomu angabawa ukwenza isibawo sakhe ngomlomo. Isibawo esenziwe ngomlomo sizakutlolwa eforomini elenzelwe ukwenza isibawo, bese umbawi naye unikelwa ikhophi yalo.
Umbawi kufuze bona alitlikitle iforomelo.
Umbawi kufuze bona awatlikitle woke amakhasi angezelelweko eforomeni lesibawo.
Ukwehlisa iindleko zokusetjenzwa kweencwadi, kuphakanyiswa ukuthi imali ebhadalelwa isibawo, eyi-R35.00, iphekelele isiBawo, ngaphandle komBawimathupha. UmNyango wezeziNdlu weliZwe loKe uthatha imbadelo ngekhetjhi, ngama-photal-oda, ngeentembu ze-revenue, ngamakhredithikhadi kunye nangamatjhege angadlulisekiko amatjhege nama-phostali-oda kufuze atlolwe ngegama lomNyango wezeziNdlu; tjheja bona kuthatha i-10 lamalanga womsebenzi ukutjintja itjhege lemali libe yikhetjhi. Qala indinyana 6. 2
Thumela iforomu elizalisiweko kuSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa lomNyango wezeziNdlu:
Ngokulifeksa (kodwana kwaphela nakube akunambadelo yesibawo).
Kuphakanyiswa ukuthi umbawi azibekele ikhophi yesibawo sakhe emarekhodini wakhe.
ISekela lesiPhathiswa sezokwAzisa lomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe:
Lizakusebenza isibawo esifakiweko sokuthola irekhodi kwaphela:
Iforomu lesibawo nalizaliswe kuhle, begodu
TJHEJA: Isekela lesiPhathiswa sezokwAzisa alikwazi ukwala isibawo sokuthola irekhodi nakube iforomu elizaliswako alikazaliswa kuhle namkha nakube alikazaliswa ngokupheleleko,
Ngaphandle kobana umbawi aziswe (PAIA-REQ-01) ngomnqopho wokusala isibawo sakhe, bese kuvezwa nabonobangela bokufuna ukuskala isibaweso, begodu
Ngaphandle kobana azinikelele ukusiza umbawi kobanyana isibawo sakhe umbawi sizokusuka lokho okwenza singamukeleki. Sigaba 192
o nembadelo yesibawo nayo seyibhadelwe (nakube sibawo esifuna imbadelo);
linama-30 wamalanga (la kufanele khona) ukuthatha isiqunto. Kungangezelelwa amanye ama-30 wamalanga phezu kwesikhathi ebesibekwe ekuthomeni sokuthatha isiqunto. Umbawi uzakwaziswa ngokutlolelwa incwadi aposelwe yona, kungakapheli ama-30 wamalanga, ngesiqunto sokungezelela isikhathi sokuthatha isiqunto; (PAIA-REQ-12)
angathatha isiqunto abe azise umbawi ngalokhu okulandelako:
o isaziso ngeemali ezibhadalwako (nakube kunembadelo). Amarekhodi azakunikelwa umbawi kwaphela iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa nasele liyitholile imbadelo yamarekhodi lawo; (PAIA-REQ-03)
TJHEJA: Nakufumaniseka ukuthi iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kuphela amalanga ama-60 lingakaphenduli ( sekubalwe nesikhathi esingezelelweko ), kufuze kuthathwe ukuthi isibaweso saliwe, ngalokho-ke umbawi angenza isiBawo sangeKhaya sokuDlulisela isiLilo Phambili [Sigaba 27]
o ukutransferwa /ukudluliselwa phambili kwesibawo siye ehlanganweni yomphakathi efaneleko namkha siye komunye umnyango karhulumende (PAIA-REQ-02);
o ukuthi isiqhema sesithathu/iinqhema zesithathu kufuze ziboniswe ntanzi (PAIA-REQ-13);
o ukuthi amarekhodi awatholakali (PAIA-REQ-06); kunye o nokuthi ukutholakala kwerekhodi kubuyiselwa emva, la irekhodi namkha amarekhodi kufuze bona amenyezelwe kungakapheli amalanga ama-90 (Isihloko neNomboro yeNcwadi); (PAIA-REQ-07).
Iimali Ezibekiweko (Iinhlangano Zomphakathi)
NgokomThetho, kunemihlobo emibili yembadelo ebhadalwako:
Imali Yesibawo, ekuyimali ejayelekileko ebhadalwa kanye kwaphela. Imali ebekiweko iyi-R35.00. Imali le kufuze bona ibhadalwe ntanzi ngaphambi kobana isibawo somuntu singasetjenzwa, kanti-ke iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kufuze sazise umbawi ( ngencwadi ) ukuthi kufuneka imali le.
TJHEJA: Imali yesibawo ayibhadalwa umuntu nakambawimathupha. Sigaba 221
Imali Yokuthola Irekhodi ibala iindleko zokugaya irekhodi ngobutjha, iindleko zokulifuna, neendleko zokulilungisa kunye neendleko zokuposa la kufanele umuntu aposelwe khona.
TJHEJA: Nakube ukufuna nokulungisa irekhodi kuthatha isikhathi esidlulako ema-aweni amathandathu, kufuze umbawi abhadale idiphozithi esiquntu sokuthathu 1/3 yemali yokuthola irekhodi iphelele, ngaphandle kombawimathupha. Isekela lesiPhathiswa sezokwAzisa uzakutlolela umbawi incwadi amazise ngediphozithi ekufuze ibhadalwe. Nakufumaniseka ukuthi isibawo sokuthola irekhodi siyaliwa, iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kufuze sibuyisele umbawi idiphozithakhe Sigaba 222b.
IHLATHULULO YEEMALI
Iimali Zesibawo Sektjheni 228
Yimali yesibawo ebhadalwa ngomunye nomunye umbawi, ngaphandle kombawimathupha, njengoba kutjhiwo emthetjhwaneni 7 .
Iimali Zokugaya Irekhodi Ngobutjha Sigaba 153 zisebenza ekugayweni ngobutjha kwamarekhodi avezwa ngokuzithandela namkha atholakala ngaphandle kwesibawo
Imali ebhadaliswa ikhophi yemenyuweli njengoba kutjhiwo emthetjhwaneni 5(c) iyi-R0,60 ikhophi ngayinye yekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo.
60 ikhasi ngalinye
Iimali zokugaya ngobutjha okutjhiwo emthetjhwaneni 7 zijame bunje:
a. Enye nenye ikhophi yekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo
b. Enye nenye ikhophi egadangisiweko yekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yayo, esekhomphiyutheni namkha engama-elekhthronigi namkha efundeka emtjhinini
lekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo lekhophi yeenthombe ezibonakalako
lekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo lekhophi yerekhodi elilalelwako
Iimali Zokuthola Irekhodi (zisebenza emarekhodini abawiwe ngeforomu lesibawo le-PAIA)
Iimali zokuthola irekhodi ezibhadalwa mbawi njengoba kutjhiwo emthetjhwaneni 7 zijame bunje:
b. Enye nenye ikhophi egadangisiweko yekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yayo, esekhomphiyutheni namkha engama-elekhthronigi namkha efundeka emtjhinini
lekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo lekhophi yeenthombe ezibonakalako
lekhasi eliyi-A4 namkha ingcenye yalo lekhophi yerekhodi elilalelwako
Iimali Zokufuna Nezokulungisa Amarekhodi f. Ukufuna nokulungisa irekhodi ekufuze livezwe, R15,00 nge-iri namkha ingcenye ye-iri, ngaphandle kwe-iri lokuthoma, elisikhathi esilingeneko sokufuna nokulungisa irekhodi
NgokweSigaba 22 somThetho, kusebenza imibandela elandelako nasi:
a. ama-iri amathandathu sikhathi ekufuze sidlule ngaphambi kobana kungabhadaliswa idiphozithi; kanti b. isiquntu sokuthathu semali yesibawo sokuthola irekhodi ibhadalwa mbawi njengediphozithi
Iimali Zokuposa
Kubhadalwa imali yeendleko zokuposa ikhophi yerekhodi nayiposelwa umbawi
UmNyango wezeziNdlu weliZwe loKe imbadalo uyamukela ngaleziindlela ezilandelako:
Ikhetjhi.
Amatjhege angadlulisekiko ( kulindelwa i-10 lamalanga ukuwatjintja abe yikhetjhi). Amatjhege kufuze abhaliswe ngegama lomNyango wezeziNdlu ( i- DEPARTMENT OF HOUSING ).
Umuntu nakabhadele ngekhetjhi, ngama-phostali-oda namkha ngeentembu ze-revenue, umNyango wezeziNdlu uzamnikela isitlankana sobufakazi bokuthi ubhadale. Nakube umuntu ubhadele ngetjhege, uzakuje anikelwe isitlankana sobufakazi bokuthi ukhuphe itjhege, kulindelwe itjhege ukuthi likhetjhwe nakufika isikhathi sakhona, akhona-ke anikelwa isitlankana sokuthi nangambala ubhadele.
Umbawi angafaka isiLilo sangeKhaya, namkha abawe ikhotho imsize, nakube kukhona la alila khona ngokubhadelwa kweemali ezibhadalwako. ( Qala indinyana 6.4 ).
Iinzathu Zokwalelwa Kokutholakala Kwerekhodi/Kwamarekhodi iSahluko 4 salomThetho
Njengoba umThetho lo ungasebenzi nje kilokhu okulandelako, nanyana ngisiphi isibawo esiphathelene nakho angeze sivunywe, nakube :
Irekhodi elibawiwako lilirekhodi leKomidi yeKhabinethi.
Irekhodi elibawiwako lilirekhodi lamajaji ekhotho.
Irekhodi elibawiwako lilirekhodi lebandla elikhethekileko.
Irekhodi elibawiwako lilirekhodi lesiphathimandla semajajini
Irekhodi elibawiwako lilirekhodi lelungu lePalamende ( iPalamende eKulu namkha iPalamende yePhrovinsi ).
Isibawo singaliwa nakube umbawi akhange ayizalise yoke imibandela yekambiso ngemva kobana isiPhathiswa sezokwAzisa simazisile ngomnqopho waso wokusala isibawo sakhe umbawi.
UmThetho unikela iinzathu la isibawo sokuthola irekhodi KUFUZILE namkha SINGAHLE saliwe khona.
TJHEJA: Ngaphandle kwalokho ekufuze kwaliwe namkha ekungahle kwaliwe, umThetho godu uyatjho nokuthi:
kukunini la isibawo sokuthola irekhodi namkha amarekhodi KUNGAKAFANELI KHONA ukuthi saliwe; nokuthi kukunini la ukuvezwa kwerekhodi/kwamarekhodi KUKATELELEKE KHONA ngoba kuqakathekile emphakathini [Sigaba 46].
KileMenyuweli, kuzakuphakanyiswa kwaphela iinzathu EZIFUNA UKUTHI NAKANJANI SALIWE isibawo sokuthola irekhodi.
ISekela lesiPhathiswa sezokwAzisa, KUFUZILE, lale isibawo sokuthola irekhodi, ngokwemibandela ethileko, ngeenzathu ezilandelako:
Ukuvikelwa okukatelelekileko kobuyena bomuntu wesithathu omumuntu wemvelo, nakube ukuvezwa kwemininingwana ngaye kuzakuveza nemininingwana ephathelene nobuyena bomuntu wesithathu loyo, sekubalwa nomuntu ongasekho ephasini Sigaba 341.
Ukuvikelwa okukatelelekileko kwamarekhodi athileko womNyango wezeNgeniso (i-SARS); lokhu-ke kutjho ukuthi isiPhathiswa sezokwAzisa se-SARS kufuze sisale isibawo sokuthola irekhodi le-SARS nakube liphethe ilwazi i-SARS elitholele namkha eliphathele ukuphumelelisa umthetho omalungana nokubuthwa komthelo njengoba kuhlathululwa kuSigaba 1 somThetho wezeNgeniso weSewula Afrika wango-1997 umThetho 34 wango-1997 Sigaba 351 .
Ukuvikelwa okukatelelekileko kwemininingwana yelwazi lezerhwebo lesiqhema sesithathu; .lokhu-ke kutjho ukuthi iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kufuzile lisale isibawo sokuthola irekhodi nakube irekhodelo liphethe Sigaba 361:
o iimfihlo zerhwebo zesiqhema sesithathu;
o ilwazi leemali, lezerhwebo/lezebhizinisi, lezesayensi namkha lezechwephetjhe ngaphandle kweemfihlo zerhwebo/zebhizinisi zesiqhema ukuvezwa kwazo okungahle kulimaze iinrhuluphelo zerhwebo namkha iinrhuluphelo zeemali zesiqhema sesithathweso; namkha o ilwazi elisifuba isiqhema sesithathu elilikhuphileko, kufumaniseke nokuthi ukuvezwa kwelwazelo kungakhisimeza isiqhema sesithathweso emikhulumiswaneni yamakontraga webhizinisi namkha keminye imikhulumiswana, namkha kukhisimeze isiqhemeso ephaliswaneni lezerhwebo.
Ukuvikelwa okukatelelekileko kwelwazi elithileko elisifuba lesiqhema sesithathu; . lokhu-ke kutjho ukuthi iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kufuze lisale isibawo sokuthola irekhodi nakube ukuvezwa kwerekhodelo kuzabe kukukwephula isivumelwana sokugubela isifuba sesiqhema sesithathu, ngokwesivumelwana Sigaba 371a.
Ukuvikelwa okukatelelekileko kokuphepha kwabantu ngamunye ngamunye, nokuvikelwa kwepahla; lokhu-ke kutjho ukuthi iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kufuze lisale isibawo sokuthola irekhodi nakube ukuvezwa kwerekhodelo kungalindeleka ukuthi kufake umuntu engozini IsiGaba 38a.
Ukuvikelwa okukatelelekileko kwamadokhethi wamapholisa nakwenziwa iimbawo zokubheyila, nokuvikelwa kwehlelo lokuphunyeleliswa komthetho kunye nehlelo lekambiso yokugweba amacala; ,lokhu-ke kutjho ukuthi iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kufuze lisale isibawo sokuthola irekhodi nakube ukutholakala kwerekhodelo kwalelwe ngokweSigaba 60 14 somThetho i-Criminal Procedure, 1977 umThetho 51 ka-1977 Sigaba 391a.
Ukuvikelwa okukatelelekileko kwamarekhodi anelungelo elikhethekileko ekuvezweni ekugwetjweni kwamacala ; lokhu-ke kutjho ukuthi iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kufuze lisale isibawo sokuthola irekhodi nakube irekhodelo linelungelo elikhethekileko lokuvikelwa ekuvezweni ekugwetjweni kwamacala, ngaphandlle-ke kokuthi umuntu welungelo elikhethekileko loyo aliphayile ilungelo elikhethekilekwelo [Sigaba 40].
Ukuvikelwa okukatelelekileko kwemininingwana yelwazi lerhubhululo, lesiqhema sesithathu, nokuvikelwa kwemininingwana yelwazi lerhubhululo leenhlangano zomphakathi; lokhu-ke kutjho ukuthi iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kufuze lisale isibawo sokuthola irekhodi nakube irekhodelo liphethe imininingwana yelwazi ngerhubhululo elisenziwako namkha elisazokwenzelwa isiqhema sesithathu, nakube ukuvezwa kwelwazelo kungahle kubangele Sekhetjheni 431:
o isiqhema sesithathu;
o umuntu ozokwenzela isiqhema sesithathu irhubhululo, namkha o isihloko ekurhujululwa ngaso;
ukukhisimezeka okumbi.
Iindlela Ezikhona Zokuphikisa Iinqunto ZesiPhathiswa SezokwAzisa Sigaba 141h
Iindlela ZangeKhaya ZokuDluliswa Kweenlilo Nokumangala EKhotho [IinGaba 74-82]
Iindlela ezikhona zokuphikisa iinqunto zesiPhathiswa sezokwAzisa namkha iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa ngilezi ezilandelako umuntu nakabawa ukuthola irekhodi:
UkuDluliselwa Phambili KwesiLilo SangeKhaya, [Sigaba 74 - 77] namkha ukumangala ekhotho [Sigaba 78 - 82].
TJHEJA: Umuntu angayokumangala ekhotho kwaphela nakube umbawi namkha umbawimathupha namkha isiqhema sesithathu selazilinge zoke iindlela zangeKhaya ZokuDluliswa KweenLilo Sigaba 781
Ukudluliswa Kwesililo Sangekhaya kutjho ukudluliselwa phambili kwesiLilo sangeKhaya siye esiPhathinimandla esiFaneleko ngokweSigaba 74 somThetho. EmNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe, isiPhathimandla esiFaneleko nguNgqongqotjhe wezeziNdlu namkha umuntu othunyelwe nguNgqongqoqtjhe wezeziNdlu ngokumtlolela incwadi emupha amandla ukuthi angajama endawenakhe.
Iindlela zangekhaya zokudluliswa kweenlilo zilawulwa yikambiso esele vele ikhona ehlanganweni yomphakathi, yokuphumelelisa ukuDluliswa kwesiLilo sangeKhaya esikhona.
Umbawi, umbawimathupha namkha isiqhema sesithathu singadlulisa isililo ngeNdlela yangeKhaya yokuDluliswa kweenLilo nakufumaniseka ukuthi umbawi/umbawimathupha namkha isiqhema sesithathweso asaneliseki ngesiqunto esithethwe siPhathiswa sezokwAazisa namkha iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa ngesibawo sokuthola irekhodi.
Umbawi, kutjho ukuthi umbawimathupha, umbawi, nombawi obawela omunye, bangadlulisa isililo ngeNdlela yangeKhaya yokuDluliswa kweenLilo namkha bayokumangala ekhotho nakufumaniseka ukuthi abaneliseki ngesiqunto esithethwe siPhathiswa sezokwAzisa namkha iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa, malungana:
o nokungezelelwa kwesikhathi sokusebenza ngesibawo [Sigaba 263c]; namkha o nokwalelwa kwesibawo sokuthola irekhodi Sigaba 253c; namkha o ukubhadalwa kweemali ezibhadalwako, kutjho ukuthi:
imali yesibawo [Sigaba 22]; namkha imali yokuthola irekhodi;
idiphozithi yemali yokuthola irekhodi [Sigaba 22]; namkha o indlela yokuthola irekhodi umuntu anikelwe yona Sigaba 25 2c.
Isiqhema sesithathu/Iinqhema zesithathu zingadlulisa isililo ngeNdlela yokuDluliswa kwesiLilo Yangekhaya namkha ziyokummangala ekhotho ngesiqunto esithethwe siPhathiswa sezokwAzisa namkha iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa, ukuthi :
sivume isibawo sokuthola irekhodi Sigaba 493b
TJHEJA: La imvumo yokuthola irekhodi inganikelwa kwaphela ngemva kobana sesifakazelwe isiqunto sokuvumela ukutholakala kwerekhodelo Sigaba 299.
Umbawi, umbawimathupha namkha isiqhema sesithathu kufuze bona isibawo sokudlulisa isililo sangekhaya basifake ngesikhathi esithileko emveni kobana baziswe isiqunto seSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa. Iinkhathi ekufuze kufakwe ngazo iimbawo zokudluliswa kweenlilo zangekhaya zijame bunje:
Umbawi (kutjho ukuthi umbawimathupha, umbawi, nombawi obawela omunye), kufuze bafake iimbawo zabo zokudlulisa iinlilo kungakapheli ama-60 wamalanga umbawi azisiwe ngesiqunto sesibawo sakhe sokuthoma.
Isiqhema sesithathu /Iinqhema zesithathu, kungakapheli ama-30 wamalanga emveni kobana isiqhema sesithathweso sazisiwe ukuthi umbawi unikelwe imvumo yokuthola irekhodi alibawako.
TJHEJA: Umuntu angavunyelwa ukufaka isibawo sokudlulisa isililo sangekhaya isikhathi sakhona sesiphelile, nakube umuntu loyo utjho/uveza iinzathu ezizwakalako zokuladelwa kwakhe. Nakufumaniseka ukuthi uyalelwa ngesibawo sakhe sesililo, umuntu ofaka isibawo sesililo loyo uzakwaziswa ngesiqunto esinjalo. Sigaba 752ab.
Njenganje akunamali ebhadaliselwa ukufaka isibawo sokuDluliswa kweenLilo zangeKhaya.
Ikambiso YeeNdlela ZangeKhaya ZokuDluliswa KweenLilo [Sigaba 74-77]
Ukufaka isililo ngeNdlela yangeKhaya yokuDluliswa kwesiLilo umbawi namkha isiqhema sesithathu kufuze bona sizalise iforomu le sAziso seNdlela yangeKhaya yokuDluliswa kweenLilo lomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe.
Iforomu lokuDluliswa kwesiLilo litholakala:
Ngokuyozithathela lona mathupha emNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe namkha ku-PAIA Centre.
Iforomu lokufaka isililo ngeNdlela YangeKhaya yokuDluliswa kweenLilo lingazaliswa ngesandla namkha ngekhomphiyutha/ngomtjhini naliphanyulwe ku-website.
Iforomeli kufuze bona litlikitlwe mfakisililo.
Woke amakhasi angezelelako aphekelela iforomu lokuDluliswa kwesiLilo kufuze atlikitlwe mfakisililo.
Iforomu elizalisiweko lokuDluliswa kwesiLilo sangeKhaya kufuze lithunyelwe kuSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa somNyango wezeziNdlu weliLwe, ngoku:
Umfakisibawo ulimukiswa bona azibulungele ikhophi yesibawo sakhe sokuDluliswa kwesiLilo sangeKhaya.
Naka amagadango azakuthathwa ngokuDluliswa kwesiLilo kwangeKhaya:
ISekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kufuze sidlulisele isiLilo esiDluliswako esiPhathimandleni esiFaneleko kungakapheli i-10 lamalanga womsebenzi.
IsiPhathimandla esiFaneleko kufuze sazise isiqhema sesithathu/iinqhema zesithathu msinyana ngokungakghonakalako, kodwana kungakapheli ama-30 wamalanga, ngendlela emsinyana kinazo zoke, ngemva kokuthola kwaso isiLilo esiDluliswa ngeKhaya esibuya kumbawi olila ngokwalelwa ukuthola irekhodi ( PAIA-APP-02 ).
IsiPhathimandla esiFaneleko kufuze sazise umbawi msinyana ngokungakghonakalako, kodwana kungakapheli ama-30 wamalanga, ngendlela emsinyana kinazo zoke, ngemva kokuthola kwaso isiLilo esiDluliswa ngeKhaya esibuya esiqhemeni sesithathu/eenqhemeni zesithathu ezilila ngokuvunyelwa kombawi ukuthola irekhodi alibawako (PAIA-APP-03).
IsiPhathimandla esiFaneleko kufuze msinyana ngokungakghonalako sithathe isiqunto ngesiLilo esiDluliswa ngeKhaya, kodwana:
o kungakapheli ama-30 wamalanga ngemva kokuthola kwaso isiLilweso sibuya kuSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa;
kungakapheli ama-30 wamalanga ngemva kobana isiqhema sesithathu namkha umbawi azisiwe ngokuDluliswa kwesiLilo sangeKhaya; namkha
TJHEJA: Isiqhema sesithathu namkha umbawi bangathi kungakapheli ama-21 wamalanga ngemva kokwaziswa, batlole incwadi yokuzikhulumela eya kusiPhathiswa esiFaneleko, ehlathulula bona kubayini isibawo kufuze saliwe namkha sivunywe IsiGaba 76 51.
o kungakapheli amalanga ama-5 womsebenzi ngemva kobana umbawi azikhulumele ngomtlolo ngokuDluliswa kwesiLilo sangeKhaya esenziwe siqhema sesithathu/ziinqhema zesithathu.
Nakube ilwazi ngesiLilo esiDluliswako sangeKhaya litholwe ngezinye iindlela ngaphandle kwesiPhathiswa esiFaneleko, kufuze bona kwenziwe ikulumo yokuzikhulumela etloliweko namkha yenziwe ngomlomo, ithunyelwe isiPhathiswa esiFaneleko, ikulumo ehlathulula ngokuthi kubayini isibawo sokuthola irekhodi kufuze saliwe.
o fakazela isiqunto ekulilwa ngaso, namkha o jamiselela isiqunto ekulilwa ngaso ngesitjha.
Khonokho nakuqedwa ukuthathwa kwesiqunto sesiLilo sokuDluliswa ngeKhaya, kutlolwa isaziso ngesiquntweso sinikelwe:
o esinye nesinye isiqhema sesithathu (nakube isiqhema sesithathu asisimfakisililo); (PAIA-APP-05)
TJHEJA: Nakufumaniseka ukuthi kuphela ama-30 wamalanga isiPhathimandla esiFaneleko singakakhuphi isaziso ngesiqunto sesililo esidlulisiweko, kuzakuthathwa ukuthi sicithiwe isiliLilo sokuDluliswa sangeKhaya, ngalokho-ke umbawi angadlulela phambili ayokufaka isimmangalo ekhotho Sigaba 77 7
eKhotho yezomThethosisekelo;
eKhotho eKulu namkha kenye ikhotho yejamo elifanako; namakha eKhotho kaMarhistradi enganyelwe nguMarhistradi othunywe nguNgqonngqotjhe wezomThethobulungiswa ngencwadi emupha amandla wokwenza umsebenzi loyo.
TJHEJA: [Sigaba 79]
IBhodi yemiThetho yamaKhotho/yeKhotho kufuze ibethe ibe iphumelelise imithetho yekambiso yekhotho; imithetho leyo-ke kufuze bona iphasiswe yiPalamende ngaphambi kobana ingamenyezelwa eGazedeni yomBuso.
Bekubethwe imithetho yekambiso, iimbawo zokummangala kufuze bona zenziwe eKhotho eKulu namkha kenye ikhotho yejamo elifanako.
Indlela yokugweba amacala esetjenziswa la, ngokweSigaba 78 somThetho yindlela yokugweba amacala wombango, kanti kilomThetho kusebenza imithetho yobufakazi esetjenziswa emacaleni wombango.
Umbawi, umbawimathupha namkha isiqhema sesithathu bangayokummangala ekhotho kwaphela nasele bazilinge zoke iindlela zangeKhaya zokuDluliswa kweenLilo.
Umbawi, umbawimathupha namkha isiqhema sesithathu bangabawa ikhotho, ngokwenza isibawo, kungakapheli ama-30 wamalanga, babawe isizo elifaneleko.
Umbawi namkha umbawimathupha angammangala ekhotho ngeenzathu nanzi ezilandelako:
ngokubhalelwa kwakhe ngesibawo sakhe sesiLilo sokuDluliswa sangeKhaya esidluliselwe kusiPathimandla esiFaneleko, sekubalwa neenLilo zangeKhaya zokuDluliswa la isiPhathimandla esiFaneleko sibhalelwe khona kukhupha isaziso kungakapheli isikhathi esibekiweko;
ngesiqunto sesiPhathimandla esiFaneleko sokwalela ukufakwa kwesiLilo esiDluliswako sangeKhaya esiladelweko;
ngesiqunto seSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa sokwalela isibawo sokuthola irekhodi;
ngesiqunto esithethweko esimalungana nokubhadalwa kwemali yesibawo, imali yokuthola irekhodi namkha idiphozithi yokuthola irekhodi; namkha ngesiqunto esithethweko esimalungana nokunikela umuntu irekhodi ngendlela ehlukileko kinaleyo ebekabawe ngayo.
Isiqhema sesithathu singammangala ekhotho ngeenzathu nanzi ezilandelako:
ngokubhalelwa kwaso ngesibawo saso sesiLilo sokuDluliswa sangeKhaya esidluliselwe kusiPathimandla esiFaneleko, sekubalwa neenLilo zangeKhaya zokuDluliswa la isiPhathimandla esiFaneleko sibhalelwe khona kukhupha isaziso kungakapheli isikhathi esibekiweko;
ngesiqunto seSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa sokuvumela isibawo sokutholakala kwerekhodi;
ngesiqunto seSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa sokwalela isibawo sokuthola irekhodi;
ngesiqunto esithethweko esimalungana nokubhadalwa kwemali yesibawo, imali yokuthola irekhodi namkha idiphozithi yokuthola irekhodi; namkha ngesiqunto esithethweko esimalungana nokunikela umuntu irekhodi ngendlela ehlukileko kinaleyo ebekabawe ngayo.
Ikhotho ingakhupha nanyana ngimuphi umlayo olungileko nofanelekileko, sekubalwa nemilayo:
yokufakazela, ukutjhugulula namkha ukucitha isiqunto sesibawo sesiLlilo esiDluliswako sangeKhaya;
yokuthi isiPhathiswa sezokwAzisa, iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa namkha isiPhathimandla esiFaneleko sithathe igadango namkha singathathi gadango ngesikhathi esibekwe mlayo loyo;
yokunikela isalelo;
yokunikela isizo lesikhatjhana namkha isizo elithileko;
yeendleko.
Iinlilo Eziya KumVikeli WomPhakathi [Sigaba 91]
NgokweSigaba 6 (d) somThetho wokuVikelwa komPhakathi, njengokutjhugululwa kwawo, umVikeli womPhakathi unamandla womthetho ukuziphenyela namkha aphenye ngoba athole isililo namkha isibawo esimalungana nokusebenza namkha nokusetjenziswa kwe-PAIA, alinge, ngokubona kwakhe, ukurarulula namkha ukulamula nanyana ngimuphi umbango ngendlela yokubuyisana namkha ngemikhulumiswana, abe abonise umuntu onesililo ngeendlela ezifaneleko ezingalandelwa ukurarulula umraro loyo.
Elinye Ilwazi Njengoba Lilayelwe NgokwalomThetho
Ukufakelwa Kwemininingwana Emitjha KweMenyuweli Sigaba 142
Imenyuweli yomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe izakunande ifakelwa imininingwana emitjha kanye ngomnyaka, ngenyanga kaMatjhi, ngaphandle-ke kwala kufuneka khona amatjhuguluko amakhulu.
Ilimi
Namanye amalimi amabili asezakukhethwa.
Ukutholakala
EmNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe
Ikhophi yemenyuweli yomNyango lo itholakala ngeLimi lesiNgisi emNyangweni wezeziNdlu (e-PAIA Centre ), la umphakathi ungayihlola khona emini ngesikhathi somsebenzi. Akubhadaliswa ukuhlolela incwajana le ( imenyuweli ) ube uyitjhiye la ikhona emNyangweni lo, kodwana umuntu nakafuna ukuzitholela ikhophi akhambe nayo ibe ngeyakhe, namkha ingcenye yayo, umuntu uzakubhadaliswa imali njengoba ihlathululwa endinyaneni ekhuluma ngeemali.
Inomboro Yomtato:
Inomboro Yefeksi:
I-adresi Yeposo:
I-adresi Yomakho:
Iindawo Ezisemthethweni Zokuphosela Imitlolo:
Inomboro Yomtato:
Inomboro Yefeksi:
I-adresi Yeposo:
I-adresi Yomakho:
Inomboro Yomtato:
Inomboro Yefeksi:
I-adresi Yeposo:
I-adresi Yomakho:
Inomboro Yomtato:
Inomboro Yefeksi:
I-adresi Yeposo:
I-adresi Yomakho:
Inomboro Yomtato:
Inomboro Yefeksi:
I-adresi Yeposo:
I-adresi Yomakho:
Inomboro Yomtato:
Inomboro Yefeksi:
I-adresi Yeposo:
I-adresi Yomakho:
IKomitjhini YamaLungelo WobuNtu
Inomboro Yomtato:
Inomboro Yefeksi:
I-adresi Yeposo:
I-adresi Yomakho:
IKomitjhini yamaLungelo wobuNtu yeSewula Afrika izakuthi ingaphasisa imenyuweli ye-PAIA yomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe, bese ithunyelwa iGazedi yomBuso iyokugadangiswa khona. Ngemva kwalokho-ke indinyana le izakufakelwa imininingwana emitjha ezabe iphathelene neGazedi yomBuso leyo.
ISigaba lesi asisebenzi emNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe.
UNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa nezokuThuthukiswa ngomThethosisekelo akakabukuthola siyekelo sananyana ngimuphi umbandela weSigaba 14 ngesikhathi esibekiweko.
Amagama Wokuthokoza Nemithombo Esetjenzisiweko Ukutlola IMenyuweli Le.
Ikomba njengoba ivezwa emTlamweni weTlhatlha leenhlangano zomphakathi owenzelwe imenyuweli le ngokweSigaba 14, otlanywe yiKomitjhini yamaLungelo wobuNtu yeSewula Afrika.
UmThetho wokuKhuthazela ukuTholakala kweLwazi, umThetho 2 ka-2000.
ImiThetjhwana emalungana nokuKhuthazelwa kokuTholakala kweLwazi, WeNomboro R 187, 15 Februwari 2002 .
Imitlolo yomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe.
Isihlomelelo A : Iforomu Le-PAIA Lesibawo Sokuthola Irekhodi/Amarekhodi LomNyango WezeziNdlu WeliZwe LoKe ( IHlangano YomPhakathi)
Ilimi elizakusetjenziswa lapha ngokusemthethweni siNgisi.
IFOROMU LESIBAWO SOKUTHOLA IREKHODI LOMNYANGO WEZEZINDLU WELIZWE LOKE IHLANGANO YOMPHAKATHI Sigaba 181 yomThetho ka- 2000 oKhuthazela ukuTholakala kweLwazi [umThetho WeNomboro 2 ka-2000 ]. Iforomeli likhambisana neforomu elitlolwe esiHlomelelweni B, iForomu A, lemiThetjhwana WeNomboro R. 187 [ umThetjhwana 6] omenyezelwe eGazedeni yomBuso ngomhlaka 15 kuFebruwari ngo-2002: isiBawo sokuthola irekhodi lehlangano yomphakathi
a Wena, mbawi, kufuze uzalise yoke imibandela efunwa yikambiso yalapha. Nokho uzakwaziswa la ungakambisana khona nemibandela leyo.
b Woke amakoro afaneleko kukatelelekile bona uwazalise - kanti-ke azaliswa ngokutlola ngokuhlukanisa, ngebholipeni enzima
A. Imininingwana Yehlangano Yomphakathi
Thumela namkha use iForomu Lesibawo elizalisiweko ku:
I-adresi Yeposo:
I-adresi Yomakho:
Nawuyiphekelela ngesandla
B. Imininingwana Yomuntu Obawa Ukuthola Irekhodi a Imininingwana yomuntu obawa ukuthola irekhodi kufuze bona itlolwe ngenzasapha.
b I-adresi namkha/inomboro yefeksi eseRiphabhligi yeSewula Afrika la kufuze kuthunyelwe khona imininingwana yelwazi elifunekako, nayo kufuze itlolwe.
c Ubufakazi bokuthi isibawo umuntu usenza ngaliphi, la kufanele khona, kufuze buphekelele iforomu lesibawo.
d Imali yesibawo ebhadalwa mbawi ngaphandle kombawimathupha, ekukhulunywa ngayo emthetjhwaneni 112, yi-R35,00.
e Imali yesibawo kufuze ibhadalwe ntanzi ngaphambi kobana isibawo singasetjenzwa.
U: (Merega ibhokisana elifaneleko elimlotha ngo-X)
Mbawimathupha (Ufuna ukuthola irekhodi eliphethe imininingwana ngobuwena) TJHEJA: Sibawa ufake ikhophi yeBhugwanakho/kamazisakho ukukhandela ukuthi singakunikeli imininingwana engasiyakho.
Mbawi (Umumuntu owenza isibawo sokuthola irekhodi lomNyango wezeziNdlu weliZwe loKe)
Mbawi weHlangano yomPhakathi (Iinhlangano zomphakathi ezisebenzisa amandla womphakathi namkha ezenza umsebenzi womphakathi kwaphela, ngokomThetho)
Bawela omunye umuntu (Umumuntu obawela namkha owenzela omunye umuntu isibawo/obawela omunye umuntu)
Isibongo: ...
Amabizo Apheleleko: ...
Inomboro Yebhugwana/Kamazisi: ... TJHEJA: Sibawa ufake ikhophi yeBhugwanakho/kaMazisakho ukukhandela ukuthi singakunikeli imininingwana engasiyakho..
I-adresi Yeposo: ...
Ikhowudu Yokuposa: ...
Inomboro Yefeksi: ( ... ) ... Inomboro Yomtato ( Emsebenzini) : ( ... ) ...
Inomboro Yomtato (Ekhaya): ( ... ) ... Inomboro Yeselula : ( ... ) ...
C. Imininingwana Yomuntu Owenzelwa Isibawo c ISigaba lesi sizaliswa KWAPHELA nakube isibawo senzelwa omunye umuntu;
d Ubufakazi bokuthi umuntu isibawo usenza ngaliphi, isib.: ngencwadi/ngesitatimende esifungelweko namkha ngaMandla weGcwetha eliKhulu ubufakazi bakhona kufuze buphekelele isibawo.
Isikhundla/amandla umuntu enza ngaso isibawo, nakube wenzela omunye umuntu: (Sibawa utjengise)
UmZali, umKhulisi, iGcwetha, uDorhodera, umNtwana, umHlolokazi, umFelwa, isiNgani, Okhunye (kutjho ngegama): ...
Isibongo: ...
Amabizo Apheleleko: ...
Inomboro YeBhugwana/kaMazisi: ...
Sibawa ufake nobufakazi besikhundla/bamandla owenza ngaso isibawo.
D. Imininingwana Yerekhodi a Sipha imininingwana epheleleko yerekhodi obawa ukulithola, sekubalwa nenomboro elayelako, nakube uyayazi, kunye/namkha nomNyango/i-Ofisi lezokuNqophisa/umuntu oliphetheko, ukwenzelela bona kuzokwaziwa ukuthi lifunwaphi irekhodelo.
b Nakube indawo onikelwe yona yokutlola koke ekufuze ukutlole iyatlhayela, qedelela kelinye ikhasi bese ulihlanganisa neforomeli. Umbawi kufuze awatlikitle woke amakhasi angezelelweko.
c Linga ngamandla woke ukuthi ubeke ikulumo enembako.
Ihlathululo/okuphethwe lirekhodi namkha ingcenye efaneleko yerekhodi/yamarekhodi, ( isib. isihloko, ideyithi lerekhodi, njll.):
Inomboro Elayelako, nakube ikhona: ...
Eminye imininingwana yerekhodi, kutjho ukuthi: umhlobo werekhodi/wamarekhodi, njengokuthi nje amaminithi, njll.
UmNyango/i-Ofisi lezokuNqophisa /umuntu ophethe irekhodi (nakube unelwazi lalokho):
Ikhona na imvumo etloliweko esele itholakele kunanyana ngisiphi isiqhema sesithathu/iinqhema zesithathu. (Sibawa ufake ikhophi yemvumo etloliweko efakazelweko ukuthi ingeyamambala).
IYE
AWA
a Tjengisa indlela obhadala ngayo, isib. itjhege, iphostali-oda, njll.
b Isibawo sokuthola irekhodi, ngaphandle kwerekhodi eliphethe imininingwana yomuntu ngobuyena, sizakusetjenzwa kwaphela emveni kobana sekubhadelwe imali yesibawo.
c Isibawo sithoma ukusetjenzwa kwaphela ngemva kobana sekubhadelwe imali yesibawo nakube sibawo esifuna imbadelo.
d Nakube imbadelo ekufuze uyikhuphe ayikafiki, uzakwaziswa ngemali ekufuze uyibhadale njengemali yesibawo.
e Imali ebhadalelwa ukuthola irekhodi ukuthi iba yimalini iya ngokuthi irekhodi elifunekako lifuneka ngayiphi indlela, kuye nangokuthi kuthatha isikhathi esingangani ukufuna nokulungisa irekhodi elifunekako.
f Nakube ungomunye wabantu abavunyelweko ukungabhadali imali ekufuze ibhadalwe, sibawa bona utjho bona kubayini kuthiwe ungahlala ungabhadali.
Indlella Yokubhadala: (Merega ibhokisana elifaneleko elimlotha ngo-X)
Ikhetjhi
Iphostali-oda
Itjhege
Iinzathu zokungabhadali iimali ekufuze zibhadalwe: ...
F. Indlela Yokuthola Irekhodi a Ukuthi kuyaphumeleleka ukuthi isibawo sakho senziwe njengoba ubawile eforomeni lakho, kuya ngokuthi irekhodi olifunako litholakala lingelomhlobobani.
b Laphokhunye umuntu angalelwa ukunikelwa irekhodi ngendlela yena alibawe ngayo. Nokho-ke nakwenzeka lokho uzakutjelwa ukuthi irekhodelo angalithola lingomunye umhlobo na.
c Imali ebhadalelwa ukuthola irekhodi, nakube liyabhadalelwa, iya nangokuthi irekhodelo lifuneka lingayiphi indlela/limhlobobani.
d Nakufumaniseka ukuthi irekhodi alitholakali ngelimi umbawi alenyulako namkha nakube umbawi akhange atjengise ukuthi ulenyula ngaliphi ilimi, umbawi loyo uzakunikelwa irekhodi ngelimi elikhona ngalo ngesikhatheso [Sigaba 31]
Merega ibhokisana elifaneleko elimlotha ngo-X.
Nakube irekhodi litloliwe namkha ligadangisiwe:
Iimali Zokuthola Irekhodi:
Ikhophi yerekhodi
Nakube Irekhodi Liziinthombe Ezibonakalako -
lapha kubalwa iinthombe, amaslayidi, amavidyio aqotjhiweko, iinthombe ezakhiwe ngekhomphiyutha, amatlhatlha,njll.:
Iimali Zokuthola Irekhodi:
Ikhophi yeenthombe ezibonakalako = R60,00
Ikhophi yeenthombe ikopelo leenthombe ezibukelwako
Nakube irekhodi limagama aqotjhiweko/arekhodiweko namkha ilwazi elingavezwa ngobutjha ngomdumo:
Iimali Zokuthola Irekhodi:
Ikhophi yerekhodi elinomdumo = R17,00
umtlolo otloliweko namkha ogadangisiweko
Nakube irekhodi liphethwe yikhomphiyutha namkha ngama-elekhthroniki namkha ngendlela efundeka ngomtjhini:
Iimali Zokuthola Irekhodi:
esekhomphiyutheni namkha ngendlela efundeka ngomtjhini
ku-stifi = R5,00
TJHEJA: Amakhophi angama-elekhthroniki angatholakala kwaphela ngendlela atholakala ngayo emNyangweni wezeziNdlu weliZwe loKe.
ikhophi yerekhodi eligadangisiweko
G. Indlela Yokudiliva
yerekhodi ekufuze liposwe
Ayabhadalelwa amakhophi aposwako.
IYE
AWA
Ikhophi ebawiweko namkha ikopelo lerekhodi ekufuze uzozithathela lona mathupha
IYE
AWA
H. Ilimi
Irekhodi lakho wenyula ukulithola ngaliphi ilimi ...
TJHEJA: Nakube irekhodi alikho ngelimi olenyulako, ungahle unikelwe lona ngelimi elikhona.
I. Ubuqhwala
Nakube unobuqhwala obukwenza ungakghoni ukufunda, ukubukela namkha ukulalela irekhodi ngendlela litholakala ngayo ku-1-4 ngehla, itjho ubuqhwala bakho bese uyaveza-ke ukuthi wenyula ukuthi irekhodi lakho libe ngayiphi indlela.
Ubuqhwala: ...
Enye indlela irekhodi elingakhutjhwa ngayo: ...
J. Isaziso Ngesiqunto Esimalungana Nesibawo Sokuthola Irekhodi
Uzakutlolelwa incwadi waziswe ukuthi isibawo sakho sokuthola irekhodi siphumelele namkha sibhalelwe na. Nakube uthanda ukwaziswa nangenye indlela, sibawa bona uyitjho ngegama indlela leyo, ube wenze neqiniso lokuthi usinikela yoke imininingwana efunekako, kobanyana sizokwazi ukulandela isibawo sakho ngendlela osifuna ngayo.
K. Isaziso Ngesiqunto Sesibawo Sokuthola Irekhodi
Itjho indlela owenyula ukwaziswa ngayo ( ngaphandle kweposo ) ngesiqunto esiphendula isibawo sakho sokuthola irekhodi. ( Yenza iqiniso lokobana uyizalisile imininingwana esendinyaneni B ngehla ).
Merega LINYE ibhokisana elifaneleko elimlotha ngo-X
Umtato (Emsebenzini)
Umtato (Ekhaya)
Ifeksi
Kutlikitlwe e/Kwa (Indawo) ... ngelanga le ... laka ... 20 ...
UMTLIKITLO WOMBAWI/WOMUNTU OWENZELWA ISIBAWO
PS: Isikhathi esima-30 wamalanga esibekelwe ukusebenza ngesibawo singangezelelwa ngesinye isikhathi esingadluliko ema-30 wamalanga. Ngokutlikitla la, uvuma ngomoya omuhle ukuthi isibawo sakho sokuthola irekhodi singangezelelelwa isikhathi ukusukela ema-30 wamalanga ukuya ema-60 wamalanga.
UMTLIKITLO WOMBAWI/WOMUNTU OWENZELWA ISIBAWO
Isibawo sifikele ku: ...IsiBongo neBizo lesiPhathiswa sezokwAzisa/leSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa:
Isikhundla: ...
E/Kwa: ... (indawo).
Imali Yesibawo (nasibhadalelwako): R ... Inomboro Yesitlankana ...
Iimali Zesibawo:
Ukugaywa/ukuvezwa ngobutjha: R ... Inomboro Yesitlankana ...
Imali yokufuna namkha/yokulungisa irekhodi: R ... Inomboro Yesitlankana ...
Imali Yokuposa: R ... Inomboro Yesitlankana
ITHOTHALI R ...
UMTLIKITLO WESIPHATHISWA SEZOKWAZISA /WESEKELA LESIPHATHISWA SEZOKWAZISA
Isihlomelelo B : UmNyango WezeziNdlu WeliZwe Loke: Iforomu Le-PAIA Lesaziso Sendlela YangeKhaya Yokudluliswa KwesiLilo
Ilimi elizakusetjenziswa lapha ngokusemthethweni siNgisi.
ISAZISO SOKUDLULISWA KWESILILO SANGEKHAYA SOMNYANGO WEZEZINDLU WELIZWE LOKE ISigaba 75 somThetho ka-2000 wokuKhuthazela ukuTholakala kweLwazi, umThetho WeNomboro 2 ka-2000.Iforomeli likhambisana neforomu elitlolwe esiHlomelelweni , iForomu B lemiThetjhwana WeNomboro r. 187 umThetjhwana 8 otlolwe wamenyezelwa eGazedeni yomBuso ngomhlaka 15 kuFebruwari 2002: Isaziso sokuDluliswa kwesiLilo saNgekhaya erekhodini lehlangano yomphakathi.
Woke amakoro afaneleko kukatelelekile bona uwazalise - kanti-ke azaliswa ngokutlola ngokuhlukanisa, ngebholipeni enzima
A. Imininingwana Yehlangano Yomphakathi
Thumela namkha use iforomu elizalisiweko lesiLilo sangeKhaya esiDluliswako ku:
I-adresi Yeposo:
I-adresi Yomakho:
Nawuyiphekelela ngesandla
B. Imininingwana Yombawi/Yesiqhema Sesithathu Esifaka IsiLilo SangeKhaya EsiDluliswako
U: (Merega ibhokisana elimlotha elifaneleko ngo-X)
ISIYELELISO sombawimathupha ofaka isiLilo sangeKhaya esiDluliswako: Sibawa ufake ikhophi yeBhugwana/kaMazisi wakho ukukhandela ukuthi singakunikeli imininingwana engasiyakho.
Umbawi ofaka isiLilo sangeKhaya esiDluliswako
Umbawi oyiHlangano yomPhakathi ofaka isiLilo sangeKhaya esiDluliswako
Umbawi obawela omunye ofaka isibawo sokuDlulisa isiLilo sangeKhaya
IsiQhema sesiThathu (Esaziswe mNyango wezeziNdlu) esifaka isiLilo sangeKhaya esiDluliswako esiphikisa ukuvunyelwa ukutholakala kwerekhodi
IsiQhema sesiThathu (esingakaziswa mNyango wezeziNdlu) esifaka isiLilo sangeKhaya esiDluliswako esiphikisa ukuvunyelwa ukutholakala kwerekhodi, njengokuthi nje umbawi uthole imvumo etloliweko esiqhemeni sesithathu/eenqhemeni zesithathu.
a Imininingwana yomuntu ofaka isiLilo sangeKhaya esiDluliswako kufuze bona itlolwe ngenzasapha.
b Ubufakazi bokuthi umuntu isililo asifakako usifaka ngaliphi ngesikhundla/ngamandla maphi , nakube wenzela omunye, kufuze nabo buphekelele iforomeli.
Isibongo: ...
Amabizo Apheleleko: ...
Inomboro YeBhugwana/kaMazisi: ... TJHEJA: Sibawa ufake ikhophi yeBhugwanakho/kaMazisakho, ukukhandela ukuthi singakunikeli imininingwana engasiyakho.
I-adresi Yeposo: ...
Ikhowudu Yeposo: ...
Inomboro Yefeksi: ( ... ) ... Inomboro Yomtato (Emsebenzini) : ( ... ) ...
Inomboro Yomtato (Ekhaya): ( ... ) ... Inomboro Yeselula : ( ... ) ...
Isikhundla umuntu enza ngaso isibawo nakube ubawela omunye (sibawa utjengise):
UmZali, umKhulisi, iGcwetha, uDorhodera, umNtwana, umHlolokazi, umFelwa, isiNgani, Okhunye (kutjho ngegama): ...
Sibawa ufake nobufakazi besikhundla/bamandla owenza ngaso isibawo.
C. Imininingwana YomBawi / Isiqhema Sesithathu Esifaka IsiLilo SangeKhaya EsiDluliswako Ngaye
ISigaba lesi usizalisa KWAPHELA nakube usiqhema sesithathu ( ngaphandle kombawi ) esifaka isiLilo sangeKhaya esiDluliswako.
Isibongo: ...
Amabizo Apheleleko: ...
Inomboro YeBhugwana/KaMazisi: ...
D. Isiqunto Esifakelwa IsiLilo SangeKhaya EsiDluliswako (Ekusona sililo ekulilwa ngaso bekudlulelwe phambili nje)
Merega ibhokisana elifaneleko elimlotha ngo-X, utjengise isililo ekulilwa ngaso esiLilweni sangeKhaya esiDluliswako:
Kuthathwa njengokwalela ukuthola irekhodi ( Nakube iSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa kuphele isikhathi esibekiweko lingakaphenduli)
Ukwala isibawo sokuthola irekhodi
Isiqunto esimalungana neMali yesiBawo ebekwe ngokweSigaba 22 somThetho
Isiqunto esimalungana neMali yeDiphozithi ebekwe ngokweSigaba 22 somThetho
Isiqunto esimalungana neMali yokuTholakala kweRekhodi ( ukuligaya /ukuliveza ngobutjha, ukulifuna nokulilungisa ) ebekwe ngokweSigaba 22 somThetho
Isiqunto esimalungana nokungezelelwa kwesikhathi ekufuze kusetjenzwe ngaso isibawo, ngokweSigaba 26 somThetho
Isiqunto ngokweSigaba 29 somThetho sokwalela ukutholakala kwerekhodi ngendlela umbawi ebekabawe ngayo
Isiqunto sokuvumela isibawo sokuthola irekhodi
E. Iinzathu Zokufaka IsiLilo SangeKhaya EsiDluliswako (Iinzathu zokudluliswa kwesililo ngekhaya)
Nakube indawo onikelwe yona le iyakutlhayelela, sibawa usebenzise elinye ikhasi/amanye amakhasi, bese nawo uwahlanganisa neforomeli.
Kufuze uwatlikitle woke amakhasi ongezelele ngawo.
Itjho izinto/iinzathu osekela ngazo isiLilo sangeKhaya esiDluliswako ( sipha elinye ilwazi ngeenzathu zakho zokudlulisa isililo):
Itjho nanyana ngiliphi elinye ilwazi elaziwa mfakisililo elingasiza ekuqalweni kwesililwesi:
F. Isaziso Ngesiqunto Sesililo SangeKhaya EsiDluliswako
Uzakutlolelwa incwadi waziswe ngesiqunto phezu kwesiLilo sangeKhaya osidlulisele phambili. Nakube ufuna ukwaziswa nangenye indlela, sibawa uyitjho indlela leyo, bese usinikela nemininingwana efaneleko ezasisiza sikghone ukwenza isibawo sakho njengoba ufuna.
G. Isaziso Ngesiqunto Sesililo SangeKhaya EsiDluliswako
Itjho indlela (ngaphandle kweposo ), owenyula ukwaziswa ngayo ngesiqunto esimalungana nesibawo sakho sokuthola irekhodi ( qinisekisa bona uyizalisile imininingwana esendinyaneni B ngehla)
Merega LINYE ibhokisana elifaneleko elimlotha ngo-X
Umtato (Emsebenzini)
Umtato (Ekhaya)
Ifeksi
Kutlikitlwe e/Kwa ... ngelanga le ... laka ... 20 ...
UMTLIKITLO WOMFAKISILILO
KUSETJENZISWA NGABOMNYANGO KWAPHELA: IREKHODI LANGOKOMTHETHO LESILILO SANGEKHAYA ESIDLULISWAKO:
Isililo sifikele ku- (IsiBongo neBizo lesiPhathiswa sezokwAzisa/seSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa):
Isikhundla: ...
E/Kwa: ... (indawo)
Isibawo siphekelwa:
iinzathu zesiqunto sesiPhathiswa sezokwAzisa/seSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa, kunye,
IYE/AWA
la kufanele/kukghonakala khona, imininingwana yesiqhema sesithathu irekhodi eliphathelene naso,
IYE/AWA
Idluliselwe kusiPhathimandla esiFaneleko siPhathiswa sezokwAzisa/liSekela lesiPhathiswa sezokwAzisa:
Isililo sifikele ku-: (IsiBongo neBizo lesiPhathimandla esiFaneleko):
Isikhundla: ...
E/Kwa: ... (indawo)
UMPHUMELA WESILILO:
ISIQUNTO SESIPHATHISWA SEZOKWAZISA/SESEKELA LESIPHATHISWA SEZOKWAZISA SIYAFAKAZELWA /
KUJANYISELELWA NGESIQUNTO ESITJHA
<fn>nde_Article_National Language Services_Ingabe Ukubhema Kuyar.txt</fn>
Ingabe Ukubhema Kuyarhelebha Na
Ngakhutjhwa ibhokisana lelizwi ngemva kokuphathwa yikankere ngebanga lokubhema. Manje ngiphefumula ngetjhuba elivulwe emphinjenami .
Ngangicabanga bona angeze kwangenzakalela. Ngangingeze ngabanjwa yikankere kodwana ngangizikhohlisa.
Ngibawa bona ulise ngesikhathi usakghona ukuphefumula, ukukhuluma nokukhamba.
OKUNGAPHAKATHI
Amabanga wokulisa
Ungakghona ukulisa
Kubudisi kangangani ukulisa ukubhema
Kungani kufanele ulise
Ukubhema kuyabulala
Amalwelwe abangwa kubhema, awakubulali kuphela
Umndeni nabangani
Itjhefu egwayini
Inzuzo yokulisa
Manje uvinjwa yini
Ungalisa njani
Ukuzilungiselela ukulisa
Ukulisa
Ukuragela phambili ngemva kokulisa
Ukuphila nokuzitsomula
Uhlala utjhaphulukile
Imibuzo yokugcina
UNGAKGHONA UKULISA
Uyafuna ukulisa ukubhema kodwana awazi bona ungalisa njani Lencwajana ngeyakho!
Sizakurhelebha ukulisa ukubhema ngokuhlathulula bona kwenzekani kuwe nawulisa ukubhema, ukuthi kungani kwenzeka nokuthi ungaqalana njani nemiraro ongahlangabezana nayo.
Kunamagadango amane wokulisa ukubhema:
Ucabanga ngokulisa
Uzilungiselela ukulisa
Ulisa ukubhema
Usebenzela ukuhlala ungabhemi
Ngangisaba ukulisa ukubhema. Ngangizitjela bona: nginegandelelo elikhulu, ngiyathukwa, angikakulungeli. Kwakuqaleka kuyinto ekulu khulu. Ngathoma ukulinga, ngalisa manje ngiyazibuza bona ngangesaba ini. (Ngangibhema ama-30 ngelanga esikhathini esiminyaka eli-12).
KUBUDISI KANGANGANI UKULISA UKUBHEMA
Abanye abantu bathola kubulula ukulisa ukubhema. Abambalwa bakuthola kubudisi ukulisa. Kodwana, ebantwini abanengi ukulisa akusilula namkha akukghoneki.
Nakhu abahlanu ababebhema abakutjhoko ngokulisa:
Ngakhetha ilanga ngabambelela phezu kwalo. Kwakulula kunalokho engangikucabanga ngemva kokukhuluma ngokutsomuka. (Owayebhema ama-25 weensegerede ngelanga eminyakeni ema-23).
Ngalinga bekwaba kathathu. Ekugcineni, ngaphatha ipakana kimi. Ngasebenzisa ukuzilawula ngapheze ngarhapha iimveke ezintathu.
Owayebhema ama-20 weensegerede ukuya kwezima-40 ngelanga eminyakeni esi-6
Mina nomnganami saqunta ukulinga ukulisa ngokuhlanganyela. Sarhelebhana begodu kwakulula. (Owayebhema ezili-15 iinsegerede ngelanga eminyakeni ema-34)
Ngizizwa nginommoya ophasi begodu nginethabo. Nangiqala emva kwakubulula. (Owayebhema ama-30 weensegerede eminyakeni ema-32)
Begodu inengi labagade babhema livumelana nesitatimendesi:
Nasele ngizitjelile engqondweni ngingakghona ukulisa.
Nawuqalana nento oyisabako, ukuyesaba kuyaphela. Ongaziwako
KUNGANI KUFANELE ULISE
Kunamabanga amanengi wokulisa. Uzakuphila isikhathi eside begodu angeze usezwa ubuhlungu obukhulu uthole namalwelwe. Ukuzitjhaphulula ekuthembeleni esidakini esinamandla esifana nokubhema isegerede kuzakwenza uzizwe uphilile.
Nakhu ozakuzuza nawulisa ukubhema. Yenza itshwayo hlanu kwalezo eziqakathekileko kuwe, ngifuna ukuba nepilo ehle ngifuna ukutjhaphuluka emukghweni omumbi obizako nomotjhako ngizokubulunga imali pheze iinkulungwana ezi-4 zamaranda ngonyaka epakeni yinye ngelanga nasibala ngamanani ka-2002
angifuni ukulawula sisegerede ngizokuphefumula ngcono kuzokuphela ukutshwenyeka ngokuthi kungenzeka bonyana ngiyazibulala angeze ngiziwe njengokhatjhelwa ngaphandle emihlanganweni yomphakathi nangihlana nabangabhemiko angeze ngisahlanza izembatho ezinukako, ngithinthe izitja zomlotha ezinukako, iinquntu zesegerede namkha amakamaro anukako angeze ngikhulise abantwana bami ngentuthu ngifuna ukuba sibonelo esihle ebantwaneni bami angeze ngisilaphaze ummoya ophefumulwa ngabanye
Yiba nombono wepilo enganantuthu nenepilo.
Manje qedelela umutjho ngokutlola amabanga wakho aqakathekileko wokulisa.
Ngiqunte ukulisa ukubhema ngombana
UKUBHEMA KUYABULALA
Ngokuya kweHlangano yezePilo yePhasi, ukubhema kuzokuba ngunobangela okhamba phambili wokuhlongakala ngo-2030.
ESewula Afrika amalwelwe akhambelana negwayi abulala pheze abantu abaziinkulungwana ezima-25 ngonyaka munye. Lokhu kufana nokuthi isiphaphamtjhini esikhulu siwe siphahlazeke sibulale boke abakhweli EMALANGENI AMANYE NAMANYE AMAHLANU.
Godu kungani ukubhema kuyingozi kangaka Nanti irhemo lamalwelwe abangwa kubhema namkha okuwenza arhagale:
Ubulwelwe behliziyo
Ubulwelwe bemithambo yeengazi
Ukungasebenzi kuhle emsemeni
Begodu kibomma:
Ukubonakala kokuthoma kokungasatholi abantwana nokuphela kwamathambo.
Ukungezelela, amasana abelethwa bomma ababhemako kunekghonakalo yokobana abelethwe anobudisi obuncani, abelethwe ahlongakele namkha ahlongakale ngaphambi kwelanga lawo lamabeletho lokuthoma.
Ngamanga intombi yami yokuthoma bengabhema isegerede ngalo ilangelo; angizange ngisaba naso isikhathi segwayi ukusuka mhlokho. Arturo Toscanini, umvumisi wekhwaya odumileko.
AMALWELWE ABANGWA KUBHEMA, AWAKUBULALI NJE KUPHELA
Angenza ipilo yakho ibe ngengasimnadi iminyaka eminengi:
Imithambo yeengazi evalekileko ingabanga ubuhlungu eenyaweni lokha nawusikinya umzimba begodu ingarholela ekuqintweni komlenze.
Imiraro yesifuba efana ne-emphysema ingakutjhiya umumuntu ohlala alele iminyaka eminengi, ulwela ukuphila.
Ababhemako bavame ukuthoma ukuba nemiraro eminyakeni ephakathi kwema-30 nema-40, kodwana nabaneminyaka eli-18 ubudala abaphili ngendlela abangani babo abangabhemiko abaphile ngayo.
UMNDENI NABANGANI
Umndenakho nabangani bangazuza ekuliseni kwakho igwayi.
Bangathabela ummoya wokuphefumula omutjha
Abantwana balabo abangabhemiko banamathuba amancani wokuthi nabo bangabhema
Abangabhemiko abahlala nobhemako bangathola ikankere yamaphaphu nobulwelwe behliziyo ngokubhema buthule
Abantwana abancani emakhayeni wababhemako basengozini ekulu yokuthola i-asthma, namkha balaliswe esibhedlela ngokuphathwa yi-pneumonia namkha i-bhronchitis.
Kuwe, umndenakho nabangani inzuzo ithoma mhlana ulisa ukubhema.
MANGA UMUNTU ONGABHEMIKO UZWE UMEHLUKO!
ITJHEFU EGWAYINI
Intuthu yegwayi yihlanganisela yamakhemikhali angaphezu kwe-4500.
Kwesinye isikhathi ngihlala phambi kwesiboniboni ngizibone ngirhogela intuthu enetjhefu. Nangathana bengisekampeni yokuvalela amanaba omunye umuntu alinga ukungenzisa lokho, bengingafuna ukumbulala. - ongafuni ukuziveza obhemako.
INZUZO YOKULISA
Inzuzo yokulisa ukubhema
Nawungobhema iinsegerede ezima-20 ngelanga begodu ulisa lomukghwa, amathuba kukuthi umzimbakho uzakwehlakalelwa ngokhunye okufana nalokhu:
Kungakapheli ama-wara asi-6 ibetho lehliziywakho liyehla negandelelo leengazi lehla kancani. Kungathatha ukusuka emalangeni amathathu ukuya kwama-30 bona igandelelo leengazi libuyele ebujameni balo.
Phakathi kwama-awara ali-12 nama-24, i-carbon monoxide iyaphela emzimbenakho. Ukusebenza kwamaphaphu kuyakhuphuka. Angeze usaphelelwa mumoya lokha nawusebenza ngamandla begodu amandlakho wokubambelela azakukhuphuka.
Ngesikhathi samalanga ambalwa uzakuthoma ukuzwa nokunukelela kuhle. Imizwa yakho yokunambitha neyokunukelela izakubuya. Uzazizwa unethabo khulu ngemva kokuphumelela into obewucabanga bona angeze wayithola.
Kungakapheli amalanga amanengi iinkhohlela ezibuthelelana emaphatjhini uzakuthoma ukuzikhohlela eemvekeni ezilandelako. I-cilila okuyindlela yemvelo yokuzihlanza komzimba ithoma ukusebenza kuhle.
Kungathatha pheze iinyanga ezintathu bona ama-cilia asebenze kuhle ngokuzeleko ukuhlanza amaphaseji wamaphaphu wakho. Kungakapheli iimveke ezintathu amaphaphu wakho azabe asebenza ngcono. Ukusikinya umzimba kuba lula.
Kungakapheli iinyanga ezimbili, ukukhamba kweengazi ezithweni kuba ngcono. Uzakuba namandla amanengi (begodu uzwe ukuzethemba nokwaneliswa).
Ngemva kweenyanga ezintathu indlela yokuzihlanza kwamaphaphu izakusebenza ngendlela efaneleko. Nawungubaba, imbewu yakho yobudoda izakubuyela ebujameni obufaneleko begodu nesibalo sayo sizakwanda.
Kancani kancani, izinto ezakha iingazi zakho namaseli asemaphatjhini azakubuyela ebujameni obufaneleko. Lokhu kungathatha isikhathi eside.
Ngemva kweenyanga ezili-12 ingozi yobulwelwe behliziyo obaziwa nge-coronary pheze behle ngesiquntu kunalabo abaragela phambili nokubhema. Kungakapheli iminyaka emihlanu ingozi yekankere yamaphaphu yehla ngesiquntu.
MANJE UVINJWA YINI
Kungenye yezinto zokuzithabisa ezimbalwa engisele nazo.
Asiqale into ebizwa ngokuzi thabisa . Ikwenza ukhohlele, iluma umphimbakho, itjhiya amabala eminweni, ibanga isila, isilaphaza ummoya, iyingozi ebanga imililo begodu ngemva kokukunikela ithabo, awaneliswa ngakho uzakufuna ukubuyelela godu.
Imnganami kuphela enginaye
Ukubhema kuthembisa ubungani, kodwana kuyakulimaza. Kweba isikhathi sakho, amandlakho nemalakho. Ukudlula lapho kungagcina ngokuthatha ipilo yakho. Mhlobo bani womngani lo
Ukubhema kuthambisa imizwa yakho
Iqiniso kukobana into eyodwa igwayi eliyiqedako kungazigedli okubangwa kukghalekela esinye isegerede! Kuneendlela ezinepilo zokuqalana negandelelo kunokobana usebenzise igwayi. (Qala ikhasi 24).
Sewudlulelwe sikhathi sokulisa manje
Awukadlulela sikhathi sokobana ulise igwayi. Nanyana umdala kangangani, ingozi yokungasaphili kuhle ngebanga lokubhema iyehla lokha nawulisako. Liqiniso, kungaba ngcono nawungalisa msinyana. Usese nesikhathi sokulisa.
Ngilinge koke kodwana ayikho into esebenzako
Kwanje kungehluka. Irhelebho ulithola lula ngomtato . Dosela inomboro ethi 720 3145. Isiyeleliso salencwajana sisebenzele iinkulungwana ezinegi zalabo ababebhema. Funda ngemitjhapho yakho eyadlulako begodu uphumelele ngalesisikhathi.
UNGALISA NJANI
UKUZILUNGISELELA UKULISA
BEKA ILANGA LOKULISA
Qunta mayelana nelanga ozakulisa ngalo ukubhema. (Ungaqunti ukuLINGA. Qunta ukuLISA). Beka ilanga ongeze waba ngaphasi kwegandelelo ngalo kodwana ungabeki amabanga angenza bona ubekele ngeqadi ilanga lokulisa. Beka ilanga ukusuka evekeni ukuthoma namhlanjesi bewuzulungiselele ngokwengqondo.
THOLA ISEKELO
Umndeni, abangani nalabo osebenza nabo bangaba lirhelebho elikhulu emuntwini ofuna ukulisa ukubhema. Nanzi ezinye izinto ongabawa bazenze:
Ngibawa bona ningibekezelele ngombana nginehliziyo encani namkha ngisilingeka msinyana emalangeni ambalwa ngemva kokulisa ukubhema. Lokhu kuzakuphela msinya.
Ningangilingi. Ukubona nokunukelela isegerede kuzakwenza kube budisi kimi ukulisa. Ngakho, ngibawa ninganginikeli isegerede. Begodu nakukghonekako, ningabhemeli phambi kwami.
Ngirhelebhani. Hlalani ningitjela bona niyathaba lokha nangilisa ukubhema.
Ngiphani umvuzo beningibonge. Yenzani izinto ezincani ukutjengisa bonyana niyazikhakhazisa ngami.
Ningangitshwenyi. Yibani nokuzwisisa.
Ngikhuthazani lokha nangithola ubudisi. Ngitjelani bona ngingalisi.
Linga ukuthola ogade abhema njengomuntu ozakusekela umuntu owaziko bona ukubhema kunjani. Thola umuntu ongafuna irhelebho lakhe ngesinye nesinye isikhathi - umuntu ozakulalela, ingasi ozakwahlulela. Ungafuna godu ukujoyina isiqhema sokusekela salabo abangasabhemiko nayikuthi sikhona endaweni yangekhenu.
TLAMA IHLELO LOKUZISINDISA
Uzakutlhoga iinjamiseleli zokubhema. Ungathola ukwaneliswa ngokomlomo okubuya eenlibazisini ezinikela amandla amancani, itjhingamu namkha iingojwana zokukhupha ukudla emazinyweni. Gcina izandla zakho zisebenza ngaso soke isikhathi ngokusebenzisa iimpensela, imincamo yokuzigedla namkha ibholo ye-squash.
Kufanele uqunte bona uzokusebenzisa okunanyathiselwa esikhunjeni, itjhingamu namkha ispreyi somlomo esine-nicotine. Leziinsiza zingakurhelebha khulu ekwehliseni amatshwayo wokuzitsomula ngemva kokulisa. Khuluma nodorhoderakho namkha usokhemisi msinyana. Kodwana ungalisa ngaphandle kokusebenzisa iinsiza.
THATHA ISIQUNTO NGEMIVUZO YAKHO
Ngombana wenza itjhuguluko elikhulu epilwenakho, kufanele uzitende. Tlama imivuzo ozazinikela yona nawusendleleni yokulisa.
Lemivuzo akukafaneli bona ibize khulu. Begodu kufanele uyibhadele ngokusebenzisa imali oyibulunga ngokungathengi isegerede. Isibonelo kungaba ziincwadi, iimbali, kokuhlikihla emgogodlha nokuthola isikhathi esinengi sezinto ozigedla ngazo. Beka imali oyibulungako ngesibulungelweni ngamalanga uzayibona isanda. Thengela wakwakho nabantwana izipho ukubathokoza.
IINDLELA ZOKULISA
Ithuba lakho elihle lokuphumelela kulisa isegerede kabuthaka kunobana ulise kanye. Nawulinga ukwehlisa, isegerede esinye nesinye siba ngesiqakatheke khulu kuwe, okwenza kube budisi ukulisa iinsegerede ezimbalwa zokugcina.
Kodwana, woke umuntu wehlukile begodu ungathanda ukwehlisa kancani kancani ngaphambi kokulisa.
thoma ukubhema kancani esinye nesinye isegerede
Thoma ngokwehlisa isibalo sokudosa okuthathako kwesinye nesinye isegerede. Thoma ngokwenza umthalo osarenghi mazombe phakathi naphakathi kwesegerede. Bhema kuphela ukufikela kilomthalo bewujame. Ilanga nelanga tjhidisa iringhi itjhinge phasi khona uzakubhema kancani kancani isegerede.
Indlela engcono yokulisa ukubhema kulisa ungathi nange, begodu namkha kodwana. - Edith Zittler cima isegerede sakho
Bopha ipaka yesegerede ngebhande khona nawuvula isivalo uzakukateleleka bona uyisuse. Lokhu kuzakurhelebha bona ungafikeleli isegerede ngombana uzakuthatha isiqunto engqondweni sokungabhemi.
Ngakho-ke ukusuka namhlanje bhema kuphela leso segerede osifuna kwamambala.
Ithi awa!
Bhema kuphela isegerede sakho begodu yala osiphiwako.
Igwayi namkha Ipilo
Zikhethele.
Inomboro yomtato wokulisa 720 3145
UKULISA
UBUSUKU NGAPHAMBI KWELANGA LOKULISA
UBUSUKU NGAPHAMBI KWELANGA LOKULISA
Lahla soke isegerede sakho, soke sokugcina. Yenza isiqiniseko bona akuna segerede esiseleko ngitjho neenquntu zesegerede
Lahla kokutjhisa igwayi nokulahlela imilotha godu. Nawungakuboniko kuyaphuma emkhumbulweni.
Jamiselela iinsegerede ngeentjhingamu ezinetjhukela, iingojwana ezidliwako, iingojwana zokukhupha ukudla emazinyweni namkha imincamo yokuzigedla ukugcina izandla nomlomakho kunento okuyenzako.
Hlala unethemba. Ukulisa ukubhema yiselela. Ungakwenza!
Nawusebenzisa iinsiza ezifana netjhingamu ye-nicotine, okunanyathiselwa esikhunjeni namkha ispreyi, yenza isiqiniseko sokobana uyakwazi ukuzisebenzisa. Funda iphetjhana elingaphakathi kwepakana ngokuyelela.
Bhema isegerede sakho sokugcina bewulayelise inaba lakade.
ILANGA ELIKHULU
Namhlanje lilanga elikhethekileko lilanga LOKULISA UKUBHEMA. Lilanga lokobana uziphathe kuhle. Zigedle begodu ungazibeki ngaphasi kwegandelelo elikhulu.
QALANA NELANGA NGALINYE
Ukulisa ukubhema unomphela kubonakala njengegadango elikhulu. Ngakho qalana nelanga ngalinye. Ungacabangi ngokungabhemi godu. Cabanga ngokulisa ngokuqalana nelanga elinye nelinye. Zitjele bona: Angeze ngibheme namhlanje begodu ungalingi. Yenza ilanga lokuthoma kube lilanga elikhulu. Mhlamunye lala khudlwana embhedeni namkha vuka ekuseni khulu. Sela ijusi esikhundleni sokudla kwekuseni. I-acid izakurhelebha ukuqeda i-nicotine. Tlama ukuzitenda imini yoke njengomvuzo wokulisa ukubhema. Zikhakhazise begodu uzihalalisele ekupheleni kwelanga elinye nelinye ngepumelelo yakho.
Ihloso yakho kuqeda ilanga elilandelako. Qalana nokukghaleka ngesikhathi sinye bewukuhlule.
BALEKELA UKULINGEKA
Zenzele ibhoduluko elihlwengileko, elitjha, elinganantuthu
Balekela ababhemi. Qeda isikhathi nabangabhemiko.
Balekela iindawo lapho wawuvame ukubhemela khona begodu ungahlali emaphikweni okubhenyelwa kiwo.
Evekeni yokuthoma namkha yesibili linga ukubalekela utjwala, ikofi nezinye iinselo oziyamanisa nokubhema.
UKUQALANA NOKUKGHALEKA
Lokha nawukghalekako, ngilokhu okufanele ukwenze:
Zikhumbuze amabanga enze ulise ukubhema (qala ekhasini 4).
Zitjele uthi: Ngikhetha ukungabhemi .
Zijayeze okuhlanu okufanele ukwenze okungenzasi.
Sebenzisa itjhingamu ye-nicotine, okunanyathiselwa esikhunjeni, ispreyi nayikuthi uqunte ukusebenzisa lokhu.
Sela amanzi
Lokhu kulula, kodwana kuyasebenza ukubalekela ukubhema. Eqinisweni kufanele usele phakathi kwamarhalasi abu-8 nali-10 wamanzi namkha ijusi ngelanga. Amanzi azakurhelebha ukuqeda i-nicotine emzimbenakho. Ungaseli amanzi amanengi nayikuthi usebenzisa okunanyanthiselwa esikhunjeni, itjhingamu namkha ispreyi.
Nasingatjhugulukiko asikhuli. Nasingakhuliko asiphili [ukukhula] kungatjho ukulisa into oyijayeleko kodwana ekuqintelako. Gail Sheehy, Umtloli
Ukuphefumula ngokudosa ummoya khulu
Hlala uthule begodu upholile ngokuphefumula ngokudosa ummoya khulu. Lokho ungakwenza ngalendlela:
Phefumula ngokudosa khulu ummoya ngeempumulo zakho
Bamba ummoya nawenza njalo ubale kane
Phefumula buthaka ngomlomakho
Buyelela lamagadango kane namkha kahlanu bewuzizwe uthulile
Yenza okhunye
Hlala umatasatasa ngokususa ingqondwakho esegeredeni. Isibonelo, ngemva kokudla ungahlali etafuleni hlamba, uhlambe amazinyo, uthathe ikhambo, uhlanze ikoloyi namkha injakho.
Yenza irhemo lemisebenzana yamsinya nelula godu yenze eminye yalemisebenzi lokha nawuzwa kuthi bhema. Ungalinga ukwenza umdlalo wamagama. Funda imagazini. Lalela umvumo. Yidla umhlaza. Ngena ngebhadeni uzigedle.
KUHLULA UKUBHEMA
Khulumisana nabangani
Ukukhuluma ngalento kungakwenza bona uzizwe ngcono. Ukukhuluma nowakhe wabhema kungaba lirhelebho elikhulu. Namkha dosela i- Tobacco or Health Information Line enomborweni ethi 720 3145 nawufuna isiyeleliso emuntwini obandulweko.
Ukuriyada
Ukukghaleka kungathatha imizuzu embalwa bekuphele. Lokha ukukghaleka nakungasi kukhulu ungalinda kuphele. Bala ukufika ku-100 namkha funda ikondlo efitjhani namkha umthandazo. Ukukghaleka kuzakuphela.
Zitjele bona angeze.
Zinikele imilayo nasi: ungakwenzi! Lisa. Lokhu kungaba budisi kodwana ngingakwenza.
Yenza umkhumbulwako ukusebenzele ungaphikisani nawe;
Nawuthoma ukucabanga bona kungaba kuhle kangangani ukubhema, kungcono ucabange ngamaphaphu anamabala abangwa yi-tar. Namkha cabanga ngokuthi abantu bazakudana kangangani nawungathoma ukubhema godu.
Zikhumbuze izinto ezikusilingako ngesegerede namkha ezikwenza uthabe ngombana ulisile. Yithi ngikhetha ukungabhemi.
Begodu nawuzizwa unommoya ophasi, khuphula ummoyakho ngokuzicabanga uphile kuhle, uphefumula lula begodu uthabela ipilo. Ngubani ofuna ukudoswa
Ungazitlhuweli. Gade ungungazimbi. Manje umthumbi. Igwayi lingahlulwa!
UKURAGELA PHAMBILI NGEMVA KOKULISA
Iveke yokuthoma uzayithola ibudisi khulu. Ngemva kwalokho uzakukghona ukulawula imiraro.
Abanye abantu ababi namatshwayo abangwa kulisa namkha wokuzitsomula, kodwana abantu abanengi bazakuba namatshwayo ambalwa. Lokhu ngokujayelekileko kuzakuphela eemvekeni ezimbili, kodwana okhunye, okufana nokukghaleka nokulamba kungathatha isikhathi eside.
Ngokujayelekileko kuthatha iinyanga ezintathu ngaphambi kobana uzigedle ngokuzeleko ngepilo yakho etja njengomuntu ongasabhemiko.
Akunabantu ababili abafanako uhlukile. Inengi leenyeleliso zokujamelana nokulisa ukubhema zizakusebenzela ngesikhathi ezinye zingeze. Kukuwe bona ukhethe lezo ezizokusebenza kuwe.
Kungcono ngibe mumuntu ongabhemiko okghalekela ukubhema mhlokho kunomuntu obhemako nokghalekela ukulisa ngamalanga. ongaziwako
UKUPHILA NOKUZITSOMULA
Ungahle ubone amatjhuguluko ambalwa emzimbeni nekuzizweni ngemva kokulisa. Lokhu kuzakuthatha amalanga ambalwa ngemva kokulisa begodu kujayelekile.
ITSHWAYO
UNOBANGELA WETSHWAYO
UMSEBENZI WOKUJAMELANA NALO
Ukukghaleka
Umzimbakho ujayele ukunikelwa i-nicotine njalo
Ukukghaleka okukhulu kuvame ukuthatha imizuzu ethoma komunye ukuya kwemihlanu ngaphambi kokuphela. Yenza okhunye ukuzigcina umatasatasa bewudlule lomuzwa sela amanzi, zithabulule umzimba ngokuphefumula.
Ihloko elula nokukulahlekela kucabangisisa
Pheze kubangwa kutlhogeka kwe-nicotine
Zigedle. Ungazibeki ngaphasi kwegandelelo khulu emalangeni ambalwa wokuthoma. Zisikinye umzimba khudlwana, sebenza isikhathi esincani bewuphumule. Yenza isiqiniseko sokobana udla kuhle.
Ukukhohlela
Amaphaphu wakho akhupha i-tar namathimila amanengi
Sela kancani amanzi atjhisako. Ukukhohlela kuzaziphelela.
Ukwethuka nokutshwenyeka
Amazinga aphasi we-nicotine eengazini
Thatha ikhambo, hlala ngemanzini afuthumeleko bewulinge imikghwa yokuzigedla. Khuluma nomuntu ngemizwa yakho.
Igandeleleko
Pheze nakho kubangwa kutlhogeka kwe-nicotine
Ukusikinya umzimba kancani (imizuzu emihlanu namkha elitjhumi yokuthatha ikhambo elincani) kungarhelebha ukukhuphula ummoya wakho. Imiraro yakho ingararululwa. Qalana nayo ngamunye ngamunye namkha kancani kancani.
Indlala
Ukusebenza komzimbakho ngokwamakhemikhali ebujameni obujayelekileko
Yidla ama-popcorn, imihlaza, ama-prunes kanye nezinye iinlibazisi ezinikela amandla. Linga ukudla ukudla okuncani okusithandathu ngelanga. Sela amanzi amanengi!
Ukuhlubayela
Ngena ngemanzini afuthumeleko bewusele irhalasi lebisi elifuthumeleko ngaphambi kokuyokulala, vuka ufunde namkha lalela umrhatjho. Ukusikinya umzimba ngaphambi kokuyokulala kungarhelebha.
Gcina umnuko omutjha ngemlonyeni ngokurhuhla amazinyo nokusebenzisa isihlanzimlomo namkha ispreyi sommoya omutjha
Zisikinye umzimba ngokuzelula
Zinikela ukuphumula okwaneleko
Zinikele isikhathi salemisebenzi eqakatheke khulu kuwe
Amanye amatshwayo ajwayelekileko: kukoma komlomo, umphimbo onamalonda, ihloko ebethako, imiraro yokusileka kokudla, ukudinwa, ukulila nama-ulcer womlomo.
Umtato welwazi ngeGwayi namkha ngePilo 720 3145
Ukwehlula igandelelo
Nasi indlela elula yokuzigedla nokuzizwa uthulile. Kokuthoma, yehlisa itjhada eliseduze. Hlala ngokuzigedla, vala amehlwakho bewuphefumule buthule. Tjheja khulu ukuphefumula kwakho bewutjho igama elithi: thula namkha zigedle njengombana uphefumula. Ngemva kwemizuzu emihlanu namkha elitjhumi uzazizwa umutjha.
Ukuqalana nokunona
Ngokulingeneko, ababhemako bazuza amakhilogremu amabili ngemva kokulisa. Kwesinye isikhathi lokhu kungombana umzimba usebenzisa amandla amancani kunangaphambilini. Ngokujayelekileko, kungombana abalise muva nje bayadla kunokobana babheme.
Akutjho bona kufanele unone
Tlama ukudla kwakho. Yidla ukudla okuncani kathathu ukuya kusithandathu kunokobana udle ukudla kunye okunengi
Balekela ukudla okunamafutha
Yidla khulu iinthelo ezitjha nemirorho
Hlala umajadu sikinya umzimba khudlwana (isibonelo, ukukhamba khamba endaweni ohlala kiyo)
Ungethukwa nawunona khudlwana. Ubudisi bakho buzakubuyela ebujameni begodu ngemva kwesikhathi uzakwehlisa amakhilogremu amanengi.
Ukubhema akusiyindlela yokulawula ubudisi bakho: Kuneendlela ezingcono zokwenza lokho. Inzuzo yokulisa ukubhema idlula ingozi yokuthola amakhilogremu ambalwa. Nawufuna ilwazi elinabileko ngokudla ngokunepilo thinta ngomtato i-Heart Foundation of Southern Africa enomborwenu yerhelebho ethi 0800 223 222.
Nawubhemako
Bekunenye into engakakhambi kuhle! Bewuphethe isegerede. Uzizwa unomlandu begodu usengozini yokubuyela ekubhemeni. Akukafaneli kube njalo!
Funda ngalokho okukwehlakaleleko. Khuyini okwathoma ukukghalekela ukubhema Kghani kwakukubona nokunuka kwesegerede Kghani kwakukuthola igandelelo Ngikuphi owawungahle ukwenze ukubalekela ukubhema Uzakuphila njani nokukghalekela ukubhema esikhathini esizako
Manje buyela amabangeni wakho wokulisa bewuzitjele bona: Angeze ngilise umzamo ongaka uphelele emmoyeni. Ngisese mumuntu ongabhemiko! Manje thoma lapho ugcine khona.
UKUHLALA UTJHAPHULUKILE
Qalana neLanga ngaLinye ngeSikhathi sinye
Iselela yanamhlanjesi yanele; kungani ungaqalani nekusasa Sebenzisa amathulusi wakho wokujayela ubujamo afana nehlelo lokuziSindisa , umuntu okusekelako, ukuphefumula ngokudosa ummoya khulu nokukhumbula ukusikinya umzimba.
Yiba nehliziyo! Okumbi kuzakuphela pheze evekeni yinye, kodwana kungathatha iinyanga ezintathu ukuzizwa njengomuntu ongabhemiko.
Ngemva kobana ukuzitsomula okumbi sele kuphelile, kungenzeka bonyana usatlhoga ukuqalana nepi. Ngakho yenza isiqiniseko sokobana uyazivuza ngokuhlala kude nesegerede. Lokha ukughalekela ukubhema nakufikako, zikhulumise bona ungenzi. Zikhumbuze bona: ngikhetha ukungabhemi.
Yithi: AWA! namhlanje, kusasa nangamalanga ngemva kwalokho.
Iingozi ezikhona manje ngilezi:
Kucabanga bona isegerede sinye angeze sakulimaza eqinisweni sizakulimaza. Babantu abancani abangabhema mhlokho. Lokhu kutjho bona ungobhemako, namkha awusuye.
Ithabo. Ukuhlala nababhemako nokuba khona kotjwala yihlanganisela eyingozi ngakho tlhogomela. Ungazinikeli imvumo yokubhema; zinikele imvumo yokuba nepilo ehle.
Ihlangahlangano. Lokhu akunandaba bona uyabhema namkha awubhemi. Kodwana enye nenye ihlangahlangano izakudlula. Begodu nasele kuphelile, uzakuthoma phasi.
NGEMVA KWALAPHO
Usebenze kuhle! Ulise ukubhema. Kodwana ukulisa ngenye into. UKUHLALA UNGABHEMI nakho ngenye ehluke khulu.
Ngalesikhathi uzabe sele utholile bona abantu balisile ukwenza into ekulu ngepumelelo yakho. Ngokuya kwabo, kuphelile. Kodwana wena wazi ngcono. UNGAVUMELI UMNDLANDLA WAKHO UPHELE. Ukutjhaphula esegeredeni nakho kumumukghwa omumbi. Nawuhlala isikhathi eside ungasabhemi, kulapho kuzakubonakala kujayelekile lokhu.
UKULISA UKUBHEMA NGENYE YEZINTO EZIKULU OWAKHE WAZENZA EPILWENAKHO. UHLULE I-NICOTINE BEWATJHUGULULA UMUKGHWA OMUMBI WEMINYAKA EMINENGI. THABA!
IMIBUZO YOKUGCINA
Kuzangithatha isikhathi esingangani ngaphambi kobana ukukghaleka kunyamalale unomphela
Kubudisi ukutjho. Kwabanye abantu kuthatha amalanga ambalwa. Kwabanye kuthatha isikhathi eside nanyana kuba lula ngokuya kwesikhathi.
Indlela engcono yokubulala ukukghaleka kukubulalisa indlala. Ngakho nayikuthi ukondla ngokubhema kuzakuqina.
Kungani kubudisi kangaka ukulisa isegerede
Ikani nawulindele ukuthola ithabo esegeredeni, namkha ulindele ukuqeda ukungazizwa kuhle ikanuko yakho izakuhlala ikhona.
Uzakutjhaphuluka esegeredeni lokha ukubhema nasele kungasadlali indima epilwenakho.
Eqinisweni isegerede sinye angeze sangilimaza ngemva kokulisa ukubhema
Isegerede sinye singarholela kwezinengi begodu ngaphambi kobana wazi, uzabe sele ubuyele lapho wathoma khona.
Angeze kwakghoneka bona ngibheme sinye kuphela ukuzihlola, namkha ukubona bonyana kwakunjani ukubhema
Lokhu semabanga wokubuyela ekubhemeni. Nawukhohliweko bona isegerdere sinambitheka njengani thaba. Awutlhogi ukuzihlola ngokulinga esinye isegerede. Sele udlulile emlingweni oqakathekileko. Ulisile ukubhema!
Kungenzekani nangingathoma godu
Ungalahli ithemba, akutjho bona usisahluleki. Akusi ngiwo woke umuntu ophumelela kokuthoma. Abantu abanengi balinga kambalwa ngaphambi kobana bagcine balise ukubhema unomphela. Ngesinye nesinye isikhathi nawulingako, ungafunda okhunye, okungakurhelebha esikhathini esilandelako. Nanyana ucabanga bona uhlulekile emzombeni, ungabuye uyithumbe ipi.
Zilungiselele, khetha ilanga lokulisa godu begodu ragela phambili begodu UTHOME BUTJHA! Kuhle kodwana UKULISA KANYE BEWUHLALE ULISILE.
Lezizinto zibonakele bona ziyasebenza. Amathuba wakho wepumelelo azakubuyelelwa kabili nawuzisebenzisa ngokuhlanganyela nezinye iinyeleliso ezikulencwajana.
Ngizakwazi njani bona sengitjhaphulukile
Lokha nawungasacabangi ngesegerede. Nawungasabali amalanga. Nawulisa ukuzikhakhazisa ngokulisa, kodwana uthatjiswa kukobana ulisile. Lokha ukuba mumuntu ongabhemiko kubonakala kuyimvelo kuwe.
Lisa lomukghwa begodu uThome ukuPhila buTjha angeze wazisola.
Bonana nodorhoderakho nawufuna ilwazi elinabileko neenyeleliso.
Photo 1: Ingaphandle lephaphu lomuntu ongabhemiko oneminyaka ema-40 ukuya eminyakeni ema-55. Amabala amancani anzima ephatjhini ziinsalela ze-carbon ezibuya ekuphefumeleni ummoya osilapheleko.
Photo 2: Iphaphu elikghubukileko elinekankere liqaleka lihlukile kelijwayelekileko. Lokho okumilako okumhlophe ekupheleni ngehla kwephaphu yikankere. Umonakalo ongemva onzima ngaphandle kwephaphu ubangwa yi-emphysema.
Akukafaneli bona wena namkha labo abakuthandako baqalane nepi enje. Kubonakala ungathi ukulisa akusibudisi ukudlula ukungalisi. ungazimbi wekankere uPhil Walters, oneminyaka ema-57.
Iingidi zabantu iphasi loke zisebenzise i-nrt (nicotine replacement therapy) ukuzirhelebha ukulisa ukubhema. Into eqakathekileko okufanele ikhunjulwe nawufuna ukuhlula isegerede kukobana uthembele ku-nicotine, ingasi isegerede. I-nicotine ikugcina uthembele kiyo, kodwana ezinengi izinto eziyingozi ezibuya ekubhemeni ziphuma eentjhefini ezihlukeneko kanye nezinye izinto ezitholakala esegeredeni: i-carbon monoxide, i-tar ne-carcinogen eyingozi ebanga ikankere, ubulwelwe behliziyo nebamaphaphu kanye neminye imiraro ehlukeneko yezokwelatjhwa.
Ukwelatjhwa nge-nrt kwehlisa lezinto eziyingozi msinyana, godu ngakelinye ihlangothi kwanelisa ukukghaleka okunengi ngokunikela ngenani elilawulwako le-nicotine ngeenlinganiso ezincani bekufike lapho ulungele ukulisa, eqinisweni, uzakutlhoga amandla amancani wokuzimisela ngokwengqondo nawusebenzisa i-nrt (ukwelatjhwa ngokusebenzisa ukubuyiselwa kwe-nicotine) kunokobana ulise khonokho isidaki.
Itjhingamu ye-nicorette ikunikela ilawulo ekukghalekeni kwakho ngeenlinganiso ezitjhugulukako zokusela. Iinanyathiselwa ze-nicorette zilawula ukukghaleka ngokukunikela iinlinganiso zokuselwako ezilawulwako nomphumela oragela phambili ilanga loke. Izandla zomrhogeli we-nicorette zihlala zisebenza, ngakho nawuzakukhutha umukghwa omumbi wokubhema ngokuphila ngokususa igwayi esandleni ulise emlonyeni manje lokhu kukufanele khulu.
Nawufuna ilwazi elinabileko, thintana nomphathi wemikhiqizo ye-nicorette enomborweni ethi 516 5500
Lisa Ukubhema
Thoma Ipilo Butjha
Umhlahlandlela Wakho
Wokulisa Ukubhema
<fn>nde_Article_National Language Services_Ingcenye 3.txt</fn>
Ingcenye 3
IMIBUTHANO YABASEBENZISI BAMANZI (AMA-WUA)
Khuyini umbuthano wabasebenzisi bamanzi
I-WUA mbuthano ohlonywe ngokuya komthetho wepalamende nguNgqongqotjhe ngaphasi komThetho wesiTjhaba wamaNzi. I-WUA mbuthano wokubambisana wabasebenzisi bamanzi abarhalela ukwenza imisebenzi ekhambelanako yamanzi khona bazakuzuza boke. Lombuthano wonganyelwe yikomiti yokuphatha.
Umnqopho we-WUA kukghonakalisa abantu emphakathini ukuhlanganisa abanakho (imali, amakghono wabo nelwazi) ukwenza ngcono imisebenzi ekhambelana namanzi. Ngokusebenzisa i-WUA amalunga angazuza ekutjhejeni iindingo zabo zendawo nalokho okuqakathekileko kiwo.
Ama-WUA asebenza ezingeni elineqintelo lendawo. Ama-WUA anganikela ngendlela yokufezakalisa iqhinga lokuphathwa kokukhongozela ezingeni lendawo. Ama-WUA godu anendima eqakathekileko okufanele ayidlale ngokuya kokuqedwa komtlhago nokunikela isiqiniseko sokuba khona kokudla.
I-WUA yihlangano ezijameleko nenamandla womuntu wemvelo wokusebenza ngokuzeleko, ngaphandle kwalawo mandla anganikelwa abantu bemvelo namkha angakhambisani nomThetho wesiTjhaba wamaNzi. Lokhu kutjho bona i-WUA ingenza zoke izinto umuntu angazenza, ezifana nokuvula i-akhawunti yebhanka, yenze iimvumelwano zokunikelwa nokunikela nokuboleka imali. I-WUA ingadosela umuntu ekhotho imudle imali namkha nayo ingadoselwa ekhotho.
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi kanye nomthethosisekelo ilawula ukuphathwa nokusebenza kwe-WUA njengehlangano.
I-WUA ekoro yinye isebenzela ukufeza iinrhuluphelo zesiqhema sabasebenzisi abafanako. Isibonelo, isiqhema sabalimi abasakhasako sokuthelelela singahloma i-WUA ekoro yinye namkha isiqhema esinerhuluphelo yokulawula ukusetjenziselwa ukuzithabisa njll.
I-WUA eenkoro zinengi isebenzela ukufezakalisa iinrhuluphelo begodu yenzela ihlanganisela yabasebenzisi abahlukeneko bamanzi, abafana nebezokubulunga, zamahlathi, beemayini nebezokusezela ngokuhlanganyela.
Irhuluphelo ingabonakala khulu ngokuhlonywa kwama-WUA ngeminqopho emine emikhulu (nanyana kungaba nabanye):
ngokuthatha nokusebenzisa amanzi ngomnqopho wokuthelelela ekulimeni kokuziphilisa nekokwenza imali emisebenzini yokwehlisa ukugeleza kwemilanjana (efana nezamahlathi)
ekuphathweni nekulahlweni kwesila nesila emamanzi ekulawuleni ukusetjenziswa kwamanzi ngomnqopho wokuzithabisa kanye newebhoduluko.
Kunini lapho uNgqongqotjhe angahlongoza ukuhlonywa
Ubujamo lapho uNgqongqotjhe angahlongoza ukuhlonywa kwe-WUA abukavezwa emThethweni. Kodwana, uNgqongqotjhe uvamise ukuhlongoza ikambiso lapho i-WUA ingahlonyelwa ukuhlangabezana neenrhuluphelo zesitjhaba. Ibhokisi elingenzasi libeka iimbonelo ezingaba serhuluphelweni yesitjhaba.
Ilawulo lendawo lehlelo lombuso
UNgqongqotjhe angafisa ukudlulisela ukusebenza, ukugcinwa nokulawulwa kwehlelo lombuso emphakathini wendawo. Lokhu kukghoneka khulu lokha ihlelo nalakhiwe khona kuzakuzuza woke umphakathi othintekako begodu lingaphathwa kuhle yi-WUA efaneleko.
Ukusekela abalimi abasakhasako
UNgqongqotjhe angafisa ukusekela iinsungulo ezenziwa ngeminye iminyango yombuso ngokuya kokuhlaliswa butjha kwabalimi abasakhasako namkha ukuthuthukiswa kwamaphrojekthi wokulima wokuziphilisa.
Ukuphuhlisa ukukhambelaniswa kwetuthuko yemithombo
Lapho kunetuthuko engakhambelaniko yemithombo ethileko, uNgqongqotjhe angaqunta ukuhloma i-WUA ukukghonakalisa ilawulo elingcono nokubalekela ukulwa okungavela.
Ukubonisana nomphakathi i-WUA ihlonywa ngemva kokubonisana nomphakathi.
nayikuthi uNgqongqotjhe wenza ukubonisana nomphakathi, iindleko zokubandakanya zingabhadelwa yi-WUA nasele ihlonyiwe.
uNgqongqotjhe angafuna umuntu namkha iinqhema bona zilethe isiphakamiso sokubhadelwa kweendleko nakuboniswana nomphakathi kusese nesikhathi.
Isiphakamiso sokuhlonywa kombuthano wabasebenzisi bamanzi sesinye nesinye isiqhema sabasebenzisi bamanzi singaletha kuNgqongqotjhe isiphakamiso sokuhlonywa kwe-WUA.
uMnqophisi Mazombe womNyango weeNdaba zamaNzi namaHlathi angarhelebha abasebenzisi bamanzi ukwenza isiphakamiso.
Ngikuphi okufanele kufakwe esiphakamisweni
Isiphakamiso kufanele sifake zoke izinto ezitholakala emThethweni:
amabanga wokwenza isiphakamiso isiphakamiso segama lombuthano isihlongozo sendawo yokusebenzela yombuthano isihlongozo semisebenzi yombuthano lapho kufaneleko, ihlathululo yemisebenzi ekhona kwanjesi namkha ehlongozwako yamanzi endaweni ehlathululiweko ihlathululo yelayisense yabasebenzisi bamanzi namkha igunya amalunga ahlongozwako analo namkha ahlose ukulibawa isihlongozo somthethosisekelo wombuthano ihlathululo yokobana umthethosisekelo uzakuhluka njani esibonelweni (isibonelo somthethosisekelo) esitholakala emThethweni irhemo lamalunga ahlongozwako namkha amahlangothi wamalunga wombuthano ihlathululo yokubonisana okwenziweko ukuthuthukisa isiphakamiso nomphumela wokubonisana lokho.
UNgqongqotjhe uzakuvumela ukuhlonywa kwe-WUA nayikuthi i-WUA iphuhlisa iminqopho ebekwe ngaphasi komNqopho womThetho wesiTjhaba wamaNzi. Leminqopho ifaka izinto ezifana:
nokuvikelwa, ukusetjenziswa, ukubulungwa, ukuphathwa nokulawulwa kwemithombo yesitjhaba yamanzi nokuhlangabezana neendingo zokuphila zabantu zesizukulwana sanjesi nesizako nokuphuhlisa ukusebenzisa ngokulingana, kuhle, okudzimeleleko nokunenzuzo kwamanzi nokuthuthukisa ituthuko kezokuhlalisana nakezomnotho, kanye nokuvikela iinlwana neentjalo eziphilisana ngemanzini.
Isihlongozo sokuhloma i-WUA kufanele sikhambisane neQhinga lokuPhathwa kokuKhongozelwa kwamaNzi le-CMA.
Enye yezinto ezizakufakwa esihlongozweni sihlongozo somthethosisekelo we-WUA.
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi ubeka iindaba okufanele zitjhejwe emthethwenisisekelo we-WUA. UmThetho (Tjhejuli 5) godu ufaka isihlongozo somthethosisekelo esingasetjenziswa njengesisekelo somtlamo womthethosisekelo.
Ngaphasi mtlamo wezinto umthethosisekelo we-WUA okufanele uzitjheje:
UMTHETHOSISEKELO WOMBUTHANO WABASEBENZISI BAMANZI
Ukukhethwa nokuvowuta kwamalunga weKomiti yokuPhatha iinkambiso zokukhethwa kwekomiti yokuphatha
Ukuqatjhwa kwabasebenzi iinkambiso zokuqatjhwa kwabasebenzi bombuthano
Ukubuthelelwa kweemali zokubolekwa iinkambiso zokutholwa kweemali zokubolekwa
Iimali ezibhadelwa ngokuboleka imali nokubuthelelwa kwazo iimbopho zeemali zamalunga ehlanganweni
Umbiko wonyaka
Ukupheliswa kombuthano
Iingezelelo:
IRHEMO LAMALUNGA ASUNGULA UMBUTHANO
IRHEMO LAMALUNGA
IHLATHULULO LEENDAWANA NOBUJAMELI EBUPHATHINI
Nanyana umtlamo womthethosisekelo we-WUA ufaka hlangana imisebenzi embalwa ye-WUA, lokhu akutjho bona i-WUA izakuba nalemisebenzi lokha nayihlonywako.
Labo abenza isibawo sokuhloma i-WUA kufanele njengehlangothi lekambiso yokuhloma bangenza isibawo ngokomthetho semisebenzi ezakudluliselwa ku-WUA. Lokhu kungenziwa ngencwadi ekhambisana nesibawo ekufanele sitjhejwe.
Umthethosisekelo owamukelwe yi-WUA unesibopho kiwo woke amalunga.
Isibawo semisebenzi ezakudluliselwa ku-WUA
Esenziwa kuNgqongqotjhe weeNdaba zamaNzi namaHlathi
UMnqophisi mazombe womNyango weeNdaba zamaNzi namaHlathi uzakunikela isekelo:
Ebantwini abafuna ukuhlahlwa ekwenzeni isihlongozo sokuhloma i-WUA ngokuya:
ngokuhlathulula indawo yokusebenza ngokubeka ubunjalo nobukhulu bemithombo yamanzi ezakulawulwa, kanye namandla nemisebenzi ezakufuna ukudluliselwa ku-WUA.
Imiphakathi enganakghono lokuhlela nokwenza amahlelo afunekako wehlangano. Khulu khulu irhelebho elinganikelwa lapho ituthuko (efana nokuhlonywa kwabalimi abasakhasako) ifuna ukuphuhliswa ngokuhlonywa kwe-WUA.
Ukutjhugululwa kwamabhodo wokusezela
Woke amabhodo wokusezela namabhodo wokulawulwa kwamanzi angaphasi komhlaba abekakhona ngaphambi kokuthoma komThetho kufanele atjhugululwe abe ma-WUA. Amanye amabhodo wamanzi ahlonywe ngokuya komThetho wamanzi wokuthoma weminqopho yokuseza ifuyo nayo izakutjhugululwa ibe ma-WUA.
Eqinisweni ukutjhugululwa kwamabhodo wokusezela kutjho bona kufanele atjhugulule indawo yawo yokusebenza nesakhiwo sawo sokuphatha bona sibe ngesijamele imihlobo yoke yendawo, ngokuya komhlobo nobulili.
ISewula Afrika inomlando wokufikelela ngokungalingani emithonjeni. Itjhuguluko lingenye yeendlela zokufikelela ukulingana. UNgqongqotjhe ukhuphe imihlahlandlela ngokubunjwa kwekomiti yobuphathi bebhodo yokuthelelela etjhugulukileko.
Ikghono le-WUA lokuzisekela ngeemali liqakathekile ebukhoneni bayo. Ukuhlonywa kwe-WUA kukghoneka kuphela nayikuthi amalunga ayakghona ukubhadela iindleko zayo zokuphatha kanye nokusebenza neendleko zokugcina imisebenzi yokusungula ekhambelana ne-WUA. I-WUA ngakho isekelwa ngeemali ezibhadelwa malunga ezibizwa ngokuthi ziimali zokusetjenziswa kwamanzi . Eminye imithombo engaba khona yesekelo leemali ifaka:
Inzuzo ebuya emisebenzini yamanzi eyenziwako,
Irhelebho lezeemali labunqopha elibuya emNyangweni weeNdaba zamaNzi namaHlathi namkha elibuya ku-CMA
Eminye imithombo ehlangabezana neemfuno zomThetho efana namahlelo werhelebho namkha irhelebho ngokusekela ngeemali.
I-WUA ingahlola ngonyaka iimali ezibhadelwa malunga nayikuthi umthethosisekelo wayo uyakuvumela lokhu. Leziimali kufanele ziquntwe ngokuya kweqhinga lokubeka amanani wokusetjenziswa kwamanzi abekwe nguNgqongqotjhe.
UNgqongqotjhe godu anganikela i-WUA irhelebho leemali ngeminqopho yokufikelela iminqopho yomThetho wesiTjhaba wamaNzi (kuye ngokuthi imithetjhwana esemthethweni ithini).
UmNyango wenze umthethomgomo wokunikela irhelebho leemali kubatheleleli abakhona nalabo abatjha beenqhema egade zidinywe amathuba ngaphambilini abamalunga we-WUA.
Ngaphambi kokunikela ngerhelebho leemali, uNgqongqotjhe kufanele atjheje okulandelako:
Isidingo sokulingana;
Isidingo sokwenzela izinto emkhanyweni;
Isidingo sokulungisa imiphumela yebandlululo eladlulako lobutjhaba nobulili;
Umnqopho werhelebho leemali;
Ubujamo beemali balowo othola irhelebho;
Isidingo sokuvikelwa kwemithombo yamanzi.
Umthethosisekelo we-WUA kufanele unikele ngokukhonjwa kweKomiti yezokuPhatha kanye noSihlalo neSekela lakaSihlalo.
ukukhandela ukumotjhwa kwamanzi abuya emithonjeni yamanzi.
ukuvikela imithombo yamanzi.
ukukhandela ukusetjenziswa kwamanzi okungasi semthethweni.
ukusuka namkha ukuhlela ukususwa kokukhandela okungasi semthethweni okubekwe endleleni yamanzi.
ukukhandela isenzo esinye nesinye esingasi semthethweni esingehlisa ikhwalithi yamanzi kweminye neminye imithombo yamanzi.
ukwelusa mazombe imithombo yamanzi.
ukwelusa ukugeleza kwendlela yamanzi ngo:
kuhlwengisa indlela yawo;
kwehlisa ingozi yomonakalo enarheni nakungaba neenkhukhula; kanye nokutjhugulula indlela yamanzi ibuyele ebujameni bangaphambili lapho beyitjhugululwe ngonobangela wemvelo.
Ukuphenyisisa nokurekhoda:
Ubunengi bamanzi emazingeni ahlukeneko endleleni yawo;
Iinkhathi lapho lokha; kanye neendawo lapho amanzi angasetjenziswa ngomunye nomunye umuntu ovunyelwe ukusebenzisa imithombo yamanzi.
Ukwakha, ukuthenga namkha ukufunyana, ukulawula, ukusebenzisa nokugcina imisebenzi yamanzi ethathwa njengefaneleko:
ekuqedeni amanzi ephasini; kanye nekunikeleni ngamanzi ukuthelelela inarha namkha eminye imnqopho.
Ukwelusa nokulawula ukusatjalaliswa kwemithombo yamanzi ngokuya kokusebenzisa okufaneleko, ngokwakha nokugcina izinto:
zokulinganisa nokuhlukanisa; namkha zokulawula ukukhanjiswa ngenye indlela ukugeleza kwamanzi.
Amandla nemisebenzi engezelelweko
I-WUA kufanele ithokozwe ngeendleko ezithole ngesibanga sokudlulisela phambili amandla nemisebenzi engezelelweko.
Khuyini ubuhle kubasebenzisi abasungula i-WUA
Kilobu bujamo amahlelo wokuthelelela kubalimi abangenisa imali namkha abasakhasako, ngokuhloma i-WUA benza kukghonakale isebenziswano ngokubambisana ezingeni lezomnotho elabelwana malunga. Ituthuko yemisebenzi ngamunye emincani ayisebenzi kuhle ngakwezeemali.
Kilobu bujamo ama-WUA ahlonyelwe ukulawula ukusebenzisela ukuzithabisa, inzuzo kukobana inhlangano yinye ithatha ukuziphendulela ekusetjenzisweni komthombo wamanzi othileko ngomnqopho wokuzithabisa. Lokhu kuvumela i-WUA ukwenza ukukhambelanisa okufaneleko nokulinganisa iinrhuluphelo zabasebenzisi abahlukeneko khona kuzakubalekelwa ukungezwani. Lokha isiqhema nasifuna ukuhloma i-WSA ngomnqopho wokusetjenziswa okuthileko kwamanzi, kufanele kokuthoma bafunisise bona ingabe i-WUA iletha ubuhle obaneleko kumalunga. Ubulunga be-WUA buyangokuzithandela, ngakho nayikuthi i-WUA ayinikeli ngenzuzo efaneleko, angeze yakghona ukugcina amalunga wayo (tjheja bona ubujamo obuthileko bungasebenza nawenza isibawo).
Itjhejuli 5
UMTHETHOSISEKELO WOMTLAMO WOMBUTHANO WOKUSETJENZISWA KWAMANZI
Itjhejuli 5 yomThetho wesiTjhaba wamaNzi ulawula ukusebenza kwe-WUA, ukufika lapho kuqunte uNgqongqotjhe.
UKUPHATHWA NOKUTLANYWA KWEENHLANGANO ZOKUSETJENZISWA KWAMANZI
Tjhejuli 4 yomThetho wesiTjhaba wamaNzi yenza iinjamiso ezizeleko zokuphathwa nokusebenza kwe-WUA.
UMTHETHO WESITJHABA WAMANZI (umThetho wenomboro 36 ka-1998).
uNgqongqotjhe ngemva kokubonisana nombuthano wabasebenzisi bamanzi angalayela bona umuntu amukelwe njengelunga lombuthano ebujameni obuhle nobulinganako.
UNgqongqotjhe angaphelisa isikhathi sokusebenza kwelunga lekomiti yezokuphatha ngokunikela i-WUA isaziso nelunga elithintekako. Ebujameni obunjalo uNgqongqotjhe godu angahlela bona isikhundla esivulekilekweso ekomitini yokuphatha sizaliswe.
Ukwemukwa ubujamo bangokomthetho kwe-WUA
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi ubeka bona uNgqongqotjhe angamuka i-WUA ubujamo bangokomthetho ngaphasi kobujamo obuthileko:
ebujameni obubekwe mthethosisekelo wombuthano;
nayikuthi imisebenzi yombuthano, ngokuvumelana nenye ihlangano yokuphathwa kwamanzi ihlanganiswa namkha ithathwa ngileyo hlangano yokuphathwa kwamanzi;
nayikuthi kuzakurhelebheka ihlangano namkha amalunga wayo;
Nayikuthi iphenyo eendabeni namkha ebujameni beemali buveza bona ukwemukwa ubujamo bangokomthetho bufanele;
Nayikuthi uNgqongqotjhe uthethe amandla namkha umsebenzi wehlangano ngebanga lokungavumelani ngaphakathi kwekomiti yokuphatha namkha amalunga wayo
Nayikuthi ihlangano ayisasebenzi namkha ayisafikeleli imiphumela eqaliweko.
kokuveza ilwazi ngokwemukwa ubujamo okuhlongozwako ngokumema imibono ngokwemukwa okuhlongozwako ngemva kokutjheja yoke imibono efunyenweko.
Ama-CMA aphathelene nokuphathwa kwemithombo yamanzi endaweni yoke yezokuphathwa kwamanzi.
I-CMA yiBhodo yokuPhatha ejamele abadlalindima ababuya kiyo yoke indawo yokuphathwa kwamanzi.
I-CMA izakwenza iQhinga lokuKhongozelwa kwamaNzi ukutjheja iindaba zemithombo yamanzi kiyo yoke indawo yokuphathwa kwamanzi.
iQhinga lokuKhongozelwa kwamaNzi le-CMA linikela ngomhlahlandlela kuNgqongqotjhe bonyana kghani ama-WUA athileko angahlonywa nokuthi ngimiphi imisebenzi ezakuvunyelwa ukuyenza endaweni yokuphathwa kwamanzi.
Ama-WUA ngokujayelekileko anerhuluphelo yendawo yekhaya.
I-WUA ijamele irhuluphelo encani, okuvamise bona kube yikoro yabasebenzisi bamanzi abasendaweni ethileko.
Ama-WUA anikela ngesakhiwo sendawo sehlangano esingasetjenziselwa ukufezakalisa iQhinga lokuPhathwa kokuKhongozelwa kwamaNzi endaweni yekhaya.
<fn>nde_Article_National Language Services_Ipahla Eyenziwa Ngeza.txt</fn>
Ipahla Eyenziwa Ngezandla
IKOMBA YOKUSEKELA NGEEMALI
A. Abalungele Ukusekelwa:
Abantu ngamunye ngamunye iinqhema, iinhlangano kunye namaziko wefundo.
B. Imihlobo Yamaphrojekthi
Imibukiso;
Irhubhululo nokuhlanganiswa kwemitlolo;
Iindawo zokuhlala;
Ukwenziwa kwepahla eyenziwa ngezandla, isibonelo: okubunjwe ngomdaka, ukubaza, imihlobohlobo yemithungo ehlotjisiweko, ukweluka kunye nokudizayina okwelukwako;
Amahlelo wokutjintjiselana eSewula Afrika nakamanye amazwe;
Iimfundobandulo (itjho amabizo wabakghonakalisi ufake nemitlolo ehlathulula ilwazi nekghono labo [ ama-CV ] kunye nokumumethwe sifundobandulo ngokunabileko )
C. Okwabelwa Imali
Lokhu okulandelako okwabelwa imali kungaqalelelwa
Imethiriyeli
Iindleko zokubukisa
Iindleko zokwazisa emphakathini
Iindleko zokukhamba
Imali yesibonelelo sabenza imisebenzi yezandla
Iimali zabalungeleli
Iindleko zokuphatha
D. Isilinganiselo Sesikhathi
Imali efunekako kufuze isikhathi sayo sokusebenza singeqi eenyangeni ezilitjhuminambili.
E. Imifundalize
Imifundalize yomuntu ngamunye ikhutjhelwa ukufundela iziqu eziphakemeko eSewula Afrika nakamanye amazwe. Amaziko wefundo ayeleliswa bona iimbawo zawo azilungise kwa-NAC egameni labafundi bawo abasafundela iziqu zokuthoma.
TJHEJA: Sibawa bona uthintane nesiphathimanda esifaneleko ukuthola eminye imininingwana ngeemfanelo ezabelwa imali. Akusilula ukuthi i-NAC ingasithwala soke isabelo seemali sephrojekthi. Amakhotheyitjhini kufuze bona aphekelele iforomu lesibawo.
Ukudlula lapho, uyeleliswa nokobana uqale nencwajana ephethe imininingwana yelwazi le-NAC.
Ukugida Nokuthiywa Kwegido
IKOMBA YOKUSEKELA NGEEMALI
A. Abalungele Ukusekelwa:
Abathiyi ngamunye ngamunye, iinqhema zomphakathi, iinjamiso / amaziko wefundo kunye neekhamphani ezigidisako.
B. Imihlobo Yamaphrojekthi
Ukugidela umphakathi, okubala hlangana nokutlama kunye nemisebenzi emitjha yokuthiywa kwegido.
Iimfundobandulo zokugida nokuthiywa kwegido ezenza bona kugcine kugidelwa umphakathi.
Ukukhamba uvakatjha eSewula Afrika nakamanye amazwe.
Irhubhululo nokuhlanganiswa kwemitlolo;
Amahlelo wezamahlalo;
AmaPhrojekthi wokuKhambela umPhakathi
Amahlelo wokutjintjiselana
Iimfundobandulo (itjho amabizo wabakghonakalisi ufake nemitlolo ehlathulula ilwazi nekghono labo [ ama-CV ] kunye nokumumethwe sifundobandulo ngokunabileko )
C. Okwabelwa Imali
Lokhu okulandelako okwabelwa imali kungaqalelelwa.
Iimali zokuzilola kwalabo abenza umsebenzi wobukghwari
Iimali ezisetjenziswa ngabenza umsebenzi wobukghwari
Iimali zabathiyi begido
Iimali zomphathi
Isiqhema esiveza umsebenzi
Iindleko zokwazisa emphakathini
Iindleko zokuphatha
Iindleko zokukhamba
Indawo yokubeka ipahla esetjenziswa kezamavakatjho
Iindleko zokusebenza nokuzihlola
Ezinye iindleko eziphathelene nephrojekthi
D. Isilinganiselo Sesikhathi
Imali efunekako kufuze isikhathi sayo sokusebenza singeqi eenyangeni ezilitjhuminambili.
E. Imifundalize
Imifundalize yomuntu ngamunye ikhutjhelwa ukufundela iziqu eziphakemeko eSewula Afrika nakamanye amazwe. Amaziko wefundo ayeleliswa bona iimbawo zawo azilungise kwa-NAC egameni labafundi bawo abasafundela iziqu zokuthoma.
Tjheja bona akusilula bona I-NAC ithwale soke isabelo seemali esabelwe iphrojekthi. Amakhotheyitjhini kufuze kufuze bona aphekelele amaforomu weembawo. Uyeleliswa nokobana khewuqale nemininingwana yelwazi ye-NAC.
Umvumo
IKOMBA YOKUSEKELA NGEEMALI
A. Abalungele Ukusekelwa
Abantu ngamunye ngamunye abanelwazi elikhethekileko, njengabavumisi namkha abakhwayisi, abathiyi beengoma, abafundisi bomvumo, abavumi abavuma bodwa.
Iinqhema ezinjengezabavumi (abavuma ngamaphimbo nangeembetho, bangadluli ema-25 wabantu)
Iinjamiso ezinjengama-okhestra (ama-okhestra ahlanganyelweko namakhwaya, esele avuthiwe nasavuthwako)
Iinhlangano /iinkhamphani
Ukukhamba uvakatjha eSewula Afrika nakamanye amazwe
AmaPhrojekthi wokuKhambela umPhakathi
B. Imihlobo Yamaphrojekthi
Ukudlalela umphakathi
Iimfundobandulo ezenza bona kugcine kudlalelwe umphakathi
Ukuthiywa kweengoma
Ukufundisa umvumo / ngomvumo
Irhubhululo nokuhlanganiswa kwemitlolo
Amahlelo wokutjintjiselana
Iimfundobandulo (itjho amabizo wabakghonakalisi ufake nemitlolo ehlathulula ilwazi nekghono labo [ ama-CV ] kunye nokumumethwe sifundobandulo ngokunabileko )
C. Okwabelwa Imali
Lokhu okulandelako okwabelwa imali kungaqalelelwa.
Iimali zokuzilola kwalabo abenza umsebenzi wobukghwari
Iimali ezisetjenziswa ngabenza umsebenzi wobukghwari
Iimali zabathiyi begido
Iimali zomphathi
Isiqhema esiveza umsebenzi
Iindleko zokwazisa emphakathini
Iindleko zokuphatha
Iindleko zokukhamba
Indawo yokubeka ipahla esetjenziswa kezamavakatjho
Iindleko zokusebenza nokuzihlola
Amakhosjumu neensekelo
Ezinye iindleko eziphathelene nephrojekthi
D. Isilinganiselo Sesikhathi
Imali efunekako kufuze isikhathi sayo sokusebenza singeqi eenyangeni ezilitjhuminambili.
E. Imifundalize
Imifundalize yomuntu ngamunye ikhutjhelwa ukufundela iziqu eziphakemeko eSewula Afrika nakamanye amazwe. Amaziko wefundo ayeleliswa bona iimbawo zawo azilungise kwa-NAC egameni labafundi bawo abasafundela iziqu zokuthoma.
F. Amakoro Esingawasekeliko Ngeemali
Ukuthengwa kweensetjenziswa neembetho zokuvuma.
Tjheja bona akusilula bona I-NAC ithwale soke isabelo seemali esabelwe iphrojekthi. Amakhotheyitjhini kufuze kufuze bona aphekelele amaforomu weembawo. Uyeleliswa nokobana khewuqale nemininingwana yelwazi ye-NAC.
IKOMBA YOKUSEKELA NGEEMALI
A. Abalungele Ukusekelwa
Abantu ngamunye ngamunye, iinqhema zomphakathi, iinjamiso / amaziko wefundo kunye neenhlangano.
B. Imihlobo Yamaphrojekthi
Irhubhululo lokutlama umtlolo womdlalo, wedrama njll. kunye nokutlolwa kwemitlolo enjalo
Ukudlalela umphakathi
Ukuthiywa iintolwana nokulingisa
Amahlelo wokutjintjiselana
Iimfundobandulo (itjho amabizo wabakghonakalisi ufake nemitlolo ehlathulula ilwazi nekghono labo [ ama-CV ] kunye nokumumethwe sifundobandulo ngokunabileko )
C. Okwabelwa Imali
Lokhu okulandelako okwabelwa imali kungaqalelelwa.
Iimali zokuzilola kwalabo abenza umsebenzi wobukghwari
Iimali ezisetjenziswa ngabenza umsebenzi wobukghwari
Iimali zabathiyi begido
Iimali zomphathi
Isiqhema esiveza umsebenzi
Iindleko zokwazisa emphakathini
Iindleko zokuphatha
Iindleko zokukhamba
Indawo yokubeka ipahla esetjenziswa kezamavakatjho
Iindleko zokusebenza nokuzihlola
Amakhosjumu neensekelo
Ezinye iindleko eziphathelene nephrojekthi
D. Isilinganiselo Sesikhathi
Imali efunekako kufuze isikhathi sayo sokusebenza singeqi eenyangeni ezilitjhuminambili.
E. Imifundalize
Imifundalize yomuntu ngamunye ikhutjhelwa ukufundela iziqu eziphakemeko eSewula Afrika nakamanye amazwe. Amaziko wefundo ayeleliswa bona iimbawo zawo azilungise kwa-NAC egameni labafundi bawo abasafundela iziqu zokuthoma.
F. Amakoro Esingawasekeliko Ngeemali
Ukuthengwa kweensetjenziswa neembetho zokuvuma.
Tjheja bona akusilula bona I-NAC ithwale soke isabelo seemali esabelwe iphrojekthi. Amakhotheyitjhini kufuze kufuze bona aphekelele amaforomu weembawo. Uyeleliswa nokobana khewuqale nemininingwana yelwazi ye-NAC.
Ubukghwari Obubukelwako
IKOMBA YOKUSEKELA NGEEMALI
A. Abalungele Ukusekelwa
Abantu ngamunye ngamunye, iinqhema zomphakathi, iinhlangano kunye neenjamiso / namaziko wefundo.
B. Imihlobo Yamaphrojekthi
Imibukiso
Imibukiso yokukhamba iboniswa
Amakhathalogi wobukghwari abukelwako
Irhubhululo nokuhlanganiswa kwemitlolo
Ukufundiswa kobukghwari emphakathini
Iimfundobandulo itjho amabizo wabakghonakalisi ufake nemitlolo ehlathulula ilwazi nekghono labo [ ama-CV ] kunye nokumumethwe sifundobandulo ngokunabileko
Amahlelo wamahlalo
C. Isabelo Seemali
Lokhu okulandelako okwabelwa imali kungaqalelelwa.
Ukuqatjhwa kwendawo yokuragela umsebenzi (igalari, indawo yokubukisela)
Amakhathalogi wokuveza umsebenzi nokugadangisa imitlolo
Iimali zabasebenza imisebenzi yobukghwari
Imethiriyeli
Iindleko zokukhamba zemibukiso ekhamba iboniswa.
D. Isilinganiselo Sesikhathi
Imali efunekako kufuze isikhathi sayo sokusebenza singeqi eenyangeni ezilitjhuminambili.
E. Imifundalize
Imifundalize yomuntu ngamunye ikhutjhelwa ukufundela iziqu eziphakemeko eSewula Afrika nakamanye amazwe. Amaziko wefundo ayeleliswa bona iimbawo zawo azilungise kwa-NAC egameni labafundi bawo abasafundela iziqu zokuthoma.
Tjheja bona akusilula bona I-NAC ithwale soke isabelo seemali esabelwe iphrojekthi. Amakhotheyitjhini kufuze kufuze bona aphekelele amaforomu weembawo. Uyeleliswa nokobana khewuqale nemininingwana yelwazi ye-NAC.
Imitlolo (ukutlola kwamandla womkhumbulo)
IKOMBA YOKUSEKELA NGEEMALI
A. Abalungele Ukusekelwa
Abantu ngamunye ngamunye, iinqhema zeenjamiso / zamaziko wefundo kunye neenhlangano.
B. Imihlobo Yamaphrojekthi
Ukutlola kwamandla womkhumbulo: Iminikelo yemali yokutlola nokwenza irhubhululo, sekubalwa nemitlolo abatloli abazitlolele yona ekhuluma ngabo, amanoveli, iindatjana ezifitjhani kunye nemitlolo yabantwana / iincwadi zabantwana.
Iinkondlo ezitlolwe batloli esele batjhukekile.
Irhubhululo elenziwa ngokuthunywa.
Amaphephabhugu wemitlolo
Amahlelo wamahlalo
Iimfundobandulo
Itjho amabizo wabakghonakalisi ufake nemitlolo ehlathulula ilwazi nekghono labo [ ama-CV ] unabe nangalokho okumumethwe sifundobandulo osenzela isibawo.
Ukuvezwa Kwemitlolo
Iimali zesiphekiso seendleko zokuvezwa kwemilolo kubavezimitlolo ( kufuze iimbawo zakhona zilungiswe [ zenziwe zinqophe ] kwa-NAC.)
Iimfundo zokuveza imitlolo (iimfundo ezifitjhazana)
Abantu ngamunye ngamunye abafisa bona amatlhatlha wemitlolwabo agadangiswe abe abe ziincwadi kufuze bona bakhulumisane iinkhamphani / abavezimitlolo kobanyana kuzokuba ngibo ababenzela iimbawo.
TJHEJA : Abavezimitlolo bangeqi eencwadini ezihlanu nabenza iimbawo. Iimbawo kufuze bona zibe nehlelo lokumaraga nelokusabalaliswa lemitlolo eyenzelwa isibawo.
C. Isabelo Seemali
Lokhu okulandelako okwabelwa imali kungaqalelelwa.
Umnikelo wemali womtloli
Iindleko eziphathelene nephrojekthi.
D Isilinganiselo Sesikhathi
Imali efunekako kufuze isikhathi sayo sokusebenza singeqi eenyangeni ezilitjhuminambili.
E. Imibandela
Abafakisibawo kufuze bona ubuncani bakhona bathumele isibonelo sinye somtlolo okhona njenganje nabathumela isibawo ababawa ngaso ukusizwa ngemali yokutlola.
F. Imifundalize
Imifundalize yomuntu ngamunye ikhutjhelwa ukufundela iziqu eziphakemeko eSewula Afrika nakamanye amazwe. Amaziko wefundo ayeleliswa bona iimbawo zawo azilungise poro kwa-NAC egameni labafundi bawo abasafundela iziqu zokuthoma.
F. Amakoro Esingawasekeliko Ngeemali
Imitlolo engazisiko.
Amaphaliswano, imali engunongorwana kunye nokwahlulela.
Iindleko zokuraga umsebenzi kunye nezoburhiyarhiya bokuphatha
Ukuthengwa kweencwadi
Abantu ngamunye ababawa ukuvezelwa imitlolo
Amaphephabhugu avamileko.
Abatloli bakhuthazwa bona bajoyine iinhlangano ezivuthiwe zokutlola, njengezamaphephabhugu nezinye. Imitlolo kufuze bona ibe nekomidi yoku-editha, kanti-ke amabizo wamalungu wekomidi le kufuze bona aphekelele isibawo esifakakwako. Abatloli abasakhasako kufuze bona bathumele incwadi
Tjheja bona akusilula bona I-NAC ithwale soke isabelo seemali esabelwe iphrojekthi. Amakhotheyitjhini kufuze kufuze bona aphekelele amaforomu weembawo. Uyeleliswa nokobana khewuqale nemininingwana yelwazi ye-NAC.
<fn>nde_Article_National Language Services_Iphaspoti yakho yokup.txt</fn>
Iphaspoti yakho yokuphepha emanzini
IzeLulekwana zokuPhepha kilabo ababaThandimanzi
UNGABI SIBALO SESIKHATHI SOKUZITHABISA!
Njengombana kusikhathi sonyaka sethabo begodu abantu abanengi basiya emaholideyini, imiSebenzi yesiPholisa seSewula Afrika ithanda ukwazisa abantu abathanda imidlalo yemanzini bona batjheje khulu.
Nanzi izelulekwana ezisisekelo zokuqiniseka ukuphepha:-
Qiniseka bona wena nabanye abahlanu kwakho bayakghona ukududa ukubalekela ukukghanywa mamanzi.
Naningena ngemanzini avulekileko namkha isikepe, okungaba sikepe nanyana esingangani, itjhitjhirizo namkha ukukhamba ngommoya, qiniseka bona wembatha imbaji yokuvikela. Lepahla izakuqiniseka bona uhlala uthaya begodu uphila, nawuhlangabezana nobudisi.
Landela khulu imithetho ephathelene nokusetjenziswa kwamanzi ngombana yenzelwe ukuqinisa ukuphepha kwakho.
Nawutjhidela namkha ungena emanzini, lisa ukusela utjwala, iindaki namkha iinhlahla ngombana lokhu kungarholela ekuqedeni ukucabangisisa, kodwana godu kungaqeda ukucabanga ngokunikela amabanga kunye nokuzisindisa ngokomzimba kwakho namkha omunye umuntu ofuna irhelebho, ngokunjalo ube uzibeka engozini ekulu.
Tjheja khulu ngazo zoke iinkhathi lokha abantwana namkha abantu abadala nabaseduze ngombana bangatlhoga irhelebho lakho ngesikhathi bafuna irhelebho nabasengozini.
Ungangeni ngemanzini ebujameni bezulu obungasibuhle, namkha ngaphambi kancani kokurhwalala namkha kokusa, ngombana lokhu kungenza kube budisi kwabanye bona babone bonyana usebudisini.
Ungadudi uwedwa begodu nikela amatshwayo acacileko nawusengozini.
Balekela ukududa eendaweni ezingakavunyelwa, njengombana leziindawo zihlukanisiwe ukuqinisekisa ukuphepha kwakho.
Yiba netjhejo, nawududa emanzini agijimako godu nakuneenkhukhula, jamela kude.
Ungacabangi bona angeze kwenzeka kuwe namkha kiloyo omthandako bese, ufakwa esibalweni. Kufanele sivume bona lokhu kungehlela nanyana ngubani, kufaka hlangana nalabo abamajadu emanzini abanelemuko begodu nababandulwe ngokwaneleko.
IZELULEKWANEZI ZOKUPHEPHA ZIVEZWE LIHLANGOTHI LOKUKHANDELWA KOBULELESI LE-SAPS, ISIPHOLISA ESIBONAKALAKO, IMISEBENZI YESEKELO LEJINIFOMU ELIKHETHEKILEKO, NGOKUSEKELA IZENZO EZITHATHWA BATJUZI BAMAPHOLISA KUNYE NABAPHATHI BEENKEPE NGESIKHATHI SOKUPHOLISWA KWAMANZI EMPHAKATHINI NGEKAREKO EKULU EMIPHAKATHINI YETHU. UKUPHEPHA KWAKHO KUYIRHULUPHELO YETHU .
Iphaspoti yakho ekuphepheni ukuVinjezelwa nokuMukwa ikoloyi
IZELULEKWANA ZOKUPHEPHA: UBUJAMO OBUNGENZEKA BOKUVINJEZELWA NOKUMUKWA IKOLOYI
IZELULEKWANA EZILANDELAKO ZOKUPHEPHA ZIQALISWE EKUNIKELENI UNGAZIMBI ONGAHLE AVINJEZELWE NAMKHA UNGAZIMBI WOKUMUKWA IKOLOYI NGEENYELELISO EZINGENZIWA. KUQAKATHEKILE UKWAZI BONA ABANENGI ABONGAZIMBI BOKUVINJEZELWA / BOKUMUKWA IINKOLOYI BAYAKGHONA UKUSINDA EBUJAMENI BOKUVINJEZELWA / BOKUMUKWA IINKOLOYI BEGODU BAGCINA BASINDISIWE NAMKHA BAKHULULIWE. EENKHATHINI EZINENGI, UKULIMALA NOKUFA KUKANGAZIMBI KUBANGWA ZIZENZO EZINGAKALUNGI EZENZIWA BONGAZIMBI NGOKWABO.
KUNEMIHLAHLANDLELA OKUFANELE NJENGONGAZIMBI UYILANDELE, ENGANDISA AMATHUBA WAKHO WOKUSINDA BEGODU YEHLISE INGOZI YOKUKHUTJHWA ISITHUNZI, UKUNGAPHATHEKI KUHLE KUNYE NOKULIMALA EKUBAMBELELENI KULEMIHLAHLANDLELA:-
YAZI LOKHO OKUFANELE UKULINDELE NJENGONGAZIMBI
Abantu ababanjwe ngokuvinjezelwa namkha njengabongazimbi bokumukwa iinkoloyi, bavamise ukuba nemizwa yokungahlaliseki, ukuthuka, ukungakholwa kunye nokurarana.
Isenzo sabo sokuthoma sokuphendula kwabongazimbi, sivame ukuba nomphumela wokwala namkha ukuzibuyiselela begodu lokhu kungathathwa njengokubeka ipilo engozini, okungaphetha ngokulahleka kwepilo.
Zilungiselele ukuba wedwa begodu ususiwe emndenini wakho, abangani namkha labo obathandako.
Ungabuye godu ukhohlwe sikhathi nokuthi ukuphi.
YAZI OKUFANELE UKULINDELE KUMHLUNGUPHAZI
Angatshwenyeka, ukuthuka nokungahlaliseki.
Angaba nomukghwa wokwenza izinto ngokudluleleko.
OKUFANELE UKWENZE
Yenza koke umhlunguphazi akutjela bona ukwenze begodu landela yoke imilayo yakhe.
Linga ngazo zoke iinkhathi ukugcina ukuzikhakhazisa kwakho, isithunzi nokuzihlonipha kwakho.
Gcina umkhumbulwakho usebujameni obuhle ngokudlala imidlalo engqondwenakho, ukubhudanga emini kunye nokufunda nanyana ngikuphi onikelwa khona.
Linga ukugcina amandla womzimba, kufanele udle ukudla okunikelwa mvimbezeli.
Linga ukugcina ubuntu bakho.
Linga ukuhlala ugade koke okwenzekako mayelana nemikhambo, amatjhuba, isikhathi kunye nendawo.
Linga ukugcina okujwayelekileko godu uhlale uphilile nabuvumako ubujamo.
Zivumele bona urholwe mvimbezeli.
Linga ukuzigcina upholile, uthulile begodu uzibuthile.
Lala phasi begodu uhlale lapho ngesikhathi sesahlelo lokuhlangula.
OKUNGAKAFANELI UKWENZE
Ungathuki namkha ube nomuzwa wokulwa.
Unganghanghabali.
Ungatlhorisi, ube nenturhu namkha ubhalelwe kukuzilawula.
Ungathuseli namkha usilinge abavimbezeli.
Ungangeni epikiswaneni nabavimbezeli.
Ungangeni eenkulumeni zokuhleba.
Ungasebenzisi amagama namkha amalimi wabezizwe, ngombana lokhu kungabanga ukusola.
Ungenzi iimbawo.
Ungabi nezwelo lalokho okulwelwa mvimbezelakho.
Ungalingi ukubaleka, ngombana lokhu kungakubeka engozini.
LEZI KUZIZELULEKWANA ZOKUPHEPHA EZIKHUTJHWE YI-SAPS, IHLANGOTHI LOKUKHANDELWA KOBULELESI, ISIPHOLISA ESIBONAKALAKO, IMISEBENZI ESEKELAKO YEJINIFOMU, NGOKUSEKELA IZENZO EZENZIWA NGILABO ABAKHULUMISANA NABAVIMBEZELI EKAREKWENI EKULU YOMPHAKATHI.
UKUPHEPHA KWAKHO YIRHULUPHELO YETHU
<fn>nde_Article_National Language Services_Isendlalelo Somlando.txt</fn>
Isendlalelo Somlando
Amakhetho wokuthoma wenarha yekhethu abanjwa ngomhlaka 27 Apreli 1994 begodu sele siseduze nokugidinga isikhumbuzo seminyaka elitjhumi yesehlakalwesi. Ilungelo lokuphila emphakathini wentando yenengi kobunye ubujamo lingathathelwa phasi njengombana inengi lenu beliseselincani ngo-1994 begodu lijayele kuphela ubujamo banjesi. Ipi yokuthola umphakathi wentando yenengi nolinganako lapho woke umuntu weSewula Afrika anendima kungaqalwa umhlobo, ubulili, ikolo, ilimi namkha enye into elihlangothi lokwahlukana kwethu, ayikhenge ifikelelwe lula. Ayikhange ithathe iinyanga, unyaka, itjhumi leminyaka ukuyifikelela kodwana eqinisweni yathatha iminyakakulungwana ebumba umlando weSewula Afrika. Ililungelo nenzuzo ekhethekileko okufanele woke amaSewula Afrika ayivikele khulu begodu ngayo nina, njengelutjha lenarha yekhethu, ninendima ekulu okufanele niyidlale.
Ilungelo Lakho Lokuvowuda
Ilungelo elisisekelo khulu emphakathini wentando yenengi lilungelo lokuvowuda. Ilungelo lokuvowuda lenza umuntu abe sekambisweni ebeka ihlangano namkha iinhlangano zezombanganarha ezizakubusa. Ukukhethwa kombuso bunqopha namkha ingasi bunqopha kubeka imithethomgomo nemithetho ebusa umphakathi wethu begodu ekugcineni amaphilo wenu njengabantu. Woke umuntu njalo nje, unokuzikhethela okunengi okuthinta yena ngokwakhe okufanele kwenzeke ebujameni bomphakathi esiphila kiwo begodu bavowudi ngokukhetha kwabo umbuso, ngokukhamba kwesikhathi abaqunta ubunjalo bomphakathi.
Ilungelo Lakho Lokuzitlolisa
Nawuzakukghona ukuvowuda kufanele uzitlolise njengomvowudi. Boke abantu abangaphezu kweminyaka eli-16 nabanomazisi webhakhowudi bangenza isibawo sokuzitlolisa njengabavowudi. Kodwana babantu kuphela abangaphezu kweminyaka eli-18 namkha ngaphezulu ngelanga lokuvowuda abazakufakwa erhelweni labazakuvowuda. Labo abasese ngaphasi kweminyaka eli-18 ngelanga lokuvowuda emakhethweni wesitjhaba newephrovinsi, bazakufakwa khonokho erherhweni labazokuvowuda nabahlanganisa iminyaka eli-18. Lokho kuzabavumela ukuzibandakanya emakhethweni weendawo wokuzaliselela iinkhundla emikhandlwini yabomasipala njengombana nalokha nakenzekako begodu nemakhethweni mazombe wabomasipala ngo-2005/6.
Ukuvowudela Ihlangano Efunwa Nguwe
Abanye benu bafuna ukuvowuda begodu bayazi bona ngiyiphi ihlangano abazayivowudela. Lokho kuyifihlo yakho. Inengi lenu kodwana lingahle lingazi bona livowute namkha bonyana livowudele bani. Lokho kuyazwisisakala ikani nawukhumbulako bonyana uzakuba kuphela nokukhetha endabeni le nayikuthi uzitlolisile njengomvowudi. Ukuba mvowudi ozitlolisileko kuzakukghonakalisa bona uzibandakanye namkha ungazibandakanyi emakhethweni begodu kukunikela imvumo yokukhetha kobana ngiyiphi ihlangano ezibandakanyako ongayisekela. Hlala ukhumbula bonyana nguwe kuphela owaziko bona ngiyiphi ihlangano oyisekeleko ivowudi yakho iyifihlo, kwamambala.
Abantu abatjha bahlala bazibuza bona ingabe ivowudi yabo iyawenza umehluko na begodu nokobana bona ngokwabo bayawenza na umehluko. Ngaphandle kwekghonakalo yokuba nesandla emphumeleni kwakho ngokuba mvowudi otlolisiweko, kuqakatheke khulu ukobanyana uyavowuda namkha awa. ISewula Afrika inehlelo lamakhetho lokujameleka elingatjhiyi muntu ngaphandle njengakezinye iinarha lapho umthumbi wekhetho athatha koke. Ihlelo lethu linesisekelo esifaka koke lapho iinhlangano ezincani neenqhema ezincani nazo zingathola ukujanyelwa ngokuya kwesekelo lazo. Okufanele ukukhumbule kukobana ehlelweni lobujameli ngokuya kweenhlalo ivowudi yakho ayandisi kwaphela isabelo sehlangano oyisekelako kodwana ngokukhambelana, yehlisa isabelo sezinye iinhlangano ezizibandakanyako. Leli liqiniso leembalo ongalilinga ngokubala, mayelana nemithelela lapho pheze abantu abatjha abaziingidi ezisi-6 abangaphasi kweminyaka ema-25 abangaba nayo emphumeleni wekhetho.
Ipelaveke Yokugcina Yokuzitlolisa
Koke okungehla, kuyame phezu kokuzitlolisa kwakho njengomvowudi. Ukuzitlolisa kukunikela ukuba nelizwi begodu kwenza bona ufanelwe kukuba sekhethweni. Nayikuthi awukazitlolisi njengomvowudi ngetjhudu elimbi angeze waba nesandla emphumeleni begodu uzabe uzenze waba ngongakafaneli ukuba sekambisweni yethu yentando yenengi. Nanyana uyavowuda begodu nokobana uvowuda bunjani lokho uzakuqunta muva, kodwana kwanje kufanele uzinikele amandla ngokutlolisa. Uzakufanele uzitlolise ngomhlaka 24 kanye nomhlaka 25 Janabari 2004 esifundeni sokuvowuda lapho uhlala khona. Siza ukhuthaze amalunga womndenakho nabangani bona nabo bazitlolise. Lithuba lokugcina ekukghonakala ngalo bonyana uzitlolise ngaphambi kobanyana kubanjwe amakhetho.
<fn>nde_Article_National Language Services_Isethulo.txt</fn>
Isethulo
Umnyaka we-2006 usikhumbuzo seminyaka emihlanu yokusungulwa komThetho wokuKhuthazwa kokuFikelelwa kweLwazi, 2000 ( i-PAIA namkha umThetho ). Ebantwini abanengi ebegade babandakanyeka khulu ekuphumelelisweni komThetho lo, lokhu kuzwakala kuyipumelelo ekulu. Nokho inengi labantu alinawo umbono onjengalo. Labo-ke babantu okuthe ngebanga lokungabi nelemuko kanye nemiraro eyavela ngesizathu sokobana iinhlangano zomphakathi zaba neendlela ezibogabogako zokuphumelelisa umThetho lo, azange basebenzise ngokuzeleko ilungelo labo lokufikelela ilwazi. Phezu kobana i-PAIA ingeminye yemithetho etjhaphulukileko yekululeko yelwazi ephasini, iragele phambili ukunanyathelwa miraro emayelana nokuphumelelisa. Lokhu kubangwa ziinzathu ezinengi ezinye zazo okungezilandelako:
Ukungabi nelemuko kwamalunga womphakathi kanye nabagugudlheli belwazi mayelana nelungelo,
Ukungabi nomthangalasisekelo ofaneleko nodingekeka malungana nokuphumeleliswa okufaneleko komThetho, isib. ukugcinwa kwamarikhodi okubogabogako kanye nokungaqatjhwa kwamaSekela weenKhulu zeLwazi, kanye
Ukungahlonyiswa ngamandla kweensebenzi zombuso kobana zithathe iinqunto ngebanga lomkhuba owadlulako wokugugudlhela ifihlo.
IKhomitjhini yamaLungelo wabaNtu eSewula Afrika iyethemba bonyana iNcwajana le izakusiza ukuqeda imiraro yokuphumelelisa esoloko yanamathela i-PAIA ukusukela ngesikhathi sokusungulwa kwayo, ngokuveza ukuyelela okudlula kwaphambilini kumalunga womphakathi kanye neensebenzi zombuso okuzokufanela bonyana basebenze khulu ekusizeni abantu ngamalanga.
INcwajana le yabuthelelwa ngokweminqopho emithathu elandelako:
Ukwenza lula i-PAIA kanye nokutlama isisetjenziswa esilula nesingasetjenziswa begodu sifikelelwe babantu boke,
Ukulemukisa umphakathi kanye neensebenzi zombuso ngobukhona bomThetho lo, begodu
Nokusiza ukwephula umkhuba wokugodla ifihlo omile bewanzinza okungiwo okhandela ukukhamba kuhle kwelwazi.
Godu iNcwajana le kunethemba lokobana izakukhanyisa iindaba eziphatheleneko malungana nokuvulwa kwamarikhodi nokugcinwa okufaneleko kwawo amarikhodi. Nakube amarikhodi akagcinwa ngendlela efaneleko lokho kungarholela ekutheni labo ababawa amarikhodi bazifumane bakhokha imali enengi tle ngebanga lokobana kuzakuthatheka isikhathi eside kufunanwa nawo amarikhodi lawa. Ngalokho-ke kuqakathekile bonyana amarikhodi agcinwe kuhle begodu lokhu kufaka ukuphathwa kanye nokuhlaziywa kwawo kwangamalanga.
Kokugcina, kuqakathekile bonyana kube kunengi okwenziwako ukuhlakaza nanyana ngimuphi umqondo kanye nezenzo ezifuna ukwenza ilwazi bona libe yirhwebo bese lifikelelwa kwaphela ngabasemafutheni ngokwenza ikambiso le ibe budisi kwamambala emntwini ngamunye onganalitho kobana ayizwisise nangokwenza bonyana ukufunyanwa kwamarikhodi kubize khulu kwamambala. Ukufikeleleka kwelwazi kusisekelo kanye nokuphila kwedemokhrasi yethu. Kusisetjenziswa esiqakathekileko sokwenza bonyana labo abaphetheko babe nesibopho. Ngalokho kuqakathekile bonyana boke abantu bekhethu khulukhulu abadinywa amathuba nabagandalelweko emphakathini basebenzise ilunglo labo ngokuzeleko.
Isidingo seNcwajana le sibonakele ngemva kokuhlonywa kwesiGaba se-10 somHlahlandlela we-PAIA, okwaba ngomhlaka 1 kuNtaka 2005. Kwakhanya bonyana njengombana umHlahlandlela ulisizo kumalunga womphakathi, iPAIA idinga ukwenziwa lula ukuze ifundeke begodu ifumaneke lula emiphakathini yekhethu. INcwajana le godu itjhugululelwe emalimini alitjhumi nanye asemthethweni begodu iyatholakala ngomgwalo we-Braille kanti-ke ifumaneka begodu isebenziseka lula tle.
Ukutjhida emkhubeni wokugugudlhela ifihlo nokungabi besibopho ukuya emkhubeni wokwenza izinto emkhanyweni kanye nokuba nesibopho kulitjhijilo elikhulu. Ngalokho kuqakatheke khulu bonyana izakhamuzi zeSewula Afrika kanye nabasebenzi balemukiswe nge-PAIA, nokobana lingababhadekela njani ilungelo lokufumana ilwazi. Ukufaka isandla ekambisweni yedemokhrasi kungaphumelela kwaphela nakube kukufaka isandla okucacileko. Ngalokho-ke kuqakathekile bonyana i-PAIA ifikelela ngaphezu kwamalungelo wepolotiki yomphakathi ajayelekileko, nokobana ingezelela ihlangothi elitjha eenkulumiswaneni zomphakathi ngeendaba zangamalanga okumele izakhamuzi ziqalane nayo.
I-PAIA isekabeni ekutjhugululweni komphakathi wekhethu. Ikhuthaza idemokhrasi yokuhlanganyela lapha izakhamuzi zenza khona bona umbuso wazo kanye namabubulo wangasese abe nokuziphendulela. INcwajana le ingeminye yemizamo ebuya kuKhomitjhini yokwenza bona umThetho lo ujayeleke, kokuqinisekisa bonyana izakhamuzi ziwusebenzisa ngendlela yokobana zizuze. Ukuqakatheka kanye nobungako bendima yomthethosisekelo weKhomitjhini mayelana nokuyelela kanye nokubika qobe mnyaka ngokuphathelene nokuzuzwa kwamalungelo wehlalo yomphakathi, kubonakala ngokuzibophelela kwayo ngaphasi kwe-PAIA ukuqinisekisa bonyana umThetho usetjenziswa ngepumelelo. Njengelunga lomphakathi, ungasebenzisa i-PAIA ukukhombela indlela yokufikelela amarikhodi akhombisa ihlelo lombuso malungana nokwakhiwa kwezindlu, ukutjhejwa kwamaphilo kanye nokuhlinzekwa kwezefundo. INcwajana inqophe ukuqinisekisa bonyana amalunga azisa i-PAIA njengesandla esingasetjenziselwa ukufikelela amanye amalungelo.
UKomitjhinara unethemba elikhulu lokobana iNcwajana le izakuba sisetjenziswa esiqakathekileko ebantwini bekhethu nabenza isibawo sokusebenzisa ilungelo labo lokufumana ilwazi.
UKomitjhinara ophethe zamalungelo wokufikelelwa kwelwazi
IKhomitjhini yamaLungelo wabaNtu eSewula Afrika
IMIQONDOMAGAMA EQAKATHEKILEKO
ENcwajaneni le, umThetho wokuKhuthaza ukuFikelelwa kweLwazi, 2000 uzakuthiwa yi- PAIA namkha umThetho ngokudlhegana.
IKhotho kutjho ikhotho lapha umuntu angenza khona isibawo sokurarululwa komraro. Amakhotho lawa yi: Khotho yomThethosisekelo esebenza ngokwesigaba 167 (a) somThethosisekelo namkha iKhotho ePhakemeko namkha enye ikhotho enesikhundla esifanako namkha iKhotho kaMarhastrata engaba ngokuvamileko namkha mayelana nezinga elitjhwiweko leenqunto ngokomThetho lo, ehlonywe nguNgqongqotjhe wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo ngesaziso kuGazethe begodu okuyikhotho ephethwe nguMarhistrata namkha umarhistrata ongezelelako obekwe ngokwesigaba 91A endawenakhe yokuphatha a iqunto lesikhulu selwazi namkha isiphathimandla esifaneleko sehlangano yomphakathi namkha ihloko yehlangano yangasese lithethwe;
b ihlangano yomphakathi namkha ihlangano yangasese ephatheleneko inendawayo ekulu yokuphathwa namkha yebhisimisi; namkha c umbawi namkha umhlanganyeli wesithathu ophatheleneko umhlali onzinzileko namkha ojayelekileko.
TJHEJA:
Iimali inani lemali elikhokhwa malungana nokulungisa isibawo. I-PAIA ihlinzeka ngeemali zesibawo nezokufikelela. Imali yokubawa ikhokhwa ekuthomeni kwekambiso lokha nakulethwa iforomo lokubawa. Imali yokufikelela malungana nesikhathi esithathwa namkha esisetjenziswe nakufunwa nalokha nakulungiselelwa amarikhodi abawiweko. Umbawi ozibawela ngokwakhe akakhokhi imali yokubawa. Isihlomelelo A sinerhelo leemali ezikhokhwako.
Ihloko malungana nehlangano yangasese, kutjho, lokha nakumumuntu mbala, umuntu mbala loyo namkha nofana ngimuphi umuntu ogunyazwe ngokufanelekileko mumuntu mbala; nakulibhisimisi elihlanganyelweko, kutjho nanyana ngimuphi umhlanganyeli webhisimisi elihlanganyelweko namkha omunye nomunye umuntu ogunyazwe ngokufanelekileko libhisimisi elihlanganyelweko; nakumumuntu womthetho osikhulu esiphetheko namkha isikhulu esilingana naleso somuntu womthetho namkha isikhulu esigunyazwe sikhulweso; namkha umuntu ophethe esikhundleneso njengogunyazwe mumuntu ojaphethe loyo.
Ihloko yehlangano yangasese iqalene nokwamukelwa kombawi mayelana nokufikelelwa kanye neempendulo zalokho.
Isikhulu selwazi Lesi sikhulu eenhlanganweni zomphakathi okufanele kulethwe kiso isibawo sokufikelela amarikhodi/ilwazi. Sona-ke sizakuqunta bona siyavuma nofana siyala bona kufunyanwe amarikhodi lawo nofana njani. Ezingeni lakarhulumende ophakathi, isikhulu selwazi emnyangweni onqopheneko simNqophisi Mazombe; ezingeni lakarhulumende wesifunda umNqophisi Mazombe e-ofisini lakaNdunakulu usikhulu selwazi esifundeni soke; ezingeni laborhulumende bemakhaya, umPhathi kaMasipala kumasipala othileko usikhulu selwazi. Nakube nginofana ngiyiphi ihlangano yomphakathi, isikhulu selwazi kuba sikhulu esiphethe lapho, namkha kube sikhulu esilingana naleso kileyohlangano yomphakathi.
Ukuzibilayeza kwangaphakathi ukuzibilayeza kwangaphakathi kutjho ikambiso lapha umbawi angakaneliseki khona ngequnto lesikhulu selwazi namkha lokha nakube isibawo sakhe saphayilelwa eqadi kwabe kwangaba nependulo enikelwako emalangeni ama-30/ okusikhathi esiluliweko samalanga ama-30. Ukuzibilayeza kwangaphakathi kumele kulethwe kusiphathimandla esifaneleko lapha ikambiso enjengaleyo isebenza khona. Funda ihlathululo le ngokuyihlanganisa namagama athi, isiphathimandla esifaneleko.
Ilwazi langasese- kutjho ilwazi eliphathelene nomuntu othileko okufaka; kodwana ingasi kwaphela; ilwazi elimayelana nobutjhaba, ubulili, ukuzithwala, ubujamo kezomtjhado, kobuzwe, indabuko yobutjhaba namkha yehlalo, umbala, ubujamo kezomseme, iminyaka yobudala, ipilo mayelana nomzimba namkha ingqondo, ukuhlala kuhle, ukukhubazeka, ikolelo, isiko, ilimi kanye nokubelethwa komuntu, ilwazi eliphathelene nefundo namkha ukwelatjhwa, umlando wobelelesi namkha wokuqatjhwa komuntu namkha ilwazi eliphathelene nokudluliselana ngeemali lapha umuntu loyo abandakenyeke khona.
Umbawi wangasese kutjho umbawi ofuna ukufumana amarikhodi amumethe ilwazi elinqophene naye.
Ihlangano yomphakathi kutjho nanyana ngimuphi umnyango wombuso namkha ukuphathwa emkhakheni karhulumende welizweloke namkha wesifunda namkha nanyana ngimuphi umasipala emkhakheni karhulumende wemakhaya namkha enyenenye ihlangano esebenzako lokha nayisebenzisa amandla namkha yenza umsebenzi ngokomThethosisekelo namkha umthethosisekelo wesifunda namkha ukusebenzisa amandla womphakathi namkha ukwenza umsebenzi womphakathi ngokwanofana ngimuphi umthetho.
Ihlangano yangasese kutjho umuntu mbala owenza namkha owenze nofana ngiliphi irhwebo, ibhisimisi namkha iphrofetjhini; ukuhlanganyela okwenza namkha okwenze nofana ngiliphi irhwebo, ibhisimisi namkha iphrofetjhini; namkha nanyana ngimuphi umuntu womthetho waphambilini namkha wanje kodwana ongafaki ihlangano yomphakathi.
Isiphathimandla esifaneleko loke mumuntu ofaka kuye ukuzibilayeza kwakho kwangaphakathi. Ezingeni lakarhulumende welizweloke, isiphathimandla esifaneleko somnyango onqopheneko nguNgqongqotjhe womnyango lowo, ezingeni lakarhulumende wesifunda iLunga lesiGungu esiKhulu, okutjho bona -u-MEC womnyango othileko uba siphathimandla esifaneleko; bese kuthi ezingeni laborhulumende bemakhaya, uMeyara namkha uSomlomo abe siphathimandla esifaneleko. IsaHluko se-9, iinhlangano, amabhisimisi wombuso kanye neenhlangano zangasese azinaso isiphathimandla esifaneleko nje-ke ngalokho nakube umbawi ugugunwa liqunto lesikhulu selwazi, kumele alethe isibawo esijamelana nequntwelo ngqo ekhotho.
Umbawi omunye nomunye umuntu owenza isibawo sokufumana amarikhodi.
Umhlanganyeli wesiThathu mumuntu namkha yihlangano enekareko kurikhodi elibawiweko. Mayelana nokufumana irikhodi lehlangano yomphakathi, kutjho nanyana ngimuphi umuntu (kufaka hlangana, kodwana ingasi kwaphela, urhulumende wenarha etjhili, ihlangano yeentjhabatjhaba namkha iphiko lakarhulumende loyo namkha lehlanganao enjalo) ngaphandle kombawi loyo kanye nehlangano yomphakathi. Mayelana nokufumana irikhodi lehlangano yangasese, umhlanganyeli wesithathu utjho nanyana ngimuphi umuntu (kufaka hlangana kodwana ingasi kwaphela, ihlangano yomphakathi) ngaphandle kombawi.
ENcwajaneni le, nakukhulunywa ngobulili obuthileko kuzabe kusitjhiwo boke ubulili.
INGCENYE 1
Ukufikelela ilwazi
Umsuka welungelo lokufikelela ilwazi
IRiphabhuliki yeSewula Afrika mbuso ozijameleko wedemokhrasi owasekelwa phezu kwamagugu wesithunzi somuntu, ukuphatha ngokulinganako kanye nokukhuthazwa kwamalungelo kanye nekululeko yabantu.1 Lelirherho lakarhulumende wedemokhrasi kufanele libe tjhatjhalazi, liphendule begodu libe nokuziphendulela. Ubutjhathalazi liphuzu eliqakatheke khulu emphakathini wedemokhrasi begodu inikela abantu ithuba lokufikelela ilwazi mayelana nalokho abakwenzelwa namkha abangakwenzelwa mikhakha yoke karhulumende njengombana kungaba njalo.
Ilungelo lokufikelela ilwazi lifakwe ngaphasi kwesigaba 32 somThethosisekelo. Isigaba 32 sihlinzeka bonyana woke umuntu unelungelo lokufikelela nanyana ngiliphi ilwazi eligodlwe mbuso; namkha eligodlwe nginofana ngimuphi omunye umuntu elingasetjenziselwa ukuvikela nofana ukusetjenziswa kwanofana ngiliphi ilungelo.
Ilungelweli likhona ukuze kunikelwe abantu ithuba lokusebenzisa amalungelwabo amanye,isibonelo njengelungelo lomnotho wehlalo. Amalungelo womnotho wehlalo afaka hlangana ilungelo lokuba nekumba, ukugoma nokwelatjhwa, ipahla, ibhoduluko eli hlanzekileko njll. etc. Ilungelo lokufikelela ilwazi alinikeli kwaphela abantu ithuba lokusebenzisa amalungelwabo womnotho wehlalo, kodwana godu libavumela bonyana basebenzise amalungelo womphakathi newepolotiki. Ngalokho ilungelo lokufumana ilwazi likhuthaza ukungafihleki, ukuziphendulela kanye nokubusa okunepumelelo kwazo zoke iinhlangano zomphakathi nezangasese, nokusekela amanye amalungelo wabantu.
Ukukhuthazwa komThetho wokuFikelelwa kweLwazi Act
I-PAIA imuthetho ogunyaza isiGaba 32 somThethosisekelo. Inikela ilungelo langokomthetho lokufumana ilwazi eligodlwe mBuso kanye neligodlwe ziinhlangano zangasese.
I-PAIA ihlathulula banzi okumumethwe lilungelo kanye nobubanzi bokusetjenziswa kwalo. Ihlathulula banzi iinkambiso okumele zisetjenziswe ukukhombela ukufikelela ilwazi, inikela amabanga wokungenza bonyana isibawo saliwe, kanye neendlela ezingasungalandelwa nakube isibaweso sokufikelela ilwazi siyaliwa. I-PAIA yavunywa ngomnyaka we-2000 beyathoma ukusebenza ngomhla we-9 kuNtaka 2001.
I-PAIA ngalokho yenza umuntu abe nelungelo lanofana ngiliphi ilwazi elirekhodiweko eligugudlhelwe namkha elilawulwa yihlangano yomphakathi namkha yangasese. UmThetho ngokuvamileko usebenza kinofana ngiliphi ilwazi elirekhodiweko eligugudlhelwe namkha elilawulwa ziinhlangano zomphakathi nofana zangasese. Eqinisweni, i-PAIA ngiwo wodwa umthetho ephasini loke onikela umuntu ilungelo lokobana enze isibawo sokufikelela amarikhodi wehlangano yangasese, kwaphela nakube irekhodi libawelwe kusebenzisa nofana ukuvikela ilungelo.
Ukuze abantu baqinisekise bonyana urhulumende uyazitjheja iimphofu, nanyana ngimuphi umuntu, angakghona bonyana ngokucabangela umphakathi, abawe ilwazi kurhulumende mayelana neqhinga lakhe lokutjheja iimphofu ngokwethulwa kwehlelo le-Braille emiphakathini. Godu abantu bangasebenzisa ilungelo labo lokufikelela ilwazi khulukhulu ezingeni lakarhulumende wemakhaya, lapha bangaqinisekisa khona amaqhinga kamasipala mayelana nokutjhejwa kweendlela, ukufakelwa kwamahlelo wokuhlanzekisa , ukwabelwa kweemali njll. Abantu godu bangasebenzisa ilungelo labo lokufikelela ilwazi ukuqinisekisa amaqhinga wokwabelwa kweenkumba emNyangweni wezeziNdlu ofaneleko wesifunda.
Njengombana kutjhiwo ngehla, umuntu godu angafikelela ilwazi eenhlanganweni zangasese njengamakhamphani, kwaphela nakube lidingeka mayelana nokusetjenziswa namkha ukuvikelwa kwamalungelo, isib. umuntu angabawa amarikhodi wokwazi bonyana zingangani iinsila ikhamphani ethileko yemayini ezilahlela emlanjeni. Ilungelo elivikelwako, lilungelo lokufumana ipilo ehle kanye nelungelo lebhoduluko elinganangozi.
Ngalokho i-PAIA inikela umuntu ilungelo lokubawa imihlobohlobo yelwazi. Kodwana-ke kunamarikhodi athileko angakafakwa elungelweni lokobana abawiwe. Irhelo lalawo angakafakwa kanye namabanga angenza bonyana ihlangano yomphakathi namkha yangasese yale ukunikelana ngelwazi litloliswe ngaphasi kweNgcenye 6 yeNcwajana le.
Ngubani ongakhombela ilwazi
I-PAIA ihlinzeka bonyana woke umuntu unelungelo lokufumana ilwazi. Ngalokho-ke umuntu mbala namkha umuntu womthetho (isib. ikhamphani, nofana ibhisimisi elihlanganyelweko) angenza isibawo sokufumana ilwazi ehlanganweni okungaba ngeyomphakathi namkha yangasese.
Isibawo sokufumana ilwazi godu singenzelwa omunye umuntu namkha ihlangano yangasese. Njalo lokha umuntu nabawela omunye umuntu ilwazi, umbawi kumele anamathisele ubufakazi besikhundla enza ngaso isibawo. Umuntu omtlhogomeli womuntu ongaphasi kweminyaka eli-18; nofana umuntu ongakghoni ukuzwisisa ubunjalo besibawo angababawela ilwazi. Nakube irikhodi liphathelene nomufi, khona-ke umbawi kumele anikele ngobufakazi bokobana usihlobo sakamufi; namkha ufumene imvumo etloliweko esihlobeni sakamufi kobana enze isibawo esinjalo.
Nakube mumuntu ongakafundi, angenza isibawo ngomlomo, bese-ke isikhulu selwazi siyasitlola.
Ngubani okungakhonjelwa kuye ilwazi
Ilwazi lingakhonjelwa eenhlanganweni ezinengi zomphakathi namkha zangasese. Umuntu angakhombela ilwazi/irikhodi eminyangweni karhulumende, eminyangweni yeemfunda, kibomasipala, amabhisimisi, iimbhedlela zomphakathi, iimbhedlela zangasese, amakhamphani, amabhisimisi ahlanganyelweko, umrhwebi yedwa njll.
Iimbonelo zifaka hlangana kodwana ingasi kwaphela:
UmNyango wezeeMali, umNyango wezamaPhilo, umNyango weeNdaba zangeKhaya, umNyango wezeziNdlu, umNyango wezokuLungiswa kwesiMilo, umNyango wezokuThuthukiswa kweHlalo, umNyango wezobuKghwari namaSiko, umNyango wesifunda wezokuThutha, iiNdlela nemiSebenzi yomPhakathi, umNyango wesifunda wezamaPhilo, umKhandlu kamaSipala weJwanasbhege, umKhandlu weDorobho leTshwane, isiBhedlela seBharagwana, isiBhedlela somPhakathi seJwanasbhege, umVikeli womPhakathi, umCwaningi oVamileko, i-Johannesburg Water (Pty) Limited.
Nokho kumele kutjhejwe bonyana iinhlangano zomphakathi njengeminyango yelizweloke neyeemfunda, imikhakha karhulumende wemakhaya kanye neenhlangano ezisebenzisa amandlazo ngokomThethosisekelo- isib. iKhomitjhini yamaLungelo wabaNtu eSewula Afrika, umVikeli womPhakathi, njll. azikwazi ukubawana ilwazi ukuya ngokwe-PAIA. Iinhlangano zomphakathezi zingabawa ilwazi kwaphela ngaphasi kwe-PAIA kezinye iinhlangano zangasese nemabhisimisini karhulumende.
Imihlobo yelwazi engakhonjelwa
Kunemihlobohlobo yelwazi engakhonjelwa eenhlanganweni zomphakathi. Okulandelako lirherho leembonelo zelwazi elinjalo:
Izinga lakaRhulumende weliZweloke
Ibhajethi, imigomo, iimbonelelo isizo kanye nesabelo sakhona, amazinga wemirholo yeenkhulu zomphakathi, imitlamo yokwakhiwa kweenkolo, imitlamo yokwakhiwa kweenteyitjhi zamapholisa, ukuvuselelwa nokutjhejwa kwemitlamo yeendlela zelizweloke, imitlamo yokwakhiwa kwamathologeyidi, iimbalobalo zelizweloke zobelelesi, imitlamo yokwakhiwa kweembhedlela zomphakathi, imitlamo yokwakhiwa nokutjhejwa kwemakhiwo yamajele
Izinga lakaRhulumende wesiFunda
Ibhajethi, imitlamo esetjenziswako yesifundo, ukwabiwa kweenkumba, imitlamo yokutjhejwa kweendlela, imitlamo yokwakhiwa kweenkolo zomphakathi endaweni ethileko, ukubonelelwa kokuthuthwa komphakathi.
AboMasipala
Ibhajethi, amaTharifu, ama-akhawundi wemisebenzi, imitlamo yemakhiwo, irejista yepahla, ilihla lokuhlolwa, imitlamo yokwethula imisebenzi (amanzi, igezi, ukuthuthwa kweenzibi, irherho lokuhlanzekisa), imitlamo emalungana neenkghonakazo zokuzithabulula endaweni ethize, imitlamo yokwakhiwa kwamalayibhurari
INGCENYE 2
Ikambiso
Senziwa njani isibawo sokufumana irikhodi ehlanganweni yomphakathi
Njalo lokha umuntu (umbawi) afuna ukukhombela ilwazi ehlanganweni yomphakathi, kumele enze isibaweso ngokutloliweko. Iforomo A kumele lizaliswe malungana nesibawo esiya ehlanganweni yomphakathi. Umbawi akakakateleleki bona anikele nanyana kungaba ngisiphi isizathu sokobana kubayini akhombela irikhodi ehlanganweni yomphakathi. Kuqakathekile ukutjheja bona incwadi ekhombela isibawo serikhodi nofana ukufowuna nofana seposommoya akusiso isibawo ngokwe- PAIA. Nakube iForomo A alikazaliswa, akunakukhambisana ne-PAIA nakunjalo, yeke ngalokho umbawi angeze akwazi ukuthembela ku-PAIA mayelana nokusizwa lapho.
Mayelana neenhlangano zomphakathi, iforomo kumele lilethwe kusikhulu selwazi, kanye nekokhelo yesibawo engaba ma-R35.00. IForomo A kumele lilethwe kusikhulu selwazi ngesandla lapha sitholakala khona ngenyama, nofana lifeksiwe nofana lithunyelwe ngeposommoya.
Njengombana kutjhwiwe phamblini, iinkhulu zeenhlangano yompjakathi zikatelelekile bona zisize abantu abangakghoni ukuzalisa amaforomo ngebanga lokobana bangakafundi nofana bakhubazekile lokha nabenza iimbawo. Isikhulu selwazi kumele sitlole phasi iimbawo ezabo abazenze ngomlomo.
Kwenzakalani ngemva kokulethwa kwesibawo ehlanganweni yomphakathi/Ukuphathwa kwesibawo
Ngemva kokulethwa kweForomo A kusikhulu selwazi nokukhokhwa kwemali yesibawo, isikhulu selwazi kumele siphendule isibaweso emalangeni ama-30. Isikhulu selwazi singelula isikhathi samalanga ama-30 kwaphela ngamanye amalanga ama-30, ngemva kwesaziso esitloliweko kanye neenzathu mayelana nokwelulwa kobawileko.
Nakube isikhulu selwazi siqunta ukunikela umbawi imvumo yokufumana irikhodi, kufanele atjho kumbawi bonyana umbawi loyo kumele akhokhe imali yokufumana (nakube kumele) malungana nesikhathi asithethe nafunisisako kanye nokulungiselelwa kwerikhodi, begodu kumele atjho bona ukufikelela lokho kuzokunikelwa ngaliphi iforomo.
Nakube imvumo yokufikelela yaliwe, isikhulu selwazi kumele sinikele umbawi iinzathu zokwaliwokho begodu sitjho isigaba esiphatheleneko esidzimelele kiso nasinikela iinzathu zokwala ngokwe-PAIA.
Kwenzakalani nakube isibawo sami asiphendulwa emalangeni ama- 30 / esikhathini eseluliweko samalanga ama- 30 namkha nangizizwa ngigugunwa liqunto lesikhulu selwazi
Lokha isibawo sokufikelela nasingatjhejwako namkha isikhulu selwazi sihluleka ukuphendula isibawo emalangeni ama-30 namkha esikhathini eseluliweko esimalanga ama-30, ukungaphendi lokho kuthathwa bona kukwala.
Lokha ihlangano yomphakathi nayinesiphathimandla esibekiweko, umbawi angafaka ukuzibilayeza kwakhe kwangaphakathi kusiphathimandleso, ngokuhluleka kwesikhulu selwazeso ukuphendula. Ikambiso yokuzibilayeza kwangaphakathi kumele kufakwe kusiphathimandla esifaneleko esikhathini esimalanga ama-60 ukusuka ngelanga mhlana isikhulu selwazi besifanele senze ngalo iqunto mayelana nesibawo. Nokho-ke nakube ihlangano yomphakathi ayinaso isiphathimandla esifaneleko, umbawi kumele aye ekhotho ayokwenza isibawo sokuphikisana nequnto lesikhulu selwazi.
Kuneendlela ezinengi umbawi angazizwa ngazo agugunwa liqunto lesikhulu selwazi. Umbawi angagugunwa: liqunto lesikhulu selwazi ngokungakhuphi ilwazi elikhonjelweko; iqunto lesikhulu selwazi lokukhupha ilwazi kodwana silimaze iingcenye ezithize zakhona kangangobana isithunzi serikhodwelo singasamukeleki, ngendlela yokobana ilwazelo lingasazwakali kuhle; inani leemali zokufikelela ezizakukhokhwa mbawi, indlela isibawo esinikelwe ngayo; namkha ukwelulwa kwesikhathi sokusebenza ngesibawo.
Kinofana ngiyiphi yaleziindlela, umbawi angafaka ukuzibilayeza kwangaphakathi kusiphathimandla esifanelekothe emalangeni ama-60 wokwamukelwa kwakhe iqunto lesikhulu selwazi. Umbawi kumele azalise iForomo B ukufaka ukuzibilayeza kwangaphakathi kusiphathimandla esifaneleko.
Nakube umbawi akakaneliseki ngequnto lesiphathimandla esifaneleko, namkha nakube isiphathimandla esifanelekweso asiphenduli ukuzibilayeza kwangaphakathi, umbawi angenza isibawo ekhotho ngokwe-PAIA. Isibawo ekhotho kumele senziwe emalangeni ama-30 ngemva kobana isiphathimandla esifaneleko senze iqunto; namkha ukwehluleka kwesiphathimandla esifaneleko ukuphendula.
Senziwa njani isibawo sokufumana irikhodi ehlanganweni yangasese
Njalo lokha umuntu (umbawi) nafuna ukukhombela ilwazi ehlanganweni yangasese kumele enze isibawo esinjalo ngokutloliweko. Kumele kuzaliswe iForomo C nakwenziwa isibawo ehlanganweni yangasese. Umbawi ukatelelekile anikele nanyana ngisiphi isizathu kobana kubayini akhombela irikhodi ehlanganweni yangasese ngokuveza ilungelo afuna ukulisebenzisa namkha ukulivikela ngokubawa isizo lelwazi.
IForomo C kumele lilethwe koyihloko yehlanano yanasese leyo kanye nekokhelo yemali yesibawo engaba ma-R50.00. Ihloko yehlangano yangasese kumele iphendule isibawo sokufikelela emalangeni ama-30 wokwamukela kwaso isibaweso. Ihloko yehlangano yangasese ingalula isikhathi samalanga ama-30 kanye kwaphela, ngamanye amalanga ama-30 ngemva kwesaziso esitlolele umbawi ngeenzathu zokwelulwa okunjalo.
Kwenzakalani nakube isibawo sami asiphendulwa emalangeni ama-30/ esikhathini eseluliweko samalanga ama-30 namkha nangizizwa ngigugunwa liqunto lehloko yehlangano yangasese
Lokha ihloko yehlangano yangasese nayihluleka ukuphendula isibawo sokufikelela, umbawi angenza isibawo ekhotho aphikisane nokuhluleka lokho emalangeni ama-30 welanga ihloko yehlangano yangasese ebekufuze yenze ngalo iqunto lesibawo.
Lokha umbawi nagugunwa liqunto lehloko yehlangano yangasese lokwala isibawo sokufikelela; namkha liqunto elithethwe mayelana neemali ezikhokhwa malungana nokufikelela amarikhodi wehlangano yangasese; indlela yokufikelela, namkha ngokuwelulwa kwesikhathi esimalanga ama-30 ukuze kusetjenzwe ngesibawo, umbawi angathi emalangeni ama-30 enze isibawo ekhotho aphikise iqunto elinjalo abe abawe isizo elifaneleko.
Ezinye iinKundla zeSizo
Nakube umbawi akalethi isibawo ekhotho, enye indlela kukobana angasisa e-Ofisini lomVikeli womPhakathi kobana abe mlamuli nofana mzwanisi, namkha abe akhulumisane nabahlanganyeli kobana bararulule umbakwabo. Umbawi godu angasa indaba leyo/isinghonghoyilo kuKhomitjhini yamaLungelo wabaNtu eSewula Afrika kobana ilamule, ikhulumisane namkha izwanise iinqhema ezilwako ngokwamandlayo lokha nakube umbawi walelwa imvumo yokufikelela namkha ugugunwa liqunto lesikhulu selwazi namkha sehloko yehlangano yangasese.
Umbawi
Singariyadisa imvumo yokufikelela
Zalisa iForomo A YISA KU siKhulu seLwazi bese uKhokha iMali eDingekako Singelula isikhathi ema-R35,00 samalanga ama-30
Umbawi nakube akakaneliseki / IPENDULO Kumele siphendule
Uyaguguneka emalangeni ama-30
Faka Ukuzibilayeza YISA KU siPhathimandla esifaneleko kwangaphakathi emalangeni ama-60
Umbawi Nakube isiPhathimandla esifaneleko asenzi iqunto ngokuzibilayeza namkha asiphelisi ukuzibilayeza
Akaneliseki
Yenza isibawo eKhotho ePhakemeko emalangeni ama-30
Umbawi
Singariyadisa imvumo yokufikelela
Zalisa iForomo A YISA KU siKhulu seLwazi bese uKhokha iMali eDingekako Singelula isikhathi ema-R35,00 samalanga ama-30
Umbawi nakube akakaneliseki / IPENDULO Kumele siphendule
Uyaguguneka emalangeni ama-30
Yenza isibawo eKhotho ePhakemeko emalangeni ama-30
Umbawi
Zalisa iForomo C YISA KU Isikhulu selwazi bese ukhokha imali edingekako singelula isikhathi esimalanga ama-30
ema-R50,00
Umbawi nakube akaneliseki / PHENDULA siphendule uyaguguneka emalangeni ama-30
Yenza isibawo eKhotho ePhakemeko emalangeni ama-30
INGCENYE 3
Indlela Yokufikelela
Isibonelelo Somhlanganyeli Wesithathu
Lokha nakunomuntu okuqaliswe kuye irikhodi elikhonjelweko, namkha lokha umuntu onjalo anekareko erikhodinelo, umuntu loyo kuthiwa mhlanganyeli wesithathu. Endabeni enjalo, isikhulu selwazi kumele silandele woke amagadango adingekako kobana sazise umhlanganyeli wesithathu ngesibaweso, begodu kumele senze njalo emalangeni ama-21 ngemva kokwamukelwa kwesibawo.
Umhlanganyeli wesithathu angenza ukuzibonakalisa okungaba ngomlomo namkha ngokutloliweko kusikhulu selwazi/namkha anikele imvumo etloliweko yokukhutjhwa kwerikhodi emalangeni ama-21 ngemva kokwaziswa ngesibawo.
Ngemva kokuqalisisa ukuzibonakalisa komhlanganyeli wesithathu, isikhulu selwazi kumele siqunte bona sizakunikela imvumo yokufikelela amarikhodi namkha awa. Ukwala komhlanganyeli wesithathu ukunikela imvumo akutjho bonyana ilwazi lizakugodlwa.
Ukudluliselwa Kwesibawo
Isidingo sokudlulisa isibawo sivela nakube isibawo senziwe, ngokwesibonelo, kumNyango wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo, ongakaphathi nofana ongalawuli irikhodi elikhonjelweko. Esikhundleni salokho ufumane bonyana irikhodi lisezandleni nofana lilawulwa mNyango wezeLimo. Lokha nakwenzeka lokho, isikhulu selwazi somNyango wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo kumele sithi emalangeni ali-14, sidlulisele isibaweso kusikhulu selwazi emNyangweni wezeLimo. Isikhulu selwazi somnyango oqeda ukutjhiwo lowo kumele siphathe isibaweso inga sibe ngesokuthoma ukusifumana.
Ukutshwiliswa Kokufikelelwa Kwerikhodi
Isikhulu selwazi singatshwilisa ukufikelelwa kwerikhodi, nakube irikhodelo kumele ligadangiswe emalangeni ama-90 ngemva kokwamukelwa namkha ukudluliselwa kwesibawo, namkha esikhathini esiluliweko njengombana kudingeka malungana nokugadangisa nokutjhugulula irikhodi. Ukufikelelwa kwerikhodi godu kungatshwiliswa nakube kutjho umthetho omele ugadangiswe begodu nosafanele ugadangiswe. Ukufikelelwa kwerikhodi godu kungatshwiliswa nakube kulungiselelwe ukulethwa kinofana ngisiphi isibethamthetho namkha emntwini, begodu kusanele kulethwe. Ukufikelela kungatshwiliswa ngemibandela engaphezulu esikhathini esamukelekako.
Isikhulu selwazi kumele sazise umbawi emalangeni ama-30 ngemva kokunikelwa kwesaziso sokutshwilisa, ukuze umbawi akwazi ukuveza amazizwakhe kiso kobana kubayini irikhodi lidingeka ngaphambi kokugadangiswa namkha ukulethwa, godu nesikhathi sokutshiliswa.
Nakube ukuvezwa kwamazizokho kuyenziwa, isikhulu selwazi kumele sinikele imvumo nakube kunamabanga azwakalako wokukholwa bonyana ukutshwiliswa kuzokufelelisa khulu umbawi nakube ukufikelela okunjalo kuyatshwiliswa.
Ukonakaliswa kweRikhodi
Ukonakaliswa kutjho ukuhlukaniswa, ukwesulwa namkha ukufanekiswa kwelwazi elikurikhodi. Isikhulu selwazi singahlukanisa, sesule namkha sifanekise iingcenye zelwazi ezikurikhodi. Lokhu kwenzeka nakube ilwazi elithileko erikhodini akukghoneki bona likhutjhwe. Isikhulu selwazi singonakalisa ngokwanelisako iingcenye zerikhodelo, bese sigodla lokho okunga, namkha okumele kwalelwe ukuya ngeenzathu zokwala kumThetho.
Ngokonakaliswa ngokwanelisako kwerikhodi, isikhulu selwazi kumele siqinisekise bonyana isithunzi serikhodi asonakaliswa ngendlela yokobana lilahlekelwe ngilokho elikutjhoko. (Qala isiHlomelelo B seembonelo zamarikhodi afanekisiweko abe onakaliswa khona isithunzi, nalapha nanyana irekhodi lifanekisiwe nokho isithunzi sakhona sisesekhona.)
Indlela yokufikelela
Nakube imvumo yokufikelela irikhodi sele inikelwe, begodu neemali zakhona sele zikhokhiwe, umbawi angafumana irikhodi ngendlela elandelako:
Nakube irikhodi lingendlela etloliweko namkha eprintiweko, ngokwamukela ikhophi namkha ngokuhlola irikhodi, nakube irikhodi lingesibumbeko seenthombe namkha iinthombe eziphrinthwe ephepheni, kumele kwenziwe amalungiselelo kobana umbawi abone iinthombe namkha abe namakhophi namkha okuphrinthiweko kwalokho,
Lokha ilwazi nalirikhodiweko begodu lingavezwa ngendlela yomdumo, kungenziwa amalungiselela kobana umbawi alalele imidumo leyo. Lokha nayibe igadangiso lokutloliweko namkha okuphrinthiweko kwemidumo leyo kungavezwa, okugadangisiwekokho kumele kunikelwe. Ihlangano yomphakathi kufanele inikele ukufikelela ngendlela le kwaphela nakube ineentlabagelo, kanengi ezihlala zikhona kiyo,
Nakube umbawi ukhubazekile begodu ukukhubazekokho kumenza bona angakghoni ukufunda, ukubona nofana ukulalela irikhodelo, iinkhulu zelwazi kumele zithathe amagadango amukelekako wokwenza bonyana irikhodi lifumaneke ngendlela umbawi angakghona ngayo ukulifunda, ukulibona namkha ukulilalela. Nokho umbawi akudingeki bonyana akhokhe imali yokufikelela, engaphezu kwaleyo abegade angayikhokha malungana nokukhubazeka.
Nakube umbawi ukghona ukufikelela irikhodi ngendlela yokuhlola, ukubona namkha ukulalela, umbawi angenza amakhophi namkha agadangise irikhodi ngokusebenzisa isikghonakazi sombawi.
Nakube ukuzibilayeza kwangaphakathi namkha isibawo ekhotho sifakwa ngokuphikisana nokunikelwa imvumo yokufumana irikhodi, ukufikelela kunganikelwa kwaphela nakube iqunto lokunikela isibawo ekugcineni liqinisekisiwe.
Ilimi lokufikelela
Lokha nakinikelwa imvumo yokufikelela irikhodi, umbawi kumele anikelwe imvumo ngelimi alinyulako, nakube likhona. Nakube irikhodi alikho ngelimi alinyulako namkha umbawi akakatjho ilimi alenyulako, irikhodi kumele linikelwe nanyana kungaliphi ilimi elivela ngalo.
Ukugcinwa kwamarikhodi
Isikhulu selwazi kumele sigcine irikhodi kufikela lapha kwenziwa khona iqunto elipheleleko. Woke amarikhodi aphathelene nesibaweso akukameli bona athintwe, afihlwe, oniwe, alahlwe abe enziwe anganaqiniso.2
Kunekinga mayelana nokugcinwa kwerikhodi yihlangano yomphakathi kanye neyangasese. Iinhlangano zomphakathi nezangasese zinemigomo yazo emayelana nokugcinwa kwamarikhodi. I-PAIA ayenzi isibonelelo sokobana ilwazi kumele lirikhodwe njani.
Ukugcinwa kwamarikhodi okubogabogako kunomphumela omumbi eemalini zokufikelela okumele zikhokhwe mayelana nesikhathi esithethwe nakufunisiswako nalokha nakulungiselelwa irikhodi. Godu kuthinta kumbi ekunikelweni ilwazi ngokurhaba okungakghoneka ngakho; lokhu kungabonwa kumahlandla lapha ilwazi lidingeka khona msinyana begodu belinganikelwa khona msinyana ngendlela bekungakghoneka ngayo.
Iindlela ezihle zokuphathwa kwamarikhodi zizakusiza iimphathimandla ukwenza imisebenzazo ngaphasi komThetho. Kuzakuqinisekisa bonyana ukwenziwa kwamarikhodi kwenza kube lula ukufumana, kwenza kukghoneke ukusebenza ngokurhabileko ngokufikelela ilwazi elikhonjelweko bekuhlinzeke ngamalungiselelo mayelana nokuzuzwa okuqaliweko namkha ukonakaliswa kwamarikhodi.3
INGCENYE 4
Iimbopho ZeenKhulu ZeLwazi ZeenHlangano ZomPhakathi
IsiGaba 14 SeeNcwajana ZeenHlangano ZomPhakathi
INcwajana mtlolo okumele ubuthelelwe ngizo zoke iinhlangano zomphakathi. Iinhlangano zomphakathi ezisandukwenziwa kumele zibuthelele incwajana eenyangeni ezisithandathu zokuhlonywa kwehlangano enjalo. Incwajana kumele ibe nebizo nesiphande sehlangano yomphakathi; imisebenzi eyenziwa yihlangano yomphakathi; irhelo lamarikhodi aphethwe yihlangano yomphakathi; kanye nelwazi malungana nokobana amalunga womphakathi angafikelela njani amarikhodi lawo. Ihlangano yomphakathi ngayinye kumele ibuthelele incwajana okungasenani ngamalimi amathathu asemthethweni bese iyilethe kuKhomitjhini yamaLungelo wabaNtu eSewula Afrika. Incwajana leyo godu kumele ifakwe nakuwebhusayithi yehlangano yomphakathi leyo, nakube inayo begodu nakelinye nelinye i-ofisi lehlangano yomphakathi. Ihlanano yomphakathi kumele, nakube kuqakathekile, ilungise beyigadangise incwajanayo eenkhathini ezingasi ngaphezu komnyaka munye.
Isigaba 15: Ukuveza ngokuzithandela
Enye nenye ihlangano yomphakathi kumele ibuthelele iingaba zamarikhodi asele alungele ukusetjenziswa ngaphandle kokukhombela ilwazi ngokwe-PAIA. Leli lihlobo lelwazi umuntu angalifikelela ngaphandle kobana alandele iindingo zekambiso ngaphasi komThetho. Iingaba zamarikhodezi kumele zilethwe kuNgqongqotjhe wezobuLungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo. Ilwazeli godu kumele lifakwe eencwajaneni zesigaba 14.
TJHEJA:
Iinhlangano zangasese zingabuthelela iingaba zamarikhodi asele alungele ukusetjenziswa ngaphandle kobana amarikhodi lawo akhonjelwe mbawi ngokomthetho ngokwe-PAIA.
Isigaba 17- Ukukhethwa kwamaSekela weenKhulu zeLwazi kanye nokuThunywa
Ukuze kwenziwe amarikhodi wehlangano yomphakathi afunyaneke lula ngendlela okungakghoneka ngayo kumbawi, ihlangano yomphakathi kumele ikhethe amaSekela weenkhulu zelwazi.
Isikhulu selwazi singanikela amandlaso esekeleni lesikhulu selwazi. Ukunikela okunjalo kufanele kutlolwe begodu kungasuswa ngesinye nesinye isikhathi.
Isigaba 32: Imibiko YeKhomotjhini YamaLungelo wabaNtu eSewula Afrika
Enye nenye ihlangano yomphakathi kumele ilethe umbiko njalo ngomnyaka (isikhathi sokubika-1 kuSihlabantanga ukuya ku- 31 kuNtaka) kuKhomitjhini yamaLungelo wabaNtu eSewula Afrika ihlathulule isibalo seembawo esizifumeneko nokobana yenzani ngazo. Kumele itjho embikweni kobana zingaki iimbawo ezivunyiwe ngokuzeleko, zingaki ezaliweko, zingaki ezavunywa ngokwesigaba 46 nalezo ezingazange zivunywe ngokupheleleko kanye nesibalo samahlandla lapha kwelulwe khona isikhathi samalanga ama-30, isibalo sokuzibilayeza okwenziweko, isibalo sokuzibilayeza okwenziwe ngokomphumela wokwalelwa okube khona, isibalo seembawo ezenziwe ekhotho ngokomphumela wokuzibilayeza kwangaphakathi okuthethwe njengokungazange kwamukelwe. (Qala isiHlomelelo C - isigaba 32 isibonelo sombiko)
Umsebenzi wesikhulu selwazi wokusiza umbawi
Lokha umbawi nazisa isikhulu selwazi sehlangano yomphakathi kobana ufisa ukwenza isibawo sokufumana irikhodi lehlangano yomphakathi leyo, isikhulu selwazi kumele sinikele isizo elinjalo ngokwamukelekako ukwenza bonyana umbawi akghone ukuzalisa iforomo elidingekako.
Lapha isibawo sokufikelela singakhambisani khona nemibandela ye-PAIA, isikhulu selwazi akukameli sale isibawo ngebanga lokungakhambisani okunjalo, ngaphandle kwanange isikhulu selwazi sazise umbawi ngokutloliweko ngehloso yokwala isibaweso begodu nokobana isikhulu selwazi namkha esinye isikhulu sizakusiza umbawi, ukuze isibawo senziwe ngendlela okungeze kusaba nesizathu sokwala.
Nakukghoneka ngokwaneleko, isikhulu selwazi kumele godu sithi phezu kwelwazi elikhonjelweko (lapha imvumo yokufikelela inganikelwa nofana yaliwe), sinikele umbawi nanyana ngiliphi elinye ilwazi eligodlwe yihlangano yomphakathi, nelikhambisana nesibawo.
Isikhulu selwazi kumele sinikele umbawi ithuba elaneleko kungaba ngelokuqinisa namkha ukutjhugulula isibawo, ukuze sikhambisane nemininingwana yendlela yokubawa.
Isikhulu selwazi kumele siphendule isibawo sokufikelela emalangeni ama-30, ngemva kokwamukela isibaweso. Isikhulu selwazi singangezelela isikhathi samalanga ama-30 kanye kwaphela godu selule ngesinye isikhathi esimalanga ama-30. Isikhulu selwazi kumele siqunte bona siyasivuma isibawo nofana njani, begodu kumele sinikele umbawi isaziso ngokutloliweko malungana nequntwelo.
Nakube isikhulu selwazi sifumana isibawo sokufikelela, kucace bonyana isibaweso bekumele thana senziwe kenye ihlangano yomphakathi, isikhulu selwazi kumele sisize ngendlela singakghona ngayo bona umuntu akghone ukwenza isibawo kusikhulu selwazi sehlangano yomphakathi efaneleko; namkha kumele adlulisele isibaweso kusikhulu selwazi esifaneleko, nanyana kungaba ngayiphi indlela engaba lula.
Lokha isibawo sokufikelela senziwa kusikhulu selwazi sehlangano yomphakathi kodwana khibe irikhodi alisisezandleni namkha alilawulwa yihlangano leyo, khibe lisezandleni zenye ihlangano yomphakathi; namkha khibe okumumethwe kwerikhodi elikhonjelwekwelo litjhidelene khulu nemisebenzi yenye ihlanano yomphakathi, isikhulu selwazi kumele sithi emalangeni ali-14 ngemva kokwamukelwa kwesibawo, sidlulisele isibawo kusikhulu selwazi sehlangano yomphakathi leya. Isikhulu selwazi kumele sazise umbawi ngalokhu ngokutloliweko.
Nakube isibawo sokufikelela siyavunywa, isaziso kumele sitjho imali yokufikelela (nakube ikhona) okumele ikhokhwe ekufumaneni okufunwako, kanye nendlela okuzokunikelwa ngayo imvumo yokufikelela leyo. Isaziso godu kumele sitjho bonyana umbawi angafaka ukuzibilayeza kwangaphakathi namkha enze isibawo ekhotho, njengombana kungaba njalo.
Nakube isibawo sokufikelela siyaliwa, isaziso kumele sitjho iinzathu ezaneleko zokwaliwokho, kufake hlangana nemihlinzeko ye-PAIA okudzinyelelwe kiyo. Godu isaziso kumele sitjho bonyana umbawi angafaka ukuzibilayeza kwangaphakathi namkha enze isibawo ekhotho, njengombana kungaba njalo, ngokuphikisana nokwaliwa kwesibaweso, godu kumele sitjho ikambiso kanye nesikhathi sokufakwa kokuzibilayeza kwangaphakathi, njengombana kungaba njalo.
INGCENYE 5
beziyilethe kuKhomitjhini yamaLungelo wabaNtu eSewula Afrika kanye nehlanganweni elawulako lapha ihlangano yangasese leyo ililunga khona, nakube ikhona. Godu kumele yenze bona incwajana leyo iyholakale kuwebhusayidi, nakube inayo. Iinhlangano zangasese azikabotjhelelwa ukubuthelela incwajana ngamalimi amathathu.
Nokho, iinhlangano zangasese njenganje zinikelwe ukungafakwa ekuthini zibuthelele iincwajana zazo. Qala isiHlomelelo D.
INGCENYE 6
Ukungafakwa kwamarikhodi esibaweni se-PAIA kanye neeNzathu zokwalelwa ukufumana irikhodi
Njengombana kutjhwiwe ngaphambilini, kuneenquntelo elungelweni lokufumana ilwazi. Lokhu kuba ngendlela yokungafakwa, kanye neenzathu ezingenza bona isikhulu selwazi singeyama ekwaleni ngemvumo yokufikelela njengombana kuhlinzekwe ku-PAIA.
I-PAIA yenza irhelo lamarikhodi angafakwa ekubeni akhonjelwe.
Lokhu marikhodi weKhabinethi namakomiti wayo; amarikhodi aphathelene nokusebenza ngokomthetho kwamakhotho atjhwiwe kusigaba 166 somThethosisekelo, amarikhodi weBhodo yeenLilo ehlonywe ngokwesigaba 2 samaPhiko aKhethekileko wokuPhenyisisa kanye nomThetho weBhodo yeenLilo No. 74 ka 1996, amarikhodi wesikhulu sezomthetho samakhotho anjalo namkha seBhodo yeenLilo, amarikhodi wamalunga ngalinye wePalamende namkha wesibethamthetho sesifunda ngesikhundla esinjalo; namkha amarikhodi aphathelene nequnto elitjhwiwe endimeni (gg) lehlathululo lomsebenzi wezokuphatha esigabeni 1 somThetho wokuKhuthazwa kokuPhatha ngobuLungiswa, 3 ka 2000, malungana nokukhethwa, ukuhlungwa, namkha ukuqatjhwa kwesikhulu sezobulungiswa namkha omunye nomunye umuntu yiKhomitjhini yemiSebenzi yezoBulungiswa ngokwanofana ngimuphi umthetho.
Iinzathu zokwala ngemvumo yokufikelela irikhodi
Ukufikelela irikhodi kungaliwa, begodu i-PAIA yenza rhelo leenzathu ezahlukeneko ihlangano yomphakathi nofana yangasese engayama kizo nayala ngemvumo yokufikelela. Kuneenzathu zokugunyazwa kanye nezokuzicabangela. Iinzathu zokugunyazwa zokwala ziqakathekile ukubalekela ukutjhayisana kwemithetho kanye nokuvikela ikareko elithize. Isibonelo, ikareko eliphathelene nokuphepha kwelizweloke, ikareko leenhlangano ezithileko zomphakathi, okutjho amakhotho, iPhalamende, kanye nekareko lezerhwebo, ikareko lomhlanganyeli wesithathu, njll.
Iinzathu zokwala ukufikelelwa kwamarikhodi agodlwe yihlangano yomphakathi
Okulandelako ziinzathu zokwala, isikhulu selwazi esingayama kizo nasala ukufikelelwa kwerikhodi:
Ukuvikelwa okugunyaziweko kwengasese lomhlanganyeli wesithathu okumumuntu mbala
Ukuvikelwa okugunyaziweko kwamarikhodi athileko wezemiSebenzi yeRevenyu eSewula Afrika
Ukuvikelwa okugunyaziweko kwelwazi lezokurhweba komhlanganyeli wesithathu
Ukuvikelwa okugunyaziweko kwelwazi elithileko eliyifihlo, nokuvikelwa kwelinye ilwazi elithileko eliyifihlo lomhlanganyeli wesithathu
Ukuvikelwa okugunyaziweko komuntu ngamunye nokuvikelwa kwepahla
Ukuvikelwa okugunyaziweko kwamadokede wamapholisa eenkambisweni zebheyili, nokuvikelwa kokuphumeleliswa komthetho kanye neenkambiso zangokomthetho
Ukuvikelwa okugunyaziweko kwamarikhodi anethuba elihle ukusuka eenkambisweni zokuvezwa zangokomthetho
Ukuvikeleka okugunyaziweko kwelwazi lerhubhululo lomhlanganyeli wesithathu, nokuvikeleka kwelwazi lerhubhululo
Ukusebenza kweenhlangano zomphakathi
Isibawo okukhanya kuhle bona asikaqakatheki namkha siyanyenyisa, namkha ukuphambukiswa kweensetjenziswa okudluleleko namkha ongamukelekiko
Iinzathwezi, nokho, kumele zitjhejwe ngokuqala bonyana phezu kobana zikhona, ikareko lomphakathi lizakudlula ukwalelwa kwelwazi, ngalokho-ke kufanele bonyana imvumo yokufikelela inikelwe:
Iinzathu zokwala ngemvumo yokufikelela amarikhodi agodlwe yihlangano yangasese
Okulandelako ziinzathu zokwala ihloko yehlangano yangasese engayama kizo nayala ngemvumo yokufikelela irikhodi:
Ukuvikelwa okugunyaziweko kwengasese lomhlanganyeli wesithathu okumumuntu mbala
Ukuvikelwa okugunyaziweko kwelwazi lezokurhweba komhlanganyeli wesithathu
Ukuvikeleka okugunyaziweko kwelwazi elithileko lomhlanganyeli wesithathu
Ukuvikeleka okugunyaziweko kokuphepha komuntu ngamunye, nokuvikeleka kwepahla
Ukuvikeleka okugunyaziweko kwamarikhodi asethubeni elihle ekuvezweni eenkambisweni zangokomthetho
Ilwazi lezerhwebo lehlangano yangasese
Ukuvikelwa okugunyaziweko kwelwazi lerhubhululo lomhlanganyeli wesithathu kanye nokuvikelwa kwelwazi lerhubhululo lehlangano yangasese.
Iinzathwezi, nokho, kumele zitjhejwe ngokuqala bonyana phezu kobana zikhona, ikareko lomphakathi lizakudlula ukwalelwa kwelwazi, ngalokho-ke kufanele bonyana imvumo yokufikelela inikelwe:
INGCENYE 7
Imilandu
Umuntu othi ngehloso yokwala ngelungelo lokufikelela ilwazi ngokwe-PAIA, alahle, onakalise namkha atjhugulule irikhodi; afihle irikhodi; namkha enze irikhodi lingasaba ngeliliqiniso namkha enze irikhodi lamanga; wenza umlandu, yeke kuzakuthi nagwetjwako aqalane nehlawulo nofana ukufakwa ngejele isikhathi esingadluli iminyaka emibli.
Isikhulu selwazi esithi, ngokuthanda kwaso namkha ngokungakhathali kwaso, sihlulwe kukhambisana nemibandela yesigaba 14 (ukulethwa kwencwajanal), senza umlandu, yeke nasigwetjwako sizakuqalana nehlawulo namkha sifakwe ngejele isikhathi esingadluli iminyaka emibli.
Ihloko yehlangano yangasese ethi, ngokuthanda kwayo namkha ngokungakhathali kwayo, ihlulwe kukhambisana nemibandela yesigaba 51 (ukulethwa kwencwajanal), yenza umlandu, yeke nayigwetjwako izakuqalana nehlawulo namkha ifakwe ngejele isikhathi esingadluli iminyaka emibli.
Isigaba 24 seTjhugululelo lesiBili lomThetho weeNdaba zemiThetho, 55 ka 2004 sijamiselela isigaba 90 se-PAIA
INGCENYE 8
Amathendara
Ipendulo ithi, iye, bangakghona. Nokho-ke, ilungelo lokufikelela ilwazi njengawo woke amanye amalungelo linemibandela. Lokhu kutjho bonyana isibawo sokufikelela irikhodi singaliwa nakube kuneenzathu zokwenza njalo ngokwe-PAIA. Nakube abanikeli ngomsebenzi abalobileko bafuna iinzathu zokobana kubayini iKomiti eHlulelako ingazange ibahlunge, khona-ke kuzakumele bona basebenzise umthetho ohlukileko, okutjho, umThetho wokuKhuthazwa kokuPhathwa ngobuLungiswa, 2000.
Amarikhodi amalungana nokwethulwa kwemisebenzi esisekelo
UNosipho uhlala emzini osemakhaya begodu ufuna ukwazi bonyana kubayini indawo yekhabo ungafumani imisebenzi yokwethulelwa amanzi ngetanka kumasipala wendawo yekhabo leyo. Nje-ke wenza isibawo ngaphasi kwe-PAIA kobana afumane imitlamo yokwethulwa kwamanzi emizini yendawo yekhabo. Unikelwa imitlamo leyo ngaphasi kwe-PAIA, bese ufumana bonyana nanyana imitlamo leyo ikhona, kodwana abatjhayeli bamavaterkani beqisa indawo yekhabo amehlo ngombana batjho ayisisendlelenabo ukuya ngokwekontraga yomethuli wemisebenzi yamavaterkani nomasipala. Lokhu kulethwa eenkhulwini zakamasipala, zona-ke zikhombela abatjhayeli bamavaterkani bonyana badlule endaweni yekhabo kaNosipho ukuze abahlali balapho bakghone ukufumana amanzi. Ngiyo-ke lendlela i-PAIA engasetjenziswa ngayo ukusiza abantu ukufikelela imisebenzi esisekelo.
UTsakane wenza isibawo sekumba ye-RDP emNyangweni wesifunda wezeziNdlu ePolokwane ngo-2004. Azange afumane ipendulo ebuya emnyangweni. Nje-ke ufuna ukwazi ngokurhabileko bonyana userhelweni lomnyango lo lokwabelwa ikumba nofana njani. Uqunta ukusebenzisa i-PAIA ukubawa iqhinga elisetjenzisiwako malungana nokwaba iinkumba, godu ufuna ukwazi bona ingabe ibizo lakhe likhona erhelweni labalindileko kanye nemitlamo emayelana nokwakhiwa kweenkumba ze-RDP. Uletha iForomo A lakhe kusikhulu selwazi somnyango, bewafumana ipendulwakhe emalangeni ama-30. Ekufumaneni kwakhe ilwazi, wafumana bonyana ibizo lakhe alikho erhelweni nanyana anelisa imibandela. Ufumana bonyana kwaba butjhapha bezokuphatha bonyana ibizo lakhe lingabikho. Yeke wakhuluma noSomkhandlu wezeziNdlu ePolokwane, owamsiza bona ibizo lakhe lifakwe erhelweni labalindeleko.
UKUZIHLAZIYA
Ngilikhombela njani ilwazi ehlanganweni yomphakathi a tlola incwadi bese ukhokha imali yokubawa b zalisa iforomo A
c zalisa iforomo A bese ukhokha imali yesibawo ema-R 35,00
Ngiyilinde isikhathi esingangani ipendulo a emalangeni ama-30 womsebenzi b emalangeni ama-25 womsebenzi c emalangeni ama-30 wemanaga d emalangeni ama-25 wemanaga
Kumele nginikele iinzathu namkha ngikhombise ilungelo engifisa ukulivikela namkha ukulisebenzisa lokha nangikhombela ilwazi ehlanganweni yomphakathi na a iye b awa
Ngikhombela njani ilwazi ehlanganweni yangasese a tlola incwadi bese ukhokha imali yokubawa b zalisa iforomo C
c zalisa iforomo C bese ukhokha imali yesibawo ema-R 50, 00
Kumele nginikele iinzathu namkha ngikhombise ilungelo engifisa ukulivikela namkha ukulisebenzisa lokha nangikhombela ilwazi ehlanganweni yomphakathi na a iye b awa
Ngenzani nakube angeneliseki ngequnto lesikhulu selwazi somnyango karhulumende namkha lokha isikhulu selwazi singaphenduli isibawo sami a ngenza isibawo sokubuyekeza b ngenza isibawo ekhotho c ngifaka ukuzibilayeza kwangaphakathi d ngenza koke okutjhwiwe ngehla e angenzi nakhunye okutjhwiwe ngehla
Ngifaka kubani ukuzibilayeza kwangaphakathi a isikhulu selwazi b isiphathimandla esifaneleko
Ukuzibilayeza kwangaphakathi kumele kufakwe emalangeni amangaki a emalangeni ama-30
b emalangeni ama-60
Ngenzani lokha nanginganeliseki ngequnto lesikhulu selwazi seKhomitjhini yamaLungelo wabaNtu, umVikeli womPhakathi, umCwaningi Mazombe, iKhomitjhini yezokuLinganiswa ngobuLili namkha lokha isikhulu selwazi seenhlanganwezi singaphenduli isibawo sami a ngenza isibawo sokubuyekeza b ngenza isibawo ekhotho c ngifaka ukuzibilayeza kwangaphakathi d ngenza koke okutjhwiwe ngehla e angenzi nakhunye kokutjhwiwe ngehla
Ngenzani lokha nanginganeliseki ngequnto lehloko yehlangano yangasese namkha lokha ihloko leyo ingaphenduli isibawo sami a ngenza isibawo ekhotho b ngifaka okuzibilayeza kwangaphakathi c ngenza koke okutjhwiwe ngehla d angenzi nakhunye kokutjhwiwe ngehla
Isikhulu selwazi singanikela ngelwazi ngokungakapheleli na
Ngimaphi amaforomo ahlukahlukeneko wemvumo yokufikelela
Nawufumana iforomo lesibawo, kumele isikhulu selwazi senzeni nasifumana bonyana akusiso esilawula namkha esiphatha irikhodi elikhonjelweko
Kwenzakalani lokha isiphathimandla esifaneleko nasihlulwa kunikela isaziso malungana nequnto lokuzibilayeza kwangaphakathi Nje-ke kumele ngithathe maphi amagadango nakunjalo
<fn>nde_Article_National Language Services_Isivumelwana Sokufund.txt</fn>
Isivumelwana Sokufunda
Isibopho Seenqhema
Siyalimuka bona isiVumelwanesi sisibopho somthetho. Siyalimuka bona kulicala ngokomThetho 97 ka-1998 ( umThetho ) ukukhuluma amala namkha ukunikela ilwazi elidurhisako esiVumelwanenesi. Siyavumelana namalungelo nanemisebenzi eziimmbopho elandelako le.
Amalungelo Wabafundi, Wabaqhatjhi Kunye Newabathwasisi Abarejistariweko
Umfundi
funda nokuthwasiswa ngokwesiVumelwanesi;
thola imithombo yamandla efunekako kobanyana azokuthwasiswa ngokwemibandela yokufunda;
hlolwa ukuthi usebenza njani ekuthwasisweni nekufundeni kwakhe abe akghone nokuthola umphumela wokuhlolwa kwakhe;
thola isitifikedi sokuphumelela nakube uphumelele ekuqedeni kwakhe ukufunda;
zwakalisa iinlilo zakhe ngokutlolela i-SETA malungana netlhayelo namkha nomraro ongaba khona ekuthwasisweni kwakhe.
Umqhatjhi unelungelo lokufuna bona umfundi :
enze imisebenzi ngokwesiVumelwanesi; abe akhambisane nanemithetho nemithetjhwana emalungana nebhizinisi yomqhatjhi.
Umthwasisi
Umthwasisi orejistariweko unelungelo lokuhlola iincwadi zomfundi, nelokuhlola ezinye iinsizakufunda zomfundi kunye nelokuhlola indawo umfundi asebenzela kiyo, nakube kuyafuneka.
Imisebenzi Esibopho Yabafundi, Abaqhatjhi Kunye Nabathwasisi Abarejistariweko
Umfundi
Umfundi kufuze:
asebenzele umqhatjhi njengengcenye yokufunda kwakhe umsebenzi;
abe khona begodu afake nesandla koke la kufundwa khona nala kufundwa khona umsebenzi njengoba kufuna ihlelo lakhe lokufunda;
akhambisane nemithethokambiso nemilayo yemsebenzini;
agcwalise nanyana ngimuphi umtlolo ohlathulula nocozulula indlela iinkhathi zokungena kwakhe emsebenzini, nezokudla, nezokutjhayisa njll. emsebenzini, namkha agcwalise nanyana kungaba ngiliphi ithulusi elitloliweko lokuhlola bona usebenza njani elibuya kumqhatjhi, kobanyana phela kuzokurekhodwa ilimuko lomsebenzi umfundi alitholako njengoba asekuthwaseni njalo; abe
Kiwo woke amaklasi wokufunda ekufuze aye kiwo nomthwasisi, godu ancame eemfundweni zakhe.
Umqhatjhi kufuze bona akhambisane nemisebenzakhe ngokomThetho kunye nangokukhambisana nayo yoke eminye imithetho efaneleko, sekubalwa :
nomThetho wemiBandela esiSekelo sokuSebenza (umThetho Namba 75 ka- 1997);
nanyana ngikuphi ukubekwa kwemibandela okufaneleko okwenziwe ngokwesigaba 18 somThetho;
nomThetho wezobuDlelwana bezabaSebenzi ( umThetho Namba 66 ka-1995);
nomThetho wezobuLungiswa emSebenzi (umThetho Namba 55 ka-1998);
nomThetho wezamaPhilo nezokuPhepha emSebenzini (umThetho Namba 85 ka-1993) namkha umThetho wezamaPhilo nezokuPhepha eeMayini (umThetho Namba 27 ka-1996);
nomThetho wokuLilisela ukuLimalela nokuGulela emSebenzini (umThetho Namba 130 ka-1993);
Kufuze athwasise umfundi ngethwasiso efaneleko emsebenzini kobanyana kuzokubonakala imiphumela efunekako ehlelweni lokufunda nokuthwasa komfundi;
Kufuze enze indawo efaneleko yokuthwasisela umfundi ngokukhambisana nemibandela efaneleko yokufunda emsebenzini;
Kufuze eluse woke umsebenzi womfundi ngokwaneleko;
Atjhaphulule umfundi ngesikhathi somsebenzi esijayelekileko kobanyana azokukghona ukukhambela iimfundo zomsebenzi kodwa ezingenzelwa emsebenzini, njengoba kufuna ihlelo lokufunda komfundi;
Kufuze abhadale umfundi imali yesibonelelo umfundi loyo nakasebenzela umqhatjhi, nanyana umfundi loyo nakakhambele amahlelo wokuthwasisa asemthethweni kodwa angekho la asebenza khona;
Kufuze enze umsebenzi wokuhlola umfundi asemsebenzini, namkha enze ukuthi uyahlolwa asemsebenzini umfundi loyo.
Abeke amarekhodi wokufunda ahlala anemininingwana yamva nje, godu anande acocisana nomfundi ngendimakhe yokufunda;
Nakube umfundi wayengasebenzi kumqhatjhi loyo nakwenziwa isiVumelwanesi, umqhatjhi kufuze bona azise umfundi :
a ngemibandela azakusebenza ngaphasi kwayo, sekubalwa neembonelelo zokufunda; kunye neze b mithethokambiso yemsebenzini.
Asebenzise ikambiso yamahlelo wokukhalima nawokuzwakalisa iinghonghoyilo efanako phezu komfundi naleyo esetjenziswa kabanye abasebenzi.
Umthwasisi
Umthwasisi kufuze bona:
Afundise abe athwasise ngokwemibandela yehlelo/yamahlelo wokufundiswa kwabafundi;
Asekele umfundi njengobanyana kufuna ihlelo lokufundiswa kwabafundi;
Arekhode, abeke ilihlo abe abulunge imininingwana emalungana nokuthwasiswa komfundi ngokwehlelo lokufundiswa kwabafundi;
Enze umsebenzi wokuhlola umfundi angekho emsebenzini ngokwehlelo lokufundiswa kwabafundi, namkha enze ukuthi uyahlolwa asemsebenzini umfundi loyo; abuye
Anikele umqhatjhi imibiko emalungana nokuthi usebenza / uraga njani umfundi.
Isivumelwana sokufundesi siphela:
ngelanga lokugcina elitjhiwo eNgcenyeni B yesiVumelwanesi; namkha ngaphambi kwelangelo, nakube:
umfundi uphumelele waziqeda iimfundo zakhe zehlelo lokufundiswa kwabafundi;
umfundi uqotjhwa mqhatjhi ngendlela elungileko ngesizathu esiphathelene nokuziphatha komfundi namkha esiphathelene nokuziphatha kwakhe njengomsebenzi;
umqhatjhi nomfundi bayavumelana ngokusiqeda isiVumelwana; namkha
Imibango
Nakufumaniseka bona kukhona la kungavunyelwana khona malungana nokhunye kwalokhu okulandelako, kungadluliselwa kuKomitjhini yokuThobelana, yokuColela nokuLamulisa ( i-CCMA ):
ukuhlathululwa namkha ukusetjenziswa kwananyana ngimuphi umbandela wesiVumelwanesi, ikontraga yomsebenzi yomfundi namkha ukubekwa kwemikhawulo okwenziwe ngokwesigaba 18 somThetho;
isaHluko 4 somThetho;
Ukuqedwa kwesiVumelwanesi namkha ikontraga yomsebenzi yomfundi.
Ingcenye B: Imininingwana Yehlelo Lokufunda Kunye Neenqhema Kilesisivumelwana
Sibawa utjheje nakhu okulandelako:
Nakube umfundi akakabukusebenza umqhatjhi ekufuze afunde kuye, umfundi kunye nomqhatjhi kufuze batlikitle ikontraga yomsebenzi.
Nakube umfundi usesemntwana ( akakafiki eminyakeni yokuzijamela njengomuntu omkhulu ), umbelethi womfundi loyo namkha umuntu omkhulisako kufuze bona naye abe yigcenye yesiVumelwanesi abe agcwalise isigaba 3. Ukuba mbelethi namkha umkhulusi womntwana kuyaphela umnfundi nakahlanganisa ama-21 weminyaka yobudala.
Nakube isiqhema sabaqhatjhi siyingcenye yesiVumelwanesi, omunye wabaqhatjhi kufuze bona enze umsebenzi wokuba mdosiphambili wabaqhatjhi. Umdosiphambili wabaqhatjhi kufuze bona agcwalise isigaba 4 bese kuthi imininingwana yabanye abaqhatjhi itlolwa kelinye iphepha elikhamba lodwa.
Nakube umqhatjhi nomthwasisi osemthethweni mumuntu munye, umqhatjhi kufuze bona agcwalise isigaba 4 nesigaba 5.
Nakube isiqhema sabathwasisi esisemthethweni siyingcenye yesiVumelwanesi, omunye wabthwasisis kufuze bona enze umsebenzi wokuba mdosiphambili wabathwasisi. Umdosiphambili wabathwasisi kufuze agcwalise isigaba 5 nemininingwana yabathwasisi abanye abasemthethweni kufuze bona kutlolwe kelinye iphepha elikhamba lodwa.
Imininingwana Yokufunda / Yehlelo Lokufunda
Igama Lehlelo Lokufunda: ...
Inomboro ekurejistarwe ngayo ihlelo lokufunda emNyangweni wezabaSebenzi: .
Ideyithi Yokupheliswa Kwesivumelwano Sehlelo Lokufunda:
Imininingwana Yomfundi
Ibizo Elipheleleko: ...
Inomboro Yebhugwana:
Ubulili:
Duna
Umhlobo Wobuzwe:
MuNtu oNzima
Kukhona la uqhwale khona, njengoba kusitjho umThetho 55 ka-1998 woBulungiswa emSebenzini
Iye
Awa
Nakube ipendulo ithi iye, itjho uhlathulule: ...
I-adresi Yekhaya: ...
I-adresi Yokuposa ( nakube ihlukile kile engehla):
Ukhuluma limi liphi ekhaya / Ukhuluma malimi maphi ekhaya
Iye
Awa
Nakube ipendulo ithi awa, itjho uhlathulule bese uphekelela ngemitlolo etjengisa ijamo lakho, njengokuthi nje uhlalele futhi eSewula Afrikapha, uhlezi ngephemithi yesikolo / yokufunda, njll.:
Ibizwa ngokuthi yini igama layo incwadakho yefundo engephezulu kinazo zoke
Wakhe walingenela ihlelo lokufunda phambilini
Iye
Awa
Nakube ipendulo ithi iye, itjho isihloko saso nekhowudi yakhona:
Bewuvele usebenza kuye umqhatjjhi lo la ungenele khona ihlelo lokufunda ngaphambi kobana ungene esiVumelwanenesi
Iye
Awa
Nakube wawungasebenzi / bewungasebenzi ngaphambi kobana ungene esiVumelwanenesi, itjho bona kwaba sikhathi eside kangangani ungasebenzi:
Nakube uyasebenza, uthome nini ukusebenza kumqhatjhakho osebenza kuye lo
Imininingwana Yababelethi Namkha Yabakhulisi
Kufuze kugcwaliswe nakube umfundi usesemntwana ngamanye amagama, akakathathi / akakendi, begodu ungaphasi kweminyaka yobudala ema-21
Ibizo Elipheleleko:
Inomboro Yebhugwana:
I-adresi Yekhaya:
I-adresi Yokuposa ( nakube ihlukile kile engehla):
Iinomboro Zefowuni:
Ekhaya:
Emsebenzini:
Imininingwana Yomqhatjhi
Ibizo Lokurhweba ( nakube lihlukile kileli elingehla):
Iye
Awa
I-adresi Yebhizinisi:
I-adresi Yokuposa ( nakube ihlukile kile eku-4.4):
Ibizo Lomuntu Ekuthintanwa Naye:
Inomboro Yefowuni:
Inomboro Yefeksi:
Imininingwana Yomthwasisi
Ibizo lomthetho lomThwasisi: ...
Ibizo Lokurhweba ( nakube lihlukile kileli elingehla):
Iye
Awa
I-adresi Yebhizinisi:
I-adresi Yokuposa ( nakube ihlukile kile eku-5.4):
Ibizo Lomuntu Ekuthintanwa Naye:
Inomboro Yefowuni:
Inomboro Yefeksi:
Iinomboro Zokurejistara Namkha Amakhowudi :
Imibandela Yokusebenza:
Imibandela yokusebenza yomfundi ibekwa mtlolo ojayelekileko na ( isibonelo : isigaba 18 , ukubekwa kwekoro ethileko yomsebenzi, isivumelwano somkhandlu wokukhulumiselana abasebenzi, isivumelwana esihlanganyelweko).
Iye
Awa
Nakube ipendulo ithi iye, itjho uhlathulule
Phekelela ngekhophi yomtlolo oveza imibandela yokusebenza yabafundi ebebangasebenzi kumqhatjhi abayokufundela kuye nakwenziwa isivumelwana sokuyokufunda kwabo umsebenzi, njengoba kusitjho isigaba 18 somThetho. ( Isibonelo: ikontraga yomsebenzi, imininingwana etloliweko yomsebenzi ).
Umtlikitlo Womfundi:...
Umtlikitlo Kafakazi:...
Umtlikitlo Wombelethi Namkha Womkhulisi: .
Kwaphela nakube umfundi usesemntwana
Umtlikitlo Kafakazi:...
Umtlikitlo Kafakazi:...
Umtlikitlo Womthwasisi Namkha Womdosiphambili Wabaqhatjhi :
Umtlikitlo Kafakazi:...
<fn>nde_Article_National Language Services_KHANDELA ubukhobotjha.txt</fn>
KHANDELA ubukhobotjhani, ubukhohlakali, ubulelesi nokuziphatha kumbi
Lilisela kilenomboro: 0800 200 821
UmNyango uhlome ihlelo lomtato wasimahla wamajamo arhabako, ongaliliselwa sikhathi soke nakubikwa ubukhobotjhani nanyana ukuziphatha kumbi, okungaba khona.
Nanyana kwenzeka bona ukhethe ukuveza igama lakho ngesikhathi ubika, ilwazelo kunye nokobana ungubani wena, kuzakuhlala kuyifihlo. Lomtato wamajamo arhabako uzakusebenza qobe kulilanga enyakeni, begodu sikhathi soke. Ukulilisa akubizi litho begodu umuntu angalilisa asebenzisa umtato womphakathi nanyana wekhaya, ngaphandle kokubhadala ilitho.
Ihlelweli lomtato wamajamo arhabako lenzelwe ukuphuhlisa ikambiso yokusebenza ngokuthembeka begodu nokupha abasebenzi indlela yokubika ebuphathini obuphezulu, ukungasebenzi kuhle okungaba khona emNyangweni.
Leli yithuba lakho lokurhelebha ekukhandeleni ubukhobotjhani, ubukhohlakali, ubulelesi kunye nokuziphatha kumbi, okufana nokutlhoriswa ngokobulili, kilomNyango.
Lomtato usebenza ngalindlela:
Igadango 1:
Betha inomboro: 0800 200 821
Igadango 2:
Ungahlala ungavezi igama lakho ngesikhathi ulilisa kodwana yenza isiqiniseko sokobana unikela loke ilwazi kunye nemininingwana (ubani, kuphi, njani kunye nezinga lokubandakanyeka) emuntwini ozakuphendula umtato.
Igadango 3:
Uzakunikelwa inomboro yesitjengiso. Ibulunge njengefihlo njengombana uzayitlhoga nangabe ufuna ukulilisa godu wethula eminye imininingwana nanyana ubufakazi.
<fn>nde_Article_National Language Services_KHUYINI IREJISTA YOKU.txt</fn>
KHUYINI IREJISTA YOKUVIKELWA KWABANTWANA
IRejista yokuVikelwa kwaBantwana lirhemo labantwana abasengozini, abangaphasi kweminyaka eli-18 abatlhoga ukuvikelwa. IRejista igcinwa sisebenzi sezehlalakuhle esisemNyangweni wezokuThuthukiswa kwezokuHlalisana. Ilwazi liyifihlo khulu begodu kungabelwana ngalo nalabo abalihlangothi lesiqhema sokuVikela (isibonelo: utitjhere / unesi / udorhodera / isisebenzi sezehlalakuhle / umnikelitlhogomelo / isiphathiswa samapholisa / umarhastrada, njll).
Ukugcina irhemo labantwana abasengozini abatlhoga imisebenzi yezehlalakuhle.
Ukuhlanganisa umntwana nomndeni ngokurhaba okukghonekako nesisebenzi sezehlalakuhle (umnikeli womsebenzi).
Ukwelusa omunye nomunye umlandu ukuqinisekisa imisebenzi yezinga eliphezulu elinikelwe umntwana nomndeni.
NGUBANI OKUFANELE ABIKE NINI / KUPHI
Ngokuya komThetho wokuTlhogonyelwa komNtwana (umthetho wenomboro yama- 74 ka-1983) abantu abalandelako banesibopho sokubika ngesolo yokutlhoriswa kwabantwana namkha ukuphathwa kumbi.
Udorhodera wamazinyo, udorhodera wamalwelwe woke, unesi, isisebenzi sezehlalakuhle, utitjhere, omunye nomunye umuntu oqatjhwe namkha ophethe iKhaya labaNtwana namkha iNdawo yokuTlhogomela namkha yokuVikela.
NINI
Msinyana ngemva kokusola bonyana kunokutlhorisa lokha nakuhlolwa, nakuqalwa namkha kutjhejwa umntwana, kufanele kubikwe esisebenzini sezehlalakuhle esiseduze nalapho kuhlala khona umntwana.
KUPHI
E-ofisini lezehlalakuhle eliseduze nalapho umntwana ahlala khona.
Elinye nelinye ilunga lomphakathi / isakhamuzi esitshwenyekileko lingakubona ukutlhoriswa komntwana namkha ukuphathwa kumbi belikubike esisebenzini sezehlalakuhle. Amagama wabantu kufanele aphathwe ngefihlo. Kufanele wazi okulandelako:
imininingwana yomNtwana.
imininingwana yababelethi bakhe beengazi / abanikeli betlhogomelo.
i-adresi yalapho umntwana ahlala khona kwanjesi begodu nayikuthi akahlali nombelethi, i-adresi yababelethi.
amalanga nemihlobo yezehlakalo imininingwana yobujamo obuletha isolo.
omunye nomunye umlando wezehlakalo ezadlulako.
imininingwana yezokuthintana yomunye nomunye umuntu ongaqinisekisa ukutlhorisa okutjhiwoko.
imininingwana yakho esefayilini iqakathekile, nakungenzeka isisebenzi sezehlalakuhle sifuna imininingwana ethileko kuwe,.
IMIHLOBO YOKUTLHORISWA
Ukutlhorisa ngokomzimba: Kungaba mirhuzuko, amabala, ukwephuka, ukutjha, ukuluma, njll.
Ukutlhorisa ngokomseme: Kusetjenziswa kumbi komntwana ngakwezomseme.
Ukutlhoriswa ngokommoya: Kungaba kubhalelwa kuhlangabezana nesidingo sokuthandwa, sokutjheja, sokukhuthazwa namkha sokutlhorisa ngomlomo, sokwaliwa, sokwesabisa ngenturhu namkha imizamo yokuthusela umntwana.
Ukungatjheji: Kuragela phambili kokubhalewa kuvikela umntwana ekubeni sengozini, emakhazeni, endlaleni, nokungamnikeli itlhogomelo elithileko eliqakathekileko.
KWENZEKANI NGEMVA KOBANA UMBIKO UFAKWE EFAYILINI
Isisebenzi sezehlalakuhle sizakuvakatjhela umntwana nomndeni ukuqunta bonyana umntwana uyalitlhoga na itlhogomelo nokuvikelwa.
Emilandwini lapho osolwa ngokutlhorisa ahlala ngendlini yinye nomntwana kufanele abawiwe bonyana aphume ayokufuna enye indawo. Nakwenzeka lokhu kungakghoneki, umntwana angayokuhlala nomakhelwana, umngani, isihlobo namkha endaweni yokuphepha kwesikhatjhana.
NAWUBIKA UMLANDU, INGABE ABANTWANA BAHLALE BAKHUTJHWA EMNDENINI
Akusinjalo, kuphela lokha ipilo yomntwana nayisengozini. Umthethokambiso wokugcina umntwana emndenini uthathelwa phezulu. Imindeni nabantwana abatjhiywa ngaphandle nakuthathwa esinye nesinye isiqunto esibathintako.
INGABE AMALUNGELO WABABELETHI ATHINTWA YIREJISTA YOKUVIKELWA KWABANTWANA.
Awa, ukurejistara kukodwa akuthinti ukuziphendulela kwangokomthetho kombelethi namkha komnikelitlhogomelo mayelana nomntwana. Kuthinteka kuphela nayikuthi kufanele kuthathwe igadango elisemthethweni (isibonelo, ukususwa komntwana).
IINOMBORO ZOMTATO:
Inomboro yokuTlhogonyelwa kwabaNtwana: 0800 05 55 55
Inomboro eRhabako yamaPholisa: 10111
Inomboro yokuThuthukiswa kwezeHlalakuhle: 0800 60 10 11
Ikhutjhwe:
Imininingwana yokuthintana:
UNyaka weenTjhabatjhaba womNdeni
<fn>nde_Article_National Language Services_Khuluma ilimi lakho.txt</fn>
Khuluma ilimi lakho. Kulilungelo lakho.
Mhlobobani womsebenzi owenziwako
I-TISSA inikela ngehlelo lokurhumutjha ngomtato elizakukghonakalisa ukuthintana phakathi komphakathi nombuso, ngokusebenzisa amalimi wendabuko khona kuzakufikelelwa imisebenzi yombuso.
Kungani kunikelwa ngalomsebenzi
Ngokusebenzisa i-TISSA, umbuso uzalisa igunya lomThethosisekelo ngokuthatha amagadango amahle nabonakalako wokuthuthukisa nokuphuhlisa amalimi wendabuko.
Ingabe kghani umphakathi ungabawa imisebenzi yombuso ngelimi lawo
Iye, ikani ilimi elikhulunywa mumuntu kungelisemthethweni.
Ingabe ilimi lamatshwayo nalo liyabalwa
Lisebenza njani ihlelo le-TISSA
Nayikuthi ilunga lomphakathi nesisebenzi sombuso abazwani ngamalimi wabo, isisebenzi sombuso singadosela umtato isentha yerhelebho lemitato yakwa-TISSA.
Esentheni, umsebenzi uzakuhlanganisa isisebenzi sombuso nomphakathi ngokusebenzisa umrhumutjhi okhuluma womabili amalimi.
Isisebenzi sombuso sizakuba nomtato onezandlana ezimbili zokulalela nokukhuluma, khona sona nelunga lomphakathi bazakulalela umrhumutjhi.
Umrhumutjhi uzakurhumutjhela bobabili abantu. Lokhu kuzakuthatha imizuzwana.
Ngizakwazi njani bona umnyango wombuso unikela ngehlelo le-TISSA
Nayikuthi i-ofisi lombuso alitjengisi itshwayo le-TISSA, ngingawubawa na umsebenzi wokurhumutjha ngomtato
Awa, umsebenzi lo utholakala kuphela eendaweni ezitjengisa itshwayo le-TISSA. Kodwana, iindawo ezihlukeneko zizakufakwa ehlelweni ngomuso.
Izakudlala indima eqakathekileko ekuthuthukisweni kwamalungelo wakho welimi, begodu ngalokho namalungelo wobuntu eSewula Afrika.
Godu izakudlala indima eqakathekileko ekuphuhlisweni nekusetjenzisweni kwamalimi wendabuko wangokomthetho kanye nelimi lamatshwayo.
Uzakukghona ukufikelela imisebenzi yombuso ngelimi lakho.
<fn>nde_Article_National Language Services_Konje kubanjani nasij.txt</fn>
Konje kubanjani nasijamele eqadi sodwa singanabasekeli Kungabanjani nasingabumbana sivale iinkhala ezikhona hlangana nathi. Umkhumbulo lo ngowenze bona i-Telkom ibe yikampani ekulu nedosa phambili kwezokuthintana eSewula Afrika.
BEGODU lokhu ngokwenze bona umBuso weSewula Afrika umeme woke amaSewula Afrika bona azibandakanye ngokuba nama-share e-Telkom. Thola ilwazi elithabaleleko malungana nalokhu encwajaneni yakho ekululeka ngama-share etholakala simahla eposini nemagatjeni we-Standard Bank athatha ihlandla kilokhu.
Lokhu akutjho bona uthenga ama-share namkha uyazibopha endabeni yama-share. Incwajana ehlathulula kuhle malungana nalokhu ingarejistarwa beyikhitjhwe lokha nawenze isibawo.
Amandla wethu asekwabelaneni
Thola ilwazi elithabaleleko malungana nalokhu encwajaneni yakho ekululeka ngama-share, etholakala simahla eposini nemagatjeni we-Standard Bank athatha ihlandla kilokhu.
Lokhu akutjho bona uthenga ama-share namkha uyazibopha endabeni yama-share. Incwajana ehlathulula kuhle malungana nalokhu ingarejistarwa beyikhitjhwe lokha nawenze isibawo.
Amandla wethu asekwabelaneni
I-Telkom sele inesakhiwo sezetheknoloji esisezingeni leentjhaba ngeentjhaba begodu izimisele ukwakha ingomuso elikhanyako kiwo woke amaSewula Afrika.
Thola ilwazi elithabaleleko malungana nalokhu encwajaneni yakho ekululeka ngama-share etholakala simahla eposini, nemagatjeni we-Standard Bank athatha ihlandla kilokhu.
Lokhu akutjho bona uthenga ama-share namkha uyazibopha endabeni yama-share. Incwajana ehlathulula kuhle malungana nalokhu ingarejistarwa beyikhitjhwe lokha nawenze isibawo.
Amandla wethu asekwabelaneni
<fn>nde_Article_National Language Services_Ngokuhlanganyela nomN.txt</fn>
Ikombandlela Yokusebenzisa Ihlelo Lomphakathi Lokulawulwa Kwemithombo Yamandla Yemvelo ( i-CBNRM ) ESewula Afrika
Ngokuhlanganyela nomNyango wezeBhoduluko nezamaVakatjho
Amagama Wokuthokoza
UmNyango wezeBhoduluko nezamaVakatjho, i- GTZ kunye ne-DAI bathanda ukuthokoza kwamambala ebantwini abalandelako napa ngesandla sokusiza ababe naso ekuhlanganisweni kwalomtlolo wekombandlela:
UmNyango wezaManzi nezamaHlathi kunye nomNyango wezokuLima nezeeNarha;
AboRhulumende beeNdawo naboRhulumende beemFunda kizo zoke iimfunda ngokutjhayela kwabo ihlelweli nangokufaka kwabo isandla sesizo esibonakalako kilo ihlelweli.
Sithokoza nabasebenzi kunye nabafundi bomNyango wezeSayensi yeBhoduluko e-Rhodes University ngerhubhululo abalenzileko kunye nemitlamo abasekele ngayo isiqhema ebesithunywe lomsebenzi.
Okungaphakathi
Indaba Yabantu, Yemvelo, Yokuphila Neyethemba Lengomuso...2
Malungana Nekombandlela Le.. ..5
Isigaba 2 Amaphuzu Alikhomba Aphambili Wekambisolawulo Nekombandlela.. . 21
Isigaba 3 Iselele.. . 43
Isigaba 4 Itjhumi Lamaphuzu Wekombandlela Asebenza Emuntwini Woke.. . 45
Isigaba 5 Amaphuzu Alitjhuminanye Wekombandlela Asebenza Emphakathini ...49
Isigaba 7 Amaphuzu Alitjhuminantathu Wekombandlela Asebenza Kubenzi Bomthethokambiso... . 57
Isendlalelo
Kilo loke ilizwe leSewula Afrika - khulu khulu eendaweni zemaphandleni nangaphandle kwamadrobha amakhulu anjengeJwanisbhege, ne-Durban nePolokwane - baziingidi ngeengidi abantu abakha izinto ezimila emmangweni nabazuma iinyamazana zommango, ukube ngakelinye ihlangothi balwela ukuthola iindlela zokubabalela imvelo kobanyana nesizukulwani sangomuso naso sizokusizakala ngobuhle bayo. Nabenza njalo bafaka isandla ehlelweni elibizwa ngokuthi yiKombandlela yomPhakathi yeHlelo lokuLawulwa kwemiThombo yaMandla wemVelo ( i-CBNRM ), ngitjho nanyana bona bangasebenzisi lamagama ezwakala njengamagama amakhulu weemfundiswa.
Indlela abakwenza ngayo lokhu inegalelo eliqakathekileko ekuvikelweni kwemvelo, nekunzinziseni urhulumende, nekuthuthukiseni ipilo yabantu ibe ngcono, nekuphunguleni ubuchaka, kunye nekubabaleleni isilinganiso somahluko okhona hlangana kwemihlobo yeenyamazana nemihlobo yezinto ezimilako. Ephasini zombelele, iingidigidi zabantu sebasazi kwanje bona izintwezi kufuze bona ziphumelele ngoba umhlaba nezinto eziphila kiwo ziqalene nengozi ekulu namhlanje edlula zoke solo kwangesikhathi sokutjhabalala kweenyamazana zekadeni amadayinasosi.
Incwajana le iphethe iinluleko neemphakamjiso, kunye nekombandlela kilabo abaseSewula Afrika - iimphathimandla zombuso, abasebenzi beenhlangano ezingasizombuso kunye nowokewoke - ofuna ukulinga ukuphumelelisa i-CBNRM.
Umnqophisi ZoMbelele
Umnyango wezeBhoduluko na maVakatjho
Indaba Yabantu, Yemvelo, Yokuphila... Neyethemba L engomuso
Magega neligu leSewula Afrika, wokemalanga, isiqhema sabomma baya elwandle bayokufuna iimbaza emadwaleni. Lokhu-ke bakwenzelela ukondla abantwababo. Emahlathini wendawo uzwa kuqephuka amaqwatjhi njengoba abomma bathezela ukuyokwenza imithanyelo abazayithengisa edrobheni langekhabo. Njengoba basenza lokhu nje, amadodabo aphosela iinthiyo zawo emlanjeni odlula ngekhabo. Amadoda la atjhiya ezinye zeenhlambi ekhaya, bese kuthi zoke ezinye bazomise ngomlilo ngaphambi kobana bayozithengisa khona edrobheni langekhabo la abomkabo bathengisa khona imithanyelo.
Ebangeni elingasikude ukusuka lapho, ukungenangena kancazana ngaphakathi kwelizwe ukusuka elwandle, emibundwini yeentaba ezingemva kwendawo yekhabo, abesanyana beluse iinkomo zabomayise. Ngamanye amalanga bahlangana nesangoma sendawo yangekhabo semba iinkhwende siyokwenza ngayo imithi. Ngamanye amalanga abesanaba bahlangana neenqhenyana zamadoda ahlome ngeengidi ...nangeensarha. Bazokusarha iingodo zemithi eqinileko nekhula buthaka bayoyithengisela ifemu yeengodo engasikude nedrobha langekhabo. Njengoba amadoda la asarha imithi njalo, aqale neenyamazana ezikhambakhamba ehlathinapho. Phela iinyamazanezi zikukudla kwabo njengoba basehlathini njalo. Inyama yazo eseleko bayiphathela abasele ekhaya iyokuba sitjhebo.
Abesana abelusakwaba nababuyela ekhaya badlula indawana etjalwe amahlathi hlanu kwendawo yangekhabo. Imithi yommango endaweni yekhabo le yasarhwa yoke kade kwayokwakhiwa izindlu zemakhabo ngeengodo zakhona, ezinye zenziwa iinkuni zokubasa. Manje-ke sekunehlatjhana elihlanu komuzi wemakhabo, la iimphathimandla zomNyango wezamaHlathi zikhuthaza abantu bona batjale khona imithi godu kobanyana bazokusebenzisa iingodo zaleyo imithi kunobanyana basebenzise amahlathi wemvelo.
IKOMBANDLELA
Ebangeni elimakhilomitha amatjhumi amabili wamakhilomitha ukwenyuka nendlela urhulumende wakhe isiqiwi seenyamazana. Eminyakeni edlulileko kwahlonywa amatende kwakhiwa nedanyana lokududela lapho. Ukwenzelela bona indawo le izokudosa amehlo wabantu abakhamba babukela indawo, kwafakwa indlulamithi, namaduba kunye neenkokoni. Abanye babantu abatjha bomuzi walendawo bathwasiselwa ukuba belusi beenyamazanezi, kobanyana bazozivikela kabanye abantu abatjha abakhokhoba ifensi bayokuthiya iinyamazenezi. Abomma abambadlwana bendawo le bathola imisebenzi yokuba boweyitha nabahlwengisi endaweni la kuhlaliswa khona iimvakatjhi.
Iindawo ezinje uzazithola kiyo yoke inarha yeSewula Afrika, iindawo la abantu bendawo bathembele ehlabathini yalapho, emilanjeni yalapho, emadamini nelwandle nakube baseduze nelwandle - kunye neenyamazaneni zommango neemileni zemvelo ezimila lapho - ukondla imindenabo. Eendaweni ezinengi, khulu khulu la imisebenzi ingasimengi khona, ukusetjenziswa kwemithombo yamandla yemvelo kuqakatheke khulu ekuphiliseni abantu bendawo yalapho kunokukghona ukungena ekorweni yomnotho ehlelekileko la abantu bangathola khona imisebenzi. Kilababantu, imvelo iqakatheke khulu ukudlula iimayini namkha amafemu namkha iindawo zokulima nezokufuya ezikulu, malungana nokurarha ubuchaka.
Kesinye isikhathi izakhamuzi zendawo zivikela izinto ezimila emmangaweni wekhabo kobanyana abantwabazo nabo bazokukghona ukuzisebenzisa ngomuso. Kodwanana ngokukhamba kwesikhathi umtlhago uyabakatelela abantu bona baye ngokwanda ngokusebenzisa imithombabo yamandla yemvelo, ngaleyindlela-ke inciphe namkha kesinye isikhathi igcine itjhabalele imihlobohlobo yezinto ezimilako, yeenhlambi, yeenyamazana nezinye izinto eziphilako.
Inhlangano yeenthunywa zikarhulumende, iinhlangano ezingasizo zombuso kunye nekoro yangeqadi boke sebathoma amahlelo anjengawokutjala amahlathi, wokwakha iinqiwi zeenyamazana, nawokuthiya iinhlambi ngendlela elawuleka kuhle, namanye amahlelo amanengi - ukulinga ukuhlenga amahlathi, neenyamazana kunye neenhlambi nokhunye, ukube ngakelinye ihlangothi bayalimuka bebayavuma nokuvuma ukuthi abantu kufuzile bayisebenzise imithombo le. Kukulapha-ke la ikombandlela le ingena khona.
IKOMBANDLELA
Indatjana osandukuyifunda le itjengisa bona iqakatheke kangangani imithombo yamandla yemvelo ebanwtini beSewula Afrika, hayi njengendlela yokuziphilisa kwaphela, kodwanana njengesisekelo sepilo yamasiko neyommoya, ipilo abokhokho bethu abasitjhiyela yona, nathi-ke ekufuze bona siyidlulisele ebantwaneni bethu.
Emakhasini alandelako wencwadi le uzokuthola ilwazi eliqakatheke khulu elimalungana nokuthi imiphakathi, urhulumende, iinhlangano zetuthuko, abanikeli beemali nabanye bangasebenzisana njani ukuqinisekisa bona amagugu wethu alilifa lemvelo abulungeka kuhle kobanyana azokutholwa nanga ziinzukulwani ezizako.
Ungafunda nangokuthi imiphakathi ngokwahlukahlukana kwayo ingayisebenzisa njani imithombo yamandla yemvelo ethembele kiyo ngaphandle kokuyitjhabalalisa. Ukuthi abantu bangayisebenzisa njani imithommbo yamandla yemvelo ngokuhlakanipha kezomnotho, zamasiko nezokuzigedla - ukuphungula ubuchaka nokwakha ipilo engcono. I-CBNRM ikhuluma ngakho khonokhu.
IKOMBANDLELA
Malungana Nekombandlela Le
UkuLawulwa kwemiThombo yaMandla yemVelo emPhakathini ( i-CBNRM) yinto esele vele isenzeka eSewula Afrika. Imiphakathi yeendawo, iminyango yaborhulumende beendawo, iminyango yaborhulumende beemfunda nekarhulumende welizwe loke, iinhlangano ezingasizombuso kunye neenhlangano ezinesandla etuthukweni, abanikeli ngeemali kunye nekoro yangeqadi boke banesandla ngeendlela ezithileko ekuphumelelisweni kwamahlelo we-CBNRM. Kodwana-ke akusimuntu woke olimukako bona akwenzako kuyi-CBNRM, begodu akusimuntu woke olimukako bona yindima bani ekufuze ayilime ku-CBNRM.
Ngikho khonokho-ke okwenze bona kuvezwe ikombandlela le. Kobanyana boke ababelani emahlelweni we-CBNRM bazokuzwa ngokufana bona liyini ihlelo le-CBNRM, bezwe nangokufana bona yini iimfuneko zoburhiyarhiya bechwephetjhe nokuthi yini imisebenzi yabo ngokwahlukahlukana kwabo nendima ekufuze bayilime. Kwethenjwa bona ngalokhukuzwa okufanako, imiraro yamahlelo we-CBNRM ingalungiseka, ngalendlela kwande ipumelelo.
Iminqopho Yekombandlela
Ikombandlela le inqophe:
kuthi ngimaphi amaphuzu amakhulu ekufuze acatjangelwe nakuphunyeleliswa i-CBNRM
kuthi yini indima nemisebenzi yabo boke ababelani ku-CBNRM.
IKOMBANDLELA
Kwenziwa ubudlelwana bokusebenzisana bube ngcono hlangana nabo boke abantu abathintekako:
Imiphakathi yendawo neenhlangano zayo
Urhulumende wendawo, wesifunda kunye norhulumende welizwe loke
Iinhlangano ezingasizombuso kunye nezinye iinhlangano zetuthuko
Abakghonakalisi
Abanikeli ngeemali
Ikoro yangeqadi.
Siza abantu bazi indima nemisebenzi yomuntu woke othintekako kilelihlelo
Ikombandlela enqophe ukukuthola
beka ilihlo nokulinganisa amahlelo we-CBNRM kizo zoke iingaba ukulungisa lungelelanisa hlangana nabantu bekusetjenzwe ndawonye ngendlela engcono landela 'isiko lokuziphatha elaziwako'
andisa amathuba wokuphumelela kwehlelo le- CBNRM.
IKOMBANDLELA
Ngekabani ikombandlela le?
Ikombandlela le inqophe ukutjengisa indlela nokunikela isekelo komunye nomunye othintekako emahlelweni we-CBNRM, sekubalwa :
nemiphakathi neenhlangano ezingasizombuso neemphathimandla zombuso zikarhulumende wendawo, wesifunda kunye newelizwe loke emakorweni alandelako naka:
Zokulima
Ukulawulwa kwamagugu wamasiko
Ukuthuthukiswa komnotho
Zefundo
Zokuthiywa kweenhlambi
Zamahlathi
Zamaphilo
Zeemayini
Zokutlhogonyelwa kwemvelo
Zamavakatjho
Zokulawulwa kwamanzi.
nabanikeli ngeemali nekoro yangeqadi.
Ikombandlela le izakuba lisizo kiwo woke umuntu igama lakhe elibalwako ku-CBNRM, kodwanana khulu khulu labo abasebenza ngabantu boke emphakathini, abakghonakalisi, iimphathimandla ( labo abenza umsebenzi ) kunye nabenzi bomthethokambiso.
IKOMBANDLELA
Isetjenziswa Njani Ikombandlela Le
Ikombandlela le ungayisebenzisa kesinye nesinye isigaba sehlelo le-CBNRM. Izakuba lisizo khulu khulu eengabeni zokuthoma zokutlama, kodwanana nalokhuya nasele kufuze ubeke ilihlo ube ulinganise ihlelo lakho. Ikombandlela le izakusiza ukubona imiraro nayenzekako, ikusize nangokuthola iindlela zokurarulula imiraro
Kelinye nelinye iphuzu lekombandlela encwadini le, zibuzeni imibuzo ethi : "Sikwenzile na lokhu ehlelweni lethu?" Nakube ipendulo ithi " AWA", zibuzeni bona kghani kufuze nikufake na ehlelweni lenu, nokuthi ningakwenza njani lokho.
Kuneengaba ezilikhomba kilekombandlela:
ISIGABA 1 siphathelene nokuzwisisa i-CBNRM Ukuthi iyini, ngubani onesandla kiyo, yini ekufuze kwenziwe mumuntu woke osehlelweneli, nokuthi abantu bazakusizakala njani ngayo. Umnqopho walesisigaba kunikela umuntu woke ihlathululo efanako nge-CBNRM.
ISIGABA 2 sinikela amaPhuzu aliKhomba aQakathekileko wokuphumelelisa i - CBNRM. Amaphuzu wekambisolawulo lawa ayisika yehlelo elinetlha le-CBNRM. Kelinye nelinye iphuzu lekambisolawulo kunesede yekombandlela. Omunye nomunye othintekako ehlelweneli kufuze bona awezwisise amaphuzu wekambisolawulo la.
ISIGABA 3 sinikela ezinye zeenselele ezikulu eziqalene namahlelo we-CBNRM.
ISIGABA 4 sinikela iTjhumi lamaPhuzu weKambisolawulo yokuSebenza kiwo woke umuntu. Omunye nomunye othintekako ehlelweni le-CBNRM uzakusizakala mbala ngekombandlela le.
ISIGABA 5 sinikela amaPhuzu aliTjhuminanye weKambisolawulo yokuSebenza emiPhakathini. Ikambisolawulo le iqothele amalungu womPhakathi akhona ehlelweni le-CBNRM. Kodwana-ke nanyana kunjalo ikambisolawulo isezabasiza nabanye abantu.
ISIGABA 6 sinikela amaPhuzu aliTjhuminanye azakuSetjenziswa baSebenzisi.
Indlela 'yokuphatha elinganiselako'
Ikombandlela le iphakamisa bona kusetjenziswe indlela 'yokuphatha elinganiselako. Lokhu-ke kutjho ukubekwa kweminqopho ezwakala kuhle nawulungiselela amahlelo ozowenza. Ngemva kwalokho-ke kufuze ubeke ilihlo ngokuyelela okukhulu ube uqale nokuthi uyaphumelela nangeminqophako. Nakufumaniseka bona awuphumeleli, wenza amatjhuguluko neenlungiso la kufuneka khona emtlamenakho. Ufundela endleleni, ube wenze ubungcono la bufuneka khona.
Esigabeni sokuhlela wenza isiqiniseko sokobana ubeka iminqopho ezwakala kuhle ukuthi yini oyifunako. Kufuze uphendulo umbuzo othi:
Umtlamakho ukuphethe koke okufunekako ehlelweni eliphumelelako na?"
Nawusesigabeni sokusebenzisa, nasele uthomile ukukhambisa ihlelo lakho, ubeka ilihlo ulinganise ngokuyelela bona indimakho ikhamba njani. Nakube ubona kukhona okutlhayelako ehlelweneli, namkha nakube ubona ukuthi kunezinye izinto ongazenza ngcono, kufuze uzibuze umbuzo naku othi:
Singalitjhugulula njani ihlelo lethu ukwenza Isiqiniseko sokobana liyaphumelela kilokho elikunqophileko?"
Kanti-ke nakube kunomraro ehlelweni, zibuze umbuzo othi:
Singenza njani ukurarulula umraro lo?"
Ngalendlela-ke utjhugululatjhugulula ihlelo lakho endleleni, wenze Isiqiniseko sokobana lisebenza njengoba bewunqophile.
IKOMBANDLELA
ISIGABA 1
I-CBNRM imalungana nabantu bendawo abahlanganela ukuvikela inarhabo, amanzabo, iinyamazana zangekhabo kunye neentjalo ezimila endaweni yangekhabo, kobanyana bazokwazi ukusebenzisa imithombo yamandla wemvelo le ukukhuphula izinga lepilwabo nelabantwababo, neleenzukulwani zabo. Ilithulusi lokwenza elinye nelinye ilungu lomphakathi elinetjisakalo likghone ukufaka isandla emzameni wokukhuphula ikhwalithi yepilo yabantu - ngokomnotho,ngokwamasiko kunye nangokomoya.
Abantu abakhe ndawonye endaweni bayalekelelana ukwelusa iinyamazana zangekhabo nezinto ezimila khona endaweni yangekhabo
Isibonelo ngavulela abantu amathuba wokuthola imithombo yamandla ngenza ubungcono kezokulima nekusabalalisweni kokudla ngavulela abantu imisebenzi ngavula amabhizinisi amancani ngavula amathuba wefundo nokuthwasiswa ngasiza ukwakha iinhlangano zomphakathi ngenza ubungcono bezamaphilo emphakathini ngalondoloza ibe iqinise amagugu wamasiko nawekolo.
imithi, ihlabathi, amanzi, iintjalo kunye neenyamazana
kobanyana bazokusizakala ngalezizinto ngendlela ezakuqinisekisa bona abantwababo bazakukghona ukuyisebenzisa nabo imithombo yamandla le ngomuso
Ngeyomphakathi:
Abantu bendawo (umphakathi) bayahlangana bazokuqunta bona bangayisebenzisa njani ngcono babe bayivikele njani imithombo yamandla yemvelo endaweni yekhabo. Manengi amalungu womphakathi angahlanganyela abe abelane ngobuhle bemithombo yamandla yemvelo esendaweni yangekhabo. Ngokusebenzisa ilwazi lendawo, batlama amahlelo ekuzakweluswa ngawo indawo yangekhabo, amanzi wangekhabo, iintjalo neenyamazana zangekhabo. Bayahlangana babonisane bona ngiziphi iindlela abangazisebenzisa ezizakwenza imithombo yamandla le ibuyisele umphakathi ngcono namhlanje nangomuso. Okuqakathekileko nge-CBNRM kukuthi ivulela amalungu womphakathi amathuba wokuhlanganyela ndawonye ekuthathweni kweenqunto eziqakathekileko. Ibuye godu itjengise bona iinqunto ezithethweko kufuze zisetjenziswe njani, ngokunjalo nokuthi amahlelo atlanyiweko kufuze bona asebenze njani, ibuye godu ifune nesizo lezazi neendlela zokurarulula imiraro la kufuneka khona.
Imithombo Yamandla Yemvelo: Imithombo yamandla yemvelo yinarha, ihlabathi, amanzi, ummoya, iintjalo kunye neenyamazana. Zoke izintwezi zimnotho wemvelo womphakathi. Ipilo yomphakathi isime ngokuvikelwa kwemithombo yamandla yemvelo le nekuyisebenziseni ngokuhlakanipha. Nakube ayivikelwa kuhle, izakuphela nya, isizukulwani sangomuso singasalelwa lilitho.
Ukuphatha: Abantu bendawo basebenzisa ihlangano yomphakathi ekhona ( i-CBO ) namkha bazakhele etja kobanyana izokutlama amaqhinga amatjha wokuvikela imithombo yamandla wemvelo, ibe yenze nokuthi imithombo leyo isetjenziswe ngengqondo. Ihlangano enjalo kufuze isebenze umphakathi nawuzayithemba - iminyangwayo ihlala ivulekele uwokewoke ofuna ukuhlanganyela nayo emisebenzini yayo. Umphakathi ihlangano leyo uyithatha njengesijamiso esisemthethweni esijamele iinrhuluphelo zawo umphakathi, begodu uyithatha nanjengesijamiso ongasebenzisana naso.
Ngehlangano yawo, umphakathi uvumelana ngeminqopho nemithetho efanako ezakulandelwa mumuntu woke. Kulethwa isizo elivela ngaphandle, la kufuneka khona nelivela kurhulumende, nelivela eenhlanganweni zetuthuko ezinjengeenhlangano ezingasizombuso kunye nebanikelini ngeemali. Nakufumaniseka bona kunemiraro ngehlelo lomphakathelo, amalungwalo afunda emitjhapheni wawo bese ayalungisa la kufuze alungise khona, ukwenzelela bona ihlelo lizokuphumelela. Bakha ubudlelwana bokusebenzisana neminye imiphakathi, neminyango karhulumende, neenkampani zangeqadi kunye nabantu ngamunye ngamunye. Baphakamisa ilwazi labo namakghonofundwabo abe ngcono kobanyana bazokwazi ukulawula nokuthuthukisa imithombo yabo yamandla nomphakathi wangekhabo.
IKOMBANDLELA
Amahlelo avulela abantu bemaphandleni amathuba ahlukahlukeneko wokuziphilisa, isibonelo: amahlelo wokuthoma iindlela ezingcono zokulima nokubhura ngokufuya, namkha amahlelo wokuvula amabhizinisi amancani kobanyana abantu bangathembeli ekulimeni namkha ekutjaleni amahlathi namkha ekuthiyeni iinhlambi kwaphela.
Amahlelo alekelela abantu ukuthi basebenzise imithombabo yamandla yemvelo ngendlela elungileko, njengokuzilinganisela ekusebenziseni kwabo imithombo yamandla yemvelo eyindlala njengeenhlambi namkha iinthelo, kobanyana imithombo le ingazokusetjenziswa ngokweqileko.
Amahlelo alekelela abantu bona basizakale ngemithombo yabo yamandla yemvelo ngaphandle kokuyisebenzisa yoke beyiphele, njengamahlelo wokuthuthukisa zamavakatjho ( njengokuthi nje iimvakatjhi ziyakubhadalela ukuyokubona amahlathi wendawo, ngalokho-ke akubi nasidingo sokuthi kugawulwe imithi yendawo kobanyana izokuthengiswa abantu bakghone ukuthola imali ).
Amahlelo afaka umphakathi ekusebenzisaneni neBhodi YeenQiwi namkha ezinye iinhlangano eziqalene nomsebenzi wokutlhogonyelwa kwemvelo, la umphakathi unelungelo lokusebenzisa inarha khona, nala ubuyelwa khona ngokusebenzisana neenhlanganwezi. Isibonelo salomhlobo wehlelo sivumelwana umPhakathi wakwaMakuleke owasenza ne-Kruger National Park.
Amahlelo aletha amakghonofundwa ebantwini kobanyana bazokukghona ukuzilawulela imithombabo yamandla yemvelo ngcono.
Amahlelo avulela abantu amathuba wokusebenzisa inarha nemithombo yamandla abantu bangayisebenzisela zamasiko, zekolo nezokuzigedla kunye nezokuzingenisela inzuzo
IKOMBANDLELA
Yini Iminqopho Ephambili Ye-CBNRM?
Mithathu iminqopho ephambili ye-CBNRM:
Kukhuphula izinga lepilo nekhwalithi yepilo yabantu bendawo, nokusiza ukuphungula ubuchaka beendawo zemakhaya.
Ukusebenzisa kuhle imithombo yamandla yemvelo kunye nokubabalela amahlelo wokuphilisana kwemvelo. 3..Ukuhlomisa abantu bemaphandleni ngamandla wokuzithathela iinqunto ngokusetjenziswa kuhle ngendlela ebuyiselako kwemithombo yamandla yemvelo.
Ubunengi bamahlelo we-CBNRM abala iinhlangano ezihlukahlukeneko nabantu ngamunye ngamunye abasebenza ndawonye. Laba-ke babantu abasibonelo - abantu abanomsebenzi osibopho ehlelweni. Hlangana nabo kubalwa:
Imiphakathi Imiphakathi ngiyo esibonelo esiqakatheke khulu ukudlula zoke. Kuvamise ukuthi umphakathi ujanyelwe yihlangano esele vele ikhona isibonelo: iHlangano yomPhakathi (i-CBO) njengeHlangano yezeTuthuko namkha ihlangano esebenzisa imithombo yamandla. Kesinye isikhathi umphakathi uzivulela ihlangano etja ezakuphatha ihlelo lawo le-CBNRM .
Abakghonakalisi Abakghonakalisi babantu abasiza umphakathi ukuzivulela nokulawula ihlelo, nabasebenzisana ngobuduze khulu nomphakathi bekufike isikhathi la umphakathi ungasafuni sizo labo khona.
Kuvamise ukuthi abakghonakalisi kube ziinhlangano ezingasizombuso (ama-NGO), ababonisi (abantu bamakghono akhethekileko namkha belwazi elilkhethekileko), namkha iimphathimandla zikarhulumende ezisebenza ' ukusiza umphakathi ukghone ukwenza ', ' ukuthuthukisa umphakathi ' namkha ' ukuraga imisebenzi yomphakathi 'Kesinye isikhathi iminyango yemayunivesithi namkha iinhlangano zerhubhululo nazo zingaba bakhgonakalisi.
Abahlanganyeli Bekoro Yangeqadi La-ke mabhizinisi wangeqadi. Avamise ukuthi abe ngawezamavakatjho namkha asebenze ukudidiyela imithi yesintu. Aletha ibhizinisi lelwazi lechwephetjhe, kunye nemali.
Abomasipaladi Bendawo Nabeenyingi Lezi-ke ziinhlangano zombuso ezitjhidelene khulu nomphakathi, begodu zivamise ukuthwala umsebenzi wokuphumelelisa imithethokambiso karhulumende ngemithombo yamandla yemvelo ekuthuthukisweni komnotho wendawo kunye nekuphunguleni ubuchaka.
ImiNyango KaRhulumende WeliZwe LoKe NeyaboRhulumende BamaPhrovinsi Abantu bendawo bavamise ukuya eminyangweni karhulumende welizwe loke namkha yaborhulumende beemfunda ( bamaphrovisi ) bayokubawa isizo lokuvula amahlelo we-CBNRM. Babeka nemithetho ezakwenza Isiqiniseko sokobana imithombo yamandla yemvelo iphathwa kuhle kobana izokuhlala ikhona.
Abanikeli Beemali Lezi-ke kuvamise ukuthi kube ziinhlangano zamazwe ngamazwe ezifuna ukusiza abantu bemakhaya ukuzelusela imithombo yamandla wemvelo, babe bakghone nokuzivulela amathuba wemisebenzi
Yini Ihlanganyelo?
Ubunengi bamahlelo we-CBNRM asebenza ngehlanganyelo. Ihlanganyelo sivumelwana hlangana kweenhlangano ezahlukehlukeneko nabantu ngamunye abazokusebenzisana ehlelweni elithileko. Ihlanganyelo lineminqopho efanako. Omunye nomunye umsebenzi womhlanganyeli kuvunyelwana ngawo ngaphambi kobana ihlelo lomsebenzi lithome. Boke abahlanganyeli bayavumelana ukulandela imithetho efanako, kanti-ke nakube kunemiraro ehlelwenelo, abahlanganyeli bararulula imiraro leyo ngokuyihlanganyela ndawonye kobanyana ihlelo labo lizokuphumelela.
Amahlelo we-CBNRM angabala nokusebenzisana hlangana:
Nemiphakathi eyakheleneko eyabelana ngemithombo yamandla yemvelo amahlathi, amanzi, amadliselo, utjani bokweluka njll.
Nemiphakathi namabhizinisi wekoro yangeqadi khulu khulu ekuthuthukisweni kwamabhizinisi wezamavakatjho;
Neminyango karhulumende ehlukahlukeneko eqalene nemithombo yamandla yemvelo eyahlukehlukeneko - njengenarha namanzi namkha amahlathi nelwandle;
Nemiphakathi, iinhlangano zetuthuko ezinjengeenhlangano ezingasizo zombuso kunye neminyango karhulumende Iinhlangano ezingasizombuso kuvamise ukuba babantu abasebenzisana nemiphakathi egameni leminyango karhulumende namkha egameni labanikeli ngeemali.
Nemiphakathi, amabhizinisi wekoro yangeqadi kunye neminyango karhulumende la imiphakathi inelungelo lokusebenzisa khona imithombo yamandla yemvelo, urhulumende amnikazi wemithombo yamandla yemvelo leyo, bobabili bahlanganyele namabhizinisi wangeqadi kobanyana kuzokusizakala umphakathi nemithombo yamandla yemvelo.
IKOMBANDLELA
Ukwelusa imithombo yamandla yemvelo msebenzi oqakatheke khulu we-CBNRM ngoba ngaphandle kwemithombo yamandla yemvelo abantu angeze baphile. Kodwana lokhu yingcenye yinye nje tere yomsebenzi i-CBNRM engawenza. I-CBNRM ingabuye godu ivulele umphakathi amathuba amanengi. Naka amanye wawo:
Amahlelo Wokubulungwa Kwemvelo Imiphakathi ingaqhatjhisa ingcenye yenarha yawo eyihlanganyeleko eendaweni ezibomakhelwana ezivikelweko njengeenqiwi zeenyamazana nje.
Umphakathi kunemali ozayithola ngalokhu. Ngaphandle kwalokho, abantu bazakuvulekelwa misebenzi yokusiza ukuqala nokuphatha indawo evikelweko ( imisebenzi enjengabelusi beenyamazana, abakhambisi beemvakatjhi, njll.).
Eminye imiphakathi seyithuthuke khudlwana kuneminye ngokuzivulela yayo indawo yokubulungela imvelo keyawo inarha.
Amahlelo Wezamahlathi Ukuphathwa kwamahlathi ngokuhlanganyela (i-PFM) yindlela yokuvikela amahlathi ngendlela enikela abantu bendawo ilawulo lokuthi amahlathi wangekhabo asetjenziswa njani. Abantu bendawo bangenza iimbawo zokuthola imvumo yokukha imithombo yamandla ethileko ( iinkhwende zokwelapha, amakari wokwelapha, amaqolo wokwelapha neminye imithi yokwelapha, amapali njll.) emahlathini.
Amahlelo Wezokulima Iinqhema zabantu zingakha iinhlangano zokusebenzisana. Eenhlanganweni zokusebenzisana amalungu asebenzisana ndawonye kobanyana azokukhula bese athengisa imikhiqizo elinyiweko namkha athengise ifuyo enarheni yangeqadi namkha enarheni yomphakathi. Likhona isizo elithokala kwarhulumende isibonelo: urhulumende angathwasisela abantu imisebenzi enjengokuvikelwa kokurhurhuleka kwehlabathi, ukwenza ngcono amadliselo kunye nokwenza ngcono izinga lefuyo.
Imiphakathi eyaphumelela ukubuyiselwa iindawo zayo kanengi ifuna isizo leendlela zokuthi ingayisebenzisa njani ngendlela ebuyiselako indawo ebuyiselwe yona. I-CBNRM ingaba ligadango elihle lokuthoma kilokhu, ngokufundisa abantu iindlela ezihle zokulima nokufuya kunye nezinye iindlela zokusebenzisa imithombo yamandla yemvelo ngendlela ebuyiselako. Ingabuye godu isize nabantu ukuthola amakghonofundwa wokuthola iimakethe zokuthengisa ipahlabo neminye imisebenzi abayenzako.
Amahlelo Wezamavakatjho Imiphakathi yendawo ingahlanganyela amahlelo wokuhlanganyelwa nabalawuli bezamavakatjho. Imiphakathi ingaqhatjhisela ingcenye yenarhawo ekampanini yangeqadi.
Ikampani enjalo-ke yona izakuqalana nehlangothi lebhizinisi lesivumelwana, bese kuthi umphakathi utjheja imithombo yamandla yemvelo kunye nomsebenzi wokulawulwa kwenarha. Ikhona imali umphakathi oyitholako, ngokunjalo ikhona nemisebenzi evulekela umphakathi lo.
Amahlelo Wamanzi Imiphakathi ingaba yigcenye yeenHlangano eziLawula iiNdawo eziKhongozela aManzi, yakhe iinHlangano zabaSebenzisi baManzi namkha yakhe iinKundla zeeNdawo eziKhongozela aManzi. Lokhu-ke kufuna isizo leminyango karhulumende, njengomNyango wezaManzi nezamaHlathi ( i-DWAF) kunye naboMasipaladi beenYingi.
Ukwakhiwa Kwamabhizinisi Amancani I-CBNRM ingasiza ukuvula amabhizinisi amancani ibe iveze neendlela ezitja zokungenisa imali, ngokuqalelela ukusetjenziswa ngokuyelela kwemithombo yamandla wemvelo.
Ukwakhiwa Kweenhlangano Zendawo Imiphakathi ingathola ilwazi namakghonofundwa wokuvula nokuphatha iinhlangano zawo nokuhlela nokuzilawulela amahlelo. Ngeenhlanganwezi ingenza Isiqiniseko sokobana inesandla selawulo ekuthuthukisweni kwendawo yangekhabo.
Ukwenziwa Ngcono Kwepilo Amahlelo aphumelelako we- CBNRM angaba nakwenzako ekuthuthukiseni izinga lepilo emphakathini. Iindlela zokulima ezingcono nezokulawulwa kweenyamazana nezeendawo zeenhlambi zingenza bona kube nokudla okunepilo engcono. Amabhizinisi amancani aphethwe kuhle angandisa imali etholwa makhaya ngamakhaya, ngaleyindlela-ke akghone ukuqalana neendleko eziphezulu zezifo ezimbi ezinjenge-HIV/AIDS. Ukulawulwa kuhle kwamahlathi kungasiza ukuveza nokutholakala kweentatha zesintu ezingaletha ubungcono ezifeni, nokutholakala kwegodo lokwakha amabhokisi womngcwabo nokutholakala kweenkuni zokubasa emingcwabeni njengobanyana siya ngokwanda nje isibalo sabantu ababulawa yintumbantonga. Iinhlangano ezivulelwe ukuphatha amahlelo we-CBNRM nazo zingasiza ukuthola isizo lezamaphilo elingatholakala kwarhulumende nakabanye abahlanganyeli. I-CBNRM ayikwazi ukwelapha abantu abagulako, kodwana ingalenza libe ngcono izinga nekhwalithi yepilo yomphakathi, ngalendlela-ke ukghone ukujamelana nobudisi bamagulo.
IKOMBANDLELA
Ukunikelwa Kwamathuba Wefundo Nokuthwasisa
Abantu abakhulu abasehlelweni le-CBNRM bavamise ukufuna ukuthwasiswa kobanyana ikghono labo lokufunda lizokuba ngcono, bakwazi nokufunda ngcono, ngokunjalo nelwazi labo lokubala lizokuthuthukathuthuka. Eenkolweni i-CBNRM ingafakwa ehlelweni lamakghonofundwa wepilo, eemfundweni ze-mathematics, naku-bilogy kunye neemfundweni zesayensi. Abafundi bangenza litho likhulu emahlelweni we-CBNRM ngokubuthelela ilwazi nekulekeleleni ukubeka ilihlo emahlelweni ukuthola bona nangambala bayafika eminqopheni yabo na. Iinkolo zemaphandleni nabotitjhere bakhona baba bahlanganyeli abahle be-CBNRM - bangasiza ngendawo yokubambela imihlangano, nemihlangano yeemfundobandulo, basize nangamafowuni nangamafeksi, babuye basize nangelwazi labo lokufunda nokutlola kunye nele-accounting.
Ukunikelwa Kwabantu Abasikazi Nabantu Abanganalitho Ilizwi
Ilizwi labantu abasikazi, nelabantu abatjha, nelabantu abanganalitho kunye nelabantu abaqhwalileko kuvamisile ukuthi lingezwakali emphakathini. I-CBNRM inikela amalungu womphakathi "athulileko" ithuba lokukhuluma ezwakalise ilizwi lawo ngalokho okuwatshwenako. Lokhu-ke kungebanga lokobana i-CBNRM ifuna zoke iingaba zomphakathi zibe nelizwi eendabeni zomphakathi. Okhunye kukuthi amahlelo we-CBNRM avamise ukuqothela abantu abanganalitho namalungu womphakathi adinge khulu khulu.
Ukusebenzisana NoRhulumende WeNdawo
phungula ubuchaka thuthukisa indawo kobanyana izokuba namathuba womnotho adzimeleleko kunye nepilo engcono.
vikela imithombo yamandla yemvelo.
IKOMBANDLELA
I-CBNRM ayikho eSewula Afrika nje kwaphela. Njengoba kunamahlelo ayipumelelo eSewula Afrika nje, njengesivumelwana somphakathi wakwaMakuleke ne-Kruger National Park, nemazweni esakhelene nawo, nakamanye amazwe ephasini, imiphakathi iyabuthana ukulawula imithombo yayo yemvelo ngendlela ebuyiselako, kobanyana kuzokusizakala umuntu woke. Umnqopho ofanako kikho kokokhu ayisikho ukuphungula ubuchaka nje kwaphela - ngitjho nanyana lokhu kuqakatheke kwamambala nje. Amahlelo ephasini zombelele aphathelene naneenrhuluphelo zabantu zekolo nezamasiko kunye nezehlalakuhle, nepilo ehle enesithunzi. Abantu bayalimuka bona i-CBNRM ingasebenza, begodu ingaveza ubuhle bamambala.
Urhulumende wekhethu utlikitle iimvumelwana zamazwe ngamazwe eziqakathekileko ngokuvikelwa kwemithombo yamandla yemvelo nangokuphungulwa kobuchaka. IimVumelwana zamaZwe ngamaZwe lezi, kunye nemiThetho nemiThethokambiso yeSewula Afrika ngokuvikelwa kwemithombo yamandla yemvelo nangokuphungulwa kobuchaka iyatholakala nge-CD ephethe ikombandlela le, namkha ungazithola emNyangweni wezeBhoduluko nezamaVakatjho.
IKOMBANDLELA
ISIGABA 2
Amaphuzu Alikhomba Aphambili Wekambisolawulo Nekombandlela
Kilesisigaba siqala amaphuzu alikhomba aphambili wekambisolawulo wokuphumelelisa ihlelo le-CBNRM. Kelinye nelinye iphuzu lekambisolawulo kunekombandlela esiza ukuqinisekisa ukuthi ikambisolawulo iyakheleka ehlelweni lakho:
Iphuzu Lekambisolawulo 1 Kulandelwa imihlobohlobo yeendlela zokuziphilisa, ukuphungula amathuba wengozi nakungenzeka kuvele ihlekelele yemvelo namkha yezomnotho .
Iphuzu Lekambisolawulo 2 Kunzinzwa phezu kwesisekelo somthombo wamandla wemvelo, sibe senziwe ngcono, kobanyana imithombo yamandla yemvelo izokuragela phambili ngokuphilisa abantu namhlanje nangomuso.
Iphuzu Lekambisolawulo 3 Iinhlangano zendawo, sekubalwa norhulumende wendawo kunye neenhlangano zomphakathi, ziyasebenzisana ukulawula imithombo yamandla yemvelo yendawo kobanyana kuzokusizakala abantu bendawo kunye nebhoduluko langekhabo.
Iphuzu Lekambisolawulo 4 Abantu basizakala mbala kezomnotho, zokuhlalisana, zamasiko nezekolo ekulawuleni kwabo imithombo yamandla yemvelo ngendlela elungileko.
Iphuzu Lekambisolawulo 5 Kunemithethokambiso nemithetho enamandla, begodu imithetho le isetjenziswa bajameli bomphakathi abasemthethweni neenhlangano ezijamele umphakathi ezisemthethweni la kukghonakala khona.
Iphuzu Lekambisolawulo 6 Kunikelwa isizo langaphandle ukukghonakalisa amahlelo wendawo. Ilwazi nelimuko labantu bendawo kuyahlonitjhwa.
Iphuzu Lekambisolawulo 7 Buzwisiseka kuhle uburholi bendawo kanti godu uburholi bendawo buwasekela ngokupheleleko amahlelo we-CBNRM. IKOMBANDLELA
IKOMBANDLELA YEPHUZU LEKAMBISOLAWULO 1
Kulandelwa imihlobohlobo yeendlela zokuziphilisa, ukuphungula amathuba wengozi nakungenzeka kuvele ihlekelele yemvelo namkha yezomnotho
Iba nendawo yemihlobohlobo yeendlela zokuziphilisa. Ubunengi bemizi yemaphandleni isebenzisa iindlela zokuziphilisa ezingaphezu keyodwa.
Lokhu-ke kuyivikela eengozini zokuthi nakungenzeka ilahlekelwe ngomunye umthombo wemali, ikwazi ukusala neminye. Abantu akukafanelli bona bathembele emahlelweni we-CBNRM kwaphela njengendlela yokuziphilisa.
Khumbula, akusimuntu woke othathela imithombo yamandla yemvelo phezulu ngokufana. Kabanye abantu, imithombo yamandla yemvelo itjho imali nomthombo wokuziphilisa. Kabanye abantu imithombo yamandla yemvelo iqakatheke kezamasiko namkha kezomlando nje kwaphela. Akusimuntu okuzabona imithombo yamandla yemvelo ngelihlo lakasomvelo yena olwela ukubabalela imvelo. Abantu abahlukahlukeneko banezinto ezihlukahlukeneko abazibekele ukuthi kufuze kwenziwe zona ntanzi ngaphambi kwezinye.
Khuthaza abantu bamakghono ahlukahlukeneko ukuthi bafake isandla.
Sebenzisa imihlobo yelwazi neyamakghonofundwa ehlukahlukeneko eminengi ngokukghonakalako. Iinhlangano zendawo eziku-CBNRM kufuze. Abantu baragela phambili ngokukghona ukuziphilisa ngeendlela ezihlukahlukeneko.
Isibonelo, batjala ukudla, bafuye, bathengise amaqanda, benze imisebenzi yezandla, bathengise izandla zabo, bakhe iinhlahla zesintu ( zokwelapha), bakhe utjani bokufulela, bafune nokudla kwelwandle, benzele iimvakatjhi ezikhamba zibukela indawo imisebenzi ethileko.
Abantu abakaqali amahlelo we-CBNRM kwaphela ukuziphilisa.
zijamele zoke iinqhema emphakathini. Abantu abasikazi kuvamise ukuba ngibo khulu khulu abasebenzisa imithombo yamandla yemvelo, begodu ngibo abanelwazi namakghonofundwa amanengi khulu abangasiza ngawo. Nje-ke yenza Isiqiniseko sokobana kunendawo la kuzakungena khona isizo lelwazi, nelamakghonofundwabo, kunye nelwazi lokwenza izinto.
Ilwazi Lesintu Namasiko Ahlukahlukeneko Kuqakathekile. Abantu bekhethu bamasiko ngamasiko, begodu bayehlukahluka ngokwenza izinto. Elinye nelinye isiko linelwazi namakghonofundwa aqakathekileko elingasiza ngawo abanye abantu. Umahluko okhona hlangana namasiko nelwazi labantu mumahluko omuhle, hayi omumbi - umahluko loyo ungangezelela epumelelweni yehlelo.
Ungathomi...
ukwenza amahlelo aphungula iindlela ezikhona abantu abangaziphilisa ngazo.
ukuweqisa amehlo umahluko wezamasiko okhona emphakathini. Mhlamunye ungacabanga bona lokhu kuzakwenza umsebenzi wokuphatha ube lula, kodwana eqinisweni kungenza izinto zibe budisi khulu.
IKOMBANDLELA
IKOMBANDLELA YEPHUZU LEKAMBISOLAWULO 2
Kunzinzwa phezu kwesisekelo somthombo wamandla yemvelo , sibe senziwe ngcono, kobanyana imithombo yamandla yemvelo izokuragela phambili ngokuphilisa abantu, namhlanje nangomuso.
Yenza Isiqiniseko sokobana imithombo yamandla yemvelo ingasetjenziselwa ukuzingenisela imali namkha obunye ubuhle. Yenza Isiqiniseko sokobana abantu bayalimuka bona ayini amandla wemali wemithombo yamandla yemvelo, nokuthi bayalimuka bona ukuyisebenzisa kuhle imithombo yamandla yemvelo kungasiza ngani.
Tlhogomela Ube Uvikele Imithombo Yamandla Yemvelo.
Phela ingavaleka imithombo yamandla yemvelo le, ne-CBNRM ayisekho. Beka imithetho ezakulawula bona ngubani ovunyelwe ukukha imithombo yamandla yemvelo le, nokuthi ingakhiwa nini, kuphi, kangangani.
Abahlawuliswe labo abaphula imithetho, kanti nehlelo lekambiso nelokuziphatha akube ngelizakusekelwa mumuntu woke.
Yakha ihlelo elisebenzisekako lokulawula imithombo yamandla yemvelo. Yakha ihlelo elizwakala kuhle lokuvikela nokusebenzisa imithombo yamandla yemvelo. Kufuze kube lihlelo elisebenzisekako, hayi eliveza iimfiso nje kwaphela. Sebenzisa ilwazi labantu bendawo lemithombo yamandla yemvelo, kunye nelwazi nelimuko lababelani abanjengeenhlangano ezingasizombuso kunye neemphathimandla zembusweni.
IKOMBANDELELA
Ukuphatha okuhle kutjho ukuthi minengi imithombo yamandla yemvelo engcono. Zinengi iimbaza ezitholakalako, zikulu neendawo la kusikwa khona utjani obuhle, kumila imbewu yeentjalo ehle emahlathini, kanti neenyamazana nazo zandile.
Tjheja Ukuthi Imithombo Yamandla Yemvelo Ingasetjenziswa Ngokweqileko.
Soke isikhathi tjheja uyelele bona imithombo yamandla yemvelo isebujameni obuhle, begodu ingasetjenziswa ngokweqileko. Lokhu-ke kubizwa ngokuthi kubeka ilihlo. Abantu abasebenzisa imithombo yamandla, nabanye emphakathini kufuze bahlanganyele ekuthathweni kwesiqunto sokuthi uzakwenziwa njani umsebenzi wokubeka ilihlo lo. Ungalindeli bona abantu bazakulandela imithetho abangakhange banikelwe ithuba lokuphosela imibonwabo ekwenziweni kwayo! Ikambiso yakho yehlelo kufuze bona ifake nerherho lokubekwa kwelihlo phezu kwemithombo yamandla yemvelo, ukwenza iqiniso bona ivikeleka kuhle.
Landela Ikambiso Yokuphatha Evumela Amatjhuguluko. Beka inembo, tjheja ubeke ilihlo ebujameni bemithombo yamandla yemvelo bese uyacabanga bona uzakuthatha magadango maphi nawubona iintjengiso zemiraro.
Buyisela Ingcenye Yemali Ebonakalako Ebuya Emahlelweni Emsebenzini Wokuphatha Imithombo Yamandla Yemvelo neyokondla isisekelo semithombo yamandla.
Fundisela Abantu Umsebenzi Wokuphatha Imithombo Yamandla Yemvelo. Fundisa uthwasise abantu abalungileko ( abafaneleko ), kobanyana bazokwazi ukuthatha umsebenzi wokulawulwa kwemithombo yamandla yemvelo.
Ungathomi...
ukucabanga ukuthi ubuhle obuvela emithonjeni yamandla yemvelo buzakwenza abantu bendawo bayiphathe kuhle nangokuyibabalela imithombo yamandla yemvelo - lokhu kufuze ukwenze bona kuzokwenzeka ngabomu. Ihlelo le- CBNRM litjho khona lokhu-ke!
ukukholwa bona i-CBNRM itjho 'ukuthambisa' isandla somthetho. Imithetho kufuze ibekwe ibe ilandelwe. Kufuze bahlawuliswe abantu abaphula umthetho.
ukulindela bona yoke into ibe semtshetsheni ngaphambi kobana uthome ukwenza okhunye - angeze lifike lelolanga! Kiwo woke amahlelo kukhona ubungozana - linga ukuphungula ubungozi obungaba khona ngokuhlela izinto ngokuyelela nangokuba nesandla sokuphatha esihle.
IKOMBANDLELA
IKOMBANDLELA YEPHUZU LEKAMBISOLAWULO 3
Iinhlangano zendawo, sekubalwa norhulumende wendawo kunye neenhlangano zomphakathi, ziyasebenzisana ukulawula imithombo yamandla yemvelo yendawo kobanyana kuzokusizakala abantu bendawo kunye nebhoduluko langekhabo
Ihlelo kufuze lliphathwe siqhema namkha ihlangano yendawo, ephethe umsebenzi wokulawula nokuthatha iinqunto. Le-ke kungaba yihlangano esele vele ikhona namkha kungenzeka kufuneke bona uvule ihlangano etja nakube ayikho elungele lomsebenzi kilezo esele vele zikhona.
Yenza Isiqiniseko sokobana woke umuntu uyakwazi ekufuze akwenze ehlanganweni, azi nokuthi ngimiphi imisebenzakhe. Kufuze unande ubamba imihlangano kobanyana woke umuntu azokwazi ukuthi kufuze asebenze njani ehlelweni lenu, azi nokuthi nangambala wenza lokho ekwavunyelwana ngakho. Tlola umthethosisekelo otjho imisebenzi yamalungu wehlangano yenu.
Abajameli kufuze
Bajamele Iinqhema Mbala Emphakathini. Abajameli kufuze babonisane nesiqhema abasijameleko, begodu kufuze nokuthi banande bababuyisela umbiko wakho koke ekufuze bakwazi. Kufuze kubekelwe isikhathi ngeqadi sokubamba lemikhulumiswana yokubonisana nokubuyisa imibikoUkujamela isiqhema kutjho ukuthi uye lapho ngoba uthunywe siqhemeso, awukaziyeli wena ngokwakho.
Ihlangano yokuphatha yendawo isebenza kuhle begodu umsebenzayo iwuthathela phezulu.
Isebenza ngokubambisana namalungu womphakathi kunye nabahlanganyeli bangaphandle, ukwenza isiqiniseko sokobana ihlelo le-CBNRM liletha ubuhle ebantwini, libe livikele nemithombo yamandla yemvelo.
Yenza Isiqiniseko sokobana Kunomrholi Nesiqhema Somsebenzi Komunye Nomunye Umsebenzi Omkhulu Ekufuze Wenziwe.
Abarholi kufuze babe ziinkutani abantu abamandla, abanomfutho, abanesikhathi namakghonofundwa wokusunduza ihlelo lenu lithuthuke. Thola ube usekele iinkutani ezitja, wenze neqiniseko sokobana lezi esele zikhona uyazitjheja. Abantu abathatha umsebenzi woburholi kufuze babe nesikhathi sokwenza umsebenzabo ngefanelo.
Tjheja Khulu Khulu Abantu Abatlhaga Khulu Emphakathini. Linga ukuzalisa iindingo kunye nokuvikeleka kwesikhathi eside kwabantu abatlhaga khulu ngibo abaneendingo khulu. Beka imithetho ezwakala kuhle umuntu woke ozakukghona ukusebenza ngayo. Yenza isiqiniseko sokobana liyezwakala ilizwi labatlhage khulu nabanganalizwi, khulu khulu abantu abasikazi abatlhagako nelutjha elitlhagako.
Nqopha Ukunikela Amandla Amanengi Ngokungakghonakalako Nelawulo
Ebantwini Abasebenzisa Imithombo Yamandla Yemvelo.
Ekugcineni, nasele bathole ilwazi elifaneleko namakghonofundwa abawathole ekuthwaseni, abasebenzisi bemithombo yamandla yemvelo kufuze kube ngibo abaphatha ihlelo lenu, ukufika la bakghona khona.
Beka Imibandela Ezwakalako Yokusetjenziswa Kwenarha Nemithombo Yamandla.
Ehlelweni lakho lokuphatha nokulawula nemthethwenisisekelo, itjho kuhle kuzwakale bona abantu kufuze benzeni ngaphambi kobana bathole amalungelo wokusebenzisa inarha nemithombo yamandla. Nakufunekako, thola nesizo langaphandle elizakulekelela ukuhlela nokubeka imibandela le.
Nikela Abantu Ukuvikeleka Kwesikhathi Eside Namalungelo
Wemithombo Yamandla Nawenarha. Ufuna abantu basebenzise isikhathi sabo namandlabo ekulawulweni kwemithombo yamandla yemvelo. Angeze bakwenze lokhu ngaphandle kobanyana basazi bona kunobuhle besikhathi eside abazabuthola, bona nabemakhabo namkha bemizabo.
IKOMBANDLELA
Yenza Iqiniseko sokobana Abantu Bayazi Bona Urhulumende
Wenzani Ku-CBNRM. URhulumende weNdawo, wesiFunda kunye noweliZwe loKe boke banemithethokambiso namahlelo athinta i-CBNRM. Abantu kufuze bazi ngamahlelo la ngokunaba kwawo, bazi nangokuthi wabo amahlelo eendaweni zemakhabo wona athinteka njani. Kufuze balimuke ukuthi sabo isandla singena njani ekambisweni ye-CBNRM ngokuphelela kwayo elizweni loke, e-Afrika kunye nephasini loke.
Qunta kobana Amakhosi Namakhosana Azakulima Ndima Bani Kilelihlelo. Umphakathi kufuze kube ngiwo oquntako ukuthi amakhosi namakhosana ayajanyelwa namkha njani na ehlanganweni ye-CBNRM.
Beka Amalungelo Nemisebenzi Yendawo Ezwakala Kuhle.
Cabanga, ngendlela elungileko, yedemokhrasi nangendlela evunyelwa mthetho kobana ngubani onamalungnelo kimiphi imithombo yamandla yemvelo nakiziphi iindawo, nokuthi ayini amalungelo lawo, ngokunjalo nokuthi iyini imisebenzi leyo.
Sebenzisa Ilwazi Labantu Bendawo, La Kukgonakala Khona.Linga ukuthola umahluko okhona ngekolelo nangelwazi hlangana nabantu. Sebenzisa ilwazi labantu bendawo, nelwazi lendabuko la lizakusiza khona ukuphumelelilsa iminqopho yehlelo. Ngezelela lokhu elwazini nelimukweni
Limuka Bona Ukwakha Ihlangano Msebenzi Obuthaka.
IKOMBANDLELA
UmKhandlu WeNdawo Kufuze Bona Ujamele Imisebenzi Ye-CBNRM
ube uvule isiqhema somsebenzi se-CBNRM esesizakusebenza nehlangano yendawo emahlelweni we-CBNRM. URhulumende weNdawo uqalene nomsebenzi oqakatheke khulu ekufuze awenze ekuhleleni nekuvuleni amahlelo we-CBNRM. Woke amakoro ahlukahlukeneko emphakathini kufuze bona abe nabantu abawajameleko kilesisiqhema somsebenzi - isibonelo: ababhadali bezenzelwa, amayuniyoni wabasebenzi, iinhlangano zabomma, ilutjha, iinhlangano zekolo, amabhizinisi amancani, abathengisi abasakhasako abantu bemisebenzi yezandla kunye nabantu abangasebenziko.
Vula Isiqhema Esizakusekela I-CBNRM Elizweni Loke. Isiqhemesi kufuze bona sithwale umsebenzi wokujamela i-CBNRM emahlelweni welizwe loke aphathelene nemithetho yezebhoduluko kunye nemithethokambiso yakhona, kunye nanokulekelela ngokusiza abasebenzi beemfunda ngeemfunda kunye nalabo abasebenza emmangweni.
emahlelweni weminyango ngeminyango kunye nawokuthwasisa kiborhulumende beendawo.
Ungathomi ...
ukuwalinganisela phezulu khulu amandla wokuphatha weenhlangano zendawo.
ukukuthathela phasi ukuqakatheka kwabarholi bendawo nabajameli bendawo ngoba phela leli lihlelo lendawo, elidoswa phambili babantu bendawo leyo.
ukusithathela phasi isidingo esikhulu sesekelo elihlala lifuneka eenhlanganweni ezisathuthukako. Isese yide indlela ekusafuze uyikhambe lapha!
IKOMBANDLELA
IPHUZU LEKAMBISOLAWULO 4
Abantu basizakala mbala - kezomnotho, zokuhlalisana, zamasiko nezekolo - ekulawuleni kwabo imithombo yamandla yemvelo ngendlela elungileko.
Beka Iminqopho Ezwakala Kuhle Nekghoanakalako. Bawa boke abahlanganyeli bona bazinikele emsebenzinabo. Ukwenza iinthembiso ezikulu ongeze wakghona ukuzigcwalisa kuzakubangela wena imiraro ngokukhamba kwesikhathi. Tjheja bona isizo elivela ngaphandle lilodwa angeze laba siqinisekiso sepumelelo yamahlelo we-CBNRM, begodu angeze laba siqiniseko sokobana ipumelelo yamahlelo we-CBNRM le izakuhlala ikhona. Bawa umphakathi bona uzinikele, usize ngongakghona ukusiza ngakho emahlelweni la, ngitjho nanyana kungaba lisizo lokulinganisa nje kwaphela.
Qalana Namaqiniso Njengoba Anjalo Ngobuhle Behlelo Lakho. Nakube uzokuthoma amabhizinisi amancani asekelwe mithombo yamandla yemvelo, yenza Isiqiniseko sokobana amabhizinisi lawo azakuba nethuba elihle lokukphumelela. Ungafuna ngitjho nesizo langaphandle lizokuqala amathuba wepumelelo yebhizinisi ofuna ukuyivula ngaphambi kobana uyivule, nakube kuyafuneka bona wenze njalo
lokhu-ke kuzakusiza ngokukukhanyisela ngokuthi ibhizinisi ofuna ukuyivula leyo inethuba elingangani lokuphumelela.
Lungiselela Imihlobo Ehlukahlukeneko Yobuhle Obuzakuvezwa Lihlelo. Abantu bazakulindela ukubona imiphumela yamsinya ezakuvezwa lihlelo lakho, ngalokho-ke kufuze ulinge ukwenza Isiqiniseko sokobana
IKOMBANDLELA
Abantu bayathokozwa ngemizamo abayenzako yokwelusa imithombabo yamandla yemvelo. Babambelela esilinganisweni ababekelwe sona sobungako bemithombo yamandla yemvelo abangabusebenzisa, bathola imali ehle ngepahlabo, bazenzela nenye imadlana ngaphezulu ngokudlulisela umsebenzabo nakezinye iindawo. Abogadi bomphakathi bavimbela amaphandle angebi iintjalo neenyamazana zomphakathi.
kuzakuba nemiphumela yobuhle ezakubonakala ngemva kwesikhathi esifitjhani. Khulumisana nabanikeli ' ngeemali zokusikimisa ibhizinisi ' eengabeni zokuthoma zehlelo lakho. Kodwana woke umuntu kufuze bona azi bona angeze babone umphumela weenthukuthuku zabo zibekwa nje. Eminye yemiphumela yesikhathi eside ingabonakqala ngemva kokusebenza nzima kwawo woke umuntu.
Yenza Isiqiniseko sokobana Abantu Basizakala Mbala. Kuzabasiza kwamambala abantu bendawo ukuvikela nokulawula imithombabo yamandla - ukusetjenziswa kwendawabo, isikhathi sabo, amandlabo, namatjhuguluko endleleni abenza ngayo izinto. Kufuze balimuke bona ubuhle be-CBNRM ngibo obuzakuthokoza yoke imizamabo yokuphatha kuhle imithombabo yamandla yemvelo.
Kufuze Kube Nemakethe La Kuzakuthengiswa Khona Ipahla Yehlelo Le-CBNRM.
Abantu kufuze bona bakwazi ukuthengisa ipahla abayivezako ehlelweni le-CBNRM. Nakube akunamakethe yepahlabo, lizakufadalala ihlelo labo. Ukumaketha yingcenye eqakatheke khulu yokuhlelelwa kwebhizinisi. Isizo langaphandle nelabahlanganyeli kungaba lisizo eliqakatheke khulu lokuthola indlela yokungena eemakethe.
Yakha Amakghonofundwa Webhizinisi. Amakghonofundwa 'wamabhizinisi (zokuphatha, zeemali, zokulawula) aqakatheke khulu epumelelweni yehlelo. Yenza Isiqiniseko sokobana unabantu abanamakghonofundwa afaneleko kwekuthomeni kwehlelo lakho ( sebenzisa isizo langaphandle nakube kuyafuneka ) bewuhlelele nokufundisa abantu bendawo amakghonofundwa athileko njengengcenye yehlelo lakho. Lokhukuzakusiza mbala ngomuso.
Ubuhle Be-CBNRM Angeze Kuyirarulule Yoke Imiraro emphakathini. I-CBNRM angekhe kuthi zisuka nje ibe seyiphe abatlhagako ukudla, namkha inikele woke umuntu umsebenzi. Nanyana kunjalo, i-CBNRM iyingcenye eqakatheke mbala yokwakha umphakathi onamandla nonekusasa elihle, ngokusekelwa kutjheja kwawo imithombo yawo yemvelo yamandla kunye nokuyisebenzisa ngendlela elungileko. Nakungasinjalo, imithombo yamandla yemvelo yomphakathi wendawo izakusetjenziswa iphele nya, isizukulwani sangomuso singasalelwa lilitho. Ikombandlela
Abantu Abafaka Isandla Khudlwana, Namkha Abazinikela Khudlwana, Bazakulindela Kobana Nabo Babuyelwe Ukudlula
Abanye. Nokho-ke ubuhle behlelweli kufuze bona bufike ebantwini abanengi ngokungakghonakalako, khulu khulu abantu abatlhaga khulu. Kungenzeka ukuthi akusikunengi abangakghona ukusiza ngakho ehlelweneli, kodwana nokho ngibo abadinge khulu khulu ukudlula abanye.
Yenza Isiqiniseko sokobana Abantu Ababuyelwa Yimali Nje Kwaphela.Abantu bazakukhuthazeka nababona eminye imihlobo yobuhle ifika emphakathini nayo. Hlangana nalemihlobo yenzuzo kubalwa : ukuvikelwa mthetho eengozini ezivela ngaphandle kwenarha yekhabo nemithonjeni yamandla yemvelo yangekhabo; isekelo lechwephetjhe, leemali kunye nelepolitiki ekwakhiweni kweenhlangano zendawo; ifundo nokuthwasiselwa amakghonofundwa wokuphatha mithombo yamandla yenarha; imisebenzi yokukghonakalisa; ukukghona ukubolekwa iimali mabhanga nelinye isizo lokuraga amabhizinisi. Ubuhle kezamasiko nezekolo buqakatheke khulu. Ummoya wepumelelo ngokusebenzisana ndawonye, ummoya wokuqakatheka komuntu ngamunye ovela ekusebenzeni ngokuzinikela, ukuqiniswa kwamagugu, amasiko nelwazi lomphakathi - boke lobubuhle bakha umphakathi ngokulingana nobuhle bemali, namkha kesinye isikhathi ukudlula ubuhle obulethwa yimali namanye amagugu aphathekako.
Ungathomi...
ukuthoma amahlelo angenisa imali ngaphandle kobanyana usazi bona ipahla yamahlelo lawo uyoyithengisa njani, kuphi.
ukuthembisa ubuhle ongeze wakghona ukubenza.
ukwenza umphakathi uthembele ebanikelini ngeemali namkha kurhulumende. Amahlelo kufuze bona athome ukuzibhadalela wona ngokwawo msinyana ngokungakghonakalako.
ukufuna ukuthoma ukucabanga ngokuthoma ihlelo le-CBNRM ngaphandle kobanyana iminyango karhulumende ozabe usebenzisana nayo iyisekela ngokupheleleko ikambisolawulo ye-CBNRM.
ukucabanga bona boke abantu imithombo yamandla yemvelo bayithatha ngendlela efanako nabatlhogomeli bemvelo .
ukuthoma ihlelo ungakasebenzi waqeda inembo nomnqopho walo wesikhathi eside.
Kunemithetho kambiso imithetho le isetjenziswa bajamelil bomphakathi abasemthethweni neenhlangano ezijamele umphakathi ezisemthethweni, la kukghonakala khona.
Nikela Umphakathi Ithuba Lokuthatha Iinqunto Zemithethokambiso.
Imithethokambiso iyafuneka kizo zoke iinhlangano nakiwo woke amahlelo Phela imithethokambiso ngiyo etjhoko bonyana ihlangano iyokwenzanjani
Umphakathi kufuze bona uthome zibekwa nje ukuba nelizwi ekubekweni kwemithethokambiso yehlangano neyehlelo.
Tjhugulula Imithethokambiso Nakube Kunefuneko Yokwenza Njalo.
Ihlangano nayikhulako, nawe uthoma ukusebenzisa amahlelo wayo, kungenzeka uthole ukuthi eminye imithethokambiso ayisasebenzi. Kungenzeka kufuneke bona utjhugulule umthethokambiso kobanyana uzokwazi ukwenza lokho ofuna bona ukwenze.
3. Imitlolo yomthethokambiso kufuze bona itlolwe ngelimi elizwakala lula. Yenza ukuthi imithetho- kambiso l e ibekeke lula ngendlela ekghonakalako, kobanyana izokuzwiwa mumuntu woke. Imithetho-kambiso le itjhugululele ngakamanye amalimi nakube kunefuneko yokwenza njalo. Yenza isuqiniseko s sokobana amalungu womphakathi ayayifumana imitlo nakayifunako
Imithetho nemithetjhwana iyasetjenziswa ibe ilandelwe.
Abantu bayavumelana ngamalungelwabo nangemisebenzi yabo esibopho.
Umphakathi uthatha iinqunto ngokuthi uzayisebenzisa njani imithombo yawo yamandla yemvelo.
Isilinganiso sokuthi umphakathi ungayisebenzisa kangangani imithombo yamandla yemvelo sibekwa ngiwo ngokwawo umphakathi, ngokuboniswa zizazi.
IKOMBANDLELA
Imithethokambiso Yendawo Isebenzele Phezu Kwemithethokambiso Yelizwe Neyeemfunda. Kunemithethikambiso yelizwe neyeemfunda ethinta i-CBNRM. Ungasebenzisa imithethokambiso le ukwakha yakho imithethokambiso nemithetjhwana yendawo, kodwana nokho uzakwenza amatjhuguluko azokukhambisana neendingo neemfuneko zendawo yangekhenu. Ihlelo lakho nalisolo likhula, ungakhulumisana norhulumende kobana enze imithetho nemithethokambiso emitjha, namkha enze amatjhuguluko kile ekhona, ngokuya kwalokho ozabe sewukubonile ku-CBNRM.
Urhulumende wesiyingi norhulumende wendawo banekambiso abahlela ngayo amahlelo ama-IDP. Ama-IDP aneminqopho efanako neye- CBNRM. Ngebanga lakokhu-ke, kufuze bona usebenzisane ngokubambisana norhulumende wesiyingi norhulumende wendawo. Yenza Isiqiniseko sokobana imithethokambiso yakho neminye imithetho iyakhambisana nemithetho nemitlamo yomKhandlu oPhetheko. Kunengi khulu enizakusizakala ngakho ngokusebenzisana ndawonye.
Urhulumende Wendawo Nguye Oyisika.
Ngoba urhulumende wendawo unomsebenzi oqakatheke khulu wokukhwezelela i-CBNRM, urhulumende unesibopho sokuqinisekisa bona urhulumende wendawo ukulungele ukusekela iinhlangano zendawo ngamahlelwazo we-CBNRM. Iimphathimandla zendawo kufuze bona zithwasiselwe ukulekelela ekulungiseleleni iimphakamiso zamahlelo ezenziwe ziinhlangano zomphakathi.
Iminyango Karhulumende Kufuze Yenze Isiqiniseko sokobana Imithetho, Imithethokambiso Kunye Neemvumelwana Zendawo Ziyalandelwa. Umsebenzi weemphathimandla zeminyango yembusweni (karhulumende ) kufuze bona ubekwe ilihlo , ukwenzelela ukuqinisekisa bonyana zinikela isizo elifaneleko emahlelweni wendawo.
Imithethokambiso Kufuze Ibe Namandla Wokusebenza. Ihlawulo kufuze bona iye ngokuqiniswa nakusolo kuphulwa imithetho. Vumela iimphathimandla zeenkhundla eziphasi zizicabangele ngokubona kwazo nazisebenzisa umthetho. Obunye nobunye ubujamo bezinto behlukile kobunye.
Nikela Ihlangano Yomphakathi Amandla Wokuphatha Nasele Ikulungele Lokho. Amandla wokuphatha nokunqophisa imithombo yamandla yemvelo kufuze anikelwe ihlangano yendawo emveni kobana seyijanyisiwe, ijanyiswe ngokwekambiso efaneleko.
IKOMBANDLELA
Bekela Ngeqadi Imali Yokuthwasisa Abantu Ehlelweni Le- CBNRM, kobanyana uzokuhlala uthuthukisa amakghonofundwa wabantu bendawo kobana bazokukghona ukuzelusela imithombabo yamandla yemvelo. Abanye abahlanganyeli, sekubalwa nabomasipaladi, nabo kungenzeka kufuneke bona bathwasiswe, kobanyana bazokwazi ukwenza umsebenzi ekufuze bawenze ku-CBNRM. Funisisa ngayo yokeimithombo yesizo leemali engaba khona ( ama-SETA, amahlelo wokufundisa njll)
Yenza Isiqiniseko sokobana Iminyango Karhulumende Ngokwahlukahlukana Iyakghona Ukusebenzisana. Omunye nomunye umnyango kufuze ukhethe bona uzakwenza msebenzi bani ku- CBNRM, bese uyathoma uyasebenza-ke. Kufuze iminyango le ivule iinkhundla ezikhethekileko ze-CBNRM kurhulumende welizwe loke, kiborhulumende beemfunda, eenyingini kunye nakiborhulumende beendawo, ibe ikhuphe imali efaneleko nethwasiso elilfaneleko lalokhu. Kufuze bona kuvulwe iinqhema ze-CBNRM ezizakusebenzisana neminyango ngeminyango kurhulumende welizwe loke, nakiborhulumende beemfunda kobanyana kuzokuba nokusebenzisana okungcono hlangana kweminyango le.
Funa Isekelo le-CBNRM Ebaphathini Beenkhundla Eziphakemeko
Nebarholini Bepolitiki Kunye Nekorweni Yangeqadi. Ezinye iimphathimandla angeze ziyisekele inembombono neminqopho yomthethokambiso we-CBNRM. La kufumaniseka bona bakhona abatjhitjhirizako ngehlelo le-CBNRM, abaphathi beenkhundla eziphakemeko kufuze bangene. Phela kuqakatheke khulu ukuthi kube nesekelo leenkhulu, ihlelo nalizakuphumelela.
Thola IIwazi Elifaneleko Ngaphambi Kobana Utlikitle Iimvumelwano. Ngaphambi kobana ihlangano yomphakathi inikelwe amandla wokuphatha inarha nemithombo yamandla, kufuze kukhanye kuhle ukuthi lihle ihlelokambiso lehlangano leyo.
Lokhu-ke kutjho ukuthi ihlangano kufuze bona ibe namandla aneleko wokuraga umsebenzayo, nehlelo layo libe lihle ekambisweni yomnotho, begodu kuzakuba neqiniso lokuthi imithombo yamandla yemvelo izakuvikeleka ibe isetjenziswe ngefanelo.
Imithethokambiso Kufuze Bona Yenze Isiqiniseko sokobana Umphakathi Uzakusizakala Ngokusezingeni Eliphezulu Ngehlelo Le-CBNRM. Urhulumende kufuze enze Isiqiniseko sokobana ihlelo eliphakanyiswe yihlangano yomphakathi liyindlela ehle kinazo zoke zokungenisa imali nomnotho ngemithombo yamandla yemvelo.
Nikela Ikombandlela Ezakulayela Ngokusetjenziswa Kwemikhiqizo Yemithombo Yamandla Yemvelo. Enye yeendlela umphakathi ongazenzela ngazo imali kuqhatjhisela amabhizinisi wangeqadi amalungelo wokusebenzisa imithombo yamandla yemvelo, kunye nelwazi. Urhulumende kufuze asebenzisane ngokubambisana neenjamiso ezikhona ezisiza ngokuthuthukiswa kwamabhizinisi womphakathi.
Ungathomi...
ukulindela ukuthi iinhlangano zomphakathi zizakulandela woke amagadango ajayelekileko wokuhlelela amabhizinisi nawokuphathwa kwamaphrojekthi. Endaweni yalokho, yenza isiqiniseko sokobana zikhona zoke iimfanelo ezakha ihlelo lokuphathwa kwephrojekthi, begodu wenze neqiniso lokobana uvumela nethuba elihle lokuthuthuka kwehlangano.
ukulindela bona woke amahlelo azakusebenza ngokufana ikombandlela kufuze bona ilinganise izinto hlangana kokunikela indawo yokuvumela amatjhuguluko nokwenza isiqiniseko sokobana yanele ikundla yokusebenzisana namkha yokubona izinto ngelihlo elifanako, neyemithetho efanako kunye nelimi elifanako.! ukuthatha amaphrojekthi ngayinye ngayinye njengeenjamiso ezizijamele zodwa la kuphelela khona zoke izinto. Endaweni yalokho, enye nenye iphrojekthi ye-CBNRM iyingcenye yehlelo le- CBNRM eliragela phambili esiyingini, esifundeni kunye nelizweni loke.
IPHUZU LEKAMBISOLAWULO 6
Kunikelwa Isizo Langaphandle Ukukghonakalisa Amahlelo Wendawo. Ilwazi Nelimuko Labantu Bendawo Kuyahlonitjhwa.
Qinisekisa Bona Soke Isikhathi Kuhlala Kunehlelo Lokukghonakalisa Lezinga Eliphezulu.
Ubunengi bamahlelo we-CBNRM afuna umkghonakalisi owufundisiweko umsebenzi wokukghonakalisa kobanyana azokusebenza ngomphakathi, ihlelo lisathoma, nangemva kwesikhathi eside. works closely
Lokhu-ke kungatholakala kenisebenzisana naye onjengehlangano engasiyombuso, umbonisani namkha umnyango karhulumende. Abakghonakalisi kufuze bona bawababalele amasiko wabantu bendawo babe batjengise nokuhlonipha ilwazi labantu bendawo kunye nelimuko labo.
Yakha Inembombono Yabantu Bendawo Ngengomuso.
Umkghonakalisi usebenzisana nehlangano yomphakathi ukwakha inembombono efanako yalokho umphakathi ofuna ukukuzuza.
Kufuze bavumelane ngokuthi bazakusebenzisana njani ukuthi kutholakale inembombono efanako le bavumelane nangokuthi bazokulandela kambiso bani kilokho.
Yenza Isiqiniseko sokobana Kunesikhathi Sokwakha Ukuthembana Hlangana nabo boke abathintekako.
Nabantu Abangakwaziko Ukufunda Nokutlola Nabo Kufuze Bona Bakwazi Ukuhlanganyela Nabanye Ehlelweneli. Umkghonakalisi kufuze bona abe nekghono lokufaka abantwaba ehlelweni.
nabantu bendawo nehlangano yendawo engasiyombuso namkha nehlangano yezetuthuko eyazi umphakathi walapho begodu enelimuko lokuphatha nokulawula imithombo yamandla yemvelo esiphandeneso.
Abakghonakalisi babelana ngelwazi nangamakghonofundwa. Bakhuthaza umphakathi bona ufake isandla ngokunikela ngelwazi nelimuko lezinto onalo.
IKOMBANDLELA
Sebenzisa Iinsizakufundisa Ezinengi Ngokungakghonakalako. Imimebhe, amavidiyo, iinthombe namavakatjho wokuya ngaphandle aqakatheke emuntwini woke, hayi ebantwini abangakafundi nje kwaphela.
Utjheje Uwuyelele Umehluko Okhona Emalimini Nemasikweni Wabantu. Omunye nomunye kufuze atjhaphuluke nakufuze akhulume isikhabo; lokhu-ke kanenginengi kuzakufuna umtoligi.
Akunamuntu Ekufuze Azibone Namkha Azizwe Aqakatheke Kancani Kunabanye.
Tjheja uyelele, ungenzi abantu bacabange bona bangaphezu kwabanye namkha bangaphasi kwabanye. Umkghonakalisi ofundiswe kuhle uzakwazi bona ubenza njani boke abantu bazizwe balingana, baqakatheke ngokulingana.
Abakghonakalisi kufuze bakhe ubudlelwana hlangana kweenqhema zabantu nabantu ngamunye ngamunye. Abakghonakalisi baphathe umsebenzi oqakatheke ukudlula abantu abathwasisako nje kwaphela. Bangasiza neenqhema ngokwahlukahlukana kunye nabantu ngamunye ngamunye bakwazi ukuzwana, babe bakghone ukusebenzisana.
Nikela Abantu Bendawo Ithuba Lokuba Bakghonakalisi. Umkghonakalisi kufuze adlulisele ikghonofundwa lakhe lokukghonakalisa ebantwini bendawo.
IKOMBANDLELA
Umsebenzi womkghonakalisi uqakatheke khulu, begodu umkghonakalisi kufuze bona ahlale nehlelo alikghonakalisako isikhathi eside ngokungakghonakalako. Nokho-ke kufuze kufike isikhathi la umkghonakalisi abuyela khona emva ngebanga lokobana umphakathi sewuyakghona ukuzilawulela iindaba zawo ngaphandle kwesizo langaphandle - lokho-ke wona mnqopho wesiphetho.
Isibonelo, abantu bendawo kufuze bakwazi ukubiza imihlangano, bakwazi nokuba bosihlalo bemihlangano yamakomidi amancani kunye neenqhema ezithunywe ukwenza imisebenzi ethileko.
Yabelana Ngelwazi Lelilimuko Nabanye Abakghonakalisi Abasebenza Kezinye Iindawo. Abakghonakalisi kufuze babelane ngelwazi labo lelilumuko emahlelweni we-CBNRM kezinye iindawo ubunengi bemiraro abahlangabezana nayo miraro evamise kiwo woke amahlelo.
Hlala Ulungele Ukuhlala Isikhathi Eside Kodwana Nanyana Kunjalo Kufuze Wazi Nasele Sifikile Isikhathi Sokobana Sewungakhamba. Umkghonakalisi kufuze ahlale ehlelweni lakhe isikhathi eside ngokungakghonakalako. Kuqakatheke khulu ukuba nehlelo elihle lokukghonakalisa , khulu khulu lokhuya iinthelo zehlelo nasele kufuze zabiwe zidliwe phela ngalesosikhathi kukula imiraro ivamise ukuvela khona. Umhlobo wekghonakaliso nawo uyatjhuguluka ngokukhamba kwesikhathi, abantu bendawo nabathoma ukufunda amakghonofundwa afuneka ehlelweni elinje nalokhuya nabathoma ukuzithemba ngekghono labo lokulawulela lelihlelo ngokwabo. Beka imibandela ezwakala kuhle yokuphela kwehlelo lokukghonakalisa umnqopho lapha kudlulisela ezandleni zomphakathi, hayi ukukghonakalisa bekube phakade!!
Ungathomi...
ukuphakamisa amathemba wabantu ngezinto ezingekho, ezingeze zakghonakala. Abantu nabezwa bona kunamathuba wokuthwasiswa / wokufundiselwa okuthileko, into yokuthoma abayicabangako kukobana emveni kokuthwasiswa / kokufundiswa kwabo bazokuthola imisebenzi. Yenza Isiqiniseko sokobana abantu bazi kuhle ukuthi yini koke abangakulindela mbala ehlelweneli..
ukucabanga bona abantu bomphakathi boke bacabanga into yinye ngendlela efanako babe benze izinto ngendlela efanako.
Abantu bomphakathi banekolelo ehlukileko, banamathemba angafaniko, ngokunjalo neemfuneko zabo ziyahluka. Ukudlula lapho, umphakathi uhlala utjhuguluka ngeenkhathi zoke.! ukutransfera abakghonakalisi abanamakghonofundwa wokukghonakalisa nakuthoma ukubonakala imiphumela yemisebenzabo. Umkghonakalisi onamakghonofundwa mlise ahlale emsebenzinakhe isikhathi eside ngokufunekako, kodwana nokho angahlali isikhathi eside ngokweqileko.
ukunyefisa amandla wabarholi bendawo ngokuba mkghonakalisi onamandla khulu. Kungcono wakhe amandla woburholi bendawo ngokudlulisela amakghonofundwakho ebantwini bendawo, ngokutjheja nokuyelela.
IKOMBANDLELA
IPHUZU LEKAMBISOLAWULO 7
Buzwisiseka Kuhle Uburholi Bendawo Kanti Godu Uburholi Bendawo Buwasekela Ngokupheleleko Amahlelo We-CBNRM.
Tjheja Uyelele Isiqhema Esidala Nesitjha Sabakhethekileko.
Amandla nakadluliselwa esiqhemeni sabantu esitjha njengamakhansela wendawo namkha iimphathimandla ze-CBO ehlelweni le-CBNRM - kuhlala kunengozi yokuthi sekuzakuvumbuka isiqhema esitjha sabakhethekileko. Isiqhema sabantweso singahle sisebenzise amandlaso amatjha ukuzitholela okufunwa ngiso ngobusona. Amandla neminqopho yamakhosi namakhosana kufuze bona yaziwe kuhle ngaphambi kobana kungasetjenzwa ngawo.
Sebenzisa Imithethosisekelo Ukukhandela Ukuhluthulwa Kwamandla Wokuphatha. Yenza Isiqiniseko sokobana amalungelo nemisebenzi esibopho ivezwe yezwakala emithethwenisisekelo yeenhlangano zokuphatha ngokwahlukahlukana kwazo.
Thola abarholi Abahlukileko Emisebenzini Ehlukileko. Lokhu kusabalalisa umsebenzi woburholi, kunzinzise amandla wokuphatha.
Yenza Isiqiniseko sokobana Abajameli Bomphakathi Ngebamambala, Hayi Abazikhethileko. Umthethosisekelo
Webandla eliphetheko kufuze bona ukhulume uphikelele ngokuthi abajamelli babonisane neenqhema abazijameleko.
IKOMBANDLELA
Abantu ilizwi labo elithathelwa phezulu emphakathini, abarholi bendabuko ( amakhosi namakhosana ) kunye nabantu abakhulu emphakathini, babantu, hlangana nabanye, abazinikelele ukwenza Isiqiniseko sokobana woke umuntu usizakala ngendlela elinganako nabanye
Abajameli kufuze banikelwe isikhathi sokwenza njalo.
Yenza Isiqiniseko sokobana Zoke Iinqhema Zijanyelwe. Iinhlangano zendawo kufuze bona zijamele zoke iinqhema ngeenqhema zabantu bendawo.
Abarholi bendawo
Kufuze benze yoke imizamo ukuqinisekisa bona abantu abangaba namandla ukudlula abanye emphakathini akugcini kubusa bona ehlelweneli.
Sebenza Ngeenrhuluphelo Eziphambanako.
Yenza Isiqiniseko sokobana woke umuntu uyazazi iimfuneko neendingo zomphakathi. Iminqopho yesiqhema sinye akukafaneli bona iqakatheke ukudlula yesinye.
Nikela Abantu Bendawo Amalungelo Womthetho Anamandla Phezu Kwemithombo Yamandla Yemvelo kobanyana bazokwazi ukusebenzisa umthetho ukuvikela imithombabo yamandla yemvelo emaphandleni.
Yenza Isiqiniseko sokobana Ikambiso YamamabhizinisiYamambala Ilandelwa Kuhle.
Abosomabhizinisi abangathembekiko bayingozi ekulu ekuphathweni kwemithombo yamandla yemvelo. Abantwaba bavamise ukuba namandla, kanengi bayeqisa namehlo nemithetho nemibandela yendawo ekufuze bayihloniphe, begodu kanengi bangawona namahlelo womphakathi. Ikambiso elungileko nefaneleko kezamabhizinisi, njengamathenda nje, kufuze bona ihlale ilandelwa soke isikhathi, kobanyana koke okwenziwako emabhizinisini lawo kuzoragwa ngendlela elungileko nesemthethweni .
Kufuze kwaziwe kuhle ukuthi bobani abantu abanamandla nabanelizwi elithathelwa phezulu.
IKOMBANDLELA
Yazi Abarholi Bendawo Ube Ubasebenzise Ngokupheleleko.
Nawuzakwazi bona bobani abanamandla emphakathini, wazi nepolitiki yomphakathi walapho, funda umlando womphakathi walapho. Ngalendlela-ke ungakghona ukubasebenzisa ngokupheleleko abarholi bendawo.
Ungathomi...
ukucabanga bona umphakathi wemaphandleni awuzicabangeli khulu njengemiphakathi yakezinye iindawo, begodu ungacabangi bona umphakathi wemaphandleni uzwana ngcono kunomphakathi wakezinye iindawo.
ukucabanga bona kunesiqhema sabarholi sinye kwaphela
Uburholi buza ngeendlela ezinengi ezihlukahlukeneko linga ukuzwisisa bona kusebenza njani lokhu endaweni yangekhenu, bese usebenzisana nalo ihlelwelo ngokunabileko ngendlela ongakghona ngayo.
ukuthatha ihlangothi tjhatjhalazi la kunombango wamandla wokubusa / wokuphatha khona. Ipolitiki yendawo ingatjhuguluka nanyana kukunini, kungakalindeleki, ngalokho-ke abakhozi bakho namhlanje bangaba manabakho kusasa okusakokhu.
ukugugwa yitjisakalo namajadu wekuthomeni wokubumbana komphakathi lokhu kungenzeka kutjhuguluke ngokukhamba kwesikhathi. Thatha isikhathi sakho ihlelo uliqale isikhathi eside.
IKOMBANDLELA
ISIGABA 3
ISELELE
Amahlelo we-CBNRM ahlala aneenselele ngaso soke isikhathi. Enye yayo ivamise khulu kiwo woke amahlelo we-CBNRM. Ngaphambi kobana uthome ihlelo lakho, akhe ucabange ngenye yeselele ongahle uhlangabezane:
Elinye Nelinye Ihlelo Le-CBNRM Lihlukile. Ukuthi wakhe wasebenza ehlelweni le-CBNRM phambilini akutjho ukuthi nanamhlanje ungenza izinto ezifana nalezo okhe wazenza ehlelwenelo. Lungela ukufundiswa bujamo bezinto, ulungele nokwenza amatjhuguluko la afunekako.
Ikombandlela Encwadini Le Seyikombandlela Nje Kwaphela.
Njengobana elinye nelinye ihlelo lihlukile kelinye nje, kuzakufuneka ulungele ukutjhugulula imibandela yekombandlela kobanyana izokukhambisana nephrojekhthakho. Zimisele ukulingelela nokwenza amatjhuguluko lakufuneka khona. Kodwana yenza Isiqiniseko sokobana uhlathulula kuzwakale kuhle ukuthi kubayini wenza lokho okwenzako. Linga ngawo woke amandla kobaba ungadidi abantu iinhloko.
Lindela Ukuphikisana Okungaba Khona.
Amahlelo wehlanganyelo namahlelo we-CBNRM kesinye isikhathi athanda ukufana nevukelombuso, ngalokho-ke ungarareki nakuba nokurarana okuphekelela amahlelo la. Kodwana-ke linga ukuphengula imiraro engahle ivele ngokuhlala ubeke ilihlo elihle, bese ulinga ukuyivimbela ukuthi ingenzeki imiraro leyo. Kodwana-ke nanyana kunjalo, ungaphatheki kumbi nakufumaniseka bona iyenzeka imiraro nanyana ulingile ukuyikhandela. Lokho kuyinto ejayelekileko. Izinto ezenzeka kungakalindeleki zibe zisethuse ziiyingcenye yalobubujamo bezinto esicoca ngabo.
Tjheja Ubudlelwana Bamandla Endaweni. I-CBNRM imalungana nokuphatha boke abantu ngokulingana nangokufana. Abanye abantu abanamandla kungenzeka bangakuthandi lokhu. Kungenzeka kubange irarano. Kesinye isikhathi lokhu angeze wakubalekela, kodwana linga ukukubalekela la kukghonakala khona.
IKOMBANDLELA
Kungenzeka Kube Nezinto Ezidanisako Kunye Nemiraro Eba Khona ngezinye iinkhathi ehlelweneli. Ngeenkhathi ezinjalo-ke umsebenzi omkhulu oqalene nawo kulinga ukwenza woke umuntu ahlale anomoya omuhle, begodu umuntu asebenzele ukurarulula umraro.
Tjheja 'amandla wokuphikisa'. Izinto nazingakhambi kuhle ngenye ingcenye yehlelo, yoke imizamo ehlelweni ingahle I iqaliswe emrarweni loyo. Lokhu-ke kungatjho ukuthi iingcenye zehlelo eziphumelelako azisatjhejwa. Linga ukuthi iingcenye zehlelo ezikhamba kuhle zihlale zikhamba kuhle njalo, wena nawusalwela ukulungisa umraro okhona.
Kuyimvelo Yabantu 'ukubambelela ekambisweni yakade', ngalokho-ke kuvamisile ukuthi abantu bangayithandi imibono emitjha namkha iindlela ezitja zokwenza izinto. Ungarareki-ke nakufumaniseka bona imibono emitjha ithatha isikhathi ukwamukeleka, namkha nakube lapho khunye vele igcina ingakamukelwa. Koke lokhu-ke kufuze bona ukuqalelele nawuhlelela ihlelo lakhweli thola amaqhinga ozawasebenzisa ebantwini abatjhitjhirizako nakufuze kwenziwe amatjhuguluko.
Hlala ukulindele Ukusolwa, Ngitjho Nanyana Kesinye Isikhathi Uzakusolwa Ngokungakafaneli Nje.
Abantu bamahlelo we-CBNRM kuvamisile ukuthi bakhulunywe kumbi, basolwe nangokungakafaneli; futhi lokhu kuvamise ukwenziwa babantu abangaphandle kwehlelo le-CBNRM. Ukusolwa okunjalo-ke kungazwisa ubuhlungu kumbi. Ungathatha isikhathi eside solo ulwana naleziinsolo ezinje. Vuma ukuthi lokhu kuzakwenzeka, kodwana ungavumeli iinsolo ezinjalo ukuthi zone umsebenzi omuhle wena nabanye eniwenzako. Iye khona kuliqiniso ukuthi kesinye isikhathi iinsolo osolwa ngazo kuzabe kuziinsolo zeqiniso nezakhako!!! Nakunjalo, lalela, ufunde ngalokho osolwa ngakho, uzimisele nokuvuma ukuthi uphosisile.
IKOMBANDLELA
ISIGABA 4
ITJHUMI LAMAPHUZU WEKAMBISOLAWULO YOKUSEBENZA KIWO WOKE UMUNTU
Lelitjhumi lamaphuzu wekambisolawulo yokusebenza lizakuba lisizo mbala kiwo woke umuntu othintekako ehlelweni le-CBNRM amalungu womphakathi, iimphathimandla zikarhulumende wendawo, abakghonakalisi beenhlangano ezingasizombuso, nabenzi bomthetho bembusweni. La ngamanye wamaphuzu aqakatheke khulu iphrojekthi yeCBNRM nayizakuphumelela.
Nqopha Ukwabelana Ngelawulo Nangomsebenzi. I-CBNRM iphathelene nokufaka abantu bomphakathi abanengi ngokungakghonakalako emsebenzini wokwelusa imithombo yamandla yemvelo.
Khumbula bona i-CBNRM ngeyomphakathi, ayisiyo yomuntu munye namkha yekomidi. Lokhu-ke kutjho ukuthi umphakathi kufuzile bona unikelwe ithuba lokuba nelizwi ekuthathweni kweenqunto. Godu kutjho nokuthi nokudlulisela umsebenzi namandla wokuphatha ebantwini abasebenza ngalo ihlelweli. Ukunikela abantu imisebenzi neembopho kungatjho ukuthi izinto azikhambi ngendlela zihlelwe ngayo soke isikhathi - khulu khulu abantwabo nabanganawo amakghonofundwa. Ngalokhu-ke ukuthwasiswa kuqakathekile, ngokunjalo nokukhuthazwa nakho kuqakatheke kangako.
Ukuphatha iphrojekthi yomphakathi, enabantu abanengi, kesinye isikhathi kungabadosisa nzima abantu abajayele ukuba seenkhundleni zokuphatha ngentandwabo. Zimisele ukufunda iindlela ezitja zokuphatha abantu. Nokho-ke ukhumbule bona ukungena kilelihlelo yinto umuntu azinikela kiyo ngokuzithandela kwakhe - akunamuntu ekufuze bona agandelelwe ukuthi angene ehlelweni nakube akafuni. Khuthaza abantu bona babe nelitho abalitjhoko elingasiza ehlelweneli ngokuzithandela kwabo - kodwana ungalingi ukubakatelela bona babe nabakutjhoko.
IKOMBANDLELA
Beka Ilihlo Ube Ulinganise Soke Isikhathi. Kufuze wazi ngeenkhathi zoke ukuthi iphrojekthi yakho ye-CBNRM isebenza kuhle na. Ukwenza lokhu, iphrojekthakho kufuze bona ibe neminqopho ezwakala kuhle - umtlamo otjho kuhle ukuthi yini ofuna ukuyenza nokuthi ufuna ukukwenza njani lokho. Kufuze godu ibe nanehlelo ozalisebenzisa ukuhlola soke isikhathi ukuthi usakhamba endleleni efaneleko na. Nakube kunemiraro ephrojekthini, kufuze wazi msinyana ngayo, kobanyana uzokwazi ukuthatha amagadango wokuyirarulula. Ukubeka ilihlo nokulinganisa amathulusi wokulinganisa indima esele yenziwe, nesaseleko, nawokuthola imiraro engaba khona ephrojekthini. Lawa-ke makghonofundwa abantu abasephrojekthini ekufuze bazi ngawo. Mhlamunye kungaba lisizo ukuthola umsebenzisani wakho wehlangano engasiyombuso kobanyana azokusiza malungana nalokhu.
Yazisa Abantu Soke Isikhathi, Ukulalele Nalokho Abakutjhoko. Ngeenkhathi zoke kufuze bona abantu uhlale ubazisa ngephrojekhthakho, ulalele nemibonwabo.
Zinengi iindlela zokwenza lokhu imihlangano enande ibanjwa, imibiko ebuyako, imihlangano yeemfundobandulo, amaphepha wezaziso, amaphowusta, ngitjho nalokhuya nawunande ucocacoca nabantu nawuhlangana nabo eentolo zangekhenu. Okuqakathekileko kukuthi wenze bona woke umuntu uhlala asazi, uvumele nabantu ukuthi bafake isandla basize ngalokho abangasiza ngakho.
Zimisele Ukufunda Iindlela Ezitja Zokwenza Izinto.
Ukuphatha iphrojekthi yomphakathi endaweni yemaphandleni akufani nokuphatha ikhamphani ekulu edrobheni elikhulu namkha umnyango karhulumende. Izinto zingahle zisebenze ngenye indlela ehlukileko lapha! Umphakathi umnikazi wephrojekthi le, begodu iinqunto ezinengi zenziwa ngiwo. Zimisele ukuhlangabezana nezehlakalo ezingakalindeleki ekungenzeka ukuthi ungabi namandla angako wokuzilawula. Kuzakufuneka ube namakghonofundwa ahlukileko ukukhuthaza umphakathi ukuthi usebenzisane, ngalokho-ke zimisele ukufunda kunye nokulinga iindlela ezitja.
Hlala Usebenza Njengomuntu Ofundiswe Kuhle Nozinikeleko Soke Isikhathi.
Amaphrojekthi womphakathi kufuze akwazi ukwenza izinto ngeendlela ezitja namkha ngeendlela ezihlukileko. Kodwana soke isikhathi kufuze abantu bahlale bazihlonipha, bahloniphe nomsebenzi, basebenze nangokuzinikela. Lokhu-ke kubala nezinto ezinjengokubeka imithetho ibe ilandelwe, nokuvumelana nekambiso yokuziphatha elayela bona abantu kufuze baziphathe njani emihlanganweni, nokuthi kufuze basebenze njani, nokuthi kufuze kwenzekeni nakube abenzi izinto ngokwefanelo. Abantu kufuze soke isikhathi benze lokho abathi bazakwenza. Kutjho godu nokuthi imihlangano kufuze iragwe ngendlela efaneleko, kube namarekhodi abekwako, kuthunyelwe nemibiko la kufuze ithunyelwe khona nayifunekako.
Ungavumeli Abantu Basebenzise Iphrojekthi Yenu Ukuzizuzela Izinto Ezingezabo, Eziqalene Nabo Kwaphela.
Akusinto elula ukuhlanganisa abantu abangafaniko kobana bazokusebenza ndawonye ngomnqopho munye! Abantu bangaziphatha ngendlela etjengisa ukuzicabangela bona babodwa, khulu khulu la kunemali khona namkha la kunobunye ubuhle obutholakalako khona! ( njengokuhlanganyela imihlangano yeemfundobandulo, ukukhamba, njll. ) Linga ukwenza Isiqiniseko sokobana abantu ngamunye ngamunye namkha iinqhema azisizakali ngephrojekthi ukuzalisa zazo iimfuneko eziqalene nazo kwaphela - phela iphrojekthi le yenzelelwe ukusiza umphakathi.
Bekezela, Kodwana Funa Ukuthi Abantu Basebenze Ngokuzinikela Nangokukhuthala.
Ukwenza umphakathi usebenzisane ngokuzwana kungaba lihlelo elithatha isikhathi. Abanikeli ngeemali neenthunywa zikarhulumende kufuze balimuke bona ukuvula ihlangano yomphakathi nokwenza amaphrojekthi asebenze lihlelo elibuthaka nelinzima. Kungahle kuthathe iminyaka eminengi. Omunye nomunye kufuze ahlale asebenza ngokuzinikela, asekele koke la kufuneka khona. Ungarhiriki nakuba budisi! Ngakelinye ihlangothi, Ungathomi ukubekezelela ukuziphatha okungakalungi okungahle kuphambukise iphrojekthako namkha kuyiriyadise ngento engekho. Ungafuna ukuthi abantu baziphathe ngendlela yehlonipho nenokuzinikela nakube wena ngokwakho uba sibonelo.
IKOMBANDLELA
Hlonipha Ikolelo Nemikghwa Yabantu Bendawo.
Hlonipha umlando wabantu, nekolo yabo kunye nemikghwa namasikwabo. Abantu bendawo baneendlela zabo zokwenza izinto, ye-ke iindlela zabezo ziqakatheke njengezinye iindlela zokwenza izinto. Linga ukujayela nokuzwisisa iindlela zokwenza izinto zabantu bendawo yalapho. Hlonipha abarholi bendawo yalapho. Nakube kufuneka wenze amatjhuguluko, yenza Isiqiniseko sokobana uyabathatha abantu ukhambe nabo, ungabatjhiyi ngemva - Ungathomi ukulinga ukukatelela iindlela zakho phezu kwabo!
Yakha Ukuthembana Hlangana Nabantu Bewusebenze Ngamandla Ukwenza Ukuthi Ukuthembanokho Kuhlale Kukhona.
Yakha Abarholi Bendawo Neenkutani Ze-CBNRM. Hlukanisela abantu umsebenzi bese utjhiya nendawo yabarholi bendawo abasakhulako kobanyana nabo bazokuthola ithuba lokuziveza.
IKOMBANDLELA
ISIGABA 5
AMAPHUZU ALITJHUMINANYE WEKAMBISOLAWULO YOKUSEBENZA EMIPHAKATHINI
Ikambisolawulo le iqothele amalungu womPhakathi akhona ehlelweni le-CBNRM. Kodwana-ke nanyana kunjalo ikambisolawulo isezabasiza nabanye abantu.Imiphatkathi ziinqhema zabantu abahlala ndawonye, nabahlanganyele indawo yomphakathi kunye nemithombo yamandla yemvelo ukuziphilisa. Laba-ke babantu abazakuvula ihlangano ye-CBNRM babe bakhe nephrojekthi ye-CBNRM ukuvikela imithombo yamandla yemvelo nokwenza ipilo yabantu ibe ngcono. Ikombandlela le ngeyakho.
Yelusa Imithombo Yamandla Yemvelo. Ngaphandle kwehlabathi, amanzi, imithi, iintjalo kunye neenyamazana, angeze kube ne-CBNRM. Nawuzakukghona ukuvikela imithombo yamandla yemvelo le, kufuze ube nehlelo ozakusebenza ngalo elizakuvunyelwa mumuntu woke. Ihlelweli kufuze litjho bona imithombo yamandla ingasetjenziswa njani. Ihlelweli kufuze litjho nokuthi ipilo yabantu ingenziwa njani ibe ngcono.
Sebenzisana Nabantu Abanengi Ngokungakghonakalako. Zoke iinqhema ezinekareko emphakathini kufuze bona zibe nesandla ephrojekthini ye-CBNRM - khulu khulu lababantu abavamise ukweqiswa amehlo, njengabantu abasikazi, ilutjha kunye nabantu abatlhoge khulu. Tjheja ukuthi kungabi neenqhema ezinamandla namkha abantu ngamunye ngamunye abanamandla abazakusizakala ngephrojekthi le ukuzalisa zabo iimfuneko eziqalene nabo kwaphela.
Sebenzisa Ihlangano Enamandla Nezakujamela Abantu Ngeqiniso Ukujamela Abantu Bendawo. Umphakathi kufuze uvule ihlangano ezakulawula iphrojekthi ye-CBNRM. Nakube seyivele ikhona ihlangano yendawo enamandla engenza lokhu - njenge-Development Trust - ningasebenzisa yona. Nakungasinjalo, kuzakufuneka bona uvulele i-CBNRM enye ihlangano. Ihlangano le kufuze bona ibe nabantu abavela eenqhemeni zomphakathi ezahlukehlukeneko.
Abantu behlangano le kufuze bona bathembeke, begodu babe babantu abakhutheleko. Kufuze badose iphrojekthi le kuzokusizakala umphakathi woke. La kukghonakala khona, faka namaKhansela kaRhulumende weNdawo kunye neemphathimandla ephrojekthini le - umsebenzabo uqakatheke khulu.
Kufuze Wazi Kuhle Bona Iphrojekthi Le Izawenzelani Umphakathi. Yenza Isiqiniseko sokobana boke abantu bayavumelana ngokuthi izokwenzani iphrojekthi le. Beka iminqopho ezwakala kuhle, ezwiwa nevunywa mumuntu woke.
Yenza Isiqiniseko sokobana iminqopho oyibekako minqopho ekghonakalako - Ungathomi ukulinga ukwenza izinto ezingakghonakaliko. Yenza Isiqiniseko sokobana boke abahlanganyeli abavela ngaphandle - njengorhulumende nje, iinhlangano ezingasizombuso kunye nabahlanganyeli bamabhizinisi wangeqadi - bayizwisisa kuhle iminqophako.
Ilimuke Kuhle Yoke Imihlobo Ehlukahlukeneko Yobuhle Behlelo Lakho.
Obunye ubuhle behlelweli buzakufika msinyana. Kodwana-ke nokho obunye bungathatha iminyaka ukuphumelela. Ubunengi babantu bazakukarwa bubuhle obufika msinyazana - khulu khulu ubuhle obuyimali. Kodwana-ke kuqakathekile ukuthi woke umuntu ahlathululelwe kuhle ukuthi ubuhle bangemva kwesikhathi bungaba yini. Hlangana nabo-ke kubalwa:
indawo engcono yokuhlala ihlabathi, amanzi, iintjalo kunye neenyamazana zizakuvikeleka kobanyana zizokuhlala zilisizo kini nesizukulwaneni sangomuso.
ifundo nokuthwasiselwa amakghonofundwa kwamalungu womphakathi ukusebenzisana nokuzwana okungcono emphakathini kunye nanabahlanganyeli bangaphandle iindlela ezingcono zokusebenzisa inarha ezinye iindlela zokuziphilisa I
I Isizo elandisiweko elivela ngaphandle sekubalwa nelivela kurhulumende, kubanikeliimali kunye neenhlangano ezingasizombuso ubunikazi obuqinisekisiweko nokusetjenziswa kwamalungelo wenarha nawemithombo yamandla yemvelo ukuvikeleka kwenarha eengozini zangaphandle ukukghona ukubolekwa iimali mabhanga nezinye iinhlangano ezibolekisa ngeemali ukuqiniswa kwamagugu wamasiko, wemikghwa yokuphila nawekolelo.
Ukuthola boke lobubuhle akusinto eyenzeka lula - kutjho ukuthi ihlangano nomphakathi kufuze basebenze nzima nangokukhuthala.
I-CBNRM Angeze Yayirarulula Yoke Imiraro
Emphakathini. Bunengi ubuhle i-CBNRM engabulethela umphakathi, kodwana angeze yakghona ukurarulula yoke imiraro ekhona. Isibonelo, i-CBNRM angeze yakghona ukunikela woke umuntu umsebenzi. Omunye nomunye kufuze bona akuzwisise lokhu - ngoba nakungasinjalo abantu bazakudana ngobunengi. I-CBNRM ingenye nje yeendlela zokusiza ukurarulula imiraro. Abantu kufuze bona baragele phambili ngokwenza umsebenzabo njengemhleni. I-owuvathayimu kunye namaphrojekthi we-CBNRM kuzakuvula amanye nje wamathuba amatjha, hlangana namanye.
Abanye Abantu Bazakufaka Isandla Ukudlula Abanye Kufuze Bathokozwe Ngefanelo.
Amanye wamalungu womphakathi azakusebenza ukudlula amanye ephrojekthini le, ngalokho-ke kufuze bona athokozwe ngefanelo ngomsebenzi awenzileko. Okhunye kukuthi njengoba i-CBNRM izakuletha amatjhuguluko endleleni abantu abenza ngayo izinto, abanye abantgu bangahle balahlekelwe ngeminye yemithombo yemali ebebaziphilisa ngayo. Isibonelo kukuthi kungenzeka ukuthi abantu bangasakghoni ukuthiya iinhlambi ezinengi njengaphambilini elwandle, namkha angeze basakghona ukutheza iinkuni ezinengi njengokuthanda kwabo emahlathini. Abantwaba-ke kufuze bona kube nento abaliliswa ngayo - mhlamunye ngokuthola umsebenzi khona ephrojekthini le. Yenza Isiqiniseko sokobana woke umuntu uyakuzwisisa lokhu kwekuthomeni - ngoba nakungasinjalo ngokukhamba kwesikhathi kungahle kubange irarano.
IKOMBANDLELA
Lindela Irarano. Koke la kunabantu khona kuphele kube nokurarana, khulu khulu nakube kunemali namkha obunye ubuhle obutholakalako, namkha nakube kunemithetho ebekiweko elawula ukuthi abantu bangasebenzisa imithombo yamandla engangani. Hlala ukulungele lokhu, bewulinge nokukulungisa kungakabi kumbi khulu. Yenza ukuthi abantu bahlala banelwazi, begodu uzilalele iinlilo nemirarwabo. Sebenza ngabantu ngendlela elungileko.
Yenza Isiqiniseko sokobana Omunye Nomunye Uyazazi Iimbopho Zakhe Nemisebenzakhe. Yenza ukuthi uhlala ubamba imihlangano ukwenzelela bona omunye nomunye uyazi bona kufuze enzeni. Emthethwenisisekelo wehlanganwakho akuvele kuhle kuzwakale bona yini umsebenzi neembopho zomunye nomunye umuntu.
Yazisa Woke Umuntu. Kufuze kube nokuthintana okuhle hlangana naye woke umuntu othintekako ngazo zoke iinkhathi, ngaphakathi komphakathi ngokwawo kunye nahlangana nabahlanganyeli bangaphandle. Lokhu-ke kungenziwa emihlanganweni enande ibanjwa, nemihlanganweni ebuyisa umbiko, nemihlanganweni yeemfundobandulo, emaphetjhaneni wemibiko anande athunyelelwa amalungu, kunye nezazisweni zomphakathi - ngitjho nalokhuya nawunande ukhuluma nabantu nawuhlangana nabo. Tjela abantu bona kwenzekani ube ulalele nemibonwabo. Lokhu-ke kuzakusiza ukurarulula imiraro ngaphambi kobana iragele phambili
Yazisa Abantu Bona Bayingcenye Yomphakathi ngalokhu umhlanganyelakho oyihlangano engasiyombuso uzakunikela eminye imininingwana ngalokhu. Abantu kufuze godu bazi nangemithetho nemithethokambiso yeSewula Afrika ethinta i- CBNRM, bazi godu neemvumelwano urhulumende weSewula Afrika azitlikitle namazwe ngamazwe. Iimvumelwanezi zithi amaSewula Afrika azakusebenzela ukuvikela imithombo yamandla yemvelo yelizwe leSewula Afrika, abe asebenzele nokwenza ngcono ipilo yabantu abasebenzisa imithombo yamandla le.
IKOMBANDLELA
ISIGABA 6
Lapha-ke kubalwa nabantu abasebenza eenhlanganweni ezingasizombuso, iinhlangano zabanikeli beemali, abarhubhululi kunye neemphathimandla zeminyango karhulumende eziphathelene ne-CBNRM. Umsebenzabo kulekelela umphakathi ukujamisa nokukhambisa amaphrojekthi we-CBNRM - ukukghonakalisa. Ikombandlela le yenzelelwe wena.
Iindlela Ezinengi Zokuziphilisa. Umphakathi uneendlela ezinengi zokuziphilisa ngenarha ohlala kiyo nangemithombo yamandla yemvelo esendaweni leyo. Lokhu-ke kuqakatheke khulu - kutjho ukuthi ngeenkhathi zobunzima angeze bathembele kwaphela eendledlaneni ezimbadlwana zokuzalisa iindingo zabo. Kufuze wenze Isiqiniseko sokobana abantu baragela phambili ngokuba nemihlobohlobo yeendlela zokuziphilisa ezibambelelako. Iphrojekthi ye-CBNRM kufuze bona ivulele abantu amathuba amatjha.
Ilawule Ngokuyelela Imithombo Yamandla Yemvelo. 'Isendlalelo semithombo yamandla yemvelo' - inarha, amanzi, iintjalo kunye neenyamazana - kuyisika yephrojekthi ye-CBNRM. Isendlalelwesi nasingagirika, angeze kusaba ne-CBNRM. Ngaphambi kobana iphrojekthi ye- CBNRM ingathoma, kufuze ube nemininingwana yelwazi ethembekileko ngesendlalelo semithombo yamandla yemvelo nangokuthi isetjenziswa njani imithombo yamandla ( kusetjenziswa ini, kusetjenziselwani, kusetjenziswa ngubani, kusetjenziswa kangangani nokuthi kusetjenziswa kanengi kangangani). Kufuze wazi namandla namkha ikghono lamandla wokuveza (wokukhiqiza ) wokuphilisana kwemvelo - ukuthi ingangani imithombo yamandla yemvelo engasetjenziswa ngaphambi kobana lingonakala ihlelo lokuphilisana kwemvelo.
IKOMBANDLELA
Tlama ihlelo lokuphatha nokulawula, ukhumbule nokuthi umtlamo loyo kufuze usime ngabantu bendawo, kanti-ke kufuze bona babe nesandla nelizwi ehlelwenelo kwekuthomeni. Thoma ngomtlamo olula, otlanywe khona endaweni, nemithetho nomthethosisekelo, bese-ke wakhela phezu kwakho koke lokhu. Funa imibono yezazi, kodwana yenza Isiqiniseko sokobana umtlamakho uyazizalisa iimfuneko zendawo. Lungiselela ukubuyisela enye imali evela emaphrojekthini we-CBNRM emsebenzini wokusingatha amandla wemithombo yamandla yemvelo. Ekubonakele esikhathini esidlulileko kukuthi itjhumi lamaphesente ukuya ematjhumini amabili wamaphesente wemali eyenziweko ivamisile ukwanela ukwenza lokhu. Inani elilingene poro lihlukahluka ngomthombo wamandla omunye nomunye nangephrojekthi enye nenye.
Angeze wenza okwenze kenye iphrojekthi ye-CBNRM kenye iphrojekthi soke isikhathi. Limuka ubujamo bezinto bendawo bese wenza ukuthi indlelakho yokukghonakalisa ikhambisana nabo. Abantu bendawo baneendlela zabo zokwenza izinto - zihloniphe ube uzifundise nokusebenzisana nazo iindlelezo. Beka imithetho yendawo nekambiso yokwenza izinto, kunye neendlela zokuziphatha abantu abavumelana nazo. Ngakelinye ihlangothi, tjheja imithethokambiso namaqhinga asebenza elizweni loke neemfundeni ngeemfunda bese ukusebenzisa ngendlela ezakusiza. Akunamtlamo munye obekelwe ukunqophisa i-CBNRM. Sebenzisa okufunde eenkhathini ezidlulileko, uhlale ubeke ilihlo.
Yakha Ihlangano Yendawo. Abanikazi behlelo le-CBNRM mphakathi ngokwawo. Ihlangano ye-CBNRM yomphakathi kufuze bona kube ngiyo eyenza umsebenzi wamaphepha we- ofisini newokuthatha iinqunto. Nakukghonakalako, sebenzisa ihlangano esele vele ikhona. Kodwana nakube ayikho ihlangano yendawo enamandla nelungileko ongathathela kiyo, kuzakufuneka bona kuvulwe ihlangano etja ye-CBNRM. omunye wemisebenzakho ephambili kunikela amandla wokwakha - ukusiza ihlangano yendawo ngesekelo lamambala nomsebenzi wokuthwasisa kobanyana izokwenza umsebenzayo ngefanelo. Isekelo lakho kufuze liragele phambili isikhathi ihlangano yendawo beyiqine ngokwaneleko ukuphatha nokulawula iphrojekthi ye-CBNRM ngepumelelo.
IKOMBANDLELA
Yenza Isiqiniseko sokobana I-CBNRM Iletha Ubuhle Bamambala, Namhlanje Nangomuso Ebanntwini Bendawo.
Ubuhle be-CBNRM ebantwini bendawo kufuze bona ubuncani bakhona bulingane neendleko zokuthwala ihlelo le- CBNRM. Abantu bendawo bahlala bamajadu, kanti nenarha abanayo yincani. Angeze bavume ukukhambisa inarhabo nokusebenzisa isikhathi sabo ku- CBNRM ngaphandle kobanyana kube nobuhle obubonakalako obuzakuza kibo.
Yenza Isiqiniseko sokobana nanyana ngimaphi amaphrojekthi we- CBNRM anomtlamo wamambala wekambiso azayilandela kunye nethuba elihle lokuphumelela. Lokhu-ke kubala nokuqinisekisa bona kunemakethe yepahla evezwako namkha imisebenzi eyenziwa maphrojekthi we-CBNRM. Umtlamo loyo kufuze bona ubale nendlela yokuhlola nokuqalisisa ikhwalithi - phela ipahla eyenziwe budlabha nabutjhophori angeze ithengiseke!!!
Sebenzisa Abakghonakalisi Abafundisiweko Nabanye Abasekeli Nabaluleki Ongahlala ubathemba.
Umnqopho kukuthi abantu bendawo baziphathele iphrojekthi ye-CBNRM ngaphandle kwesizo lokukghonakalisa elivela ngaphandle, nangaphandle kwesekelo langaphandle, kodwana lokhu kungathatha isikhathi eside. Laphokhunye, umsebenzi owenziwa zizazi ( njengokumaketha nje ), kungenzeka kufuneke bona nawo wenziwe mhlanganyeli wangaphandle. Lokhu-ke kwenzeka emabhizinisini amanengi. Koke la kukghonakala khona, faka abantu bendawo abanamakghonofundwa , kanti-ke la kunganabantu bendawo abanamakghonofundwa afunekako, lungiselela ukudlulisela amakghonofundwa lawo ebantwini bendawo msinyana ngokungakghonakalako.
Faka abantu abanamakghonofundwa, netjisakalo kunye nekghono lokusebenzisana kuhle nabanye abantu. Kufuze bona kube "nekutani" namkha umrholi komunye nomunye umsebenzi omkhulu ephrojekthini. Lokhu-ke kufuze bona kwenzeke ehlanganweni yomphakathi nakubahlanganyeli bangaphandle abanjengeminyango yembusweni neenhlangano ezingasizombuso. La kukghonakala khona, yakha abarholi bendawo nikela abantu abanganalimuko imisebenzi nethwasiso kunye nesekelo elifunekako. IKOMBANDLELA
Lindela Irarano Nombango Weenkhundla, bese Ukulungiselela Kusese Nesikhathi Lokhu. Omunye nomunye umphakathi unombangwawo weenkhundla.
Kufuze uyilimuke ipolitiki yeenkhundla endaweni yangekhenu kobanyana uzokwazi ukusebenza ngerarano elingaba khona.
Ungalindela irarano nanyana kukunini ehlelweni le-CBNRM, kodwana khulu khulu lokhuya nalithoma ukuveza iinthelo. Ekuhleleni kwakho, lindela ukurarana okungahle kube khona bese wenza amalungiselelo wendlela ozakurarulula ngayo iraranwelo, kodwana kufuze kube yindlela ezakuvunyelwa mumuntu woke.
Yakha Isikhozi Nabahlanganyeli Bangaphandle Bese Wenza Ongakwenza Ukwenza Isiqiniseko sokobana Isikhozeso Sihlala Sikhona. Sebenzisana nezinye iinhlangano embusweni nekorweni yangeqadi, uzenzele nendawo. Yenza Isiqiniseko sokobana nazo ziyasizakala ngokusebenzisana nawe, kodwana limuka bona lokhu kungayibanga imiraro emitjha. Nakube abahlanganyeli bangaphandle bakhona emaphuzwini ayisika wephrojekthi, njengokukha imithombo yamandla yemvelo, sebenzisana ngokubambisana nabo ukulawula nokubeka ilihlo emisebenzinabo ube utjengise umphakathi nokuthi kusetjenzwa njani nabahlanganyelaba.
Bhajetha Ngokuqalisisa Ubujamo Bezinto Njengoba Bunjalo.
Amaphrojekthi we-CBNRM asebenza ngekambiso yokuphatha ngokuhlanganyela. Ihlelo lokuphatha ngokuhlanganyela lidla iindleko ezinengi, lithatha nesikhathi eside kunehlelo lokuphatha elijayelekileko. Lokhu-ke kungebanga lokobanakufuneka enye imali nesinye isikhathi ukuphumelelisa ihlelo lokuhlanganyela. Kodwana lelihlelo ngilo elinepumelelo engcono ngemva kwesikhathi, khulu khulu emaphrojekthini womphakathi. Kufuze wenze Isiqiniseko sokobana uzabela imali leziindleko ezingezelelweko.
Vula Isifuba, Uthembeke: Sebenzisa isikhathi esinengi emikhulumiswaneni, kanti-ke la kunokungavumelani khona, linga ukuthola ukurarulula ngendlela ethembekileko ezakusebenzela umuntu woke. Kodwana ungazilaliseli amehlo iinqhema ezilinga ukutjhotjholozela zazo iinrhuluphelo kwaphela. Yenza Isiqiniseko sokobana nakuhlelelwa imisebenzi ngomuso imibono yomuntu woke iyatjhejwa.
IKOMBANDLELA
ISIGABA 7
Abenzi bomthethokambiso babantu bakarhulumende abenza imithetho nemithethokambiso ephathelene ne-CBNRM. Ikombandlela le yenzelwe wena.
Nikela Umphakathi Ithuba Lokuba Nelizwi Nombono Begodu Uvulekele Ukwamukela iindlela ezitja.
Thoma ukufaka umphakathi eendabeni ze-CBNRM lisathoma ihlelo lokubeka imithethokambiso. Lokhu kungobanyana vele abantwaba phela ngibo abasebenzisi nabavikeli bemithombo yamandla yemvelo. La kukghonakala khona, faka nelwazi lendabuko lendawo leyo emithethweni nemithethwenikambiso eniyakhako. Zimisele ukwenza amatjhuguluko emithethwenikambiso nakube uthola iintjengiso ezivela ebantwini ngokwabo zokuthi kufuneka amatjhuguluko.
Amaphepha Womthethokambiso Kufuze Abe Lula Futhi Atholakale Lula. Yenza Isiqiniseko sokobana imithethokambiso itlolwe ngelimi elilula nelizwakalako. omunye nomunye osephrojekthini i-CBNRM kufuze akwazi ukuthola amakhophi womthethokambiso we-CBNRM. La kukghonakala khona, imitlolo yomthethokambiso leyo itjhugulule ibe ngamalimi wendawo yalapho.
IKOMBANDLELA
Imithethokambiso Yelizwe Loke Neyeemfunda Ngeemfunda Kufuze Ibe
Sisendlalelo Semithetho Yendawo. Kuqakatheke khulu ukuthi amaphrojekthi we-CBNRM athintane nama-IDP wendawo naweenyingi, ngoba i-IDP iletha ndawonye yoke imizamo yetuthuko yendawo. I-IDP iqalelela nemithetho yelizwe neyeemfunda, nemithethokambiso kunye namahlelo. Ngebanga lakokhu-ke, umasipaladi wendawo kufuze asebenzisane nehlelo le-CBNRM. Ngokwefanelo umKhandlu weNdawo kufuze ubeke ikomidi ye- CBNRM namkha isiqhema somsebenzi esizakusebenzisana nehlangano ye-CBNRM endaweni yalapho. Ngemva kwalokhu-ke, tjhiyela abantu bendawo ithuba lokobana bazenzele yabo imithetho, ngokusebenzisa ilwazi lendawo namasiko nemikghwa yabantu bendawo le.
Sebenzela Ukuthi Ekugcineni Amandla Wokuphatha Uwanikele
Abasebenzisi Bemithombo Yamandla Ngokwabo. Nasele lisebenza belinamakghonofundwa nethwasiso efunekako ihlelo lendawo le-CBNRM, amandla wokuphatha nokulawula imithombo yamandla kufuze bona adluliselwe kilo ihlelweli ngokwalo. Nikela abantu ihlelo levikeleko lesikhathi eside namalungelo wemithombo yamandla nawenarha. Abantu kufuze bazi bona amalungelwabo wenarha nawemithombo yamandla avikelekile ngaphambi kobana bangasebenzisa isikhathi sabo nemalabo ekuphatheni imithombo yamandla.
Faka Woke Umuntu Ozakuthintwa Yi-CBNRM.
Woke umuntu othintwa kuphathwa kwemithombo yamandla yendawo kufuze bona abe nelizwi ephrojekthini ye-CBNRM. Hlangana nabantwaba-ke kubalwa nabarholi bendabuko la banamandla khona.
Omunye Nomunye Umnyango Kufuze Wenze Iqiniso Lokobana Imithetho, imithethokambiso Kunye Neemvumelwano Zendawo Kuyahlonitjhwa. Iminyango yombuso kufuze ibeke ilihlo emahlelweni we-CBNRM ukwenza Isiqiniseko sokobana imithetho nemithethokambiso iyalandelwa. Kufuze ibeke nelihlo phezu komsebenzi weemphathimandla zeminyango yembusweni ukuqinisekisa bona zenza umsebenzazo ngefanelo.
IKOMBANDLELA
Imithethokambiso Kufuze Bona Ibe Namandla. Abantu nabephula imithetho kufuze bahlawuliswe ngehlawulo efaneleko. Ihlawulo kufuze bona iye ngokuqina emacaleni abuyelelako. Iimphathimandla ezihlangana nabantu kufuze bona zivunyelwe ukusebenzisa imibonwazo nazisebenzisa umthetho. Kufuze zilimuke bona obunye nobunye ubujamo bezinto behlukile kobunye.
Beka Imibandela Ezwakala Kuhle Yokudlulisa Amandla Wokuphatha. Umphakathi kufuze wazi bona kufuze wenzeni nawuzakunikelwa amandla wokuphatha imithombo yamandla yemvelo. Imibandela le hlangana nayo kubalwa nalokhu : kube nebandla labaphathi elikhethiweko, kuvulwe Iisijamiso somthetho esinjenge-Trust, i-Communal Property Association namkha iKhamphani eyi-Section 21, ubufakazi bokuthi labo abanikelwa amandla banawo amakghonofundwa afunekako nekghono lokuphatha, kanti godu kufuze bona kube nehlelo lokubeka ilihlo. Isizo langaphandle liyafuneka, kobanyana umphakathi uzokwazi ukuzalisa imibandela ebekiweko le.
Yakha Amandla Wekghono.
Thola ube uzisebenzise ngokupheleleko iindlela ezikhona zokusekela amahlelo wokuthwasisa ngeemali, kobanyana ithwasiso efunekako emakghonofundweni afunekako izokunikelwa abasebenzisi bemithombo yamandla bendawo yalapho, bazokwazi ukuzelusela yona. Ekuhleleni kwakho yenza iqiniso lokobana iimali zikhutjhelwa amahlelo wokuthwasisa afaneleko. Ukuthwasiswa kungenzeka kufuneke neemphathisweni zikamasipaladi wendawo kobanyana zizokukghona ukusekela ihlelo le-CBNRM ngendlela efaneleko.
Giriza Iinqabo Ezihlangana Neminyango. Omunye nomunye umnyango wembusweni namkha isijamiso kufuze sazi kuhle bona yini umsebenzi waso ku- CBNRM. Ukulungelela imisebenzi ye-CBNRM eminyangweni ngeminyango, kufuze bona kuvulwe iinkundla zemivango yababelani abavela kibo boke ababelani abaphambili. Kungaba ziinkundla zesikhatjhana namkha amakomidi - ajanyiselwe amaphrojekthi athileko namkha amahlelo athileko, ekuzakuthi nakaphetha umsebenzawo bese ayavalwa.
IKOMBANDLELA
Thola Imininingwana Yelwazi Elilungileko Ngaphambi Kokutlikitla Iimvumelwano. Ngaphambi kokutlikitla iimvumelwano namaphrojekthi we-CBNRM, iminyango yembusweni kufuze yenze iqiniso lokobana amaphrojekthi layo asebujamweni obuhle beemali, nokuthi kuzakuba nobuhle bamambala bokubabalelwa kwemithombo yamandla yemvelo. Kufuze godu wenze nesiqiniseko sokuthi iphrojekthi leyo nangambala mhlobo we-CBNRM.
Yenza Kube Lula Ukuthi Umphakathi Ubuyelwe Yimali Ku-CBNRM. Urhulumende angathatha amagadango wokwenzela umphakathi ubulula bokuthola imali ngamahlelo we-CBNRM. Isibonelo, ipahla elilifa elithengisekako ingadludliselwa emphakathini; umphakathi unganikelwa imvumo yokukhupha amaphemithi namkha wokuqhatjhisela iinqhema zangaphandle ( njengamabhizinisi wangeqadi nje ) kobanyana zisebenzise imithombo yamandla ngemibandela ethileko. Kufuze nokho-ke uqale imibandela yomthetho yeemvumelwano ezinjengalezi, uqale nokuthi zizakubambelela kangangani hlangana komphakathi nekoro yangeqadi.
Qinisekisa Ubuhle Obungasimali. Ubuhle obungasimali buqakathekile nemahlelweni we-CBNRM. Hlangana nabo kubalwa nalokhu :
Ukuvikelwa kwenarha ngomthetho eengozini ezivela ngaphandle
Isekelo lechwephetjhe emisebenzini yokuphatha yabantu bendawo
Imisebenzi yokukghonakalisa
Ukutholakala kweemali zokubolekwa mabhanga nezinye iinhlangano zeemali, nelinye isizo leemali
Ukuqiniswa kwamagugu wamasiko nawekolo.
IKOMBANDLELA
Isiqhema Sekombandlela
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke: 310 3911
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke: 312 8911
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke: 319 6000/7219
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke: 334 0600
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke: 322 7312
IKOMBANDLELA
Inomboro Yeswitjhibhodi Yomuntu Woke: 403 3719
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke: 355 1900
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke: 298 7086
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke: 7666 020
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke: 838 9102
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke: 609 3235
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke: 389 5146
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke: 355 9112
Iswitjhibhodi Yomuntu Woke: 483 4093
IKOMBANDLELA
IKOMBANDLELA
Sebenzisa lelikhasi ukungezelela eminye imithombo ekungathintanwa nayo:
IKOMBANDLELA
<fn>nde_Article_National Language Services_Ngokuya komThethosise.txt</fn>
Ngokuya komThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika ka-1996 (umThetho wenomboro 108 ka-1996), woke umuntu unelungelo lokuthola izabelo zemali yehlalakuhle nayikuthi abakghoni ukuzondla.
Isabelo semali sokudludliselwa kwemali kaRhulumende ebantwini abangakghoniko ukuzondla. Lemali ibhadelwa abantu abatlhagako bona bakghone ukuzithengela izinto eziziindingo zokuleya kanye nokuthola iindingo-mbala zokuphila. Izabelo zinikelwa ukusekela umnqopho womNyango okukunikela amandla kilabo abatlhagako begodu nokuqinisekisa ipilo engcono kilabo abatlhogako.
Nawenza isibawo sokurhelejwa komphakathi, ubujamo bombawi kwezeemali nebomlinganakhe namkha abathintekako buyahlolisiswa ukuqinisekisa bonyana umuntu onjalo uyavumeleka bona athole isabelo sombuso na. Lokhu kubizwa ngokuthi yi hlahlubo yamajamo kwezokuphila . Ikambiso yokuthola isabelo akukafaneli ithathe amalanga adlula kwamabili ukusukela ekulethweni kwesibawo.
Kunemihlobo emithathu yezabelo zabantwana:
A. Isabelo sokukhuliswa komntwana
B. Isabelo sokondla umntwana
C. Isabelo esiyame etlhogomelweni
TJHEJA: Izabelo zibhadelwa kubazuzi njalo ngenyanga.
A. ISABELO SOKUKHULISWA KOMNTWANA
Ihlathululo:
Isabelo sokukhuliswa komntwana sibhadelwa kubazali abakhulisa umntwana mayelana nomntwana obekwe ngaphasi kwetlhogomelo labo ngokuya komThetho wokuTlhogonyelwa komNtwana ka-1983 (umThetho wenomboro 74 ka-1983).
Iimfuneko:
Umbawi/umntwana kufanele abe sisakhamuzi seSewula Afrika ngesikhathi sokwenziwa kwesibawo.
Incwadi kamazisi enebhakhowudi eneenomboro ezili-13 yombawi kufanele ivezwe.
Umlayo wekhotho otjengisa ubujamo betlhogomelo lokukhulisa kufanele uvezwe.
USENZA KUPHI ISIBAWO SESABELO
Faka isibawo e-Ofisini lezeHlalakuhle eliseduze nalapho umbawi ahlala khona.
Nayikuthi abenzi mbawo badala khulu namkha bagula khulu bonyana bangakhamba batjhinge e-ofisini ukuyokwenza isibawo, ilunga lomndeni namkha umngani angabenzela isibawo.
Iforomo lesibawo lizakuzaliswa kukhona isiphathiswa esibuya emNyangweni.
Nasele iforomo lesibawo lizalisiwe, umbawi uzakunikela irasidi.
Irasidi kufanele ibekwe ngombana isitjengiso sokufaka isibawo.
Akunamali okufanele ibhadelwe nakwenziwa isibawo.
Nayikuthi isibawo asivunywa li-Ofisi lezeHlalakuhle, umbawi kufanele aziswe ngomtlolo ukobana kungebanga lani isibawo singakavunywa.
Umbawi unelungelo lokudlulisela phambili isiqunto sokwaliwa kwesibawo kuNgqongqotjhe wezeHlalakuhle ePhrovinsini yakhe, ahlathulule bonyana kungebanga lani angavumelani nesiqunto. Ukudlulisela isiqunto phambili kufanele kwenziwe kungakapheli amalanga ama-90 wokwaziswa ngomphumela wesibawo.
ILANGA LOKUNIKELWA KWESABELO
Nayikuthi isabelo sivunyiwe, umbawi uzakubhadelwa ukusuka ngelanga isibawo esalethwa ngalo.
NAYIKUTHI ISIBAWO SESABELO ASIKAVUNYWA
Umbawi kufanele aziswe ngomtlolo ngamabanga wokwaliwa kwesibawo sesabelo, begodu namkha aziswe nangelungelo lakhe lokudlulisela phambili isiquntwesi, emalangeni ama-90 ngemva kokwaziswa lokho.
IINDLELA ZOKUBHADELWA
Isabelo singabhadelwa ngeendlela ezilandelako:
singabhadelwa ngemali esandleni singabhadelwa ngokufaka imali ebhanka singabhadelwa ngokufaka imali eBhankeni yokuBulunga yePosini singabhadelwa ehlanganweni
TJHEJA: Nayikuthi umbawi akakghoni ukuzokuthatha isabelo sakhe, umjameli wangokomthetho uzakukhonjwa bona azosithathela umbawi ngesikhathi esijayelekileko.
UKUJANYISWA KWEZABELO
Okulandelako kungaba nomphumela wokujanyiswa kwesabelo:
amatjhuguluko ebujameni umphumela wokubuyekeza ukubhalelwa kubambisana lokha nakubuyekezwa isabelo
UKUBUYISWA KWEZABELO
Isibawo sokubuyiswa kwesabelo somrholo kufanele silethwe kungakapheli amalanga ama-90 wokujanyiswa.
AMABANGA AMAKHULU WOKUPHELA KWESABELO
Ukufa
Ukwamukelwa ehlanganweni karhulumende
Isabelo akhange silandwe bekwaba ziinyanga ezintathu zilandelana
Isikhathi sesabelo sokurholophala sesikhatjhana siphelile
Umbawi akakho eRiphabhligini isikhathi esiziinyanga ezisithandathu namkha ukudlula lapho.
UKUBUYEKEZA
Umbawi kufanele aveze enye nenye ingeniso ngesikahthi sokwenza isibawo. Lokhu kuzakuba sisekelo umNayngo ozakuqunta ngaso bonyana isabelo siyabuyekezwa na. Umbawi uzakwaziswa kungakafiki iinyanga ezintathu zelanga lokubuyekeza namkha ilanga lapho isitifikethi sepilo sizakuphuma ngalo.
B. ISABELO SOKONDLIWA KOMNTWANA
Isabelwesi sikhuliselwa ebantwaneni abangaphasi kweminyaka eli-11, abangaphasi kwetlhogomelo lomnikeli wetlhogomelo lokuthoma, begodu sizakudluliselwa ngeragelo phambili ukudlala iminyaka emithathu ukufaka abantwana abangaphasi kweminyaka eli-14, okutjho bona:
Ihlathululo:
Isabelo sokondliwa komntwana sibhadelwa umnikeli wetlhogomelo lokuthoma mayelana nomntwana ongaphasi kweminyaka eli-11. Umnikeli wetlhogomelo mumuntu onokuziphendulela kokuthoma kweendingo zomntwana, begodu ongahlobana namkha angahlobani nomntwana.
Iimfuneko:
Umntwana nomnikeli wetlhogomelo lokuthoma kufanele babe zizakhamuzi zeSewula Afrika begodu bahlale eSewula Afrika.
Umbawi kufanele abe mnikeli wetlhogomelo lokuthoma emntwaneni othintekako.
Umntwana kufanele abe ngaphasi kweminyaka eli-11 ubudala.
Incwadi kamazisi enebhakhowudi eneenomboro ezili-13 yomnikeli wetlhogomelo lokuthoma kanye nesitifikethi somntwana samabeletho esineenomboro ezili-13 kufanele zilethwe.
Umnikeli wetlhogomelo angeze enza isibawo sabantwana abangaphezu kwabasithandathu okungasi ngebakhe.
Umntwana angeze athola isabelo nayikuthi umnikeli wetlhogomelo lokuthoma akusi sisakhamuzi seSewula Afrika;
umnikeli wetlhogomelo lokuthoma uthola umrholo wokutlhogomela umntwana othintekako;
umntwana ungaphasi kweminyaka eli-11 ubudala;
umnikeli wetlhogomelo lokuthoma sele anikelwe isabelo somntwana;
umbawi akusi mnikeli wetlhogomelo lokuthoma;
ihlangano ithola umrholo ukutlhogomela umntwana.
C. IZABELO EZIYAME ETLHOGOMELWENI
Ihlathululo:
Isabelwesi sibhadelwa abazali, abazali abakhulisa umntwana, abatlhogomeli bomntwana oneminyaka ephakathi kwamunye ukuya eminyakeni eli-18, ofuna itlhogomelo lesikhathi soke ngesibanga sokurholophala ngokwengqondo namkha ngokomzimba.
Iimfuneko:
Umbawi nomntwana kufanele bahlale eSewula Afrika
Umntwana kufanele abe nonyaka munye ukuya eminyakeni eli-18 ubudala.
Umbiko wokuhlolwa kwezokwelapha oqinisekisa ukurholophala kufanele ulethwe.
Umntwana othembele etlhogomelweni angeze athlogonyelwa unomphela ehlanganweni karhulumende.
<fn>nde_Article_National Language Services_OKUMUMETHWEKO (2005).txt</fn>
Lungiswe: Arhostosi 2005
OKUMUMETHWEKO
A. IMITJHADO YESINTU NGOKOMTHETHO WOKWAMUKELWA KWEMITJHADO YESINTU 120 KA 1998 1
B. UKWABIWA KWAMAFA ATJHIYIWEKO WABANTU ABANZIMA...21
IINHLOMELELO
ISETHULO
Umtlolo lo azange ubuthelelwe ngehloso yokobana ube mtlolo opheleleko nekuthathwa kiwo amagunya, kodwana umhlahlandlela kwaphela kubasebenzisi malungana nemitjhado nokwabiwa kwamafa
Ngebanga lemithetho yebandlululo imitjhado ethize yamaSewula Afrika wendabuko azange yemukelwe nofana ipheliswe ngaphasi kobujamo obuthize. Umthetho omutjha okukhulunywa ngawo kilomtlolo ulethe amatjhuguluko arhabileko emikhubeni eyenziwako, njengombana kuzakuvela..
Ngokufanako indlela ebekuphathwa ngakhona ipahla yabantu abaNzima abahlongakala bangakabi amafa wabo, beyingekho kumthethosisekelo nakancani nje-ke umthetho ohlonywe milandu wakatelela umNyango wezobuLungiswa kobana utjhugulule ikambiso yawo yomthetho ukuze ikhambisane nomThethosisekelo.
Kungenzeka bonyana ikambiso etja yomthetho okukhulunywa ngayo kilomtlolo nayo ayikhambisani nemikhuba yabantu bendabuko beSewula Afrika, kodwana lokhu akisiyo ihloso yekulumiswano le. Wena uzazibonisele ngalokho!
IMITLOLO ESETJENZISIWEKO
IMITJHADO YESINTU
IMILANDU
UmThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu
Isahluko 40
Imilandu
UKWABIWA
Imilandu
IMITHETHO
UmThetho wokuPhathwa kwabaNzima mThetho 38 ka 1927 (isigaba 23)
UmThetho wokuPhathwa kwamaFa mThetho 66 ka 1965
UmThetho wokwAbiwa kwamaFa aTjhiyiweko mThetho 81 ka 1987
Isimemezelo R 200 ka 1987
A. UMTHETHO WOKWAMUKELWA KWEMITJHADO YESINTU 120 KA 1998
ISINGENISO
Ngaphambi kokungena ekulumiswaneni engeneleleko yomThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu (eyaziwa bona "Mthetho"), kuqakathekile ukubonelela ngehlangothi elifitjhani lobujamo kezomthetho okumalungana nemitjhado yesikhuwa kanye "nemitjhado yesintu" okwenziwe ngaphambi kwaka 15 Novemba 2000, (okulisuku umThetho owathoma ukusebenza ngalo).
IMITJHADO YESIKHUWA NGOKOMTHETHO WOKUPHATHWA KWABANZIMA 38 KA 1927
Ubujamo ukusuka ngo 1929 ukuya ku 1 Disemba 1988
Kodwana ukuhlanganyela ipahla okunjalo, njll. bekukghoneka kwaphela nakube indoda beyingakathathi abanye abafazi "ngomtjhado wesintu" ngaphandle komfazi loyo efuna ukumtjhada isikhuwa.
Ngomhlaka 1 kuNovemba 1984, umThetho wePahla yemTjhadweni 88 ka 1984 wajanyiswa okwathi -inter alia waphelisa amandla womtjhado indoda ebegade inawo phezu komfazi emtjhadweni wesikhuwa, nofana ngokomthetho wesintu. Umphumela walokhu kwaba kukuthi ukusuka ngomhlaka 1 kuNovemba 1984, amandla womtjahdo indoda ebegade inawo phezu komfazayo ngokomtjhado owajanyiswa ngokwesigaba esisuliweko 22 asulwa ukusukela emuva.
Umphumela womtjhado wesikhuwa phezu kokuthathana kwesintu okukhona nje
Njengombana abalingani "abathethene isintu" bebangathathwa njengabatjhadene ngokomthetho, umlingani gade akghona ukuthi ngesinye nesinye isikhathi khibe umtjhado lowo usesekhona azitjhadele omunye umlingani ngokomtjhado wesikhuwa. Umphumela walokho bekuba kukuthi umtjhado wesikhuwa lowo uginya "wesintu". qala ku-Nkambula v Linda 1951 1 SA 377 A no-Malaza v Mndaweni 1975 BAC C 45. Umfazi othethwe isintu bekuthiwa "mlingani olahliweko". Umfazi othethwe isintu loyo naye gade akghona ukungena emtjhadweni wesikhuwa nenye indoda ngokufanako ukuthathana kwesintu kwabo bekufelela. Ukuthi "ukuthathanokho" kuvuselelwa mThetho wokwAmukelwa komTjhado wesiNtu 120 ka 1998 isigaba 2 mbuzo okumele amakhotho enze iqunto ngawo.
Isigaba 22 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima, 38 ka 1927, kodwana, ubonelela ngeendlela zokuvikela umndeni olahliweko lokha indoda nayihlongakalako. Malungana neenhloso zokwaba ilifa, ijamo lomhlolokazi nabantwana bomtjhado wesikhuwa gade lithathwa bona lilingana nelomhlolokazi nabantwana bomtjhado wesintu. Okutjho bona ukubekwa phambili kwejamo lomfazi nabantwana bomtjhado wesikhuwa bekuphelelwa mamandla bese babekwa ezingeni elilinganako nelomfazi(abafazi) olahliweko nabantwabakhe.
Ubujamo ukusuka ngomhlaka 2 Disemba 1988
Ukuya ngokomThetho wokuTjhugululwa komThetho wemiTjhado nePahla yemTjadweni, umThetho 3 ka 1988, othome ukusebenza ngomhlaka 2 Disemba 1988, umThetho wokuPhathwa kwabaNzima ka 1927 watjhugululwa.
UmThetho wokuTjhugulula waletha amatjhuguluko alandelako:
Ukusulwa kwesigaba 22
Umphumela walokhu kwaba kukuthi yoke imitjhado eSewula Afrika yabekwa esilinganisweni esifanako begodu umThetho wePahla yemTjhadweni 88 ka 1984 nawo wasetjenziswa emitjhadweni yabanzima ebekhona ngemva kwangomhla ka 2 Disemba 1988. Nje-ke imitjhado eyenziwe ngemva kwangomhlaka 2 Disemba 1988 yaba ngehlanganyela ipahla ngaphandle kwanange kwenziwa isivumelwano sangaphambi komtjhado besatloliswa esikhathini esiziinyanga ezintathu e-ofisini lokutloliswa kwepahla.
Isiqabo emtjhadweni
Ngetjhudu elimbi azange kwenziwe isibonelelo sokobana kwenziwani nakube umtjhado wesikhuwa lowo wenzeke ngemva kowesintu. NoKodwana kuyaqiniswa bonyana umtjhado wesikhuwa lowo awuyelwa.
Isigaba 3 somThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu 120 ka 1998, uqabela umlingani osemtjhadweni wesintu kobana angene emtjhadweni wesikhuwa ukuya ngokomThetho wemiTjhado 25 ka 1961. Isibonelelo esinjalo kukhulunywa ngaso endimeni 2.3.2 supra, kodwana godu azange kube nesibonelelo sokobana kwenziwani nakube imibandela yomThetho yephuliwe.
UmThetho wango 1978 wemiTjhado eTranskei, 21 ka 1978 beyivumela indoda esemtjhadweni wesikhuwa kobana ingene emitjhadweni eminye yesintu, ngaphandle kwanange umtjhado wesikhuwa bewungahlanganyeli ipahla. Ngokufanako, indoda esemtjhadweni wesintu ingangena emtjhadweni wesikhuwa nomfazi wesithathu, kwaphela nange umtjhado wesikhuwa lowo awusingohlanganyela ipahla.
UKWAMUKELWA KOMTHETHO WEMITJHADO YESINTU 120 KA 1998
UmThetho uthome ukusebenza ngomhlaka 15 Novemba 2000 bewaletha igadango eliqinileko lokwamukela yoke imitjhado yesintu esemthethweni. UmThetho usebenza ukuthoma emuva begodu kuzakusetjenzwa ngawo isigaba ngesigaba.
Ukusebenza komThetho
UmThetho usebenza kiyo yoke imitjhado yesintu eyenziwe ngokomthetho wemitjhado yesintu, okutjho imikhuba nokusetjenziswa kwayo ngokwesiko phakathi kwama-Afrika eSewula Afrika begodu obumba ingcenye yesiko labantwabo.
Ngalokho kuyakhanya bonyana umThetho lo awukwazi ukubona eminye imibala ngombana usebenza kwaphela ebantwini bendabuko eSewula Afrika, kwaphela nakube umtjhado ugidingwe namkha wagidingwa ngokwemikhuba nokusetjenziswa kwamasiko wabantu bendabuko be-Afrika.
Isigaba 2 somThetho sihlukanisa hlangana kwemihlobo emibili yemitjhado yesintu eyamukelekako, okutjho:
Imitjhado yobuTsobe neyesiThembu eyenziwe ngaphambi kwangomhlaka 15 Novemba 2000
Imitjhado eyenziwe ngaphambi kwangomhlaka 15 Novemba 2000 yamukelwa kwaphela nakube iyaziwa ngokomthetho wesintu begodu nakube beyikhona nakuthoma ukusebenza komThetho. Iindingo okumele zaneliswe mitjhado le ngilezo ezibekwe mthetho wesintu ngokungakahleleki osebenza ngaphandle kwaKwaZulu-Natal nalezo zomthetho wesintu ohlelekileko osebenza KwaZulu-Natal.
Imitjhado yobuTsobe neyesiThembu eyenziwe ngemva kwangomhlaka 15 Novemba 2000
Imitjhado eyenziwe ngemva kwangomhlaka 15 Novemba 2000 kumele ikhambisane neendingo zomThetho. Iindingo ezihlinzekwa emThethweni naziphikisanako begodu zibhalelwa kukhambisana zizakwenza imitjhado ibe lilize.
Iindingo zomtjhado owamukelekako owenziwe ngemva kwangomhlaka 15 Novemba 2000
Isigaba 3 somThetho sihlinzeka bonyana iindingo ezilandelako kumele zaneliswe malungana nomtjhado wesintu wobutsobe:
Bobabili okumele babe balingani kufanele babe ngaphezu kweminyaka eli- 18 nofana bathathwe bona bamondarha.
Bobabili okumele babe balingani kumele bavumelane kobana batjhada ngokomthetho wesintu.
Akekho omunye wabalinganabo okumele abe yingcenye yanofana ngimuphi omunye umtjhado wesintu.
Umtjhado kumele kukhulunyiswanwe ngawo bekwenziwe nofana ugidingwe ngokukhambisana nomthetho wesintu.
Ukuze uktjhado wesintu osithembu wamukeleke, phezu kweendingo ezifunekako ezitjhwiwe ngaphezulu, kumele kwenziwe isivumelwano njengombana sihlinzekwe kusigaba 7 (ikulumiswano epheleleko ngalokhu isendimeni 5.2.2).
Ukutloliswa kwemiTjhado yesiNtu
Isigaba 4 somThetho sibeka isibopho phezu kwabalingani kobana batlolise umtjhadwabo, kodwana ukuhluleka ukutlolisa umtjhado lowo akuthinti ubuqiniso bawo.
Ukutloliswa kwenziwa sikhulu esitlolisako (emNyangweni wezangeKhaya), kwaphela nakube ilwazi elifunekako eliquntiweko liyalethwa bekubhadelwe. Omunye nomunye umuntu, ingasi kwaphela abalingani, angenza isibawo sokutlolisa umtjhado, kwaphela nakube angaveza ikareko elaneleko malungana nalokho.
Iindingo malungana nokutloliswa komtjhado nemitlolo okumele izaliswe nobufakazi obumele bilethwe e-ofisini lokutlolisa kusemthetjhwaneni yomThetho begodu angeze kwakhulunywa ngokungeneleleko emtlolweni lo.
Isibawo esiqaliswe eKhotho
Isigaba 4 somThetho sihlinzeka bonyana ikhotho ingathintwa ngesibawo malungana nokutloliswa komtjhado wesintu. Isigatjanesi singasetjenziswa kwaphela nakube kunombango malungana nobuqiniso bomtjhado kodwana ingasi lokha isikhulu sokutlolisa nasinganasiqiniseko sokusetjenziswa kwemikhuba nokwenziwa kwayo.
UKULINGANA NGEJAMO NANGAMANDLA KWABALINGANI
Ngaphambi kokujanyiswa komThetho, umfazi osemtjhadweni wesintu gade athathwa bonyana uhlala angasimondarha bese indoda ithathwa njengomphathi wamafa. Isigaba 6 gadesi sesihlinzeka abalingani bobabili ngamandla alinganako, ngokukhambisana nomthetho wepahla yemtjhadweni olawula umtjhado.
UKUQAKATHEKA KOKUPHATHWA KWEPAHLA YEMITJHADO YESINTU
ImiTjhado yesiNtu eyAmukelekako eyenziwe ngaphambi kwangomhlaka 15 Novemba 2000
Ukuqakatheka kokuphathwa kwepahla yemitjhado enjalo kuhlala kungaphasi kwelawulo lomthetho wesintu, ngokukhambisana nemibandela ekusigaba 6, ekukhulunywe ngayo supra. Ukuphathwa kwepahlokho kuthathwa khulu bonyana ngokungaphandle kokuhlanganyela ipahla ngaphandle kokubuthelela.
Isigaba 7 somThetho, nanyana kunjalo, sihlinzeka bonyana abalingani abatjhade ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho ngokuhlanganyela bangenza isibawo ekhotho kobana batjhugulule ilawulo lepahlabo yemtjhadweni, kwaphela nakube kuneenzathu ezizwakalako zokwenza lokho, abakolodwako banikelwa isikhathi esaneleko begodu akunamuntu ozakuzindlekelwa ngetjhuguluko elinjalo. Ikhotho izakugunyaza abalingani ukungena esivumelwaneni bese umtjhado ngemva kwalapho ulawulwa sivumelwaneso.
Imitjhado eyAmukelekako eyenziwe ngemva kwangomhlaka 15 Novemba 2000
ImiTjhado yesiNtu yobuTsobe
Nakube akunamlingani oyingcenye yanofana ngimuphi omunye umtjhado wesintu okhona, umtjhado uzakuba ngohlanganyela ipahla ngaphandle kwanange abalingani bangena esiVumelwaneni sangaPhambi komtjhado bese batlolisa isivumelwaneso e-ofisini lokutloliswa kwamafa. Ehlangothini lamva nje, ukuqkatheka kokuphathwa kwamafa kuzakulawulwa sivumelwano.
Imitjhado yesiNtu yesiThembu
Indoda efuna ukuthatha godu kumele yenze isibawo ekhotho malungana nomyalo:
wokulawula ikusasa lokuphathwa kwepahlakhe yomtjhado kuye emfazini azomthatha lowo;
wokuphelisa ihlelo lepahla yomtjhado emtjhadweni okhona gadesi; kanye nokuhlukanisa ipahla bese kuqinisekiswe bona ihlukaniswa ngokulinganako.
Ikhotho izosala isibawo esinjalo nakube ifunyana bonyana omunye wabalingani akakavikeleki kuhle ukuya ngokwesivumelwano.
Ukuya ngombono wabaLuleki bomThetho bamva nje ofunyenwe mNyango wezangeKhaya, ukwenziwa kwesivumelwano akuphikiswa begodu ukubeba lokho kungabanga bonyana umtjhado lowo ungayelwa.
UKUPHELISWA KWEMITJHADO YESINTU
Isigaba 8 godu silethe itjhuguluko ebujameni obudlulileko lapha umtjhado wesintu bewungapheliswa khona ngaphandle kokulayelwa yikhotho.
Yoke imitjhado eyamukelekako yesintu, nanyana ngotlolisiweko nofana awa, kumele ipheliswe yikhotho, (iKhotho ePhakemeko, iKhotho yomNdeni nofana iKhotho yokuTlhalana ukuya ngokomThetho 9 ka 1929).Imibandela yomThetho wokuTlhalana 24 ka 1987 isebenza emtjhadweni wesintu begodu umtjhado onjalo ungapheliswa kwaphela ngeenzathu zokungasalungiseki kokuphuka kwawo.
Ukubuyiselwa kwe"lobolo" yinto okusakhulunyiswana ngayo gadesi nje begodu umgodli walo kumele ahlanganyele ekambisweni nakube "ilobolo" kumele libuyiselwe.
UKUTJHUGULULWA KWEHLELO LOMTJHADO
Isigaba 10 sivumela abalingani abasemtjhadweni wesintu wobutsobe kobana batjhade ngokomThetho wemiTjhado 25 ka 1961.
UmThetho, nanyana kunjalo, awuvumeli umlingani osemtjhadweni wesikhuwa kobana angene emtjhadweni wesintu nomlinganakhe lowo qala isigaba 104.
UmThetho udzujuliwe begodu ufundeka ngalendlela:
UKWAMUKELWA KOMTHETHO WEMITJHADO YESINTU 120 KA 1998
IHLOSO
Kubonelela malungana nokwamukelwa kwemitjhado yesintu; ukutjho iimfuneko zomtjhado wesintu ovumelekileko; ukulawula ukutloliswa kwemitjhado yesintu; ukubonelela abalingani abasemtjhadweni wesintu ngejamo namandla alinganako; ukulawula ukuphathwa kwamafa emtjhadweni wesintu kanye namandla wabalingani emitjhadweni enjalo; ukulawula ukupheliswa kwemitjhado yesintu; ukubonelela malungana nokwenziwa kwemithetjhwana; ukusula imibandela ethize yemithethi ethize; kanye nokubonelela malungana neendaba eziphathelene nalokho.
Iinhlathululo
EmThethweni lo, ngaphandle kwanange ingqikithi itjho okuhlukileko -
ikhotho' kutjho iKhotho ePhakemeko yeSewula Afrika, ikhotho yomndeni eyahlonywa ngaphasi kwanofana ngimuphi umthetho nofana iKhotho yokuTlhalana ehlonywe ngokwesigaba 10 somThetho wokuTjhugululwa kokuPhathwa, 1929 (umThetho 9 ka 1929);
umthetho wesintu' kutjho imikhuba nokusetjenziswa okwenziwa ngokwesiko ebantwini beSewula Afrika abadabuka e-Afrika nebumba ingcenye yesiko labantwabo;
umtjhado wesintu' kutjho umtjhado owenziwa ukuya ngokomthetho wesintu;
qintelweko' kutjho okuqintelwe ngokomthetjhwana ngaphasi kwesigaba 11;
isikhulu esitlolisako' kutjho nanyana ngimuphi umuntu okhethwe kobana abe sikhulu sokutlolisa malungana neenhloso zomThetho lo nguNgqongqotjhe nofana sikhulu esije siphethe ngegunya elitloliweko lakaNgqongqotjhe;
umThetho lo' kufaka hlangana imithetjhwana; kanye nomrholi wendabuko' kutjho nanyana ngimuphi umuntu ngokomthetho wesintu nofana omunye nomunye umthetho ophethe isikhundla ekubuseni kwesintu.
Ukwamukelwa kwemitjhado yesintu
Umtjhado omtjhado owamukelekako ngokomthetho wesintu begodu nogade sele ukhona nakuthoma ukusebenza komThetho lo, uthathwa njengomtjhado malungana nazo zoke iinhloso.
Umtjhado wesintu owenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, okutjho bona ngeemfuneko zomThetho lo, uthathwa njengomtjhado malungana nazo zoke iinhloso..
Nakube umuntu umlingani emtjhadweni wesintu ongaphezu kowodwa, yoke imitjhado yesintu eyamukelekako eyenziwe ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, ithathwa njengemitjhado malungana nazo zoke iinhloso.
Nakube umuntu umlingani emtjhadweni wesintu ongaphezu kowodwa, yoke imitjhado enjalo eyenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, ekhambisana nemibandela yomThetho lo, ithathwa njengemitjhado malungana nazo zoke iinhloso.
Iimfuneko malungana nobuqiniso bemitjhado yesintu
Ukuze umtjhado wesintu owenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo ube nobuqiniso a abazokuba balingani i kumele bobabili babe ngaphezu kweminyaka eli-18; begodu ii kumele bavumelane kobana bayatjhadana ngaphasi komthetho wesintu; begodu b kukhuluntiswane ngomtjhado bekungenwe kiwo nofana ugidingwe ngokomthetho wesintu.
Ngaphandle kwanjengombana kuhlinzekwe kusigaba 10 1, akunamlingani emtjhadweni wesintu ozakuvumeleka bonyana angene emtjhadweni ngaphasi komThetho wemiTjhado, 1961 umThetho 25 ka 1961, khibe umtjhadwakhe wesintu usesekhona.
a Nakube nofana ngimuphi wabalingani okukhulunywa ngabo akasimondarha, bobabili ababelethi bakhe, nofana nakube akanababelethi, umtlhogomelakhe wangokomthetho kumele kube nguye ogunyaza umtjhado lowo.
b Nakube imvumo yababelethi nofana abatlhogomeli bangokomthetho abatholakali, kusetjenziswa isigaba 25 somThetho wemiTjhado, 1961.
a Ngaphandle kwesigatjana 1 a i, uNgqongqotjhe nofana esinye nesinye isikhulu sombuso esigunyazwe ngokutloliweko nguNgqongqotjhe, singanikela imvumo etloliweko umuntu ongaphasi kweminyaka eli-18 kobana angene emtjhadweni wesintu nakube uNgqongqotjhe nofana isikhulu esitjhwiweko babona bonyana umtjhado lowo ufanele ube khona begodu uqakathekile kilabo abatjhadako.
b Imvumo leyo ayibatjhaphululi abatjhadako kusibopho sokukhambisana nazo zoke ezinye iimfuneko eziqintelwe mthetho..
c Nakube umuntu ongaphasi kweminyaka eli-18 ungene emtjhadweni wesintu ngaphandle kwemvumo etloliweko kaNgqongqotjhe nofana isikhulu esifaneleko, uNgqongqotjhe nofana isikhulu, angathi nakube ubona bonyana umtjhado lowo ufanelekile begodu uqakathekile kilabo abatjhadako, bgodu nalube umtjhado lowo gade ukhambisana nomThetho ngeendlela zoke, amemezele ngokutloliweko bonyana umtjhado lowo kumtjhado wesintu owamukelekako.
Ngokukhambisana nesigatjana 4, isigaba 24A somThetho wemiTjhado, 1961, sisebenza emtjhadweni wesintu womuntu ongasimondarha ongene emtjhadweni ngaphandle kwemvumo yombelethi, umtlhogomeli, ukomitjhinara wezehlalakuhle yabantwana nofana ijaji, nofana kungayiphi indlela.
Ukuqabelwa komtjhado wesintu phakathi kwabantu ngebanga lobudlelwano babo ngokweengazi nofana ngokuzenzakalela kujanyiswa mthetho wesintu.
Ukutloliswa kwemitjhado yesintu
Abalingani bontjhado wesintu banesibopho sokuqinisekisa bonyana umtjhadwabo uyatloliswa.
Nanyana ngimuphi umlingani angenza isibawo esikhulwini sokutlolisa ngeforomo eliqintelweko malungana nokutloliswa komtjhadwakhe wesintu begodu kumele anikele isikhulu sokutlolisa ilwazi elingezelelako elingadingwa sikhulu sokutlolisa ukuze azanelise kobana umtjhado lowo ukhona.
Umtjhado wesintu a okungenwe kiwo ngaphambi kokuthoma komThetho lo, nongakatloliswa ukuya nganofana ngimuphi umthetho omunye, kumele utloliswe esikhathini esiziinyanga ezili-12 ngemva kokuthoma lokho nofana esikhathini eside njengombana uNgqongqotjhe angaqunta ngeenkathi ezithize ngesaziso kuGazethe; nofana b okungenwe kiwo ngemva kokuthoma komThetho lo, kumele utloliswe esikhathini esiziinyanga ezintathu ngemva komtjhado lowo nofana esikhathini eside njengombana uNgqongqotjhe angaqunta ngeenkathi ezithize ngesaziso kuGazethe.
a Isikhulu esitlolisako kumele, nakube sanelisekile bonyana abalingani benze umtjhado wesintu owamukelekako, sitlolise umtjhado ngokurikhoda isifaniso sabalingani, isuku lomtjhado, ilobolo okuvunyelwene ngalo kanye nanofana ngiyiphi eminye imininingwana equntiweko.
b Isikhulu esitlolisako kumele sinikele abalingani isitifikeyiti sokutloliswa, esinemininingwana equntiweko.
a Nakube nofana ngasiphi isizathu umtjhado wesintu awutloliswa, nanyana ngubani owanelisa isikhulu sokutlolisa bonyana yena nofana umlinganakhe unekareko elaneleko endabeni, angenza isibawo esikhulwini esitlolisako ngendlela equntiweko ukubuza ngokuba khona komtjhado lowo.
b Nakube isikhulu esitlolisako sanelisekile bonyana umtjhado wesintu owamukelekako ukhona nofana ukhe waba khona phakathi kwabalingani, kumele sitlolise umtjhado besikhuphe nesitifikeyiti sokutlolisa njengombana kuzalisiwe kusigatjana 4.
Nakube isikhulu esitlolisako asikaneliseki bonyana abalingani bangene emtjhadweni wesintu owamukelekako, kumele sale ukutlolisa umtjhado.
Ikhotho ingathi ngesibawo esenziwe ekhotho leyo begodu nangokuphenyisisa okuhlonywe yikhotho, ilayele bonyana-
a kutloliswe umtjhado wesintu; nofana b kusulwe nofana kulungiswe nofana ngikuphi ukutloliswa komtjhado wesintu okwenziwe sikhulu esitlolisako.
Ukuhluleka ukutlolisa umtjhado wesintu akuthinti ubuqiniso bomtjhado lowo.
Ukuquntwa kweminyaka yongasimondarha
Isikhulu esitlolisako singathi, malungana nomuntu okuthiwa akasimondarha, samukele isitifikeyiti samabeletho, ipasa, isitatimende esifungelweko sombelethi nofana isihlobo songasimondarha, nofana ubufakazi obunjalo isikhulu esitlolisako esingabubona bufanelekile ukuba bufakazi beminyaka yomuntu loyo.
Nakube iminyaka yomuntu okuthiwa akasimondarha ayinabuqiniso nofana kunepikiswano ngayo, begodu iminyaka yomuntu loyo ikhambisana neenhloso zomThetho lo, isikhulu esitlolisako singaletha indaba leyo ngendlela equntiweko ekhotho kamarhistrata ehlonywe ngokomThetho weKhotho kaMarhistrata, 1944 umThetho 32 ka 1944, okumele siqunte iminyaka yomuntu besikhuphe isitifikeyiti esimalungana nalokho, esibufakazi beminyaka yobudala yomuntu loyo.
Ijamo elilinganako namandla wabalingani
Umfazi emtjhadweni wesintu, ngebanga lokulingana nomyenakhe nangokukhambisana nehlelo lepahla yomtjhado elilawula umtjhado, unejamo elizeleko namandla, kufaka namandla wokuzuza ipahla nokuzitjhabalalisa, ukungena eemvumelwaneni kanye nokuphikisa ngokomthetho namandla angahle abe nawo emtjhadweni wesintu.
Ukuqakatheka kokuphathwa kwepahla yemitjhado yesintu kanye namandla wabalingani wokwenza iimvumelwano
Ukuphathwa kwepahla yemitjhado yesintu okwenziwe ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo kuragela phambili ngokulawulwa mthetho wesintu.
Umtjhado wesintu okungenwe kiwo ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, lapha umlingani angasiyingcenye khona yanofana ngimuphi omunye umtjhado wesintu, umtjhado wokuhlanganyela ipahla newokuzuza nokuloba phakathi kwabalingani, ngaphandle kwanange ukuphathwa okunjalo abalingani azange bakufake esivumelwaneni sabo sangaphambi komtjhado esilawula ihlelo lokuphathwa kwepahla yomtjhado wabo.
Isahluko III neengaba 18, 19, 20 no 24 zesaHluko IV somThetho wePahla yomTjhado, 1984 umThetho 88 ka 1984, sisebenza malungana nanofana ngimuphi umtjhado wesintu lapha kuhlanganyelwa khona ipahla njengombana kutjhiwo kusigatjana 2.
a Abalingani emtjhadweni wesintu obe khona ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo bangenza ndawonye isibawo ekhotho semvumo yokutjhugulula ihlelo lokulawulwa kwepahla elisebenza emtjhadwenabo nofana emitjhadwenabo begodu ikhotho nakube iyaneliseka bonyana i kuneenzathu ezizwakalako zetjhuguluko elihlongozwako;
ii kunikelwe isaziso esitloliweko esaneleko setjhuguluko elihlongozwako kibo boke abakolodwa balingani malungana nenani elingaphezu kwama-R500 nofana inani ellingahle liquntwe nguNgqongqotjhe wesobuLungiswa ngesaziso kuGazethe; begodu iii akunamuntu omunye ozakukhubazeka netjhugulukwelo, ingalayela bonyana ihlelo lokulawula ipahla elisetjenziswa emtjhadweni lowo nofana emitjhadweni leyo angeze lisasetjenziswa begodu igunyaze abalingani bomtjhado nofana bemitjhado leyo kobana benze isivumelwano esitloliweko lapha ihlelo elizako lokulawula ipahla yomtjhado nofana imitjhadwabo lizakulawulwa khona ngemibandela equntwe yikhotho.
b Nakuyindoda emlingani emtjhadweni wesintu ongaphezu kowodwa, boke abantu abanekareko elaneleko endabeni, khulukhulu umlingani nofana abalingani baloyo owenza isibawo, kumele bahlanganyele ekambisweni.
Isigaba 21 somThetho wePahla yomTjhado, 1984 umThetho 88 ka 1984 sisetjenziswa emtjhadweni wesintu owenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo lapha indoda inganabalingani abangaphezu koyedwa.
Indoda esemtjhadweni wesintu efuna ukungena komunye umtjhado wesintu nomunye umfazi ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, kumele yenze isibawo ekhotho ukuvuma isvumelwano esitloliweko esizokulawula ihlelo langomuso lokulawula ipahla yomtjhadwayo.
Lokha nayamukela isibawo ngokwesigatjana 6
a ikhotho kumele i nakube mtjhado ohlanganyele ipahla nofana okhambisana nehlelo lokubuthelela aa iphelise ihlelo lokuphathwa kwepahla yomtjhado elisebenza emtjhadweni; begodu bb yenze ukwahlukaniswa kwepahla yomtjhado;
ii iqinisekise ukwabiwa kwepahla okulinganako, begodu iii iyelele boke ubujamo bemindeni engahle ithinteke nakube isibaweso siyaphumeleliswa;
b ikhotho inga i vumela amatjhuguluko amanye kumibandela yesivumelwano;
ii nikela umlayo ngokukhambisana nanofana ngimuphi umbandela engawubona ufanelekile; nofana iii yale isibawo nakube emkhumbulwenayo ikareko lanofana ngisiphi seenqhema ezibandakanyekako alizokuqinisekiswa ngokwaneleko ngesivumelwano esihlongoziweko.
Boke abantu abanekareko elaneleko endabeni, khulukhulu umlingani nofana abalingani bowenza isibawo kanye nomlingani afuna ukumthatha, kumele babekhona ekambisweni esungulwe ngokwesigatjana 6.
Nakube ikhotho ikhupha isibawo esicatjangwa kusigatjana 4 no 6, umtlolisi nofana umabhalana wekhotho, njengombana kungaba njalo, kumele anikele omunye nomunye umlingani umlayo wekotho kanye nekhophi eqinisekisiweko yesivumelwano esinjalo bese wenza bonyana umlayo onjalo kanye nekhophi eqinisekisiweko yesivumelwaneso kuthunyelwa kumtlolisi wamafa ngamunye wendawo lapha kunekhotho leyo.
Ukupheliswa kwemitjhado yesintu
Umtjhado wesintu ungapheliswa kwaphela yikhotho ngemvumo yokutlhalana phezu kweenzathu zokuphuka komtjhado okungeke kusalungiseka.
Ikhotho ingakhupha imvumo yokutlhalana ngeenzathu zokuphuka komtjhado okungeke kusalungiseka nakube yanelisekile bonyana ubudlelwano bomtjhado phakathi kwabalingani abatjhadileko bufikelele ebujamweni obungasalungisekiko kangangobana akunathemba lokobana kungabe kusaba nobudlelwano obujayelekileko emtjhadweni phakathi kwabo.
UmThetho wokuLamula keZinye Iindaba zokuTlhalana, 1987 umThetho 24 ka 1987 nesigaba 6 somThetho wokuTlhalana, 1979 umThetho 70 ka 1979, kusebenza ekuphelisweni komtjhado wesintu.
Ikhotho enikela imvumo yokupheliswa komtjhado wesintu a inamandla atjhwiwe kusigaba 7, 8, 9 no 10 zomThetho wokuTlhalana, 1979, nesigaba 24 1 somThetho wePahla yomTjhado, 1984 umThetho 88 ka 1984;
b kumele, nakube yindoda emlingani emtjhadweni wesintu ongaphezu kowodwa, itjheje woke amaphuzu kufaka nofana ngiyiphi ikontraga, isivumelwano nofana umlayo owenziwe ngokwesigaba 7 4, 5, 6 nofana 7 begodu kumele umlayo ofanako ebona bonyana ulungile, c ingalayela nanyana ngubani ngokubona kwekhotho onekareko elaneleko endabeni kobana abe khona ekambisweni;
d ingenza umlayo malungana nokulawula nofana ukutlhogonyelwa kwanofana ngimuphi umntwana ongasimondarha womtjhado lowo; begodu e ingathi lokha nayenza umlayo malungana nokukhokhwa kwesondlo, iyelele nanyana ngimuphi umbandela nofana ukuhlela okwenziwe ngokuya ngomthetho wesintu.
Akunanto esigabenesi okumele ithathwe bona ikhawula indima, okwamukelwa emthethweni wesintu, kwanofana ngimuphi umuntu kufaka nomrholi wendabuko, ekulamuleni, ukuya ngomthetho wesintu, kwanofana ngikuphi ukuphikisana nofana indaba evele ngaphambi kobana ikhotho iphelise umtjhado wesintu.
Iminyaka yobunengi
Ngaphandle kwemiyalo yomthetho wesintu, iminyaka yobunengi yanofana ngimuphi umuntu iquntwa ngokukhambisana nomThetho wemiNyaka yobuNengi, 1972 (umThetho ka 1972).
Ukutjhugululwa kwehlelo lomtjhado
Indoda nomfazi abasemtjhadweni wesintu banelungelo lokwenza isivumelwano somtjhado ngaphasi komThetho wemiTjhado, 1961 umThetho ka 1961, nakube phakathi kwabo akekho omlingani emtjhadweni wesintu okhona nomunyw umuntu.
Lokha umtjhado nawenziwako njengombana kutjhiwo kusigatjana 1 umtjhado lowo ungohlanganyela ipahla begodu lapha kuhlanganyelwa khona okuzuziweko nokulobiweko ngaphandle kwanange imiphumela leyo ingakakafakwa esivumelwaneni sangaphambi komtjhado esilawula ihlelo lokuphathwa kwepahla yomtjhado emtjhadwenabo.
Isahluko III neengaba 18, 19, 20 no 24 zesaHluko IV somThetho wePahla yomTjhado, 1984 umThetho 88 ka 1984, zisebenza malungana nanofana ngimuphi umtjhado ongohlanganyela ipahla njengombana kutjhiwo kusigatjana 2.
Ngaphandle kwesigatjana 1, akunamlingani osemtjhadweni owenziwe ngaphasi komThetho wemiTjhado, 1961, ozakuthi asesemtjhadweni njalo, abe nelungelo lokungena komunye umtjhado.
Imithetjhwana
UNgqongqotjhe wezoBulungiswa, ngokubambisana noNgqongqotjhe, bangenza imithetjhwana a ephathelene i neemfuneko okumele zilandelwe kanye nelwazi okumele lilethwe kusikhulu sokutlolisa malungana nokutloliswa komtjhado wesintu;
ii nendlela okumele isikhulu sokutlolisa sizanelise ngayo ngobuqiniso nobukhona bomtjhado wesintu;
iii nendlela nanyana ngubani kufaka nomrholi wendabuko okumele angahlanganyela ngayo ekuqinisekiseni kobukhona nofana kobuqiniso banofana ngimuphi umtjhado wesintu;
iv nejamo nemuamatho leentifikeyiti, izaziso, iintatimende ezifungelweko kanye neememezelo okudingeka malungana neenhloso zomThetho lo;
v nokubulungwa, ukuqinisekisa, ukwenziwa, ukulungiswa kanye nokulahlwa kwanofana ngimuphi umtlolo omayelana nokutloliswa kwemitjhado yesintu nofana omunye nomunye umtlolo oqintelwe ngokwemithetjhwana;
vi nenye nenye indaba edingekako nofana evunyelweko bonyana iquntelwe ngokomThetho lo; begodu vii nenye nenye indaba edingekako nofana eqakathekileko ekuboneleleni ukutloliswa okunepumelelo kwemitjhado yesintu nofana ukuphathwa okunepumelelo komThetho lo; begodu b nokuquntela iimali ezikhokhwa malungana nokutloliswa komtjhado wesintu kanye nokukhutjhwa kanofana ngisiphi isitifikeyiti esiphathelene nalokho.
Nanya ngimuphi umthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigatjana 1 kumele, ngaphambi kobana ugadangiswe kuGazethe, ulethwe ePhalamende.
Nanyana ngimuphi umthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigatjana 1 ongahle ube nomphumela oziindleko zomBuso nofana imithetjhwana eyenziwe ngaphasi kwesigatjana 1 b kumele kwenziwe ngokuthintana noNgqongqotjhe weeMali.
Nanyana ngimuphi umthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigatjana 1 ungahlinzeka bonyana omunye nomunye umuntu owephula umbandela wawo nofana obhalelwa kukhambisana nawo uzakuba nomlandu bese kuthi nagwetjwako aqalane nehlawulo nofana ukubotjhwa isikhathi esingeqi umnyaka owodwa.
Ukutjhugululwa kwemithetho
Isigaba 17 somThetho wokuTloliswa kwePahla, 1937 umThetho 47 ka 1937, ngalokhu siyatjhugululwa ngokujanyiselelwa ngendima b yesigatjana 2 yendima elandelako:
b lapha umtjhado otjhiwoko ulawulwa khona mthetho osebenza kuRiphabhuliki nofana enye nenye ingcenye yawo, etjhoko bona umtjhado bewenziwe waba ngohlanganyela nofana ongahlanganyeli ipahla nofana ihlelo lepahla yomtjhado lilawulwa mthetho wesintu ngokomThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu, 1998;
Isigaba 45b ngesomThetho wokuTloliswa kwePahla, 1937, ngalokhu siyatjhugululwa a ngokujanyiselelwa ngendima b yesigatjana 1sendima elandelako:
b sibumba nofana sibumbe ipahla elifeni elihlanganyelweko, begodu ikhotho yenze umlayo, nofana beyanikela igunya, ngaphasi kwesigaba 20 nofana 21 1 somThetho wePahla yomTjhado, 1984 umThetho 88 ka 1984, nofana ngaphasi kwesigaba 7 somThetho wokwAmukelwa komTjhado wesiNtu, 1998, njengombana kungaba njalo, lapha ipahla, ukuqatjha nofana ibhondi inikelwa khona omunye wabalingani'; begodu b ngokujanyiselelwa ngendima b yesigatjana 1A yesigaba esilandelako:
b sibumba nofana sibumbe ipahla yelifa elihalnganyelweko begodu ikhotho ikhuphe umlayo beyagunyaza ngaphasi kwesigaba 20 nofana 21 1 somThetho wePahla yomTjhado 88 ka 1984, nofana ngaphasi kwesigaba 7 somThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu, 1998, njengombana kungaba njalo, lapha ipahla, ukuqatjha nofana ibhondi inikelwa khona bobabili abalingani njengesabelo esingakahlukaniswa.'.
Ukwesulwa kwemithetho
Isihloko esifitjhani nokuthoma ukusebenza
ITjheduli
UKWESULWA KWEMITHETHO
Isigaba 12
iNo. neminyaka yomThetho Isihloko esifitjhani Ubungako bokwesulwa mThetho 38 ka 1927 mThetho wokuPhathwa kwabaNzima, 1927 Iingaba 11 (b),
Isimemezelo R151
B. UKWABIWA KWAMAFA WABANTU ABANZIMA
ISINGENISO
Isewula Afrika esikhathini esidlulileko beyamukela ongenani amahlelo amabili ahlukileko wamafa: umthetho ovamileko (kanye nemithetho eyitjhugululako) nemithetho yesintu. Imiyalo eminengi yesintu ebeyisetjenziswa phambilini beyingatjhayisani kwaphela nomgomo wokuphatha ngokulinganako, kodwana bebe ingakhambisani nomThethosisekelo.
Ikulumiswano emalungana nokurarana hlangana nesiko nokulingana (qala isigaba 9 no 30 somThethosisekelo) yatjhuba, khulukhulu eminyakeni embalwa edlulileko.
UBUJAMO NGAPHAMBI KWANGOMHLAKA 5 DISEMBA 2002
Isigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima, 38 ka 1927 sibonelele ngokobana nakube umuntu onzima uhlongakele atjhiye ilifa lingakabiwa, ilifelo kumele liphathwe Mphathi weKhotho eKulu isigaba 239.
Nanyana kunjalo, nakube umuntu onzima uhlongakele wangatjhiya incwadi yamafa esemthethweni, ilifa elitjhiyiweko lizakuphathwa nguMarhistrata ophethe lapha kuhlala khona umuntu onzima loyo isigaba 237. Umthetjhwana R200 wangomhlaka 6 Febherbari 1987, ohlonywe ngaphasi kwesigaba 2310 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima, gade usetjenziselwa ukusiza ekuphathweni kwamafa atjhiyiweko wabantu abanzima.
Umphumela wesiqunto seMoseneke kwaba kukuthi ilifa elitjhiyiweko lonzima lingabikwa kuMhathi kobana liphathwe ngokomthetho ovamileko nofana e-Ofisini kaMarhistrata kobana liphathwe ngumarhistrata ngokomthetho wesintu. Lokhu gade kulilungelo lomuntu obika ilifa. Nakube ilifa liphethwe ngumarhistrata, ikambiso engakahleleki ye R200 ka 1987 njengombana itjhwiwe ngehla beyilandelwa. Nakube ilifa libikwe kuMphathi, umthetho ovamileko bewusetjenziswa ekuphatheni iLifa.
Isenzo esingaphezulu besivunyelwe kwaphela isikhathi esiminyaka emibili ukusuka mhlana kuthathwa iqunto ekuthomeni emlandwini kaMoseneke. UmNyango wesobuLungiswa wafanela bonyana usungule umthetho olawula ukuphathwa kwawo woke amafa eRiphabhuliki yeSewula Afrika. Kodwana azange kube khona umthetho olawulako. Umtehto okhona we"bandlululo" wase watjhugululwa nje.
UBUJAMO UKUSUKA NGOMHLAKA 6 DISEMBA 2002 UKUYA KU 15 OKTOBA 2004
Ukwabiwa kwamaFa
Njengombana kwenziwa ukuya ngokwequnto kuMoseneke, Imihlinzeko yesigaba 23 yomThetho wokuPhathwa kwabaNzima, beyivunyelwe kwaphela bona ilandelwe iminyaka emibili. Isikathi seminyaka emibili siphele ngomhlaka 5 Disemba 2002. Ukusuka ngomhlaka 6 Disemba, uMphathi weKhotho eKulu yagunyazwa kobana isebenze ngawo woke amafa alawulwa mthetho ovamileko. Nakube umuntu uhlongakele begodu inani lelifa lakhe lingaphasi kwe-R125 000,00, Ilifa elinjalo bekusetjenzwa ngalo eeNdawni zokuSiza ema-Ofisini kaMarhistrata malungana begodu ngaphasi kokulayelwa Mphathi (iintatimendezi azikakhethelwa amafa wabanzima kwaphela).
Woke amafa atjhiyiweko angaphezu kwe-R125 000,00 kusamele abikwe kubaPhathi beKhotho eKulu malungana nokuphathwa.
Ukwabiwa kwamafa
Isibopho somPhathi
Ukusuka ngomhlaka 6 Disemba 2002 ukufika ngomhlaka 15 Oktoba 2004 isibopho sokulusa ukuphathwa kwamafa alandelako kwathathwa ezandleni zakaMarhistrata begodu bekasetjenzwa kwaphela mPhathi ngokomthetho ovamileko, okutjho umThetho wokuPhathwa kwamaFa, 66 ka 1965, okutjho:-
Ilifa lomuntu onzima, othe nasaphilako, wenza isibawo sokurhoqisa ekusebenziseni umyalo womThetho wakwaZulu.
Ilifa lomuntu onzima ongasimhlali weSewula Afrika (iphandle).
Ilifa lomuntu onzima, obagade amlingani emtjhadweni wesikhuwa ngelanga lakhe lokuhlongakala.
Umufi, obegade ngelanga lakhe lokuhlongakala, amhlolokazi, umhlolo nofana otlhalileko emtjhadweni wesikhuwa begodu angakatjhiyi umlingani emtjhadweni wesintu owenziwe ngemva kokupheliswa komtjhado.
Lokha uNgqongqotjhe wezoBulungiswa nanqophisa bonyana ilifa kumele liphathwe ngokomthetho ovamileko.
Ngaphambi kobana umPhathi angaphatha ilifa elitjhwiwe ngaphezulu, ubufakazi obutloliweko bumele bulethwe kobanyana ilifa ngelinye lalawo atjhwiweko.
Lapha umuntu onzima ahlongakele khona angakabi ilifa lakhe uMarhistrata ophethe lapha kuhlala kugcine kuhlala khona umufi usesenegunya lokuphatha ilifa la:
nofana ngimuphi umuntu ogade amlingani emtjhadweni wesintu nofana ngimuphi umuntu ongakatjhadi
Amafa angaphezulu begade asabiwa ngaphasi komthetho wesintu njengombana kuhlinzekwa ngaphasi komThetho wokuPhathwa kwabaNzima begodu nemithetjhwana ehlonywe ngaphasi kwawo.
Umlandu otjhwiweko usibawo sokuqinisekisa umlayo ongasebenziko ngokomthethosisekelo owenziwe yiKhotho eKulu yeKapa. IKhotho yafunyana bona isigaba 23 (a), (c) no (e) somThetho wokuPhathwa kwabaNzima kanye nomthetjhwana 2(e) wemiThetjhwana emalungana nokuPhathwa nokwAbiwa kweliFa lomuFi oNzima asikho emthethweni begodu asisebenzi. Isigaba 1 (b) somThetho wokwAbiwa kwePahla naso samemezelwa bona asikho kumthethosisekelo njengombana sikhupha ekusetjenzisweni kwesigaba 1 somThetho lowo nanyana ngiliphi ilifa nofana ingcenye yalo malungana nesigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima.
ULanga DCJ, natlolela inengi leKhotho, uthi, nakuthathwa ngokomlando nokusebenza kwaso, isigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima kumthetho wakade ogade uqinisa umthetho wesintu "osebenzako" bewabanga ukwephulwa okukhulu kwamalungelo wabantu abanzima be-Afrika. Isigaba sibangele ihlelo elikabili lokwabiwa kwamafa wama-Afrika anzima, ngaphandle kokutjheja iintjisakalo nemibandela. Isigaba 23 nemithetjhwanaso sisebenza ngokubandlulula begodu sephula amalungelo wokulingana kusigaba 9 kanye nesithunzi kusigaba 10 somThethosisekelo wethu, ngalokho kumele sisuswe. Umphumela womlayo lo kukobana akusimithetho esisekelo kwaphela elawula ilifa elihlinzekwe kusigaba esingakhambisani nomThethosisekelo, kodwana godu nekambiso lapha amafa wabantu abanzima aphathwa ngokuhlukileko kunamafa wamakhuwa nayo ayikhambisani nomThethosisekelo.
ULanga DCJ godu utjheja umthetho wesintu wesi-Afrika wokubusa kwabesilisa, ngendlela osetjenziswe ngayo malungana nokuzuzwa kwepahla. Uthi ubandlulula abafazi nabantwana bangaphandle komtjhado ngokungakafaneli. Ngalokho uwuthatha bona awukhambisani nomThethosisekelo begpdu awusebenzi.
Uthi njengombana kuyinto edingekako bonyana amakhotho asungule imithetho emitjha yemithetho yesintu yama-Afrika ukuveza ukuphila komthetho wesintu nokwenza umthetho wesintu ukhambisane nomthethosisekelo, akunantatha endabeni le, ngombana umthetho wokubusa kwabesilisa usisekelo somthetho wesintu begodu awujamiseleleki ngendlela yokuqala isehlakalo ngasinye ngasinye. Nanyana kunjalo, uthi umlayo wesikhatjhana wokulawula ukwabiwa kwamafa wabanzima uqakathekile kufikela lapha isibethamthetho sizakghona khona ukunikela intatha yanini nanini. Ngaleyondlela, iKhotho ilaya bonyana ilifa ebekuzakuthi phambilini labiwe ukuya ngemithetho kumThetho wokuPhathwa kwabaNzima kanye nomthetho wesintu wokulawula kwabafazi gadesi kumele abiwe ukuya ngokwemithetho ehlinzekwe kumThetho wokwAbiwa kwamaFa. Isibonelelo esikhethekileko senziwe emlayweni omalungana nokuthathana isithembu.
Umlayo weKhotho le malungana nemithetho ekuzuzeni ilifa wenziwe ngokuqaliswa emuva ngomhlaka 27 Apreli 1994, kodwana awuzukusebenza eendluliselwaneni ezizalisiweko zobunikazi, ngaphandle kwalapha indlalifa ibe nesaziso sokutjhijila ukusebenza kwangokomthetho kwemihlinzeko yomthetho kanye nomthetho wesintu wokulawula kwabesilisa.
Malungana nokuphathwa kwamafa, iKhotho iyala bonyana ngokuzako amafa wamakamufi phambilini abegade azokuphathwa bomarhistrata ngokomThetho wokuPhathwa kwabaNzima, gadesi kumele aphathwe Mphathi wekhotho eKulu ngokomThetho wokuPhathwa kwamaFa, 66 ka 1965. Nanyana kunjalo umyalo wekhotho malungana nokuphathwa kwamafa awuthomi ukusebenza emuva, yeke amafa aphethwe bomarhistrata ngokwesigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima uzakuragela phambili ngokuphathwa bomarhistrataba. Ukusuka ngelanga lesigwebeli, amafa amatjha azokuphathwa Mphathi wekhotho ePhakemeko ngokomThetho wokuPhathwa kwamaFa.
Ebuthelelweni kugcinwe ngokuthi:
Isigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima 38 ka 1927 usulwa ukusuka ngomhlaka 27 Apreli 1994.
Abomarhstrata angeke basaba negunya lokuphatha amafa atjhiyiweko wabanzima.
Woke amafa, kungasaqalwa ubutjhaba, umbala nofana ikolelo azokuphathwa Mphathi weKhotho ePhakemeko ngokomThetho wokuPhathwa kwamaFa, 66 ka 1965.
Umyalo wekhotho malungana nokuphathwa kwamafa awenziwa ngokuqaliswa emuva, yeke amafa gadesi nje aphethwe bomarhistrata ngokwesigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima, uzakuragela phambili ngokupahathwa bomarhistratabo. Nanyana kunjalo, umthetho wesintu wokwabiwa kwamafa awuzukulandelwa begodu umarhistrata kuzakufanela bonyana asebenzise imibandela yomThetho wokwAbiwa kwamaFa 81 ka 1987.
Nanyana imihlinzeko yesigaba 23 yesuliwe ngokususela emuva, angeze yasetjenziswa eendluliselwaneni zobunikazi ezizalisiweko ngaphandle kwalokha umdlalifa anesaziso sokutjhijila ukusebenza ngokomthetho kwemihlinzeko yomthetho kanye nomthetho wesintu wokulawula kwamadoda. Ukobana itjhijilo lizokuphumeleliswa bunjani, kumsebenzi wamakhotho ukuqunta begodu sekuzakubonakala khona.
Emitjhadweni yesithembu, omunye nomunye umlingani uzokuba nelungelo lokufumana ama-R125 000 nofana isabelo somntwana.
UMPHUMELA WOMLANDU KA BHE EKUSEBENZENI KWE-OFISI LOBUNIKAZI
Ngokufitjhani umlandu ka-Bhe uzakuba nemiphumela elandelako ekudluliselweni kwamafa:
Woke amafa aphethwe begodu asetjenzwa ngaphambi kwangomhlaka 15 Oktoba 2004, anganqophisa kumthetjhwana 4 ukugunyaza kwakaMarhistrata, ngaphandle kwanange ukusebenza ngokomthetho kuyatjhijilwa. Kwaphela nakube imitjhado enjalo yaphathwa nguMarhistrata ngokwesiMemezelo R200 saka 1987.
Woke amafa lapha umufi ahlongakala khona ngemva kwangomhlaka 15 Oktoba 2004, nofana nakube ilifa belisekambisweni yokuphathwa, kodwana kungakafikeleli isukwelo, kumele liphathwe ngokomThetho wokwAbiwa kwamaFa, 81 ka 1987. I-causa yokudluliselwa kwelifa kumele uqalise kusigaba esifaneleko 1 (a) ukuya ku 1 (e) somThetho otjhwiweko.
Ukuthi abatlolisi bamafa bazofumana njani bonyana ilifa besele libuthiwe nofana belisendleleni yokubuthwa, kumbuzo onganapendulo. Nanyana kunjalo kuyavunywa bonyana abaTlolisi bamele bayame ekuthembekeni kwakamarhistrata malungana nalokhu begodu balandele umthetjhwana 4 wokugunyaza.
UMTHETHO OMUTJHA OLINDELWEKO
IKhomitjhini yomThetho yeSewula Afrika njenganje iphenya beyitlame umthetho omutjha ozokuphatha woke amafa ngaphandle kokubandlulula ngokobutjhaba, ubulili nofana isiko.
Tjheja bonyana umthetho ohlongozwako loyo usiphakamiso nje kwaphela, awukabukuvunywa yiPhalamende.
Umthetho ohlongozwako ufundeka bunjesi:
UMTHETHOMLINGWA OTLANYIWEKO MALUNGANA NOKUTJHUGULULWA KOMTHETHO WESINTU WAMAFA"
Iinhlathululo
KilomThetho, ngaphandle kwanange okumumethweko kutjho ngokuhlukileko.
umthetho wesintu' kutjho imithetho nemikhuba eyenziwa ngokwesiko babantu abama-Afrika eSewula Afrika okubumba ingcenye yesiko labantwaba, kungakhethi bonyana imithetho leyo ihleliwe nofana njani;
ipahla yomuntu' kutjho iinhlangulo zakamufi okuzizambatho, izinto azizebenzisela yena nofana kokuziphotjhonga, ifenitjhara nenye ipahla yomkhaya, iintlabagelo ezilula zokulima nezokuzuma, iincwadi, iimodera nofana iinthuthi, igameli alifaki imali nofana isibambiso semali nofana ipahla ebeyisetjenziswa ngumufi malungana neenhloso zebhisimisi;
umrholi wendabuko' kutjho nanyana ngimuphi umuntu, ngokomthetho wesintu nofana omunye nomunye umthetho, onesikhundla sokubusa .
Ukwabiwa kwelifa
Ngokungaphikisani nanofana ngimuphi umthetho, ilifa lomuntu kumele nahlongakalako labiwe ukuya ngencwadi yamafa yomunut lowo, nofana ngencwadi esemthethweni yamafa, kungaba ngokupheleleko nofana ingcenye, ukuya ngokomthetho wokwabiwa kwamafa oqintelwe mThetho wokwAbiwa kwamaFa, 1987 (umThetho No 81 ka 1987).
UmThetho wokuwAbiwa kwamaFa, 1987 umThetho No 81 ka 1987, usebenza namatjhuguluko adingwa bunjalo bepahla yamafa womuntu okwathi, ngaphambi kobana umThetho lo uthome ukusebenza, afakwa emtjhadweni wesintu osemthethweni ogade usesekhona lokha umuntu loyo nahlongakalako.
a Ngaphandle kokujamelana nanofana ngimuphi umthetho, begodu nangokuya ngendima b engenzasi, umlingani uzuza ikumba kamufi kanye nepahlakhe.
b Nakube umufi gade aneenkumba ezingaphezu kweyodwa, umlingani oseleko angazuzi yinye kwaphela yazo, kwaphela nakube umlingani loyo unikelwa igunya lokukhetha bona ufuna yipihi.
UmThetho lo usebenza eendabeni eziphathelene nokwabiwa e-ofisini lomrholi wendabuko.
Ukutjhugululwa komThetho wokwAbiwa kwamaFa (81 ka 1987)
Isigaba 1 somThetho wokwAbiwa kwamaFa (umThetho No 81 ka 1987) ngalokhu uyatjhugululwa a ngokujanyiselelwa ngendima a yesigatjana 1sendima elandelako:
a utjhiye u [a] mlingani oyedwa, kodwana akunasizukulwana, umlingani onjalo uzuza ilifa elitjhiyiweko;
ii abalingani abangaphezu koyedwa, kodwana azange abe nesizukulwana, abalingani abanjalo bazakuzuza ilifa elitjhiyiweko ngokulinganako;"
b ngokujamiselela indima c yesigatjana 1 ngamagama alandela indinyana iyamagama alandelako:
utjhiye [umlingani kanye nesizukulwana] -
c ngokujamiselela indinyana i yendima c yesigatjana 1 yendinyana elandelako:
isizukulwana kanye -
aa nomlingani oyedwa, umlingani onjalo uzakuzuza isabelo somntwana selifa elitjhiyiweko nofana ubunengi belifa elitjhiyiweko obungadluli ngokwenani imali equntwe nguNgqongqotjhe ngeGazethe nofana ngikuphi okukhulu kunokhunye, nofana, bb abalingani abangaphezu koyedwa, abalingani abanjalo bazakuzuza isabelo sabantwana elifeni elitjhiyiweko nofana ubunengi belifa elitjhiyiwekwelo ngokulinganako kungadluli inani eliquntwe ngokwendinyana aa, nofana ngikuphi okukhulu kunokhunye" begodu cc ngokujamiselela indima b yesigatjana 4 sendima elandelako:
b 'ilifa elitjhiyiweko' kufaka nanyana ngiyiphi ingcenye yanofana ngiliphi ilifa elingabiwako ngokuba yincwadi yamafa [nofana lapha isigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima, 1927 umThetho No 38ka 1927, ungasebenzi khona];" begodu dd ngokujamiselela isigatjana 6 seengatjana ezilandelako:
nakube isizukulwana sakamufi, kungafakwa isizukulwana esingasimondarha nofana esigula ngokwengqondo, okuthi sona, kanye nomlingani oseleko kamufi, babe nelungelo lokuzuza elifeni elitjhiyiweko nalahla ilungelo lakhe lokwamukela inzuzo enjalo, inzuzo leyo izakuba ngeyomlingani oseleko ombelethi wesizukulwaneso."
Itjhuguluko lomThetho woKondliwa kwabaLingani abaSeleko (27 ka 1990)
Isigaba 1 somThetho wokuKondliwa kwabaLingani abaSeleko, 1990 (27 ka 1990), utjhugululwa ngokwengeza ngamagama alandelako ehlathululweni 'oseleko' - kanye nanofana ngimuphi umntwana nofana omunye umuntu ohlobene nomufi ogade kuhlekuhle ondliwa ngumufi ngaphambi kokuhlongakala kwakamufi".
Ukwesulwa kwemithetho
b Isigaba 23 somThetho wokuPhathwa kwabaNzima, 1927 umThetho No 38 ka 1927, uyasulwa.
c Nanyana ngimiphi imithetho yesintu ekatelela umdlalifa kobana ondle abantwana bakamufi nokukhokhela iinkolodo zakamufi uyasulwa.
Isihloko esifitjhani nokuthoma ukusebenza
UmThetho lo ubizwa bona mThetho wokuTjhugululwa komThetho wesiNtu wokwAbiwa kwamaFa, 2000, begodu uzokuthoma ukusebenza ngesuku eliquntwe nguMongameli ngesimemezelo kuGazethe."
ISINGENISO
Ukusukela endulo, umthetho ovamileko azange wamukele imitjhado eyenziwe ngokomthetho wesi-Islamu. Abalingani bemitjhado enjalo gade bathathwa, emehlweni womthetho, njengabangakatjhadi (qala ku- Ismail v Ismail 1983 SA 1006 AD).
Ngokunikelwa umThethosisekelo weRiphabhuliki yeSewula Afrika, owamukela amasiko woke wamaSewula Afrika nokusetjenziswa kwawo, isibethamthetho kumele sihlinzeke ngomthetho omalungana nokwamukelwa kwemitjhado esemthethweni yama-Muslim, nokuhlinzeka ngemiphumela yemitjhado enjalo.
Kudluliswe umThethomlingwa malungana nokwamukelwa kwemitjhado yesi-Islamu.
Kilomtlolo akukanqotjhwa bonyana kukhulunyiswane ngomThethomlingwa ngokuphelela kwawo, kodwana kuzokuqalwa lezongaba zomThethomlingwa ezifaneleko malungana nogqwetha kanye nephrofetjhini yezomthetho.
IINHLATHULULO
Ziinhlathululo ezikhambisana nomtlolo kwaphela ezizokuqalwa.
Ikhotho
IKhotho yomNdeni
IKhotho yezokuTlhalana ehlonywe ngaphasi kwesigaba 10 somThetho 9 ka 1929.
Ihalthululo le iqakathekile malungana neenhloso zokutlhalana, ukutjhugululwa kokulawulwa kwepahla yemtjhadweni kanye nomyalo wekhotho omalungana nemitjhado yesithembu.
Umtjhado wesiKhuwa oKhona
Lo mtjhado wamaMuslim godu otloliswe bewenziwa bewatloliswa ngokomThetho wemiTjhado ka 1961, ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho. Ngamanye amazwi, umtjhado owenziwe ngkomThetho wesi-Islamu kanye nomThetho oVamileko.
Qala isiHlomelelo A malungana nomebhe.
IsiKhulu esiTjhadisako
Nanyana ngubani umuntu okhethwe njalo nguNgqongqotjhe.
Imitjhado eyenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho
Abalingani abangena emtjhadweni wesiMuslimu ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho, kumele ikhethe ukubophelelwa mibandela yomThetho qala isigaba 21.
Ngokwesigaba 6 (b) somThetho, lapha abalingani bkhethe ukubopheleleka kumibandela yomThetho, umtjhado wesiMuslimu onjalo kumele utloliswe ekuphethweni komtjhado, nofana esikhathini eside njengombana kuhinzekiwe.
Nanyana kunjalo, ukubhalelwa kutlolisa akuthinti ubuqiniso bomtjhado lowo (qala isigaba 6 infra).
Imitjhado eyenziwe ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho
Yoke imitjhado eyenziwe ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho, izakulawulwa mibandela yomThetho ngaphandle kwanange abalingani esikhathini esiziinyanga ezilitjhumi nambili nofana esikhathini eside esisezakuqintwa, bakhetha bona umtjhado wabo ungabotjhwa mibandela yomThetho isigaba 22.
Imiphumela yemitjhado engalawulwa mThetho
Lapha abalingani bakhetha khona ukungabotjhelelwa mibandela yomThetho, umthetho obugade usebenza ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, uzakusetjenziswa isigaba 23. Lokhu kuzokuba nomphumela wokobana imitjhado enjalo ayamukelwa begodu ubujamo bomthetho ovamileko njengombana kutjhiwo esingenisweni uyasetjenziswa.
Imiphumela yomTjhado wesiKhuwa eKhona
Imibandela yomThetho izakusetjenziswa kinofana ngimuphi umtjhado wesiMuslimu owenziwe ngokomthetho wesi-Islamu bewenziwa bewatloliswa ngokomThetho wemiTjhado ka 1961 isigaba 24, nakube abalingani bakhetha ukulandela imibandela yomThetho eyembatha umtjhado lowo. UmThetho, nokho, awuthinti ipahla yomtjhado okhona, begodu ngokweenzathu ezazekako isigaba 5, 6, 7 no 10 zomThetho angeze zasetjenziswa kilomtjhado.
UmThetho awusebenzi emitjhadweni yesikhuwa nofana emitjhadweni yesintu, elawulwa mThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado eVamileko, 120 ka 1998.
Qala isiHlomelelo B malungana noMebhe.
Mitjhado yesiMuslimu kwaphela ekusebenza kiyo umThetho begodu nekhambisana nazo zoke iindingo zomThetho, ezakuthathwa bona mitjhado enobuqiniso section 25.
UKULINGANA
Abalingani emtjhadweni wesiMuslimu banegunya elipheleleko lokwenza iimvumelwano, ukuzijamel emlandwini, njll.
Bobabili abalingani kumele bavumelane
Isikhulu esitjhadisako kumele siqinisekise bona ukuvumelana kube khona
Bobabili abalingani kumele kube baneminyaka eli-18
Kumele kukhanjiswane neengaba 6 no 7 zomThetho isigaba 51
UKWALELWA KOKUTJHADA GODU
Akunamlingani emtjhadweni wamaMuslimu onelungelo lokungena emtjhadweni omunye godu ngaPhasi komThetho wemiTjhado nofana omunye nomunye umthetho, ngesikhathi umtjhadwakhe usesekhona isigaba 52. Nanyana ngimuphi umtjhado okungenwe kiwo awuzukuyelwa section 53. Nokuphendulela kuyasebenza. Abalingani emtjhadweni wesiMuslimu, lapha imibandela yomThetho isebenza khona, nabo abakavunyelwa ukungena emtjhadweni wesikhuwa.
Umtjhado okungenwe kiwo ngaphambi kokuthoma kokusebenza komThetho
Umtjhado onjalo kumele utloliswe esikahthini esiminyaka emibili ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho nofana isikhathi eside njengombana kungavunyelwa isigaba 61a. Nanyana isigaba singaphikiswa, ukuhluleka ukutlolisa umtjhado akuthinti ubuqiniso bomtjhado.
Imitjhado eyenziwe ngemva kokuThoma ukusebenza komThetho
Lapha abalingani bakhethe khona ukubotjhwa mThetho, umtjhado kumele utloliswe nakuphela umnyanya womtjhado nofana esikhathini eside esivunyelweko 61b. Qala ikulumiswano ngehla, ukuhluleka ukutlolisa umtjhado.
ISIQINISEKO SOMTJHADO
Isikhulu esitjhadisako singala ukutlolisa umtjhado bese ikhotho ingathi nayamukela isibawo, itlolise umtjhado lowo isigaba 65 no 66.
Ukuhluleka ukutlolisa umtjhado wesiMuslimu akuthinti ubuqiniso bomtjhado isigaba 610.
Umtjhado okungenwe kiwo ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho
Umtjhado onjalo ngongahlanganyeli ipahla, ongafaki ihlelo lokubuthelela, ngaphandle kwanage abalingani batlolisa isivumelwano sangaphambi komtjhado e-ofisini lokutlolisa amafa esikhathini esiziinyanga ezili-12 ukusuka ngelanga lokuthoma ukusebenza komThetho isigaba 81a.
Umtjhado okungenwe kiwo ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho
Imitjhado enjalo izakuba ngengahlanganyeli ipahla, ingafaki ihlelo lokubuthelela ipahla, ngaphandle kwanage abalingani batlolisa isivumelwano sangaphambi komtjhado esikhathini esiziinyanga ezintathu ukusuka ngelanga lokwenziwa kwawo isigaba 81b.
ITJHUGULUKO LEHLELO LEPAHLA YOMTJHADO
Abalingani emtjhadweni wesiMuslimu, lapha kusebenza khona umThetho, bangathi ngokuhlanganyela benze isibawo sokutjhugulula ihlelo labo lepahla yomtjhado isigaba 83. Itjhuguluko elinjalo alikabekelwa isikhathi.
IIMFUNEKO MALUNGANA NOMUNYE UMTJHADO WESITHEMBU WESIMUSLIMU
Indoda esemtjhadweni wesiMuslimu, lapha kusebenza khona umThetho lo, efuna ukungena komunye godu umtjhado, kumele yenze isisbawo eKhotho malungana:
Ukuvunywa komtjhado; kanye
Nokuvunywa kwesivumelwano esilawula ikusasa lehlelo lepahla yomtjhado lemitjhado isigaba 86.
Lapha ikhotho inikela khona isibawo, kumele ikhophi eqinisekisiweko yesivumelwano irikhodwe kumtlolisi wamafa isigaba 89.
UKUTLOLISWA KWEMITJHADO ESITHEMBU
Akunasikhulu esitjhadisako okumele sitlolise umtjhado wesithembu ngaphandle kwanange sinikelwe ikhophi yomyalo wekhotho isigaba 810.
Isigaba 9 sihlinzeka malungana nokupheliswa kwemitjhado yesiMuslimu yikhotho yomthetho ngokuvunyelwa mthetho wesi-Islamu (qala isiHlomelelo C malungana nekambiso omele ilandelwe nakupheliswako).
Lokha umlingani osemtjhadweni wesikhuwa okhona aphikelela igadango lokutlhala ngokomThetho wokuTlhala, iKhotho ayizokuphelisa umtjhado wesikhuwa kufikela lapha ikhotho yaneliseka khona bonyana umtjhado wesiMuslimu sele uphelisiwe (isigaba 10).
Yikhotho yomthetho kwaphela engamukela umtjhado onjalo lokha nakunerarano hlangana nabalingani nofana isikhulu esitjhadisako.
UKUPHELISA IRARANO
Isigaba 13, 14 no 15 somThetho sihlinzeka malungana nekambiso okumele ilandelwe lokha nakunerarano mayelana nokupheliswa kwemitjhado (qala isiHlomelelo D malungana netlhatlha lekambiso okumele lilandelwe).
UmThethomlingwa ohlongozwako ufundeka bunjesi:
Ukwenza umhlinzeko malungana nokwamukelwa kwemitjhado yesiNtu; ukunqophisa iimfuneko malungana nomtjhado okhona wesiMuslimu; ukulawula ukutloliswa kwemitjhado yesiMuslimu; ukwamukela ijamo namandla wabalingani emitjhadweni yesiMuslimu; ukulawula ihlelo lepahla yomtjhado wemitjhado yesiMuslimu; ukulawula ukupheliswa kwemitjhado yesiMuslimu kanye nemiphumela yakhona; ukuhlinzeka malungana nokwenza imithetjhwana; kanye nokuhlinzeka iindaba eziphathelene nalokho.
Iinhlathululo kanye nerhumutjho lomThetho
KilomThetho, ngaphandle kwanange okungaphakathi kutjho okuhlukileko i "ikhotho" kutjho iKhotho ePhakemeko yeSewula Afrika, nofana ikhotho yomkhaya ehlonywe ngaphasi kwanofana ngimuphi umthetho, begodu kufaka ikhotho yokutlhalana ehlonywe ngaphasi kwesigaba 10 somThetho wokuTjhugululwa kokuPhathwa, 1929 umThetho 9 ka 1929, begodu ohlelwe njengombana ubekiwe kusigaba 15;
ii "isabelo somhlolokazi esitshwilisiweko" kutjho isabelo somhlolokazi nofana ingcenye yaso esibhadelwa ngesikhathi esizako okuvunyelenwe ngaso kodwana nanyana nini esiphelako besibhadelwe lokha nakupheliswa umtjhado ngokutlhalana nofana ngokufa;
iii "irarano" kutjho irarano nofana izwabatjho yerarano eliphathelene nokurhunyutjhwa nofana ukwenziwa kwanofana ngimuphi umbandela womThetho lo nofana omunye nomunye umthetho osebenzako;
iv "UmThetho wokuTlhala" kutjho umThetho wokuTlhala, 1979 umThetho 70 ka 1979;
v "ilobolo lomhlolokazi" mahr kutjho imali, ipahla nofana enye nenye into enenani, kufaka neenzuzo okumele zikhokhwe yindoda emfazini njenge-ex lege mphumela womtjhado ngokwawo ukuze kwakhiwe umndeni kubekwe neensekelo zezwelo nobudlelwano;
vi "umtjhado wesikhuwa okhona" kutjho umtjhado okhona owenziwe ngokomthetho wesi-Islamu godu notloliswe bewenziwa ngokomThetho wemiTjhado ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho;
vii "ukuphumelelisa umtjhado" njengombana kutjhiwo kusigaba 69 kutjho ukwenza indlela yomnyanya womtjhado nikah;
viii "Umkhulumeli womNdeni" kutjho nanyana ngimuphi umKhulumeli womNdeni okhethwe ngaphasi kwesigaba 21 somThetho wokuLamula Kezinye zeeNdaba zokuTlhalana, 1987 umThetho 24 ka 1987;
ix "iFaskh" kutjho umlayo wokuphelisa umtjhado okhutjhwa yikhotho, lokha indoda nofana umfazi nabenza isibawo phezu kwanofana ngisiphi isizathu nofana isisekelo esivunyelwe mthetho wesi-Islamu, kufaka, lokha nakumfazi, sinye nofana ngaphezulu kweenzathu ezilandelako, okutjho lapha a indoda nayilahlekileko, nofana ingaziwa bona ikuphi, isikhathi eside Mafqud al Khabar;
c indoda nayigwetjwe isikhathi seminyaka emithathu nofana ngaphezulu, nakube umfazi unelungelo lokwenza isibawo somyalo wokuphelisa esikhathini sonyaka ukusuka ngelanga lokugwetjwa;
d indoda igula ngokwengqondo, nofana isebujamweni bokutsirimezeka okuragela phambili njengombana kutjho isigaba 5 somThetho wokuTlhala, okumhlinzeko ozakusebenza namatjhuguluko adingwa bujamo Junun;
e indoda inobulwelwe bokubhalelwa emabhayini nofana ubulwelwe obudlangileko obenza abonyana ukuhlalisana kungasabekeseleleka 'Ayb';
f indoda ephatha umfazi wayo ngesihluku nganofana ngiyiphi indlela, okwenza ukuhlalisana kungasabekezeleleki Dharar;
g indoda ehluleke, ngaphandle kweenzathu ezizwakalako, ukwenza iimbopho zayo zomtjhado isikhathi esingabekezelelekiko Dharar;
i indoda ilimaza umfazi wayo, njengombana kwamukelwa mthetho wesi-Islamu Dharar; nofana j ukungadosisani phakathi kwabalingani kunyaze iinjamiso zomtjhado, kufaka namagugu asisekelo wethando omunye komunye, ukuzwelana, ukuzwana kanye nokuzwisisa, ngomphumela wokobana ukupheliswa kuba sisombululo ebujamwenobo Shiqaq;
x "'I-Iddah'" kutjho isikhathi sokulinda esibekiweko, esivela ekuphelisweni komtjhado yi-Talaq, Faskh nofana ukuhlongakala okusikhathi angakavunyelwa ukutjhada. I- 'Iddah yomfazi otlhaliweko a osesikhathini kuba mizombe emithathu yokuba sesikhathinikho;
b ongasisesikhathini nganofana ngimaphi amabanga, kuba ziinyanga ezintathu;
c okhulelweko, kukhamba kufikela kuba sikhathi sokubeletha. I-'Iddah yomhlolokazi -
a ku-Talaq yokuthoma neyesibili etjhugulukako etjhiwo yindoda eba ngengatjhugulukiko ekupheleni kwe- 'Iddah';
xii "'I-Khula'" kutjho ukupheliswa kwefindo lomtjhado nakumfazi ngokwesivumelwano sokudluliselwa kwepahla nofana okhunye okuvunyiweko phakathi kwabalingani ukuya ngokomthetho wesi-Islamu;
xiii "umThetho wemiTjhado" kutjho umThetho wemiTjhado, 1961 umThetho 25 ka 1961;
xiv "isikhulu esitjhadisako" kutjho nanyana ngimuphi umuntu omuMuslimu onelwazi lomthetho wesi-Islamu okhethwe njengomtjhadisi malungana neenhloso zomThetho lo nguNgqongqotjhe nofana isikhulu esisebenza ngaphasi kwegunya elitloliweko lakaNgqongqotjhe;
xviii "qintelweko" kutjho okuqintelwe ngomthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigaba 18;
xix "ilobolo elirhabekileko" kutjho ilobolo nofana ingcenye yalo elikhokhwa lokha nakwenziwa umtjhado nofana msinyazana ngemva kwalapho lokha umfazi nafune njalo;
xxi "'I-Tafwid al- Talaq'" kutjho indoda nayisebenzisa ilungelo layo le- Talaq emfazini nofana komunye nomunye umuntu, kungaba sesikhathini sokuphela komtjhado nofana lokha umtjhado nawusesekhona, ukuze umfazi nofana umuntu okhethiweko loyo angaphelisa umtjhado ngokumemezela I-Talaq kwaphela ukuya ngemibandela yegunyelo;
Ukusetjenziswa komThetho lo
Imibandela yomThetho lo izakusebenza emitjhadweni yesiMuslimu owenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo lapha abalingani bakhethe ngendlela etjhwiweko ukuzibophelela kumibandela yomThetho lo.
Imibandela yomThetho lo izakusebenza emtjhadweni wesiMuslimu owenziwe ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo. Kwaphela nange abalingani bazakuba nelungelo esikhathini esiziinyanga ezi-12 nofana ngaphezulu ngendlela kungaquntwa ngakhona, bobabili bakhethe ngendlela equntiweko ukungabotjhwa mibandela yomThetho lo, lapha imibandela yomThetho lo izakusetjenziswa emtjhadweni onjalo.
Umthetho osebenza emtjhadweni wesiMuslimu lapha abalingani bakhethe khona ukungabotjhwa mibandela yomTheho lo, uzakuba mthetho njengombana kwakunjalo ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo.
Imibandela yomThetho lo a isebenza emtjhadweni okhona njengombana abalingani bakhona bakhethe ngendlela equntiweko ukwenza bona imibandela yomThetho lo, isetjenziswe, kungafakwa iingaba 5, 6, 7 no 10: Kwaphela nange amalungelo wepahla avela emtjhadweni wokuhlanganyela ipahla nofana umtjhado ukuya ngehlelo lokubuthelela, nofana ngokwesivumelwano sangaphambi komtjhado, azakuhlala ungakathinteki;
b awusebenzi emtjhadweni wesikhuwa owenziwe ngaphasi komThetho wemiTjhado ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, begodu c awusebenzi emtjhadweni wesintu otloliswe ngaphasi komThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtut, 1998 umThetho 120 ka 1998.
Umtjhado wesiMuslimu lapha kusebenza khona umThetho lobegodu lapha zoke iimfuneko zomThetho lo zizalisiwe, kuzakuthi ngokwazo zoke iinhloso wamukelwe njengomtjhado osemthethweni.
Ijamo namandla alinganako wabalingani
Umfazi nendoda emtjhadweni wesiMuslimu bayalingana ngokwesithunzi somuntu begodu bobabili, ngokwesisekelo sokulingana, banejamo elizeleko, amandla nokuzijamela ngokwezimali, kufaka hlangana amandla wobunikazi nokuzuza ipahla nokuyilahla, ukwenza iimvumelwano kanye nokuzijamela ngokomthetho.
Umbango
Nanyana ngimuphi umbango ovuka emtjhadweni wesiMuslimu owenziwako kodwana wapheliswa ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, kuzakusetjenzwa ngawo ngokwemibandela yomThetho lo: Kwaphela nange abalingani bangathi ngesivumelwano ngendlela equntelweko bakhethe bonyana umbango wabo usetjenzwe ngaphandle kwemibandela yomThetho lo.
a Lokha umbango nawuvuka phakathi kwendoda esemtjhadweni wesithembu, namunye nofana abanye babafazi bakyo, okumbango osezandleni zekhotho ephetheko, begodu kungaqalwa bona umbango uphathelene nomtjhado olawulwa mibandela yomThetho lo nofana njani, boke abalingani abathethwe yindoda leyo kumele banikelwe isaziso sombango lowo.
b Nakwenziwa umyalo okhambelana nemibandela yendima a, ikhotho kumele iyelele amalungelo wabo boke abalingani abathintekileko.
Iimfuneko zokuba semthethweni kwemitjhado yesiMuslimu
Ukuze umtjhado wesiMuslimu owenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho ube ngosebenzako -
a abalingani kumele bobabili bavume bona bayatjhadana;
b umtjhadisi kumele aqinisekise kumjameli nakube ukhona bonyana abazokuba balingani bavumelene ngalokho;
c abofakazi kumele babe khona njengombana kusitjho umthetho wesi-Islamu nakutjhadwako;
d abazoba balingani bamele kube baneminyaka eli-18; begodu e kumele bakhambisane nemibandela yesigabesi nesigaba 6 no 7.
Akunamlingani emtjhadweni wesiMuslimu lapha umThetho lo usebenz akhona angangena emtjhadweni ngaphasi komThetho wemiTjhado nofana omunye nomunye umtjhado lokha umtjhado wesiMuslimu lowo nawusesekhona.
Nakube umtjhado wenziwe ngokwephula imibandela yesigatjana 2, umtjhado onjalo uzakuthathwa njengongekho.
Nakube omunye wabalinganabo akasimondarha, bobabili ababelethi bakhe nofana nakube akanababelethi, umtlhogomelakhe kumele anikele imvumo yomtjhado.
Nakube imvumo yombelethi nofana yomtlhogomeli njengombana kutjhwiwe kusigatjana 4 ayitholakali, imibandela yesigaba 25 somThetho wemiTjhado izakusebenza.
Ngaphandle kweemfuneko zesigatjana 1d, uNgqongqotjhe nofana omunye nomunye umuntu omuMuslimu nofana ihlangano yamaMuslimu egunyazwe nguye ngokutloliweko, anganikela imvumo etloliweko omunye nomunye umuntu ongaphasi kweminyaka efunekako kobana angene emtjhadweni wesiMuslimu nakube uNgqongqotjhe nofana umuntu loyo nofana ihlangano uthatha umtjhado lowo bona uyadingeka begodu ububhadekelo kilabo abafuna ukutjhada.
Imvumo enikelwe ngokwesigatjana 6 ayizokutjhaphulula abalingani bomtjhado ohlongozwako esibophweni sokukhambisana nanofana ngiziphi iimfuneko eziquntelwe mthetho.
Nakube umuntu ongaphasi kweminyaka equntelweko ungene emtjhadweni wesiMuslimu ngaphandle kwemvumo etloliweko kuNgqongqotjhe nofana nofana ihlangano egunyazwe nguye, uNgqongqotjhe nofana ihlangano enjalo nakube u nofana ithatha bonyana umtjhado udingekile begodu ubhadekela abalingani, begodu nakube umtjhado bewukhamba ngokomThetho lo ngeendlela zoke, angamemesela umtjado ngokutloliweko bonyana ngazo zoke iinhloso kumtjhado osebenzako wesiMuslimu.
Ngokukhambisana nemibandela yesigatjana 6 no 7, isigatjana 24A somThetho kaMarhistrata sisebenza emtjhadweni wesiMuslimu womuntu ongasimondarha ongene kiwo ngaphandle kwemvumo yombelethi, umondli, ukhomitjhinara wezehlalakuhle yabantwana nofana umgwebi, njengombana kungaba njalo.
Ukwalelwa komtjhado wesiMuslimu phakathi kwabantu ngebanga lobuhlobo babo beengazi nofana ukukarana nofana esinye nesinye isizathu, kuquntwa mthetho wesi-Islamu.
a owenziwe ngaphambi kokuthoma komThetho lo, ngaphandle kwanange abalingani bakhethe ukungabotjhwa mibandela yomThetho lo njengombana kucatjangwa kusigaba 22, kumele utloliswe ngendlela efaneleko esikhathini seminyaka emibili ngemva kokuthoma ukusebenza lokho nofana esikhathini eside njengombana uNgqongqotjhe anganquma ngeenkhathi zoke ngesaziso kuGazethe; nofana b owenziwe ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, lapha abalingani bakhethe khona ukubotjhwa mibandela yomThetho lonjengombana kutjhiwo kusigaba 21, kumele utloliswe njengoba bekuquntiwe nakwenziwako nofana esikhathini esingaphezu kwalokho njengombana uNgqongqotjhe angaqunta ngeenkhathi ezithize ngesaziso kuGazethe.
Akunamtjhadisi ozakutlolisa nofana ngimuphi umtjhado ngaphandle kwanange a omunye nomunye wabalingani okukhulunywa ngabo aveze kumtjhadisi ipasa lakhe elikhutjhwe ngaphasi kemibandela yomThetho wokuZazisa, 1986 umThetho No. 71 ka 1986; nofana b nakungekho umtlolo wokuzazisa, abalingani okukhulunywa ngabo abanikele umtjhadisi isitatimende esifungelweko; nofana c omunye wabalinganabo akhuphe umtlolwakhe wokuzazisa otjhwiwe endimeni a anikele umtjhadisi neminye imininingwana nayo ayinikele umtjhadisi nesitatimende esifungelweko njengombana kusitjho indima b.
Umtjhadisi kumele a azise abalingani bonyana banelungelo lokwenza isivumelwano abasithandako esilawula ukuphathwa kwepahlabo yomtjhado, nofana benze isivumelwano esijayelekileko bebalethe iimbonelo zeemvumelwanezo mjengombana kuquntiwe, ukuze abalinganabo bathathe iinqunto ezifaneleko;
b aqinisekisa bonyana abalingani bazwisisa ikambiso yokutlolisa;
c nakube wanelisekile bonyana abalingani benza umtjhado wesiMuslimu owamukelekako, atlolise umazisi wabalingani, ilanga lomtjhado, ilobolo okuvunyelenwe ngalo, nanyana likhokhwa khonokho nofana litshwiliswa loke nofana ingcenye yalo, neminye imininingwana equntelweko, begodu atlolise umtjhado ukuya ngokomThetho lo nemithetjhwana njengombana kuquntelwe;
d anikele abalingani isitifikeyiti sokutloliswa, esinemininingwana equntelweko; begodu e ngemva kwalokho adlulisele amarikhodo afaneleko kumjameli wesifunda nofana wesiphande abakhethwe ngaleyondlela ngaphasi kwesigaba 211 somThetho wokaMazisi, 1986.
Nakube umtjhadisi akakaneliseki bonyana abalingani bangene emtjhadweni wesiMuslimu owamukelekako, kumele abale ukutlolisa umtjhado.
Ikhotho ingathi, bona ifunyane isibawo esihlanganyelweko sabalingani esenziwe ekhothwapho, iyale bona a kutloliswe umtjhado wesiMuslimu; nofana b kusulwe nofana kulungiswe nofana ngikuphi ukutloliswa komtjhado wesiMuslimu okwenziwe mtjhadisi.
Nanyana ngimuphi umtjhadisi othi asazi atlolise umtjhado ophikisana nemibandela yomThetho lo, uzakuba nomlandu wokuphula umthetho bese kuthi nagwetjwako aqalane nehlawulo engeqi I- R5 000.
a Nanyana ngimuphi umuntu ophumelelisa umtjhado wesiMuslimu, kungakhathaleki bona umuntu onjalo umtjhadisi, kumele azise abazokuba balingani bonyana bangakhetha bonyana babotjhwa nofana ababotjhwa mibandela yomThetho lo.
b Nakube abalingani bakhetha ukubotjhwa mibandela yomThetho lo njengombana kusitjhiwo esigabeni 21, umuntu ophumelelisa umtjhado otjhwiwe endimeni a kumele anqophise abalinganabo kumtjhadisi malungana neenhloso zokutlolisa umtjhado wesiMuslimu owenziweko awengameleko loyo.
c Umuntu ophumelelisa umtjhado otjhwiwe endimeni a obhalelwa kukhambisana nemibandela yendima b, unomlandu wokuhpula umthetho begodu nagwetjwako uzakuqalana nehlawulo engeqi I- R5 000.
Ubufakazi beminyaka yabafuna ukutjhada
Nakube abalingani bavela ngaphambi komtjhadisi malungana nenhloso zokwenza umtjhado wesiMuslimu bese umtjhadisi loyo asole bonyana omunye wabo oseminyakeni emqabela bonyana angene emtjhadweni wesiMuslimu ngaphandle kokufumana imvumo yomunye umuntu, umtjhadisi angala ukutlolisa umtjhado phakathi kwabo ngaphandle kwanange anikelwa imvumo enjalo ngokutloliweko, nofana ngobufakazi obanelisako obukhombisa bonyana umlingani loyo unelungelo lokungena emtjhadweni ngaphandle kwemvumo.
Ubujamo bepahla emitjhadweni yesiMuslimu kanye namandla wabalingani ukwenza isivumelwano
Umtjhado wesiMuslimu okungenwe kiwo ngaphambi nofana ngemva kokuthoma ukusebenz akomThetho lo, uzakuthathwa bonyana mtjhado ongahlanganyeli ipahla ngokungafaki ihlelo lokubuthelela, ngaphandle kwanange ihlelo elilawula ipahla yomtjhado lilawulwa ngokuzwana phakathi kwabalingani, ngesivumelwano sangaphambi komtjhado esizakutloliswa kumTlolisi wamaFa -
a nakumtjhado okungenwe kiwo ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, begodu nakube ngesikhath sokwenziwa kwawo bekunesivumelwano esitloliweko sokuphathwa kwepahla yomtjhado ophakathi kwabalingani, esikhathini esizzinyanga ezilitjhumi nambili ukusukela ngelanga lokuthoma ukusebenz akomThetho lo, bgodu b nakumtjhado okungenwe kiwo ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, esikhathini seenyanga ezintathui ukusuka ngelanga lokuthoma ukusebenza kwesivumelwano nofana esikhathini esiluliweko njengombana ikhotho inganikela imvumo enjalo ngesibawo.
Ngokungajamelani nanofana ngimiphi imibandela emumethwe kinofana ngimuphi uthetho omunye, isivumelwano sangaphambi komtjhado esitjhwiwe kusigatjana 1akudingi bonyana siqiniswe nge mumuntu womthetho.
Abalingani emtjhadweni wesiMuslimu owenziwe ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, bangahlanganyela ekwenzeni isibawo ekhotho sokutjhugulula ihlelo labo lepahla yomtjhado, elisebenza emtjhadwenabo nofana emitjhadwenabo begodu ikhotho ingathi, nakube yanelisekile bona a kuneenzathu ezizwakalako zetjhuguluko elihlongozwako b isaziso esitloliweko nesanelisako setjhuguluko elihlongozwako sinikelwe boke abakolodwa balingani malungana nenani elingaphezu ama-R500 nofana inani elinjalo elingaquntwa nguNgqongqotjhe wezoBulungiswa ngesaziso kuGazethe; begodu c akunamuntu omunye ozakonakaliswa litjhuguluko elihlongozwako, iyale bona ihlelo lepahla yomtjhado elisetjenziswa emtjhadweninofana emitjhadweni enjalo angeze lisasebenza bese igunyaze abalingani bomtjhado nofana bemitjhado leyo benze isivumelwano esitloliweko lapha ikusasa lehlelo lepahla yomtjhado wabo nofana yabo lizakulawulwa ngemibandela equntelwe yikhotho.
Nakuyindoda emlingani emtjhadweni ongaphezu kowodwa wesiMuslimu, boke abantu abanekareko elaneleko endabeni, khulukhulu umlingani nofana abalingani bendoda abakhona, kumele bahlanganiswe ekambisweni.
Nakube indoda imlingani emtjhadweni wesikhuwa okhona, godu emtjhadweni wesiMuslimu, boke abalingani bayo abakhona kumele bahlanganiswe eenkambisweni.
Indoda esemtjhadweni wesiMuslimu, lapha umThetho lo usebenza akhona, efuna ukungena komunye umtjhado wesiMuslimu nomunye umfazi ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, kumele yenze isibawo ekhotho ibawe imvumo ngokwesigatjana 7, bese ivume isivumelwano esitloliweko esizokulawula ihlelo lakusasa lepahla yemitjhadwakhe.
Lokha nayitjheja isibawo ngokwesigatjana 6, ikhotho a kumele inikele imvumo nakube yanelisekile bonyana indoda ikghona ukuphatha ngokulingana abalingani bayo njengombana kuquntelwe yi- Qur'an eCwengileko;
b nakumtjhado okhona ohlanganyela ipahla nofana onehlelo lokubuthelela nofana esinye nje isivumelwano, inga i phelisa ihlelo lepahla yomtjhado elisebenza emtjhadweni lowo; godu ii layela bona kuhlukaniswe msinyana ilifa elihlanganyelwekwelo ngokulinganako, nofana ngeendlela ezinye ezingavunywa yikhotho, iii layela bona kuhlukaniswe msinyana ukubuthelelwa okutjhiwoko ukuya ngemibandela yesahluko 1 somThetho wePahla yomTjhado, 1984 umThetho 88 ka 1984, nofana ngeendlela ezinye ezingavunywa yikhotho;
c yenze umyalo onjalo malungana nelifa elizakuba khona labalinganabo njengombana kuvunyelwene ngokuzwana, nofana, ukufelelisa nofana ngisiphi isivumelwano, umtjhado uzakuthathwa bonyana awuhlanganyeli ipahla, ngaphandle kwanange ikhotho ngeenzathu ezikatelelako iqunte ngenye indlela.
Boke abantu abanekareko elaneleko endabeni, khulukhulu abalingani abakhona bowenza isibawo kanye nabazokuba balingani, kumele bahlanganyele eenkambisweni ezenziwe ngokwesigatjana 6.
Nakube ikhotho inikela isibawo esitjhiwo kusigatjana 3no 6, umtlolisis nofana umabhalana wekhotho, njengombana kungaba njalo, kumele anikele umlingani ngamunye umyalo wekhotho kufaka nekhophi eqinisekisiweko yesivumelwano esinjalo beyenze bona umyalo lowo nekhophi eqinisekisiweko yesivumelwaneso ithunyelwe komunye nomunye umtlolisi wamafa wendawo lapha kunekhotho leyo khona malungana neenhloso zokutloliswa.
Akunamtjhadisi ozakutlolisa umtjhado wesiMuslimu wesibili nofana olandela lowo, ngaphandle kwanange indoda inikela umtjhadisi umyalo wekhotho onikela imvumo edingekako ngokwesigatjana 7.
Indoda engena emtjhadweni omunye wesiMuslimu, khibe sele itjhadile, ngaphandle kwemvumo yekhotho, ngokuphikisana nesigatjana 6 izakuba nomlandu beyiqalane nehlawulo engeqi R20 000.
Nanyana ngimuphi umuntu oqabela omunye ngabomu ekusebenziseni nofana ngiliphi ilungelo anikelwe lona ngaphasi komThetho lo, uzakuba nomlandu abe aqalane nehlawulo nofana ukubotjhwa isikhathi esingeqi umnyaka.
Imibandela yesigaba 2 yomThetho wokuTlhala izakusetjenziswa, ngamatjhuguluko adingekako ebujamweni, malungana nendawo ephethwe yikhotho ngeenhloso zomThetho lo.
Ngaphandle kokujamelana nemibandela yesigaba 3a somThetho wokuTlhala nofana enye nenye into ejamelene nalokho ekunanyana ngimuphi umthetho nofana umthetho ovamileko, umtjhado wesiMuslimu ungapheliswa yikhotho nganofana ngiziphi iinzathu ezivunyelwa mthetho wesi-Islamu. Imibandela yesigabesi nayo izakusetjenziswa namatjhuguluko adingwa bujamo, emtjhadweni wesikhuwa okhona njengombana iinqhema ziqunte ukukhetha ukwenza bona imibandela yomThetho lo isebenze epahleni yomtjhadwabo.
a Indoda izakukateleleka ukubanga bona I-Talaq engatjhugulukiko itloliswe msinyanat kodwana nanyana ngayiphi indlela, kungabi ngemva kwamalanga ama- 30 days ngemva kwesaziswesi, kumtjhadisi ema-ofisini kamarhistrata eduze nalapha kuhlala umfazi wayo, phambi komfazayo nofana umjamelakhe osemthethweni kanye nabofakazi ababili.
b Nakube ubukhona bomfazi nofana abofakazi bakhe ngeenzathu ezithize abukaphephi, umtjhadisi uzakutlolisa I-Talaq engatjhugulukiko kwaphela nakube indoda leyo yanelisa umtjhadisi bonyana isaziso esifaneleko sanikelwa umfazi loyo ngendlela equntelweko yitjherifi nofana msebenzi ojamele itjherifi.
d Nanyana ngiyiphi indoda ethi yazi kodwana yehluleke ngabomu ukutlolisa I-Talaq engatjhugulukiko ngokwesigatjana uzakuba nomlandu abe aqalane nehlawulo engeqi I-R5 000.
e Nakube umlingani uphikisa ukusebenza kwe-Talaq engatjhugulukiko, ukuya ngomThetho wesi-Islamu, umtjhadisi akazukutlolisa lokho kufikela lapha kurarululwa khona umbango ngomlamulisis ngokesigaba 14 nofana yikhotho nofana ngolandelelako kobana kube nentatha etloliweko phakathi kwabalingani.
f Umlingani uzakuthi emalangeni ali-14 ukusuka ngelanga lokutloliswa kwe-Talaq engatjhugulukiko, athathe amagadango womthetho ekhotho efaneleko malungana nomyalo oqinisa ukupheliswa komtjhado ngendlela ye- Talaq. Igadango elithethwekwelo lizakukhambisana neenkambiso eziquntelwe ngeenkhathi zoke mithetho esebenzako yekhotho. Ikhophi yesitifikeyiti sokutloliswa kwe-Talaq engatjhugulukiko izakunanyathiselwa kumasamanisi asungula igadangwelo. Lokhu akuqabeli umlingani bona angafuni isizo lesikhatjhana elilandelako i isibawo pendente lite malungana nokujanyiswa nofana ilungelo lobunikazi lesikahtjhana, nofana ukubona, umntwana ongasimondarha emtjhadweni nofana ukukhokha isondlo;
g I-Talaq engatjhugulukiko ithatha umphumela onjalo ngaphambi kokuthoma ukusebenza komThetho lo, ayizokudingeka kobana itloliswe ngokwemibandela yomThetho lo..
Ikhotho kumele inikele umyalo wokutlhala ngokwe-Faskh phezu kwanofana ngisiphi isizathu esithathwa bona sifanele malungana nokupheliswa kwemitjhado engaphasi komthetho wesi-Islamu, kufaka iinzathu ezitjhwiwe ehalthululweni ye-Faskh esigabeni 1. Umfazi uzakusungula igadango malungana nomyalo wokutlhala ngendlela ye-Faskh ekhotho efaneleko, bese ikambiso esebenza lapho izakuba yikambiso equntelwe ngeenkhathi ezithize mithetho yekhotho, kufaka nokusizakala okufaneleko, pendente lite, okutjhiwe kusigatjana 3f. Ukunikelwa kwe-Faskh yikhotho, kufaka ne-Faskh enikelwe lokha indoda nayenza isibawo, izakuba namandla wokuphelisa umtjhado.
Abalingani abenze I-Khula'ngokwabo nangokuhlanganyela bazakuvela phambi komtjhadisi bese benze bona khonokho kutloliswe ebukhoneni babofakazi abafaneleko ababili. Umtjhadisi uzakutlolisa I-Khula' njenge-Talaq engatjhugulukiko, lapha imibandela yesigatjana 3fizakusebenza khona namatjhuguluko anjalo njengombana kungadingwa bujamo.
UmThetho wokuLamula keZinye iiNdaba zokuTlhalana, 1987 umThetho 24 ka 1987 neengaba 61no 2 zomThetho wokuTlhala ophathelene nokutlhogomela ihlalakuhle yomntwana ongasimondarha emtjhadweni lowo, usetjenziswa ekupheliseni umtjhado wesiMuslimu ngaphasi komThetho lo.
b kumele, nakube ibona kufanele, ngaphandle kwanofana ngisiphi isivumelwano phakathi kwabalingani abazokutjhada malungana nokuhlukaniswa kwepahlabo, iyale bonyana ipahla leyo ihlikaniselwe abalinganabo ngokulinganako, lapha i ihlangano isize khona nofana inikele umsebenzi, ekwenzeni nofana ekuphetheni umgidingo womndeni nofana imigidingo ngesikhathi umtjhado usesekhona; nofana ii abalingani bafake isandla lokha umtjhadwabo nawusesekhona ekondleni nofana ekwandiseni ilifa lomunye komunye, nofana omunye wabo, kufikela lapha kungasakghoneki khona ukuhlukanisa khona bona leli lilifa lamuphi umlingani.
c kumele, nayindoda emlingani emtjhadweni wesiMuslimu ongaphezu kowodwa, kutjhejwe woke amaphuzu kufaka ukulandelana kwemitjhado, zoke iimvumelwano, iimbopho nofana umyalo okwenziwe ngokwesigaba 83no 7.
d inayala bonyana nanyana ngubani emqondweni wekhotho onekareko elaneleko endabeni ahlanganiswe eenkambisweni;
e ingenza umyalo malungana nelungelo lobunikazi nofana ukuba mumondli nofana ithuba lokubona umntwana ongasimondarha womtjhado ngokuqalisisa imibandela yesigaba 11;
f kumele kuthi nayenza umyalo wokukhokha isondlo, kufaka nesondlo esidlulileko, itjheje woke amaphuzu afaneleko; godu g yenze umyalo malungana nesipho sokubuyisana mut'ah al Talaq kumibandela ehlathululiweko evunyelwa mthetho wesiMuslimu.
Lokha nakupheliswa umtjhado ngokufa, umlingani oseleko uzakuba nelungelo lokufaka isibizo elifeni lakamufi malungana nelobolo elingakakhokhwa, nofana nakungasinjalo kube malungana nanofana yini ephathekako eyamukelwa mhetho wesi-Islamu.
Iminyaka yobunengi
Malungana neenhloso zomThetho lo, iminyaka yobunengi yomuntu iquntwa ngokomThetho wemiNyaka yobuNengi, 1972 (umThetho 57 ka 1972).
Ilungelo lobunikazi kanye nokubona umntwana ongasimondarha
Nakwenziwa umyalo malungana nelungelo lobunikazi bomntwana, nofana ukubona umntwana ingasimondarha, nofana ukwenza iqunto ngokutlhogonyelwa, ikhotho, ngokuhlonipha umthetho wesi-Islamu kanye nombiko neentuso zomJameli womNdeni, izakutjheja ihlalakuhle nekareko elingcono lomntwana.
Ngokukhambisana nesigatjana 1, umbelethi onganalungelo lobunikazi uzakuba nelungelo lokubona umntwana.
Nakhibe bobabili ababelethi abakho, nofana, bangaphumeleli, nganofana ngimaphi amabanga, kodwana ngokukhambisana nesigatjana 1, ikhotho, ngokuhlonipha umthetho wesi-Islamu, nayinikela ilungelo lobunikazi al-hadanah nofana ukutlogonyelwa al-walayah komntwana ongasimondarha, inikele ubunikazi nofana ukutlhogomela umuntu loyo njengombana ikhotho izakubona kufanelekile, kibo boke ubujamo.
Umyalo omalungana noubnikazi bomntwana, ukutlhogomela nofana ukubona umntwana umntwana, owenziwe ngokomThetho lo, ungathi ngesinye nesinye isikhathi ubuyekezwe nofana wehluke, nofana nakumalungana nokubona umntwana, ujanyiswe yikhotho nakube ikhotho ifunyana kunesizathu esaneleko salokho: Kwaphela nakube iphenyo liyenziwa mJameli womNdeni malungana nehalakuhle yomntwana ongasimondarha, ngaphambi kokwenziwa umyalo offaneleko malungana nokwehluka, ukwesula nofana ukujamisa, nanyana ngayiphi idlela.
Isondlo
Imibandela yomThetho weSondlo, 1998 (umThetho 99 ka 1988) izakusebenza, namatjhuguluko adingwa bujamo malungana nomsebenzi wanofana ngubani ukondla nofana ngubani omunye. Ngaphandle kokunyaza imibandela yomThetho lowo, imibandela yesigatjana ukuya ku izakusebenza.
Ngaphandle kokujamelana nemibandela yesigaba 15 somThetho weSondlo, 1998, nofana, umthetho ovamileko, ikhotho yokondla izakuthi, nayikhupha umyalo wokondla, nofana nayiqunta inani elikhokhwa njengesondlo, itjheje bona a indoda inesibopho sokondla umkayo lokha umtjhado wesiMuslimu nawusesekhona ukuya ngendlela akghona ngayo kanye neendingo zakhe ezizwakalako;
b ubaba unesibopho sokondla abantwana bakhe kufikela bakghona khona ukuzondla;
ii lapha umfazi anobunikazi babantwana ngokwesigaba 11, indoda ikatelelekile ukukhokhela umfazi, kufaka nokumbonelela ngendawo yokuhlala nakube umfazi akanayo indawo, malungana nesikhathi sobunikazeso kwaphela;
iv isibopho sendoda sokondla umntwana obelethwe emtjhadweni onjalo sifaka isibonelelo sokudla, izambatho, indawo eseqadi yokuhlala, ukwelatjhwa kanye nefundo.
Nanyana ngiliphi inani lesondlo eliquntwe njalo lizakuba linani elingabonwa yikhotho lifanelekile ngamabanga woke.
Umyalo wesondlo owenziwe ngokomThetho lo ungathi ngesinye nesinye isikhathi usulwe nofana uhluke nofana ujanyiswe yikhotho nakube ikhotho ifunyana iinzathu ezaneleko zalokho.
Isondlo esingakakhokhelwa nesele sidlulwe sikhathi sokukhokhelwa umfazi asikwazi ukwesulwa ngokuquintelwa, ngaphandle kokujamelana nemibandela yomThetho wokuQuntela , 1969 umThetho 68 ka 1969 nofana nanyana ngimuphi umthetho.
UKULAMULA OKUKATELELEKILEKO
Nakunombango ovuka lokha umtjhado wesiMuslimu nawusesekhona nofana ovuke emtjhadweni onjalo, nofana ngubani oyingcenye yomtjhado lowo, uzakuqalisa umbango lowo, nofana kungasiphi isikhathi, nanyana kungaphambi nofana kungemuva kokuthathwa kwamagadango womthetho atjhiwe kusigaba 9 (f) kodwana ngaphambi kokulalelwa kwawo yikhotho, umKhandlu wokuLamula, okhethwe njengoquntelako.
UmKhandlu wokuLamula uzakulinga ukurarulula umbango ngokulamula emalangeni ama- 30 ukusuka ngelanga olethwe ngalo. Umlingani namunye angajanyelwa mjameli amthandako ekulamuleni okunjalo.
UmKhandlu wokuLamula, nakuraruluka umbango, uzakuletha isivumelwano sokulamula ekhotho emalangeni alikhomba ukusuka ngelanga lesirarululo begodu ikhotho leyo, nakube yanelisekile kobana abantwana abangasimondarha bavikelekile, iqinisekise isivumelwano sokulamula.
Nakube umKhandlu wokuLamula uqinisekisile bonyana umbango uhlala ungakararululeki nofana nakube umbango uhlala ungakararululeki ngemva kokuphela kwamalanga ama-30 ukusuka elangeni olethwe ngalo, umbango lowo ungahlulelwa ekhotho yikhotho ngokwesigaba 15.
Ngaphandle kokujamelana nanofana yini emumethwe kumThetho wokuLamula, 1965 (umThetho 42 ka 1965), nofana nanyana ngimuphi omunye umthetho, abalingani emtjhadweni wesiMuslimu bangavumelana ukuletha umbango ovuke ngesikhathi umtjhadwabo usesekhona nofana emtjhadweni onjalo kumlamuli kobana urarululwe ngokulamulwa.
Ngokuya ngesigatjana 4, imibandela yomThetho, 1965, izakusebenza ekulamuleni okwenziwe ngokwesigabesi.
Umlamuli uzakuqinisekisa bonyana a isililo sabalingani emtjhadweni wesiMuslimu sokobana kurarululwe umbango ekundleni yokulamula siyamukelwa; begodu b Nanyana ngibaphi abanye abantu abangaba nekareko kumphumela wokulamula bayaziswa ngokulamulokho.
Akunanikelo lokulamula elithinta ihlala kuhle yomntwana ongasimondarha nofana ijamo lanofana ngubani elizakwenziwa ngaphandle kwanange kuqiniswa yiKhotho ePhakemeko ngesibawo ekhotho leyo begodu nakusaziso kibo boke abantu abanekareko emphumeleni wokulamula.
Nakutjhejwa isibawo malungana sokuqiniswa kwenikelo lokulamula, ikhotho kumele yaneliseke bonyana inikelo lizakubhadekela boke abantwana abangasimondarha begodu ukufika lapha ikhotho inga a qinisekisa inikelo;
b memezela loke nofana ingcenye yenikelo bona alisasebenzi;
d lungisa inikelo ngendlela efaneleko; nofana e hlalisa kuhle indaba yokuLamula ngeendlela ezifaneleko.
Akunalitho kusigatjana 5 elizakuthathwa kwanga likhawula amandla welawulo lekhotho ngaphasi kwanofana ngimuphi umthetho ukubuyekeza inikelo lokulamula njengombana likhuluma ngombango wepahla ongathinti amalungelo nofana ikareko lomntwana ongasimondarha.
Amakhotho nabahlolisisi
Nakube nanyana ngimuphi umbango ulethwa ekhotho kobana uzokubangwa, imibandela elandelako izakusebenza -
a Umongameli wamajaji nofana ophetheko ekhotho enegunya, uzakukhetha ijaji leMuslimu ekhothwapho kobana lilalele umbango lowo, nakube akunajaji leMuslimu, uNgqongqotjhe wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo uzakukhetha umjameli ofaneleko weMuslimu nofana igqwetha okungenani oneminyaka eli-10 asebenza njengesikhulu esiphetheko;
c abahlolisisi bazakukhetha nguNgqongqotjhe ngesimemezelo kuGazethe baphathe I-ofisi iminyaka emihlanu ukusuka ngelanga lesimemezelo esifaneleko: Kwaphela nange ukukhethwa kwabahlolisisi abanjalo ngesinye nesinye isikhathi kungapheliswa nguNgqongqotjhe nganofana ngisiphi isizathu esizwakalako;
d nanyana ngubani omuntu okhethwe njalo uzakuba negunya lokukhetha isikhathi esitjhwiweko njengombana uNgqongqotjhe angabona kufanele.
Abahlolisisi abakhethwe ngokwesigaba bazakusebenza ngesikhundla sokululeka. Nakube ijaji eliphetheko lingalandeli iseluleko somhlolisisi onjalo uzakutjho imibonwakhe ngokutloliweko, okuzakuthi nakube kukuzibilayeza, kulethwe kumTlolisi weKhotho eKulu yokuziBilayeza njengengcenye yerikhodo malungana nokutjhejisiswa yikhotho leyo.
Nanyana ngiliphi iqunto lizakuyama ekuzibilayezeni eKhotho eKulu yokuziBilayeza ukuya ngokwemiThetho esebenzako yeKhotho, ngaphandle kwanange ozibilayezako angakakatelelwa kobana alethe isibambiso malungana neendleko zokuzibilayeza.
Nakube kunokuzibilayeza eKhotho eKulu yokuziBilayeza, iqunto elinjalo lizakulethwa eenhlanganweni ezimbili zesiMuslimu, ezigunyazwe njengombana kuquntiwe, malungana nokutshwaya okutloliweko emibuzweni yomthetho ezokunikelwa umTlolisi weKhotho eKulu yokuziBilayeza esikhathini esimalanga amatjhumi asithandathu ukusuka ngelanga isaziso sokuzibilayeza sethulwe ngalo.
IKhotho eKulu yokuziBilayeza, nayiqunta ukuzibilayeza okutjhwiwe kusigatjana 4, izakutjheja ukutshwaya okutloliweko okutjhwiwe kusigatjaneso.
Ungqongqotjhe wezoBulungiswa nokuThuthukiswa komThethosisekelo, ngokuthintana neBhodo eSiza ngezomThetho ehlonywe ngokwesigaba 2 somThetho wokuSiza ngomThetho, 1969 umThetho 22 ka 1969, uzakwenza isibonelelo esifaneleko malungana nokunikelwa kwesizo lezomthetho emntwini odududu.
Ukupheliswa komtjhado wesikhuwa okhona
Nakumlingani osemtjhadweni wesikhuwa okhona athome igadango lokutlhala ngokomThetho wokuTlhala ngemva kokuthoma ukusebenza komThetho lo, ikhotho ayizokuphelisa umtjhado wesikhuwa ngokunikela incwadi yokutlhala kufikela lapha ikhotho yaneliseka khona bonyana umtjhado okhambisanako wesiMuslimu uphelisiwe.
Nakuyindoda yala, nganofana ngisiphi isizathu, ukumemezela I- Talaq enhatjhugulukiko, umfazi womtjhado wesiMuslimu lowo uzakuba nelungelo lokwenza isibawo sencwadi ye-Faskh ngokomThetho lo malungana nehloso leyo kwaphela, lapha imibandela yomThetho lo izakusetjenziswa khona, namatjhuguluko adingwa bujamo..
Indaba ingathi, ngemibandela etjhwiwe kusigatjana 2, ithunyelwe emuva ekhotho kobana kuyoquntwa ubunikazi bepahla nofana enye ipahla yomtjhado ngokomThetho wokuTlhala kanye nomthetho okhambisanako womtjhado.
Lapha, ngokungezelela emtjhadweni wesikhuwa okhona, indoda seyingene komunye godu umtjhado nofana imitjhado yesiMuslimu etloliswe ngaphasi komThetho lo, umlingani nofana abalingani abakhona bendoda leyo kumele bahlanganiswe egadangweni lokutlhala elitjhwiwe kusigatjana 1.
Imibandela yesigatjana 1izakusebenza, namatjhuguluko anjalo njengombana kungadingwa bujamo, kubalingani emtjhadweni wesikhuwa abakhethe ukwamukela imibandela yomThetho lo njengombana kutjhiwo kusigaba 2.
Amagadango angaphikiswako
Lokha iinkambiso nazenziwe ngaphasi komThetho lo malungana nokuqinisekiswa nofana ukunikelwa incwadi yokuphelisa umtjhado wesiMuslimu nofana okhunye ukuphunyuzwa, bese iinkambiswezo aziohikiswa, nofana lokha abalingani nabenze isivumelwano sentatha, indaba izakulalelwa lijaji lesiMuslimu ngaphandle kwabahlolisisi.
Umyalo wokuphelisa umtjhado wesiMuslimu ayizonikelwa nofana iqinisekiswe ngaphasi komThetho lo ngaphandle kwanange ijaji eliphetheko lanelisekile bonyana abantwana ababelethwe emtjhadweni lowo bavikelekile.
Imithetjhwana
a ephathelene i neemfuneko okumele ziphethwe kanye nelwazi okumele linikelwe umtjhadisi malungana nokutloliswa nokupheliswa komtjhado wesiMuslimu;
ii indlela umtjhadisi okumele azanelise ngayo ngokuba khona nofana ngobuqiniso bomtjhado wesiMuslimu;
iii indlela nanyana ngubani angahle ahlanganyele ekuqinisekiseni kokubakhona nofana ekutloliseni kanofana ngimuphi umtjhado wesiMuslimu;
iv ijamo nokumumethwe sitifikeyiti, isaziso, neentatimende ezifungelweko ezidingeka malungana neenhloso zomThetho lo;
v ubulungeka, iintifikeyiti,ukwenziwa, ukulungiswa, ukuvezwa butjha nokulahlwa kwanofana ngimuphi umtlolo ophathelene nokutloliswa kwemitjhado yesiMuslimu nofana kwanofana ngimuphi umtlolo oqintelwe ngokwemithetjhwana;
vi nanyana ngiyiphi indaba edingekako nofana evunyelwe bonyana iquntelwe ngokomThetho lo, vii ukukhethwa, ukutloliswa, imithetho yokuziphsthskanye nokuhlongakala nokungabi namandla kwabahlolisisi kufaka nokukhokhelwa kweembonelelo zabahlolisisi viii nanyana ngiyiphi enye indaba edingekako nofana eqakathekileko ukuhlinzeka malungana nokutloliswa okunepumelelo kwemitjhado yesiMuslimu nofana ukuphathwa ngkghono komThetho lo; begodu b ukuqunta imali ebhadelwa malungana nokutloliswa komtjhado wesiMuslimu nokunikelwa kwanofana ngisiphi isitifikeyiti malungana nalokho.
Nofana ngimuphi umthetjhwana owenziwa ngaphasi kwesigatjana 1 ongahle ube nomphumela weendleko malungana nomBuso kumele wenziwe ngokuthintana noNgqongqotjhe wezeeMali.
Nanyana ngimuphi umthetjhwana owenziwe ngaphasi kwesigatjana 1 unhahlinzeka bonyana nanyana ngubani owephula imibandelo leyo nofana ohluleka kukhambisana nalokhu uzakuba nomlandu bese nagwetjwako aqalane nehlawulo nofana ukubotjhwa isikhathi esingeqi umnyaka owodwa.
Iindleko egadangweni lokutlhala
Ikhotho ayizokubotjhelelwa bona yenze umyalo weendleko malungana nolingani ophumeleleko egadangweni lokutlhala, kodwana ikhotho, ngokutjhejisisa iindlela zokwenza zabalingani nokuziphatha kwabo okufaneleko,ingenza umyalo onjalo ngendlela ebona kufanele ngayo, begodu ikhotho ingayala bonyana iindleko zeenkambiso zihlaniselwe abalingani.
Nakube umbango ophathelene nokobana umtjhado wesiMuslimu ogidingwe enarheni etjhili umele nofana awakameli ukwamukelwa njengomtjhado osemthethweni wesiMuslimu ngaphasi komThetho lo, umbango onjalo uzakuquntwa yikhotho ngokuqalisisa woke amaphuzu afaneleko, kufaka nemigomo yerarano lemithetho.
Ukutjhugululwa kwemithetho
Imithetho etjhwiwe kuTjheduli ngalokhu iyatjhugululwa ngendlela ihlelwe ngakhona kukholomu yesithathu yeTjheduli.
ISIHLOMELELO A
ISIHLOMELELO B
ISIHLOMELELO C
ISIHLOMELELO D
<fn>nde_Article_National Language Services_OKUMUMETHWEKO.txt</fn>
OKUMUMETHWEKO
IKHASI
Isingeniso ----------------------------------------------------- 1 -2
Umnqopho ---------------------------------------------------- 2
Ibanga ----------------------------------------------------- 2 - 3
Imithethokambiso ehlahlako ------------------------------------------------- 4
Ubujamo bangokomthetho ---------------------------------------------------- 4 - 5
Lapho usebenza khona ----------------------------------------------------- 5
Ukulethwa kwemisebenzi ----------------------------------------------------- 7 8
Ubujamo bokwamukelwa komsebenzi ------------------------------------- 8 - 9
Ikambiso yokwemukelwa kwemitlolo ---------------------------------------- 10 - 11
Ukugcinwa kwamarekhodi ----------------------------------------------------- 11
Ukukhutjhelwa ngaphandle kwemitlolo ----------------------------------- 11-15
Iimfuneko zabasebenza ngelimi bangeqadi --------------------------------15-17
Ukulawulwa kwekhwalithi -----------------------------------------------------17-18
Ukusetjenzwa kokubhadela -----------------------------------------------------18-19
Ukutjhugululwa ------------------------------------------------------ 19
Ihlathululomagama ----------------------------------------------------- 20-21
ISINGENISO
ImiHlahlandlela yomThethomgomo: UkuTjhugulula nokuHlela inikela ngerherho lokuphathwa kwemitlolo elethwe emiSebenzini yesiTjhaba yamaLimi (i-NLS) namayunithi welimi (ama-LU) bona itjhugululwe, ihlelwe beyihlolwe ngamalimi ali-11 wangokomthetho kanye nangamalimi akhethiweko atjhili. I-NLS/ama-LU inikela ngalomsebenzi ukukghonakalisa bonyana iminyango yombuso ikhambisane neenhloso ezibekiweko zomLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi (i-NLPF), okukukobana -
kuphuhliswe ukusetjenziswa ngokulingana kwamalimi ali-11 wangokomthetho;
kukghonakaliswe ukufikeleleka ngokulingana kwemisebenzi yombuso, ilwazi nokwazi;
kuqinisekiswe ukubekwa ebujameni obulungileko kwamalimi wangokomthetho nokungewendabuko abekagandelelwe ngaphambilini;
kuphuhliswe ukuphathwa kuhle kwelimi khona kuzakuphathwa kuhle imisebenzi karhulumende ukuhlangabezana nokulindelwe maklayenti neendingo zawo.
Ukufezakaliswa kancani kancani kwe-NLPF kutjho bona isidingo semisebenzi yokutjhugulula ususa emalimini wangokomthetho use kamanye wangokomthetho kuzakuragela phambili nokwanda. Ngakho-ke, imihlahlandlela yokutjhugulula iqakathekile ukuphatha ikambiso yokutjhugulula kanye nokuqalelela iinkareko zamaklayenti nabatjhugululi.
Ukuhlangana kwephasi ngakwezomnotho kulethe ukwanda ekufunweni kokutjhugulula ukusuka nokuya emalimimi atjhili. Ukunikela ngamatjhugululo anjalo kuzakukhuphula ukuthintana phakathi kwe-RSA neenarha zangaphandle kanye nokuphuhlisa itjhebiswano leentjhabatjhaba. Ihlelo lokuphathwa kuhle kwemitlolo kufanele libe khona ukuqinisekisa ukulethwa ngesikhathi kwamatjhugululo asezingeni eliphezulu.
UMNQOPHO
Umnqopho omkhulu wokubekwa kwalemihlahlandlela yomthethomgomo kukhuphula ukulethwa kwemisebenzi ukufikelela izinga eliphezulu neliragela phambili elanelisa okulindelwe maklayenti, sikhathi sinye kukhutjhulwa nesithombe sokusebenza kuhle nejamo labasebenza ngamalimi boke.
LomThethomgomo uhlose ukunikela ngemihlahlandlela ephathelene:
nokutjhugulula kwangaphakathi, ukuhlela nokuhlola imitlolo; kanye nokukhutjhwa kwemitlolo bonyana iyokutjhugululwa, ihlelwe beyihlolwe.
IBANGA
Umsebenzi welimi wenziwa ekorweni yombuso neyangeqadi kodwana ngendlela engalawulwa mthetho. Akunahlelo lokwelusa izinga lemisebenzi elethiweko. Godu akunandlela yokulinganisa ikghono labasebenza ngelimi abasembusweni namkha abazisebenzela ngeqadi. Ukungezelela, akunandlela efanako necacileko esetjenziswako ukukhetha abatjhugululi. Ngalokho-ke kunemiraro esele ifunyenwe. Lokhu kufaka izinga eliphasi lemisebenzi yokutjhugulula, ukutlhogeka namkha amakghono angakaneli, isikhala phakathi kwesidingo, ukufunwa nomthangalasisekelo, kanye nezinga eliphasi labasebenza ngelimi.
Lemihlahlandlela yomthethomgomo izakuba lihlangothi lendlela namazinga wokuleya aphathelene nebandulo, ukuvunyelwa kokufaneleko kanye nokutloliswa kwabasebenza ngelimi ukukhambisa ngokomthetho ibizelo. Lemihlahlandlela eyethulwa lapha ihlobene khulu nemisebenzi yokutjhugulula, ukuhlela nokuhlola enikelwa yi-NLS, kodwana engasetjenziswa mayunithi welimi ukwenza umleyo wokusebenza olawulwa mthetho.
IMITHETHOKAMBISO EHLAHLAKO
Lomthethokambiso usekelwe eenkambisweni ezilandelako:
ukufunda ilimi nekghono lokukhuluma kuyehluka ekghonweni lokutjhugulula.
abatjhugululi kufanele babe ngabasebenza mazombe kokuthoma, kodwana godu babe ngabaqale ikoro ethileko yelwazi.
abatjhugululi kufanele bakwazi ukusebenza eenkorweni zelwazi ezahlukeneko.
izinga eliphezulu lokutjhugulula liqakathekile nayikuthi iminyango yombuso izakuthintana kuhle nabantu ebasebenzelako.
ikambiso yokukhetha abatjhugululi abasebenza ngeqadi kanye nebuthelelo lekhompyutha labazakusetjenziswa, kuzakuya ngokuvunyelwa yiKomiti yamaThendara yomNyango (DTC).
UBUJAMO BANGOKOMTHETHO
LomThethomgomo ubuswa begodu uya ngamatjhuguluko:
weSahluko 9 semiThetjhwana yomGcinimali wesiTjhaba esikhutjhwe ngokuya komThetho wokuPhathwa kweeMali zomPhakathi ka-1999, (umThetho wenomboro 1 ka-1999), ophathelene neendaba zamazombe zokugcinwa kweemali;
weSahluko 217 somThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika njengombana sitholakala emLeyweni womThethomgomo wokuThenga ngokuBinga ka-2000 (umThetho wenomboro 5 ka-2000); kanye neRhelo lokuziPhatha labaSebenzi bomBuso eliphathelene nokuziphatha kwabasebenzi bombuso.
LAPHO USEBENZA KHONA
LomThethomgomo usebenza:
kibo boke abasebenza ngelimi abaqatjhwe mBuso okufaka hlangana labo basebenzi abasemNyangweni wezobuKghwari namaSiko (DAC);
boke abasebenza ngelimi bangeqadi abanesivumelwano nomBuso;
woke amaklayenti abawa isizo lokutjhugulula, ukuhlela nokuhlola eminyangweni yombuso.
Umbuso, ngokusebenzisa i-NLS/ama-LU, unikela ngomsebenzi emaklayentini akhethekileko, begodu asebenza namahlangothi ahlukeneko wemitlolo. Ihlangothi lomtlolo elibekwe ku-7.2 lihlathulula bonyana mbuso namkha iklayenti elizakubhadela iindleko zomsebenzi.
Umsebenzi omkhulu we-NLS nama-LU kukghonakalisa ukuthintana phakathi komBuso nomphakathi, begodu naphakathi kwe-RSA neenarha zangaphandle. Ngakho-ke, amaklayenti, ngokuphathelene nokutjhugulula, ukuhlela nokuhlola imitlolo, okufaka:
ImiNyango yombuso yesitjhaba;
Iinkhungo zomphakathi;
Iinhlangano ezisungulwe ngokuya komthetho wePalamende;
Iminyango yemibuso yamaphrovinsi, khulu khulu mayelana namalimi atjhili;
Abazenda kanye
IMITLOLO EYAMUKELWA BONA ITJHUGULULWE, IHLELWE BEYIHLOLWE
Imitlolo izakutjhugululwa isuswe beyisiwe emalimini woke wangokomthetho. Imitlolo engamalimi atjhili izakutjhugululelwa esiNgisini, begodu imitlolo engesiNgisi itjhugululelwe emalimini atjhili njengombana kuzabe kufuneka.
Mitlolo kuphela eyenzelwe iminqopho yangokomthetho, engasiyo yeminqopho yomuntu ngamunye, ezakwamukelwa bonyana itjhugululwe, ihlelwe beyihlolwe yi-NLS nama-LU, okufaka hlangana:
ImiThetho yePalamende;
ImiThethomlingwa/imiTlamo yemiThethomlingwa (imitlamo yemithetho ehlongozwako);
Imithetho emincani (esuselwa emiThethweni yePalamende, efana nemithetjhwana kanye nezAziso zomBuso, begodu ezivezwa eGazedini);
AmaPhepha wokuBingwe nguRhulumende (abeka umthethomgomo wombuso, isibonelo, eendabeni zamafa);
Imitlolo ephethe imininingwana (ekhambisana nemiThethomlingwa, imitlolo yokuzwisisana phakathi kwe-RSA nezinye iinarha, namkha hlangana kweminyango yombuso nabalingani bombuso);
Imibiko (imibiko yonyaka, imibiko yeBhodo yeeMali ezibekiweko nokuRhwebelana, imibiko yamakhonferensi);
Iincwajana (imilayo namkha iincwadi eziphathekako ezitlanywe mbuso wesitjhaba ezinqotjhiswe ukusetjenziswa mphakathi mazombe);
Iimvumelwano (iimvumelwano zokusebenzisana, iimvumelwano zokurhwebelana zeentjhabatjhaba).
IINDLEKO
Iindleko zokutjhugulula, ukuhlela nokuhlola imihlobo yemitlolo etlolwe ku-7.2 zizakuthwalwa yi-NLS/ma-LU. I-NLS/ama-LU angavuma ukukghonakalisa ukutjhugulula, ukuhlela nokuhlola imitlolo ngaphandle kwale kodwana iindleko zizakubhadelwa yiklayenti.
UKULETHWA KWEMISEBENZI
Ukulethwa kwemisebenzi yokutjhugulula nokuhlela kuzakukhanjelaniswa nemithethokambiso yeBatho Pele. Ukuqinisekisa ukusetjenziswa kuhle kwemithethokambiso le, umBuso uzakubamba ukubonisana unyaka nonyaka nabalingani boke namaklayenti.
UmKhandlu wabaSebenza ngeLimi uzakulawula ibandulo labasebenza ngelimi kanye nokulawula ukuvunyelwa nokutloliswa. Nanyana kunjalo, ibandulo godu lizakwenziwa ngaphakathi begodu nangeemfundo ezenzelwe ubujamo obuthileko ezinikelwa ziinkhungo zefundo ephakamileko ukuphuhlisa amakghono wabatjhugululi nabahleli.
Ekuphathweni kwemitlolo ephathelene nezinto zamazombe, iinkhathi ezilandelako zokulethwa zingasetjenziswa njengomhlahlandlela:
Ukutjhugulula (kufaka ukuqala iimphoso emtlolweni emsebenzini wakho)
I-avareji yamagama ayi-1 500 ukuya e-1 750 wamagama (amakhasi ama-5 - 5,5 wamagama ama-300 ngalinye) ngelanga;
Ukuhlola
Ukuhlela
Leziinkhathi zokuletha zizakusebenza ebujameni obuhle khulu, okutjho lokha izinto ezingabanga ihlangahlangano zizincani. Izinto ezinomthelela esikhathini sokuletha bunjalo umtlolo, lizinga lobutheknikhali, ikhwalithi yomtlolo wokuthoma, ukutholakala kweenhlathululimagama namarhelo wamathemu kanye nesikhathi esifunekako ukwenza irhubhululo. Isikhathi esiqedwa kwenziwa ukulawula ikhwalithi kanye/namkha emihlanganweni ephathelene nokutjhugululwa/ukuhlelwa komtlolo othintekako nakho kuzakuthikameza isikhathi sokulethwa komsebenzi.
UBUJAMO BOKWAMUKELWA KOMSEBENZI
Ubujamo bokwamukelwa kweembawo ezibuya kumaklayenti ngilobu obulandelako:
I-NLS nama-LU azakwamukela iimbawo zokutjhugululwa, ukuhlelwa nokuhlolwa kwemitlolo yangokomthetho kuphela. Akunambawo zomuntu ngamunye ezizakutjhejwa.
Iimbawo zemisebenzi kuzakuthintwana ngazo neHloko yemiSebenzi yokuSekela namkha ihloko yeyunithi yelimi ethintekako namkha abajameli abafaneleko. Amaklayenti angeze adlulisela bunqopha imitlolo kabasebenza ngelimi namkha kilabo abatjhugulula bangeqadi.
Nakukhutjhelwa umsebenzi ngaphandle, ilanga ofuneka ngalo kufanele kukhulunyiswane ngalo phakathi kweklayenti, i-NLS/i-LU begodu osebenza ngelimi wangeqadi kufanele aziswe ngaso isikhathi emitlolweni.
Iimbawo zokutjhugulula, ukuhlela nokuhlola kufanele zigunyazwe kuphela ziinkhulu ezikhethiweko eminyangweni ethintekako yesitjhaba namkha yephrovinsi kanye neenhlangano zamaklayenti ezifana neenhlangano zomphakathi nezihlonywe ngokuya komthetho wepalamende.
Iimbawo kufanele zenziwe ngeforomo langokomthetho lombuso okuliforomo lesibawo (Z152), okufanele lizaliswe ngokuzeleko, namkha ngencwadi enetshwayo leklayenti.
Imitlolo efana nemiThethomlingwa, imiThetho yePalamende nemithetjhwana etjhugululiweko kufanele iphekelelwe mitlolo yamambala namatjhuguluko woke womThethomlingwa onjalo, imiThetho yePalamende nemithetjhwana.
Yoke imithetho nemithetho emincani kufanele igunyazwe baYelelisi bakaRhulumende kwezomthetho ngaphambi kobana itjhugululwe beyihlelwe.
Mtlolo wokugcina kuphela njengombana kuhloswe bona uvezwe nokurhatjha ozakulethwa bonyana utjhugululwe.
Nayikuthi obunye balobu bujamo akuhlangabezwana nabo, imitlolo izakubuyiselwa eklayentini.
IKAMBISO YOKWEMUKELWA KWEMITLOLO
IHloko yemiSebenzi yokuSekela namkha iHloko ye-LU namkha bajameli babo abafaneleko, bazakumukela imitlolo engenako begodu bazakuqinisekisa bonyana iforomo leembawo elifaneleko lizalisiwe ngokuzeleko begodu nangokunembako.
Indlela yokutlolisa iimbawo kufanele ilandelwe njalo ngokusebenzisa amakhowudi okuvunyelwene ngawo. Isibonelo, umtlolo unganikelwa ireferensi ethi-Nde 03/0001/B. U"Nde" utjengisa bona isiNdebele lilimi okufanele kutjhugululelwe kilo, u"03" utjengisa unyaka weemali, u"0001" utjengisa inomboro yomtlolo, kanti u"B" utjengisa umhlobo womtlolo, kilobu bujamo mThethomlingwa (Bill).
Ngokubonisana neehloko zemisebenzi yokutjhugulula, iHloko yemiSebenzi yokuSekela namkha ihloko ye-LU ikhulumisana neklayenti ngelanga lokugcina lokufuneka komtlolo. Iinhloko zizakubonisana nabatjhugululi abathintekako ngaphambi kobana beze nelanga okuzakufuneka ngalo umtlolo. Ilanga lokubuyiswa komtlolo lizakuquntwa ngosebenza ngelimi ngeqadi kanye neHloko yemiSebenzi yokuSekela namkha iHloko ye-LU kodwana kufanele kuvumele ukuhlola kwangaphakathi nelanga lokufuneka elibekwe yiklayenti.
IHloko yemiSebenzi yokuSekela (NLS) namkha iHloko ye-LU isabalalisa imitlolo iyise eenhlokweni zokutjhugulula, okungibo abazakuba nesibopho sokuyidlulisela kubatjhugululi abathintekako. Akunamsebenzi ozakunikelwa abatjhugululi bunqopha.
Iinhloko zokutjhugulula zinokuziphendulela ekuqinisekiseni bonyana abatjhugululi bagcina ikhwalithi begodu baletha umsebenzi ngesikhathi.
Lapho kunganakghono ngaphakathi lokuhlangabezana nelanga lokufuneka komsebenzi, ihloko ethintekako yokutjhugulula izakwenza isibawo eHlokweni yemiSebenzi yokuSekela namkha eHlokweni ye-LU bonyana umtlolo ukhutjhelwe ngaphandle. Zoke iimbawo zokukhutjhwa kwemitlolo zizakugunyazwa mPhathi weHlelo.
UKUGCINWA KWAMAREKHODI
Amarekhodi wayo yoke imitlolo emukelweko beyasetjenzwa kufanele izaliswe ngokufaneleko ngaso soke isikhathi. IHloko yemiSebenzi yokuSekela namkha iHloko ye-LU izakuba nomsebenzi kilokhu okulandelako:
Wemitlolo efunyenwe bona izokuhlelwa ngamalimi wangokomthetho kanye nokutjhugulula ukusuka namkha use emalimi wangokomthetho;
Imitlolo efunyenwe bona izokuhlolwa beyitjhugulelwe emalimini atjhili; kanye
Nabatjhugululi abasebenza ngeqadi abavunyelweko.
UKUKHUTJHELWA NGAPHANDLE KWEMITLOLO
Imitlolo izakukhutjhelwa ngaphandle isiwe kubatjhugululi bangeqadi abavunyelweko lokha umsebenzi umnengi khulu begodu kungakghoneki bona wenziwe yi-NLS / nama-LU namkha nayikuthi lilimi elingekho ku-NL S / ama-LU. Iinhloko zokutjhugulula kufanele zilethe amabanga azwakalako kumPhathi wePhrojekthi khona bona agunyaze umsebenzi ngaphambi kokuwukhuphela ngaphandle.
IKAMBISO YOKUKHUPHELA NGAPHANDLE
Nasele isiqunto sithethwe sokobana imitlolo ikhutjhwe, ikambiso ehlathululwe ngenzasi kufanele ilandelwe.
Imitlolo izakutjhwa ngokusebenzisa i-ofisi leHloko yemiSebenzi yokuSekela (NLS) namkha leHloko ye-LU ngemva kwegunya elinikelwe mPhathi weHlelo.
UmPhathi weHlelo uzakukhomba isikhulu esinekghono ukugunyaza ukukhutjhwa kweembawo ezirhabekileko, isibonelo, se-ofisi lakaMongameli namkha iimbawo ezenzelwa ikareko yesitjhaba ezifana nesivumelwano seentjhabatjhaba, lokha yena nakangothalakaliko.
Ngokukhambisana neenjamiso zomThetho wokuHlelwa kwe-Odithi ka-1992 (umThetho wenomboro 122 ka-1992), iinkhulu zombuso angeze zatjhugulula/zahlela/zahlola nanyana ngimiphi imitlolo ekhutjhelwe ngaphandle ngomnqopho wokuthola umvuzo.
Ngomunye nomunye unyaka weemali, abaphathi be-NLS/be-LU bazakuhlela ukukhangisa bona kumenywe abasebenza ngelimi bangeqadi bonyana benzele umbuso umsebenzi wokutjhugulula nokuhlela. Ngasikhathi sinye abasebenza ngelimi bangeqadi esele bavunyelwe bazakuqinisekisa bonyana basese nekareko ekwenzeni lomsebenzi. Nasele kuvunyiwe, umsebenzi welimi wangeqadi uzakusebenzela umbuso bekube sikhathi lapho alisa khona, namkha umsebenzi wakhe upheliswa khona mBuso ngesibanga sokuletha umsebenzi ongasingewekhwalithi ebekwe emihlahlandleni yomthethomgomo.
Ihlelo eliqinileko lokukhetha nokuhlunga lizakusetjenziswa ukuqunta bonyana ngibaphi abasebenza ngelimi ngeqadi abenze umsebenzi omuhle khulu begodu ne Sitifikethi sokuSebenza Kuhle khulu sizakukhutjhwa ukuhlonipha ipumelelo yabo.
Abaphathi be-NLS/bama-LU kufanele baqinisekise bonyana boke abasebenza ngelimi bangeqadi bakhambisana neemfuno zomGcinimali wesiTjhaba mayelana nokuphathwa kwemitlolo begodu boke kufanele babe nemvumo yezokuvikeleka.
Ngemva kokutjheja isiphakamiso sehloko yezokutjhugulula, yiHloko yemiSebenzi yokuSekela neHloko ye-LU kuphela abazakukhetha umsebenzi welimi wangeqadi ozakuthunyelelwa umsebenzi.
Umsebenzi uzakunikelwa ngokudlhegana kubatjhugulululi abasebenza ngeqadi begodu itjhejuli izakugcinwa ukudlheganisa ukutjhugulula hlangana nabatjhugulula bangeqadi, ngokuqala ukutholakala kwabo kanye nelwazi lamabizelo athileko nokuba ngusolwazi emsebenzini othileko. Boke abasebenza ngeqadi kanye namabanga wokwehluka kufanele alethwe abe avunywe ngaphambi kwalokho.
Akunasiqiniseko esizakunikelwa osebenza ngelimi ngeqadi / umsebenzeli ngesinye nesinye isikhulu somnyango bona umsebenzi uzakuthunyelwa kiloyo msebenzi wangeqadi/abasebenzeli. Isiqinisekiso esinjalo sizakuthathwa njengokungaziphathi kuhle begodu sizakuthathwa njengokungaziphathi kuhle ngehlangothini lesikhulu esithintekako begodu sizakusetjenzwa ngokuya kwekambiso yombuso yezokukhalima.
Umsebenzi uzakukhutjhwa bona uyokwenziwa ngaphandle usiwe kuphela kilabo abasebenza ngelimi ngeqadi abavunyelwe ngokomthetho. Lapho angekho ovunyelwe ngokomthetho namkha angatholakali ukwenza umsebenzi othileko, isiphakamiso esitlolwe phasi kufanele sitholakale kumPhathi weHlelo ngaphambi kokukhuphela umuntu namkha ikampani engakatloliswa ngokomthetho erhelweni labasebenzeli bombuso. Nanyana kunjalo, iinkambiso ezijayelekileko zokukhupha umsebenzi zizakulandelwa.
UmBuso unelungelo lokuphelisa imisebenzi yabasebenza ngelimi bangeqadi kanye nokususa amagama wabo ebuthelelweni lekhompyutha nayikuthi umsebenzabo awusi sezingeni elibekwe endimeni 14.1. Ubujamo Mazombe neenKambiso zeBhodo yamaThendara kaRhulumende (i-ST36) kanye neeNqophisi eziya eminyangweni mayelana nokuThenga (i-ST37) buzakusebenza.
Abasebenza ngeqadi bazakubhadelwa ngendlela elandelako:
Ukutjhugulula: isibalo samagama womtlolo wesiNgisi, kungaqalwa bonyana kumtlolo welimi osuselwa kilo namkha osiwa kilo, ngemali ebekiweko yokuthendarela ukutjhugulula (i-R/100 emagameni), kodwana ingabi ngaphasi kwe-R40/100 lamagama;
Ukuhlela: isibalo samagama womtlolo okususelwa kiwo ngemali ebekiweko yokuthendara yokuhlela, kodwana ingabi ngaphasi kwe- R20,00/100 lamagama;
Ukuhlola: isibalo samagama semitlolo yomibili ngemali ebekiweko yokuthendarela ukuhlola, kodwana ingabi ngaphasi kwe-R30,00/100 lamagama.
Indima ye-17.1 yaka-ST36 ibeka bonyana amanani wefemu namkha okungasi ngewefemu angathendarelwa, ngesikhathi indima ye-17.2 ibeka ukutjhugululwa kwamanani ngokusebenzisa ifomula. Kubingwa bona iimali ezibekwa mafemu zithendarelwe.
Nasele kutholakele imvumo ebuya kumPhathi weHlelo, iforomo Log1 elitlikitliweko (qala endimeni 12.1.16 nawufuna ilwazi elinganikelwa) lithunyelwa ePhikweni lokuPhatha zokuThenga nokuSabalalisa iPahla kaRhulumende (okuyi-SCAM) ukuthoma nokudlulisela phambili i-oda yangokomthetho kosebenza ngelimi ngeqadi.
IHloko yemiSebenzi yokuSekela namkha iHloko ye-LU ithumela umtlolo kanye nencwadi yomlayo kosebenza ngelimi wangeqadi.
Incwadi yomlayo nesibawo sokuvumela kufanele zifake okulandelako:
ilanga;
ihlobo lomsebenzi okufanele wenziwe, sitjho, ukutjhugulula, ukuhlela, kanye namkha nokuhlola;
isibalo samagama (nayikuthi isibalo samagama akhenge sinikelwe yiklayenti, umtlolo kufanele uhlolwe ngomtjhini ukuthola isibalo samagama)
imali ebekiweko yokubhadela;
ilanga lokubuyiswa komtlolo.
IIMFUNEKO ZABASEBENZA NGELIMI BANGEQADI
Abasebenza ngelimi bangeqadi nabasebenzeli abathola umsebenzi ku-NLS/kuma-LU kufanele bakhambisane nobujamo obulandelako:
Abantu abasebenza njengabasebenza ngelimi ngeqadi akukafaneli badlulisele phambili umsebenzi abawuthole ku-NLS/ku-LU.
Abasebenzeli namakoroporasi abunjwa babantu abangadluliko komunye kufanele baveze imininingwana yokutjhugulula kwabo bebalethe i-CV yomunye nomunye umuntu enesivumelwano nabo.
I-NLS/i-LU ithatha isibopho sokungasebenzi bunqopha nabatjhugululi okukhulunywe ngabo endimeni 13.2, kodwana bazakusebenza kuphela nomsebenzeli namkha ikoroporasi ebunjwa babantu abangeqiko etjhumini ebaqatjhileko.
Umsebenzi oqediweko kufanele ukhambisane nobujamo obubekwe yi-NLS namkha i-LU (isibonelo, ikhophi yephepha namkha ye-elektroniki, i-MS Word, ubukhulu bamaledere, nesikhala samalayini, njll) njengombana kubekiwe encwadini yomlayo. Akunanliyi zokuphepha ezizakwenziwa emtlolweni oqediweko, njengombana lomtlolo uba yipahla yomnyango othintekako.
Umsebenzi womsebenzi kanye nemitlolo yokuthoma (nasiya ekutjhugululeni, ekuhleleni nekuhloleni) kufanele ibuyiselwe ku-NLS/LU kanye ne-invoyisi etjengisa isibalo samagama atjhugululilweko, ahleliweko namkha ahloliweko njengombana kubekiwe encwadini yomlayo. I-oda yangokomthetho kufanele ibe phezu kwe-invoyisi.
Umsebenzi obuyiswe ngemva kwelanga elibekiweko uzakunikelwa ihlawulo yephesente li-1/14 (amaphesente wetjhumi nane) wenani lomsebenzi olethiweko, izakubalwa ngelanga elinye nelinye ngemva kwelanga elibekelwe umsebenzi, ngaphandle kwalokha ilanga elibekiweko lingezelelwe ngokuvumelana kwabathintekako phakathi kweHloko yemiSebenzi yokuSekela namkha iHloko ye-LU, iklayenti kanye nomtjhugululi othintekako. Ilanga elibekiweko lizakudlula ngelanga linye (okuma-awara ama-24), imemo ebawa ukuvumela ukwandisa izakuthunyelwa ku-SCAM.
Abasebenza ngelimi ngeqadi kufanele balethe isitifikethi semvumo ekhethekileko esibuya emiSebenzini yeNgeniso yeSewula Afrika (okuyi-SARS) begodu banikele ngeenomboro zokutloliselwa kwabo umthelo eziseforomini lesibawo sethendara.
Njengokuyelela engozini yokulahleka komsebenzi, abasebenza ngelimi bangeqadi kufanele bagcine amakhophi womsebenzi obuyisewe e-NLS/e-LU isikhathi esingaba mnyaka munye ngemva kokuqeda umsebenzi. Ngemva kokuphela kwesikhathesi, umsebenzi ungasulwa namkha ulahlwe.
Ikghono lokutlama lomsebenzi otjhugululiweko, wahlelwa namkha wahlolwa obuyiselwe ku-NLS/LU msebenzi welimi wangeqadi lizakudluliselwa emnyangweni wombuso ofaneleko begodu lizakuhlala liyipahla yawo.
UKULAWULWA KWEKHWALITHI
Ngeminqopho yokulawulwa kwekhwalithi, abasebenza ngelimi bomnyango kufanele ngaso soke isikhathi baqinisekise ikhwalithi yomsebenzi ngokuya kwendlela elandelako:
ukuphelela itheminoloji evunyelweko ukulunga kwetheminoloji ukufana kwetheminoloji esetjenzisiweko ukukhambisana netlolomagama esemthethweni ukutjengisa ngokuliqiniso kokutjhiwoko emtlolweni wokuthoma
Ukuhlola ngokuthatha lapha nalapha, isibonelo, ukuhlola lapha nalapha amakhasi womtlolo, kuzakwenziwa ukuqinisekisa ikhwalithi. Nayikuthi ikhwalithi ayihlangabezani nobujamo obubekiweko, umtjhugululi wangaphakathi namkha umuntu oneemfanelo ezaneleko onesivumelwano ne-NLS sokwenza lomsebenzi uzakuhlola itjhugululo begodu i-NLS ingafezakalisa indima 12.1.12.
Nayikuthi ilimi alisetjenzwa ngaphakathi, i-NLS/i-LU uzakukhuphela ngaphandle ukuqinisekiswa kwekhwalithi yomsebenzi loyo unikelwe umuntu oneemfanelo ezilungileko begodu nonelemuko ngokuya kwekambiso yokuthenga efaneleko, okunguye ozakuqinisekisa ikhwalithi ngokuhlola lapha nalapha. Ukuze kufikelelwe lomnqopho amakhasi azakuthathwa lapha nalapha, isibonelo, itjhumi lamakhasi emtlolweni onamakhasi ali-100 kufanele ahlolwe.
Ngaphambi kokubhadela, umtjhugululi ofaneleko wangaphakathi kufanele aqinisekise ikhwalithi yomsebenzi otholiweko ubuya ebatjhugululini bangeqadi, ngokutlikitla iforomo lesifungo sokuqinisekisa ukubhadelwa.
Iforomo lombiko obuyako lizakufakwa kenye itjhugululo, nanyana umtlolo utjhugululwe ngaphakathi namkha mtjhugululi wangeqadi, ekubuyeleni kwawo eHlokweni yemiSebenzi yokuSekela namkha iHloko ye-LU, ozakubika emPhathini weHlelo kanye eenyangeni ezintathu.
UKUSETJENZWA KOKUBHADELA
Ikambiso yokusetjenzwa kokubhadela abasebenza ngelimi ngeqadi ingendlela elandelako:
Umsebenzi oqediweko kanye neforomo lesiqinisekiso sokubhadela elitlikitlwe mtjhugululi wangaphakathi kanye ne-invoyisi zinikelwa iHloko yemiSebenzi yokuSekela ezakuhlola ukulunga kwama-invoyisi. I-oda yangokomthetho kufanele ibe phezu kwe-invoyisi.
Kusibopho seenhloko zokutjhugulula ukukhandela ukusetjenziswa kweemali ngokunganamvuzo nangokumotjha, nokungakavunyelwa namkha ngokungakajayeleki.
Akunakubhadelwa okuzakusetjenzwa ngaphandle kwetlikitlo leHloko yemiSebenzi yokuSekela namkha leHloko ye-LU kanye nalelo lomPhathi weHlelo.
Eminye imibuzo ebuya kwabasebenza ngelimi bangeqadi ingaqaliswa kuHloko yemiSebenzi yokuSekela namkha kuHloko ye-LU.
UKUTJHUGULULWA
UmThethomgomo uzakutjhugululwa yi-NLS nakufunekako, begodu boke abadlala indima bazakwaziswa ngamatjhuguluko anjalo.
IHLATHULULOMAGAMA
Ngokuya komnqopho walomtlolo -
ukuhlola" kutjho ukumadanisa umtlolo welimi okususelwa kilo nomtlolo otjhugululiweko welimi okusiwa kilo, kanye nokulungisa umtlolo welimi okusiwa kilo;
ihlangano ehlonywe ngomthetho kutjho ihlangano ehlonywe ngokuya komThethosisekelo;
ukuhlela" kutjho ukulungisa okudluleleko kokumumethweko, ubunjalo nehlelo lomtlolo;
osebenza ngelimi ngeqadi" kutjho umuntu namkha umsebenzeli onesivumelwano ne-NLS/i-LU sokutjhugulula, ukuhlela, nokuhlola imitlolo yembusweni;
NLS" kutjho imiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi;
imitlolo yangokomthetho kutjho imitlolo ezokusetjenziswa ukuhlangabezana neminqopho yembusweni ephikisana neminqopho yomuntu;
umthethomgomo" kutjho imiHlahlandlela yomThethomgomo wokuTjhugulula nokuHlela ye-NLS;
umPhathi weHlelo" kutjho isikhulu sombuso esisezingeni lomNqophisi esiphethe ihlelo elithileko, isibonelo, ubuNqophisi.
ihlangano yomphakathi kutjho ibhizinisi lombuso wesitjhaba namkha ibhodo, ikomitjhini, ikampani, ikoporasi, isikhwama namkha ihlangano (ngaphandle kwehlangano yebhizinisi yesitjhaba) ehlonywe ngokuya komthetho wenarha begodu nesekelwe ngokuzeleko mBuso godu neziphendulela ePalamende;
ilimi osusa kilo kutjho ilimi umtlolo wokuthoma otlolwe ngalo;
ilimi osa kilo kutjho ilimi lelo okufanele utjhugululele kilo umtlolo;
ukutjhugulula" kutjho ukutjhugululwa komtlolo ususwa elimini osuselwa kilo usiwe elimini okusiwa kilo;
umtjhugululi kutjho nanyana ngimuphi umuntu otjhugulula imitlolo ayisusa elimini esuswa kilo ayise elimini esiwa kilo, begodu kufaka umhleli namkha umhloli, ngaphandle kwalokha ubujamo buveza ngenye indlela.
<fn>nde_Article_National Language Services_OKUNGAPHAKATHI.txt</fn>
OKUNGAPHAKATHI
IRHEMO LEENRHUNYEZO
UKUTHINTANA NOKUSEBENZISANA 10
INDLELA YOKUSEBENZA 10
UKUQINISWA KWELIMI 11
UKUSEKELA IRHUBHULULO ELIKHAMBELANA NELIMI 12
UKUPHUHLISWA KOKUFUNDWA NOKUTLOLWA KWAMALIMI WABANTU ABANZIMA 14
Ukutlolwa kweendaba, iintolwani, iinkutani, izitjho, njll. 16
Ukufaka isandla komlando ococwako emlandweni 17
UKUFIKELELA UMPHAKATHI 18
Ibandulo lelitheresi 18
Iimfundo zokusungula zelimi 19
Ukuphuhliswa kokufundwa kwamalimi wabantu abanzima 20
AMAGADANGO WOKUFEZAKALISA 20
IGADANGO LOKUTHOMA 21
IGADANGO LESIBILI 21
IGADANGO LESITHATHU (2006 NOKUDLULA LAPHO) 22
IBHAJETHI 23
AMAGAMA WOKUPHETHA 24
ISewula Afrika iqalene nokuziphendulela kokufumana iintatha eendabeni ezifana nokuthuthukiswa kwabantu bayo ngakwezomnotho, ukuqedwa kokuthlogeka kwemisebenzi kanye nomtlhago. Ngakho-ke kuqakathekile bonyana ilimi lidlale indima ekulu ekuqalaneni naleziinselela. Ukudlula lapho, ilimi linendima ekulu elingayidlala efundweni, ekuqinisekiseni ukufikelelwa kwemisebenzi eqakathekileko nelwazi, ekuzithuthukiseni nekuvezeni ikghono lesiko.
UmNyango wezobuKghwari namaSiko ubona ukuhlonywa kwamaSentha wokuRhubhulula nokuThuthukisa amaLimi (ama-LRDC) njengokunendima eqakathekileko ekuqalaneni naleziindaba. Ngokwenza njalo, indlela yethu bekukulinga nokubeka itjhejo elikhulu emalimini egade adinywe amathuba ngaphambilini, ngokwenza njalo anikelwe indima eqakathekileko ekufezakalisweni komthethomgomo wekambiso yamalimi amanengi.
Umqondo wama-LRDC godu uyatjheja bona imiphakathi yelimi itholakala kiwo woke amaphrovinsi. Ngebangeli, azakusekwa lapho abantu abakhuluma amalimi lawo batholakala khona. Ukutholakala kwama-LRDC emaphrovinsini, hlanu kwabagcini bamalimi wendabuko, nakho kuliqhinga elihle njengombana sihlose bona kube nesebenziswano nokubambisana emaphrojekthini aqakathekileko welimi enziwa ukuragelisa phambili ikambiso yamalimi amanengi enarheni yethu.
Siyavuma, kodwana, bonyana kufanele sivume bona umqondo wama-LRDC usesemutjha enarheni yekhethu. Sizakuthembela khulu esekelweni labalingani bethu abafana neminyango yombuso wesitjhaba, amaphrovinsi alithoba kanye neBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika.
IRHEMO LEENRHUNYEZO
DACST umNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji
Ama-LRDC amaSentha wokuRhubhulula nokuThuthukisa iLimi
NLPF umLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi
NLS imiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi
UNESCO iHlangano yeenTjhaba eziBumbeneko yezeFundo, iSayensi namaSiko
ISENDLALELO NOBUJAMO
Ukusuka ngo-1997 umNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji (i-DACST), ube nemikhulumiswano eminengi nokubonisana nabadlala indima ngokutlhogeka khulu kokuhlonywa kwamaSentha wokuRhubhulula nokuThuthukisa iLimi (ama-LRDC). Ukubonisana emaphrovinsini nokuhlolwa kwamakghono akhona nemithombo kwenziwa ukulinganisa isidingo nokukghonakala komsebenzi onjalo. Ngakho-ke, iqhinga lokufezakaliswa likhambisana nemiphumela neemphakamiso ezafunyanwako.
Ngebanga lemiphumela yerhubhululo, kuphethwe ngokubona ukuhlonywa kwama-LRDC kuyinto eqakatheke khulu okufanele irhatjiswe ukunikela amandla ukufezakaliswa komLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi (i-NLPF). Eminye yeminqopho eqakathekileko yamaSentha weLimi kuzakuba kuqinisekisa ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko njengamalimi wezebhizinisi, wezombanganarha, werhubhululo nombuso iSewula Afrika yoke.
I-DAC inombono wokobana ukusisa kuma-LRDC akuzukukhuphula, kuphela ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko emazingeni ahlukeneko wombuso, nakwezombanganarha, njll., kodwana kuzakusungula ukuthoma kwebubulo lelimi eSewula Afrika elizakuba nemivuzo emihle nedzimeleleko yezomnotho.
Kulindelwe bona ukusisa pheze okuzi-R2 600 000 ngonyaka wokuthoma, R2 900 000 ngonyaka wesibili, kanye ne-R3 100 000 ngonyaka wesithathu eSentheni ngayinye kuzakwenziwa. Esikhathini esiminyaka emithathu kuzakusiswa kiwo wolithoba ama-LRDC iingidi pheze ezima- R55.
Lokhu kusisa okukhulu emalimini wendabuko kufanele khulu khulu umuntu nakaqala umlando wokungathuthukiswa kwawo kanye nokurarhelwa kwawo ngeqadi okuragela phambili, nokuzinikela kombuso wanjesi ekambisweni yamalimi amanengi. UmThethosisekelo uthi: Ukuvuma ukusetjenziswa ebesele kuphela ngokomlando nobujamo bamalimi wendabuko wabantu bethu, urhulumende kufanele athathe amagadango abonakalako namahle ukukhuphula ubujamo nokusetjenziswa kwamalimi la (umThetho wenomboro 108 ka-1996, ikhasi lesi-4). Ukuhlonywa kwama-LRDC ngelinye lamagadango abonakalako namahle anjalo.
Imivuzo engasi ngeyabunqopha yokuhlonywa kwama-LRDC kuzakuba kusungulwa kwamathuba wemisebenzi amatjha ama-135 adzimeleleko esikhathini esiminyaka emithathu, ngalokho kuqedwe ukutlhogeka kwemisebenzi nomtlhago emiphakathini etlhoga khulu ukungenelela okunjalo kombuso. Imimoya emimbi eqaliswe emalimini wendabuko izakutjhugululwa ngebanga lombono wombuso wokobana kunetuthuko ehle kilamalimi.
Ngokuqala ubuhle bezomlando obutholakala esiNgisini nesiBhurwini, akukho ukuvikelwa okufanele kulethwe ukuqalisa amandla nemithombo engakandi emalimini alithoba wendabuko okungewomthetho. Lapho kufaneleko, amanye amalimi wendabuko neweentjhabatjhaba azakufakwa emsebenzini wokuthuthukisa. Lokhu kuzakutjheja iminqopho emibili yokuphuhlisa ikambiso yamalimi amanengi esebenzako ngakelinye ihlangothi kanye nokuqinisa itjhebiswano leentjhabatjhaba nokusebenzisana ngakelinye ihlangothi.
Umnqopho omkhulu wamaSentha la kuzakuba kutjhugulula imibono eyakheleko ngamalimi wendabuko imibono eqinisa imikghwa kanye nemibono yokungalingani (ngebanga lokutlhogeka namkha legugu elingakaqini lezomnotho elikhambisana namalimi la). Ngokwenza amaphrojekthi welimi anemivuzo yamsinya ebonakalako emphakathini woke, ama-LRDC azakukghona ukufaka isandla bunqopha ekufikeleleni iinhloso zamazombe zetjhuguluko okukukwakha isitjhaba nokwakha umnotho kizo zoke izakhamizi.
UKUHLATHULA AMASENTHA WOKURHUBHULULA NOKUTHUTHUKISA ILIMI
AmaSentha la azakubumba umgogodlha womthangalasisekelo weenhlangano ezifunekako ekufezakalisweni ngepumelelo komLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi nemithetho ekhambelanako, khulu khulu ezingeni lephrovinsi. Ngokubambisana khulu ne-PanSALB neminyango yobukghwari namasiko emaphrovinsini, i-NLS izakuqinisekisa bona kunokukhambisana nokukhanjelaniswa kwemisebenzi yoke ekuhloswe ngayo ukusekela nokufaka isandla ekufezakalisweni komthethomgomo wekambiso yamalimi amanengi enarheni yoke. Kuqalwe bona boke abadlala indima bazakwamukela ukuziphendulela ngokuhlanganyela ihlelo elimahlelo manengi lerhubhululo netuthuko elizakufuna ukuthola ikambiso yamalimi amanengi ekulu ngendlela engabizi khulu nangesikhathi esincani ngokungakghonekako. Ngokutholakala eenkhungweni zefundo ephakamileko, amaSentha azakuzuza ekghonweni nelemukweni esele likhona esikhungweni ngasinye. Godu azakubumba umlandelande oqakatheke khulu weenhlangano ezizijameleko ezabelana ngeminqopho neenhloso ezifanako ezikhanjelaniswa nokubekwe phambili njengombana kutholakala ku-NLPF.
Ngokuqala iimbopho zomthetho kanye neenhloso zomthethomgomo ezivezwe ku-NLPF, iminqopho yamaSentha weLimi ku:
thuthukisa kuhle amalimi wangokomthetho wendabuko ukuqinisekisa ukusetjenziswa kwawo emphakathini emazikweni aqakathekileko afana nelomthetho, lezomnotho, lesayensi, lezombanganarha, nelefundo, njll;
khuthaza kanye nokusekela irhubhululo elikhambelana nelimi elifaneleko neliyipendulo yeendingo zabasebenzisi belimi nalabo abathatha iinqunto, kanye nokugcina ibuthelelo lekhompyutha elifikelelekako;
kuhlukanisa imisebenzi, ukuphuhlisa ukubambisana nokuqinisa ukukhambelana emayunithini woke nemakomitini athinteka emsebenzini wokuthuthukiswa kwelimi ukubalekela ukwenziwa kanengi komzamo nokusetjenziswa kumbi kwemithombo;
kghonakalisa nokukhulisa iinsungulo eziphuhlisa ukutlola kuhle ngamalimi wendabuko ngokuqinisa iinhlangano zabatloli ezihlukeneko, ukukghonakalisa amasemina neemfundo-bandulo zabatloli, njll;
kwenza iindlela neensetjenziswa ezingaqalana kuhle neendaba eziphathelene nokuvikelwa kwekghono lokutlama nokuvikelwa kwalo;
yelelisa ngamahlelo azakudosa abafundi abanengi bona bafunde amalimi wabantu abaNzima ngokuveza ngokucacileko amathuba wemisebenzi, kufaka hlangana amathuba nokufaka isandla webandulo lokwenza , lapho kufaneleko; kanye nokufaka isandla ekuthuthukisweni kwamanye amakghono welimi kwamanye amalimi weentjhabatjhaba ukukghonakalisa amaSewula Afrika ukuzibandakanya ngokubonakalako eenhlanganweni zeemfunda nezeentjhabatjhaba ezifana ne-SADC, i-AU, i-NEPAD, i-UNESCO, njll, ngombono wesebenziswano lamaphasi amabili namanengi kanye neemvumelwano ezenziweko.
Kuyacaca eenhlosweni ezingehla bona umsebenzi wama-LRDC mkhulu, ufuna ukutlama ngetlhogomelo nokwendlala imithombo yomthangalasisekelo evumela ukukhula nokunaba ngokukhamba kwesikhathi. Ngokukhambisana neenjamiso ezenziwe emThethwenisisekelo ngokuya kwamalimi wendabuko wangokomthetho, amaSentha wokuRhubhululwa nokuThuthukiswa kweLimi alithoba azakuhlonywa. Lokhu kutjho bona isentha yinye izakuqalana nokuthuthukiswa kwelinye nelinye ilimi lendabuko. Enye nenye isentha yelimi izakuba namayunithi amancani azakuba nekghono elizakulingana neenhloso neminqopho yayo. AmaSentha azakutholakala eenkhungweni zefundo ephakamileko ebezidunywe amathuba ngaphambilini ngokomlando (ama-HDI) ngokwehlukana lapho kufaneleko. Kubonelwa phambili bonyana umbuso uzakusebenzisana neenkhungo lapho ama-LRDC azakutholakala khona.
Okuqakathekileko ekwakhiweni kwamahlelo wezakhiwo zama-LRD mbono wokobana ukubuyekezwa kwemisebenzi kubalekelwe ngayo yoke imizamo. Imisebenzi izakusekela kuphela leyo esele yenziwe lapha khunye. Ukubonisana okuzeleko ngemisebenzi kutholakala esigabeni 6 ngenzasi.
Emagadangweni wokusungula, iindingo zomthangalasisekelo zeSentha zizakuba ngezilingeneko. Ngokuya kwehlelo labasebenzi, isijamiso esenziwe ngenzasi sithathwa njengomthangalasisekelo osisekelo noqakatheke khulu nakuzakuthonywa ukusebenza.
umNqophisi;
uMabhalana;
AbaKhambelanisi kwenye nenye iyunithi encani;
Abasebenza isikhathi esithileko; kanye
Ukungezelela lapho, indawo yokusebenzela neensetjenziswa zizakutlhogeka.
Ngokuya komfanekiso, lokhu kuzakuba ngendlela elandelako:
UmNqophisi uzaziphendulela ngokuphathwa kwangamalanga nokusebenza kweSentha. UmNqophisi uzakubika eKomitini yokuPhathwa kweSentha ebunjwa yi-Academic Registrar, iHloko yomNyango namkha yeSikolo samaLimi wabaNtu abaNzima; isiPhathiswa esiKhulu seeMali (seHlangano), ilunga le-Senate/lomKhandlu, munye umfundisi omkhulu/nophrofesa munye weSikolo samaLimi wabaNtu abaNzima/iPhiko lobuKghwari/lezabaNtu kanye neHloko yeYunithi yeLimi yePhrovinsi. IKomiti yokuPhathwa kweSentha izakubika eKomitini yesiTjhaba yokuYelelisa. LeKomiti izakuba nabajameli ababuya emNyangweni wezobuKghwari namaSiko (i-DAC), i-PanSALB, i-SABC, nomNyango wezokuThintana, neminyango yombuso wesitjhaba neyamaphrovinsi (amayunithi welimi). I-DAC izakuba ngusihlalo emihlanganweni yeKomiti begodu izakuba ngumabhalana eKomitini yesiTjhaba yokuYelelisa (i-NACO).
UKUTHINTANA NOKUSEBENZISANA
UmThethomgomo ubeka bona amayunithi welimi azakuhlonywa kiyo yoke iminyango yesitjhaba kanye nakwenye nenye yamaphrovinsi alithoba, kwenyulwa iminyango eqalene nezobukghwari namasiko emaphrovinsini. Ukungezelela, eembethamthethweni zamaphrovinsi kunamaHansadi anikela ngemisebenzi yelimi. Ngokusebenzisa i-PanSALB, ezinye izakhiwo ezifana namaKomiti weLimi wamaPhrovinsi (ama-PLC), amaYunithi wesiTjhaba weenHlathululimagama (ama-NLU) nemiButhano yesiTjhaba yamaLimi (ama-NLB) ahlonyiwe. Ekusebenzeni koke kwayo, iSentha izakuqinisekisa ukusebenzisana ngobuduze nazo zoke lezi zakhiwo nalezo ezikhambelanako.
Ukuzibandakanya kweHloko yeYunithi yeLimi yePhrovinsi eKomitini yokuPhathwa kweSentha kuqakathekile ukuqinisekisa bonyana aboSomkhandlu bamaphrovinsi bayaziswa ngokusebenza kweSentha neenrhuluphelo zamaphrovinsi nokubekwe phambili kuvela kuhle emisebenzini yeSentha. AbaNqophisi bamaSentha bazakubika ngemva kwesikhathi esithileko eForamini yesiTjhaba yeLimi okuyihlangano ejamele abadlala indima nebunjwa ngiyo yoke iminyango yesitjhaba neyamaphrovinsi kufaka ne-PanSALB. Lehlangano iyelelisa i-Technical Committee ne-MINMEC ngazo zoke iindaba zomthethomgomo welimi nokufezakaliswa.
INDLELA YOKUSEBENZA
AmaSentha azakuba yinto eqakatheke khulu ekurhubhululweni nekuthuthukisweni kwelimi ngokunikela ngependulo eendingweni zemiphakathi ehlukeneko yelimi, kuthi ngasikhathi sinye anikele iminyango yombuso ngeensetjenziswa ezifaneleko zokukghonakalisa ukufezakaliswa ngepumelelo komthethomgomo. Ukusuka emqondweni wokuthi iminyango yombuso inokuziphendulela ngokufezakaliswa komthethomgomo, kuba yinto eqakathekileko ukuvuma bona amayunithi welimi asembusweni angeze aba nekghono, amakghono nelwazi lokuthuthukisa imikhiqizo ngeensetjenziswa ezifunekako ekulethweni kwemisebenzi ngamalimi wangokomthetho ali-11. Iphasi loke, indima yamayunivesithi khulu khulu kuvunyiwe ekusekeleni ukuthuthukiswa kweensetjenziswa zokukghonakaliswa kwelimi ezifunwa mbuso ngokufezakaliswa komthethomgomo. Indlela yokusebenza ngakho-ke izakutjheja ukuqiniswa kwelimi; amagugu wesitjhaba, amabulungelo wamarekhodi namamuziyamu, amahlelo wokufikelela umphakathi, irhubhululo nokwakhiwa kwamakghono. Enye nenye yalezizinto kukhulunywa ngayo ngokuzeleko ngenzasi:
UKUPHUHLISWA KWELIMI
Njengawo woke amabizelo, ibizelo lelimi lifuna abasebenzi ababandulwe kuhle nabanamakghono ahlukeneko, ilwazi nelemuko. Okukhulu lapha kubandulwa eenkhungweni zefundo ephakamileko kwabasebenzi belimi emazikweni ahlukeneko, isibonelo, itheminoloji, ukutjhugulula, ukurhumutjha, ukuhlela netheknoloji yamalimi. Nakuzakhutjhwa umsebenzi osezingeni eliphezulu kilamaziko emalimini abegade adinywe amathuba ngaphambilini, kuqakathekile ukwandisa isizinda selwazeli nekghono phakathi kwabasebenza ngelimi abakhona kwanjesi khona kuzakuba nekghono elaneleko lokuqalana namaziko welwazi lawo abebavalelwe kiwo ngokutlhogeka kwelemuko namkha ngebanga lomlando wangaphambi kwentando yenengi.
Ngokusetjenziswa kwamalimi wendabuko ukukhuphula ukulethwa kwemisebenzi eqakathekileko embusweni, kunokufunwa okwandako kwemisebenzi yokutjhugulula, ukurhumutjha nokuthuthukiswa kwetheminoloji. Kuzakuba msebenzi wama-LRDC ukufuna ilwazi elinjalo, ukwakha ithungelelwano lezazi ezinjalo nokukghonakalisa amahlelo wokusebenza ubandulwa ebasebenzi belimi nokufaka isandla emahlelweni ajayelekileko weyunivesithi ukwenza iimfundo ezifaneleko nezikhambelana nebubulo lelimi. Ihloso kumadanisa ilemuko, amakghono nelwazi neemfuno zomsebenzi ebasebenzini belimi.
Ukungezelela ekwakhiweni kwamakghono ukuqinisekisa ikhwalithi yemisebenzi yelimi, amaSentha godu adlala indima eqakatheke khulu endimeni yokusetjenziswa kwelimi ekuthuthukisweni kwengqondo . Lokhu kuzakuba yiphrojekthi yesikhathi eside ebandakanya irhubhululo ekusetjenzisweni kwamalimi wendabuko efundweni ephakamileko. Indlela izakwandiswa isuke ezingeni lefundo ye-primary liye kweye-secondary belifike ezingeni lefundo ephakamileko, begodu irhubhululo lizakuba nomphumela wokuthuthukiswa kwemithombo yokufunda nokufundisa eqale khulu ukukhiqizwa kweenhlathululimagama eziqalene neziko elithileko . Ukuthuthukiswa kwetheminoloji okusekelwe eendaweni zekharikhyulamu eziqakathekileko kuzakuba phambili. Lapho iinkhungo zefundo ephakamileko zineemFundo zeZiko leeNdaba nokuThintana, kuzakulindelwa bona iSentha yabelane ngemithombo, kuqalwe ngokuya kokukhiqizwa kwezinto zokuphrinta, ukukhiqizwa kwamavidiyo, nezokuzithabisa ngefundo, njll. Iindleko zeSentha kilokhu zizakwehliswa ngombana ukukhiqizwa kwezinto kungaba lihlangothi lamaphrojekthi lefundo bandulo yabafundi asele babadala.
UKUSEKELA IRHUBHULULO ELIKHAMBELANA NELIMI
AmaSentha la ahlonywe eenkhungweni zefundo ephakamileko, azakuthintana neminyango yelimi eenkhungweni atholakala kizo mayelana neensungulo zerhubhululo lelimi iminyango ezibandakanya kizo kanye nalezo ezimisele ukuyenza ngokubambisana neSentha.
Ihloso ekulu yemisebenzi yerhubhululo yama-LRDC, izakuba lirhubhululo ngemiraro ebonakalako ekusetjenzisweni kwelimi, okutjho, amaphrojekthi amafitjhani azakukhambelana begodu abe yipendulo eendingweni zelimi elithileko eliqaliweko. Amahlelo werhubhululo abanzi naragela phambili azakulinganisa umphumela esikhathini esithileko esibekiweko, nanyana ngemva komsebenzi wamahlelo namkha ukubuyekezwa komthethomgomo nakho kuzakwenziwa lapho kutlhogeka khona.
Amaphrojekthi werhubhululo azakukhambelana neendingo zekoro yomphakathi neyangeqadi. Isibonelo, irhubhululo lingenziwa ukubeka okuqakathekileko ekuthuthukisweni kwetheminoloji. Amanye wamalimi abekadinywe amathuba ngaphambilini angaba nesidingo esirhabako setheminoloji esifundweni esifana nezelimo, lapho amalimi amakhulu afana nesiZulu azabe sele anayo itheminoloji.
Irhubhululo elingenzelwa ikoro yangeqadi lingafaka amaphenyo ukuqunta bona ifemu yangeqadi ingathuthukisa bunjani imikhiqizo yayo. Isibonelo, i-LRDC ingenza iphenyo ukuqunta amazinga welitheresi, kanye neziko leendaba elifikelelwa yimakethe enqotjhiweko. Nayikuthi kunezinga eliphezulu lokungakwazi ukufunda nokutlola, iklayenti ingayeleliswa bona ikhangise emirhatjhweni, ukudlula lapho emirhatjhweni ethileko.
Umsebenzi oqakatheke khulu wama-LRDC kuzakuba kuhloma amabuthelelo wekhompyutha werhubhululo. Enye nenye iSentha izakubuthelela ilwazi esele likhona nelikhambelanana nayo, elifana neembalobalo zabantu, amaphenyo wokusabalala kwelimi inarha yoke, njll. Lamabuthelelo azakusetjenziswa ukunikela ngependulo eembaweni zaburhaba zelwazi elibuya kumaklayenti, kanye nokuthuthukisa imikhiqizo yerhubhululo engasetjenziswa miphakathi yelimi esetjenzelwa yiSentha, amanye amaSentha kanye nabanye abadlala indima.
Amabuthelelo wekhompyutha azakugcinwa ngerhubhululo lelimi elenziwa zizakhiwo ezihlukeneko zokufezakaliswa kwelimi ephrovinsini, khona azakubuye asetjenziselwe ukuqala ilwazi kanye nanjengomhlahlandlela werhubhululo eliragela phambili. Ngaphandle kwerhubhululo elikhambelana nelimi, amabuthelelo wekhompyutha azakubuthelelwa godu ngamasiko wendabuko ahlukeneko weSewula Afrika. Njengombana ama-LRDC azakubandakanywa khulu erhubhululweni, godu azakugcina ibuthelelo leensetjenziswa zerhubhululo ezifana namaphephambuzo wephenyo, amatjhejuli wokutjheja, namaphepha wokwenza ukuhlunga, njll.
UKUPHUHLISWA KOKUFUNDWA NOKUTLOLWA KWAMALIMI WABANTU ABANZIMA
Isiko lokufunda eSewula Afrika alisi lihle. Ubujamo buyathusa lokha umuntu nakabuqala ngelihlo lamalimi wendabuko. Amabanga amanengi aveziwe ukuhlathulula lomraro. Asuka emabulungelweni weencwadi angasi sebujameni obuhle, ukutlhogeka kweencwadi eenkolweni, ukungafikeleleki/ukungatholakali kwamasentha wamabulungelo weencwadi, amazinga aphezulu wokungakwazi ukutlola nokufunda, kanye neencwadi ezinganikeli ikareko, ukuya ekutlhogekeni kwemivuzo yabatloli, kanye nekareko ephelako nommoya ongasimnandi emalimini wabantu abaNzima.
Ngomnqopho omkhulu wamaSentha weLimi okukutjhugulula imimoya emimbi nesele yakhele emalimini wendabuko, ubujamobu angeze bavunyelwa bona buragele phambili. Eqinisweni ukungenelela kwamambala kufanele kwenziwe ngokusebenzisa indlela emahlangothi manengi. Ukubhalelwa kukwenza njalo kuzakukhandela bekuthikameze ukufezakaliswa komThethomgomo wesiTjhaba weLimi. Elinye lamagadango wokuthoma azakuthathwa maSentha kuhloma isebenziswano neenhlangano zabatloli kanye nezinye iinhlangano okungasi ngezombuso ezizibandakanya neenhlangano zabatloli namkha nabatloli ngokwabo. Umnqopho kuzakuba kuzwisisa ikghono elikhona nokuqinisa lapho kufaneleko. Iimfundo bandulo namasemina zabatloli zingaqakatheka ukufikelela lomnqopho.
Ngokusebenzisa amajima wokwazisa ngelimi, amabizelo wokubuthelela iindaba godu kufanele akhuthazwe. AmaSentha azakusebenza ngobuduze neenhlangano lapho iimfundo zokubuthelela iindaba zitholakala khona, ukuqinisekisa bonyana abafundi abanengi abaneemfanelo emalimini wabaNzima babandulelwa ukutlola nokubika ngamalimi wendabuko. Isibonelo, ngokuya kweziko lokugadangisa iindaba, emalimini alithoba wabaNzima, isiZulu ngiso sodwa esinamaphephandaba azeleko elikhutjhwa ngamalanga Iso Lezwe ne-Ilanga lase Natala elikhutjhwa kabili ngeveke. IsiXhosa sinephetjhana elincani emaphephandabeni wangamalanga wesiNgisi avezwa ePumalanga Kapa. Iphetjhana lesiXhosa livela kanye kuphela ngeveke ku-Daily Dispatch naku-Herald. Ngaleziimbonelo kuyacaca bonyana inengi labantu beSewula Afrika abangakwaziko ukufunda namkha ukuzwisisa isiNgisi abanikelwa ilwazi eliqakathekileko ngombana akunamaphephandaba atlolwa abe akhutjhwe ngamalimi wabo.
Mayelana nokutlola, isibalo esikhulu sabatloli siqalene nokukhiqizwa kweencwadi ezifundwa eenkolweni. Kunetlhogeko ekulu yokukhuthaza ukutlola ngawo woke amalimi kutlolelwa abafundi abahlukeneko. Njengomvuzo iziko leendaba (i-SABC namaphephandaba) lingazibandakanya ekutlameni nekuhleleni amaphaliswano, kulindelewe bona lokhu kungakhuthaza abatloli ukuragela phambili. Ukuthumba iincwadi/izipho/iinkondlo, njll, kungavezwa emahlelweni wethelevitjhini, eendatjaneni zemirhatjho, neendabeni zamaphephandaba, njll. Imisebenzi enjalo izakubuthelela iimali ezinengi ezizakunikelwa amaSentha kodwana izakuba mthombo oqakatheke khulu wokungenisela abatloli nabasebenza kezobukghwari imali.
Iziko leendaba lokugadangisa lingakhuthazwa bonyana likhuphe amanye wamaphephandaba/izahluko zamaphephandaba ngamalimi adlula kwelinye ukuqinisekisa ukufikeleleka kwemitlolo. Izaziso zombuso kufanele zenziwe ngawo woke amalimi wangokomthetho akhethwe maphrovinsi lawo. Lokhu kungadala amathuba wemisebenzi ambalwa kubatjhugululi nabahleli belimi abafunde amalimi wabantu abaNzima. Lokhu godu kungatjengisa ukuzimisela ngekambiso yamalimi amanengi ngehlangothini lombuso, khulu khulu ezingeni lephrovinsi nombuso wendawo, ngokuqinisekisa bona ilwazi lifikelelwa ngizo zoke izakhamuzi zenarha. AmaKomiti wePhrovinsi weLimi angadlala indima ekulu ekuqinisekiseni bonyana kunokusebenzisana kilesisisungulo. Kuthenjwa bonyana lomzamo uzakuletha ihlangothi elibonakalako nelisebenzako emizameni yombuso yokuthuthukisa, ngokusebenzisa ilitheresi ekulu, ubujamo bezokuhlalisana nomnotho bemiphakathi yamaphrovinsi ebeyidinywe amathuba ngaphambilini.
Ukutlolwa kweendaba, iintolwani, iinkutani nezitjho, njll
Woke amaSentha azakutlhoga ukuba neyunithi ezinikele ekutloleni iindaba, iintolwani, iinkutani, nezitjho zabantu abaNzima, njll. Abasebenza ngaphandle isikhathi esithileko ukubuthelela ilwazi/ abarhubhululi bangafunwa bonyana bazume abantu abadala emphakathini ababagcini belwazi elinjalo, nokurekhoda amagama wabo khona azakufundwa abe abulungwe. Lomsebenzi kufanele wenziwe ngaphandle kokumotjha isikhathi, ngombana isaga sithi, nakuhlongakala umuntu omdala, ibulungelo lelwazi liyatjha . Enarheni yekhethu le, kuyadanisa bonyana pheze eminyakeni elitjhumi yentando yenengi akukabi ukuba nemuziyamu yinye yamalimi wabantu abaNzima. Lokhu kutjengisa ubungako bomonakalo wokuthunjwa nebandlululo. Koke lokhu iindaba zabantu abanzima, iintolwani, iinkutani, izitjho, njll, bekuzizinto eziqakathekileko ekudluliseni isiko lethu, amagugu, isiko nemikghwa ukusuka esizukulwaneni esinye ukuya kwesinye. Ukukhandela bonyana abantu bendabuko balahlekelwe kuzazi kwabo unomphela, amagadango kufanele athathwe ngokurhaba ukufumana lelilwazi emiphakathi yethu ehlukeneko yamalimi.
Ukufaka isandla komlando ococwako emlandweni
Godu, abasebenza ngaphandle kuzakufunwa bona bazume labo bantu abadala emiphakathini abathathwa njengabagcini bomlando ococwako. Umlando onjalo kufanele ufundwe bewuhlathululwe ngaphandle kokwehliselwa ebujameni obuphasi, ngombana kungococwako. Ngakelinye ihlangothi elinye, umlando wanamhlanjesi ococwako kufanele uthuthukiswe bewufakwe esikweni khona uzakuqinisa isiko lethu. Umbuzo wetuthuko etja emlandweni ococwako, ngiloyo ongatjhejwa ezingeni lefundo maSentha, angathi esikhathini eside alandele ituthuko enjalo njengombana isenzeka inarha yoke.
Okuqakatheke khulu, amaSentha azakwengamela indaba zobunikazi bokutlama khulu khulu imitlolo yamasiko. Ukutlolwa kweentolwani sele kulibhizinisi, kodwana ngetjhudu elimbi libhizinisi esele lingenisa imali ehle kilabo abangasibo abakhuluma amalimi wendabuko. Lokhu kungombana akusi linengi labakhuluma amalimi wendabuko wabantu abaNzima ebebakwazi ukutlola, begodu nanyana bekungaba njalo, abasebujameni obuhle ekukhupheni imitlolo ngilabo abangakhulumi amalimi la. Umphumela kwaba kukobana iindaba ezicocwako zarekhodwa zithathwa ebantwini abakhuluma amalimi wendabuko abebangakwazi ukutlola nekungakhenge kuvunywe bona zithethwe kibo namkha baliliswe. Ubunikazi bokutlama iintolwani esele ziveziwe bunikelwe labo abangakhulumi amalimi wendabuko. Ngakho-ke kuqakathekile bona amaSentha enze irhubhululo ngalelihlangothi lelwazi lendabuko yethu begodu enze amalungelo wobunikazi bokutlama namalungelo wobunikazi bokuhlakanipha ukuvikela lemithombo ekusetjenzisweni kumbi. Ilungelo lobutlami lingahlala kuligunya langokomthetho ngokusebenzisa amaSentha weLimi. UmThetho wokuVikela ikghono lokuTlama, umThetho wenomboro 98 ka-1978, uzakwenziwa godu ukuvikela imisebenzi yokutlola, yombhino nobukghwari kanye namatjhada arekhodiweko acocwako.
UKUFIKELELA UMPHAKATHI
Enye yeenhloso zamaSentha kuphuhlisa nokukhuthaza ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko. Ihlelo eladlulako leSewuka Afrika kezomnotho nakezombanganarha, elisuka ngesikhathi inarha ibuswa lidlanzana lamakhuwa kwaba nomthelela ekukhutjhelweni ngaphandle kwamalimi wabantu abaNzima bona asetjenziswe emihlanganweni yomphakathi neenkulumiswaneni. Ngokuya komLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi, umbuso uphakamise iindlela ezihlukeneko zokuthuthukisa ubujamo nokusetjenziswa kwamalimi wendabuko. Lokhu kungaba yinto ephikisana nalomzamo nayikuthi akusi ngeqakathekileko eensungulweni zokuthuthukiswa kwelimi.
Ibandulo lelitheresi
Isidingo nokuqakatheka kwebandulo lelitheresi eSewula Afrika kuyaziwa bona singangani. AmaSentha azakusungula amahlelo wokufikelela khona kuzalethwa ilitheresi emphakathini. Ibandulo lingahlukaniswa ngamagadango amathathu, i Ibandulo elisisekelo, ii elilingeneko, kanye iii nebandulo lelitheresi elingeneleleko.
Isebenziswano nekoro engasiyo yombuso (i-NGO) kanye neYunithi yeBandulo neFundo esiSekelo yabaDala yomNyango wezeFundo (ABET) lizakutlhogeka. AmaSentha azakukhamba phambili ekwenzeni ukuhlola umphumela neemfundo zokulandelela ezitjhinga ekuzwisiseni ukuqakatheka kwamahlelo anjalo webandulo ekukhuphuleni ubujamo bokuphila babantu beSewula Afrika.
Iimfundo zokusungula zelimi
Njengombana amaSentha weLimi azakutholakala eenkhungweni zefundo ephakamileko, azakukghona ukukhulumisana neenkhungo ezinengi atholakala kizo godu afake isandla ekunikeleni ngeemfundo zelimi ezisisekelo kilabo abangakhulumi amalimi wabantu abaNzima. Kufanele kukhunjulwe bona ukusetjenziswa kwamalimi wabantu abaNzima kufanele kukhuthazwe ingasi kuphela hlangana nemiphakathi yabantu abaNzima kodwana nemiphakathini yeYuropa-Tjingalanga, ye-Asia neminye imiphakathi yamalimi yeSewula Afrika.
Isisungulwesi sizakurhabisa ukuthuthukiswa nokusetjenziswa kwamalimi wendabuko eSewula Afrika begodu lapho kufaneleko, nangaphetjheya. Isibonelo, i-US inokubambisana namanye wamayunivesithi eSewula Afrika khona kuzakuphuhliswa ukufundwa nerhubhululo lesiZulu. Abafundi baqeda isikhathi esinengi kileziinkhungo bebazwisisa namasiko ngokunjalo. Amahlelo anjalo wokurweyila angaqiniswa abe akhuliswe ngendlela ehlelwe kuhle.
Ebujameni bokuhlangana kwephasi ngakwezomnotho, iSewula Afrika iba mdlali ndima omkhulu ngokurhabako. Ngakho-ke kuqakathekile bona amaSewula Afrika amanengi ngokukghonekako afunde amalimi atjhili/weentjhatjhaba , angenzeli ukurhumutjha ekhaya kuphela kodwana nokunikela ngamathuba wemisebenzi abonakalako ngaphetjheya, ebuzendeni bethu bangaphetjheya, emibusweni esisebenzisana nayo, njll. UmNyango weeNdaba zangaPhandle ngiwo kuphela obandula iimphathiswa ngamalimi weentjhabatjhaba, kodwana kunetlhogeko ekulu yamakghono anjalo welimi, isibonelo, imiNyango yeeNdaba zeKhaya; zeRhwebo namaBubulo, i-SANDF, weeNdaba zokuVatjha. Amahlelo amanengi wefundo ephakamileko kufanele afikeleleke kiwo woke amaSewula Afrika begodu amaSentha kufanele angabuthelela imithombo nelwazi ukwenza bona lokhu kuyafikelelwa.
Ukuphuhlisa ukufundwa kwamalimi wabantu abanzima
Iinkhungo zefundo ephakamileko zibika ukwehla kwesibalo sabafundi abathatha amalimi wabantu abaNzima njengesifundo sikhulu. Ukulwisana nalomukghwa, ama-LRDC angadlala indima ekukhuthazeni abafundi bona bafunde amalimi wabantu abaNzima ngehloso yokungena emabizelweni afana nokufundiswa kwelimi (ukusuka ezingeni le-primary ukuya ezingeni lefundo ephakamileko), ukutjhugulula nokurhumutjha, iimfundo zokuthintana (ezifaka zokukhangisa nokubika iindaba), kanye nobukghwari bokwenza nezokuzithabisa (isibonelo, abatloli bemidlalo yesteji, yomrhatjho nethelevitjhini). Ngombana iinkhungo zefundo ephakamileko sele zizibandakanya ekufundiseni leziimfundo begodu ama-LRDC awanakghono lokufundisa leziimfundo ngokwawo, angabambisana neenkhungo zefundo ephakamileko ngokunikela abafundi abafuna ukufunda kilamaziko iimali (izabelo namkha imifundalize). Irhelebho leemali elinjalo lingamadaniswa namathuba wemisebenzi webandulo elisekelwe elemukweni (ukufunda usebenza) elikghonisa abafundi bathole ilemuko lokusebenza elifaneleko ezikweni abalikhethileko kuma-LRDC neenkhungweni zefundo ephakamileko, namkha, ngokungenelela kwama-LRDC, emaphrojekthini asemphakathini nekorweni yangeqadi. Iimfundo ezikhambelana nelimi godu zingarholela ekuthuthukisweni kwezinto zokufunda nokufundisa emalimini wabantu abaNzima ukuqinisa ukufundisa amabizelo ahlukeneko. Lezizinto godu zingakhiqizwa ngesikhathi seemfundo.
AMAGADANGO WOKUFEZAKALISA
Ikambiso yokuhloma amaSentha wokuRhubhululwa nokuThuthukiswa kweLimi izakwenzeka ngamagadango amathathu:
IGADANGO LOKUTHOMA
Phakathi kokhunye okubekwe phambili kuzakuba kubekwa komthangalasisekelo nokufumana imithombo efaneleko yabantu neensetjenziswa, okufaka, umthangalasisekelo wezokuthintana nebuthelelo lekhompyutha. Umlandelande weemfundo zokulingelela uzakuhlonywa ezikweni lamaFa, ukuQiniswa kwelimi nokuFikelelwa komPhakathi. AmaSentha azakuhlahlwa kubonisana ezingeni lephrovinsi ukubeka okuphambili, iindingo neenrhuluphelo zabo boke abadlala indima, khulu khulu umbuso wendawo. Umnqopho wesifundo sokulingelela kuzakuba:
Kutlama imileyo efaneleko yerhubhululo kizo zoke iindawo okuqalwe kizo (iindlela ezingakangeneleli nezingeneleleko).
Kukwenza umsebenzi wangaphandle, kucozulula nokuhlathulula idatha.
Kuthuthukisa amaphrojekthi asebenzako, ahlathululwe kuhle abekelwe iinkhathi ezinemininingwana yoke/okungenziwa neendleko.
Kuhlongoza amaphrojekthi emNyangweni wezobuKghwari namaSiko okufanele abekwe phambili, avunywe anikelwe neemali.
Kurhabisa umsebenzi wokuthuthukiswa kwetheminoloji osele uthonyiwe.
IGADANGO LESIBILI
Isikhathi siqakathekile mayelana nendima yamaSentha. Ngo-2005 umsebenzi uzakurhaba:
Ukufuna isekelo leemali neemali kubanikeli khona kuzakukhuliswa amaphrojekthi afike kwezinye iindawo zamaphrovinsi.
Ukuthuthukisa ibuthelelo lekhompyutha elikhulu emsebenzini wokuqinisa/wokuthuthukisa. Ibuthelelweli lizakwenziwa litholakale kwabanye abasebenzisani abafana neminyango yombuso, abarholi bomphakathi, iinhlangano okungasizo zombuso (ama-NGO), nezinye iinhlangano. Kubonelwa phambili bonyana ibuthelelo elinjalo lizakuqakatheka khulu erhubhululweni eliragela phambili, ekucatjangweni kwamaphrojekthi amatjha nekunikelweni kwedatha enembako okuzakuthi ngayo kwenziwe umthethomgomo onamaqiniso ezingeni lendawo, begodu nakancani nezingeni lesitjhaba.
IGADANGO LESITHATHU (2006 NOKUDLULA LAPHO)
Ngomthangalasisekelo oqinisiweko nekghono eliqinisiweko, imisebenzi izakwenziwa ngokurhaba nobuhle obukhulu. Lokhu kutjho:
Ukukhulisa imisebenzi namaphrojekthi atjhinge eendaweni zemakhaya. Lokhu kuzakufaka ukuthuthukiswa kwamasentha amancani lapho amaphrojekthi wendawo enye nenye angasungulwa khona abe agcinwe.
Nakuzakuphathwa bekugcinwe amasentha amancani la, amaSentha amakhulu kuzakufanela bona aqiniswe/akhuliswe. Ubunjalo nobukhulu bokukhuliswa okunjalo, kodwana, buzakubonakala ngokukhamba kwesikhathi, bekwenziwe ngokuya kwemiphumela yerhubhululo, izinga lepumelelo yephrojekthi kanye nokuvunywa kwangaphambili komNyango wezobuKghwari namaSiko nabalingani bawo emaphrovinsini.
IBHAJETHI
Isilinganiso seendleko zeSentha ngayinye esisekelwe kubasebenzi, umthangalasisekelo neendleko zephrojekthi:
Unyaka wesi-2
Unyaka wesi-3
Abasebenzi
UmNqophisi
UmaBhalana/umaBhalana wezokuPhatha
AbaKhambelanisi x5 @ R150 000
AbaRhubhululi x 5 @ R70 000
AbaSebenza ngaPhandle (umrholo we-awara)
Umthangalasisekelo
Amakhompyutha
Amaphrinta
Umtjhini wefeksi
Iindleko zokusebenza
Umtjhini wokufothokhopha
Izinto zokutlola nokutlolela
Iinsetjenziswa zokurekhoda
Amaphrojekthi
Ukuqiniswa kwelimi nokuthuthukiswa kwetheminoloji
UkuTlola nokuKhupha imitlolo
Ukufikelela umphakathi
INANI
AMAGAMA WOKUPHETHA
Ukuhlonywa kwama-LRDC kuzakuqakatheka khulu ekuragelisweni kweenhloso zomthethosisekelo mayelana nokufikelela umnqopho wokulinganiswa kwamalimi eSewula Afrika. Ngokuzinikela ekutjhugululeni ubujamo bezokuhlalisana bamalimi wemiphakathi yamalimi ebeyingana malungelo ngaphambilini ngendlela ezawalinganisa nesiNgisi nesiBhuru namkha namanye wamalimi amakhulu wephasi, ama-LRDC njengombana acatjangwe ngehla azakuba mthombo omkhulu wokunikela amandla.
<fn>nde_Article_National Language Services_OKUTJHIWO SIQUNTO SEC.txt</fn>
OKUTJHIWO SIQUNTO SECALA LIKA-BHE
ISINGENISO
Isiqunto seKhotho yezomThethosisekelo ecaleni namba 49/03 laka-Bhe nabaNye babangisana noMarhistrada uKhayelitsha nabaNye esakhutjhwa ngomhlaka 15 ku-Oktoba ka-2004 sayenza yaphambana nomthethosisekelo isektjheni 23 yomThetho 38 ka-1927 yomThetho wezokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, kunye nomThetholawulo R200 wemithetholawulo eyamenyezelwa esAzisweni somBuso 10601 sangomhlaka 6 kuFebruwari ka-1987. Ukukhambisana nommoya wesiqunto sikaBhe, umNyango wezomThethobulungiswa nezokuThuthukiswa komThethosisekelo kufuze bona wakhe bewusebenzise ihlelo elibumbeneko lokulawulwa kwamafa wabangasekho elisebenzela woke amaSewula Afrika ngekhwalithi efanako, ngaphandle kokuhlukanisa ngobuzwe, ngobulili bomuntu, ngobudala bomuntu namkha ngesikhathi sokubelethwa komuntu.
Isiquntwesi safuna amatjhuguluko naka alandelako:
IsiKhulu seKhotho ePhakemeko kufuze bona sithathe amandla wokulawula woke amafa wabangasekho.
Woke amafa kufuze bona alawulwe ngomThetho 66 ka-1965 wokuLawulwa kwamaFa, njengokutjhugululwa kwawo.
Woke amafa enziwa ngaphandle kwencwadi yokwaba amafa kufuze bona alawulwe ngomThetho 81 ka-1987 wokwAbiwa kwamaFa ngaphandle kweNcwadi yokwAba amaFa, njengokutjhugululwa kwawo.
UmThetho wokwAbiwa kwamaFa ngaphandle kweNcwadi yokwAbiwa kwamaFa ukhitjelelwa siqunto sakaBhe ukuqalelela la ongasekho wayethethe namkha ende ngesintu.
AboMarhistrada balahlekelwa mamandlabo wokulawula amafa wabangasekho. Nokho-ke nanyana kunjalo, kuzakufuneka bona baqedelele iindaba ezibikwe kibo ngaphambi namkha ngomhlaka 15 ku-Oktoba ka-2004. Nokho-ke leziindaba zokwabiwa kwamafa kufuze bona baziqedelele ngomThetho wokwAbiwa kwamaFa ngaphandle kweNcwadi yokwAbiwa kwamaFa.
Isendlalelo: Umlando Wamva nje Wokulawulwa Kwamafa WabaNtu AbaNzima Ngaphandle Kweencwadi Zokwaba Amafa
Umlando wamva nje wokulawulwa kwamafa wabaNtu abaNzima ngaphandle kweencwadi zokwaba amafa uhlukaniswe ngeenkhathi ezintathu:
Esikhathini sokuthoma ngaphambi komhlaka 6 Disemba 2002, ideyithi isiqunto sikaMoseneke esathoma ngayo ukusebenza, isibopho sokubeka ilihlo ekulawulweni kwamafa wongasekho, sahlukaniswa ngokobuzwe. IsiKhulu seKhotho ePhakemeko ngiso esasibeke ilihlo ekulawulweni kwamafa wamaKhuwa, wamaKhaladi, wamaNdiya kunye namafa wangaPhandle kweNcwadi yokwAbiwa kwamaFa wabaNtu abaNzima. Igunya namandla wesiKhulu seKhotho ayehlathululwa ( nanje asahlathululwa ) emThethweni 66 ka-1965 wokuLawulwa kwamaFa, njengokutjhugululwa kwawo.
UMarhistrada ongasekho owayehlala ngaphasi kwesiphande sakhe selawulo, kwafanela bona abeke ilihlo ekulawulweni kwelifa lomuNtu oNzima owabhubha anganayo incwadi yokwabiwa kwamafa. UMarhistrada amandla la wawathatha kusektjheni 23 yomThetho 38 ka-1927 wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, nemithethwenilawulo eyamenyezelwa njengesAziso somBuso R200 eGazedeni yomBuso 10601 kaFebrubari ka-1987.
Ilifa lomuNtu oNzima nakabhubhako lalingabiwa ngaphasi komThetho 81 ka-1987 wokwAbiwa kwePahla. Lokhu-ke kwakhe kwenzeka amahlandla amabili. Ehlandleni lokuthoma kukula ongasekho aveza khona asaphila bonyana wenyula ukuphila ngaphasi komThetho wesiNtu. NgokwesAziso somBuso R200, lokhu kwavezwa ngeendlela ezimbili: la ongasekho azibawela khona isitifikedi sokumtjhaphulula emThethweni wesiZulu ngaphasi kwesektjheni 31 yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima kunye nala enyula khona ukuthatha namkha ukwenda ngomthetho wesikhuwa, hayi wesintu. Kwesibili, ilifa longasekho lalingabiwa ngomThetho wokwAbiwa kwePahla ngaPhandle kweNcwadi yamaFa la uNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa wayebona khona ukuthi kwakuzakuba yinto engakalungi ebujamweni bezinto obuthileko ukwaba ilifa ngomthetho wesintu. Omunye nomunye owayefuna ukuhlukaniselwa bona yini okungamsebenzela ngcono lapha kwakufuze bona ayokubonana noNgqongqotjhe wezomThethobulungiswa akwazi ukubahlukanisela bona bangenza njani.
Esikhathini sesibili, hlangana komhlaka 6 kuDisemba ka-2002 nomhlaka 15 ku-Oktoba ka-2004, isiKhulu seKhotho ePhakemeko sasinamandla wokubeka ilihlo phezu kwawo woke amafa ayelawulwa ngomthetho wesikhuwa, bese kuthi uMarhistrata abe namandla wokulawula amafa abiwe ngomthetho wesintu.
IsiKhulu seKhotho sasisebenzisa amandlaso ngaphasi komThetho wokuLawulwa kwamaFa, kanti-ke aboMarhistrada bona babesebenzisa amandlabo ngaphasi komThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima kunye nemithetholawulo eyayikhutjhwa ngomthetho loyo.
Esikhathini sesithathu, ngemva komhlaka 15 kuOktoba ka-2004, isiKhulu seKhotho ePhakemeko sizakubeka ilihlo ukulawulwa kwawo woke amafa ngokomThetho wokuLawulwa kwamaFa. Woke amafa anganancwadi zokwabiwa kwamafa azakulawulwa ngomThetho wokwAbiwa kwamaFa anganaNcwadi yokwAbiwa, ngamatjhuguluko afaneleko azakuqalelela imitjhado yesintu.
Kuqakathekile ukutjheja bona amatjhuguluko alethwa siqunto sikaBhe abalelwe emva athoma ukusebenza ukusukela ngomhlaka 27 ku-Apreli ka-1994 malungana namafa angakabukuqedelelwa.
Ukuphumelela kwehlelo elitjheli kuzakuqinisekisa bona woke amaSewula Afrika aphathwa ngokulingana, begodu nesithunzi somunye nomunye umuntu sihlonitjhwe.
Ubujamo Bakhathesi Bezomthetho
Iindaba La Ongasekho Abhubha Khona Ngaphambi Komhlaka 27 Ku-Apreli Ngo-1994
Amafa wabantu ababhubha ngaphambi komhlaka 27 ku-Apreli ngo-1994, ayengakabikwa phambilini, kufuze bona adluliselwe esiKhulwini seKhotho.
Iindaba La Ongasekho Abhubha Khona Ngemva Komhlaka 27 ku-Apreli Ngo-1994
IsiKhulu seKhotho, ( ama-Ofisi wesiKhulu seKhotho neenDawo zokuSebenzela isiKhulu seKhotho ) kufuze bona sibeke ilihlo kiwo woke amafa womuntu ongasekho la ongasekho abhubha khona ngemva komhlaka 27 ku-Apreli ngo-1994. Amafa anjalo azakulawulwa abe abekwe ilihlo ngokomThetho wokuLawulwa kwamaFa.
Nakube ongasekho wabhubha ngaphandle kokutjhiya incwadi yokwaba amafa, amafakhe kufuze bona abiwe ngokomThetho wokwAbiwa kwamaFa ngaPhandle kweNcwadi yokwAbiwa kwamAfa.
Iindabezi zitjhiywa ezandleni zakaMarhistrada kobanyana aziqedelele ngokulandela ikomba yesiqunto sakaBhe.
Amandla Wesikhundla Sama-Ofisi WesiKhulu SeKhotho Neendawo Esisebenzela Kizo
I-Ofisi yesiKhulu seKhotho inamandla phezu kwalokhu okulandelako:
La ongasekho atjhiye khona iwili ( incwadi yelifa ).
La ubungako belifa lomuntu ( namkha isilinganiso esihle sobungako belifa ) budlula khona i-R50 000.
La ilifa lisemtjhonweni khona ( iinkwelede zidlula amafa ).
La omunye namkha abanye beendlalifa basese bancani khona, begodu abanganamuntu ojamele ukubalekelela ngokusemthethweni.
Omunye namkha abanye beendlalifa basese bancani khona, begodu nelifa liyimali namkha ingcenye yalo iyimali engaphezulu kwe-R20 000.
Nakufumaniseka bona kwenzeka lobubujamo obungehla, indaba yelifelo kufuze bona idluliselwe e-Ofisini yesiKhulu seKhotho iiNdawo zaso zokuSebenzela eziwela ngaphasi kwelawulo laso.
INdawo yokuSebenzela izakukhetha umuntu kilobubujamo bezinto obulandelako :
Nakube ongasekho azange atjhiye iwili ( wabhubha ngaphandle kokutjhiya incwadi yokwaba ilifa ); begodu
Ubungako belifa ( namkha isilinganiso esihle selifelo ) abudluli i-R50 000; begodu
Ilifa lisebujameni obuhle ( amafa adlula iinkwelede ); begodu
Zoke iindlalifa sezibabantu abakhulu namkha omunye namkha abanye beendlalifa basese bancani begodu banomuntu ojamele ukubalekelela ngokusemthethweni, nelifa eliyimali liyi-R20 000 namkha ngaphasi kwalokho.
INdawo yokuSebenzela isiKhulu seKhotho iba namandla wokulawula ilifa longasekho, ukusukela mhlazana umnikazilifa abhubhako, ukube yena umnikazilifa uhlala endaweni elawulwa li-Ofisi likaMarhistrada la iNdawo yokuSebenzela isiKhulu seKhotho ikhona.
La Indawo YokuSebenzela IsiKhulu SeKhotho Inamandla Wokusebenza Khona Begodu Nakube Umraro Ufikele Ezandleni ZesiKhulu SeKhotho
Kilobubujamo bezinto isiKhulu seKhotho sithwele naku umsebenzi osibopho:
Ukukhupha isitifikedi sokukhetha nakube isibawo siphelele begodu singaqedelelwa ngaphandle kweminye imibandela.
IsiKhulu seKhotho eKulu kufuze bona sazise umfakisibawo nakufumaniseka ukuthi isibawo akukghonakali bona siqedelelwe ngenca yokuthi kufuze kuzaliswe eminye imibandela, begodu kuneNdawo yokuSebenzela isiKhulu seKhotho eduze komfakisibawo kune-Ofisi lesiKhulu seKhotho. Ukuthi i-Ofisi yesiKhulu seKhotho ingaragela phambili ngokusetjenziswa namkha njani na, sekusemahlombe womfakisibawo osele azisiwe.
Nakukhethwa umJameli wesiKhulu seKhotho ngaphasi kwesektjheni 18 , isiKhulu seKhotho kufuze bona sazise iNdawo yokuSebenzela ngaso isikhatheso.
La ongasekho atjhiya khona iwili, kodwa isiKhulu seKhotho sayala iwili leyo, kuphakanyiswa bona isiKhulu seKhotho sikhuphe isitifikedi sokukhethwa, hayi ukuthi indaba leyo siyibuyisele eNdaweni yokuSebenzela.
La IsiKhulu SeKhotho Sinamandla Khona, Kodwa Ukube Umraro Ufikele Endaweni YokuSebenzela
IiNdawo zokuSebenzela akukafaneli nakancani zeqe imikhawulo yazo ezibekelwe yona. INdawo yokuSebenzela nayithola umraro ongaphandle komkhawulo wawo wamandla wokukhetha umuntu, kufuze bona kwenziwe nakhu okulandelako:
Umraro awudluliselwe e-Ofisini yesiKhulu seKhotho msinyana.
Umuntu obike umraro naye akabikelwe ngokudluliswa kwawo. Esazisweneso faka nemininingwana ye-Ofisi lesiKhulu seKhotho.
Ubufakazi Bomtjhado Wesintu
Umuntu nakathi batjho wathatha umkakhe isintu namkha nakasithi wenda isintu, kufuneka kuvezwe ubufakazi obusitifikedi. [ Qala usektjheni 4 (b) womThetho 120 ka-1998 oVuma imiTjhado yesiNtu njengokutjhugululwa kwawo]. Nakube akukghonakali ukuthi kuvezwe isitifikedi esibufakazi, loyo esifunwa kuye kufuze bona alayelwe bona aye ekhotho efaneleko [ qala usektjheni 4 womThetho 120 ka-1998 wokuVunywa kwemiTjhado yesiNtu, njengokutjhugululwa kwawo.].
Nakube umlingani osaphilako womtjhado wesintu uyabhalelwa kuveza ubufakazi bokubhaliswa komtjhadwabo isintu nomlingani wakhe ongasekho ngenca yokuthi umtjhadwabo ungakabukubhaliswa, kufuneka bona umtjhadwabo loyo ayowubhalisa emNyangweni wezangeKhaya, ngokomThetho 120 ka-1998 wokuVunywa kwemiTjhado yesiNtu.
Nasi imininingwana efunekako ukubhalisa umtjhado wesintu:
a. Isivumelwana samalobolo esinedeyithi yokulobola, nenani leenkomo zamalobolo kunye nanyana ngimiphi eminye imininingwana ekwavunyelwana ngayo yase itlikitlelwa ngizo zoke iinqhema ezifaneleko.
b. Nakube isivumelwana sokulobolelana senzelwa endaweni yemakhaya, kufuneka nemvumo etloliweko yeKosi yendawo la kwalotjolelwana khona.
c . Isitifikedi sokufa namkha ikhophi yaso yomlingani ongasekho, ekubikwa ilifa lakhe.
d. Umjameli ngamunye wekhabo likamkhwenyana nowekhabo likamakoti kufuze bona baphekelele umlingani oseleko ema-Ofisini wezangeKhaya wangekhabo. Boke abantwaba kufuze baveze iimbhugwana ama-ID zabo nakubhaliswako.
e. Kubhadalwa i-R10.00 nakwenziwa isibawo sokubhalisa umtjhado wesintu.
Ubudlelwana Hlangana Komtjhado Wesikhuwa Newesintu Kunye Namandla Imitjhado Le Enawo Phezu Kwamafa.
Ikambiso yokuhlanganisa isintu nesikhuwa yinto eqhelileko lapha eSewula Afrika, ngalokho-ke kuvamisile ukuthi isiga sinye senziwe ngeendlela ezinengi ezihlukahluka ngoburhiyarhiya bazo. Laphokhunye kuyenzeka abatjhadako benze umtjhado wesintu, kuthi khona mhlanokho, namkha emalanganeni ngemva kwalokho, baphinde godu bayokutjhada kwaKomitjhinari. Namariyadlhana enziwako angahle abuyiselwe emva umtjhado wesikhuwa nawulandelwa ngewesintu. Ukukhambisana kwemitjhado emibili, wesintu newesikhuwa ngasikhathi sinye ebantwini abatjhada ngaphambi komThetho 120 ka-1998 wokuVunywa komTjhado wesiNtu, kwabanga imiraro kezomthetho, ngoba umtjhado wesintu wawungakakavunywa mthetho, ngalokho-ke kwakubusa umtjhado wesikhuwa.
Izinto-ke zirarana khulu la umuntu ( kuvamise ukuba yindoda ) afuna khona ukuthatha umfazi wesithathu. Singalinganisa ngokuthi umuntu omduna osuke ekhabo kude wayokusebenza kenye indawo eemayini angathatha umfazi munye ngesintu emakhaya ( ekhabo la asuka khona ), athathe omunye edrobheni ngomtjhado wesikhuwa. Indoda, ngokucabanga ngamalungelo wayo wokuthatha isithembu, kungenzeka ukuthi yenze lokho ngokungalimuki ngeenrarejo zomthetho engahlangabezana nazo ngenca yesenzo sayo sokuthatha isithembu; ngakelinye ihlangothi, enye indoda ewulimukako umthetho ingahle isithathe ngabomu isithembu, ithembele ekuthini izabafihlela iqiniso abomkayo.
Ngoba umThetho oVuma umTjhado wesiNtu awubalelwa emva, imitjhado eyaba khona ngaphambi komthetho lo isabuswa mithetho eyayisebenza ngaphambi kobana umThetho lo uthome ukusebenza ngomhlaka 15 kuNovemba ngo-2000. Imithetho le-ke ingahlukaniswa iingaba ezine :
Umtjhado Wesikhuwa Oza Muva Wendoda Ethatha Umfazi Wesibili Sele Ithethe Isintu : Ubujamo Bezinto Ngaphambi Komhlaka 2 kuDisemba 1988 Iindawo Ezingaphandle Kwe-Transkei.
Mitjhado yesikhuwa kwaphela eyayithathwa njengemitjhado yamambala, ngalokho-ke indoda nayithethe isintu, nayithatha omunye umfazi ngesikhuwa, loyo umtjhado wesikhuwa wawubulala umtjhado wayo waphambilini wesintu, kusale wesikhuwa. Lokho-ke kwakumbangela ubudisi obukhulu umfazi womtjhado wesintu olahliweko womtjhado nabantwabakhe.
Isektjheni 22 yomThetho 38 ka-1927 wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima nokho wawunendinyana owawuvikela ngayo umfazi nabantwana abalahliweko indoda nayibhubhako. Ekwabiweni kwelifa, umhlolokazi nabantwabakhe abemukwe amalungelo womtjhado wesintu, babebuya godu balingane nomfazi nabantwana bomtjhado wesikhuwa. Lokho-ke kutjho ukuthi umfazi womtjhado wesikhuwa nabantwabakhe babelahlekelwa malungelwabo wokudla ilifa bodwa nakubhubha unomzana wekhaya, ngaleyindlela-ke bagcine balingana patsi nomfazi nabantwana bomtjhado wesikhuwa.
Nakube i-Ofisi lesiKhulu seKhotho namkha iNdawo yokuSebenzela ihlangabezana nobujamo bezinto obunjengalobu obungehla ngemva kwesiqunto sikaBhe, kufuze kutjhejwe bona umfazi olahliweko womtjhado wesintu kunye nomfazi womtjhado wesikhuwa, bobabili bazakuthathwa ukuthi bamakhosikazi wendoda engasekho nakwabiwa ilifa.
Umtjhado Wesikhuwa Oza Muva Wendoda Ethatha Umfazi Wesibili Sele Ithethe Isintu : Ubujamo Bezinto Ngemva Komhlaka 2 kuDisemba 1988 Ukuyokufika Kumhlaka 15 kuNovemba 2000 Iindawo Ezingaphandle Kwe-Transkei
Ngo-1988 umThetho 3 oTjhugululiweko ka-1988 wezemiTjhado nePahla, owathoma ukusebenza ngomhlaka 2 kuDisemba ngo 1988 wawusithi nanyana abathethene ngesintu bangaphinda godu bathathane isikhuwa, kodwa angeze kwakghonakala ukuthi omunye wabo ayokuthathana nomunye umuntu wesithathu ukube usese khona loyo umtjhado wesintu obahlanganisileko. Nakungenzeka ukuthi omunye walabo abathethene isintu afune ukuyokungena emtjhadweni wesikhuwa angakatlhalani naloyo athethene naye isintu, umtjhado wesikhuwa loyo angeze usebenze. Lokhu-ke kwafakazelwa ecaleni likaThembisile nomuNye babangisana noThembisile nomuNye lika-2002 SA 209 (T).
IsiKhulu seKhotho namkha iNdawo yokuSebenzela nayihlangabezana nalobubujamo bezinto obunjengalobu obungehla, kuzakufanela bona aqale bona ngiwuphi umtjhado owawusebenza nakubhubha loyo obhubhileko. Nakube obhubhileko watjhada isintu ( umtjhado wokuthoma ) nomfazi A, wase utjhada umtjhado wesikhuwa nomfazi B ngaphandle kokutlhalana nomfazi A ayemthethe isintu, umtjhado wesikhuwa uba lilize lakolize, ngalokho-ke umtjhado wesintu kujama wona kwaphela. Nakube umtjhado wesintu wahlukaniswa ngaphambi komtjhado wesikhuwa, umtjhado wesikhuwa ngiwo kwaphela ozakusebenza.
Imitjhado Emibili Ekhamba Ngasikhathi Sinye ETranskei
UmThetho 21 ka-1978 wezemiTjhado eTranskei wawuvumela indoda enomfazi emthethe ngesikhuwa bona ingabathatha abanye abafazi isintu, kodwa kwaphela nakube umtjhado wesikhuwa ekiwo awusiwo wehlanganyelapahla. Ngokunjalo-ke, indoda ethethe umfazi isintu, nayo yayivunyelwe ukuthi ingamthatha omunye umfazi ngesikhuwa, kodwa kwaphela nakube umtjhado wesikhuwa loyo uba ngongahlanganyeli ipahla.
Ye-ke, isiKhulu seKhotho namkha iNdawo yokuSebenzela nayihlangabezana nemihlobo yemitjhado emibili esebenza ngasikhathi sinye ngokomThetho wemiThetho weTranskei, abantu abakiyo yomibili imihlobo yemitjhado le bazakuthathwa ukuthi bakulungele ukudla ilifa lomlingani wabo ongasekho ngaphandle kwencwadi yelifa.
Ubujamo Bezinto Ngemva Komhlaka 15 KuNovemba 2000
UmThetho 120 ka-1998 oVuma umTjhado wesiNtu wathoma ukusebenza ngomhlaka 15 kuNovemba ngo-2002, wabulala isektjheni 22 ukuyokufika ku- yomThetho wokuLawulwa kwabaNtu abaNzima, wabulala nombandela womThetho wezemiTjhado weTranskei owawuvumela imihlobo yemibili yemitjhado eba khona ngasikhathi sinye.
Isektjheni 2 yomThetho oVuma umTjhado wesiNtu ulawula bona ngimuphi umtjhado wesintu ovumelekileko owawukhona nakuthoma ukusebenza umThetho womTjhado wesiNtu lo, uthathwa njengomtjhado ovumakeleko ngazo zoke iindlela.
Usektjheni 10 uthi indoda nomfazi abatjhade isintu banelungelo lokuphinda godu batjhade isikhuwa nakube kibo bobabili akakho otjhade isintu nomunye ngeqadi.
Usektjheni 10 uthi nanyana usektjheni omncani atjho lokhu akutjhoko, kodwa akunamuntu otjhade isikhuwa ovunyelwe ukutjhada omunye umtjhado godu, nanyana kungaba mtjhado wesikhuwa nanyana kungaba ngewesintu.
UmThetho lo-ke ufakazela ukuthi abantu abatjhade isintu angeze bakghona ukuphinda batjhade isikhuwa nakube omunye wabo kukhona lapho atjhade khona isintu engcenye. Sekunjalo-ke nebantwini abatjhade ngesikhuwa, nabo angeze bakghona ukutjhada isintu ukube ngahlanganye basatjhade isikhuwa.
IMITLOLO ESETJENZISIWEKO:
<fn>nde_Article_National Language Services_Thatha itjhijilo loku.txt</fn>
Indaba Yamavithamini
Atholakala Adingeka malungana
iinkhwende iphopho ukukhula okujayelekileko umgade umengu ukubona kuhle isikwatjhi amabhilikosi anikela ithwethwesi lamathimila isipinatjhi iimperegisi isikhumba esiphilileko ibrokholo ukukhula kwamathambo womzimba namazinyo
Amavithamini C
Amavithamini E
i-asparagasi i-avokhado ukwakheka kwamaseli abomvu weengazi nemisipha ibrokholo umengu amaphisi isipinatjhi ukuvikeleka kwethwethwesi lamaseli ekulinyazweni zizinto ezizikhambelako isikhwende esimhlophe ilikhi itamati
Amavithamini B1
Amavithamini B2
isipinatjhi amazambana isikhumba esiphilileko i-asparagasi ukusetjenziswa kwezakhamzimba ibrokholi ukutjhatjhululwa kwamandla iletjisi isekela ukubona okujayelekileko
Amavithamini B3
iimbhontjisi ezihlaza igwaba ukuqoviwa kwedlhukhowusu amaphisi umengu emzimbeni amazambana ukwenziwa kwamandla sisenzeko itamati samakhemikhali kumaseli
Amavithamini B6
imihlobo yekhabitjhi ibhanana ukwenzeka kwamaseli abomvu weengazi ilikhi i-avokhado ukusebenza kwerherho lemizwa ummongo umengu ukusiza ukwenza amaprotheni emzimbeni amaphisi ikhabe kudingeka malungana nokwakheka amazambana kobuchopho isidlavuzi sefoliki i-asparagasi ikhabe ukwenzeka kwamaseli ibrokholi inektharisi ukusebenza kwesisu isipinatjhi amaworontji ukuvikela ukutlhayela kweengazi imihlobo yekhabitjhi amapiyera ikhorogethe i-avokhado iimbhontjisi ezihlaza amalikisi
Indaba Yefayibha
Kumele ugome ifayibha ephakathi kwamagremu ama-30 nama-40 ngelanga
Ifomyula yamanzi omele uwasele:
Ubudisi bakho bulinganiselwa ukuyela e-10
Lokhu kuba sibalo samarhalasi wamanzi okumele uwasele ngelanga
Okuncibilikako:
Kuqakatheke malungana nokumunya iglukhowusi
Kunciphisa izinga lamafutha
Ifayibha encibilikako iriyadisa ukubohla kwesisu, ngalokho kungezelela ukuzizwa usuthi-okuyinto ehle kabazitima ukugoma isibonelo: amabhanana, amahabhula, iinthelo zesithirasi, amakariya, ubulembu belwandle, iimbhontjisi ezomisiweko, amaphisi, amalentisi
Okungancibilikiko Emanzini
Kuqakathekile ekuvikeleni nekwelapheni ukuqunjelwa isibonelo: Amasemula wekoroyi, amazambana (angakahlutjwa), iinkhwende, imiqaphazelo, iinthoro, amalegiyumu, iintanga zamadribe/amapiyera/amahabhula
Ukube amatjhuguluko enziwa babantu epilwenabo bekungaba ngewokugoma okungenani ukudla okuhlanu kweenthelo nemirorho ilanga elinye nelinye, izinga lekankere belingehla ngama-20%
Ukudla okunefayibha enengi namafutha amancani kunciphisa izehlakalo:
zokuqurhelwa ubulwelwe be-aphendiksi amaphayili
Zilungiswa njani iinthelo nemirorho kobana zilungele IPILO EHLE
Ungaliseleli imirorho emitjha eqobelweko ihlale ngemanzini isikhathi eside ngombana amavithamini azokuphuma.
Nawupheke imirorho namkha iinthelo, ungalingi ufake ikukusoda ngombana lokho kubulala amavithamini aqakathekileko.
Ungapheki imirorho ivuthwe ngokweqileko, ipheke ngepani esibekelweko kufikela beyithambe.
Sebenzisa amanzi amancani khulu ngokwesidingo
Sika imirorho eneenkhwende ilingane ngokufanako ukuze iphekeke kuhle namsinyana. Imirorho eminengi eneenkhwende seyidinga kwaphela ukukerefiwa kancani ngaphambi kobana igonywe namkha iphekwe. Nakube ukukelwa kuqakathekile, sebenzisa isirhedlana esibukhali ngombana ngaleyondlela kusuka kwaphela amakelo amatsikani.
Kungcono ukubhaga imirorho neenthelo zingakakelwa (isib. amazambana, ithanga, i-eyiya, itamati, amahabhula nomgade). Amanzi anomukghwa wokumunya amavithamini.
Nakukghonekako, pheka ngesitimu nofana ngemakhroweyivu imirorho neenthelo ngombana ngaleyondlela kuqinisekisa ukuba khona kwezakhamzimba.
Ngezelela imirorho (kufaka namakari weenkhwende netheniphu), ekudleni okumnandi.
Kela itamati nasele ivuthiwe, lokho kukubalekela ukonakalisa
Nasele imirorho ivuthiwe, iphakele msinyana ukubalekela ukuyigcina ifuthumele namkha ukuyifuthumeza godu
Sebenzisa amanzi ebekuphekwe ngawo imirorho ukwenza imihluzi eyahlukahlukeneko ngombana anezakhamzimba.
Lungisa isaladi erhalisako nemibalabala (ngokungeza isaladakho ngeenthelo ezimibalabala kanye nemirorho).
Bewazi bonyana ukugoma iinthelo ezihlanu nemirorho ngelanga ngenye yeenqunto eziqakatheke khulu ongazenza ukubulunga ipilwakho.
Itjhijilo lokuthatha oku-5 NGELANGA- lilula
yinye ikoro YOKUBOMVU (Lycopene) okutjho itjheri (isithelo), itamati, istrobheri, igwaba, ikhabe yinye ikoro YOKUTJHELI (Beta-carotene) okutjho, iinkhwende, umgade, iphopho, umengu yinye ikoro YOKUHLAZA KOTJANI okutjho, imihlobo yekhabitjhi yamakari ahlaza (lutein), amaphisi, iinhlumaya, i-avokhado nezinye ezimbili ozithandako ngelanga.
HLALA UKHUMBULA NJALO UKUSEBENZA KWEROBODO
IHlangano yePhasi yeZamaphilo iphakamisa bonyana sigome ukudla oku-5 nofana ngaphezulu kweenthelo nemirorho ngelanga. Oku-5-ngalanga lihlahlo nje kwaphela, akunakuthi kumele kube kunengi kangangani.
Kuneenzathu ezinengi ezihle zokukhetha iinthelo nemirorho:
zinekhalori namafutha APHASI
zinamavithamini, amaminerali nefayibha EPHEZULU
ZIKULUNGELE (ziyitjhorense yezamaphilwakho) ZIHLALA zikhona
Yini umudlo
Umudlo munye ulingana na:
isithelo esimaphakathi 1 ikomitji yemirorho enamakari ahlaza ikomitji yesithelo ikomitji yesithelo esitjha namkha esisikelelweko-esiyikhiyubhu umhluzi womrorho ikomitji yemirorho ephekiweko yamakwapa
zokugoma khulu iinthelo nemirorho
Zilungiseka bezigomeke LULA
KUNENGI KHULU ongakhetha kikho
Zikugoma kwendabuko OKUMSINYANA
ZINAMBITHEKA kamnandi khulu
Zilungele IPILWAKHO
Ukubona Ithuba
Woke umuntu uyaphumelela nakube urubarubela isihlanu.
Iinthelo nemirorho zisibaseli esinamandla osidingako eenkhathini zobudisi.
Imisebenzi eqintelweko, umsebenzi wesikolo, ama-awara amade emsebenzini, akunanto engakuhlula lokha nawufika emdeni wokuqeda ibanga le-5-A-Day elinye nelinye ilanga.
Nanzi ezinye zeendlela ezimsinyana nezilula zokufikelela koku
NGELANGA
ekuseni Sela irhalasi lejuzi etja.
Sikelela isithelo esitjha namkha uqobelele amakwapa emdokweni
Goqoza isithelo esitjha namkha esiqobelelweko eyogathini yamafutha amancani.
Ngamadina fumana isaladi nakha isobho enemirorho.
faka ilethisi, imihlobo yekhabitjhi, itamati nofana ihabhula elisikelelweko embedlezwaneni lakho.
faka amasaladi nesipinatjhi nemirorho ehlaza.
faka izambana elibhagiweko elinekoroyi ephekiweko, itamati eqobelelweko ne-eyiya nofana amakhowe.
faka iinkhwende nofana iingojwana zeseleri ekudleni kwakho kwamadina.
beka imirorho esikelelweko ngesitja ngefrijini ukuze unonde ugoma nanyana ngasiphi isikhathi.
Ukugoma kwantambama linga ukuhlala ucabanga ngemirorho njengengcenye ekulu yokugoma kwakho bese ufaka inyama ekhambisanako nofana ifesi ngezelela ngemirorho ekugomeni kwakho, njengokufaka ibrokholi esobhenakho nofana ikhaseroli.
yenza amakebaba ngemirorho eminengi.
goqoza-khanzinga imirorho (ngenyama encani nofana ngaphandle kwenyama)
sebenzisa iinthelo ukukghabisa ukugoma kwakho.
yenza amasaladi ngokusebenzisa iinthelo nemirorho.
Umehliso
Qobelela iinthelo uziphakele neyogathi neliju kancani
Yenza isaladi yeenthelo eganukejako
Faka iinthelo eziqobelelweko nofana ibheri phezu kwemafini, amakhekhe namkha amabhiskiti.
Khumbula
Ama-enzayimu aseenthelweni ezihlaza nemirorhweni asiza ekugayekeni, ngalokho umzimbakho uzokuba namandla amanengi, okutjho bona, kumele UGOME KHULU IINTHELO NEMIRORHO UKUZE UBE NAMANDLA AMANENGI!
Umrhala: 6136251/2
Ifeksi: 6136494
<fn>nde_Article_National Language Services_Thola Incwadi kamazis.txt</fn>
Thola Incwadi kamazisakho eneBhakhowudi khona uzakuvowuta
IJIMA LENCWADI KAMAZISI
INGABE UMTHETHOMLINGWA UTHWELENI?
UmThethomlingwa wamaKhetho ka-1998 owabeka umleyo womthetho wamakhetho ka-1998 uphasiswe yiPalamende. Wasekelwa yi-ANC, Inkatha Freedom Party, PAC, ACDP ne-Freedom Front. Ngaso soke isikhathi sepikiswano ngalomThethomlingwa, iinhlanganwezi zagandelela ukuqakatheka kwekhetho elisemthethweni kanye nomphumela ongasoze waphikiswa. Kodwana, zoke iinhlangano zagandelela isidingo sokuqinisekisa bona labo abafanele ukuvowuta baneencwadi zokuzazisa ezinebhakhowudi.
IZINTO
UmThethomlingwa ufaka hlangana nokhunye, iindaba eziqakathekileko ezifana nokobana ikhetho kufanele libanjwe nini, bobani okufanele bavowute, bobani abangaba boonkhethani neemfuneko kanye namavowuti akhethekileko enziwa ngabanye abantu.
Ezinye iinjamiso zomThethomlingwa zibekwe ngenzasi.
UMongameli uzakubiza ikhetho ngaphambi kokuphela kwesikhathi sombuso.
Woke amaSewula Afrika angaphezu kweminyaka eli-18 nokudlula lapho angaphakathi kwenarha azakuvunyelwa ukuvowuta. Lokhu akufaki abantu abangakaphili kuhle ngokwengqondo, abagula ngengqondo namkha abavalelwe ngokuya komThetho wePilo yeNgqondo. Labo bantu abagwetjwe ngemilandu ebudisi nabo angeze bavunyelwe ukuvowuta.
Amavowuti akhethekileko anendlela yawo eyenziweko. Lamavowuti akhethekileko anqotjhiswe ebantwini ngamabanga aziwako, abangakghoniko ukuvowuta. Abasebenzi babazenda nemindeni yabo ababekwe ngaphetjheya bazakuvunyelwa ukuvowuta. Elinye ihlangothi lamavowuti akhethekileko ngelabasebenzi bekhetho okufaka hlangana amabutho wezokuvikelwa kwakarhulumende, amapholisa namabutho wamajoni. Ukuhlela okukhethekileko kokuvowuta kuzakusebenza kwabarholopheleko, abagulako namkha abangakaqini ngokomzimba, abalupheleko nabomma abasidisi nabo abangakghoniko ukufika eentetjhini zokuvowuta ngebanga lokungakghoni komzimba.
INDLELAKAMBISO
UmThethomlingwa wenza isijamiso sokutloliswa kwabavowuti kanye nokubuthelelwa kwerherho labavowuti. Ukutloliswa kwalabo abazokuvowuta kuzakuhlala kuragela phambili. Nasele umuntu azitlolisile njengomvowuti, imininingwanakhe izakuqinisekiswa encwadini yokutloliswa kwesitjhaba njengombana yenziwa mNyango weeNdaba zeKhaya.
Ngemva kokuqinisekiswa kwemininingwana, igama lakhe lizakufakwa erherhweni labavowuti. Boke amagamabo aserherhweni labavowuti bazakukghona ukuvowuta ngelanga lekhetho elizakubekwa nguMongameli.
IIMFUNO
Nabazakuvowuta, abantu kufanele babe nomazisi onebhakhowudi. Le ngiyo kwaphela incwadi eyamukelekako ngokuya komThethomlingwa wamaKhetho ka-1998.
Abantu abanganamazisi onebhakhowudi, kufanele benze isibawo sakamazisi onebhakhowudi begodu kufanele benze isibawo sesitifikethi sesikhatjhana sokuzazisa, ngaso sona leso sikhathi.
Isitifikethi sesikhatjhana sokuzazisa sisebenza isikhathi esiziinyanga ezili-12, godu singasetjenziselwa ukutlolisa umvowuti ngesikhathi umNyango weeNdaba zeKhaya usasebenzana nencwadi kamazisi.
Isitifikethesi sesikhatjhana sinemininingwana yombawi: inomboro yokuzazisa kanye nesithombe sombawi.
Isitifikethesi sesikhatjhana sizakukhutjhwa kungakapheli ama-awara ama-24, ngaphandle kwebujameni lapho kunganamakhompyutha khona. Ebujameni obunjalo, sizakukhutjhwa ngemva kokubuya kwamayunithi abomakhambangendlwana endaweni lapho isibawo senzelwa khona.
Kwamanye amaphrovinsi kuhlonywe amaForamu weeNdaba zeKhaya ukusiza umNyango ngomsebenzi wawo. Amaforamu la kufanele asizwe.
Ilwazi leenqhema zekhetho / iinqhema zokuzinikela / iinqhema zemisebenzi ukurhelebha ejimeni lencwadi kamazisi. AmaLunga wePalamende abawiwa bona aqinisekise bonyana ukusebenza ngokuzinikela kunikelwa umNyango weeNdaba zeKhaya. Ebujameni obunje boke abasebenza ngokuzinikela bafanele bazitlolise nomNyango weeNdaba zeKhaya godu kufanele baqinisekise bona baziphatha kuhle. Bazakubandulwa mNyango weeNdaba zeKhaya begodu bazakunikela ngomsebenzi ngendlela engathathi hlangothi, engayamani nezombanganarha nengakalindeli umrholo. Kuzakufuneka bona barhelebhe ekuzalisweni kwamaforomo, ekuthathweni kwamagadangiso wemino yabenziimbawo nokuqinisekisa bona kuhlangabezwana nazo zoke iimfuneko, isibonelo, ukunikelwa kweentifikethi zamabeletho, njll.
AmaLunga wePalamende ayabawiwa bona athintane nomjameli womNyango endaweni yangekhabo begodu nakukghonekako benze iqhinga lokobana bangarhelebha bunjani, nokuzibandakanya ngokuzinikela emahlelweni wemirhatjho wokukhulumisana endaweni yangekhabo lapho banganikela ngelwazi mayelana nejima lencwadi kamazisi.
IZINTO EZIQAKATHEKILEKO OKUFANELE ZIKHUNJULWE
Ukusetjenzwa kweencwadi zokuzazisa kuthatha isikhathi esiziimveke ezibunane.
Lapho isitifikethi samabeletho singatholakaliko, thintana nesikhulu sesifunda ukuqinisekisa bona ngiyiphi enye indlela engasetjenziswa. Kodwana, umNyango unemithetho eqinileko ekuqinisekiseni ukukhiqizwa komtlolo wamambala wokuhlolwa khona kuzakukhandelwa ukukhohlakala.
Nayikuthi isibawo sakamazisi siyenziwa nesesitifikethi sokuzazisa sesikhatjhana, ziinthombe ezintathu okufanele zilethwe.
zimbili zakamazisi sinye seSitifikethi sokuZazisa sesiKhatjhana
UmNyango weNdaba zeKhaya unamakhamera emayunithini abomakhambangendlwana akghonakalisa ukuthathwa kweenthombe simahla.
Imibuzo inganqotjhiswa ku: iPhiko lezokuThintana, ngeTjhejo leHloko yezokuThintana enomborweni ethi: 314 8014/5 namkha kufeksi ethi: 316 7032
Iinghonghoyilo ngemisebenzi yomNyango weeNdaba zeKhaya zingethulwa enomborweni yasimahla ethi: 0800 601 190.
ABATHOMA UKWENZA IIMBAWO KODWANA AMABELETHO WABO ANGAKATLOLISWA
Umbawi amabelethwakhe angakhange atloliswe kufanele -
alethe iinthombe ezimbili ezifanako azalise iforomo i-BI 24 njengesibawo sokutlolisa ngemuva kwamabeletho;
alethe isiqinisekiso samabeletho ngomhlobo-
wesitifikethi sekliniki namkha isibhedlela lapho abelethelwa khona; namkha isitifikethi sesikolo esiqinisekisa ukungena kwakhe kokuthoma esikolweni imvumo yendlu enegama lombawi iintifikethi ezibuya kumqatjhi wangaphambili nanyana ngimuphi umtlolo osiqinisekiso sokubelethelwa eSewula Afrika namkha ukuba sisakhamuzi
Ngelanga lokuvowuta ngumazisi onebhakhowudi kuphela ozakwamukelwa. Kodwana, ebantwini abalahlekelwa bomazisi ngaphambi kwekhetho, isitifikethi sesikhatjhana sokuzazisa sizakukhutjhwa ema-awareni ama-24.
AMAHLELO WOMNYANGO
Ngaphandle kokwaziswa mazombe kwejima lencwadi kamazisi, amahlelo enziwe kiwo woke amaphrovinsi ukuqinisekisa bona abafanele ukuvowuta benza iimbawo zencwadi kamazisi onebhakhowudi.
Abasebenzi abangezelelweko nabo sele baqatjhiwe ukuqalana nesidingo esandako seencwadi zakamazisi.
Ebujameni lapho kunganama-ofisi weeNdaba zeKhaya, amayunithi abomakhambangendlwana angezelelweko afakiwe.
Amayunithi abomakhambangendlwana ayatholakala emaphrovinsini alandelako:
Nawufuna ilwazi elinabileko, ukubawa imisebenzi namkha ukunikela ngemisebenzi, abanqophisi beemfunda bomnyango bangathintwa.
Imininingwana yabanqophisi beemfunda ingendlela elandelako:
UMSEBENZI OSELEKO
Abantu abanengi benze iimbawo zeencwadi zabomazisi kodwana azikathathwa ema-ofisini womNyango weeNdaba zeKhaya. Abomazisaba kufanele bathathwe ngokurhabekako. AmaLunga wePalamende ayabawiwa bona arhelebhe ekusatjalalisweni kwabo.
Abantu labo abangakathomi ukwenza iimbawo zabomazisi abanebhakhowudi kufanele bazenze msinya iimbawo zabo.
Umuntu ongaphasi kweminyaka eli-16 kufanele aphekelelwe lilunga lomndeni, ubuncani bakhona, elimdlula ngeminyaka elitjhumi elizakumenzela isibawo sokutlolisa ngemva kwesikhathi samabeletho. Lomuntu ngaphezu kwemitlolo yokusekela, uzakubawiwa bona enze isifungo (iforomo B1 288) ukuqinisekisa imininingwana yamabeletho.
Abantu abangaphezu kwemiyaka ema-21 bangenza iimbawo ngokwabo zokutloliswa kwamabeletho okudlulelwe sikhathi.
Ebujameni lapho imitlolo esekelako ingatholakaliko umbawi uzakuhlonywa imibuzo sikhulu somNyango khona kuzakuqinisekiswa ubutjhaba bakhe nelanga lamabeletho ngaphandle kokuzaza.
<fn>nde_Article_National Language Services_UKUBEKWA KWEMIKHA (1).txt</fn>
UKUBEKWA KWEMIKHAWULO YEKORO 11: IKORO YAMATEKSI, ESEWULA AFRIKA
Indinyana 30
FUNDA LOKHU NTANZI
YINI UMNQOPHO WEFOROMELI
Iforomeli libufakazi bokuthi umsebenzi othileko usebenza emqhatjhini othileko.
LIGCWALISWA NGUBANI IFOROMELI
LIYAPHI IFOROMELI NALIQEDA UKUGCWALISWA
Kumsebenzi.
IMILAYELO
Iforomeli lingakhutjhwa umsebenzi nakaphelelwa msebenzi.
TJHEJA
Ngokwendinyana 30 (g), isizathu sokukhutjhwa emsebenzini kufuze sikhutjhwe kwaphela nakube umsebenzi okhutjhwako uyasifuna / uyasibawa
Iforomeli limfuziselo nje kwaphela, hayi ukuthi limlayelo.
Ukugcwalisa umtlolo ngenye indlela ehlukileko kunale nakho kusalungile, ikani nje nakuphelele yoke imininingwana efunekako.
ISITIFIKEDI SOMSEBENZI
Mina, .
ibizo nesikhundla somuntu
We-/wakwa-
I-adresi: .
Ngifakaza ngiyaqinisa bona ibizo ellipheleleko lomsebenzi
Inomboro yeBhugwana
Bengisebenza / ngangisebenza
Ukusukela: ukuyokufikela
umhlobo womsebenzi
Elinye ilwazi .
Ekuphumeni kwakhe emsebenzini umsebenzi lo wayerhola: R ..
inani lomrholo ngamagama nge-awa ngelanga ngeveke ngefotinayithi ngenyanga ngomnyaka
<fn>nde_Article_National Language Services_UKUBEKWA KWEMIKHA (2).txt</fn>
UKUBEKWA KWEMIKHAWULO YEKORO 11: IKORO YAMATEKSI, ESEWULA AFRIKA
Indinyana 30
FUNDA LOKHU NTANZI
YINI UMNQOPHO WEFOROMELI ?
Iforomeli libufakazi bokuthi umsebenzi othileko usebenza emqhatjhini othileko.
LIGCWALISWA NGUBANI IFOROMELI?
LIYAPHI IFOROMELI NALIQEDA UKUGCWALISWA?
Kumsebenzi.
IMILAYELO
Iforomeli lingakhutjhwa umsebenzi nakaphelelwa msebenzi.
TJHEJA
Ngokwendinyana 30 (g), isizathu sokukhutjhwa emsebenzini kufuze sikhutjhwe kwaphela nakube umsebenzi okhutjhwako uyasifuna / uyasibawa
Iforomeli limfuziselo nje kwaphela, hayi ukuthi limlayelo.
Ukugcwalisa umtlolo ngenye indlela ehlukileko kunale nakho kusalungile, ikani nje nakuphelele yoke imininingwana efunekako.
ISITIFIKEDI SOMSEBENZI
Mina, ...
ibizo nesikhundla somuntu
We-/wakwa-
I-adresi: ...
Ngifakaza ngiyaqinisa bona ibizo ellipheleleko lomsebenzi
Inomboro yeBhugwana
Bengisebenza / ngangisebenza ...
Ukusukela: ... ukuyokufikela ...
umhlobo womsebenzi
Elinye ilwazi ...
Ekuphumeni kwakhe emsebenzini umsebenzi lo wayerhola: R...
... (inani lomrholo ngamagama)
<fn>nde_Article_National Language Services_UKUBEKWA KWEMIKHAWULO.txt</fn>
UKUBEKWA KWEMIKHAWULO YEKORO 10:ABANTWANA ABAKHANGISAKO NABENZA IMISEBENZI YOBUKGHWARI NAMASIKO.
Indinyana: 2
FUNDA LOKHU NTANZI
YINI UMNQOPHO WEFOROMELI
Iforomeli lingelokwenza isibawo semvumo yokusebenzisa abantwana abangaphasi kweminyaka eli 15 ekukhangiseni, nekwenzeni imisebenzi yobukghwari namasiko.
LIGCWALISWA NGUBANI IFOROMELI
LIYAPHI IFOROMELI NALIQEDA UKUGCWALISWA
IMILAYELO
Ingcenye C kufuze igcwaliselwe omunye nomunye umntwana umqhatjhi afuna ukumsebenzisa.
Isibawo sakho asiphekelelwe ngilokhu okulandelako:
Ubufakazi bemvumo yomzali / yomkhulisi womntwana.
Ubufakazi beminyaka yobudala yomntwana ngamunye.
Umtlolo otjengisa isikhathi nerherho lomsebenzi elilandelwako la umntwana afuneka khona.
TJHEJA
Isiphathiswa somNyango wezabaSebenzi singahle senze ihlolo, ukufakazela imininingwana yesibawo oyithumeleko namkha sibawe eminye imininingwana ephathelene naso isibawo sakho.
Nakufumaniseka bona utlhayelelwa yindawo yokutlola okhunye eforomeni, ungangezelela ngelinye iphepha.
UMNYANGO WEZABASEBENZI
ISIBAWO SEMVUMO
TJHEJA : KUFUZE ZIGCWALISWE ZOKE IINKHALA EZIFANELEKO
A. IMINININGWANA YOMQHATJHI
GCWALISA ISIGABA 2 EBAQHATJHINI ABAKHAMBA NGAMUNYE NGAMUNYE, NAMKHA UGCWALISE ISIGABA 3 NAKUBE UGCWALISELA IHLANGANO
IBIZO ELIPHELELEKO LOMQHATJHI NAMKHA LEBIZO IKHAMPHANI ERHWEBA NGALO
SIBAWA UGCWALISE LOKHU OKULANDELAKO NAKUBE ISIBAWO NGESOMUNTU MUNYE
UMUNTU MUNYE
IYE AWA
UMHLOBO KAMAZISI OWUSEBENZISAKO
INOMBORO:
Ubuncani bakhona sibawa kunye kwalokhu okulandelako
INOMBORO IKHAMPHANI EREJISTARE NGAYO:
INOMBORO EKUREJISTARWE NGAYO KUKOMITJHINARI WEENLILISO :
SIBAWA UGCWALISE LOKHU OKULANDELAKO NAKUBE UBAWELA IHLANGANO (Ubuncani bakhona sibawa kunye kwalokhu okulandelako)
INOMBORO IKHAMPHANI EREJISTARE NGAYO:
INOMBORO EKUREJISTARWE NGAYO KUKOMITJHINARI WEENLILISO:...
UMHLOBO WEBHIZINISI
Ukukhangisa Zobukghwari Zamasiko
Nangabe ngokhunye, kutjho namkha ukuhlathulule
WENYULA UKWAZISWA NGAYIPHI INDLELA
NGEPOSI NGEFEKSI
I-ADRESI YOKUPOSA
UMHLOBO WEBHIZINISI ERAGWAKO
B. IMINININGWANA YESIBAWO
IINZATHU EZIKHULUMELA UKUSEKELA BONA KUNGANI ISIBAWESI KUFANELE SINIKELWE IMVUMO :
ABANTWANA BAZAKUNGENELA AMAHLELO ALANDELAKO NAKA:
Ukudlala Esiteyiji Ukukhangnisa Ukurhatjha Ukugida nokudansa
Nangabe ngokhunye, kutjho ukuhlathulule
ISIKHATHI IMVUMO LE EFUNELWA SONA: Ukusukela: . Ukuyokufika:
INANI LABANTWANA ABAKHONA KILEMINYAKA YOBUDALA ELANDELAKO:
INANI ELIPHELELEKO LABANTWANA ABASEMAHLELWENI: .
UMTLIKITLO: ...
IBIZO: ..
ISIKHUNDLA : ..
C. IMINININGWANA YELWAZI EFUNEKAKO KOMUNYE NOMUNYE UMNTWANA :
Kufuze kugcwaliselwe omunye nomunye umntwana ozokuqhatjhwa. Kungenziwa amakhophi bese aphekelela isibawo.
Ibizo elipheleleko lomntwana njengoba litlolwe esiTifikedini sokuBelethwa/ePaspotini/ emVumeni yomSebenzi:
Isibongo ...
Amabizo
Umhlobo kamazisi owusebenzisako: Isitifikedi Sokubelethwa Imvumo Yomsebenzi Ipaspoti
Isitifikedi Sokubelethwa /IPaspoti/Inomboro yemVumo yomntwana: .
Tjengisa bona umntwana lo uzakusebenza / uzakuhlanganyela kangaki ehlelweni namkha emahlelweni la ngelanga linye nangeveke.:
Lesithathu
Lesine
Amalanga weveke: merega ngetshwayo
Inani lama-awa womsebenzi ngelanga
Inani lama-awa umuntu akhona ngbawo emsebenzini ngelanga
Inani lama-awa ngeveke: ..
Inani lama-awa umuntu akhona ngawo emsebenzini: ..
Umntwana lo njenganje uyafunda na Iye Awa a Umsebenzi lo / ukungena kwakhe ehlelweneli kuyakuliya na ukuya kwakhe eemfundweni zakhe Iye Awa b Nakube uzakuliyeka, uzakurarululwa njani loyo umraro :
Ubufakazi bemvumo (buphekelela isibawo esitloliweko ) Iye Awa
Ubufcakazi beminyaka yobudala ( buphekelela isibawo esitloliweko) Iye Awa
<fn>nde_Article_National Language Services_UKUBHALISWA KOMFUNIMS.txt</fn>
IMINININGWANA EPHATHELENE NOMUNTU
Isibongo
Amabizo
Inomboro Yebhugwana
I-adresi
Inomboro Yefowuni
Umhlobo
MuNtu oNzima
Isikhabo Somuntu ( Ilimi )
Amanye Amalimi
Ubulili
Duna
Kunobuqhwala Onabo
Iye
Awa
Nakube bukhona, buhlathulule
Iye
Awa
Nakube awusiso, ungowaliphi ilizwe
Ayikho hlangana nalawa
IFUNDO
Uphase Liphi Ibanga Lefundo Elingeliphezulu Kinawo Woke Onawo
Iimfundo
Isimbuli
Iziko Lefundo /umthombo wesifundo
Iimfundo
Wazithola Ngamuphi umnyaka
ILIMUKO LOMSEBENZI
Isikhundla
Usebenze Isikhathi Esingangani
Isizathu Sokuphuma/Sokulisa Umsebenzi
Isikhundla
Usebenze Isikhathi Esingangani
Isizathu Sokuphuma / Sokulisa Umsebenzi:
Isikhundla
Usebenze Isikhathi Esingangani
Isizathu Sokuphuma/ Sokulisa Emsebenzini:
Lapha ngifakaza ngiyaqinisa bona imininingwana engehla le iliqiniso elipheleleko.
Umtlikitlo Womfakisibawo
TJENGISA IRHULUPHELWAKHO
Nanti irherho lawo woke amakoro wefundo kunye nemisebenzi ongayenza ekufundeni. Akhe wenze unga ukghona ukuyenza yoke imisebenzi ekhona le, bese unikela enye nenye ikoro yefundo amaphuzu atjengisa ukuthi uyithanda namkha uyikarekela kangangani imisebenzi eyenziwa ekorweni yefundo leyo. Kanenginengi izinto ozikhupha ngazo isizungu zitjengisa nerhuluphelwakho. Nakube uthanda munye kwaphela umsebenzi obekwe njengesibonelo ekorweni yefundo, thalela umsebenzi loyo bese unikela ikoro yokufunda leyo amaphuzu atjengisa bona uyithanda namkha uyikarekela kangangani. Ukunikelwa kwamaphuzu kufuze bona kwenziwe ngalendlela elandelako: 1 ngiyithanda/ngiyikarekela kancani khulu, 2- angiyithandi/angiyikarekeli, 3 ngiyithanda/ ngiyikarekela ngokulingeneko, 4 ngiyayithanda / ngiyayikarekela, 5 ngiyithanda / ngiyikarekela ukudlula zoke.
Ikoro Yokufunda
Ngiyikarekela / ngiyithanda kancani khulu 1
Angiyithandi/ angiyikarekeli
Ngiyithanda / ngiyikarekela ngokulingeneko
Ngiyayithanda / ngiyayikarekela
Ngiyithanda / ngiyikarekela ukudlula zoke
Zokulima Nezokutlhogonyelwa Kwemvelo
Zisipha ukudla ngokulima. Ziqalelela iingadi, amahlathi kunye nemvelo. Ukulima nokufuya, ukusebenza eenqiwini zemvelo, eengadini nemahlathini kunye nokutlhogonyelwa kwemvelo.
Amasiko Nobugwali/Nobukghwari
Ukwenziwa kwezinto ezihle namkha ukuthabisa abantu ngokubavumela nangokubagidela, nangokhunye okufana nalokhu. Ukubumba nokuphothela, ukudlala imidlalo, ukuthatha iinthombe nokuthatha iinthombe ezidlaliswako zibukelwe, ithelevitjhini, ividiyo, ukudlala imidlalo yesiteyiji namkha ukwenza imisebenzi yokuhlobisa kunye nokugwala.
Zamabhizinisi, zokurhweba nezokuphatha
Ukukhwezelela, ukuhlela kunye nokwenza iqiniso lokobana ikhamphani umsebenzi wekhamphani ukhamba kuhle. Ukwenziwa kweentatimende zeemali zekhamphani, ukulawulwa kwekhamphani, ukulawulwa kwabasebenzi, ukuthengelwa kwekhamphani ipahla, ukumakethwa kwepahla yekhamphani, ukuphathwa kwemisebenzi ye-ofisini kunye nokuphathwa kobudlelwana bekhamphani nomphakathi.
Iimfundo Zokuthintana Nelimi
Ukusetjenziswa kwelimi ukusiza abantu kobana bathole ilwazi ngokukhuluma nangokutlola. UmTjhugululi, umBikiindaba wephephabhugu namkha wephephandaba, usolimi, umtloli weendaba namkha wemitlolo.
Ifundo, Ukuthwasisa Netuthuko
Ukufundisa nokuthwasisa abantu. Umfundisi weenkolweni, wefundo ephakemeko njengemaYunivesthi, emaTheknikhoni neKholeji weChwephetjhe nokufundiswa kwabantwana abancani ( ihlelo lokuthoma lokukhuliswa komntwana ).
Imitjhini yokugwala, amabhlorho, iindlela, aboflayi, imitjhini yegezi neye-inthanethi, ukwenziwa nokuhlanganiswa kwemitjhini kobanyana izokusebenza kuhle kunye nomsebenzi weemayini.
Iimfundo Ngabantu Nangezomphakathi
Ukufundwa kwemikghwa yabantu kobanyana uzokukghona ukubasiza.
Ukusebenza nabantu nokubathuthukisa ( ukufundiswa ngokusebenza kwengqondo yomuntu nangamakghonofundwa wobuphilo ), iimfundo zekolo ( amakholwa nabafundisi ), umlando, iimfundo ngomhlaba nangokuthi kungani abantu bahlala emadrobheni ( ijiyografi ), ukufunda ngokuphilisana nangobudlelwana babantu ( isazi seemfundo zabantu nokuziphatha kwabo ), iimfundo ngabantu bekadeni neenyamazana zekadeni ( isifundo sepilo yekadeni ).
Umthetho, Zepi ( zobujoni ) Nezokuphepha
Ukuqalelelwa kokuphepha nokuvikeleka kwabantu nobulungiswa elizweni. Amapholisa, amagcwetha nabatjhutjhisi, zamajele, ukufundela nokuthwasiselwa zobujoni ( amajoni wehlabathini, welwandle kunye newemmoyeni.)
Zamaphilo Nezomphakathi
Ukusiza abantu ngokuqalelela ipilwabo yemzimbeni, yengqondweni nemmoyeni.
Ukuvikelwa kwezifo, ukukhuthazelwa kwepilo ehle, ukuqalelelwa kwabantu abagulako, ukuhlengwa kweengulani, ukusebenza ema-embulenseni, umsebenzi wezokwelapha kunye newokuqalelelwa kwehlalakuhle yomphakathi.
I-Mathemathiksi, ISayensi, IKhomphiyutha Kunye NeSayensi YokuPhila
Ukusebenza ngeenomboro ukurarulula imiraro, ukusebenza ngamakhomphiyutha ukubulunga imininingwana yelwazi elithileko kunye nokusebenza ngezinto eziphilako. Iimfundo zekhomphiyutha, usombalo, ibhayoloji (isifundo seentjalo neenyamazana / neenlwana).
Izenzelwa
Ukusiza abanye abantu njengokubasiza emaretsjurente nemahotela nakezinye iindawo zokuphumula, ukusebenza njengompheki, umkhambisi weemvakatjhi, umlimukisi ngezamakhambo, umelusi weenqiwi, ukuthutha abantu, njengomtjhayeli weteksi nomtjhayeli webhesi, ukuqalelela ukuqaleka komuntu njengokulungisa iinhluthu zabantu, ukuqalelela abantu abadala, ukusebenza emakhwitjhini, ukusebenza ehotela, ukusebenza kezokuthengisa ( njengokuba mthengisi ).
Ukutlama Nokwakha
Ukutlama nokuthala imakho, ukwakha izindlu, ukwakha iindlela namabhlorho kunye nokufakela igezi emakhiweni.
Isirhunyezo Seenrhuluphelo
Tlola amakoro wokufunda amathathu la unamaphuzu aphezulu khulu khona.
<fn>nde_Article_National Language Services_UKUFUNZA ISANA ELINOM.txt</fn>
UKUFUNZA ISANA ELINOMPHARU ENDEBENI/ERHWALABHENI
Isazi seKulumo - iLimi
Uyilethelwa mNyango wezamaPhilo
UChristopher, osencwadini ngaphandle, wabelethwa anompharu omasikizi okabili endebeni nerhwalabheni. Indebakhe yalungiswa lokha naneenyanga ezi-5 ubudala begodu koke kukhambe kuhle khulu. Irhwalabha lakhe lizakulungiswa ngemva komnyaka.
IKOMBA
INDLELA ISANA ELIJAYELEKILEKO LIGOMA NGAKHONA 2
UKUMUNYISA IBELE KULUNGANISWA NOKUMUNYISA IBHODLHOLO 3
IMIRARO EKUHLANGABEZWANA NAYO EKUMUNYISENI ISANA ELIPHARUKE IRHWALABHA 4
KUBAYINI UBUDE BESIKHATHI SOKUFUNZWA KWESANA BUQAKATHEKILE 5
UKUMUNYISA IBELE ISANA ELIPHARUKE IRHWALABHA 5
UKUMUNYISA IBHODLHOLO ISANA ELIPHARUKE IRHWALABHA 7
EZINYE IINDLELA ZOKUFUNZA EZINGABANDAKANYI UKUMUNYA 10
UKUFUNZA NGEKOMITJI 11
UKUFUNZA NGEKHEZO 12
ITJHUBHU LEEMPUMULO NAMATHUMBU 12
UKUHLANZEKA KOMLOMO 12
OKUMAYELANA NOKHUNYE UKUFUNDA 13
OKUMAYELANA NESINYE ISELULEKO NESIZO 13
Ukufunza isana elinendebe/irhwalabha epharukileko
ISINGENISO
Amasana abelethwe anerhwalabha epharukileko kanengi anemiraro yokufunzwa ngombana umgudu womlomo (umlomo) awukahlukani nomgudu weempumulo(iimpumulo). Ngalokho-ke isana alikghoni ukudosa ngemlonyeni, ngikho liba nomraro wokumunya ibele namkha ibhodlholo.
Ubukhulu kanye nomhlobo wompharu okuba yinto ehlukako isana ngesana, ngibo obuqunta indlela isanelo elingafunzwa ngayo. Nakube isana linompharu endebeni kwaphela, umraro nakube uba khona uba mncani khulu nalifunzwako. Kukuba khona kwerhalabha elihlangeneko okuqakathekileko okwenza isana likghone ukumunya.
INDLELA ISANA ELIJAYELEKILEKO LIFUNZWA NGAYO
Indlela yokufunza ibandakanya ukusengelwa ekonweni (kungaba libhodlholo nofana amabele), isana libumba irorwana lebisi (ibholwana yebisi), bese irorwana yebisi leyo igedeka ukusuka ngaphambili iye ngemuva lomlomo lapha iginywa khona iye ngendeni. Ngokujayelekileko isana likghona ukuphefumula ngeempumulo khibe lifunzeka ngomlomo.
Lokha nakufakwa ikono ngemlonyeni, iindebe zenza itshidzo magegana nayo bese ilimu liyaphakama kobana ligandelele phezu kwerhwalabha eliqinileko. Ilimu lizabese liya emuva, linikele bona kube nesibanga esaneleko phakathi kweendebe nelimu/nerhwalabha ngaphandle kokungenisa ummoya ngemgudwini. Ngaleyondlela kuba nesikhala bese umkghado usengeleka ngemlonyeni.
Isikhala sivikela ikono bonyana ingaphumi emlonyeni begodu sivikela isana bona lisekele ukubamba kwalo ikono. Iinhlafunyo, ilimu, imihlathi neensini kugandelela umkghado kobana uphume ebeleni.
Indlela yokufunza iyafana kungakhethi bona ufunza ngani (ibele nofana ibhodlholo). Nanyana kunjalo indlela yokumunya umkghado ebeleni iyehluka kunokudosa ibisi ebhodlholweni. Idemu yebhodlholo ayidingi umsebenzi omnengi esaneni ukusebenzisa iinhlafunyo, imisipha yobuso, ilimu, iinsini nemihlatjhana.
UKUMUNYISA IBELE KULINGANISWA NOKUMUNYISA IBHODLHOLO
Ukutleleza kwebisi:
Ngokuvamileko, ukutleleza kwebisi ebhodlholweni kumsinyana kunebeleni , nanyana lokhu kuthintwa zizinto ezinengi eziphathekako, sib. umhlobo webhodlholo nekono, kanye nobukhulu bekono. Ukutleleza kwebisi nakufunzwako kuthintwa likghono lakamma lokwehlisa (ukukhupha ibisi) ngakelinye ihlangothi-ke umma wehlisa khulu nakube esana nalo limunye khulu.
Ukumunyisa ibele kunemiphumela emihle :
a Umkghado yinto evela emzimbeni, begodu ayithikamezi amathitjhu womzimba njengombana kwenza eminye imihlobo yokudla kwabantwana. Amathwethwesi wepumulo yesana elinompharu asepepeneneni, umkghado awuwathikamezi.
bUkumunyisa ibele akubangeli izinga elifanako lokugandeleleka maphakathi nendlebe njengombana kwenza ibhodlholo kuba bubuhle ngombana amasana anerhwalabha elipharukileko abamsinyana ekuphathweni yimaphakathi yendlebe. Ukumunya msinyana kubanga ukulinganiseka kwegandelelo maphakathi nendlebe okuyinto enciphisa amathuba wokuphathwa yimaphakathi yendlebe.
Ngaphandle kokuqala bona isana limunyiswa ibele namkha ibhodlholo, ikani nje kumele liphiwe ukudla okwaneleko. Ukumunya kunobubhadekelo ngombana kukhuthaza ukusetjenziswa kwemisipha yobuso edingeka malungana nokukhuluma okujayelekileko (ukuthuthukiswa komdumo). Ukudlula lapho, iindlela zokufunza umntwana osanda kubelethwa ziqakathekile. Umntwana ojayelekileko uthatha pheze imizuzu ema-20 ukuya kema-30 ukuqeda ukudla kwakhe, lokho kumnikela isikhathi esaneleko sokukhula kanye nokudla.
IMIRARO EKUHLANGABEZWANA NAYO EKUMUNYISENI ISANA ELIPHARUKE IRHWALABHA
Imiraro kanengi ehlangabezwa masana apharuke irhwalabha ifaka hlangana:
Ukumunya okubogabogako
Ukukghanywa
Ukutjokoza ngeempumulo (ukubuya kwebisi ngeempumulo)
Ukufunzwa isikhathi eside
Ukungabi nomzimba
Ukuphefumula ngokwedluleleko
Esaneni elipharuke irhwalabha ukufunzwa okujayelekileko kuphazanyiswa kungakghoni ukumunye kuhle nobudisi okuhlangabezanwa nakho nakulingwa ukugandelela ikono. Amasana apharuke indebe kwaphela kanengi akabi nobudisi bokufunzwa. Ukupharuka indebe nokho kuhazamisa ekwenzeni itshidzo magegana nekono. Lokhu kujanyiselela kukulokha isana nalisebenzisa itlobo yelimu nomqoqo wesini (ingcenye ekhukhumeleko yesini ebamba amazinyo) ukwenza ukuvaleka magegana nekono. Ukungabikho kwetshidzo/isivalo leso kungabanga bona ibisi livuze magegana nompharu. Nakubanjwa umpharu womntwana ngaphezulu namunyiswako noma ngakiliphi ibele kungasiza bonyana ibisi lingavuzi.
Nokho, isana elinerhwalabha epharukileko alikwazi ukwenza itshidzo emuva emlonyeni ngombana umlomo nepumulo akukahlukani. Lokhu kumraro ngombana itshidzo eza muva edingeka nakumunywako ayenzeki. Ukuze kwenzeke itshidzo yamuva, kumele kube negandelelo ngemlonyeni elibanga bona kumunyeke. Isana elipharuke irhwalabha nalilinga ukwakha indlela yokumunya sekufana nomuntu ovuthela ibhaloni epontjileko. Kanti-ke godu ngaphandle kokumunyokhu, isana alikwazi ukufumana ibisi ekonweni. Nangaphandle kokungakghoni ukwakha igandelelo elifunekako, nakube ikono ifakwa ngemlonyeni wesana, imisipha yokumunya izokwenza bona isana liphakamise ilimi lalo ukuze ligandelele ikono kobana iphume umkghado. Ukungabikho kwerhwalabha eqinileko kutjho bona ikono izokusunduzeleka bunqopha ngaphakathi kompharu. Lokhu kubangela imiraro emibili. Kokuthoma, ikono igandeleleka kancani khulu phezu kwerhwalabha bese nakube kuyenzeka , uba mncani khulu umkghado ophumako kanti kwesibili, nakube ikono ingene ngempharwini bese kuphuma umkghado, uzodlulela ngeempumulweni kunobana uye ngemlonyeni bese ungena ngemgudwini wepumulo. Ukudlulela komkghado ngeempumulweni kubanga bonyana unganeli umkghado oginywako bese kwenza bonyana ukumunyisa kuthathe isikhathi eside khulu.
KUBAYINI UBUDE BESIKHATHI SOKUFUNZWA KWESANA BUQAKATHEKILE
Ukufunda ukumunya kuyadinisa esaneni elinompharu, lingagcina sele lilele bese lingasamunya loke ibisi lalo. Nakube isana aliseli ibisi elaneleko njalo nalifunzwako, angeze laba nobudisi obufunekako begodu lingagcina limteketekana. Lokhu kubangwa kukobana lokha isana nakuthathwa isikhathi phambi kobana lifunzwe lisebenzisa amandla amanengi kunangendlela lifanele lidle ngakhona.
Ngemva kokufunzwa kuvamisile kinofana ngiliphi isana kobana lilale. Ngesikhathi sokulala lesi, kanengi ukugayeka kokudla kuyehla bese kuvumela kobana isana lithele umzimba. Ngalokho-ke isana elinompharu liba nesikhathi eside sokungalali ngombana lithatha isikhathi eside nalidlako, le-ke ngenye imbambezela eyenza bona lingatheli umzimba ngokwaneleko. Ngalokho kuqakathekile bona ukudla kungadluli isikhathi sokudla esamukelekako (okungaba mizuzu ephakathi kwama-20 ukuya-30).
Nakube isikahthi sokudla sibonakala siluleka, ababelethi nabo bazithola babopheke isikhathi eside. Isikhathi esinengi esithathwa ekudleni, nokungabi nepumelelo, ngalokho kubanga bona ababelethi bahlanganelwe ziinhloko.
UKUMUNYISA IBELE ISANA ELIPHARUKE IRHWALABHA
Umhlobo wompharu uba nomphumela ekuphumeleleni ukumunyisa ibele. Ukumunyisa ibele isana elinompharu munye kungenzeka lula nakube ikono ifakwa ngehlangothini lomlomo elingakalimazeki. Isana kumele nalo liphathwe ngendlela ezakwenza bonyana ihlangothi elinompharu lihlala liqaliswe phezulu. Lokhu kuvikela bona ibisi lingachitheki emlonyeni okwenzeka nakube umpharu uqale phasi.
Ukunciphisa ukungakghoni kuhle ukubamba nokumunya, umma angafaka ikono ngemlonyeni wesana abe aqede ukulimunyisa. Isisithakono nedemu zingasetjenziswa nazo.
Abomma kumele bakhuthazwe ukulinga ukufunza abantwana babaphethe ngeendlela ezahlukileko ukuze bakghone ukwazi bona ngikuphi okubasebenzela ngcono, isib. ukuphatha isana ngokulijamisa lilinganisane nekono. Lokhu kunciphisa ukutjokoza bese umkghado ungene ngeempumulweni ngombana kulitleleze lemvelo lomzimba, alithikamezi ithwethwesi lamathimila.
Ukufunzwa okufaneleko akukameli ukuthatha imizuzu engaphezu kwema-30 begodu kumele kusungulwe iinkhathi zokumunyisa msinyana ngendlela okungakghoneka ngayo ngemva kokubeletha. Umntwana angafunzwa kanenginengi kunesana elinganampharu, pheze njalo ngama-awara amathathu.
I-obtjhureyitha nayo inobubhadekelo. Lokhu sisetjenziswa esilungisa iinhlafunyo namazinyo, nofana ipleyiti esetjenziselwa ukuvala umpharu erhwalabheni eliqinileko. Lokhu kwenza bonyana ukufunza kube nomphumela omuhle emahlangothini amanengi. Abomma godu bangalinga ukubamba ibele ngemino bese bagandelela ngothubhakghuru ukuze umkghado utleleze. Ukubeka ihloko yomuno phezu kwendebe enompharu kusiza ukwenza ukutshidzeka okungcono ukuze kuncanceke.
Nokho kunobumbi obuthize ekumunyiseni isana elinerhwalabha epharukileko:
a Isana lingahlulwa kubamba nokumunya, bese okukhambisana nalokhu kube kuhlulwa kugandelela ibele ngemlonyeni.
b Umphumela walokhu kungaba kukuthi umma ugcina ahlangene ihloko kanti nesana liphele ihliziyo lilokhu litlhaga nokumunya.
c Izinga lokutleleza komkghado liba sidondi, bese kubange bona umntwana angadli kuhle. Ngalokho isana lingatheli umzimba.
d Nakumunyiswako kuba nzima ukutjho bona lingangani ibisi elimunyiweko belaginywa. Ukusebenzisa indlela yokusengela umkghado ngebhodlholweni iyawurarulula umraro lo. Qinisekisa bonyana umntwana uthambisa ileyiri lakhe ngendlela efaneleko. Lokhu kuqinisekisa bonyana akomeleli.
e Abomma bangaphathwa kukomelela kwamabele nakube amasana akamunyi umkghado ngokwaneleko.
Ukusengela umkghado nokumunyisa ngebhodlholo elithambileko kwenza isana bona lizuze ekuseleni umkghado, kodwana ngaphandle kwemiraro yokumunyisa.
Inakube ukumunyisa kuyaphumelela, kuyanelisa, nokho, nakube akusebenzi, umma usenganikelwa ithuba lokusengela bese amunyise ngeneye yeendlela ezitjhwiweko. Nanyana kufanele bona umma ahlale akhuthazwa ukulinga ukumunyisa, kanengi azakhe kuphumeleleke.
UKUMUNYISA IBHODLHOLO ISANA ELIPHARUKE IRHWALABHA
Ukufunza ngebhodlholo kungcono kunangekhezo nofana ngetjhubhu lokudla ngombana kunikela umntwana ilwazi lokumunya, okuyinto eqakathekileko malungana nokuqina kwehlafunyo nokwazi ukukhuluma. Njengombana ukumunyisa kanengi kuba budisi khulu, ukufunza ngebhodlholo kuba ngokho okunyulwako. Nakukghonekako, kumele kusengelwe umkghado nebhodlholweni bese kumunyiswe umntwana.
Isana kumele liphathwe sakujanyiswa. Le-ke yindlela ejayeleke khulu nevumela bonyana namandla wedoselophasi atlelezisele ibisi enzasi. Godu kusiza ukuvikela ibisi bona lingazali ngematjhubhuni weYustatjhiya nemaphakathini weendlebe.
Kungcono nakube idemu iba ngeyeletheksi ethambileko kunobana ibe yisilikhoni. Idemu ingabiliswa kanenginengi ukwenzela bona ithambe.. Idemu ebanzi begodu espara efana ne- 'Nuk" nezinye ezibumbeke njengayo zinobubhadekelo esaneni elinompharu, begdu ithandwa khulu bosolwazi beenhlafunyo neensini (orthodontists). Omunye umhlobo wedemu enobubhadekelo yi- Pigeon latex, enetjhuba elinguncantathu. Nebhodlholo eligandelelwako nalo liyasiza kunalelo eliqinileko, ngombana ngalo ukghona ukusiza ukufaka ibisi emlonyeni wesana ngokuligandelela.
Idemu enetjhuba elikhulu kunelijayelekileko nofana elenziwe sasiphambano ingasiza ukutlelezisa ibisi. Lokhu kungombana ukumunya kubudisi, yeke isana lidinwa masinyana. Nokho-ke itjhuba akukameli libe likhulukhulu kangangobana ibisi selirhutjhuke lokha ibhodlholo naliqaliswa phasi ngombana lokho kuzakwenza isana lirhitjhwe. Kungcono ibisi nalithonta kancani. Nawenza itjhuba elikhuludlwana sebenzisa inalidi etjhisako. Nawusika idemu sasiphambano, ihlanakele bese usika isiphambano esingaba ma-5mm ukuvundla usebenzise utjhefana ohlazekileko. Nawuqedako uhlanulule idemu leyo-ke.
Ukumunya kunzima esaneni elinompharu ngalokho isana lidinwa msinyana. Ukwenza bona ukufunzwa kube lula, kungasetjenziswa idemu enetjhuba elikhulu kunelijayelekileko nofana enetjhuba elisikwe sasiphambano ngombana isiza bona ibisi litleleze lula.
Kungasetjenziswa nanyana ngiyiphi idemu ekhambisana nebhodlholo elisebenzisekako! Ukubona bona ukuhlanganiswa kwedemu nebhodlholo kuyasebenza isana kufuze likghone ukumunya kuhle, lithele nomzimba nawe uzizwe utjhaphulukile ngendlela limunya ngakhona. Nakube isana liyakghona ngedemu nebhodlholo elijayelekileko, khona-ke lisebenzise njalo nje. Nanyana ngikuphi okunyulako, kumele kube yinto etholakalako nethengekako. Nokho-ke kunendemu ezinengi ezenzelwe amasana anompharu. Lezo ezitholakele zinobuhadekelo ngeilezi:
Ibhodlholo lenziwe ngeplastiki ethambileko negandelelekako, begodu linesibumbeko 'esiparaleleko' nofana esibuncande. Lokhu kwenza bona umfunzi akghone ukugandelela ibhodlholo ngokwaneleko ukusiza isana lidose ibisi elaneleko.
Idemu yidanyana begodu imatsikazana kunejayelekileko, begodu isikwe sasiphambano ekugcineni. Ukusika sasiphambano akwenzi bona ibisi liphume nakube isana alilumalumi idemu nofana liyimunye. Ibisi liphuma kwaphela lokha isana nalilinga ukudla. Kwenzeka ukulinganela hlangana kokumunya kwesana nokugandelela komfunzi.
Pheze nofana ngiyiphi idemu ingafakwa ebhodlholweni I-Mead-Johnson, nanyana ngasikhathi kuba nokuvuza kuya ngeendemu ezahlukileko, lokhu nokho akusiyinto etshwenya khulu, sekufuneka ibhibhi kwaphela.
(Qala ikhasi 13)
Nanyana amabhodlholo wakwa-Mead-Johnson kuthiwa asetjenziswa kanye alahlwe angahlanzwe bese kubulawa umlwana abuye asetjenziswe kanengingengi godu. Kungcono ungawafaki kumayikhroweyivi nofana emtjhinini ohlanza izitja.
Ilinyana elisemlonyeni wedemu elingabekwa ngendlela yokobana lilawule ukutleleza kwebisi kobana lingaphumi, litleleze kancani, nokutleleza khulu.
Idemu ethambileko ingagandelelwa kancani bese iyaliswa kobana ibhadekele imizamo yesana yokumunya.
Umhlobo lo webhodlholo uyadura. Nawo uyatholakala eSewula Afrika nanyana ungatholakali emakhemisi ajayelekileko kodwana kubathengisi bemikhiqizo yakwa-Medela
(Qala ikhasi 13). Lokhu kuza kuhlangene, kuba libhodlholo, isivalo, idiski, ilinyana kanye nedemu.
I-Haberman Feeder ayikalungeli abantwana abanobudisi bokuginya, okutjho labo abanobudisi bokukhambisa ibisi ukusuka emlonyeni ukwehlela emphinjeni.
Idemu kumele ifakwe ngemlonyeni wesana ukuze ihlale ngaphasi kwethambo lerhwalabha nofana phezu kwepleyiti lokufunza. Lokhu kwenza bona isana likghone ukugandelela ilimu lalo, nedemu, phezu kwethambo bese ngokwenza njalo lidose ibisi. Nakube idemu iphethwe yanqotjhiswa ngemlonyeni wesana, izokugandelelelwa ngempharwini bese ibisi litlelezela ngepumulweni lingayi ngemlonyeni.
Njengombana isana lingaginya ummoya omnengi nalimunyako, kumele linonde libhodliswa, okutjho bona njalo nje emizuzwini embalwa. Nakube isana liyarhitjhwa, kumele kukhawulwe ukulifunza, libekwe phezu kwedolo lakho bese ulihlikihla ngetende yesandla sakho phakathi kwamahlombe. Wesule ibisi epumulwenalo. Nakube liragela phambili ngokurhitjhwa, kumele isana lifunzwe kancani kunekuthomeni, ibisi lingabethi ingemuva lomphimbo. Idemu enetjhuba elifana nalelo, ekhuphela ibisi ngemlonyeni ngasikhathi sinye, ingasetjenziswa ukuvikela ukurhitjhwa.
Kungaba yindlela esidondi, yeke kuqakathekile kobana ababelethi babekezele bazigedle, baziphe isikhathi esaneleko sokufunza. Kanengi ukufunza akukafaneli ukuba side ngaphezu kwemizuzu ema-30 ukuya e-45 njalo ema-awareni ama-3 ukuya ka-4. Isana kumele njalo nje liphathwe ngethando, lidlaliswe begodu likhulunyiswe. Lesi sikhathi esiqakatheke khulu sokusungula ubudlelwana obutjhideleneko phakathi kwakamma nesana.
EZINYE IINDLELA ZOKUFUNZA EZINGABANDAKANYI UKUMUNYA
Ukuqakatheka kokumunya kugandelelwe, kodwana nakube ukumunyisa ibele nofana ibhodlholo akuphumeleli namkha udorhodera owanze i-ophareyitjhini empharwini athande bonyana kujame kancani ukufunza ngokusebenzisa iindlela ezimbilezi, kungasetjenziswa ezinye iindlela. Lokhu kufaka ukufunza ngekomitji, isirinji, ithunjana nofana ikhezwana.
UKUFUNZA NGEKOMITJI
Ukufunza ngekomitji ngenye yeendlela ezilungileko zokujamiselela, ngombana iphephile, inepilo, ilula begodu itjhiphile, godu ingasetjenziswa ukufunza umkghado osengelweko. Sebenzisa ikomitjana efana ne-40ml Baby Cup Feeder etholakala kubabi bemikhiqizo yakwa-Medela*. Hlanza ikomitji bewubulale imilwana bese uyibuyisa phakathi ngebisi. Beka isana phezu kwamathangakho, usekele ihlokwalo. Ungadinga bonyana uphuthele izandla zalo ukuze lingathinti ikomitji. Sondeza ikomitji eendebeni zalo zomlomo, kuthi nalivula umlomo, utjhigamise ikomitjhi leyo. Yeke lizokurhamula ibisi ekomitjini. Ungatheli ibisi ngemlonyenalo. Linikele isikhathi sokuphumula njalo ngemva kokurhamula. Lizaziselela ngesikhathi salo belilawule umthamo webisi eliwuthathako. Nasele lisuthi, lizokuvala umlomalo lingasafuna ukusela. Tjheja bonyana lisele umthamo ongangani ngelanga ingasi ekupheleni kokufunza okunye nokunye
Isirinji nofana idropha ingafunyanwa ekhemisi begodu ingasetjenziselwa ukuthontisela buthaka ibisi ngemhlathini womntwana kunobana liye emphinjeni. Ukusiza ngokufunza ngesirinji, kungananyathiselwa umuno weplastiki wokufunza wakwa-Medela esirinjini. Ofunzako uzakufaka iminwakhe ngeqadi komuno wokufunza weplastiki bese uvumela isana limunye emunweni bese kancani kancani kugandelelwa isikhondo sesirinji. Indlela le ingasetjenziswa ukuseza imithi. Umuno weplastiki wokufunza ngesirinji wakwaMedela.
UKUFUNZA NGEKHEZO
Ukufunza ngekhezo kubuthaka khulu, kodwana kungasetjenziswa njengejamiselela lokha ezinye iindlela nazihlulekilkeo.
ITJHUBHU LEEMPUMULO NAMATHUMBU*
Indlela le isetjenziswa njengemizamo yamaphelelo nakufunzwa umntwana onompharu. Kufakwa itjhubhu ngepumulweni yomntwana, bese linqotjhiswa kundinyana, ngalokho lidlula kuqhoqhoqho, ngaleyondlela ibisi lithelwa lehle ngetjhubhelo. Kuyindlela esidondi ngombana umntwana akubi nemizamo ayenzako, nokho kuyindlela ethembeke khulu yokwenza bona umntwana adle abe athele umzimba. Kutuswa khulu bonyana akhuthazwe ukumunya idemu, isib, I-NUK Orthodontic dummy, khulukhulu nakufunzwako. Lokhu kuzokusiza imisipha yokumunya, okuqakatheke malungana nokukhula kwehlafunyo nokukhuluma. Godu lokhu kufundisa umntwana ukuthi athi nasamunyako, isisu sakhe sigcwale! Phezu kwalokho, isana kufanele liphathwe ngendlela ejayelekileko yokuphathwa nalifunzwako. Ngokujayelekileko ukufunza ngetjhubhu leempumulo nangethumbu kufanele kuliswe msinyana ngendlela okungakghoneka ngayo.
UKUHLANZEKA KOMLOMO
Nanyana kusetjenziswa yiphi indlela yokufunza, kuqakathekile ukugcina zoke iindawo magegana nompharu zihlanzekile. Ngemva kokufunzwa kwesana, linikele amanzana abilisiweko apholiswa ngebhodlholo ukuze kusuke ukudla okusalele empharwini. Uboya obuthambisiweko nabo bungasetjenziswa ukuhlanza umpharu. Nakube ukudla kusele kwaba kunengi, kuzokuhlangana neendende emlonyeni namathimila epumulweni bese kwenza ikhokho elomeleleko okungabanga ubulwelwe endawaneni leyo. Ilizwi lokugcina lokukhuthaza: Lokha isana nalithela umzimba, lizokhula begodu liqine, bese ekugcineni likghona ukusebenzisa nanyana ngiyiphi idemu nebhodlholo, nofana lisebenzise ikomitji. Akukaqakatheki ukuriyadisa ukulumula isana elinompharu kobana lithome ukugoma ukudla, kumele liphathwe njengamanye amasana ngendlela kungakghoneka ngayo.
Imikhiqizo yakwa-Medela iyatholakala kezinye iintolo ezikhethekileko zabantwana, emakhemisi ekhethiweko nemitholapilo ekhethekileko. Nakungasinjalo inga-odwa ngokusebenzisa abAbi bemikhiqizo yakwa-Medela: uJane Pitt at +27 11-788-9102/72. Imikhiqizo ingaposwa ngobusuku bunye enarheni yoke.
MAYELANA NOKUFUNDA NOKUFUNDA UKUYA PHAMBILI
MAYELANA NEZINYE IZELULEKO NESIZO .
Isibhedlela sendawo yangekhenu
<fn>nde_Article_National Language Services_UKUGIDA NOKUTHIYWA KW.txt</fn>
UKUGIDA NOKUTHIYWA KWEGIDO
ISIBAWO SOMGIDI NGAMUNYE
Iimfundobandulo
Ukuthiywa Kwegido
Ukugidela Ababukeli
Irhubhululo Nemitlolo
Ifestivali Yokugida
Okhunye (nqophisa):
ISIGABA 1: IMINININGWANA YOKUTHINTANA
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
I-ADRESI YEKHAYA
IPHROVINSI
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Uzakuthanda bona i-NAC ithintane njani nawe ( Sibawa ukhethe iindlela ezimbili )
Ngeposi
Ngefeksi
Ngefoni
Akhe usihlathululele ngokufitjhazana ngephrojekhthi le, ngamagama angadluliko kama-500.
Bangaki abantu abasephrojekhthinakho le Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo besitjhaba nehlalo yaso ezakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.
Abaduna
Abasikazi
AbaNzima
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhuwa
Abasebenzela Safuthi
Abatorhako
ISIGABA 3: IHLATHULULO YEPHROJEKTHI
Isihloko / Igama Lephrojekthi Oyenzela Isibawo.
Hlathulula iminqopho eqalene nephrojekhthi le.
Sendlalela imininingwana yehlelo ozolilandela ukuphumelelisa iphrojekhthi le
Isikhathi ( nini )
Indawo ( kuphi )
Abantu abazakunikelwa / abanikelwe umsebenzi wokuphumelelisa iminqopho engehla
Imisebenzi ( ibale ngamabizo ngokulandelana )
Umphumela ( Itjho imiphumela olindele ukuyithola ngokwenza imisebenzi engehla le )
Ukuthoma
Ukuqeda
Umphakathi uzakusizakala njani / ngani ngephrojekhthi le
ISIGABA 4: IBHAJETHI YEPHROJEKTHI
Sibawa usihlukanisele imisebenzi imali yephrojekhthi le ezakusetjenziselwa yona:
Inani Lemali
Kukhona enye ihlangano la ubawe khona ukusizwa ngemali Sibawa uveze boke abakusiza ngemali bese uzalisa imininingwana elandelako ngenzasapha.
Ezinye Iinhlangano Ezikusiza Ngeemali
Inani Lemali Obawe Ukusizwa Ngayo
Inani Lemali Elivunyiweko Ozakusizwa Ngalo
Imali Esalindele Ukudluliswa
Ukusekelwa Kwebhizinisi Ngemali
Nqophisa :
BASA
Nqophisa :
Abanikeli Beemali Bangaphandle / Abazenda
Nqophisa :
Urhulumende WesiFunda / wePhrovinsi
Nqophisa :
Urhulumende WeNdawo / WeKhaya
Nqophisa:
Ngezinye iindlela
Okhunye (nqophisa)
Itjho imisebenzi yephrojekhthi ozayisebenzisela imali evela kwa-NAC nakube uphumelele ukuyithola
Itjho amanye amahlandla la i-NAC yakhe yakusiza khona ngemali.
INOMBORO YEPHROJEKTHI
INANI LEMALI
Sibawa imininingwana yokubhanga yephrojekthakho (faka isitatimende sebhanga)
Umnikazi We-akhawundi
Ibizo Lebhanga
Igatja Lebhanga
Inomboro Ye-akhawundi
7 Ibizo Lakasoma-akhawundi / Lomphathiincwadi Olawula Iimali Zephrojekthi ngamalanga
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
Ibizo Lakasoma-akhawundi / Lomhloliincwadi ( nakube ukhona )
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
INOMBORO YEFEKSI
Inomboro Yomsebenzi Erejistariweko
Ubufakazelo
Sibawa abafakazeli ababili esingakghona ukubathola, umrholi womphakathi kunye nesikghwari esiwufundeleko umsebenzi wobukghwari abanqopheneko nomsebenzakho. Sibawa usithumelele ubufakazelo obutlolwe babe batlikitlelwa obubuya kubafakazeli, ngenzasapha.
Umfakazeli 1: UmRholi womPhakathi
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEFEKSI
Umfakazeli 2: USobukghwari
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
UMSEBENZI
INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI
I-ADRESI YOKUPOSA
INOMBORO YEFEKSI
Ilizwi Lokuzibopha
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
ISIGABA 5: IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE
Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe
Iforomu lesibawo litlikitlwe mfakisibawo
Usiphile isendlalelo ngephrojekhthi le (ikhasi 2 leforomeli )
Amakhophi wamakhotheyitjhini aveza iindleko zephrojekhthi nawo uwafakile
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwanakho yeSewula Afrika uyifakile
Umtlolo ohlathulula umfakisibawo nomlandwakhe wokusebenza nokubuthelela ilwazi ( i-CV ) ufakiwe
Iincwadi ezivela kubafakazeli zifakiwe nazo
Ubuncani bakhona ufake sinye isibonelo somsebenzakho ( isib. Isithombe, iindatjana ezisikwe emaphephandabeni, njll. ) esiphathelene nephrojekhthi le.
Mina, ... ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.
TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.
UMTLIKITLO WOMFAKISIBAWO / UMTLIKITLO WOMLUNGELELI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
<fn>nde_Article_National Language Services_UKUHLALA UPHILILE EPI.txt</fn>
UKUHLALA UPHILILE EPILWENI
IPILO YAKHO ISEZANDLENI ZAKHO
UKUDLA KUHLE
INcwadi Yesi-2
Isingeniso
Kunamalwelwe amanengi esiwathola ngefuzo kubabelelethi bethu nabogogo nabobamkhulu. Akunanto ekulu esingayenza ukukhandela lamalwelwe.
Kodwana, kunamanye amalwelwe esiwathola ngebanga lendlela esiphila ngayo.
ngadli ukudla okulungileko ngatlhogomeli imizimba yethu singathola lamalwelwe.
Lencwajana inikela ngelwazi ngezinye zezinto ongazenza ukukhandela lamalwelwe.
Khumbula, mzimba wakho. Ipilo yakho isezandleni zakho. Ngakho-ke zitlhogomele.
Lencwajana yesihloko ekhuluma ngokuhlala umajadu khona uzakuhlala uphilile ngeyokuthoma emilandelandeni yeencwajana.
Ezinye iincwadi kilomlandelande ngilezi:
Ukugcina amazinyo wakho nomlomo kunepilo
Ngikhetha ukungasebenzisi igwayi
Ukuhlala umajadu khona uzakuhlala uphilile
Ukusela utjwala kuhle
Ukuziphatha kuhle ngokomseme
Ukuzitlhogomela
Ukudla kuhle a Ngena Dudu usele itiye udle nekhekhe elimnandi elithengwe ngudadwethu edorobheni lapho asebenza khona.
b Ngifuna icezu elincani lekhekhe, ngiyathokoza!
a Lezi ziinthombe zomndeni begodu lowo ngudadwethu uthanda khulu izinto ezinetjhukela b Godu kuyabonakala, Rachel uqaleka anone khulu ukudla okunejthukela enengi nalokho okusefiweko kuvame ukubanga ukunona khulu a Iye Rachel ukunona khulu kungarholela ekubulwelweni obumbi.
b Kodwana ngokwazi kwethu okufanele sikudle kungasirhelebha ukubalekela lengozi nokwehlisa ukunona khulu ngokukhetha umhlobo olungileko wenani lokudla ongakudla a lezi ziinthombe zomntanami zebholo umlandeli omkhulu weBafana Bafana!
b Begodu unomehluko abantwaba abamajadu bafuna ukudla okuhlukileko kunalokho kwakadadwenu osebenza e-ofisini.
Lokhu kudla kunezakhamzimba ezinengi zokuvikela, amavithamini namaminerali.
Khumbula ukuhlanza iinthelo nemirorho ngaphambi kokuzidla.
Lokhu kudla kunikela amandla amanengi. Okhunye ukudla kilelihlangothi mantongomani nama-lentjisi.
Ngiyiphi idayethi enepilo
Idayethi yakho kukudla kwangamalanga. Ukuthola izakhamzimba namandla owatlhogako, kufanele udle imihlobo ehlukeneko yokudla malanga woke. Nawufuna idayethi enepilo ngezelela ngokudla okunezakhamzimba kanye nokuvikela umzimba ekudleni kwakho kwangamalanga ngesinye nesinye isikhathi esihlukileko.
Uzakutlhoga godu ukudla kabili namkha kathathu ngelanga. Okhunye kwalokhu kudla kufanele kube sekuseni.
Abantwana khulu khulu batlhoga ukudla into ngaphambi kobana baye esikolweni. Khumbula, abantwana bavamise ukutlhoga ukudla okunengana phakathi nesikhathi sokudla ngombana amathumbabo mancani begodu angeze badla ukudla okunengi ngesikhathi sinye.
Ukudla kwekhaya kulungele idayethi enepilo. Eqinisweni ukudla kwesintu kwabokhokho bethu (nokhunye abantu abasakulandelako) yidayethi enepilo khulu.
Ukudla okulungileko okudla ngamalanga okufana nesiphila, irayisi, amabele, uburotho, amazambana kubizwa ngokudla kwangamalanga. Lokhu kudla kusinikela amandla kanye nezakhamzimba neemvikelamzimba. Lokhu kudla kuyasuthisa. Ngombana akukasefwa kunefayibha engasilekiko eyenza indeni isebenze kuhle nelungileko.
Ngetjhudu elimbi abanye abantu bayakhohlwa bonyana ukudla kwabo kwangamalanga kuqakatheke kangangani. Lababantu bavame ukulisa ukudla, ukudla kwabo kwangamalanga nasele bakghona ukuthenga ukudla okubiza imali enengi. Ngebanga lalokhu, idayethi yabo kwesinye isikhathi iba ngenganapilo.
Iimpayisi neenongo
Abantu bafaka iimpayisi neenongo (ezifana nekheri, itswayi lokununga, ibilibili, netjhukela) ekudleni ukwenza bona kunambitheke kamnandi. Inengi leempayisi neenongo azinazakhamzimba. Nanyana umzimbakho utlhoga itswayi, utlhoga elincani ngamalanga, ihafu yesigobho setswayi ngelanga. Linga ukubalekela ukudla okunetswayi okufana namaphayi namatjhipsi.
Iimbuyisamathe
Iimbuyisamathe kukudla okudliwa phakathi nesikhathi sokudla. Ukudla iimbuyisamathe kwenza umzimbakho usebenze kuhle ilanga loke. Abantwana batlhoga ukudla iimbuyisamathe phakathi neekhathi zokudla. Ukudla iimbuyisamathe kuqakathekile kodwana kufanele udle ezilungileko. Abantu abanengi bathabela iimbuyisamathe ezifana namatjhipsi, amaswidi, amatjhokoledi, iinselo ezimakhaza, amakhekhe, amabhiskidi, itiye nekofi. Ngetjhudu elimbi lemihlobo yeembuyismathe ayinapilo. Godu Ibiza khulu. Ngesikhathi sokuzilibazisa, nikela abantwana bakho ukudla okufana ne-peanut butter nesametjisi lejemu, iinthelo nokhunye kokusela okufana namanzi, ijusi namkha ibisi.
khuthaza abantwana ukuthenga iinthelo kuphela kubathengisi bestaradeni.
kufanele ukhumbule bona isibuyisamathe akukafaneli sidliwe esikhundleni sokudla okunepilo.
Ngiliphi inani elilungileko lokudla okunamandla okufanele ukudle
Asiqale inani lokudla okufanele ukudle. Ukuthi udla kangangani, (khulu khulu ukudla okunamandla amanengi), kuzakuyama phezu kweendingo zakho. Abantu abahlukeneko batlhoga inani elihlukeneko lamandla.
Umntwana udla inani elilungileko lokudla okunamandla lokha nakakhula ngokujwayekileko. Khuluma nonese wekliniki ukuthola nayikuthi ukhula ngezinga elifaneleko.
Umuntu osele amdala udla inani lokudla okunamandla lokha nakahlala anobudisi obulingileko bomzimba. Khuluma nonese wekliniki ukukurhelebha ukwenza ubudisi ubulungileko bomzimbakho.
Lokha umuntu nakadla ukudla okunengi okunikela amandla ukudlula okufaneleko ukudla okungakasetjenziswa kuzakubekwa emzimbeni njengamafutha. Umuntu uzakunona. Umuntu onone khulu mumuntu onamafutha amanengi emzimbeni. Umuntu odla ukudla okunikela amandla okuncani kunokufaneleko uzakwehlisa umzimba ngombana umzimba usebenzisa bewuqede amafutha ongawathola ukwenza amandla.
Kufanele ube nedayethi begodu kufanele udle ukudla okwaneleko ukuhlangabezana neendingo.
Iimbonelo zedayethi enganapilo ngilezi:
Ukungadli imihlobo ehlukeneko yokudla ngamalanga
Ukweqisa ukudla namkha ukudla kanye ngelanga
Ukudla ukudla okunengi ukudlula umzimba ofuna ngayo
Ukudla ukudla okusefiweko esikhundleni sokudla okutjha kwemvelo
Abantu abanone khulu
Kunabantu abanengi abanone khulu kilamalanga kunangesikhathi esidlulileko ngombana abantu batjhugulula indlela yabo yokudla nokuphila. Isibonelo:
Abantu abadla ukudla okunamafutha okufana namatjhipsi esikhundleni sephuthu ngesikhathi sokudla kwemini. (emakantinini wamanye amakampani abasebenzi bayakhetha phakathi kokudla kwamakhuwa nokuthenga ukudla kwesintu okufana nomratha, istampa, amadumde, njll).
Abantu abavamise ukukhandzinga ukudla ngamafutha esikhundleni sokubilisa ngombana ukukhandzinga kumsinyana begodu kubulula.
Abantu abavamise ukuthenga ukudla okunamafutha amanengi okufana nekukhu ekhandzingiweko, ipaloni namaphayi wenyama.
Abantu abantu abadla ukudla kokuzilibazisa okunamandla amanengi okufana netjhokoledi namatjhipsi kanengi
Abanye abantu basela khulu iinselo ezinotjwala nebhiya khulu
Abantu abangasikinyi umzimba khulu kunangendlela abebajwayele ngayo
Abanye abadla ukudla okunengi ngesinye nesinye isikahthi sokudla namkha iinlibazisi ezinengi phakathi kweenkhathi zokudla.
Kungani kunganapilo ukunona khulu
Abantu abanona khulu banamfutha amanengi emzimbeni. Kunekghonakalo yokobana babe nemiraro yepilo kunabantu abangakanoni khulu. Imiraro eyandileko yepilo abantu abanone khulu abahlangabezana nayo ngile:
Amalwelwe wehliziyo
Ubulwelwe betjhukela
Amatje wenyongo
Imiraro yomgogodlha namalunga avuvukeleko
Imiraro yokusila
Lemiraro yezepilo ingabanga bona abantu barholophale namkha bahlongakale lokha nabasesebatjha. Njengombana ubona, akusi kuhle ukunona khulu.
Indlela engcono yokwehlisa ukunona kusikinya umzimba nokudla idayethi enepilo.
Yidla ukudla okunefayibha engasileko eyenza indeni isebenze kuhle okufana noburotho, i-oats, iimbhontjisi, iinthelo nemirorho. Lokhu kuzakurhelebha ukuqeda indlala.
Yidla ukudlana okuncani kathathu ngelanga. Thoma loke ilanga ngesidlo sekuseni. Nawubhalelwa kukudla ngesikhathi esithileko uzakulamba begodu uzakufuna ukudla khulu ngemva kwesikhathi.
Abantu abancani ngemizimba behlisa ukunona nayikuthi badla kancani
Yidla buthaka begodu uhlafunyisise kuhle
Yidla ukudla okuncani ngesikhathi sinye begodu ulise nawusuthiko
Nawusela amanzi amanengi phakathi nesikhathi sokudla uzazizwa ungakalambi khulu
Ukusela utjwala kwenza unone. Ungabuseli.
Sikinya umzimba khudlwana!
Lokhu ngokhunye kokudla okunikela amandla khulu okufanele ukusele / ukudle kancani. Khona ngilokhu:
Itjhukela: itjhukela enengi ekofini netiyeni, emratheni, emaswidini, eenselweni ezipholileko, i-ice cream, ijemu, elujwini, emakhekheni nama-pudding kufanele uyibalekele.
Ukudla okusiliweko: yidla ukudla okumbalwa okusiliweko kilokho okudla ngamalanga okufana noburotho obumhlophe, irayisi emhlophe, iflowuru emhlophe, iinyama ezisetjenziweko nezingemabhlegeni ezifana nepaloni. Lokhu kudla kunamandla amanengi begodu kunezakhamzimba ezimbalwa nefayibha yendeni.
Amafutha: amafutha anamandla amanengi begodu kufanele adliwe kancani. Isibonelo lokhukudla yibhodera, i-lard, itjhizi ezele ikhrimu, i-oli, inyama enamafutha, amatjhipsi wamazambana, amasoseji. Sebenzisa amancani amafutha wemirorho nawunawo, nawuphekako ukudla begodu ungakhandzingi ukudla. Sika amafutha enyameni bewukhuphe isikhumba sekukhu ngaphambi kukupheka (inengi lamafutha lingaphasi kwesikhuma). Sebenzisa ibisi elinamafutha kunalelo elinekhrimu.
Iinselo zotjwala nebhiya: Hlala kue notjwala nawungakghona. Nawubhalelwako, ziqintele ukusela kwakho utjwala nebhiya.
Nginomraro ngobudisi bami. Nginone khulu begodu udorhodera ungitjele bona ngehlise ubudisi.
Umngani ungiyelelise bona ukusela amanzi afuthumeleko anejusi yelamune ngamalanga ekuseni, kuzakurhelebha ngehlise ubudisi. Ngiyakwenza lokhu kodwana umehluko awukho.
Indlela yinye yokwehlisa ubudisi kukudla kancani, khulu khulu ukudla okunikela amandla, ukusikinya umzimba nokubalekela ukudla okunikela amandla khulu njengetjhukela, ukudla okusiliweko, utjwala, ama-oli namafutha.
Khumbula ibanga elenza bona ugcine sele unone kangaka kukobana udla khulu ukudlual indlela okufanele ngayo, khulu khulu ukudla okunamandla khulu. Irhalasi lamanzi anejusi yelamune, kuphela, angeze kwakurhelebha. Eqinisweni akunapilisi namkha injektjhini, okutjhatjhwako namkha ikarisomraro engaqeda amafutha emzimbeni.
Henry, into engcono kukobana udle idayethi enepilo. Balekela ukudla okunikela amandla khulu, yidla iinthelo ezinengi nemirorho, ungadli phakathi kwesikahthi sokudla begodu sikinya umzimba. Ungakwehlisa ubudisi ngalendlela.
Ngaya kudorhodera ngelinye ilanga. Wathi nginegandeleo elikhulu leengazi. Wangitjela bona igandelelo lami leengazi lizakwehla nangingehlisa ubudisi.
Ngidle kuphi ukudla okungehlisa igandelelo leengazi zami
Otshwenyekileko
Wena otshwenyekileko
Igandelelo eliphezulu leengazi njengobulwelwe behliziyo nobulwelwe betjhukela obubangwa mimikghwa yepilo, zivamise ukubangwa:
Kukuba nomzimba onone khulu ngesibanga sokudla ukudla okunikela amandla khulu ukudlual ukufuna komzimbakho
Ukudla idayethi enganapilo
Ukungasikinyi umzimba
Kuzakufanela bona udle kancani, khulu khulu ukudla okunikela amandla. Qinisekisa bona udla idayethi enepilo. Ngamanye amagama kufanele udle ukudla okunikela izakhamzimba okufana neembhontjisi nefesi nalokho okunothe ngemvikelimzima okufana nemirorho neethelo. Yidla ukudla okuncani.
Balekela ukudla okunikela amandla khulu okufana netjhukela, okusiliweko, amafutha ne-oli-, ibhiya notjwala.
Lokha nawudlako khumbula:
ukususa isikhumba sekukhu ukusika amafutha enyameni ebomvu ukudla ifesi enengi nenyama encani yenza isiqiniseko sokobana usebenzisa itswayi elicani ekudleni ngombana itswayi elinengi alikakulungeli. Kuqakathekile godu ukusikinya umzimba ngakho thola iindlela zokusikinya umzimba. Khamba elangeni elinye lesibili isikhathi esingasiquntu se-awara.
Imisebenzi yabantu abatjha
Zombeleza ukudla okusithandathu okunikela amandla kilesisithombe
Ngikuphi:
ukudla okunezakhamzimba (ama-phrotheyini)
ukudla okuneemvikelamzimba (ama-vithamini namaminerali)
Zombeleza ukudla okunefayibha eyenze indeni isebenze kuhle.
Ukuhlola idayethi
Qala bona lomma udlani. Khuyini okungakalungi ngedayethi yakhe
Gwala isithombe sokudla okunepilo lomma angakudla okungamrhelebha ukwehlisa ubudisi
Hlanganani nabangani. Tlamani izidlo ezinepilo. Yabelanani imiqondo.
ILWAZI ELINGEZELELWEKO NGEDAYETHI ENEPILO
IIMVANDE ZOKUDLA
Iinthelo nemirorho lihlangothi eliqakathekileko ledayethi, ngakho kungani singatjali yethu Umbhejana womgodi namkha isivande esilinagna nomnyango silula khulu ukusenza. Landela lamagadango kilelikhasi begodu linga ukutjala kwakho ukudla. Nawunemiraro bawa isikolo sangekhenu skurhelebhe.
Buthelela isila efana namakelo wemirorho, amakelo, imirhorhotjhi, iimbhali ezifileko nekhula, utjani behlathini, amakari kanye nezinye iinsalela zeentjalo, amaqephe wamaqanda, amathambo nomanyoro wesibayeni.
Ungasebenzisi iinsalela zenyama, iplastiki, amarhalasi namkha umlotha walahle.
Merega umbhede olingana nomnyango. Ungawulinganisa ngespete, umbhede kufanele ube bubanzi obulingana nespete sinye, kanye neempete ezimbili ubude.
Yemba umbhede utjhinge kangangamasenthimitha amatjhumi amane nahlanu (ukutjhinga okufika edolweni). Bekela ngeqadi ihlabathi enzima yangaphezulu ihlukane neyangaphasi.
Zalisa hafu umbhede ngesila oyibutheleleko. Kufanele yoke ibe ziintokana ezincani ngapahmbi kokuyisebenzisa.
Thambisa isila. Isila ethambileko iphuka ibe kukudla kwehlabathi msinyana kunesila eyomileko.
Yembesa isila emanzi msinya ngehlabathi yangaphasi emasenthimitha ali-15 kulandele ihlabathi yangaphezulu. Ihlabathi engehla kufanele ibe feyini ingabi namatje namkha amagade. Umgodi nasele uzalisiwe kufanele ube masenthimitha ali-15 ukuphakama ukusuka phasi.
Manje ungatjala iintanga zakho esivandeni ngamarhemo embhedeni.
Tjala iintanga ngokuyelela. Kufanele zingatjhidelani khulu. Zivale ngehlabathi encvani eyomileko bewugandelele ihlabathi phasi.
Kokugcina yembesa umbhede ngelarha elimasenthimitha ali-15 wotjani obomileko namkha iinhlanga.
Thelelela isivande sakho ngamalanga amalanga alitjhumi wokuthoma.
Tsomula iintjalo nasele zimasenthimitha ali-10 ubukhulu.
Yenza isiqiniseko bona kunotjani obomileko obaneleko, amakari omileko namkha iinhlanga ezembese ihlabathi yangehla.
Yembesa butjha kanye ngenyanga.
Ukutjala imirorho kusebenzisa ukudla okusehlabathini ngemgodini ngakho uzakungezelela ivundela esivandeni sakho ngaphambi kokbana utjale imbewu yakho etja ehlabathini leyo.
<fn>nde_Article_National Language Services_UKUPHATHWA KWELWAZI.txt</fn>
UKUPHATHWA KWELWAZI
UMNYANGO WEZOKUTHINTANA
IMIBUZO EBUZWA NJALO NJE: UKUPHATHWA KWELWAZI
Khuyini ukuPhathwa kwelwazi
Ukuphathwa kwelwazi yikambiso ethinta imikhakha yoke yokukghonakalisa iinhlangano bona ziphuhlise indlela yokwakha, ukwemukela, ukuqinisekisa, ukubeka kunye nokusebenzisa ilwazi ngomnqopho wokufezakalisa iinrhuluphelo zazo ngendlela erhabako begodu neletha imiphumela emihle1.
Ngiliphi irhelebho eliqakathekile elitholakala ekuphathweni kwelwazi
Iinhlangano zithola imiphumela msinyazana begodu nangefanelo, ngendlela ephuhlisa
Ukukhiqiza
Ukusebenza ngefanelo
Ukusungula
Ukuphalisana nezinye iinhlangano
Imiphumela erhelebha ababandakanyekako, ibala hlangana nokhunye:
Amabhizinisi akhuphula izinga lokwenza inzuzo;
Urhulumende aphakamisa izinga lokwenza imisebenzi;
Isayensi ikhuphula izinga lokusungula; kunye
Abasebenzi belwazi bakhuphula ukuzithuthukisa komuntu ngamunye kunye nokuba nomfutho wokusebenza.
Lokhu kuphuhlisa umnotho, kuphungula ukutlhaga, begodu kukhuphula izinga lokutholakala kwemisebenzi.
Ingabe ukuphathwa kwelwazi yipengu etlanywe marhabarhaba
Ukuphathwa kwelwazi kuzakuragela phambili begodu akusiyo into etlanywe marhabarhaba. Ephasini mazombe, ukuphathwa kwelwazi kuyasungulwa begodu kuyemukelwa, kanti-ke gadesi, ayisekho enye indlela (ngaphandle kwakho). Ukuphathwa kwelwazi yindlela ezakulandelwa ngitjho nesikhathini esisezako.
Ingabe ukuphathwa kwelwazi kuthintana njani nesiKhathi sokwAzisa
Ikhompyutha yomuntu ngayedwana, i-Inthanethi kunye netuthuko erhabako yetheknoloji eyenzeka gadesi inarha yoke, khulu khulu e-Amerika, idosela kilokhu okubizwa kanengi njengesiKhathi sokwAzisa. Isikhathesi sele sithathwa njengeseyamela esiKhathini seLwazi. Njengombana umphakathi unyakaza usuka esiKhathini samaBubulo usiya esiKhathinesi esibizwa bona ngeseLwazi, ezingeni eliphakemeko, ukuPhathwa kweLwazi sele kuthuthuke kwaba sezingeni eliphakemeko, ukulawula lamatjhuguluko.
Ingabe ukuPhathwa kweLwazi yinto etja
Imithethokambiso yokuPhathwa kweLwazi ayisimitjha, njengombana kuvezwa yilwazi elathuthukiswa babantu bekadeni (isibonelo: ukusetjenziswa komlilo, isimbi kunye nethusi) okudluliswa esizukulwaneni esinye kusiwe kwesinye begodu kube ngokwaziwako. Ukuphathwa kwelwazi ngerherho njengomthomborhelebho kuwela ekorweni etja nesavukako, nanyana inemiphumela erhabako etheknolojini yokwazisa kunye neyokuthintana, kunye nokuthakaselwa okukhulako kokuqakatheka kwelwazi njengomthomborhelebho ekuhleleni.
Yini ilwazi
ILWAZI mthomborhelebho oqakathekile begodu nohlonitjhwa ngendlela efanako nenikelwa imithomborhelebho yesintu efana nenarha, ukusebenza nanyana imali. Ukuphatha isidingo, iphadlhalajo kunye nokukhamba kwelwazi sele kuba yinto yokuhlela eqakathekileko eenhlanganweni, begodu ingazuzwa ngokusebenzisa ukuPhathwa kweLwazi.
Ingabe ukuPhathwa kweLwazi kuhlukile kuneTheknoloji yemiBiko
Nanyana iTheknoloji yemiBiko ikghonakalisa ukuPhathwa kweLwazi, iTheknoloji yemiBiko iyincenye kwezinye ezingaphezu kwama- 60 ezimumethwe kuPhathwa kweLwazi, kubalwa hlangana nokhunye, ukuphathwa kwabasebenzi, i-Anthropholoji neSayikholoji. UkuPhathwa kweLwazi kuphathelene nabantu kunye namasiko njengombana kunjalo neTheknolojini yemiBiko.
Ingabe ukuphathwa kwelwazi yitheknoloji nanyana ngokwenziwako
Ukuphathwa kwetheknoloji akusiyo nje itheknoloji nanyana okwenziwako nje, kodwana kuyikambiso kunye nesethi yamatheknoloji esekela ukwabelana ngelwazi lokuhlela leenhlangano khona zizakwazi ukusungula okutjha.
Ingabe ukuphathwa kwelwazi kukhambelana njani nabantu
Zokuphathwa kwelwazi kwakhelwe phezu kwabasebenzi bezelwazi, okungibo abanesabelo esikhulu ehlanganweni ngombana banikelwe umsebenzi ngekghono labo lelwazi begodu barhelebha ukwenzela amakhastama umsebenzi ehlanganweni.
Zokuphathwa kwelwazi zimanqophana nabantu abazihlelako bona bazaziphatha njani, nakumanyaniswa nerherho lokuphathwa ngendlovu ayiphikiswa.
Ukutjhugulula indlela egade zenziwa ngayo esikhathini sangaphambili, okutlhoga bona kube nehlelomkhumbulo elitjha nanyana isiko elitjha lokusebenza elakhelwe phezu kokuzithemba.
Ukwabelana kokwaziswa kuzakurhelebha abasebenzi ehlanganweni bona bakghone ukusebenzisa ilwazi elikhona kunokobana kwenziwe into evele ikhona, ngokwenza njalo, kuphuhliswe ilwazi.
Lokhu kuzakukhulisa ukusetjenziswa kuhle kwesikhathi, isib, ukukhiqiza kunye nokusungula, okukukhiqiza ilwazi elitjha.
Ingabe ukuphathwa kwelwazi kutjhebisana njani nehlelo lehlangano
Elinye iphuzu elimmongo ehlelweni lokuphathwa kwelwazi, kukuqakatheka kokusebenzisa ngokuhlanganyela iqhinga lokuphathwa kwelwazi kunye namaqhinga webhizinisi weenhlangano, azakukghonakalisa iinhlangano bona zithuthukise ukuphumelela kwazo, ngesibangeso-ke zihlale zikhona.
Yini umahluko phakathi kwedatha, umbiko kunye nelwazi
Idatha kutjhiwo izinto ezibonakalako nanyana amaphuzu asusiweko ebujameni obuthileko, ngesibangeso-ke akarhelebhi bunqopha ekunikeleni umlayezo othileko. Umbiko kutjhiwo idatha esele ibekwe emajameni anikela umkhumbulo othileko, kanengi ngejamo lomlayezo. Ilwazi ngilokho esifikelele lapho sikukholwa khona begodu sikuhlonipha ngesibanga sokuhleleka kwebuthelelo lemilayezo ngeboni, ukuthintana nanyana ukuthatha isiqunto. Ilwazi lingathathwa njengento engabulungwa begodu isetjenziswe kanti-ke godu njengekambiso yokwazi kunye nokwenza ngasikhathi sinye lokhu okukusebenzisa ubukghoni2.
Khuyini ukuqinisa ngeLwazi
Ukuqinisa ngelwazi irhelo lemithetho ekholelwa bona ingeqinisileko, mumuntu ubuncani bakhona oyedwa, ngejamo lomlayezo onesaziso somunye umuntu bona azwisise begodu athathe igadango. Ezinye iinlinganiso zokuhlola zifanele bona zisetjenziswe ukuhlola ubuqiniso belwazi ngaphambi kobana kungemukelwa njengelwazi.
Ingabe izinga lelwazi lingalinganiswa
Iye, ngokuya kwekghono lalo lokurhelebha ihlangano nanyana umuntu ngamunye bona afezakalise iminqopho yakhe kuhle.
Ingabe kukhona indlela yokuthintana kwezokuphathwa kwelwazi nanyana i-website
Indlela yokuthintana kwezokuPhathwa kwelwazi sele ihlonyiwe ukunikela ihlelo lokusebenzisana nomNyango wezokuThintana. Lokhu kuzakusebenza njengomthombo wokuPhathwa kweLwazi, kunikele ilwazi ngokuPhathwa kweLwazi begodu kurhelebhe ekuthini wena ube nendlela yokuveza yakho imibono ngokuPhathwa kweLwazi eSewula Afrika.
<fn>nde_Article_National Language Services_UMBONO.txt</fn>
UMBONO
Umbono womNyango weeNdaba zeKhaya kunikela ngomsebenzi osezingeni eliphezulu. Eminyakeni yamuva nje, ukutlama ngokwamaqhinga kuthome ukudlala indima ekulu emizameni yomNyango yokukhuphula ukulethwa komsebenzi kiwo woke amaklayenti inarha yoke. Nasikhumbula bona umuntu eSewula Afrika - isakhamuzi, umhlali, obawa ukuhlaliswa abuya enarheni yangaphandle namkha ovakatjhileko uliklayenti lomNyango weeNdaba zeKhaya, ukulethwa komsebenzi osezingeni eliphezulu yihloso ekulu ngokweqhinga, okunqophisa ukutlama nokusebenza komnyango. UmNyango uzibophelele emahlelweni ahlukeneko azakubumba butjha umthangalasisekelo namarherho webhizinisi anikela ngokulethwa kwemisebenzi.
UMNQOPHO
Umnqopho womNyango kuphuhlisa nokuvikela isithunzi sethu njengesitjhaba. Umnqopho: Kuthola iindlela zokulethwa ngePumelelo kwemiSebenzi. Emizameni yawo yokufikelela lomnqopho, umNyango uthole izinto ezilandelako eziqakathekileko ukuqinisekisa ukukhambisana nokulindelwe badlalindima, amakhastama namalunga wabasebenzi:
Umsebenzi wezinga elihle
Ukukhambisana namagunya
Ukufikeleleka kwemisebenzi
Imitlolo ethembekileko
Ukufundiswa kwabasebenzi abawufundeleko umsebenzi
Imisebenzi enganakohlakalo
OKUNGAPHAKATHI
NGUBANI OFANELWA KUTHOLA ILUNGELO LOKUBA
Ukulahlekelwa okuzenzakalelako kokuba sisakhamuzi
Ukwalelwa ukuba sisakhamuzi
Ukufumana ukuba sisakhamuzi namkha ukuba sisakhamuzi senye inarha
UKUTLOLISWA KWAMABELETHO
ISIBAWO SENCWADI KAMAZISI
AMATJHUGULUKO APHATHELE NOBUNTU BAKHO
UKUTLOLISWA KOKUHLONGAKALA
UMLANDO WENCWADI YOKUZAZISA
IMINININGWANA YOKUTHINTANA YOMNYANGO
WEENDABA ZEKHAYA
IsiNgeniso somThethosisekelo sibeka isibopho phezu kombuso sokwenza ngcono izinga lepilo kizo zoke izakhamuzi kanye nekghono lawo woke umuntu.
UmNyango weeNdaba zeKhaya unikela ngemitlolo ekghonakalisa abantu ukuthola izindlu, ifundo, itlhogomelo lezamaphilo, izabelo zehlalakuhle, imihlalaphasi, imisebenzi, imisebenzi yezeemali kanye nokusebenzisa ilungelo eliqakatheke khulu - okukukhetha umbuso abawufunako. Ukungezelela, umNyango weeNdaba zeKhaya uqakathekile ekuvikeleni isithunzi senarha yekhethu ngokuqunta ukobana ngubani ongavakatjhela eSewula Afrika, nokuthi ngubani ongathabela nathi ubuhle nemivuzo yedemokhrasi yethu eseseyincani kanye nomnotho okhulako.
Nayikuthi intando yenengi nomnotho wesimanje manjesi uzakusebenza kuhle, ukuzazi nobujamo babo boke abantu abahlala nabaphila enarheni kufanele burekhodwe ngokunemba begodu bufikeleleke. Imisebenzi emikhulu yomNyango weeNdaba zeKhaya: kurekhoda ukwaziwa nobujamo bezakhamuzi, abahlali neemvakatjhi - kuqakathekile ekuphathweni nekulawulweni kwemisebenzi yezokuhlalisana, zomnotho nezombanganarha. Yenza isisekelo sedemokhrasi netuthuko.
UmNyango weeNdaba zeKhaya godu ulifesdiri abantu bethu neemvakatjhi zethu ababona ngalo umbuso nenarha yethu. Woke amaSewula Afrika kanye neemvakatjhi zangaphandle ezingena enarheni yethu bafuna imisebenzi emNyangweni. Ngokunjalo, imibono yabo ngokulethwa kwemisebenzi mbuso ngokujayelekileko kusekelwe elemukweneli. Ukungezelela ekuphatheni amarekhodi, umNyango unomsebenzi wokulawula abantu abangena nabaphuma eSewula Afrika.
UmThetho omutjha oTjhugululiweko wokuNgena eNarheni (umThetho wenomboro 19 ka-2004) owaphasiswa ngomhlaka 18 Oktoba 2004 watjhugulula khulu ukuphathwa kokungena enarheni yethu. Umsebenzi omkhulu uyenziwa ngesikhathesi ukubandula iimphathiswa zomNyango eziqalene nokungena enarheni ngokuya kweemfuno zalomthetho omutjha kanye nokulungisa imiThetjhwana ebuya kilomThetho. UmNyango godu wenza begodu usebenzisa umThetho wokuHlaliswa kwamaPhandle, (umThetho wenomboro 130 ka-1998), ofaka ukusetjenziswa kweensetjenziswa zeentjhabatjhaba eziphathelene namaphandle. Ngokubanzi, umNyango weeNdaba zeKhaya unikela ngemisebenzi eqakathekileko, okumisebenzi yezakhamizi namaphandle.
Umsebenzi wokungena ngenarheni uphathelene nokulawula ukungena, ukuhlala nokuphuma kwamaphandle eSewula Afrika okulawulwa miThetho yokuNgena enaRheni neyamaPhandle. Ngitjho ephasini loke, ukungena enarheni kuba yinto eqalwe khulu ekuquntweni kwezinto eziqakathekileko enarheni yoke. Ebujameni beSewula Afrika, umsebenzi wokungena enarheni weqa imisebenzi eyenziwa eenkhungweni ezimbalwa ezihlukeneko neminyango.
Lomsebenzi godu ufaka ukwenziwa kwemilayo, ukweluswa kwemisebenzi yokungena enarheni, emaPhrovinsini nema-Ofisini aTjhili, ukwanda kwesibalo seemvumo ezenziwa mNyango, ukungena okuragela phambili enarheni kwabantu bangaphandle eSewula Afrika. Kodwana, ngeminqopho yalencwajana izakukhambelana nemisebenzi eqaliswe ezakhamizini zeSewula Afrika. Enye incwajana ehlukileko ephathelene nemisebenzi yokungena enarheni izakwenziwa. Izakusatjalaliswa nasele imithetjhwana iqediwe pheze ukukhambisana nokuhlonywa kwehlelo lamaphandle eSewula Afrika.
Esikhathini esinengi, bekungacaci ebantwini abanengi bona ngikuphi okulindelwe umuntwini nakazakufikelela imisebenzi yomNyango weeNdaba zeKhaya. Lencwajana ebizwa ngokuthi IiNdaba zeKhaya ziyakuSebenzela (Home Affairs At Your Service), ifuna ukuhlathulula ngendlela elula nezwakalako, ukuqakatheka kokwenza iimbawo zemitlolo yokukghonakalisa emNyangweni weeNdaba zeKhaya, iimfuneko zokwenza isibawo somunye nomunye umsebenzi, iindleko ezibandakenyekako, nokobana kuzakuthatha isikhathi esingangani kanye nelwazi elikhambelana nemisebenzi yomNyango weeNdaba zeKhaya. Ngombana woke umuntu eSewula Afrika: isakhamuzi, umhlali, iphandle namkha isivakatjhi - liklayenti lomNyango weeNdaba zeKhaya, ukulethwa komsebenzi wezinga eliphezulu yihloso eqakathekileko ngokwamaqhinga eyikomba ekutlameni nekuthatheni igadango komnyango. UmNyango uzinikele emahlelweni ahlukeneko azakubumba butjha abe enze ngcono amarherho neenkambiso ezinikela ngokulethwa kwemisebenzi yezinga eliphezulu.
Lencwajana, godu inikela ngeenkomba ekuphenduleni umbuzo obudisi: ngubani osisakhamuzi seSewula Afrika namkha ngubani ofaneleka kukuba sisakhamuzi seSewula Afrika? Ngokuzwakalako, ukuzitjheja okunje kungavusa imizwa engasimihle nasiqala umlando wenarha yethu, lapho sibuya khona, lapho sibuya khona, kanye nokwehluka kwethu, singakghona njani, ngokubumbana nangamunye ukuhlathulula amagugu atholakala emThethwenisisekelo wethu. Ngokunjalo, umNyango weeNdaba zeKhaya uragela phambili begodu uzakuhlala uhlahlwa kuhlonipha isibopho somthethosisekelo esibeka bona iSewula Afrika ngeyabo boke abahlala kiyo, bahlanganiswe kukwehlukana kwabo.
UmThethosisekelo weSewula Afrika uqinisekisa ilungelo lokuba sisakhamuzi begodu uthi akunasakhamuzi esizakwalelwa ilungelweli. Ngokuya komThetho wokuba siSakhamuzi seSewula Afrika (umThetho wenomboro 88 ka-1995 kanye nomThetho wenomboro 17 ka-2004 njengombana utjhugululiwe), ubakhamuzi beSewula Afrika bungafunyanwa ngokubelethwa, ngokuzalana, ngokwamukelwa kwephandle, ngokuvuselelwa namkha ngokutloliswa.
UmThetho okukhulunywe ngawo ngehla wathoma ukusebenza ngomhlaka 6 Oktoba 1995. Ubeka bona isakhamuzi seSewula Afrika ngokubelethwa ngomunye nomunye obelethelwe eSewula Afrika embelethini munye omSewula Afrika namkha osisakhamuzi seSewula Afrika unomphela ngesikhathi sokubelethwa komuntu lowo. Iinjamiso ezihlukeneko bezikhona iminyaka yoke le ngaphambi komThetho. Omunye nomunye othintwa ngilokhu ofuna bona kuquntwe ngobakhamuzi bakhe kufanele athintane ne-ofisi eliseduze lomNyango weeNdaba zeKhaya namkha imitjhini yeSewula Afrika nayikuthi ungaphandle kwenarha.
Umntwana obelethelwe eSewula Afrika ongasi sisakhamuzi seSewula Afrika uyafaneleka kukuba sisakhamuzi ngokwamabeletho namkha ofumezwa sisakhamuzi seSewula Afrika ngokukhambisana nomThetho wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana ka-1983 (umThetho wenomboro 74 ka-1983). Tjheja bona ukubelethwa komntwana kutlolisiwe ngokuya komThetho wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala ka-1992.
Isakhamuzi seSewula Afrika ngokuzalana ngomunye nomunye obelethelwe ngaphandle kweSewula Afrika abelethwa zizakhamuzi zeSewula Afrika. Ukubelethwa kwakhe kufanele kutloliswe ngaphasi komThetho wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala, umThetho wenomboro 51 ka-1992.
Omunye nomunye onemvumo yokuba sisakhamuzi seSewula Afrika unomphela uyafaneleka kukwenza isibawo sokuba sisakhamuzi seSewula Afrika ngokwamukelwa ngemva kweminyaka emihlanu asisakhamuzi sakanomphela. Omunye nomunye otjhade isakhamuzi seSewula Afrika uyafaneleka kukuba sisakhamuzi seSewula Afrika esamukelweko, iminyaka emibili ngemva kokufumana imvumo yokuba sisakhamuzi sakanomphela ekhutjhwe ngesikhathi atjhada isakhamuzi seSewula Afrika. Umntwana ongaphasi kweminyaka ema-21 onemvumo yokuba sisakhamuzi seSewula Afrika unomphela uyafaneleka kukwamukelwa msinyana ngemva kokukhutjhwa kwemvumo.
Lokhu kusebenza kuphela ezakhamizini zeBhrithani ezangena eSewula Afrika ngaphambi komhlaka 2 Septemba 1949, begodu esele zihlale lapha ubuncani bakhona iminyaka emibili msinyana ngemva kwaka-1949.
Nawenza isibawo sokuba sisakhamuzi seSewula Afrika ngokuzalana kufanele ulethe okulandelako:
Umtlolo otlolisa ukubelethwa ngokuya komThetho wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala ka-1992. Ebujameni bokufumeza, isivumelwano sokufumeza siyafuneka.
Isitifikethi somtjhado sombawi nesababelethi bakhe (nazikhona)
Ubufakazi nayikuthi umbelethi weSewula Afrika wafumana ukuba sisakhamuzi senarha yangaphandle
Ubufakazi bokubelethwa kombelethi weSewula Afrika.
Iimbawo zingenziwa ebuZendeni, eMitjhini namkha e-ofisini lekhaya lomNyango weeNdaba zeKhaya.
Ukwenza isibawo sokuba sisakhamuzi seSewula Afrika ngokuba sisakhamuzi esamukelweko kufanele ulethe okulandelako:
Ubufakazi bokuba sisakhamuzi sakanomphela.
Ababelethi abathintekako namkha abatlhogomeli bangokomthetho kufanele batlikitle amaforomo nayikuthi umuntu ofuna ukwamukelwa mntwana ongaphasi kweminyaka eli-16.
Iforomo BI-9 elizalisiweko nelikhambisana negadangiso lemino yoke kanye neenthombe ezimbili zakamazisi (ezibubude obuma-45mm x 35 mm ububanzi) kufanele zilethwe nakubantwana abangaphezu kweminyaka eli-15. Lokhu kwenzelwa ukufumana incwadi kamazisi ngemva kokuvunyelwa kokwamukelwa.
Ukulahlekelwa okuzenzakalelako kokuba sisakhamuzi
sithola ukuba sisakhamuzi senye inarha ngokuzithandela nangokomthetho, ngaphandle komtjhado, namkha sisebenza emajonini wenye inarha elwa neSewula Afrika, lapho nakhona sisisakhamuzi.
Kodwana, lokhu akusebenzi nayikuthi umuntu lowo wenza isibawo kuNgqongqotjhe ukugcina ukuba sisakhamuzi kwakhe seSewula Afrika ngaphambi kokufumana ukuba sisakhamuzi kwenye inarha kanye/namkha nokusebenza ngaphasi kwamabutho ahlomileko wenarha leyo.
Ukwalelwa ukuba sisakhamuzi
usisakhamuzi senye inarha begodu, kwesinye isikhathi wakhe wagwetjwa iinyanga ezili-12 ukudosa ejele kwenye nenye inarha ngobulelesi obebungaba bulelesi eSewula Afrika.
Kobubili ubujamo akunasibawo esenziwako. Umuntu othintekako uthola incwadi (ebizwa ngokuthi yi-audi alteram). Ngaphakathi kwencwadi leyo kunesigaba lapho anikela amabanga ahlathulula bona kungani kungakafaneli bonyana alelwe ukuba sisakhamuzi. Lokhu kuzakutjhejwa ngaphambi kobana kuthathwe isiqunto sokugcina.
Ukufumana ukuba sisakhamuzi namkha ukuba sisakhamuzi senye inarha
Omunye nomunye umuntu ofisa ukuba sisakhamuzi senye nenye inarha kufanele afake isibawo kuNgqongqotjhe weeNdaba zeKhaya khona azakugcina ukuba sisakhamuzi seSewula Afrika ngaphambi kokufumana ukuba sisakhamuzi senye inarha.
Iimfuneko ngilezi:
Iimbawo zingalethwa kwelinye nelinye i-ofisi lomNyango ngaphandle namkha ngaphakathi kwenarha.
Ngokuya komThetho oTjhugululiweko ophathelene nokuBa sisaKhamuzi seSewula Afrika ka-2004, othome ukusebenza ngomhlaka 15 Septemba 2004, sele kukukwephula umthetho esakhamuzini seSewula Afrika esingaphezu kweminyaka ema-21 ukungena namkha ukuphuma eSewula Afrika ngesikhathi usebenzisa ipaspoti yenye inarha. Ukudlula lapho, kukwephula umthetho manje esakhamuzini esinjalo, ukuthi siseSewula Afrika, sisebenzise ubuzwe baso benarha yangaphandle namkha benarha yaso ukuzibeka ebujameni obuhle namkha ukubalekela umsebenzakhe namkha ukuziphendulela.
Esinye isakhamuzi sangaphambilini ngokubelethwa namkha ngokuzalana:
Iimfuneko zalokhu ngilezi:
UmThetho wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala (umThetho wenomboro 51 ka-1992), ubeka bona ukubelethwa komntwana kufanele kubikwe bekutloliswe kungakapheli amalanga ama-30 wokubelethwa kwakhe. Lokhu kuzakurhelebha umNyango weeNdaba zeKhaya ukugcina amarekhodi wawo asebujameni banjesi begodu kuzakurhelebha ukwenza iNcwadi yokuTloliswa kwesiTjhaba ethembekileko nenembako enarheni. Godu kuzakurhelebha umNyango weeNdaba zeKhaya ukwenza eminye imisebenzi burhaba okufanele uyenzele umntwana nasele amdala (isibonelo, isitifikethi samabeletho, incwadi kamazisi, isitifikethi samabeletho, isitifikethi sokuhlongakala njll). Ukutloliswa kwamabeletho, umuntu kufanele azalise iforomo i-BI-24 (isAziso samaBeletho) begodu kufanele lilethwe e-ofisini lomNyango weeNdaba zeKhaya. Nayikuthi umbawi ungaphetjheya, uzakuletha isibawo e-ofisini eliseduze lobuZenda beSewula Afrika namkha le-Consulate.
Imitlolo efunekako ngile:
Iimfuno zokutloliswa kwamabeletho
Kuqakathekile bonyana isaziso samabeletho sinikelwe ngomunye wababelethi namkha umtlhogomeli wangokomthetho. Nayikuthi akunambelethi namkha umtlhogomeli ongakghoniko ukukwenza lokhu, umuntu obawiwe babelethi namkha umtlhogomeli angenza isaziso ukwenzela bona. Lomuntu kufanele abe nemvumo etloliweko yabo.
Umntwana obelethelwe ngaphakathi komtjhado angatloliswa ngesibongo sakababa namkha sikanina namkha ngazo zombili sakababa nesikanina nayikuthi ababelethi bayavumelana nalokhu.
Umntwana obelethelwe ngaphandle komtjhado utloliswa ngesibongo sakanina. Umntwana godu angatloliswa ngaphasi kwesibongo sakababa weengazi nayikuthi uyise uyavuma bona unguyise. Bobabili ababelethi kufanele bavumelane ngokutloliswa komntwana ngesibongo sakayise phambi kwesiphathiswa somNyango weeNdaba zeKhaya.
Iindlela ezihlukeneko zokwaziswa kwamaBeletho
Amabeletho aziswe kungakapheli amalanga ama-30 ngemva kokubelethwa
Nanyana umThetho wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala (umThetho wenomboro 51 ka-1992) ufuna bona ukubelethwa komntwana kufanele kutloliswe kungakapheli amalanga ama-30 ngemva kokubelethwa, ubujamo obukhethekileko bungenza kungakghoneki lokhu. Izaziso zamabeletho ngemva kwamalanga ama-30 zibizwa ngokutloliswa okudlulelwe sikhathi. Iforomo elifuneka lapha liForomo lesAziso samaBeletho (i-BI-24) elitlikitlwa ngomunye wababelethi namkha umtlhogomeli. Amahlangothi amathathu wokutloliswa okudlulelwe sikhathi kuhlukaniswe ngendlela elandelako:
i amabeletho aziswe ngemva kwamalanga ama-30 kodwana ngaphambi kokuphela konyaka, ii amabeletho aziswe ngemva konyaka, kodwana ngaphambi kobana afike eminyakeni eli-15 kanye;
Amabeletho aziswe ngemva kwamalanga ama-30 kodwana ngaphambi kokuphela konyaka munye
Ebujameni obunje, ababelethi namkha umtlhogomeli bazalisa iforomo i-BI- 24. Ababelethi namkha umtlhogomeli kufanele banikele amabanga wokobana kungani ukubelethwa kungakhenge kutloliswe kungakadluli amalanga ama-30 njengombana kufunwa mthetho.
Nayikuthi ababelethi abakatjhadi begodu bafisa ukutlolisa umntwana ngaphasi kwesibongo sakababa, ubaba kufanele avume bona umntwana ngewakhe esikhaleni esinikelwe eforomeni i-BI-24. Ngalokho ubaba kufanele abe khona lokha nakutloliswa amabeletho.
Nayikuthi ababelethi batjhadile, ukubelethwa komntwana kuzakutloliswa ngesibongo sakababa.
Iindleko: simahla
Ukwaziswa kwamabeletho ngemva konyaka kodwana angakafiki eminyakeni eli-15
Ababelethi namkha umtlhogomeli kufanele bazalise iforomo BI-24/1. Kufanele godu banikele ngamabanga wokobana kungani amabeletho angakatloliswa kungakadluli amalanga ama-30 njengokufuna komthetho. Imitlolo esekelako ehlathululwe endimeni 3.3 kufanele ilethwe ngesikhathi leso.
Iindleko: simahla
Ukwaziswa kwamabeletho ngemva kweminyaka eli-15 ubudala
Lokha nakutloliswa amabeletho la, kusetjenziswa iforomo BI-24/15. Liphekelelwa liforomo BI-9 (okuliforomo lencwadi kamazisi) kanye nemitlolo efaneleko ehlathululwe endimeni 3.3. Ababelethi namkha umthlogomeli godu kufuneka banikele amabanga wokobana kungani ukubelethwa kungakhenge kutloliswe kungakadluli amalanga ama-30 njengombana kufunwa mthetho.
Iindleko: simahla
Imitlolo efuneka lokha nawutlolisa amabeletho ngemva konyaka
Imitlolo elandelako iyafuneka nakutloliswa amabeletho womntwana ongakatloliswa kungakapheli unyaka munye wokubelethwa kwakhe:
Iforomo BI-288 - incwadi yesifungo, kanye nekhophi eqinisekisiweko yakamazisi wakanina nayikuthi ababelethi abakatjhadi begodu ubaba akavumi bona umntwana ngewakhe. Ngakelinye ihlangothi, nayikuthi ubaba weengazi uyavuma bona umntwana ngewakhe, amakhophi aqinisekisiweko wabomazisi bababelethi bobabili ayafuneka. Nayikuthi unina utjhade nobaba weengazi, amakhophi wabomazisi babo bobabili kanye nesitifikethi somtjhado kuyafuneka, namkha isitifikethi esikhutjhwe sibhedlela namkha ikhaya lokubelethisa lapho umntwana abelethelwa khona. Isitifikethi kufanele sitlikitlwe mumuntu ophetheko (uSuparintende namkha uMatroni) begodu kufanele sibe negama langokomthetho lesikhungo nestempe esinelanga, namkha ukuqinisekiswa kwemininingwana yomntwana njengombana itholakala erejisteni yesikolo namkha isitifikethi sesikolo sokuthoma umntwana abekafunda kiso esitlikitlwe yiHloko yesikolo. Ukuqinisekiswa kufanele kube nenomboro yeHloko emaledereni angehla wencwadi enestempe sangokomthetho sesikolo nelanga, namkha isitifikethi somntwana sokubhabhadiswa, esikhutjhwe kungakapheli iminyaka emi-5 yokubelethwa, namkha nayikuthi ababelethi abatholakali, incwadi yesifungo yesihlobo esiseduze ubuncani bakhona esidlula umntwana ngeminyaka eli-10, esiyazi kuhle imininingwana yamabeletho womntwana begodu esingaqinisekisa ukumazi nobujamo bakhe, namkha ebujameni babantwana abalahliweko, umbiko wesisebenzi sezehlalakuhle, namkha ikarada lekiliniki namkha umbiko wesikolo namkha omunye umtlolo okhambelanako ongarhelebha ekunikeleni ngokwaziwa komntwana, namkha isitatimende esibuya emuntwini onelwazi lombawi begodu ongafakaza ngababelethi bombawi. Lomuntu godu uzakuphekelela umbawi e-ofisini leeNdaba zeKhaya lapho umbawi nalomuntu bazakuhlonywa imibuzo ngokuhlukana.
Ukwaziswa kwamabeletho womntwana olahliweko namkha ongasenababelethi
Lokha nawutlolisa umntwana ababelethi bakhe kanye/namkha iinhlobo zakhe ezingatholakaliko, iforomo lesaziso (BI-24) kufanele lizaliswe. Umbiko obuya esisebenzini sezehlalakuhle uyatlhogeka, ngombana imininingwana yababelethi ayitholakali. Ekutlolisweni kwamabeletho, okuthatha ilanga linye ebujameni bamabeletho aziswe kungakapheli amalanga ama-30 abekiweko, isitifikethi esirhunyeziweko sikhutjhwa simahla.
Tjheja, ukutloliswa okudlulelwe sikhathi kungathatha isikhathi eside kuye ngephenyo elifunekako ekutholeni ukwaziwa nobujamo bomntwana. Ukubalekela ukuriyada, amabeletho womntwana kufanele atloliswe kungapheli amalanga ama-30.
Iindleko: simahla
Iimbawo zeentifikethi zamabeletho ezirhunyeziweko zingenziwa kwelinye nelinye i-ofisi lesifunda lomNyango lapho zibiza R45.00 ngasinye. Lokhu kuthatha iimveke ezibunane ukuya kwezilitjhumi nambili.
Njengengcenye yokuzibophelela ekukhuphuleni ikhwalithi yepilo yazo zoke izakhamizi, umNyango weeNdaba zeKhaya uhlome iJima lokuTloliswa kwabaNtwana eKhompyutheni. Lokhu kuqinisekisa bona umNyango weeNdaba zeKhaya uyakghona ukutlolisa nokukhupha iintifikethi ezirhunyeziweko zamabeletho eembhedlela ezibandakanyekako msinyana ngemva kokubelethwa komntwana. Lomsebenzi uzakusatjalaliswa usiwe kwezinye iimbhedlela nakukghonekako.
Kungani kuqakathekile ukwenza isibawo seNcwadi kamAzisi?
Incwadi yokuzazisa mtlolo ofakazela ukwaziwa komuntu. Ngamanye amagama, itjengisa bonyana ungiloyo othi unguye. Kuneenkhathi ezinengi lapho uzakufanela bona usebenzise umazisi wakho. Uzakutlhoga umazisi wakho ukuthola imisebenzi yezezindlu, yezefundo neyezamaphilo, ukwenza isibawo selayisense yokutjhayela ukufikelela amathuba wemisebenzi, ukuzitlolisela iinhlahlubo, ukwenza iimvumelwano zamabhizinisi namkha isebenziswano kwezamabhizinisi namkha ukuzitlolisa esikhwameni seTjhorensi yabaNtu abaNgasebenziko. Iincwadi zokuzazisa godu zisetjenziselwa ukuvowuta emakhethweni wesitjhaba, wephrovinsi newendawo.
Ngubani ofanelwe kukwenza isibawo seNcwadi kamAzisi?
Iincwadi zokuzazisa zikhutjhwa ngokuya kwesiGaba 25 somThetho wokwAziwa ka-1997. Umthetho ubeka bona nayikuthi usisakhamuzi seSewula Afrika namkha unemvumo yokuhlala unomphela, begodu uneminyaka eli-16 namkha umdala kunalokho, ufanelwa kukwenza isibawo seNcwadi yokuzAzisa.
Omunye nomunye osebenzela umbuso namkha ihlangano ehlonywe ngokomthetho ngaphandle kweSewula Afrika namkha osiwe bona ayokusebenzela umbuso wenye inarha naye ufaneleka kuthola incwadi kamazisi. Lokhu kunabela nemlinganini walowo muntu kanye/namkha nebantwaneni.
Ilwazi elifuneka lokha nawenza isibawo seNcwadi kamAzisi
Ukufumana incwadi kamazisi:
Nayikuthi utjhadile, isitifikethi somtjhado kufanele silethwe.
Nakungenzeka umma enze isibawo seNcwadi kamAzisi begodu athome ukusebenzisa esinye seembongo ebekaziwa ngaso, ubufakazi bomtlolo, isibonelo, isitifikethi samabeletho namkha somtjhado kufanele silethwe ukutjengisa bona kufanele asebenzise isibongo leso.
Ebujameni bokukhutjhwa kabutjha, iNcwadi kamAzisi ingakhutjhelwa abantu abalahlekelwe, abetjelwe namkha abamotjhakalelwe ziincwadi zabo zokuzazisa
Nayikuthi uhlukanisile, isitifikethi sesehlukaniso siyatlhogeka.
Nayikuthi wahlongakalelwa mlingani, isitifikethi sokuhlongakala siyatlhogeka.
Ebujameni besakhamuzi esamukelwa enarheni ngokomthetho namkha lowo osisakhamuzi unomphela, isifikethi sokwamukelwa enarheni namkha sokuba sisakhamuzi sakanomphela namkha sokubekelwa ngeqadi kufanele sifakwe.
Ebujameni bokutloliswa kwamabeletho sele kudlule isikhathi qala indima 3.2.4 ngehla.
Iindleko zokwenza isibawo seNcwadi kamAzisi
Isibawo sokuthoma senziwa simahla. Ababawi kodwana babawiwa bona balethe iinthombe ezimbili ezifanako ezilingana nezakamazisi. Kubhadelwa imali engange-R15 ekukhutjhweni butjha kwencwadi kamazisi.
Ungasenza kuphi isibawo seNcwadi kamAzisi?
Tjhinga e-Ofisini eliseduze lomNyango weeNdaba zeKhaya. Imininingwana yama-Ofisi weemFunda itholakala ngemva kwencwajana le. Ababawi abatjhili nabo bangenza iimbawo zeencwadi zakamazisi ebuZendeni beSewula Afrika namkha eKomitjhaneni ePhakamileko ngaphetjheya.
Ukuthathwa kweNcwadi kamAzisi
Ngemva kokukhutjhwa kwencwadi yokuzazisa, idluliselwa e-ofisini leeNdaba zeKhaya lapho umbawi enze khona isibawo. Incwadi kamazisi izakudluliselwa kuphela e-adresini yeposo yombawi nayikuthi umbawi ubawa njalo begodu i-adresi anikela ngayo iyasebenza.
Ukulungiswa kweemphoso eNcwadini kamAzisi
UmNyango weeNdaba zeKhaya uqalana neembawo ezisigidi sinye ukuya eengidini ezintathu ngonyaka. Isibalo esikhulwesi seembawo nasihlangana nomraro wamaforomo weembawo angakazaliswa kuhle, singarholela bona iiNcwadi zokuzAzisa zibe neemphoso. Kodwana iimphoso ezinjalo encwadini yokuzazisa zilungiswa simahla. Amaforomo BI-9 ne-BI-309, ubufakazi belwazi elitjha neenthombe ezimbili ezifana nezencwadi kamazisi kufanele zilethwe kwelinye nelinye i-ofisi leeNdaba zeKhaya.
Zoke iimbawo zemihlobo yoke ehlukeneko yamapaspoti kufanele zizaliswe eforomeni lesibawo i-BI-73 begodu kufanele zenziwe e-Ofisini leeNdaba zeKhaya namkha ebuZendeni beSewula Afrika namkha eMitjhini ngaPhetjheya, nayikuthi umbawi ungaphetjheya. Umbawi kufanele anelise isiphathiswa samapaspoti ngokwaziwa kwakhe. Iinthombe zizakuhlolwa ukuqinisekisa bona ngezombawi kwamambala. Ababawi nanyana bangaba neminyaka eli-16 namkha ubudala bazakuthathwa igadangiso lemino khona bazakuqinisekiswa eNcwadini yokuTloliswa kwesiTjhaba.
Zizakhamizi seSewula Afrika kuphela ezifaneleka kufumana ipaspoti yeSewula Afrika. Ebujameni obufana nalapho abanencwadi yereferensi ehlaza neyereferensi edala ezikhutjhwe ngaphambi komhlaka 01 Julayi 1986, ababawi kufanele kokuthoma benze iimbawo zeNcwadi kamAzisi onebhakhowudi. Abenza iimbawo kokuthoma bangafuna kokubili iNcwadi kamAzisi nepaspoti ngasikhathi sinye. Iimbawo zakho kokubili zingenziwa ngasikhathi sinye, nayikuthi umuntu angeze akghona ukulinda bekukhutjhwe iNcwadi kamAzisi.
Ilwazi elitlhogeka lokha nawenza isibawo sePaspoti
Isikhathi sokusetjenzwa: Iimveke ezisithandathu
Ababawi bangakhetha ukuzokulanda amapaspoti e-ofisini lapho benza khona iimbawo namkha bangawathola ngeposi. Nayikuthi bakhetha ukuposelwa wona, bazakubhadela imali yeposo etlolisiweko okuyi-R21.
Iindleko: R155
Isikhathi sokusetjenzwa: Iimveke ezisithandathu
Ingazokuthathwa endaweni lapho kwenziwa khona isibawo namkha ingathunyelwa kuwe ngeposo etlolisiweko.
Iindleko: R115
IPaspoti ye-Maxi mtlolo wamakhasi ama-64. Yafezakaliswa ngomhlaka 02 Disemba 2002 ukunikela abavamise ukukhamba ngomtlolo wokukhamba onamakhasi amanengi ukudlula ipaspoti yeemvakatjhi enamakhasi ama-32. Lepaspoti iyafana nePaspoti yeemVakatjhi ngaphandle kokuthi inamkhasi isibalo sawo esibuyelelwe kabili ukunikela ngamakhasi amanengi we-visa. Imali ebhadelwako ibuyelelwe kabili kunaleyo yepaspoti yeemvakatjhi.
Isikhathi sokusetjenzwa: Iimveke ezisithandathu.
Iindleko: R310.
Ipaspoti yesikhatjhana inikelwa izakhamizi zeSewula Afrika okufanele zithathe ikhambo ngokurhaba ngebanga elizwakalako begodu angeze zalinda imitlolo elungileko bona ikhutjhwe. Ipaspoti yesikhatjhana ikhutjhwa kuphela ebujameni bokobana isibawo sepaspoti yakanomphela senziwe. Ukwenza isibawo sepaspoti yesikhatjhana, ababawi balindelwe bona bazalise iforomo BI-73.
Isikhathi sokusetjenzwa: Iveke yinye
Iindleko: R75. Imali engezelelweko eyi-R12 ibhadelelwa ukufekswa kwegadangiso lemino nayikuthi kufuneka liqinisekiswe ngokurhabileko.
abantu abafisa ukuthatha ikhambo burhaba baye eenarheni ezibomakhelwana ezingafuni i-visa yokungena namkha:
Ukwenza isibawo sepaposti yobujamo oburhaba zalisa iforomo BI-73. Ukungezelela, incwadi ehlathulula bona kungani ipaspoti yobujamo oburhabako ifuneka, kufanele ilethwe kanye neNcwadi kamAzisi yeSewula Afrika namkha isitifikethi samabeletho. Nayikuthi ipaspoti yokuthoma yetjiwa namkha yalahleka, umbiko wamapholisa uyafuneka khona isibawo sizakusetjenzwa.
Isikhathi sokusetjenzwa: Malanga amahlanu
Lepaspoti isebenza iinyanga ezili-9, kodwana ekhambeni linye kuphela eliya enarheni ethintekako kanye nokubuyela eSewula Afrika
Iindleko: R55
Ipaspoti yangokomthetho inikewa iimphathiswa zeenkhungo zombuso okufanele zithathe amakhambo wangomsebenzi. Zoke iimbawo kufanele zizaliswe eforomini lesibawo i-BI-73 begodu kufanele zenziwe nguwe e-ofisini leeNdaba zeKhaya namkha ebuZendeni beSewula Afrika namkha eMitjhini, nayikuthi ungaphetjheya. Isibawo kufanele siphekelwe yincwadi ebuya esikhungweni lapho umbawi asebenza khona enamabanga wokobana kungani umbawi atlhoga ipaspoti yangokomthetho.
Isikhathi sokusetjenzwa: Iveke yinye ukuya kwezisithandathu kuye ngokurhabeka kwekhambo.
Iindleko: Simahla
Nayikuthi ipaspoti yakho yeSewula Afrika iyalahleka namkha iyetjiwa, iindleko zokuyijamiselela zibuyelelwe kabili kunemali owayibhadela ekuthomeni. Isibawo kufanele siphekelelwe ziinthombe zanjesi ezilingana nezepaspoti.
Iindleko: R310 - yabadala
TJHEJA: Imali ibuyelelwe kabili nayilahlekileko
Isikhathi sokusetjenzwa: Iveke yinye ukuya kwezisithandathu kuye ngokurhabeka kwekhambo.
Nawuthatha ikhambo laburhaba kufanele wenze isibawo sepaspoti yaburhaba/yesikhatjhana bewufumane enye ipaspoti.
Amapaspoti azeleko namkha aphelelwe sikhathi
Ipaspoti esele iphelelwe sikhathi ngileyo isikhathi sayo sokusebenza esele siphelile. Nakwenzeka lokhu, angeze usayisebenzisa nanyana ingakazali. Esikhundleni salokho kufanele wenze isibawo senye. Nayikuthi ipaspoti yakho izala ngaphambi kwesikhathi sayo sokuphelelwa kusebenza, yenza isibawo setja.
Iindleko: R155
Lokhu kuya ngomhlobo wepaspoti oyenzela isibawo. Qala ithebula elandelako:
Isirhunyezo seendleko zokwenza isibawo sePaspoti
UmTlolo wokuKhamba R115.00
Yabadala (elahlekileko) R310.00
Yabantwana(elahlekileko) R230.00
UmTlolo wokuKhamba(nawulahlekileko) R230.00
UmNyango uyazi bona kunamabanga azwakalako wokobana kungani umuntu angafuna ukwenza amatjhuguluko emarekhodini wakhe. Kunemihlobo eminengi yamatjhuguluko izakhamizi zeSewula Afrika ezingawenza emarekhodini wazo. Imihlobo ehlukeneko yamatjhuguluko enzeka erejisteni yamabeletho womuntu arhenyiswe ngenzasi:
TJHEJA: Isakhamuzi seSewula Afrika, esineminyaka eli-18 namkha ngaphezulu sithathwa njengomuntu osele akhulile kiwo woke amatjhuguluko enziwa ngokuya komThetho wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala, ka-1992.
Amatjhuguluko wokutloliswa kwamabeletho womntwana obelethelwe ngaphandle komtjhado ukutloliswa butjha
IsiGaba 11 somThetho wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala sivumela ukutloliswa kokubelethwa komntwana obelethelwe ngaphandle komtjhado bona kutjhugululwe. Lokhu kusebenza nayikuthi ababelethi beengazi bayatjhada ngemva kokutloliswa kwamabeletho womntwana kungathi bebavele batjhadile nakubelethwa umntwana.
Iindleko: Lomsebenzi utholakala simahla.
Ilwazi elifuneka ekutjhugululweni
Ukutloliswa kwamaBeletho godu kunikela ngesijamiso sokutloliswa butjha kwamabeletho nayikuthi ababelethi beengazi bangena emtjhadweni wesintu (umtjhado welobolo) ngemva kobana kutloliswe amabeletho womntwana. Imitlolo efunekako ekutjhugululweni lokhu nginasi: isaziso esitjha samabeletho, incwadi yesifungo ebuya kubabelethi beengazi kanye neentifikethi zomtjhado.
Ukuvunywa kokubambelethi
UmThetho wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala uvumela ukuvunywa kokuba mbelethi weengazi ngubaba weengazi (ongakatjhadi nomma weengazi) womntwana obelethelwe ngaphandle komtjhado begodu ukubelethwa kwakhe esele kutloliswe ngaphandle kwemininingwana yakababakhe.
Nayikuthi umma uyakuvuma ukuvumokhu, yena nobaba kufanele bazalise iforomo elitja (i-BI-1682). Lapho isibongo somntwana kufanele sitjhugululwe kube ngileso sakababa, elinye iforomo (i-BI 193) kufanele lizaliswe. Nayikuthi umma uyakwala ukuvuma, ubaba angatjhinga eKhotho ePhakamileko khona azakuthola umlayo ophikisana nokufunwa ngumma. Umlayo ophikisako lowo kufanele nawo ufakwe eforomini (i-BI 1682) elizalisiweko.
Iindleko: Imali ebekiweko ebhadelwako ngalomsebenzi yi-R 48..
Ukukhuliswa kokutloliswa kwamabeletho
Nayikuthi amagama womuntu awakatlolwa woke esitifikethini sakhe, umuntu lowo angabawa bona igama lakhe namkha isibongo sifakwe esitifikethini. Lokhu kubizwa ngokukhuliswa kokutloliswa kwamabeletho. UmThetho uyakuvumela lokhu nayikuthi umuntu loyo watloliswa ngaphambi kokusebenza komThetho. Isibonelo, isiGaba 23 somThetho wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala, umthetho ka-1992 khulu khulu sikhuluma ngamaPhandle weNdiya, ngaphambi kwaka-1966, abekangakavunyelwa ngokomthetho ukuzitlolisa ngebizo kanye nesibongo. Ngebangeli inengi lokutloliswa kwamabeletho wabo kunegama kuphela.
Imitlolo efunekako:
Ababawi balindelwe bona balethe:
Iindleko: Lomsebenzi utholakala simahla.
Amatjhuguluko emagameni wokuthoma
Umthetho uvumela umuntu atjhugulule igama lokuthoma atloliswe ngalo. Nakuzakwenzeka lokhu, ababawi kufanele balethe:
Iindleko: R 50 embawini ongaphasi kweminyaka eli-18
I-R80 kumbawi oneminyaka eli-18 namkha ngaphezulu.
Amatjhuguluko esibongweni somntwana osesemncani
Umntwana ongaphasi kweminyaka eli-18 angatjhugulula isibongo sakhe nayikuthi:
i umntwana wabelethelwa ngaphandle komtjhado begodu unina utjhada butjha omunye umuntu ngaphandle koyise weengazi. Ebujameni lobu imitlolo elandelako iyafuneka:
imvumo kamma ekutjhugululweni ikhophi yesitifikethi somtjhado ubufakazi bokubhadelwa kwe-R50 efunekako ii unina lomntwana uthoma ukusebenzisa kabutjha isibongo agade anaso ngaphambilini ngombana uyise lomntwana uhlongakele, namkha sele atjhade butjha ngemva kokupheliswa komtjhado wakhe noyise lomntwana. Ebujameni lobu imitlolo elandelako iyafuneka:
Iforomo lesibawo - BI-193 elizaliswa ngunina ikhophi yesitifikethi sanjesi somtjhado, nayikuthi nitjhade ngokomthetho ikhophi yesiqunto sesahlukaniso, namkha ikhophi yesitifikethi sokuhlongakala kwakababa weengazi namkha ubufakazi bokubhadelwa kwe-R50 efunekako iii umntwana owabelethelwa ngaphandle komtjhado begodu igama lakhe latloliswa ngaphasi kwebizo lakayise weengazi. Isibongo somntwana singatjhugululwa kube ngileso sakanina. Imitlolo elandelako iyafuneka:
ubufakazi bokubhadelwa kwe-R50 efunekako iv Umntwana utlhogonyelwa mtlhogomeli isibongo sakhe singatjhugululwa kube ngileso somtlhogomeli.
Imitlolo elandelako iyafuneka:
ubufakazi bokubhadelwa kwe-R50 efunekako ubufakazi bomtlolo bokutlhogomela namkha isitatimende esiqinisekisa ukutlhogomela
Ukutjhugulukela kwesinye isibongo (emuntwini oneminyaka eli-18 namkha ngaphezu kwalokho)
UmThetho uvumela omunye umuntu ukuthatha isibongo esihlukileko kileso esivezwe encwadini yokutloliswa kwesitjhaba namkha ngaphasi kwaso afumene ukuba sisakhamuzi sakanomphela eSewula Afrika. Imali ebekiweko ebhadelwako yi-R260. Imitlolo elandelako iyafuneka:
iforomo lesibawo (i-BI-196), isifungo ngamabanga azeleko wokobana kungani isibongo esinye kufanele sithathwe, imvumo kakosikazi eforomini BI-196 nayifunekako, isitifikethi somtjhado nakufaneleko, ikhophi yesitifikethi samabeletho, esinenomboro yamabeletho, nayikuthi amabeletho atloliswa, namkha inomboro kamazisi.
ubufakazi bokubhadelwa kwe-R260 efunekako.
TJHEJA
Nayikuthi abantwana bangaphasi kweminyaka eli-18 bayafakwa esibaweni, amakhophi weentifikethi zabo zamabeletho namkha iinomboro zokutloliswa kwamabeletho ziyafuneka kanye nemvumo etloliweko kanina.
Amatjhuguluko ajayelekileko
Ukutjhugululwa kwelanga lamabeletho:
Imitlolo elandelako iyafuneka:
iforomo lesibawo (BI-526) namkha isibawo esitloliweko ubufakazi belanga okungilo lamabeletho, isibonelo, incwadi yesibhedlela, isitifikethi sokubelethwa, ikarada lekliniki, incwadi yesikolo sokuthoma afunda kiso, isitifikethi sokubhabhadiswa nayikuthi wabhabhadiswa ngaphambi kokuhlanganisa iminyaka emihlanu ubudala. Nayikuthi akunabufakazi bemitlolo beminyaka yomntwana, isilinganiso kufanele senziwe ngudorhodera namkha mjameli wesifunda namkha wesiyingi ozakutlola isiphakamiso okufanele siphekelele isibawo nobufakazi bokubhadelwa kwe-R48 efunekako.
Ukutjhugululwa kwehlathululo yobulili
Imitlolo elandelako iyafuneka:
iforomo lesibawo (BI-526) namkha isibawo esitloliweko, ubufakazi bomtlolo behlathululo elungileko yobulili kanye nobufakazi bokubhadelwa kwe-R48 efunekako.
Ukutjhugululwa kwendawo yokubelethelwa
Imitlolo elandelako iyafuneka:
iforomo lesibawo (BI-526) namkha isibawo esitloliweko, ubufakazi bomtlolo bendawo okungiyo yokubelethelwa kanye nobufakazi bokubhadelwa kwe-R48 efunekako.
Ukutjhugululwa kwemininingwana yababelethi esazisweni sokubelethwa
Imitlolo elandelako iyafuneka:
iforomo lesibawo (BI-526) namkha isibawo esitloliweko, ubufakazi bomtlolo bemininingwana elungileko yababelethi kanye nobufakazi bokubhadelwa kwe-R48 efunekako.
Ukutjhugululwa kwehlathululo yobulili
Omunye nomunye otjhugulule ubulili ngokuhlinzwa namkha ngokwelatjhwa okubangela bona ubulili bakhe butjhuguluke angenza isibawo kuMnqophisi-Mazombe womNyango weeNdaba zeKhaya khona kuzakutjhugululwa ihlathululo yobulili bakhe.
Imitlolo elandelako iyafuneka:
iforomo lesibawo (BI-526), umbiko obuya esiphathisweni sezokwelapha esenza ukwelapha namkha esahlinza umbawi, namkha udorhodera onelemuko eenkambisweni ezinjalo namkha ekwelapheni umbiko ngesinye isiphathiswa sezokwelapha esahlola umbawi ukuqinisekisa isibumbeko sakhe kanye nobufakazi bokubhadelwa kwe-R48 efunekako.
TJHEJA:
Ngesikhathi kutjhugululwa ubulili bombawi, iNomboro kamAzisi itjhuguluka khonokho. Isibawo sencwadi kamazisi omutjha ngakho kufanele senziwe msinyana ngemva kokuvunywa kokutjhugululwa.
Iindleko: R48.
TJHEJA:
Nayikuthi umuntu othintekako godu utjhugulula igama, imali engezelelweko eyi-R75 kufanele ibhadelwe.
Ukutloliswa okungasi liqiniso
Nayikuthi ukubelethwa komntwana kutloliswe nababelethi ngaphandle kwebeengazi, iincwadi zeemfungo zababelethi beengazi kanye nezaba"belethi okungasi ngebeqiniso" kufanele zilethwe kanye nebanga lokutloliswa okungasilo iqiniso. Nayikuthi akunasitatimende esitholakalako, umlayo wekhotho uyafuneka. Imali ebekiweko yi-R48.
Imitlolo efunekako kilomnqopho nginasi:
iimbawo ezitloliweko zokulungiswa kwemininingwana yababelethi, isaziso esitjha samabeletho (i-BI-24) esinemininingwana yababelethi okungibo iincwadi zeemfungo zabo boke abathintekako namkha umlayo wekhotho ubufakazi bokubhadelwa kwe-R48 efunekako
Ukwaziswa kokufumeza
Nayikuthi umntwana ufumeziwe, ababelethi abafumezako bangazisa ngokomthetho uMnqophisi-Mazombe weeNdaba zeKhaya ngalokhu. Imitlolo efunekako nginasi:
isibawo esitloliweko esenziwe babelethi abafumezako ikhophi eqinisekisiweko yomlayo wokufumeza.
ubufakazi bokubhadelwa kwe-R48 efunekako.
Ukwenziwa komnyanya nokutloliswa kwemitjhado eyenziwa ngaphandle kwekonzo kulawulwa mThetho wemiTjhado (umThetho wenomboro 25 ka-1961).
Iimfuneko zokutloliswa komtjhado (Iimfuneko zokungena emtjhadweni osemthethweni nosibopho)
Ngubani ongatlolisa umtjhado wakho?
UmThetho ubeka bona umtjhado ungenzelwa umnyanya i siphathiswa esikhethiweko semitjhado esibuya esiqhemeni sekolo namkha ehlanganweni, namkha ii ziimphathiswa ezikhethiweko ezibuya emNyangweni weeNdaba zeKhaya
Ungabanjelwa kuphi umtjhado?
Imitjhado ingenziwa kuphela esontweni, emakhiweni osetjenziselwa zekolo kuphela, e-ofisini lomphakathi, namkha emzini. Nayikuthi umuntu okufanele atjhade uyalimala namkha uyagula, umtjhado ungabanjelwa esibhedlela.
Ngubani okufanele abekhona ngesikhathi somtjhado?
Umtjhado kufanele wenziwe kunabatjhadi, abofakazi ababili kanye nesiphathiswa semitjhado.
Imitlolo efuneka nakungenwa emtjhadweni
Ngelanga lomtjhado, abatjhadako kufanele balethe imitlolo elandelako emuntwini ophethe umtjhado:
IiNcwadi zokuzAzisa ezikhujthwe ngokuya komThetho wokwAziwa ka-1998 namkha nayikuthi abanazo iincwadi zokuzazisa, incwadi yesifungo esizaliswe eforomini BI-31. Amaphandle atjhada amaSewula Afrika alindelwe bona alethe iimpaspoti zawo ezisebenzako kanye neforomo BI-31 (isiFungo somnqopho womtjhado).
Nasiya ebantwaneni abasesebancani ngokuya komthetho (ama-minor*) imvumo etloliweko yababelethi bobabili namkha yomthlogomeli wangokomthetho kufanele ilethwe eforomini elibekiweko okuyi-BI-32. Nayikuthi umbelethi imvumo yakhe efunekako akatholakali namkha akakghoni ngokuya komthetho ukunikela imvumo, umntwana angenza isibawo kuKomitjhinara wezeHlalakuhle yabaNtwana ukuthola imvumo efaneleko. Nayikuthi ababelethi bomntwana no/namkha uKomitjhinara uyala nemvumo yomtjhado, umntwana angenza isibawo sokufumana imvumo eJajini leKhotho ePhakamileko endaweni ahlala kiyo. Abesana abangaphasi kweminyaka eli-18 kanye nabantazana abangaphasi kweminyaka eli-15, ukungezelela, batlhoga imvumo yababelethi namkha yomtlhogomeli wangokomthetho, imvumo ebuya kuNgqongqotjhe weeNdaba zeKhaya.
Nasiya emThethweni womTjhado, umntwana mumuntu ongaphasi kweminyaka ema-21 ongakhenge atjhade ngaphambilini begodu nomtjhado wakhe owapheliswa ngokuhlongakala namkha ngesahlukaniso.
Nayikuthi uhlukanisile, isahlulelo sesahlukaniso kufanele silethwe. Nayikuthi kunebanga elizwakalako lokobana kungani umuntu angeze akhupha isahlulelo namkha wahlukanisela enarheni etjhili begodu angeze akghona ukufumana isahlulelo sesahlukaniso, incwadi yesifungo ebuya emuntwini lowo iyafuneka. Kufanele iveze bona wahlukanisa ngokomthetho begodu ifake igama lekhotho eyanikela ngesahlulelo kanye nelanga ekwakhutjhwa ngalo isahlulelo.
Nayikuthi umfelokazi, isitifikethi sokuhlongakala somlingani siyafuneka. Nayikuthi isitifikethi sokuhlongakala asitholakali, umuntu othintekako kufuneka alethe incwadi yesifungo eqinisekisa ukuhlongakala komlingani, eveza igama lohlongakeleko nelanga lokuhlongakala kwakhe.
Ukutlikitlwa nokutloliswa komtjhado
Ngemva kobana kwenziwe umnyanya womtjhado, abatjhadi, abofakazi nesiphathiswa semitjhado kufanele batlikitle irejista. Isitifikethi esitlolwe ngesandla singakhutjhwa simahla msinyana ngemva komnyanya womtjhado. Isiphathiswa semitjhado sizakusa irejista yomtjhado e-ofisini lesifunda khona izakurekhodwa eNcwadini yokuTloliswa kwesiTjhaba lapho isiphathiswa sihlala khona.
Isikhathi sokusetjenzwa: Isitifikethi esirhunyeziweko somtjhado sikhutjhwa ngelanga lomtjhado, simahla. Isitifikethi esirhunyeziweko sithatha amalanga ama-21 wokusebenza ukusetjenzwa.
Iindleko: Koke ukukhutjhwa nemibuzo ekhambelana nalokhu mayelana neentifikethi zomtjhado iyame ekuzalisweni kweforomo BI-130 okuliforomo lesibawo. Iindleko ezibhadelwako nginanzi:
Uthi bewusazi?
UmNyango weeNdaba zeKhaya wabawa iKomitjhana yeSewula Afrika yezomThetho ngo-1996 ukwenza iphenyo elizeleko ngamarherho ahlukeneko wemitjhado eSewula Afrika. Ngomphumela walokhu kungenelela, umThetho wokwAmikelwa kwemiTjhado yesiNtu (umThetho wenomboro 120 ka-1998) waphasiswa bewathoma ukusebenza ngomhlaka 15 Novemba 2000.
Uthi bewusazi bonyana umtjhado wesiNtu unobujamo obufanako nalowo wesikhuwa ngokuya komThetho wokwAmukelwa kwemiTjhado yesiNtu? Umtjhado wesintu utloliswa mumuntu okhethiweko. Lomuntu kungaba yikosana namkha siphathiswa sokutloliswa. Lomuntu okhethiweko kufanele abe nesiqinisekiso esitlolwe phasi sokobana uvunyelwe ukutlolisa umtjhado. Abatjhadi abatjhada ngokwesintu kodwana abebangakawutlolisi umtjhado begodu asele bafuna bona utloliswe kufanele benze isibawo e-ofisini eliseduze leeNdaba zeKhaya. Abatjhadi kufanele baphekelelwe bajameli ababili, okwenyulwa bona kube bajameli bemindeni yomibili. Boke abantu abatjhade ngokwesintu bakhuthazwa bona bavele bazokutlolisa imitjhado yabo nomNyango weeNdaba zeKhaya.
IsAziso sokuHlongakala
Lokha umuntu nakahlongakalako, umthetho (umThetho wokuBelethwa nokuHlongakala ka-1992) ufuna bona ukuhlongakala komuntu kubikwe emuntwini ovunyelwe ukuthola izaziso ezinjalo:
Iimphathiswa ezithileko emNyangweni weeNdaba zeKhaya
Abangcwabi abakhethiweko nabaziwako ngokuya komthetho.
Nayikuthi ohlongakeleko uzakubulungelwa eSewula Afrika, uBuzenda namkha iMitjhini izakurhelebha ngamalungiselelo mayelana nokuthuthwa kwesidumbu silethwe eSewula Afrika.
Isaziso sokuhlongakala senziwa ngokuzaliswa kweforomo BI-1663. Iforomeli lineengaba ezihlukeneko ezizaliswa babantu abahlukeneko abathintekako ekambisweni yokwazisa. Abantu abathintekako: mumuntu obika ukuhlongakala, siphathiswa sezokwelapha esiqinisekisa ukuhlongakala kanye nomuntu ovunyelwe ukuthola isaziso sokuhlongakala njengombana kutjhiwo ngaphambili.
Nayikuthi akunasiphathiswa sezokwelapha esitholakalako, isibonelo, eendaweni ezikude, umrholi wendabuko uzakuzalisa umBiko wokuHlongakala (okuliforomo BI-1680). UmBiko wokuHlongakala ungazaliswa kuphela mumuntu ovunyelwe mNyango ukwenza njalo. Lomuntu uzakusa iforomo BI-1680 esiphathisweni seeNdaba zeKhaya esivunyelwe ukufumana izaziso ezinjalo. Isiphathiswa sizakuzalisa iforomo BI-1663.
Amagadango wokwazisa nokutloliswa kokuhlongakala
Igadango 1: Isiphathiswa sezokwelapha esihlole isidumbu kufanele sizalise iforomo lesAziso sokuHlongakala/sokuBelethwa buThule (okuyi-BI-1663). Kunesigaba eforomeneli esizaliswa isiphathiswa sezokwelapha bese silifake ngaphakathi kwe-envilobhu. Ubunengi beforomo elizalisiweko bufakwa e-envilobhini evaliweko belinikelwe isihlobo esitjhidelene khulu nomufi namkha umngcwabi oqalene namalungiselelo womngcwabo. I-envilobhu evaliweko ingavulwa kuphela siphathiswa esivunyelweko seeNdaba zeKhaya.
Igadango 2: Isihlobo, manje kufanele sithathe imitlolo siyise kumngcwabi abamkhethileko bona enze amalungiselelo womngcwabo. Nayikuthi umngcwabi uvunyelwe bona afumane izaziso zokuhlongakala, kufanele azalise iingaba ezifaneleko begodu akhuphe umlayo wokubulunga (okuyi-BI-14). Umngcwabi uzakuletha amaforomo azalisiweko e-ofisini eliseduze leeNdaba zeKhaya khona kuzakutloliswa ukuhlongakala. IiNdaba zeKhaya manje zizakukhupha isitifikethi sokuhlongakala zisinikele isihlobo.
Nayikuthi umngcwabi akakavunyelwa ngokuya komthetho ukufumana izaziso zokuhlongakala, kufaneIe alethe imitlolo e-ofisini eliseduze leeNdaba zeKhaya namkha eSitetjhini samaPholisa esiseduze khona umlayo womngcwabo uzakukhutjhwa begodu imitlolo yokutloliswa izakusetjenzwa.
Isitifikethi esirhunyeziweko sokuhlongakala sikhutjhwa simahla nakutloliswa ukuhlongakala mhlokho. Koke ukukhutjhwa okuzakwenzeka ngemva kwalokho kufuna ukuzaliswa kweforomo lesibawo i-BI-132 kanye nokubhadelwa kwe-R10-00. Isitifikethi esizeleko (esingakarhunyezwa) sokuhlongakala naso siyatholakala ngokudla imali engange-R45-00.
Imilayo yokubulunga
Kuqakathekile ukutjheja bona ngokuya komThetho (wokuTloliswa kokuBelethwa nokuHlongakala ka-1992), akunakubulunga okuzakwenzeka ngaphandle kwalokha nakuvunyelweko. Ukuvunyelwokhu kuza ngomlayo. Iimphathiswa zeeNdaba zeKhaya, amalunga we-SAPS nabangcwabi abakhethiweko bavunyelwe ukuzalisa amarejista wokuhlongakala athintekako kanye nokukhupha imilayo yokubulunga.
Ukuhlongakala kwamala
Umuntu orekhodwe ngephoso njengohlongakeleko eNcwadini yokuTloliswa kwesiTjhaba kufanele abike lokhu e-ofisini eliseduze leeNdaba zeKhaya khona kuzakuphenywa ngokurhaba bekulungiswe ubujamo bakhe. Isethi yoke yegadangiso lemino neenthombe eforomini BI-9 iyafuneka ukufikelela lomnqopho.
UMLANDO WENCWADI YOKUZAZISA
Siphumele emzameni wokufaka ithemba eemfubeni zeengidigidi zabantu bethu. Singena esivumelwaneni sokobana sizakwakha umphakathi lapho amaSewula Afrika woke, anzima namhlophe, azakukghona ukukhamba ngokuzethemba, ngaphandle kokusaba eemfubeni zawo, aqinisekisiwe ngelungelo lawo lesithunzi sobuntu elingeze ladluliselwa komunye - isitjhaba esimibala ehlukeneko esinokuthula ngaphakathi kwaso kanye nephasi loke".
Umlando weNcwadi kamAzisi weSewula Afrika unamathele isitjhaba soke. Yayihlathulula bona oyiphetheko wayengubani. Komunye umuntu bekusisetjenziswa sokugandelela, komunye yayikufikelela ebuhleni obunengi.
Ngaphambi kwaka-1972, umbuso wakhupha incwadi kamazisi ohlaza. Lomazisi wayefakwe ngencwadini ehlaza eyayingangena ngesikhwameni ngoFeberbari waloyo nyaka. Ikhasi lakhe lokuthoma lalinemininingwana yomnikazi. Ilwazi elingezelelweko, isibonelo, ilayisense yokutjhayela, isitifikethi somtjhado, njll, bezinanyathiselwe emtlolweni kusetjenziswe iinamathiseli.
Ukusukela ngoMeyi 1980, incwadi kamazisi encani ehlaza yakhutjhwa. Yayenziwe ngekhompyutha begodu inezinto zokuvikela ezingezelelweko ukukhandela bona ingenziwa ngokungasimthetho.
UmThetho wokwAziwa owathoma ukusebenza ngo-1986 wazisa incwadi kamazisi ohlaza njengombana simazi. Ngaphambi kwalokhu, nayikuthi umuntu wayetjhadile, isitifikethi sakhe somtjhado sasifakwa encwadini kamazisi. Lokhu kwaphela ngokufakwa komThetho omutjha. Eminyakeni elandelako, amatjhuguluko amanye eNcwadini kamAzisi enziwa kodwana ayekhambelana nokuvikeleka kwakhe, isibonelo, ukukhandela ukwenziwa ngokungasimthetho.
INcwadi kamAzisi eZabelweni
INcwadi kamAzisi Namhlanjesi
Sikhambe indlela ede solo saba yidemokhrasi ngo-1994. INcwadi kamAzisi yayivame ukusihlukanisa kodwana manje isibumbanisa soke njengamaSewula Afrika. Itjengisa ukwehlukana esitjhabeni sethu, isikhumbuza bonyana woke umSewula Afrika mumuntu ohlukileko begodu ikhulisa ukuzazi okukodwa kwesitjhaba.
Nayikuthi unemibono ngomsebenzi owuthola eeNdabeni zeKhaya namkha unemibuzo tjhaphuluka usithinte ngokusebenzisa imininingwana enikelweko.
Inomboro yasimahla: 0800 60 11 90
Ifeksi: 012-810 8169
Umtato: 043 643 4689/99
Ifeksi: 043 643 4613/5
Umtato: 053 839 5434
Ifeksi: 053 832 6283
Umtato: 031 564 6411
Ifeksi: 031 564 7126
IMpumalanga
Umtato: 013 752 8164
Ifeksi: 013 753 3501
Umtato: 021 465 4970
Ifeksi: 021 4617686
Umtato: 018 384 5443/8
Ifeksi: 018 384 5449
Umtato: 012 326 2450
Ifeksi: 012 323 4783
Umtato: 011 476 2336/ 2382
Ifeksi: 011 476 2402
Umuntu ongamthinta: Ms Lungile Sithole
Umtato: 015 295 5220/1
Ifeksi: 015 291 4455
Umtato: 051 430 3666
Ifeksi: 051 430 0295
<fn>nde_Article_National Language Services_UMKHANDLU WAMABIZO WE.txt</fn>
UMKHANDLU WAMABIZO WEENDAWO WESEWULA AFRIKA
UKUPHAKANYISWA
UmNyango wezobuKhgwari namaSiko umema amalunga womphakathi kobana aphakamise amabizo wabantu abazakusebenza njengamalunga womKhandlu wamaBizo weeNdawo weSewula Afrika . UMkhandlu unamalunga angeqiko ema-25 amalunga ali-12 abajameli beemfunda, be-Ofisi yePoso yeSewula Afrika, beKoro eKulu: beHlolombono neMebhe kunye neBhodo yamaLimi Woke weSewula Afrika.
Umsebenzi we SANGC kuyelelisa uNgqongqotjhe wezobuKhgwari namaSiko mayelana namabizo ekuvunyelwene ngawo kunye nokutlolwa kwamabizo amatjha ahlongoziweko, ukutjhugululwa, ukususwa namkha, ukujamiselela amabizo akhona.
Abazakuphakanyiswa kumele babe nelwazi namkha amakhgono akhethekileko kilemikhakha elandelako
Nelwazi lamaLimi asemThethweni naMukelekileko kunye nelwazi lazombelele lamaLimi
AmaSiko, amaGugu weSitjhaba, kunye nezokuVakatjha
Amalunga we SANGC akazakunikelwa imirholo, kodwana bazakubhadelwa imali yeendleko ebazibhadele ngokwabo ezikhambisana nemisebenzi yoMkhandlu.
Omunye nomunye othanda ukuphakamisa amalunga weSANGC kumele athumele:
a Incwadi emumethe amabizo ngokuzeleko, isiphande, umtato neenomboro zefeksi zomuntu ophakanyiswako nembangela yokumphakamisa;
c Isitatimende esifitjhani esitlikitlwe mumuntu ophakanyiswako, esikhombisa ukuvuma kwakhe kobana aphakanyiswe;
d Amabizo amathathu wabantu abazi umuntu ophakanyiswako ekungathintwana nabo .
Azikho Iimphakamiso ezizakutjhejwa nangabe lokhu okungehla akukafakwa.
<fn>nde_Article_National Language Services_UMNYANGO WEENDABA ZAM.txt</fn>
UMNYANGO WEENDABA ZAMANZI NAMAHLATHI
UmHlahlandlela WomThetho WesiTjhaba WaManzi ka-1998
Umtlamo Orhunyeziweko
ISINGENISO
OKUNGAPHAKATHI
Khuyini umnqopho womHlahlandlela 4
Ngubani okufanele afunde lomHlahlandlela 4
ISINGENISO: ISIRHUNYEZO SOMTHETHO WESITJHABA WAMANZI 6
Kungebangalani umThetho wesiTjhaba wamaNzi uqakathekile 6
Khuyini imithombo yamanzi 8
Khuyini umehluko phakathi komThetho wesiTjhaba wamaNzi nomThetho wemiSebenzi yamaNzi 9
Kungebangalani kukhethwe igama elithi umThetho wesiTjhaba wamaNzi ka-1998 10
Imivuzo yomThetho omutjha wesiTjhaba wamaNzi 10
UMNQOPHO NEMITHETHOKAMBISO YOMTHETHO 11
Khuyini umnqopho womThetho wesiTjhaba wamaNzi 11
Imithethokambiso yomThetho wesiTjhaba wamaNzi 11
Ngubani oqalene nemithombo yesitjhaba yamanzi 11
AMAQHINGA WOKUPHATHWA KWAMANZI 12
IQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi 12
Khuyini umnqopho weQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi 12
AmaQhinga wokuPhathwa kweeNdawo zokuKhongozela Amanzi 13
Ngubani oza neqhinga lokukhongozelwa kwamanzi 14
UKUVIKELA UMTHOMBO OMAMANZI 14
Ukuthoma indawo yokubulunga amanzi 15
Indawo esisekelo yokubamba amanzi weendingo zabantu 15
Amanzi abekelwe iinyamazana nebhoduluko 16
Ngubani owenza indawo yokubulunga amanzi 17
UKUSETJENZISWA KWAMANZI 17
Kutjho ukuthini ukusetjenziswa kwamanzi 17
Ngikuphi okuqakathekileko ekusetjenzisweni kwamanzi 18
Bobani abasebenzisi bamanzi 21
Kulawulwa njani ukusetjenziswa kwamanzi 21
Ukutloliswa kokusetjenziswa kwamaNzi 22
UKUBHADELA AMANZI 23
ABASEBENZELI BEENDAWO ZOKUKHONGOZELA AMANZI (Ama-CMA) 25
IMIBUTHANO YOKUSETJENZISWA KWAMANZI (Ama-WUA) 26
IKhotho yeeNdaba zamaNzi 27
Umnqopho womHlahlandlela
LomHlahlandlela uphathelene nomThetho wesiTjhaba wamaNzi (umThetho wenomboro 36 ka-1998). Njengomthetho omunye nomunye omutjha, umThetho wesiTjhaba wamaNzi utlolwe ngelimi lomthetho elibudisi begodu okungasi lula ukulizwisisa. LomHlahlandlela uhlathulula lokho umThetho okutjhoko nokunqophileko.
Umthethokambiso oqakathekileko womThetho wesiTjhaba wamaNzi kukobana woke amaSewula Afrika akghone ukuzibandakanya ekuphathweni kwamanzi. Umnqopho walomHlahlandlela kurhelebha abasebenzisi bemithombo yamanzi (efana nemilambo, imilanjana, amanzi angaphasi komhlaba, njll) ukuzwisisa umThetho lo khona bazakuzibandakanya ngokuzeleko eenquntwini eziphathelene neendaba zamanzi ezibathintako.
Ngubani okufanele afunde lomHlahlandlela
LomHlahlandlela unikela ngelwazi elizakuba lirhelebho:
kilabo abasebenzisa amanzi ngokujayelekileko;
komunye nomunye ofuna ukwazi kabanzi ngokuphathwa kwamanzi;
komunye nomunye ofuna ukuzibandakanya khulu ekuphathweni kwamanzi.
Khuyini okungaphakathi kwalomHlahlandlela
LomHlahlandlela awukhulumi ngayo yoke into esemThethweni wesiTjhaba wamaNzi. Unikela ngomhlahlandlela mazombe womThetho kanye nelwazi elithileko ngehlangothi eliqakathekileko lomThetho, elihlose ekurhelebheni abasebenzisi bamanzi ukuzibandakanya eendabeni zemithombo yamanzi. Uhlathulula bona umThetho uqiniseka njani bonyana:
woke umuntu ufikelela amanzi aneleko;
umthombo wamanzi uyavikelwa, uyasetjenziswa, uyathuthukiswa, uyabulungwa, uphathwa kuhle begodu uyalawulwa;
uphathwa kuhle, uyavikelwa, uyathuthukiswa begodu uyalawulwa;
ukutlama ngefanelo kuyenzeka ukufezakalisa iminqopho yomThetho wesiTjhaba wamaNzi;
iindleko zokuphatha nokuthuthukisa imithombo yamanzi iyatjhejwa;
kuhlonywa iinhlangano zokuphathwa kwemithombo yamanzi.
ISINGENISO: ISIRHUNYEZO SOMTHETHO WESITJHABA WAMANZI
Kungebangalani umThetho wesiTjhaba wamaNzi uqakathekile
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi uqakathekile ngombana uzakuhloma lezo zinto ezisemThethwenisisekelo eziphathelene namanzi.
Amanzi aqakatheke khulu epilweni. Ngaphandle kwamanzi akunamuntu, isitjalo, isilwana namkha into ephilako engakwazi ukuphila. Amanzi athambisa amasimu wabalimi, athambisa iintjalo nefuyo yemiphakathi yemakhaya; anikela ngokuzithabisa, asekela ibhoduluko, asekela amadorobha amancani namakhulu, iimayini, amabubulo nokuphehlwa kwegezi. Abantu bafuna amanzi khona bazakusela, bazakutjala nokupheka, bazakuhlamba kanye nokuphila kuhle.
ISewula Afrika yinarha eyomileko nenezulu elincani. Inengi lemithombo yethu yamanzi lisetjenziswe khulu. Ngamalanga abantu namabhizinisi banomthelela omumbi ebukhulwini bemilambo yethu nemilanjana, amanzi wethu wangaphasi komhlaba kanye neendawo ezimidzwela. Iindawo ezinengi enarheni yethu ziqalene nokutlhayela kwamanzi, lapho sitlhoga khona amanzi ukudlula lamanzi esinawo. Kileziindawo ibhoduluko lingaphasi kwegandelelo elikhulu begodu abanye abantu abanawo amanzi wokusela namkha abatholi isilinganiso sabo esifaneleko samanzi.
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi uqakathekile ngombana unikela ngendlela yokuvikela imithombo yamanzi khona ingazukusetjenziswa khulu khona kuzakuba namanzi wokuphila nokuthuthukiswa kwezomnotho namanzi azakusetjenziswa ngomuso. Uqakathekile godu ngombana ubeka bonyana amanzi ngewesitjhaba soke khona kuzakuzuza boke abantu.
Khuyini imithombo yamanzi
Imithombo yamanzi zizinto ezifana nemilambo, imilanjana, imidzwela, imilomo yemilambo namanzi angaphasi komhlaba. Amanzi wangaphezulu mamanzi angaphezu kwephasi. Amanzi angaphasi komhlaba mamanzi angaphasi kwehlabathi (isibonelo, amanzi aphuma ngaphasi kwamatje).
Khuyini umehluko phakathi komThetho wesiTjhaba wamaNzi nomThetho wemiSebenzi yamaNzi
Kungebangalani kukhethwe igama elithi umThetho wesiTjhaba wamaNzi ka-1998
WesiTjhaba utjho umThetho wenarha yoke. UmThetho mthetho ophasiswe yiPalamande. UmThetho wesiTjhaba wamaNzi mthetho ophathelene namanzi, nokungeweSewula Afrika yoke. Wavunywa yiPalamende ngo-1998.
Imivuzo yomThetho omutjha wesiTjhaba wamaNzi
Amanzi ngewabo boke abantu
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi ubeka bona amanzi mthombo wemvelo okungewabo boke abantu beSewula Afrika. Uthi amanzi kufanele kwabelwane ngawo ngendlela elungileko nehle. Ubeka bona amanzi asetjenziselwa iindingo zabantu zokuphila (ezifana namanzi wokusela, wokupheka kanye newokuhlamba) namanzi webhoduluko kufanele abekelwe ngeqadi ngaphambi kobana anikelwe eminye imisebenzi.
Ukuzibandakanya
Ngombana amanzi aqakatheke khulu ebantwini, umThetho wesiTjhaba wamaNzi uthi abantu kufanele bazibandakanye ekuphathweni kwemithombo yamanzi. Uphuhlisa ukuphathwa kwemithombo yamanzi eseduze khulu nabantu. Wenza lokhu ngokuhloma iihlangano zesifunda nezendawo ezitjha, ezifana nabaSebenzeli bokuPhathwa kweeNdawo ezikhongozela amanzi. Leziinhlangano ezitjha zizakuba nobujameli obubuya emphakathini begodu zizakurhelebha imiphakathi bonyana izibandakanye eenquntwini eziphathelene namanzi.
Ukusebenzisa ngokudzimeleleko khona kuzakuzuza woke umuntu
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi uqeda imiqondo yakade yebandlululo yokufikelela okubekelwe abathileko. Uphuhlisa ukusetjenziswa kwamanzi okwenzelwa ekuzuzeni kwawo woke umuntu eSewula Afrika, uphuhlisa ituthuko edzimeleleko.
UMNQOPHO NEMITHETHOKAMBISO YOMTHETHO
Khuyini umnqopho womThetho wesiTjhaba wamaNzi
Umnqopho womThetho wesiTjhaba wamaNzi kuqinisekisa bona imithombo yesitjhaba yamanzi:
ivikelwa isetjenziswa ithuthukiswa ibulungwa iphathwa begodu ilawulwa ngendlela edzimeleleko nelinganako (nehle) khona kuzakuzuza woke umuntu.
Imithethokambiso yomThetho wesiTjhaba wamaNzi
Ngubani oqalane nemithombo yesitjhaba yamanzi
Umbuso wesitjhaba (umNyango weeNdaba zamaNzi namaHlathi) ngokusebenzisa uNgqongqotjhe weeNdaba zamaNzi namaHlathi mtlhogomeli wangokomthetho wenarha wemithombo yesitjhaba yamanzi.
AMAQHINGA WOKUPHATHWA KWAMANZI
IQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi
UNgqongqotjhe weeNdaba zamaNzi namaHlathi uqalene nokuqinisekisa bona iQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi liyahlonywa. Isirhunyezo seqhinga kufanele sivezwe eGazedini kaRhulumende. IQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi libopha zoke iihlangano nabasebenzisi bamanzi. UNgqongqotjhe kufanele ahlale aletha iQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi ebujameni banje ngemva kwemiye neminye iminyaka emihlanu ubuncani bakhona.
Khuyini umnqopho weQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi
Umnqopho weQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi kuqinisekisa bonyana imithombo yesitjhaba yamanzi iphathwa kuhle khona kuzakuzuza inarha yoke. Godu linikela ngomhlahlandlela wokobana amanzi kufanele asetjenziswe njani eendaweni ezihlathululiweko zokuphathwa kwamanzi.
Uyatjho bona mamanzi angangani okufanele abekelwe iindingo zabantu nebhoduluko. IQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi kufanele godu liqinisekise bona kunamanzi aneleko azakusetjenziswa ngomuso kanye nokusebenzisa okukhethekileko okufana nokuphehla igezi. Libeka amazinga wekhwalithi yamanzi. Godu uyatjho bona iinhlangano zokuphathwa kwemithombo yamanzi (ezifana nabaSebenzeli beeNdawo zokuKhongozela amaNzi) kufanele zihlonywe njani.
AmaQhinga wokuPhathwa kweeNdawo zokuKhongozelwa kwamaNzi
Umbuso wesitjhaba uhlukanise inarha yoke ngeendawo ezili-19 zokukhongozelwa kwamanzi. UmThetho wesiTjhaba wamaNzi uthi iqhinga liyenziwa kenye nenye indawo yokuphatha. IQhinga libizwa ngeQhinga lokuPhathwa kweNdawo yokuKhongozela amaNzi (okuyi-CMS).
Ngubani owenza iqhinga lokuphathwa kokukhongozelwa kwamanzi
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi uthi ibandla labasebenzeli bokuphathwa kokukhongozelwa kwamanzi (i-CMA) kufanele lihlonywe kenye nenye indawo yokuphatha. I-CMA iqalene nokuthuthukisa iqhinga lokukhongozelwa kwamanzi endaweni yokuphathwa kwamanzi.
Khuyini umnqopho weqhinga lokuphathwa kokukhongozelwa kwamanzi
Umnqopho wokuphathwa kokukhongozelwa kwamanzi kubeka bonyana amanzi azakwabiwa njani (ukuhlukaniswa) phakathi kwabasebenzisi. I-CMA izakuqalana nabasebenzisi abanengi bamanzi, isibonelo, ukusetjenziswa ngumasipala, amabubulo, zelimo, zeemayini, njll. Indlela i-CMA eyaba ngayo amanzi kufanele iphuhlise ukuthuthukiswa kwemiphakathi ebeyidinywe amathuba ngaphambilini. Iqhinga lokuphathwa kokukhongozelwa kwamanzi kufanele liveze bona indawo yokuphathwa kwamanzi izakuphathwa endaweni yokuphathwa kwamanzi nokuthi umphakathi ungazibandakanya ekuphatheni imithombo yamanzi. Kufanele likhambelane neQhinga leNarha lemiThombo yamaNzi.
UKUVIKELA UMTHOMBO OMAMANZI
Umbuso kufanele uqinisekise bona amanzi ayavikelwa, kodwana godu kufanele uqinisekise bona kunamanzi aneleko ukuthuthukisa zokuhlalisana nezomnotho.
Enye yeendlela umbuso owenza ngazo lokhu kubekela amanzi iindingo ezithileko.
Ukwakhiwa kweBulungelo lamaNzi
Ukubulunga amanzi kubekela amanzi ngeqadi :
ukuhlinzeka iindingo zokuphila zabantu, noku qinisekisa bona kunamanzi aneleko emilanjeni nemilanjaneni
Ukubekela ngeqadi yinto eqakatheke khulu ekusetjenzisweni kwamanzi. Ngamanye amagama umthamo wamanzi abekelwa ngeqadi kufanele ubekelwe ngeqadi ngaphambi kokwabiwa kwemithombo yamanzi kwabanye abasebenzisi bamanzi.
Ibulungelo lamanzi linamahlangothi amabili:
Ukubekela iindingo zabantu zokuphila
Kungaba mraro omkhulu (godu kuphikisana nomThethosisekelo) nayikuthi zelimo, zamabubulo, neemayini, njll, zisebenzisa amanzi amanengi kugcine kungasanamanzi aneleko wokuphila afana newokusela, ukupheka nezepilo kanye nokuhlanzeka.
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi uqinisekisa boke woke umuntu ufikelela amanzi aneleko ngokubekela ngeqadi umthamo othileko wamanzi ukuhlangabezana neendingo zawo woke umuntu. Lomthamo obekelwa ngeqadi ukutjheja iindingo zokuphila zabantu ubizwa ngokuthi mthamo obekelwe iindingo zokuphila zabantu.
Ukubekela zebhoduluko
Ukuqinisekisa bonyana kunamanzi aneleko wezinga elamukelekako khona azakusetjenziswa ngomuso, umThetho wesiTjhaba wamaNzi uthi amanzi kufanele abekelwe ngeqadi ukutjheja ibhoduluko. Ukubekela ibhoduluko kuyatlhogeka ukuvikela iindalwa eziphila emanzini zemithombo yamanzi. Kufanele kutlhogonyelwe begodu kungasetjenziselwa eminye iminqopho.
UNgqongqotjhe weeNdaba zamaNzi namaHlathi kufanele ahlome amaBulungelo wamaNzi. UNgqongqotjhe kufanele abeke umthamo wamanzi nezinga lamanzi okufanele lisale emthombeni wamanzi khona lizakusetjenziselwa iindingo zokuphila zabantu neendalwa eziphila ngemanzini.
UKUSETJENZISWA KWAMANZI
Kutjho ukuthini ukusetjenziswa kwamanzi
Ukusetjenziswa kwamanzi kutjho okulandelako:
ukuthatha amanzi emthonjeni wamanzi (ukudosa)
ukubeka amanzi imisebenzi eyehlisa ukugeleza komlanjana (isibonelo, amahlathi wokwenza imali)
ukulahla isila namkha amanzi athutha isila ayise emthonjeni wamanzi imisebenzi enomphumela omumbi emithonjeni yamanzi, isibonelo, ukuthelelela inarha ngamanzi anesila, namkha imisebenzi yokuphehla igezi, atjhugulula ukugeleza kwemithombo yamanzi ukususa amanzi angaphasi kwehlabathi ukusebenzisa amanzi ngomnqopho wokuzithabisa (ukuthaya ngesketjana)
Ukusebenzisa amanzi kutjho ukwenza into enomphumela:
a emthameni wamanzi asemthonjeni wamanzi b ezingeni lamanzi asemthonjeni wamanzi c ebhodulukweni elimagega nomthombo wamanzi.
Umasipala owakha idamu ngemlanjeni, namkha opompa amanzi ukusuka emlanjeni, namkha obhora amanzi, namkha olahla isila ngemlanjaneni usebenzisa amanzi. Ngokunjalo nomlimi namkha u-Eskom namkha ibhodo yamanzi namkha omunye nomunye umuntu othatha amanzi bunqopha ukusuka emthonjeni wawo.
Nanyana amanzi angasuswa, idanyana elakhiwa emlanjeni ukubamba nokulawula amanzi ukuthiya iimfesi zomhlobo we-trout, namkha ibhrorho elitjha ukuliya ukugeleza kwamanzi, kusese nomphumela emthonjeni wamanzi. Imisebenzi enjalo ngakho-ke ithathwa njengokusebenzisa amanzi. Ukusebenzisa amanzi ngomnqopho wokuzithabisa, efana nokuthaya ngesketjana, nakho kusebenzisa amanzi.
Ngikuphi okuqakathekileko ekusetjenzisweni kwamanzi
UkuBulunga amanzi ngikho okuqakatheke kokuthoma. Kodwana kunokhunye ukuqakatheka okufanele kuhlangabezwane nakho ngaphambi kobana amanzi abiwe eendaweni zokulawulwa kwamanzi. Nakuhlangabezwana nalokhu kuqakatheka, isiquntu samanzi kenye nenye indawo yokuphathwa kwamanzi sibekwa ngaphasi kwelawulo labunqopha lakaNgqongqotjhe. Lokhu kuqakatheka kufaka hlangana:
amanzi esivumelene ukuwabelana neenarha zabomakhelwana ngeemvumelwano zeentjhabatjhaba amanzi asetjenziselwa ukuphehla igezi amanzi okufanele adluliselwe ebuphathini bamanzi obuthileko ukuya kobunye. Ezinye iindawo zokuphathwa kwamanzi azinamanzi aneleko ngesikhathi ezinye zinesabelo esingaphezulu samanzi. UNgqongqotjhe angagunyaza ukudluliswa kokwabiwa kwamanzi phakathi kweendawo zokuphathwa kwamanzi ezihlukeneko.
enye into eqakathekileko kubekela ngeqadi amanzi ukuqinisekisa bona kuzakuba namanzi ngomuso.
IQhinga lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi kufanele linikele ngetjhejo kikho koke lokhu okuqakathekileko. Umgwalo ongenzasi utjengisa bona ukwabiwa kwamanzi kuqakatheke kangangani eQhingeni lesiTjhaba lemiThombo yamaNzi.
Bobani abasebenzisi bamanzi
Kulawulwa njani ukusetjenziswa kwamanzi
Ukusetjenziswa kwamanzi kulawula ngokusebenzisa ukulawula ngokomthetho indlela amanzi asetjenziswa ngayo. UmThetho wesiTjhaba wamaNzi ulawula ukusebenzisa ngokutloliswa kokusetjenziswa kwamanzi begodu nangemihlobo ehlukeneko yokugunyaza.
Ukutloliswa kokusetjenziswa kwamanzi
Nakuzakulawula ukusetjenziswa kwamanzi, umNyango weeNdaba zamaNzi namaHlathi kufanele wazi bona ngikuphi ukusetjenziswa kwamanzi okwenzekako nokuthi mamanzi angangani asetjenziswa ukusuka kimiphi imithombo yamanzi. Ukuthola lelilwazi, abasebenzisi bamanzi abakhona kwanjesi kufanele batlolise ukusebenzisa kwabo amanzi nayikuthi bathutha bebabeke amanzi, namkha nayikuthi babanga ukwehla kokugeleza komlambo (emahlathini atjalelwe ukwenza imali). Kwanjesi, ukusetjenziswa kwamanzi akhona kutloliswa e-ofisini eliseduze lomNyango weeNdaba zamaNzi namaHlathi. Abasebenzisi bamanzi abangatlolisi ukusebenzisa kwabo amanzi bazifaka engozini yokulahlekelwa lilungelo labo lanjesi lamanzi.
ukuthutha amanzi komunye nomunye umthombo wamanzi uwasebenzise ngekhaya nayikuthi unokufikelela amanzi ngokomthetho ukubeka nokusebenzisa amanzi agelezako abuya emafulelweni wendlu isivande esincani khona uzakuthengisa imirorho ukuseza iinlwana khona uzakufuya ukusebenzisa amanzi asehlabathini namkha magega nenarha ngomnqopho wokobana asetjenziselwe ukuzithabisa (isibonelo, ukuthaya ngesiketjana)
ukusebenzisa amanzi ebujameni oburhabako, isibonelo, adliwa babantu namkha ukucima umlilo
Abasebenzisi laba babizwa ngabasebenzisi beTjhejuli 1. Kwanjesi, abasebenzisi beTjhejuli 1 akutlhogeki bona batloliswe.
Godu awutlhogi ilayisense nayikuthi ukusebenzisa amanzi kuwela ngaphasi kokugunyaza mazombe. Ukugunyaza mazombe yimvumo enikelwa nguNgqongqotjhe engaphezudlwana kokhunye ukugunyaza mazombe okukhulu okuvezwa eGazedini yomBuso. Iimbonelo zokugunyaza mazombe zifaka ukubeka umthamo omncani wamanzi ngedamini, namkha ukudosa umthamo omncani wamanzi kweminye imilambo, namkha emithonjeni engaphasi komhlaba (emigodini yebhoro).
Umsebenzisi kufanele enze isibawo selayisense kokhunye nokhunye ukusetjenziswa kwamanzi okutjha okungakatlolwa kuTjhejuli namkha okungakafakwa ngaphasi kokugunyaza mazombe. Amalayisense wamanzi asetjenziselwa ukulawula ukusetjenziswa kwamanzi okudlula amaqintelo avezwe kuTjhejuli 1 begodu navunyelwe ngaphasi kokugunyaza mazombe.
UmNyango weeNdaba zamaNzi namaHlathi namkha umsebenzeli wokuphathwa kokukhongozelwa kwamanzi angakhupha ilayisense yokusetjenziswa kwamanzi. Abasebenzisi bamanzi kufanele:
bafake isibawo e-Ofisini efaneleko yesiFunda yomNyango weeNdaba zamaNzi namaHlathi nabafuna ilayisense; namkha batlolise ukusebenzisa kwabo amanzi e-Ofisini lesiFunda.
Woke amalayisense azakukhutjhwa ngokuya kwemibandela yamalayisense. Lemibandela kuzakukhulunyiswana ngayo nomsebenzisi wamanzi lapho kukghonekako. Eminye imibandela eqakathelekileko yelayisense sikhathi sokusebenza kwayo. Boke abasebenzisi bamanzi kufanele bakhambisane nemibandela ebekwe emibandeleni yokusetjenziswa kwamanzi nakungasinjalo bangalahlekelwa yilayisense yabo.
UKUBHADELA AMANZI
Kuneendleko ekwakheni nekuphatheni umthombo wamanzi khona uzakuvikelwa bewubulungwe khona uzakusetjenziswa ngokunendzuzo. Leziindleko zibuyiswa ngokubhadela kwabasebenzisi bamanzi nababhadela imali yokusebenzisa amanzi.
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi uvumela uNgqongqotjhe weeNdaba zamaNzi namaHlathi, ngemvumo kaNgqongqotjhe wezeeMali, ukwenza iqhinga lokubala ukusetjenziswa kwamanzi.
UNgqongqotjhe sele aveze iqhinga lokubhadelwa kwamanzi eGazedini yomBuso. UmThetho wesiTjhaba wamaNzi umvumela bona atjhugulule ukubhadelwa kwamanzi ngokuya kwesikhathi.
Iqhinga lanjesi lokubekwa kwamanani livumela imihlobo emithathu yeemali ezibhadelwako zamanzi.
Kokuthoma, imali ebhadelelwa ukuphatha umthombo wamanzi yimali yeendleko zokuphathwa kwemithombo yamanzi. Lokhu kuzakufaka iindleko zokutlolisa abasebenzisi, ukukhupha amalayisense, ukwenza ukubekela ngeqadi, ukulinganisa ukugeleza kwemilambo, ukuhlola ikhwalithi yamanzi, ukulawula ukusilaphazeka kwamanzi nokuphathwa kokubulunga.
Boke abasebenzisi abatlolisiweko nabanamalayisense bazakuthunyelwa iincwadi zeenkolodo zemali okufanele zibhadelwe. Imali ebhadelwako ingahluka phakathi kwemihlobo ehlukeneko yabasebenzisi neendawo ezihlukeneko zokuphathwa kwamanzi. Kwanjesi, imali ebhadelwako ingaphasi nasiya emanzini wokuthelelela kunalawo wamabubulo/newangekhaya.
Kwesibili, imali yokwenziwa komthombo wamanzi yimali yeendleko zokwakha nokusebenza kwehlelo lokuphakela, elifana namadamu, amakhanali, amathaneli, njll, asetjenziselwa ukubeka namkha ukuphakela ngamanzi.
Imali ebhadelwako yokwenza imithombo yamanzi ifaka ihlelo lamanzi lokwakha ihlelo lamanzi kanye neendleko zokusebenzisa ihlelo.
Kwesithathu, imali ebhadelwako yokulahla isila yimali yokulahla amanzi anesila namkha yokulahla isila emamanzi ngemlanjeni begodu yimali ebhadelwa msilaphazi webhoduluko .
ABASEBENZELI BEENDAWO ZOKUKHONGOZELA AMANZI (AMA-CMA)
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi unikela ngokuhlonywa kwabasebenzeli beendawo bokuphathwa kokukhongozelwa kwamanzi eendaweni zokuphatha amanzi.
Umnqopho wokuhloma i-CMA kubandakanya imiphakathi eseduze ekuphathweni kwemithombo yamanzi. I-CMA iphatha imithombo yamanzi ngaphakathi kwendawo ehlathululiweko ngokuya kweqhinga lokuphathwa kokukhongozelwa kwamanzi.
Abasebenzeli bokuphathwa kokukhongozela kufanele baqinisekise bona boke abadlalindima egade badinywe amathuba ngaphambilini bayabandakanywa eenkambisweni neenquntweni ze-CMA.
Lokha i-CMA nayihlonywako inemisebenzi elandelako, ebizwa ngokuthi misebenzi yokuthoma :
kuphenya nokuyelelisa ngokuvikelwa, ukusetjenziswa, ukwenziwa, ukubulungwa, ukuphathwa nokulawulwa kwemithombo yamanzi endaweni yayo yokuphathwa kwamanzi kukwenza iqhinga lokuphathwa kokukhongozela endaweni yayo yokuphathwa kwamanzi kukhambelanisa imisebenzi yabasebenzisi bamanzi neenhlangano zokuphathwa kwamanzi endaweni yayo yokuphathwa kwamanzi kuphuhlisa ukukhambelana phakathi kweqhinga lokuphathwa lokukhongozelwa kwamanzi nokuthuthukiswa kwamaqhinga wemisebenzi yamanzi kibomasipala kuphuhlisa ukuzibandakanya komphakathi ekuphathweni kwemithombo yamanzi
UNgqongqotjhe weeNdaba zamaNzi namaHlathi anganikela i-CMA godu imisebenzi engezelelweko efana nokuphathwa mazombe kwemithombo yamanzi endaweni yokuphathwa kwamanzi.
IINHLANGANO ZABASEBENZISI BAMANZI (AMA-WUA)
Ihlangano yokusetjenziswa kwamanzi siqhema sabasebenzisi bamanzi abafuna ukusebenzisana. Abasebenzisi bamanzi babambisana ekwenzeni imisebenzi ekhambelana namanzi ezingeni lendawo khona bazakuzuza boke. Isibonelo, ihlangano yabasebenzisi bamanzi ingahlonywa nayikuthi isiqhema sabalimi sifuna ukwakha ikhanali yinye namkha idamu okuzakuzuza woke umuntu ngalo, namkha isiqhema sabalimi abasakhasako abafuna ukusebenzisana.
Amabhodo wokuthelelela akhona kwanjesi, amabhodo wamanzi wokuthenga izinto zokuthelelela kanye namabhodo wokulawula amanzi atlhogomela amanzi asehlabathini (amabhodo alawula amanzi angaphasi) azakutjhugululwa abe ziinhlangano zabasebenzisi bamanzi. Lokhu kungafaka hlangana amandla wangokomthetho waleziinhlangano bona zifake abanye abasebenzisi namkha eminye imithombo yabasebenzisi bamanzi.
Ihlangano yabasebenzisi bamanzi ingaba yihlangano esebenza ekorweni yinye namkha eenkorweni ezinengi. Ihlangano esebenza ekorweni yinye ibunjwa siqhema sabasebenzisi abafanako, isibonelo, abalimi abasakhasako. Ihlangano esebenza eenkorweni ezinengi ibunjwa siqhema sabasebenzisi abahlukeneko, isibonelo, bamabubulo, bezokulima, beemayini, njll, begodu iqale iinrhuluphelo zabasebenzisi abahlukeneko.
Umnqopho we-WUA kukghonakalisa abasebenzisi bamanzi ukusebenzisana nokubuthelela imithombo yabo (yeemali, abasebenzi nelwazi) ukobana isebenze kuhle khulu ukwenza imisebenzi ekhambelana namanzi. Ama-WUA anendima eqakathekileko okufanele ayidlale ekupheliseni indlala nekunikeleni ngokudla okwaneleko.
EZINYE IINJAMISO
AmaKomiti wokuYelelisa
UmThetho unikela uNgqongqotjhe amandla wokuhloma amakomiti wokuyelelisa. Amakomiti la angahlonyelwa iminqopho ehlukeneko abe nemisebenzi ehlukeneko. Lamakomiti ayayelelisa kodwana uNgqongqotjhe angadlulisela amandla athileko kiwo.
Ukuphathwa kwamanzi ngokuya kwamazinga weentjhabatjhaba
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi unikela ngokuhlonywa kweenhlangano zokufezakalisa iimvumelwano zeentjhabatjhaba. Leziimvumelwano ziphathelene nokuphathwa nokwenziwa kwemithombo yamanzi ekwabelwana ngayo neenarha ezibomakhelwana.
Izakhiwo zombuso zamanzi
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi uvumela umbuso bona wakhe, ube mnikazi namkha bewuthenge amadamu nezinye izakhiwo zamanzi (umthangalasisekelo), nayikuthi lokho kungarhelebha isitjhaba. Umbuso ungabelana ngamanzi abuya emadamini wawo nezakhiweni zawo ngendlela efanako owaba ngayo amanzi abuya emthombeni wamanzi.
Ukuphepha kwamadamu
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi uphethe amagadango amanengi ahlukeneko wokuthuthukisa ukuphepha kwamadamu amatjha nalowo asele akhona. Lokhu kwenzelwa bona kube nokuphepha.
Amadamu amakhulu angaba yingozi ekulu ebantwini nebhodulukweni. Amadamu angakatlanywa kuhle namkha aliswe agcina angasi sebujameni obuhle ayingozi okukhulunywa ngayo.
IKhotho yeeNdaba zamaNzi
UmThetho wesiTjhaba wamaNzi unikela ngokuhlonywa kweKhotho yeeNdaba zamaNzi ukulalela ukudluliselwa phambili kweenqunto ezithileko namkha imilayo enikelwa ziimphathimandla ezithintekako namkha iinhlangano zokuphathwa kwamanzi, ezifana nabaSebenzeli bokuPhathwa kokuKhongozelwa kwamaNzi. IKhotho yeeNdaba zamaNzi yihlangano ezijameleko.
Umsebenzisi wamanzi angadlulisela isiqunto eKhotho yeeNdaba zamaNzi ngemihlobo ehlukeneko yeenqunto ezenziwe ziinhlangano eziphethe amanzi, isibonelo, ukubuyisa imali yeendleko, itjhejuli yokwabiwa kwamanzi, iinqunto ngamalayisense; nokhunye.
IKhotho yeeNdaba zamaNzi yahlonywa ngo-Oktoba ka-1998. Ingabamba imihlangano eendaweni lapho kunesinghonghoyilo. Ukusebenza kweKhotho kusekelwa ngeemali ezibuya emNyangweni wokuGcinwa kweeMali zomBuso.
<fn>nde_Article_National Language Services_UMNYANGO WEZAMAPHILO .txt</fn>
EKUFUZE UKWAZI NAWUTHATHA ISIQUNTO SOKUNGENELA IRHUBHULULO LOKULINGELELA IINHLAHLA ZOKWELAPHA
UMNYANGO WEZAMAPHILO
ARHOSTOSI 2001
AMAGAMA WOKUVULA NOKUTHOKOZA
Incwajana le iphethe ilwazi elimalungana nokulingelelwa kweenhlahla zokwelapha. Ilwazi elinqophene nehlelo lokulingelelwa kwenhlahla zokwelapha ofuna ukungena kilo namkha ofunelwa ukungena kilo litholakala ebaphenyeni ngalo ihlelo lokulingeleleli.
Hlangana nemithombo esetjenziswe yincwajana le, kubalwa nale elandelako:
KUYINI UKULINGELELWA KWEENHLAHLA ZOKWELAPHA
Ukulingelelwa kwemithi yokwelapha kulirhubhululo elinqophe ukuhlola ukuthi isihlahla esitjha namkha esidala siphephe kangangani, nokuthi sihle kangangani, nokuthi siphumelela kangangani ukwenza umsebenzi esisetjenziselwa wona kunye nokuthi sinamandla kangangani phezu komuntu esilingelelwa phezu kwakhe. Isihlahla-ke lapha kungatjho isihlahla ngokwaso, kungatjho isisetjenziswa sokwelapha, kungatjho indlela yokwelapha.
Ukuphepha kwesihlahla kutjho ukuhlukanisa ukuthi isihlahla esilingelelwa phezu komuntu loyo asinangozi na phezu komuntu esilingelelwa kuye.
Ukuphumelela kwesihlahla kutjho ukuthi isihlahla leso siyaphumelela na ukuveza isifo esiphethe umuntu, nokuthi siyaphumelela na ukuselapha namkha ukusivimbela na. Lokhu-ke kungatjho nokulinganisa ukuthi iinhlahla ezimbili namkha ezingaphezu kwalokho ziphumelela kangangani ukwelapha isifo ezenzelwe sona.
Amandla wesihlahla aveza ubungcono besihlahla ekwelapheni isifo nasilinganiswa nezinye iinhlahla zokwelapha sona leso sifo.
Ubuhle besihlahla butjho ukuvuma kwesihlahla ukusetjenziswa isikhathi nanyana singaba side kangangani ngaphasi kobujamo obulungele ukusetjenziswa kwaso ekulatjhweni kwesigulani, ngaphandle kokusilimaza isigulaneso.
Igama elithi isihlahla litjho iinhlahla nemitjhoga esetjenziselwa ukwelapha izifo, nesetjenziselwa ukuvimbela izifo ( njengemijovo nje ), neenhlahla ezisetjenziswa ephenyweni elikhethekileko lokwelapha ( njengakuma-X-Ray wokuhlola iziso ).
Iingaba zokulingelelwa kweenhlahla
Ngaphambi kobana isihlahla namkha isisetjenziswa sokwelapha silingelelwe emuntwini, sihlolwa sihlolisiswe isikhathi eside emalabhorathri neenyamazaneni, kobanyana kuzokuthonywa ngokuthola ntanzi ukuthi siphephe kangangani nokuthi siphumelela kangangani ukwenza lokho esenzelwe khona.
Ukulingelelwa kweenhlahla ( ezitjha ), nemijovo kunye neensetjenziswa zokwelapha ebantwini kuvame ukukhanjiswa ngaleziindaba ezilandelako:
Isigaba 1
Lesi sigaba sokuthoma la isihlahla esitjha, umjovo omutjha namkha isisetjenziswa sokwelapha esitjha silingwa khona kokuthoma esiqhenyaneni sabantu; kuvamise ukuthi kube siqhenyana sabantu abaphile kuhle ekulingwa ngabo. Isigaba sokuthoma sokulingelelwa kwesihlahla sinqophe ukuthola ukuthi isihlahla siphephe kangangani, nokuthola ukuthi mthamo ongangani olungelwe ukusetjenziswa ngesikhathi esingangani, nokuthola ukuthi isihlahla leso asinangozi yokubangela eminye imiraro yangeqadi, nakube ikhona, kutholakale nokuthi miraro bani leyo.
Isigaba 11
Esigabeni sesibili isihlahla esitjha esilingelelwako, umjovo omutjha olingelelwako namkha isisetjenziswa sokwelapha esitjha esilingelelwako kulingelelwa phezu kwesiqhema sabantu esikhudlwana kunesigabeni sokuthoma; kuvamise ukuba makhulu ambadlwana wabantu abaphilileko, nabantu esele sibangene isifo ekusalingelelwa isihlahla sokulwa naso. Umnqopho wesigaba (ii) kuhlola ukuya phambili ukuthi isihlahla, umjovo namkha isisetjenziswa sokwelapha kuphephe kangangani, nokuthi kuphumelela kangangani ukwenza lokho okufunelwa khona.
Isigaba 111
Kilesisigaba isihlahla esitjha, umjovo omutjha namkha isisetjenziswa sokwelapha esitjha kulingelelwa ebantwini abangaba makhulu ambadlwana ukuya eenkulungwaneni eziimbadlwana esele sibangene isifo. Umnqopho walesisigaba sesithathu sokulingelelwa kwesihlahla kuhlola ukuya phambili ukuthi isihlahla esitjha, umjovo omutjha namkha isisetjenziswa sokwelapha esitjha kuphumelela kangangani ukwenza umsebenzi ekufunelwa wona, nokuhlola ukuthi ziyibanga kangangani imingenela ngeqadi, kunye nokulinganisa amandla, nobuhle besihlahla esitjha, nomjovo omutjha namkha isisetjenziswa sokwelapha esitjha nakulinganiswa neenhlahla ezidala ezitlolisiweko ( enelayisense ).
Isigaba 1
Kilesisigaba-ke ukulingelelwa kwenhlahla kwenziwa ngemva kobana isihlahla esitjha, umjovo omutjha namkha isisetjenziswa esitjha sesibhalisiwe emkhandlwini olawula iinhlahla zokwelapha ( i-MCC ) ukuthi isihlahla, umjovo namkha isisetjenziswa sokwelapheso singathengiswa. Ukudlula lapho, isigaba (iv) sesilingelelo sesihlahla sisebenza nokuhlola iinkulungwana eziimbadlwana zabantu :
ukuthola ukuthi isihlahla siphephe kangangani, siphumelela kangangani ukwenza umsebenzaso, nokuhlola ukuthi siba namingenela miphi ngeqadi ngemva kwesikhathi eside;
nokuhlola isihlahla esitjha, umjovo omutjha kunye nesisetjenziswa sokwelapha ebantwini abathileko abavamise ukubanjwa kugula lula, njengabantwana, nabantu abadala abanezifo zesibindi nezeziso;
kunye nokuthola isihlahla esitjha, umjovo omutjha namkha isisetjenziswa sokwelapha esitjha ukuthi kungasetjenziselwani okhunye okutjha.
Esinye nesinye isigaba sinomnqopho waso, befuthi namandla wokusebenza kwesihlahla kunye nengozi yaso kuhlukahluka ngeengaba ngeengaba.
Imingenela Emimbi
Kizo zoke iingaba zokulingelelwa kweenhlahla, abantu ekulingelelwa ngabo beluswa ngelihlo elibukhali, kuqalwe ukuthi iinhlahla ezilingwa ngabo lezi kghani azinamingenela emimbi eziyibangako ngeqadi na. Imingenela emimbi kungaba matshwayo amambi angasimnqopho wesihlahla leso, namkha kube ngesinye isifo esibangwa kusebenzisa isihlahla leso. Nakufumaniseka ukuthi kunemingenela emimbi eba khona, i-:
ngambulala umuntu;
ngabeka umuntu hlangana kokufa nokuphila;
ngenza kufuneke umuntu alaliswe esibhedlela;
ngenza umuntu kufuneke alale esibhedlela isikhathi eside;
ngamqhwalisa namkha imrhwahlaphaze umuntu ngenza umntwana abelethwe aqhwalile;
ingambulala umntwana unina othe asebantwini walingelelwa ngesihlahla esinemingenela loyo.
Amagama avame ukusetjenziswa ekulingelelweni kweenhlahla
Isihlahla esithengiswako ( marketed drug ) sihlahla esele sitlolisiwe emkhandlwini olawula iinhlahla zokwelapha ( i-MCC ), esizokwelapha izifo ezithileko. Lesi sihlahla esele sidlulile esigabeni sokwakhiwa, futhi nobuhle baso nokuphumelela kwaso sekuyaziwa. Iinhlahla ezithengiswako zibizwa nangokuthi ziinhlahla ezitlolisiweko namkha ezinelayisense.
Isihlahla esisaphenywako ( investigational product ) sihlahla/umjovo/isisetjenziswa sokwelapha esisahlolwako ehlelweni elithileko lokulingelelwa kweenhlahla ukuthi zihle kangangani ngomsebenzaso, nokuthi ziphephe kangangani kunye nokuthi zinamandla kangangani. Kungaba neenhlahla ezidlulako kesisodwa ehlelweni linye lokulingelela iinhlahla. Isihlahla esisaphenywako singaba sihlahla esitlolisiweko namkha esingakatloliswa, umjovo otlolisiweko namkha ongakatloliswa, isisetjenziswa sokwelapha esitlolisiweko namkha esingakatloliswa. Amanye amagama asetjenziswako ngila: isihlahla sokufunda ( study drug/medicine), isihlahla esisalingwako ( trial drug/medicine/product ).
Umsekeli (sponsor) mumuntu, ikhamphani namkha ihlangano ezithwesa umthwalo wokuthatha igadango lokuthoma, nokuphatha kunye nokusekela ihlelo lokulingelelwa kwenhlahla ngeemali. Abasekeli bavamise ukuba babantu abakha iinhlahla zabosokhemisi, aborhulumende, iinhlangano zerhubhululo, iHlangano yezamaPhilo yePhasi ( i-WHO ), aborhulumende bamazwe wangaphandle, njalo njalo.
Umphenyi ( investigator ) mumuntu ofundisiweko othwele umsebenzi wokutlama, nokwenza, nokucozulula kunye nokubika ngesilingelelo esithileko sesihlahla. Abaphenyi bavame ukusebenza basiqhema. Umrholi wabaphenyi kuthiwa mPhenyi omKhulu. UmPhenyi omKhulu wenza akulayelwa msekeli nebandla eliphetheko. Abaphenyi bangaba bodorhodera beenhlahla, abodorhodera bamazinyo, amanesi, izazi zokubala, abososayensi beenhlahla, abosokhemisi, izazi ezisebenza ngengqondo yomuntu namkha babe zizazi ezisebenza imisebenzi esabudorhodera, njalo njalo.
UmKhandlu oLawula zeenHlahla zokweLapha ( i-MCC ) yihlangano yalapha eSewula Afrika elawula ukusebenza kwamahlelo wokulingelelwa kweenhlahla zokwelapha nokubhaliswa kweenhlahla neensetjenziswa zokwelapha ezizakusetjenziswa ezifeni ezithileko. I-MCC kumsebenzi wawo ukuqinisekisa ukuthi woke amahlelo wokulingelela iinhlahla weenhlahla ezingakatloliswa neenhlahla ezitjha ezitlolisiweko ezikhambisana nayo imibandela yokuphepha, neyobuhle kunye neyamandla.
Iimbawo zokulingelelwa kweehlahla nezokutloliswa kweenhlahla neensetjenziswa zokwelapha ziqalwa yikomidi yezazi ye-MCC, eqala hlangana nokhunye ihlangangothi lobusayensi, nelokwelapha kunye nelemithethopatho. Imibiko yendima esele yenziwe ngerhubhululo lokulingelelwa kweenhlahla inande ithunyelwa ku-MCC. Nakwenziwa isibawo sokutloliswa kwesihlahla kwa-MCC kufuze kuvezwe nobufakazi bokuphepha besihlahleso, nobuhle baso kunye namandla waso, isihlahla leso nawuzakusebenza lapha eSewula Afrika.
UMSEKELI NABAPHENYI BANESIBOPHO SINYE SOKUBIKA IMINGENELA EMIMBI KUNGAKADLULI AMA-AWA AMATJHUMI AMABILI-NANE, BAYIBIKE EENHLANGANWENI EZIFANELEKO, EKUBALWA HLANGANA NAZO NAWO UMKHANDLU OLAWULA ZOKWELAPHA i-MCC KUNYE NAMAKOMIDI WEZOMTHETHOPATHO.
LITHINI ILUNGELO LAKHO OLIPHIWE MTHETHOSISEKELO
Nanyana ngubani othatha isiqunto sokungena ehlelweni lerhubhululo la kuzakulingelelwa ngaye ukusebenza kweenhlahla, namkha osele angene ehlelweni lelo, unelungelo lokwazi ngakho koke azifaka kikho namkha azifake kikho, avume asazi koke. UmThethosisekelo weRephabliki yeSewula Afrika, emThethweni 108 ka-1996: Isigaba 12 , uthi : Omunye nomunye unelungelo lesithunzi somzimbakhe nengqondwakhe, ekubalwa hlangana nakho nelungelo (c) lokwala ukufakwa emahlelweni wesayensi wokulingelela ngaphandle kobana umuntu avume anelwazi.
UKULINGELELWA KWEENHLAHLA NGAPHANDLE KWEMVUMO YOMUNTU EKULINGELELWA NGAYE, NAYE OVUMA NGELWAZI NGALOKHO, NAMKHA NGAPHANDLE KWEMVUMO YOMUNTU OJAMELE LOYO EKUZAKULINGELELWA NGAYE KUPHAMBANA NOMTHETHOSISEKELO, KUPHAMBANA NOMTHETHOPATHO, KANTI GODU KUPHAMBANA NEKAMBISO YESAYENSI.
Kuyini Ukuvuma Ngelwazi
Ukuvuma ngelwazi kutjho ihlelo elifundisa umuntu ekuzakulingwa ngaye iinhlahla ngezinto eziqakathekileko eziphathelene nokulingwa kweenhlahla phezu kwakhe, kobana azokugcina azikhethela yena ukuthi uyafuna na ukungena ehlelweni lokulingelelwa kwemithelo namkha akafuni na.
Ukuvuma ngelwazi akutjho kwaphela ukutlikitla/ukusayina iforomu lokuvuma ukungena ehlelweni lokulingelelwa kweenhlahla, futhi akutjho ikontraga, kodwa kutjho ukuzinikela ngokuthanda komuntu ehlelweni lokulingelelwa kweenhlahla.
kufuneka imvumo yakho enelwazi nakuzakwenziwa irhubhululo lesayensi nelikhamba ngomthethopatho. Lokhu-ke kutjho ukuthi ilungelo lakho, nesithunzi sakho kunye nehlalakuhle yakho kufuze bona kuvikeleke bekuhlonitjhwe ngesikhathi soke ngaphambi kobana kuthome irhubhululo, nangesikhathi ekuzabe kwenziwa ngaso irhubhululwelo, nangemva kobana lizabe selenziwe;
kufuze bona utjelwe ube uhlathululelwe ngakho koke okuphathelene nehlelo lokulingelelwa kwesihlahla ozakungena kilo ngaphambi kobana uqunte ukuthi uyangena namkha awungeni na kilo;
ilwazi onikelwa lona kufuze bona unikelwe lona ngendlela elula, ngelimi lakho. Kuqakathekile ukuthi ukwazi ukuzwisise koke ohlathululelwa khona, ube ukwazi nokubuza nemibuzo;
kufuze uzithathele wena ngokuthanda kwakho isiqunto sokungena ehlelweni lokulingelelwa kweenhlahla, ngaphandle kokukatelelwa, ukudurhiswa namkha ukuhlohlozelwa nanyana kungaba ngayiphi indlela. Angeze uhlawuliswe nawubhalako ukungena ehlelweni lokulingelela iinhlahla;
imvumo enelwazi kufuze bona yenziwe ngomlomo, ibe itlolwe naphasi;
imvumakho enelwazi kufuze bona itlolwe, kobanyana izokungena emarekhodini azakuhlala abonwa ngabanye nabafuna ukwenza elinye ilingelelo, nabahlola iincwadi, nekomidi yezomthethopatho kunye nalabo abahlola bona imisebenzi enjalo ikhanjiswa ngefanelo na;
unelungelo lokubuyela emva uphume ehlelweni lokulingelelwa kweenhlahla nakufumaniseka ukuthi ubona ukuthi awusakghoni ukuya phambili ngalo;
nakube ubuyela emva uyaphuma ehlelweni lokulingelelwa kweenhlahla okilo, lokho angeze kwehlise izinga otjhejwa ngalo.
Ilwazi Elifunekako Ngemvumo Enelwazi
Njengomuntu ekungalingelelwa ngaye namkha esele kulingelelwa ngaye iinhlahla, unelungelo lokwazi:
umnqopho wehlelo lokulingelelwa kwesihlahla namkha kweenhlahla lezo;
ikambiso yehlelo lokulingelela nomsebenzi ongahle unikelwe wona wehlelwelo;
indlela nekambiso ezakulandelwa namkha ezakusetjenziswa;
ezinye iindlela ezingasetjenziswa zokungena kwakho ehlelweni lerhubhululwelo;
ingozi ongahle uhlangabezane nayo ngokungena kwakho ehlelwenelo;
ubuhle ongalindela ukubuthola ngokungena kwakho ehlelwenelo, namkha ubuhle obungatholwa ngabanye abantu ngalo;
ukuthi zizakuba yintumba kangangani iindaba eziphathelene nokungena kwakho kilelo ihlelo;
ukuthi izakuba khona na itjhorense ezakusiza nange ungalimala namkha ungene kenye ingozi ngokuba kwakho sehlelwenelo;
umuntu ongakhulumisana naye nakungenzeka ulimalele ehlelwenelo;
ihlohlozela yokukhuthaza namkha yokuthokoza ukungena kwakho ehlelwenelo. Nakube ayifani ihlohlozela enikelwa abantu abangene ehlelwenelo, kufuze bona ihlathululwe;
ukuthi ikhona na indlela ongalatjhwa ngayo ngemva kwehlelo lokulingelela;
umsekeli wehlelo nokuphambana kweenrhuluphelo nakube kukhona;
ubufakazi bemvumo yekomidi ephethe zomthethopatho.
Ngalokhu esikutjho ngehla, kuyakhanya ukuthi boke abantu abakghonako ukunikela imvumo enikelwa ngelwazi namkha abanikela imvumo egameni labanye bangakghona ukungenela ihlelo lokulingelelwa kweenhlahla. Abantu abangenela ihlelweli kungaba bantwana abangakabelethwa, ukuya ebantwini abadala, ukuya ebantwini abaduna nabesifazi, abaphile kuhle nabagula khulu, abaphilako nabangasekho ( abangakabelethwa, abantwana nabantu abakhulu.)
Kuqakathekile ukukhumbula ukuthi ungangena ehlelweni lokulingelela iinhlahla bunqopha namkha ngenye indlela ngokuvuma ukuthi kusetjenziswe imininingwana eserekhodini lakho lokwelatjhwa lakade namkha lakhathesi eliphethwe mumelaphi wakho.
Ikombandlela elawula ukuthi umuntu ukulungele na ukungena ehlelweni lokulingelelwa kweenhlahla elithileko ibizwa ngokuthi yindlela yokukhethela ngaphakathi, bese kuthi indlela esetjenziselwa ukwalela abantu abathileko ukuthi bangangena ehlelweni lokulingelela ibizwe ngokuthi yindlela yokukhethela ngaphandle.
Indlela yokukhethela ngaphakathi neyokukhethela ngaphandle ziqakatheke khulu, zenzelelwe ukuvikela abantu ekulingelelwa ngabo iinhlahla, nokuqinisekisa ukuthi ihlelo lokulingelelwa kwemithelo liphumelela ngaphandle kokuraranisa izinto.
OKWENZIWA MAKOMIDI WEZOMTHETHOPATHO UKUQINISEKISA UKUTHI ILUNGELO LAKHO, NESITHUNZI SAKHO KUNYE NEHLALAKUHLE YAKHO KUVIKELEKILE.
IKombandlela Yokulingelelwa Kweenhlahla eSewula Afrika ifuna ukuthi imitlolo yeemphakamiso neminye imitlolo eqakathekileko yehlelo lokulingelela eliphakanyiswako ihlolwe yikomidi esemthethweni yezomthethopatho ekhambisana nekambiso ebekwe mKhandlu wezeRhubhululo kezamaPhilo ngezomThethopatho i-National Health Research Ethics Council. Ukuhlolwa nokubuyekezwa komthethopatho kunqophe ukuqinisekisa ukuvikeleka kwabantu ekungalingelelwa ngabo iinhlahla. Amahlelo wokulingelela avunyelwe yikomidi esemthethweni yezomthathopatho ngiwo kwaphela avunyelweko ukwenziwa lapha eSewula Afrikia.
Nakhu okuqalwa makomidi wezomthethopatho nakahlola iimphakamiso zokulingelelwa kwemithi:
ukuthi irhubhululwelo liphathelene belikhambisana kangangani nesayensi;
ukuthi abarhubhululi abafanele ukuraga ihlelwelo bakhona na, nokuthi bafundiswe kangangani ngerhubhululwelo, nokuthi banelimuko elingangani;
ukuthi amagama wokukhulumela irhubhululwelo alilungele kangangani;
ukuthi ihlelo lokulingelela likhambisana kangangani nomnqopho werhubhululo;
ukuthi abantu ekuzakulingelelwa ngabo bakufanele kangangani ukungena kilelo ihlelo, nokuthi zanele na iindlela zokuvikela abantu ekuzakulingelelwa ngabo;
ukuthi inani labantu ekuzakulingelelwa ngabo lanele na;
ukuthi lenziwe na icozululo lokuthi abantu ekulingelelwa ngabo bazakusizakala nangemva kwerhubhululo ngokwalo, nokuthi ingozi abangangena kiyo bazakusala basese kiyo nangemva kwehlelo lokulingelelwa na;
ukuthi ukwelatjhwa kokulingisa kufuzile nangambala na ukuthi kwenziwe nakube kuyenziwa;
ukuthi ukungena kwabo ehlelweni lokulingelelwa kwemithi akubadimi ithuba lokwelatjhwa kusese nesikhathi na abantu abangene kilo namkha abanye nanyana bangakangeni kilo.
ukuthi lanele na ilwazi elitloliweko ekufuze linikelwe abantu ekuzakulingelelwa ngabo, bemakhabo, ababaphetheko namkha amagcwethabo;
ukuthi abantu ekuzokulingelelwa ngabo namkha bemakhabo banikelwe ithuba elaneleko na lokuqala bahlole ilwazi elitloliweko ngehlelo lokulingelelwa ngaphambi kobana bangabuzwa ukuthi bayavuma na ukungena emveni kobana sebasazi ngehlelwelo;
ukuthi isikhangiso esenziweko ngehlelo lokulingelela nezasizo ezazisa umphakathi zokufuna abantu ekuzakulingelelwa ngabo kulifanele na ihlelwelelo;
ukuthi irhubhululwelo liyawavikela na amalungelo wangeqadi wabantu ekuzakulingelelwa ngabo;
ukuthi kuyaqalelelwa na ukuliliswa namkha ukwelatjhwa kwabantu abangahle balimale namkha bafe ngenca yokungena kwabo ehlelweni lokulingelelwelo;
ukuthi abarhubhululi nabantu ekulingelelwa ngabo bazakuthokozwa kangangani ngokungena kwabo ehlelweni lokulingelela.
IKombandlela Yokulingelelwa Kweenhlahla eSewula Afrika ifuna ukuthi amakomidi wezomthethopatho abaqalelele ngokukhethekileko abantu abathileko, njengabantwana, nelutjha, nabomma abasebantwini, neembotjhwa, nabaqhwalileko, nabagula ngengqondo, nemiphakathi engangena lula engozini, nabagulela ukukhamba, nabadala, nemihlobo yabantu eyimbijana kunye nabasebenzi.
Obunye Bobuhle Bokungenela Ihlelo Lokulingelelwa Kweenhlahla
Ukulingelelwa kweenhlahla zokwelapha kwenzelelwe ukuhlola iinhlahla, iinsetjenziswa zokwelapha kunye neendlela zokwelapha ezizakugcina zisetjenziselwa ukuphilisa abantu kuhle. Ngokungenela ihlelo lokulingelelwa kweenhlahla:
Ungahle ube lisizo erhubhululweni lokwelapha nekuthuthukisweni kweendlela zokuqalelela amaphilo wabantu, kanti godu ungahle ube lisizo kabanye abantu;
Ungahle uthole isizo lokwelatjhwa ngemithi engakabukubakhona emphakathini ngesikhathi ekuzabe kulingelelwa ngaso, nangemva kwalokho.
Nokho-ke ukungena ehlelweni lokulingelelwa kweenhlahla akusindlela yokuzenzela imali, ngitjho nanyana pheze boke abasekeli babathokoza ngemadlana nje abantu ekulingelelwa ngabo; phela abantu ekulingelelwa ngabo bavamise ukuthokozwa ngokuphiwa imali yokukhamba nabakhamba malungana nehlelo lokulingeleleli, baphiwe nemali yokudla, baphiwe nemithi yokubelapha, babuye godu bahlawulwe nakube kuba nento embi ebavelelako ngenca yokungena kwabo ehlelweni lokulingelela, kufumaniseke nokuthi ikhona netjhorense yalokho okubaveleleko; kodwa-ke kufuneka ubufakazi bokuthi nangambala kubavelele ngenca yokuba kwabo sehlelwenelo abantwabo lokho okumbi okukhulunywa ngakho okungahle kubavelele.
Obunye Bobumbi Bokungenela Ihlelo Lokulingelelwa Kweenhlahla
Ukusebenzisa iinhlahla ezilingelelwako, iinsetjenziswa zokwelapha ezilingelelwako namkha iindlela zokwelapha ezilingelelwako kungahle kubange imingenela emimbi phezu komuntu; nokho-ke abantu ekulingelelwa ngabo bahlala baluswe ngelihlo elibukhali, ukwenzelela ukuthi imingenela emimbi nayivelako ibonwe msinyana ibe ithathelwe amagadango afaneleko. Ngaphandle kwalokho, ikhona netjhorense ethathelwa ukuqala imingenela emimbi, kobanyana abantu ekulingelelwa ngabo bazokuliliswa ngayo nakwenzekako bangenwe mingenela emimbi. Iinhlahla ezilingelelwa ngawe, nemijovo elingelelwa ngawe kunye neendlela zokwelapha ezilingelelwa ngawe kungenzeka zingabi lisizo esifeni esikuphetheko; kodwa-ke nokho kuneendlela zokuphepha ezenzelwe ukusiza abantu abangasizakaliko ngokungena kwabo ehlelweni lokulingelela; bayathathwa bafakwe kelinye ihlelo lokulinga ukubelapha khonokho nakubonakala ukuthi abasizakali, namkha bafakwe kilo ekupheleni kwehlelo lokulingelela. Ikombandlela yokulingelela ingafuna ukuthi kube namatjhugulukwana owenzako ngepilwakho, njengalawa alandelako:
kungafuneka ukuthi uzenzele isikhathi ozasisebenzisela ihlelo lokulingelela, njengokuthi nje wenze isikhathi sokunande uvakatjhela indawo la kulingelelwa khona;
kungenzeka ukuthi walelwe ukusebenzisa iinhlahla ezithileko nawusesehlelweni lokulingelelwa, ngitjho neenhlahla ezijayelekileko imbala, ngaphandle kwemvumo kadorhodera ophethe ihlelo lokulingelela okilo;
ukungena kwakho ehlelweneli kungahle kuliyane nepilwakho yangeqadi, njengokuthi nje kuliyane neendaba zakho zomseme, imbeleko, ukusela utjwala, ukubhema namkha ukusebenzisa iindakamizwa, njalo njalo.
kungenzeka kufuneke ukuthi uragele phambili ngokuya la uvame ukuthola khona isizo lokwelatjhelwa ezinye izifo onazo ezingakaphathelani nehlelo lokulingelelwa kwemithi okilo; kodwa nokho nanyana kunjalo, kuyafuneka ukuthi umelaphi wakho umtjele ukuthi ungene ehlelweni lokulingelela iinhlahla, umbikele nokuthi iinhlahla ezithileko namkha iindlela zokukwelapha ezithileko kungenzeka zingakhambisani nekambiso yehlelo lokulingelelwa okilo.
Ngalokho-ke kuqakathekile ukuthi ukhulumisane nomndenakho nabo boke abazakuthinteka ngokungena kwakho ehlelweni lokulingelela iinhlahla zokwelapha ngaphambi kobana ungangena kilo, nawufuna ukungena.
Umtato : 012 312-0995
IFeksi : 012-328-9381
UMTATO WESIZO NGENTUMBANTONGA : 0800- 01023-22
<fn>nde_Article_National Language Services_UMNYANGO WEZEMIDLALO.txt</fn>
UMNYANGO WEZEMIDLALO, UKUZITHABISA, UBUKGHWARI NAMASIKO
ITLHATLHA LOMGOMO WAMALIMI KARHULUMENDE WESIFUNDA SEGAUTENG
OKUMUMETHWEKO
ISINGENISO
IHLOSO YETLHATLHA LOMGOMO WAMALIMI WESIFUNDA SEGAUTENG
IMINQOPHO YETLHATLHA LOMGOMO
IIMBOPHO ZANGOKOMTHETHOSISEKELO NEZANGOKOMTHETHO
IMIGOMO EHLAHLAKO
AMATHUBA WOKUSETJENZISWA
IMIHLAHLANDLELA YOKUSETJENZISWA KANYE NOKUTHUTHUKISWA KWELIMI KURHULUMENDE WESIFUNDA SEGAUTENG
ILIMI LOKUTLOLA ELISETJENZISWAKO
ILIMI ELISETJENZISWA EKUKHULUMENI
ITHINTWANO LANGAPHAKATHI
UKUKHUTJHULWA KWELIMI
UKWAKHA AMAKGHONO
ISIPHETHO
ISINGENISO
Imigomo yabeentjhaba neyebandlululo yenza ngehloso bonyana kube nobujamo lapha ubuliminengi benarha bungazange bunyazwe khona kwaphela kodwana bagandelelwa phasi khulu. Lokhu kwabangela bona kube nokungalingani kwamalimi lapha isiNgisi nesiBhuru zazinikelwa khona ubujamo obusemthethweni begodu ngalokho zakhutjhulwa bezathuthukiswa ngokungakhathaleli amalimi wokudabuka wenarha le.
UmThethosisekelo weRiphabhuliki yeSewula Afrika, 1996 unikela amagunya wokusetjenziswa ngokulinganako kwawo woke amalimi asemthethweni enarheni mayelana nokukhutjhulwa nokuthuthukiswa kwamalimi wendabuko agade agandelelwe ukuya ngokomlando. Njengenarha ebuliminengi, umThethosisekelo godu uyayitjheja indaba yokobana ngaphandle kwamalimi (alitjhumi nanye) 11 asemthethweni, kunamanye afana neNama, iKhoi, iSan kanye neLimi lamaTshwayo okumele akhutjhulwe abe athuthukiswe.
ITlhatlha lomGomo wesiFunda seGauteng lisungulwe ngokomphumela obunqopha weembopho zomThethosisekelo weRiphabhuliki yeSewula Afrika, 1996 kanye neTlhatlha lomGomo wamaLimi wesiZwe (elivunywe belahlonywa ngoMatjhi 2003) elinikela igunya kumalungelo womthethosisekelo malungana nokusetjenziswa nokuthuthukiswa kwelimi. ITlhatlha lomGomo wamaLimi wesiZwe lifuna bonyana zoke iimfunda zisungule imigomo yazo yamalimi ekhambisana nobujamo bazo.
ITlhatlha lomGomo wamaLimi wesiFunda seGauteng limphumela wokuthintana nabalimindima abahlukahlukeneko kumazinga wobuzwe, isifunda kanye newendawo. Abasebenzisanaba bafaka phakathi imiSebenzi yezamaLimi wesiZwe emNyangweni wobuKghwari namaSiko, iminyango kaRhulumende wesiFunda segauteng (GPG) ngokuqalisa khulu emNyangweni wezeFundo eGauteng, iBhodi yamaLimi Woke weSewula Afrika, iKomiti yamaLimi wesiFunda seGauteng, abomasipala, ubunobhala besiBethamthetho seGauteng kanye nabosolwazi kezelimi. Ikambiso yokuthintana le yenziwa mNyango wezemiDlalo, ukuziThabisa, ubuKghwari namaSiko ngokusizwa bosolwazi abahlukahlukeneko emkhakheni wamalimi.
Ngaphambi kobana kwenziwe ikambiso yokuthintana umnikeli womsebenzi onelemuko elingeneleleko lerhubhululo nomkhakha ophatheleneko wenza irhubhululo lehlolo yelimi. Godu kwatjhejwa khulu idatha emumethwe kuSensasi 2001; ilwazi elikeminye imitlolo yomgomo ephatheleneko, kanye nemiphumela yokuHlolwa kweLimi eGauteng.
Ubujamo lobu ngokukhambisana nekareko (godu kanengi okudlharumisako) hlangana kwabasebenzi ngelimi nabatjitjizeli, bunikela iTlhatlha lomGomo wamaLimi eGauteng itjhitjhilo elikarisako, elifuna khulukhulu ukunikela imihlahlandlela ebanzi malungana nokwenziwa kwerherho lokusetjenziswa kobuliminengi.
Godu umGomo lo uqalelela imiphumela efunyenweko yehlolo ephathelene nokuhlala kuhle kwamalimi okwahlonywa yiBhodo yamaLimi Woke weSewula Afrika ngomnyaka we-2001 lapha kwenziwa khona isampula ehlelwe ngokwamazinga yamaSewula Afrika aneminyaka eli-16 nangaphezulu ubudala kizo zoke iingaba zomphakathi emakhaya nemadorobheni. Lokho ebekugandelelwa lilimi lekhaya nokusetjenziswa kwelimi kumikhakha yangasese nakengakahleleki, ebujamweni bomphakathi nobuhlelekileko, ilimi lemsebenzini nelokufundisa, indlela kwamukelwa ngayo umgomo wamalimi, kanye nokusetjenziswa lula kwelimi nobuliminengi.
UmThethosisekelo uthatha ifundo njengenye yeendlela zokukhuthaza nokuthuthukisa ukusetjenziswa kwelimi. ITlhatlha lomGomo wamaLimi weGauteng utjheja iimbopho zomThetho weenKolo eSewula Afrika, 1996 ngokokusetjenziswa kwelimi eenkolweni nendlela umGomo weLimi ekuFundeni ukhambisana ngakhona nebhoduluko lefundo.
IHLOSO YETLHATLHA LOMGOMO WAMALIMI WESIFUNDA SEGAUTENG
Ihloso yeTlhatlha lomGomo wamaLimi wesiFunda seGauteng kungezelela ukukhutjhulwa nokuthuthukiswa kwamalimi wendabuko eGauteng agade agandelelwe esikhathini esidlulileko.
a Ukuyelelisa ukutjhejwa kwamalungelo welimi njengombana kufakiwe kumThethosisekelo weRiphabhuliki yeSewula Afrika ngokukhuthaza majadu ubuliminengi;
b Ukukhuthaza ukusetjenziswa ngokulinganako kwamalimi wesifunda ali-11 asemthethweni, ukuze kubonakale ukuphathwa ngokulinganako kwamahlangothi wehlalo, amasiko kanye namalimi;
c Ukukghonakalisa okulinganako kokufikelelwa kwemisebenzi karhulumende wesifunda kanye nelwazi nokuzibandakanya eenkambisweni zakarhulumende;
d Ukusekela, ukuthuthukisa nokudzimelelisa ubuliminengi ngaphakathi kwakarhulumende wesifunda nowemakhaya kanye nokuthintana nokukhulumisana kwabo nomphakathi;
e Ukulungisa amadlhuledlhule hlangana namalimi wesifunda asemthethweni nagade agandelelwe esikhathini esidlulileko;
f Ukuvikela ukuhluka kwamalimi nokukhuthaza ukuhlonitjhwa kobuliminengi nobunye;
g Ukufaka isandla ekubulungeni nekuthuthukiseni ukuya phambili kwezinto ezibonakalisa amasikwethu anothileko nahlukahlukeneko;
h Ukufaka isandla ekuzikiseni idemokhrasi yethu, ukwakha isizwe sekhethu, kanye nekuboniseni bonyana ngambala singurhulumende otjhejako nosebenzako.
i Ukuhlongoza iinjamiso malungana nokwenziwa, ukuqalwa nokulinganiswa kwelimi nemigomo yokuthintana yesifunda;
j Ukunikela ukuhlahla nokunqophisa malungana naborhulumende bemakhaya ekuthuthukisweni kwemigomo yabo yelimi esebenzako, ngalokho kuqiniswe khulu ukusetjenziswa kobuliminengi;
k Ukukhuthaza ukuphathwa okuhle kwelimi malungana nokwethulwa kwemisebenzi yomphakathi okungabizi khulu nokunepumelelo kanye nokuphathwa;
l Nokuphumelelisa kanye nokukhuthaza ukwakhiwa kwesizwe, ithando lenarha nokuhlangana komphakathi ngaphakathi kokuhlukana kwamalimi namasiko eGauteng.
IIMBOPHO ZOMTHETHOSISEKELO KANYE NOMTHETHO
IsiGaba 6 simemezela bonyana amalimi asemthethweni weSewula Afrika ngilawa:-
IsiGaba 6 sitjheja umlando wokungalingani kwamalimi eSewula Afrika okwabangela bonyana kube nokuncipha kwesithunzi nokusetjenziswa kwamalimi wendabuko, sikatelela umbuso bonyana uthathe amagadango abonakalako bewutlame iindlela zokuphakamisa isithunzi nokuthuthukiswa kokusetjenziswa kwamalimi lawa;
IsiGaba 6 (a) sibeka bunqopha bonyana urhulumende wesizwe naborhulumende beemfunda kumele basebenzise okungenani amalimi amabili asemthethweni malungana nemisebenzi karhulumende ukuya ngokusetjenziswa, ukukghonakala, iindleko, imibandela yesifunda, iindingo nangendlela umphakathi woke ukhetha ngakhona, nofana ukuya ngesifunda esiphatheleneko;
IsiGaba 6 (b) sigandelela bonyana aborhulumende bemakhaya kumele bayelele ukusetjenziswa kwelimi nokobana abahlali bakhetha liphi ilimi;
IsiGaba 6 sikatelela urhulumende wesizwe nebeemfunda kobana balawule bebatjheje ukusebenziswa kwabo amalimi asemthethweni ukuqinisekisa ukuphathwa kwawo ngesithunzi esifanako nangokulinganako,
IsiGaba 6 sihlinzeka malungana nokuhlonywa kweBhodo yamaLimi Woke eSewula Afrika ukukhuthaza nokuthuthukiswa ukusetjenziswa kwawo woke amalimi asemthethweni; ilimi lesiKhoi, Nama neSan kanye neLimi lamaTshwayo, nokukhuthaza ukuhlonipha amalimi asetjenziswa ngokuvamileko emiphakathini yeSewula Afrika;
IsiGaba 9 sivikela izakhamuzi ekubandlululweni ngokweenzathu zelimi;
IsiGaba 29 sithi woke umuntu unelungelo lokufunyana ifundo ngelimi elisemthethweni nofana ngamalimi abawathandako eenkolweni zombuso lapha ifundo iphatheka khona ngokwaneleko. Ukuqinisekisa ukufikeleleka okufaneleko nokwenzakala kwamalungelo lawa, kumele zoke iindlela ezikhona zefundo zitjhejwe ngokulinganako, ngokukghonakalako begodu kuqalisiswe nokulungiswa kwazo.
IsiGaba no 31 ziqinisa amalungelo wezakhamuzi malungana nokubandakanyeka ngokwamasiko, ikolo nelimi;
ImiGomo nemiThetho eThonyako
UmThetho weBhodo yamaLimi Woke eSewula Afrika, 1995
UmThetho we-PANSALB, 1995 njengokwenguqulo, hlangana nokhunye, uhlinzeka ukutjhejwa, ukwenziwa nokuphumeleliswa kobuliminengi nokuthuthukiswa kwamalimi agade agandelelwe esikhathini esidlulileko. Godu uveza ukuhlonywa kwamakomiti welimi weemfunda okumele akhuthaze ubuliminengi enarheni.
URhulumende wesiFunda seGauteng ngokusebenzisa umNyango wezemiDlalo, ukuziThabisa, ubuKghwari namaSiko sele uhlome iKomiti yeLimi esiFundeni seGauteng.
Nanyana umThetho weenKolo eSewula Afrika (SASA) usendleleni yokuguqulwa kezinye iindawo nokho usahlinzeka uNgqongqotjhe wezeFundo, ngokweyama kumThethosisekelo nangokukhulumisana nomKhandlu waboNgqongqotjhe, ngegunya lokuqunta imibandela namazinga womgomo welimi eenkolweni zomphakathi. Godu unqophile ekuthini ikomiti elawulako yeenkolo zomphakathi ingaqunta umgomo welimi wesikolo ukuya ngokomThethosisekelo, ngokomThetho lo (SASA) kanye nanofana ngimuphi umthetho wesifunda osebenzako.
UmThetho wokuKhuthaza ukuFumana iLwazi, 2000
Iinhloso zomThetho wokuKhuthaza ukuFumana iLwazi kunikela amandla ngokomthethosisekelo wokufumana ilwazi eligodlwe Mbuso, iinhlangano ezizijameleko nofana abantu ukuya ngokwemikhawulo ezwakalako. Njengombana ukufumana kungatjho ukuzuza ilwazi eliphathekako kwaphela kodwana kumele kube ngelimi elikhethwa ngiloyo obawako ngendlela okungakghoneka ngayo.
ITlhatlha lomGomo wamaLimi wesiZwe
Njengombana iTjheduli 4 yomThethosisekelo itjho bonyana ilimi limkhakha osetjenziswa ngokulinganako kusifunda nobukghoni besifunda, iTlhatlha lomGomo wamaLimi wesiZwe ligandelela bona zoke iinjamiso zombuso (urhulumende welizweloke, weemfunda nowemakhaya) kanye neenhlangano ezisebenzisa amandla womphakathi nofana ezenza umsebenzi womphakathi zibotjhwa liTlhatlha lomGomeli.
Ekukhuthazweni kobuliminengi iimfunda zilindeleke bona zihlele amatlhatlha wazo womgomo wamalimi akhambisana neTlhatlha lomGomo wamaLimi ngokuyelela imibandela yeemfunda, iindingo kanye nangendlela imiphakathi yazo ikhetha ngakhona. Indlela yokwenza le izakwehliselwa kiborhulumende bemakhaya bese bona bahlele imigomo yamalimi wendawo ngokukhambisana neTlhatlha lomGomo lesiFunda leli.
URhulumende naye uyakhuthazwa bonyana lapha kunesidingo khona asekele umkhakha wangasese ukuthuthukisa nokwenza imigomo yawo yamalimi ngokukhambisana neTlhatlha LomGomo leli.
UmGomo weLimi kezeFundo
UmGomo weLimi kezeFundo umugomo welizweloke osebenza ebhodulukweni lezefundo. Umnqopho wawo omkhulu kukghonakaza ikulumiswano kizo zoke iinqabo zombala, isiko, ilimi nekolo khonapho bewusungule ibhoduluko lapha kukhuthazwa khona bona umuntu angahloniphi ilimi lakhe kwaphela kodwana ahloniphe newabanye.
IMIGOMO EHLAHLAKO
Imigomo elandelako iyikaba yeTlhatlha lomGomo leli:-
a Ukuhlonitjhwa kwamalungelo welimi lezakhamuzi njengombana kufakwe kumThethosisekelo;
b Ukuqinisekisa ukuphathwa ngokufanako kwamalimi wesifunda asemthethweni alitjhumi nanye 11;
c Ukukhuthaza ukusetjenziswa ukwehlukana kwamalimi;
d Ukuqinisa umthamo wawo woke amalimi asemthethweni ukuze kufakwe isandla ekuzibandakanyeni nekuthuthukiseni ihlalo-mnotho;
e Ukuqinisa isithunzi kanye nendima yamalimi agade agandelelwe ngokudlulileko Ukulungisa;
f Ukukhuphulela phezulu umthamo welimi njengesisetjenziswa sokukhulumisana esiphathekako nesingabizi khulu;
g Ukukhandela ukusetjenziswa kwelimi malungana neenhloso zokulisebenzisela butjhilweni, ukuligandelela nokulibandlulula Ukungabandlululi;
h Ukulungisa iindingo, irhuluphelo kanye nekareko lokuhlukahluka kwamalimi wemiphakathi yekhethu;
i Ukuzihlanganisa nomphakathi, iinhlangano zangasese nezinye kanye nabasebenzeli ukukhuthaza ubuliminengi Ukusebenzisana;
j Ukuqinisa amalungelo wokuzikhethela wezakhamuzi kobana zibandakanyeke ngokuzeleko epilweni kufaka nokuzibandakanya ekwakhiweni, ekwenziweni nekulinganisweni kwemigomo yelimi nokukhulumisana;
k Ukukhuthaza ukufumana ilwazi nemisebenzi karhulumende ngokukhulumisana okunepumelelo;
l Ukuqinisa ilimi ukuqinisekisa bona umbuso uphendula ngokusemtarini iindingo zomphakathi;
m Ukuzwela nokuguquguquka ekukhetheni ilimi, ukusetjenziswa nekghono labalaleli abanqotjhiweko;
n Ukulinganisa njalonjalo ukusetjenziswa kanye nokugandelelwa kwemigomo nemisebenzi yelimi neyokukhulumisana bese kwenziwa nokubuyekezwa nakunesidingo;
Ukukhulumisana ngomlomo ngamalimi woke ali-11 welizweloke asemthethweni kuzakuhlonitjhwa bekukhuthazwe.
Njengengcenye yemithetho yawo, umGomo wamaLimi kezeFundo uveza bonyana boke abafundi bazakunikelwa okungenani ilimi linye lendabuko, zoke iinkundla zokufunda zamalimi zizakufumana isikhathi esifanako neensetjenziswa ezifanako, bese umkhandlu ophetheko kusifunda uzakuqunta umgomo ngokwefuneko eragako malungana namalimi njengeemfundo, ngokukhambisana nemithetho yelizweloke.
UBUBANZI BOKUSETJENZISWA
Ububanzi bokusetjenziswa kweTlhatlha lomGomo buzakufikelela emiNyangweni kaRhulumende wesiFunda seGauteng, isiBethamthetho seGauteng, abomasipala ngokuyelelwa kokusetjenziswa nokukhethwa kwamalimi wemfunda zabo, kanye neenhlangano ezisesiFundeni ezisebenzisa amandla womphakathi nofana ezenza imisebenzi yomphakathi. Amabhizimisi wangasese neenhlangano ezingalawulwa ngurhulumende nazo zizokukhuthazwa ukusungula imigomo yazo yamalimi ngokukhambisana neTlhatlha lomGomo leli.
Namanye
Iinomboro ezingehla zikhombisa bonyana isiZulu lilimi lekhaya elikhulunywa ma-20% wesizwe emazingeni womabili okungelesifunda kanye nelizweloke. Godu kuqakathekile ukuyelela bonyana njengombana i-English isetjenziswa khulu njengelimi lerhwebo nesayensi, ithethe indawo yesine kumazinga wesifnda nelizweloke ngokulandelana. Lokhu godu kukhombisa bonyana akunalimi lekhaya elingaphezu kwamanye esifundeni kodwana ubujamo bobuliminengi lapha amalimi amahlanu wekhaya angaphezulu akhulunywa ngalinye sisizwe esingaphezu kwamaphesente ali-10, okuthi lokha nangezwako, afikelele ngaphezu kwama-70% wesizwe sesifunda.
Okulandelako lihlelo lamalimi wendawo elithethwe kuSensasi 2001 elikhombisa amalimi anesibalo esikhulu sabantu abawasebenzisako ngokulandelana kwawo:
Ukusetjenziswa kweTlhatlha lomGomo wamaLimi weGauteng kumele kunikele iyelelo netlhogomelo elifaneleko malungana neembalo ezivezwe ngehla. Kuyalinganiswa bonyana amalimi athize angaveli ngaphezulu eembalweni zesifunda, avela khulu eembalweni zakarhulumende wemakhaya, ngalokho azakutjhejwa ngokufanelekileko emazingeni wakarhulumende wemakhaya nangokusetjenziswa sifunda kumazinga wendawo.
IRHUBHULULO NGOKUSETJENZISWA KWELIMI KURHULUMENDE WEGAUTENG
Ngomnyaka we-2003 umNyango wezamiDlalo, ukuziThabisa, ubuKghwari namaSiko wahloma irhubhululo ngamalimi nokucwaningwa kokukhulumisana kuminyango kaRhulumende wesiFunda seGauteng. Umnqopho wecwaningo khulukhulu gade kukuqunta iindingo zelimi (kufaka neensetjenziswa) kanye nalokho okukhethwa baphathi, amalunga womdibi namatlayenti wemisebenzi yesifunda,
Ekukhulumisaneni nomphakathi eendaweni lapha kwethulwa khona imisebenzi (imisebenzi eqakathekileko), icwaningo linikela isithombe sokobana iinkhulu ezinengi zikhulumisana namatlayenti khulu ngalinye nofana ngaphezulu wamalimi wendabuko kune-English ne-Afrikaans begodu inengi labasebenisi bemisebenzi karhulumende kanengi basebenzisa amalimi wendabuko. Nasenza isibonelo, esibhedlela sakarhulumende icwaningo liveze bonyana ilimi elisetjenziswa sikhulu libe ngalendlela; i-Afrikaans ma-7.9%, i-English yaba ma-36,8% bese ilimi lendabuko laba ama-58,5%.
Isithombe siyatjintja nakufikwa kezokuphathwa ngombana amalunga womdibi enza imibiko, imisebenzi kanye nokukhulumisana kwenziwa khulu nge-English okulilimi elingasetjenziswa khulu lokha iinsebenzi nazizikhulumelako.
Godu kukhombisa isidingo esiqakathekileko somsebenzi wokutjhugulula, begodu isidingo esikhulu sibe sekusetjenzisweni kwelimi lekhaya. Lokhu kuzakusebenza ekukhulumisaneni ngomlomo nangemitlolo.
Nanyana kungazange kue nerhubhululo elisemthethweni, akusiyo yoke iminyango etjhugululele imitlolo yayo yamaqhinga emalimini athize wendabuko. Nanyana izabelomali zeminyango eyahlukeneko zibambezela ekuthatheni igadango elirhabako lokutjhugulula imitlolo yamaqhinga, kunesiqhelo esihle sokutjhugululela nofana ukurhumutjhela imitlolo le emalimini wendabuko. Isibonelo kusetjenziswa kwamalimi amabili wendabuko ekutjhugululweni kweSabelomali sesiFunda 2005.
IMIHLAHLANDLELA YOKUSETJENZISWA NOKUTHUTHUKISWA KWELIMI KURHULUMENDE WESIFUNDA SEGAUTENG
URhulumende wesiFunda seGauteng, njengombana kusitjho umThethosisekelo nokobana kuyinto efaneleko nehloniphekileko, uzakuhlonipha abe athathele phezulu amalungelo, kufaka nokusetjenziswa kwamalimi, wazo zoke izakhamuzi zesifunda.
Woke umuntu uzakunikelwa ithuba lokusebenzisa ilimi lakhe nofana alithandako kungaba ngomlomo nofana ngokutloliweko ngendlela kungakghoneka ngakhona ngokweembopho zomThethosisekelo nokuba khona kweensetjenziswa. Malungana nokutjhiwo mbiko wecwaningo ovezwe ngaphasi kwesihlokwana sobu-8, ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko kuyakwakwazelwa begodu kuyakhuthazwa bonyana kuragele phambili kodwana lapha imiphumela ingaphasi kwelindelekileko khona, kumele kube neendlela zokukhuphula ubujamo obunjalo begodu zisetjenziswe masinyana.
ILIMI LOKUTLOLA ELISETJENZISWAKO
Ilimi lamarikhodo atloliweko wangaphakathi kuRhulumende wesiFunda seGauteng kuzakuba yi-English bese kuthi ngesibawo kwenziwe amakhophi atjhugululelwe kamanye amalimi asemthethweni nangeBreyili lapha kungakghoneka khona. Lapha kubonakala kuqakatheke khulu khona, imitlolo ethize izakutjhugululelwa kinofana ngisiphi isibalo samanye amalimi alitjhumi asemthethweni bese asabalaliswe ngaphandle kokulindela isibawo esinjalo. IsiBethamthetho seGauteng sizakuragela phambili ngokukhiqiza amarikhodo weenkulumiswano okungenani ngamalimi amane asemthethweni.
I-English godu izakusetjenziswa njengelimi elitlolwako malungana nokukhulumisana phakathi kweminyango naborhulumende.
ILIMI LOKUKHULUMISANA
Ilimi lokukhulumisana ngaphakathi nangaphandle lizakuhlahlwa kusebenza kobuliminengi lapha amalimi akhethwe ukusetjenziswa khona azakuya ngehloso, indawo, ukuba khona kweensetjenziswa kanye nabakhulumi abanqotjhiweko. Ukusetjenziswa kwelimi emisebenzini eqakatheke khulu efana neembhedlela zakarhulumende, iinteyitjhi zamapholisa, iindawo okurholelwa kizo, ama-ofisiwezindlu kanye nesiBethamthetho seGauteng kumele kusekelwe ngokukhutjhwa kwamaforomo wokusebenza okungenani ngelimi elingaphezu kwelilodwa lendabuko nofana nakunesidingo esikhulu kube ngamalimi wolitjhumi nanye asemthethweni. Kumele kugandelelwe godu bonyana ukuba khona kweensetjenziswa ngenye yezinto ezizakuqalwa khulu nakwenziwa iqunto.
Ngehlangothini lefundo, iTlhatlha lomGomo wamaLimi wesiFunda seGauteng uqalelela ilimi lokukhulumisana nokufundisa eenkolweni njengombana kuvezwe ku-SASA nakumGomo wamaLimi kezeFundo
UmGomo wamaLimi kezeFundo ezingeni lrsifunda kumele uthathwe njengengcenye yeTlhatlha lomGomo wamaLimi weGauteng malungana nokuthuthukiswa kwamalimi kezefundo.
IKULUMISWANO NGOKWEENTJHABA
Ukukhulumisana kwakaRhulumende wesiFunda seGauteng ezingeni leentjhaba ngokujayelekileko kuzakuba nge-English nofana ngokwesikhatjhana kube ngelimi elikhethwa yinarha okukhulunywa nayo ngendlela okungakghoneka ngayo.
UKUTHUTHUKISWA KWELIMI
Amaphiko wezokukhulumisana weminyango kaRhulumende wesiFunda seGauteng ngokurholwa mNqophisi omKhulu: ImiSebenzi yezokuKhulumisana kwakaRhulumende kanye nemiSebenzi yeLwazi e-ofisini lakaNdunakulu izakusetjenziswa khulu ekuhlahleni uRhulumende wesiFunda seGauteng ngamahlelo azokuqinisa ukukhuthazwa kwamalimi asemthethweni namanye amalimi akhambisana nomThethosisekelo. Omunye nomunye umnyango kaRhulumende wesiFunda seGauteng uzazisungulela imisebenzawo yezelimi.
Kuzakuthi ngomnyaka ikundla yezokukhulumisana yakaRhulumende wesiFunda seGauteng, ngokwehlolo yayo, ifake ukutjhejwa nokulinganiswa kwamahlelo womsebenzi wokukhuthaza nokuthuthukisa ilimi ahlonywe minyango kaRhulumende wesiFunda seGauteng. Imiphumela yakhona izakuqunta igadango elizakufanela bona lithathwe begodu nokobana ukungenelela okunjalo kuzakufikaphi sekuzakuya ngokuba khona kweensetjenziswa.
UmNyango wezeFundo khulukhulu ngiwo ozakukhuthaza bewuthuthukise amalimi agade agandelelwe esikhathini esidlulileko njengombana kusitjho i-SASA nomGomo wamaLimi kezeFundo.
Njengengcenye yemisebenzi le, iKomiti yamaLimi wesiFunda seGauteng izakuyelelisa uRhulumende wesiFunda seGauteng ngeendaba namaphrojekthi azokusiza ekukhuthazeni nekuthuthukiseni amalimi khulukhulu amalimi wendabuko agade agandelelwe esikhathini esidlulileko.
Kumele kukhanyiswe bonyana indlela okuzakwenzeka ngayo ukukhuthazwa nokuthuthukiswa kwamalimi kuzakuya ngebhajethi enikelweko kanye nokuba khona kweensetjenziswa.
UKWAKHA AMAKGHONO
Ukuhlonywa kweenjamiso ezingezelelako kanye nefuneko lokobana amalunga womphakathi afumane ilwazi lomphakathi ngelimi alithandako, nokusetjenziswa kwamalimi wawo godu kuzakuba nomphumela ekuthuthukisweni komdibi ngaphakathi kweenjamiswezo kanye neminyangweni kaRhulumende wesiFunda seGauteng ngokuvamileko.
Esikhathini esizako abasebenzi kanye nabajameli bomphakathi kumikhakha kaRhulumende wesiFunda seGauteng kumele bakwazi ukukhuluma amalimi athize asemthethweni nofana inengi lawo ukuze ukwethulwa komsebenzi kwenzeke ngekghono nangepumelelo.
Amatjhuguluko lawa ngaleyondlela azokwenza bonyana iminyango izilungiselele ukubandula nokuthuthukisa imidibi yawo yemisebenzi eqakatheke khulu ukukhuluma nomphakathi ngokukhambisana nemigomo yeBatho Pele.
ISIPHETHO
Ngemizamo evunyiweko yokuthuthukisa amalimi wendabuko nokuragela phambili kokutjintja kweembalo, kuzakubopheleleka, ngokwehlelo leminyaka emihlanu, bonyana kubuyekezwe itlhatlha lomgomo ukuze kuquntwe bona iingcenye zalo nofana loke lisasebenziseka na.
<fn>nde_Article_National Language Services_UMNYANGO WEZEPILO NEM.txt</fn>
UMNYANGO WEZEPILO NEMISEBENZI YEHLALO
Siyanakekela
Babizwa bonyana bomma nabobaba besitjhaba sekhethu, kodwana kanengi abanikelwa ithando nehlonipho ebafaneleko.
Ngebanga lamatjhuguluko akhona emphakathini kanye neentjhijilo ezifana ne-HIV ne-AIDS indima yabantu abadala ibe sezingeni eliqakatheke khulu ekusekeleni ukuhleleka kwemindeni yethu ngokobujamo behlalo, ukuziphatha kanye nezomnotho.
Abantu abadala akukameli bonyana babonwe kwaphela njengabantu abangabandakanyeki khulu ekuthuthukisweni, kodwana kumele babonwe njengabalima indima ekulu kiyo yoke imikhakha yetuthuko.
Asibanikeleni ukusekeleka kanye nehlonipho abayidingako ekuphumeleliseni indima le.
Iindingo Ezilitjhumi Eziqakatheke Khulu
Incwajana le yethula iindingo ezilitjhumi eziqakatheke khulu zabantu abadala kanye neemphakamiso zehlolo
Imbalo Yamakhaya Efunyenweko kwafunyanwa amakhaya ayi-1002 anabantu abaneminyaka ema-60 nangaphezudlwana;
kwafunyanwa bonyana kunabafazi aba-3 malungana nendoda ngayinye abasezingeni lobudala elilinganako begodu ama-71% wabafunyenweko bekubafelokazi, ama-14% bekumakhaya wabantu besizukulwana sinye, ama-63% bekuziinzukulwana ezimbili nofana ngaphezulu, ama-23% bekumakhaya wesizukulwana esitjhiyiweko ama-58% wabantu abadala azange khebafuduke, ama-60% bahlala eendaweni zemakhaya neziphethwe makhosi.
Isizo ngokunakekela abantwana kanye neenzukulwana ezigulako ama-9% banakekela abantu abadala abagulako.
ama-66% bahlangabezana nobudisi kusuka kobubekezelelekako ukuya kobungabekezelelekiko nabanile ngetjhejo ama-96% abafumani ikokhelo ngomsebenzabo wokutjheja
Iimbonelelo Zomndende zisetjenziselwa ukondla umndeni woke ama-76% wabantu abadadlana bababondli bamakhaya ama-97% aneembonelelo azisebenzisela iindingo zamakhaya.
Iimphakamiso
Abantu abadala kumele basekelwe ukuze kukhutjhulwe ukuthuthukiswa kwabantwana esigabeni sabo sokukhula.
Kumele kube nemizamo yokusekela abantu abadala abatlhogomela abazukulu, isibonelo, indlela yokuphatha iinzukulu ezingalinganiko.
Ababelethi kumele bakateleleke ngokomthetho kobana bakhuphe imali yesondlo.
Kumele kusungulwe amaqhinga angakahleleki wokungezelela umrholo ukusiza Iimbonelelo Zomndende.
Amakghono adinga ukufunda, ukutlola nokubala ama-79% abakwazi ukufunda okulula ama-28% abakwazi ukusebenza ngemali ama-70% abakwazi ukutlola amabizwabo ama-84% abakwazi ukuzalisa isitlankana sebulungelweni namkha seposweni
Iimphakamiso
Isifundo se-ABET esikhona njenganje kumele sibuyekezwe bese kufunwe iindlela ezitja zokusekela abantu abadala ukuthuthukisa amakghono wabo anqophileko.
Amabulungelo kumele akhuthazwe ukwenza amahlelo wokufundisa abantu abadala ekusebenziseni imitjhini ekhupha imali (ATM), njll.
Kumele kuthonywe ihlelo lokwelulekwa kwabantu abadala ngaphambi kokuthatha umhlalaphasi ukubalungiselela malungana nokutshwenyeka komphefumulo okukhambisana nokuluphala.
Iindleko ZakaMasipala Ezikghonekako Nezihlala Zikhona
Imisebenzi kaMasipala beysezingeni eliphasi khulu.
Iimphakamiso
Urhulumende kumele ethule imisebenzi esisekelo eendaweni zemakhaya.
Abantu abadala babonise ukuzimisela ukukhokha nakube imisebenzi yethulwa ngeenkhathi ezifaneleko begodu nayifikelelekako ngokwamanani.
Abantu abadala abaphethe amakhaya kumele bangakhokhiswa igezi namanzi
Amanzi Nehlwengiso ama-82% bakhanyisa ngegezi.
Iindlwana zokuphumela azikenziwa ngcono;
ama-66% basebenzisa iindlwana zokuphumela zomgodi;
ama-7% abanazo do iindlwana zokuphumela.
ama-51% bafumana amanzi wepompo emajaradenabo.
Iimphakamiso
Boke abanikela ngemisebenzi kumele babelane iinsetjenziswa kanye nemizamo yokwenza ngcono ukutlanywa nokufikelelwa kwemisebenzi kamasipala.
Ukukhuthazwa Kwesiko Lokuhlonipha ama-72% babona bonyana ukuhlonitjhwa kwabantu abadala kwehle khulu kunalokha nabasese batjha.
Akwenziwa isikhathi esaneleko sokubalalela.
Abatjhayeli bamateksi nabanikeli ngemisebenzi abasese batjha babonwa banelunya.
Iimphakamiso
Abantu abadala kumele bathathwe njengabahlanganyeli abamajadu kunobana babonakale inga sebamukela kwaphela.
Kumele kuhlonywe amajima eenkolweni, kumidiya khulukhulu nakabanikela ngemisebenzi kobana kukhuthazwe ukuhlonitjhwa kwabantu abadala.
Kumele kube nabarhumutjhi(kwesikhatjhana) ngebanga lokobana kuba neenqabo eziphathelene namasiko nelimi phakathi kwabanikela ngemisebenzi nabantu abadala (amatlayenti).
Kukhuthazwe abafundi abanzima kobana bafundele ukuba bavuseleli
Kukhuthazwe iimfundiswa ezimhlophe ukufunda amalimi namasiko wendabuko.
Ukwakhiwa Kweenkumba
Pheze babe ma-250 abantu abaveza bonyana bafuna ukwakhelwa iinkumba, kanti-ke kube ma-24% abaphumelela ukuzifumana,
Ukwakhiwa kweenkumba kube ngeminye yemisebenzi emikhulu ebonwe njengesezingeni eliphasi khulu.
Iimphakamiso
Kuhlolisiswe ezinye iindlela zetjhejo elinzinze emakhiweni, isibonelo, ukuhlala ngeenqhema
Abantu abadala bafuna ukuhlala nemindenabo, kodwana badinga Indawo lapha bazazizwa baphephile khona, babe nendawo yokubeka ipahlabo begodu bakghone nokubethwa mumoya ngaphandle.
Iinkhwelo
Pheze ama-520 bakhombise isidingo seenkhwelo, kanti-ke babe ma-91% abafumana lokho.
Babe ma-4% kwaphela abakhombise bonyana imisebenzi yezokuthutha mimbi namkha mimbi khulu. Iinqhema ezitjhejako zibone lokhu njengesenzo esibangwa batjhayeli bamateksi abangahloniphiko, abaphathana kumbi nabahlukumezako.
Kuhlangabezanwa nemisebenzi esezingeni eliphasi khulu eendleleni ezikulu.
Abantu abadala abahlala emadorobheni eendaweni ezingakahleleki bakhokhela iinkhwelo ukuya eendaweni ezifana namatliniki nemirholweni.
bama-27% abakhokha R11 ukuya ku R15
bama-27% abakhokha R15 ukuya phezulu
Iimphakamiso
Kumele kuhlinzekwe iinkhwelo ezibonelelweko ngamalanga womrholo khulukhulu ebantwini abahlala eendaweni ezingakahleleki emadorobheni nemakhaya.
Ukuphepha
Abantu abadala bazizwa bangakavikeleki, khulukhulu ngamalanga womrholo.
Ama-26% bazizwa bavikeleke kancani namkha bangakavikeleki do lapha bahlala khona.
Baveza kobana basaba ngitjho nabantwababo.
Abawathembi amapholisa
Ukwesaba okunjalo kubangwa buchaka, ukungasebenzi kanye nokungahloniphi.
Iimphakamiso
Kumele kuyelelwe zoke iinsebenzi zomphakathi kanye namapholisa
Imisebenzi Yezehlalakuhle
Pheze bama-250 abakhombise bonyana badinga imiSebenzi yezeHlalakuhle, kanti-ke bama-32% kwaphela abayifumanako
Abama-47% bakhombise bonyana imiSebenzi yezeHlalakuhle isezingeni eliphasi khulu.
Abapheze babe ma-860 bakhombise bonyana badinga ukuVikeleka eeNdaweni zokuhlala, kanti-ke bama-91% abakufumanako.
Abama-90% bakhombise bonyana ubunjalo bemiSebenzi yezokuPhepha isezingeni eliphezulu.
Nababuzwa ngokuhlukileko, abama-84% bakhombise ukwaneliseka khulu ngendlela umrholo wabantu abadala ukhamba ngakhona.
Iimphakamiso
Amatlabhu abonelela ngokugoma kwemini kumele asekelwe begodu andiswe.
Amatjhumi asithandathu sele asekelwa ngeemali kanti ali-7 asese serhelweni lokulinda.
Leli lihlangothi elifitjhani lombiko opheleleko owenza umnqopho wokwazisa boke abahlanganyeli ngokufunyenwe lirhubhululo. Kuqakathekile bonyana sitjheje okufunyenweko lokha nakwenziwa ukutlama.
Iindingo zabantu abadala zisibopho somuntu woke. Phatha umuntu omdala ngesithunzi nangehlonipho ebafaneleko.
Nawufuna ilwazi elinabileko yewithinte umNyango weZepilo nemiSebenzi yeZehlalo,
Nawufuna ilwazi malungana Nawufuna ilwazi malungana nerhubhululo yewuthinte neHlelo labaNtu abaDala
Umrhala: 013 766 3053 Umrhala: 013 766 3185
<fn>nde_Article_National Language Services_UMNYANGO WEZOBUKGHWAR.txt</fn>
UMNYANGO WEZOBUKGHWARI NAMASIKO
UmBiko woNyaka
Umbiko uzakutholakala godu ngamalimi alandelako:
Okumumethweko
Ikhasi
Ilwazi Elijayelekileko
Ukunikelwa KomBiko WoNyaka EsiKhulwini EsiPhetheko ..
Isethulo NgoNgqongqotjhe WezobuKghwari, AmaSiko, ISayensi NeTheknoloji
Isethulo NgoSekela Ngqongqotjhe WezobuKghwari, WamaSiko, ISayensi NeTheknoloji .
Isingeniso ngoMnqophisi-mazombe .
UmBiko NgomBono NomNqopho
Igunya Langokomthetho
Isirhunyezo Sezokuphatha
Ukusebenza KwamaHlelo ...
Isirhunyezo Sehlelo ..
Zokuthintana .
UbuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini ..
Amabubulo WezamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba .
AmaFa, AmaButhelelo WeYiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi
ImiSebenzi EHlangeneko
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali .
UmBiko WezokuPhatha .
UmBiko WomHlolincwadi-mazombe
UmBiko WeKomiti LokuHlolisisa
IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola ..
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali
UkuPhathwa KwabaSebenzi .
Irhelo Lokuthintana
UkuNikelwa KomBiko WoNyaka EsiKhulwini EsiPhetheko
Mnqophisi-mazombe wezobuKghwari namaSiko
Ngehlonipho ekulu, ngethula lapha umBiko woNyaka womNyango wezoBukghwari namaSiko ka-2002/2003.
Mnqophisi-mazombe
UmNyango WezobuKghwari NamaSiko
Isethulo NgoNgqongqotjhe WezobuKghwari, AmaSiko, ISayensi NeTheknoloji
NeTheknoloji.
Unyaka weemali ka-2002/2003 weza nokukhula msinyana kwebhajethi yomNyango wezobuKghwari namaSiko. Ukunikelwa okungezelelweko emalini eqaliswe emabubulweni wezamasiko, iPhrojekthi yePhaga yeKululeko kanye nokuthuthukiswa kwezobukghwari bokwenza, kunikele umnyango amandla wokobana ufezekise umsebenzi wawo wokuphuhlisa nokuthuthukisa ubukghwari namasiko eSewula Afrika.
Ngingaqala emva ngokuzikhakhazisa ezehlakalweni ezinengi, amaphrojekthi, amahlelo neenkambiso ezenzeka ngo-2002/2003, kodwana ezimbalwa zibonakala khulu njengesibonelo esihle sokobana umNyango uyisebenzisa bunjani imali onikelwe yona ngeendlela ezitja nezinokuziphendulela.
Enye yaleziindlela yiPhrojekthi yomNyanya we-Morgan s Bay eyabanjwa ngoDisemba ka-2002. Lephrojekthi yahlanganisa okubili okungaphasi kwelawulo lami amasiko nezobukghwari, isayensi netheknoloji esehlakalweni esasiveza amandla wazo njengamathulusi wokufunda khona kuzakuphuhliswa ukubumbana komphakathi. Umnyanya watjengisa ngethalente namajadu wabantwana be-Morgan s Bay, begodu ngahlonitjhwa ngokuvula isizinda somphakathi samakhompyutha esibanikela ukufikelela iindawo zefundo ku-Inthanethi, imidlalo yezefundo kanye nethuba lokuzibonela ikghono lokwenza amatjhuguluko amakhulu lelwazi lamakhompyutha. Ngesikhathi somnyanya ngavakatjhela iphrojekthi yendawo yokuqedwa kwendlala esekelwa mNyango. Ngokuthatha ethalenteni labomma neenkghwarini, iphrojekthi inikela ngebandulo kezokuthunga kanye neminye imihlobo yamakghono. Njengombana isakhiwo sokukhiqiza esizijameleko sele sihlonyiwe, igadango elilandelako kuzakuba kungezelela isilinganiso sokuthuthukiswa komkhiqizo kanye nokukhiqiza, godu nokuhloma iimakethe ezisebenza kuhle lapha kuzakusiwa lemikhiqizo.
Edorojaneni elincani elifana ne-Morgan s Bay, umNyango ukghonile ukurhabisa ukuzibandakanya komphakathi, kareko ekulu kanye, ekugcineni, nokunikela amandla. Kimi, lephrojekthi imumethe indima eqakathekileko mNyango wezobuKghwari namaSiko:
Njengomphuhlisi wezobukghwari emphakathini, emabhizinisini nezabavakatjhi, kanye neSewula Afrika njengendawo lapho kukhanjelwa khona ngekareko yezobukghwari;
njengomkghonakalisi ekurhelebheni ukugcina nokuthuthukisa umthangalasisekelo obonakalako nowokuhlela osekela ukwehluka okukhulu kokulethwa kwezobukghwari;
njengomsebenzisani eenqhemeni ezahlukeneko nabantu abazibandakanya khulu kezobukghwari eSewula Afrika, ekusekeleni nekuqiniseni imizamo yabo;
njengomkhulumeli wamathalente wenarha wezobukghwari;
njengomtlami nomkghonakalisi ekuthuthukisweni nekulethweni kwezobukghwari ngenarheni;
njengomgcini nomphathi wemithombo yenarha yezobukghwari kanye nepahla;
njengomenzi webhoduluko elidzimelelisa umphakathi wezobukghwari ohlukahlukeneko;
njengomsunguli wesiko lenarha elihlukileko lezobukghwari;
Isithombe esitjha somNyango wezobuKghwari namaSiko sithoma ukuvela begodu kube ngekareko ekulu lapho ngamukela uMma uBuyelwa Sonjica njengeSekela lakaNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, kanye noPhrofesa Itumeleng Mosala, oMnqophisi-mazombe wezobuKghwari namaSiko.
LomBiko woNyaka sirhunyezo seempumelelo ezimbalwa enyakeni weemali ka-2002/2003, begodu siyazikhakhazisa ngokuwunikela iPalamende kanye nabantu beSewula Afrika. Njengombana ngisenza, ngikhumbula indima eqakathekileko eyadlalwa ngowayemsebenzisanami, uNgqongqotjhe uBrigitte Mabandla, ekuqinisekiseni bona okunqotjhwe ekulethweni kwemisebenzi kwakuhlangabezwana nakho ngesikhathi salonyaka oqaliweko nangeminye iminyaka ngaphambilini.
Ukuwa kwendlwethu kube kuvuka komNyango wezeziNdlu.
Isethulo ngoSekela Ngqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji
USekela Ngqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji
Ngo-2002 indima yokusekela uNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, uDorhodere oHloniphekileko uBen Ngubane, yadluliselwa kimi. Loyo owayelisekela lakaNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji sele anikelwe umsebenzi wokuragela phambili ngomnqopho wombuso wokunikela ngezindlu ezaneleko kuzakhamuzi, begodu ekuthatheni lesisibopho esikhulu kutjhiye isikhala esikhulu okufanele sizaliswe.
Ngilindele ngomndlandla omkhulu ukusekela nokuhlahla indlela yomNyango wezobuKghwari namaSiko emizameni yawo yokwakha iSewula Afrika lapho zobukghwari, amasiko namafa kukhula khona. Ngenza lokho ngelwazi lokobana isisekelo esiqinileko sokubandakanywa kwabadlala indima, isebenziswano kanye nokuphathwa kuhle kwehlangano sele kwenziwe mHlonitjhwa onguNgqongqotjhe uMabandla.
Enye yezinto engizibeke phambili kilonyaka kuzakuba kuragela phambili nokuqinisa ukuqakatheka ukuthuthukiswa kobulili kanye nokuthathwa kwabo njengonto ejayelekileko kezobukghwari, ukuqinisekisa bona abomma bathatha indima yabo ebafaneleko kiwo woke amazinga wamafa, zobukghwari namasiko. Ukwengeza, kuqakathekile bonyana umNyango uragele phambili nokusekela iinsungulo ezivula amathuba wezobukghwari ebantwini abarholopheleko. Kwamambala, ukufikelela imisebenzi kusisekelo esiqakathekileko somthethomgomo wombuso. Ngithanda ukwandisa ukuzibandakanya kwamaSewula Afrika woke emaphrojekthini womNyango aphathelene nezinto ezadlulako, anikela ngomleyo ohlangeneko nombono wamafa eSewula Afrika. Amafa wethu anekghono lokufaka isandla ekwakhiweni kwesitjhaba. Ngebanga elifanako, ukufezakaliswa komLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi uzakuba khulu semkhumbulwenami ngonyaka ozako. Sithemba bona umLeyo womThethomgomo weLimi uzakurhelebha umbuso ekuletheni imisebenzi nokusebenzisa i-Batho Pele.
Ngethule lomtlolo kuPalamende nakubantu beSewula Afrika ngethabo nangokuhlonipha khulu indima yalowo engimlandelako, begodu ngethemba nokobana enyakeni ozako sizakusebenza kuhle, sidlule unyaka ka-2002/2003.
Isingeniso NgomNqophisi-mazombe
Ngo-Arhostosi ka-2002, ngokubonisana noNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, uMongameli waqunta ukuhlukanisa imisebenzi yomNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji (DACST). Iminyango emibili ehlukeneko yahlonywa; okumNyango weSayensi neTheknoloji (DST) nomNyango wezobuKghwari namaSiko (DAC), omunye nomunye orholwa Mnqophisi-mazombe begodu omunye nomunye unehlelo lawo, ibhajethi nabasebenzi. Isiqunto akhenge nokho siwuthinte umNyango kaNgqongqotjhe, kodwana, sivumela yomibili iminyango ukubika kuNgqongqotjhe uBen Ngubane, nakuSekela Ngqongqotjhe uBuyelwa Sonjica.
Ibanga elikhulu lokuhlukaniswa kuvumela bona siqalise khulu amandla nelemuko eendaweni zemiphumela ezigunyaziweko. Nasiqala ukuhlukaniswa kwemisebenzi ngamagatja emnyangweni lowo okwakumNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji, ukuhlukanisa akhange kuthikameze imisebenzi engemikhulu. Amaphiko wemisebenzi ehlanganeko athintekako, efaka zokuthintana, zokuphathwa kwabasebenzi, ukuphathwa kweemali kanye nezamakhompyutha, athinteka khulu.
Iinkoro zemisebenzi emmongo yomNyango wezobuKghwari namaSiko zizakuragela phambili:
Nokukghonakalisa, ukusungula nokufezakalisa iimvumelwano zesebenziswano leentjhabatjhaba kezobukghwari namasiko.
Ukuqinisekisa ukujanyelwa kwezobukghwari namasiko weSewula Afrika ezingeni leentjhabatjhaba.
Ukuphatha amafa neendaba eziphathelene namafilimu ngenarheni.
Ukuphatha nokutjheja iinhlangano zokukghwari, amasiko namafa.
Ukusekela ifundo engakahlelwa nebandulo lamakghono kezobukghwari namasiko.
Ukusekela ukwenza kuhle khulu nokudzimelela kezamasiko.
Ukukhuthaza isebenziswano nethungelelwano hlangana nabo boke abadlalindima kezamafa ezihlukeneko eSewula Afrika.
Ukubuthelela nokugcina ibuthelelo lesitjhaba lamafa ngokuphatha kuhle nokutlhogonyelwa kwamarekhodi wombuso.
Ukunikela ngemisebenzi yeminyanya yembusweni.
Ukuthuthukisa ibubulo lamasiko ngokusebenzisana nekoro yangeqadi.
Ukunikela ngemisebenzi yokutjhugulula nokurhumutjha eminyangweni yesitjhaba.
Ukuphuhlisa amalimi wendabuko.
Imisebenzi yokutlanywa kwelimi netheminoloji.
Ukuvumelanisa nokuyelelisa ngokusetjenziswa kuhle kwamagama-bumbeko.
Ukuphatha nokulawula amabuthelelo weencwadi wesitjhaba nelwazi letjhuguluko.
Lombiko wonyaka utjengisa umsebenzi weGatja lezobuKghwari namaSiko walokho ebekuyi-DACST kanye nomNyango omutjha wezobuKghwari namaSiko, lapho imithombo eminengi yeSewula Afrika esetjenziselwa ukufikelela ipilo engcono isiswa khona. Amasiko aqakathekile ekuhlonyweni kwebumbano lesitjhaba, nezinto eziqakathekileko zokusekela ekwakhiweni kobujamo besitjhaba obufanako. UmNyango omutjha wezobuKghwari namaSiko uzokudlala indima ekulu ekuletheni isekelo labadlalindima ukuqinisekisa bonyana zobukghwari namasiko zizakugcina isithunzi esiphezulu emphakathini.
UmNyango kaNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji wanikela isikhwama esilawulwa baphathi seengidi ezi-5 enyakeni weemali ka-2002/2003. Isikhwamesi besilawulwa mNyango kaNgqongqotjhe, iPhiko lezokuLawulwa kweHlangano yezobuKghwari emNyangweni wezobuKghwari namaSiko, kanye nesiKhulu esiPhetheko somKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari (NAC), ngendlela elandelako:
Isigidi sinye sanikelwa ukuQalana nomNdeni, okuyihlangano ekungasiyo karhulumende ese-Durban eqalane nokukhandela ukurhatjheka kwentumbantonga nomulwana wayo.
IPhrojekthi yokuVuselelwa kokuziPhatha, eseYunivesithi yeZululand, yathola R400 000 yokufezakalisa iphrojekthi ngokubambisana neminyango yombuso wephrovinsi yaKwaZulu-Natal weeNdaba zamaSiko, ukuPhepha nokuVikeleka, zeFundo, zemiDlalo namaSiko, kanye nomBuso weNdawo. IPhrojekthi yesibili yokuVuselelwa kokuziPhatha, eseMzimkhulu ePumalanga Kapa neqalene nentumbantonga nomulwana wayo kanye nendima yesiko ekubuyiseni amagugu womphakathi yathola isigidi sinye samaranda.
IZakheni Music Industry Education yathola R250 000 ukufundisa abavumi ngeendaba eziphathelene namalungelo wobunikazi bokutlama nemikghwa emihle yokwenza ibhizinisi.
UmBiko NgomBono NomNqopho
Umbono
Zobukghwari namasiko zisetjenziswa ngokuzeleko ukufikelela ituthuko yekuhlaleni nokunikelwa amandla ngakwezomnotho kanye nekubonakaliseni inarha, ukuphuhliswa okulinganako nokuvikela woke amalimi ali-11 wangokomthetho, kanye nokuhlonipha umlando wethu ngokutlhogonyelwa kwebuthelelo lamafa wethu.
Umnqopho
Kufikelela ukulingana mayelana nokufikelela emithombeni yezobukghwari, amasiko, amafa kanye nelimi elithintekako.
Ukuphuhlisa ukwehluka ngokwamalimi wenarha yethu njengomthombo wokunikela amandla amaSewula Afrika ukuzibandakanya epilweni yenarha yawo yezokuhlalisana, zombanganarha nezomnotho.
Ukusekela ituthuko elinganako, ukutlhogonyelwa nokuphuhliswa komlando woke wethu, amatshwayo wesitjhaba, amafa namabulungelo weencwadi.
Ukuphuhlisa ubukhona beSewula Afrika ezingeni leentjhabatjhaba ngamahlelo wokubonisana nenarha ngayinye namkha iinarha ezinengi.
Ukuthuthukisa ikghonakalo yezomnotho nokutlama yezobukghwari namasiko ngokusebenzisa zefundo kezobukghwari nebandulo, kanye nokuqeda umtlhago ngokusebenzisa zobukghwari namasiko njengendlela eya ekusungulweni okudzimeleleko kwamathuba womsebenzi.
Igunya Langokomthetho
Igunya langokomthetho lomNyango wezobuKghwari namaSiko linabile, lembatha iinhlangano ezihlukeneko nomthetho. Igunya eliqakatheke khulu lomNyango livela kumThethosisekelo weRiphabhliki yeSewula Afrika, obeka bona
Woke umuntu unelungelo lokuthola ikululeko yokuzizwakalisa, elifaka
Ilungelo leziko leendaba nezinye iinrhatjhi;
Ikululeko yokuthola namkha yokwabelana ngelwazi namkha imiqondo;
Ikululeko yokutlama ngokobukghwari; kanye
Nekululeko yezefundo nekululeko yerhubhululo lesayensi (isigaba 16); begodu nokuthi
Woke umuntu unelungelo lokusebenzisa ilimi godu nokuzibandakanya kezamasiko ezifunwa nguye, kodwana akakho ozakusebenzisa lamalungelo ngendlela engakhambelaniko neenjamiso zeRhelo lamaLungelo wobuNtu (isigaba 30).
Ingqenye A yeTjhejuli 4 yomThethosisekelo itjengisa bona iindaba zamasiko nelimi ziindawo zomsebenzi ofanele urage kuhle owenzeka ngasikhathi sinye phakathi kombuso wesitjhaba newephrovinsi.
Ngokusekelwa liPhepha lokuBingwe nguRhulumende kezobuKghwari, amaSiko namaFa, imiThetho elandelako yaziswe yiPalamende neenHlangano ezenzelwe ukuragelisa phambili igunya lomthethosisekelo lomNyango wezobuKghwari namaSiko.
Ibuthelelo Lezokuphatha
Ngegunya elibuya emThethwenisisekelo weRiphabhliki yeSewula Afrika, nekomba ebuya ePhepheni lokuBingwe nguRhulumende kezobuKghwari, amaSiko namaFa, umNyango wezobuKghwari namaSiko, ngokusebenzisa umthetho, iinhlangano namahlelo, uhlose ukuthuthukisa zobukghwari, amasiko namafa weSewula Afrika. Ngokwenza njalo, umNyango uqinisekisa bona imithethokambiso ye-Batho Pele yokulingana, ukufikeleleka, ukuphatha okuhle nokwenzela izinto emkhanyweni iyasetjenziswa emahlelweni woke wawo neenhlangano ozengameleko.
Amahlelo wangaphakathi womNyango afaka hlangana iindawo ezilandelako zokusebenza:
ZokuThintana
ZobuKghwari, amaSiko neLimi ekuHlaleni
UkuThuthukiswa kwezamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba
AmaFa, amaRekhodi wesiTjhaba nemiSebenzi yobuBulungelo beeNcwadi
ZokuPhatha
Zokuthintana msebenzi wamaqhinga olihlangothi lawo woke amahlelo godu nofanele usebenze kiwo woke amahlelo. Ukuhlanganisa imisebenzi efana nezokuthintana kezokurhatjha, ukuthintana emaphrovinsini, ukubonisana nabadlala indima nokuphathwa kwezehlakalo, izinto eziqakatheke khulu zonyaka kezokuthintana ufaka ukuhlonywa kweForamu yabosoNdaba bezobuKghwari ukuthuthukisa isebenziswano hlangana nombuso neenrhatjhi;
Ibuthelelo Lezokuphatha
IHlelo lezobuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini liqale ekuthabeleni, ekuthuthukiseni nekugcineni ukwehluka ngamasiko okunothileko kweSewula Afrika. Ngokudosa phambili ekuthuthukisweni amalimi ali-11 wangokomthetho, imiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi (NLS) inikela ngezokutjhugulula nemisebenzi yetheminoloji embusweni kanye nakabanye abadlalindima abahlukeneko. Amaphuzu aphambili wonyaka weemali ka-2002/2003 we-NLS afaka ukuhlonywa kweHlelo lokuRhumutjha ngomTato leSewula Afrika (TISSA), okumsebenzi onikela ngemisebenzi yokutjhugulula kilabo abazuzako ngalomsebenzi nabanikeli, kanye nokwamukelwa komThethomgomo wesiTjhaba weLimi oqinisekisa ukuthuthukiswa okuragela phambili kwamalimi woke ali-11. Zobukghwari namasiko emphakathini ziphatha iinhlangano ezinengi zobukghwari, ezitjhugululwe kilonyaka zaba ziinhlangano ezihlonywe ngokomthetho, ukuvumela ukuphatha okukhulu ngokwehlelo nangomleyo wokuziphendulela, amasiko efundweni neendaba eziphathelene nokulingana nokufikelela. Ekurageleni phambili ngetuthuko yezokuhlalisana yezobukghwari namasiko, amaphuzu aphambili wonyaka afake ukuhlonywa kweHlangano yokuVuselelwa kokuziPhatha (MRM), ukusungulwa kweHlangano yamaSentha wezobuKghwari womPhakathi, kanye nesekelo eliragela phambili ezehlakalweni eziveza amathalente wabantu abarholopheleko kezobukghwari.
Ihlelo lokuThuthukiswa kwamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba, elinikelwe umsebenzi wokuqinisekisa ituthuko yamabubulo wezamasiko weSewula Afrika godu nokuqinisekisa ukuvezwa kobukghwari namasiko weSewula Afrika ezingeni lephasi, nonyaka yabona iinkambiso ezinengi ziphumelela. Indlela etja ekutholeni iimali zetuthuko yagcina ngokusungulwa kwesebenziswano eqinileko, isibonelo, nenarha ye-Sweden, ezakuphuhlisa iinsungulo ezizijameleko zetuthuko ezisuselwe eRhelebheni lezokuThuthukiswa kwangaPhetjheya (ODA). Ukungezelela, abanengi abasebenza kezobukghwari bathabela isekelo lomnyango ekutjengiseni amathalente wabo ngaphetjheya. Ngokusebenzisana
Ibuthelelo Lezokuphatha neTuthuko yezamaSiko, iKhonferensi ye-INCD, esisehlakalo esiqakathekileko esiveza isidingo sephasi ekuvikelweni kokwahluka ngokwamasiko, yabanjwa. ITuthuko ngokwamaSiko yasebenzisa amahlelo wokuqeda umtlhago ukufikelela amathuba webandulo ebantwini abazi-10 000 namathuba womsebenzi kabanye abazi-2 700. Iinkambiso namaphrojekthi asungulwa eHlelweni lokuKhuliswa kwamaBubulo wezamaSiko ayaqinelela. Isibonelo esihle salokhu yimBizo yesiTjhaba yemiSebenzi yeZandla nomQaliso weziNto eziHle owabayipumelelo nowaba lihlangothi lomHlangano omKhulu wezeTuthuko ngokwakhako yePhasi (WSSD).
Ihlelo lamaFa, amaBulungelo wesiTjhaba kanye nemiSebenzi yesiTjhaba yamaBulungelo weeNcwadi limtlhogomeli wamagugu abonakalako, nangabonakaliko, wamarekhodi newokuhlakanipha wenarha. Ukuphatha umsebenzi owehlukahlukeneko, ihlelo lifuna ukuthuthukisa iinhlangano ezikhona zamafa, ukwenza iinhlangano ezitja zamafa nokuqinisekisa ukubuthelelwa okungikho nokubuyiswa kwemarekhodi wenarha namafa aveziweko. Amaphuzu aphambili wehlelo afaka hlangana ukubuyiselwa ekhaya kwensalela zakaSarah Baartman ngemva kwekambiso ede yeenkulumiswano, ukukhunjulwa kwePi yamaBhuru namaNgisi yeSewula Afrika, neragelo phambili ekuthuthukisweni kwephrojekthi yePhaga yeKululeko. Zamabulungelo, ngokulandela imisebenzi eminengi yokufikelela, ithole ukukhula ekufikelelweni kwamafa anothileko wenarha kwanda khulu. Amabulungelo, ngokulandela imisebenzi ehlukehlukeneko yokufikelela, ithole ukukhula okukhulu kokufikeleleka emabulungelweni anothileko wamaFa wenarha. Amabulungelo godu aragela phambili nokutjhugulula okumumethwe mamafa wamabulungelo ngokusekela nokuhlela imithombo yomlando okhulunywako ngenarheni. Ukunikelwa kwabonongorwana besitjhaba abatjha kokuthoma ngo-2002/2003 kwaba sisehlakalo esiqakathekileko emaBulungelweni, nokuzibandakanya kwawo
Ibuthelelo Lezokuphatha ephrojekthini yokubuyiselwa kwemiTlolo eqakatheke khulu ye-Timbuktu eMali. Ihlangothi elitja lomsebenzi lomNyango wezobuKghwari namaSiko lilemuko ngelwazi, muva nje elisuswe emNyagweni weSayensi neTheknoloji. Ukuphathwa kuhle kwamabuthelelo wamabulungelo weencwadi aqakatheke khulu esitjhabeni, kuqinisekiswa ngehlangano ekhambelanisako eqalelela umsebenzi wamabulungelo wesitjhaba.
Ibuthelelo LamaHlelo
Lenza ukuphatha koke komNyango begodu linikela ngemisebenzi etholakala kiwo woke amaHlelo womNyango.
Ihlelo lesi-2: ZobuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini
Likhuthaza, liveze begodu ivikela zobukghwari namasiko enarheni, liqale khulu ikghono lehlangano, imithethomgomo yezobulili, ukuvuselelwa kokuziphatha nokwehlukana ngokwamalimi, ukuvumela woke amaSewula Afrika ukuzibandakanya ngokuzeleko epilweni yezokuhlala, zombanganarha nezomnotho.
IHlelo lesi-3: ITuthuko yezamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba
Liphuhlisa ukwehlukana ngamasiko namabubulo wezamasiko weSewula Afrika, kanye nokuphuhlisa itjhebiswano lezamasiko eentjhabatjhabeni.
IHlelo lesi-4: AmaFa, amaBulungelo wesiTjhaba nemiSebenzi yamaBulungelo weeNcwadi
Liyahlahla, ligcine belithuthukise zamafa, amabulungelo neenhlangano zelwazi ukuqinisekisa ukuphatha kuhle, itjhuguluko leenhlangano nokufikeleleka kibo boke.
Ibuthelelo LamaHlelo
INani loke leSabelo seBhajethi
iHlelo lokuthoma
iHlelo lesibili
iHlelo lesithathu
iHlelo lesine
ITjhadi yeHlangano yomNyango
Mnqophisi-mazombe
Umtato: 337 8275
Sekela Mnqophisi-mazombe:
UbuKghwari, AmaSiko neLimi emPhakathini
Umtato: 337 8000
Umtato: 337 8130
IsiPhathiswa esiPhezulu seeMali
Umtato: 337 8412
Mnqophisi omKhulu
Zokuthintana
Umtato: 337 8313
Mnqophisi omKhulu
AmaButhelelo wesiTjhaba
Umtato: 337 5300
Mnqophisi omKhulu
AmaFa
Umtato: 337 8032
Mnqophisi omKhulu
ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi
Umtato: 337 8081
Mnqophisi omKhulu
ITjhebiswano leenTjhabatjhaba
Asinamuntu
Mnqophisi omKhulu
UkuThuthukiswa kwezamaSiko
Umtato: 337 8137
Mnqophisi
UkuPhathwa kweHlangano
Umtato: 337 8236
Mnqophisi
ZokuThintana
Umtato: 337 8176
Mnqophisi
Umtato: 337 5300
Mnqophisi
AmaFa
Umtato: 337 8136
Mnqophisi
ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi
Umtato: 337 8487
Mnqophisi
AmaSiko namaSiko emPhakathini
Umtato: 337 8004
Mnqophisi
UkuPhathwa kwabaSebenzi
Umtato: 337 8400
Mnqophisi
ImiSebenzi yemiNyanya yemBusweni
Umtato: 337 5300
Mnqophisi
AmaFa angaThintekiko
Umtato: 337 8471
Ibuthelelo LamaHlelo
Mnqophisi
UkuThuthukiswa kwezamaSiko
Umtato: 337 8529
Mnqophisi
AmaHlelo wezeLwazi
Umtato: 337 8357
Mnqophisi
ImiSebenzi yezomThetho
Umtato: 337 8457
Zokuthintana
Njengombana zokuthintana zimsebenzi wamaqhinga, iPhiko lokuNqophisa eliKhulu lezokuThintana lisebenzisana nawo woke amahlelo emNyangweni. Lokha nakutlanywa amajima wezokuthintana we-DAC, ubujamo obuhlukahlukeneko bomphakathi weSewula Afrika buyaqalwa. I-DAC ihlose ukuthintana ngendlela yokuthi imilayezo yayo ifikelela begodu izwisiswa ngibo boke enqotjhiswe kibo, begodu ilwelwa ukuveza ilwazi elifaneleko ngendlela edosako nenekareko. Ngemisebenzi yeLetsema, amakhonferensi, iindaba neembizo ezifaka hlangana zoke iinkoro zomphakathi, i-DAC isebenzisana bunqopha nabadlalindima.
Amaforamu akhethekileko enzelwe ukuthintana okunqotjhiweko. Isibonelo, iForamu yabaBikindaba bezobuKghwari ibe yipumelelo. Iforamu le enzinze eJohannesburg, ifaka hlangana ababiki beendaba abama-43 abasebenza emphakathini, imidiya yeze-elektroniki kanye neyokugadangisa. Imisebenzi efanako izakuhlonywa KwaZulu-Natal neTjingalanga Kapa.
IPhiko lokuNqophisa eliKhulu lisekambisweni yokufezakalisa izakhiwo zalo njengombana kuphakanyiswe mBiko we-Comtask. Isakhiwo sifaka okulandelako:
Itjhebiswano lezobubikindaba eliqale ekuthuthukiseni itjhebiswano lamaqhinga hlangana kwezobubikindaba nombuso ukwenzela isitjhaba esinelwazi
Ukutlama, ukuqalisa nezokuthintana zeentjhabatjhaba ukuqisekisa ukuthuthukiswa nokunikelwa kwemikhiqizo yelwazi yekhwalithi.
Ukubambisana kwezephrovinsi nokuphathwa kwabadlalindima ukuqinisekisa ukulethwa kwemisebenzi okuhlangeneko.
Amaphuzu aphambili akhethiweko wonyaka osathomako endalwe ngenzasapha.
Zokuthintana
UmNyango wezobuKghwari namaSiko wahlela ukuhlonywa kweHlangano yokuVuselela kokuziPhatha ngomhlaka 18 Apreli 2002. Iinthunywa eziyikulungwana ezibuya emaphrovinsini wolithoba weRiphabhliki yeSewula Afrika zamenywa ukukhambela ukuhlonywa okwabanjelwa eDoyelweni leemPhaphamthjini i-Waterkloof ePitori.
Ngesibawo somNyango weeNdaba zangaPhandle, umNyango wezobuKghwari namaSiko wenza ihlelo lezamasiko ukuthabela ukuhlonywa kwe-AU e-Durban ngoJulayi ka-2002. Ihlelo lalifaka
Ukudlalwa kwengoma emlayezo ye-AU.
Ukudlala umbhino estradeni ngokuthanda ziinqhema ezahlukeneko zamasiko nemiqaliso ehlukeneko.
Ukudrila kwamajoni
Zokuthintana
UmNyango wezobuKghwari namaSiko wabamba iKhonferensi yokuPhatha ngokusezingeni eliPhezulu nokuSetjenziswa kweTheminoloji (TAMA) ukusukela ngomhlaka 19 ukuya mhlana amalanga nakama-21 ngoFeberbari ka-2002 eNdaba Hotel e-Johannesburg. IKhonferensi yayingetheminoloji, ilwazi nokuphathwa kwelwazi esikhathi lapho itheknoloji ingasetjenziswa ukurhelebha abasebenza ngelimi ekorweni yombuso neyangeqadi ukwenza, ukuphatha nokubeka ezingeni elamukelekako kwetheminoloji. Iinthunywa zenarheni nezeentjhabatjhaba neenkhulumi zabakhona ekhonferensini, eyavulwa nguMma uB. Mabandla.
Zokuthintana
Umnyanya wokubulunga isidumbu wabanjwa ngelanga lesiTjhaba laboMma 2002 eHankey ePumalanga Kapa.
ZobuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini
Imisebenzi
ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi (NLS)
ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi imtlhogomeli womThethomgomo wesiTjhaba weLimi. Ekufezekiseni iminqopho yomthethomgomo, i-NLS inikela ngemisebenzi yokutjhugulula nokurhumutjha embusweni nakwabanye abadlalindima.
IBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika
IBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika yihlangano esungulwe ngokomthetho wepalamende eziphendulela bunqopha kuNgqongqotjhe.
Ukuphuhlisa zobuKghwari namaSiko eSewula Afrika
Umnqopho walelihlelwana kuqinisekisa ukwenza kuhle nokulingana kezobukghwari namasiko nokufikeleleka kezobukghwari namasiko kuyasekelwa, nokuthi ituthuko kezobukghwari yenzeka kiwo woke amazinga womphakathi. Ifundo ngezobukghwari nebandulo netuthuko ngokunqophiswe kibomma, abantwana, abatjha nabantu abarholopheleko kuba mnqopho.
Kunamahlelwana amakhulu amabili afaka hlangana ihlelo lezobuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini:
ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi (NLS), nayo esekela iBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika; kanye
NezobuKghwari namaSiko emPhakathini, esekela, umKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari (NAC) kanye nezamaBhizinisi nobuKghwari eSewula Afrika (BASA).
Iminqopho yoke yehlelo:
kuphuhlisa ukufikeleleka emithombeni yezobukghwari namasiko;
kugcina nokuthuthukisa ukwenza kuhle kezobukghwari;
kuphuhlisa nokuvikela amalungelo welimi wamalimi ali-11 wangokomthetho.
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini
Isabelo seemali ngokuya kwehlelo ngalinye
IHlelo lesi-2: UbuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini
UkuThuthukiswa kwezobuKghwari namaSiko
umKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari
iBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika
imiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi
ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi
Ukutjhejwa kweqhinga neTuthuko eQakathekileko yomThethomgomo esikhathini esitjhejiweko
UNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji wamemezela umLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi ngomhlaka 3 Disemba 2002. Ihloso ekulu kuphuhlisa ukusetjenziswa ngokulingana kwamalimi ali-11 wangokomthetho ngombono wokukghonakalisa ukufikelela ngokulingana emisebenzini nelwazini lombuso. Ukufika lapha, ukuphuhliswa nokuthuthukiswa kwamalimi lawo abekagandelelwe ngaphambilini kubonakala kurhabekile. Umleyo womthethomgomo ubophelela umbuso ekuhlomeni amahlelo aragela phambili webandulo namayunithi welimi, ekuphatheni ukufezakaliswa komthethomgomo, ekuthuthukiseni amakghono wabantu nomthangalasisekelo ekundleni yeTheknoloji yamaLimi wabaNtu, kanye nekuhlomeni ukusebenzisana neenkhungo zefundo ephakamileko ezinikela ngamahlelo avunyelwe ngebakwa-SAQA ekusetjenzisweni kwamalimi.
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini
Iindawo zemiPhumela eQakathekileko, imiPhumela nokuFikelelweko
Indawo yomPhumela eQakathekileko yokuThoma: UkuTjhugulula, ukuHlela nokuTlanywa kweLimi
Iqhinga lokufezakalisa lokuqinisa imithethokambiso yomLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi (NLPF) watlanywa bekwaboniswana ngawo efundwenibandulo yeminyango yombuso nemisebenzini yamaphrovinsi yelimi ngoFeberabari 2003. I-NLPF yahlonywa ngoMatjhi 2003.
Iphrojekthi yokulinga yemiSebenzi yokuRhumutjha ngomTato yeSewula Afrika (TISSA) yahlongozwa ngo-2002, ukukghonakalisa izakhamuzi bona zifikelele imisebenzi yombuso ngelimi elikhethwa ngizo. Beyitholakala eentetjhini ezikhethekileko zamapholisa inarha yoke namakliniki weDorobha eliKhulu le-Tshwane phakathi kweveke ukusuka ngo-8:00 ukuya ku-16:00.
Ipumelelo ebonakalako
I-TISSA yiphrojekthi eqakathekileko neletha imiqondo emitjha ekghonakalisa ukufikeleleka emisebenzini yomphakathi ezakhamizini zeSewula Afrika ngelimi elikhethwa ngizo. Abarhumutjhi bephrojekthi banciphisa isikhala samalimi hlangana kweklayenti nomnikeli wemisebenzi ngokusebenzisa indawo yokufuna irhelebho ngomtato. Umnqopho wesibili wehlelo kuphuhlisa nokuthuthukisa ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko ngenarheni.
IsiQhema esiYelelisa uNgqongqotjhe ngeTheknoloji yamaLimi wabaNtu (HLT) yaphenyisisa beyabika ngeqhinga elimagadango mathathu ngokuthuthukiswa kwe-HLT eSewula Afrika. Umsebenzi wesiQhema waphela ngomBiko wokuThuthukiswa kweTheknoloji yamaLimi wabaNtu eSewula Afrika ngo-Septemba 2002. Umbiko wawukhuluma ngokuzeleko ngeemphakamiso eziphathelene nokufezakaliswa kweqhinga le-HLT eSewula Afrika kanye nokunikela ngomleyo wemisebenzi yoke eyenziwa siQhema.
Njengehlangothi lejima eliragela phambili le-Hoyozela lokuyelelisa ngelimi, ikhalenda ka-2003 yathuthukiswa beyasatjalaliselwa ebasebenzini bombuso ukukhuphula ukwazi ngomthethomgomo wombuso wekambiso yamalimi amanengi.
Kube nokwanda ekufunweni kwemisebenzi yokutjhugulula nokuhlela, njengombana kutjengiswa magrafu angenzasi.
Imadaniso lemiTlolo eRhunyutjhwe ukusukela ngo-2001/02 ukuya ku-2002/03
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini
Ukwanda kokufunwa komsebenzi otjhugululiweko kwabonakala nekutjhugululeleni emalimini wangokomthetho wabantu abaNzima.
Indawo eQakathekileko yomPhumela yesiBili: Ukukhanjelaniswa kweTheminoloji
ImiSebenzi yesiTjhaba yamaLimi (NLS) godu iphuhlisa, iqinisa beyikhuphula ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko wabantu abanzima ngokuthuthukiswa kwetheminoloji ebekwe ebujameni, begodu inokuziphendulela ngokukhambelanisa kwamaphrojekthi ahlukeneko wangaphandle wetheminoloji.
I-NLS yenze amaphrojekthi ambalwa, aqale khulu ekukhutjhweni kweenhlathululimagama ezitheknikhali zeenkolo eemfundweni ezahlukeneko. IPhrojekthi yeSayensi yeMvelo neTheknoloji iyayenziwa sikhuluma nje ukwenza
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini amathemu abuthekniki eemfundweni zesayensi yemvelo ezifana nesayensi yemithetho yemvelo (physical science), ibhayoloji, ikhemistri, ibhayokhemistri nebhothani. Ukuthuthukiswa kwetheminoloji emiqondweni emitjha kuzakurhelebha ekufakweni kwamalimi wabantu abanzima njengamalimi wokufunda eenkolweni ukusuka egreyidini 1 ukuya keyesi-6. Ukuthuthukiswa kwetheminoloji emasayensini wabantu, wezokuhlalisana nezomnotho nakho kufaka isandla esikhulu ekuthuthukisweni kwamalimi wabanzima ekubeni asebenze ngokuzeleko njengamalimi wokufunda. Iphrojekthi ifaka iinkundla ezifana nezomlando, ijiyografu, zombanganarha ezisisekelo, zokuphatha embusweni, isayensi yezomnotho nesayensi yezokuphatha.
IPhrojekthi yeTheknoloji yeLwazi lezokuThintana ifaka iinkundla ezimbalwa, nezokuthintana ngomtato, zerhwebo nge-elektroniki, imisebenzi yeposo nezokurhatjha zizakuba lihlangothi lokuthoma, elizakuqala ekutlameni ukulingana kiwo woke amalimi woke wangokomthetho emahlangothini atjhiwoko. Iphrojekthi iyisebenziswano phakathi kwe-DAC, umKhandlu weRhubhululo lezokweLapha neThungelelwano lesiTjhaba lemiRhatjho yomPhakathi (NCRF). Ihloso yalephrojekthi kusabalalisa irhubhululo liye emiphakathini khona izakunikelwa amandla nokukhuphula ilwazi layo ngerhubhululo kanye nokuthuthukisa itheminoloji yezepilo emalimini wendabuko weSewula Afrika.
Kiwo woke lamaphrojekthi i-NLS isebenza ngokubambisana nabasebenzisani abanekghono nababanduliweko kanye nabosolwazi beemfundo. Abasebenzisani babuya emaKomitini weLimi wamaPhrovinsi (PLC s), iinHlangano zesiTjhaba zeLimi (NLB s), amaYunithi wesiTjhaba weenHlathululimagama (NLU s), iinkhungo zefundo ephezulu inarha yoke, abafundisi namalunga womphakathi.
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini
ZobuKghwari namaSiko emPhakathini (ukuPhuhliswa kwezobuKghwari namaSiko eSewula Afrika)
ZobuKghwari namaSiko emPhakathini yindawo yeqhinga elitjha lomNyango wezobuKghwari namaSiko. Umnqopho womnyango kufunisisa kabutjha indima yezobukghwari namasiko ekuvuselelweni komphakathi ngokunikela isekelo lamaqhinga eenhlanganweni zobukghwari. Okumummongo emsebenzini wawo kufakwa nokuhlanganiswa kweenqhema ezinqotjhiweko ezifaka hlangana abantu abarholopheleko, abomma, abatjha nabantwana.
Ngamagama wabo:
Iphrojekthi yeSentha yomPhakathi weFlemish irhelebhe umnyango khulu kwamambala. Kokuthoma yabamphumela wokobana i-DAC ithuthukise iqhinga elihlangeneko ukurhelebha amasentha bona abonakale asebenza, begodu ngephrojekthi ye-Flemish unikele iqhinga imithombo yokungezelela ukukhupha amahlelo wekhaya ngokusebenzisa amaSentha womPhakathi wezobuKghwari (CAC). Iphrojekthi iqaliswe emaphrovinsini amathathu, asetjenziswa njengeelingelelo ezizakwenziwa kiwo wolithoba amaphrovinsi. Isinikele abasebenzi abangezelelweko nelwazi, begodu beyiqakathekile epumelelweni yeenhlangano zamaphrovinsi zamaSentha womPhakathi. Sathoma ukufikelela izinga lokudzimelela ngaphakathi kwemiKhandlu yangaPhambilini zokwEnza. IThiyeta kaRhulumende ivuliwe godu, godu nezinye iinhlangano sele zithomile ukusebenza ngokukhambisana ne-PFMA, ngamaqhinga wonyaka wokutlama, ukubuyelela kwangekota neenkambiso zokuziphendulela okungekokuthomokhu .
Ihlelo lokuVuselelwa kokuziPhatha belifuna bona sihlele Imbizo yesiTjhaba yokuVuselelwa kokuziPhatha neenhlangano zokuthintana zomphakathi. Umphumela kwaba yituthuko yehlelo lesitjhaba lokulungisa iindaba
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini eziphathelene nemikghwa, amagugu, nokuzazi, njll. Elinye ihlelo elibe yipumelelo kube lihlelo lonyaka esilikhambisa ngokubambisana nomKhandlu weenHlangano eziziJameleko zabaRholopheleko eveza ukwenza kuhle neendaba zokufikeleleka kezobukghwari ebantwini abarholopheleko .
etjhugulukweni elikhulu emithethwenimigomo nakezebhoduluko:
Itjhuguluko elikhulu libe kufezakaliswa komThetho wamaTjhuguluko wemithetho yezamaSiko ebeyifuna bona zoke iinhlangano zamasiko ezithola iimali emNyangweni zibe ziinhlangano ezihlonywe ngomthetho wepalamende. Lokhu kutjho bona uNgqongqotjhe ubeka usihlalo womkhandlu omunye nomunye. Lokhu kuletha isiqiniseko sokobana iinhlangano ziwela ngaphasi kwemithetjhwana ye-PFMA .
Ukungezelela ekuthuthukisweni kwetjhebiswano eliragela phambili neenhlangano zamasiko, ekuthuthukiseni ifundo yezobukghwari, ukurholophala neminye iminyango kuneendawo ezimbili ezitjha zokusebenza. Elinye lihlelo lemisebenzi yomphakathi elikhulisiweko elaziswa ngesikhathi somHlangano omKhulu wezemiSebenzi, elitjengisa bona zobukghwari namasiko zinendima ezingayidlala ekwakhiweni namkha ekuqinisweni komthangalasisekelo. Elinye yiphrojekthi esahlongozwako nomNyango wezeziNdlu ukufaka abatlami bezobukghwari nabanye abasebenzi bezamasiko ekambisweni yokuqala bonyana zobukghwari zingafaka bunjani isandla ebuhleni behlelo lezezindlu ezibiza kancani .
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini
Iindawo zemiPhumela eQakathekileko, imiPhumela nokuFikelelweko
Indawo eQakathekileko yomPhumela yokuThoma: Ukusekelwa kwehlangano nokuPhatha
Ukuqinisa umsebenzi womNyango wezobuKghwari namaSiko ukusukela ngo-1995, iinhlanagno ezimbalwa zisekelwe ngomnyaka-mali ka-2002/2003. Lokhu kufaka iinhlangano lezi:
zamaBhizinisi nobuKghwari eSewula Afrika (BASA)
iinkampani ezikulu kezobukghwari obenziwa ngokomzimba amFestivali wezobuKghwari namaSiko iziNdlu zokuDlalela
Elinye ihlangothi lekambiso yokusekela lifaka ukutjhuguluwa kwezindlu zokudlalela bonyana zibe ziinhlanagno ezihlonywe ngokomthetho wepalamende ngaphasi komThetho weenHlangano zamaSiko.
Indawo eQakathekileko yomPhumela wesiBili: IFundo yezobuKghwari neBandulo
Ngonyaka odlulileko kwahlonywa bekwasekelwa ngeemali iinhlangano ezisithandathu zokwenziwa kwamazinga (ama-SGB). Abosolwazi ababuya emazikweni ahlukeneko baqalelela ukubekwa ezingeni kweemfanelo zefundo yezobukghwari emazingeni ahlukeneko nokubeka amakghono emazingeni ahlukeneko.
Unyaka ube neensungulo eziqakathekileko zokusebenzisana neendlela ezihlonywa mNyango wezeFundo (DoE). Ngokuhlahlwa ziinkomba zokulawula ukusebenza zokusebenzisana kweminyango ehlukeneko, amahlelo afana ne-
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini
Baswa le Meetse afezakaliswa. I-Baswa le Meetse yiphrojekthi yesitjhaba erholwa mNyango weeNdaba zaManzi namaHlathi (DWARF) eenkolweni, esebenzisa zobukghwari njengendlela yokwakha ukwazi ukuqakatheka kwamanzi.
Indawo eQakathekileko yomPhumela wesiThathu: amaSentha wezobuKghwari womPhakathi
Kunamahlangothi amabili wamasentha womphakathi eSewula Afrika. AmaSentha weHlelo lokuVuselela nokwAkha butjha ahlonywa yi-DAC phakathi kwaka-1996 no-2000, kanye namaSentha wobuKghwari wezomLando womPhakathi, ayenikela ngefundo yezobukghwari nebandulo ngaphambi kwamakhetho wentando yenengi ka-1994.
Iphenyisiso ngamaSentha womPhakathi wokuVuselela nokwAkha buTjha lenziwa yi-DAC ngerhelebho lomKhandlu weRhubhululo leSayensi yobuNtu (HSRC). Iphenyisiso lafanisa iinselela eziqalene namasentha belarhelebha ukuthuthukiswa kweqhinga. Ikambiso yokuthuthukiswa kweqhinga yafaka
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini iimfundobandulo ezimbili zesitjhaba ezabanjwa ngo-Apreli nango-Oktoba ka-2002, okungiwo enza bona i-DAC inikele nge-R 960 000 emahlelweni wokusekela emaSentheni wezobuKghwari womPhakathi ngo-2002/2003.
AmaSentha womPhakathi wezomLando azibandakanya ekuthuthukisweni kweqhinga lamasentha wezobukghwari womphakathi. I-DAC ithuthukise ukusebenzisana namasentha amadala ukuqinisekisa bona kunokuthuthukiswa kwamakghono nokunikelwa amandla kilawo angamatjha. Ngesekelo le-DAC i-Federetjhini yamaSentha womPhakathi yahlonywa ngo-2003.
Ukuqinisa khulu amasentha wezobukghwari womphakathi, i-DAC itlikitle isivumelwano seminyaka emithathu seenarha ezimbili nombuso we-Flemish sokubandula kanye nehlelo lokulethwa kwemisebenzi KwaZulu-Natal neFreyistata. I-DAC inikele iimali ekukhuliseni iphrojekthi bona iye nakamanye amaphrovinsi aseleko asithandathu.
Indawo eQakathekileko yomPhumela wesiNe: IHlelo labaNcani kezobuKghwari
ZobuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini
Indawo eQakathekileko yomPhumela wesiHlanu: IinSungulo zeenHlangano zokuVuselela kokuziPhatha (MRM)
Ngomzamo wokukhambelanisa ukuba nesandla kweminyango eyahlukeneko yombuso ekuthuthukisweni nekukhambiseni amahlelo wokuvuselelwa kokuziphatha ngaphakathi embusweni, umNyango wezobuKghwari namaSiko ukghonakalise ukuzibandakanya kwamazinga woke wemibuso yamaphrovinsi nemibuso yeendawo. UmNyango ubekele ngeqadi iingidi ezihlanu zamaranda ku-MRM ezakusetjenziselwa umthangalasisekelo, nokunikela ngesekelo lezokuphatha emisebenzini yayo.
Ipumelelo ebonakalako:
UmHlangano omKhulu wokuVuselelwa kokuziPhatha
UmHlangano omKhulu wokuVuselelwa kokuziPhatha ohlelwe mNyango wezobuKghwari namaSiko wabanjwa ngo-Apreli 18 2002. Abadlalindima bawo abebabuya kiwo woke amahlangothi wepilo bavumelana ngokulandelako:
Ihlelo lokwenza elijayelekileko
Iqhinga lokwakha isebenziswano neenhlangano zeendaba ezibonwe njengabangathunywa esitjhabeni ngobukhulu baso.
Ihlelo eliyame ekusebenzisaneni okuhloswe ngalo ukufezakalisa iqhinga elizeleko nelifaka woke umuntu.
NgoJanabari 2003, iTjhatha yokuziPhatha yeSewula Afrika yahlonywa begodu nefundobandulo yokutlama ngokwamaqhinga yabanjwa ukusukela amalanga naka28 kuFeberbari ukuya ku-1 Matjhi 2002 ukukhupha iqhinga lebhizinisi elibeka kuhle okuqakathekileko eqhingeni le-MRM, kufaka hlangana iqhinga lezokuthintana kanye nombiko ngombono nomnqopho. Iimfundobandulo zamaphrovinsi zokulinganiswa nabakhambelanisi, okuveza kuhle iqhinga lokwamukelwa, zithuthukisiwe.
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
ImiSebenzi
Ukuthuthukiswa kwamabubulo wezamasiko afaniswe njengehlangothi elikhulu lokuthuthuka kwezemnotho nokudalwa kwamathuba wemisebenzi. Ngokusekela, ukuphuhlisa nesekelo leemali elinqophileko, umNyango ufuna ukukhuphula iinkoro zamafilimu, umbhino, ukukhutjhwa kwemitlolo, ikghono lezandla, zokutlama nezobukghwari obubonakalako.
ITjhebiswano leenTjhabatjhaba
UbuNqophisi beenTjhabatjhaba buhlose ukuqinisekisa bona boke ikghono lezandla buyazuza ekubeni lihlangothi lomphakathi weentjhabatjhaba. Ukuphatha iimvumelwano zeentjhabatjhaba, ukwakha isebenzisano yamaqhinga ngeminikelo yeenarha zeentjhabatjhaba nesekelo lokubandakanyeka kweSewula Afrika ezehlakalweni zangaphetjheya kuqakathekile kilomnyango.
IFandetjhini yesiTjhaba yamaFilimu namaVidiyo
IFandetjhini yesiTjhaba yamaFilimu namaVidiyo yihlangano ehlonywe ngokomthetho wepalamande eziphendulela emNyangweni wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji.
AmaPhrojekthi wokuQedwa komTlhago neweBandulo lamaKghono
Ihlelo lokuqedwa komtlhago lilungisa ngokutjheja iinkoro zekghono lezandla, zombhino, zamafa nezokuvakatjha zamasiko. Ihlelo lokuthuthukiswa kwamakghono sisungulo seminyaka emithathu esisekelwa ngeemali mNyango wezabaSebenzi, esinikela ngebandulo eenkorweni zekghono lezandla, zokutlama, zobukghwari obubonakalako, zamafa, zombhino namafilimu.
IsAbelo seeMali kelinye nelinye iHlelwana
IHlelo lesithathu: UkuThuthukiswa kwamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba
UkuThuthukiswa kwezamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba
IHloso yeHlelo
Ihloso ekulu yehlelo ku:
phuhlisa ukwehlukana kwezamasiko kanye namaBubulo wezamaSiko weSewula Afrika phuhlisa itjhebiswano lezamasiko iphasi loke
IHlelo lokuThuthukiswa kwezamaSiko neTjhebiswano leenThabatjhaba linamahlelwana amabili:
UkuThuthukiswa kwezamaSiko
ITjhebiswano leenTjhabatjhaba
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
UkuThuthukiswa kwezamaSiko
Ngamagama wabo:
Ipumelelo ekulu ngonyaka odlulileko kwaba yiMbizo yesiTjhaba yeKghono leZandla eyayikhambisana nomHlangano omKhulu weTuthuko eDzimeleleko (WSSD), kany enokuzibandakanya kwawo wolithoba amaphrovinsi. Enye yeenzuzo kwaba kuhlelwa msinyana kokwazisa ngekghono lezandla nekghono lamaphrovinsi lokuqalana nekoro yekghono lezandla. Okhunye obekuphambili kwaba kuleywa kokugcina kwe-CREATE SA, okwasungula ukulinga nokuthoma ukunikela isisindo esebenziswaneni ne-SETA yezokuBikwa kweeNdaba, zokuKhangisa, zokuGadangisa, nokuPaka, nokuVeza AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba (MAPPP) nomNyango wezabaSebenzi .
Okhunye okuphambili kwaba lirhubhululo elenziwa ngokwehlukana ngokwamasiko. ISewula Afrika yabamba i-INCD beyarhola phambili ekubekeni ubujamo beenarha ezisathuthukako mayelana nesisetjenziswa esihlongozwako sokuvikelwa kokwahluka ngokwamasiko. Yesine kwaba kuqiniswa kwehlelo lokuqeda umtlhago elingena enyakeni walo wesithathu ekurhelejweni ngeemali. Amaphrojekthi amanengi athoma ukutjengisa amakhakhazela womsebenzi esele wenziwe kiwo wolithoba amaphrovinsi .
Ngokuya kwebubulo lezombhino sathoma ukubona imbalo yeemphakamiso zesiQhema esiSebenzako seBubulo lezomBhino zithoma ukutjhugululelwa kobunye ubujamo minyango yombuso kobana zilungise izinto zokulawula zebubulo lezombhino. Isibonelo, umNyango wezabaSebenzi ulungise indaba yabasebenza ngesivumelwano ngokuqala umThetho weTjhebiswano
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba lemSebenzini (LRA). IBhodo yeRhelebho lezomThetho yangenelela nayo beyajamisa ihlelo lokubandula amagqwetha asafundako kilekoro. UmNyango wezokuRhwebelana namaBubulo waletha amatjhuguluko bona kuboniswane ngawo emThethweni wokuBhadelwa kwabaDlali kanye namatjhuguluko embalweni yababhini ekurhatjheni. IFandetjhini yesiTjhaba yamaFilimu namaVidiyo isebenza kuhle begodu iqiniswe kusungulwa kwesiKhwama samaFilimu aZeleko. Ngo-2002, iMakethe yamaFilimu yesiThengi yakghonakalisa ukuhlangana kwebubulo lamafilimu njengekoro ehlangeneko ethintanako.
Kunamaphrojekthi amakhulu ambalwa afana nokutjengiswa kwehlelo lokuqedwa komtlhago kanye nokufuna iimali zokusekela ezitjha nokukhutjhwa nokufezakaliswa kwehlelo le-CREATE SA begodu nokwenza isiqiniseko bona liletha okulindelweko. Sizabe sihloma imakethe yombhino efana neSithengi ukwenza umhlangano otjhejileko wabo boke abadlalalindima ebubulweni. Kufanele senze indlela ehlangeneko yekoro yekghono lezandla. Sizabe senza ukuhlolwa kwepahla ekorewni yekghono lezandla kanye nokufuna bonyana singayihlanganisa bunjani lepahla bona ibe lithungelelwano elisebenza kuhle. Ibubulo lezamafilimu lizakubona ukutlikitlwa kweemvumelwano zokukhiqiza ngokusebenzisana ezimbalwa nenarha ye-Ireland ne-Italy. Hlangana namanye amaphrojekthi, sizabe sikhupha isiKhwama samaFilimu aZeleko silungiselela u-2004 lokha iSewula Afrika nayihlongozwa njengokunqotjhiweko nokukhethekileko eFestivalini yamaFilimu ye-Cannes e-France.
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
Iindawo eziQakathekileko zemiPhumela, imiPhumela nokuFikelelweko
INdawo eQakathekileko yomPhumela yokuThoma: Incwadi nokuThuthukiswa kweBubulo lokuVezwa kwemitlolo
UmNyango waragela phambili ngokusekela umKhandlu weziNto eziFanako zeBubulo lokuGadangisa, kanye nokuhlonywa kwe-Writer s Network etholakala eSentheni yeeNcwadi, eDorobheni leKapa. UmNyango godu warhelebha iSentha yeeNcwadi ekusekeleni ngeemali iphrojkethi yokuveza AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba wokulinga we-First Words in Print, akhupha ngepumelelo iincwadi ezifanele abafundi abatjha emalimini amanengi.
INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiBili: UkuThuthukiswa kweBubulo lomBhino
IHlelo lomBhino liziphendulela ngokufezakaliswa kwamaqhinga amabili aqakatheke khulu, okuliQhinga lokuThuthukiswa kweBubulo lamaSiko (CIGS) ngonyaka ka-1998 kanye nesiQhema esiSebenzako seBubulo lomBhino (MITT) ngonyaka ka-2000. Irhubhululo le-CIGS lafanisa izenzo eziqakathekileko okwakufanele zenziwe ukufikelela ukuthembisa kwebubulo lombhino ekufakeni isandla ekukhuleni komnotho. I-MITT yenza iimphakamiso ezima-37 ekwakubonakala bona ziqakathekile ekurarululeni ukungabikhona kweragelo phambili ebubulweni. Womibili AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba abona umbuso njengonendima ekulu ongayidlala ekukghonakaliseni ukufikeleleka emathubeni wezomnotho.
Ngokubambisana neminye iminyango yombuso kanye neenhlangano ezihlonywe ngokuya komthetho wepalamende, i-DAC ifezakalisa amaphrojekthi ahlukeneko aqaliswe ekuthuthukiseni ibubulo. Okulandelako maphrojekthi amakhulu aphethwe mNyango ngonyaka weemali ka-2002/2003.
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
IRhelo lamagama leBubulo lezomBhino leSewula Afrika linemininingwana yezokuthintana nelwazi elinerhelebho ngendima yabadlalindima ebubulweni. Liqinisekisa bona iminyango yokuthintana ihlala ivuliwe kunanyana ngubani onekareko ebubulweni lezombhino leSewula Afrika. UmNyango unikele ngesekelo ephrojekthini ukusukela eminyakeni emithathu edlulileko.
IVeke yomBhino weSewula Afrika yiphrojekthi yonyaka nonyaka ebanjwa ekupheleni kwaka-Arhostosi, iyisebenziswano hlangana nomNyango nomKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari (NAC). IVeke yomBhino ka-2002 yabanjwa ukusukela ngomhlaka 24 Arhostosi ukufikela ngomhlaka 31 Arhostosi. Isehlakalo sikhanjelaniswa besifezakaliswe yeThrasti yesiSungulo sokuThuthukiswa kweBubulo lezomBhino (MIDI) begodu yindlela yokuthuthukiswa kombhino weSewula Afrika odlalwa bunqopha norekhodwakho ngokurhatjha, ukwazisa nokuphuhlisa imikhiqizo yombhino yekhaya. Ngesikhathi seVeke yomBhino yeSewula Afrika abarhatjhi abanengi bangezelela amarhelo wabo wombhino weSewula Afrika, ngokunikela ababhini bekhaya ithuba lokumaketha imikhiqizo yabo nengeniso efana nemali ebhadelwa abanikazi abanelungelo lemitlolo. Isehlakalo sango-2002 besiqale ukudlala bunqopha, ukudala imisebenzi kabadlala bunqopha, amatheknitjhiyeni namanye amabhizinisi ahlobeneko.
Imihlangano yabanjwa hlangana kwe-DAC, iBhodo yeRhelebho lezomThetho (LAB) neYuniyoni yeSewula Afrika yomBhino (MUSA). Ngemva kokubonisana okungeneleleko, i-LAB yakhetha isiphathiswa ukuphatha iphrojekthi yeBhodo yeRhelebho lezomThetho isikhathi soke begodu kwavunyelwana bona
Igqwetha eliwufundeleko umsebenzi namagqwetha amabili asafundako azakukhethwa ukusebenzana nemilandu esaleleko enikelwe umNyango yiYuniyoni yomBhino yeSewula Afrika (MUSA).
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
I-DAC izakuragela phambili ukuthintana nomNyango weeNdaba zeKhaya (DHA), umNyango wezabaSebenzi (DOL) kanye nemiSebenzi yeSewula Afrika yezokuButhelelwa kwemiThelo ukukhulumisana ngendlela yeragelo phambili mayelana neemvumo zokusebenza ebubulweni lezombhino. Ukubonisana okuragela phambili kuzakwenziwa nabo boke abadlalindima ngonyaka weemali ka-2003/2004.
INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiThathu: UkuThuthukiswa kwebubulo lezamFilimu
UmNyango unikele i-NFVF ngomthombo omutjha werhelebho leemali ukuhloma isiKhwama samaFilimu aZeleko esibalelwa eengidini ezima-35 ngesikhathi se-MTEF ngo-1995. Isikhwama sizokukghonakalisa i-NFVF ukuqinisekisa bona iSewula Afrika inamasiso amanengi emafilimini amatjha azeleko nokurhelebha ukuthola isekelo leemali zokungezelela kubasisi bekhaya nebeentjhabatjhaba. Isebenziswano ehle khulu yenziwe neminyango ehlukeneko yombuso, khulu khulu umNyango wezokuRhwebelana namaBubulo newezokuThintana. Laba basebenzisani sele bathoma ukujamisa umthethomgomo, izakhiwo neenkambiso ezizakuba mvuzo wokukhiqizwa kwamafilimu ngenarheni. I-NFVF ilethe ngaphambili iqhinga lokwenza lokuphuhlisa ibubulo lamafilimu eSewula Afrika.
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiNe: UkuThuthukiswa kweBubulo lemiSebenzi yezobuKghwari beZandla
IPumelelo ekulu:
ImBizo yesiTjhaba ka-2002 nomQaliso weziNto eziHle
Ngo-2002/2003 omunye wemizamo yobuNqophisi obuKhulu kwaba yimBizo yesiTjhaba yezobukghwari bezandla emHlangweni omKhulu weTuthuko eDzimeleleko. Nanyana umQaliso weziNto eziHle wawujamele isitho semBizo, ihlangothi elikhudlwana lokubakhona komnyango lapho kwakuyimBizo, eyayineendlwana zokuqalisela zamaphrovinsi woke alithoba kanye nendlwana yetjhumi eyayitjengisa umsebenzi wamanye amaphrojekthi we-DAC wokuqedwa kwendlala. Ikambiso yenziwa ukuqinisekisa ukuzibandakanya okuzeleko kwamaphrovinsi, okusibonelo somukghwa omuhle ekusebenzisaneni kwemibuso.
Isehlakalo saba yipumelelo ekulu, ngombana maphrojekthi ama-380 azibandakanyako kanye nengeniso engaphezu kweengidi ezimbili yenziwa phakathi kweendlwana zokuqalisela ezilitjhumi. Umqaliso manje sele uthole indawo kanomphela e-Bus Factory e-Newtown, Johannesburg. Lendawo isebenza njengesizinda sokukhangisa ubukghwari bezandla beSewula Afrika.
Iindawo eziqakathekileko zokusebenza ze-DAC ekorweni yezobukghwari bezandla zikhuthazwa yi-CIGS. Iindawo zifaka: ukhambelanisa ikoro, ukufikeleleka emakethe yekhaya neyeentjhabatjhaba, ukufikeleleka eensetjenzisweni zokukhiqizwa komsebenzi wezobukghwari bezandla, ibandulo nokuthuthukiswa kwemikhiqizo, kanye nokwenziwa kokufikelela irhelebho leemali lamabhizinsi amancani wezobukghwari bezandla.
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiHlanu: UkuThuthukiswa kweKoro yokuTlama
I-DAC isekela Indaba yonyaka nonyaka yeenTjhabatjhaba yokuTlama iminyaka emibili edlulileko. Lesi sehlakalo kwaku yikhonferensi yinye kuphela yezokutlama eSewula Afrika begodu nengekulu kunazo zoke e-Afrika eseSewula, yayihlanganisa abatlami ababuya iphasi loke ukuzokwabelana ngemikhumbulo namagugu wemikghwa emihle yokutlama. Ngesekelo le-DAC, isehlakalo samukela iinthunywa ezima-850 ngo-2002. iphrojekthi ekhethekileko yabatlami abatjhaba abanzima yenziwa ngerhelebho le-CREATE SA.
INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiThandathu: AmaPhrojekthi aKhethekileko
IPhiko lokuNqophisa eliKhulu lokuThuthukisa zamaSiko laqalelela ukuzibandakanya kweSewula Afrika ekambisweni ye-INCP yokuthuthukisa isisetjenziswa seentjhabatjhaba sokwehlukana ngamasiko. Iphepha elikhuluma ngeendaba eziqalene neenarha ezisathuthukako mayelana nokuhlangana
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba kwephasi ngakwezomnotho, amasiko nokurhwebelana lavunyelwa. Leliphepha lasatjalaliswa khulu ukuya kwezinye iinarha ezisathuthukako khona zizakuba
INdawo eQakathekileko yomPhumela yeKhomba: IsiKhungo sokuTjhejwa kwamaSiko
UmNyango wagunyaza bona i-HSRC iqalisise umraro wokwethembeka kweembalobalo zamasiko neenkomba beyiphakamise neqhinga lokugunyaza kwerhubhululo eliragela phambili. Okwatholwa yikomitjhana ekuthomeni kutjengisa bona iinkomba ezikhona kwanjesi azitjengisi ngokuzeleko ubujamo bebubululo lezamasiko eSewula Afrika. Ikambiso yokubonisana nabadlalidima abafaneleko izakwenziwa ngonyaka weemali ka-2003/2004.
INdawo eQakathekileko yomPhumela yobuNane: IPhrojethi yokuQedwa kweNdlala
IPumelelo eKulu:
IPhrojekthi yokuQedwa kweNdlala
IPhrojekthi yokuQedwa kweNdlala ye-DAC eyasungulwa ngo-1999, yanikela ngamathuba wemisebenzi ebantwini abazi-2 700 beyabandula abazi-10 000. Abasebenza ngobukghwari bezandla nabadlali bazuzile ngebandulo lezamabhizinisi. Ukuthuthukiswa kwemikhiqizo kube ngokuqalwe khulu, ngomphumela wokobana imikhiqizo ebuya emaphrojekthini ambalwa yakhethelwa Imbizo yobuKghwari bezandla yesiBili eyayisemHlanganweni omKhulu weTuthuko eDzimeleleko owawubanjelwe e-Johannesburg ngo-2002.
Ngepumelelo yamakhonsati wasimahla wombhino ayebanjwe njengehlangothi leHlelo lomBhino eeNdaweni zomPhakathi e-Gauteng, i-MIDI Trust ikhulisela lelihlelo kiwo woke amaphrovinsi njengehlangothi lokuThatjelwa kweVeke yomBhino ngoSeptemba ka-2003. Edorobheni leKapa, amakhonsati athandwa khulu ngendlela yokobana imbalo yawo yangezelelwa, ukusuka kwamane ngo-2001 ukuya kwabunane ngo-2002.
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
Iphrojekthi Indawo Ibhajethi (R)
beZandla
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
INdawo eQakathekileko yomPhumela yeThoba: UkuThuthukiswa kwamaKghono
Iphrojekthi yebandulo yokuthuthukiswa kwamakghono emaBubulweni wezokuTlama yenziwe ngokusebenzisana ne-MAPPP SETA nomNyango wezabaSebenzi. Iqhingeli lisekelwa ngeemali siKhwama sesiTjhaba samaKghono begodu likhanjiswa yiphrojekthi ye-CREATE SA engaphasi kwe-MAPPP. Amahlelo wokuthuthukiswa kwamakghono sikhuluma nje ayafezakaliswa emikhakheni ehlukeneko, kufaka hlangana ikghono lemisebenzi yezandla, ibhizinisi lobukghwari bezandla, ukukhiqiza butheknikhali ezehlakalweni ezibunqopha, ukuthuthukiswa kwemikhiqizo, ibhizinisi yombhino netheknoloji yombhino.
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
ITjhebiswano LeenTjhabatjhaba
Ngamagama wabo:
ngamatjhuguluko amakhulu emithethwenimigomo nakezebhoduluko
Sihlele butjha okuqakathekileko kithi ukukhuphula igugu ezingatholwa etjhebiswaneni leenthabatjhaba. Sisukile endleleni yokuthola irhelebho kubanikeli saya etjhebiswaneni eliyame ekusebenzisaneni, okuyindlela edzimeleleko erhelebheni lokuthuthukisa. Isebenziswano lethu lokuthoma, iSwedish Institutional Fund, laba yinto etja ngombana sathola imali iminyaka esuka kemihlanu ukuya kwelitjhumi besenza indlela engasetjenziswa ehle khulu. Ngokuya kwendlela le ebekiweko, womabili amahlangothi ayaphosela esikhwameni begodu
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano
LeenTjhabatjhaba athuthukise amaphrojekthi womabili. Lendlela izakuqinisekisa idzimelelo godu ibe nepumelelo ehle ne-Flemish, lapho isebenziswano iyame ephrojekthini, okurholela okungekokuthoma ekuvulweni kwamathuba wemisebenzi esikhathini eside.
Sinendima eqakatheke khulu okufanele siyidlale ku-NEPAD begodu nasizakwenza lokho kufanele sibeke amasiko phambili besiveze ubuhle bebubulo lamasiko ekudzimeleliseni nekuphuhliseni ukwehlukana ngamasiko. Ukusebenzisana kweminyango eyehlukeneko ngakho kuyaqakatheka. Sizabe godu sikhuphula indima yeSewula Afrika eenhlanganweni zeenarha ezingaphezu kwezimbili ngombana singengakathomi ukusebenzisa ubulunga bethu ukusebenzela inarha yekhethu, godu sifanele sisebenzise imithombo yamakghono eenhlanganweni ezikhambelanako. Ukusebenzisana hlangana kweenkoro ezahlukeneko ngenye yeendawo esizayiqala khona sizakuba nehlohlomezelo eenquntweni ezizakuba nomthelela emasikweni.
Iphrojekthi ekulu kuzakuba kugidingwa kwemiNyaka eliTjhumi yeDemokhrasi yeSewula Afrika ngaphetjheya, begodu izakuba yiselela mayelana nemithombo ekhona. Sizabe siqale iminqopho yokugidingwa godu sisebenzisana neKomiti yaboNgqongqotjhe ukusebenzisa lelithuba ukuphuhlisa inarha besitjengise ngamasiko wethu ahlukileko nakarisako. Amanye amathulusi esizawasebenzisa kugidingwa kwamalanga wesitjhaba.
IiNdawo eziQakathekileko zemiPhumela, umPhumela nokuFikelelweko
INdawo eQakathekileko yokuThoma: IimVumelwano eziQaliweko nezinye iindlela nabasebenzisani kwezamaqhinga iphasi loke
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano
LeenTjhabatjhaba
Umnyango kwanjesi ugcina iimvumelwano zeentjhabtjhaba ezima-32, ezifaka hlangana iimvumelwano zeenarha ezingambili, amakomiti ahlanganyelweko namahlelo wokusebenzisana (POC). Esinye nesinye isivumelwano simphumela werhubhululo nokukhulumisana okuthethe isikhathi eside ukuqinisekisa bona iinkontraga zihlangabezana nekareko yezetuthuko yawo womabili amahlangothi. Okulandelako ngebekukhamba phambili ngonyaka weemali ka-2003/2004 mayelana neemvumelwano:
INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiBili: UkuPhuhlisa, imithombo nokhambelanisa isebenziswano leentjhabatjhaba hlangana kwabadlalindima kezobukghwari namasiko eSewula Afrika nephasini.
Amaphrojekthi alandelako nabantu bathola isekelo elibuya ku-DAC ngemisebenzi yokurweyila ngo-2002/2003:
Inarha
Isizwe Art yadlala emigidingweni yeLanga leKululeko
Abenzi mafilimu abasebancani bazibandakanya eFestivalini yamaFilimu ye-Commonwealth.
IKhwaya yeYunivesithi yePitori yazibandakanya ema-Olimphikini wamaKhwaya.
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiThathu: UKukhambelanisa ukuzibandakanya emaforamini weentjhabatjhaba wamaqhinga
IPumelelo eKulu:
Ithungelelwano leenTjhabatjhaba lomThethomgomo wamaSiko
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
INdawo eQakathekileko yesiNe: Amathuba weRhubhululo nokuhlonywa kweendawo ezijayelekileko eenarheni ezimbili mayelana nokukghonakala kokusebenzisana
UmNyango wabamba bewazibandakanya emakhambeni wefundo alandelako ngo-2002/2003 ngekareko yokuqinisekisa iimvumelwano zokusebenzisana nesikhozi kwakhelwa phezu kwesisekelo esiqinileko.
Inarha
IKhambo leFundo
Iinthunywa zeSewula Afrika zavakatjhela e-Belgium ngoJanabari ka-2003 ukuyokuphenya ngokuthuthukiswa kwephrojekthi etja yokuthuthukiswa komThethomgomo wezobuKghwari namaSiko ezingeni lombuso wendawo.
Ivakatjho lerhubhululo lahlongozwa ukuhlola iinkundla ezitja zokurweyila. Nanyana kuneHlelo elikhona lokuSebenzisana, iinkundla ezimbalwa zokusebenzisana sele zihloliwe. Iinthunywa bezifaka iinkhulu ezibuya ku-DAC, iTecknikon Pretoria nomNyango wezobuKghwari namaSiko wephrovinsi yeMpumalanga.
Ngesikhathi sefestivali yamaSiko amanengi e-Canberra, Australia, imihlangano yabanjwa neenkhulu zombuso ukukhulumisana ngeendawo zekghonakalo yokusebenzisana nokurweyila ngamasiko.
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi
ImiSebenzi
AmaFa
Ukuqinisekisa bona amafa weSewula Afrika aveza ukwehluka okunothileko kwesikhathi esadlulako seSewula Afrika kungokhunye okuthinta i-DAC. Ukubulunga amafa asekhona nokulungisa imitjhapho eyadlulako ekubulungweni kwamafa mahlangothi aqakathekileko walomsebenzi.
IBhuriyo yemiSebenzi yemBusweni iphathelene nokutloliswa kwetshwayo lenarha yeSewula Afrika namatshwayo afaka hlangana amatshwayo nabonongorwana bokuhlonitjhwa.
AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba
AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba aqinisekisa bona amafa wehlangano wenarha ahlelwa kuhle, ayathuthukiswa begodu aphathwa kuhle. Ngokusetjenziswa ngiyo yoke iminyango yombuso, amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba amthombo oqakathekileko kubarhubhululi, abenzi bemithethomigomo nabadlalindima begodu iyihlangano ekulu ekuvikeleni umkhumbulo wesitjhaba nelungelo lomthethosisekelo lezakhamizi lokufikelela ilwazi lakarhulumende.
ImiSebenzi yesiTjhaba yamaBulungelo weeNcwadi
ImiSebenzi yesiTjhaba yamaBulungelo weeNcwadi, efaka hlangana imithombo ehlukeneko yamaBulungelo wesitjhaba ukuqinisekisa bona amafa wokuhlakanipha wenarha amukeleka kiwo woke amaSewula Afrika.
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi
ISabelo Soke seBhajethi NgokwePhikwana Ngalinye
IHlelo lesi-4: AmaFa, AmaButhelelo WeYiLando YesiTjhaba nemiSebenzi yesiTjhaba yamaBulungelo weeNcwadi
Iinhlangano zamaFa
UkuPhuhliswa kwamaFa
AmaButhelelo wemiLando wesiTjhaba
UmnQopho weHlelo
Umnqopho mazombe wehlelo
Kusekela iinhlangano zamafa nokuphuhlisa, ukusekela nokubulunga amafa eSewula Afrika;
Kubeka ebujameni obamukelekako amagama wamajamobumbeko;
Kuthola nokuphatha amarekhodi wesitjhaba nokungasi ngewesitjhaba ngendlela enegugu elingapheliko;
Kutlola phasi ubujameli bemisebenzi yembusweni, amagama, amagama akhethekileko neenjinifomu zeenhlangano;
Ihlelo lihlukaniswe ngamahlelwana amathathu ngendlela elandelako:
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi
AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba weSewula Afrika
IBhuriyo yemiSebenzi yemBusweni
ImiSebenzi yamaBulungelo weeNcwadi weSewula Afrika
AmaFa
Ngamagama wabo:
Ngaphakathi kwendawo yemiphumela yamaphrojekthi adlulako ukubuyiselwa ekhaya kwakaSarah Baartman kwaba sisehlakalo somlando. IPhiko eliKhulu ladlala indima ekulu ekubuyisweni nekubulungweni kanye neminyanyeni yokwembathiswa kweensalela zakaSarah Baartman. Ngokuya komKhandlu wamaJamobumbeko weSewula Afrika siphumelele kokunengi ngokuya kwebuthelelo lesitjhaba lekhompyutha nokunikelwa komsebenzi ofikelelekako we-elektroniki ozakwehlisa imbalo yamagama azi-57 000.
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi
Nasiya emafeni abonakalako sithome iinsungulo zokuhlala ezibekwe khulu eqhingeni lethu laka-2002. Sisebenzisane nezakhiwo zeenhlangano zefundo ephakamileko ukwenza amahlelo wokuhlola weensungulo.
Ngetjhebiswano neenhlangano zamafa sikhuluma ngamatjhuguluko. Sikghonile ukuthola iimali ezizakusetjenziselwa itjhuguluko ngo-2002/2003 ukuya phambili. Iinkomba eziqakathekileko zokusebenza (ama-KPI) zahlonywa nezazakha iinhlongozo zamaphrojekthi. Ama-KPI la bekungewetjhuguluko khulu ngokuya kokuthuthukiswa kwabasebenzi, imiqaliso etjengisa ukwehluka kweSewula Afrika, ikambiso yamalimi ananengi nokusebenzisa ukwehluka ngamalimi. Godu silinga ukuthuthukisa ukufikelela elwazini nelwazi okufanele litholakale ngamalimi wemiphakathi lapho iinhlangano zikhona. Iinhlangano godu zabawiwa bona ziqale iihloko zeenkulumiswano zokuvuselelwa kokuziphatha ne-HIV/Aids, kanye nokuzibandakanya nokudlala indima komphakathi, ukuqinisekisa bonyana basebenzisa imithombo yomphakathi, isibonelo, ekumahlelweni welwazi lendabuko. Sithemba bona ngalendlela imiphakathi izakudoselwa ekusebenziseni iinhlangano. Sizabe seluse iragelo phambili laleziinsungulo ngehloso yokukhuthaza isekelo ngeemali langomuso.
ngamatjhuguluko amakhulu womthethomgomo newebhoduluko:
Sifanise amathuba aya phambili ePhepheni lokuBingwe mNyango lezobuKghwari, amaSiko namaFa. Indlela esisebenze ngayo ibhajethi yetjhuguluko, isibonelo, itjengisa bona umthethomgomo ungaqiniswa bunjani. I-PFMA ilethe itjhuguluko ebhodulukweni leenhlangano. Ifuna zoke iinhlangano bona zibike godu zibe nokuziphenduela ngamabhajethi wazo. Lokhu kukhuphula ukuphatha, begodu akuqinteli ukutlama kwazo, khona umleyo wazo wokuzijamela awuthinteki
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi kodwana baba nokuziphendulela. Nasiqala imiphumela yamaphrojekthi adlulileko, ilemuko lisifundisa bona umNyango ufuna izitho zomphakathi zifezakalise amaphrojekthi la ngokusebenzisa umleyo ocacileko, khona sizakurhabisa ukukhutjhwa.
Indawo yinye esiqale ukuyitjheja kuqala ekwenzeni umthethomgomo wokukulilisa. Kube neenkulumiswano inarha yoke ngeendaba ezinengi, isibonelo, ukubulungwa kwabongazimbi bezipi godu nokobana iSewula Afrika ikuphatha bunjani lokhu. Sizabe godu siqale ukurhabisa imiphumela yamphrojekthi adlulileko nokubandakanya umphakathi. Godu siqale ukuthuthukisa itjhebiswano esinalo neenhlangano zamafa, isibonelo, ibandulo, ukutlama amaphrojekthi nokutlola iimphakamiso zamaphrojekthi eenhlanganweni zamafa.
UmNyango godu uzabe ukhulumela amafa abonakalako, ngokukhambisana nemikghwa yeentjhabatjhaba. Amafa angabonakaliko akhenge anikelwe itjhejo iphasi loke, begodu iSewula Afrika izibandakanya ekutlanyweni komhlangano wokuvikela amafa angabonakaliko. Amafa angabonakaliko azakuba sisetjenziswa esihle ngokuya kwetuthuko, ukungeniswa kwemali, ukuvuselelwa kokuziphatha nezokuvakatjha.
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi
INdawo eQakathekileko yomPhumela wokuThoma: Ukwamukela kweemVumelwano zeenTjhabatjhaba
Ngemva kweminyaka eminegi yekambiso yokuwamukelwa kwemitlolo, iSewula Afrika sele ifike ekubeni mtlikitli wemihlangano ye-UNESCO yokulethwa nokukhutjhwa ngokungemthetho kwepahla yamasiko, umhlangano wokuvikelwa kwepahla yamasiko ngesikhathi sepi yeenkhali, kanye nomhlangano ngobulunga beSentha yeenTjhabatjhaba yokufundwa kokuBulungwa nokuBuyiswa kwePahla yamaSiko (ICCROM). IsiBethamthetho sesiTjhaba nePhrojekthi yesiTjhaba ePhumako (NCOP) zavunywa ngoNovemba ka-2002. AmaButhelelo wemiLando WesiTjhaba wokwamukela adluliselwe emNyangweni weeNdaba zangaPhandle (DFA) bona atlikitlwe abe adluliselwe kuMnqophisi-mazombe we-UNESCO khona azakubekwa kuhle. Ukwamukelwa kwaleziimvumelwano kubeka iimbopho zephasi loke phezu kweSewula Afrika ebujameni obujayelekileko nekoro yamafa, begodu kuvula amathuba weentjhabatjhaba newokwaziwa.
INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiBili: UkuThuthukiswa komThethomgomo
Imithethomgomo yokubuyiselwa ekhaya kweensalela zomuntu, yokuliliswa ngokwamatshwayo, kanye nokukhutjhwa kwebulungelo lomphakathi ngaphasi kwelawulo lombuso sele yenziwe begodu izakuthuthukiswa ukuya phambili ngeenkambiso zokubonisana nomphakathi nabadlala indima ezizakwenziwa mKhandlu osanda kukhonjwa wamaFa wesiTjhaba NHC.
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi
INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiThathu: UkuBekwa kweeNhlangano zamaFa wamaSiko
Isikhathi sokusebenza kwemikhandlu ephethe iinhlangano ezilithoba ezibekiweko zamafa wamasiko neenhlangano ezikhambelanako kuphela ngomhlaka 31 Matjhi ka-2003. Ibizo lenziwa ezikweni lokurhatjhwa kweendaba ngamalimi asithandathu wangokomthetho lokukhethwa kwamalunga womkhandlu omutjha begodu isiqhema senziwa ukuyelelisa umNyango kaNgqongqotjhe ngokukhonjwa kwaboonkhethani kilomkhandlu. Abadlalindima abahlukeneko, amakghono nelemuko elavezwa kilemikhandlu emitjha ibeka ikoro yezamafa ebujamnei obuhle bezokuphatha, ukwenzela itjhuguluko elingeneleleko elisisekelo lekoro kanye nokusekela okuziimbopho etuthukweni yesitjhaba.
UmKhandlu omutjha wesiTjhaba wamaFa (NHC) wakhonjwa ngomhlaka bewahlonywa ngokomthetho ngo-Arhostosi 2003. Lehlangano izakurhelebha umNyango kaNgqongqotjhe ekukhambelaniseni ukufezakaliswa nokuthuthukiswa komthethomgomo ziinhlangano ezihlukeneko ekorweni yezamafa. I-NHC izakuqedelela ukuthuthukiswa kwemitlamo yemithethomigomo okukhulunywe ngayo ngehla begodu iyelelise uNgqongqotjhe ngokufezakalisa.
Ikambiso yokuhloma iimphathimandla zamaphrovinsi zemithombo yamafa (PHRA) yarhatjiswa yifundobandulo eyayibanjwe mNayngo ukusekela AbaSebenzeli beSewula Afrika bemiThombo yamaFa (SAHRA) neminyango yamaphrovinsi ngalomsebenzi. Ukulnadela ifundobandulo, ama-PHRA ahlonywa emaphrovinsini amane, kwathi iphrovinsi enye yenza ibizo lokukhethwa kanti amathathu wona kusafanele aqedelele iinkambiso zawo.
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi
INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiNe: ITjhuguluko
UmNyango wanikela ngemali engangeengidi eziyi-6,5 zamaranda ekutjhugululweni kweenhlangano zamafa. Umnqopho webhajethi bekukurhelebha ekudoseni phambili itjhuguluko nekubeni sibonelo esihle sokwenza kuhle eendabeni eziphathelene nommongo webhizinisi. Isiqhema sahlanganiswa nguNgqongqotjhe ukuyelelisa umNyango ngokusetjenziswa kwemali esisabelo. Eenhlanganweni ezili-15 zesitjhaba zamafa, ezilithoba zenza iimbawo zerhelebho leemali, kwathi zalithola. Leezinhlangano zizakufezekisa amaphrojekthi atjheja ikambiso yamalimi amanengi, ukwazisa ngentumbantonga, ukuthuthukiswa kwemiqaliso emitjha ejamele ukwehluka komphakathi weSewula Afrika, ukubuyisela ekhaya imisebenzi yemigwalo yeSewula Afrika, ukwenza isebenziswano hlangana kweenhlangano zamafa, ukusekela amahlelo wefundo nokuthuthukiswa ibuthelelo lekhompyutha lamathuna wabongazimbi bomguruguru. Ngonyaka weemali ka-2002/2003 iingidi ezi-8,3 zizakutholakala khona zizakusetjenziselwa itjhuguluko eliqaliswe eendabeni zokuthuthukiswa kwabasebenzi, ukuthuthukiswa kwababukeli nokuqhakazisa umthangalasisekelo womqaliso.
INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiThandathu: ISekelo leeMali leSikhatjhana
Umqaliso we-Freedom to Freedom uyiphrojekthi ehlanganyelweko phakathi kwemibuso yeSewula Afrika nowe-Canada neenhlangano zamafa. Umqaliso uhlola umlando omude wesebenziswano phakathi kwabantu bamasiko ahlukeneko weSewula Afrika, ukusukela ebufakazini bokuthoma bepilo yomuntu enarhakazini ye-Afrika ukuya eSewula Afrika yesimanje enganabandlululo. Ukulandwa ngokombono kuzakususelwa emisebenzini yobukghwari, imisebenzi yobukghwari, AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba neembikindaba ezisebenzisa ukuqala nokulalela ukufaka abalaleli ekambisweni
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi yokuthintwa kuthabela ummoya wekululeko otholakala emThethwenisisekelo weSewula Afrika. UmNyango wenze bona kutholakale iimali khona kuzakuthuthkiswa lomqondo, ukutlama umqaliso nokuthuthukiswa kwehlelo lefundo. Umqaliso ubekelwe ukuvulwa eDorobheni leKapa e-Castle ngoFebebari ka-2004.
INdawo eQakathekileko yomPhumela yeKhomba: AmaPhrojekthi aDlulileko
Ngaphasi kwevikeleko lamaPhrojekthi aDlulileko, amaphrojekthi ambalwa amatjha wemuziyamu athonyiwe, elikhulu kiwo yiphrojekthi ye-Freedom Park. Amamuziyamu amatjha azakuragelisa phambili umnqopho wokuthuthukisa ubujameli bekoro yezamafa enarheni.
IPumelelo eKulu:
Ngokuqiniswa kungezelelwa kwesabelo se-METF, iragelo phambili lenziwe ngeqhinga lomthangalasisekelo nokulinganiswa komphumela webhoduluko. Iphaliswano lokutlama kweentjhabatjhaba livuliwe, begodu imitlamo izakukhethwa beyahlulelwe ngoJulayi ka-2003.
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi
Ngonyaka odlulileko iinsalela zaka-Sarah Baartman zabuyiswa zisuka e-France ngemva kweenkulumiswano ezathatha isikhathi eside. Isiqhema sokubuyisela emva sahlonywa ukuyelelisa umNyango ngekambiso yokubulunga iinsalela zakhe ngomhlaka 4 ku-Arhostosi 2002. Kwavunyelwa bona umnyanya wokwembathiswa kuzakufanela bona ubanjwe kokuthoma ukubuyisa isithunzi sakhe ngemva kokuqaliswa kwakhe angekambathi litho bewasetjenziswa njengento ekuhlolweni kwezesayensi. Manje wabulungwa emnyanyeni womphakathi ngomhlaka 9 ku-Arhostosi 2002(ngeLanga laboMma) e-Hankey ePumalanga Kapa. UMongameli wazisa indawo lapho abulungelwa khona njengendawo yesitjhaba elilifa. UmNyango bewusebenzisana nephrovinsi, umasipala ne-SAHRA ukuthuthukisa iqhinga lezokuphatha ekugcineni ithuna lakhe elingakhenge liphatheke kuhle ngesibanag sezulu elikhulu elana endaweni leyo.
IPumelelo eKulu
INdawo eQakathekileko yomPhumela yeKhomba: AmaJamo-Bumbeko
Ukuhlonywa komKhandlu wamaJamo-Bumbeko weSewula Afrika ngo-1999 kwanikela ngehlangano elikhaya lekambiso yokutjhugululwa kwamagama weendawo ngenarheni, ukutjengisa isithombe sentando yenengi etja. Umsebenzi womKhandlu ufaka ukuhlola amagama bona apeledwe kuhle nokwenza irhubhululo lokuhloma amagama wamambala weendawo. Nasiqala bona kunokusalela emva kwamagama azi-57 000, umKhandlu uzakusebenza ukuqinisekisa bona kuyasuswa nakufika u-2005. Ukukghonakalisa ikambiso ibuthulelelo lekhompyutha lamagama wamabumbeko lihlonyiwe. Ibuthelelo lekhompyutha lenze bona umNyango ukghone ukuletha okulandelako:
Ukuphathwa nokulawulwa kwamagama wesitjhaba weendawo.
Ukufakwa kwamagama amatjha weendawo ebuthelelweni lesitjhaba.
Ukwelusa nokukghonakalisa ikambiso mayelana nembawo.
Ukujanyelwa ngokwesikhala kwebuthelelo lekhompyutha lamagama wesitjhaba weendawo.
Ukukghonakalisa ukuphathwa kwemibiko yelwazi.
Ukufikeleleka amarhelo wejiyografi.
Iphenyisiso ngelathitjhudi/longitjhudi ukukhambelanisa ukutjhugululwa.
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi
Umbiko obuyako ozenzakalelako nokubikela ababawi.
Ukwengeza okuzenzakalelako kokuvunywa kwamagama afakwe erhelweni le-SAGNC.
IPumelelo eKulu
Igama elihlongozwako
Embhojeni
INdawo eQakathekileko yomPhumela yobuNane: AmaFa Angathintwako
Ngo-2002/2003 umNyango waragela phambili nokusekela iZindala Zombili, okuyiFestival yesiTjhaba yaminyaka yoke yomBhino nokuDansa ngesiNtu ebanjwa ngaphasi kweThrasti yamaFa wamaSiko we-Afrika. IFestivali yindlela yokutjengisa nokuphuhlisa ukwehluka okunothileko kombhino noMdanso wendabuko weSewula Afrika. Ifestivali ifaka amaphaliswano ama-22 weemfunda nabunane wamaphrovinsi agcina ngeFestivali yesiTjhaba. Ifaka hlangana abadansi abangaphezu kwama-600 nababhini emahlangothini ama-28.
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi
UmNyango, ngokusebenzisa amaButhelelo wesiTjhaba, yasekela ngeemali iThrasti yamaFa wamaSiko we-Afrika ekufikeleleni ituthuko yamarekhodi wemitlolo ye-elektroniki njengehlangothi lesiSungulo sokuLinga semiTlolo yamaSiko weNdabuko (ICA). Ihloso yephrojekthi kuthuthukisa iindlela ezizakuba nesandla ekutholweni butjha kwamasiko wendabuko anothileko namafa ngokuhloma iinsungulo zokubuthelela, ukurekhoda, ukupaka, ukubeka ngokwe-elektroniki nokusabalalisa okumumethweko okuzakusetjenziswa elwazini, efundweni, ekubulungeni, ekuphuhliseni neminqopheni yokwenza imali.
Ngonyaka weemali odlulileko, uNgqongqotjhe wavumela ukusekela ngeemali okwakuzokusetjenziswa erhubhululweni embhinweni wendabuko nezomlando womlomo elenziwa mayunivesithi amathathu weSewula Afrika abekadinywe amathuba ngaphambilini, okuyiYunivesithi ye-Fort Hare ePumalanga Kapa, iYunivesithi yakwaZulu, eKwaZulu-Natal neYunivesithi yeVenda eseLimpopo. Lamayunivesithi azakwenza irhubhululo ngawo woke amahlangothi wombhino wendabuko, kufaka hlanga ukudlalwa, iinliliswa zombhino nomlando womlomo okhambisana nalelihlangothi lamafa wethu ekade lidinywe amathuba, elinye lawo esele liseduze nokupheliswa.
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba
YamaBulungelo WeeNcwadi
Ngamagama wabo:
Umlando oCocwako ube ngoqakathekileko ekutjhugululweni kokumumethwe miTlolo. Ngo-2000 sathoma ngehlelo lesiTjhaba lomLando oCocwako ngephrojekthi yokulinga nebandulo labasebenzi bezemitlolo ngeendlela zokubuthelelwa kwemilando ecocwako. Ngasikhathi sinye isiqhema sezazi sahlonywa ukuyelelisa uNgqongqotjhe ngekambiso nokuletha imihlahlandlela yokobana umLando oCocwako ungaphathwa bunjani inarha yoke. Kwanjesi kunamaphrojekthi pheze ama-20 asekelwa ngeemali mNyango, begodu umphumela uza emiTlolweni bewurekhodwe ebuthelelweni eRejisteni yemiThombo yokuCocwako (NAROS), okwenza bona ilwazeli lifikeleleke bulula. AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba ahloma iwebhsayithi yayo ngonyaka odlulileko begodu siragela phambili ukwenza ngcono amahlelo wetheknoloji yelwazi.
Sihlome umnyango wokuzibandakanya emphakathini begodu nesikhundla salokhu senziwa. Kwanjesi sithuthukisa iqhinga lokuzibandakanya elithatha igadango lokuthoma nelidosa abantwana besikolo nasele baphuma eenkolweni bona beze ebizelweni lezamabuthelelo. AmaButhelelo wamaFilimu, amaVidiyo nemiDumo amema abantu ukuzokufikelela izinto ezilibuthelelo, isibonelo, ekutjengisweni okukhethekileko. Isibonelo, iLanga lamaLungelo wobuNtu (21 Matjhi) baba nokutjengisa okwakuzele eTembisa. Ngokusebenzisa leziinsungulo amaSewula Afrika athoma ukubona bonyana banendlu yamagugu ePitori.
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba
YamaBulungelo WeeNcwadi ngamatjhuguluko amakhulu emthethwenimgomo nakezebhoduluko:
Ngo-1999, ISewula Afrika yabawiwa bona yamukele iKundla yokuKhulumisana yomKhandlu weenTjhabatjhaba wamaBulungelo ngo-Oktoba ka-2003. Umhlangano uzakubanjelwa eDorobheni leKapa begodu uyiphrojekthi ekulu ka-2003/2004. ISewula Afrika izakuba khona njengesihloko okuzabe kukhulunywa ngaso, khulu khulu mayelana nemitlolo yeKomitjhana yamaQiniso nokuBuyisana. Ukunikelwa kwamaphrovinsi iphrojekthi kuyinto ekulu neyesikhathi eside, ehlanganiswe nephrojekthi yamaphrovinsi yokwakhiwa kwamakghono.
Amahlelo wokuzibandakanya emphakathini azokwandiswa, iphrojekthi yomLando oCocwako izokurageliswa phambili ngombana kuneendaba ezinengi ezingasisemitlolweni kwanjensi. Abanye abonongorwana bokuhlonipha besitjhaba bazokwengezwa kilonyaka begodi sizakusebenza siqale ekwenzeni iminyanya yembusweni ingasabi yinto yangaphandle begodu siyenze ibe bu-Afrika ngendlela okungakghonakala ngayo.
INdawo eQakathekileko yomPhumela wokuThoma: Iinqhema ezivakatjhela amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba:
INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiBili: Ukusa amaButhelelo ebaNtwini
Ihlelo lokuzibandakanya emphakathini lavakatjhela iinkolo eendaweni ze-Pitori khona kuzakufundiswa abafundi nabafundisi ngokuqakatheka kwamabulungelo emphakathini wethu. Lamavakatjho aye lihlangothi lehlelo lokwazisa ngemisebenzi yamaBulungelo emiphakathini yeSewula Afrika. Okhunye ebekuphambili kufaka hlangana okulandelako:
Abafundisi eMamelodi bamenywa bona bavakatjhele amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba begodu abafundisi abali-15 abalihlangothi lesiqhema esihlangeneko sekomiti yezomlando beza.
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi
Ngemuva kwamavakatjho ambalwa eenkolweni eSoshanguve, iHlelo okuziBandakanya emPhakathini abasebenzi bamenyelwa ekampeni yezomlando eyayihlelelwe abafundi nabafundisi e-Roodeplat. Pheze, abafundi abama-300 beza ekampeni. Abasebenzi bokuzibandakanya emphakathini benza isethulo ngemisebenzi nemisebenzi enikelwa maBulungelo. Abafundi bazibandakanya, babuza imibuzo eminengi.
Isethulo senziwa ebafundini beSayensi yeLwazi eYunivesithini yeSewula Afrika (ekhamphasini ye-Sunnyside).
INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiThathu: IBhuriyo yemiNyanya yomBuso
IBhuriyo yemiNyanya yomBuso iphuhlisa beyikhulumela ihlonipho nokuzwisiswa kwamatshwayo wesitjhaba wenarha. IBhuriyo inikela ngomsebenzi wokutloliswa kwazo zoke iimphandla neembheji, begodu usebenza ngemibuzo embalwa ngonyaka mayelana namatshwayo wesitjhaba weSewula Afrika. Ngesikhathi sonyaka osaqaliweko lo iBhuriyo yathuthukisa ngepumelelo beyafezakalisa abonongorwana abatjha abathathu bokuhlonipha, abanikelwa nguMongameli kokuthoma ngoDisemba ka-2002.
IPumelelo eKulu:
UkuHlonitjhwa kwe-Mapungubwe kunikelwa izakhamizi zeSewula Afrika ngokwenza kuhle nangepumelelo ehle khulu.
UkuHlonitjhwa kwe-Boabab kunikelwa izakhamizi zeSewula Afrika ngomsebenzi okhethekileko ngaphezulul namkha ngale komsebenzi. Unikelwa ngokufaka isandla okudluleleko emgurugurwini wokulwela intando yenengi namalungelo wobuntu, ukwakha isitjhaba nokusebenzela isitjhaba, kanye nokuthula nokuphepha.
UkuHlonitjhwa kwabaLingani kwe-OR Tambo kunikelwa iinhloko zemibuso nabanye abantu ekuthuthukiseni ukuthula, ukusebenzisana nobungani eSewula Afrika.
INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiNe: IBandulo
AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba weMalawi amema amaButhelelo wemiLando wesiTjhaba nemiSebenzi yamaRekhodi weSewula Afrika ukurhelebha ngokuba nesithombe emqondweni kwePhrojekthi yomLando oCocwako. Ukungezelela, njengehlangothi lokuthuthukiswa kwamakghono ephrovinsini, ivakatjho lenziwa ukuya emaButhelelweni weMtata ukuyokuhlola iinkghonakalisi nokurhelebha ngamalungiselelo wokuthuthela komunye umakhiwo.
INdawo eQakathekileko yomPhumela wesiHlanu: Ukubulunga
ImiSebenzi yokuBulunga yenza imisebenzi efana nokubulunga, ukuhlanganisa, ukutjhugululela idatha eenomborweni, ukufoda ngokwemayikhrofilimu nokulawulwa kweenhlekelele. Godu kunikela ngomhlahlandlela obutheknikhali emisebenzini efana nemiqaliso, ukulawulwa kwebhoduluko, ukubekwa kwemitlolo, ukubolekisa nokuphatha okujayelekileko kwekhaya.
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo WeeNcwadi
Ukubulunga kwamaBulungelo wesiTjhaba isebenza ngeendlela elandelako erhunyeziweko:
Ukuhlanganisa Imbalo
Iindaba zamaButhelelo wemiLando yesiTjhaba 380
Imitlolo yokubandula 2 500
Ukusikwa kwamabhodi 2 000
Umsebenzi wokubulunga Imbalo
Iincwadi ezibotjhwe butjha 20
Imebhe elungisiweko (yahlanzwa beyalaliswa) 3 917
INdawo eQakathekileko yomPhumela yesiThandathu: Ukutjhugulula idatha ibe ziinomboro
IPhrojekthi yokuTjhugulula idatha ibe ziinomboro yeSewula Afrika (DISA) kwanjesi iragela phambili begodu amButhelelo wesiTjhaba alilunga begodu sizinda esikude sokubambela. Amaphepha ahlolwa mtjhini atlolwa phezu kwama-compact discs athunyelwa e-ofisini elikhulu le-DISA. Nasele awoke, amaphephandaba ama-80, anobuncani obumaphepha ali-18 ngalinye ayahlolwa.
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba
YamaBulungelo WeeNcwadi
INdawo eQakathekileko yomPhumela yeKhomba: AmaPhrojekthi aKhethekileko
IPumelelo eKulu:
Ngokusebenzisa amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba weSewula Afrika, inarha izakurhelebha i-Mali ekubuyiseni umthombo wokutlama oligugu le-Afrika- okumamanuskhribhi we-Timbuktu. Lemitlolo yakade ilihlangothi lamafa weAfrika begodu linikela ngelwazi emlandweni weenarhakazi namafa wamasiko.
Amamanuskhribu angeweminyaka kulungwana we-13, begodu atlolwe ngesi-Arabhu. Elinye lamahlangothi amakhulu wamamanuskhribhi kukobana akhomba esikweni elisebenzisa igama elitloliweko ekurekhodweni kwamafa, ukungezelela ekuqineni amasikweni acocwako inarhakazi eyaziwa ngawo.
AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba azibandakanye ephrojekthini yokuqedwa kwendlala ezakubandula amalunga womphakathi ngeendlela zokubulunga nokukwenziwa kwamabhokisi. Lokhu kwenziwe ngokusebenzisana neMuziyamu ye-Pigrim s Rest kanye neYunivesithi ye-Witwatersrand.
INdawo eQakathekileko yomPhumela yobuNane: AmaPhrojekthi womLando oCocwako
Ngonyaka weemali ka-2002/2003 imiSebenzi yamaRekhodi yesiTjhaba yasekela ngeemali amaphrojekthi womlando ococwako amatjhumi amabili. Alandelako ngamanye amaphrojekthi athola ukusekelwa ngeemali:
AmaButhelelo womLando womBhino oPhilako
Ihlelo lethelevitjhini ngamafa weSewula Afrika namasiko
Ikambiso yamasiko
Amafilimu wamavidiyo ngalabo abafaka isandla ekambisweni yenatando yenengi
Incwadi yabasebenza ngomlando ococwako
IRhelo lokuziPhatha labasebenza ngomlando ococwako
IPhrojekthi yobuGqila
IinHlongozo zomLando oCocwako ezingakhenge zisekelwe ngonyaka weemali ka-2002/2003 zizakuqalwa ngonyaka ozako.
INdawo eQakathekileko yomPhumela yeThoba: UkuHlelwa, UkuHlathululwa nokunikelwa kwamaButhelelo amaKhodi weDatha
Ithebula elandelako itjengisa ukuhlelwa nokuhlathululwa kwemisebenzi yamaButhelelo wemiLando yesiTjhaba
Amarekhodi ahlelwako abe aqedwa Ubude ngamamitha
INANI 20,80
AmaMitha angakapheleli Ubude ngamamitha
wezamaPhilo neHlalakuhle
IsiBethamthetho 165,00
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba
YamaBulungelo WeeNcwadi
IKambiso yokuKhulumisana yeenHlangano eziNengi 105,00
INANI 295,00
Imiphumela Yoke Ubude ngamamitha
Inani lobude ngamamitha asele ahleliwe 42,355,37
Inani lobude ngamamitha angakahlelwa nangana 19,333,16
rhelebho elitholakalako
Inani lobude ngamamitha angakahlelwa kodwana 8, 238,60
afikelelekako ngokusetjenziswa kwerhelo lokudlulisa
INani lamaForomo aZalisiweko Inani
IPhiko leNdawo ye-Witwatersrand, imiLandu yoBulelesi 5 160
IPhiko lePhrovinsi ye-Transvaal, ukuThengisa imiHlaba 1 161
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba
YamaBulungelo WeeNcwadi
ZePilo neHlalakuhle yesiTjhaba 2 754
UmNyango wezobuLungiswa, iinKampa zokuBulunga 886
INANI 29 906
AmaForomo wedatha aqaliweko 11 525
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba
YamaBulungelo WeeNcwadi
INdawo eQakathekileko yomPhumela weTjhumi: ILwazi ngeLwazi
Ilwazi ngelwazi yinto etjhejwe khulu yinarha yoke eendabeni zeminye yemisebenzi yamabulungelo weencwadi nelwazi (LIS). Ngesikhathi sonyaka oqaliweko, ubuNqophisano bemiSebenzi yeLwazi ngeLwazi basuswa emNyangweni weSayensi neTheknoloji basiwa emNyangweni wezobuKghwari namaSiko. Ihlelo lesitjhaba lelwazi ngelwazi lifaka hlangana imihlobo ehlukeneko yamabulungelo weencwadi nezinye iinhlangnao zelwazi begodu ikghonakaliswa mleyo womthetho wepalamende. Leziinhlangano zifaka isandla ekwenziweni komthangalasisekelo wesitjhaba we-LIS, okghonakalisa eminye imihlobo yamabulungelo weencwadi ukunikela ngemisebenzi yelwazi emiphakathini.
AmaFa, AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba
YamaBulungelo WeeNcwadi
IHlangano
I-NLSA isebenza njengabaSebenzeli besiTjhaba bamaRhelo weeNcwadi (ikhamphasi yePitori) kanye nebungelo leencwadi leSewula Afrika (ikhamphasi ye-Kapa). Ngonyaka weemali oqaliweko, umakhiwo omutjha wavunyelwa yikhamphasi yePitori, ozakubiza R 119 yeengidi zamaranda begodu nozakuba njengendawo yesitjhaba eqaliweko emPhakathini weLwazi weSewula Afrika. ISentha yeeNcwadi yiyunithi eqalene nomsebenzi munye ngaphakathi kwe-NLSA begodu itholakala eDorobheni leKapa. Ngalonyaka oqaliweko, iSentha yazibandakanya ngokubonakalako eensungulweni zokuthoma ukuphuhlisa ukwazi ukufunda nokutlola nesiko lokufunda. UNgqongqotjhe godu wavumela isekelo leemali elingezelelweko le-NLSA ukusekela ngeemali abasebenzi abamumongo weSentha.
I-Blindlib isabalalisa imitlolo ngelimi le-Braille nangamatheyiphu alalelwako bunqopha kubasebenzisi abangakwaziko ukugadangisa inarha yoke. Iinkhundla zemisebenzi ezintathu zabakhona eBhodini ye-Blindlib zazaliswa ngonyaka wona lo. UmNqophisi omutjha we-Blindlib, okumNqophisi wokuthoba ongaboniko, wakhonjwa ngo-2002.
Umnqopho we-NCLIS kuyelelisa uNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji kanye noNgqongqotjhe wezeFundo ngeendaba eziphathelene nemisebenzi yelwazi lamabulungelo weencwadi khona kuzakusikinywa ituthuko yomphakathi ngokunikelwa kwelwazi elifaneleko. Ikambiso yokuhloma i-NCLIS yaqedwa ngesikhathi salonyaka oqaliweko begodu amalunga wayo akhonjwa ngesiquntu sesibili saka-2003.
Umnqopho we-LDC kukhambelanisa ukufezakaliswa komThetho wokuBulunga ngokomThetho ka-1997. UmThetho uqinisekisa bona ikhophi yinye yomtlolo ngamunye ekhutjhwa eSewula Afrika ithunyelwa simahla e-NLSA, eBulungelweni leeNcwadi lePalamende, eBulungelweni leeNcwadi lomPhakathi we-Natal nemiSebenzini yeButhelelo leeNcwadi le-Mangaung (Bloemfontein). Amakhophi wezinto ezibonwako nezilalelwako athunyelwa emaBulungelweni wesiTjhaba wamaFilimu, amaVidiyo nemiDumo. LomThetho uqinisekisa bona ihlelo lamafa weSewula Afrika liyabulungwa begodu umphakathi uyalithola. Ngalonyaka oqaliweko, iKomiti ihlangene kabili, ngokunjalo nekomitana yayo yezobutheknikhali.
ImiSebenzi eHlangeneko
ImiSebenzi
ZokuThintana
Zokuthintana zisebenza njengokusebenzisana kokuthoma phakathi komphakathi nomNyango wezobuKghwari namaSiko. Ukuhlelwa kwezehlakalo, ukukhupha imitlolo nokukhulumisana neziko lokurhatjhwa kweendaba kumsebenzi oqakathekileko zakho.
UkuPhathwa kweeMali
Imisebenzi yokuphathwa kweemali mtlhogomeli womThetho wokuPhathwa kweeMali zomBuso emNyangweni. Imisebenzi iqinisekisa ukwenzela tjhatjhalazi, ukuziphendulela nekghono kikho koke ukusebenza ngemali okwenziwa mNyango.
IPhiko lemiSebenzi yezomThetho linikela ngesiyeleliso sangaphakathi sezomthetho kilomNyango. Umnyango weLwazi leTheknoloji uqinisekisa bona ukuthuthuka
Komnayngo kwezeTheknoloji yeLwazi, ukugcinwa kwayo nokusetjenziswa kukhambelana nomthethomgomo wombuso neenhloso.
UkuPhathwa kwabaSebenzi
IPhiko lokuPhathwa kwabaSebenzi liqinisekisa bona umThetho wabaSebenzi bomBuso uyafezakaliswa. Njengomvikeli wetuthuko, ukuragela phambili nokukhonjwa kwabasebenzi, imisebenzi iqinisekisa bona kubanjelelwa ekuphatheni okuhle.
ImiSebenzi eHlangeneko
Isabelo seemali ngokuya kweHlelwana
IHlelo lokuthoma: ImiSebenzi eHlangeneko
UkuPhatha
ImiSebenzi eHlangeneko
Iindawo zemiPhumela eQakathekileko, imiPhumela iPumelelo nokuFikelelweko
INdawo eQakathekileko yomPhumela wokuThoma: UkuPhathwa kwabaSebenzi
Ngo-2002/03 ihlelo lokuqatjha ngokulingana lomNyango, ngokukhambisana nomThetho wokuQatjha ngokuLingana, lathuthukiswa belafezekiswa. Iqhinga lizakunikelwa umNyango wezabaSebenzi ngo-Arhostosi ka-2003. Iragelo phambili eliya ekufezakalisweni lingabonwa edatheni yeembalo zokubeletha nokuhlongakala engaphakathi kwesahluko 5. Ngokukhambisana namatjhuguluko wamuva nje asungulwe mNyango wezabaSebenzi bomBuso nokuPhatha (DPSA), umNyango uthuthukise ihlelo elitjha lokuphatha elifezekiswako kwanje. Ngokukhambisana nemizamo yokukhuphula ukuphatha ukwenza, iPhiko lokuPhathwa kwabaSebenzi lithuthukisa iQhinga lamaKghono wemiSebenzini elizakunikelwa ubuPhathi beKoro yeFundo yomPhakathi neBandulo (PSETA). IQhinga lamaKghono wemiSebenzini lizakunikela ngomleyo ohlangeneko wokukhuphula amakghono weenkhulu nokuvumela ukukhethwa kwamabizelo basebenzi ngomnqopho wokukhuphula umkhiqizo nommoya nokwehlisa ukulisa kwabasebenzi emsebenzini.
ImiSebenzi eHlangeneko
Ngekareko yokukhuphula zokuphepha kwabasebenzi nepahla eMakhiweni we-Oranje-Nassau, ihlelo elitjha lokuphepha lafezakaliswa. Boke abasebenzi banikelwe amakarada wokufikelela ngokwe-elektroniki akghonakalisa bewalandelele ukungena nokuphuma emakhiweni.
INdawo eQakathekileko yomPhumela: ILwazi leTheknoloji
Itjhuguluko emthethwenimgomo waba nomphumela wokuhlonywa kwe-SITA kube nomphumela omkhulu emNyangweni. Abaphathi betjhebiswano leemvumelwano bazakwenza ihlangothi elikhulu lomnyango welwazi letheknoloji. Okumumethwekokhu nehlobo lemisebenzi elitholwe ku-SITA zihlahlwa yikomiti yangaphakathi eqale ukuphatha ngamaqhinga ilwazi letheknoloji nekukhanjelanisweni kweendaba zelwazi letheknoloji kiwo woke amahlelo. Iphrojekthi eragela phambili emNyangweni ukuqinisekisa bona itheknoloji yelwazi iyakurhelebha ngokunikelwa kwelwazi elinembako nangokuphathwa ngesikhathi kwelwazi.
INdawo eQakathekileko yomPhumela: ImiSebenzi yezomThetho
ImiSebenzi yezomThetho inikela ngesiyeleliso sezomthetho kibo boke abadlalindima nesekelo lokuthathelwa amagadango womthetho emilandwini eyenziwa mNyango, kanye nesekelweni labaphathi beminyango ekutlameni umthetho.
ImiSebenzi eHlangeneko
INdawo yomPhumela eQakathekileko yesiNe: UkuHlola kwangaPhakathi
IPhiko lokuHlola langaPhakathi liqede ukuthuthukiswa kwendlela yengozi ezakurhelebha umNyango ekufaniseni okuqakathekileko nakwenziwa ukuhlola kwangaphakathi. Indlela yengozi isetjenziswe begodu isekelwe eendaweni zamaqhinga ezifanisiweko, ukwelusa kuragela phambili. Ukwelusa okuragela phambili nakho kulihlangothi eliqakathekileko lokufezakaliswa ngepumelelo kweHlelo lokuKhandelwa kokuKhohlakala elithuthukiswe mNyango.
INdawo eQakathekileko yomPhumela: UkuPhathwa kweeMali
Imisebenzi yephiko lokuPhathwa kweeMali ifaka ukusetjenzwa okujayelekileko, okungikho nokwenziwa ngesikhathi ekusetjenzweni kwemisebenzi yeemali, ukubika njalo kanye nelawulo phezu kwepahla yombuso, kanye nokugcinwa kwe-rejista yepahla enembako. Ngesikhathi esiqaliwekwesi ihlelo elinembako lokuhlola iincwadi nelokubika lifezakalisiwe, elihluke khulu kilelo ebelisetjenziswa ngaphambili. Ihlelo lokufezakalisa lifaka ukufaniswa nokufezakaliswa kwamahlelo webandulo ukuqinisekisa ukusetjenziswa kuhle kwawo.
UmNyango WezobuKghwari NamaSiko: IVowuti yama-34
Iintatimende zeeMali zoNyaka zeenyanga ezibunane eziphele ngomhlaka 31 Matjhi 2003
Inomboro yekhasi
UmBiko wezokuPhatha nokuvunyelwa
UmBiko womHlolincwadi maZombe
UmBiko weKomiti yokuHlola
IsiTatimende semithethomgomo neendaba ezikhambelanako
Isitatimende sesilinganiso
Amanothi wesitatimende sesilinganiso
Isitatimende sesingeniso
Isitatimende samatjhuguluko wepahla eseleko/inani lezabelo
Amanothi weentatimende zeemali zonyaka
Amanothi wokuveza eentatimendeni zonyaka zemali
Iingezelelo
Isitatimende sokudluliswa kwezinto zomphakathi ezizijameleko neenhlangano isingezelelo 1A
UmNyango WezobuKghwari NamaSiko: IVowuti yama-34
Iintatimende zeeMali zoNyaka zeenyanga ezibunane eziphele ngomhlaka 31 Matjhi 2003
Isitatimende sokhunye ukudlulisa isingezelelo 1B
Isitatimende seenqiniseko zeemali ezikhutjhiweko isingezelelo 2
Itjheduli yokususwa kwepahla (kungafaki irhelo lepahla) isingezelelo 3
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003
Ukubuyekeza mazombe kweendaba zeemali zakarhulumende
Ngo-2002 uMongameli wamemezela bona umNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji uzakuhlukaniswa ube minyango emibili. Lokhu kwathoma ukusebenza ngomhlaka 1 Arhostosi 2002, begodu umNyango wezobuKghwari namaSiko wahlonywa. Ukuhlonywa komNyango omutjha kweza neembopho ezitja, amahlelo amatjha namaphrojekthi amatjha, okwenza bona kuqakatheke ukuba khona kwesakhiwo esitjha. Amagatja amathathu amatjha enziwa, okunge:-
zobuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini;
zokuThuthukiswa kwamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba;
zamaFa, amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba nemSebenzi yamaBulungelo weeNcwadi
Indlela yomNyango yamaqhinga ilandela indawo enqophileko yokusebenza kombuso; ukuphuhlisa ukunikelwa kezomnotho, ukuqeda umtlhago, ukukhandela ubulelesi, ukuphuhlisa ukwakhiwa kwesitjhaba, ukuthuthukisa ukubusa okuhle nokulwa nentumbantonga ne-HIV.
UmNyango uragela phambili nokutjheja iimbopho zawo eziqakathekileko ukuqinisekisa bona woke amaSewula Afrika athola ukufikelela kezobukghwari, amasiko, amalimi, amabuthelelo namabulungelo.
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003
Ukuya ngekupheleni konyaka weemali ka-2002/2003, Ikhabhinethi yavumela umtlamo womLeyo womThethomgomo wesiTjhaba weLimi, okuhloswe ngawo ukuphuhlisa ukusetjenziswa ngokulingana kwawo woli-11 amalimi wangokomthetho. Ngesikhathi sonyaka weemali ka-2003/2004 umNyango uzakusa umThethomlingwa weLimi weSewula Afrika ePalamende khona kuzakuqinisekiswa ukufezakaliswa komThethomgomo.
Amanye amaphrojekthi:
Ngo-2002 umNyango wazibandakanya eHlanganweni yokuVuselelwa kokuziPhatha. IHlangano yokuVuselela ukuziPhatha ekuthomeni yayisisungulo sekoro yangeqadi/ esathoma ngokufuna ukuthola iindlela zokuthola butjha amazinga aphezulu wokuziphatha atholakala emiphakathini yoke ye-Afrika.
UmNyango waragela phambili nokuthuthukisa itjhebiswano nemibuso eminengi yangaphandle nokuzibandakanya etjhebiswaneni elizakuzuzisa womabili amahlangothi.
UmNyango wasekela amahlelo ahlukeneko wokuqeda umtlhago begodu uzokuthoma ngokukhupha ihlelo elikhulu lokubandulela amakghono ngonyaka weemali ka-2003/2004.
UmNyango uragela phambili ngokuphuhlisa ukunikelwa amandla kwezomnotho ngokusetjenziswa kuhle kwamabubulo wamasiko, isibonelo, amafilimu, umbhino, ukutlama, iincwadi, ukuveza imitlolo nobukghwari.
UmNyango wakghonakalisa umnyanya lapho iinsalela zakaSarah Baartman zadluliselwa khona, begodu wabaphambili ekuthuthukisweni kwendawo yokubulunga nokwenzeni bona indawo yesikhumbuzo ibizwe
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003
ngesikhumbuzo sesitjhaba. Lamaphrojekthi bekahlanganiswe nezemavakatjho zendawo begodu azakuletha zokuvakatjha endaweni.
UmNyango wasungula ukuthatjelwa kweLanga leKululeko neLanga lamaFa, ukukhuthaza amaSewula Afrika ukuthabela ikululeko yabo ebayithole budisi kanye nokudosa itjhejo labo ematshwayweni wesitjhaba.
IThungelelwano leenTjhabatjhaba lomThethomgomo wamaSiko (INCP), okuyikundla yokukhulumisana yaboNgqongqotjhe bezamasiko, labanjwa ngonyaka weemali ka-2002/2003. Pheze aboNgqongqotjhe bezamasiko abama-35 babaziimvakatjhi zomNyango. Ezinye iindaba okwakhulunyisanwa ngazo lapho amasiko nokuhlangana kwephasi ngakwezomnotho, amasiko netuthuko yezomnotho, kanye nokukhanjelaniswa kwemithethomgomo wezamasiko.
Nasiya eMbizweni yesiTjhaba yezobuKghwari nomQaliso weziNto eziHle eyayibanjelwe emHlanganweni omKhulu weTuthuko eDzimeleleko (WSSD), umNyango wakhetha bewatjengisa ngamaphrojekthi wobukghwari obuphezulu ama-637 inarha yoke. Izinto ezenziwe ngezandla zezinga eliphezulu zathengiswa ngesikhathi samalanga ama-22.
AboNongorwana besiTjhaba bokuHlonipha abatjha banikelwa esehlakalweni sokuvuma ukusebenza kuhle kwamaSewula Afrika nepumelelo ephuma phambili. AboNongorwana bokuHlonipha
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003
babonongorwana abaphezulu iSewula Afrika, ngoMongameli wayo, ebanikela izakhamizi namkha amaphandle wobujamo obuphezulu.
Imikghwa yokusebenzisa imali:
Inani elasetjenziswako 429 283 101,34
Eseleko 28 475 898,66
Imali esele ngemva kokusetjenziswa kwemali iphathelene ne-6,22% yemali yamambala esetjenzisiweko ngokuya kwemali eviwutelweko ngonyaka weemali ka-2002/2003. Inengi lalokhu kusebenzisa imali kancani kubangelwe kukobana amaphrojekthi wemisebenzi yeemali akhambelana neenhlangano zamasiko akhenge aqedwe ngalonyaka weemali (iingidi ezi-R2,474), begodu ngombana ukusetjenziswa kwemali eFreedom Park, kube burhaba kunendlela ebeyilindelwe ngesibanga semiraro yokusebenza (R24,744 yeengidi).
Imininingwana yemali esele ngemva kokusetjenziswa ingendlela elandelako:
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003
Ukusetjenziswa kwemali kwanjesi 374
Ukubhadela kokudlulisa (kwanjesi):
Ukubhadela ngokudlulisa kwesikhatjhana 260
Itjhuguluko: Iinhlangano zamasiko 624
Ukubhadela kokudlulisa (imali):
IPhaga yeKululeko 24 744
Amanye amaphrojekthi wemali asaragwako 2 474
Inani 28 476
Ukusebenzisa imali ngokubhadela ngokudlulisa (85,63%) zalawula i-Vowuti.
ImiSebenzi eyenziwa mNyango
AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba
Ihlobo lemisebenzi
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003
AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba enza bona izinto ezimabuthelelo zitholakale emphakathini. Nanyana ukufikelela emitlolweni elibuthelelo kusimahla, umphakathi uyabhadeliswa ngokuvezwa kwemitlolo ebangayisebenzisa, nanyana ilifilimu namkha iphepha. Imitlolo nayo iyathengiswa, begodu umphakathi unesibopho sokudlulisa idatha ngokusebenzisa isidosi.
Umthethomgomo wemali ebhadelwako
UmButheleli wesiTjhaba ubeka imali ebhadelwako, ngokuqala amazinga wanjesi wemakethe.
AmaButhelelo WemiLando YesiTjhaba YamaFillimu, AmaVidiyo NemiDumo
Ihlobo lomsebenzi
AmaButhelelo wemiLando yesiTjhaba wamaFilumu, amaVidiyo nemiDumo abuthelela, abulunge bekanikele ngokufikeleleka emarekhodini abonwako nalalelwako enziwe ngurhulumende neenhlangano zangeqadi namkha abantu. Ihloso yawo ingalendlela:
Ukubulunga amarekhodi abonwako nalalelwako nemitlolo yomphakathi nokungasi ngeyomphakathi namkha aligugu khulu khona azakusetjenziswa nguRhulumende.
Ukwenza bona amarekhodi anjalo afikeleleke nokuphuhlisa ukusetjenziswa kwawo mphakathi.
Ukuqinisekisa bona ukuphatha okungikho nokutlhogonyelwa kwamarekhodi woke abonwako nalalelwako.
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003
Ukubuthelela amarekhodi abonwako nalalelwako namanye akhambelanako aligugu khulu ngokuqakatheka esitjhabeni, enye ihlangano engasoze yakghona ukuwabulunga.
Ukugcina irejista yesitjhaba yamarekhodi okungasiwo womphakathi aligugu khulu kanye nokuphuhlisa isebenziswano nokukhambelana phakathi kweenhlangano ezibulunga amarekhodi anjalo.
Ngokujayelekileko, ukuphuhlisa ukubulungwa nokusetjenziswa kwamabuthelelo wamafa wesitjhaba.
Umthethomgomo wemali ebhadelwako
UmButheleli wesiTjhaba ubeka imali ebhadelwako ngokuqala amazinga akhona kwanje emakethe.
IBhuriyo yemiNyanya yemBusweni
Ihlobo lomsebenzi
UBhuriyo yemisebenzi yemBusweni irejistara ubujameli beminyanya, amagama, amagama akhethekileko neenjinifomo zabantu neenhlangano. Godu iyelelisa ngeendaba zeminyanya nezinye ezikhambelana nalezi begodu inikela ngerhelebho leemali eenhlanganweni, amabhodo, amakomiti namkha iinhlangano zomphakathi namkha abantu khona kuzakuphuhliswa iminqopho yokusebenza yeBhuriyo yemiNyanya yemBusweni.
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003
Umthethomgomo wemali ebhadelwako
IsiPhathiswa semiNyanya yemBusweni sibeka imali okufanele ibhadelwe ngokubonisana nomBulungeli wesiTjhaba begodu ngokutjheja amazinga akhona emakethe.
Iinliyi Ekukghoneni
UmNyango uliywa kutlhogeka kwabasebenzi. Ukuhlonywa komNyango omutjha wezobuKghwari namaSiko kwaqakathekisa isakhiwo esitjha somnyango. Nakuzakulungiswa ukutlhogakala kwabasebenzi, umNyango wakhangisa inengi leenkhundla ebezivulekileko. Kodwana, ukuzalisa leziinkhundla akuzukwanela ukuqinisekisa ukulethwa kuhle kwemisebenzi, begodu umNyango uzakufanela bonyana ubawe umGcinimali wesiTjhaba bona angezelele isabelo seemali somnyango esisetjenziswa ebasebenzini. Amaqhinga wokuthuthukiswa kwamakghono wabantu enziwe komunye nomunye umsebenzi emNyangweni, begodu zokuPhathwa kwabaSebenzi zikhambelanisa ikambiso yokuthuthukisa.
UmNyango ukghonile ukubeka imisebenzi yawo ngokuqakatheka kwayo ngaphakathi kwesabelo somLeyo wesiKhathi esiLingeneko sokuSetjenjiswa kweeMali (MTEF), kodwana okhunye okuqakathekileko okufana neemali zeHlangano yokuVuselelwa kokuziPhatha, amaBubulo wezamaSiko namaphrojekthi wemisebenzi yemali akhenge afakwe kilemihlahlandlela. Ukufaka iinliyi ekghoneni, umNyango uzakuya eKomitini yokuSetjenziswa kweMali esiKhathini esiLingeneko, uveze ezinye iindlela zokwandisa isabelo soke somNyango esikhathini se-MTEF.
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003
IinHlangano zomPhakathi
Iinhlangano zomphakathi ezingaphasi zasekelwa mNyango ngeemali. Izabelo zazo zonyaka weemali ziyatjengiswa.
Iinhlangano Zamasiko Eziveziweko
Iinhlangano zamasiko ezilitjhumi nahlanu zavezwa tjhatjhalazi nguNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji ngokuya komThetho weenHlangano zamaSiko ka-1998. Iinhlangano kufanele zenze umthethomgomo wokwamukela nokubulunga yoke ipahla, yananyana ngimuphi umhlobo, eziyitlhogomelako, kufaka hlanangana amahlangothi wabantu asetjenziselwa ukuhlola kwesayensi, amabuthelelo namkha enye ipahla ekhambako. Kufanele godu ziphathe ipahla ekungeyomBuso.
IHLANGANO INANI
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003
Iinhlangano zokuTjhugululwa kwamaSiko 13 000
INANI 143 566
AbaSebenzeli bemiThombo yamaFa beSewula Afrika bahlonywa ngokuya komThetho wesiTjhaba wemiThombo yamaFa ka-1999 khona-
Kuzakufakwa ihlelo elihlangeneko nelinesebenziswano ekuphathweni kwemithombo yesitjhaba yamafa.
Ukuphuhlisa ukubusa okuhle kiwo woke amazinga.
Ukunikela amandla emphakathini ikwazi ukubulungela iinzukulwana zangomuso imithombo yayo.
Ukubeka imithethokambiso yokuphathwa kwemithombo yamafa.
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003
Ukufaka ihlelo elihlangeneko lokufanisa, ukuhlola nokuphatha imithombo yamafa eSewula Afrika.
Ukubeka iindlela nokugcina amazinga aqakathekileko ekuphathathweni kwemithombo yamafa eSewula Afrika.
Ukuvikela imithombo yamafa eqakatheke esitjhabeni soke.
Ukulawula izinto zamafa eziphuma ngenarheni eziqakatheke esitjhabeni soke kanye nokulethwa eSewula Afrika kwepahla yamasiko engasisemthethweni ebuya eenarheni zangaphandle.
Ukughonakalisa ukuhlonywa kwabomaziphathe bamafa, okufanele bathathe amandla wokuvikela nokuphatha amahlangothi athileko.
Ukunikela ngokuvikeleka nokuphathwa kweendawo ezifanele ukuvikelwa neendawo bomaziphathe beendawo.
Iinhlangano zobukghwari bokwenza
Iinhlangano zobukghwari zirhelebha ekwenzeni ibubulu elidzimeleleko lobukghwari bokwenza elisekelwe phezu kokufikeleleka, ukwenza kuhle, ukwehlukana nokulungisa. Zikhuthaza ituthuko yobukghwari bokwenza obuhlukeneko. Leziinhlangano ngilezi:
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003
IHLANGANO INANI
INANI 46 100
IBhizinisi nobuKghwari eSewula Afrika isigidi 1, 950
IBhizinisi nobuKghwari eSewula Afrika yikampani yeSigaba 21 ekuhloswe ngayo ukukhuthaza ukusekela ngeemali zobukghwari mabhizinisi nekoro yangeqadi ngokufaka ihlelo elikhambelanako lesabelo.
UmLeyo wesiTjhaba wamaFilimu namaVidiyo iingidi ezili-12 217
Ngokuya komThetho wesiTjhaba womLeyo wamaFilimu namaVidiyo ka-1997, umLeyo uthuthukisa bewuphuhlise ibubulo lamafilimu namavidiyo. Unikela, bewukhuthaze ukunikelwa kwamathuba emiphakathini ebikade idinywe amathuba ngaphambilini
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003
ukuzibandakanya ebubulweni. UmLeyo godu uphuhlisa imikhiqizo yekhayapha yamafilimu namavidiyo; usekela ukuthuthukiswa nokufikelela ebubulweni; begodu ulungisa ukungalingani kwakade emthangalenisisekelo, amakghono nemithombo ekhona ebubulweni.
UmKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari-iingidi ezima-20,205
Ngokuya komThetho womKhandlu wesiTjhaba wezobuKghwari ka-1997, umKhandlu ukghonakalisa amathuba ebantwini ukwenza nokuthabela zobukghwari. UmKhandlu godu uphuhlisa ukusetjenziswa mazombe kwezobukghwari emphakathini, ukhulisa ukuzwakaliswa kokuzazi kwesitjhaba ngokusebenzisa zobukghwari, uphuhlisa ikululeko ekwenziweni kwezobukghwari, kanye nekunikeleni labo abebadinywe amathuba ngaphambilini ukufikelela okukhulu kezobukghwari. Eminye imisebenzi ifaka ukulungisa ukungalingani okubangwe ngezomlando ekunikelweni komthangalasisekelo, kanye nokuphuhlisa ukukhulumisana ezingeni lesitjhaba neleentjhabatjhaba.
IBhodo ngokubonakalako ithuthukisa ukwazisa iakambiso yamalimi amanengi njengomthombo wesitjhaba, godu isekela lawo malimi ebakadinywe amathuba ngaphambilini ngokuthuthukisa, ukuphatha nokulawula ukufikelela, ilwazi namahlelo wokufezakalisa. Lemisebenzi ikhambisana neenjamiso zomThetho weBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika ka-1999.
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele
AmaBulungelo weeNcwadi
IHLANGANO INANI
IBulungelo lesiTjhaba 9 933
INANI 12 128
AmaBulungelo abulunga begodu aphuhlisa ukwazi ngamafa wemitlolo yesitjhaba, begodu nangezinye iindaba ezikhambelanako. Afaka iBulungelo labaNgaboniko leSewula Afrika, elinikela ngemisebenzi yebulungelo nelwazi kabangaboniko kanye nabafundi abangakghoniko ukugadangisa, kanye nezinye iindaba ezikhambelanako.
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele
Ezinye iinhlangano ezabhadelwa ngokudlulisa
UmNyango usekela bewuphuhlisa amaphrojethi ahlose ukuphuhlisa zobukghwari namasiko, okumnqopho wokusebenza yamaBulungelo wesiTjhaba namalimi. Ukufikela kwanjesi umNyango unikela ngembadela yokurhelebha-sasabelo eenhlanganweni, amabhodo, amakomiti, ezinye iinhlangano zomphakathi namkha abantu. Amakomiti ahlukeneko wokusekela ngeemali emNyangweni alinganisa iimphakamiso zamaphrojekthi ezitholwa abadlainindima abahlukeneko begodu enza isivumelwano neenhlangano ngemva kobana kuthethwe isiqunto sokusekela ngemali iphrojekthi ethileko. Ngonyaka weemali ka-2002/2003 amahlelo ahlukeneko emNyangweni abhadela iimali ezilandelako:
IHLELO
IPHIKO
INANI
UbuKghwari, amaSiko neLimi emPhakathini
Ukuphuhlisa zobukghwari namasiko eSewula Afrika
UkuTjhugulula, ukuhlela nokutlanywa kwelimi
Ukuthuthukiswa kwamaSiko neTjhebiswano leenTjhabatjhaba
Ukuphuhlisa ubukghwari namasiko ezingeni leentjhabatjhaba
Ukuqedwa komtlhago
Amabubulo wezamasiko
AmaFa, AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba nemiSebenzi yamaBulungelo weeNcwadi
Ukuphuhlisa amafa
Imisebenzi yeemali (Ukuthuthukiswa komthangalasisekelo)
INANI
AmaHlelo wokuPhatha okuHlangeneko
Ilunga
Ihlangano
Isikhundla
UmNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji
Mnqophisi-maZombe
Mnqophisi-omKhulu: ImiSebenzi eHlangeneko
IsiKhulu esiPhezulu esiPhetheko
Mphathi weeMali
IYunithi yoku-Oditha yangaPhakathi yenza ukuhlolwa kweengozi emNyangweni wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji khona kuzakutjhejwa iindingo zomNyango omutjha wezobuKghwari namaSiko, begodu neqhinga lonyaka loku-oditha langaphakthi lavunyelwa.
Iqhinga lokukhandela ukukhohlakala nendlela yokulwa nabo sele zikhona ukufezakalisa amagadango wokukhandelwa kokukhohlakala nokwazisa ngobukhohlakali. Njengengcenye yendlela inomboro yomtato lapho kungabikwa khona ukukhohlakala sele ithomile ukusebenza.
Njengombana umNyango udlulisela inengi lebhajethi yawo eenhlanganweni zomphakathi, begodu noNgqongqotjhe anesibopho sokuqalelela ukukhambisana ne-PFMA ngokuya kwesigaba 63 , iyunithi ehlukeneko yahlonywa ukufaka
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003
nokwelusa ukuphatha okuhlanganeko, kodwana ngesibanga sokutlhogeka kwamakghono izakuthoma ukwenza imisebenzi yayo ngo-2003/2004.
Iragelo phambili nobungcono ekuphathweni kweemali
UmNyango wakhomba isiKhulu esiBambileko seeMali ukusukela ngomhlaka 1 Oktoba 2002 ngemva kobana umNyango omutjha uthome ukusebenza. Kuqalwe bona isiKhulu esiPhezulu esizakusebenza ngamalanga ezingeni lomNqophisi omKhulu sizakukhonjwa ukusukela ngomhlaka 1 Juni 2003.
Ukufezakaliswa komThetho wokuPhathwa kweeMali zomPhakathi (PFMA) ka-1999 (umThetho wenomboro 1 ka-1999) nemiThetjhwana yokuGcinwa kweeMali (ama-TR) ekhutjhwe ngokuya kweengaba 76 no77 ze-PFMA ithathelwa phezulu emNyangweni. Iinthunywa kilendima ziyavunywa beziyasebenza. Nanyana iragelo phambili lenziwe kezinye iindawo, ezinye bazakufuna umzamo oqinileko ngonyaka wemali ka-2003/2004.
Njengombana kufunwa yi-PFMA, ukubika okunembako ngeemali kwanikelwa ngesikhathi abadlalindima abahlukeneko. Ngaphandle kweemfuneko zomthetho, umNyango nawo unokubika kwangaphakathi okuhle nehlelo lokuphathwa kwe-cash flow. Lokhu kubonakala ekubulungeni okuncani okutholaka ekubikeni
UmBiko WezokuPhatha Weenyanga Ezibunane Eziphele Ngomhlaka 31 Matjhi 2003
kwanje kwesikhathi (kungafaki amaphrojekthi weemali umNyango onganalawulo phezu kwawo ngesibanga samandla wokwenzisa samakontraga nokwakha).
Ilwazi lokwenza
Ngombana umNyango wezobuKghwari namaSiko wahlonywa ngo-Arhostosi ka-2002, bewunganazo iinLinganiso zokusetjenziswa kweeMali zesiTjhaba zonyaka weemali ka-2002/2003, namkha iQhinga lokwEnza lesikhathi saka-1 Arhostosi 2002 ukuya ngo 31 Matjhi 2003. Amahlelo wawo kwafanela bona ahlelwe butjha eenLinganisweni eziLungisiweko zaka-2002/2003, ezenza ukubika ngokomthetho ngokuya kweminqopho ebekiweko eeLinganisweni zokuSetjenziswa kweeMali zesiTjhaba kanye neQhinga lokwEnza lalowo ebekumNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji kube budisi. Lokhu kwenziwa kumbi yindaba yokobana ihlelo lawo lama-akhawunti, leemali nelemirholo athola ukusebenza ngomhlaka 1 Novemba 2002. Kodwana, amahlelo wokwenza ahlonywa kilowo ebekumNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji agcinwa mayelana nemihlangano yokuphatha kanye neminye imihlobo yokuhlola okuragela phambili okufana noku-Oditha kwangaPhakathi neenkambiso zokulinganisa zamaKomiti woku-Oditha. Azikho iindlela zangaphandle ezafezakaliswako ukuqinisekisa ilwazi lokwenza ngaphandle kokulinganisa okujayelekileko komNqophisi-maZombe.
Ukuvunyelwa
Iintatimende zonyaka zeemali ezivezwe emakhasini 67 ukuya ku-90 zivunyelwe siKhulu sama-Akhawunti.
MNQOPHISI-MAZOMBE
UmBiko WomHlolincwadi-Mazombe
UMBIKO WOMHLOLINCWADI-MAZOMBE AWETHULA EPALAMENDE NGEENTATIMENDE ZEEMALI ZOMNYANGO WEZOBUKGHWARI NAMASIKO IVOWUTI 34 YESIKHATHI SEENYANGA EZIBUNANE ESIPHELE NGOMHLAKA 31 MATJHI 2003
UMSEBENZI WOKUHLOLA
Iintatimende zeemali njengombana zibekiwe emakhasini 67 ukuya ku-90 esikahthi seenyanga ezibunane esiphele ngomhlaka 31 Matjhi 2003, zihlolwe ngokuya kwesigaba 188 somThethosisekelo weSewula Afrika ka-1996 (umThetho wenomboro 108 ka-1996) ufundwe neengaba 3 no 5 womThetho womHlolincwadi-maZombe ka-1995 (umThetho wenomboro 12 ka-1995). Leziintatimende zeemali, ukugcina kwamagadango amahle wokulawula nokukhambisana nemithetho ekhambelanako nemithetjhwana kusibopho sesiphathiswa sokuhlolwa kweencwadi. Isibopho sami kuzwakalisa umbono ngaleziintatimende zeemali, ngokusekelwa kuhlola.
UMHLOBO NENDAWO
Ukuhlola kwenziwa ngokukhambisana namaZinga wokuHlola weSewula Afrika. Amazinga lawo afuna bona ngitlame bengenze ukuhlola ukuthola iqinisekiso esaneleko bonyana iintatimende zeemali zingabi nezinto ezingabeki kuhle indaba.
UmBiko WomHlolincwadi-Mazombe
Ukuhlola kufaka:
Ukuhlolisisa, okusekelwe ekulingeni, ubufakazi obusekela amanani nokuveza kweentatimende zeemali,
Ukulinganisa imithethokambiso yokuhlola esetjenzisiweko kanye neenlinganiso eziqakathekileko ezenziwe baphathi, kanye
Nokulinganisa ukubikwa koke kweentatimende zeemali.
Ukudlula lapho, ukuhlola kufaka ukulinganisa, okusekelwe ekulingeni, kobufakazi obusekela ukukhambisana kizo zoke izinto mayelana nemithetho ekhambelanako nemithetjhwana, engiyinikele itjhejo begodu nesebenza eendabeni zeemali.
Ngikholwa bona ukuhlola kunikela ngesisekelo esizwakalako ngowami umbono.
UMBONO WOKUHLOLA
Ngokombono wami iintatimende zeemali ziveza ngokwaneleko, kizo zoke iindaba zemali, ubujamo beemali bomNyango wezobuKghwari namaSiko (umnyango) besikhathi seenyanga ezibunane esiphele ngomhlaka 31 Matjhi 2003 kanye nemiphumela yokusenza kwawo ne-cash flow yesikhathi esiphele ngokukhambisana nemikghwa ebekiweko yokuhlola.
UKUGANDELELWA KWEENDABA
Ngaphandle kokwenza bona umbono ezwakaliswe ngehla ubengoqine kancani, itjhejo linikelwa iindaba ezilandelako:
UmBiko WomHlolincwadi-Mazombe
Ukubhadela ngokudlulisa kwesikhatjhana
Izinto ezingasizihle ezilandelako zafaniswa ngesikhathi sokuhlolwa kokubhadela ngokudlulisa kwesikhatjhana:
Kobunye ubujamo ukubhadela kokudlulisa akhenge kusekelwe mitlolo eyaneleko.
Ukubeka ngokucacileko kweenjamiso akhenge kukhanjiswane nakho ngasosoke isikhathi okufana:
nokutlhogeka kwereferensi emitlolweni esekelako ukulawulwa njalo kwamaphrojekthi ukwabelwa kokuqakatheka eenquntwini zamahlelo ukutlhogeka kwamavakatjho wokuhlola abekiweko nangakabekwa namkha ukubuyekeza kokusebenza ubujamo obuthileko obubekwe emvumelwaneni.
Isazi sikhonjwe bona siphenyisise ukungakhambi kuhle okusuka emalini yesizo eziingidi zamaRanda ezi-2,4 eyabhadelwa i-Windybrow Thiyeta. Umbiko wesikhatjhana waqinisekisa ukubakhona kokukhambi kuhle nemikghwa yokwephulwa komthetho. Ngesikhathi sokubuthelelwa kwalombiko iphenyisiso belingakaphethwa.
UmBiko WomHlolincwadi-Mazombe
Ukuhlola kwangaphakathi
UmNyango wezobuKghwari namaSiko wahlukaniswa emNyangweni wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji ngomhlaka 1 Arhostosi 2002. Kusukela kuhlukaniswa iqhinga elitjha lokuhlola langaphakathi lomnyango belingakenziwa esikhathini okukhulunywa ngaso begodu ukuhlola kwangaphakathi bekungakaqedwa ngalesisikhathi. Ngokunjalo, kwakunganamibiko yangaphakathi eyayingathenjwa.
Ipahla
Ngesibanga sokuhlukana kwalowo ebekumNyango wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji umnyango kwafuneka bona ulungise irhlelo lepahla neenkolodo, okwakufanele ngathana zidluliselwe eminyangweni emitjha eyayisandukwenziwa. Ngokukhambisana nesigatjana 42 somThetho wokuPhathwa kweeMali zomPhakathi ka-1999 (umThetho wenomboro 1 ka-1999) irhelo lepahla kufuze litlikitlwe ziinkhulu zokuhlola zeminyango yokudlulisa nokwamukela.
Irhelo elinjalo akhenge kukghonakale bona linikelwe ngomnqopho wokuhlola, okwaba nomphumela wokungakghonakali kokuqinisekiswa kwepahla edlulisiweko.
UKUTHOKOZA
Irhelebho labasebenzi bomnyango ngesikhathi sokuhlola lithatjelwa khulu.
Mhlolincwadi-Mazombe
UmBiko WeKomiti YokuHlola
Sithabile ukwethula umbiko wethu wonyaka weemali ophele ngomhlaka 31 Matjhi 2003.
AmaLunga weKomiti yokuHlola nabebaKhona
IKomiti yokuHlola inamalunga arheliswe nganzasi begodu ihlangana ubuncani bakhona kabili ngonyaka njengombana kuvuma iinkomba zokulawula ukusebenza. Ngesikhathi sonyaka esiphezu kwawo kwabanjwa imihlangano emibili.
Igama lelunga Imbalo yemihlangano elayikhambako
Isibopho seKomiti yokuHlola
UmBiko WeKomiti YokuHlola
IKomiti yokuHlola ibika bona ihlangabezane nazo zoke iimbopho ezisuka esigabeni 38 (a) se-PFMA nomThetjhwana womGciniimali wenomboro 3.1.13. IKomiti yokuHlola godu ibika bona ithethe irhelo lekambiso yokusebenza okungilo njengetjhata yekomiti yokuhlola, iphathe iindaba zayo ngokukhambisana naletjhata beyanikela ngemisebenzi njengombana kutlolwe ngaphakathi.
Ukusebenza kuhle kwelawulo langaphakathi
Ihlelo lelawulo langaphakathi lisebenza ngendlela imibiko ehlukeneko yabaHloli bangaPhakathi, umBiko wokuHlola ngeenTatimende zoNyaka zeeMali, iindaba zokugandelela nencwadi yokuphatha yomHloliNcwadi maZombe ayikabiki ukungakhambisani okukhulu nemithethomgomo ebekiweko neenkambiso.
Ikhwalithi yelawulo laphakathi konyaka nemiboko yenyanga elethwe ngokuya komThetho nomThetho wokuHlukaniswa kweNgeniso
Ikomiti yanelisiwe ngokumumethweko nekhwalithi yemibiko yenyanga elungiswe beyakhutjhwa siPhathiswa sokuHlola nomNyango ngesikhathi sonyaka oqaliweko.
Ukulinganiswa kweentatimende zeeMali
Ibuyekeze beyakhulumisana nomHloli-Ncwadi maZombe nesiPhathiswa sokuHlola iintatimende ezihloliweko zonyaka okufanele zifakwe embikweni wonyaka;
Ibuyekeze incwadi yokuphatha yomHloli-Ncwadi maZombe nependulo yokuphatha;
UmBiko WeKomiti YokuHlola
Ibuyekeze amatjhuguluko emithethwenimgomo yokuhlola nemikghwa;
Ibuyekeze amatjhugluko aqakathekileko amphumela wokuhlola.
IKomiti yokuHlola ivumelana beyamukela isiphetho somHloli-Ncwadi maZombe mayelana neentatimende zonyaka zeemali begodu inombono wokobana iintatimende zonyaka ezihloliweko zamukelwe bezifundwe ngokukhambisana nombiko womHloli-Ncwadi maZombe.
USihlalo weKomiti yokuHlola
Ilanga: 5 Arhostosi 2003
IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola
ISITATIMENDE SEMITHETHOMGOMO YOKUHLOLA NEZINYE IINDABA EZIKHAMBELANAKO SEENYANGA EZIBUNANE EZIPHELE NGOMHLAKA 31 MATJHI 2003
Iintatimende zeemali zilungiswe ngokukhambisana nemithethomgomo elandelako; esetjenziswe ngokulingana kizo zoke iindawo ngaphandle kwalokha nakuveziweko. Kodwana lapho kufaneleko begodu kuzwakala, ilwazi lokungezelela liveziwe ukuqinisa ukusebenza kuhle kweentatimende zeemali nokukhambisana neemfuneko zomthetho zomThetho wokuPhathwa kweeMali zomPhakathi, umThetho wenomboro 1 ka-1999 (njengombana utjhugululwe mThetho wenomboro 29 ka-1999), imiThetjhwana yomGcinimali yomNyango neenHlangano zomThetho ekhutjhwe ngokuya komThetho nomThetho wokuHlukaniswa kweNgeniso, umThetho wenomboro 5 ka2002.
Isisekelo sokulungiswa
Iintatimende zeemali zilungiswe ngesisekelo seemali esitjhugululiweko sokuhlola, ngaphandle kwalokha nakuvezwe ngenye indlela. Ihlangano ebikako isetjhugulukweni ekubikeni ngesisekelo seemali sokuhlola ekubikeni ngesisekelo sokuhlola njengesengezo. Ngaphasi kwesisekelo seemali sokudluliswa kokuhlola kanye nezinye izehlakalo ziyavunywa lokha imali itholakala namkha ibhadelwa. Ngaphasi kwesisekelo sokwanda kokudluliswa kokuhlola kanye nezinye izehlakalo ziyavunywa nazitholakeleko ingasi lokha nakutholakala imali namkha ibhadelwa.
IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola
Ingeniso
Imali ezivowutelweko ziimali ezidluliselwe emnyangweni ngokuya kwebhajethi yokugcina eyaziwa ngeenLingansio zamaTjhuguluko zokuSetjenziswa kweMali ezingeni lesiTjhaba/Phrovinsi.
Amakonyana nemali eyabiwako iyafaniswa bonyana kutholakale iimali, begodu akunakwanda okuzakwenziwa emakonyaneni namkha emalini ehlukaniswako etholakala ukusukela ngelanga lokuthoma ukufikela ngelanga lokugcina lokubika. Zifaniswa nesingeniso eentatimendeni zeemali zomnyango begodu zidluliselwe esiKhwameni sesiTjhaba/Phrovinsi.
Ukusetjenziswa kwanjesi kweemali
Ukusetjenziswa kwemali okungakavunyelwa, okungakajayeleki, okunganamphumela nokokumorosa
Ukusetjenziswa ngokungakavumeleki kweemali kutjho:
Ukusebenzisa imali ngokweqileko namkha ukuhlukana khulu emalini, namkha
Ukusetjenziswa kwemali nakungakenziwa ngokukhambisana neminqopho yevowuti namkha endimeni yokwehluka okukhulu, ngokungakhambisani neminqopho yokwehlukana khulu.
IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola
Ukusetjenziswa kwemali okungakavumeleki kutjho ukusebenzisa, ngaphandle kokusebenzisa okungakavunyelwa, okwenziwa ngokwephula kwemfuneko namkha ngokungakhambisani nemithetho efaneleko, efaka:
umThetho wokuPhathwa kweeMali zomPhakathi, umThetho weBhodo yokuThendara yakaRhulumende, namkha eminye imithetjhwana eyenziwe ngokuya kwalomthetho, namkha omunye umthetho wephrovinsi onikela ngeenkambiso zokuthola embusweni loyo wephrovinsi.
Ukusebenzisa ngokungemthetho kweemali kuthathwa njengokusetjenziswa kweemali esitatimendeni seemali.
Ukusebenzisa okunganamphumela nokokumorosa kutjho ukusebenzisa imali okwenzelwe ilize begodu nebekungabalekelwa ingathana itjhejo elaneleko khelathathwa. Imali esetjenziswe ngokunganamphumela nangokumorosa kufanele ibuyiswe esiphathisweni esithintekako (i-akhawunti yomuntu okolodako kufanele ivulwe), namkha ivowuti nayikuthi akutholakali othintekako.
Iinkolodo ezicinyiweko
Iinkolodo zicinyiwa lokha nazithathwa njengezingasoze zabuyiswa. Akukho esele kwenziwe mayelana neemali ezingabuyisekiko.
IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola
Ukusebenzisa imali mayelana nepahla
Ukusebenzisa imali mayelana nepahla eyayikhona ngomhlaka 31 Matjhi 2003 okufanele isetjenziswe ngonyaka weemali olandelako, isulwa ngokuzeleko nayitholwako nalokha nayaziwa njengemali esetjenzisiweko esitatimendeni semali engenako. Ipahla ephathekako (engakhambiko nekhambako) eyathengwako iyabhadelwa, lokhu kutjho bonyana isulwa esitatimendeni sengenizo lokha nakubhadelwako.
Ukusisa
Iinqinisekiso ezimakethekako zitholakala ngenani lemakethe. Inani lemakethe libalwa ngokuqala ukuthengisela ngestoko okutjhiwo emalini yokuthengisa ngesikhathi sokuvalwa kwebhizinisi ngelanga letjhiti lebhalansi.
Amasiso okungasi ngewanjesi angafaki iinqinisekiso zemakethe atjengiswa ngenani namatjhuguluko enziwa kuphela ngombono wabanqophisi, ukusisa kuyalungiswa. Lapho ukusisa kulungisiwe, kuthathwa njengendleko esikhathini lapho ukulungisa bekufanisiwe. Ukwanda enanini lokuphathwa kweenqinisekiso ezimakethekako ezihlukaniswe njengepahla okungasi ngeyanjesi ithathwa njengeyenziwe kulinganisa butjha kanye nokhunye okubekelwe ngeqadi ezabelweni zalabo abanazo. Ukwehla okubanga ukwanda eenqinisekweni
IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola ezimakethekako ziyatjhugululwa esitatimendeni sengeniso. Ukwanda/ ukwehla ekuphathweni kwenani leenqinisekiso ezimakethekako njengepahla yanjesi zifakwa esitatimendeni sengeniso.
Ekuphelisweni kwamasiso, umehluko phakathi kwemali etholakeleko ngengeniso nokuphathwa kwenani kunikelwe namkha kufakwa esitatimendeni sengeniso. Ekuphelisweni kwesiqinisekiso esimakethekako esihlukaniswe njengepahla engasi yanjesi, amanani aveziweko neminye imithombo ephathelene nesiqinisekiso esimakethekako adluliselwa engenisweni ezuziweko.
Amasiso aseenhlanganweni ezilawulwako
Amasiso aseenhlanganweni ezilawulwako ngilezoonhlangano lapho ihlangano ebikako inekghono lokusebenzisa nanyana ngimaphi amandla alandelako ukuphatha imithethomgomo yemali neyokusebenza khona izakuthola inzuzo emisebenzini yayo:
Ukukhomba namkha ukususa woke, namkha inengi lamalunga webhodo yabanqophisi yehlangano namkha ihlangano enye efanako;
Ukukhomba namkha ukususa isikhulu esiphezulu esiphetheko sehlangano;
Ukufaka woke, namkha inengi lamavowuti emihlanganweni yebhodo namkha ihlangano efanako ephetheko, namkha
Ukulawula woke, namkha inengi lamalungelo wokuvowuta emhlanganweni wamazombe wehlangano.
Amasiso eenhlanganweni ezilawulwako atjengiswa ngeendleko.
IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola
Okutholakalako
Okutholakalako kwemisebenzi elethiweko kuyafaniswa ebhalansi tjhitini njengepahla yanjesi namkha ingeniso esitatimendeni sengeniso, njengeentatimende zemali ezilungiswe ngesisekelo semali sokuhlolwa, kodwana ivezwa ngokwehlukana emanothini ukuqinisa ukusebenza kuhle kwentatimende zemali.
Okubhadelwako
Okubhadelwako akwaziwa ngokujayelekileko ngaphasi kwesisekelo ngesisekelo semali sokuhlolwa. Kodwana okubhadelwako okufakwe ebhalansi tjhitini kusukela emarasitini wemali okufanele asiwe esiKhwameni sesiTjhaba/ Phrovinsi namkha omunye othintekako.
Ukunikela
Ukunikela kusikolodo okwenziwa ngesikhathi esingasisihle namkha inani. Ukunikela kufaniswe ngokujayelekileko ngapahsi kwesisekelo semali sokuhlolwa, kodwana kuvezwa ngokuhluka emanothini ukuqinisa ukusebenza kuhle kweentatimende zeemali.
IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola
Isibopho sokuqatjhisa
Isibopho sokuqatjhisa esikhathini esiseleko ukusuka ngelanga lokuhlola bekube lilanga lokuphela kwesivumelwano sokuqatjhisa kuvezwa njengenothi esitatimendeni seemali. Leziimbopho zokuqatjhisa azaziwa ebhalansi tjhitini njengesikolodo namkha njengemali esetjenzisiweko esitatimendeni sengeniso njengombana iintatimende zemali zenziwa ngesisekelo semali sokuhlolwa.
Ukwanda
Lokhu kutjengisa imikhiqizo/imisebenzi eyenziweko, kodwana akuna invoyisi etholiweko kumenzi womsebenzi ekupheleni konyaka, NAMKHA i-invoyisi itholakale kodwana ayikabhadelwa ekupheleni konyaka. Leziimali azaziwa ebhalansi tjhitini njengesikolodo njengemali esetjenzisiweko esitatimendeni sengeniso njengombana iintatimende zemali zenziwa ngesisekelo semali sokuhlolwa kodwana ayavezwa.
Imivuzo yabasebenzi
Imivuzo yesikhathi esifitjhani
Indleko zemivuzo yabasebenzi yesikhathi esifitjhani zibhadelwa esitatimendeni sengeniso ngesikhathi sokuba bonyana ukubhadelwa kwenziwe. Imivuzo yesikhathi esifitjhani eletha ukukhuphuka esibopheni somthetho namkha
IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola sokwakha zibekelwa ngeqadi bekube sikhathi lapho ingalinganiswa bese iyabhadelwa. Imininingwana yalemivuzo nekghonakalo leenkolodo ivezwa njengenothi esitatimendeni seemali begodu ayaziwa esitatimendeni seemali.
Imivuzo yokuphelisa
Imivuzo yokuphelisa iyaziwa beyibhadelwa kuphela lokha nakubhadelwako.
Imivuzo yomhlalaphasi
Imivuzo yomhlalaphasi inikela ngemivuzo yomhlalaphasi ebasebenzini ngeqhinga elaziwako lemivuzo ebasebenzini bombuso. Lemivuzo isekelwa ngeemali zeminikelo mqatjhi nomsebenzi. Iminikelo yomqatjhi esikhwameni ibhadelwa lokha imali nayibhadelwa ngesikhwameni. Akukho ukunikela okwenzelwe imivuzo yomhlalaphasi eentatimendeni zeemali zomNyango. Enye nenye ikghonakalo yesikolodo iyavezwa eentatimendeni zeemali zesiKhwama seNgeniso yesiTjhaba/Phrovinsi ingasi eentatimendeni zeemali zomNyango oqatjhako.
Imivuzo yezokwelatjhwa
Umnyango unikela ngemivuzo yezokwelapha kibo (abanye/boke) abasebenzi ngamaqhinga ahlathululwe kuhle wemivuzo. Lemivuzo isekelwa minikelo yomqatjhi no/namkha nomsebenzi. Iminikelo yomqatjhi esikhwameni ibhadelwa lokha imali nayibhadelwa esikhwameni. Akukho ukunikela okwenzelwa imivuzo yezokwelapha eentatimendeni zeemali zomNyango.
IsiTatimende SemiThethomgomo YokuHlola
Isikhwama semisebenzi yeentjhabatjhaba
Isikhwama semisebenzi seentjhabatjhaba sijamele imali elingana nenani lamasiso kanye/namkha nemali ebolekisiweko, namkha imali ebhadelelwe abasebenzi abasemsebenzini weentjhabatjhaba, kokuthoma ngonyaka weemali odlulileko. Ekuphelisweni, ukubuyisela emva namkha ukubuyisa kwemali enjalo kudluliselwa esiKhwameni seNgeniso.
Ingeniso ebuyiswako
Ingeniso ebuyiswako ijamele imali ebhadelwe beyavunywa esitatimendeni semali njengembhadela yeminyaka edlulileko, esele ibuyiseka emntwini obekakoloda ngesibanga sokungenzi ngendlela yesivumelwano. Ukubhadela kudluliselwa esiKhwameni seNgeniso kanye nalokha nakutholwa imali ebhadelwako.
Iimbalo ezimadaniswako
Imisebenzi ephathelene nobukghwari namasiko idluliselwe emNyangweni omutjha wezobuKghwari namaSiko isuka emNyangweni wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi netHeknoloji, owapheliswa ngomhlaka 31 Julayi 2002. ngakho-ke, umbiko womNyango ngewesikhathi seenyanga ezibunane kuphela, ngaphandle kweembalo ezimadanisiweko.
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
IinTatimende ZoNyaka ZeeMali
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
AmaNothi weenTatimende Zonyaka ZeeMali
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
AmaNothi weenTatimende Zonyaka ZeeMali
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
IINTATIMENDE ZONYAKA ZEEMALI
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
Iimbalobalo nelwazi elivezwe kilelihlangothi lombiko wonyaka lifuneka ngokuya kweSahluko 1, iHlangothi III J.3 miThetjhwana yokuPhathwa kwemiSebenzi yomPhakathi begodu ibekwe nguNgqongqotjhe wemiSebenzi yomPhakathi nokuPhatha ayibekela yoke iminyango ewela ngaphasi kwemiSebenzi yomPhakathi. Ithebula leembalobalo linikela ngelwazi eliphambili ngeendaba ezipgambili mayelana nokuphathwa kwabasebenzi. Ilwazi linqophe ukunikela iimbethamthetho amandla, iziko lokurhatjhwa kweendaba, umphakathi kanye nabadlalindima abaqakathekileko ukwelusa bonyana ingabe iminyango:-
Isebenzisa amandla wayo enikelwe ngaphasi komthetho wemiSebenzi yomPhakathi neeMali zoPhakathi ngendlela okungiyo,
Ifikelela okubekwe phambili ekutjhugululweni kwesitjhaba njengomba kuhlonywe yiKhabhinethi, isibonelo, ukulungisa imitjhapho yakade ekuqatjheni.
Imibiko yonyaka ikhutjhwa ngemva kokuphela konyaka weemali. Lokhu kuhloswe ngakho ukuqinisa ukuziphendulela kweminyango ebadlainindima abaqakathekileko. Amathebula akilombiko abuyekezwa njalo mNyango wemiSebenzi yomPhakathi nokuPhatha (DPSA). Nawufuna ilwazi elingezelelweko lifakwa kilombiko, rhgelebha uthumele imibono (ngeentjhukumiso ezicacileko) ku:-
Mnqophisi-mazombe
UmNyango wemiSebenzi yomPhakathi nokuPhatha
ITJHEJO:
Ukuqinisekisa bonyana kutholakala isikhathi esaneleko ukulinganisa nokufaka imibono yakho, qinisekisa bonyana koke okulethako kufika namkha ngaphambi komhlaka 31 Arhostosi.
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
UKUPHATHWA KWABASEBENZI
Ukusetjenziswa kweemali
Iminyango ibhajetha ngokuya kwamahlelo ahlathululwa kuhle. Amathebula alandelako arhunyeza ukusetjenziswa kweemali kokugcina okuhloliweko ngehlelo (Thebula1.1) kanye nangamabhendi wemirholo (Thebula 1.2). khulu khulu inikela ngesitjengiso semali esetjenziselwe iindleko zabasebenzi ngokuya kwehlelo ngalinye namkha ibhendi yomrholo ngaphakathi komnyango.
Ithebula 1.1 Iindleko zabasebenzi ngokuya kwehlelo, 2002/03
Iindleko zabasebenzi
Iindleko zebandulo
Imisebenzi yokufundela umSebenzi neKhethekileko
Iindleko zabasebenzi ngephesenti lenani lokusetjenziswa
Ubuncani beendleko zabaSebenzi umsebenzi ngamunye
ZokuPhatha
UbuKghwari, AmaSiko NeLimi EmPhakathini
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
AmaFa, AmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba NemiSebenzi YamaBulungelo WeeNcwadi
Inani
Thebula 1.2 Iindleko zabasebenzi ngebhendi yemirholo, 2002/03
Amabhendi Wemirholo
Ukusetjenziswa Kweemali Ebasebenzini
Iindleko Ezilingeneko Zabasebenzi Umsebenzi Ngamunye (R'000)
Abanamakghono aphasi (AmaZinga 1-2)
Abanamakghono (AmaZinga 3-5)
Ukukhiqiza ngekghono eliphezulu (AmaZinga 6-8)
Ukongamela ngekghono eliphezulu (AmaZinga 9-12)
Ubuphathi obuphezulu (AmaZinga 13-16)
Inani
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
Amathebula alandelako anikela ngesirhunyezo ehlelweni ngalinye Thebula 1.3 kanye nebhendi yemirholo Thebula, yokusetjenziswa okutholwe ngesibanga semirholo, ukusebenza isikhathi esidluleleko, imali orhelejwa ngayo nawuthenga indlu kanye nerhelebho lezokwelapha. Kenye nenye indima, ithebula linikela ngesitjengiso sephesenti lebhajethi yabasebenzi esetjenziselwe lezizinto.
Thebula 1.3 - Imirholo, Ukusebenza Isikhathi Esidluleleko, Imali Orhelejwa Ngayo Nawuthenga Indlu Kanye Nerhelebho Lezokwelapha ngehlelo Laka-2002/03
IHlelo Imirholo Ukusebenza Isikhathi HOA Irhelebho
Esidluleleko
Lezokwelatjhwa
Inani
Inani
Ukusebenza Isikhathi Esidluleleko Njengendleko Zabasebenzi
Inani
Inani
Irhelebho Lezokwelatjhwa Njengephesenti Leendleko Zabasebenzi
Zokuphatha
UbuKghwari, AmaSiko NeLimi Emphakathini
UkuThuthukiswa KwamaSiko neTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
AmaFa, AmaButhelelo Kanye NemiSebenzi YamaBulungelo Wesitjhaba 8 716 70,2 126 1,01 227 1,83 552 4.45
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
Thebula 1.4 - Imirholo, Ukusebenza Isikhathi Esidluleleko, Imali Orhelejwa Ngayo Nawuthenga Indlu Nerhelebho Lezokwelapha ngebhendi yemirholo, 2002/ 03
Ibhendi Yemirholo Imirholo Ukusebenza Isikhathi HOA Irhelebho
Esidluleleko Lezokwelatjhwa
Inani
Inani
Ukusebenza Isikhathi Esidluleleko Njengephesenti Leendleko Zabasebenzi
Inani
Irhelebho Lokuthenga Indlu Njengeendleko Zabasebenzi
Inani
Irhelebho Lezokwelatjhwa Njengephesenti Leendleko Zabasebenzi
Abanamakghono aphasi (Amazinga 1-2)
Abanamakghono
Amazinga 3-5
Ukukhiqiza
Ngekghono Eliphezulu
Amazinga 6-8
Ukongamela Ngekghono Eliphezulu
Amazinga 9-12
Ubuphathi Obuphezulu
Amazinga 13-16
Zokuqatjha NeenKhundla
Amathebula alandelako arhunyeza imbalo yeenkhundla ehlanganweni, imbalo yabasebenzi, izinga leenkhundla, kanye nokobana ingabe kunabasebenzi abangezelelweko ehlanganweni. Leli lwazi linikelwa ngokuya kwamatjhuguluko amathathu amakhulu:- ihlelo (Thebula 2.1), Ibhendi yomrholo (Thebula 2.2) kanye nemisebenzi eqakathekileko
Thebula 2.3.ImiNyango ifanise imisebenzi eqakathekileko efuna ukweluswa. IThebula 2.3 inikela ngelwazi lehlangano neenkhundla emisebenzini eqakathekileko yomnyango. Izinga leenkhundla liveza amaphesenti weenkhundla ezingakazaliswa.
IHlelo
Imbalo YeenKhundla
Isibalo Seenkhundla Zemisebenzi Ezizalisiweko
Izinga Leenkhundla
Isibalo Seenkhundla Ezizaliswe Ngokungezelela Ehlanganweni
Zokuphatha
UbuKghwari, AmaSiko neLimi Emphakathini
UkuThuthukiswa KwamaSiko NeTjhebiswano LeenTjhabatjhaba
AmaFa, ImiSebenzi YAmaButhelelo WeYiLando WesiTjhaba NemiSebenzi YesiTjhaba YamaBulungelo Weencwadi lnani
Ibhendi Yomrholo
Isibalo Seenkhundla
Isibalo Seenkhundla Ezizalisiweko
Izinga Leenkhundla
Isibalo
Seenkhundla Ezizaliswe Ngokungezelela Ehlanganweni
Zamakghono Aphasi
Amazinga 1-2
Abanamakghono
Amazinga 3-5
Ukukhiqiza Ngokwezinga Eliphezulu
Amazinga 6-8
Ukongamela Kwekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)
Ubuphathi Obuphezulu
Amazinga 13-16
Inani
IThebula 2.3 Zokuqatjha Neenkhundla Zemisebenzi Eqakatheke Khulu, 31 Matjhi 2003
Imisebenzi Eqakatheke Khulu
Isibalo Seenkhundla
Iinkhundla Ezizalisiweko
Izinga Leenkhundla
Isibalo Seenkhundla Ezizaliswe Ehlanganweni
Ayikho
Inani
Ilwazi kenye nenye indima liveza ubujamo kusukela ngomhlaka 31 March 2003. Ekutjengiseni amatjhuguluko emukghweni yabasebenzi esikhathini esimnyaka oqaliweko, uyabawiwa bona uqale isahluko 4 salombiko.
Ukulinganiswa Komsebenzi
Imithetjhwana yemiSebenzi yomPhakathi ka-1999 yafaka ukulinganiswa kwemisebenzi njengendlela yokuqinisekisa bona umsebenzi olinganako urholelwa ngokulingana. Ngokusebenzisa umleyo obekwe enarheni yoke, iimphathimandla ezenza lokhu zingalinganisa namkha zilinga kabutjha umsebenzi omunye nomunye eenhlanganweni zazo. Ngokuya kweenJamiso zoke iinhkundla ezisemazingeni 9 ukuya phezulu kufanele zilinganiswe ngaphambi kokuzaliswa.
Lokhu kuzaliselelwe siqunto sakaNgqongqotjhe wemiSebenzi yomPhakathi nezokuPhatha bonyana yoke imisebenzi ye-SMS kufanele ilinganiswe ngaphambi kwaka-31 Disemba 2002. Ithebula elandelako (iThebula 3.1) irhunyeza isibalo semisebenzi eyalinganiswa ngonyala oqaliweko. Ithebula godu inikela ngeembalobalo ngembalo yeenkhundla ezenziwa ngcono namkha ezehliswako.
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
Ibhendi Yomrholo
Isibalo Seenkhundla
Isibalo Seenkhundla Ezilinganisiweko
Amaphesenti Weenkhundla Ezilinganisiweko Ngokuya Kwamabhendi Wemirholo
Isibalo Seenkhundla Ezenziwe Ngcono
Iinkhundla Ezehlisiweko
Isibalo
Isibalo
Bamakghono Aphasi (Amazinga 1-2)
Abanamakghono
Amazinga 3-5
Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu
Amazinga 6-8
UKongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)
IBhendi YemiSebenzi YobuPhathi ObuPhezulu A
IBhendi yemiSebenzi yobuPhathi obuPhezulu B
IBhendi yemiSebenzi yobuPhathi obuPhezulu C
IBhendi yemiSebenzi yobuPhathi obuPhezulu D
Inani
Ithebula elandelako inikela ngesirhunyezo sembalo yabasebenzi ubujamo bemirholo yabo eyakhutjhulwako ngesibanga sokwenziwa ngcono kweenkhundla zabo.
Isibalo sabasebenzi singahluka esibalweni seenkhundla ezenziwe ngcono ngombana akusi boke abasebenzi abafakwa eenkhundleni ezitjha begodu ezinye iinkhundla ezenziwa ngcono ezenziwa kungase kwenze bona azikazaliswa.
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
IThebula 3.2 Isitjengiso sabasebenzi imirholo yabo eyenziwa ngcono ngesibanga sokwenziwa ngcono kweenkhundla zabo, 1 Apreli 2002 ukuya ku-31 Matjhi 2003
Abazuzi
AbaNzima
AmaKhuwa
Inani
Abomma
Abasebenzi Abarholopheleko
Ithebula elandelako irhunyeza isibalo sezehlakalo lapho amazinga wemirholo bekadlula igreyidi ebekwe ngokulinganiswa kwemisebenzi. Amabanga wokwehluka anikelwa kenye nenye indima.
IThebula 3.3 Abasebenzi amazinga wemirholo yabo edlula igreyidi ebekwe ngokulinganiswa kwemisebenzi, 1 Apreli 2002 ukuya ku-31 Matjhi 2003 (ngokuya kwe-PSR 1.V.C.3)
Umsebenzi
Imbalo Yabasebenzi
Izinga Lokulinganiswa Komsebenzi
Izinga Lokurholelwa
Ibanga Lokwehluka
Akukho
Inani loke labasebenzi imirholo yabo edlula izinga elibekwe kulinganiswa komsebenzi ngo-2002/03
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
IThebula 3.4 irhunyeza abazuzi bokungehla ngokuya komhlobo, ubulili nokurholophala.
IThebula 3.4 Isitjengiso sabasebenzi amazinga wemirholo yabo adlula igreyidi ebekwe ngokulinganiswa kwemisebenzi, 1 Apreli 2002 ukuya ku-31 Matjhi 2003 (ngokuya kwe-PSR 1.V.C.3)
Isibalo sabasebenzi imirholo yabo edlula amagreyidi abekwe ngokulinganiswa Ayikho kwemisebenzi ngo-2002/ 03
Amatjhuguluko Wabasebenzi
Isahlukwesi sinikela ngelwazi lamatjhuguluko ekuqatjheni esikhathini sonyaka weemali. Amazinga wokungena nokulisa emsebenzini kwabasebenzi anikela ngesitjengiso semikghwa esitjengisweni sokuqatjha komnyango. Amathebula alandelako anikela ngesirhunyezo samazinga wokungena nokuphuma kwabasebenzi ngokuya kwebhendi yemirholo (Thebula 4.1) kanye nemisebenzi engeqakatheke khulu (Thebula 4.2). ( Lemisebenzi eqakatheke khulu kufanele ifane naleyo erhemiswe eThebuleni 2.3).
Table 4.1 Amazinga wokungena nokuphuma kwabasebenzi ngokuya kwebhendi yemirholo esikhathini esathoma ngomhlaka 1 Oktoba 2002 ukuya ku-31 Matjhi 2003
Ibhendi Yemirholo
Isibalo Sabasebenzi Ngokuya Kwebhendi Ngayinye Ngomhlaka 1 Oktoba 2002
Ukukhonjwa Nokudluliselwa Kwabasebenzi Emnyangweni
Ukupheliswa Komsebenzi Nokudluliselwa Ngaphandle Komnyango
Izinga Lokungena Nokulisa Umsebenzi
Abanamakghono Aphasi (Amazinga 1-2)
Abanamakghono (Amazinga 3-5)
Ukukhiqiza Ngekghono Elikhulu (Amazinga 6-8)
Ukongamela Ngekghono Elikhulu (Amazinga 9-12)
Ibhendi Yobuphathi Obuphezulu A
Ibhendi Yobuphathi Obuphezulu B
Ibhendi Yobuphathi Obuphezulu C
Ibhendi Yobuphathi Obuphezulu D
Inani
Table 4.2 Amazinga wokulisa nokungena emsebenzini oqakatheke khulu ngonyaka esikhathini esisukela ku-1 Apreli 2002 ukuya ngomhlaka 31 Matjhi 2003
Umsebenzi
Isibalo Sabasebenzi Ngokuya Kwebhendi Ukusukela Ngomhlaka 1 Oktoba 2002
Ukukhomba Nokudluliselwa Emnyangweni
Ukupheliswa Komsebenzi Nokudluliselwa Ngaphandle Komnyango
Izinga Lokungena Nokulisa
Awukho
Inani
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
IThebula 4.3 ifanisa amabanga amakhulu wokobana kungani abasebenzi batjhiya umnyango.
IThebula 4.3 Amabanga wokobana Kungani abasebenzi batjhiya umnyango
Umhlobo Wokuphelisa
Isibalo
Ukufa
Ukulisa
Ukuphela kwekontraga
Ukuqothwa ngesibanga semiraro yokusebenza
Ukuqothwa ngesibanga sokungaziphathi kuhle
Ukuqothwa ngesibanga sokungasakghoni ukusebenza kuhle
Ukulisiswa ngesibanga sokungaphili kuhle
Umhlalaphasi
Ukudluliselwa kweminye iminyango yombuso
Okhunye
Inani
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
Ithebula 4.4 Ukuphuhliswa Ngomsebenzi Oqakatheke Khulu
Umsebenzi
Abasebenzi
Ukukhutjhulelwa Kelinye Izinga Lomrholo
Ukukhutjhulwa Kwebhendi Yemirholo Njengephesenti Labasebenzi Ngezinga Lomrholo
Iragelo Phambili Ukuya Kwenye Inotjhi Ngaphakathi Kwezinga Lomrholo
Awukho
Inani
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
IThebula 4.5 Ukuphuhliswa Ngebhendi Yomrholo
Ibhendi Yomrholo
Abasebenzi
Ukukhutjhulelwa Kwelinye Izinga Lomrholo
Ukuphuhliswa Kwamabhendi Wemirholo Njengephesenti Labasebenzi Ezingeni Lomrholo
Iragelo Phambili Eliya Kwenye Inotjhi Ezingeni Lomrholo
Abanamakghono aphasi (Amazinga 1-2)
Abanamakghono (Amazinga 3-5)
Ukukhiqiza Ngezinga Eliphezulu (Amazinga 6-8)
Ukongamela Kwekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)
Ubuphathi Obuphezulu (Amazinga 13-16)
Inani
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
Ukulinga Kwezokuqatjha
IThebula 5.1 Imbalo yabasebenzi (kufaka hlangana abantu abarholopheleko) kelinye nelinye ihlangothi lemisebenzi elandelako njengangomhlaka 31 Matjhi 2003
Abobaba Abomma Inani
Abasebenza Ngomthetho, Iinkhulu Eziphezulu Nabaphathi
Abafundele Imisebenzi
Abosothekniki Nabakhambisani Abafundele Imisebenzi
Abomabhalana
Abasebenzi Bezemisebenzi Nokuthengisa
Abasebenzi Bezelimo Nokuthiya
Abasebenzi Bezobuciko Nemisebenzi Ekhambelanako
Abahleli Bamalunga Nabasebenzisi Belitjhini Nemafemini
Imisebenzi Elula
Inani
Abasebenzi abarholopheleko
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
AbaNzima Abobaba 27%
AbamHlophe Abobaba 9%
AbaNzima Abomma23%
IThebula 5.2 Inani loke labasebenzi (kufaka hlangana abasebenzi abarholopheleko) kenye nenye ibehndi yomsebenzi elandelako ukusukela mhlana amalanga ama-31 Matjhi 2003
Ibhendi Yemisebenzi
Abobaba Abomma Inani
AbaNzima
AbamHlophe
AbaNzima
AbamHlophe
Ubuphathi Obuphezulu
Ubuphathi Obuphezulu
Nobuphathi Obuphakathi
Abanganamakghono Nokuthatha IInqunto Ngokuhlathululiweko
Inani
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
Ibhendi
Yemisebenzi
Abobaba Abomma Inani
AbaNzima
AbamHlophe
AbaNzima
AbamHlophe
Ubuphathi Obuphezulu
Ubuphathi Obuphezulu
Nobuphathi Obuphakathi
Abanamkghono Alingeneko Kanye Nabenza Iinqunto Ngokuzithathela
Abanganamakghono Nokuthatha Iinqunto Ngokuhlathululiweko
Inani
Abasebenzi Abarholopheleko
IThebula 5.4 Ukukhutjhulelwa Eenkhundleni Eziphezulu Esikhathi Esathoma Ngomhlaka 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003
Ibhendi
Yemisebenzi
Abobaba Abomma Inani
AbaNzima
AbamHlophe
AbaNzima
AbamHlophe
Ubuphathi Obuphezulu
Ubuphathi Obuphezulu
Nobuphathi Obuphakathi
Abanamkghono Alingeneko Kanye Nabenza Iinqunto Ngokuzithathela
Abanganamakghono Nokuthatha Iinqunto Ngokuhlathululiweko
Inani
Ibhendi
Yemisebenzi
Abobaba Abomma Inani
AbaNzima
AbamHlophe
AbaNzima
AbamHlophe
Ubuphathi Obuphezulu
Ubuphathi Obuphezulu
Nobuphathi Obuphakathi
Abanganamakghono Nokuthatha Iinqunto Ngokuhlathululiweko
Inani
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
IThebula 5.6 Amagadango Wokukhalima Esikhathini Esathoma Ngomhlaka 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003
Ibhendi Yemisebenzi
Abobaba Abomma Inani
AbaNzima
AbamHlophe
AbaNzima
AbamHlophe
Igadango Lokukhalima
IThebula 5.7 Ukuthuthukiswa Kwamakghono ESikhathini Esathoma Ngomhlaka 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003
Amahlangothi wemisebenzi
Abobaba Abomma Inani
AbaNzima
AbamHlophe
AbaNzima
AbamHlophe
Abenzi Bomthetho, IInkhulu Eziphezulu Nabaphathi
Abafundele Imisebenzi
AboTheknitjhiyeni Nabakhambisani Abafundele Lomsebenzi
Abomabhalana
Abasebenzi Bezemisebenzi Nokuthengisa
Abasebenzi Abanekghono Bezelimo Nebezokuthiya
Abasebenzi Banakghono Wezandla Nemisebenzi Ekhambelanako
Abesebenzisi Bamafemu Nebemitjhini Kanye Nabahleli Malunga
Imisebenzi Elula
Inani
Abasebenzi Abarholopheleko
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
Imivuzo Yokusebenza
Ukukhuthaza ukusebenza kuhle, umnyango wanikela ngemivuzo elandelako yokusebenza kuhle ngesikhathi sonyaka oqaliweko. Ilwazi linikelwa ngokuya komhlobo, ubulili noburhole (kuThebula 6.1), amabhendi wemirholo (kuThebula 6.2) nemisebenzini eqakatheke khulu (kuThebula 6.3).
IThebula Yokuzuza
Iindleko
Isibalo Sabazuzi
Inani Loke Labasebenzi Esiqhemeni
Iindleko
Iindleko Ezilingeneko Ngokuya Komsebenzi Ngamunye (R 000)
AbaNZima
Abobaba
Abomma
Abobaba
Abomma
Abobaba
Abomma
AbamHlophe
Abobaba
Abomma
Inani
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
IThebula 6.2 Imivuzo Yokusebenza Ngokuya Kwebhendi yemirholo Engapahsi KwemiSebenzi Yobuphathi Obuphezulu
Amabhendi Wemirholo
Isithombe Sabazuzi
Iindleko
Isibalo Sabazuzi
Imbalo Yabasebenzi
Inani Leendleko
Iindleko Ezilingeneko ngokuya Komsebenzi Ngamunye
Inani Leendleko Njengephesente Lemali Esetjenziswe Ebasebenzini
Abanamakghono Aphasi
Amazinga 1-2
Abanamakghono
Amazinga 3-5))
Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 6-8)
Ukongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)
Inani
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
IThebula 6.3 Imizvuzo Yokusebenza Emisebenzini Eqakatheke Khulu, 1 Apreli 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003
Imisebenzi Eqakatheke Khulu
Isithombe Somzuzi
Iindleko
Ayikho
Inani
IThebula 6.4 Imivuzo Ekhambelanako (ibhonasi yemali), ibhendi yomrholo, yemiSebenzi Yobuphathi Obuphezulu
Amabhendi Wemirholo
Isithombe Somzuzi
Iindleko
Isibalo Sabazuzi
Imbalo Yabasebenzi
Inani Leendleko
Ubuncani Beendleko Emsebenzini Ngamunye
Ibhendi A
Ibhendi B
Ibhendi C
Inani
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
Abasebenzi Bangaphandle
Amathebula angenzasi arhunyeza ukuqatjhwa kwamaphandle emnyangweni ngokuya kwamabhendi wemirholo kanye nangomsebenzi omkhulu. Amathebula godu arhunyeza amatjhuguluko enanini loke labasebnenzi bamaphandle kenye nenye ibhendi yemirholo kanye nakomunye nomunye umsebenzi.
IThebula 7.1 Abasebenzi Bangaphandle, Ukusukela Ngomhlaka 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003, Ngebhendi Yemirholo
Ibhendi Yomrholo
Lenani Lenani Letjhuguluko
Abanamakghono Aphasi (Amazinga 1-2)
Abanamakghono
Amazinga 3-5))
Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 6-8)
Ukongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)
Ubuphathi Obuphezulu (13-16)
Inani
IThebula 7.2 Abasebenzi Bangaphandle Ukusukela Ngomhlaka 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003, Ngokuya Komsebenzi Omkhulu
Umsebenzi Omkhulu
Itjhuguluko
Isibalo
Isibalo
Isibalo
Itjhuguluko
Awukho
Inani
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
IKomitjhini yabaSebenzi bomBuso yaveza isidingo sokweluswa ngokutlhogomela kwelifi yokugula ebasebenzini bombuso. Amathebula alandelako
Ibhendi Yomrholo
Inani Lamalanga Athathiweko
Isibalo Sabasebenzi Abathathe Ilifi Yokugula
Amaphesente Wembalo Yabasebenzi Abasebenzisa Ilifi Yokugula
Ubuncani Bamalanga Umsebenzi Ngamunye
Isilinganiso Seendleko
Abanamakghono Aphasi (Amazinga 1-2)
Abanamakghono
Amazinga 3-5))
Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 6-8)
Ukongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)
Ubuphathi Obuphezulu (13-16)
Inani
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
IThebula 8.2 Ilifi Yokurholophala (Kwesikhatjhana Kanye nokonomphela), 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 December 2002
Ibhendi Yomrholo
Inani Lamalanga Athathiweko
Isibalo Sabasebenzi Abathathe Ilifi Yokugula
Amaphesente Wembalo Yabasebenzi Abasebenzisa Ilifi Yokugula
Ubuncani Bamalanga Umsebenzi Ngamunye
Isilinganiso Seendleko
Abanamakghono Aphasi (Amazinga 1-2)
Abanamakghono
Amazinga 3-5))
Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 6-8)
Ukongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)
Ubuphathi Obuphezulu (13-16)
Inani
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
IThebula 8.3 irhunyeza ukusetjenziswa kwelifi yonyaka. Isivumelwano semirholo esenziwa namayuniyoni e-PSBC ngo-2000, sifuna ukuphathwa kwelifi yonyaka ukukhandela amazinga aphezulu wokubhadelwa kwamalanga welifi angasetjenziswa ngesikhathi sokupheliswa kwesikhathi sokusebenza.
IThebula 8.3 Ilifi Yonyaka, 1 Oktoba 2002 Ukuya ku-31 Disemba 2002
Ibhendi Yemirholo
Inani Loke Lamalanga Athathiweko
Ubuncani Bawo Emsebenzini Ngamunye
Abanamakghono Aphasi (Amazinga 1-2)
Abanamakghono
Amazinga 3-5))
Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 6-8)
Ukongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)
Ubuphathi Obuphezulu (13-16)
Inani
ILifi Yonyaka Ngokuya Kwebhendi Yomrholo
Izinga 13-16
Izinga 1-2
Izinga 3-5
Izinga 6-8
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
Izinga 9-12
Ibhendi Yemirholo
Inani Loke Lamalanga Alethwe Phambili Athathiweko
Ubuncani Benani Lamalanga Athathwe Msebenzi Ngamunye
Ubuncani Balanga Welifi Alethwe Phambili Ngokuya Komsebenzi Ngomhlaka 31 Disemba 2002
Abanamakghono Aphasi (Amazinga 1-2)
Abanamakghono
Amazinga 3-5))
Ukukhiqiza Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 6-8)
Ukongamela Ngekghono Eliphezulu (Amazinga 9-12)
Ubuphathi Obuphezulu (13-16)
Inani
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
Ithebula elandelako irhunyeza ukubhadela okwenziwa kibo boke abasebenzi ngesibanga selifi engakhenge ithathwe.
IBANGA
Inani Loke
Isibalo Sabasebenzi
Ubuncani Bokubhadelwa Umsebenzi Ngamunye
Ukubhadelwa kwelifi ngo-2002/3 ngesibanga sokungasetjenziswa kwelifi esikhathi somzombe odlulileko
Ukubhadelwa kwelifi elethwe phambili ngokupheliswa komsebenzi ngo-2002/3
Ukubhadelwa kwelifi kwanjesi ngokuqedwa kwemisebenzi ngo-2002/3
Inani
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
AMAHLELO WE-HIV NENTUMBANTONGA Kanye Nokuthuthukiswa KwezePilo
Amagadango amakhulu athethweko ukwehlisa ingozi
Awakho
Ibandulo Eliphezulu Lerhelebho Lokuthoma
Ukwelatjhwa Kwamanceba
Ukwembathwa kwamaglavu
Ukusetenziswa kuhle kwamasirinji nesivuseleli kuphefumula kanye nevelfu yokufutha isifuba nenaliti
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
IThebula 9.2 Imininingwana Yokuthuthukiswa Kwezamaphilo Kanye Namahlelo Wentumbantonga ne-HIV (tshwaya ibhokisi elifaneleko begodu unikele ngelwazi elifunekako)
Umbuzo
Iye
Awa
Imininingwana, nayikuthi uthe iye
Ingabe umnyango uthumele isikhulu se-SMS ukufezakalisa iinjamiso ezitholakala eHlangothini VI leSahluko 1 semiThetjhwana yemiSebenzi yomPhakathi, 2001 Nakunjalo, nikela ngegama laso nesikhundla.
Ingabe umnyango uneyunithi eqalene namalunga athileko wabasebenzi ukuphuhlisa ipilo nepilo ehle yabasebenzi Natikuthi kunjalo, tjengisa imbalo ababandakanyeka kilomsebenzi kanye nebhajethi yonyaka etholakalako khona kuzakufezwa lomnqopho.
Ingabe umnyango ufake iHlelo lokuRhelejwa kwabaSebenzi namkha lokuThuthukiswa kwamaPhilo ebasebenzini bawo Nayikuthi kunjalo, tjengisa amaphuzu aqakathekileko/imisebenzi yehlelo.
Ibandulo nokwazisa. Umsebenzi we-VTC kanye newerhelebho lezengqondo. Ibandulo lamakghono wokuphila.
Ingabe umnyango uhlome (a) ikomiti/amakomiti atjhiwo eHlangothini VI leSahluko 1 semiThetjhwana yemiSebenzi yomPhakathi, 2001 Nayikuthi kunjalo nikela ngamagama wamalunga wekomiti kanye nabadlalindima ababajameleko.
Mma M Gilder amaButhelelo wemiLando yesiTjhaba
Mma N Msindo ImiSebenzi YesiTjhaba YamaLimi
Ingabe umnyango uyibuyekezile imithethomgomo yezokuqatjha nemikghwa ukuqinisekisa iindlela zokobana lokhu akubandlululi ngokungemthetho abasebenzi ngokuya kobujamo babo be-HIV Nayikuthi kunjalo, yenza imithethomgmo yezokuqatjha/ imikghwa ebuyekeziweko.
Ingabe umnyango ufake amagadango wokuvikela abasebenzi abaomulwana we-HIV namkha labo okuthathwa bonyana banawo ekubandlululweni Nayikuthi kunjalo yenza irhelo lamagadango aqakathekileko.
Umthethomgomo okhona kufanele kukhulunyiswane ngawo butjha ngesibanga sokuhlukana komnyango.
Ingabe umnyango ukhuthaza abasebenzi bawo bona bangenele ukuthola iRhelebho lezeNgqondo ngokuzithandela kanye nokuHlolwa iinganzi Nayikuthi kunjalo yenza irhelo lemiphumela oyifikelelko.
Abantu abanengi abathatha irhelebho lezengqondo abayi khonokho ekuhlolweni iingazi. Abatahthu asele bayokuhlolwa akhenge baseza ukuzokuthatha imiphumela yabo.
Ingabe umnyango wenze amagadango/ iintjengisi zokwelusa nokulinganisa umphumela wehlelo lawo lokuthuthukiswa kwezepilo Nayikuthi kunjalo yenza irhelo lamagadango lawo/iintjengisi.
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
Itjhebiswano Lezabasebenzi
Iimvumelwano zokusebenzisana ezilandelako zenziwa hlangana kwamayuniyoni nomyango.
Inani loke leemvumelwano zokusebenzisana Azikho
Ithebula elandelako irhunyeza umphumela wokulalelwa kokukhalima okwenziwa ngaphakathi komnyango ngonyaka oqaliweko.
Ithebula 10.2 Ukungaziphathi kuhle nokuqedwa kokulalelwa kokukhalinywa, 1 Apreli 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003
Ukulalelwa kokukhalima - 2002/ 03 Akukho
Ithebula 10.3 Imihlobo Yokungaziphathi Kuhle Okwalungiswa Ekulalelweni Kokukhalima
Umhlobo wokungaziphathi kuhle
Isibalo
Akukho
Inani
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
Isibalo
Imbalo yeenghonghoyilo ezirarululiweko
Imbalo yeenghognhoyilo ezingakararululwa
Inani loke leenghonghoyilo ezenziwako
Ithebula 10.5 Imibango Eyenziwa Ngemikhandlu Esikhathini Sango-1 Apreli 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003
Isibalo
Isibalo semibango esamukelwako
Isibalo semibango esararhelwa ngeqadi
Inani loke lemibango eyenziwako
Ithebula 10.6 Izenzo Zokungalwa Komsebenzi Esikhathi Sango-1 Apreli 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003
Inani lamalanga wokusebenza alahlekako
Inani leendleko (R 000) zamalanga wokusebenza alahlekako
Iindleko (R 000) ezabuyiswa ngesibanga sokuthi nawungasebenziko awubhadelwa
Isibalo sabantu abajanyisiweko
Isibalo sabantu ukujanyiswa kwabo okudlula amalanga ama-30
Ubuncani bamalanga ajanyisiweko
Iindleko zokujanyiswa (R 000)
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
Ukuthuthukiswa Kwamakghono
Lesi sahluko siveza imizamo yomnyango mayelana nokuthuthukiswa kwamakghono.
Amahlangothi Wemisebenzi
Ubulili
Iindingo Zobandlwa Ezifaniswe Ekuthomeni Kwesikhathi Sokubika
Amahlelo wokufunda usebenza
Amahlelo wamakghono kanye nezinye iimfundo ezifitjhani
Eminye imihlobo yokubandula
Inani
Abenzi Bomthetho, IInkhulu Eziphezulu Nabaphathi
Bengubo
Abobaba
Abafundele Imisebenzi
Bengubo
Abobaba
AboTheknitjhiyeni Nabakhambisani Abafundele Lomsebenzi
Bengubo
Abobaba
Abomabhalana
Bengubo
Abobaba
Abasebenzi Bezemisebenzi Nokuthengisa
Bengubo
Abobaba
Abasebenzi Abanekghono Bezelimo Nebezokuthiya
Bengubo
Abobaba
Abasebenzi Bezobuciko Nemisebenzi Ekhambelanako
Bengubo
Abobaba
Abesebenzisi Bamafemu Nebemitjhini Kanye Abahleli Malunga
Bengubo
Abobaba
Imisebenzi Elula
Bengubo
Abobaba
Inani Loke
Bengubo
Abobaba
Inani
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
Amahlangothi Wemisebenzi
Ubulili
Iindingo Zobandlwa Ezifaniswe Ekuthomeni Kwesikhathi Sokubika
Amahlelo wokufunda usebenza
Amahlelo wamakghono kanye nezinye iimfundo ezifitjhani
Eminye imihlobo yokubandula
Inani
Abenzi Bomthetho, IInkhulu Eziphezulu Nabaphathi
Bengubo
Abobaba
Abafundele Imisebenzi
Bengubo
Abobaba
AboTheknitjhiyeni Nabakhambisani Abafundele Lomsebenzi
Bengubo
Abobaba
Abomabhalana
Bengubo
Abobaba
Abasebenzi Bezemisebenzi Nokuthengisa
Bengubo
Abobaba
Abasebenzi Abanekghono Bezelimo Nebezokuthiya
Bengubo
Abobaba
Abasebenzi Bemisebenzi Yezandla Nemisebenzi Ekhambelanako
Bengubo
Abobaba
Abesebenzisi Bamafemu Nebemitjhini Kanye Abahleli Malunga
Bengubo
Abobaba
Imisebenzi Elula
Bengubo
Abobaba
Inani Loke
Bengubo
Abobaba
Inani
UkuPhathwa KwabaSebenzi: UmBiko WokoNgamela
Ukulimala Emsebenzini
Amathebula alandelako anikela ngelwazi lokulimala emsebezini.
Ithebula 12.1. Ukulimala emsebenzini, 1 Apreli 2002 Ukuya ku-31 Matjhi 2003
Ihlobo lokulimala emsebenzini
Isibalo
Okwafuna itjhejo lezokwelatjhwa elisisekelo
Ukurholophala kwesikhatjhana
Ukurholophala unomphela
Okwarholela ekufeni
Inani
Ukusetjenziswa Kwezazi
Ithebula 13.1: Ukucozululwa kokukhonjwa kwezazi ngokusebenzisa imali ebekelwe iminqopho ekhethekileko
Inani loke lezazi abasebenze ephrojekthini
Ubude: amalanga wokusebenza
Inani lekontraga ngamaRanda
Ukukhonjwa kwezazi zokuphathwa kwetjhuguluko
Ukukhonjwa komPhathi weeMali wesikhatjhana eBulungelweni leeNcwadi leSewula Afrika
Ukukhonjwa kweZazi ukwenza ukutlama, ukubeka kuhle nokusatjalaliswa kombiko wonyaka we-DACST waka-2002
Inani lezazi
Inani lobude loke: Amalanga wokusebenza
Inani lekontraga ngamaRanda
AbaNtu Abebadinywe Amathuba Ngaphambilini (HDIs)
Ithebula 13.2: Ukucozululwa kokukhonjwa kwabasebenzeli ngokusebenzisa iimali ezibekelwe iminqopho ekhethekileko, ngokuya kwehlelo lokuBonelelwa Kwabantu Abebadinywe Amathuba Ngaphambilini (ama-HDI)
Ukukhonjwa kwesazi sokuphathwa kwetjhuguluko
Ukukhonjwa komPhathi weeMali wesikhatjhana eBulungelweni leeNcwadi leSewula Afrika
Ukukhonjwa kweSazi ukwenza ukutlama, ukubeka kuhle nokusatjalaliswa kombiko wonyaka we-DACST waka-2002
Ithebula 13.3: Ukucozululwa kokukhethwa kwezazi ngokusebenzisa iimali zabanikeli
Inani loke lezazi ezisebenze ephrojekthini
Ubude: Amalanga wokusebenza
Inani lokunikela kwabanikeli ngamaRanda
Ayikho
Inani loke lezazi
Inani loke lamalanga wokusebenza
Inani lekontraga ngamaRanda
Ithebula 13.4: Ukucozululwa kwezazi ezikhonjwe ngokusebenzisa iminikelo yabaNikeli, ngokuya kwe-HDI
Azikho
IMINININGWANA YOKUTHINTANA
IHLANGANO I-ADRESI IDOROBHA IKHODI UMTATO IFEKSI
ImiNyango YamaPhrovinsi
IinHlangano EziHlonywe Ngokuya KomThetho WePalamende
ImiNiningwana yokuThintana: ImiNyango YamaPhrovinsi neziNye IinHlangano
UmNyango WezobuKghwari NamaSiko: UmBiko WoNyaka 2002/2003
<fn>nde_Article_National Language Services_UMNYANGO WEZOBULUNGIS.txt</fn>
UMNYANGO WEZOBULUNGISWA NOKUTHUTHUKISWA KOMTHETHOSISEKELO
Thina kilomNyango sizinikele ekuphrakthiseni imithethokambiso elandelako yeTjhejo laBantu Mantanzi ngaphandle kokuriyada. Sizokurhabisa ukufezekisa khona sizokufikelela emazingeni amukelekako naphezulu wokunikelwa kwemisebenzi kunye nekhwalithi ngokurhaba okukghonekako.
UKUBONISANA
Izakhamizi kufanele kuboniswane nazo ngamazinga nekhwalithi yemisebenzi yomphakathi eziyitholako begodu, nakukghonekako, kufanele zinikelwe ithuba lokukhetha ngemisebenzi enikelwako.
Kufanele uqiniseke bona ukuBonisana kwenziwa ngokujwayelekileko begodu ngerherho, ukukghonakalisa i-ofisi ukukhambisana neendingo zamakhastama.
AMAZINGA WOMSEBENZI
Izakhamizi kufanele zitjelwe ngezinga kunye nekhwalithi yemisebenzi yomphakathi ezizayithola khona zizakwazi bona zilindele ini.
Unesibopho nokuziphendulela esibethamthethweni ekufezakaliseni umthethomgomo wombuso, ngakho-ke utlhoga ukuqiniseka bona imisebenzi inikelwa ngezinga elamukelekako kumakhastama.
UKUFIKELELEKA
Zoke izakhamizi kufanele zibe nokufikelela okulinganako emisebenzini ezifaneleko.
Kufanele unqophise bewubeke lokho okuhloswe bona kwenziwe khona kuzakungezelela ngokuragela phambili ukufikeleleka kilabo abangakhenge bathole mathuba ngaphambilini, isibonelo, abantu abarholopheleko. Utlhoga ukuqiniseka bona zoke iinliyo ekufikeleleni ziyasuswa.
IHLONIPHO
Izakhamizi kufanele ziphathwe ngehlonipho nokucatjangelwa.
Uzakutlhoga ukuqiniseka bona amarhelo wokuziphatha womNyango afaka amazinga weendlela zokuphathwa kwamakhastama.
ILWAZI
Izakhamizi kufanele zinikelwe ilwazi elizeleko nelinembileko mayelana nemisebenzi yomphakathi okufanele ziyithole.
Ilwazi kulithulusi elinamandla khulu elitholwa makhastama ekusebenziseni amalungelo wawo ekutholeni imisebenzi emihle. Ama-ofisi kufanele anikele ngelwazi elizeleko, elinembako nelitjha mayelana nemisebenzi ayinikelako.
UKUVULEKA KUNYE NOKUNGAFIHLI LITHO
Izakhamizi kufanele zitjelwe ngokuthi ama-ofisi wesiTjhaba nesiFunda akhanjiswa njani, adla malini nokuthi ngubani owaphetheko.
Akusi makhastama wangaphandle kuphela okufanele athole ilwazeli kodwana nabasebenzi bangaphakathi kufanele balithole. Ilawulo kufanele libe njengencwadi evulekileko. Ufanele unikele ilwazi ngokwenza kwakho mayelana namazinga abekiweko wokukhuphula ukulethwa kwemisebenzi ethuthukileko, ukubulungwa kweemali kunye nokungezelelwa kwekghono. Imininingwana yamalunga wabasebenzi neenkhulu eziphezulu kufanele ingabi yifihlo.
UKULUNGISWA
Nayikuthi amazinga athenjisiweko wemisebenzi akhange afikelelwe, kufanele kunxanxabezwe ezakhamizini, ihlathululo ezeleko kunye nentatha yamsinya nephumelelisako begodu nakwenziwa iinghonghoyilo, izakhamizi kufanele zithole ipendulo enezwelo nehle.
Ikghoneko kunye nokufuna ukuthatha igadango izinto nazingakhambi kuhle kuyinto eqakathekileko ekambisweni yokubekwa kwamazinga. Uzakutlhoga ukukhuthaza umbiko obuyako e-ofisini lakho.
UKUSEBENZISWA KUHLE KWEEMALI
Imisebenzi yomphakathi kufanele inikelwe ngokonga nangekghono khona kuzakunikelwa izakhamizi ukubulungwa okukhulu kweemali.
Uzakubawiwa bona utjho iindawo lapho ukubulunga kufuneka khona begodu nokulethwa kwetuthuko emisebenzini engaba mphumela wokufikelelwa kokubulunga. Imalakho kufanele isetjenziswe ngokuhlakanipha.
Umthethokambiso ohlahlako wemisebenzi yomphakathi kuzakuba ngiloyo wemisebenzi ebantwini
<fn>nde_Article_National Language Services_UMNYANGO WEZOKUTHUTHU.txt</fn>
IKAMBISO YEENQHEMA ZOKUHLUNGA ABATHOLA IRHELEBHO LABARHOLOPHELEKO KUNYE NELABATLHOGONYELWAKO
I DISEMBA 2001
UMNYANGO WEZOKUTHUTHUKISWA KOMPHAKATHI
UKUPHATHWA KWEENQHEMA ZOKUHLUNGA
ISINGENISO
Amatjhuguluko enziwe emThetjhwaneni womThetho wezokuRhelejwa komPhakathi oyinomboro 59 ka 1992, azakuthoma ukusebenza ngezi- 1 Disemba 2001, anikela amajamo wokungahlonywa kweenqhema zokuhlunga, amalunga wazo azakukhethwa nguMnqophisi Mazombe, ukuhlahluba ilwazi kunye nokuhlola uburhole nokutlhoga itlhogomelo ngeminqopho yokuphakamisa ukunikelwa kwezabelo zemali.
IMINQOPHO YEENQHEMA
Ukuqinisekisa bona ukuhlahlubwa kwabarholopheleko kunye nalabo abatlhoga ukutlhogonyelwa kwenziwa ngendlela evulekileko, engasibudisi begodu nengaduriko.
ukukghonakalisa ukuhlanganiswa kwemisebenzi yomphakathi kunye nokurhelejwa komphakathi ukuqinisekisa bona kuba nehlelo elihlanganisa koke, lemisebenzi eyenzelwa umuntu ngamunye.
ukuthumela abenza iimbawo eendaweni ezinye lapho bangathola khona irhelebho, nangabe zikhona.
ukuqinisekisa bona iinhlahlubo ziyaphethwa begodu zithunyelwe e-ofisini efaneleko yokutjhejwa kweembawo esikhathini esibekwe mNyango.
ukupha umbawi ilwazi elifaneleko lokwenza isibawo sesabelo semali.
IBUMBEKO LESIQHEMA SOKUHLUNGA
Ukwakheka kweenqhema zokuhlunga
Amalunga wesiqhema sokuhlunga azakufanele bona akhambisane neenjamiso zomThetjhwana 2 (a) womThetjhwana womThetho wezokuRhelejwa komPhakathi oyinomboro 59 ka 1992, onamatjhuguluko athoma ukusebenza ngezi- 1 Disemba 2001. Abantu abalandelako bangakhethwa esiqhemeni sokuhlunga:
Isiphathiswa esikhulu sezokuphepha komphakathi.
Isiberegi sokuphuhlisa amaphilo wabantu (inesi, isiberegi sezehlalakuhle, sezomsebenzi, sezomkhumbulo, sezokuzwa kunye nokubona, njll.)
Umjameli wekoro yabarholopheleko nanyana ilunga lomphakathi elihlonitjhwako elifana nomfundisi, ikosi, umarhastrada, nanyana umuntu owazi lowo mphakathi kunye namajamo wawo.
iv. Amanye amalunga angeziweko, nakutlhogekako, emajameni afaneleko weembawo ezithileko, isibonelo, udorhodera nanyana udorhodera okhethekileko, isazi sezemikhumbulo, umsekeli wezokwelatjhwa, inyanga, njalo njalo.
Urhulumende uzakunikela irhelebho elifaneleko lokusekela ngezokuphatha.
Umsebenzi wamalunga wesiqhema
IsiPhathiswa esiKhulu sezokuPhepha komPhakathi:
Sizakubiza imihlangano.
Sizakuba ngusihlalo wemihlangano.
Sizakupha isiqhema sokuhlunga ngeeyeleliso, amathulusi, imithethomigomo kunye nemithetho elawula iimbawo zezabelo zeemali.
Sizakukghonakalisa ibandulo yamalunga wesiqhema sokuhlunga.
Sizakuqinisekisa ukurekhodwa ngefanelo kweenkambiso zemihlangano yeenqhema zokuhlunga.
Sizakuqinisekisa ukuzaliswa ngesikhathi kweenhlahlubo.
Sizakukghonakalisa ukuhleleka kuhle kwezinto ezifunwa mbawi nakwenzeka bona kutlhogakale elinye ilwazi, ukuphetha ihlolo.
Sizakuqinisekisa ukusetjenzwa ngesikhathi kwesibawo. Isiphathiswesi sifanele bona sithintane nabalingani baso e-ofisini yaso ukuqinisekisa bona iimbawo zomuntu ngamunye esele zihloliweko, ziyalungiswa.
Sizakusebenza njengomthintanisi phakathi kwamalunga wesiqhema sokuhlunga kunye nomNyango.
Isiberegi sokuphuhlisa amaphilo wabantu
Sisazi esiqhemeni sabahloli esizakuhlola ukurholophala nanyana ukuphila ngokutlhogonyelwa. Isazesi sizakutjheja ilwazi bese/ nanyana sihlole umbawi, bese sithatha isiqunto manqophana nokurholophala nanyana ukutlhoga irhelebho kombawi.
Isazesi sifanele siqinisekise bona iforomo liphethwa ngenembo begodu ngesikhathi manqophana nokurholophala nanyana ukutlhoga irhelebho kombawi.
Umjameli wekoro yabarholopheleko nanyana ilunga lomphakathi elazi loyo mphakathi kuhle kunye namajamo wawo ufanele aqinise bona imiraro yombawi inomphumela wokobana atlhoge ukuphila ngokurhelejwa.
Ufanele aqinisekise ukuzaliswa ngesikhathi kweforomo lokuhlahlubwa.
Akghonakalise ukutholakala kwesiqhema sokuhlunga emphakathini ngokuphakela ilwazi lokobana bangatholakala njani abantu, khulu khulu labo abahlahlubeka budisi, abangakghoni ukusuka emakhaya nanyana labo abanesidingo kodwana abangazi ngerhelebho leli lezabelo.
vi. Ilunga/amalunga angeziweko kungaba yinyanga yesintu, udorhodera, abasekeli bezokwelatjhwa nanyana isazi esizakuvela nanyana kiyiphi ikoro.
Udorhodera uzakuhlahluba bese wenza isiphakamiso ngokurholophala kombawi okubangela bona abe sebujameni bokungathola irhelebho lesikhatjhana nanyana lasafuthi.
Lizakuqinisekisa bona ihlahlubo iphethwa ngesikhathi.
Lizakuqinisekisa bona amabanga anqophileko ayanikelwa esiphakamisweni esithileko.
Lizakunikela ilwazi elimayelana nokobana ukuthikamezekokho okusemzimbeni kungalawulwa njani, kungalungiswa nanyana kulatjhwe njani.
Ubukhulu beenqhema zokuhlunga
Isiqhema sokuhlunga sizakuba namalunga angasukela kwamathathu begodu angeqi kwasithandathu.
Imihlobo yeenqhema zokuhlunga
Iinqhema zokuhlunga zingahlonywa ngendlela yetjhejo labantu boke ezingeni lesifunda nanyana lendawo namkha zingahlonywa phezulu ngabaphetheko okuzakuya ngeendawo nanyana iimfunda, ngokulandela irhelo elibekiweko nanyana elitjhugutjhugulukako. Iprovinsi izakukhetha ikambiso yokufezakaliswa ezakusebenza kuhle begodu nezakukhambisana neendingo zaleyondawo.
UKUKHETHWA KWAMALUNGA WEENQHEMA ZOKUHLUNGA
IHloko yomNyango ifanele bona iphasise amagama aphakanyisiweko wamalunga weenqhema zokuhlunga. Amalunga weenqhema zokuhlunga angakhethwa yiHloko yomNyango ngokuya kweemphakamiso ezingavela eenhlanganweni zomphakathi, abarholi bomphakathi nanyana abantu abanekareko.
Isikhathi samalunga akhethiweko amalunga akhethiweko asebenza ngokuzeleko kilomNyango azakubamba iinkhathi ezizakuvunywa yiHloko yomNyango njengezifaneleko. Amalunga wesiqhema sokuhlunga angasebenzi kilomNyango angabamba isikhathi seenyanga ezima- 24 begodu angeze akhethwa godu amathemu alandelanako adlula kwamabili.
Iimfanelo zokukhethwa
Amalunga afanele bona kube babantu abanelemuko elithileko ngezabarholopheleko nanyana abatlhoga irhelebho lokutlhogonyelwa.
Amalunga afanele bona abe nelwazi elithileko nanyana azijayeze ngamajamo wezehlaliswano kunye nokuziphatha kwabantu bendawo nanyana umphakathi lowo isiqhemeso esikhethelwe wona.
Amalunga afanele bona azimisele ukuzithuthukisa ngokubandulwa mnyango.
Ukungavumeleki kokuba yilunga lesiqhema sokuhlunga
Umuntu nanyana abantu abangeze babekwa mlandu ngezenzo zabo ngamabanga wokungaphili kuhle emkhumbulweni.
Umuntu nanyana abantu abatholwe banomlandu wokweba, ukukhwabanisa, ubukhohlakali nanyana ubulelesi ngaphandle kwemilandu yokwephula imithetho yendlela.
Umuntu nanyana abantu ababhalako ukuthatha ibandulo lokuthuthukisa eliphakelwa mNyango, elikhambelana nalokhu okuzakwenziwa.
Imihlangano
Imihlangano yesiqhema sokuhlunga izakubizwa mNyango, ozakubuye unikele nesekelo elifaneleko. Iindawo lapho imihlangano izakubanjwa khona, amalanga kunye nokobana kangaki, kuzakufanele bona kuhlelelwe ngaphambili, bese umNyango ukwazisa umbawi ngesikhathi (umbawi) enza isibawo sakhe kumNyango.
Ukukhethwa kwamanye amalunga
IHloko yomNyango ingakhetha amanye amalunga wokujamiselela bona arhelebhe eenqhemeni zokuhlunga, nakwenzeka bona amalunga wasafuthi akatholakali ngamabanga athileko. Ikambiso yokukhethwa kwamalunga wokujamiselela izakufana poro naleyo yamalunga wasafuthi.
Iinkhundla zamalunga
Elinye nelinye ilunga elingeze laba khona emihlanganweni emithathu elandelanako, nanyana elibeka phasi iintambo, lizakutjhiya isikhundla, okuzakwenza iHloko yomNyango bona izalise isikhundleso sesiqhema sokuhlunga ngokurhabako.
IRHELO LOKUZIPHATHA
Woke amalunga akhethwe esiqhemeni sokuhlunga azakufanele bona alawulwe yirhelweli elilandelako:
Amalunga azakufanele bona abulunge njengefihlo koke okukhulunyiswane ngakho, khulu khulu ngeenqunto ezithathiweko kunye nokuveza abantu egade bahlahlubwa.
Amalunga azakufanele bona abulunge isikhathi emihlanganweni begodu afanele ahlale isikhathi esizeleko sokuphetha umsebenzi wesiqhema sokuhlunga.
amalunga afanele bona akhambele imihlangano yesiqhema sokuhlunga asebujameni obuhle emkhumbulweni (angakathokozi).
Amalunga afanele bona aziveze nakunezinto eziwathintako nanyana ubuhlobo obungaba khona kilabo abahlahlubwako, ngesikhathi kwenziwa iinhlahlubo.
Amalunga afanele bona aveze koke emNyangweni ngamajamo wawo manqophana nendima- 4.3.
UKUZIPHENDULELA
IsiPhathiswa sezokuPhepha komPhakathi kunye nelinye nelinye ilunga lesiqhema sokuhlunga, bazakuba nomthwalo ngokuhlanganyela wokusebenza kuhle kwesiqhema. Isiqhema sokuhlunga, ngesikhundla sakasihlalo waso osiphathiswa sezokuphepha komphakathi, sizakubika esiPhathisweni esiyiHloko yezokuPhepha komPhakathi ngeenkhathi ezizakubekwa siphathiswesi esikhulu esiyihloko, ngokujama kuhle nokusebenza kuhle kwesiqhema. IsiPhathiswa esiKhulu sezokuPhepha komPhakathi sizakwelusa koke okwenziwa siqhema sokuhlunga, ukukhambisana kwaso nemigomo ebekiweko yokuhlahluba kunye netjhejo lokuthunyelwa lapho umbawi angathola khona irhelebho, nakhibe lingatholakala. Zoke iimphakamiso zesiqhema sokuhlunga zizakuphasiswa yiHloko yomNyango. Woke amalunga wesiqhema sokuhlunga anomthwalo wakho koke okwenziwa siqhema sokuhlunga kunye nokusebenza kwaso eHlokweni yomNyango, ngokusebenzisa isiPhathiswa sezokuPhepha komPhakathi kunye nesiPhathiswa esiyiHloko sezokuPhepha komPhakathi.
UKUTHINTANA
Zoke iimphakamiso kunye nezinto zesiqhema sokuhlunga zizakuthunyelwa eHlokweni yomNyango, siPhathiswa sezokuPhepha komPhakathi, esingusihlalo sesiqhema sokuhlunga, ngokusebenzisa isiPhathiswa esiyiHloko sezokuPhepha komPhakathi. Isiqhema sokuhlunga sifanele bona sazise umuntu nofana umtjheji waloyo ohlahlubiwako ngemiphumela yehlahlubo. Lokhu kuzakwenziwa ngokusebenzisa umNyango. UmNyango uzakusebenzisa iHloko yawo ukwazisa umbawi ngomtlolo ngemiphumela yehlahlubo kunye nependulo yesibawo. Nangabe isibawo akhange sibe yipumelelo nanyana nakhibe isabelo senziwa kwesikhatjhana, umbawi uzakufanele bona anikelwe amabanga walokho, begodu aziswe nangelungelo lakhe lokungaphikisa isiqunto kunye neenkambiso angazilandela nakafuna bona isibawo sakhe sitjhejwe godu. UmNyango ngokusebenzisa isiPhathiswa esiyiHloko sezokuPhepha komPhakathi, ufanele uqinisekise bona zoke iindlela zokwazisa abantu ngobukhona, isikhathi kunye nendawo yesiqhema sokuhlunga, ziba khona. Lokhu kungenziwa ngokusebenzisa abarhatjhindaba, imitlolo yangokomthetho nanyana ukuphadlhalajwa kwelwazi ngokusebenzisa amarhelo, iintlankana zemirholo, amaphetjhana kunye nokukhuluma ngomlomo ema-ofisini wesifunda, emirholweni, emaposofisini kunye nezinye iindawo eziqakathekileko.
IIMALI
Zoke iindleko zeenqhema zokuhlunga zifanele bona ziphasiswe yiHloko yomNyango ngokuya komThetho wokuPhathwa kweeMali zakaRhulumende, imiThetjhwana yakhona kunye neenkambiso zabaphathi beemali zakarhulumende.
Imisebenzi yeenqhema zokuhlunga
Ukuhlahlubwa kwabarholopheleko kunye nabatlhoga itjhejo: Umuntu ngamunye angaziveza phambi kwesiqhema sokuhlunga bese anikele ilwazi eforomeni ebekiweko, ngokuya kweemfuno zokuhlahlubwa nanyana zokutjhejwa. Amaforomo lawo abekiweko azakuthunyelwa mNyango esiqhemeni. Nangabe kunelwazi elinye elitlhogekako, elizakubuya komunye umthombo ngaphandle kombawi khona kuzakuthathwa isiqunto esifaneleko ngendlela engiyo, isiqhema sokuhlunga sizakufanele bona sithole imvumo etlolwe phasi yombawi ngaphambi kobana ilwazelo lingafunwa. Nangabe ilwazelo elifunwako lingelikhethekileko begodu lingaphezu kwekghono lesiqhema, isiqhema sokuhlunga sizakufanele bona senze ikghonakalo elifaneleko khona umbawi azakwazi ukwethula ilwazelo. Isiqhema sokuhlunga singemukela godu ubufakazi obethulwa ngomlomo obuvela emjamelini womuntu ohlahlubwako, nangabe ilwazelo alinikelwa ngomtlolo nanyana lowo muntu akakghoni ukuzikhulumela.
Ukufaka imibono ekambisweni yesitjhaba ngomnqopho wokuphuhlisa nanyana ukukhuthaza ukusebenza kweenqhema.
Ukunikela imibono ukutjhugulula ikambiso esetjenziswako yokuhlahluba ukurholophala kunye nokutlhoga irhelebho.
Ukufezakalisa amahlandla wokubandula nanyana wokwazisa manqophana neenhlahlubo zabarholopheleko kunye nalabo abatlhoga itlhogomelo.
ukuthumela abantu lapho bazakutlhogonyelwa kuhle kwezepilo bona belatjhwe begodu kulandelelwe nangamathuba wezokwelatjhwa ngokuya kweemphakamiso eziveziweko.
Nikela umuntu ohlahlubwako ilwazi ngerhelebho elinye angalithola, nalikhona, elingamrhelebha yena nanyana umtlhogomelakhe ngemisebenzi yokusekela.
Ukunikela umbawi ilwazi elifaneleko lokuzalisa iimbawo zesabelo semali.
Ukuyelelisa begodu sikhuthaze umuntu ngamunye bona athole iindlela zokuzijamela ngezeemali nangabe urholophele, khona angazolokhu enza isibawo godu, alethe ubudisi bokuba nabantu abanengi abatlhoga irhelebho erherhweneli.
<fn>nde_Article_National Language Services_UMTHETHO KA-1997 WEM.txt</fn>
Umthetholawulo 2
UMTHETHO KA-1997 WEMIBANDELA YOKUSEBENZA
ISIRHUNYEZO EKUFUZE SIBULUNGWE MQHATJHI NGOKWESIGABA 30
Nasi isirhunyezo semibandela yeengaba ezingeziqakatheke khulu khulu zomThetho ka-1997 wemiBandela yokuSebenza, njengokutjhugululwa kwawo.
UKUSETJENZISWA KOMTHETHO: ISIGABA 3
Imibandela yokusebenza emumethwe mThetho lo iyingcenye yekontraga yokusebenza namkha isivumelwana somsebenzi sabasebenzi esilawulwa ngiwo umThetho lo. Eminye, kodwa hayi yoke imibandela yokusebenza ingahluka ngeemvumelwana zomsebenzi ngamunye ngamunye namkha ngeemvumelwana ezihlanganyelwe basebenzi boke, ngokulandela imibandela yawo umThetho lo ( qala indinyana 7 ngenzasapha ).
UKULAWULWA KWESIKHATHI SOKUSEBENZA : ISAHLUKO 2
Ukusetjenziswa
Isahlukwesi asisebenzi ebasebenzini beenkhundla eziphakemeko, nebasebenzini abasebenza njengabathengisi abavamise ukukhanjiswa msebenzi kunye nebasebenzini abasebenza ama-awa angaphasi kwama-24 ngenyanga.
Ama-awa Womsebenzi Avamileko : Isigaba 9
Akunamqhatjhi ovumeleke ukusebenzisa namkha ukuvumela umsebenzi asebenze ama-awa angaphezulu a. kama 45 ngeveke;
b. kalithoba 9 ngelanga nakube umsebenzi loyo usebenza amalanga amahlanu namkha angaphasi kwalokho ngeveke; namkha c . kabunane 8 ngelanga nakube umsebenzi loyo usebenza amalanga angaphezulu kamahlanu ngeveke.
Umsebenzi akakwazi ukusebenzisa namkha avumele umsebenzi a. ukusebenza isikhathi eseqileko i-owuvathayimu ngaphandle kwesivumelwana;
b. ukusebenza i-owuvathayimu edlula ama-awa alitjhumi ngeveke.
Isivumelwana asikwazi ukufuna namkha sisebenzise umsebenzi ama-awa angaphezulu kali-12 ngelanga linye.
Iveke Yomsebenzi Erhunyeziweko: Isigaba 11
Isivumelwanesi-ke nokho asikwazi ukufuna namkha ukuvumela umsebenzi asebenze a. ama-awa ajayelekileko angaphezulu kwama-45 ngeveke;
b. ama-awa angaphezulu kwetjhumi we-owuvathayimu ngeveke; namkha c . amalanga angaphezulu kamahlanu ngeveke.
Ukudidiyelwa Kwesilinganiso Sama-awa Womsebenzi : Isigaba 12
Isivumelwana esihlanganyelwe basebenzi singavumela ama-awa womsebenzi adidiyelwe ngesikhathi esingafika eenyangeni ezine.
Umsebenzi obotjhwe sivumelwana esihlanganyelweko akakwazi ukusebenza ukudlula a. ama-awa adidiyelweko ajayelekileko ama-45 ngeveke ngesikhathi ekuvunyelwenwe ngaso;
b. ama-awa amahlanu adidiyelweko we-owuvathayimu ngeveke, ngesikhathi ekuvunyelwenwe ngaso.
Iinkhathi Zokudla : Isigaba 14
Umsebenzi kufuze bona abe nesikhathi sokudla esimizuzu ema-60 ngemva kokusebenza ama-awa amahlanu.
Isivumelwana esitloliweko singa a. phungula isikhathi sokudla sibe mizuzu ema-30;
b. vala isikhathi sokudla singabikho ebasenenzini abasebenza isikhathi esingaphasi kwama-awa amathandathu ngelanga.
Isikhathi Sokuphumula Ngelanga Nangeveke : Isigaba 15
Umsebenzi woke amalanga kufuze bona athole isikhathi sokuphumula esima-awa ali-12 ngokulandelana, nesima-awa ama-36 ngokulandelana ngeveke, ekufuze bona sibale noSonto, ngaphandle kobanyana kuvunyelwenwe ngenye indlela.
Umsebenzi onande asebenza ngoSonto kufuze bona imbadalo yakhe yangoSonto ibuyelelwe kabili.
Ukuthola ilanga lokuphumula elibhadalwako ngenca yokusebenza ngoSonto kufuze bona kube yinto ekuvunyelwana ngayo.
Ukusebenza Ebusuku : Isigaba 17
Abasebenzi abasebenza ebusuku hlangana kwe-awa lesithandathu ntambama nelesithandathu ngakusasa ekuseni kufuze bona baqalelelwe ngembadalo yesibonelelo namkha ngokuphungulelwa ama-awa abawasebenzako, kanti-ke kufuze bona baqalelelwe nangezinto zokukhamba nabasebenza ngalezo iinkhathi.
Abasebenzi abavamise ukusebenza ngemva kwe-awa letjhumi-nanye ebusuku nangaphambi kwe-awa lesithandathu ngakusasa ekuseni kufuze baziswe a. ngengozi yamaphilo abangahle bahlangabezane nayo ngenca yokusebenza njalo; baziswe b. nangelungelo labo lokuzihlolisa amaphilwabo kibodorhodera ngenca yokusebenza kwabo ngaleyo indlela.
Amaholideyi : Isigaba 18
Abasebenzi kufuze bona babhadalwe umrholo ojayelekileko nabasebenze ngeholideyi engelanga lomsebenzi.
Ukusebenza ngeholideyi kufuze bona kube yinto ekuvunyelwana ngayo, begodu umsebenzi ubhadalwa umrholo obuyelelwe kabili nakasebenze ngeholideyi.
Iholideyi ingatjintjiswana nelinye ilanga, ngesivumelwana.
I ILIFU : ISAHLUKO 3
Ukusetjenziswa
Lesisahluko esimalungana nelifu asisebenzi kumsebenzi osebenza umqhatjhi munye isikhathi esingaphasi kwama-awa ama-24 ngenyanga, begodu asisebenzi nalokhuya umsebenzi nakanikelwe ilifu edlula amalanga welifu umsebenzi afanele kukuwathola ngaphasi kwalesisahluko.
Ilifu Yomnyaka : Isigaba 20 Nesigaba 21
Abasebenzi banelungelo lokuthola ilifu yamalanga ama-21 ngokulandelana ngomnyaka namkha ngokuvumelana; ngokwalombandela womthetho, umsebenzi uthola ilanga linye lelifu kesinye nesinye isiqhenyana samalanga ali-17 awasebenzileko, namkha athole i-awa linye kesinye nesinye isiqhenyana sama-awa ali-17 awasebenzileko.
Umsebenzi kufuze anikelwe ilifu kungakapheli iinyanga ezintandathu emveni kokuphela komzombe welifu yomnyaka.
Umqhatjhi akakafaneli ukubhadala umsebenzi endaweni yokobana amnikele ilifu, ngaphandle kwalokhuya umsebenzi nakalisa umsebenzi namkha nakuphela umsebenzi.
Ilifu Yamagulo : Iingaba 22 - 24
Umsebenzi unelungelo lokuthola ilifu yamagulo ebhadalwako yeemveke ezintandathu ngesikhathi esiziinyanga ezima-36.
Ngeenyanga ezintandathu zokuthoma umsebenzi unelungelo lokuthola ilanga linye lelifu yamagulo ebhadalwako kesinye nesinye isiqhenyana samalanga ama-26 awasebenzileko.
Umqhatjhi angafuna incwadi kadorhodera ngaphambi kobana abhadale umsebenzi obekangekho emsebenzini amalanga angaphezulu kamabili ngokulandelana, namkha oqhele ukungabi khona emsebenzini.
Ilifu Yembeleko: Isigaba 25 Nesigaba 26
Umsebenzi wesifazi osebantwini unelungelo lokuthola ilifu yembeleko yeenyanga ezine ngokulandelana.
Umsebenzi wesifazi osebantwini namkha imbelesakhe abakavunyelwa ukwenza umsebenzi ongaba yingozi kibo namkha emntwaneni.
Ilifu Yeendaba Zomkhaya : Isigaba 27
Abasebenzi abasebenza isikhathi esizeleko banelungelo lokuthola ilifu ebhadalwako yokuphetha iindaba zomkhaya yamalanga amathathu ngomnyaka, ngokuyibawa; lomhlobo welifu-ke umuntu uwubawa lokhuya umkakhe nakayokubhebhula, namkha nakabhujelwe mkakhe namkha nakabhujelwe ngumasihlalisane wakhe kanomphela, namkha umsebenzi nakabhujelwe mbelethi kungaba mbelethi wokuthola namkha umbelethi wegazi nalokhuya nakabhujelwe ngumkhulwakhe namkha ugogwakhe, nalokhuya nakabhujelwe mntwana, umntwanomntwanakhe namkha nakabhujelwe ngudadwabo namkha umfowabo.
Umqhatjhi-ke angabufuna ubufakazi obuhle obufakazela nanyana ngikuphi kwalokhu okubalwe ngehla.
IMINININGWANA YOKUSEBENZA NOKUBHADALWA : ISAHLUKO 4
Ukusetjenziswa
Isahlukwesi asisebenzi kumsebenzi osebenza umqhatjhi munye ama-awa angaphasi kama-24 ngenyanga.
Imininingwana Etloliweko Yokusebenza : Isigaba 29
Umsebenzi nakathoma ukusebenza, umqhatjhakhe kufuze bona amtlolele nasi imininingwana elandelako:
a. Ibizo elipheleleko ne-adresi yomqhatjhi;
b. ibizo lomsebenzi nomsebenzi aqhatjhelwe ukuwenza, namkha ihlathululo efitjhazana yomsebenzi aqhatjhelwe ukuwenza;
c . Iindawo zokusebenzela ngokwahlukahlukana kwazo;
e. ama-awa wokusebenza ajayelekileko kunye namalanga womsebenzi;
f. umrholo kunye nendlela ekubalwa ngayo umrholo womsebenzi loyo;
h. enye imali ebhadalwako nakube ikhona ;
omunye umhlobo wembadalo kunye nobungako bawo;
j. isikhathi esitjengisa bona umsebenzi uzakurhola ngemva kwesikhathi esingangani;
k. imali edoswako;
l. ilifu umsebenzi emfaneleko;
m. isikhathi umsebenzi ekufuze asisebenze njengenothisi nakube uyaphuma emsebenzini;
n. ihlathululo yomkhandlu namkha ikoro engamele ibhizinisi yomqhatjhi;
o. isikhathi umsebenzi asisebenze emqhatjhini wakhe waphambilini esibalelwa esikhathini umsebenzi asele asisebenzile sesisoke;
p. eminye imitlolo eyingcenye yekontraga/yesivumelwano somsebenzi; kufuze kuvezwe nokuthi umtlolo ngamunye kileyo ebaliweko utholakalaphi.
Imininingwana kufuze bona ibuyekezwe nakufumaniseka bona imibandela yokusebenza iyatjhuguluka.
Ukwaziswa Kwabasebenzi Ngamalungelwabo : Isigaba 30
Isitatimende samalungelo wabasebenzi kufuze bona siplagwe emsebenzini ngamalimi asetjenziswa emsebenzini loyo.
Ukubulungwa Kwamarekhodi : Isigaba 31
Woke umqhatjhi kufuze bona abe nerekhodi elimumethe imininingwana yelwazi nasi elandelako:
a. ibizo lomsebenzi nomsebenzakhe;
b. isikhathi umsebenzi ngamunye asisebenzileko;
c . Umrholo awurholako umsebenzi ngamunye;
d. ideyithi yamabeletho nakube umsebenzi loyo ungaphasi kweminyaka eli-18; kunye e. nanyana ngimiphi eminye imininingwana yelwazi ebekiweko.
Imininingwana Emalungana Nomrholo : Isigaba 33
Imininingwana elandelako le kufuze bona inikelwe ngokutlola umsebenzi nakabhadalwako :
b. ibizo lomsebenzi nomsebenzakhe;
c . ukuthi ubhadalwa ngemva kwesikhathi esingangani;
d. ukuthi urhola malini;
e. imali umsebenzi adoselwa yona emrholweni;
f. inani lemali eyona igcina ifikile ezandleni zomsebenzi;
g. nakube kuphathelene nokubalwa komrholo womsebenzi:
ukuthi urhola malini ngesikhathi esingangani kunye nokuthi urhola malini nge-owuvathayimu;
Inani lama-awa ajayelekileko nawe-owuvathayimu awasebenzileko ngaleso isikhathi ekufuze abhadalwe ngaso;
Inani lama-awa awasebenze ngoSonto namkha ngeholideyi ngesikhatheso; begodu iv. nakube kunesivumelwana sokudidiyela isikhathi somsebenzi, inani elipheleleko lama-awa ajayelekileko nawe-owuvathayimu esetjenziweko ngesikhatheso kufuze bona nakho kuvezwe.
Ukudoswa Kweemali Ezithileko Emrholweni Kunye Neminye Imithetho Ephathelene Nomrholo : Isigaba 34 Nesigaba 34A
Umqhatjhi akakwazi ukudosela umsebenzi imali emrholwenakhe ngaphandle kobanyana a. umsebenzi avume ngokutlola bona kungadoswa imali yesikwelede esithileko emrholwenakhe ;
b. imali edoswako leyo idoswe ngokwesivumelwana esihlanganyelwe basebenzi, somthetho ngomlayo wekhotho namkha ngokwesivumelwana sokulamula umbango.
Imali edoselwa umokalalo namkha ilahleko ebangwe msebenzi ingadoswa kwaphela ngesivumelwana begodu ngemva kobana umqhatjhi alandele ikambiso elungileko.
Abaqhatjhi kufuze bona babhadale imali abayidosela abasebenzi naleyo abaphekisa ngayo abasebenzi esikhwameni ekuphoselwa kiso imali yabasbenzi enjalo, kungakapheli amalanga alikhomba.
Ukubalwa Komrholo : Isigaba 35
Imirholo ibalwa ngama-awa ajayelekileko asetjenziweko.
Umrholo wenyanga wenziwa ngokubuyelela umrholo weveke kayi-4 /3.
Nakube ubalwe ngenye indlela ngaphandle kwesikhathi, namkha nakube umrholo womsebenzi utjhugulukatjhuguluka wehluke khulu ngeenkhathi ezihlukeneko, nanyana ngiyiphi imali ebhadalwako kufuze bona ibhadalwe ngokubala isikhathi somrholo esisetjenziweko ngesikhathi a. esiziimveke ezili-13 ezidlulileko; namkha b. nakube usebenze isikhatjhana esifitjhazana, kubalwe sona isikhatheso asisebenzileko.
Abaqhatjhi nabasebenzi kufuze baqale itjhejuli emenyezelwe eGazedeni yomBuso ukuthola bona ikoro ethileko yomrholo iyigcenye yomrholo womsebenzi na malungana nokubalwa komrholo okwenziwa ngomThetho lo.
UKUPHELA KOMSEBENZI : ISAHLUKO 5
Ukusetjenziswa
Isahlukwesi asisebenzi emsebenzini osebenza umqhatjhi munye isikhathi esingaphasi kwama-awa ama-24 ngenyanga.
Inothisi Yokulisa Umsebenzi/Yokuphela Komsebenzi : Isigaba 37
Ikontraga yomsebenzi ingaqeda ngenothisi engasi ngaphasi a. kweveke yinye, nakube umsebenzi uneenyanga ezintandathu namkha ngaphasi kwalokho asebenza endaweni leyo;
b. kweemveke ezimbili, nakube umsebenzi unesikhathi esiziinyanga ezingaphezulu kezintandathu, kodwa esingadluliko emnyakeni asebenza endaweni leyo;
c . Kweemveke ezine, nakube umsebenzi unesikhathi esimnyaka namkha esingaphezulu kwalokho asebenza endaweni leyo; nakube msebenzi weplasi namkha unomakhwitjhi namkha umsebenzi osebenza engadini, kufuze bona uneenyanga ezingaphezulu kezintandathu asebenza lapho.
Isivumelwana esihlanganyelwe basebenzi singayiphungula inothisi yeemveke ezine, kodwa hayi ukudlula esikhathini esiziimveke ezimbili.
Inothisi yokulisa umsebenzi kufuze bona inikelwe ngencwadi etloliweko, ngaphandle kwanyana inikelwa mumuntu ongakafundi / ongakwazi ukutlola.
Nakube umqhatjhi nguye oqeda umsebenzi namkha nakube nguye oqotjha umsebenzi, lokho akumvimbi umsebenzi ukuthi athathe amagadango wokuya phambili nakube ubona ukuthi uqotjhwe ngokungasimthetho, ngokwemibandela yomThetho ka-1995 wezobuDlelwana bemiSebenzini namkha ngokwemibandela yananyana ngimuphi omunye umthetho.
Imbadalo Yokulisiswa Umsebenzi : Isigaba 41
Umsebenzi oqotjhwe emsebenzini ngenca yeemfuneko zokwenza umsebenzi, namkha oqotjhwe ngokuthi kuvalwe ikontragakhe ngaphambi kwesikhathi ngesigaba 38 somThetho ka-1936 wezokuTjhona kwamaBhizinisi, unelungelo lokuthola umrholo weveke komunye nomunye umnyaka awusebenzileko.
Isitifikedi Sokusebenza : Isigaba 42
Umuntu nakalahlekelwa msebenzi unelungelo lokobana athole isitikedi esifakazela bona ubesebenza endaweni isikhathi esithileko, asenza umsebenzi othileko.
UKWALELA KOKUSETJENZISWA KWABANTWANA NOKWALELWA KOKUKATELELWA NGOMSEBENZI : IINGABA 43 - 48
Abantwana abangaphasi kweminyaka eli-18 ubudala akukafaneli bona baqhatjhelwe ukwenza umsebenzi ongakafaneli iminyakabo namkha obafaka engozini.
Kulicala ukwenzisa namkha ukukatelela umuntu bona enze umsebenzi ngekani.
UKWEHLUKA EMTHETHWENI WEMIBANDELA YOKUSEBENZA : ISIGABA 49 NESIGABA 50
Isivumelwana esihlanganyelweko esenziwe mkhandlu wezokukhulumisana ngezabasebenzi ungajamiselela namkha utjhiye nanyana ngimuphi umbandela womthetho wokusebenza ngaphandle kwale elandelako:
a. isibopho somsebenzi wokuhlelela isikhathi sokusebenza malungana namaphilo wabasebenzi nokuphepha kwabo, kunye nesibopho sabasebenzi sokuqalelela imizabo namkha bemakhabo Isigaba 7, nesigaba 9 kunye nesigaba 13 ;
c . Ukuphungula ilifu yomnyaka yabasebenzi iyokuba ngaphasi kweemveke ezimbili Isigaba 20 ;
d. ukuphungula ilungelo lokuthola ilifu yokuyokubhebhula Isigaba 25 ;
e. ukuphungula ilungelo lokuthola ilifu yamagulo ibe ngaphasi kwesikhathi esibekwe mthetho;
f. ukwalelwa kokusetjenziswa kwabantwana kunye nokwalelwa kokukatelelwa komuntu ngomsebenzi Isigaba 48 .
Iimvumelwana ezihlanganyelweko kunye neemvumelwana ezikhamba nomuntu ngamunye zingajamiselela kwaphela namkha zitjhiye imibandela yokusebenza esisekelo ukufika la zivunyelwa khona mThetho namkha ukufika la zivunyelwa khona yikoro la abasebenzi balapho bawela khona ( Isigaba 49 ).
UNgqongqotjhe wezabaSebenzi angaqunta bona umbandela wokusebenza othileko uhluke keminye namkha utjhiywe ungafakwa hlangana neminye imibandela yokusebenza. Lokhu-ke kungenziwa nangokuthi umqhatjhi namkha ihlangano eqhatjhako ifake isibawo sokwenza njalo ( Isigaba 50 ).
Isiqunto angeze savunyelwa ngaphandle kobanyana iyuniyoni ejamele abasebenzi ivumile bona kungenziwa umehluko ngombandela wokusebenza othileko namkha ithole ithuba lokwenza iimphakamiso zayo kuNgqongqotjhe. Ikhophi lesiquntweso kufuze bona umqhatjhi ayiplage emsebenzini, kanti-ke nabaqhatjhi nabo kufuzile bona bakghone ukuyithola ( Isigaba 50 ).
IINQUNTO ZEKORO : ISIGABA 51
Iinqunto ezithathwa yikoro ngekoro zingathathwa ukubekela abasebenzi bekoro nendawo ethileko imibandela esisekelo.
UKUBEKA ILIHLO, UKUSETJENZISWA KWEMIBANDELA YOMTHETHO KUNYE NEKAMBISO YOMTHETHO : IINGABA 63 81
Abahloli bezemisebenzi kufuze bona bazise abasebenzi nabaqhatjhi ngamalungelwabo kunye nangeembopho ezibabophako zemithetho yemsebenzini. Abahlolaba bahlola ubujamo bezinto emsebenzini, baphenye ngeenlilo ezikhona, kanti godu kungenzeka babuze abantu abathileko ngokuthileko, babuye bahlole amarekhodi kanti godu kungenzeka kube namarekhodi nemitlolo ethileko yemsebenzinapho abayithathako bakhambe nayo ( Isigaba 64 66 ).
Umhloli womsebenzi anganikela umqhatjhi umtlolo womlayo othileko nakufumaniseka bona umqhatjhi loyo uphambana nombandela namkha imibandela yomThetho. Umqhatjhi-ke yena ngakelakhe ihlangothi angaphikisana nomlayo loyo; ukuphikisa kwakhe umlayo ukwenza kumNqophisi Zombelele wezabaSebenzi. Yena-ke umNqophisi Zombelele sele awutholile umlayo loyo angawufakazela, angawutjhugulula namkha awucithe. Lesisiqunto-ke singadluliselwa eKhotho yezabaSebenzi ( Isigaba 68 73 ).
Umqhatjhi akakwazi ukubandlulula abasebenzi ngenca yokwenza okulilungelo labo ngokomThetho lo ( Isigaba 78 - 81 ).
UMZINDLEKELO WOKUTHI NGUBANI UMSEBENZI : ISIGABA 83A
Umuntu owenzela omunye umsebenzi, namkha osebenzela omunye uthathwa ukuthi umsebenzi nakube a. indlela asebenza ngayo nama-awa wakhe womsebenzi ayalawulwa;
c . usebenzele / usebenze umuntu othileko ama-awa ama-40 ngenyanga ubuncani bakhona eenyangeni ezintathu ezidlulileko;
d. imali aphila ngayo isime ngomunye;
e. Uthola wakhe amathulusi wokusebenza namkha iinsetjenziswa asebenza ngazo; namkha f. Usebenzela umuntu munye kwaphela.
Nakube okhunye kwalokhu okungehla kuyenzeka, kutjho ukuthi umuntu loyo uthathwa ukuthi umsebenzi, bekube mhlazana umqhatjhake azakuveza ubufakazi bokuthi umuntu loyo akasuye umsebenzi.
OKHUNYE
Kulicala a. ukuliya namkha ukulinga ukufaka umuntu osebenzako ummoya omumbi, ngokomThetho lo;
b. ukuthola namkha ukulinga ukuthola ngomgunyathi, ngokuzenzisa namkha ngokusebenzisa ubukirikitjani bokukhwabanisa nanyana ngimuphi umtlolo olayelwe mthetho;
c . Ukuzenza unga umhloli wezemisebenzini namkha omunye umuntu osithunywa somThetho sokwenza umsebenzi othileko;
d. ukubhala namkha ukubhalelwa kuphendula ngokupheleleko umbuzo osemthethweni nanyana ngimuphi ongawubuzwa mhloli wezemisebenzi namkha omunye umuntu osithunywa somThetho sokwenza umsebenzi othileko;
e. ukuliya namkha ukuvimbela umhloli wezemisebenzini ukwenza umsebenzi afuze awenze ngokomThetho lo Isigaba 92 .
<fn>nde_Article_National Language Services_UMTHETHO 63 KA-20 (1).txt</fn>
UMTHETHO 63 KA-2001 WETJHORENSE YOKUTLHOGA UMSEBENZI
ISIBAWO SOKURAGELA PHAMBILI NGEMBADELO YOKUTHOLA UMNTWANA NGOKOMTHETHOLAWULO 6
IFOREMELI KUFUZE LIGCWALISWE NGAPHAMBI NAMKHA NGOMHLAKA -
INOMBORO YEBHUGWANA.
Isibongo:
Isibongo Saphambilini: (Kwaphela nakube satjhuguluka emveni kwesibawo sakho sokuthoma)
Amabizo:
Inomboro Yebhugwana:
Inomboro Yefowuni:
I-adresi Yokuposa:
I-adresi Yamahlalo: (Nakube ihlukile e-adresini yokuposa )
Sibawa utjho bona kghani ikhona na enye imali oyithola keminye imithombo.
Tjengisa ngetshwayo ( ) la kufanele khona.
Umrholo wePentjeni yemBusweni orholwa ngenyanga (Ngaphandle komRholo wobuQhwala)
Ngifakaza ngiyaqinisa, ngaphandle kokutjhiwo kunamba 8, ukuthi azange ngisebenze ukusukela ngedeyithi yokubawa kwami imbadalo yembeleko, begodu benginganalungelo lokuthola umrholwami ojayelekileko/namkha ngizakuthola ingcenye yomrholwami ojayelekileko njengobanyana kufakazele kwaqinisa umqhatjhi eforomini elilayelweko i-UI-27 elithunyelwe neforomu lami lesibawo.
Ukudlula lapho, ngifakaza ngiyaqinisa nokuthi imininingwana enikelwe lapha iliqiniso elipheleleko. Ngiyalimuka bona kulicala ukwenza isitatimende esimamala ngabomu.
Imali evela esiKhwameni sokuLilisa ( i-Compensation Fund ) ngobuqhwala besikhatjhana namkha basafuthi.
Imali evela esiKhwameni sokuTlhoga umSebenzi esasungulwa mkhandlu wezokukhulumisana ngezabasebenzi namkha wemithetho yembusweni.
AKUKHO NAKHUNYE
Nakube kukhona okutjengise ngetshwayeli ngehlapha, sibawas uphendule imibuzo elandelako nasi :
Uthome nini ukuthola urmholo lo / imali le ...
Usawuthola nanje na umrholo lo /Usayithola nanje na imali le ...
Nakube awusayitholi imali le, ivalwe nini ...
TJHEJA: NAKUBE IMINININGWANA YAKHO YOKUBHANGA ITJHUGULUKILE, KUFUZE UGCWALISE IFOROMU UI-2.8
<fn>nde_Article_National Language Services_UMTHETHO 63 KA-20 (2).txt</fn>
UMTHETHO 63 KA-2001 WETJHORENSE YOKUTLHOGA UMSEBENZI
ISIBAWO SESIBONELELO SOMNNTWANA/SABANTWANA ABABHUJELWE BABELETHI NGOKWESIGABA 31 Sifunde ndawonye nomThetholawulo 7 nomThetholawulo 7
A. IMINININGWANA YOMKHULISI ONGASEKHO:
Duna
I-adresi Yamahlalo Yokugcina
Imininingwana Yesibawo Saphambilini a Ibizo nenomboro yebhugwana ongasekho enza ngakho isibawo phambilini::
B. IMINININGWANA YOMFAKISIBAWO : UBUHLOBO BOMFAKISIBAWO NONGASEKHO : ...
Duna
Amabizo Isibongo
I-adresi Yamahlalo Inomboro Yeselifoni
Indlela Yembadalo
Sebenzisa iforomu UI-2.8 emiNiningwaneni yokuBhanga
INDAWO YOKUTHOLELA IMALI
ITJHEGE
UKUTRANSFERWA NGEBHANGA
OKHUNYE
C. IMINININGWANA YOMNTWANA
I-adresi Yamahlalo
Ngifunga ngiyaqinisa bona imininingwana etlolwe lapha iliqiniso elipheleleko. Ngiyalimuka bona kulicala ukukhuluma amala esitatimendeni esinje
AMAPHEPHA/IMITLOLO ETHUNYELWEKO
Umtlikitlo Wesiphathimandla
Isibawo/isibizo sivunyelwe ukusukela: ...
Isibawo/isibizo sicithiwe, ngokuthi: ...
Isiphathi,mandla seembizo (Tlola ngokuhlukanisa): ...
Umtlikitlo: ...
Nakube umntwana uneminyaka engaphezulu kema-21, kufuneka umtlolo ofakazela ukuthi usafunda, nakube usesesikolweni.
Ikhophi yeBhugwana Efakazelwe ( Yongasekho/Yomfakisibawo neyomntwana )
Umuntu Ekuthintanwa Naye
IMBADALO/UMRHOLO
Umrholo opheleleko ngaphambi kokudoswa kwezinye iimali
Imbadalo/Umrholo wenziwa ngemva kwesikhathi esingangani
Ngeveke namkha ngenyanga
Iintlankana Zomrholo
Ikhophi efakazelweko yesitifikedi sokubelethwa komntwana.
Imitlolo engezelelako efakazela umsebenzi wokukhululisa umntwana nobuhlobo bomntwana nongasekho.
Isikhundla:
Inomboro Yefowuni.:
Ikhophi Efakazelweko Yomunye Wemitlolo Elandelako Nasi:
Isitifikedi Sokubhubha
Umlayo Wokubulungwa Komkhululisi Ongasekho
<fn>nde_Article_National Language Services_UMTHETHO 63 KA-20 (3).txt</fn>
UMTHETHO 63 KA-2001 WETJHORENSE YOKUTLHOGA UMSEBENZI
ISIBAWO SESIBONELELO SOKUKHULISWA KOMNTWANA MBELETHI OSELEKO NAMKHA UMASIHLALISANE KANOMPHELA NGOKWESIGABA 31 Sifunde ndawonye nomThetholawulo 7
A. IMINININGWANA YOMKHULISI ONGASEKHO:
Duna
I-adresi Yamahlalo Yokugcina
Imininingwana Yesibawo Saphambilini a Ibizo nenomboro yebhugwana owenza ngakho isibawo phambilini::
B. IMINININGWANA YOMKHULISI OSELEKO NAMKHA UMAHLALISANE KANOMPHELA: (TJHEJA: Umkhululisi oseleko nakube akanaso isitifikedi somtjhado esivunywa ngomunye wemithetho yalapha eRiphabhligi yeSewula Afrika, kuzakufuneka bona isibawesi siphekelelwe ngeminye imitlolo engezelelako efunwa mNyango, ehlathulula ngalobubujamo bezinto )
Duna
Amabizo Isibongo
Indlela Yembadalo
Sebenzisa iforomu UI-2.8 emiNiningwaneni yokuBhanga
INDAWO YOKUTHOLELA IMALI
ITJHEGE
UKUTRANSFERWA NGEBHANGA
OKHUNYE
Ngifunga ngiyaqinisa bona ngimi ngedwa umkhulisi oseleko namkha umasihlalisane kanomphela namkha ngingomunye wabakhululisi abaseleko aba ... emveni kokubhubha komunye umkhulisi otjhiwo ngehla lo, ngifakaza ngiyaqinisa bona azange sehlukane sinaye, begodu ngiyaqinisa nokuthi imininingwana enikelwe emtlolweni lo iliqiniso loke elipheleleko. Ngiyalimuka bona kulicala ukukhuluma amala esitatimendeni esinje
UMTLIKITLO WOMKHULISI OSELEKO NAMKHA KAMASIHLALISANE KANOMPHELA: ... IDEYITHI: ... / ... / ...
AMAPHEPHA/IMITLOLO ETHUNYELWEKO
Umtlikitlo Wesiphathimandla
Isibawo/isibizo sivunyelwe ukusukela: ...
Isibawo/isibizo sicithiwe, ngokuthi: ...
Isiphathi,mandla seembizo (Tlola ngokuhlukanisa): ...
Umtlikitlo: ...
Ikhophi yeBhugwana Efakazelwe
Umuntu Ekuthintanwa Naye
IMBADALO/UMRHOLO
Umrholo opheleleko ngaphambi kokudoswa kwezinye iimali
Imbadalo/Umrholo wenziwa ngemva kwesikhathi esingangani
Ngeveke namkha ngenyanga
Inomboro Yefowuni.:
Iintlankana Zomrholo/Imininingwana ebulungiweko
Umtlolo Ofungelweko kaMasihlalisane kaNomphela.
Isitifikedi Somtjhado namkha ikhophi efakazelweko.
Isikhundla:
Ikhophi Efakazelweko Yomunye Wemitlolo Elandelako Nasi:
Isitifikedi Sokubhubha
Umlayo Wokubulungwa Komkhululisi Ongasekho
<fn>nde_Article_National Language Services_UMTHETHO 63 KA-2001 W.txt</fn>
UMTHETHO 63 KA-2001 WETJHORENSE YOKUTLHOGA UMSEBENZI
ISIBAWO SESIBONELELO SEMBELEKO NGOKWESIGABA 25 - Sifunde ndawonye nemiThetholawulo 5 no 5 .
Amabizo Isibongo
I-adresi Yokuposa Ikhowudi /Inomboro Yefowuni
I-adresi Yamahlalo Inomboro Yeselifoni
Indlela Yembadalo
Sebenzisa iforomu UI-2.8emiNiningwaneni yokuBhanga
INDAWO YOKUTHOLELA IMALI
ITJHEGE
UKUTRANSFERWA NGEBHANGA
OKHUNYE
Imininingwana Yesibawo Saphambilini a Ibizo nenomboro yebhugwana owenza ngakho isibawo phambilini:
IYE
AWA
EMINYE IMITHOMBAKHO YEMALI (Merega ngo-x la kufanele khona )
Umrholo wobuDala/wePentjeni (Ngaphandle komrholo wokuqhwala)
Imali evela esiKhwameni sokuLilisa sabalimeleko/sabagulako namkha esele baqhwalele futhi.
Imali evela esikhwameni sabaphelelwe msebenzi, i-UIF esavulwa ngomthetho wembusweni namkha ngesivumelwana somkhandlu wabasebenzi.
AWUKHO.
Nakufaneleko, merega ngo-X ukusukela ku- 1-4:
Uthome nini ukuthola imali le? ...
Usayithola nanje na imali le? ...
Nakube awusayitholi imali le, ugcine nini ukuyithola? ...
INCWADI YAKWADORHODERA (kufuze igcwaliswe ngudorhodera namkha umbelethisi osemthethweni)
Iincwadi zami zomsebenzi ... Inomboro yami yomsebenzi ithi ...
Ngifakaza ngiyaqinisa bona u- ... welatjhwa ngimi begodu usebantwini . Isikhathi ekulindeleke bona abhebhule / akhululeke ngaso ngu ( igama lenyanga ) ...
NAMKHA
Ngifakaza ngiyaqinisa bona u - ... uthole umntwana ngomhlaka ... ku ... \ uthole umntwana athulile ngomhlaka ... ku ... \ isigulani sibuye endleleni ngomhlaka ... ku ...
I-adresi ...
NAKUBE SEWUBUYELE EMSEBENZINI, ITJHO IDEYITHI:: ... / ... / ...
YELELA: FUNDA INDINYANA ENGENZASI LE:
Nakube isibawo sakho siphumelele, isiphathiswa esisebenza ngeembawo ezinje sizakugunyaza bona ubhadalwe. Nokho-ke kufuze usibikele godu isiphathiswesi nawubuyela emsebenzini. Ngitjho ngiyaqqinisa bona imininingwana engehla le iliqiniso loke elipheleleko. Ngilimuka kuhle bona kulicala ukukhuluma amala esitatimendeni esinje.
AMAPHEPHA/IMITLOLO ETHUNYELWEKO
Umtlikitlo Wesiphathimandla
Isibawo/isibizo sivunyelwe ukusukela: ...
Isibawo/isibizo sicithiwe, ngokuthi: ...
Isiphathi,mandla seembizo (Tlola ngokuhlukanisa): ...
Umtlikitlo: ...
Ikhophi yeBhugwana Efakazelwe
Umuntu Ekuthintanwa Naye
IMBADALO/UMRHOLO
Umrholo opheleleko ngaphambi kokudoswa kwezinye iimali
Imbadalo/Umrholo wenziwa ngemva kwesikhathi esingangani
Ngeveke namkha ngenyanga
Iintlankana Zomrholo
Isikhundla:
Inomboro Yefowuni.:
Okhunye (kutjho namkha ukuhlathulule) ...
<fn>nde_Article_National Language Services_UMTHETHO KA-1993 WEZA.txt</fn>
UMTHETHO KA-1993 WEZAMAPHILO NOKUPHEPHA EMSEBENZINI
UMTHETHOLAWULO 9 KA-1992 WEMITHETHOLAWULO YOKUFAKELWA KWEGEZI
ISIBAWO SOKUREJISTARWA NJENGOMUNTU OVUNYWE NGOKUSEMTHETHWENI
UmNyango WezabaSebenzi
ZamaPhilo NezokuPhepha EmSebenzini
Nomzana/Mma
Ngenza isibawo sokurejistarwa njengomhloli wegezi ku-single phase*/installation electrician*/master installation electrician*, ngokomthetholawulo 9. Ngithanda nokufakaza ngiqinise bona imininingwana enikelwe ngenzasapha iliqiniso neqiniso lodwa elipheleleko ngokwazi kwami nangokukholwa kwami. Ukudlula lapho, ngifakaza ngitjho ngiyaqinisa nokuthi akunalitho engilaziko elisemzimbenami elingangivimbela ukuhlola nokufakela igezi
Isibawesi ngisiphekelela ngeenthombe zami ezimbili, njengobanyana kufuna umhloli omkhulu.
Ngimi othembekako u ... .
Sula lokho okungakafaneli.
Amanothi:
i Umfakisibawo kufuze nokobana atlikitle iforomeli eenkhaleni ezintathu ezenzelwe iimbonelo zemitlikitlo ezisekugcineni kweforomeli.
ii Umhloli omkhulu ufuna bona umfakisibawo athumele iinthombe zakhe ezimbili nezifanako, ezibonakala kuhle, ezingekho efreyimini, isithombe ngasinye sibe yi-40mm x 30mm, sitjengise ubuso namahlombe womfakisibawo. Esinye seenthombezi kufuze sifakazelwe ngemva ngalendlela elandelako:
Ngifakaza ngiyaqinisa bona lesi sithombe samambala saka- ...
Iinthombe ezifuneka lapha zifana nezepaspoti, kanti-ke zitholakala kunanyana ngimuphi umfodi weenthombe.
Isibongo ngamagabhadlhela .
Amabizo ngamagabhadlhela ..
Inomboro YeBhugwana Inomboro Yephemithi Yokuthuthela Kilelilizwe .
Imininingwana yethwasiso elilungele umsebenzi wokufakela igezi:
TJHEJA La kufanele / kusebenza khona indinyana (a) ngenzasapha, umfakisibawo kufuze isibawo sakhe asiphekelele nencwadi evela ebaqhatjhini etjhoko bona ukuthwasiselwa umsebenzi lokhu kuthethe isikhathi esingangani nokuthi mhlobobani wethwasiso elenziweko.
Ukusukela
Inomboro Yekontraga . I-ambarha oyifundeleko / oyithwaseleko .
Ukusukela
Ukufikela
Imininingwana yelimuko lokusebenza ngokwenza, ngaphandle kwalelo elitjhiwo endinyaneni 6 (sibawa ubufakazi obutloliweko, njengeentifikedi zomsebenzi ).
Ukusukela
Ukufikela
Isikhundla obewuqhatjhelwe sona / obewusebenza kiso
TJHEJA Nakube uthumele imitlolo yamambala yokuthoma ( originals ), isibawo sakho kuzakufanela bona sithunyelwe ngeposo erejistariweko. Kuyavumakala bona uthumele amakhophi afakazelwe nguMarhistrada, liJaji leKhotho kaMarhistrada namkha uKomitjhinari weemFungo.
IIMBONELO ZEMITLIKITLO YOMFAKISIBAWO
Tjheja Iimbonelo zemitlikitlo ezizakwenziwa ngenzasapha kufuze zibe mitlikitlo ejayelekileko yomfakisibawo, ngalokho-ke kufuze zenziwe ngokuyelela. Esinye isibonelo sizakunanyathiselwa kunanyana kukisiphi isitifikedi sokurejistara esingakhutjhwa.
<fn>nde_Article_National Language Services_UMTHETHO KA-1997 WEM.txt</fn>
UMTHETHO KA-1997 WEMIBANDELA YEMSEBENZINI,
IsiGaba 50 (b)
FUNDA LOKHU NTANZI
YINI UMNQOPHO WEFOROMELI
Iforomeli lingelokwenza isibawo sokubekwa kwemikhawulo nguNgqongqotjhe kobanyana kuzokujanyiselelwa namkha kutjhiywe ( kukhutjhwe ) iindinyana ezithileko zomThetho namkha ukuBekwa kwemiKhawulo yeKoro.
NGUBANI EKUFUZE AGCWALISE IFOROMELI
LIYAPHI IFOROMELI NALIQEDA UKUGCWALISWA
IMILAYELO
Iingaba zomThetho namkha zokuBekwa kwemiKhawulo yeKoro la kufuneka khona umahluko kufuze bona zibalwe.
Ubufakazi bananyana yini ekuvunyelwenwe ngakho neyuniyoni erejistariweko / namayuniyoni arejistariweko ngokwesigaba 50 (a) kufuze bona buphekelele iforomeli.
Nakube akukavunyelwana, ubufakazi bomsebenzi ngeyuniyoni erejistariweko / ngamayuniyonini arejistariweko kunye nobufakazi bamagadango alungileko wokwazisa abasebenzi ngesibawesi kufuneka buphekelele isibawesi.
Iphepha elitjengisa bona abasebenzi babelana njani ngomsebenzi nalo kufuze lifakwe, nakube kuyakghonakala.
Eminye imininingwana efunekako:
Iinzathu zokubhalelwa kukhambisana nemibandela ebekiweko.
TJHEJA
IsiPhathiswa somNyango wezabaSebenzi singahlola ukuqinisekisa imininingwana oyithumeleko namkha sifune eminye imininingwana emalungana nesibawo sakho.
Ungasebenzisa elinye ikhasi ukungezelela eminye imininingwana nakube utlhayelelwe yindawo eforomineli.
UMNYANGO WEZABASEBENZI
A. Imininingwana Yomqhatjhi
I-adresi Yokutlolelana
Inomboro Yefowuni ( ) ... Inomboro Yefeksi ( ) ...
Umhlobo Webhizinisi
B. IMINININGWANA YESIBAWO
Ukwahluka kuyabawelwa kileziingaba ezilandelako zomthetho namkha zeendinyana ezilandelako zomthetho zokubekwa kwemikhawulo yekoro:
Indawo la kufuneka khona ukwahluka:
Isikhathi ukwahluka okufuneka ngaso:
Inani elipheleleko labasebenzi:
Inani labasebenzi elithintwa sibawesi:
Iinzathu zokusekela bona kubayini kufuze sivunywe isibawo sokwahluka:
Nakube isibawesi sivunyelwe ngiwo woke amayuniyoni arejistariweko ajamele abasebenzi ekuzokusetjenziswa kibo imibandela yomthetho lo, ubufakazi besivumelwaneso kuzakufuneka bona buphekelele iforomeli.
Nakube asikho isivumelwana ekukhulunywa ngaso kuk 1. ngehlapha, kuzakufuneka bona kufakwe ubufakazi bokusebenza kwawo woke amayuniyoni arejistariweko ajamele abasebenzi abathintwa sibawesi
Ukudlula lapho, nakube ubunengi babasebenzi abakajanyelwa yiyuniyoni erejistariweko, kufuze kufakwe ubufakazi bamagadango alungileko athethweko ukwazisa abasebenzi ngesibawesi buphekelele isibawesi.
Ibizo:
Umtlikitlo:
Isikhundla :
<fn>nde_Article_National Language Services_UMTHETHO WABOMASIPALA.txt</fn>
UMTHETHO WABOMASIPALA WEMITHELO YEPAHLA
Imibuzo ebuzwa njalo nje kanye neempendulo
Kubayini kutlhogeka umThetho waboMasipala wemiThelo yePahla
Ukulawula amandla wabomasipala wokubeka imithelo epahleni (ngokuya kwesigaba 229 somThethosisekelo);
Ukupha ihlelo elifanako lokulawula ukubekwa kwamanani wemithelo epahleni enarheni yoke;
Ukukhupha ihlobo elithileko lepahla ekuthini ingathelelwa ngokuya kwamakareko wesitjhaba;
Ukurhelebha abomasipala bona bafezakalise irherho elisetjhatjhalazini begodu elilungileko lokukhupha abanye emahlelweni wokuthelela ipahla kanye nokuphungula amanani wokubhadela ngokwemithethomigomo yokubhadela amanani emikhiqizo yokubonisana emphakathini;
Ukurhelebha ekuvezeni iindlela ezilungileko nezilinganako zokulinganisa inani lepahla;
Ukurhelebha ekuhlomeni iminqopho elungileko nekambiso yokudlulisela phambili nangabe kunomraro manqophana nokulinganiswa kwenani lepahla;
Ukurhelebha ekwakheni abomasipala abajame kuhle kwezeemali kanye nezomnotho abakwazi ukuhlangabezana neendingo ezithathelwa phezulu mphakathi lowo.
Yini umthelo wepahla yabomasipala
Umthelo wepahla yabomasipala manani weSenthe elihlawuliswa emananini wemakethe wepahla enganyakaziko, ekuyinarha nemakhiwo, amalungelo wendlela, amalungelo enarheni engeyomunye kanye nokufakwa ngokomthetho kwenarha yomunye ngaphasi komunye umuntu.
Abomaspala banomlando omude wokufaka amanani womthelo wepahla ngokuya kwemiThetho yamaPhrovinsi yekadeni (okuyiKapa, Natali, Freyistata kanye neTransvali), khulukhulu eendaweni ebegade zingezabantu abamhlophe phambilini. Ngaphezu kwalokhu, umThethosisekelo weRiphabhligi yeSewula Afrika unikela abomasipala amandla wokulinganisa amanani wepahla eendaweni eziwela ngaphasi kwalabo masipala. Umthetho wabomasipala wemithelo yepahla ijamiselela irherho lekadeni lokulinganisa ipahla kanye namanani akhelwe phezu kwemithetho yamaphrovinsi yekadeni. Awunikeli abomasipala amandla wangaphambili wokulinganisa amanani wepahla; ilwela kwaphela ukulawula amandla wangaphambili anikelwe abomasipala mThethosisekelo.
Ngubani ofanele abhadele umthelo wepahla kamasipala
Boke abanikazi bepahla enganyakaziko bafanele babhadele imithelo yepahla. Ngesibangeso-ke, boke abanikazi bepahla, kubalwa abaraga ibhizinisi kanye nabahlala kiyo, bezelimo, urhulumende, njll. bayathinteka nabo nakuhlathululwa ipahla. Amalungelo wobunikazi benarha afana nemvumo yokuhlala (i-PTO) etholakala ngokujayelekileko eendaweni zokulima ngokuhlanganyela, abalwa ehlathululweni yepahla. Abomasipala bafanele bona baqiniseke bona abanikazi bamayunithi emahlelweni wobunikazi weengatjana, bayatloliswa kibo ngombana angeze basahlawuliswa babodwana.
Abekwa njani amanani wemithelo yepahla yabomasipala
Iindlela yokuthola amanani womthelo abhadelwako epahleni yabomasipala atholakala ngokubuyelela inani lemakethe lepahla enganyakaziko (isibonelo, inarha kanye nemakhiwo) ngeSenthe eRandini ngalinye umkhandlu kamasipala olitholileko. Isibonelo:
Nangabe inani lemakethe lepahla enganyakaziko (inarha nemakhiwo) kuyi- R50 000, bese
Imali efanele ukubhadelwa yepahla = R50 000 x 0. 015 = R750 enyakeni woke, okuhlathulula bona inyanga nenyanga umnikazi wepahla uzakubhadela R62. 5 (lokhu kutholakala ngokuhlukanisa ama- R750 ngo- 12 njengombana unyaka uneenyanga ezili- 12) kumasipala.
Nangabe ipahla enganyakaziko okukhulunywa ngayo isetjenziswa njengendawo yokuhlala (ikhaya) nanyana nangabe isetjenziselwa izinto ezinengi, ngetjhejo lokobana ingcenye yinye nanyana ezingaphezulu kuhlalwa kiyo-
Inani leSenthe eRandini lizakusetjenzwa ngemva kokukhupha i- R15 000 yamathomo yenani lemakethe lendawo leyo yokuhlala (lokhu sifuneko somthetho ngokuya komThetho wemiThelo yaboMasipala), okutjho bona i-R0. 015 izakusetjenzwa ku- R35 000 kunobana isetjenzwe ku- R50 000 (okutjho bona, kukhutjhwa R15 000 ku-R50 000.).
Amanani azakubhadelwa mnikazi wendlu azakuba = R35 000 x 0. 015 = R525 enyakeni woke, okutjho bona inyanga nenyanga umnikazi wepahla uzakubhadela R43. 75 kumasipala.
Inani leSenthe eRandini ngalinye libekwa mkhandlu kamasipala ngetjhejo lemibono yomphakathi emthethwenimgomo ohlongozwako womkhandlu kamasipala kanye nebhajethi eya ngekambiso yokubandakanyeka komphakathi ngokweSahluko 4 somThetho wamaRherho waboMasipala kanye nomThetho wokuPhathwa kweeMali zaboMasipala.
Zitholakala njani iinlinganiso zamanani wemakethe yepahla
Iinlinganiso zamanani wemakethe yepahla yinani ipahla ezakufanele bona iyitholile nangabe ithengiswe ngelanga lokulinganisa ipahla emakethe evulekile mnikazi wayo ozithandelako kilowo ozithandela ukuyithenga. Abalinganisi bepahla ababosiyazi, abazijameleko ngokuya kwesigaba 39 somThetho wemiThelo yePahla yabomasiPala, kufanele bona kube babantu abatloliswe "njengabalinganisi ababosiyazi nanyana abalinganisi abasebenzisana neenhlangano zabosiyazi ngokuya komThetho wabaLinganisi bePahla ka- 2000 (umThetho wenomboro yama- 47 ka- 2000)" owaziko ukulinganisa ipahla engakathengiswa ngokuya komthethomgomo "wokuthengisa ngokuzithandela emuntwini ozithandelako naye ukuthenga". Boke abomasipala enarheni le bafanele bona bakhambisane nesigaba 39 somThetho wePahla yaboMasipala ekuqatjheni nanyana ekukontrageni abalinganisi bona balinganisele abomasipala ngomnqopho wokubeka imithelo.
Ekutholeni inani lemakethe lepahla enganyakaziko kunezinto ezingafanele zitjhejwe ngomnqopho wokulinganisa ipahla. Lokhu kubala hlangana nokhunye:
Inani lesivuno nanyana imithi yeengodo ezisakhulako epahleni leyo ezingakavunwa ngesikhathi sokulinganisa ipahla leyo;
Inani lomakhiwo omunye nomunye nanyana ipahla enganyakaziko eyakhiwe epahleni leyo, okungiyo eqalwe khulu ngabaphathi bemayini nanyana bamalungelo wemayini, okuhlathululwe emThethweni wamaMinerali ;
Okunye nokhunye ukuqatjhiswa kwepahla okungakatloliswa.
Ingabe umthetho wabomasipala wemithelo yepahla ufuna bona inarha kanye nemakhiwo ilinganiswe begodu ibhadeliswe
Iye, umThetho ubeka bona inarha kanye nemakhiwo ifanele bona ilinganiswe ngokuhlanganyela ngomnqopho wokubeka ihlelo leSenthi eRandini ngalinye kikho. Ikambiso yabanye abomasipala yokulinganisa kanye nokubeka amanani enarheni kuphela nanyana ukulinganisa inarha kanye nemakhiwo ngokuhlukana (ngokuya kwemiThetho yamaPhrovinsi yekadeni) ngomnqopho wokubeka amasenthi ahlukeneko erandini ngalinye angeze kusasebenza ngokuya komThetho. Lokhu kuqakathekile ukuqinisekisa ukuphathwa ngokulingana kwabanikazi bepahla.
Ingabe umThetho waboMasipala wemiThelo yePahla uzakuthinta njani abanikazi bepahla
Into eqakathekileko etjhejwako bona abanikazi bepahla bazakubhadela malini, linani leRanda umkhandlu kaMasipala ozalibeka emazingeni woke wobunikazi bepahla.
LomThetho awutjhugululi inani loke leendingo zemali ezifunwa bomasipala, begodu awubeki inani leSenthi eRandini. Umasipala ngamunye uzakuragela phambili ukubeka begodu abuthelele imithelo yepahla emananini alungele ukuhlangabezana neendingo zakhe, ngetjhejo lomphumela ongenzeka wamanani womthelo ehlelweni lokuthuthukisa zomnotho endaweni, ababhadela imithelo le kanye nekghono labo lokubhadela.
Umasipala ngamunye uzakufanele bona ahlele kuhle ukutjhuguluka kusukwa ehlelweni lekambiso langaphambili lokubeka amanani ukuya erherhweni lagadesi elilandela lomThetho. Nakwenzeka bona koke kulingana, abomasipala abangabhadelisi ngokwenani elihlangeneko lemakethe yenarha kanye nemakhiwo, bafanele bona bacabangisise ngokuphungula ngokubonakalako inani leSenthi eRandini ukuqinisekisa bona akunakulahlekelwa okukhulu ebabhadalini kanye nekorweni yezomnotho okuvelako, ngetjhejo lokobana ngokuya komThetho, abomasipala bazabe bangenisa imali evela ebantwini abanengana kunangaphambili. Godu, kibo boke abomasipala, nakufakwa ihlelo elitjha lokulinganisa, isikhathi esinye nesinye, inani leSenthi eRandini lifanele bona libuyekezwe, begodu nakutlhogekako liphungulwe ngokubonakalako ukukhandela ukobana ababhadalako bangabetheki khulu.
Isibonelo, nangabe umasipala ubangenisa inani lemali ema- R1 650 295 epahleni yokuhlala/ yebhizinisi ngokuya kwenani elibekelwe inarha, lapho inani leemali zakhona belingu- R56 204 500 (inani lemali yemakethe yayo yoke ipahla ngayinye yokuhlala/ yebhizinisi), kanye nehlelo elitjha lokubhadela, okuyinarha nemakhiwo, libiza i- R273 204 500 ngokwenani lemakethe, umasipala uzakufanele bona aphungule inani leSenthi erandini, ukusuka ku- R0. 029 ukuya ku- R0. 006.
Ingabe umthetho wabomasipala wemithelo yepahla umumethe iindlela zokulawula ukuvikeleka kwabanikazi bepahla
Iye. UmThetho umumethe iindlela zokulawula ukuvikeleka kwabanikazi bepahla. UNgqongqotjhe wezamaPhrovinsi kanye nemiBuso yeeNdawo, ngokuvumelana noNgqongqotjhe weeMali, bangaphungula inani leSenthi eRandini elibekwa bomasipala, nangabe kunobufakazi obutjhisako bokobana inaneli leSenthi eRandini epahleni ethileko lingaba nemiphumela emimbi emithethwenimigomo yezomnotho yesitjhaba, imisebenzi yezomnotho kibomasipala boke nanyana itjhitjhingo lesitjhaba lepahla, imisebenzi, ukusebenza nanyana zemisebenzi. Nanyana ngiyiphi ikoro yezomnotho, ngemva kokuthintana nomasipala lowo othintekako nanyana abomasipala abathintekako, kanye norhulumende wendawo, ngokusebenzisa iinkhungo ezihlelekileko, angabawa uNgqongqotjhe wezamaPhrovinsi nezeenDawo bona ahlunge ubufakazi obumanqophana nenani leSenthi elithileko eRandini kwenye nenye ikoro ethileko yepahla, nanyana inani lenye nenye ikoro yepahla engaphezu kwenani leSenthi eRandini, ngokobujamo nangemibono ehlakaniphileko liba nemiphumela emimbi kwenye nenye into ebalwe ngaphezulu.
UmThetho ubuye uveze bona uNgqongqotjhe wezamaPhrovinsi nezeenDawo, ngokuvumelana noNgqongqotjhe wezeeMali, bangakhuphula iphesenthi balibeke kweliphezulu, ngalo amanani wepahla nanyana amanani epahleni ethileko angakhutjhulwa.
UmThetho unikela uSomkhandlu wezaboRhulumende beenDawo ephrovinsini bona alawule bona abomasipala ephrovinsini bakhambisana neenjamiso zomThetho, kubalwa hlangana nokhunye iinqunto zezinto ezibalwe ngehla.
Iimali ezingeniswa ngemithelo yepahla zisetjenziselwani
Abomasipala batlhoga umthombo othembekileko wokungenisa imali khona kuzakuphakelwa imisebenzi yokuleya kanye nokwenziwa kwemisebenzi yayo efaneleko. Iimali ezingeniswa yipahla angenye yeendlela eziqakathekileko zeemali mazombe yabomasipala, khulukhulu eendaweni esele zithuthukileko. Iimali ezingeniswa manani wepahla zisetjenziselwa ukurhelebha ukubhadalela imisebenzi esiza umphakathi woke kungasikho umuntu nanyana umkhaya ngamunye. Lokhu kubala ukufaka kanye nokutlhogomela iintarada, iindlela, iindledlana zokukhamba, umkhanyo, iinsetjenziswa zokukhambisa amanzi asilapheleko; imakhiwo kanye namaklinigi wokusebenzela, iimphaga, iindawo zokuzithabisa kanye namazindla. Iimali zamanani wepahla zibuye zisetjenziselwe ukusiza umasipala ukukhambisa ihlelo lokuphatha, njengamakhompyutha kanye nekokutlola, iindleko zokubusa ezifana nemihlangano yomkhandlu kanye newomphakathi, ekhuthaza ukuzibandakanya komphakathi ezintweni zeHlelo lezeTuthuko eliHlangeneko (i-IDP) kanye namabhajethi wabomasipala.
Amanani wemithelo yepahla abekwa, abuthelelwe begodu asetjenziswe endaweni leyo. Aborhulumende besitjhaba kanye nebamaphrovinsi abanamandla wokubeka lamanani, begodu abatholi litho kilemali engeniswako. Imali evela emthelweni wamanani wepahla isetjenziswa kumasipala lowo, lapho izakhamizi kanye nabavowudi banelizwi ekuthatheni iinqunto zokobana imali isetjenziswa njani ngokwehlelo le- IDP kanye neenkambiso zebhajethi, abomasipala bamema imiphakathi kiyo bona iveze imibono yayo ngaphambi kobana umkhandlu kamasipala wamukela ibhajethi.
Ingabe umThetho wabomasipala wemiThelo yePahla unikela bona kube khona abakhutjhwako ekubhadeleni
Isigaba 229 somThethosisekelo sinikela ngokulawulwa komthetho wesitjhaba ozakulawula amandla wabomasipala wokubeka amanani wemithelo. Ngokuya komThetho, kukhona amajamo ahlukileko lapho lomThetho ungasebenziko khona. Lokhu kufaka phakathi lokhu okulandelako:
Imali ema- R15 000 yezinga lemakethe lepahla yokuhlala;
Ipahla etholakele ngehlelo lokutjhugululwa kobunikazi benarha, eminyakeni eli- 10, ngaphandle kobana ipahla leyo ayitjhugululi ubunikazi;
Ama- 30% wamathomo wenani lemakethe yemisebenzi yemithangalasisekelo elawulwa mphakathi njengombana ibalwe kilomThetho;
Ilungelo lokwemba amaminerali;
Ipahla etloliswe egameni begodu esetjenziswa khulu ngomnqopho wokulotjha mphakathi wezekolo, kubalwa hlangana nendawo yangokomthetho yokuhlalisa iinkhulu zalowo mphakathi ezirhelebha eenkonzweni zaleyo ndawo yokulotjha;
Iingcenye zeendawo ezikhethekileko yezamabulungelo wezemvelo, amaphaga wesitjhaba, iindawo zokubulunga imvelo nanyana iindawo zokubulunga iintjalo eziseendaweni ezikhambisana nomthetho ofaneleko, ngaphandle kweendawo lezo ezingenisa imali;
Esinye nesinye isihlengele lapho urhulumende amnikazi waso.
Ingabe umThetho wabomasipala wemiThelo yePahla wenza iinjamiso zabomasipala ukuba abathileko bangabhadali, baphiwe imbuyiselo nanyana baphulelwe iimali
Ngokuya komThetho abomasipala bangakhupha abantu abathileko bona bangabhadali, baphiwe imbuyiselo begodu baphulelwe iimali abangazibhadala, ngokuya komthethomgomo wamajamo wendawo. Iindleko zemali lezo, ukukhutjhwa ekutheni ungabhadala, ekuphiweni imbuyiselo nanyana ekuphulelweni, ezihlelwe ngokuya kwendawo zifanele bona zitjhejwe mkhandlu kamasipala manqophana neenzuzo zomphakathi ekuphungulweni kweemalezo. Nangabe kukhutjhwa abantu abathileko ekubhadeleni, ekuphiweni iimbuyiselo kanye nekuphunguleni iimali kubanikazi bepahla ethileko, iinqhemezo zifanele bona zifake laba abalandelako:
Abanikazi abatlhaga khulu;
Abanikazi abaphila ngomndende nanyana imirholo karhulumende ekuziphiliseni;
Abanikazi abanganamali abazingenisela yona kwesikhatjhana;
Abanikazi bepahla abahlala endaweni enomraro-
eyehlakelwe yihlekelele ehlathululwa mThetho wokuPhathwa kweenHlekelele ; nanyana amanye namanye amajamo angasimahle wezokuhlalisana nanyana zomnotho;
Abanikazi bepahla yokuhlala enezinga lemakethe elingaphasi kwenani elibekwe ngumasipala; nanyana
Abanikazi bepahla yokulima ababalimi kwamambala.
Ipahla etja efanele ukubhadeliswa ithathwa njani ngokuya komThetho waboMasipala wemiThelo yePahla
UmThetho utlhoga bona inani lepahla etjha efanele ukuthelelwa lifakwe kancani kancani esikhathini esingaba minyaka emithathu.
Ipahla etjha ethelelwako ihlathululwa kilomThetho "njengepahla enye nenye ebhadeliswako egade ingathelelwa ngaphambi kokuphela konyaka weemali ezandulela ilanga lomThetho othome ngalo ukusebenza, ngaphandle kwepahla egade itjhiywe ngephoso erhelweni lokulinganisa ipahla, ngesibangeso-ke, beyingakhenge ibalwe ngaphambi kwelangelo."
Uzakuthoma nini ukusebenza umThetho waboMasipala wemiThelo yePahla
Ngokuya kwemithetjhwana yokuwelisa manqophana nokufezakaliswa kwalomThetho omanqophana nokuhlanganiswa kokulinganiswa kanye nokubekwa kwamanani wemithelo ngokuya komThetho wePhrovinsi wekadeni kanye nalomThetho, lomThetho uzakuba nemiphumela emabhajethini wabomasipala athoma ukusebenza ngomhlaka 1 Julayi 2006.
Ngokuya kwamahlelo wokuwelisela ngokufezakaliswa komThetho, iinjamiso ezinye zalomThetho zizakusebenza msinyazana kibo boke abomasipala ngaphandle kwetjhejo lokobana amahlelo wabo akhelwe phezu kwewokulinganisa wemithetho yangaphambili yabomasipala nanyana lomThetho omutjha, nanyana iinjamiso zalomThetho zizakuthoma ukusebenza kilabo masipala amahlelo wabo wokulinganisa kanye nokubeka amanani wemithelo akhelwe kilomThetho omutjha.
Bafanele benzeni abomasipala ukufezakalisa lomThetho waboMasipala wemiThelo yePahla
Abomasipala balindeleke bona:
baveze imithethomikambiso yokubeka amanani baqinise amahlelo wangaphakathi wokuhlola ipahla bahlele irhelo mazombe lokuhlolwa kwepahla bathintane nomphakathi ekutlameni kwemithethokambiso yabo bamukele imithethomigomo yamanani wemithelo wepahla bamukele imithetho yabomasipala ezakufezakalisa ekwamukelweni kwemithethomigomo yamanani wemithelo wepahla bafake kuGazedi amarhelo wokulinganiswa kwepahla khona nomphaakathi ungakwazi ukubeka ilihlo, kuvele godu nekambiso yokuveza imibono ehlukileko veza emphakathini ihlelo lokunghonghoyila nanyana ukudlulisela isililo phambili manqophana nesiqunto sokungakhambisani nokuveziweko
Bafanele bona benzeni ababhadali bomthelo wepahla ukuzibandakanya ngokuzeleko ekufezakalisweni komThetho waboMasipala wemiThelo yePahla
Isahluko 4 somThetho wamaRherho waboMasipala sifuna bona kube nesiko lokubandakanyeka komphakathi eendabeni zabomasipala abazakuthuthukiswa.
Ababhadali bomthelo banomthwalo wokuthintana nabomasipala babo ngesikhathi abomasipala babamema bona baveze imibono yabo ngemithethomigomo yemithelo ehlongozwako kanye namabhajethi. Imithethomigomo yemithelo imanqophana nezinto ezifana nenani leSenthi eRandini umkhandlu kamasipala okuhlongoza ukukubeka, amahlelo wokurhelebha ababhadali bomthelo afana nokungabhadeliswa, ukubuyiselwa imali ethileko kanye nokuphungulelwa umthelo ebanikazini abawela ngaphasi kwezinga elithileko lepahla, isibonelo:
Abanikazi abatlhaga khulu;
Abanikazi abaphila ngomndende nanyana imirholo karhulumende ekuziphiliseni;
Abanikazi abanganamali abazingenisela yona kwesikhatjhana;
Abanikazi bepahla abahlala endaweni enomraro-
eyehlakelwe yihlekelele ehlathululwa mThetho wokuPhathwa kweenHlekelele ; nanyana amanye namanye amajamo angasimahle wezokuhlalisana nanyana zomnotho;
ababhadali bomthelo bafanele bona bakhambisane neembawo zabomasipala esikhathini esibekiweko sokobana abomasipala bamemezele manqophana namarhelo wokuhlolwa nokulinganiswa kwepahla nakutlhogeka, bafake iimphikiso manqophana namanani wemakethe yepahla yabantu abathileko.
Ukuveza iinlilo ngemva kobana imikhandlu yabomasipala sele iphakamisile imithethomigomo yemithelo yabomasipala kanye namabhajethi ngombana ngemva kokuphela kwesikhathi sokufaka iinlilo, iinlilo zabo angeze zisaba nemiphumela ebonakalako. Imiphakathi ifanele bona izibandakanye ngokwakhako nabomasipala ezintweni ezimanqophana nokulinganisa kanye nokubekwa kwemithelo.
Ungalitholaphi ilwazi ngomThetho waboMasipala ngemiThelo yePahla
<fn>nde_Article_National Language Services_UMTHETHO WOBUFAKAZI.txt</fn>
UMTHETHO WOBUFAKAZI
IKOMBA
OKUMUMETHWEKO IKHASI
ISINGENISO 1
IMIQONDO ESISEKELO 1
Ubufakazi 1
Iintlabagelo Zobufakazi 1
Ipikiswano 3
Amaphuzu wendaba
Amaphuzu akhambisana namaphuzu wendaba
Ubufakazi Bokuthoma
Ubufakazi Besibili
Ubufakazi obuphathekako obuphethiweko
Ubufakazi obunemibandela
Ubufakazi Obunqophileko
Ukwamukeleka
Ukunqophana
Ithuba
Uwamukela Okuhlelekileko Nokungakahleleki
Ukuvuma
Isaziso Somthetho
Umthwalo wobufakazi obuphathekako Nomthwalo Obufakazi
IMIQONDO ESISEKELO KUMTHETHO WOBUFAKAZI
ISINGENISO
Umthetho wobuFakazi usisetjenziswa esiqakatheke khulu komunye nomunye umuntu othanda ukwenza umthetho. Umuntu nafuna ukusebenzisa isisetjenziswesi ngepumelelo nangekghono kuqakathekile kobana azwisise imiqondo ethize esisekelo abatloli bemitlolo eyahlukahlukeneko abanande bakhuluma ngayo kumThetho wobuFakazi.
Ihloso yomtlolo lo kulungiselela nokuhlomisa abantu kobana babone begodu bajayele imiqondo esisekelo kumThetho wobuFakazi nokubabonelela ngesisekelo esizakwenza bakghone ukukhulumisana nomThetho wobuFakazi ngokuphelela kwawo.
IMIQONDO ESISEKELO
Ubufakazi
Ubufakazi bakhiwa lilwazi elilethwa ngaphambi kwekhotho ukwenza ikhotho ikghone ukuqunta malungana namaphuzu aphathelene nendaba leyo.
Iintlabagelo Zobufakazi
Iintlabagelo zobufakazi kutjho zoke iintlabagelo ezingasetjenziswa njengobufakazi ekhotho.
UmThetho wobuFakazi uphathelene nokuqinisekisa amaqiniso kanye nokulawula indlela amaqiniso aqinisekiswa ngayo. Amaqiniso angaqinisekiswa ngokusebenzisa iindlela ezahlukahlukeneko zeentlabagelo zobufakazi.
Iintlabagelo zobufakazi zakhiwa ngilokhu:
Ubufakazi bomlomo, Obutloliweko nofana Obuphathekako
Isaziso somThetho
Umfanekiso ukhombisa isitjengiso esibonakalako samaphiko ahlukahlukeneko womthetho; sikhombisa bonyana uwela ngakiliphi iphiko umThetho wobuFakazi; ihlathululo yomThetho wobuFakazi begodu ukhombisa nokuthi inaziphi iinTlabagelo zobuFakazi.
UMTHETHO
UmThetho oJamileko UmThetho weKambiso
UmThetho wobuFakazi
UMTHETHO WOBUFAKAZI
UKUQINISEKISWA KWAMAQINISO
NGENDLELA YEENTLABAGELO ZOBUFAKAZI
Ubufakazi Ukwamukela okuHlelekileko Isaziso somThetho kuhlawumbisa
Ukwamukela okuNgakahleleki
Ukuvuma
Ipikiswano
Ipikiswano yombuso kanye nesivikelo akubumbi ubufakazi, kwaphela kunobungako obulandelelako. Kumumethe imibono nofana iimphakamiso ezinqophe ukugandelela ubujamo obusemthethweni nofana ubujamo obuneqiniso begodu kusetjenziselwa ukuzuza ikhotho kobana yenze iimfunisiso ezithize.
Ngaphambi kobana kwethulwe isigwebo, iinqhema zinikelwa ithuba lokuletha ipikiswano yokuvala ekhuluma ngobufakazi obethulwe nakubangwa umlandu.
Amaqiniso endabeni
Amaqiniso endabeni maqiniso okumele aqinisekiswe siqhema ukuze siphumelele emlandwini.
Amaqiniso akhambisana namaqiniso wendaba
Amaqiniso athanda ukuqinisekisa nofana ukuphikisa amaqiniso wendaba.
Isibonelo: Emlandwini ophathelene nombelethi ongubaba, ukufaniswa kwakababa kuzakuba liqiniso lendaba, ukuya emsemeni nobaba wakhona kuzakuba liqiniso elikhambisana neqiniso lendaba.
Ubufakazi Bokuthoma
Ubufakazi bokuthoma kutjho bonyana bufakazi obungcono nofana kutjho bona akunabufakazi (obuqinileko) obunye obukhona.
Ubufakazi Besibili
Ubufakazi besibili kutjho bonyana kunobufakazi obungcono nofana bukhe baba khona.
Isibonelo: Umtlolo wamambala uthathwa njengobufakazi bokuthoma bese ikhophi ithathwe njengobufakazi besibili.
Ubufakazi obuphathekako obujamileko
Ubufakazi obuphathekako obujamileko kutjho ubufakazi bokugcina nobungeze baphikiswa nganofana ngibuphi ubufakazi obujamelene nabo.
Ubufakazi Obunemibandela
Ubufakazi obunemibandela bubufakazi obungakanqophi.
Isibonelo: Ekubangweni komlandu wokubulala, kunganikelwa ubufakazi bokobana u-A gade anehloso yokubulala u-B nokobana wabonwa agijima aphuma kwa-B aphethe umukhwa oneengazi.
U-X ufakaza bonyana uzwe kuphuka amarhalasi, wathi naqalako wabona u-Y ajame ngaphambi kwefesidere eliphukileko kwa-Z aphethe ilitje esandleni sakhe.
Ubufakazi Obunqophileko
Ubufakazi obunqophileko bufakazi obubonwe ngufakazi ngamehlo.
Isibonelo: Ekubangweni komlandu wokubulala, u-C ufakaza bonyana gade ajame ngaphandle kwefesidere lomuzi ka-B, wabona u-A ahlaba u-B.
Ukwamukeleka
Ukwamukele kutjho ukwamukelwa kobufakazi, akunazinga lokwamukeleka. Ubufakazi buyamukeleka nofana abamukeleki.
Ukuthi ubufakazi buyamukeleka nofana njani kuya ngokuthi buyakhambisana nokobana ukwamukeleka kwabo kuzakubanga ukuzindlekela kumsolwa.
Ukwamukeleka okunombandela
Ukwamukela ubufakazi ukuya ngombandela wokwaneliseka ekugcineni komlandu. Nakube ubujamo abaneliseki, ubufakazi abuthathwa.
Ikhotho yezwa bonyana umtlolo ungasetjenziswa nakubuzwa imibuzo phezu kobana ukuba semthethweni kwawo kuphikiswa siqhema esiphikisako. Kuba kwaphela ngemva kobana umbuso sele uvale umlandu lapha abphikisako baba nethuba khona lokuletha ubufakazi bokubasemthethweni. Nakube ukuba semthethweni akuqinisekiswa, nanyana ngibuphi ubufakazi obuvela ekubuzeni imibuzo kumele ikhotho ibuphayilele eqadi.
Ukunqophana
Ukuze ikhotho iqunde bonyana kuyanqophana, kumele itjheje bonyana ubufakazi obethulweko buyakhambisana namaqiniso wendaba na.
Ithuba
Ithuba lilungelo nofana sibopho esidingwa ngufakazi nofana siqhema ukugodlela ikhotho ubufakazi obuphathekako. Kunemihlobo emibili yamaThuba: Ithuba langasese neThuba lomBuso.
Ukwamukela okuHlelekileko nokuNgakahleleki
Ukwamukela okuHlelekileko
Ukwamukela ohlelekileko kukwamukela okwenziwa ekhotho okubumba ubufakazi obujamileko obungeke bahlangahlangiswa nofana butsonyulwe ngaphandle kwanange kuneendingo ezithize zomthetho ezanelisiweko.
Ukwamukela okuNgakahleleki
Ukwamukela okungakahleleki kukwamukela okwenziwa ngaphandle kwekhotho okungahlathululwa nofana kuhlangahlanganiswe.
Ukuvuma
Ukuvuma kukulokha umsolwa namukela umlandu ngokukhanyako, okuthi nakube kwenziw ekhotho yomthetho, kwamukelwa njengokuVunywa komLandu.
Isaziso somThetho
Isaziso somthetho kutjho lokha ikhotho nayamukela amaqiniso ngelwazi elivamileko kanye nelwazi elijayelekileko njengokuqinisekisiweko okungakaqinisekiswa bufakazi obuphambili.
Ukuhlawumbisa kutjho isiphetho esisuselwa emaqinisweni athize ngokuqaliswa emthethweni. Kunemihlobo emithathu yokuhlawumbisa:
Umthwalo wobufakazi obuphathekako Nomthwalo Obufakazi
Umthwalo wobuFakazi
Umthwalo wobufakazi kutjho umsebenzi nofana isibopho sesiqhema sokuqinisekisa indabaso ngaphezu kokuzaza emlandwini wobelelesi umthwalo wobufakazi buya ngokutjhutjhiswa.
Umthwalo wobuFakazi
Umthwalo wobufakazi kutjho isibopho sesiqhema ukuveza ubufakazi obaneleko ukwenza ikhotho ikwazi ukubiza isiqhema sizokuphendula nokuveza ubufakazi obaneleko ukutjhijila i-prima facie yomlandu eyenziwa siqhema esiphikisako.
<fn>nde_Article_National Language Services_UMTHETHO WOKUKHUTJHUL.txt</fn>
UMTHETHO WOKUKHUTJHULWA KOKUFIKELELA ELWAZINI KA-2000
IBHODO YAMAFILIMU NOKUKHUTJHWA KWEMITLOLO
INCWAJANA, NGOKUYA KWESAHLUKO 14 SE-PAIA MAYELANA NOKUFIKELELA ELWAZINI ELIPHETHWE YIBHODO YAMAFILIMU NOKUKHUTJHWA KWEMITLOLO
ISINGENISO
UmThetho wokuKhutjhulwa kokuFikelela eLwazini, umThetho wenomboro 2 ka-2000 (PAIA) uyipendulo yesahluko 32 somThethosisekelo, onikela bona woke umuntu unelungelo lokufikelela:
kelinye nelinye ilwazi lomBuso; godu kelinye nelinye ilwazi eliphethwe ngomunye umuntu godu nelifuneka ekusetjenzisweni namkha ekuvikelweni kwananyana ngimaphi amalungelo.
Umnqopho womThetho we-PAIA, njengombana ubekwe sisethulo, ukabili:
kukhulisa isiko lokwenzela tjhatjhalaza nokuziphendulela etjhatjhalazini neenhlanganweni zangeqadi ngokuphumelelisa ilungelo lokufikelela elwazini, kanye nokuphulisa ngokubonakalako umphakathi lapho abantu bazakuba nokufikelela elwazini elifuneka ekusetjenzisweni ngokuzeleko nangefanelo kanye nekuvikelweni kwamalungelo wabo.
Incwajana le ibeka amahlangothi welwazi aphethwe yiBhodo yamaFilimu nokuKhutjhwa kwemitlolo, imininingwana yokuthintana kanye neforomo lokubawa ukufikelela emarekhodini aphethwe yiBhodo. Imihlahlandlela yokusetjenziswa kwe-PAIA, izinga lemali ebhadelwako kanye nelinye ilwazi elingatholwa eKomitjhaneni yeSewula Afrika yamaLungelo wobuNtu e-adresini ebekwe epharagrafini yesi-3 yeNcwajana.
OKUMUMETHWEKO
Imisebenzi nesakhiwo seBhodo yamaFilimu nokuKhutjhwa kwemitlolo
Imininingwana yokuthintana
Umhlahlandlela wokusebenzisa umThetho
Ukufikelela emarekhodini aphethwe yiBhodo
Amahlangothi wamarekhodi atholakala ngesibawo
Iindlela zokwenza isibawo
Amabanga wokwala isibawo
Imisebenzi etholakala emphakathini
Ukuzibandakanya komphakathi
Iimpengu zokungakhambisani nomthetho
Elinye ilwazi
Ukutholakala kwencwajana
Iforomo lesibawo sokufikelela emarekhodini weBhodo
UMTHETHO WOKUKHUTJHULWA KOKUFIKELELA ELWAZINI KA-2000
IBHODO YAMAFILIMU NOKUKHUTJHWA KWEMITLOLO
Imisebenzi nesakhiwo seBhodo yamaFilimu nokuKhutjhwa kwemitlolo Sahluko 14 1 a
Imisebenzi
IBhodo yamaFilimu nokuKhutjhwa kwemitlolo (i"Bhodo") yahlonywa ngokuya kwesahluko 3 (a) somThetho wamaFilimu nokuKhutjwa kwemitlolo ka-1996, njengombana utjhugululiwe, (um"Thetho"), ukwenza imisebenzi etlhogekako ukufikelela iminqopho yomThetho, ebekwe ngokulandelako esahlukweni 2:
kulawula ukutlanywa, ukukhiqizwa, ukuphathwa nokusatjalaliswa kweminye imitlolo namanye amafilimu ngokusebenzisa ukuwahlukanisa ngomhlobo, ukubekwa kwenkhandelo leminyaka kanye nokunikelwa kweenyeleliso kubathengi, kube nokuqalelela ikakhulukazi ekuvikelweni kwabantwana ekusetjenzisweni kumbi ngokomseme namkha ukwehliswa isithunzi emitlolweni, emafilimini kanye naku-inthanethi, kanye ... nokwenza ukusebenzisa kumbi abantwana emitlolweni yezemiseme, emafilimini namkha ku-inthanethi, kube sisenzo esidinga ukuthathelwa amagadango womthetho."
Kuhle kuhle iBhodo:
ihlola beyihlukanise ngokwemihlobo woke amafilimu, imidlalo yamakhompyutha kanye nemitlolo elethwa kiyo ngokuya komThetho;
yelusa i"bubulo" ukuqinisekisa ukuthotjelwa kweenqunto zayo, ikhakhulukazi mayelana nalezonqunto ezihlose ukuvikela abantwana ezintweni ezithikamezako nezinengozi kanye nokuvezwa kwabo eendabeni zabantu abadala;
yelusa ibhizinisi yezakhiwo zabantu abadala ukuqinisekisa ukhambisana nobujamo obubekwe esahlukweni 24 somThetho;
inikela ngerhelebho elifaneleko nakufunekako emazikweni wokugcinwa komthetho ekuphenyisisweni nekuhlawulisweni kwabasebenzisa abantwana kezomseme, godu yazisa umphakathi ngomnqopho nokuqakatheka kweenqunto zokuhlukanisa ngomhlobo nezeluleko zabathengi.
Isakhiwo
IBhodo inesiPhathimandla esiKhulu kanye neemPhathimandla ezimbili eziPhezulu, abenza iKomiti ePhetheko, nephaneli yabaHloli abaKhulu nabaHloli abakhethwa ngokuphakanyiswa mphakathi. IsiPhathimandla esiKhulu ngusiHlalo weBhodo neKomiti eKulu ePhetheko. Izinto kufanele zinikelwe iBhodo begodu ziyahlolwa bezihlukaniswe ngomhlobo makomiti wokuhlukanisa, afaka umhloli omkhulu kanye nokungasenani abahloli ababili, abakhonjwe ephanelini yabahloli abakhulu nabahloli. Abasebenzi bezokuphatha nabahlahlubi baqedelela abasebenzi beBhodo.
Imininingwana yokuthintana Sahluko 14 1b
Isikhulu seLwazi IsiPhathimandla esiKhulu
Iinkhulu ezibaSizi beLwazi IimPhathimandla eziPhezulu
Inomboro yomtato: 465 6518
Ifeksi: 465 6511
Umhlahlandlela wokusebenzisa lomThetho Sahluko 141c
Umtato 484 8300
Ifeksi 484 1360
Ukufikelela emarekhodini aphethwe yiBhodo Sahluko 141d iBhodo igcina amarekhodi wawo woke amafilimu, imidlalo yamakhompyutha nemitlolo elethwe khona izakuhlukaniswa ngokwemihlobo, kanye neminye imibuzo eyenziwa ngokuya kwesahluko 24 somThetho.
Ukwehlukanisa ngomhlobo Imibiko yamakomiti wokuhlukanisa ngokomhlobo kanye neBhodo yokuBuyekeza amafilimu, imidlalo yamakhompyutha nemitlolo ehlukanisiweko.
Ukubekelwa ngeqadi Irhelo lamafilimu nemidlalo yamakhompyutha ebekelwe ngeqadi ekuhlukaniselweni iminqopho ekhethekileko namkha ngaphasi kobujamo obukhethekileko.
Ukutloliswa Irhelo labasabalalisi kanye namkha nabatjengisi bamafilimu abatloliswe neBhodo.
Iinghonghoyilo Iincwadi zeenghonghoyilo ezibuya emphakathini.
IButhelelo leencwadi Ukukhethwa kwamavidiyo, ama-DVD
nemidlalo yamakhompyutha ehlukaniswe ngeminqopho yamazombe neyabadala.
Imibiko ImiBiko yonYaka nemiBiko yezeeMali ukusuka ngo-1998 ukuya ku-1999.
Umbiko wesiQhema esiSebenzako ngabaNtwana kezomSeme
Umbiko wesiQhema somSebenzi ngokuLawulwa kwamaFilimu nokuKhutjhwa.
AmaPhepha weRhubhululo AmaPhepha weRhubhululo ngemiphumela yeziko leendaba ebantwaneni.
Ukubawa ukufikelela
Isibawo sokufikelela emarekhodini weBhodo singenziwa ngokuzalisa iForomo A, Isingezelelo B, Umthetjhwana 6, okhutjhwe butjha ngekupheleni kwalencwajana.
Amahlangothi wamarekhodi atholakala ngaphandle kwesibawo Sahluko 141e
UmBiko woNyaka ka-2001-02
UmThetho nemiThetjhwana
Imihlahlandlela yokuHlukanisa
ImiBiko yeBhodo yokuBuyekezwa kwamaFilimu nokuKhutjhwa kwemitlolo
ImiBiko yeeNdaba yeBhodo
Iindlela namaforomo wokulethwa kwezinto ezizokuhlukaniswa namkha ukubekelwa ngeqadi, ukutloliswa kanye nokwenziwa kweenghonghoyilo.
Ibuthelelo ledatha yekhompyutha lokuhlukaniswa kweenqunto nabatjengisi abatlolisiweko kanye / namkha nabasabalalisi lisalungiswa begodu lizakutholakala ku-website msinyana ngemva kokutholakala kwelwazi.
Iindlela zokwenza isibawo
Umbawi kufanele ahlangabezane neendlela ezibekwe emThethweni wokuKhutjhulwa kokuFikelela eLwazini, eminye neminye imithetjhwana ngokuya kwaloyomThetho begodu neSahluko 14 seNcwajana ekhutjhwe yiKomitjhana yeSewula Afrika yamaLungelo wobuNtu, kanye nobujamo obubekwe yiBhodo ngaphandle kwalokha nabungakhambisani nomThetho, imiThetjhwana neNcwajana okukhulunywa ngayo esahlukwenesi.
Amabanga wokwala isibawo
Ukungezelela emabangeni wokwaliwa kwesibawo abekwe emThethweni wokuKhutjhulwa kokuFikelela, azikho izinto namkha amakhophi wokufikelela azakunikelwa, namkha kuvunyelwe ukufikelela, ezintweni ezithwele ukusetjenziswa kwabantwana kezomseme ngaphandle kwalokha umbawi nakalilunga lehlangano yokuthontjelwa komthetho kanye nerekhodi namkha ukufikelela lapho kutlhogeka ngomnqopho wephenyisiso kanye / namkha ukutjhutjhisa.
Imisebenzi etholakala emphakathini Sahluko 141f
Irhelo lemisebenzi
Ukuhlolwa nokwehlukaniswa ngokwemihlobo kwamafilimu, imidlalo yamakhompyutha nemitlolo
Ukubekelwa ngeqadi eenjamisweni zomThetho ngeminqopho yokuthembeka.
Ukwenza amafunisiso mayelana nokuziphatha kwebhizinisi lokuzithabisa kwabadala neentolo mazombe zamavidiyo nama-DVD
Ukunikela ngesiyeleliso ebaphathini bokukhutjhwa kwamalayisense mayelana nobujamo obufaneleko bokukhutjhwa kwamalayisense wamabhizinisi wokuzithabisa kwabantu abadala.
Ukunikela ngesiyeleliso mayelana nokuphepha kwabantwana ku-ithanethi
Ukwenza amajima wetjhatjhalaza welwazi ngeendaba eziphathelene neminqopho yomthetho kanye nangokuphepha kwabantwana ku-ithanethi, kanye
Nokwelusa ukukhambelana nomThetho.
Ukufikelela emisebenzini
Ukufikelela kweminye neminye imisebenzi etholakala eBhodini kungatholwa ngokwenza isibawo, ngomtlolo, esiKhulwini seLwazi. (Qala ipharagrafu 2 ngehla nawufuna imininingwana yokuthintana)
Ukuzibandakanya komphakathi ekwenziweni komthethomgomo namkha ekusetjenzisweni kwamandla Sahluko 141g
Umsebenzi omkhulu weBhodo kuhlukaniswa kwamafilimu ngemihlobo, imidlalo yamakhompyutha nemitlolo ekuvikelweni kwabantwana ekuvezweni ezintweni ezingabathikameza kanye nokunikela abathengi ilwazi elingakghonakalisa umphakathi ukwenza imibono efaneleko kanye nokufunda ngokukhetha, kwabo nabantwana ababatlhogomelako. UmThetho unikela ngokuzibandakanya komphakathi ekukhonjweni kwabahloli sahluko 313. Iimemo zizakuqaliswa emphakathini bona uzibandakanye eendlelenikambiso zombili ezizakwenziwa ngokusebenzisa iziko leendaba.
Ukungezelela, umphakathi ungazibandakanya ekwenziweni kwemihlahlandlela yokuhlukaniswa ngokunikela ngeentjhukumiso kanye / namkha ngokufaka iinghonghoyilo namkha ukusola ngeenqunto esiPhathisweni esiKhulu. (Qala imininingwana epharagrafini 2 ngehla).
IBhodo godu ngemva kokuthola isibawo esitloliweko, izakuhlela ukubakhona kwamanye wamalunga womphakathi emasetjhenini wokuhlukanisa ngemihlobo ukuphosa ilihlo nokuphawula ngekambiso yokuhlukaniswa.
Iimpengu ezikhona Sahluko 141h
IBhodo, njengehlangano yesitjhaba ekwenzeni iinqunto zokuphatha, iwela ngaphasi komThetho wokuKhutjhulwa kobuLungiswa bezokuPhatha kanye neempengu zezenzo zokutjhiywa nokuvumela ezinikelwa emThethweni. Ukungezelela, umThetho wokukghonakalisa weBhodo unikela ngokudlulisela eBhodini yokuBuyekezwa kwamaFilimu nokuKhutjhwa kwemitlolo kanye neKhotho eKulu. (IZahluko 19 no 20 zomthetho).
Elinye ilwazi Sahluko 141i
Akunelinye ilwazi elingafakwa kilencwajana esele libekiwe kuze kube gadesi.
Ukutholakala kwencwajana
EButhelelweni lesiTjhaba lamaFilimu, amaVidiyo nemiDumo, Pretoria.
ISINGEZELELO B
ISIBAWO SOKUFIKELELA EMAREKHODINI WEHLANGANO YOMPHAKATHI
Sahluko 181 somThetho wokuKhutjhulwa kokuFikelela eLwazini ka-2000, umThetho wenomboro 2 ka-2000
UmThetjhwana 6
IBEKELWE UKUSETJENZISWA MNYANGO
Inomboro yereferensi:
Isibawo semukelwe ngu:
(yitjho isikhundla, ibizo nesibongo sesikhulu selwazi / Isandla sesikhulu selwazi) ngelanga
Imali yesibawo (nayikhona): R ...
Isibambiso (nasikhona): R ...
ITLIKITLO LESIKHULU SELWAZI / ISANDLA SESIKHULU SELWAZI
A. Imininingwana yehlangano yesitjhaba
IsiKhulu seLwazi / iSandla sesiKhulu seLwazi
B. Imininingwana yomuntu obawa ukufikelela emarekhodini a Imininigwana yomuntu obawa ukufikelela emarekhodini kufanele inikelwe ngenzasi.
b I-adresi nenomboro yefeksi ngaphakathi kweRiphabhliki lapho ilwazi kufanele lithunyelwe khona, kufanele linikelwe.
c Isiqinisekiso sekghono lokwenza isibawo, nakufunekako, kufanele sinanyathiselwe.
Amagama azeleko nesibongo:
Inomboro kamazisi:
I-adresi yeposo:
Inomboro yefeksi:
Inomboro yomtato: ... I-adresi ye-e-mail: ...
Ikghono lokwenza isibawo, nasenzelwa omunye umuntu: ...
C. Imininingwana yomuntu owenzelwa isibawo
Isahlukwesi kufanele sizaliswe KUPHELA nayikuthi isibawo selwazi senzelwa omunye umuntu.
Amagama azeleko nesibongo:
Inomboro kamazisi:
D. Imininingwana yerekhodi a Nikela imininingwana ezeleko yerekhodi okufunwa ukufikelela kilo, kufaka inomboro yereferensi nayikuthi uyayazi, ukukghonakalisa ukutholakala kwerekhodi.
b Nayikuthi isikhala esinikelweko asikaneli, ragela phambili kelinye iphepha begodu ulinamathisele eforomini. Umbawi kufanele atlikitle woke amaphepha wokungezelela.
Ihlathululo yerekhodi namkha ihlangothi ekhambelanako lerekhodi:
Inomboro yereferensi, nayikhona.
Eminye imininingwana engezelelako yerekhodi:
E. Imali ebhadelwako a Isibawo sokufikelela erekhodini, ngaphandle kwerekhodi eliphethe ilwazi eliphathelene nawe, sizakutjhejwa kuphela ngemva kobana imali ebekiweko ibhadelwe.
b Uzakwaziswa ngenani okufuneka libhadelwe njengemali yesibawo.
c Imali ebhadelelwa ukufikelela erekhodini iya ngomhlobo wokufikelela ofunekako kanye nesikhathi esanaleko esifuneka ukuzuma nokulungisa irekhodi.
d Nayikuthi ulungela ukubekelwa ngeqadi ekubhadelweni kwemali, veza ibanga lokubekelwa ngeqadi.
Ibanga lokubekelwa ngeqadi ekubhadeleni imali:
Nawukhandelwa kurholophala bona ufunde, ubone namkha ulalele irekhodi eforomini lokufikelela elinikelwa enomborweni yoku-1 ukuya keye-4 ngenzasi, veza uburhole bakho bewutjengise mhlobo bani werekhodi elifunekako.
AMANOTHI:
a Ukukhambisana nesibawo sakho sokufikelela eforomini elibekiweko kungaya ngokuthi irekhodi litholakala ngamuphi umhlobo.
b Ukufikelela ngendlela ebawiweko kungalelwa ngaphasi kobunye ubujamo. Nakunjalo uzakwaziswa nayikuthi ukufikelela kuzakunikelwa ngelinye ihlobo.
c Imali ebhadelelwa ukufikelelwa kwerekhodi, nayikuthi ikhona, izakubekwa kancani mhlobo wendlela ukufikelela okubawiwe ngayo.
Nayikuthi irekhodi litloliwe namkha ligadangisiwe:
Ikhophi yerekhodi
Ukuhlolwa kwerekhodi
Nayikuthi irekhodi likhambisana nemibono -
Lokhu kufaka iinthombe, amaslayidi, amarekhodi wevidiyo, imibono eyenziwe ngekhompyutha, imigwalo, njll:
Ukuqala imibono Ukukopa imibono
Ukutlolwa kwemibono*
Nayikuthi irekhodi linamagama arekhodiweko namkha ilwazi elingakhiqizwa butjha ngemidumo:
Lalela umbhino okhambisanako Ukutlolwa kombhino ikhasethe lomrhatjho okhambisanako*
umtlolo otloliweko namkha ogadangisiweko
Nayikuthi irekhodi liphethwe ekhompyutheni namkha ngendlela ye-elektroniki namkha ngendlela efundwa mtjhini:
Ikhophi egadangisiweko Ikhophi yelwazi elisuselwa yekhomyutha erekhodini efundekako*
Nayikuthi ubawe ikhophi namkha umtlolo werekhodi (ngehla), IYE AWA
ingabe ufisa ikhophi namkha uposelwe umtlolo?
Uzakubhadela iposo.
Tjheja bona nayikuthi irekhodi alitholakali ngelimi olibingako, ukufikelela kunganikelwa ngelimi okutholakala ngalo irekhodi.
Ngiliphi ilimi ofuna ukuthola ngalo irekhodi?
G. Isaziso ngesiqunto mayelana nesibawo sokufikelela
Uzakwaziswa ngomtlolo bona isibawo sakho sivunyelwe namkha saliwe. Nayikuthi ufisa ukwaziswa ngenye indlela, yitjho kucace indlela bewunikele ngemininingwana efaneleko engakghonakalisa ukukhambisana nesibawo sakho.
Uthanda ukwaziswa bunjani ngesiqunto mayelana nesibawo sakho sokufikelela erekhodini?
ITLIKITLO LOMBAWI / UMUNTU OWENZELWA ISIBAWO
<fn>nde_Article_National Language Services_UMTHETHOKAMBISO WE-NA.txt</fn>
UMTHETHOKAMBISO WE-NAC OLAWULA IIMBAWO ZOMFUNDALIZE
Isingeniso
UmKhandlu wezobuKghwari weliZwe loKe i-National Arts Council uvumile ngomlomo ukuthi uzakukhupha iimali ezizakuba mfundalize ozakusiza abafundi abafaneleko abafundela iimfundo zobukghwari.
Nokho-ke abafundi ngamunye ngamunye abafunda iimfundo ezikhethekileko namkha abafundela iziqu eziphakemeko emazikweni wezefundo angakazenzi iimbawo zokusizwa ngeemali, nabo bazakuqalelelwa ngemifundalize, ngokusebenzisa nokulandela ikomba ye-NAC.
Kubayini Iimali Zomfundalize Zinikelwa Amaziko Wefundo
Kunikela i-NAC ithuba lokwakha ubudlelwana bokusebenzisana ngeemvumelwano namaziko wezefundo, lokho-ke kwandise amandla we-NAC.
Kunikela amaziko wefundo ithuba lokwaba nokulawula abe ahlole bona iimali ezikhutjhelwe umfundalize zisetjenziswa ngendlela na.
Kwakha amandla ngaphakathi kwamaziko wefundo kube kuphungule namarhiyarhiya womsebenzi wokuphatha.
Uzakusebenza Njani Umfundalize lo
Abafundi ngamunye ngamunye bazazenzela iimbawo zokusizwa ngeemali bazithumele emazikweni la bafunda khona. Amaziko wefundo azakuba maziko la iimbawo zizakuthunyelwa zibawe ukusizwa ngomfundalize ovela kwa-NAC khona. Kunamabandla wokweluleka akhethelwe ukuhlola iindingo zeziko lefundo ngalinye bese azabela iimali, ngokulandela ikomba ebekwe yi-NAC. Amabandla wokweluleka lawa ahlola amaziko wefundo ngokusebenzisa imininingwana enikelwe emaforomeni wokwenza iimbawo zomfundalize.
Amabandla wokweluleka lawa enza iimphakamiso ezithileko ezimalungana nokuthi imali yomfundalize izakwabiwa njani maziko wefundo, namkha angavumela iziko lefundo ngokwalo, nakube kunobufakazi obaneleko bokuthembeka kwalo, ukuthi lizabelele lona ngokwalo imali yomfundalize, kodwa nokho ngokulandela umthethokambiso we-NAC.
Amaziko wefundo anesibopho sokunikela i-NAC umbiko onabileko nopheleleko omalungana nokuthi yabiwe njani imali, kunye nesibopho sokuthumela imiphumela yabafundi abanikelwe umfundalize. Umbiko lo uzakuhlolwa ngiwo amabandla wokweluleka.
IFOROMU LESIBAWO SOMFUNDALIZE SEZIKO LEFUNDO
Umvumo
Ukugida Nokuthiywa Kwegido
Imitlolo
Ubukghwari Obubukelwako
Iimfundonengi
Okhunye (nqophisa):
ISIGABA 1: IMINININGWANA YEZIKO LEFUNDO
IZIKO LEFUNDO / ISIKOLO
I-ADRESI YOKUPOSA
UMNYANGO
ISIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO:
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
UMUNTU EKUNGATHINTWANA NAYE EMNYANGWENI
UMUNTU EKUNGATHINTWANA NAYE 1
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
INOMBORO YEBHUGWANA / KAMAZISI
UMUNTU EKUNGATHINTWANA NAYE 2
ISIKHUNDLA ( Isib. Nom. Mma. Phrof. njll )
IBIZO
ISIBONGO
INOMBORO YEFEKSI
INOMBORO YESELIFONI
INOMBORO YEBHUGWANA /KAMAZISI
ISIGABA 2: IMINININGWANA YESIFUNDO
Sibawa usiphe imininingwana yobunjalo babafundi nehlalo yabo ekuzakusetjenziselwa irhubhululo le-NAC.
Abaduna
Abasikazi
AbaNzima
AmaKhuwa
AbaNzima
AmaKhuwa
Inani Labafundi
Isifundo
Izinga Lokufunda
ISIGABA 3 : IIMALI
Zoke iindleko kufuze zivezwe ngeRanda leSewula Afrika.
Ihlathululo Yeendleko Zomnyaka MUNYE Kwaphela
IMALI YOKUREJISTARA / / IMALI YESIBAWO EMFUNDINI NGAMUNYE
IIMALI ZOKUFUNDA EMFUNDINI NGAMUNYE
IMALI YAMAHLALO/YOKULALA NGENYANGA EMFUNDINI NGAMUNYE
R ... X ... ngenyanga
IINDLEKO ZOKUKHAMBA NGENYANGA EMFUNDINI NGAMUNYE
R ... X ... ngenyanga
IINDLEKO ZEENSIZA ZOKUFUNDA NGENYANGA EMFUNDINI NGAMUNYE
R ... X ... ngenyanga
IINDLEKO EZIPHELELEKO ZOKUFUNDA NGEQADI
ITHOTHALI
Inani elipheleleko labafundi ababawe ukusizwa ngemali:
ISIGABA 4: ISIZO LEEMALI OKHE WALITHOLA KWA- NAC
Itjho loke isizo leemali okhe walithola phambilini.
Umnqopho Womfundalize
UmNyango
INANI LEMALI
ISIGABA 5: IMINININGWANA YOKUBHANGA
Sibawa imininingwanakho yebhanga
Umnikazi We-akhawundi
Ibizo Lebhanga
Igatja Lebhanga
Inomboro Ye-akhawundi
ISIGABA 6: ILIZWI LOKUZIBOPHA
Lapha ngiyazibopha bona yoke imininingwana evezwe esibawenesi kunye nemitlolo esiphekelelako iliqiniso elinembako.
UMTLIKITLO WESIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
UMTLIKITLO WOMUNTU EKUNGATHINTWANA NAYE 1
TLOLA IBIZO NESIBONGO
INDAWO
UMTLIKITLO WOMUNTU EKUNGATHINTWANA NAYE 2
TLOLA IBIZO NESIBONGO
INDAWO
ISIGABA 7:
Iziko lefundweli liyilungisa njani indaba yokulungisa ngokulinganisa na
ISIGABA 8: UKULEKELELWA KWABAFUNDI
Akhe usiphe imininingwana ngokuthi umnyangwakho namkha iziko lefundo lekhenu libalekelela njani abafundi ( ngaphandle kwesizo leemali lakwa-NAC ).
ISIGABA 9: UKUSEKELWA NGEEMALI
Itjho abasekelingeemali bakho, utjho nokuthi bakusekele kangangani, eminyakeni emithathu edlulileko
Inani Lemali
ISIGABA 10: UKUSEKELWA KWESIBAWO
Sekela isibawo sakho sokufuna ukusizwa ngemali evela kwa-NAC, ube uveze nokobana imali leyo uzayisebenzisa njani.
ISIGABA 11: EMINYE IMINININGWANA ( ENGEZELELAKO )
Sibawa nanyana ngiliphi elinye ilwazi ongasekela ngalo isibawo sakho.
IMIBANDELA ISIBAWO SAKHO EKUFUZE SIYIZALISE
Isibawo sakho sokusizwa ngemali sizakutjhejwa kwaphela nakube:
Zoke iingaba eforomeneli zigcwalisiwe
Imininingwana yebhanga leziko lefundo iphekelela isibawesi
Ikhophi efakazelweko ubuqiniso bayo yebhugwana yeSewula Afrika yesiKhulu esingamele umNyango uyifakile
Ibhajethi engezelelweko ( la kufuneka khona ) uyifakile.
Mina, ... ngithumele yoke imitlolo efunekako eforomineli.
TJHEJA: Ingcenye namkha yoke imininingwana osinikela yona izakuba lirekhodi lethu, ibulungwe ekhomphiyutheni. Imininingwana le izakusetjenziselwa imisebenzi ephathelene neembawo neminikelo kunye nokuveza iimbalo eziphathelene nalokhu. Amakhophi wemininingwana le, nakufunekako azakunikelwa abantu ngamunye neenhlangano ekungenzeka sifune ukuthintana nazo nasihlola isibawo sakho nanyana siselusa iminikelo. Iinhlangano namkha iinqhema ezisiza ngeemali ziyabelana ngelwazi, kobanyana zizokukghona ukuthola iimbawo zobukirikitjani nakube zikhona zibe zikghone nokulungelela umsebenzi wokusebenza ngeembawo ezingezelelako. Eminye imininingwana yelwazi osinikela yona izakusetjenziswa yikoro ebulunga imininingwana yelwazi. Kungenzeka godu isetjenziswe nanga mNyango wezobuKghwari nezamaSiko.
UMTLIKITLO WESIKHULU ESINGAMELE UMNYANGO (i-HOD ) / WOMLUNGELELI
TLOLA IBIZO NESIBONGO NGOKUHLUKANISA
INDAWO
<fn>nde_Article_National Language Services_UMTLAMO WOKUSEBENZEL.txt</fn>
UMTLAMO WOKUSEBENZELA AMAKHASTAMA
UMTHETHOPATHO WOKUSEBENZELA AMAKHASTAMA
Sisiphalazela ukuba hlangana nabaphambili ngomsebenzi ephasini.
Kungani kufuneka iSiko lokuba hlangana nabaPhambili ngomSebenzi eHlanganweni
Ukwaneliseka kutjho izinga lokuthokoza komuntu ngokuqala ukuthi ipahla ayitholileko namkha umsebenzi enzelwe wona ukghona kangangani ukwenza lokho abekakulindele kiwo.
Amagama wenembombono
Kukwenzela amakhastamana umsebenzi obalwa hlangana nephambili ephasini.
Ukukghonakaliswa kwenembombono
Kuphakamisa izinga lomsebenzi owenzelwa amakhastamethu ngokususa amehlo neengqondo zabantu bethu ehlelweni elinqophe ukuthengisa kwaphela, ziqale ehlelweni eliqalelela amakhastama - ngaleyindlela-ke kuzokuzaliseka iintlhogeko neemfuneko zamakhastama eBhanga nemsebenzini wayo.
Isibopho
Ukusebenzela amakhastama wethu kuhle khulu yinto esihlala siyomele ngeenkhathi zoke, ngoba siyazi ukuthi ikhwalithi yinto olindele ukuyithola eBhanga yezeeNarha (i-Land Bank). Nakube uyaneliseka ngomsebenzi owenzelwe wona namhlanje, sibawa bona utjele umkhozakho. Nakube awukakwanelisi, bikela umNqophisi wegatja leBhanga le endaweni yangekhenu. Nakungasinjalo, ungafowunela umNyango wethu oqalelela zamakhastama enomborweni ethi: 0800 00 52 59.
Sekuqakatheke khulu ukuqalelela ukwenza amakhastama wethu ahlale angawethu. Indlela ezakusetjenziswa yiBhanga yezeeNarha ukwenza amakhastama ahlale angawethu kukuwenzela umsebenzi oncono ngokuzalisa nokwanelisa iintlhogeko zawo.
Esikhathini esidlulileko iBhanga yezeeNarha pheze beyitjhagala yodwa ekundleni, inganambangi, ngalokho-ke akunamzamo okhethekileko ebewusenziwa wokuthokozisa amakhastama. Namhlanjesi-ke iBhanga yezeeNarha seyiphalisana namabhanga ajayelekileko ngamakhastama. Amakhastama la-ke selanemikhiqizo nemisebenzi eyenzelwa amakhastama angazikhethela hlangana nayo. Amakhastama wanamhlanje selanelwazi elinabileko, futhi selafuna ukwaneliswa khudlwana. Indlela esele alindele ukuthola ngayo ikhwalithi emsebenzini enzelwa wona iphakanyiswe mikhiqizo ephezulu nemisebenzi yezinga eliphezulu enzelwa yona. IBhanga yezeeNarha nayizakukghona ukuhlala inamakhastama wayo nobujamo bayo ekorweni yezeemali, kufuneka isikokambiso elitjha lokusebenza kwehlangano, ngoba phela ziinkampani eziqalelela amakhastama kwaphela ezizakuphumelela; lezo-ke ziinkampani ezizakukghona ukuwenzela umsebenzi wezinga eliphezulu amakhastama eziwaqotheleko. Ukwenza amakhastama ahlale amakhastama wekampani namkha wehlangano akusimsebenzi womNyango wezokuMaraga nezokuThengisa nje kwaphela. UmNyango wezokuMaraga ungaphumelela kwaphela eenkampanini iminyango yazo nabasebenzi bazo abaphumeleleko ukuhlangana batlame babe basebenzise ihlelo lezinga eliphezulu eliqalelela amagugu wamakhastama.
Lokho okungeze kwalinganiseka akusoze kwalawuleka. Nasizakukghona ukuthokoza abasebenzi bethu ngokusebenza kuhle emisebenzini yabo eyisika, kufuze sikghone ukulinganisa izinga lomsebenzi nekhwalithi.
Simema boke abasebenzi ukuthi babe nesandla kilomTlamo wehlelo lokusebenzela amakhastama eBhanga yezeeNarha. Ukuhlanganyela kwakho kilomThethopatho kuqakatheke khulu epumelelweni yeBhanga yezeeNarha.
Kuyini ukuba hlangana nabaphambili ngomsebenzi ephasini
Kutjho ukwenza koke umuntu angakghona ukukwenza ukwenza iqiniso lokuthi iyararululeka imiraro yamakhastama. Kutjho ukukhamba indlela engezelelweko. Kutjho ukungezelelangezelela kancani phezu komsebenzi umuntu abekelwe ukuthi awenze, abanye abangakwenziko. Lokhu-ke kuphathelene noMOYA UMUNTU AWUTHATHA NGAWO UMSEBENZAKHE. Kutjho ukuba nomoya omuhle, ukuzikhuthaza, nokuba majadu emsebenzini umuntu awenzako. Kutjho ukuhlala ngesikhathi soke umuntu umsebenzakhe awenza ngamandla wezinga eliphezulu angakghona ukufikela kilo. Kutjho ukuthanda umsebenzakho nokuzikhakhazisa ngawo. Kutjho ukuzikhakhazisa ngokusebenza eBhanga yezeeNarha.
Uyini umTlamo wokuSebenzela amaKhastama weBhanga yezeeNarha
UmTlamo wokuSebenzela amaKhastama ukhuluma ngokuthi amakhastama enzelwa njani nangokuthi kungani enzelwa umsebenzi omuhle khulu ngaphezu kokujayelekileko. Ngokulandela iinlimukiswezi, uzazakhela ilimuko elithokozisa khulu ebasebenzini nemakhastameni ngokufanako.
UmTlamo wokuSebenzela amaKhastama yikombandlela yakho ekukhombisa indlela yokusebenzela amakhastama ezikweni lokuwasebenzela. Omunye weminqopho iBhanga yezeeNarha efuna ukuphumelelisa ngayo umsebenzi kukuba nobuhle ebenze phezu kwezinga lepilo yabo boke abantu. Wena-ke, njengomZenda weBhanga le lapho ukhona, unethuba elingakavami lokuba ngomunye walabo abatjhugulula ipilo yabantu! Uyincenye yehlelo lokuzalisa ikghono namandla wabantu ngokubenza bakghone ukuthola imali yamabhudangwabo, babe bakghone nokuhlala banayo. Asikaqali kwaphela ukwakha nokuthuthukisa abantu bangaphandle, kodwa siqale ngitjho nokwakha nokuthuthukisa abasebenzi bethu. UmTlamo lo uzakusiza ukuthi ukhule ube mumuntu owatjhejako amakhastama, nowutjhejako umsebenzi. Sithanda ukukhuthaza boke abasebenzi beBhanga yezeeNarha ukuthi bazijayeze lamaphuzu angenzasi. Asikhuthazaneni woke amalanga ukuthi singagcini ngokusebenza ngamandlethu kwaphela, kodwa sirhatjhe nomoya wetjisakalo ekuqalaneni kwethu nepilo nomsebenzi!
Ikambisosivumelwana Yendlela Yokusebenza Kibo Boke Abasebenzi
Ukusebenzisana namakhastama: ukubonana amehlo namehlo/ikulumiswano yokubonana
Yamukela woke amakhastama ngaphandle kokuriyada, ngokuqalana nawo ngemehlweni, umomotheke. Nakube awukghoni ukusiza amakhastama khonokho nakafikako, atjele ukuthi uzawatjheja msinyana nawuqeda lokho okusakubambileko.
Alotjhise woke amakhastama alinde endaweni yokulinda ngaphandle kokukhetha ukuthi asizwa nguwe namkha ngomunye, uthi ungawalotjhisa uwabuze ukuthi besele alitholile na isizo, ubuze nokuthi ungawasiza ngani nakube kukhona angakasizwa. Nasele ulungele ukusiza ikhastama, bobotheka, ulilotjhise, unxanxabeze nakube besele lilinde isikhatjhana, bese uzazisa kilo ngokulitjela ibizo lakho. Isibonelo: Lotjhani, ngiyanxanxabeza ngokulinda kwakho isikhathi. NginguBathabile ( namkha nginguNaKabini), ngingakusiza ngani namhlanje Sebenzisa ilimi lomzimba elifaneleko, nephimbo elifaneleko.
Thola ibizo lekhastama okhuluma nalo, uthi ungalithola uvame ukumbiza ngalo nawukhulumisana nalo. Yenza neqiniso lokuthi ibizo lalo uliphimisela ngendlela engiyo.
Yenza ikhastama lizizwe liqakatheke khulu ngokuthi ucocacoce nalo la kukghonakala khona ( isibonelo: buhle khulu ubujamo bezulu namhlanje ngaphandlapha, uyabubona na ).
Iba nesisa, ungabandlululi, ube nomoya omuhle.
Tjengisa ukuba nefundiso ehle, uveze nesithunzi esihle, ube nomoya omuhle soke isikhathi.
Ungavumeli amakhastama ezwe iinkulumiswana zangeqadi, nanyana kungefowuni nanyana hlangana nabasebenzi. Vula ingqondwakho wenze izinto ngendlela obona zifanele ngakho. Ungathomi uphendule iselifowunakho ungakabawi imvumo ekhastameni ntanzi, bese uthi ungayithola imvumo, sele uqedile ukukhuluma nayo, unxanxabeze ekhastameni.
Nawusikimako etafulaneni la nikhulumiselana khona, litjele ikhastama bona kuba yini usikima.
Lalela ulalelisise, wenze neqiniso lokuthi ubuza yoke imibuzo ekufuze uyibuze engahle iveze imininingwana efaneleko nefunekako. Yenza iqiniso lokuthi uzwisisa yoke into ekhulunywa likhastama, ngitjho nanyana kungatjho ukuthi uthole utoligi azonitoligela. Yenza iqiniso lokuthi uwuzwisisa kuhle umraro ekufuze urarululwe, ngaphambi kobana ungalinga ukuwurarulula.
Phatha woke amakhastama ngehlonipho ekulu, futhi ungathomi ukhohliswe yindlela ikhastama elibonakala lingiyo nawuliqala ngaphandle. Woke amakhastama aphathe unga makhastama angaba ngaphambili.
Thatha isikhathi ukuhlathululela ikhastama ukuthi kungani isibawo salo sokubolekwa imali singakaphumeleli.
Nakube ikhastama alikakulungeli ukubolekwa imali ngekoro yeThusi(Bronze) namkha yeSiliva namkha yeGolidi, lemukisa ikhastamelo ukuthi lingehlela ekorweni yokubolekwa imali esezingeni eliphasanyana ( ukusukela eThusini ukwehlela ku-Step Up). Thatha isikhathi sakho ngokusiza ikhastama ngalokho okulifanele ncono kunokhunye, okuzakukghona ukulisiza ncono etlhogweni neemfunekweni zalo.
Nakube kunesililo esikhona, kufuze silungiswe mNqophisi weGatja.
Ungakhombi elinye ihlangothi leBhanga ngomuno namkha ukhombe umZimkhulu weBhanga nakube kukhona la kutjhapheke khona. Qalana nawo ngokwakho umraro loyo uwuthathe njengewakho, namakhastama ungaje uwanikele isikwelede sesikhatjhana la kufuneka khona.
Khuthaza amakhastama ukuthi azalise amaforomu anemibuzo ebuzwa wona malungana nomsebenzi enzelwa wona yibhanga le nokuthi aphatheka njani, awaphosele ebhokisaneni leemphakamiso elikhona eBhanga yezeeNarha.
Ungathomi uliyane nomlingani wakho nakasasiza elinye ikhastama.
Ungathomi wenze imisetjenzana engakaphathelani namakhastama phambi kwawo asalindile.
Vala ikulumo yakho kelinye nelinye ikhastama ngokulithokoza ngokulibiza ngegama, nangokulifisela ilanga elihle.
Tjela ophendula amafowuni nakube awukghoni ukuphendula amafowuni eza kuwe.
Ungatherhi ifowuni ukuthi ingakghoni ukulila, namkha uyilise ilile yodwa.
Nxanxabeza ngokulindisa ikhastama isikhathi nakube kwenzekile ukuthi ilile isikhathi eside khulu ngaphambi kobana uyiphendule.
Phendula ngalendlela:
Nakunguwe mathupha ophendulako:
Buza ikhastama uthi ngikhuluma no... kobanyana uzokuthola ibizo lalo.
Thola ibizo lekhastama uvamise ukulibiza ngalo nawukhuluma nalo. Yenza iqiniso lokuthi uliphimisela ngendlela elungileko ibizo lekhastama.
Ungabambisi ikhastama isikhathi eside khulu efowunini. Kunobanyana ulibambise isikhathi, kungaba ncono ukuthi ulibawe ukuthi ulifowunele ngokukhamba kwesikhathi, namkha uthathe umlayezo.
Yenza iqiniso lokuthi uyithatha kuhle imininingwana yomlayezo.
Yoke imilayezo idlulise kungakapheli amatjhumi amathathu wemizuzu uyitholile ( sekubalwa nenothisi yomlayezo etlolwe yabekwa etafuleni yomuntu othunyelwe umlayezo loyo.)
Imibuzo yamakhastama ngama-akhawundi wawo/iinghonghoyilo
Khuluma iqiniso ngalokho okungalindelwa likhastama nakube umraro awukghonakali ukurarululwa khonokho. Sebenzisa ilwazi lakho lelilimuko ukubeka isikhathi namalanga wokuvala. Nakube kurhabeke khulu, indaba leyo idlulisele kumNqophisi weGatja msinyazana.
Yoke imiraro ithathe njengemiraro eqale wena, efuna wena beyirarululeke. Ungadluliseli imiraro kamanye amagatja butjhweleni.
Imiraro irarulule msinyana ngokungakghonakalako, bese ufowunela ikhastama ulitjele ngobujamo bomraro loyo.
Hlala unande utjela amakhastama ngobujamo bemirarwabo.
Ungathomi udlulisele ikhastama e-ofisini yomNqophisi oPhetheko. Idlulisele eZikweni eliQalelela amaKhastama enomborweni ethi: 0800 00 52 59.
Nasele uqedile ukusiza ikhastama ngomraro ebeliwufowunele, libuze uthi: Kukhona okhunye engingakusiza ngakho namhlanje
Nxanxabeza nakube isibawo sekhastama asikghonakali ukuzaliseka, futhi hlala ngaso soke isikhathi uveza enye indlela ikhastama elingasizeka ngayo.Isibonelo: I-Step-Up ( yezinga eliphasanyana).
Thulula ibhokisana leemphakamiso qho ngeveke.
UmNqophisi weGatja akatjheje iindaba nemiraro ekhona ngaphambi kobana angadlulisela iimphakamiso ezitholakeleko emZimkhulu kobana ziyokucozululwa khona.
Ukuphathwa kwegatja elisebenzela amakhastama
Akuthi nakufika isikhathi sokuvula ukube senikulungele ukusebenza.
Nakufika isikhathi sokuvala(sokutjhayisa) ungapharhazelisi amakhastama ngokuwajarha; kufuze soke isikhathi nihlale nizimisele ukusiza amakhastama ngitjho nangemva kobana senivalile, nakasasese khona amakhastama nakufika isikhathi sokuvala.
Elinye nelinye ikhastama kufuze bona lisizwe kungakapheli imizuzu elitjhuminahlanu lifikile. Nakube kuyenzeka ukuthi ikhastama lilinde isikhathi eside kunalokho, litjele, unxanxabeze ngokulinda kwalo isikhathi bese uyalitjela ukuthi lisezakulinda isikhathi esingangani.
Ukuphathwa kwabasebenzi abasebenzela amakhastama
Umsebenzi wokufundisa nokuthwasisa abasebenzi wawoke amalanga kufuze ufake netjhumi lemizuzu leKulumo yokuJayeza abasebenzi ( eyethulwa mNqophisi weGatja) ngaphambi kokuvulwa kwama-ofisi egatjeni.
Ukuthi omunye nomunye umsebenzi usebenza njani kufuze kuqalwe mNqophisi weGatja:
Ukuthi umuntu uthatha isikhathi eside kangangani ukubuyela emakhastameni ngemiraro /ngeenghonghoyilo zawo.
Umoya umuntu asebenza ngawo nabanye namakhastama nesisa anaso.
Ikghono lakhe lokuphumelelisa umsebenzakhe.
Ilwazi lakhe lomsebenzi.
Imizamo engezelelweko umuntu ayenzako ukuphumelelisa umsebenzakhe.
Iimbawo zokubolekwa imali
Hlala ubikela amakhastama ngobujamo beembawo zawo woke amalanga nangeveke.
Kuncono amakhastama uwafonele kunobanyana uwatlolele iincwadi.
Iincwadi
Iincwadi kufuze zitloleke ngelimi elihle elipeledeke kuhle, elinganamitjhapho.
Ungathumeleli amakhastama iincwadi ezitlolwe ngesandla.
Sebenzisa iphepha elinemininingwana efaneleko etlolelwe futhi yeendlela zokuthinta igatja lakho. Qalisisa ukuthi imininingwana etlolelwe futhi ekugcineni kwephepha ilungile nokuthi iphethe yoke imininingwana emitjha yegatja lenu.
Ungasebenzisi amaphepha amadala, aneminingwana yesiphande emidala, neemvilobhi ezindala, njalo njalo.
Ama-computer wenu akasebenzise ihlelo lokuhlola ukupeleda lelimi lelo ekutlolelwa ngalo amakhastama.
Tjheja uyelele ukuthi amaMemorandamu ngawokusetjenziswa ngekhaya kwaphela ( ngamanye amagama ngawokusebenza ema-ofisini wenu kwaphela.)
Ukwenza amakhastama ahlale angawenu
Hlala ulandelela zoke iimali zokubolekiswa ezikhanseliweko, namakhastama aqedileko ukubhadala iinkwelede zawo.
Umsebenzi owasebenza ngesikwelede sekhastama elithileko (nakukghonakalako) kufuze ukuthi avakatjhele ikhastamelo namkha alifowunele ukuthola ukuthi kwenziwe yini livale isikwelede salo, alikhuthaze nokuthi liragele phambili ngokubuya azokwenza enye ibhizinisi khona la eBhanga yezeeNarha.
Kufuze kwenziwe imizamo yokuwenza ahlale amakhastama wamabhizinisi.
Amakhastama akhansela namkha abhadala iinkwelede zawo aziqede athumelele iphetjhana lemibuzo lokugcina.
Isithunzi segatja
Elinye nelinye igatja kufuze liveze litjengise imitlikitlo esemthethweni ngekhaya nangaphandle.
Isikhathi somsebenzi kufuze bona sitlolwe kuhle sibonwe mumuntu woke.
Yoke imitlamo yemigwalo ye-decalcomania kufuze bona ibe sebujameni obuhle. Amatshwayo we-computer natlolwe ngesandla ephepheni ananyathiselwa eminyango nemithangaleni akakavunyelwa, kufuze asuswe kufakwe amatshwayo agadangiswe samgwalo ( printed signage.)
Amatshwayo agadangiswe samgwalo lawo akukafaneli bona ananyathiselwe ngeselotheyibhu.
Woke amatshwayo wemigwalo wangaphandle kufuze bona ahlanzeke, futhi asebenze nakube ngakhanyisako.
Woke amatshwayo asamigwalo wangaphakathi kufuze bona ahlanzeke futhi abe sebujameni obuhle.
Amathikithana atlolwe amabizo wabantu kufuze bona ahlale aqobotjhelwe emuntwini ngaso soke isikhathi.
Akunamsebenzi ovunyelwe ukubhema nokudla nokusela phambi kwamakhastama kiyo yoke indawo ema-ofisini walapha.
Zoke iindawo ezibonakala phambi kwamehlo wamakhastama azihlale zihlanzekile, ziqaleka njengezabantu abenza umsebenzi webizelo.
Yenza iqiniso ngeenkhathi zoke ukuthi isithunzi segatja lenu sihlala sisihle, futhi la kufuneka khona, ipahla eyonakeleko namkha engasebenzi kuhle ayisuswe ijanyiselelwe ngenye.
Imithangala yomakho ayihlale ihlanzekile.
Amafesidiri awahlale ahlanzekile, aphelele, angakaphuki.
Amaphasi nawo awahlale ahlanzekile.
Amalerhe kufuze abe sebujamweni bokusebenza. Iindawo la kusizelwa khona amakhastama kufuze zihlale zikhanya kuhle.
Iintjalo azihlale zihlanzekile. Awafuneki amathuthumbo wokuzenzela eendaweni la kusizelwa khona amakhastama.
Akube nama-eshithreyi aneleko eendaweni la kusizelwa khona amakhastama.
Iindawo la kusebenzela khona abasebenzi azihlale zihlanzekile ngeenkhathi zoke.
Amanothisi wabasebenzi akangafakwa eendaweni la kusizelwa khona amakhastama.
Omunye nomunye umsebenzi kufuze alekelele ukuthi indawabo yokusebenzela ihlale inesithunzi esihle ngeenkhathi zoke. Boke abasebenzi kufuze bembathe izambatho ezifaneleko zema-ofisini.
Azibe khona ngokwaneleko iincwajana eziphathelene nomsebenzi owenziwa ema-ofisini la, zibekeke kuhle ndawana la kusizelwa khona amakhastama.
Isiphetho
Njengoba sikholelwa ekuthini ukuqalelelwa kwamakhastama kuyisika yepumelelo yeBhanga yezeeNarha nje, umTlamo ongehla lo kufuze uhlale usetjenziswa ngeenkhathi zoke.
Boke abasebenzi abasiza amakhastama kufuze bona bafundiswe bathwasiselwe ihlelo lokusebenza ngamakhastama ekuthwasiswe ngalo nabasebenzi abathwasisa abanye. Ihlelweli lizakutjhayelwa zizazi ngezamakhastama nokuphathwa kwawo endaweni yekhethu le ( Client Service Champion.) Lokhu-ke kuzakwenza ukuthi iphumelele iminqopho yethu.
Nakube kukhona ongakutholisisi kuhle ngakho koke lokhu esikhulume ngakho ngehla, ungazazi ukuthintana nomNyango wezokuThengisa nezokuMaraga wakhethwapha.
<fn>nde_Article_National Language Services_UMnqopho wesiKhwama s.txt</fn>
UMnqopho wesiKhwama sokuLilisa
Umnqopho wesiKhwama sokuLilisa kulilisa abasebenzi ngokurholophala okubangwa kulimala/malwelwe emsebenzini okwenzeka ngesikhathi baqatjhiwe namkha abathembele kibo ngokuhlongakala okubamphumela wokulimala/malwelwe anjalo kanye nokubhadela iindleko zokwelatjhwa ezizwakalako ezitholakale ngalokhu.
Amajamo ongaliliswa kiwo
Iingozi ezivela ngesikhathi sokuqatjhwa komsebenzi eziba nomphumela wokulimala kwakhe, ubulwelwe namkha ukuhlongakala
Amalwelwe atholakala emsebenzini ngebanga lokobana umsebenzi uthintana nezinye izinto namkha ubujamo obutholakala ebhodulukweni lokusebenzela
Ubujamo bokuhlongakala lapho umsebenzi ahlongakala ngebanga lengozi eyenzeka emsebenzini.
Ngubani umsebenzi
Umsebenzi uhlathululwa njengo"munye nomunye umuntu ongena esivumelwaneni sokusebenza namkha osebenza ngekontraga yokunikela ngomsebenzi kumqatjhi
Ikontraga yokusebenza ingatlolwa namkha ibe ngomlomo, icacisiwe namkha ivezwe ngenye indlela. Umsebenzi kufanele enze umsebenzi ngendlela okuvunyelwe ngayo begodu athole umrholo
Abasebenzi besikhatjhana
ama-casual, abaqatjhwe ngomnqopho webhizinisi nabo baqalelelwe
Abasebenzi bangendlini emakhayeni wangeqadi abakaqalelelwa kwanjesi, nanyana isiKhwama sisendleleni yokubafaka.
Ngubani umqatjhi
Ihlathululo: "Ngomunye nomunye umuntu, kufaka noRhulumende, oqatjha umsebenzi.
Iinkambiso zokubika
Zoke iingozi namkha okusolelwa kuziingozi ezifaka iindleko zokwelatjhwa kanye/namkha ukulova emsebenzini amalanga adlula kwamathathu kufanele kubikwe kungakadluli amalanga alikhomba ngendlela ebekiweko. Omunye nomunye umqatjhi ohluleka kubika ingozi uzakubonwa anomlandu wokwephula umthetho. UKomitjhinara godu angabeka ihlawulo engaba linani elizeleko lemali efunwako.
Iingozi
Umqatjhi kufanele abike ingozi ngokuzalisa umBiko womQatjhi ngeNgozi (iforomo le-W.Cl. 2), kungakadluli amalanga alikhomba wokwenzeka kwengozi
Umbiko wokuThoma wezokweLapha (i-W.Cl. 4) onehlathululo ezeleko yokwelatjhwa kufanele uzaliswe ngudorhodera/sibhedlela
Bona kutholwe umBiko womQatjhi weNgozi (i-W.Cl.2) kanye nomBiko wokuThoma wezokweLapha (i-W.Cl.4) imali efunwako iyatjhejwa begodu nayikuthi umlandu wengozi uyamukelwa iposakarada (i-W.Cl.56) lizakuthunyelwa kumqatjhi. Inomboro yesibawo sokufuna imali efunwako izakubonakala ekaradeneli
Nayikuthi umlandu angeze wamukelwa sikhatheso, ikarada lokwazisa umsebenzi (i-W.Cl.55) lizakutjhejwa mqatjhi, linikele inomboro yesibawo semali esele sifakiwe
Umqatjhi uzakubhadela imali yokulilisa umsebenzi iinyanga ezintathu ukusuka ngelanga lengozi, lapho umsebenzi angasebenzi khona begodu athola ukwelatjhwa
Ukuliliswa okubhadelwa mqatjhi kuzakubuyiswa nguKomitjhinara e
Iforomo lomBiko wokuGcina wezokweLapha (i-W.Cl.5) liyatlhogeka ukuphetha isibawo sokufuna imali begodu umqatjhi kufanele alithole kudorhodera wezokwelapha/esibhedlela nasele umsebenzi aphile bona angabuyela emsebenzini
Ebujameni bokulova isikhathi eside, umBiko wezokweLapha weRagelo Phambili (i-W.Cl.5) kufanele utholakale ngenyanga esiphathisweni, bewulethwe
Lokha umsebenzi nakathoma ukusebenza, umBiko wokuThoma ukuSebenza (i-W.Cl.6) kufanele uzaliswe bewulethwe kuKomitjhinara kanye nomBiko wokuGcina wezokweLapha (i-W.Cl5)
Ikhophi eqinisekisweko yeNcwadi kamAzisi womsebenzi ikatelelekile
Imitlolo ezalisiweko kufanele ilethwe esentha yezabasebenzi eseduze namkha e-ofisini lephrovinsi lomNyango wezabaSebenzi.
Amalwelwe wemsebenzini
Ubulwelwe bemsebenzini bulwelwe obuthola endaweni yokusebenzela ngebanga lokuhlangana komsebenzi nezinye izinto namkha ubujamo obutholakala ebhodulukweni lokusebenzela
Amalwelwe wemsebenzini arhenyiswe kutjhejuli 3 yomThetho wokuLiliswa ngokuLimala emsebenzini namaLwelwe (i-COIDA)
Umqatjhi kufanele abike ubulwelwe bemsebenzini kuKomitjhinara wezokuLilisa ngokuzalisa iforomo lomBiko womQatjhi, okuliforomo i-W CL 1
Umqatjhi kufanele manje anamathisele ikhophi yeNcwadi kamAzisi womsebenzi
Umqatjhi kufanele alethe umBiko wokuGcina wezokweLapha okuyi W CL. 26 ukuphetha ngemali efunwako.
Ukuhlongakala
Nayikuthi ingozi emsebenzini igcina ngokuhlongakala komsebenzi, imitlolo elandelako kufanele ilethwe ngaphandle kokumotjha isikhathi:
ISitifikethi sokuHlongakala namkha ubufakazi bomtlolo obutjengisa unobangela wokuhlongakala
ISitifikethi somTjhado namkha ubufakazi bonyana umsebenzi naloyo othembele kuye bebahlala boke njengobaba nekosikazi
INcwadi kamAzisi yakababa ohlongakalelwe ngukosikazi/yomhlolokazi
IinTifikethi zamaBeletho/zokubhabhadiswa/zokufunga mayelana neminyaka yabentwana
Isitatimende ngothembele kuwe, ubaba ohlongakalelwe ngukosikazi/umhlolokazi womsebenzi ohlongakeleko (i-W.Cl.32)
I-akhawunti ehlathululiweko yokubulunga begodu nayikuthi ibhadelwe, nerasidi.
Imivuzo
Imivuzo kubasebenzi itjhejwa kabutjha unyaka nonyaka
UkuRholophala Safuthi kwesiKhatjhana
Ukulilisa kubhadelwa umsebenzi olimeleko ngesikhathi sokurholophala kwesikhatjhana kwakanomphela ngendlela yokubhadela ngeenkhathi ezithileko ngezinga le-75% lomrholo wakhe wenyanga ukufika ebunengini obutjhugululwe ngonyaka. Godu kungabalwa ngeveke ngokusebenzisa inani lobunengi le-4 1/3
Akunakuliliswa okuzakubhadelwa mayelana namalanga amathathu wokuthoma wokurholophala nayikuthi ukurholophala okunjalo kuthatha amalanga amathathu namkha ngaphasi kwalokho
Lapho ukurholophala kuthatha amalanga amane namkha ngaphezulu, ukulilisa kubhadelelwa isikhathi soke
Ukubala isikhathi sokulova emsebenzini ilanga lokuthoma lokulova lilanga umsebenzi aqeda ngalo ukusebenza ngebanga lokulimala namkha ubulwelwe bemsebenzini ngaphandle kokuqeda itjhifti yakhe. AboSondarha namaLanga wokuPhumula awela ekuthomeni namkha ekugcineni kwesikhathi sokulova emsebenzini ayafakwa
Ukulova emsebenzini amalanga alikhomba wekhalenda (okufaka, aboSondarha namaLanga wokuPhumula) athathwa njengeveke yinye. Ukulova amalanga amahlanu kuzakuthathwa njenge-5/7 yeveke.
UkuRholophala uNomphela
Ukuliliswa kokurholophala unomphela lapho ubukhulu bokurholophala kuyi-30% namkha ngaphasi, kuthatha kancani imali ebhadelwa ngobunengi, kususelwe eenkhathini ezili-15 zomrholo wenyanga womsebenzi ukufika ebunengini obuquntwa ngonyaka. Lapho ukurholophala kungaphasi kwe-30% ubunengi benani bubalwa ngokuya kwakho ukurholophalokho. UmThetho godu unikela ngenani elincani lokulilisa nayikuthi umrholo womsebenzi uneqintelo elithileko elandiswa unyaka nonyaka
Nayikuthi ubukhulu bokurholophala unomphela yi-31% namkha ngaphezulu, ukuliliswa kwenzeka ngomhlalaphasi wenyanga
Umuntu wokurholophala unomphela (100%) kubalwa ngendlela efanako nokubhadelwa kwesikhathi esithileko mayelana nokurholophala unomphela isikhatjhana. Nayikuthi ukurholophala komsebenzi kungaphasi kwe-100%, umhlalaphasi ubalwa ngokuya kokulimalokho.
Ukuliliswa lokha umsebenzi nakahlongakalako
Ubaba ohlongakalelwe ngukosikazi/umhlolokazi kufanele abhadelwe:
Inani elinengi elilingana kabili nomhlalaphasi wenyanga umsebenzi abengaba nawo nayikuthi bekarholophele ngamaphesente ali-100.
Umhlalaphasi olingana ne-40% yomhlalaphasi umsebenzi ebekungafanela awuthole nayikuthi bekazabe arholophele nge-100%
Omunye nomunye ongaphasi kweminyaka eli-18 ubudala ufanelwe kuthola umhlalaphasi wenyanga olingana ne-20% yomhlalaphasi obhadelwa umsebenzi orholophele ngamaphesente ali-100, kuye ngokuthi inani loke lomhlalaphasi elibhadelwa ubaba ohlongakalelwe ngukosikazi mfelwa namkha umhlolokazi nabantwana alidluli inani ebelingabhadelwa nayikuthi umsebenzi bekarholophele nge-100. Ekutjhadeni butjha umhlalaphasi wenyanga kababa ohlongakalelwe ngukosikazi namkha womhlolokazi uragela phambili begodu uphela nakahlongakalako. Umhlalaphasi womntwana uragela phambili abe afike eminyakeni eli-18 ubudala, namkha ahlongakale namkha atjhade ngaphambi kweminyaka eli-18
Ebujameni lapho umntwana arholophele ngokomzimba namkha ngengqondo, umhlalaphasi wakhe uragela phambili abe afike eminyakeni eli-18 namkha bekufike isikhathi esilindelweko bona umsebenzi ohlongakeleko bekangamtlhogomela. Abentwana ngesikhathi sokuhlongakala komsebenzi, abebaneminyaka eli18 ubudala begodu barholophele ngokomzimba namkha ngokwengqondo, nabo bazakuthola umhlalaphasi ngesikhathi esifanako ebekungalindelwa bona umufi abatlhogomele.
Umhlalaphasi womntwana ungaragela phambili ngemva kobana afike eminyakeni eli-18 nayikuthi kunobufakazi obutloliweko bokobana umntwana ufunda esekhondari namkha esikhungweni sefundo ephakamileko. Umhlalaphasi uzakuragela phambili isikhathi esilindelwe bona umsebenzi ohlongakeleko bekafaka isandla ekutlhogonyelweni kwakhe
Iindleko zamambala zokubulunga ezifika ebukhulwini obutjhugululiweko ngonyaka zibhadelwa siKhwama sokuLilisa.
Iindleko zokwelatjhwa
Zoke iindleko ezizwakalako zomsebenzi namkha ezibangelwe umsebenzi zingadoswa esiKhwameni sokuLilisa.
Woke ama-akhawunti mayelana nabaSebenzi abaBekelwe ngeQadi kufanele alethwe kumqatjhi ozakufanela bona awabhadele.
Ukuthwalwa komsebenzi olimeleko
Iindleko ezilungileko ezibangwa kuthuthwa komsebenzi olimeleko asiwe esibhedlela, kudorhodera namkha ekhaya, zizakudluliselwa esiKhwameni sokuLilisa.
<fn>nde_Article_National Language Services_UkuHlonyiswa OkuNabil.txt</fn>
UkuHlonyiswa OkuNabileko KwabaNzima NgokoMnotho
UmTlolomalungelo WokuTjhugululwa KomTlamo WeZelimo
OKUMUMETHWEKO
ISINGENISO 2
UBUBANZI BOKUSETJENZISWA ..3
IINHLATHULULO 3
IMINQOPHO 6
IINKOMBA ZOKUHLONYISWA 7
UBUNIKAZI ..7
UBUNIKAZI BENARHA YOKULIMA 8
UKULAWULWA KOKUPHATHA ...10
UKUQATJHWA NGOKULINGANISA 10
UKUTHUTHUKISWA KWAMAKGHONO .10
UKUZUZA OKUNYULWAKO .12
UKUTHUTHUKISWA KWERHWEBO ..13
ISISISO ELIHLANGANYELWEKO LOMPHAKATHI .14
IINDABA EZINGEZELELAKO EZIPHAKANYISWE YIKOMITI ELAWULAKO 15
UKWENZIWA ..15
UKUTJHEJA, UKUHLOLISISA NOKUBIKA ...15
IMIPHUMELA YOMGOMO NAMAHLELO ..15
IRHELOMAGAMA .17
IFUTNOWUDU NGENARHA YOKULIMA.
ISINGENISO
Umtlolo lo ujamele iimphakamiso zeKomiti Elawulako ezenziwe kuNgqongqotjhe malungana netlhatlha lomsebenzi wokuHlonyiswa kwabaNzima ngokoMnotho keZelimo(AgriBEE) elajanyiswa ngoJulayi/Velabahlinze 2004. Iimphakamiso ezihlongoziweko zidzimelele ekambisweni nemiphumeleni yokubonisana ebe ngemva kokujanyiswa kwetlhatlha lomsebenzi le-AgriBEE. Umtlolo usebenza njengomhlahlandlela womtlamo malungana nokuthuthukiswa emkhakheni. Umtlomalungelo lo uzokugadangiswa njengomThetho wokuSebenzisana Kuhle emKhakheni weZelimo.
Ikambiso yokubonisana malungana nokujanyiswa kwetlhatlha lomsebenzi le-AgriBEE beyiragwa malunga alitjhumi nesithandathu avela emkhakheni ngokupheleleko akhethwe ngokwawo. Ikomiti yabamba imihlangano elikhomba ukuvumelana ngendlela okuzakubanjwa ngayo ikambiso yokubonisana, ukutjheja ituthuko, ukutjheja zoke iinkulumo zokutshwaya ezitloliweko ezimatjhumi amahlanu ezifunyenweko, ukuvumelana ezingeni eliphezulu leemphakamiso kanye nokusebenza ngombiko opheleleko oya kuNgqongqotjhe. Ikomiti isebenze ukuya ngokweeNqunto zomSebenzi ezilandelako (TOR):
Ukuqinisekisa ukubonisana okuhlukahlukeneko kwabalimindima emkhakheni wezelimo malungana nephuzu okuqalwe kilo eliphakanyisiweko kanye nokunqotjhiweko okuphakanyisiweko kanye neenkhathi eziquntelweko malungana ne-AgriBEE. Lapha kulindelwe bonyana iKomiti Elawulako ye-AgriBEE izakulunganisa abomma, ilutjha, imisebenzi kanye nemiphakathi yemakhaya ekubonisaneni kwayo.
Ukurhola, ukukghonakalisa, kanye nokuphatha ikulumiswano ngeendlela eziqakathekileko zokwenza-okufaka ukusetjenziswa kwendlela yekarata lamaphuzu elilinganeleko; isihlanganiso phakathi kweHlelo lomKhakha weZelimothe kanye namanye amahlelo kaRhulumende angasetjenziswa ukuzuza iminqopho yetlhatlha lomsebenzi le-AgriBEE.
Ukufumana iinkhala ezingaba khona eTlhatlheni lomtlamo we-AgriBEE nokuqinisekisa ukubonisana okwaneleko nokubika ngalokhu.
Ukutjheja nokwenza iimphakamiso ngokubika okunepumelelo, ukutjheja kanye neendlela zokuhlolisisa malungana nomTlolomalungelo we- AgriBEE okhambisana nomThetho wokuHlonyiswa kwabaNzima ngokomNotho okuNabileko nokutjheja umlungelunge womKhakha weZelimo eSewula Afrika.
Ukulungisa imibiko yesikhatjhana eya kuNgqongqotjhe nyanga zoke kanye nombiko ngomsebenzayo nalokho ekufumeneko ekugcineni kwesikhathi somsebenzi esibekiweko. Umbiko opheleleko godu uzakwethulwa emHlanganweni womKhakha.
Ikambiso yokubonisana inqophe ukulima okuhlelekileko (okukhulu nokuncani) kanye namabhisimisi akhambisanako. Iimfundobandulo zabanjwa malungana nabalimindima bemikhakha yoke abafana nabasebenzi, ilutjha, abafazi kanye neenqhema zabalimazekileko abanekareko efanako kezelimo. Ukuhlonywa kanye nokubonisana eemFundeni nakhona kwenzelwa inengi labantu abangaphandle kokulima okuhlelekileko
UBUBANZI BOKUSETJENZISWA
I-AgriBEE isebenza kiwo woke umlandelande womkhakha wezelimo eSewula Afrika, kufaka yoke imisebenzi yezomnotho ephathelene neembonelelo zalokho okungeniswa ngezelimo, imisebenzi eyenzelwako, ukulima, ukusetjenzwa, ukuphadlhalaliswa, imininingwana ngomsebenzi kanye nemisebenzi ekhambisanako engezelela ubungako kumikhiqizo yezelimo.
Amadlhuledlhule hlangana kwemiTlolomalungelo nemiTlolomalungelo yemiKhakha ararululwa ukuya ngokomThetho wokuSebenzisana Okuhle.
Ukusebenza eenarheni kanye nezinye iindaba ezinqopheneko namkha ezikhambisanako kurarululwa ukuya ngokomThetho wamuva wokuSebenzisana Okuhle (usazokugadangiswa).
IINHLATHULULO
Amagama alandelako azakusetjenziswa kileliTlhatlha lomsebenzi ngokwehloso yokutlhadlhuleka kanye nokubalekela ukuba mqondombili:
UmThetho kutjhiwo umThetho wokuHlonyiswa kwabaNzima ngokoMnotho Okunabileko 53 ka 2003.
Zelimo kutjho yoke imisebenzi yezomnotho ephathelene nokukhiqizwa nokusetjenzwa kwezelimo ukusuka kilokho okuvela ekulimeni, imisebenzi yokulima, ukungezwa kobungako ukufikela kumthengi nofana kumsebenzisi womkhiqizo lowo.
I-AgriBEE mtlolomalungelo wokutjhugulula umkhakha njengombana kuhlathululwe kumThetho wokuHlonyiswa Okunabileko kwabaNzima ngokoMnotho 53 ka 2003.
UkuHlonyiswa okuNabileko kwabaNzima ngokoMnotho (njengombana kuhlathululwe kumThetho) kutjho ukuhlonyiswa kwabantu abanzima ngokomnotho kufaka abafazi, abasebenzi, ilutjha, abantu abakhubazekileko kanye nabahlala eendaweni zemakhaya ngokwamaqhinga wehlalo nomnotho ahlukahlukeneko kodwana ahlanganisiweko afaka phakathi kodwana angakaqintelwa eku:-
a ngezeleleni isibalo sabantu abanzima abaphatha, babe banikazi bebalawule amabhisimisi nepahla ekhiqizako;
b kghonakaliseni bona imiphakathi, abasebenzi, iinhlangano kanye namanye amabhisimisi ahlangeneko abe banikazi abe aphathe amabhisimisi nepahla ekhiqizako;
c thuthukiseni abantu kanye namakghono;
d ekuzuzeni ijameleko elilinganako kiyo yoke imikhakha yemisebenzi namazinga wabasebenzi;
e ekutjhejweni okunyulekako; kanye f ekusisiseni kumabhisimisi wabantu abanzima nofana aphethwe babantu abanzima;
I-CASP itjho iHlelo eliPheleleko lokuSekelwa kweZelimo
Ibhisimisi kutjho umuntu(abantu) owenza ibhisimisi, irhwebo nofana iphrofetjhini ngaphakathi kweRiphabhliki yeSewula Afrika. Ngaphandle kwanange okumumethweko kutjho okhunye, iBhisimisi kutjho, ngaphandle kokuqintelwa, iBhisimisi eliLinganisiweko kanye neBhisimisi eliHlanganelweko;
IBhisimisi eliNzinzisiweko lokuLima kutjho abantu ngabanye, iinqhema, iinhlangano namkha amakhampani azibandakanye kumikhiqizo yamazinga aphasi yezelimo begodu ngobunengi okungewamakhuwa namkha aphethwe abe alawulwa makhuwa.
IBhisimisi eliNzinzisiweko lomsebenzi weZelimo kutjho abantu ngabanye, iinqhema, iinhlangano namkha amakhampani azibandakanye kumikhiqizo yamazinga aphezulu yezelimo begodu ngobunengi okungewamakhuwa namkha aphethwe abe alawulwa makhuwa.
URhulumende kutjho kuRiphabhliki, urhulumende wakheke ngokwelizweloke, iimfunda kanye neendawo okumikhakha karhulumende eyahlukahlukeneko, esizanako begodu nenetjhebiswano.
Okuzuziweko Okunyulwako kutjho imikhakha yokunyulwako okusetjenziswa ekwabiweni kweemvumelwano, ukunikela umlandelande wentengiselwano yezomnotho, namkha ipahla yokuzuziweko kanye nemisebenzi ehlose ukufaka phakathi ukwenza iimvumelwano nabantu ebegade badlelezelwa esikhathini esidlulileko.
Okuzuziweko kutjho zoke iindleko zokufumana ipahla/nemisebenzi kufaka neendleko ezikulu, kodwana akufaki iindleko ezingakaquntwa balawuli. (Qala ihlathululo)
Iindleko Ezingakhethiseliko kutjho iindleko lapha ikhampani inganakuzikhethela khona ukuqunta bona umkhiqizo namkha umsebenzi ungafunyanwa kuphi, isibonelo njengalapha kunokurhweba ngawedwa khona ngemvelo (isib. amanzi negezi) , lapha ukuthinteka kwebubulo kube khona nomphumela wokurhweba ngawedwa (Amabele), ipahla engeniswako, namkha lapha umthulipahla atheliswa khona ngokomgomo wephasi loke ngamabanga athize (kodwana ngokunqophileko ingasi ngamabanga werhwebo), namkha ikokhelo amabubulo akhokhelana yona malungana nemisebenzi eyenziwe ngamanye amalungu wesiqhema.
Umkhakha: Umphakathi olimako ngaphakathi kobungako bomlungelunge woke womsebenzi wezelimo kanye noRhulumende.
a libhisimisi lakarhulumende welizweloke, namkha b yibhodo, ikhomitjhini, ikhampani, ihlangano, isikhwama namkha elinye ibubulo ngaphandle kwebhisimisi lakarhulumende welizweloke eli i hlonywe ngokomthetho welizweloke;
ii sekelwa ngeemali ngokuzeleko nofana khulukhulu kungaba Sikhwama seRevenyu yeliZweloke, namkha mthelo, ihlawulo enye nje imali ekhokhwako ngokomthetho welizweloke; begodu iii ziphendulela ePhalamende;
Abalimindima ligama elisetjenziswa njengegama elibanzi nakuhlathululwa abahlanganyeli kumlandelande woke wobungako bezelimo kanye nabazuzi abakhona nabaqakathekileko be-AgriBEE kufaka norhulumende.
Iinhlathululo kumThetho we-BBBEE (53 ka 2003) nomYalo wokuSebenzisana okuHle njengombana ugadangiswe mNyango wezeRhwebo namaBubulo kuzaku wamukelwa lokha nakudingeka itlhadlhulo malungana neenhlathululo. Qala kusaHluko 8 IRHELOMAGAMA.
IMINQOPHO
Iminqopho yomThetho wokuHlonyiswa okuNabileko kwabaNZima ngokoMnotho Wama- 53 ka 2003 kukghonakalisa ukuhlonyiswa ngokunzinza ekunabeni kwabanzima ngokomnotho ngoku-
zuza itjhuguluko elibonakalako ekuhlanganisweni ngokobutjhaba kumazinga wobunikazi newokuphatha kanye nemisebenzini yamakghono kumabhisimisi akhona namatjha;
ngezelela amathuba wemiphakathi, abasebenzi, iinhlangano kanye namanye amabhisimisi ahlanganyelweko wokuba banikazi nokuphatha amabhisimisi akhona kanye namatjha nokwengeza amathuba wawo kumisebenzi yezomnotho, umthangalasisekelo kanye nokubandulelwa amakghono.
ngezelela amathuba wabafazi abanzima wokuba banikazi nokuphatha amabhisimisi akhona namatjha, nokwengeza amathuba wabo kumisebenzi yezomnotho, umthangalasisekelo kanye nokubandulelwa amakghono;
khuthaza amahlelo wokusisisa arhorhela ekuthini abantu abanzima bahlanganyele ngokubanzi nokuzwisiseka kezomnotho ukuze bazuze ukuthuthukiswa okudzimeleleko kanye nepumelelo evamileko.
nikela imiphakathi yemakhaya neyendawo amandla ngokuyinikela amathuba kumisebenzi yezomnotho, inarha, umthangalasisekelo, ubunikazi kanye namakghono, begodu nokukhuthaza amathuba kezeemali malungana nokuhlonyiswa kwabanzima kezomnotho.
Iminqopho ye-AgriBEE kukghonakalisa ukuhlonyiswa okunabileko kwabanzima kezomnotho emkhakheni wezelimo ngokwenza amahlelo afaka amaSewula Afrika aNzima kiwo woke amazinga wemisebenzi yezelimo namabhisimisi emlandelandeni wobungako bezelimo ngoku:
Khuthaza bona abantu abaNzima bafikelele bebahlanganyele ngokufanako emlandelandeni woke wobungako bezelimo;
Ukususa ubutjhaba kubunikazi benarha namabhisimisi, ilawulo, imisebenzi yamakghono nokuphathwa kwamabhisimisi akhona namatjha wezelimo;
Ukuthukulula ngokuzeleko amakghono namandla wabantu abaNzima emkhakheni;
Ukukghonakalisa amatjhuguluko wesakhiwo emarherhweni wokusekela kanye nokuthuthukisa amahlelo ukusiza amaSewula Afrika aNzima ukuba banikazi, ukusungula, ukuhlanganyela nekukhambiseni amabhisimisi wezelimo;
Ukungezelela amathuba wemiphakathi, abasebenzi, iinhlangano namanye amabhisimisi ahlanganyelweko ukuba banikazi nokuphatha amabhisimisi akhona namatjha wezelimo, ukungezelela amathuba wawo kumisebenzi yezomnotho, umthangalasisekelo kanye nokubandulelwa amakghono;
Ukungezelela amathuba wabafazi abaNzima, abantu abakhubazekileko nelutjha ukuba banikazi nokuphatha amabhisimisi akhona namatjha wezelimo, ukungezelela amathuba wabo kumisebenzi yezomnotho, umthangalasisekelo kanye nokubandulelwa amakghono;
Ukuthuthukisa imiphakathi yemakhaya neyendawo kobana ibe namathuba kumisebenzi yezomnotho wezelimo, inarha, umthangalasisekelo wezelimo, ubunikazi kanye namakghono.
IINKOMBA ZOKUHLONYISWA
Iinkomba lezi zitholakala kiwo woke amabhisimisi emkhakheni wezelimo ngaphandle kwama-SMME wezelimo awela ngaphasi komkhakha ohlukileko njengombana ahlinzekwe mYalo wokuSebenzisana okuHle kwama-SMME.
Iinkomba zokuhlonyiswa zihleleke ukuya ngamalunga aqakathekileko alikhomba wokuHlonyiswa okuNabileko kwabaNzimo kezoMnotho, njengombana kutjhiwo kumYalo wokuSebenzisana okuHle:
Ubunikazi
Ukulawulwa kokuphathwa
Ukuqatjha ngokufanako
Ukuthuthukiswa kwamakghono
Imisebenzi enyulwako
Ukusisisa okuHlanganyelweko komPhakathi
UBUNIKAZI
Ubunikazi Obuvamileko
Ngokukhambisana neHlelo lamaQhinga amalungana neZelimo eSewula Afrika, umbono wengcenye le kungezelela ukufikelela ngokufanako ekuhlanganyeleni kumathuba wezelimo ngaphakathi komlandelande wobungako; ukususa ubutjhaba kubunikazi benarha namabhisimisi; nokutjhaphulula ikghono elizeleko lokurhweba emkhakheni.
Ngokomlando, ihlathululo yobunikazi kezelimo beyisoloko yaziwa bonyana yeyame kubunikazi benarha. Itlhatlha lomsebenzi le-AgriBEE liveza umahluko phakathi kwenarha kanye nobunikazi bomsebenzi.
I-AgriBEE isisekelo sokukhula ngokwesikhathi eside nokuphalisana komkhakha wezelimo. Imisebenzi kanye neenkambiso ze-AriBEE kumele ngalokho zidosele ekwenziweni kwamabhisimisi akghonekako nadzimeleleko emkhakheni wezelimo.
Boke abalimindima bomkhakha kumele balinge ukuzuza ukusekeleka ngeemali okwaneleko ukuze baqinisekise ukwakhiwa kwamabhisimisi akghonakalako nadzimeleleko.
IBubulo Lezelimo lizibophelela e: -
Kuphumeleliseni ukuhlanganyela kwabaNzima kumabhisimisi akhona namatjha ngokwenza ikareko elifanako. Lokhu kufaka amahlelo ahlanganyelwa ngokulinganako kanye nezinye iindlela zemisebenzi ehlanganyelwe nemisebenzi yeplasi kanye namanye amarhwebo wabaNzima.
Ekwabeni inzuzo namaphuzu wokutjheja (ubunikazi, ukuthengiswa kwepahla, ubungako obulinganisiweko bokuseleko kanye namalungelo wokuvowuda) kuzakusetjenziswa ukuphumelelisa ubunikazi babaNzima emkhakheni wezelimo.
Ekuthengiseleni abosorhwebo abaNzima amabhisimisi wezelimo ngentengo eyamukelekako. Intengo eyamukelekako izokwenza bona kwenziwe amabhisimisi adzimeleleko kanye/namkha amathuba wamabhisimisi malungana nabosorhwebo abaNzima nekudluliselweni kwamakghono akhethekileko kanye/namkha amandla wokusebenza kubarhwebi abaNzima.
Ekwenzeni yoke imithetho nezinye iindlela ezikhona ukukghonakalisa ubunikazi.
UBUNIKAZI BENARHA YOKULIMA
Kuqakathekile ukusebenza ngepumelelo ngmatjhuguluko wenarha ukuqinisekisa ukunzinza kweendawo zemakhaya kanye nokuqinisekisa imakethe. Ikambiso yokuhlomisa ngokomnotho kezokulima eSewula Afrika ithoma ngamathuba enziwe ngcono wokuzuza inarha kanye nokuqinisekisa amalungelo wobunikazi ebantwini neendaweni lapha lokhu kungekho khona.
Umnqopho obekwe ngurhulumende malungana nokwAbiwa Butjha kweNarha kuma-30% wenarha yokurhweba ngokulima (ebekuthiwa ngaphambilini Maplasi werhwebo wamaKhuwa ) ngo-2014, lokhu godu kumnqopho we-RDP boke abalimindima abavumelene ngawo ukusuka ngo 1994.
Ukusetjenziswa okunepumelelo nokudzimeleleko kwenarha yokulima kumele kuqinisekiswe ukuya ngemigomo nemiThetho yezelimo efaneleko. Kumele kwenziwe amarhubhululo ukuze kube neenzathu eziqinileko zesayensi malungana nokuthuthukiswa kwenarha (godu ungaqala umThetho wokuPhathwa okuDzimeleleko kweenSetjenziswa).
Thengiseleni abosorhwebo abaNzima inarha yezelimo ngentengo ekhambisana nemakethe ngokuzinikela (Ubunikazi).
Phezu kokuthengiswa kwenarha yokulima, ibubulo elinzinzisiweko lizibophelela ekuqatjhiseleni abosorhwebo abaNzima inarha yokulima ngentengo evunyiweko. Intengo evunyiweko izakwenza bonyana kwenziwe nebhisimisi elinzinzileko kanye/namkha amathuba wamabhisimisi kubarhwebi abaNzima nekudluliseleni amakghono akhethekileko kanye/namkha namandla wokusebenza kibosorhwebo abaNzima (Ukuthuthukiswa kweBhisimisi).
Phezu kokuthengiswa nekuqatjhiweni kwenarha yokulima, ibubulo elidzimeleleko lizibophelela ekunikeleni inarha yokulima kubasebenzi bamaplasi (Isisiso eliHlanganyelweko lomPhakathi).
Fakeni isandla ngamahlelwakhe akhona ukungezelela ukufikelela nokuzuza kwamaSewula Afrika aNzima inarha yokulima;
Zuzeni ngaphambi kwesikhathi inarha yokulima efaneleko efika emakethe malungana nokwabiwa kwenarha;
Sebenziseni inarha yokulima ebuyiselwa embusweni ngehlelo lokuthathelwa kwabalimi abakolodako kobana yabiwe butjha ngokuqatjhiswa isikhathi eside (isib. ukuqatjha iminyaka ema-99 ) hlangana nokhunye;
Khuthazeni ukuphathwa okunzinzileko nokusetjenziswa kweensetjenziswa.
UKUPHATHWA KWELAWULO
Khuthazeni bona abantu abaNzima bahlanganyele eenkhundleni zebhodo;
Khuthazeni bona abantu abaNzima bahlanganyele eenkhundleni eziphezulu zokuphatha;
Khuthazeni bona abafazi abaNzima bahlanganyele eenkhundleni zebhodo neenkhundleni eziphezulu zokuphatha.
Khuthazeni bona abantu abaNzima bahlanganyele njengamaLunga aziJameleko angekho kuBhodo ekulu ukuze bazuze amaphuzu webhonasi.
UKUQATJHA NGOKULINGANISA
Iminqopho yokuqatjha ngokulinganisa kanye nokuthuthukiswa kwamakghono kumele kuzuzwe ngokomThetho wokuQatjha ngokuLinganisa kanye newokuThuthukiswa kwamaKghono.
Thatheni igadango lokuqayjha abantu abaNzima eenkhundleni zokuphatha emazingeni aphezulu, aphakathi naphasi;
Thatheni igadango lokuqatjha abafazi abaNzima eenkhundleni zokuphatha emazingeni aphezulu, aphakathi naphasi;
Thatheni amagadango wokuqatjha abakhubazekileko abanamakghono afaneleko kanye nelitjhu ukuzuza amaphuzu webhonasi;
UKUTHUTHUKISWA KWAMAKGHONO
Amatjhuguluko amanengi ephasini loke adinga bonyana iinsetjenziswa ezinengi kumele zitjhidiselwe ekunabiseni ekufunyaneni abantu abanengi ngokuthembela ebantwini, ukuqatjha ngokulinganisa, ukuthuthukiswa kwamakghono kanye nokutjhugululwa kweenjamiso. Ukukghonakala kezomnotho kezelimo kudinga amandla wokukhiqiza adzimeleleko kanye nezinga eliphezulu lokurhweba, ukuzibophelela kwesikhathi eside, iinsetjenziswa namakghono. Iinqhema ezikhethiweko ezifana nelutjha, abafazi kanye nabakhubazekileko zizakunqotjhwa kileliphiko.
URhulumende uzibophelela:-
Ukubonelela ngefundo yokuthoma kanye nebandulo. Lokhu kufaka ukubandulelwa ukwazi ukutlola. Umbuso ngokuhlanganyela nemikhandlu ephetheko yamaziko wefundo kanye neenjamiso ezifana nalezo, kumele uqinisekise bonyana woke amaziko wefundo yokuthoma, yesibili nephezulu anikela ifundo esezingeni eliphezulu;
Ukubandulela ukulima esikolweni nemakholiji wezelimo kumele kunqophe ekubeni sidingo esimalungana nehlelo lokuhlonyiswa kwabaNzima ngokomnotho kezelimo. Irherho elinqophileko nelihlelekileko lokubandulwa kezelimo elizokuhlomisa abalimi bangomuso malungana neendlela zokulima kumele lifumane itjhejo elinqophileko;
Ukukhuthaza ukulima njengebizelo bese ngo 2005 kwenziwe ihlolisiso lokudingeka okukhulu kwabantu emkhakheni wezelimo.
Ukurhola nokuthintanisa ihlelo elinqotjhiweko ngokukhambisana neenkhulu zezefundo, iinhlangano zabalimi nemikhakha yangasese yezelimo ukuhlolisisa ihlelo elikhona lefindo nebandulo ukuze kuthuthukiswe amakghono wesithekniki, irhwebo nokuphatha kwabantu abaNzima abasathomako emkhakheni ngo 2006;
Ukuqinisekisa kokufakwa kwesibalo esibonakalako sabantu abaNzima emkhakheni babe yikaba ekubeni balingani bamaqhinga kuminqoopho kaRhulumende yokurhweba ngaphetjheya, ukusiza ngobuthekniki, ivakatjho lokuyokufunda okuthize kanye namathuba wokubandulwa.
Kumele kukhuthazwe ukufunda nokutlola ngokusebenzisa amahlelo weFundo yabaDala( ABET).
Ukusungula umkhakha- okulihlelo lokuqatjha nokurhola abantu abatjha abanephrofetjhini, elinqophe iimfundiswa zabantu abaNzima ezingasebenziko nezingakaqatjhwa ngokuzeleko kiyo yoke imikhakha, ukuthoma ngo 2005. Amahlelo wobukhokheli azakuhlonitjhwa yi-SETA enqopheneko namkha iimphathimandla ezinye ezivumileko ukwenza njalo.
Sunguleni amahlelo wokubandula abasebenzi bamaplasi neberhwebo ngamakghono afaneleko wobuthekniki nokuphatha.
Fumaneni iinkhala eendingweni zokubandulwa kwabasebenzi ukuze kusetjenziswane begodu nokukhambisana namaziko wokufundisa newefundo ukuze abasebenzi bakhona bafumane ibandulo lamakghono nelomsebenzi,
Nikeleni iinsetjenziswa ukubonelela ngebandulo lelemuko, ukufunda uhlala lapho kanye neensetjenziswa zokubandula malungana nabarhwebi abaqalellweko bamabhisimisi, abaphathi bamaplasi nabasebenzi bamaplasi;
Ekusekeleni abazuzi bokwabiwa butjha kwenarha nabarhwebi abaNzima ukwakha ibhisimsi elidzimeleleko ngokudlulisela amakghono akhethekileko emahlelweni avumekelekileko wobukhokheli.
UKUZUZA OKUNYULWAKO
Ipumelelo yokuzibophelela kwe-AgriBEE kubangwa budlelwano obufunyanwako nobubophelelekileko emlandelandeni wobungako ukuya ngokomThetho we-BBBEE.
IBubulo lezelimo lizibophelela :-
Ukuthatha igadango lokufumana nokwenza amaqhinga nemigomo yokuzuza ukufumana iminqopho ye-AgriBEE;
Ukuthatha igadango lokubonelela abantu abaNzima kanye nama-SMME ngethuba lokuba bathulipahla abanyulwako kufaka ukwethula imisebenzi nepahla;
Ukubonelela abantu abaNzima nama-SMME ngamathuba wokuba bethuli abanyulwako kufaka ukwethula imisebenzi nepahla;
Ukufumana, ukuhlela ngokweendingo kanye nokunqopha abarhwebi abaNzima kanye namakhampani nakunikelwa amathenda namakontraga emkhakheni wombuso.
URhulumende usebenzisa zoke iindlela zomthetho kanye nezinye anazo ukwenza bonyana kufunyanwe iminqopho ye- BBBEE.
UKUTHUTHUKISWA KWABARHWEBI
Imisebenzi yokweseka efana nokufumana iimali, umthangalasisekelo kanye namarherho welwazi, isisekelo esiqakathekileko semisebenzi yokuhlonyiswa okudzimeleleko.
IBubulo lezelimo lizibophelela :-
Ukuqinisa nokurhabisa ukuthuthukiswa kwamandla wokusebenza neweemali wabarhwebi abanzima;
Ukunikela ukukhokhela, ukufumana amazizo, isikolodo, umthangalasisekelo, iimakethe, itheknoloji kanye nemisebenzi engeziweko;
Ukuletha iminikelo ebalekako ekuthuthukisweni kwebhisimisi, okwenziwa njengephesenti lenzuzo emaphakathi ngaphambi kokukhutjhwa komthelo, amakonyana kanye nezabelo njengendlela yokulinganisa;
Ukuqatjhisela abarhwebi abaNzima inarha yokulima ngentnego evunyiweko.
URhulumende uzibophelela:-
Ukuqinisekisa ukwenziwa kwebhoduluko elikghonakalisako ukusekela zelimo;
Ukuragela phambili nokwenza iHlelo eliPheleleko lokuSekelwa kweZelimo [kanye namanye amahlelo karhulumende];
Ukusebenzisa i-MAFISA kanye nezinye iinsetjenziswa zakarhulumende zokusekela ngeemali ukuphumelelisa ukuthuthukiswa kwebhisimisi;
Ukuhloma iSebenziswano eliVulekileko langaSese ukwenza ngcono ukwethulwa kwemisebenzi.
Ukufaka isandla ekuthuthukisweni komphakathi kanye nemisebenzi enqophileko yamabubulo ngokwesibonelo, kodwana ingasi kwaphela:
Ukwakha iinkumba eziqinileko, kufaka nokufumana amanzi ahlanzekileko, ihlwengiso negezi.
Iinsetjenziswa zokuzithabulula kanye neendleko zokwenza koke lokhu.
Ukutjhejwa kwezepilo nemisebenzi ekhambisana naleyo.
Ukuhlangabeza iindingo zokuthuthwa kwabasebenzi nabondliwa ngibo, okufana nokuthuthwa ukuya ematliniki neembhedlela, ukuthuthwa kwemikhiqizo yabasebenzi ukuya emakethe, njall.
Ukwenza amahlelo womhlalaphasi kanye newemingcwabo.
Ukubeka ithemba nokusekela iinkolo zemaplasini.
Ukuzibandakanya ekufakeni isandla ngokuhlanganyela ekuthuthukisweni komphakathi nemisebenzini enqophileko yamabubulo.
Ukunikela abasebenzi bamaplasi inarha yokulima.
Abarhwebi bamaBhisimis aDzimeleleko wezeLimo bazibophelela:-
Ukufaka isandla ekuthuthukisweni komphakathi kanye nemisebenzi enqophileko yamabubulo ngokwesibonelo, kodwana ingasi kwaphela:
iinkghonakazo zefundo yomphakathi; amahlelo wezefundo anqophe ukukhuthaza ibubulo lezelimo kanye nemifundaze nesikolatjhibhu ukukhuthaza abafundi ukufundela isayensi yezelimo.
amahlelo wokubandula umphakathi anqophe ekuthuthukisweni kwamakghono malungana nabangasebenziko nabaku-ABET.
amahlelo wokuthuthukisa ilutjha kanye nezinye iinqhema ezikhethiweko.
amahlelo kumaphrojekthi wokutlhogomela, amahlelo wokuhlwengisa umphakathi kanye nokutlhogonyelwa kwebhoduluko lemvelo.
amahlelo wokuvulwa kwamathuba womsebenzi kezelimo nemikhakheni ekhambisana nezelimo engaphandle kwebhisimisi.
amahlelo wokuthuthukiswa ukuze kuthuthukiswe italente elitjha kezobukghwari namasiko.
amatliniki womphakathi namahlelo wezepilo womphakathi.
amahlelo wokuthuthukiswa kwezemidlalo.
IINDABA EZINGEZELELAKO EZIPHAKANYISWE YIKOMITI ELAWULAKO
UKWENZIWA
Nasele kuvunyelenwe ngemihlahlandlela ye-AgriBEE kanye namakarata wamaphuzu womkhakha, kuzakudingeka isikhathi sokuzilungiselela ukukghonakalisa ukwenzeka kiwo woke amazinga (kumazinga wesiFunda, Umkhakha omncani kanye newendawo) nokuqedelela kanye nokuphetha iinqophiso malungana neendingo zabo boke abalimindima.
Ukwenziwa kumele kuqedwe eminyakeni emibili ukuthoma ngo 2007 njengomnyaka wokuthoma wokukhambisana lokha zoke iinkomba sele zilinganiseke ngokuzeleko. Kuphakanyiswe u-2007 ngombana ukhambisana nomnyaka olandelako wokubalwa kwezelimo. Kuzakuvumela bonyana kufakwe iindlela ebegade zingakafakwa kudatha yelizweloke. Ngalokho umnyaka we-2005 kumele uthathwe njengomnyaka wokutshwaya okhombisa bona umkhakha ukuphi ngokwesika yamakarata wamaphuzu.
UmNyango usungule ihlelo lokwenza elipheleleko elizokuhlanganisa iqhinga elikhulu lokuthintana elinqophe ukusebenza eendaweni zemakhaya.
UKUTJHEJA, UKUHLOLISISA NOKUBIKA
Emtlolweni wetlhathla lomsebenzi, ukutjhejwa kwe-BEE enabileko kanye nemiyalo yokusebenzisana okuhle kuquntwa kumThetho wokuThuthukiswa okuNabileko kwabaNzima kezoMnotho ka 2003. IKomoiti eLawulako iphakamisa bonyana:
Enye nenye ihlangano ngaphakathi komkhakha izibophelela ukuveza ngokuzeleko nokubika embikwenayo womnyaka , iragele phambili ekufumaneni ukuzibophelela. Umbiko wokuthoma onjalo womnyaka uzokuba ngewomnyaka weemali ka 2005.
Imikhakha enqophileko yokubika izakufaka woke amalungu alikhomba wekarata lamaphuzu.
Amaziko wokutjheja nokuhlolisisa kumele akhiwe ukunqopha eenlinganisweni, ukufana kweenlinganiso kanye neenkhathi eziquntiweko ezifaneleko. Nakunganadatha esisekelo ethembekako, kumele kuvunyelwane ngeenkomba zesilinganiso. Kumele kubekwe ikambiso yokuthintanisa iinlinganiso ze-AgriBEE measurements neenkhathi zokubala ukuze kufunyanwe iinlinganiso ezidingekako eembalweni zelizweloke. UmKhandlu nephiko le-DoA ye-AgiBEE zizakwenza itjhejo.
Imigomo esisekelo
Kuzakuhlonywa umkhandlu njengehlangano ezijameleko enegunya lokuyelela ukusetjenzwa komtlolomalungelo.
UmKhandlu uzakurarulula iindaba zemigomo begodu ngokunqophileko, ubambe iimbuyekezo bewuthathe iinqunto, godu;
nakube kunetjhuguluko eliphathekako kumibandela nofana ebhodulukweni lapha kumele kustjenziswe khona umtlolomalungelo, uzakuqala bonyana ingabe amaqhinga wokwenza kanye neminqopho kusakhambisana na, nakube akukhambisani, kumele zisetjenzwe njani.
Kuzakuba nokulingana phakathi kwabajameli behlangano yebubulo kanye nabo boke abanye abakumKhandlu. UmKhandlu kumele utjengise ngokufaneleko ikareko lazo zoke iinhlangano ezijanyelweko.
Iinqunto zomKhandlu zizokuthathwa ngendlela yokuzwana. Nakube phezu kwanofana ngiyiphi indaba, umKhandlu uzifumana ungakghoni ukufumana isivumelwano, kuzokuba nendlela yokuphelisa ipikiswano emKhandlwini kungaba ngendlela okuvunyelanwa ngayo ngaphakathi komKhandlu, nofana ngokobana kuyiwe kubalamuli nofana kubalamulisi.
Okunqotjhiweko kumele kubuyekezwe njalo eminyakeni emithathu bese kwenziwa amagadango wokulungisa ngomnyaka olandelako wokubala. Ukubuyekeza kanye neendlela zokulungisa kumele kuragele phambili njalo esikhathini esiminyaka emi-3, 2010, 2013, 2016 ngokukhambisana nesikhathi sokubala ngemva kweminyaka eli-10 ye-AgriBEE.
Ukuhlolisisa okupheleleko kumele kwenziwe eminyakeni emihlanu ngemva kwalapho ngo 2012 bese okhunye kuba ngo 2017.
IMIPHUMELA YOMGOMO NAMAHLELO
Amaqhinga wepahla yerhwebo/amabubulo kanye namaqhinga wokwenza ahlanganyelweko athonyiwe begodu ayahlolwa. Iragelo phambili libe sidondi khulukhulu ngebanga lezehlakalo ezihlangahlangeneko nezingafaniko esiqhemeni ngasinye. Kumele kube nendlela ethathwako ukuqinisa ikambiso esele ithonyiwe.
IHLELOMAGAMA
lihlelwe kumTlamo wemiYalo yokuSebenzisana okuHle
AmaZinga wokuLinganisa Amukelekako kutjho ukulinganiswa kwepahla, iKareko lezoMnotho, iBhisimisi namkha esinye nesinye isisetjenziswa namkha ilungelo elifaneleko lokulinganisa ngaphasi kwesiTatimendesi esithethwe ukuya ngeendlela ezijayelekileko zokulinganisa ezijamele indlela okwenziwa ngayo emakethe ngokukhambisana nemvelo kanye nezinga lokuthuthuka kwepahla leyo, iKareko lokuLinganisa namkha iBhisimisi elilinganiswako;
umThetho kutjho umThetho wokuHlonyiswa okuNabileko kwabaNzima ngokoMnotho 53 ka 2003;
UmThetho wabaNtu abaLupheleko kutjho umThetho wabaNtu abaLupheleko 81 ka 1967, njengombana utjhugululiwe;
IRhwebo eliHlanganisiweko kutjho nanyana ngiliphi iRhwebo ngaphandle kweRhwebo eliLinganisiweko esele lenze isivumelwano seNtengo eYamukelekileko;
I-BEE kutjho ukuhlonyiswa kwabanzima ngokomnotho;
abantu abanzima abalupheleko kutjho abantu abanzima godu abalupheleko njengombana kuhlathululwe kumThetho wabaNtu abaLupheleko;
iinqhema ezikhethiweko zabanzima kutjho abasebenzi abanzima, abantu abanzima abangakaqatjhwa, ilutjha elinzima, abantu abalupheleko abanzima, abantu abanzima abakhubazekileko kanye nabantu abanzima abahlala eendaweni zemakhaya;
abantu abanzima abakhubazekileko kutjho abantu abanzima godu abathintekako kizo zoke iindingo zehalthululo labantu abakhubazekileko okutjhiwo endimeni 5.1 yo myalo wokusebenzisana okuhle ekuqatjhweni kwabantu abakhubazekileko (njengombana kutjhugululwe nakha kujanyiselelwa iinkhathi ngeenkhathi) okhitjhwe ngokwesigaba 54 (a) somThetho wokuQatjha ngokuLinganisa;
abanzima abasangenako kutjho umHlanganyeli onzima (okufaka ngaphandle kokuqintela, abantu abanzima ababaHlanganyeli kumaHlelo aNabileko wobuNikazi) ophethe ngokwesibalo esipheleleko sama-5% samaLungelo aPheleleko wokuVowuda kanye neKareko kezoMnotho eRhwebeni eliLinganisiweko ongakathi ngaphambi kokufumana kwakhe iKareko lokuLinganisa eRhwebeni eliLinganisiweko, wenza isivumelwano sentengo enjengaleyo yanofana ngiliphi elinye irhwebo, ngokupheleleko elinobungako bama-R20,000,000.00 okulinganiswe ukuya ngokweZinga eliVunyiweko;
abantu abanzima njengombana kusetjenziswe kilesisiTatimende, kunehlathululo efanako njengombana kuhlathululwe emThethweni lo, ngaphandle kwanange kuqintelwe emuntwini ojayelekileko osisakhamuzi seRiphabhliki yeSewula Afrika ngokubelethwa namkha ngobuzukulwana kanye nabafumene ubakhamuzi ngokwemvelo ngaphambi kwelanga lokuthoma komThethosisekelo wesiKhatjhana;
abantu abanzima abangakaqatjhwa kutjho abantu abanzima abangakaqatjhwa, abangangeni isikolo nofana abakatelelwa mthetho kobana bangene isikolo begodu abangakalindeli ukwamukelwa esikolweni;
umfazi onzima kutjho abantu abanzima ababafazi;
abasebenzi abanzima kutjho abantu abanzima begodu abaqatjhwe njengombana kuhlathululwe kumThetho wokuQatjha ngokuLinganisa;
ilutjha elinzima kutjho abantu abanzima godu abalilutjha njnegombana kuhlathululwe kumThetho weKhomitjhini yeLutjha;
IHlelo lobuNikazi eliNabileko kutjho umuntu osisazo somthetho, ithrasti namkha ihlangano yabantu abahlanganiswe mthetho wesintu ehlonywe ngomnqopho wokukghanakalisa ukuhlanganyela kwabantu abajayelekileko abathize ngeenzuzo ezisuka kubunikazi ngokwehlelwelo namkha abaphathi beKareko lokuLinganisa eRhwebeni. Iinhlathululo ezilandelako nezingezelelako zeHlelo lobuNikazi zinikelwa ngokukhambisana nehlathululo le:
a AmaHlelo wokwAba kutjho amaHlelo aNabileko wobuNikazi lapha ukunaba kwabantu abajayelekileko njengomphakathi namkha isiqhema esinabileko sabantu abajayelekileko kufaka, ngaphandle kokuqintela, abafazi abanzima kanye neenqhema zbznzima ezikhethiweko kuhloswe bona kufumane izabelo eHlelweni ezikhokhwa maKonyana wezoMnotho azuzwa lihlelo namkha abaphathi behlelo; begodu b IHlelo leNzuzo kutjho iHlelo eliNabileko lobuNikazi lapha ukunaba kwabantu abajayelekileko abangaphezu kwama-50 njengomphakathi namkha isiqhema esinabileko sabantu abajayelekileko kufaka, ngaphandle kokuqintela, abafazi abanzima kanye neenqhema ezikhethiweko zabanzima kuhloswe ukuzuza kumaKonyana wezoMnotho afunyanwa lihlelo namkha abapathi ngaphandle kwalokho abakuzuzako okukhokhwa emaKonyaneni wezoMnotho;
UmThetho wamaBhisimisi aValekileko kutjho umThetho wamaBhisimisi aValekileko 69 ka 1984, njengombana utjhugululiwe;
ImiYalo kutjho yoke imiYalo yokuSebenzisana okuHle ekhutjhwe ngokwesigaba 9 somThetho, kufaka ngaphandle kokuqintelwa, isiTatimendesi;
Amalungu kutjho amalungu we-BEE anobungako nobunjalo obulinganisekako atjhiwe kusiTatimendesi;
UmThetho wokuQatjha ngokuLinganisa kutjho umThetho wokuQatjha ngokuLinganisa 55 ka 1998, njengombana utjhugululiwe;
Irhwebo kutjho umuntu owenza ibhisimisi, irhwebo nofana iphrofetjhini ngaphakathi kweRiphabhliki yeSewula Afrika. Ngaphandle kwanange okumumethweko kutjho okuhlukileko, Irhwebo lifaka, ngaphandle kokuqintelwa, iRhwebo eliLinganisiweko kanye neRhwebo eliHlanganyelweko;
Inzalo yezAbelo ligama linye elitjho ilingelo lomHlanganyeli lokufumana iNzalo kezoMnotho nokusebenzisa ilungelo lokuVowuda eRhwebeni nakube, imibandela yendima 9 13 ihlinzeka elinye ihlathululo lomhlobo weNzalo yezAbelo ngaphandle kwalokha ikhampani nayinesabelo semali, imibandela leyo kumele ifundwe ngokuhlanganiswa nehlathululo le malungana nerhwebelo. Okutjhiyiweko ngokunqophileko kuhlathululo yeNzalo yezAbelo sisetjenziswa esenziwa njengendlela yokukghonakalisa ukukhokhelwa mHlanganyeli namkha liRhwebo lesikolodo.
Inzalo yezAbelo engakaFakwa kutjho nanyana ngiyiphi iNzalo yezAbelo ephethwe:
a liphiko lombuso;
b isikhwama seembonelelo, isikhwama sepentjhini namkha isikhwama somhlalaphasi, njengombana kuhlathululwe kuTjheduli 2 yomThetho womThelo weNgeniso; namkha c ikhampani eqintelwe siqinisekiso esingasi liHlelo eliNabileko lobuNikazi;
ILungelo lokuVowuda eliSebenzisekako kutjho iLungelo lokuVowuda lomHlanganyeli elisebenziseka ngokuzeleko ngaphandle kokuqintelwa kwanofana ngiliphi ihlobo elungelwenelo. Ukubalekela ukuzaza, nakube abaHlanganyeli abanzima abaneLungelo lokuVowuda eRhwebeni eliLinganisiweko namkha eRhwebeni layo eliHlanganisiweko:
a abakavunyelwa ukusebenzisa iLungelo labo lokuVowuda ngebanga lemibandela ethize namkha ubujamo obuphathelene nesivumelwano lapha ukufunyana komHlanganyeli iNzuzo yesAbelo ekhambisana namaLungelo wokuVowuda kukhokhelwe namkha imibandela yanofana ngisiphi isivumelwano esenziwe hlangana nomHlanganyeli eRhwebeni eliLinganisiweko, bese umHlanganyeli lowo ukuya kwesilinganiso ngaphasi kwesiTatimendesi uzakuthathwa bonyana uneLungelo lokuVowuda eliSebenzisekako;
b abakavunyelwa ekukhetheni abanqophisi namkha abaphathi ababanikazi abanjalo eRhwebeni lapha anamaLungelo wokuVowuda khona ngokwesibalo, ngokwesilinganiso samaLungelwakhe wokuVowuda, yeke umHlanganyeli lowo ngokweenhloso zokulinganisa ngaphasi kwesiTatimendesi uzakuthathwa bona akanamaLungelo aSebenzisekako wokuVowuda.
UmThetho womThelo weNgeniso kutjho umThetho womThelo weNgeniso 58 ka 1962, njengombana utjhugululiwe;
IHlangano yeBubulo kutjho ihlangano elibubulo leBhisimisi yokuHlolisisa emkhakha wangasese ekhuthaza ukuthuthukiswa nokutjhejwa kwemisebenzi yokuqinisekisa esezingeni eliphezulu nethembekileko ye-BEE ngokuragela phambili ngebandulo nefundo yephrofetjhini, ukutusa iindlela eziphambili zokwenza ibhisimisi, ukukhuthazwa ukuziphatha kwamabubulo, ukwenziwa kokusetjenzwa kweenghonghoyilo ebubulweni ngokunaba kwalo kanye neendlela zokuziphatha buphrofetjhini, ukuragela phambili ngokuzibandakanya kokudzimelele ebubulweni ngokunabileko malungana nokwenziwa nekuthuthukisweni okuragela phambili kwamaZinga wokuHlolisisa kanye nokukhulumisana okunepumelelo norhulumende nokwamukelwa nguNgqongqotjhe. Malungana nokugegedwa kokuzaza, ukuze iHlangano yamaBubulo yamukelwe nguNgqongqotjhe, kumele ivumele abantu abajamele uNgqongqotjhe kanye neHlangano eGunyazako (accreditation body) bona bahlanganyele njengombana uNgqongqotjhe angaqunta njalo;
IBhisimisi eliLinganisiweko kutjho iBhisimisi elikhambisana nokulinganiswa ngaphasi kwesiTatimendesi begodu ngokunqophileko okungafaka ibhisimsi eliHlanganisiweko;
UmThetho weKhomitjhini yeLutjha yeLizweloke kutjho umThetho weKhomitjhini yeLutjha yeLizweloke 19 ka 1996, njengombana utjhugululiwe;
Ubungako bezAbelo eziSeleko kutjho ubungako beensetjenziswa obuyamaniswa yiNzalo yezAbelo zabaHlanganyeli abanzima eRhwebeni eliLinganisiweko (kufaka, ngaphandle kokuqintelwa, ubungako beNzalo yezAbelo efunyenwe kusukela ngelanga kutholwe ngalo iintsetjenziswa) ngemva kokukhupha ubungako bamalungelo namkha iimbizo zomhlanganyeli wesithathu ezingahle zibe khona phezu komhlanganyeli onzima ngebanga lokuthengiselana okunjalo (kufaka, ngaphandle kokuqintelwa, ubungako keNzuzo yezomNotho efunyenwe ukusuka ngelanga okuzuzwe ngalo iinsetjenziswa) ezilinganiswa njengephesenti lobungako obupheleleko beRhwebo eliLinganisiweko, zoke iinlinganiso ezithethwe ukuya ngamaZinga wokuLinganisa Amukelekako;
UkuZaliseka kobuNikazi kutjho, ngokukhambisana kwanofana ngiyiphi iNzuzo yezoMnotho ephethwe mHlanganyeli omumuntu onzima, ukutjhatjhululwa ngokupheleleko komHlanganyeli lowo kinofana namkha kiwo woke amalungelo womhlanganyeli wesithathu wangokomthetho namkha wangokomnotho ahlelelwe ukubekwa nginofana ngimuphi umuntu ngaphandle komHlanganyeli lowo namkha ukugodla, ukuphambukisa namkha ukwalela ukuzithabisa komHlanganyeli wenzuzo zeNzuzo yomNotho, nanyana kungokuvamileko namkha ngokunqophileko namkha isikhathi esiquntiweko namkha bekube kulapha kwenzeka khona izehlakalo ezithize kwapheka nakube amalungelo womhlanganyeli wesithathu onjalo bekenziwe njengendlela yokubekisa ukukhokhelwa kwemalimboleko yaloyo obolekileko namkha amalungiselela wokukhokhelwa afana nalokho/alingana nalokho anikelwe umHlanganyeli malungana neenhloso zokufumana iNzuzo yesAbelo eyamaniswa namalungelo womhlanganyeli wesithathu lawo
Isibizo somHlanganyeli ngokomqondo wesiTatimendesi, kutjho nanyana ngisiphi isibizo malungana nokukhokhelwa okufunyanwa mHlanganyeli mayelana neRhwebo eliLinganisiweko ngitjho nanyana isibizweso sifunyanwa ngerhwebo linye nofana angaphezu kwalokho;
UmHlanganyeli kutjho umuntu ojayelekileko one Nzuzo yesAbelo eRhwebeni;
IRhwebo eliNcani eliVunyiweko kutjho irhwebo elivunywe malungana nokulinganiswa ngaphasi kwekarata lamaphuzu wokuvunywa kwamarhwebo amancani, ngokhwehlathululo etjhwiwe kukhowudu 000, isitatimende 001, begodu kungaba lirhwebo elimaphakathi, elincani namkha elincani khulu njengombana kuhlathululwe kumThetho wamaBhisimisi amaNcani weliZweloke 102 ka 1996, njengombana utjhugululiwe;
Intengo eVunyiweko kutjho ukuthengiswa namkha/ipahla ukusuka eRhwebeni eliLinganisiweko ukuya eRhwebeni eluHlanganyelweko. Intengo eVunyiweko ayifakwa ngaphasi kweNgcenye yokuThuthukiswa kweRhwebo yeKarata lamaPhuzu eliHlanganyelweko. Phezu kwalokho, ukuze ukuthengiselanokho kuthathwe bonyana ngokweNtengo eVunyiweko, kumele kukhambisane neendingo ezilandelako:
a Intengo eVunyiweko kumele msinyazana yenze bona kube namabhisimisi adzimeleleko namkha/begodu amathuba wamabhisimisi ebantwini abanzima begodu nekudluliselweni kwamakghono akhethekileko begodu/namkha amandla wokusebenza ebantwini abanzima; begodu b tiRhwebo eliHlanganyelweko elivela eNtengweni eVunyiweko kumele kube liRhwebo elipheleleko ngokwalo begodu, ngokunjalo, okungenani:
i lingabi nokuqintelwa okungazwakaliko okuphezu kwalo mayelana nokubonakalisa amatlayenti walo godu/namkha amakhasimendalo; begodu ii libe namatlayenti/amakhasimende nabathulipahla ngaphandle kwerhwebo elenziwe kanye neNtengo eVunyiweko, iii lingabi neemvumelwano ezisebenzako zokunikelwa komsebenzi nerhwebo elithomako ebelingazange lifakwe ngendlela ehle neyamukelekako;
UkuPhumeleliswa komNqopho kutjho umnqopho wokuZaliseka kobuNikazi kanye nobuNgako besAbelo obuSeleko njengombana kutjhiwe ekarateni lamaphuzu wobunikazi endimeni 7;
UmTlolo wamaQhinga kutjho umtlolo ogadangiswe mNyango wezeRhwebo namaBubulo kuRhulumende weSewula Afrika ngoMatjhi 2003 wesihloko esithi, Ukutjhugululwa komNotho weSewula Afrika-iQhinga lokuHlonyiswa okuNabileko kwabaNzima kezomNotho njengombana utjhugululiwe namkha ujanyiselelwe ngokwesigaba 11 somThetho;
Ukufakwa kwesAndla okuKhulu ku-BEE malungana nehloso yesiTatimendesi, kufakwa kwesAndla ku-BEE eZingeni lokuThoma ukuya eZingeni leSine njengombana kuhlathululwe kuKhowudu 000, isiTatimende 000;
UmNqopho kutjho imiNqopho eyamaniswa namaqhinga ahlukahlukeneko kubunikazi bekarata lamaphuzu endimeni 7;
UmNqopho kutjho iminqopho eyamaniswa namaLungu ahlukahlukeneko eKarateni lamaphuzu eliHlanganiselako;
IsiKhathi seTjhuguluko kutjho isikhathi esiphakathi kwelanga lokuthoma kwesiTatimendesi kanye nelanga elizokufakwa kugazethe nguNgqongqotjhe njengombana kutjhiwo endimeni 26;
UmThetho wokuLawulwa kwePahla yeThrasti kutjho umThetho wokuLawulwa kwePahla yeThrasti 57 ka 1998, njengombana utjhugululiwe;
IHlangano yokuHlolisisa kutjho iHlangano yokuHlolisisa ye-BEE egunyazwe ngefanelo ngokwesiTatimendesi;
AmaZinga wokuHlolisisa kutjho amazinga aphasi afunekako kuHlangano yokuHlolisisa ukuze agunyazwe abe agazethwe ngungqongqotjhe ngokwesigaba 14 somThetho.
AmaLungelo womThetho malungana nelunga leBhodo kutjho izinga lokulawulwa elisetjenziswa mumuntu lowo ngeenqunto zeBhodo. AmaLungelo wokuVowuda asezandleni zabantu abanzima abasebenza eBhodini abalwa njengephesenti lokobana amavowudu anjalo enza isibalo lapha woke amalunga weBhodo anelungelo khona lokuba nomhlangano weBhodo;
AmaLungelo wokuVowuda kutjho amavowudu umhlanganyelilifa anelungelo lokuwasebenzisa emhlanganweni ovamileko wabahlanganyelilifa bekampani enemali eyahlukaniselanwako nganofana ngasiphi isimo serhwebo, ngaphandle kwanange:
a imibandela yesigaba 9-0 abonelela elinye ihlathululo malungana nomhlobo wamaLungela wokuVowuda ngaphandle kwekhampani enemali eyahlukaniselanwako, leyo mibandela kumele ifundwe ngokukhambisana nehlathululo le malungana neRhwebo elinjalo;
b lapha umuntu onegunya uzifumana aphakathi kweRhwebo nabaHlanganyeli balo, ukufumana iLungelo lokuVowuda kuquntwa kukwenziwa kwemigomo ebekwe endimeni 82 ne 85; begodu c AmaLungelo wokuVowuda enziwa mumuntu ojayelekileko esikhundleni somHlanganyeli owenza lokho ngesikhundla sakhe sobulunga bethrasti namkha ngokwegunya elinqophileko namkha umjameli, uzakuthathwa bona kwenziwa baHlanganyeli,
Ikomba
Umnqopho nokutshwaya
Ubunikazi
AmaLungelo wokuVowuda aSebenzisekako wabantu abanzima
Umnqopho wama-25% utholakala elungeni ngalinye lebubulo elinzinzileko , nokho, umnqopho wama 30% kumnqopho welizweloke wakaRhulumense
AmaLungelo wokuVowuda aSebenzisekako wabafazi abanzima
Ikareko lezoMnotho lapha abantu abanzimabanelungelo khona
Ikareko lezoMnotho lapha abafazi abanzima banelungelo khona
Ikareko lezoMnotho eRhwebeni lapha iinqhema zabanzima zinelungelo khona
Akunamibandela
Inzuzo yeSalela yoMnotho
% yokuNqophiweko umNyaka 1-2
%yokuNqophiweko umNyaka 6-8
ama 100% wokuNqophiweko (umNyaka 9-10)
Ubunikazi ngamaHlelo aNabileko weBEE namkha wokuTjha okuNgenako (iBhonasi)
iBhonasi elevelini ngayinye yamaphesente amahlanu.
Ukufaka isandla ekuzuzeni ama 30% wokudluliselwa kwenarha
Ukukhokhelwa kweBhonasi kuphesenti ngalinye lenarha edluliselwe ngehla kwama 25% (ubukhulu obu-5)
Ukulawulwa kokuPhathwa
Amalungelo asebenzisekako wokuVowuda wabantu abanzima
Amalunga weBhodo ababantu abanzima
Ijameleko labanqophisi abanzima abazijameleko (Ibhonasi)
Amalunga weBhodo abafazi abanzima
Ijameleko labanzima abaseenkhundleni eziphezulu
Ijameleko labafazi abanzima abaseemkhundleni eziphezulu ijameleko labanye abanzima abaphezulu
Ijameleko labafazi abanzima njengezinye iinkhulu
Isibalo esiLinganisiweko sokuQatjhwa ngokuLinganisa kiwo woke amazinga wemisebenzi
COGP: amaphuzu webhonasi azokunikelwa malungana nokuqatjhwa kwabantu abanzima abakhubazekileko
Ijameleko elilinganisiweko labafazi abanzima kiwo woke amazinga wemisebenzi
Ukuthuthukiswa kwamaKghono2
ama-50% azokusetjenziselwa kumahlelo wokufunda ukutlola nokubala kufikela lapha kufikelelwa khona ezingeni lama- 80%.
Isigabesi sifaka amahlelo wobukhohkeli wabasebenzi bamaplasi namarhwebo wabanzima wezelimo.
Abantu abaqatjhwe ngokusekelwa ngeemali efundwenabo nabafunda basebenza njengephesenti lenani labasebenzi
Ukusekela abazuzi bokubuyekezwa kwenarha kanye nabarhwebi abaNzima ukwakha amabhisimisi adzimeleleko ngokudlulisela amakghono akhethekileko kumahlelo wobukhokheli obuvunyiweko
Umnikeli wezinga le-2, njengombana kuqinisekiswe ziinhlangano zokuqinisekisa ze-BEE ezihlonywe ngaphasi kwesiTatimende 020 (Ukwamukelwa kwe- R1.25 malungana ne- R1ngayinye esetjenzisiweko).
Umnikeli wezinga le-3 njengombana kuqinisekiswe ziinhlangano zokuqinisekisa ze-BEE ezihlonywe ngaphasi kwesiTatimende 020 (Ukwamukelwa kwe- R1.10 malungana ne- R1 ngayinye esetjenzisiweko).
Umnikeli wezinga 4 , njengombana kuqinisekiswe ziinhlangano zokuqinisekisa ze-BEE ezihlonywe ngaphasi kwesiTatimende 020 (Ukwamukelwa kwe- R1.00 malungana nenyenenye i- R1 esetjenzisiweko).
Umnikeli wezinga 4 , njengombana kuqinisekiswe ziinhlangano zokuqinisekisa ze-BEE ezihlonywe ngaphasi kwesiTatimende 020 (Ukwamukelwa kwe- R0.80 malungana nenyenenye i- R1 esetjenzisiweko).
Umnikeli wezinga 6 , njengombana kuqinisekiswe ziinhlangano zokuqinisekisa ze-BEE ezihlonywe ngaphasi kwesiTatimende 020 (Ukwamukelwa kwe- R0.60 malungana nenyenenye i- R1 esetjenzisiweko).
Umnikeli wezinga 7 , njengombana kuqinisekiswe ziinhlangano zokuqinisekisa ze-BEE ezihlonywe ngaphasi kwesiTatimende 020 (Ukwamukelwa kwe- R0.40 malungana nenyenenye i- R1 esetjenzisiweko).
Umnikeli wezinga 8 , njengombana kuqinisekiswe ziinhlangano zokuqinisekisa ze-BEE ezihlonywe ngaphasi kwesiTatimende 020 (Ukwamukelwa kwe- R0.10 malungana nenyenenye i- R1 esetjenzisiweko).
Ukuthuthukiswa kweRhwebo
Umnikelo obalekako nokhulako ekuthuthukisweni kwerhwebo eminyakeni edlulileko emihlanu ngaphezu kwenzunzo emaphakathi ngaphambi kokudoswa komthelo, inzuzo kanye nezabelo eminyakeni emihlanu edlulileko namkha ama- 20% wenarha namkha ipahla eyimali eqatjhiselwe abantu abanzima i-1% Umnyaka 1 no 2
Ukuqatjhwa kwenarha namkha ipahla eyimali isikhathi eside
Ukuqatjha isikhathi eside kuneminyaka emi-5
Umnikelo obalekako nokhulako ekuthuthukisweni kwehlalo eminyakeni edlulileko emihlanu ngaphezu kwenzunzo emaphakathi ngaphambi kokudoswa komthelo, inzuzo kanye nezabelo eminyakeni emihlanu edlulileko namkha ama-10% wenarha enikelwe abasebenzi bemaplasini i-1% Umnyaka 1 no 2
Tjheja: Isiqhema esitlamako sihlolisise ngokutjheja imiYalo yokuSebenzisana Okuhle (COGP) okumiyalo ephathelene neembonelelo zekarata lamaphuzu neminqopho; imibono evela kubatshwayi emphakathini; neTlhatlha lomsebenzi le-AgriBEE begodu siphakamisa bonyana indlela yeKarata lamaphuzu le-COGP lisetjenziswe ngokuphelela kwalo ngokuhlathulula kancani namkha iinkomba ezingezelelako ukuze kuqalanwe nokunqopheneko.
COGP: Iminikelo elandelako izakuqalwa malungana namaphuzu webhonasi kanye nokutjhejwa okuthuthukileko:
Ubukhokheli, ifundobandulosimahla kanye nefundosimahla
Ukuthuthukiswa kwamakghono asisekelo naqakathekileko
Ukugcinwa kwabafundi
Ukuthuthukiswa kwamakghono ayivelakancani ukuya ngokwamaQhinga weliZweloke wokuThuthukiswa kwamaKghono
Ukuthuthukiswa kwamakghono eendaweni zemakhaya
COGP: Imikhakha elandelako kumele itjhejwe:
Izinga lokwamukelwa kwmaRhwebo aVunyiweko amaNcani (ukuwamukelwa ngokweKarata lamaphuzu lamaRhwebo aVunyiweko amaNcani)
AmaRhwebo amaNcani angakaFakwa (ukwamukelwa ngokweKarata lamaphuzu wamaRhwebo aVunyiweko amaNcani)
AmaRhwebo amaNcani angakaFakwa (ukwamukelwa ngokuzenzakalela)
Ukwamukelwa okuthuthukileko malungana nokwenziwa komthamo womsebenzi wangekhaya
Ukuhlanganiswa nokuthuthukiswa kwerhwebo
<fn>nde_Article_National Language Services_Ukuhlukaniswa Kwe (1).txt</fn>
Umlandelande Wezokumaketha Wabalimi Abancani
Ikambiso YokuFandeswa KweFuyo
UmNyango WezeLimo
Qunta bona ngiyiphi ifuyo ozayithengisa nokuthi kungebanga lani.
Izinto okufanele uzitjheje:
Ikhwalithi nokuhlukanisa
Amatshwayo wokuhlukanisa aquntwa ngokuya kobudala, ukunona, ukuqaleka komzimba, ukulimala nobulili.
Umsebenzeli wezokumaketha angakurhelebha ekuhlukaniseni ifuyo.
Ubunengi
Abalimi bangenza amakoporasi namkha iinqhema zemikhiqizo yezelimo ukwandisa isibalo sefuyo ezakuthuthwa, ngokwenza njalo kwehliswe iindleko zokuthutha.
Ubudisi
Kuzakufanela bona uthole ubudisi befuyo ngaphambi kokufandesa.
IGADANGO lesi-2: Hlela ifandesi
Thinta umsebenzeli wezokumaketha ufunisise ngentengo nemikghwa elandelwako emakethe.
Nikela ngelwazi elifaneleko ngekhwalithi nokuhlukaniswa, ubujamo bokumunyisa, ubudisi kanye, nokungokuqakatheke khulu, intengo ebekelwe ifuyo yakho.
Yenza amalungiselelo nabefandesi bona ulethe ifuywakho ngelanga elithileko enizakuvumelana ngalo.
Yenza isiqiniseko sokobana yoke ifuyo yakho inamatshwayo wangokomthetho womnikazi.
Hlela ukuthuthwa kwefuywakho
Thola isitifikethi sokuthutha ifuyo esibuya eYunithini yendawo eQalene nokweTjiwa kweFuyo. Ngaphandle kwalemitlolo ungahlawuliswa namkha uthathelwe ifuywakho.
IGADANGO lesi-3: Endaweni Yokufandesela
Zalisa iforomo lakho lokuVunywa kokweMukelwa kweFuyo ngegama lakho, i-adresi, inomboro kamazisi nemininingwana yamatshwayo wefuywakho.
Tjheja bona ifuyo yakho isese ngeyakho begodu nguwe onokuziphendulela mayelana nayo.
Ifandesi iyaphela nawuthi ithengisiwe
IGADANGO lesi-4: Ngemva Kwefandesi
Qedelela ukuthengiswa.
Yenza istatimende sokuphasiswa begodu uqinisekise bonyana yoke imininingwana iliqiniso.
Yamukela imali yokubhadelwa.
Ngekhetjhe namkha ngetjhege. Yenza isiqiniseko sokobana yoke imininingwana esetjhegeni ilungile. Into ephephileko kukobana imali yakho ifakwe e-akhawuntini yebhanka.
Umthengi utlhoga imvumo etholakala eYunithini eQalane nokweTjiwa kweFuyo ukuthutha ifuyo.
Kumnqondo omuhle ukukhamba iimfandesi ngaphambi kobana uthumele ifuyo yakho kokuthoma. Namkha khamba nomuntu owakhe wakwenza lokhu ngaphambilini.
Thola ubudisi befuyo okungibo ngaphambi kwefandesi.
Indawo yemerego lokufanisa langokomthetho. Itshwayo lenziwa ngemva kwendlebe yangesidleni namkha yangesinceleni. Ukutlola kwenziwa emlenzeni wangemva namkha ehlombe.
Itshwayo
ITHENGISIWE!
<fn>nde_Article_National Language Services_Ukuhlukaniswa Kwe (2).txt</fn>
Umlandelande Wezokumaketha Wabalimi Abancani
Ukufandeswa Kwefuyo
UMNYANGO WEZELIMO
Iimfandesi Zefuyo
Iimfandesi zefuyo ziyindlela eqakathekileko yokumakethwa kwefuyo.
Iimfandesi zefuyo ziletha abathengi nabathengisi ndawonye ngesikhathi esithileko begodu eendaweni ezithileko.
Abasebenzeli bezokumaketha bahlela iimfandesi zeFuyo ngokurhola ngekhomitjhini.
Ifuyo ithengiswa iphila.
Intengo Yefuyo
Ilwazi Lokuthintana, Amalanga Nendawo
Iinkampani zokufandesa zinikela ngekhalenda enelwazi elifana namalanga neendawo. Amakhalenda atholakala eenhogwaneni zokufandesa ifuyo.
Imithombo Yelwazi Lokumaketha
Iimphathiswa zokukhulisa
Abasebenzeli bezokumaketha
Amaphephandaba
Amamagazini
Njll.
Sebenzisa ikoloyi efaneleko nawuthuthako.
Ukusebenzisa iingodo ngemaqadi kuzakukhandela iinlwana bona zeqayeqe beziphume begodu kuzakuvumela ummoya omutjha bona ungene.
Balekela ukuminyana
Ikoloyi ayihlale isebujameni obuhle ehlangothini lezamaphilo wefuyo
Yiba nesitifikethi sokususa uthuthe ifuyo ngekoloyi. Isitifikethi singatholakala esitetjhini esiseduze samapholisa.
Ukwehlisa iindleko zokuthutha, sebenzisana nabanye abalimi befuyo ukumaketha ifuyo yakho.
Ukunikela
Ukufuna
Nayikuthi ukunikela kudlula ukufuna, intengo iyehla. Nayikuthi ukunikela kungaphasi kokufuna, intengo iyanda.
Ilwazi mayelana namalanga neendawo zokufandeswa kwefuyo litholakala ekhalendeni ngeenhogweni zokufandesa.
Nawufuna Ilwazi Elinabileko Thinta:
UmNyango WezeLimo
IPhiko: ZokuMaketha
Imitlolo
Ukutloliswa Kwamatshwayo Wokuzazisa Wangokomthetho
UmTlolisi WeenTembu
Umtato: 012 319 7433 / 7431
Abakghonakalisi Bezokuhlanganisa Ukumaketha
Umtato / maliledinini: 012 341 1115
Ifeksi: 012 341 1811 / 1911
Indawo: Inarha yoke
Indawo: Inarha yoke
Abasebenzeli Bokufandesa / Iinhlangano Eziqakathekeileko
Indawo: Inarha yoke neeNarheni Zabomakhelwana
Umtato / maliledinini: 082 892 8430
Indawo: Inarha nePhasi loke
Indawo: Inarha yoke
Indawo: Inarha yoke
Indawo: Inarha yoke
Umtato / maliledinini: 012 348 5111
<fn>nde_Article_National Language Services_Ukuhlukaniswa Kwefuyo.txt</fn>
Umlandelande Wezokumaketha Wabalimi Abancani
Ukuhlukaniswa Kwefuyo
UMNYANGO WEZELIMO
Ukukhetha Ifuyo Ezakufandeswa
Nawuhlose ukufandesa ifuyo yakho zibuze umbuzo olandelako: kungani ngifuna ukuthengisa ifuyo yami ngalesisikhathi
Ibanga lokuthengisa ifuyo kungaba kukuthi:
ifuyo iyilungele imakethe begodu inoniswe ngokufaneleko bona ingahlatjwa.
ikhule ngokufaneleko bona ingathengwa ngobunengi ngilabo abathengela ukuhlaba.
ifuyo leyo ayisasizi khulu khulu endimeni yefuyo esikazi yokwandisa ihlobo elithileko lefuyo, esele iyidala khulu begodu ingasazali.
akusanakudla kwefuyo okwaneleko eplasini.
Khetha ifuyo yokuzalisa ngokujamiselela begodu thengisa eseleko ngaphambi kobana ikhule khulu namkha ikudle imali enengi ukuyigcina.
Izinto Eziqalwa Ekuhlukanisweni
Izinto eziqalwa ekuhlukanisweni ziquntwa ngokuya kobudala, ukunona, nokuqaleka komzimba wayo, ukulimala nobulili. Ungalindela kuphela intengo ehle ngefuyo nayiphile kuhle, nayiphakathi kwamagreyidi A no-B, ingakondi khulu namkha inone khulu begodu iphakuliwe. Ifuyo yegreyidi AB ingenisa imali ephasi kanti igreyidi C ingenisa imali ephasi khulu.
Ukuqaleka Komzimba Wefuyo Nobujamo Bokunikela Amaphuzu
Ukuqaleka komzimba wefuyo yindlela umzimba oqaleka ngayo begodu uhlathulula itjhebiswano yenyama nethambo. Ubujamo bokunikela amaphuzu benziwa ngokulinganisa ukunona kwefuyo.
Ukunona
Ukunona kwenyama yekomo, yemvu neyembuzi kuhlukaniswa ngamakhodi asuka ku-0 aye ku-6.
Ubudala Nokugreyida
Igreyidi itholwa ngokuqala amazinyo.
Ukulimala
Ukulimala komzimba okwenzeka, isibonelo, ngesikhathi sokuthuthwa kuhlukaniswa bunje:
Kancani (ihlandla 1)
Okulingeneko (ihlandla 2)
Okukhulu (ihlandla 3)
Ubulili
Ubulili befuyo buqakatheke kuphela nasiya emzimbeni wekunzi neweramu eenqhemeni zeminyaka ye-AB, B no-C.
Ubujamo bokunikela ikomo amaphuzu.
Yizwa inani lamafutha ngaphasi kwesikhumba endaweni ephakathi kwenyonga nebhambo lokugcina.
Ukugreyida: Ukulinganisa ubudala bekomo ngokuqala amazinyo.
Greyidi A : Ngaphasi kweminyaka emibili ubudala (amatserwana kuphela).
ebizwa ngezinyo lesi-4 begodu enamazinyo wokuluma wasafuthi ama-3 ukuya kwasi-6
Greyidi C : Iminyaka emi-4 ubudala ebizwa ngomlomo ozeleko namazinyo wokuluma asi-6 wasafuthi
Greyidi C : Iminyaka emine ubudala ebizwa ngomlomo ozeleko namazinyo wokuluma asi-6 wasafuthi
Greyidi A: Ngaphasi konyaka munye ubudala (amatserwana)
Greyidi AB: Ukusuka enyakeni munye ukuya ku-1 iminyaka yobudala namazinyo wokuluma ukuthoma kweli-1 ukuya kwama-2
Greyidi B: Iminyaka emi-2 ubudala (ebizwa ngezinyo lesi-4)
Greyidi B: Iminyaka emi-2 ubudala (ebizwa ngezinyo lesi-6)
Greyidi C: Iminyaka emi-2 ubudala (ebizwa ngomlomo ozeleko)
Greyidi C: Amazinyo aphelileko naphukileko wesilwana esidala
<fn>nde_Article_National Language Services_Ukulingana kithi soke.txt</fn>
Ukulingana kithi soke!
Kulilungelo lethu
UKuThuthukisa ukuLingana
Nokuvimbela iBandlululo elingakaFaneli
Umthetho 4 ka 2000
Ihlathululo 1: Bantu beSewula Afrika, niyazi bonyana umthetho-sisekelo usiphatha ngokulingana Iye, nanyana sihlukahlukene nje, umthetho-sisekelo uqinisekisa ilungelo lokulingana kiwo woke umuntu
Ilungelo lokulingana livezwa eNdimeni
yoMthetho-sisekelo wethu. Ilungelweli liyavuma bonyana sihlukahlukene godu ngalokho asikafaneli sidinywe amathuba ngebanga lokwahlukana kwethu.
Lokhu kutjho bonyana omunye nomunye unelungelo lokuphathwa ngehlonipho nesithunzi ngurhulumende nofana ngomunye nomunye umuntu.
Umthetho woKuthuthukisa uKulingana nokuVikela iBandlululo ngokungaKafaneli waphasiswa ngo ukwenza isiqiniseko sokobana ukulingana kuyenzeka. Godu unqophise ekuvimbeleni ibadlululo elingakafaneli elenzeka ngendlela yinye nofana ezinengi, kufaka hlangana ubulili, ubuhlanga nokukhubazeka.
Ihlathululo 2: Entandweni yenengi, soke sinomsebenzi esiwenzako godu kusibopho sokabana sihloniphe amalungelo wabanye. Asisebenzeni soke sithuthuthukise ukulingana silwe nebandlululo elingakafaneli.
UkuThuthukisa ukuLingana nokuVimbela iBandlululo elingaKafaneli uMthetho ka, 2000
Ihlathululo 3: Khuyini umnqopho woMthetho
UMthetho ukhona kobana u:
Uthuthukise ukulingana;
Vikele isithunzi sobuntu;
Vimbele ibandlululo elingakafaneli nokusetjenziswa kwekulumo engathandwako nokutlhorisa; godu
Thuthukise isiko lentando yenengi
Ihlathululo 4: Liyini iBandlululo elingaKafaneli
IBandlululo kusisenzo esihlukanisa abantu nofa iinqhema ekukhambeni ufumane kobana abanye baragabaya phambili abanye basalela ngemva.
Kesinye isikhathi ibandlululo lilungile.
Ibadlululo elingakafaneli kumthetho owamukelweko odima abanye amathuba nofana inzuzo, umzekelo ukungaqatjhi umuntu ophopheleko njengomtjhayeli.
Ihlathululo 5: Khuyini ikulumo engathandwako nokuthlorisa
Ikulumo engathandwako ngenye yendlela zokuthintana enqophise ekulimazeni nofana ebanga inzondo.
Ukutlhorisa kuragela phambili kokuziphatha okungafunekiko ekwenza umuntu azizwe anyazeka nofana ukuthusela ngokobulili, ngokokuthi utjhada nobani nofana ngokobulunga.
Ihlathululo 6: Ngingabikaphi nangabe ngidlumbana kobana ngibandlululiwe
Omunye nomunye umuntu ozizwa kwangathi ubandlululiwe angabonana neKomitjhini yamaLungelo woBuntu yeSewula Afrika,
Ikhomitjhini yokuLingana koBulili nofana enye nenye iKhotho yezokuLingana ngekhabo.
Ihlathululo 7: Khuyini aMakhotho wezokuLingana
Makhotho asipetjheli enzelwe ukusiza abantu ababandlululwe ngokungakafaneli.
Woke amaKhotho amaKhulu namakhotho amanengi waboMarhastrada asebenza njengamaKhotho wezukuLingana.
AmaKhotho wezokuLingana ahlukile kunamanye amakhotho ngombana:
Asimahla awabhadelwa.
Asebenza ngesinghonghoyilo sakho msinyana begodu asemthethweni.
Ungajanyelwa nofana ngubani, nanyana umuntu loyo angasilo igqwetha.
Amakhotho wezokulingana anabomabhalana abazakusiza ngesinghonghoyilo sakho kunye nekambiso elandelwako.
Ingakusiza njani I-SAHRC
Ikhomitjhini yaMalungelo woBuntu yeSewula Afrika
SAHRC iyihlangano yenarha ezijameleko kobana ithuthukise, ivikele godu itjheje amalungelo wobuntu eSewula Afrika.
Nangabe ufuna ukwazi ngokunabileko ngelungelo lakho lokulingana, thintana nekhomitjhini yaMalungelo woBuntu yeSewula Afrika.
Nangabe uzizwa ungungazimbi webandlululo elingakafaneli, thintana nekoro yezomthetho ye SAHRC, ngiyo ezakusetjhisisa isinghonghoyilo sakho.
uMtato: 484 8300
Yazi ilungelo lakho. Yamukela iimbopho zakho
<fn>nde_Article_National Language Services_UmBiko woBulungiswa E.txt</fn>
UmBiko woBulungiswa EmSebenzini
UmThetho 55 ka-1998 woBulungiswa eMsebenzini, IsiGaba 21
SIBAWA UFUNDE LOKHU NTANZI
YINI UMNQOPHO WEFOROMELI
Iforomeli limumethe isakheko sendlela yokubika ngehlelo lobulungiswa emsebenzini ebaqhatjhini abanabasebenzi abahlangana kwama-50 ne -150 namkha labo abanabasebenzi abangaphasi kwama-50 kodwa abazalisa imibandela yesilinganiso sokuphuma nokungena kwabasebenzi emsebenzini ngokweTjhejuli 4 yomThetho.
Boke abaqhatjhi abakhonjiweko abanabasebenzi abangaphasi kwe-150 nekufuze bathumele umbiko ngokomThetho 55 ka-1998 woBulungiswa emSebenzini. Nanyana ngimuphi umqhatjhi ozigcwalisela umBiko woBulungiswa emSebenzini ngokuzithandela kwakhe.
IMILAYELO
Thumela umbiko lo kungakafiki umhlaka 1 kuDisemba 2000.
Sibawa ugcwalise imiNiningwana yomQhatjhi ngokupheleleko ngendlela ongakghona ngayo.
Gcwalisa zoke iingaba zeforomeli.
Umtlikitlo wesiKhulu esiPhetheko kufuze ufakwe esigabeni H
THUMELA KU:
Ifowuni: 012 3094000
Ifeksi: 012 3202059 / 3220413
Sibawa ukhethe i-SETA ( UmKhandlu weFundo nokuThwasisa weKoro eThileko ) ihlangano yakho ewela ngaphasi kwawo
Inomboro
Ibizo
Inomboro
Ibizo
FASSET IKoro yezeeMali nokuHlolwa kweeNcwadi
LGWSETA IKoro yaboRhulumende beeNdawo, zaManzi nezeNzelwa eziKhambisana nalezo
MAPP IKoro yeemBikiindaba, zokuKhangisa, zokuGadangisa imiTlolo kunye nezokuPaka.
TEXTILES IKoro yezambatho, amaNyathelo nePahla yesiKhumba
MERSETA IKoro yokuKhiqiza, yoBunjiniyera kunye nezeNzelwa eziKhambisana nalezo
POLSECSETA IKoro yezamaPholisa, yaboGadi bangeQadi, yeZazimThetho kunye nezamaJele
DIDTETA IKoro yaboSomaqhinga, bezobuHloli , bezokuVikela kunye nezeRhwebo
FOODBEV IKoro yamaFemu wokuDla neenSelo
UmBiko WoBulungiswa EmSebenzini
Isigaba C: Icozululo Lesilinganiso Sobunjalo liyaragwa
<fn>nde_Article_National Language Services_UmKhandlu WeSewula Af.txt</fn>
UmKhandlu WeSewula Afrika WemiBuso YeeNdawo WezokuVumelanisa Emsebenzini
ISETHULO
Ingcenye yokuthoma ibeka isakhiwo kanye neenkambiso ezizakuthathwa ngesikhathi sephrojekthi yokuthoma ukufezakalisa iRherho eliKhethekileko lokuHlola umSebenzi ekorweni yaboMasipala.
Ingcenye yesibili ibeka izakhiwo ezizakuhlonywa ekupheleni kokufezakaliswa, khona kuzakugcinwa ihlelo lisebenza. Ngakelinye ihlangothi lenza abasebenzi bafake iimbawo zokuHlolwa kabutjha emisebenzini kanti ngakelinye ihlangothi inikela ngokwelusa okuragela phambili kanye nokubuyekezwa kwehlelo elihlonyiweko kanye nokuthembeka kwalo.
IPhrojekthi yokuFezakalisa ilandela ukuvuma komKhandlu weSewula Afrika wemiBuso yeeNdawo wezokuVumelanisa emsebenzini (SALGBC) bona kufanele kube neHlelo linye lokuHlolwa komSebenzi ekorweni yemibuso yeendawo. Kumbono wazo zoke iinhlangano bona ubunye obunjalo buqakathekile eenkambisweni ezihlukeneko zekoro ezifana nokuvumelana ngemirholo, ukuzwisisa amazinga wabasebenzi wehlangano ngokumadanisa kanye nomhlobo wehlangano, ukutlanywa kwamakghono kanye nokuhlelwa kwefundo nebandulo.
Lomtlolo ngewekambiso okufanele ufundwe ngokuqala ubujamo beRherho eliKhethekileko lokuHlola umSebenzi, Iincwajana zeBandulo zeRherho eliKhethekileko lokuHlola umSebenzi kanye namaNothi wokuHlola umSebenzi eKorweni yaboMasipala.
Kuhloswe ngawo bona kuhlahlwe ikambiso ukukhandela ukungezwani okungatlhogekiko kanye nemibango bonyana ingakhambisi buthaka ukufezakaliswa. Kumnqopho ukufuna bona kuqedwe umzombe wokufezakalisa kokuthoma ngesikhathi esipheze sibe ziinyanga ezili-18.
Kuqakathekile bona lekambiso ibandakanye woke umuntu ngokukghonekako begodu yamukelwe ngibo boke abasebenzi. Akunamsebenzi ozakuthola imibandela nobujamo bezokuqatjhwa obungasi buhle kunalobo anabo kwanjesi ngesibanga sokuHlolwa komsebenzi. Ngakelinye ihlangothi abasebenzi bangalindeli bona isikhathi sokufezakalisa singanikela ngokwaneliseka kiwo woke umuntu. Kuqakathekile godu ukuzwisisa bonyana iinkulumiswano zokukhambelanisa imirholo nokulinganisa okutjha akusizo kwamambala zokwengezwa kwemirholo yawo woke umsebenzi kodwana ngezokutjhugulula ubujamo obukhona emaHlelweni wokuHlolwa kwemiSebenzi bona ibe liRherho linye.
Igadango lokuthoma kukwenza bonyana iRherho liyafezakaliswa. Ngemva kwalokho woke umuntu uzakuba nethuba lokwenza isibawo sokuHlolwa kabutjha kweenkhundla zabo nange kungenzeka bona babona kwangathi izinga legreyidi yabo alitjengisi kuhle okumumethwe msebenzabo (job description) namkha okumumethwe msebenzabo kutjhugulukile kusukela ekulinganiseni kokuthoma.
OKUMUMETHWEKO
Ikhasi
ISETHULO
INGCENYE YOKUTHOMA: IPHROJEKTHI YOKUFEZAKALISA IRHERHO LEMISEBENZI
ISAHLUKO A
IZAKHIWO ZOKUFEZAKALISA
AMAHLANGOTHI WOKUHLOLWA KWEMISEBENZI
UKUHLONYWA KWAMAHLANGOTHI WOKUHLOLWA KWEMISEBENZI
AMAKOMITI AMAKHULU WOKUHLOLWA KWEMISEBENZI (Ama-PJEC)
Ukwakhiwa Nesikhathi Sokusebenza
Amandla Nemisebenzi
Amalungelo Neembopho Zamalunga
Imisebenzi Nokuziphendulela Kwabaphathi Bokuhlolwa Kwemisebenzi
AMAKOMITI WOKURHELEBHA WOKUHLOLWA KWEMISEBENZI (Ama-SJEC)
Ukuhlonywa Nokwakhiwa
Amandla Nemisebenzi
INDIMA NOMSEBENZI WEKOPORASI YOKUSISA EBANTWINI (Ama-HCC)
ISAHLUKO B
UKUNGAVUMELANI NEMIBANGO
Ukungavumelani
Imibango
ISAHLUKO C
UKUHLATHULULWA KOBUJAMO
UKUZIBANDAKANYA OKUJAYELEKILEKO KWETJHEBISWANO LEZABASEBENZI
Ukubuthelelwa Kokumumethwe Misebenzi
Ezinye Iindaba
Imithetho Yokuhlangana
Isikhathi Sokusungula
Ukulungiselela Ukutlama Kanye Nokulinganisa
Iinkambiso Ekambisweni Yokulinganisa
ISAHLUKO D
IMIPHUMELA, UKWAZISA KANYE NOKUKHANJELANISWA KWEKHEVU YEMIRHOLO
IMIPHUMELA
INGCENYE YESIBILI: AMAKOMITJHINA WOKUDLULISA IINQUNTO ZAMAPHROVINSI KANYE NEKOMITJHINA YESITJHABA YOKUHLOLWA KWEMISEBENZI
Ukuhlonywa Nokwakhiwa
Amandla Nemisebenzi
Ukuhlonywa Nokwakhiwa
Amandla Nemisebenzi
IINKAMBISO ZOKUDLULISA IINQUNTO NOKUHLOLA BUTJHA
Ukudlulisa Kokufezakaliswa Kweenkhundla Kokuthoma
Ikambiso Yeembawo Zokuhlola Butjha
Ikambiso Yeenkhundla Ezitja Namkha Ezitjhugulukileko
IINGEZELELO
ISINGEZELELO A
ILWAZI ELISISEKELO ELIQAKATHEKILEKO UKUSEKELA UKUHLOLWA KWEMISEBENZI
ISINGEZELELO B
IMIBANDELA OKUQALWA KIYO IKOMITJHANA YESITJHABA YOBUJAMO OBULINGENEKO
INGCENYE YOKUTHOMA: IPHROJEKTHI YOKUFEZAKALISA IRHERHO LEMISEBENZI
ISAHLUKO A: IZAKHIWO ZOKUFEZAKALISA
AMAHLANGOTHI WOKUHLOLWA KWEMISEBENZI
Amahlangothi wokuHlolwa kwemiSebenzi ziindawo zomthetho okuzakuhlonywa ngaphasi kwazo amaKomiti amaKhulu wokuHlolwa kwemiSebenzi (ama-PJEC) esikhathini sokufezakalisa.
Woke umKhandlu weDorobha eliKhulu uzakuba nehlangothi lokuHlolwa kwemiSebenzi.
Amanye amahlangothi wokuHlolwa kwemiSebenzi azakubekwa yiKomiti ePhetheko ye-SALGBC ngeemphakamiso ezenziwe maPhiko wamaPhrovinsi we-SALGBC.
Iimphakamiso ezinjalo kufanele ubuncani bakhona zifake iNdawo yinye yesiGodi lapho kunabasebenzi abanengi namkha zihlongoze ihlanganisela yeeNdawo yeenGodi lapho kunesibalo esincani sabasebenzi1.
UKUHLONYWA KWAMAHLANGOTHI WOKUHLONYWA KWEMISEBENZI
UNobhala Mazombe uzakuqalisa incwadi ePhikweni leDorobha eliKhulu namkha emiHlanganweni yeDorobha eliKhulu yezabaSebenzi2 ukubawa bona athathe amagadango:
a wokubonisana ngamalungiselelo wemiKhandlu mayelana nokukhethwa komPhathi wokuHlolwa kwemiSebenzi3, ukunikelwa kwabasebenzi ukuhloma iYunithi yokuHlolwa kwemiSebenzi kanye neendaba zokuphatha nesekelo lezethekniki ekufezakaliseni;
b wokuhlela ukukhonjwa kweenhlangano zamalunga we-PJEC;
c wokwenza amalungiselelo wokukhutjhwa ngokuzeleko kwamalunga we-PJEC ukusukela ngelanga lokufezakalisa;
d wokubiza umhlangano wokuthoma we-PJEC ukubonisana ngamalungiselelo nokudlulisela phambili ukutlama kokuthonywa kokufezakalisa;
e wokusungula ikambiso yokutlolwa kokumumethwe msebenzi njengombana kubekwe enomborweni 2 Sahluko C.
UNobhala Mazombe we-SALGBC uzakutlolela amaPhiko wamaPhrovinsi abawe bonyana enze iimphakamiso ngokuhlonywa kwamahlangothi wokuHlolwa kwemiSebenzi ngaphasi kwePhiko labo.
Ngokuvuma kweKomiti ePhetheko ye-SALGBC namkha ukutjhuguluka kweemphakamiso zayo, amaPhiko wamaPhrovinsi azakuthatha amagadango aragela phambili ngokutlhogekako ukuqiniseka bona:
a abomasipala abathintekako bakhetha umPhathi wokuHlolwa kwemiSebenzi weemFunda ezivunyiweko zokuHlolwa kwemiSebenzi;
b ayabonisana ngemahlelo waboMasipala mayelana nokunikelwa kwabasebenzi ukuhloma iYunithi yokuHlolwa kwemiSebenzi kanye namagadango afanako ngokuya kokufuneka kwawo ukuhloma isekelo lezokuphatha nobuthekniki ekufezakaliseni;
c ahlela ukukhonjwa kweenhlangano zamalunga we-PJEC;
d enza amalungiselelo wokukhutjhwa ngokuzeleko kwamalunga we-PJEC ukusukela ngelanga lokufezakalisa;
e abiza umhlangano wokuthoma we-PJEC ukubonisana ngamalungiselelo nokudlulisela phambili ukutlama kokuthonywa kokufezakalisa;
f asungula ikambiso yokutlolwa kokumumethwe msebenzi njengombana kubekwe enomborweni 2 Sahluko C.
AMAKOMITI AMAKHULU WOKUHLOLWA KWEMISEBENZI (Ama-PJEC)
Ukwakhiwa Nesikhathi Sokusebenza
Ama-PJEC azakwakhiwa baqatjhi abalandelako neenhlangano ezijamele abasebenzi:
a Abajameli abane 4 babaQatjhi kufaka hlangana umPhathi wokuHlolwa kwemiSebenzi okhonjiweko;
b Abajameli abane 4 babaSebenzi ababili 2 okungababuya ku-SAMWU kanye nababili 2 ababuya ku-IMATU.
Isazi sizakubakhona esikhathini sokuthoma, ngokuya kwesivumelwano ne-HCC, kuthi ngemva kwalokho nalokha nakufunekako kezobutheknikhali, ukwelusa nokuyelelisa.
Abathintekako bazakukhomba kesinye nesinye isifunda sokuHlolwa komsebenzi abadlegani begodu bangajamiselela umjameli ngesinye nesinye isikhathi ngokuya ngokudlhegana okunjalo namkha umjameli obandulwa ngokuzeleko.
Nayikuthi ngesibanga esinye nesinye umjameli uyazitsomula, namkha uyasuswa eKomitini kusibopho sehlangano ukukhetha omunye ozakuthatha isikhundla ngokuya kwebandulo4 nokuqinisekiswa.
Akuna babekilihlo abazakuvunyelwa ukukhambela imihlangano yekomiti ngaphandle kwalokha nayiphathelene nebandulo.
Abathintekako bazibophelela ukwenza umzamo wokukhomba abajameli abanokuzwisisa kuhle nelemuko ubujamo babasebenzi bombuso wendawo.
Ama-PJEC asebenza isikhathi esizeleko ngesikhathi sokufezakalisa begodu aragela phambili ngemva kwalapho bangene esikhathini sesibili nakufunekako.
Amandla Nemisebenzi
I-PJEC inesibopho sokulungiselela, ukwelusa, ukutlama kanye nokufezakalisa ikambiso yokuHlolwa kwazo zoke iinkhala nemisebenzi endaweni yomthetho ewela ngaphasi kwayo, ngokuya kwesiqunto semibango ukobanyana umThetho wamaHlelo kaMasipala, iSigaba 57 abaPhathi bafakiwe namkha abakafakwa ekulinganisweni kwemisebenzi, kuye ngemihlahlandlela ebekwe ngaphasi.
Nanyana ngimaphi amatjhuguluko wokufezakalisa namkha amahlelo ahlongozwako kufanele alethwe eKomitini ngaphambi kokuvunywa.
Iqhinga elikhanjiswa kuhle lezokuthintana kufanele lenziwe ukwazisa abasebenzi ngeHlelo lokuHlolwa kwemiSebenzi kanye nokufezakaliswa kwalo.
Umsebenzi ngokuya kwezinga lekambiso kanye neenkambiso zomsebenzi njengombana zibekiwe ngaphasi kweSigaba C.
Ama-PJEC enza zoke iinqunto ngokuvumelana.
Ikhoramu yomunye nomunye umhlangano ibuncani bomjameli obuya kenye nenye ihlangano.
Ukuzalisa imisebenzi yayo i-PJEC izakunikelwa ngokufikelela idatha efaneleko namarekhodi angatlhogakala ukutlama ukufezakalisa kanye nokunikela ngombono mayelana nokulinganisa njengombana kubekwe eSingezelelweni A5.
I-PJEC ingabamba okhunye nokhunye ukuhlola esayitini namkha eenkambisweni zemisebenzi namkha imitjengiso yetheknoloji etlhogekako ukunikela ngombono ukurhelebha ekulinganisweni kwemisebenzi.
I-PJEC, njengombana kubekiwe ku-2.1.7 seSigaba C, ingatjhugulula namkha ivumele okuMumethwe Msebenzi ngomnqopho wokulinganisa.
I-PJEC ingahloma i-SJEC nayibona kufanele ukufikelela ukufezakaliswa kweminqopho yayo kuyame ekuvumeni kweKomitjhana yobuJamo obuLingeneko.
I-PJEC ifuneka iqinisekise namkha itjhugulule beyiqinisekise, ukuHlolwa kwemiphumela ebekwe ngiwo woke ama-SJEC.
I-PJEC izakuhlala inesibopho sokusebenza kokuziphatha kokusebenza kokuHlolwa komsebenzi ngaphandle kokusungulwa kwama-SJEC.
I-PJEC inesibopho sayo yoke imisebenzi ephathelene nokuqinisekisa ukunzinza ekusetjenzisweni kwekambiso ngaso soke isikhathi sokusebenza kwayo begodu ukuziphendulela okunjalo angeze kwadluliselwa ku-SJEC.
I-PJEC inokuziphendulela ekuqinisekeni bonyana ikambiso yoku-oditha yangaphandle yenziwa njalo njengombana kuzabe kubekiwe begodu kufanele ikhambisane neenqunto zeKomtjhana yobuJamo obuLingeneko.
Umbiko wemiPhumela yesiKhatjhana we-PJEC usafuna ukwamukelwa yiKomitjhana yobuJamo obuLingeneko.
Umsebenzi wama-PJEC ngaphasi kwePhiko elifaneleko le-SALGBC mayelana nemibango engavela njengombana kubekiwe ngaphasi
I-PJEC isebenzisa amandla angehla ngokuvumelana begodu nayikuthi kuyabhala ukuvumelana ngokusetjenziswa kwamandla anjalo izakudlulisela indaba le kenye nenye ihlangano, eKomtjhaneni yobuJamo obuLinganako esibangeni sokungavumelani, namkha ku-SALGBC mayelana nombango, njengombana kubekiwe ngaphasi kweSigaba B.
Ama-PJEC angenza iimphakamiso eKomitjhaneni yobuJamo obuLinganako ngenye nenye indaba eyibona ingarhelebha ekufezakalisweni kokuHlolwa komsebenzi namkha ukuhlelwa butjha kokuthiywa kweenkhundla.
Amalungelo Neembopho Zamalunga
Boke abakhethelwe ubulunga bazakwenza isibopho esitloliweko sokuya ebandulweni njengabalinganisi bemisebenzi.
Amalunga azakubika kuMphathi wokuHlolwa kwemiSebenzi ngokuya kwama-awara ajayelekileko wokusebenza angeze aba ngaphasi kwama-awara abunane wokusebenza.
Woke amalunga azakuvumela ngomtlolo ama-awara wokuthoma nokuqeda ukusebenza avunyelweko.
Amalunga wekomiti azakuhlala anefihlo ngamaphuzu nemiphumela yokugreyidwa ngaphambi kokwaziswa kwangokomthetho begodu ngenye indlela azakubalekela ukuveza ilwazi elitholwe ekambisweni yokuHlolwa kwemisebenzi ngendlela engenzela phasi ukufezakalisa ngepumelelo6.
Amalunga weKomiti athola ukulingana ekwenzeni ukuhlolwa kwemisebenzi, njengamalunga wekomiti enamalunga ahlukehlukeneko, kungaqalwa ubulunga behlangano ejamele abasebenzi namkha ukungabi malunga kwabasebenzi namkha amahlangothi wabasebenzi ahlolwako.
Abajemeli babasebenzi bazakunikelwa ngokutjhatjhululwa kwesikhathi esizeleko emisebenzini yabo ukobana bazibandakanye ngokuzeleko ekambisweni yokuHlolwa kwemiSebenzi.
Ukutjhatjhululwa okunjalo kuzakunikelwa ngaphandle kokuqala amalungelo wesikhathi esizeleko anikelwa ngokuya kwesivumelwano samalungelo wehlangano kodwana azakuphela njengalokha kanye nekupheleni kwesikhathi sokufezakalisa.
Abajameli babaqatjhi kufanele banikelwe ngamalungiselelo alingeneko ukuqinisekisa bonyana bayakghona ukwenza ukuHlolwa kwemiSebenzi ngesikhathi esizeleko.
AboMasipala bazakuqinisekisa bona akunalunga leKomiti elibandlululwako esikhundleni salo namkha ekukhutjhulelweni esikhundleni ngesibanga sokuzibandakanya kwalo.
Amalunga lapho kukghoneka khona azakunikelwa ngeenkghonakalisi zokuphatha nezokuthutha ukwenza imisebenzi yawo ephathelene bunqopha nehlelo lomsebenzi le-PJEC.
Kusibopho samalunga woke we-PJEC:
a ukwenza ukulinganisa ngokuya kweHlelo lokuHlolwa kwemiSebenzi, imithetho yayo eyamukelekako, iinhlathululo netheminoloji;
b ukufuna lapho kukghoneka khona, ukufikelela isivumelwano ngokuHlolwa ngokuvumelana;
c ukukhambelanisa ukuthintana nabasebenzi kanye nokunikela ngesekelo labajanyelwa ukughonakalisa ukufezakaliswa kwekambiso yokuHlolwa kwemisebenzi;
d ukugcina ukuba yifihlo mayelana nelwazi elinikelwe ngaphasi kobujamo okuvunyelwene ngabo befihlo7.
Abathintekako banelungelo:
a lokubonisana nabajanyelwa babo nganyana ngiyiphi indaba ngaphandle kwamaphuzu nemiphumela yokugreyida ngaphambi kokwazisa kwangokomthetho;
b ukubawa ilwazi namkha ukucozulula okuragela phambili namkha ukwenziwa butjha kwelwazi elikhambelana nokuHlolwa kwemiSebenzi;
c ukubawa ukuziphatha kwabahloli bamasayithi nokutjengisa emsebenzini;
d ukunikelwa ngamabanga atlolwe phasi wokwala ukuveza ilwazi namkha ukwenza ukuhlola esayithini namkha ukutjengisa emsebenzini.
Komunye nomunye umbango ongavela ngokuvezwa kwelwazi, iimbawo zokuhlola esayithini, namkha esinye nesinye isenzo samandla nemisebenzi ye-PJEC abathintekako bangayidlulisela ehlanganweni yabo kodwana bazakukhambisana nobujamo obubekwe ngaphasi kwesahluko B.
Imisebenzi Nokuziphendulela Kwabaphathi BokuHlolwa
Kwemisebenzi
Mayelana nenye nenye i-PJEC kanye nesiFunda sokuHlolwa kwemiSebenzi umqatjhi uzakuqinisekisa bona umPhathi wokuHlolwa kwemiSebenzi okhethiweko uqalelela ikambiso yoke isikhathi soke sokufezakalisa.
IPhiko le-SALGBC elithintekako lizakwaziswa ngamagama wabantu abanjalo, namkha elinye itjhuguluko elingavela.
Umqatjhi unesibopho sokunikela ngomsebenzi wokuHlolwa kwemisebenzi nesekelo lezokuphatha elifunekako ekufezakaliseni, lapho abasebenzi bazakwaziwa ngeYunithi yokuHlolwa kwemiSebenzi8 nezakusebenza ngaphasi komPhathi wokuHlolwa komSebenzi okhethiweko.
AbaPhathi bokuHlolwa kwemiSebenzi abakhethiweko banokuziphendulela ngokubeka ebujameni obuhle nokwenza amalungiselelo esikhundleni se-PJEC, kanye nezakhiwo ezisekelako njengombana kubekiwe ngaphasi namkha kuvunyelwe yi-PJEC.
UmPhathi wokuHlolwa kwemiSebenzi okhethiweko unokuziphendulela ngokuhlela isekelo lezokuphatha namahlelo okufaka hlangana:
b ukuthola nokulungisa elinye nelinye ilwazi elifunekako ekambisweni yokuHlolwa namkha elizakufunwa yikomiti;
c imisebenzi emihle yokutjhugulula lapho kutlhogeka khona;
d izaziso zemihlangano kanye nokukhambelanisa ukukhanjelwa kwemihlangano;
e ukuhloma nokugcina ebujameni iBhanka yeDatha namahlelo wezokuphatha njengombana kubekiwe;
f ukuhlela amaqhinga wezokuthintana namasetjhini welwazi njengombana kuvunyelwe yi-PJEC;
g ukuhlela iinkulumiswano zabasebenzi, abakhulu nabaphathi;
h ukuhlela ukuhlola emasayithini namkha imisebenzi efanako;
i ukudlulisa ukutlanywa kwehlelo lemisebenzi kanye nezinye iimphakamiso ukuragelisa phambili ikambiso yokufezakalisa;
j ezinye iindaba ezifaka lezo ezifakwe ngaphasi kweSahluko C.
UmPhathi wokuHlolwa kwemiSebenzi okhethiweko anganikela igunya lesinye isibopho komunye wabasebenzi beYunithi yokuLinganisa.
AMAKOMITI WOKURHELEBHA WOKUHLOLWA KWEMISEBENZI
Angahlonywa yi-PJEC lapho ubunengi bomsebenzi ofunekako ukuqeda ukuHlolwa kwemisebenzi ngesikhathi esipheze sibe ziinyanga ezili-18 buvumako.
Izakwakhiwa sibalo esifanako naleso samalunga we-PJEC begodu abe namalungelo nokuziphendulela kwamalunga.
Izakuphelela emsebenzini wokuhlola ngokuya kokuqinisekiswa namkha ukutjhugululwa kokutholwe yi-PJEC.
Izakusebenza ngokuya kweenkambiso ezifanako njenge-PJEC ngokuya kokukokudluliselwa kokungavumelani okhunye nokhunye namkha umbango ku-PJEC bona ithathe isiqunto.
I-SJEC izakupheliswa ngemva kwesikhathi sokufezakaliswa.
Ukuhlonywa Nokwakhiwa
Izakuhlonywa ekuthomeni kokufezakaliswa kwekambiso yokuHlolwa kwemiSebenzi.
Abajameli abanjalo kufanele babemalunga adlala indima ebonakalako we-PJEC kodwana kube babandulelwe iRherho lemiSebenzi (TASK System) njengesandulela bujamo sobulunga.
Amandla NemiSebenzi
Amandla nemisebenzi yekomiti (ezakufundwa ngokukhambisana neSingezelelo B) kulinganisa9 imiphumela yokuHlolwa kwemiSebenzi equntwe yi-PJEC ngoku:
a funa ukufikelela ukuvumelana ekusetjenzisweni okunzinzileko kweRherho lokuHlolwa kwemiSebenzi ngokuya kwemithetho, iinhlathululo netheminoloji;
b thola imibiko yoku-oditha10 neemphakamiso zokulinganisa;
c ngenelela lapho kutlhogeka khona ukulungisa ukusetjenziswa kwehlelo yi-PJEC;
d phakamisa ukwenziwa kwamatjhuguluko amatjha, ukwenza ngeemfuno zekhastama nokwenza amatjhuguluko amancani ematjhugulukweni;
e hlola imiphumela engabakhona emaqintelweni elimini kanye namkha nezinto eziphathelene nokufunda nokutlola ekusetjenzisweni kwehlelo;
f hlola, ngokukhambelana namahlangothi wemisebenzi, iindaba zamanani alinganako ekusebenzeni ngokulingana mayelana nomhlobo, ubulili nokurholophala;
g funa ukurarulula ukungavumelani okungavela ngokubonisana.
Izakuba nokuziphendulela kokuthuthukisa iimphakamiso ezilethwe ngaphambi kwe-SALGBC bona kuvunyelwane ngazo mayelana nehlelo elifanako leenkhundla zemisebenzi namkha lamathayitheli wemisebenzi azakusebenza ekorweni yoke.
Ingahloma amakomiti wesikhatjhana ebona atlhogekile ukwenza imisebenzi yayo.
Amakomiti anjalo azakwakhiwa ngabanye nabanye abantu ngaphandle kwalokha nabamalunga we-PJEC namkha weKomitjhana yokuHlola.
IKomitjhana yokuHlola ingadlulisela amandla ekomitini enye nenye ekukhulunywe ngayo ku-5.2.4 namkha eminye yemisebenzi yayo ngaphandle kwalokha ukudlulisa kuqintelwe ukwenza imisebenzi ngobujamo obubekikweko ngokukhambisana neemvumelwano zokulinganisa ezabekwako.
IKomitjhana yokuHlola inokuziphendulela koke ekongamelweni kwesikhathi sokufezakalisa kodwana ibika eKomitini ePhetheko ye-SALGBC ngokuya kwemithetho ebekwe yi-Komiti ePhetheko.
a izakudlulisela enye nenye indaba enemiphumela yezeemali bona ithole ukuvunyelwa kwangaphambili;
b izakwenza iimphakamiso ngokutjhugululwa kwesivumelwanesi namkha enye nenye indaba ekhambelanako;
c izakunikela ngemibiko yesikhatjhana ngekambiso yokufezakalisa kanye nezinye iindaba ezikhambelanako;
d izakulungisa umphumela wokugcina we-PJEC ozakwaziswa.
ISAHLUKO B: UKUNGAVUMELANI NEMIBANGO11
UKUNGAVUMELANI
Ukungavumelani kutjho:
Ukubhalelwa kufikelela esivumelwaneni somphumela wokuHlolwa komsebenzi olinganisa igugu elisemuntwini lomsebenzi.
Isolo ngomunye namkha othintekako bonyana omunye:
a ubhalelwa kuhlonipha isithunzi sekambiso mayelana neenhlathululo zamahlelo wokulinganisa, imithetho kanye nekucabangisiseni kwangaphakathi;
b ubeka ukugandelela okungakafaneli kenye nenye indaba yangaphandle ekambisweni yokulinganisa okufaka hlangana, kodwana kungapheleli emphumeleni wokumumethwe misebenzi okukhona kwanje, amathayithili wemisebenzi namkha magreyidi, iHlelo leSakhiwo lakamasipala, kanye nekghonakalo yeendleko zokulungiswa kwemirholo;
c ukurhumutjhwa kumbi kweenjamiso zesivumelwano mayelana nokukhambelana kwaso neenkambiso.
Ukubeka okwenziwe yi-PJEC akuzukuphikiswa begodu kusibopho ku-SJEC begodu ukuqunta okwenziwa yiKomitjhana yesiTjhaba yokuHlola akuphikiswa begodu kubopha woke ama-PJEC.
IMIBANGO
Imibango itjho enye nenye indaba evela ngesolo yokobana kube nokwala namkha ukubhalelwa ku:
nikela omunye nomunye umjameli ngeenkghonakalisi ukuzalisa indima yakhe njengelunga lekomiti.
veza ilwazi elaneleko nemitlolo namkha ukunikela ngephenyisiso nokufuna amaqiniso khona kuzakufikelelwa ukuvumelana ngokumumethwe misebenzi.
vumelana ngeqhinga lokufezakalisa kanye nokubambelela emihlahlandleleni neenkambiso ezibekwe ngilesisivumelwano ukufikelela lapho iqalela phasi ukuthoma namkha ukufezakaliswa okuragela phambili kwekambiso.
vuma ukubalekela namkha ukulungisa isolo yokungaziphathi kuhle ngelinye nelinye ilunga.
enye nenye indaba lapho iKomitjhana yokuHlola ingakghoni ukuvumelana ngokubeka.
Imibango ekukhulunywe ngayo ku-2.1.1 ukuya ku-2.1.4 izakusiwa ePhikweni elifaneleko le-SALGBC elizakulinga ukurarulula indaba kuthi loyo ofake isimangalo akghone ukusidlulisela ekuLamuleni ngokuya kwehlelo lokurarulula imiraro ngekambiso ye-SALGBC.
Imibango ngokuya kwe-2.1.5 izakudluliselwa kubaLamuli.
EkuLamuleni okhunye nokhunye ngokuya kwaka-2.3 iKoporasi yokuSisa ebaNtwini izakunikelwa ithuba lokunikela ngobufakazi begodu asoze yabizwa ukuzokunikela ubufakazi ebujameni bomqatjhi namkha iinhlangano zabasebenzi.
Ngokuya kwekambiso yokusebenza yokulamula okunjalo, ngokuya kwemininingwana yendaba ebanga ukungezwani, izakuquntwa mlamuli ngokuqala:
a IRherho eliKhethekileko lokuHlolwa komSebenzi kanye neenqunto ezithathwe ngaphambilini yiKomiti yokuLinganisa;
b Iinjamiso zalesisivumelwano;
c Imithethokambiso mazombe yomthetho emayelana nemikghwa yemisebenzi engasimihle kanye nokulingana etjhebiswaneni lemsebenzini;
d Imithethokambiso mazombe nemibango ngomnqopho kanye nehloso yokuHlolwa komsebenzi.
ISAHLUKO C: IMIHLAHLANDLELA YOKUFEZAKALISA ENDAWENI
UKUHLATHULULWA KOBUJAMO
Ikambiso yokuHlolwa komSebenzi yenzeka ebujameni obuphathelene namahlelo wokuphathwa kwabasebenzi akhambenako kanye nokuhloma iimvumelwano zetjhebiswano lezabasebenzi.
Umnqopho walesisahluko ku:
a kwazisa lapho kunetlhogeko yokuthatha amagadango ngokuya kwekambiso yetjhebiswano elijayelekileko lemsebenzini nemabubulweni ukusekela isenzo sokuHlolwa komsebenzi.
b nikela ngemihlahlandlela yokuphatha amahlelo ajayelekileko wokusebenza wama-PJEC nama-SJEC.
Ngaphandle kwalokha nakuveziweko, isiVumelwano samalungelo weHlangano nomthethosisekelo we-SALGBC siphethe iindaba ezenziwe ngaphasi kwamahlelo ajayelekileko wetjhebiswano lezabasebenzi.
Iindaba ezenziwa ngeenkambiso zetjhebiswano lezabasebenzi kufanele zithome kuphela ngemva kobana amalunga we-PJEC akhonjiwe.
UKUZIBANDAKANYA OKUJAYELEKILEKO KWETJHEBISWANO LEZABASEBENZI
Ukubuthelelwa Kokumumethwe Misebenzi
Ukusebenza kuhle kwe-PJEC kufuna ukubuthelelwa nokuvumelana kokuMumethwe Misebenzi ngokuya kwezinga elikhambisana neemfuno zeHlelo lokuHlolwa kwemiSebenzi.
Lomsebenzi uwela ngaphasi kwetjhebiswano lezabasebenzi elijayelekileko begodu ufuna ukuzibandakanya kwabaPhathi nabajameli babasebenzi emsebenzini ngamaziko wokudlulisa ilwazi wetjhebiswano lezabasebenzi.
Ukongamela kokubuthelelwa kokumumethwe misebenzi kwenzeka emaPhikweni wamaDorobha amaKhulu newamaPhrovinsi we-SALGBC kanye namaForamu weNdawo wezabaSebenzi ngokuya kweqhinga elenziwe yi-PJEC.
UmPhathi wokuHlolwa komSebenzi okhethiweko kufanele ngethuba lokuthoma azalithola athathe amagadango ukuqinisekisa bonyana:
a loke ilwazi elikhambelana namamumatho wemisebenzi liyatholakala belicozululwe njengomtlolo osisekelo ukusekela ukutlolwa kwemumatho lomsebenzi;
b abantu abaseYunithini yokuHlolwa kwemiSebenzi babandulwe ukurhelebha abaphathi endaweni yomsebenzi namkha abajameli babasebenzi ukutlola nokubuthelela amamumatho wemisebenzi;
c amahlelo webandulo enziwa nabaphathi bomnyango nabaphathi abaphathelene nalokhu ukurhelebha ikambiso;
d woke amaForamu weNdawo wezabaSebenzi LLF asesiFundeni sokuLinganisa ayaziswa ngekambiso yokutlolwa kwamamumatho wemisebenzi;
e iinhlangano ezijamele abasebenzi zifanisa abantu ebajamelini be-LLF abazakunikelwa ibandulo ngokubuthelelwa kwamamumatho wemisebenzi.
Ihlangano ejamele abasebenzi kenye nenye iForamu yeNdawo yabaSebenzi iza:
a kufanisa esinye nesinye isibalo kenye nenye iforamu njengomkhambelanisi omkhulu mayelana nomsebenzi wokubuthelewa kwamamumatho wemisebenzi;
b kufanisa amagadango aragela phambili webandulo ngesisekelo sesengezo sinye lapho abasebenzi abangaphezu kwama-500 kodwana babengaphasi kwe-1000 ukuya lapho kunabasebenzi abangaphezu kwe-1000 kodwana abangaphasi kwe-3000 begodu ngemva kwalokho bane ngaphandle kwalokha nakuvunyelwene ngenye indlela.
c kuqinisekisa bona umkhambelanisi onjalo nabajameli babasebenzi bazibandakanya esikhathini sebandulo lelanga linye mayelana neendaba eziqakathekileko ezisisekelo zerherho lokuHlolwa kwemiSebenzi elenziwa baPhathi bokuHlolwa kwemiSebenzi ngokuzibandakanya kwamalunga we-PJEC.
d kwenza elinye ibandulo eliragela phambili labajameli babasebenzi namkha amalunga azibandakanye emayunithini aqale okumumethwe misebenzi njengombana azakubona kutlhogeka ngokuya kwalesisivumelwano samalungelo.
Nakuzakufikelelwa emumethweni lomsebenzi okuvunyelwene ngalo amagadango alandelako azakuthathwa:
a umPhathi wokuHlolwa komSebenzi kanye/namkha neYunithi uzakunikela ngamarekhodi akhona kuHloko yomNyango, namkha kumPhathi okhethiweko, kanye nakubakhambelanisi abafanisiweko beenhlangano ezijamele abasebenzi;
b ukunikela abadlalindima ngomsebenzi wokutlola wokumumethwe misebenzi ngamakhophi aneleko ahluthululwe eForamini yokuHlolwa komSebenzi khona azakusetjenziswa ngokwahlukana ukuthola ukufaka isandla mayelana namamumatho wemisebenzi. Abajameli abafaniswe endimeni ka-2.1.5. ngehla bazakubonisana namalunga wabo namkha abaphethe iinkhundla ukunikela ngokufaka isandla emumethweni lemisebenzi;
c godu bazakuba nokuziphendulela endimeni yeenkhundla zamazombe namkha edlheganako12 ukufanisa abajameli abanjalo okwakhulunyiswana nabo mayelana nemisebenzi njengokufuna kwe-PJEC.
d zokuphatha zizakubonisana nesikhulu esiphezulu sesikhundla esinye nesinye, begodu nakufaneleko, abasebenzi ababika esikhulwineso, bonyana bafake isandla eMumathweni lemiSebenzi.
e ihlangano ejamele abasebenzi nobuphathi kuzakuboniswana nabo ukufumana ukufikelela ukuvumelana ngeForomo lokuGcina lokuMumethwe mSebenzi.
f lapho amaphuzu wombango asele khona, iHloko yomNyango, namkha umjameli okhethiweko uzakubiza umhlangano wabajameli babasebenzi, okuzokukhulunyiswana nabo ngemisebenzi leyo, abaphezulu eenkhundlenezo kanye nalabo ababika eenkhulwinezo ukufikelela isivumelwano. Endaweni lapho isikhundla singanamuntu osiphetheko, ikambiso efanako ngokuya komutjhwana a, b, c, e, f, h izakusebenza.
g nasele kunesivumelwano mayelana nokuMumethwe mSebenzi sizakutlikitlwa ngabasenkhundlenezo, abajameli beenhlangano zabasebenzi, abongamele iinkhundlezo kanye neHloko yomNyango begodu sizakudluliselwa kumPhathi wokuHlolwa komSebenzi.
h iimbalo zokufaniswa kweenkhundla zemisebenzi kufanele kuvezwe emamumethweni woke wemisebenzi.
Lapho kunganasivumelwano ekungafikelewa kiso iindawo zokuvumelana nokungavumelani zizakurekhodwa begodu zombili zibizwe ngoMbango kungakapheli amalanga ali-14 ePhikweni elifaneleko le-SALGBC.
Ikomiti lePhiko lokurarululwa kwemiRaro lizakufuna ukubuyisana embangweni onjalo ngokusebebenzisa ukufuna amaqiniso, okufaka hlangana ukungenelela esayithini kanye namkha nokuqala kamanye amamumatho wemisebenzi awela ngapahsi kwelawulo lawo kanye nokuvumelana ngeMuamtho lomSebenzi linye.
Laphoikomiti lemibango lingakghoni ukufikelela ukuvumelana phakathi kwehlangano ejamele abasebenzi neenhlangano ezijamele abaqatjhi indaba izakudluliselwa ebaLamulini.
Ikambiso yokusebenza yobulamuli obunjalo izakubeka imumatho lomSebenzi.
Imumatho okuvunyelwene ngalo namkha imumatho elibekwe balamuli alizukuphikiswa begodu libopha zoke iinhlangano nabaphethe iinkhundla begodu lizakudluliselwa ku-PJEC khona lizakuhlolwa.
Ezinye Iindaba
Abathintekako bazazibophelela ukujayeza abajanyelwa babongemumatho lalomtlolo.
indima yama-PJEC kukwenza ukuHlolwa kwemiSebenzi begodu lapho kutlhogekako adlulisele iindaba ezifuna amatjhuguluko emahlelweni weenhlangano namkha enye indaba ewela ngapahndle kokuHlolwa komSebenzi kabathintekako lapho kuzakuboniswana kuhle ngayo ejthebiswaneni lezabasebenzi kanye norurarulula imiraro.
Imithetho yokuhlangana
Lapho usihlalo abuya kubaqatjhi isekela lakasihlalo uzakubuya eenhlanganweni zabasebenzi begodu nangokunjalo ebujameni obutjhugulukako.
Ikomiti isebenza ngokuya kwemithetho ejayelekileko yekambiso yemihlangano.
Irhemo lezinto ezizokukhulunywa emhlanganweni kufanele lenziwe namkha isikahthi esihlathululwe somhlangano iveke nagyinye.
Iinkambiso zayo yoke imihlangano kufanele zitlolwe phasi kuqalwe kizo iimfuneko zokurekhoda zezokuphatha.
Isikhathi Sokusungula
Ikambiso yokufezakalisa ithoma ngokukhonjwa komPhathi obekiweko wokuHlolwa komSebenzi, ukufaniswa kwabantu eYunithini yokuHlolwa komSebenzi kanye nokukhonjwa kwe-PJEC, begodu lapho kutlhogekako i-SJEC, amalunga.
UmPhathi obekiweko wokuHlolwa komSebenzi uzakuthatha amagadango afaneleko ukuthola idatha nelwazi kanye nokuhloma iRherho lezokuphatha kanye nokuthoma ikambiso yokutlola imumatho lomsebenzi njengombana kubekiwe ngehla.
Ukwazisa ngokufitjhani nebandulo mayelana nokutlola iMumatho lomSebenzi njengombana kubekiwe ngehla kuzakuhlelwa ngokusebenzisa iyunithi yokuHlolwa komSebenzi kanye nangokuzibandakanya kwe-PJEC namkha amalunga we-SJEC begodu kusekelwe ezintweni zebandulo ezenziwe yi-SALGBC13.
I-SALGBC msinyana ngokukghonakalako izakuhlela ibandulo le-PJEC eHlelweni lokuHlolwa komSebenzi.
IsiFundo seBandulo (samalanga amabili) sizakufaka hlangana izinto eziphathelene nesivumelwano begodu babantu kuphela abazibandakanya ngokuzeleko abazakuthola iintifikethi.
Isikhathi sokulungiselela nokutlama esilandelako kufanele sithathwe njengokukhula kwebandulo ezingeni lokwenza kwamambala begodu boke abathintekako kufanele baqinisekise ukuzibandakanya okuzeleko kwabajameli.
Ukulungiselela Ukutlama Kanye NokuHlola
Lokhu kufuna bonyana imitlolo, njengombana ibekwe eSingezelelweni C iyathuthukiswa ukukghonakalisa i-PJEC ukuvumelana neqhinga lokwenza;
Ikomiti izakubonisana ngekwazi elinjalo beyithuthukise neqhinga eliphathelene nokufuna indlela ezakuvikela umsebenzi wokuHlolwa komsebenzi ezintweni ezingakuthikameza ezingacabhela esithunzini seRherho lemiSebenzi.
Ikomiti izakutjheja iimphakamiso ezibuya ebuphathini obukhethiweko mayela nokukhetha iinkhundla zokwenza isilinganiso ezahlukeneko kiwo woke amazinga weenkhundla namahlangothi ahlukeneko wemisebenzi emsebenzini okufuze alinganiswe khona amalunga we-PJEC azazijayeza ikambiso.
Itjhejo elinabileko kufanele linikelwe ekukhetheni namkha amahlangothi wemisebenzi abekade abekelwe ngeqadi ngamabanga wobulili, wobutjhaba namkha wokurholophala khona kuzakuHlolwa imibuzo yenani lokulingana nomsebenzi14.
Ukuhlelwa kwekambiso ngesikhathi sokusungula kuzakufanela bonyana kuhlobane nehlelo lokulandelana kwemisebenzi.
Iinkhundla ezilinganiswe ngalesisikhathi kufanele zibuyekekzwe ngokukhthwa ukuthola ukunzinza kwazo emiphumeleni yokulinganisa elandelako nakuya ekupheleni kwesikhathi sokufezakalisa ngaphambi kokuphethwa kombiko wemiPhumela yesiKhatjhana ekukhulunye ngawo ku-1.3 weSahluko D.
AkunakuHlolwa okuzakuragela phambili kungane esigabeni esilandelako ngaphambi koku-oditha kwangaphambi kwesikhathi nokuHlolwa komsebenzi wawo.
UmPhathi wokuHlolwa komSebenzi okhethiweko ngokubambisana naleligadango uzakutlama iqhinga lokufanisa aboMasipala namkha iingaba zakaMasipala lapho ukuHlolwa okuzeleko kuzakulandelaniswa.
IRherho okuzakuHlolwa ngalo iinkhundla liHlolwa ngezahluko namkha izahlukwana kufabele zifune ukubhalansisa isidingo sokulandela indlela ethoma phezulu yehlele phasi namkah ethoma phasi ikhuphukele phezulu ekulandelaneni kwamazinga wemisebenzi ngamabanga wokusetjenziswa kuhle kwezokuhlala nokuthutha ngekhonakalo yokuzindlela kwendle ayinye yikwenza.
I-PJEC izakubonisana beyifune isivumelwano ngaleliqhinga kuthi umPhathi okhethiweko wokuHlolwa komSebenzi uzakuthatha amagadango aragela phambili lapho kuthlogakala khona njengombana kuzabe kufuneka ngerhelebho lamalunag we-PJEC ukuqinisekisa bona amahlelo ayenziwa ukuthoma ngokuHlolwa kwemisebenzi.
Nakungenzeka bonyana kube nokungavumelani namkha imibango evela ekambisweni le lokho kuzakurarululwa ngokuya kweSahluko B esingehla.
Iinkambiso Ekambisweni Yokulinganisa
Nasele kufikelelwe isivumelwano ngeqhinga lokwenza ukufezakaliswa kokuHlolwa kwemisebenzi kuyathoma.
Ngokuya kobujamo bokusebenza ikomiti kokuthoma:
a kufanele iqinisekise bona amamumatjho aneleko wemisebenzi alethiwe kunye nemitlo efaneleko esekelako;
b inikelwe iHloko yomNyango namkha abaphathi abaphezulu ephikweni elithintekako nemisebenzi mazombe yalo neendlela zokuhlela umsebenzi.
c khulumisana, lapho kutlhogekako, nophethe isikhundla namkha umjameli abaphethe iinkhundla obengameleko kanye neHloko yomNyango begodu nakungatlhogeka ukubeka amaqiniso, ukwenza amajima wokuhlola emasayithini, kanye nokubawa ilwazi elinabileko namkha iinhlathululo zokuhlelwa komsebenzi kanye netheknoloji esetjenzisiweko.
Okukhulunyiswana nabo bangaletha iimpendulo ezitlolwe phasi.
Kufanele kwenziwe omunye nomunye umzamo ukufiekelela esivumelwaneni ngokuzwakala kuhle kwemumatho lomsebenzi elilethwe ngokukhambelana nelwzi elitholiweko begodu ngakelinye ihlangothi ukurekhoda ngokunemba izinto okungazwana ngazo.
Nakwenzekileko umuntu wabhala ukuqinisekisa imumatho elinjalo, namkha ukuzibandakanya ekulumiswaneni, iKomiti ingabeka imumatho lomsebenzi ngomnqopho weragelo phambili layo.
Omunye nomunye okuzakukhulunyiswana naye obhala ukutlikitla namkha ukuzibandakanya, angaya ehhlanganweni enye nenye ethintekako ukuletha indaba yakhe ekambisweni yokurarululwa kwemiraro kungakapheli amalanga ali-10 wokusebenza kuthi nakabhalelwako imumatho elibekwe yi-PJEC lizakuvela.
Umsebenzi wokunikela amamaki wenzeka ekhomphyutheni lapho ikomiti yenza yoke imizamo ukufikelela ukuvumelana:
a ukubeka izinga lamakghono lesikhundla;
b ukunikela amamaki ngezinto eziphathelene neHlangahlangano, iLwazi, umThelela neGandelelo;
c ukunikela amamaki ngezinto ezincani eziphathelene neHlangahlangano, iLwazi, umThelela neGandelelo;
Nakungenzeka kubhale ukufikelela isivumelwano mayelana no-3.4.7 (a) namkha u-(b) begodu nakungakhenge kuvunyelwane ngenye indlela, ukuhlola kuzakubanjwa ngokulandela uku-oditha kanye nokulinganisa njengokungavumelani.
Ekungavumelanini mayelana nokukhetha okuku-3.4.7 (c ) ekulungisweni kwezinto ikomiti ingaragela phambili ukwenza imiphumela eminengi okungadanelwa kiyo ebonakala ifanele ngaphasi kobujamobo ukuhlola ubungako bokungavumelani.
Ubunjalo netjisakalo erholela ekungavumelaneniko kenye nenye into kanye nemaki lento encani kufanele kurekhodwe.
Nayikuthi kwenziwe umPhumela okungaDanelwa kiwo ongaphezu kwamunye kusekomitini bonyana yenze imizamo eragela phambili ukukhambelanisa ukwehlukana kwayo nokufuna ukuvumelana ngamunye umPhumela wesiKhatjhana15.
Umbiko onjalo kufanele ufake hlangana umbiko okhethekileko ngokhunye nokhunye ukungavumelani oragela phambili.
LemiBiko izaku-odithwa beyidluliselwe eKomitjhaneni yobujamo obuLingeneko lapho izakuvunyelwa khona begodu kurarululwe nokungavumelani okukhona.
ISAHLUKO D: IMIPHUMELA, UKWAZISA KANYE NOKUKHANJELANISWA KWEKHEVU YEMIRHOLO
IMIPHUMELA
Ngesikhathi sokufezakalisa ikambiso yoku-Oditha noBujamo obulingeneko izabe sele inikele ngesiqinisekiso semiphumela eminengi, kodwana nakungakaqalwa lokhu imiPhumela enjalo ihlala ingeyesikhatjhana bekuqinisekiswe umBiko wemiPhumela yesiKhatjhana yiKomitjhana yobuJamo obuLingeneko.
UmBiko wemiPhumela yesiKhatjhana othinta soke isiFunda sokuHlolwa komSebenzi uzakuqinisekiswa yi-PJEC bewulethwe eKomitjhaneni yobuJamo obuLingeneko lapho zoke iinkhundla zizakuHlolwa esiFundeni sokuHlolwa kwemiSebenzi.
IKomitjhana yobuJamo obuLingeneko izakuqinisekisa, namkha itjhugulule umbiko onjalo, ngengombiko wokuGcina wemiBiko yemiPhumela yesiFunda esinye nesinye sokuHlolwa kwemiSebenzi ngemva kwalapho aboMasipala abathintekako bazakwazisa abasebenzi ngamaGreyidi wabo wemiSEBENZI.
Akunamsebenzi ozakwaziswa ngegreyidi yakhe yesikhatjhana ngaphambi kokuqinisekiswa mBiko wesiKhatjhana wemiPhumela kanye nokubekwa kwekhevu yemirholo.
Abasebenzi banelungelo lokudlulisela phambili ukuphikisana neGreyidi yabo eyazisiweko eKomitjhaneni yePhrovinsi yokuDlulisela Phambili iinQunto kungakapheli iimveke ezisi-6 zokwaziswa njengombana kubekiwe ngaphasi kwaka-2 ngenzasi.
Ukuthoma ekufezakalisweni kokuHlolwa komSebenzi kuzakuba lihlangothi lokwaziswa komPhathi okhethiweko wokuHlolwa komSebenzi ukubuthelela iDatha ngamazinga akhona wemirholo kanye nekhevu yemirholo kanye nokuthuthukisa umbiko ozeleko ngemirholo yoke esifundeneso sokulinganisa.
IDatha enjalo namkha umbiko kufanele ilethwe ku-SALGBC ezakuqinisekisa bonyana ifakwa eBhankeni yesiTjhaba yeDatha.
UmPhathi okhethiweko wokuHlolwa komSebenzi kufanele godu aqinisekise ukulethwa ebujameni banjesi kwelwazi elinjalo nakunamatjhuguluko amakhulu begodu kuzakufuneka bonyana anikele ngmbiko wokugcina wokulethwa ebujamnei banjesi kwedatha yemirholo khonokho ngaphambi kokuthoma kweenkulumiswano zokukhanjelaniswa kwekhevu yemirholo.
I-SALGBC izakuba nokuziphendulela mayelana nokubuthelewa kwemibiko efaneleko yesitjhaba nokucozulula okufaneleko ukusekela ukhanjelaniswa kwemikhulumiswano yekhevu yemirholo njengombana kuzakubekwa yiKomiti ePhetheko.
I-SALGBC, kungakadluli umhlaka 31 Oktoba 2002, izakuvumela ukucozululwa kwamahlangothi aqakathekileko wamakhevu wemirholo kanye nokukhambelana kwawo emakethe yezabasebenzi.
IKomiti ePhetheko ye-SALGBC izakubiza umhlangano weKomiti yesiTjhaba wezokuVumelanisa emSebenzini ukukhulumisana ngomleyo nekambiso yokusebenza yokufezakaliswa kwamakhevu wemirholo16.
Yoke imizamo izakwenziwa ukuqeda imikhulumiswano yomleyo onjalo kungakapheli amalnga ali-15 Disemba 2002 okuzakuthi nakubhalako ukurarululwa kombango kuzakuthoma kungakadluli umhlaka 1 Feberbari 2003.
Amahlangothi ayavuma bona:
a umnqopho wemikhulumiswano enjalo akusi kunikela ngemirholo kuwo woke umuntu namkha ukwengezelelwa kwemirholo kodwana kulungisa imirholo njengento efaneleko ekufezakalisweni kweenkhundla ezisandukuHlolwa mayelana neDatha yeMakethe yezabasebenzi ekhambelanako.
b Ukulungiswa kwemirholo ukufikelela ukufezakaliswa akutjho bona boke abasebenzi bazakunikelwa izinga eliphezulu lomrholo.
c Umsebenzi kutjhuguluka emahlelweni wanjesi wokuHlolwa kwemisebenzi kuyiwe eRherhweni ELIKHETHEKILEKO begodu nakuyiwa emirholweni engatholakala ngamazinga akhona ngokuya kokulinganisa okunjalo okufunekako ukufikelela isakhiwo esizwakalako semirholo ngemiraro emincani ngesibanga sokubanjwa kobujamo obuphathelene nomuntu ngokwakhe ukuya kebomphathi namkha besivumelwano ukuya kebomphathi.
Ukufezakaliswa kwamakhevu amatjha ngokuya kwamamsipala omunye nomunye lapho kukghonekako kuzakwenziwa ngokukhambisana esiFundeni esinye nesinye sokuHlolwa komSebenzi ngokukhambisana nomutjhwana 2.17.
Ukucozululwa kwekhevu yomrholo kamasipala omunye nomunye esiFundeni sokuHlolwa kwemiSebenzi ngokuya kwemibiko yokugcina yedatha yenirholo yanjesi kanye nomleyo obekwe ngokuya kwaka-2.6 izakuvunyelwa ngokubeka:
a itjhebiswano lekhevu yokulinganisa eenlinganisweni ezikhona zemirholo kumasipala othintekako.
b Itjhebiswano layo neDatha yesiTjhaba neyesiFunda yeMakethe yezabaSebenzi.
Umbiko namkha imibiko enjalo izakubekwa ngaphambi kwePhiko elifaneleko le-SALGBC begodu iPhiko elinjalo lizakwaziswa ngokufunyenweko.
Abathintekako bazakubonisana ngemibiko enjalo bebayelelise ngokhunye ukucozulula namkha ibonelo phambili ledatha engafunwa. ngabathintekako.
Omunye nomunye umbango omayelana neemfuneko zothintekako ophathelene nokucozulula okungezelelweko namkha amabonelo phambili uzakuphathwa njengombango ngokuvezwa kwelwazi elifaneleko elifuneka emikhulumiswaneni yokuthembana.
IPhiko lizakubonisana ngombiko wekhevu onjalo womrholo kanye nesiphakamiso nokunikela ngombiko weKomiti yokuPhatha ye-SALGBC ngemibono yeenhlangano mayelana nesiphakamiso.
Okuvela kulemibiko iKomiti yesiTjhaba yokuVumelenanisa emSebenzini izakungena emzobeni wokugcina weenkulumiswano ngomzamo wokufikelela esivumelwaneni ngamakhevu wemirholo ematjha kamasipala azakufakwa (kesinye nesinye isiFunda sokuHlolwa komSebenzi).
Nasele kufikelelwe esivumelwaneni mayelana nesilinganiso semirholo abasebenzi bazakwaziswa ngegreyidi yabo nezinga lomrholo.
Amazinga amatjha wokubhadela azakufezakaliswa ukusukela ngelanga elilandelako lokubhadelwa ngemva kwelanga lokwaziswa namkha umhlaka 1 Janabari 2004, kuzakuya ngokuthi ngiliphi ilanga elimsinyana, kuye ngokuthi akunamasipala okuzakufuneka afezakalise ngaphambi kwaka-1 Julayi 2003.
Iinjamiso zemibango efaneleko ze-SALGBC zizakubusa omunye nomunye umbango, kanye namkha iimbawo zokutjhatjhululwa esibopheni namkha ukuriyadiswa kokufezakaliswa kwamabanga wokungakghoni ukubhadela.
Ubujamo obulandelako butholakala lokha abasebenzi nabafakwa egreyidini etjha yemiSEBENZI nesilinganiso semirholo:
a Abasebenzi bazakufakwa ezingeni lomrholo esilinganisweni esitjha sokubhadela esisebenza egreyidini yemiSEBENZI eseduze khulu nezinga lomrholo eliphezulu kwezinga alnjesi lomrholwabo;
b Abasebenzi kwanjesi izinga labo lomrholo lingaphasi kobuncani begreyidi esebenzako yesilinganiso semiSEBENZI ezakubekwa ebuncanini obusebenzako besilinganiso esitjha somSEBENZI womrholo;
c Abasebenzi imirhgolo yabo yanjesi engaphezu kwegreyidi yemiSEBENZI emitjha bazakugcina iinlinganiso zabo zemirholo ephezulu zanjesi.
d Iindleko zonyaka zokulungisa zizakusebenza emazingeni wemirholo njengombana igcinwe msebenzi;
e Umsebenzi ogcine umrholo nesilinganiso somrholwakhe, kanye nowenza ngepumelelo isibawo sokukhutjhulelwa esikhundleni esiphezulu ngobukhulu begreyidi yomSEBENZI ongaphasi komrholo wakhe wanjesi nesilinganiso, uzakuragela phambili nokuthola umrholo wakhe wanjesi nesilinganiso begodu ukulungiswa kweendleko zonyaka zokuphila kuzakusekelwa emrholwenakhe.
INGCENYE YESIBILI: IINKOMITJHINI ZOKUDLULISA IINQUNTO ZAMAPHROVINSI KANYE NEKOMITJHINI YESITJHABA YOKUHLOLWA KWEMISEBENZI
Ukuhlonywa Nokwakhiwa
Ama-PJEC azakuhlonywa ngaphasi kwe-SALGBC ngokurhaba okukhulu ngemva kobana ikambiso yokufezakalisa nasele iya ekupheleni.
Izakwakhiwa ngokuya kobujamo obufanako nebeKomiti eKulu yokuHlolwa komSebenzi ngokuya komutjho 3.1.1 esahlukweni A.
Amandla Nemisebenzi
a kulalela ukudluliselwa phambili kweenqunto babantu namkha amahlangothi wabasebenzi, kanye nokwenza isibopho ngeembawo ezinjalo njengombana kubekiwe ku-4 ngenzasi;
b kukwenza ukubuyekezwa okubanzi kokuHlolwa komSebenzi ngesmva kwesikhathi esithileko njengombana kuzakubekwa yiKomitjhana yesiTjhaba yokuHlolwa komSebenzi;
c kusungula ukubuyekeza okuthileko komunye nomunye umasipala nayikuthi ngokubona kwayo isibalo sokudlulisela phambili ezibuya kumasipala loyo zifuna ukubuyekeza okunjalo.
Elinye nelinye idlanzana elizakurekhodwa.
Ukuqunta okunjalo akunakuphikiswa begodu kubopha umqatjhi nabasebenzi abathintekako begodu asoze kwaba nokukhulumisana ngalokho kenye nenye iforamu.
IKOMITJHINI YESITJHABA YOKUHLOLWA KWEMISEBENZI
Ukuhlonywa Nokwakhiwa
IKomitjhana yesiTjhaba yobuJamo obuLingeneko izakuthiywa butjha yaziwe njengeKomitjhana yesiTjhaba yokuHlola ngesikhathi esifaneleko ngokukhambisana netjhuguluko ekufezakaliseni ukuya esikhathini sokugcina ebujameni.
Izakwakhiwa ngokuya kobujamo obufanako nebeKomitjhana yesiTjhaba yobuJamo obuLingeneko ngokuya komutjhwana 5.1.2 esahlukweni A.
Amandla Nemisebenzi
IKomitjhana yesiTjhaba yokuLinganisa igcina amandla nemisebenzi yeKomitjhana yesiTjhaba yobuJamo obuLingeneko njengombana ibekiwe ngaphasi kwaka-5.2 eSahlukweni A njengombana itjhugululwe kuhle beyafundwa ebujameni obutjha.
Ukuthatha iinqunto zayo namkha ukufuna ukurarulula omunye nomunye umbango ongavela phakathi kwabathinteka ebujameni obufanako njengombana kusenzeka eKomitjhaneni yesiTjhaba yobuJamo obuLingeneko.
Ukwenza imisebenzi mayelana noku-oditha, ubujamo obulingeneko nokuqinisekisa:
a iinkhundla ezitjha namkha ezitjhugulukileko njengombana kubekwe emutjhwaneni 3 ngenzasi;
b amaphenyisiso wokudlulisela iinqunto phambili lapho ukudlulisela phambili kuqinisekiswe ngokuya kwaka-4.1.7 ngenzasi.
Asoze yaqala esinye isibawo esiqaliswe kiyo namkha ukudlulisela phambili okutjhiwoko okuphikisana nokufunyenwe yiKomitjhana yamaPhrovinsi yokuDlulisela Iinqunto.
Njalo izakubuyekeza koke okufunyenwe liRherho lemiSEBENZI ekorweni, iphenyisise enye nenye indaba ephathelene nokuHlolwa komSebenzi mazombe, kanye nokwenza iimphakamiso ku-SALGBC ngezinye iindaba ezinjalo.
Ukwelusa ukugcinwa kwehlelo lemiSEBENZI ekorweni, iphenyisise nenye nenye indaba ephathelene nokuHlolwa komSebenzi mazombe, kanye nokwenza iimphakamiso ku-SALGBC ngezinye iindaba ezinjalo.
IINKHUNDLA EZITJHA NOKUHLOLWA BUTJHA KWEENKHUNDLA
Ama-PJEC aragela phambili nokusebenza ngomnqopho wokuHlolwa namkha ukuHlolwa kabutjha kweenkhundla eembaweni ezenziwe:
a bomasipala eenkhundleni ezitjha okufanele zenziwe gcono;
b abaphathi nabasebenzi lapho kuvokuvuma mahlangothi womabili bona umsebenzi utjhugulukile;
c umuntu ngamunye namkha amahlangothi wabasebenzi.
Indlela Nekambiso Yeembawo
Iinkambiso zokubuthelela amaMumatho wemiSebenzi ukwenzela iinkhundla ezitjha nokuHlolwa kwazo zizakukhambisana nalezo ezibekwe esikhathini sokufezakalisa.
Isibawo sokuHlolwa butjha, nanyana kwenziwe baphathi namkha umsebenzi namkha ihlangothi labasebenzi, singanikelwa ngesinye nesinye kuye ngokuthi isibawo esinjalo sisekelwe ebufakazini bamatjhuguluko ezintweni eziphathelene nomthetho namalungelo nezakanomphela emumathweni lesikhundla, namkha ebufakazini obutjha ebengakabulindeli bonyana umbawi angaba nabo ngesikhathi sokwenza isibawo sokuthoma.
Umsebenzi ofuna amatjhuguluko aphathelene namalungelo nemisebenzi emumathweni lesikhundla kufanele anikele ngobufakazi bokobana itjhuguluko elinjalo limayelana nakhunye namkha okunengana kokulandelako:
a ukuziphendulela, imisebenzana, imisebenzi esesikhundleni;
c ukusetjenziswa kwelwazi eliphezulu kanye nokwazi bonyana belifuneka njani ngaphambilini;
d izinto ezifanisekako ezandisa amazinga wezomzimba nezengqondo, kanye, e nelwazi elitjengisa bonyana amatjhuguluko eza bunjani ngesibanga sobujamo bamazombe bomsebenzi, namkha ukuhlelwa butjha kwetjhebiswano lomsebenzi.
Ukutjho kobana umphumela odlulileko obekwe yi-PJEC ubhalelwe ukusebenzisa kuhle iRherho lemiSEBENZI kufanele:
a utjengise ebujameni obuthileko ukobana kungani kuthathwa bonyana ukwenza ngcono imiphumela bekungakhambisani nokusetjenziswa kuhle kwehlelo lemiSEBENZI.
b Lenziwe kungakapheli iimveke ezisi-6 zokwaziswa kweGreyidi ngesikhathi sokufezakaliswa, namkha ukunikela ngobufakazi bonyana kusekelwe elwazini elitjha ebelingatholakali ngaphambilini kumbawi ngesikhathi sokwaziswa kokuthoma;
c Lisekelwe sitatimende sesekelo esibuya elungeni linye namkha amanengi we-PJEC.
Isibawo esinye nesinye sizakulethwa ngendlela ebekiweko begodu sifake:
a amarekhodi nemitlolo yokuHlolwa okudlulileko kwabasebenzi;
b iforomo elitjha lemumatho lomsebenzi elitjengisa amatjhuguluko emsebenzini ngesisekelo sokwenziwa kwesibawo begodu eminye imitlolo njengombana angabona ifanele namkha ikhambisana neemfuno ngaphasi kwaka-3.2.3 kanye namkha no-3.2.4 ngehla;
c ukurekhoda ukuvuma kongehla esikhundleni kanye neHloko yomNyango ehlathululweni etjha namkha ngenye indlela ukungavumelani kwabo nazo zoke iinhlathululo namkha ihlangothi elihlathululwe mbawi.
Isibawo sizakudluliselwa kumphathi ophathelene nokuHlolwa komSebenzi kuMasipala ozakukhulumisana nombawi, omunye nomunye umjameli wabasebenzi nayikuthi umbawi lilunga lehlangano ejamele abasebenzi, kanye nabaphathi abafaneleko, ukuqinisekisa bonyana loke ilwazi kanye namkha nokungavumelani kurekhodwa ngokuzeleko ngaphambi kokusiwa kwesibawo ku-PJEC.
I-PJEC nayibona isibawo singanasibawo esiqinileko ngokuya kwamandla nemisebenzi yayo ingabawa bona silethwe butjha ngokukhambisana no-3.2.3 kanye namkha no-3.2.4 namkha sibuyiselwe emva begodu nayikuthi uyabhalelwa ukukhambisana nokubaliweko singararhwa isibawo17.
Ekutholweni kwesibawo esinjalo i-PJEC izakuragela phambili nokuphenyisisa iimbawo njengombana izakubona kutlhogeka ngokuya kwamandla nemisebenzi yayo begodu isebenze ngeembawo njengombana kubekiwe ngaphasi kweSahluko C 3.4 begodu ifune ukubeka nomphumela.
Nakungenzeka bonyana iveze bona akhenge kube netjhuguluko eGreyidini, namkha nayikuthi i-PJEC iyabhalelwa kufikelela umuvumelana ngomPhumela, um(aba)bawi kufanele baziswe bonyana isibawo akhenge siphumelele begodu nokobanyana bangenza ukudlulisela isiqunto phambili.
Lapho imiPhumela emitjha ibeka izakudluliselwa eKomitjhaneni yesiTjhaba yokuHlolwa komSebenzi khona izaku-odithwa, ibekwe ebujameni obulingeneko kanye nokuvunyelwa ngaphambi kokwaziswa namkha ukukhangiswa.
Yoke imizamo kufanele yenziwe ukuqinisekisa bona amagadango okukhulunye ngawo ku-3.2.8 naku-3.2.9 ayaqedwa kungakapheli iimveke ezisi-6 lapho woke umbawi azakwaziswa ngomphumela wokugcina.
UKUDLULISELA IINQUNTO PHAMBILI
Ukudlulisela iinqunto phambli eKomitjhaneni yamaPhrovinsi yokuDlulisela kufanel ikhambisane nendlela njengombana ibekiwe ku-3.2.3 begodu nenemitlolo ebekwe ku-3.2.4.
Nakutholakala isaziso sokwaliwa kwesibawo ngokuya kwaka-3.2.7, 329 namkha u-3.2.11, umbawi uzakuba neemveke ezisithandathu ukwamukela namkha ukwala umphumela begodu aqunte bonyana uragela phambili nokudlulisela phambili isiqunto.
Umbawi angatjhugulula namkha angezelele ikani nayikuthi lokhu kukhambisana nendlela ebekwe ku-3.2.4 isibawo ngaphambi kokulethwa kwaso eKomitjhaneni yePhrovinsi yokuDlulisela Phambili.
IKomitjhana yePhrovinsi yokuDlulisela Phambili nayithola isibawo esinjalo kokuthoma izakuzanelisa bonyana kunamabanga azwakalako wokudlulisela phambili begodu nayikelele ekuvumelaneni bona akunamabanga akhona wokwala ukudlulisela phambili khonokho.
Lapho iKomitjhana yePhrovinsi yokuDlulisela Phambili yanelisiwe bonyana kube namabanga aneleko wokungabawa ukudlulisela phambili izakulalela ukudlulisela phambili ngendlela ezakukhambelana khulu nokuqalana nokudlulisela phambili begodu izakusebenza ngesibawo ngokuthoma phasi njengombana kubekiwe eSahlukweni C 3.4, ingalalela butjha isibawo esikhathini esinye nesinye sekambiso njengombana kubekiwe ngaphasi kweSahluko C 3.4 namkha ingalalela umlandu ngokulandela ikambiso engalendelwa ekulamuleni, nanyana ngiyiphi efaneleko ukuqinisekisa ukurhatjiswa nokulalela okuhle kokudlulisela phambili. IKomitjhana yokuDlulisela Phambili yePhrovinsi izakwazisa umbawi ngomtlolo ngekambiso ezakulandelwa ekusebenzeni ngokudluisela phambili.
Lapho ukudlulisela phambili kuqinisekisiwe iKomitjhana yePhrovinsi yokuDlulisela Phambili izakuqalisa ekufumeneko eKomitjhaneni yesiTjhaba yokuHlolwa komSebenzi khona kuzaku-odithwa bekuvunyelwe ngapahmbi kokwaziswa.
Lapho ukudlulisela phambili kungakaqinisekiswa iKomitjhana yePhrovinsi yokuDlulisela Phambili izakwazisa umbawi.
Lapho kunokwaliwa okunjalo akunakudlulisela phambili okuzakuvunyelwa esikhathini esingana mnyaka ukusukela ngelanga lokwaliwa.
Ukuqunta kwamaKomiti wamaPhrovinsi wokuDlulisela Phambili akuphikiswa begodu kubopha bobabili (um)abasebenzi nomqatjhi begodu akakho onelungelo lokudlulisela phambili eKomitjhaneni yesiTjhaba yokuHlolwa komSebenzi namkha kuzakuba nelungelo lokusebenzana nombango ngokusebenzisa iinkambiso zemibango zomKhandlu weSewula Afrika wemiBuso yeeNdawo wezokuVumelanisa emSebenzini namkha enye nenye ihlangano yokurarululwa kwemibango yangaphandle efana ne-CCMA.
ISINGEZELELO A
ILWAZI ELISISEKELO ELIQAKATHEKILEKO UKUSEKELA UKUHLOLWA KWEMISEBENZI
KilesiSingezelelo iSahluko A no-B zabeka ubuncani belwazi ekuvunyelwana bonyana kufanele litholakale ekulinganisweni komsebenzi nayikuthi kuzakwenziwa ngepumelelo.
ISahluko C sikhuluma ngeminye imihlobo yelwazi iinhlangano ezijamele abasebenzi namkha abasebenzi abathileko abangafuna livezwe kodwana abaqatjhi, namkha omunye wabasebenzi angalibona liyifihlo begodu okungakafaneli livezwe.
Mayelana nesahluko A no-B amalunga wekomiti yelwazi azakubonelelwa sijamiso esitholakala ku 3.3.4. Lokhu kutjho bona amalunga azakuyeleliswa bonyana asebenzise ukuziquntela ekuphatheni ilwazi elinjalo ngefihlo ebonakalako ukukhandela imibango engakafaneli namkha ukungavumelani kodwana awathintwa yifuneko yefihlo mazombe begodu anelungelo, njengabajameli balabo abathintekako, ukubika ngokuthembeka nangokuzeleko njengombana babona kufanelekile.
A. UKUTLAMA OKUSISUNGULO KANYE NESIKHATHI SOKUZIJAYEZA
Nakuzakutlanywa isikhathesi nokwenziwa kweqhinga ukulandela ukuHlolwa komSebenzi idatha elandelako kufanele ilungiswe begodu yenziwe inikelwe iKomiti.
Ukucozulula kwesibalo sabasebenzi samambala kwanjesi abaqatjhwe sephulwa njekucozulula kokuqatjha ngokulingana mayelna nomhlobo, ubulili nokurholophala.
Isibalo esibonakalako samamumatho akhona wemisebenzi namkha amatjhejuli womsebenzi asebenza eenkhundleni.
Ukucozulula kwamazinga wemisebenzi athathwa njenganemumatho elijayelekileko namkha okudlhegwana ngalo begodu azakufuna kuphela ukulinganisa ngokuthatha kancani begodu iinkhundla ezinjalo namkha iinqhema zizakufuna ukulinganisa okunabileko kwesikhundla ngasinye.
Ukucozulula kweendingo zoke zokungena emsebenzini okusebenza kwanjesi eenkhundleni ezinjalo tjheja lapho:
a iimfuneko zokufaneleka namkha indlela kusemthethweni;
b zimkhiqizo namkha zingaba mkhiqizo weRherho ebeliKhona ngaphambili lokuHlola;
c aqakathe njengendaba yomthethomgomo ovunyelwe bujamo obubekiweko,
Ilwazi elibeka amahlelo wezokuphatha kuqalwe khulu iRherho leenomboro ezihlukileko zokufanisa njwngombana kubekiwe.
Ikhophi yanjesi yeHlelo leSakhiwo, amanye amaHlelo weZakhiwo ezihlongozwako, kanye nehlathululo yezahluko, iminyango namkha amayunithi wemisebenzi kanye nezahlukwana ngokuhlanganyela ngesiphakamiso sokwehlukaniswa kwazo ngokuya kobujamo bamazombe obusetjenziswe emahlelweni18 wemiSEBENZI.
Iqhinga elihlongozwako lokwenza elizakulandelwa ekulinganiseni iinkhundla zesithomo ukweqa amabhendi weRherho lemiSEBENZI, okuliqhinga okufanele lifune indlela lakambiso yokwenza lekambiso ngendlela engazukubandlulula umnqopho wayo ngokusuka phezulu liye phasi namkha ngokusuka phasi liye phezulu.
Isiphakamiso ngendlela leyo abza eenkhulumiswaneni zemisebenzi abazakukhethwa ngayo ekulinganisweni kokuthoma.
B. ILWAZI LOKUHLOLWA KOMSEBENZI
Ngesikhathi sekambiso yokutlolwa kwemumatho lomsebenzi kanye nokuHlolwa kwamambala ukucozulula okungeneleleko komunye nomunye umnyango namkha iyunithi yomsebenzi, namkha isifunda esinacni esifanisiweko kufanele sinikelwe.
Itjhejo elifaneleko kufanele linikelwe ekwenzeni bona amamumatho wemisebenzi yoke ekhona ayatholakala kanye namatjhejuli wemisebenzi asebenza eenkhundleni eziHlolwako begodu nasiya eenkhundleni ezijayelekileko ukutjengisa ukusatjalaliswa kwerhemo lokudlhegana komsebenzi kanye namkha nemisebenzana enikelwe ngaphezu kwaleyo yalabo okukhulunyiswana nabo ngesibanga semisebenzi.
Eminye imitlolo yokungezelela namkha ilwazi eliphathelene nokuHlolwa komsebenzi njengombana linganikelwa baphathi kanye namkha ngabaphethe iinkhundla.
Ilwazi ngetheknoloji namahlelo asebenzako ngemitjhini namkha ngelwazi letheknoloji begodu kufaka hlangana lapho imininingwana eminengi ngeenkambiso zokusebenza kanye namkha amahlelo athileko wamakhompyutha asebenza khona.
Ukuhlola kwamambala kwamasayithi kanye namkha ukutjengiswa kokusebenza komtjhini othileko, itheknoloji namkha amafemu wokusebenza imkhiqizo kufanele ahlelwe.
C. Ilwazi Elinabileko
Ngesikhathi sokutlama ilwazi elingehla lizakunikelwa khona kuzakuboniswana ngalo. Kodwana kulilungelo lelinye nelinye ilunga ukubawa ukucozulula okungezelelweko kanye namkha nokwenziwa butjha kwelwazi elinjalo. Iimbawo ezinjalo kufuze zizwakale ngendlela yokuthi zinqotjhiswe ekutholeni ukwazi kabanzi ngeminqopho yokuHlolwa komSebenzi. Nayikuthi azizwakali ubuPhathi bokuHlolwa komSebenzi bungabhala ukwenza umsbenzi ongezelelweko.
Ngesikhathi sokutlolwa kwemumatho lomsebenzi namkha ukuHlolwa ngokwakho kungabonakala njengento ehle ekutholeni imitlolo namkha ubufakazi obumhlobo we phothfoliyo yomhlobo womsebenzi owenziwa ngokukhuluniywana naye nophethe isikhundla kwanjesi namkha abaphethe iinkhundla. Ngokufanako ukungezwani mayelana nemumatho lomsebenzi lesikhundla phakathi kosiphetheko nkukhulunyiswana naye ngokusizalisa kanye nobaphetheko kungafaka hlangana ukubangisana kokuthi ngubani owenza umsebenzi othileko. Ebujameni obunjalo iKomiti yokulinganisa ingakghona kuphela ukulungisa indaba ngokuqala umsebenzi ngokwawo. Emalungwini afuna ubufakazi obunjalo bangaqalana neemfuno ezimbili eziyifihlo:
a bonyana ubufakazo bemitlolo bunelwazi, okungakafaneli libonwe ngiwo woke umuntu, ilwazi eliyifihlo lokuthintana ngaphakathi.
b bonyana ubunjalo bemitlolo obubawiweko bengendlela yokobana buveza ilwazi lomuntu langeqadi eliphethwe mkhandlu ngokuzwisisa bona liyifihlo, namkha lingendlela yokobana nalingavezwa lingabeka ukuphepha komuntu ebujameni obuyingozi.
Kunobujamo obumbadlwana lapho iimbawo ezinjalo zingafaneleka khona, namka ukuphikisana nalokho zingasiqiniso begodu zivela, isibonelo, ngombana othileko owengameleko ufuna ukutahthela phasi imumatho lesikhundla saloyo amongameleko khona azakukhuphula imumatho lomsebenzakhe.
Ukubalekela namkha ukuqintelisa isibalo semibango engavela kilendawo kuqakathekeile bona abaPhathi baqaqise amandla adlulisiweko womPhathi wokuHlolwa komSebenzi. Ebujameni obuhle kufanele bakwazi ukuziquntela ngalokho abakuvuvezako begodu babesebujameni bokuphikisa okhunye ukwala okungasingekweqiniso kokuveza okungavela. Kufanele godu kucace bonyana kunini lapho umPhathi wokuHlolwa komSebenzi akghona ukufikelela imitlolo namkha kufanele athome ngokufuna imvumo. Ukuhloma iindlela ezingaveza bona ilwazi baliveza nakunjani ngokuzeleko, namkha ngaphasi kobujamo obuthileko obuyifihlo kuqakathekile. Isibonelo imvumo inganikelwa amalunga wekomiti ukobana babone bebafunde umtlolo nge-ofisini kodwana bangenzi amanothi namkha bakope umtlolo onjalo. Kizo zoke leziindaba kumthetho mazombe bona imbawo zokuveza kufanele zikhambelane nokuthola ilwazi ngomsebenzi wesikhundla ngomnqopho wokulinganisa.
Kufanele kutjhejwe bonyana ukwala okunjalo kokufikelela elwazini kufanele kuvele kelinye nelinye lamalunga wekomiti kufaka hlangana amakhansela nabaphathi. Ngokujayelekileko kodwana kuzakuvela eembaweni ezenziwe bajameli beenhlangano zabasebenzi namkha abaphethe iinkhundla.
Amalunga nabaphethe iinkhundla banelungelo lokwenza isibawo. UmKhandlu nabaPhathi okudluliselwe kibo amandla banelungelo lokwala ukuveza okuyifihlo namkha okuhlobene nokuthola ilwazi ngomsebenzi wesikhundla ngomnqopho wokulinganisa.
Ngokuya kwe-LRA iinhlangano ejimele abasebenzi, namkha lezo ezenzela amalunga, zinelungelo lokuphikisa ukwala ukuveza ilwazi. Lokha nakunokwala i-LRA ifuna bonyana umqatjhi abeke amabanga wokwala okunjalo ngokutlola.
ISINGEZELELO B
IKOMITJHANA YESITJHABA YOKUBEKA EBUJAMENI OBULINGENEKO
INDLELA YOKUSEBENZA
Amandla nemisebenzi weKomitjhana:
Kuhlola ukusetjenziswa kuhle kwemiphumela yokuHlolwa kwemisebenzi njengombana kuqunte i-(PJEC).
Kungalinganisi butjha imumatho lomsebenzi leenkhundla kodwana ukuhlola ngomnqopho wokuthola imiphumela leyo ebonakala ingakajayeleki ngomukghwa wamazombe mayelana namazinga weenkhundla ezahlukeneko (amahlangothi).
Kubeka amabanga wokwehluka godu nokuqinisekisa namkha ukulungisa umphumela.
Kuthola imibiko yoku-oditha begodu nokuqinisekisa namkha ukuthatha isenzo sokulungisa.
Kulungisa isisekelo sokumadanisa phakathi kwamahlangothi ahlukeneko wabomasipala mayelana nemiphumela yokulinganisa.
Kulinganisa ukusebenza kwetheminoloji ekhona neehlathululo begodu nokuhlongoza amatjhuguluko namkha ukulungisa amagama ukuqinisekisa ukusetjenziswa okunzinzileko nokulungileko kwehlelo.
Kubeka imihlahlandlela emazingeni wemisebenzi emahlangothini woke weenkhundla kanye namazinga asebubulweni.
Ukulungisa imibiko yesikhathi esithileko eqaliswe ku-SALGBC mayelana:
nemiphumela etholiweko nokusetjenzwa kokuHlolwa komsebenzi nemiraro okuhlangabezwane nayo nelindelweko kanye neentatha ezilindelweko ezifuna imithethokambiso / iinqunto ezibiya ku-SALGBC
nokungelela mayelana nokusetjenziswa ngokungasikuhle kwehlelo lokuHlolwa komsebenzi nokuphakamisa ngokwenza kuhle, ukwenza ngokuya kweemfuno zabantu namkha ukulungiswa kwehlelo
Ukulinganisa imiphumela engatholakala yeenliyi zelimi kanye / namkha izinto zokwazi ukufunda nokutlola ekusetjenzisweni kwehlelo kanye nokwenza iimphakamiso ukulungisa imiphumela emimbi yalokhu.
Kuletha iimphakamiso ngehlelo elifanako lokuthiywa kweenkhundla
Angahloma amakomiti wesikhatjhana ukwenza namkha ukurhelebha ekwenziweni kwemisebenzi eminye neminye yeKomitjhana
Kukwenza nanyana ngimiphi imisebenzi erheliswe emutjhwaneni 5.2.2 ukuya ku-5.2.8 okungakakhulunywa ngayo kamanye wamaphuzu angehla.
Igama iNdawo yesiGodi njengombana isetjenzisiwe emThethweni wezaKhiwo begodu litjho imiKhandlu yeenGodi kanye nemikhandlu yoke yeendawo endaweni eqintiweko.
Kufanele kube nomPhathi munye okhethelwe ukwenza woke umsebenzi. Lomuntu ubizwa njengomPhathi okhethiweko we-JE. Abanye abaPhathi abangaba lihlangothi lekambiso bangaba nethayithili yendawo yokusebenza yomphathi wokuHlolwa, kodwana ngomnqopho wesivumelwano akabizwa ngomPhathi we-JE. Bazakuba lihlangothi leYunithi yokuHlolwa kwemiSebenzi begodu bazakubizwa ngabasebenza ngokuHlolwa kwemisebenzi.
Tjheja bonyana umqatjhi neenhlangano ezijamele abasebenzi ziinhlangano ezihlathululiweko. Nanyana abadlhegani nabajamiseleli bavunyelwe kodwana akukhuthazwa lokho. Ngokuya kokukghoneka abajameli kufanele bathathwe keminye imisebenzi ukusebenza isikhathi esizeleko ekuLinganisweni kwemiSebenzi.
ISingezelelo A sihlose ukubeka ilwazi elisetjhatjhalazini ngokuya kwalo okungakafaneli kube nokuveza namkha ezinye iindaba lapho ukuveza kungabangwa.
Ukuba yifihlo kwamaphuzu namagreyidi wesikhatjhana kuyatlhogeka ukubalekela ilwazi okungasilo nokudlulisela iinqunto phambili ngaphambi kwesikhathi. Ikambiso akusi ngileyo ye gunya lokuvumelanisa . Ukungabikhona kokwenzela izinto tjhatjhalazi ngakelinye ihlangothi akukhambisani nomphumela omuhle. Abathintekako banesibopho sokuhlala bazisa labo ababajameleko.
Imikghwa yamazombe yokuziphatha mayelana nefihlo kukhulunywa ngayo ku-3.3.4. lokhu kwenzelwa lokha nakwenziwa izinto ezikhethekileko.
Ukuhlola kutjho ukulungisa imiphumela ukufikelela izinga elifanako namkha elijayelekileko.
Uku-oditha kusetjenziselwa ukutjho imisebenzi yobuthekniki ekufaniseni bonyana ngokuya kombono woku oditha iRherho lisetjenziswa kuhle. Imibiko enjalo ingaba ngelungileko kodwana ingahluka ekulinganisweni kwayo yi-odithi. Namkha ingaba nephoso. Ukuhlola yikambiso yokuvumelana nokulungisa okuzakuqinisekisa iimphakamiso zoku-oditha, namkha kungalungisa ngehlangothini linye namkha ngakelinye.
Kuyatlhogeka ukuhlukanisa imibango evela ngokubhalelwa kuvumelana endabeni ephakathi komqatjhi namayuniyoni angaphandle kwekambiso yokuHlolwa kwemisebenzi kanye nokungezwani okuvela ngaphakathi kokusetjenziswa kwehlelo. Ukungezwani kuvela ngokwephulwa kweensekelo zamahlelo begodu kuzakuHlolwa. Isijamiso sokobana lokhu kuzakusiwa ekambisweni yokuvumelanisa nayikuthi iKomitjhana yokuLinganisa asoze ikghone ukurarulula indaba kufanele ithathwe njengento engakandi. Inengi lokungavumelani libangwa kungasetjenziswa kuhle kwemithetho. Kungakho kunemininingwana yokusebenza etjengisa tjhatjhalazi ukuqakatheka khulu kweendaba zekambiso.
Imumatho lemsebenzi mazombe lisebenza lapho kunesibalo esinengi seenkhundla zemisebenzi ezingeni lokusebenza lapho kwenziwa umsebenzi ofanako. Iimbonelo kungaba, boso-Ilekthritjhiyeni, abasebenzi mazombe namkha iinkhundla zabomabhalana nezokuphatha. Imisebenzi edlheganako misebenzi lapho ihlangothi namkha okumumethwe msebenzi kungatjhuguluka kodwana uhlala ufana ezingeni lekghono. Iimbonelo ziyafana. Ukuthi isikhundla sithathwa njengesitjhugulukako kungaba yindaba yobujamo beemvumelwano.
Inani lokulingana nomsebenzi alifani ne zinga lomsebenzi . Lingokuqinisekisa bonyana akunazinto ezifihliweko namkha amasiko, isibonelo, aqalela phasi imisebenzi ethileko ngombana ngokujayelekileko izaliswa bomma namkha umhlobo othileko.
Amazinga ahlukeneko womphumela ahlathulwe ngenzasi.
Tjheja bonyana ukwaziswa kusetjenziswa esikhundleni sokuvezwa .
<fn>nde_Article_National Language Services_UmNyango WezabaSe (1).txt</fn>
Isitatimende Somahluko Womrholo Esiya EKomitjhinini YemiBandela YemSebenzini
UMNYANGO WEZABASEBENZI
Isitatimende Somahluko Womrholo Ikhasi: 1 kama 2
UmThetho 55 ka-1998 WoBulungiswa EmSebenzini iNdinyana 27
FUNDA LOKHU NTANZI
YINI UMNQOPHO WEFOROMELI
Iforomeli liphethe isakheko nendlela ekufuze kubikwe ngayo umahluko womrholo eKomitjhinini yemiBandela yemSebenzini .
LIGCWALISWA NGUBANI IFOROMELI
Boke abaqhatjhi abakhonjiweko ekufuze bona bathumele umbiko ngokomThetho 55 ka-1998. woBulungiswa emSebenzini.
Abaqhatjhi abancazana ( abanabasebenzi abangaphasi kwe-150 ) kufuze bagcwalise kwaphela isigaba A nesigaba D esesitatimendesi. Boke-ke abanye abaqhatjhi abakhonjiweko bagcwalisa zoke iingaba zesitatimendesi.
IMILAYELO
Amazinga womrholo kesinye nesinye isiqhema somsebenzi kufuze bona abikwe emakorweni amabili / ngamakoro amabili womrholo. Ekugcwaliseni amaZinga womRholo, izinga lomrholo lokuthoma lijamele umrholo odidiyelweko womnyaka woke kunye nezenzelwa zobuhle zabasebenzi abahlanu abangabarhola khulu ukudlula abanye kileyo ikoro yomsebenzi.
Izinga lesibili lomrholo lijamele odidiyelweko womnyaka woke kunye nezenzelwa zabasebenzi abahlanu abangabarhola kancani khulu ukudlula abanye kileyo ikoro yomsebenzi. Nawubika ngalokhu, bala bona uzakuba ngangani umrholo odidiyelweko womnyaka nezenzelwa zobuhle zakhona zabasebenzi abatorhako.
Isiqhema Somsebenzi Ngasinye:
Izinga lokuthoma lomrholo = nenani lemirholo emihlanu engephezulu kinayo yoke kileso isiqhema somsebenzi selihlukaniswe ngokuhlanu..
Izinga lesibili lomrholo = nenani lemirholo emihlanu engephasi kinayo yoke kileso isiqhema somsebenzi selihlukaniswe ngokuhlanu.
UMNYANGO WEZABASEBENZI
Isitatimende Somahluko Womrholo Ikhasi: 2 kama 2
Isitatimende Somahluko Womrholo Esiya EKomitjhinini YemiBandela YemSebenzini
<fn>nde_Article_National Language Services_UmNyango WezabaSe (2).txt</fn>
UMNYANGO WEZABASEBENZI
Inomboro: . ILANGA:
UMTHETHO KA- 1993, WOKULILISWA NGOKULIMALA KANYE NAMALWELWE WEMSEBENZINI
UmThetho oyinomboro 130 ka- 1993, NJENGOKUTJHUGULULWA KWAWO
UKWENGEZWA KWEPENTJHINI YENYANGA
UMNYANGO WEZABASEBENZI
Inomboro: . ILANGA:
UMTHETHO KA- 1993, WOKULILISWA NGOKULIMALA KANYE NAMALWELWE WEMSEBENZINI
UmThetho oyinomboro 130 ka- 1993, NJENGOKUTJHUGULULWA KWAWO
AMATJHUGULUKO WETJHEDULI 4 YOMTHETHO OYINOMBORO 130 KA- 1993
UNgqongqotjhe wezabaSebenzi uhlose ukutjhugulula iTjheduli 4 yesigaba 55 somThetho ka- 1993 (umThetho oyinomboro 130 ka- 1993) wokuLiliswa ngokuLimala kanye namaLwelwe wemSebenzini, kusukela ngelanga langezi- 1 Apreli 2003.
ITJHEDULI 4
INDLELA YOKUBALA UKULILISWA LOKHO
Iphuzu
Isigaba
Ihlobo nobungako bokukhubazeka
Ihlobo lembadelo
Indlela yokubala imbadelo
Ukukhubazeka ngokuzeleko kwesikhatjhana
Ukubhadelwa kweenkhathi ezithileko
Ama- 75% wemali yomsebenzi abayirhola ngenyanga ngesikhathi sengozi, lokhu kuzakutjheja ubunengi bemali ema- R ngenyanga.
Isamba semali
Imali ebirholwa msebenzi ngenyanga ngesikhathi sengozi ibuyelelwa kali- 15, ngetjhejo lokobana ubunengi bemali kanye nobuncani besililiso semali yama- R namaR
Ukukhubazeka kwasafuthi okungaphasi kwama- 30%
Isamba semali
Imali efana nesamba semali ebalwe ngaphasi kwephuzu 2, ubungako besamba obukhambisana nokukhubala kwama- 30%.
Ipentjhini yenyanga
Ama- 75% wemali ebirholwa msebenzi ngesikhathi sokulimala, ngetjhejo lobunengi nobuncani besililiso samaR .namaR ..
Ipentjhini yenyanga
Ipentjhini yenyanga efana nepentjhini ebalwe ngaphasi kwephuzu 4, enesilinganiso esifana nobungako bokukhubazeka kwasafuthi se- 100%
Ukuhlongakala
Isamba semali
Ipentjhini yomsebenzi ebizakubhadelwa ngokuya kwephuzu 4 nangabe umsebenzi ubakhubele kwasafuthi ngokuzeleko, ibuyelelwa kabili
Ukuhlongakala
Ipentjhini yenyanga
Ama- 40% wepentjhini yenyanga ebizakubhadelwa umsebenzi ngokuya kwephuzu 4, nangabe ubakhubele ngokuzeleko kwasafuthi
Ukuhlongakala
Ipentjhini yenyanga
Ama- 20% wepentjhini yenyanga ebizakubhadelwa umsebenzi ngokuya kwephuzu 4 ,emntwaneni ngamunye, nangabe umsebenzi ubakhubele ngokuzeleko kwasafuthi
Ukuhlongakala
Isamba semali
Iphesenti elithileko lemali enikelwako njengengcenye yama- R .
Ukuhlongakala
Iindleko zokubulunga
Inani elamukelekako leendleko zokubulunga lesamba sobunengi bama- R- nanyana isambeso poro, kunye kwalokhu okubili okuzakuba ngokuphasi
UMNYANGO WEZABASEBENZI
Inomboro: . ILANGA:
UMTHETHO KA- 1993, WOKULILISWA NGOKULIMALA KANYE NAMALWELWE WEMSEBENZINI
UmThetho oyinomboro 130 ka- 1993, NJENGOKUTJHUGULULWA KWAWO
UKWENGEZWA KWENANI ELIKHULU LOMRHOLO OKUBALELWA KILO IHLAHLUBO YOMBEREGI
Ngokuya kwesigaba 83 somThetho ka- 1993 (umThetho oyinomboro 130 ka- 1993) wokuLiliswa ngokuLimala kanye namaLwelwe wemSebenzini, mina Ngqongqotjhe wezabaSebenzi, ngibeka imali ema- R ngonyaka njengobunengi bemali engarholwa kusukela ngomhla ka 1 Apreli 2003.
UMNYANGO WEZABASEBENZI
Inomboro: . ILANGA:
UMTHETHO KA- 1993, WOKULILISWA NGOKULIMALA KANYE NAMALWELWE WEMSEBENZINI
UmThetho oyinomboro 130 ka- 1993, NJENGOKUTJHUGULULWA KWAWO
UMNYANGO WEZABASEBENZI
Inomboro: . ILANGA:
UMTHETHO KA- 1993, WOKULILISWA NGOKULIMALA KANYE NAMALWELWE WEMSEBENZINI
UmThetho oyinomboro 130 ka- 1993, NJENGOKUTJHUGULULWA KWAWO
AMATJHUGULUKO WETJHEDULI 4 YOMTHETHO OYINOMBORO 130 KA- 1993
<fn>nde_Article_National Language Services_UmNyango WezabaSebenz.txt</fn>
Abasebenzi bamahlathi nabaqhatjhi babo ekufuze bakwazi ngobuncani bemirholo kunye nangobujamo bezinto bokusebenza
UmNyango wezabaSebenzi sewubethe umthetho omutjha olawula umsebenzi eKorweni yezamaHlathi.
Umthetho lo ubizwa ngokuthi kuBekwa komKhawulo eKorweni yezamaHlathi ( ukuBekwa komKhawulo weKoro 12 ), kanti-ke uthome ukusebenza ngomhlaka 1 ku-Apreli ka-2006.
Ukusukela ngomhlaka 1 kuApreli ka-2006 abaqhatjhi kufuze babhadale abasebenzi babo ubuncani bomrholo obubekiweko, nakuthiwa abasebenzabo barhola imali encani khulu.
Umtlolo lo uveza eminye yemibandela engeqakatheke khulu ekuBekweni kwemiKhawulo yeKoro.
Ikhophi yokuBekwa Komkhawulo weKoro iyatholakala ebaGadangisini bomBuso namkha emNyangweni wezabaSebenzi.
Yini Umnqopho Wokubekwa Komkhawulo Wekoro
UkuBekwa komKhawulo weKoro kubeka imibandela yokusebenza ebasebenzini bamahlathi nabanye abasebenzi eKorweni yezamaHlathi, njengema-awa wokusebenza, ilifu, imininingwana yokusebenza kunye nokulisiswa umsebenzi / ukukhutjhwa emsebenzini. Kubuye godu kubeke nobuncani bomrholo abaqhatjhi ekufuze bawurholele abasebenzi babo.
Bobani Ababaliweko Lapha
Batjali bamahlathi abatjalela ukuthengisa; abatjali bamahlathi abasasikimako; abosokontraga la isikhathi esinengi sisetjenziselwa khona imisebenzi yamahlathi; umsebenzi wokuthutha eKorweni yamaHlathi; umsebenzi wekhwitjhini / wengadini oqhatjhwe emzini owakhe esimini yemithi; ugadi oqhatjhelwe ukugada isimu yemithi, kodwa ongakaqhatjhwa yikhamphani yabogadi yangeqadi.
Ngubani Ongakabalwa Lapha
Baqhatjhi abalimako abamivango; amahlathi womphakathi; amahlathi wokubabalelwa kwemvelo; nanyana ngubani osebenza umsebenzi wezamahlathi ongaphasi kenye ikoro yokubekwa kwemikhawulo namkha ongaphasi kwesivumelwana somkhandlu wabasebenzi, ngokwemibandela yomThetho ka-1965 wezobuDlelwana bezabaSebenzi, njengezokuthutha nje ezingaphasi komKhandlu wezokuKhulumiselana abaSebenzi bezokuThutha, kunye nayo yoke imisebenzi yokusetjenzwa kwegodo esezingeni lokuthoma nesezingeni lesibili, sekubalwa nekoro yesenzimaphepha ( yephalphu ), nekoro yamaphepha ngokwayo, njll.
Ubuncani Bomrholo
Uthini Umthetho Ngemirholo
Umthetho uthi boke abasebenzi bamahlathi kufuze babhadalwe ubuncani bakhona umrholo njengobanyana utjengiswe eThebulini 1.
Isikhathi Umrholo
Ngenyanga R836.00
Ngeveke R192.93
Boke Abasebenzi Bamahlathi Bazakurhola Ngokufana na
Boke abasebenzi bamahlathi kufuze barhole ubuncani bomrholo oseThebulini 1. Nokho-ke, abasebenzi bamahlathi abarhola imali edlula le ebekwe njengnobuncani bomrholo bazasolo barhola wona umrholwabo ophezulu loyo, angeze wehliswe.
Ubuncani Bomrholo Wabasebenzi Abangaphasi Kweminyaka Yobudala Eli-18
Umqhatjhi kufuze arholele umsebenzi wamahlathi weminyaka engaphasi keli-15 namkha omdala kinalokho, kodwa godu ongaphasi kweminyaka eli-18, begodu osebenza ama-awa ama-35 ngeveke namkha isikhathi esingaphasi kwaleso, ubuncani bakhona imali ebhadalwa nge-awa, etjhiwo eThebulini 1.
Ukukhutjhulwa Komrholo Ngomnyaka
Umsebenzi Wokuthunywa
Umqhatjhi kunye nomsebenzi wamahlathi bangavumelana ngencwadi ( bangenza isivumelwana esitloliweko ) ukuthi umsebenzi wamahlathi uzakunande enza umsebenzi wokuthunywa. Umqhatjhi kufuze abhadale umsebenzi wamahlathi oqhatjhelwe ukwenza umsebenzi wokuthunywa umrholo ongasi ngaphasi kwenani lobuncani bomrholo elibekiweko, kunye neenlinganiso ezisebenza ehlelweni elinje.
Okungakavunyelwa Malungana Nomrholo / Nembadalo
Akunamqhatjhi ongagodla umrholo womsebenzi wamahlathi namkha ongafuna bona umsebenzi wamahlathi abhadale umqhatjhi namkha abhadale nanyana ngubani :
ngokumqhatjha kwakhe namkha ukumthwasisa kwakhe umsebenzi wamahlathi loyo ngokunikelwa kwakhe iinsetjenziswa zokusebenza namkha amathulusi ngokunikela kwakhke nanyana yini efunekako ukuqinisekisa bona kuzaliseka iimfuneko zamaphilo nokuphepha.
Imali Edoswako
Umqhatjhi angadosela umsebenzi imali kwaphela nakube kuneenzathu ezibekwa yiKoro yokuBekwa komKhawulo. Nanyana kwenzeka lokho, abasebenzi bamahlathi kufuze bakuvumele ngencwadi ( ngokutloliweko ) ukudoswa kwemalokho.
Imali edoswako akukafaneli bona idlule i-10% lomrholo womsebenzi wamahlathi nayidoselwa indawo yokuhlala la umsebenzi loyo ahlala khona.
Imali edoswako akukafaneli bona idlule i-10% lomrholo womsebenzi wamahlathi nakube imali leyo idoselwa ukudla okuphiwa umsebenzi lo.
La kunabasebenzi bamahlathi ababili abahlala ndawonye, imali engephezulu khulu umqhatjhi angayidosela boke abasebenzi bamahlathi abahlala lapho sebaphelele ima-25% wobuncani bomrholo obhadalwa umsebenzi wamahlathi ngamunye. Ngamanye amagama, nakube abasebenzi bamahlathi abahlanu bahlala ndawonye, imali engephezulu khulu engadoswa emuntwini ngamunye kilaba abahlanu izakuba yi-5%.
Imali Edoselwa Indlu Ingadoswa Kwaphela Nakube Indlu leyo Izalisa Iimfuneko Ezilandelako Nanzi :
Indlu leyo ifulelwe, amafulelo wakhona alungile begodu ayinetheli.
Indlu leyo inamafesdiri wamarhalasi avulekako.
Inamanzi ngaphakathi, namkha ibe namanzi eduze nakube angaphandle, angabi sebangeni elidlula i-100 lamamitha ukusuka endlini leyo.
Inegezi nakube igezi ikhona endaweni la kusetjenzelwa esimini yamahlathi.
Kube nethoyilethe esebenza ngamanzi, nayingekho ngekhaya ibe seduze nendlu leyo.
Indlu leyo akukafanelil bona ibe ngaphasi kwe-30 skwere-mitha ngobukhulu.
Ezinye Iimali Ezidoswako
Abasebenzi bamahlathi banesibopho sokwelusa ipahla yabaqhatjhi babo. Ipahla ingaba mitjhini namkha ibe nanyana ngisiphi isisetjenziswa esisetjenziswa msebenzi wamahlathi nakasemsebenzini.
Nakube abasebenzi bamahlathi bamadlabha ekweluseni ipahlabo, umqhatjhi angabadosela imali emrholweni ngokonakala namkha ngokulahleka kwepahla leyo. Nokho-ke umqhatjhi kufuze bona:
alandele ikambiso elungileko nakenza lokho.
anikele umsebenzi wamahlathi ithuba lokutjengisa bona kubayini kufuze bona idoswe imali afuna ukuyidosa leyo.
aqinisekise bona imali edoswako ayidluli iindleko zomonakalo owenzekileko namkha zepahla elahlekileko.
aqinisekise bona imali edoswako ayidluli ikota yomrholo womsebenzi wamahlathi odoselwako loyo.
Imibandela Yokusebenza
Amalungelo neembopho zabaqhatjhi nabasebenzi bamahlathi eKorweni yezamaHlathi kubekwe ngendlela yokuthi kulinga ukuqalelela iinrhuluphelo zazo zombili iinqhemezi.
Umsebenzi Wamahlathi Kufuze Asebenze Ama-awa Amangaki Ngeveke
Ama-awa ama-45 ngeveke.
Ama-awa ali-9 ngelanga linye, nakube umsebenzi loyo usebenza amalanga ama-5 namkha angaphasi kwalawo ngeveke ; namkha
Ama-awa a-8 ngelanga nakube umsebenzi loyo usebenza amalanga angaphezulu kama-5 ngeveke.
Ingasetjenzwa kwaphela ngokuvumelana.
Njengoba umsebenzi wamahlathi angakafaneli ukusebenza isikhathi esingaphezulu kwama-awa ajayelekileko ama-45 ngeveke nje, singalinganisa ngokuthi umsebenzi wamahlathi osebenza i-10 lama-awa ngamalanga a-4, akakwazi ukusebenza isikhathi esidlula ama-awa a-8 ngelanga lesihlanu.
Ngesivumelwana umqhatjhi angabhadala umsebenzi wamahlathi imali engasi ngaphasi komrholo ojayelekileko we-owuvathayimu esetjenziweko abese unikela umsebenzi loyo isikhathi sokuphumula esima-30 wemizuzu ubuncani bakhona, kelinye nelinye i-awa alisebenzileko; namkha
Anikele umsebenzi wamahlathi ubuncani bakhona ama-90 wemizuzu wesikhathi sokuphumula kelinye nelinye i-awa alisebenzileko.
Isikhathi sokuphumula esibhadalwako kufuze bona umsebenzi anikelwe sona kungakapheli inyanga akulungele ukuthola isikhatheso; nokho-ke isivumelwana esitloliweko esingenziwa singelula isikhathesi siyokuba ziinyanga ezili-12.
Iveke Yomsebenzi Erhunyeziweko
Isivumelwana esitloliweko singafuna namkha sivumele umsebenzi wamahlathi ukusebenza isikhathi esingabe sifike ema-aweni ali-12 ngelanga, sekubalwe neenkhathi zokudla, ngaphandle kokubhadalwa i-owuvathayimu.
Isivumelwana Angeze Sifune Namkha Sivumele Umsebenzi Wamahlathi Ukusebenza:
Ama-awa ajayelekileko angaphezulu kwama-45 ngeveke
Ama-awa angaphezu kwe-10 we-owuvathayimu ngeveke; namkha
Ama-awa angaphezulu kwamalanga ama-5 ngeveke.
I-awa linye namkha ngaphasi Umrholo we-awa linye ubuyelelwa kabili
Ngaphezu kwe-awa kodwa hayi ngaphezu kwama-awa ama-2. Umrholo ubuyelelwa kabili
Ngesikhathi esisetjenziweko.
Ngaphezulu kwama-awa ama-2 kodwa hayi ngaphezu kwama-awa Umrholo welanga.
ama-5.
Ngaphezulu kwama-awa ama-5. Okungaphezulu komrholo
Obuyelelwe kabili phezu
Kwesikhathi esisetjenziweko ngaphandle kwe-owuvathayimu
Namkha umrholo welanga
Obuyelelwe kabili.
Amaholideyi
Abasebenzi bamahlathi bangasebenza ngeholideyi kwaphela nakube kuvunyelwenwe ngalokho.
Nakube iholideyi ingelanga umsebenzi wamahlathi avame ukusebenza ngalo, umqhatjhi kufuze ambhadale umsebenzi loyo nanyana angekho emsebenzini, ubuncani bakhona ambhadale imalakhe ejayelekileko mhlanokho.
Umsebenzi wamahlathi osebenza ngeholideyi engelanga ebevele kufuze asebenze ngalo ( avame ukusebenza ngalo), kufuze bona ubuncani bakhona abhadalwe ngokubuyelelwe kabili.
Nakube umsebenzi wamahlathi usebenza ngeholideyi engelanga angasebenzi ngalo, umqhatjhi kufuze ambhadale imali elingana nemali ayithola ngelanga; ukudlula lapho ambhadale nemali yokusebenza mhlanokho, nanyana ibalwe yalinganiswa nesikhathi asisebenzileko nanyana ibalwe ngenye indlela kulungile.
Imali umsebenzi wamahlathi ayisebenzele ngeholideyi umqhatjhi kufuze ambhadale yona ngelanga lomrholo elijayelekileko.
Ukusebenza Ebusuku
Ukusebenza ebusuku kutjho ukusebenza ngemva kwe-awa lesi-6 ntambama nangaphambi kwe-awa lesi-6 ngakusasa ekuseni.
Umsebenzi angasebenza ebusuku kwaphela nakuvunyelwenweko ngalokho.
Ukusebenza ebusuku kufuze kubhadalwe ubuncani bakhona nge-10% lomrholo welanga ojayelekileko.
Abaqhatjhi kufuze bona bazise abasebenzi bamahlathi abavamise ukusebenza ebusuku ngengozi ekhambisana nakho ukusebenza ebusuku, babazise godu nangamalungelwabo abasebenzaba wokuyozihlolisa kwadorhodera, kodwana iindleko zokuhlolwa kwabo zibhadalwe mqhatjhi.
Ukulindelwa Ukubizwa Emsebenzini Nanyana Kukunini ( i-standby )
Umqhatjhi kufuze abhadale umsebenzi wamahlathi olindele ukubizwa emsebenzini nanyana kukunini nakufunekako imali yesibonelelo ubuncani bakhona eli-10% womrholo welanga ojayelekileko womsebenzi loyo.
Iinkhathi Zokudla
Kesinye nesinye isiqhenyana sama-awa amahlanu umsebenzi wamahlathi asebenze ngaphandle kokuqintelisa, umqhatjhi kufuze bona amnikele isikhathi sokudla esili-awa, ubuncani bakhona, ngaphandle kokuqinteliswa.
Umsebenzi kufuze bona abhadalelwe isikhathi afuneka ngaso emsebenzini.
Umsebenzi nomqhatjhi bangavumelana ngokutloliweko bona isikhathi somsebenzi sokudla sehliswe, kodwa nanyana sehliswa, akukafaneli bona sehle besibe ngaphasi kwemizuzu ema-30; namkha
Kungavunyelwana bona umsebenzi wamahlathi osebenza isikhathi esingaphasi kwama-awa ama-6 ngelanga angasasithola isikhathi sokudla.
Isikhathi Sokudla
Umqhatjhi Kufuze Bona Anikele Umsebenzi Wamahlathi :
Isikhathi sokuphumula esima-awa ali-12 ngokulandelana ubuncani bakhona, hlangnana nesikhathi sokutjhayisa nesikhathi sokungena emsebenzini ngakusasa.
Isikhathi sokuphumula esehliswe sayokuba ngaphasi kwe-10 lama-awa nakube umsebenzi uhlala emsebenzini begodu nesikhathi sakhe sokudla sihlanganisa ama-awa ama-3 ubuncani bakhona. Nakho lokhu-ke kufuze kwenziwe ngesivumelwana esitloliweko.
Isikhathi sokuphumula ngeveke esima-awa ama-36 ngokulandelana ubuncani bakhona, ekufuze bona sibale noSonto, ngaphandle-ke kokuthi kuvunyelwenwe ngenye indlela ehlukileko.
Isivumelwana esitloliweko esinganikela nesikhathi sokuphumula esima-awa ama-60 ngokulandelana ubuncani bakhona qho ngeveke yesibili namkha kwehliswe isikhathi sokuphumula ngeveke somsebenzi wamahlathi ngesikhathi esingabe sifike ema-aweni a-8 kunanyana ngiyiphi iveke nakube isikhathi sokuphumula evekeni elandelako selulwe ngokulingana.
Ilifu
Mhlobobani Welifu Umsebenzi Wamahlathi Afuze Ukuyithola
Kunemihlobo emine yamalifu umsebenzi wamahlathi awatholako: ilifu yomnyaka, ilifu yamagulo, ilifu yeendaba zomkhaya kunye nelifu yembeleko.
Ilifu Yomnyaka
Mangaki Amalanga Welifu Abasebenzi Bamahlathi Ekufuze Bawathole
Abasebenzi bamahlathi bafuze bathole ilifu yeemveke ezi-3 ngomnyaka.
Kwenzekani-ke Nakube Iholideyi Iwela Ngaphakathi Kwelifu Yomuntu Yomnyaka
Kufuze umsebenzi loyo angezelelelwe ngelinye ilanga elibhadalelwako.
Ilifu Yamagulo
Yini Okuqakathekileko Ekufuze Kutjhejwe Malungana Nelifu Yamagulo
Umzombe welifu yamagulo uziinyanga ezima-36 ngokubalelwa phezu kwenani lamalanga asetjenzwe msebenzi ngesikhathi esiziimveke ezi-6.
Isibonelo:
Umsebenzi wamahlathi usebenza amalanga ama-5 ngeveke.
Amalanga welifu yamagulo ngomzombe ngamunye aba yi-5x6 ( inani leemveke ) = 30 wamalanga ngomzombe weminyaka emithathu.
Tjheja:
Umqhatjhi angabawa incwadi kadorhodera nakube umsebenzi bekangekho emsebenzini isikhathi esidlula amalanga amabili ngokulandelana, namkha nakube bekangekho emsebenzini kabili ngeemveke ezi-8.
Ilifu Yeendaba Zomkhaya
Yini Ilifu Yeendaba Zomkhaya
Yilifu enikelelwa ukutjheja iindaba zomkhaya.
Ngubani Olungele Ukuthola Lomhlobo Welifu
Basebenzi bamahlathi esele basebenze umqhatjhi munye isikhathi esidlula iinyanga ezi-4; abasebenza ubuncani bakhona amalanga ama-4 ngeveke emqhatjhini loyo bavumeleke ukuthola ilifu yeendaba zomkhaya yamalanga ama-3 ngomnyaka.
Uthathwa Nini-ke Lomhlobo Welifu
Lomhlobo welifu ungathathwa nakubelethwa umntwana, nakugula umntwana namkha nakubhujiweko; abantu abavumeleke ukuthathelwa ilifu yeendaba zomkhaya nababhubhileko ngukosikazi namkha indoda yomuntu, umbelethi, ugogo namkha umkhulu, umntwana, isizukululwani, umfowabo lomuntu namkha udadwabo lomuntu.
Ilifu Yembeleko
Ngiziphi Iindaba Eziqakathekileko Eziphathelene Nelifu Yembeleko
Ilifu yembeleko ithatha iinyanga ezi-4, ezithoma sekusele iimveke ezi-4 ngaphambi kwelanga ekulindelwe bona umuntu osebantwini akhululeke ngalo.
Umsebenzi wamahlathi omumutnu wesifazi angabuyela emsebenzini kwaphela ngemva kobana sekudlule iimveke ezi-6 ngemva kokuthola umntwana, ngaphandle-ke kobanyana udorhodere afakazele bona umsebenzi loyo angabuyela emsebenzini ngesinye isikhathi esihlukileko kilesi.
Tjheja:
La kukghonakala khona, inothisi yelifu kunye nedeyithi yokubuyela emsebenzini kufuze bona kunikelwe ngaphambi kokuthoma kwelifu.
Ukwalelwa Kokusetjenziswa Kwabantwana Kunye Nomsebenzi Okatelelweko
Akunamuntu ovunyelwe ukuqhatjha umntwana ongaphasi kweminyaka yobudala eli-15 eKorweni yezamaHlathi.
Akunamuntu ovunyelwe ukuqhatjha umntwana nanyana kukuyiphi iKoro yezamaHlathi nakube umsebenzi aqhatjhelwa wona awukayifaneli iminyaka yomntwana loyo; namkha nakube umsebenzi aqhatjhelwa wona umntwana loyo umbeka engozini, uliya ifundwakhe, ukhisimeza ipilwakhe yemzimbeni namkha yengqondweni namkha yemmoyeni, namkha uliya indima yokukhula nokuthuthuka kwakhe ngobuntu bakhe namkha ngokuphilisana kwakhe kuhle nomphakathi.
Umqhatjhi kufuze bona isikhathi esiminyaka emi-3 ahlale abeke irekhodi lebizo, nedeyithi yokubelethwa kunye ne-adresi yomunye nomunye umsebenzi wamahlathi weminyaka yobudala engaphasi ke-18 osebenza namkha obekasebenza kuye.
Ukuphela Komsebenzi
Kuragwa Njani Ukupheliswa Komsebenzi
Umqhatjhi namkha umsebenzi wamahlathi angayiqeda ikontraga yomsebenzi.
Nakube umsebenzi wamahlathi usebenze iinyanga ezi-6 namkha isikhathi esifitjhani kinalokho, kufuze bona asebenze inothisi yeveke nakalisa umsebenzi.
Nakube umsebenzi wamahlathi usebenze isikhathi esingaphezulu kweenyanga ezi-6 kodwa esingadluliko emnyakeni, kufuze asebenze inothisi yeemveke ezi-2.
Nakube umsebenzi wamahlathi usebenze umnyaka namkha ngaphezu kwalokho, kufuze bona asebenze inothisi yeemveke ezi-4.
Tjheja:
Inothisi kufuze bona yenziwe ngencwadi ( itlolwe ), ngaphandle kwalokhuya nayinikelwa msebenzi ongakwaziko ukutlola.
Umqhatjhi akakwazi ukunikela inothisi ngesikhathi selifu namkha ayivumele ikhambe ngasikhathi sinye nelifu, ngaphandle kwelifu yokugula.
Inothisi ingajanyiselelwa ngembadalo, kwaphela nakube imbadalo leyo izakulingana nesikhathi senothisi.
Imbadalo Nakupheliswa / Nakuphela Umsebenzi
Nakube umqhatjhi nguye oqeda umsebenzi / okhupha umsebenzi emsebenzini ngenca yeemfuneko zomsebenzi, umsebenzi okhutjhwa emsebenzini loyo kufuze bona abhadalwe imali yokuthokozwa emsebenzini elingana nomrholo weveke komunye nomunye umnyaka umsebenzi awusebenzileko, hlangana nezinye iimbadalo ekufuze abhadalwe zona.
Nokho-ke umsebenzi wamahlathi akunamali yokuthokozwa emsebenzini ayitholako nakube uzithokozela yena ngokwakhe emsebenzini.
Ekuphelisweni Komsebenzi Umqhatjhi Kufuze Abhadale
Zoke iimali ekufuze zibhadalwe umsebenzi.
Ilifu yomnyaka esele ihlanganisiwe.
Isikhathi sokuphumula umsebenzi abekangakasitholi.
Isitifikedi Somsebenzi
Umqhatjhi kufuze anikele umsebenzi wamahlathi isitifikedi somsebenzi umsebenzi loyo nakaphuma/nakalisa emsebenzini.
Nakhu Ekufuze Kuvele Esitifikedini Somsebenzi:
Ibizo elipheleleko lomsebenzi wamahlathi
Ideyithi umsebenzi wamahlathi athoma ngayo ukusebenza
Ideyithi umsebenzi wamahlathi agcine ngayo ukusebenza
Ihlathululo yomsebenzi abekawenza
Nanyana yini akhe athwasiselwa khona umsebenzi
Umrholo awutholileko
Isizathu sokuphuma/sokulisa emsebenzini ( nakube umsebenzi ngokwakhe uyafuna bona sitjhiwo isizathweso ).
Amarekhodi
Ngimaphi Amarekhodi Ekufuze Abekwe
Umqhatjhi kufuze bona anikele umsebenzi wamahlathi isitlankana somrholo kunye nemininingwana etloliweko yomsebenzi.
Amarejista wokuya komsebenzi emsebenzini kufuze abekwe/abulungwe, ngaphandle kobanyana kube nesivumelwano esihlukileko kilokhu.
Isitlankana Somrholo
Omunye nomunye umsebenzi eKorweni yezamaHlathi kufuze bona athole isitlankana somrholo. Amakhophi weentlankana zomrholo kufuze bona abekwe iminyaka emi-3, njengoba phela azakuba bufakazi bokuthi umqhatjhi uyizalise yoke imibandela yeemali efunwa mthetho.
Imininingwana Elandelako Le Kufuze Bona Ivele Esitlankaneni Somrholo:
Ibizo lomsebenzi wamahlathi nomsebenzi awenzako
Imali umsebenzi ayirholako, i-owuvathayimu kunye nemali yesibonelelo
Isikhathi umsebenzi asirholeleko
Inani lama-awa ajayelekileko asetjenzwe msebenzi wamahlathi ngesikhatheso
Inani lama-awa we-owuvathayimu asetjenzwe msebenzi wamahlathi ngesikhatheso
Inani lama-awa asetjenzwe msebenzi wamahlathi ngeholideyi namkha ngoSonto
Umrholo opheleleko womsebenzi wamahlathi ngesikhatheso
Imininingwana yenye imbadalo umsebenzi wamahlathi abhadelwe yona emsebenzinakhe
Imininingwana yeemali ezidoswe emrholwenakhe umsebenzi
Inani lemali mbala abhadelwe yona umsebenzi.
Tjheja :
Amarejista wokuya komsebenzi emsebenzini kufuze abekwe, ngaphandle kobanyana kuvunyelwanwe ngenye indlela ehlukileko.
Eminye Imibandela Evamileko
Ukugcinwa KweKoro Kwemibandela Yokubekwa Kwemikhawulo.
Omunye nomunye umqhatjhi obotjhwa mibandela yaleKoro yokuBekwa kwemiKhawulo kufuze bona abeke ikhophi yeKoro yokuBekwa kwemiKhawulo namkha abeke isirhunyezo esisemthethweni, esizakutholakala emsebenzini la umsebenzi azakukghona khona ukusithola nasifunekako.
Imibuzo ingathunyelwa ku:
Ifowuni : 309 4885/4489/4046
Ifeksi: 309 4709
Ama-Ofisi WamaPhrovinsi WomNyango WezabaSebenzi
AmaZiko WezabaSebenzi WomNyango WezabaSebenzi
Themba Ifowuni: 717 9500
<fn>nde_Article_National Language Services_UmNyango WezePilo 1.txt</fn>
UmNyango WezePilo
INGABE USENGOZINI
IStrowuku senzeka lokha umthambo weengazi onikela ubuchopho i-oksijini nezakhamzimba nawuthikanyezwako begodu kwenzeke ukulimala ebuchotjheni.
Iindawo ezihlukeneko zobuchopho zilawula imisebenzi ehlukeneko yomzimba efana nokukhamba, ukukhuluma, ukuzwa nokubona. Ukonakala kileziindawo kuzakuthinta imisebenzi ezilawulako. Ukurholophala kwezitho zomzimba, namkha imiraro yokukhuluma, ijayelekile ngemva kwestrowuku kodwana abantu abanengi balulama kuhle ngebanga lokobana ezinye iindawo zobuchopho ziyayenza lemisebenzi.
IZINTO EZIYINGOZI EZINGEZE ZATJHUGULULWA
Ubudala
Umuntu nasele amdala yinengi ingozi yokobana abanjwe strowuku.
Ubulili
Amadoda asengozini ekulu yokubanjwa strowuku kunabomma.
Umlando womndeni
IZINTO EZIYINGOZI EZINGATJHUGULULWA
Umfutho weengazi
Ukuphakama komfutho weengazi mbulalibuthule oyingozi, umfutho weengazi kufanele uhlolwe njalo nje.
Ukubhema
Ukubalekela ukubhema kungakuvikela estrowukini, ihlaselo lehliziyo kanye nehlaselo lesikhatjhana lokwehla kokunikela iingazi ezithweni zomzimba (okuyi-TIA). Lisa ukubhema.
Ubulwelwe behliziyo / i-arrhythmia (ukungabethi kuhle kwehliziyo)
Into eyingozi khulu ebulwelweni behliziyo evamise ukubanga istrowuku esivala imithambo yeengazi yehloko.
Ubulwelwe betjhukela
Ukulawulwa okuhle kobulwelwe betjhukela ngokusikinya umzimba/ ukudla kuhle kanye nokwelatjhwa kuqakathekile.
Amafutha amanengi eengazini
Ukulawulwa okuhle kwamafutha amanengi emzimbeni ngokudla okunamafutha amancani kanye/ namkha nokwelatjhwa kuqakathekile.
Ukuhlangahlangana kwemithambo yeengazi
Ukuvuvuka kwamalunga wamaseli amakhulu, ukuthintwa khulu ziindaki, ukuthembela ekhokheyinini (cocaine), ubulwelwe bokutshwayelwa kwemithambo (i-TB, iSifilisi (Syphilis), neNtumbantonga).
Ukunona khulu
Iinguli ezinone khulu zisengozini ekulu yokuthola ubulwelwe betjhukela nomfutho weengazi ophakemeko Yidla kuhle, uhlale uphile kuhle.
Utjwala
Ukusela utjwala khulu okuragela phambili kungabanga istrowuku. Yehlisa ukusela utjwala.
KHUMBULA: IPILWAKHO ISEZANDLENI ZAKHO
NGIMAPHI AMATSHWAYO WOKUYELELISA AJAYELEKILEKO WESTROWUKU
Ukuphelelwa mamandla, namkha ukuthamba kobuso nomkhono namkha inyawo namkha womabili amahlangothi womzimba.
Ukungasaboni msinya namkha ukwehla kwezinga lokubona elihlweni linye namkha womabili. Ukuthoma ukubona izinto ngazimbili.
Ukukhuluma budisi namkha ubudisi ekuzwisiseni.
Ukutsirimezeka, ukungasakwazi ukujama kuhle namkha ukuwa okungahluthulekiko namkha ukungasakwazi ukukhamba kuhle.
Ukuphathwa yihloko (evamisileko nemsinyana) namkha amatjhuguluko angahluthulekiko emukghweni wokuphathwa yihloko.
LINGANISA BONA USENGOZINI ENGANGANI YOKUTHOLA ISTROWUKU NGOKUZALISA IPHEPHAMBUZWELI
ABOMMA
Umfutho Okhambisana
Nokurhunyela
Kwehliziyo
Nayipompa
Iingazi
Nayikuthi awuseli iinhlahla zokwehlisa umfutho weengazi begodu inomboro yakho yokuthoma nephezulu yokulinganisa umfutho weengazi yi:
namkha
Nayikuthi usela iinhlahla ezehlisa umfutho weengazi begodu inomboro yakho yokuthoma nephezulu yokulinganisa umfutho weengazi yi:
Ubulwelwe beTjhukela
Nayikuthi awunawo:
Ukubhema Isegerede
Nawubhemako:
Nawungabhemiko:
Nayikuthi unomlando wobulwelwe bemithambo yehliziyo (ukuhlaselwa yihliziyo, amahlaba esifubeni, imithambo yeengazi yehliziyo evalekako, imithambo evalekileko eenyaweni namkha ukubhalelwa kwehliziyo ngebanga lokuvaleka) ngaphandle kwestrowuku:
Awunamlando:
Nawunomlando walomhlobo wokubetha msinya kwehliziyo okungakhambisaniko:
Awunawo:
Ukusebenzisa Umzimba
Ukungazithabululi:
Ukuzithabulula kancani, okulingeneko namkha okukhulu:
AMAPHUZU
INANI LOKE LOKUNIKELWA KWAMAPHUZU
INANI LOKE LOKUNIKELWA AMAPHUZU (Abomma)
Ukunikela Amaphuzu: 0-4 wamaphuzu = yingozi encani. Amaphuzu ama-5-10 = yingozi elingeneko. Amaphuzu ali-11 ukuya phezulu = yingozi ekulu.
Tjheja: Ukunikelwa kwakho amaphuzu kusilinganiso sengozi engakwehlela nasimadanisa nesitjhaba soke.
ABOBABA
Umfutho Okhambisana
Nokurhunyela
Kwehliziyo
Nayipompa
Iingazi
Nayikuthi awuseli iinhlahla zokwehlisa umfutho weengazi begodu inomboro yakho yokuthoma nephezulu yokulinganisa umfutho weengazi yi:
namkha
Nayikuthi usela iinhlahla ezehlisa umfutho weengazi begodu inomboro yakho yokuthoma nephezulu yokulinganisa umfutho weengazi yi:
Ubulwelwe beTjhukela
Nayikuthi awunawo:
Ukubhema Isegerede
Nawubhemako:
Nawungabhemiko:
Nayikuthi unomlando wobulwelwe bemithambo yehliziyo (ukuhlaselwa yihliziyo, amahlaba esifubeni, imithambo yeengazi yehliziyo evalekako, imithambo evalekileko eenyaweni namkha ukubhalelwa kwehliziyo ngebanga lokuvaleka) ngaphandle kwestrowuku:
Awunamlando:
Nawunomlando walomhlobo wokubetha msinya kwehliziyo okungakhambisaniko:
Awunawo:
Ukusebenzisa Umzimba
Ukungazithabululi:
Ukuzithabulula kancani, okulingeneko namkha okukhulu:
AMAPHUZU
INANI LOKE LOKUNIKELWA KWAMAPHUZU
INANI LOKE LOKUNIKELWA AMAPHUZU (Abobaba)
Ukunikela Amaphuzu: 0-4 wamaphuzu = yingozi encani. Amaphuzu ama-5-10 = yingozi elingeneko. Amaphuzu ali-11 ukuya phezulu = yingozi ekulu.
Tjheja: Ukunikelwa kwakho amaphuzu kusilinganiso sengozi engakwehla nasimadanisa nesitjhaba soke.
<fn>nde_Article_National Language Services_UmNyango WezePilo 2.txt</fn>
UmNyango WezePilo
I-ayodini limerali elifunwa mzimba womuntu ukukhulisa ubuchopho, ipilo nokukhula kwabantwana. Nayikuthi umuntu akatholi i-ayodini eyaneleko, umuntu lowo angathola ubujamo obuhlukeneko bamalwelwe womzimba nengqondo obaziwa ngokuhlangahlangana okubangwa kutlhayela kwe-ayodini emzimbeni (i-IDD).
INGABE I-IDD IBATHINTA BUNJANI ABANTU
Abantwana abakhuli kuhle. Bavamise ukuba bafitjhani kunabantwana abaneminyaka elingana neyabo, abathola i-ayodini eyaneleko.
Abantwana abakghoni ukufunda kuhle begodu abasebenzi kuhle eenkolweni.
Abantu badinwa lula.
Amasana abelethwa amancani khulu
Amasana alimala umkhumbulo
Ibanga ukurhulula umbungu kwemvelo kibomma abasidisi, ukubeletha amasana angaphiliko, nokubuya endleleni
Nayikuthi umuntu:
Usebenzisa itswayi elirhrofo elingana ayodini kuhle;
Usebenzisa itswayi elingakatlolwa bona line-ayodini;
Usebenzisa itswayi elingana ayodini elibuya emapanini wetswayi kanye/ nanyana itswayi eliseleko
Nakadla ukudla okungana ayodini eyaneleko.
Ukudla okukhuliswa ehlabathini kanye namkha emanzini ane-ayodini encani, ngokujayelekileko kune-ayodini encani. Eendaweni ezinengi zephasi, okufaka hlangana iSewula Afrika, i-ayodini ehlabathini ikhamba nokurhurhuleka kwehlabathi neenkhukhula.
Indlela engcono yokubalekela i-IDD ku:
sebenzisa itswayi eline-ayodini. Litholakala eentolo ezinengi ezithengisa igrozara. Amagama athi iodated salt kufanele abonakale epakaneni.
Yidla ukudla kwelwandle okufana nefesi yemanzini anetswayi, nakukghonekako.
Kunomthetho eSewula Afrika obeka bona loke itswayi elisetjenziswa ekhaya elithengiselwa umphakathi kufanele libe ne-ayodini.
KUFANELE USEBENZISE ITSWAYI ELINE-AYODINI ELINGANGANI
Ukunghwatha kancani ngemino itswayi elisetjenziswa ekhaya eline-ayodini ngamalanga kwanele ukukhandela i-IDD.
Akunasidingo sokobana umuntu adle khulu itswayi eline-ayodini. Ukudla khulu itswayi eline-ayodini angeze kwenza umuntu bonyana ahlakaniphe namkha abe mude. Eqinisweni, itswayi elinengi lingandisa umfutho weengazi, okungaba yingozi.
INGABE ITSWAYI ELINE-AYODINI LINAMBITHEKA NGOKUHLUKILEKO
Itswayi eline-ayodini liqaleka begodu linambitheka ngokufanako nalelo elingana ayodini.
INGABE ITSWAYI ELINE-AYODINI LIPHEPHILE
IYE, itswayi eline-ayodini liphephile. Umkhiqizi wetswayi ungezelela i-ayodini encani etswayini, okungelingeneko ekuhlangabezeni iindingo zomzimba. Itswayi eline-ayodini godu alisiyingozi ebantwini asele bathola i-ayodini eyaneleko emithonjeni yokudla yemvelo.
LINGASETJENZISWA BELIBEKWE BUNJANI ITSWAYI ELINE-AYODINI
Beka itswayi eline-ayodini ngesimumathini esomileko esinesivalo esibambako namkha lifake ngeplastikini ngombana i-ayodini irhwamuka lula.
Faka itswayi eline-ayodini ekudleni ngokudzubhula lokha ukudla nasele kuya ekuvuthweni ngombana enye ingcenye ye-ayodini iyaphela nayizwa umtjhiso ngesikhathi uphekile.
KWENZIWANI NAYIKUTHI UMUNTU AYIMPHATHI KUHLE I-AYODINI
Idlanzana labantu aliphathwa kuhle yi-ayodini. Nakunjalo, bangabawa ikhemisi eseduze bona iba odele itswayi elingana ayodini.
Kuqakathekile ukukhandela i-IDD ngebanga lemiphumela eminengi engasimihle enawo kwezengqondo nemzimbeni.
Woke umuntu utlhoga imihlobo eminengi yokudla kanye netswayi elincani eline-ayodini khona azakuphila kuhle nokukhula okuhle ngokwengqondo nomzimba.
<fn>nde_Article_National Language Services_UmNyango WezePilo 3.txt</fn>
UMNYANGO WEZEPILO
IKANKERE YAMAHLWAYI
IPILO YAKHO ISEZANDLENI ZAKHO
KHUYINI IKANKERE YAMAHLWAYI
Mhlobo ongakandi khulu wekankere emadodeni. Ingenzeka eminyakeni eminye neminye yobudala kodwana itholakala khulu emadodeni amatjha aneminyaka ema-20 ukuya eminyakeni ema-40. Kuyenzeka kesinye isikhathi bona linye kwaphela ihlwayi liphatheke. Unobangela wekankere yamahlwayi akaziwa. Ithinta amadoda ngesikhathi atjheja khulu zokubeletha nakathoma imindeni.
NGIZIPHI IINQHEMA EZISENGOZINI
Madoda anomlando wamahlwayi angehleli phasi (ngokulungiswa namkha angakalungiswa). Ingozi yanda ngobunengi obubuyelelwe kali-11. Boke abantwana babesana kufanele bahlolelwe amahlwayi angehliko nababelethwako.
Amadoda anomlando womndeni onekankere yamahlwayi.
Amadoda angakghoni ukubeletha.
UKUBONAKALA NAYITHOMAKO
Umuntu ngokwakhe ubona okungakhambi kuhle emahlwayini. Indlela engcono yokuthola okungakhambi kuhle kukuzihlola ngokwakho.
I-TSE yenziwa ngcono ngemva kokuhlamba ngamanzi afuthumeleko, ukuhlamba ebhadeni efuthumeleko namkha itjhawara. Umtjhiso wenza bona isikhwama samahlwayi sizigedle, lokho kwenza kube lula ukubona okungakhambi kuhle.
Nawungaphezu kweminyaka eli-18 namkha umdala kunalokhu, landela amagadango alandelako inyanga nenyanga,:
Hlola ukuvuvuka esikhwameni samahlwayi.
Isiboniboni singakurhelebha.
Hlola elinye nelinye ihlwayi ngezandla zombili. Beka imino yokuthoma nemino ephakathi ngaphasi kwehlwayi abothubhakghuru ubabeke ngehla. Ungathuki nayikuthi ihlwayi linye libonakala ungathi likhudlwana kunelinye. Lokhu kujwayelekile. Amagiqa wekankere avame ukutholakala ngemahlangothini wehlwayi, kodwana angatholakala phakathi namkha ngaphambili kwehlwayi.
Thola into esatjhubhu ngemva kwehlwayi. Lento ibizwa bona yi-epididymis, ibuthelela beyithwale imbewu yomduna. Zijayeze lento. Ungenzi iphoso yokuyifansia negiqa elisolisako.
Zuma Okulandelako
Igiqa elincani elilingana ne-ertjisi, elingasibuhlungu ehlwayini. Akusiwo woke amagiqa anekankere.
Ihlwayi elikhukhumeleko.
Ihlwayi elizwakala libudisi namkha imbilapho enjalo;
Amabele akhukhumeleko kanye neenkono
Okusamanzi okubuthelelana esikhwameni samahlwayi msinyazana nje
Ubuhlungu ehlwayini
OKUFANELE UKWENZE:
Nayikuthi uzwa ubuhlungu obukhulu ehlwayini thola irhelebho elirhabileko
Nayikuthi amagiqa, ukukhula, ukuvuvuka namkha itjhuguluko ekuzwakaleni kuyezwakala ngaphasi kwesikhumba samahlwayi bonana nodorhodere
Nayikuthi kunokuzwakala okubudisi namkha ubuhlungu - bonana nodorhedere
Nayikuthi kunokhula kwamabele neenkono kanye namkha nomuzwa wokuvuvuka esikhwameni samahlwayi bonana nodorhodere
Nayikuthi awutholi ukungakhambi kuhle ragela phambili ne-TSE bewube neminyaka yobudala ema- 40/45
KHUMBULA:
IKANKERE YAMAHLWAYI ilapheka khulu, khulu khulu nayibonwe beyalatjhwa kusesenesikhathi
Ukususwa kwehlwayi linye akuthinti ikghono lokubeletha namkha lokuya emsemeni
<fn>nde_Article_National Language Services_UmThetho Ka-2002 OLaw.txt</fn>
UmThetho Ka-2002 OLawula Imali Ephoselelwa ITjhorense YokuTlhoga UmSebenzi
SIBAWA UGCWALISE NGAMAGABHADLHELA
Ibizo ibhizinisi eragwa / esebenza ngalo:
I-adresi Yokuposa Yebhizinisi :
Inomboro Yefowuni:
Ilimi Olenyulako:
Inomboro
a Umhlobo Webhizinisi:
Sibawa uqale irherho lamabubulo namakhowudi esilithumele ndawonye neforomeli
Ubunikazi:
Ihlanganyela:
Ikhamphani:
Omunye Umhlobo:
I-adresi la Ibhizinisi isebenzela / yakhe khona:
Isiyingi sakaMarhistrada la ibhizinisi isebenzela / yakhe khona :
Imininingwana Yomnikazi, Yabahlanganyeli, Yabanqophisi Namkha Yamalungu:
Iinhlavu Zokuthoma Zamabizo Nesibongo:
Inomboro Yebhugwana
I-adresi Yamahlalo:
Iinhlavu Zokuthoma Zamabizo Nesibongo:
Inomboro Yebhugwana
I-adresi Yamahlalo:
Igama Ekurejistarwe Ngalo:
Inomboro:
Tlola kwaphela ingcenye etjho umnyaka enomborwenakho emakholomeni amabili wokuthoma ngehlapha. Isibonelo: Nakube inomborwakho ithi : 2001/000001/07, tlola kwaphela 01/000001/07.
TJHEJA.
Lapha ngifakaza ngiyaqinisa bona yoke imininingwana engiyinikele eforomeneli iliqiniso elipheleleko.
Umtlikitlo Womqhatjhi Namkha Wesithunywa Esigunyaziweko:
<fn>nde_Article_National Language Services_UmThetho nemiThethola.txt</fn>
EKUFUZE KWAZIWE NGOMUNYE NOMUNYE UMSEBENZI NGEZAMAPHILO NEZOKUPHEPHA EMSEBENZINI
Encwajaneni le kuhlathululwa indima nomsebenzi owenziwa bahloli bomNyango wezabaSebenzi. Kwendlalwaa nemisebenzi, iimbopho, namalungelo wabasebenzi njengoba kusitjho umthetho. Kuphakanyiswa kukhanyiswe umsebenzi nesibopho sabaqatjhi, nabakhiqizi, nabatlami, nabathengi bepahla yamazwe wangaphandle, nabasabalalisi kunye nabathengisi ekuqinisekiseni ukuthi abasebenzi bahlala baphilile futhi baphephile nabasemsebenzini. Kokugcina-ke kuhlathululwa nomsebenzi wabajameli bezamaphilo nezokuphepha, newamakomidi wezamaphilo nezokuphepha.
UmThetho wezamaPhilo nezokuPhepha emSebenzini ka-1993 ufuna umqatjhi enze yoke imizamo engakghonakalako ukwakha umoya nendawo ephephileko ebasebenzini, nevumela abasebenzi ukuthi bahlale baphile kuhle. Lokhu-ke kutjho ukuthi umqatjhi kufuze aqinisekise ukuthi indawo la abasebenzi basebenzela khona iphephile, ayinazinto eziyingozi ezinjengebhenzini, ama-chlorine organism, ama-micro-organisms, njalo njalo ezingaba nengozi yokulimaza abasebenzi nokubabangela izifo. La kungakghonakali khona lokhu, umqatjhi kufuze bona abasebenzi bakhe ababikele ngengozi ekhona ebangwa ngilokhu, abatjele nokuthi ingavinjelwa njani ingozi leyo, abalimukise nokuthi bangasebenza njani ngokuphepha kilobo ubujamo bezinto obunajlo, bese unikela nezinye iindlela eozkuvikela nokuphephisa abasebenzi emsebenzinabo.
Nokho-ke lokhu akutjho ukuthi umqatjhi kufuze bona asithwale yedwa isibopho sokwenza abasebenzi bahlale baphile kuhle futhi baphephile emsebenzini. UmThetho uthi iingozi emsebenzini kufuze bona zikhandelwe bezibalekelwe ngokukhulumisaaana nangokubonisaana hlangana komqatjhi nabasebenzi. Umqatjhi nabasebenzi kufuze bona bobabili bawuthwalisane umthwalo wokuba nepilo ehle nokuphepha kwabasebenzi emsebenzini. Zombili iinqhemezi godu kufuze ukuthi zikghone ukukhomba la kunengozi khona, bese zakha iindlela zokulawula ubujamo bezinto ngendlela yokuthi la kusetjenzelwa khona kuzokuhlala kuphephile. Ngalendlela-ke umqatjhi nabasebenzi basebenza ngokubambisana ehlelweni la abajameli bezamaphilo nezokuphepha banganande bahlola khona indawo la kusetjenzelwa khona, bese babikela ikomidi yezamaphilo nokuphepha, yona-ke engenza iimphakamiso zokulungisa lokho ekufuze kulungiswe, bese izinikela umqatjhi. Ukwenza iqiniso lokuthi ihlelweli liyaphumelela, omunye nomunny umsebenzi kufuze bona awazi amalungelwakhe, azi nemisebenzakhe esibopho kuye, njengoba kusitjho umThetho.
UmThetho nemiThetholawulo
UmThetho, owaziwa njengomThetho wezamaPhilo nokuPhepha emSebenzini ka-1993 ( umThetho 85 ka-1993 ), uneendinyana eziamtjhumi amahlanu ezaphasiswa yiPalamende. Umnqopho womThetho lo kuqalelela ipilo nokuphepha kwabantu abasemsebenzini, namkha abasebenzisa indawo la kusetjenzelwa khona nemitjhini yakhona. Ukudlula lapho, uvikela nabanye abantu ngaphandle kwabantu abasebenzako, engozini engahle ivezwe misebenzi eyenziwaa babantu abasebenzako.
UNgqongqotjhe wezabaSebenzi unande afakelela imithetholawulo ngeendaba ezithileko emThethweni lo.
UmThetho lo namkha imiThetholawulo ingathengwa ebaGadangisini beeNcwadi bemBusweni uyiGazede yemBusweni, iyatholakala nakubavezimitlolo.
UmNyango wezabaSebenzi
UmThetho wezamaPhilo nezokuPhepha ulawulwa yi-Ofisi eKulu yezokuNqophisa kezamaPhilo nezokuPhepha yomNyango wezabaSebenzi.
Kuna-ofisi wezamaPhilo nezokuPhepha kiwo woke amaPhrovinsi, kobanyana ukuphepha nokuphila kwabasebenzi kuzokuhlala kuqalelelwe kuhle. Malungana nalokhu-ke abahloli bezamaphilo emaphrovinsini ngamaphrovinsi banande bayokuhlola ubujamo bezamaphilo nebezokuphepha eendaweni la kuksetjenzwa khona.
Ukuhlolwa Kweendawo
Ukuhlolwa kweendawo kuvamise ukuhlelwa ngokuqala iimbalo zeengozi, nokuba khona kwezinto eziyingozi emsebenzini, njengebhenzini emalondri namkha ukusetjenziswa kwemitjhini eyingozi emsebenzini. Ngakelinye ihlangothi, ukuhlolwa kwendawo yomsebenzo okungakahlelelwa namkha okungakalungiselelwa kuvamise ukwenziwa nakube kunesibawo sokwenza njalo namkha isililo sokwenza njalo esivela ebasebenzini, ebqatjhini namkha emphakathini. Iimbawo namkha iinlilo ezinjalo ziphathwa ziba sifuba ( akukhulunywa ngazzo emphakathini/ azitjelwa omunye umuntu ).
Amandla Wabahloli
Nakube umhloli uthola ubujamo obuyingozi emsebenzini, angabekela umqatjhi imibandelaa ngalendlela elandelako:
Inothisi Yesalelo
Nakube kunengozi embi ebonakalako, umhloli angala ukuthi kwenziwe umsebenzi othileko, namkha ale ukuthi kusetjenziswe umtjhini othileko namkha ithulusi elithileko. Lokho-ke angakwenza ngokukhupha inothisi yesalelo. Akunamuntu onelungelo lokunyaza inothisi enjalo, futhi kufuze bona inothisi leyo ithome ukuhlonitjhwa nokulandelwa khonokho nayiphumako.
Inothisi Yokuphula Umthetho
Nakube kunomthetho ophuliweko, umhloli anganikela abasebenzi namkha umqatjhi incwadi ebatjela ngokuphula kwabo umsebenzi. Ukuphulwa komThetho kungenza ukuthi umuntu athathelwe amagadango wokugwetjwa khonokho, kodwa-ke nakube semThetjhwana nje ophuliweko, umqatjhi anganikelwa ithuba lokulungisa umthetjhwana ophuliweko loyo ngesikhathi esithileko esizakubekwa yinothisi, esivame ukuba matjhumi amathandathu wamalanga.
Inothisi Yokwenza Ubuncono
Nakufumaniseka ukuthi iindlela zamagadango wezamaphilo nezokuphepha ezibekwe mqatjhi azibavikeli kuhle abasebenzi, umhloli angafuna ukuthi umqatjhi alethe iindlela ezincono ekungavikelwa ngazo abasebenzi. Ngemva kwalokho-ke umqatjhi unikelwa inothisi yokwenza ubuncono elayela indlela ekungenziwa ngayo ubuncono lapho bufuneka khona.
Amanye Amandla
Ukwenza ukuthi umhloli akwazi ukwenza umsebenzakhe kukhle, angangena nanyana kukuphi la kusetjenzelwa khona, la kusetjenziswa khona imitjhini eyingozi nezzinye iinsetjenziswa eziyingozi, afike abize abathileko lapho ukuthi baye kuye ayobabuza ngezinto ezithileko eziphathelene nobujamo balapho. Umhloli angabawa ukunikelwa imitlolo ethileko, ayiphenye abe enze ayandise ngokuyigaya imitlolo leyo, abawe nehlathululo ngokutlolwa emitlolweni leyo. Umhloli angahlola godu nanyana ngibuphi ubujamo abe athathe namasampula, athathe godu yini okunngaba bufakazi balokho aphenya ngakho.
Imisebenzi Esibopho Yabaqatjhi Phezu Kwabasebenzi, Ngokuvamileko
Yini umqatjhi ekufuze akwenze ukuqinisekisa ukuthi iphephile indawo la kusetjenzelwa khona, futhi akunangozi yamaphilo ebasebenzini bendawo leyo
Umqatjhi kufuze bona enze ukuthi iba khona yoke ipahla neensetjenziswa ekufuze zisetjenziswe emsebenzin, enze neqiniso lokuthi umsebenzi wenziwaa ngehlelo ekufuze wenziwe ngalo, ebujamweni ebungeze buliyane namaphilo namaphilo nokuphepha kwabasebenzi. Ngaphambi kobana kungasetjenziswa iinseetjenziswa zokuzivikela,, umqatjhi kufuze bona athome ngokulinga ukususa namkha ukuphungula lokho okungaba yingozi epilwenii nekuphepheni kwabasebenzi bakhe. Umqatjhi kufuze bona athathe amagadango wokuvikela ipilo nokuphepha kwabasebenzi bakhe engozini engabavelela nabasebenzako, basemsebenzini.
Ukwenza iqiniso lokuthi yoke imibandela le iyzaliseka, umqatjhi kufuze bona:
akhombe izinto ezingaba yingozi ebasebenzini nanyana ngayiphi indlela nabasebenzako;
akhe iindlela zokukhandela ezingasetjenziswa ukuvikela abasebenzi bakhe engozini, abe aveze neendlela zokusebenzisa amagadango wokukhandela ingozi la;
aveze ilwazi elifaneleko, nemilayelo efaneleko, nefundiso efaneleko, abe abeke nelihlo ebujamweni bezinto, ukube ngakelinye ihlangothi abe ahlala akhumbula ngesikhathi soke ngekghono labasebenzi; ngamanye amagama akhumbule ukuthi abakghona ukuyenza, nokuthi yini ebabhalelako;
angavumeli muntu ukwenza umsebenzi othileko kungakathathwa amagadango afaneleko wokukhandela ingozi engaba khona;
athathe amagadango wokuqinisekisa ukuthi woke umuntu osebenza ngaphasi kwakhe uyayizalisa imibandela yomThetho;
abeke imibandela yokulawula ezakuba lisizo epilweni nekuphepheni kwabasebenzi;
enze iqiniso lokuthi umsebenzi owenziwako, neensetjenziswa ezisetjenziswa lapho ziluswe ngelihlo lomsbeenzii onelwazi alifundisiweko lokulimuka iingozi ezikhambisana nomsebenzi loyo;
umsebenzi loyo kufuze bona enze iqiniso lokuthi kubekwa bekulandelwe amagadangoo wokubalekela ingozi.
Boke abasebenzi banelungelo lokwazi nokwaziswa
Umqatjhi kufuze enze iqiniso lokuthi omunye umsebenzi unelwazi lokuphepha nengozi omunye nomunye umsebenzi okhambisana nakho, abe nelwazi nokuthi iinsetjenziswa ekusetjenzwa ngazo ngokwahlukahlukana kwazo zinengozi enjani emsebenzini, nokuthi ziphephe kangangani. Sele akwenzile lokho, umqatjhi godu kufuze nokuthi aphakise abasebenzi bakhe ngelwazi lokuzivikela engozini emsebenzini la basebenza khona.
Umqatjhi kufuze atjele abajameli bezamaphilo nezokuphepha umhloli nakamazisa bona uyeza uzokuhlola endaweni yekhabo abasebenza kiyo le. Umqatjhi kufuze godu nokuthi atjele abajameli bezamaphilo nezokuphepha nakube kukhona la anganasibopho ngokomThetho. Ukungabii nesibopho-ke kutjho ukuthi umuntu uvunyelwe ukukhamba ngekambiso engakavami, angalandeli imibandela ethileko yomThetho, namkha imithetjhwana ethileko yawo, namkha imilayelo ethileko yawo umThetho.
Umqatjhi kufuze ukuthi msinyana ngokungakghonakalako azise abajameli bezamaphilo nezokuphepha ngesenzeko namkha isehlakalo esehle emsebenzini. Nakukhulunywa ngesenzeko namkha isehlakalo lapha kukhulunywa ngesehlakalo esenzeka emsebenzini, kulimale umuntu, namkha agule, namkha abhubhe. Godu isehlakalo sisamaqaphazela weensetjenziswaa eziyingozi, njengokuthi kube netanka evuza amakhemikhali ayingozi asetjenziswa emafemini ngoba kunevelufu elingakalungi, namkha kube nomtjhini ophuma emtlhaleni wokusebenza ngendlela ejayelekileko kodwa ungalimazi muntu, futhi ungabulali muntu.
Imisebenzi yabakhiqizi, abatlami, abathengi bepahla nngaphetjheya, abathengisiii namkha abasabalalisi malungana nokusetjenziswa kweensetjenziswa emsebenzini
IMethiriyeli
Abakhiqizi, abatlami abathengi bepahla emazweni wangaphandle, abathengisi kunye nabasalalisi kufuze baqinisekise ukuthi:
imethiriyeli iphephile futhi ayinangozi epilweni yomuntu futhi izizalisa zoke iintlhogeko ezibekiweko;
nakufakwa isijamiso namkha imethiriyeli nanyana kukuphi la kusetjenzelwa khona, kufuze ukuthi kungakheki namkha kuvuleke ubujamo obuyingozi epilweni yomuntu.
Ipahla Ephathekako
Abakhiqizi, abatlami, abathengi bepahla emazweni wangaphandle, abathengisi nabasalalisi bepahla ephathekako kufuze benze iqiniso lokuthi:
ipahla leyo iphephile futhi ayinangozi epilweni yomuntu nayisetjenziswa ngendlela efaneleko;
ilwazi liyatholakala malungana:
nokusetjenziswa kwepahla leyo emsebenzini nengozi yepilo neyokuphepha ekhambisana nepahla leyo;
nobujamo obufunekako ukwenza iqiniso lokuthi ipahla leyo izakuphepha, ingabi nangozi epilweni yomuntu nayisetjenziswa ngendlela efaneleko;
nekambiso ekufuze ilandelwe nakwenzeka ingozi.
Nakube umuntu othengiselwe imethiriyeli namkha ipahla namkha othunyelelwe yona uzibopha ngesibopho esitloliweko sokuqinisekisa ukuthi uzakuthatha amagadango akhethekileko wokwenza iqiniso lokuthi imethiriyeli namkha ipahla leyo izakuzalisa yoke imibandela ebekiweko yokuphepha nokungabi nangozi epilweni, isibopho somthengipahla emazweni wangaphandle, somtlami, somthengisi namkha somsabalalisi siyasuka kibo sibuyele emuntwini owenze isibopheso.
Imisebenzi Esibopho Kumsebenzi
Kumsebenzi osibopho kumsebenzi:
ukwelusa ipilwakhe nokuphepha kwakhe, nokwelusa ipilo nokuphepha kwabanye abantu abangahle baqaphazelelwe ngilokho okwenziwa nguye namkha budlabha bakhe bokubhalelwa kuthatha amagadango afaneleko. Lapha-ke kubalwa nokudlala emsebenzini. Banengi abantu esekhe balimalela emsebenzini, abanye bafa nokufa, ngenca yokudlala kumbi emsebenzini. lokho-ke kusisenzo esimbi sokuphula umThetho;
ukusebenzisana ngomoya omuhle newokuzwana nomqatjhi la umThetho ubeka khona isibopho phezu komsebenzi;
ukunikela umhloli obuya emNyangweni wezabaSebenzi ilwazi angahle alifune;
ukuwenza lokho umuntu alayelwa khona okusemthethweni okubekwa mqatjhii namkha umuntu onikelwe amandla wokwenza njalo, malungana nezamaphilo nezokuphepha;
ukulalela imithetho nekambiso ayinikelwa mqatjhi ukwembatha ipahla yokuphepha namkha ukusebenzisa isisetjenziswa sokuziphephisa la kufuneka khona;
ukubika ubujamo obungakaphephi namkha obungaba nengozi epilweni yomuntu, kubikelwe umqatjhi namkha umjameli wezepilo nezokuphepha, msinyana ngokungakghonakalako ukubikela umqatjhi, namkha umuntu onikelwa amandla wokusebenza ngalokho, namkha umjameli wezepilo nezokuphepha ngesehlakalo esingamvelela esingaqaphazelela ipilwakhe namkha simlimaze; isehlakalo esinjalo kufuze sibikwe msinyana ngokungakghonakalako,, kodwa kungakapheli itjhifu.
Amalungelo Womsebenzi
Umsebenzi kufuze akwazi ukuthola nokwazi:
umThetho wezamaPhilo nokuPhepha nemiThetjhwana yakhona;
imithetjhwana yezamaphilo nezokuphepha nekambiso yemsebenzini;
izinga lesilinganiso sezamaphilo nezokuphepha umqatjhi ekufuze abe nazo emsebenzini.
Umsebenzi angabawa umqatjhi ukuthi amazise:
ngamagadango wokukhandela iingozi ekufuze athathwe;
ikambiso ekufuze ilandelwe umsebenzi nakasebujamweni obungamfaka engozini engalimaza ipilwakhe.
Umsebenzi angabawaudorhodera wakhe wangeqadi ukuthi ahlole amarekhodi wakhe wezamaphilo newokuba sengozini engalimaza ipilwakhe.
Nakube umsebenzi umjameli wezamaphilo nezokuphepha, angaphenya abe abike ngokutlola lokho akutholileko ephenyweni lakhe ngengozi yezamaphilo nezokuphepha ekuqalwenwe nayo emsebenzini.
Ilungelo lokungena ehlelweni lokuhlola
Nakube umsebenzi umjameli wezamaphilo nezokuphepha emsebenzini, angaphekelela umhloli wezamaphilo nezokuphepha obuya emNyangweni wezabaSebenzi nakahlola indawo la kusetjenzelwa khona, aphendule nemibuzo engabuzwa mhloli.
Ilungelo lokuveza umbono ngomthetho nelokwenza iimphakamiso
Umsebenzi angaveza umbono namkha enze iimphakamiso ngomthetho namkha umthetjhwana othileko omalungana nesilinganiso sezokuphepha esingaphasi komThetho wezamaPhilo nezokuPhepha.
Ilungelo lokungasoziswa
Umqatjhi akakwazi ukuqotjha umsebenzi emsebenzini, namkha amnciphisele umrholo namkha amnciphisele imibandela emihle asebenza ngayo ngenca yokuthi:
umsebenzi loyo uvezele omunye ophethe umsebenzi wokuqalelela ukuphunyeleliswa komThetho wezamaPhilo nezokuPhepha ilwazi elifunwa kuye;
umsebenzi loyo ulalele inothisi esemthethweni njengesalelo, ukuphulwa kwemibandela yenothisi, njalo njalo;
umsebenzi wenze into ebekufuze yenziwe ngokomThetho;
umsebenzi akhange enze into ethileko eyalelwa mThetho;
umsebenzi unikele ubufakazi eKhotho yezabaSebenzi namkha ekhotho ejayelekileko ngeendaba ezimalungana nezamaphilo nezokuphepha.
Ilungelo lokudlulisa isililo
Isibopho songacabheleli izinto
Akunamuntu ovunyelwe ukucabhela namkha ukudla ngento nanyana kungaba ngiyiphi eyenzelelwe ukwelusa ipilo nokuphepha kwabasebenzi. Isibonelo kungaba kukuthi akunamuntu ovunyelwe ukususa isisetjenziswa esenzelelwe ukuphephisa emtjhinini, futhi akunamuntu ovunyelwe ukusebenzisa umtjhini ngaphandle kwesisetjenziswa esinjalo.
Abajameli bezamaphilo nezokuphepha
Bayini abajameli bezamaphilo nezokuphepha
Babasebenzi abasebenza isikhathi esizeleko abakhethiweko nabatlolelwe iincwadi umqatjhi abanikela ngazo umsebenzi zokubeka ilihlo kezamaphilo nakezokuphepha, ngemva kobana umqatjhi nabasebenzi babonisene bavumelana ngokuthi bobani abazakuba bajameli bezamaphilo nezokuphepha. Ukudlula lapho, abajameli abanjalo kufuze ubuncani bakhona babe nelwazi ngobujamo bezinto kilelo ihlangothi lendawo ekusetjenzelwa kiyo abakhethelwe ukuliqala. Kufuze kuvunyelwanwe nangokuthi bazkauhlala isikhathi esingangani babajameli bezamaphilo nezokuphepha, kanti godu kufuze ukube babe hlangana nomqatjhi nabasebenzi.
Kufuze babe bangaki abajameli bezamaphilo nezokuphepha
Enye nenye indawo yokusebenzela enabasebenzi abamatjhumi amabili namkha ngaphezulu kwalokho, kufuze bona ibe nomjameli. Ngalokho-ke, indawo yokusebenzela enabasebenzi abalitjhuminethoba kwaphela akunasidingo sokobana ibe nomjameli obekiweko.
Eentolo nema-ofisini, umjameli munye kufuze ajamele ikhulu labasebenzi namkha incenye yalokho. Isibonelo kungaba kukuthi endaweni la kubasebenzi abamatjhumi amabilinanye ukuyokufika ekhulwini , kufuze kube nomjameli munye. Kodwa-ke endaweni la kunabasebenzi abalikhulunanye ukuyokufika emakhulwini amabili , kufuze nabajameli ababili, njalo njalo.
Kezinye-ke iindawo zokusebenzela, esinye nesinye isiqhenyana samatjhumi amahlanu wabasebenzi namkha incenye yalokho, kufuze kube nomjameli munye. Isibonelo kungaba kukuthi kufuze kube nomjameli munye la kunabasebenzi abamatjhumi amabilinanye ukuya kabamatjhumi amahlanu . Kodwa-ke abajameli kufuze babe babili la kunabasebenzi abamatjhumi amahlanunanye ukuya kabalikhulu .
Kuye ngokuthi izinto zijame njani, umhloli angafuna ukuthi kubekwe landiswe inani labajameli, ngitjho nala abasebenzi bangaphasi kwamatjhumi amabili khona. Isibonelo kungaba kukuthi, indlela iplanti ejame nendlaleke ngayo ingafuna ukuthi kunganeli ukuba nomjameli munye ebasebenzini abamatjhumi amahlanu . Kilobo-ke ubujamo bezinto obunjalo, umhloli angafuna ukuthi landiswe inani labajameli. Nakube umqatjhi nabasebenzi bayavumelana, kungabekwa inani labajameli elingaphezulu kinalokho okutjhiwo yikambiso evamileko.
Babekwa nini abajameli bezamaphilo nezokuphepha
Babekwa kungakapheli iinyanga ezine ithomile ukusebenza ibhinizinisi leyo. Umqatjhi onabasebenzi abangaphezulu kwamatjhumi amabili , abazakusebenza kwaphela isikhathi esingaphasi kweenyanga ezine , akunasidingo sokobana kubekwe abajameli. Nakube endaweni le kusebenza abasebenzi abasebenza ngeenkhathi ezithileko kwaphela, njengemaplasini nje, ngendlela yokuthi abasebenzi mhlamunye baba banengi badlule ematjhumini amabili , ukube kodwa kodwa bazokusebenza isikhathi esingaphasi kweenyanga ezine , nakhona akunasidingo sokuthi kubekwe abajameli.
Kufuze bawenze nini umsebenzano abajameli bezamaphilo nezokuphepha
Yoke imisebenzi ephathelene nokuba mjameli kunye nokuthwasiswa nokufundiswa kwabajamelabo ngokwabo kufuze bona yenziwe ngesikhathi somsebenzi.
Yini okungenziwa bajameli bezamaphilo nezokuphepha
Abajameli bezamaphilo nezokuphepha bangenza lemisebenzi elandelako:
Ukuhlola ubujamo bamaphilo nebokuphepha
Abajameli bangahlola ukuthi ziphumelela kangangani iindlela zokuqalelela amaphilo nokuphepha ezisetjenziswa lapho.
Ukuthola okungaba yingozi
Abajameli bangathola lokho okungaba yingozi emsebenzini, bakubikele ikomidi yezamaphilo nezokuphepha, namkha babikele umqatjhi.
Ukuphenya ngeengozi
Abajameli bangahlanganyela nomqatjhi baphenye ngeengozi, baphenye ngeenlilo zabasebenzi ezimalungana namaphilo nokukphepha, bese babika lokho abakutholileko ngokutlola.
Ukukhulumela
Abajameli bangakhulumela ukuphepha kwendawo yomsebenzi emqatjhini, namkha ekomidini yezamaphilo nezokuphepha; nakufumaniseka ukuthi umzamo wabo walokho abakhulumelako awuphumeleli, bangadlulela kumhloli.
Ukuhlolwa kwendawo
Malungana nokuhlolwa kwendawo, abajameli banga:
hlola indawo ekusetjenzelwa kiyo ngemva kokubikela umqatjhi ngokuhlola kwabo;
ngena emikhulumiswaneni nabahloli bendawo yomsebenzi nabahloli bekhamphani nabahlolako;
hlola iincwadi/amaphepha;
ngemvumo yomqatjhi, bangaphekelelwa mluleko wezechwephetjhe nabahlolako;
Ukuya emihlanganweni yekomidi
Abajameli bangaya emihlanganweni yekomidi yezamaphilo nezokuphepha.
Amakomidi wezamaphilo nezokuphepha
Ngewani amakomidi wezamaphilo nezokuphepha
Amalungu wamakomidi la ayahlangana abonisane ngokutlama, nokukhuthaza kunye nokubuyekeza amagadango wokuqinisekisa ukuthi abasebenzi bahlala baphilile, godu baphephile.
Kufuze asungulwe nini amakomidi wezamaphilo nezokuphepha
Ubuncani bakhona kufuze kusungulwe ikomidi yinye nakubekwe abajameli ababili namkha abangaphezulu kwalokho.
Iba namalungu amangaki ikomidi yezamaphilo nezokuphepha
Umqatjhi nguye otjhoko ukuthi kufuze amalungu wekomidi abe mangaki; lokho-ke ukwenza ngalendlela:
nakube kujanyiswe yinye ikomidi endaweni yokusebenzela, boke abajameli kufuze babe malungu wekomidi leyo;
nakube kujanyiswe amakomidi amabili namkha angaphezu kwalokho endaweni yokusebenzela, omunye nomunye umjameli kufuze abe lilungu lekomidi yinye ubuncani bakhona.
Lokhu-ke kutjho ukuthi omunye nomunye umjameli kufuze abe lilungu lekomidi. Umqatjhi godu angakhetha abanye abantu abazamjamela ekomidini, kodwa abajameli abanjalo akukafaneli ukuthi badlule inani labajameli ababekwe ekomidini leyo. Nokho-ke nakube umhloli ubona ukuthi alikaneli inani lamakomidi endaweni yokusebenzela, angatjho ukuthi akwakhiwe enye ikomidi namkha amanye amakomidi.
Bahlangana kangaki abajameli bezamaphilo nezokuphepha
Bahlangana qho nakubonakala kufuneka ukuthi bangahlangana, kodwa ubuncani bakhona kanye ngeenyanga ezintathu. Ikomidi ngiyo etjhoko ukuthi kuzakuhlanganelwa kuphi nokuthi nini. Nokho-ke nakube abasebenzi ababawa umhlangano bahlanganisa itjhumi lamaphesente (10%) namkha ngaphezu kwalokho, umhloli angalayela ukuthi kubanjwe umhlangano loyo endaweni nangesikhathi esizakubekwa nguye.
Ngubani obeka ikambiso ekufuze ilandelwe emhlanganweni
Amalungu wekomidi akhetha usihlalo wekomidi, abe abeke nesikhathi azasihlala e-ofisini usihlalo loyo, abeke nekambiso ekufuze ilandelwe emihlanganweni, njalo njalo.
Amakomidi wezamaphilo nezokuphepha angalifuna isizo ezazini na
Iye, amakomidi angazikhethela abanye abantu abazakuba baluleki babo ngenca yelwazi elikhethekileko nelimuko abantwabo abanalo ngezamaphilo nezokuphepha. Nokho-ke ilungu elikhethelwe ukweluleka nokunonisa alinalo ilungelo lokuvowuda.
Enzani amakomidi wezamaphilo nezokuphepha
Amakomidi enzelwe ukusebenza kwaphela ngeendaba zamaphilo nezokuphepha emsebenzini. Imisebenzi yamakomidi wezamaphilo nezokuphepha ivame ukuba ngile:
Ukwenza iimphakamiso
Ikomidi kufuze yenzele umqatjhi iimphakamiso ngobujamo bezamaphilo nezokuphepha ebasebenzini. Nakube iimphakamiswezo azenzi ukuthi urarululeke umraro okhona, ikomidi ingadlulela kumhloli yenze ezinye iimphakamiso.
Ukubonisana ngezehlakalo
Ikomidi kufuze bona ibonisane ngesehlakalo nanyana nngisiphi esingalimaza abasebenzi, esingabagulisa namkha esingababulala. Isehlakalo esinjalo ikomidi ingasibika ngokutlolela umhloli.
Ukubulunga amarekhodi
Ikomidi kufuze ukuthi ihlale iwabulunga woke amarekhodi weemphakamiso ezenzela umqatjhi, nayo yoke imibiko eyenzela umhloli.
Eminye imisebenzi
Amalungu wekomidi kufuze enze nanyana ngimuphi omunye umsebenzi umthetho ofuna bona awenze.
Ukudoselwa imali
Umqatjhi akakwazi ukudosela umsebenzi imali emrholwenakhe malungana nokuthileko ekufuze ukuthi umsebenzi loyo akwenze okuphathelene nezamaphilo nezokuphepha ngokomThetho.
Umbiko oya emHlolini omKhulu malungana nezifo ezibangwa msebenzi umuntu awusebenzako
Udorhodera nakahlola namkha nakelapha umuntu amsolela ukuthi ukugulokho wakuthola emsebenzini awusebenzako, udorhodera loyo kufuze bona abikele umqatjhi ngalokho akusolako, abikele nomHloli omKhulu.
Ukusebenzisana nomhloli
Abasebenzi kufuze balalele bahloniphe imilayelo, namadarhfari namkha iimbawo zabahloli. Ngaphezu kwalokho, akunamuntu ovunyelwe ukuvimbela omunye umuntu ukulalela nokuhlonipha nokuthambela umthetho.
Ukuphendula imibuzo
Imibuzo yomhloli kufuze ukuthi iphendulwe, kodwa-ke nokho nanyana kunjalo, akunamuntu okatelelekileko ukuphendula umbuzo angahle azibophise ngawo. Ukuzibophisa kutjho ukuthi umuntu ukhuluma into eveza ukuthi uphule umthetho.
Iphenyo
Umhloli kufuze bona alekelelwe, ngalokho akufunako nakabawa ukulekelelwa ephenyweni alenzako. Umhloli angabawa nokuthi abantu babe khona nakuphenywa ngendaba ethileko. Akunamuntu ovunyelwe ukuthuka umhloli namkha ukuliya iphenyo ngabomu.
Ukubotjhwa
Umsebenzi nakenza okuthileko okuthathwa njengecala ngomThetho wezamaphilo nezokuPhepha kwabaSebenzi, icala lithwalwa mqatjhi, ngalokho-ke icala nalimlahlako uzakuthweswa isigwebo, ngaphandle kokuthi umqatjhi loyo akghone:
ukuveza ubufakazi bokuthi akhange anikele imvumo yokuthi umsebenzi wakhe one;
ukuveza ubufakazi bokuthi yena ngakelakhe ihlangothi uthethe woke amagadango wokukhandela lokho okwenzekileko;
ukuveza ubufakazi bokuthi umsebenzi loyo wenze into ebekungakafaneli ayenze.
Lokhu okutjhiwo ngehla kusebenza nakabanye abangaphasi komqatjhi, njenge-sabkontraga nje, ngaphandle-ke kokuthi iinqhema ezimbilezi zivumelane ntanzi ngokutlola zitjho ukuthi umuntu loyo ongaphasi komqatjhi uzayithambela njani imibandela yomThetho:
Isiphande soMzimkhulu wesiKhulu seBandla labaNqophisi bezamaPhjilo nezokuPhepha
<fn>nde_Article_National Language Services_Umhlahlandlela weband.txt</fn>
Umhlahlandlela webandulo lomsebenzi (i-learnership) labantu abangasebenziko
Umbuso wazise ihlelo elitjha lebandulo elivulelwe boke abantu abangasebenziko elibizwa nge-learnership. Lebhrotjha ihlathulula bona ihlelweli lisebenza njani.
I-learnership lihlelo lokufunda elirholela ekufumaneni ukufaneleka komsebenzi. Ama-learnership afaka ukufunda ungeklasini ekholiji namkha esentheni yokubandulela kanye nendaweni yokusebenzela. Nawuzazibandakanya ehlelweni le-learnership into eqakatheke khulu kukobana kufanele kube nomqatjhi ofisa nokghona ukukunikela ngelemuko lomsebenzi.
Ngubani ongenza isibawo sokungenela i-learnership
Omunye nomunye angenza isibawo sokungenela i-learnership. Lokhu kutjho bona ama-learnership kufanele afumaneke ebantwini abatjha abaqeda isikolo nemakholoji kanye nebantwini abangasebenziko kanye nalabo esele basebenza. Ama-learnership awakavalelwa isiqhema sobudala esitholeko.
Ekukhetheni abantu abazakungenela i-learnership umbuso uvumile bonyana ubuncani bakhona abafundi abangu-85% kufanele kube ngabanzima, u-54% kube bomma bekuthi u-4% kube babantu abarholopheleko.
Izakubiza malini
Akunamali ebhadelwako emuntwini ongenela i-learnership. Woke okhethelwe ihlelo le-learnership kufanele abhadelwe imali yomfundi mqatjhi. Ubunjalo bemali liyame emhlobeni we-learnership. UNgqongqotjhe wezabaSebenzi uvumele izinga lemali efanele ibhadelwe kanye nobujamo engabhadelwa kibo begodu umqatjhi angabhadela enengi ukudlula lapho. Imali ebhadelwa umfundi kanye nobujamo kuvunyelwana ngabo ngaphambi kokuthoma kwehlelo.
Ithatha isikhathi esingangani
Ubude be-learnership buzakuhluka kodwana esikhathini esinengi angeze kwaba ngaphasi konyaka.
Kutjho ukuthini kimi ukungenela i-learnership
Nayikuthi wamukelwa ku-learnership kuzakufanela bona utlikitle isivumelwano sangokomthetho nomqatjhi. Umuntu namkha ihlangano enikela ngehlangothi lefundo yethiyori yebandulo godu naye kufanele atlikitle isivumelwanesi. Isivumelwano sibeka lokho okulindelwe kuwe kanye nokufanele ukwenze.
Bobani abathinteka ku-learnership begodu khuyini imisebenzi yabo
Umfundi ufakwa ku-learnership, utlikitla isivumelwano sangokomthetho nomqatjhi, esibeka amalungelo neembopho zomfundi, begodu ulandela ihlelo lokufunda.
Umqatjhi unikela ngelemuko lomsebenzi okulihlangothi le-learnership begodu utlikitla isivumelwano sangokomthetho esibeka amalungelo neembopho zomqatjhi, kufaka iimvumelwano zezinga lemali ebhadelwa umfundi oku-learnership.
Abanikela ngebandulo banikela ngebandulo benzela umqatjhi begodu batlikitla isivumelwano sangokomthetho esifanako esibeka amalungelo neembopho zonikela ngebandulo.
AbaLawuli beKoro yezeFundo neBandulo (i-SETA) bahlela bebakghonakalisa ukusekelwa ngeemali kwama-learnership ngehlangothini ethileko lezomnotho (isibonelo, zokuthutha namkha zokuvakatjha nokutlhogonyelwa kweemvakatjhi), begodu baqinisekisa bona ibandulo lisezingeni lebubulo (ukuqinisekisa ikhwalithi).
UmNyango wezabaSebenzi umema bewudlulisele abantu abahlangabezana neemfuno ezincani ku-learnership ethileko kubaqatjhi abafuna abafundi. Umqatjhi uthatha isiqunto sokugcina.
Nayikuthi i-learnership iphethwe ngepumelelo uzakuthola ukufaneleka (i-qualification) okuvunyelwe inarha yoke. Ukutjengisa bona uthole ukufaneleka uzakunikelwa isitifikethi. Isitifikethesi sizakuhlathulula amakghono owatholileko.
Ngizakuthola umsebenzi na ngemva kokuqeda i-learnership
Nayikuthi awusebenzi lokha nakuthoma i-learnership, akunasiqinisekiso sokobana uzakuthola umsebenzi ekupheleni. Umqatjhi okunikela ngebandulo akakakateleleki bona akuphe umsebenzi. Kodwana ngokufaneleka nelemuko lomsebenzi uzakuba sebujameni obuhle bokuthola umsebenzi kunangaphambilini. Ungahle ufune ukucabanga ngokufumana okhunye ukufaneleka okunengi namkha ukuthoma ibhizinisi lakho.
Ngisenza bunjani isibawo sokungenela i-learnership nayikuthi angisebenzi
Zitlolise emNyangweni wezabaSebenzi njengomuntu ofuna umsebenzi ngokuzalisa iforomo elinanyathiselweko kanye neforomo elitjengisa iinkareko zakho. Manje linikele abasebenzi besentha yezabasebenzi namkha baposele lona.
Hlala ugcine imininingwana yokuthintana yakho isebujameni banjesi.
Isentha yezabasebenzi izakuthinta nayikuthi uhlangabezana neemfuno ezamukelekako ze-learnership zomqatjhi othileko.
Nayikuthi uhlangabezana neemfuno ungabizwa bona ukhambele umhlanganywana omncani kanye nokuhlolwa ngaphambi kokukhetha kokugcina.
Imininingwana ngawe
Isibongo:
Amagama:
Inomboro kamazisi:
I-Adresi:
Umtato:
Ilanga lamabeletho:
Umhlobo:
AbaNzima
AbamHlophe
Ilimi lekhaya:
Amanye amalimi:
Ubulili:
Ubaba
Umma
Ingabe urholophele na
Iye
Awa
Nayikuthi iye, sibawa utjengise
Iye
Awa
Nayikuthi awa, usisakhamuzi sayiphi inarha
Ingabe unelayisense yokutjhayela
Anginayo
Ukufaneleka ngokwefundo
Ukufaneleka kwesikolo okukhulu onakho
Iimfundo
AmaSimboli
Isikhungo/umnikeli
Ukufaneleka
Unyaka owakuthola ngawo
Ilemuko lomsebenzi
Umqatjhi
Isikhundla
Isikhathi esingangani
Ibanga lokulisa:
Ngiyaqinisekisa lapha bona ilwazi elingehla liliqiniso.
Itlikitlo lombawi
Ilanga
VEZA IINKAREKO ZAKHO
Nanti irhemo lamaziko weemfundo ahlukeneko kanye nemisebenzi ongahle ukghone ukuyenza ezikweni lesifundo. Yenza kungathi uyakghona ukwenza yoke imisebenzi, nikela iziko lesifundo ngasinye imaki ngokuya kokuthi uyithanda kangangani namkha uyithabela kangangani imisebenzi ekulelo ziko lesifundo. Esikhathini esinengi izinto ozithabisa ngazo godu zinganikela ngesitjengiso seenkareko zakho. Nayikuthi msebenzi munye kuphela ovezwe njengesibonelo ezikweni lesifundo esithileko, thalela umsebenzi bewunikele imaki lomsebenzi othalelweko. Ukunikela imaki kufanele kwenziwe ngendlela elandelako: 1 Thanda kancani, 2 Angiwuthandi, 3 Thanda okulingeneko, 4 Thanda, 5 Thanda khulu
Iziko lesifundo
Thanda kancani
Angilithandi
Thanda okulingeneko
Thanda
Thanda khulu
Zelimo nokutlhogonyelwa kwemvelo.
Zinikela ukudla ngokulima. Zitlhogomela iingadi, amahlathi nemvelo. Ukulima ngeentjalo nefuyo, ukusebenza emaphageni, eengadini nemahlathini kanye nokutlhogonyelwa kwemvelo.
Amasiko nobukghwari.
Ukwenza izinto ezihle namkha ukuthabisa abantu ngokubadlalela. Ukubumba nokusebenza ngomncamo, ukudansa, ukuvuma, umbhino, zemidlalo nokuthatha iinthombe, umabonwakude, ividiyo, umlingisi ongubaba, ukwenza izinto zokukghabisa, ukwenza izinto zobukghwari zokupenda nemigwalo.
Iimfundo zokuthintana nezelimi. Ukusebenzisa ilimi ukurhelebha abantu ukufumana ilwazi ngokukhuluma nokutlola. Umtjhugululi, umbikindaba wemagazini yephephandaba, isazi selimi, i-copy writer, ukutlola ama-athikili namkha imitlolo.
IFundo, iBandulo nezokuThuthukisa. Ukufundisa nokubandula abantu. Umfundisi wesikolo, iinkhungo zefundo ephakamileko ezifana namaYunivesithi, ama-Theknikhoni namaTheknikhal Kholiji, ukufundisa abentwana abancani (ukuthuthukiswa kwabentwana basesebancani).
Zokwenza, zobunjiniyeri netheknoloji. Imitjhini yokugwala, amabhrorho, iindlela, iimphaphamtjhini, imitjhini ye-elektroniki negezi, ukwenza nokuhlanganisa iingcenye ezimbili zomtjhini khona zizakusebenza kuhle, neemayini.
Iimfundo ngabantu nezehlalakuhle. Ukufunda imikghwa yabantu khona uzakukghona ukubarhelebha. Ukusebenza nokuthuthukisa abantu (i-Psychology nebandulo lamakghono wokuphila), iimfundo ezihlukeneko zekolo (indoda yesonto nomfundisi), umlando, isifundo sephasi nokobana kungani abantu bahlala emadorobheni (i-geography), ukufunda ngetjhebiswano hlangana nabantu (i-sociologist), isifundo sabantu bakade neenlwana (i-Archaeology).
UmThetho, isayensi yamajoni nokuvikeleka (i-military science and security). Ukutjheja ukuphepha nokuvikeleka kwabantu nobulungiswa enarheni. Amapholisa, amagqwetha nabatjhutjhisi, imisebenzi yokulungiswa kokuziphatha, ukulandela ibizelo lemasotjeni (amajoni, amajoni wemanzini, amajoni wemmoyeni).
Amasayensi wezamaphilo nemisebenzi yezokuhlalisana. Ukurhelebha abantu ngokutlhogomela ukuphila kwabo emzimbeni nakwezengqondo kanye nokuphila kuhle. Ukukhandela amalwelwe, ukuphuhlisa zamaphilo, ukutlhogomela abantu abagulako, ubunese, abarhelebha ema-ambulensini, amabizelo wezokwelapha, zehlalakuhle.
Ukusebenza ngeembalo ukurarulula imiraro, ukusebenza ngamakhompyutha ukurekhoda ilwazi nokusebenza ngezinto eziphilako. Iimfundo zekhompyutha, osebenza ngeembalo, ibhayoloji (okusifundo seentjalo neenlwana).
Ukutlama nokwakha izinto.
Ukutlama nokugwala imakhiwo njengaku-architecture, ukwakha izindlu, ukwakha indlela namabhrorho, ukutjhubhela imakhiwo.
Irhunyezo leenkareko
Ama-Ofisi wamaPhrovinsi womNyango wezabaSebenzi
AmaSentha wezabaSebenzi womNyango wezabaSebenzi
<fn>nde_Article_National Language Services_Umtlolo wokugcina.txt</fn>
Umtlolo wokugcina
INDLELA YOKWENZA NEKAMBISO YEZAMANDLA WEENSEBENZI
IMIBANDELA YOMSEBENZI OWENZELWA ABANTU NOMGOMO NGEMITHOMBO YAMANDLA WABANTU NEKAMBISO YAKHONA
OKUNGAPHAKATHI
ISINGENISO
Ihlathululo
Ikambisolawulo Evamileko
Amathuba Womsebenzi
IHlelo Lokuqalelela Ababedimeke Amathuba
Imibandela Yokulinganiswa Nokulungisa
Amatjhuguluko
IMBADALO
Isingeniso
Ihlelo Lomrholo Nelokulinganiswa Kobuhle Bomsebenzi Womuntu
IsiKwama SokuBekela
IsiKhwama seMali Yokwelatjhwa
Ibhonasi Yomnyaka
Imali Yesibonelelo Samahlalo, Sokudla Nesamakhambo
Irejista Yokuzibika Emsebenzini
Imali Yesibonelelo Sokubambela Umsebenzi
ILIFU
Ikambisolawulo Evamileko
Ilifu Yokuphumula
Ilifu Yokusebenza Iminyaka Eminengi
Ilifu Yamagulo
Ilifu Yokuyokubhebhula
Ilifu Yokufunda
Ilifu Ekhethekileko/Yokuqala Zomkhaya
Ilifu Engabhadalwako
UKUTHOLAKALA KWABASEBENZI
Ukufunwa Nokukhethwa Nokubekwa Eenkhundleni
Amatorho.
UKUSETJENZISWA KWABASEBENZI
Ukutransferwa Kwabasebenzi
Ukuthunywa Komunye Umsebenzi
Ukuphakanyiswa Esikhundleni Nokubambela
UKUTHWASISWA NOKUTHUTHUKISWA
Iimfundo Zomsebenzi
IHLELO LOMFUNDALIZE
Umnqopho
Inani Lemali Yomfundalize
Ukwaziswa Ngemifundalize
Abalungele Ukubawa Umfundalize
Ukuhlolwa Kwababawi Bemifundalize
Imibandela Yokusebenzisa Umfundalize
Amagadango Wokuchibiyela
Okungakavami Namatjhuguluko
Ihlelo Leenkoloyi
Ihlelo Lesibonelelo Seenkoloyi
AMAHLALO/IZINDLU
Ikambisolawulo
Ihlelo Lesibonelelo Sezindlu
OKHUNYE
Isikhathi Somsebenzi
Indlela yelembatho
Ukwenza Umsebenzi Wangaphandle Obhadalelwako
Ukuba Lilungu Emabhodini namkha Emikhandlwini Ephetheko
Isifuba, Ukukhulumisana Neembikiindaba kunye Nemibiko Yeembikiindaba
Ukuba Lilungu Eenhlanganweni Zekghonolwazi
Ukuthatha/Ukuvunywa Kwezipho
Iinthuthi
Ukuziqotjha
Izinga Lomsebenzi
Amaholideyi womPhakathi nawomThetho
ISIKO LOKUKHALIMA NEKAMBISO YOKUZWAKALISA IINLILO NOKULAMULA IMIBANGO
Isiko Lokukhalima Nekambiso Yakhona
Ikambiso Yokuzwakalisa Nokulalelwa Kweenlilo
UKUDILIZWA EMSEBENZINI NOKUPHELELWA MSEBENZI
Isingeniso
Ihlathululo
Amagadango Ekufuze Alandelwe
Amagadango Wokukhandela
Ukwazisa Nokubonisana
Bakhethwa Njani Abasebenzi Abathintekako
Ukukhulumisana Nabasebenzi Abathintekileko
Isibuyekezo
Imbadalo Yokulilisa Abadilizwa Emsebenzini
ISINGENISO
IHLATHULULO
Kizo zoke iintatimende zoMgomo, imiThetho, imiThetholawulo neZaziso, amagama alandelako la azakutjho lokhu okulandelako, ngaphandle-ke kokuthi kutjhiwo nakatjho okuhlukileko:
UMTHETHO" Utjho umThetho wezamaNzi (198 ka-1997) njengokutjhugululwa kwawo, namkha omunye umThetho owujamiselelako;
UKUZIQOTJHA" Kutjho ukulova emsebenzini nankha ukulova emsebenzini amalanga alandelane ngaphandle kwesizathu esizwakalako namkha imvumo esemthethweni;
UMRHOLO ONZINZILEKO" Utjho umrholo wamambala onzophileko nonzinzileko orholelwa wona ngaphandle kwezinye iimbonelelo zangeqadi, namabhonasi nobunye ubuhle bangeqadi obuthola ngokusebenza kwakho umsebenzi owusebenzako;
IBHODI" Itjho IBhodi yezamaNzi yeKangala njengokujanyiswa kwayo mNyango wezamaNzi nezamaHlathi;
INYANGA YEKHALENDA" Itjho isikhathi esibalwa ukusukela ngelanga lokuthoma lenyanga nanyana ngiyiphi eenyangeni zomnyaka ezilitjhuminambili, ukuyokufika elangeni lokuphela layo;
ISIKHULU ESIPHETHEKO" Sitjho umuntu okhethelwe ukuphatha isikhundla sesiKhulu esiPhetheko eBhodini yezamaNzi yeKangala;
UMPHATHI WOMNYANGO" Utjho umsebenzi weBhodi yezamaNzi yeKangala oqatjhelwe isikhundla sobumenenjari njesikhulu esingamele umnyango loyo namkha iphiko lebhiziniselo;
I-DWAF" Itjho umNyango wezamaNzi nezamaHlathi;
UMSEBENZI" Utjho nanyana ngubani oqatjhelwe isikhundla somsebenzi wasafuthi ovunyelwe yiBhodi yezamaNzi yeKangala, futhi osebenza ngokwemibandela ebekwe ngiyo iBhodi yezamaNzi yeKangala;
UMJAMELI WABASEBENZI" Utjho iyuniyoni yabasebenzi nanyana ngiyiphi namkha nanyana ngiyiphi ihlangano yezabasebenzi yangnaphandle enamalungu amanengi ngokwaneleko hlangana nabasebenzi beBhodi yezamaNzi yeKangala;
UMQATJHI" Utjho iBhodi yezamaNzi yeKangala;
UBULILI" Nanyana kukuphi eencwadini namkha emitlolweni yeBhodi le la kukhulunywa khona ngomuntu, kutjhiwo omduna nomsikazi, ngaphandle-ke kokuthi kutjhiwo bunqopha ukuthi kutjhiwo umuntubani;
IGREYIDI" Itjho inomboro etjengisa isikhundla somsebenzi nasilinganiswa nezinye iinkhundla zomsebenzi erherhweni lesijamiso somsebenzi seBhodi yezamaNzi yeKangala ngokwehlelo lokulinganiswa kweenkhundla zomsebenzi iJob Evaluation System;
ISIKHWAMA SEMALI YOKWELATJHWA" Sitjho isiKhwama seMali yokweLatjhwa iBhodi yezamaNzi yeKangala esihlelele abasebenzi bayo njengobunye bobuhle ebenzela abasebenzi bayo;
ISIKHATHI SEMBADALO" Umrholo onzinzileko ubalwa ngenyanga yekhalenda epheleleko, kodwa imbadalo ye-overtime ibalwa ifake noSonto oza ngaphambi komhlaka 15 wananyana ngiyiphi inyanga;
UMRHOLO OPENTJINELWAKO" Utjho umrholo onzinzileko kunye nengcenye yemali iBhodi eyiphoselela umsebenzi esiKhwameni sokuBekela;
UMGOMO" Utjho yoke imithetho nemithetjhwana, ikombandlela, izalelo, iimvumelwana kunye nemiyalelo ekhutjhwa yiBhodi namkha abaPhathi kobanyana umsebenzi uzokukhamba kuhle nangendlela elungileko eBhodini yezamaNzi yeKangala;
IPAHLA" Itjho yoke ipahla ejamileko negugekako yeBhodi yezamaNzi yeKangala, sekubalwa nalo loke ilwazi nanyana litlolwe ngesandla nanyana ligadangiswe ngomtjhini, nanyana lisediskini yekhomphiyutha, nanyana lisekhomphiyutheni ngokwayo nanyana lisefilimini;
ISIKHWAMA SOKUBEKELA" Sitjho isiKhwama sokuBekela seBhodi yezamaNzi yeKangala njengoba sirejistarwe eBhodi yezeeMali nemNyangweni wezeNgeniso;
IMBADALO" Itjho umrholo onzinzileko, iimali zeembonelelo, amabhonasi kunye nobunye ubuhle bangeqadi obutholakala emsebenzini umsebenzi abuthola bunqopha namkha ngenye indlela njengendlela yokubhadalelwa umsebenzi awenzako;
ILANGA LOKUTHATHA UMHLALAPHASI" Litjho ukuphela kwenyanga umsebenzi ahlanganisa ngayo iminyaka yokuthatha umhlalaphasi,, abe alungele ukuthola iimfanelo ezitholwa ngabathethe umhlalaphasi ngokwemiThetho yomhlalaphasi yeBhodi yezamaNzi yeKangala;
ISIKHATHI SOMSEBENZI" Sitjho isikhathi esithileko selanga umuntu ekufuze abe semsebenzini ngaso, ngokwahlukahluka kwamakoro ngamakoro womsebenzi.
ISINGENISO
IKAMBISOLAWULO EVAMILEKO
IBhodi yezamaNzi yeKangala izibophelele ngomthetho wekambisolawulo wokungabandlululi abantu ngokungakafaneli ngombala, ngobulili, ngekolelombono, ngobuqhwala namkha ngokhunye; ngalokho-ke inqophe ukusebenzisa lekambisolawulo ekusebenzeni kwayo ngemithombo yamandla wabantu:
Ubudlelwana obuhle ekutlameni nekusetjenzisweni komgomo.
Ukwakhiwa nokunzinziswa kweendlela zokuthintana ezihle nezinepumelelo.
Imirholo emihle, namathuba amahle wokuthwasela umsebenzi nawokukhutjhulwa emsebenzini, njalo njalo.
Ubudlelwana obuhle nabajameli babasebenzi.
Ukwakha nokubambelela ekambisweni ehle nelungileko yezokukhalima neyokutjheja iinlilo ngokuhlonipha imithetho yezabasebenzi neemvumelwana ezihlanganyelweko.
Ukuba nabasebenzi abaneleko abanelwazi nelimuko elifunekako nabazimiseleko ukusebenza ngesibopho sokuziphendulela ekuphumeleliseni iminqopho yeBhodi.
Ukurarulula imiraro ngokukhulumisana, nangokuhlanganyela ekubonisaneni nangokuvumelana la koke la kukghonakala khona ngaphandle kokukhisimeza isithunzi seBhodi.
Ukwakha umoya omuhle wokuthembana nokuvulelana iimfuba kibo boke abasebenzi nabaphathi.
Ukwakha isiko nomoya wokusebenza ngokuncama, nangokuzihlonipha, nangokuzikhuthaza kunye nangokubambisana kibo boke abasebenzi.
Ukuvulela boke abasebenzi amathuba wokuthwasiselwa umsebenzi nokuthuthukiswa amakghono wabo ngokupheleleko ngaleyindlela-ke babe lisizo khudlwana eBhodini nemphakathini abawusebenzelako.
UmThetho wezabaSebenzi ka-1995 (i-Labour Relations Act of 1995) ngeKomidi yemiSebenzi ekuPhilwa ngayo (i-Essential Services Committee), ikhombe ukuphakelwa kwamanzi ebantwini njengomsebenzi oqakathekileko ekuphilwa ngawo. IBhodi yezamaNzi yeKangala izakulinga ngawo woke amandla ukwenza iimvumelwana ezihlanganyelweko zokwenzela abantu/umphakathi ubuncani bemisebenzi eqakathekileko ekhonjwe njengemisebenzi ekuphilwa ngayo.
AMATHUBA WOMSEBENZI
Amathuba womsebenzi kinanyana ngisiphi isikhundla somsebenzi esivulekileko eBhodini yezamaNzi yeKangala anikelwa boke abantu abayizalisako imibandela efuneka esikhundlensi somsebenzeso. Nokho-ke nanyana kunjalo, ithuba lokuthoma lizakuvama ukunikelwa abasebenzi beBhodi ntanzi neZakhamu zeSewula Afrika ezazidimeke amathuba phambilini.
Ihlelo lokufuna nokukhetha abasebenzi lizakwenzelwa emkhanyweni nangendlela elungileko, kodwa-ke nokho ilwazi lomuntu siqu sakhe, njengesibawo somsebenzi, incwadi ehlathulula ubuyena neemfundo zakhe nelwazi lakhe (i-CV), nemibiko yecociswano lomsebenzi mathupha, nemitlolo yokulingwa komuntu kunye nemiphumela yokuhlolwa kwamandla wengqondo yakhe zizinto ezithathwa njengezinto ezisifuba. Lezi zizinto ezizakuvezwa kwaphela ngaphakathi kweBhodi, kilabo nakanjani ekufaneleko ukuthi bazi ngazo, ngokulandela imithetho elawula lokho.
Iinsetjenziswa ezisetjenziselwa ukuhlola nokulinganisa amandla wekghono lomuntu ekukhethweni komuntu olungele umsebenzi zizakuba ngezithembekileko nezilungileko, ezingakatjhigameli ncanye ngokwesiko namkha ngenye indlela.
4 IHLELO LOKULUNGISELA ABABEDIMEKE AMATHUBA
IBhodi yezamaNzi yeKangala izibophelele ngomthetho wekambisolawulo wehlelo lokulungisela ababedimeke amathuba elakhako nelinomnqopho.
Izakuhlonitjhwa ibe iqalelelwe itlhogeko yokufuneka kwabantu ababedimeke amathuba phambilini, abantu besifazi, nabaqhwalileko (malungana nokutholakala kwamathuba womsebenzi).
Ukuphakamisa nokukhuthaza ikambisolawulo yokuqalelela abantu ababedimeke amathuba phambilini, kuzakutjhejwa bona ntanzi abantu ababedimeke amathuba, kwaphela nakube umsebenzi ofunelwa umuntu loyo banefundo yawo efaneleko, noba/namkha banelwazi lawo ngokwaneleko, noba/namkha banekghono lawo, noba/namkha banelimuko lawo. Lokhu-ke nokho akutjho ukuthi abanye abantu abakavunyelwa ukuqatjhwa, kodwa kutjho ukuthi abantu ababedimeke amathuba phambilini kuzakutjhejwa bona ntanzi nakunesikhundla somsebenzi esivulekileko.
Nakufumaniseka ukuthi akatholakali umuntu ongavala iiskhundla somsebenzi hlangana nabantu ababedimeke amathuba (ngaphakathi nangaphandle kweBhodi), kodwa sekunomunye osele avele asebenza eBhodini yezamaNzi yeKangala osele abonakele anamandla wekghono lokuvala isikhundleso ngemva kokuthwasiswa, kungakhethwa omunye umuntu wangaphandle ongaje abambe isikhundleso kwesikhatjhana namkha ngekontraga, bekube mhlazana loyo okhonjelwe ukuthwasiselwa umsebenzi loyo aqeda ukuthwasiswa, bese kungena yena-ke kileso isikhundla.
IBhodi yezamaNzi yeKangala izakuthatha amagadango wokuqinisekisa ukuthi abantu esele vele basebenza kiyo banikelwa amathuba wokufunda nokuthwasela umsebenzi, bakhuphule iimfundo zabo zelwazi lomsebenzi ezizabenza bakhule bakghone ukuthola iinkhundla ezingcono khona eBhodini ngokwelwazi nekghono lamandla wabo lomsebenzi, kuye-ke ngokuthi zikhona na iinkhundla ezifaneleko abangafakwa kizo ngesikhatheso.
IBhodi yezamaNzi yeKangala izakuvulela abantu bayo amathuba wokukhula ngebizelo labo la kukghonakala khona, kobanyana abantu ababedimeke amathuba phambilini bazokwazi ukuthola amathuba wokuthola ilimuko, ngaleyindlela-ke bakghone ukuphakanyiselwa eenkhundleni zomsebenzi eziphezulu.
IMIBANDELA YOKULINGANISWA NOKULUNGISA
Ukutjhiyana kwemirholo, isikali somrholo nayo yoke eminye imibandela esebenza ngembadalo kubekwa ngendlela engabandlululiko. Kumugomo weBhodi yezamaNzi yeKangala ukurholela nanyana ngubani emsebenzini othileko umrholo olingana newezinye iindawo emsebenzini ofanako, ngokunjalo athole nabo boke obunye ubuhle obukhambisana nomsebenzi loyo ngokufanako nangokulinganako nakezinye iindawo emsebenzini ofanako la kusebenza khona iBhodi yezamaNzi yeKangala kunye neenkhundleni ezifanako ngaphakathi kwayo.
Iinkhundla zomsebenzi ziphiwa amagreyidi ngendlela esetjenziswa nevumeleke ilizwe loke, ngokuqala ukuthi umuntu osesikhundleneso wenzani nokuthi unamandla wokuthatha iinqunto ukufikaphi. Ihlelo lokugreyida iinkhundla zomsebenzi elibizwa ngokuthi yi-HAY Grading System lona hlelo elisetjenziswa yiBhodi yezamaNzi yeKangala njengehlelo langokomthetho lokulinganiswa kweenkhundla zomsebenzi.
Zoke iindawo neensetjenziswa , njengeendawo zokuzigedla, izindlu zokuphumulela kunye nezindlu zokuhlala zitholakala kibo boke abasebenzi. Nakube kukhona la kufuze kusetjenziswe khona imibandela ethileko ngenca yobukhulu bendawo ngokwayo, njengobukhulu beromu, imibandela leyo izakusetjenziswa ngokwamagreyidi nangokwamandla wemali kwaphela.
Boke abasebenzi bavumelekile ukuthi bangajoyina nanyana isikimu namkha isikhwama seemali iBhodi yezamaNzi yeKangala esenzele abasebenzi bayo, njengesiKhwama seeMali sokuBekela nje, nesiKhwama seeMali zokweLatjhwa, nehlelo lokusizwa ukuthola indlu, njalo njalo, ngokulawulwa mithetho yesikhwameso namkha isikimeso ngemithetho yeBhodi.
AMATJHUGULUKO
ImiThetho le inganande itjhugululwa namkha ingezelelwe ngokukhulumisana, ngokubonisana nangezaziso ezitlolwe emabhodini wezaziso weBhodi yezamaNzi yeKangala. Abasebenzi abazasolo basebenza eBhodini le emveni kobana sekwenziwe amatjhuguluko namkha kufakwe iingeelelo ezinjalo kuzakuthathwa ukuthi bayavumelana namatjhuguluko anjalo wemioThetho.
ImiBandela yomSebenzi le, nemiThetho nemiThetjhwana izakuthatha ukuthi ingezelelwa phezu kwemithetho engakatlolwa yeBhodi yezamaNzi yeKangala noba/namkha yabasebenzi bayo, ngalokho-ke kufuze bona ifundwe ndawonye nemibandela esebenza phezu kwabasebenzi beBhodi yezamaNzi yeKangala njengoba itholakala emiThethweni ehlukahlukeneko.
IMBADALO
ISINGENISO
Lapha kusetjenziswa umthetho wekambisolawulo ngaphandle kokuphambuka.
Kulandelwa ikambiso yokuthi "umuntu akabhadalelwa isikhathi angakasisebenzi".
IHLELO LOMRHOLO NELOKULINGANISWA KOBUHLE BOMSEBENZI WOMUNTU
a. kulandela ikombandlela/umlayelo weBhodi;
c. kukhulumisana neenhlangano ezijamele abasebenzi ngeenkundla zokukhulumisana njengokweemvumelwana zokusebenzisana;
d. kulandela imikhambo nendlela yeemakethe;
e. kuqala ukuthi umsebenzi ngamunye usebenza njani.
Ubuncani bomrholo womuntu uzakubekwa liphiko lezabasebenzi iBhodi yezamaNzi yeKangala ekilo, kanti nemikhawulo yalokho izakubekwa ngiyo iBhodi.
Boke abasebenzi bazakurhola ngenya. Umrholo womuntu uzakufakwa ebhanga yomunye nomunye umsebenzi.
Imbadala namkha umrholo womuntu uzakuba sifuba hlangana komsebenzi neBhodi yezamaNzi yeKangala, ngalokho-ke umrholo womuntu asoze watjelwa omunye umuntu ngaphandle kwabantu abawufunela ukwenza umsebenzabo.
Ukukhutjhulwa komrholo ngomnyaka ebaphathini beenkhundla eziphakemeko (i-HAY points ye-392+) kuzakubekwa yiBhodi, ngokuqala ukuthi umphathi ngamunye usebenza njani njengokwesivumelwana seKontraga yokuSebenza esenziwa umphathi ngamunye nakaqatjhwako. Imininingwana yekontraga, enganande itjhugululwa ngokubonisana nomsebenzi ngnamunye, ihlathululwa esiHlomelelweni somGomo lo.
ISIKHWAMA SOKUBEKELA
Kukatelelekile ukuthi boke abasebenzi beBhodi yezamaNzi yeKangala abangaphasi kweminyaka ema-60 babe malungu wesiKhwama sokuBekela seBhodi le, begodu ubulungu besikhwamensi buzakukhamba ngemiThetho yasoisKhwamesi.
Umsebenzi oqatjhwa selangaphezulu kweminyaka ema-60 angeze aba lilungu lalesisiKhwama sokuBekela seBhodi yezamaNzi yeKangala.
Boke abasebenzi beBhodi yezamaNzi yeKangala iminyakabo yokuthatha umhlalaphasi ma-60 weminyaka.
Akunamali umsebenzi adoselwa yona emrholweni kobana iyokuphoselwa esiKhwameni sokuBekela, kodwa iBhodi iphosela ama-20 wamaphesente womrholo opentjhinelwako womsebenzi.
Umsebenzi nakalisa umsebenzi unikelwa ingcenye yakhe yemali ephuma esikhwamenesi, anikelwe godu nengcenye ebeyiphoselwa yiBhodi kunye nemalinzalo emfaneleko, ngokwemiThetho yaso isKhwamesi.
IBhodi yezamaNzi yeKangala ilawulwa yiBhodi yabaPhatheli abamalungu weBhodi yezamaNzi, nabebandla labaphathi, nabajameli babasebenzi njengoba kusitjho imiThetho yesiKhwama sokuBekela yeBhodi yezamaNzi yeKanngala.
IsiKhwama sokuBekela seBhodi yezamaNzi yeKangala ilawulwa mPhathi okhethwe ngiyo iBhodi.
Umuntu othethwe emnyangweni wombuso namkha ehlanganweni esambuso uzakukhetha ukuthi uyayithatha na imali ekufuze iye ngakuye, edluliselwa esiKhwameni sokuBekela seBhodi yezamaNzi yeKangala, kanti godu uzakunikelwa neminyaka yokusebenza engezelelweko njengoba izakubalwa ibekwe zizazi zeembalo zetjhorense zesiKhwama sokuBekela seBhodi yezamaNzi yeKangala.
Elinye nelinye ilungu kufuze bona liveze ubufakazi beminyaka yalo yobudala, nebokuthi litjhadile namnkha alikatjhadi, nebemininingwana yabantu abangaphasi kwalo namkha abaziindlalifa zalo, nalijoyina isikhwamesi; lokhu-ke kutjho ukuthi mhlazana lithoma ukusebenza eBhodini yezamaNzi yeKangala. Ilungwelo kufuze lisibikele isiKhwama nakuba namatjhuguluko enzekekako engemininingwana leyo, kanti godu kufuze nokobana liveze nemininingwana abaPhatheli abanganande bayifuna kilo.
ISIKHWAMA SEMALI YOKWELATJHWA
IBhodi yezamaNzi yeKangala inesiKhwama seMali yokweLatjhwa esenzele boke abasebenzi bayo, ngalokho-ke kukatelelekile ukuthi boke abasebenzi babe malungu wesikhwamesi.
Ngiso ngokwaso isikhwamesi esibekako ukuthi ilungu ngali liphosela malini kiso, nokuthi ilungu ngalinye lisizakala kangangani ngaso, hayi iBhodi yezamaNzi yeKangala.
IBhodi yezamaNzi yeKangala kunemali ephekisa ngayo abasebenzi bayo emalini ephoselwa esiKhwameni seMali yokweLatjhwa; ukuthi ibaphekisa ngamalini abasebenzi bayo kilemali enje, kubeka yona ngokwayo iBhodi.
IBhodi yezamaNzi yeKangala angeze iphosele imali yokwelatjhwa kesinye isikhwama sezokwelatjhwa ngaphandle kwalesi ezikhethele sona yona.
IBhodi yezamaNzi yeKangala izasolo iyiphosela imali ephekisa ngayo umsebenzi wayo olilungu lesiKhwamesi ngitjho nanyana ilungwelo selithethe umhlalaphasi; kodwa-ke lokho kwenzeka kwaphela nakube ilungwelo lihlala lililungu lesikhwameso ngitjho nanyana selithethe umhlalaphasi, futhi lisolo nalo liphosela yalo ingcenye yemali esikhwameneso ngitjho nanyana selithethe umhlalaphasi njalo.
Lekambiso esiyiveze ku-2.4.5 ngehla isebenza ngitjho nanyana umuntu athethe umhlalaphasi ngenca yokugula namkha ukuqhwala.
Ikambiso esiyiveze ku-2.4.5 ngehla godu isebenza nemuntwini othethene nelungu lesikhwama, isebenze nebantwaneni babo ngemva kobana umuntu loyo selabhubhile, ngokulnadela imithetho yesiKhwama seMali yokweLatjhwa, kuye-ke nangokuthi loyo oseleko obekathethene nelungwelo yena usaragela phambili ngokuphosela ingcenye yemali ekufuze ayiphosele esikhwamenesi.
Boke abasebenzi abasebenza unomphela eBhodini yezamaNzi yeKangala bathola iTjhoresne yabaSebenzi ngokwemiThetho elawula iBhodi le. Ngiyo iBhodi ethwala iindleko zetjhorense le ngokupheleleko.
Nokho-ke iTjhorense le umuntu akasayitholi nasele athokoze umsebenzi namkha nasele aphumile emsebenzini lapha eBhodini.
ITjhoresene yabaSebenzi le izakuphathwa ilawulwe yiBhodi yabaPhatheli yesiKhwama sokuBekela seBhodi yezamaNzi yeKangala. Imibandela yalokhu-ke ikhambisana nokubuyekezwa namatjhuguluko anande enzeka kezamatjhorense.
Woke amalungu wesiKhwama sokuBekela seBhodi yezamaNzi yeKangala asizwa nangeHlelo lakaMasingcwabane.
ImiThetho ithi iHlelo lakaMasingcwabaneli libhadala imali ethileko yeendleko zesingcwabo nakube:
kunomsebenzi obhubhileko;
umsebenzi ubhujelwe mkakhe;
kubhubhe umntwana namkha omunye womndeni obhalisiweko ehlelweni lakamasingcwabaneli.
IBHONASI YOMNYAKA
Omunye nomunye umsebenzi osebenza unomphela nakaqeda omunye nomunye umnyaka asebenza ubhadalwa ibhonasi elingana nomrholwakhe wenyanga (sekubalwe nesikhathi sokulingwa emsebenzini).
Ibhonasi yomnyaka ibhadalwa qho umuntu nakaqeda omunye nomunye umnyaka angenile emsebenzini eBhodini yezamaNzi yeKangala le, kanti-ke ibhonasi leyo ibalwa ngomrholo womuntu onzinzileko; ibhonasi yomuntu iphoselwa ebhanga lapho abhanga khona, ngemva kwelanga ephume ngalo.
Umthelo odoswa ebhonasini yesikhathi umuntu asisebenzileko udoselwa futhi emrholweni womuntu ngenyanga, kobanyana kungazokuba nomthelo odoswako ebhonasini nakufika isikhathi sebhonasi.
Umsebenzi onesikhathi esingaphezulu kweenyanga ezilitjhumi-nambili asebenza ubhadalwa ibhonasi elingana nesikhathi asisebenzileko nakube uphuma emsebenzi ngenca yokhunye kwalokhu okulandelako:
Ukufa
Ukuthatha umhlalaphasi wobudala (ngesikhathathi esifaneleko namkha wangaphambi kwesikhathi)
Ukuqhwala
Ukuthokoza umsebenzi
Ukuqotjhwa
Ukudilizwa.
Umthetho uthi basebenzi abangekho eenkhundleni zokuphatha kwaphela abavunyelwe ukubhadalwa i-overtime; lokhu-ke kutjho ukuthi basebenzi abaseenkhundleni ezingaphasi kwe-392 HAY.
Ukusetjenzwa kwe-overtime kufuze bona kuvunyelwe ngabaphetheko ntanazi ngaphambi kobana ingasetjenzwa, ngaphandle-ke kokuthi kube yinto erhabekileko nevela ingakalindeleki.
Yoke i-overtime esetjenzwako kufuze bona ibhalwe erejisteni yokuzibika emsebenzini, futhi kufuze nokuthi ithole imvumo nembadalo yakhona.
Umuntu nakasebenze i-overtime ngoSonto namkha ngeholideyi ubhadalwa ngokubuyelelwe kabili (X2) kinalokho avame ukukubhadalwa emrholweni wakhe ojayelekileko, ngaphandle-ke kwesikhathi umuntu asisebenze vele asetjhifini njengoba kuzakuhlathululwa ngenzasapha.
IMALI YESIBONELELO SAMAHLALO, SOKUDLA NESAMAKHAMBO
Ibhodi yezamaNzi yeKangala iyamupha amalalo umsebenzi ekufuze bona ayokulalala ngaphandle akhambe ngomsebenzi.
Indawo umuntu azakulaliswa kiyo kuzakulingwa ngamandla woke ukuthi ilingane nezinga lesikhundla umuntu akiso, ngokubona komPhathi weomNyango umuntu loyo angaphasi kwawo.
Ngaso soke isikhath8 kufuze bona kutholakale imvumo ntanzi yokulalisa umuntu ngaphandle nakakhambe ngomsebenzi, futhi abaPhathi bemiNyango ngokwahlukana kwayo ngibo abazakubalwula ukuvunyelwa kwamalungiselelo anjalo, ngokuqala imibandela eku-2.9.2 ngehla nokuthi iimali zikhona na..
Umsebenzi olala ngaphandle ngomsebenzi kufuze:
abuyiselwe imali ayisebenzisele ukudla neenselo ezibulula nakalele ngaphandle asemsebenzini njalo imali azayidla phambili angakalindeli; kufuze ayibawe imali enjalo.
Umsebenzi oyokusebenza ngaphandle kufuze bona athole imadlana azayidla nakalapho azabe asebenzela khona nakube uzabe asendaweni ewela ngaphandle kwala avame ukusebenzela khona.
Umsebenzi nakafunako angazikhethela indawo yangeqadi angayokulala kiyo, bese nakabuyako abawe ukubuyiselwa imali ayisebenzisele lokho, ngokwekambiso yeBhodi; kodwa-ke nakakwenzako lokho uzenzela yena ngesiyena, ngaphandle kwesibopho seBhodi. Ibhodi yezamaNzi yeKangala ayinasibopho seendleko zamalalo nezokudla la umsbeenzi azenzele khona wakhe amalungiselelo wamalalo.
Imali umuntu angabuyiselwa yona ekukhulunywa ngayo kuk-2.9.6 ngehla ngeyokulilisa umuntu loyo ngemadlana angabe ayisebenzisile ekuzifuneleni indawo yamalalo, ngalokho-ke akusimali ekufuze bona umuntu ayithathe njengemali engezelela umrholwakhe. Umuntu nakangatholakala adlala ngalobubuhle enzelwa bona msebenzi angahle emukwe lelilungelo lobuhle langeqadi.
Umsebenzi ekufuze akhambe aphume ayokusebenzela endaweni esetjenzelwa liziko akilo kufuze bona azalise amaforomu amnikela imvumo yokuyokusebenza lapho, adluliswe ngosikhulu sakhe namkha omPhathi womNyango asebenza ngaphasi kwawo, ngaphambi kobana akhambe; amaforomu lawo-ke abizwa ngokuthi ma-Trave; Authorisastion Forms. Kufuze bona amaforomu lawo avunyelwe abe adluliswe siKhulu esiPhetheko namkha umuntu onikelwe amandla wokwenza njalo.
Iforomu elizalisiweko lemali yokusizwa ngeendleko zokudla umuntu nakasebenza ngaphandle kufuze bona liqobotjhelwe eforomeni lokukhamba nakube umsebenzi okhambako loyo ufuna ukufuna nemali azayisebenza nakazabe akhambile njalo.
Imali umuntu anikelelwa ukuyisebenza nakasekukhambeni ngomsebenzi izakunande ibuyekezwa ukuthi kufuze ibe yimali engangani,, kanti-ke ilawulwa yiBhodi.
Abasebenzi abaya eendaweni ngokuyokufunda njengengcenye yehlelo labo lokuthuthukiswa emsebenzini njengoba kuhlele iBhodi yezamaNzi yeKangala bazakulawulwa ngomgomo wehlelo elinjalo nangemibandela ekhambisana nomgomo wehlelo lokuthuthukiswa emsebenzini.
Woke umsebenzi otlolelwe incwadi watjelwa ukuthi abe ku-standby uyabhadalelwa ukuba kwakhe ku-standby.
Abasebenzi abasebenza amatjhifu bazakubhadalwa imali yokusebenza amatjhifu ezakubalwa ngalendlela elandelako:
Umuntu osebenze itjhifu yangemva kwamadina ubhadalwa amaphesente amane (4%) womrholo wakhe awurhola nge-awa, bese kuthi umuntu osebenze ebusuku abhadalwe amaphesente abunane (8%) womrholo wakhe awurhola nge-awa.
Nokho-ke itjhifu yemini yona ayinamali engezelelweko ebhadalelwa yona.
IREJISTA YOKUZIBIKA EMSEBENZINI
Kuzakuba nerejista yokuzibika emsebenzini ezakutlikitlwa ngibo boke abasebenzi.
Umsebenzi osebenza umsebenzi osancwadi kufuze bona azibike emsebenzini ngokuzalisa irejista, ekufuze bona iqalwe ihlolwe mphathi wakhe qho ngeveke, namkha azibike ngokukloga ngomtjhini.
Boke abasebenzi abasebenza amatjhifu kunerejista ekufuze bona bayitlikitle.
Umsebenzi wamatjhifu uzakwenziwa ngokulandela irherho lamatjhifu elitloliweko kenye nenye iplanti.
IMALI YESIBONELELO SOKUBAMBELA UMSEBENZI
Umsebenzi obamba isikhundla esiphakemeko kunesakhe isikhathi esidlula amatjhumi amathathu wamalanga ngasikhathi sinye, kufuze athole imali eesibonelelo sokubambela umsebenzi.
Nanyana kukunini umuntu nakufuze ayokubambela emsebenzini, kufuze bona thome ngokuzalisa iforomu lokubambela isikhundla esiphezulu kunesakhe, lidluliswe sikhulu esifaneleko, ngaphambi kobana umuntu loyo angathoma abambe isikhundla ekufuze abambele kiso omunye.
Naye umsebenzi oyokubamba isikhundla esiphezulu kunesakhe kufuze bona atlolelwe incwadi emazisa ngalokho ngaphambi kobana angathoma ukubamba esikhundleni safunelwa soneso.
Umuntu obambeleko ubhadalwa I-7,5 % yomrholwakhe wenyanga ngesilinganiso segreyidi umuntu ayokubamba kiso.
Nakube umuntu ubambe esikhundleni sesiKhulu esiPhetheko, umuntu loyo uzakubhadalwa imali eyi-7.5 % yomrholo onzinzileko ovunywe nguNgqongqotjhe.
IKAMBISOLAWULO EVAMILEKO
Nakube kukhona la kungavunyelwana khona malungana nobuhle umuntu ekufuze abuthole ngelifu, igama leBhodi yezamaNzi yeKangalakuzakugcina lona. Ibhodi yezamaNzi yeKangala izakubona ukuthi indaba enjalo iyisebenza njani, kodwa-ke nalapho iBhodi kufuze bona iyizalise imibandela yomThetho oLawula Iindlela zokuSebenza nokuPhatheka kwabaSebenzi, izalise nobuhle obubalwa mthetho lo, ekufuze benzelwe abasebenzi.
Abasebenzi abaselifini abakavunyelwa ukwenza omunye umsebenzi obhadalelwako wangaphandle, ngaphandle-ke kokuthi bathome ngokuthola imvumo yokwenza njalo esiKhulwini esiPhetheko, namkha emuntwini othunywe ukwenza umsebenzi onjalo.
Ngaphandle kwelifu yamagulo neyokubhebhula, woke amanye amalifu anikelwa ngokuqalelela iintlhogeko zomsebenzi ngesikhatheso. Ngalokho-ke nanyana kukunini iBhodi ingambiza umuntu asekhaya ukuthi abuye.
Umuntu oselifini akakwazi ukubuyela emsebenzini kungakapheli ilifakhe, ngaphandle-ke kokuthi avunyelwe yiBhodi ukwenza njalo.
Umsebenzi obhalelwa kubuya emsebenzini ilifakhe seyiphelile ngaphandle kwesizathu esizwakalako, angakatholi nemvumo yokuhlala angabuyi ngesikhathi ekufuze abuye ngaso uzakuhlawuliswa; ukuhlawuliswa kwakhe kuzakulandelwa ikambiso epheleleko yokubiza ikundla yokulalela igwebe umsebenzi onecala.
Umsebenzi angeze avunyelwe ukuthokoza umsebenzi aselifini, futhi akunalifu, ngaphandle kwelifu yamagulo umuntu angayithatha ngesikhathi sokuthokoza umsebenzi.
Akunamsebenzi ozakuqotjhwa emsebenzini aselifini esemthethweni.
Nakube umsebenzi unamalanga welifu akweledwa wona ngenca yelifu ekatelelekileko, zoke iimbawo zelifu zangomuso zizakuqalwa ngasinye ngasinye, esinye nesinye siqalwe ngobusona.
La kukhulunywa khona ngamalanga welifu encwajaneni le, kuzabe kutjhiwo amalanga wekhalenda, ngaphandle-ke kwala kutjhiwo khona ukuthi kutjhiwo okuhlukileko.
Ilifu yabasebenzi ihlukaniswe ngamakoro alikhomba:
Ilifu Yokusebenza Iminyaka Eminengi
ILIFU YOKUPHUMULA
Umzombe welifu uthoma ngelanga umsebenzi athome ngalo ukusebenza eBhodini yezamaNzi yeKangala, ngokulandela imibandela eku-3.2.2 neku-4.1.14.
ILifu yokuPhumula amalanga wayo abuthelelana kenye nenye inyanga umuntu ayiqedileko asebenza, ngesilinganiso secezu linye kalitjhumi-nambili (i-1/12) seembonelelo ezisebenza killoyo umsebenzi. Malungana nalokhu-ke, inyanga yinye umuntu ayiqede asebenza ithathwa njengenyanga umuntu athome nayo phasi ukusulela ngelanga lokuthoma, ukuyokufika elangeni lokugcina lomsebenzi lenyanga leyo.
Qho umuntu nakaqeda iinyanga ezilitjhuminambili ngokulandelana asebenza eBhodini yezamaNzi yeKangala le uzakuthola ilifu etholwa kanye ngomnyaka.
Ilifu yabasebenzi abasebenza unomphela eBhodini le izakubalwa ngalindlela:
Amaphuzu we-HAY angaphasi kwe-392 enza amalanga wekhalenda amatjhumi amabili-nahlanu ngeenyanga ezilitjhumi-nambili .
Ilifu ephunywa ngomnyaka umuntu kufuze enze isibawo sayo kusasele amalanga alitjhumi-nane ubuncani bakhona, ngaphambi kobana ayithome. Ilifu enjalo izakuqalwa mPhathi womNyango loyo la kusebenza khona umsebenzi loyo ukuthi ilungile na ngesikhatheso, ngokuqala iintlhogeko zeBhodi zangesikhatheso. Ibhodi yezamaNzi yeKangala inelungelo lokubawa umsebenzi ukuthi ilifakhe ayithathe ngelanga elilungele yona iBhodi le.
Umuntu angalelwa ukuthatha ilifu ngenca yobujamo bomsebenzi. Nakube kuyenzeka umuntu alelwe ukuthatha ilifu, iphuzu eliku-3.2.7 ngenzasapha kusafuzile nokho ukuthi liqalelelwe.
Boke abasebenzi kufuze umsebenzi ngamunye athathe ilifu yamalanga alitjhuminambili ubuncani bakhona ngokulandelana nngomnyaka, kanti godu ilifu enjalo kufuze bona ithathwe kungakapheli iinyanga ezilitjhuminahlanu ukusukela ekupheleni kwelifu yokugcina umuntu agcine ukuyithatha.
Kunamalanga welifu alitjhuminambili umuntu ekufuze bona awathathe ngokulandelana; amanye-ke amalanga welifu asala lapho angabutheleleka abe ayokufika ekhulwini elinamatjhumi amabili ebasebenzini abaneminyaka engaphasi kemihlanu , kanti-ke kilabo abaneminyaka engaphezulu kemihlanu basebenza eBhodini le, amalangabo welifu angabutheleleka abe ahlanganise ikhulu elinamatjhumi abunane .
Amalanga welifu abutheleleke abe ahlanganisa I-120/180 kufuze bona athathwe ngaphambi kobana umuntu aphume emsebenzini nakube uyaphuma, nakungasinjalo, ayadliwa amalanga lawo.
Nakube kuyenzeka umuntu abhubhe, iBhodi yezamaNzii yeKangala izakubhadala indlalifa ekhethwe msebenzi obhubhileko loyo imali elingene amalanga welifu umsebenzi loyo akweledwa wona ukufikela ngelanga lokugcina asese msebenzi weBhodi, ngokwemibandela eku-3.2.8 naku-3.2.9.
Abasebenzi abasebenza amatjhifu abasebenza ngamaholideyi bazakubhadalelwaa ukusebenza ngeholideyi, njengokweKambiso yezomRholo.
Amaholideyi boke abasebenzi bawathola njengamaholideyi angezelelweko ngnaphezu kwelifu yabo. Nakube kuba neholideyi umuntu aselifini, ilanga leholideyelo alibalelwa elifini yakhe.
Inani lemali ebhadalelwa ilifu nalitjhugululelwa emalini ngokweendinyana 3.3.3 ne 3.3.8 kunye ne 3.3.10 ibalwa ngalindlela:
Umrholo Womnyaka Opentjinelwako x Inani Lamalanga Afakiweko (kudoswe umthelo)
ILIFU YOKUSEBENZA IMINYAKA EMINENGI
Ilifu yokusebenza iminyaka eminengi, elingana namalanga welifu yokuphumula ibutheleleka komunye nomunye umsebenzi osebenza unomphela nakuphela iminyaka emihlanu umuntu asebenza ngaphandle kokuqintelisa eBhodi yezamaNzi yeKangala, ngokwemibandela eku-3.3.4.
Lelifu ekukhulunywa ngayo ku-3.3.1 ngehla yenzeka kwaphela emuntwini osebenza unomphela eBhodini nakaqeda iminyaka emhlanu ngokulnadelana asebenza khona.
Ubuncani bakhona umuntu kufuze athathe ihafu (50%) yelifu yokusebenza iminyaka eminengi namkha ayithengise ibe yimali kungakapheli iinyanga ezilitjhuminambili ilifu leyo ihlangene. Amalanga walelifu asala lapho, angabutheleleka ngokwemibandela eku-3.2.8, futhi angathathwa njengelifu namkha athengiswe abe yimali nanyana kukunini.
Nakube kuyenzeka umsebenzi aphume emsebenzini ngemva kweminyaka emihlanu ngokuthokoza umsebenzi, ngokuthatha umhlalaphasi, ngokuphelelwa msebenzi, ngokugula namkha ngokufa, ilifu yokusebenza iminyaka eminengi izakubhadalwa umuntu loyo ngokulinganisa isikhathi asisebenzileko ngokubala iinyanga ezilitjhuminambili asebenza lapho namkha ingcenye yakhona nanyana ingaba ngangani.
ILIFU YAMAGULO
Ilifu yamagulo ibalwa ngeminyaka emithathu ukusukela ngelanga umuntu angene ngnalo emsebenzini eBhodini le.
Ilifu yamagulo komunye nomunye umsebenzi osebenza unomphela imatjhumi alithoba wamalanga wekhalenda umzombe ngamunye welifu ngesilinganiso esipheleleko sokubhadalwa, namanye amatjhumi alithoba wamalanga ngamatjhumi amahlanu wamaphesente (50%) womrholo wakhe onzinzileko.
IBhodi yezamaNzi yeKangala umsebenzi ingamngezelelela ilifu yamagulo ngokubona kwayo nakube umuntu loyo sewuwasebenzise woke alamanga wakhe welifu, nakube iBhodi ibona kufuneka yenze njalo.
Ilifu yamagulo edlula emalangeni amabili womsebenzi ngokulandelana umuntu angayithola kwaphela nakube uveza incwadi yamagulo ebuya kwadorhodera namkha emelaphini obhaliswe njengomelaphi; incwadi leyo kufuze bona itjho isifo ebesiphethe umsebenzi namkha itjho ukulimala kwakhe nakube bekalimele; leyo ilifu enjalo izakunikelwa ilingane nesikhathi esitjhiwo ngudorhodera namkha umelaphi loyo, njengoba kuzabe kusitjho incwadi kadorhodera namkha umelaphi loyo.
Nokho-ke umsebenzi kungafuneka ukuthi aveze incwadi kadorhodera ekhuluma ngokugula kwakhe ngitjho nanyana agule isikhathi esingaphasi kwamalanga amabili, nakube isiKhulu esiPhetheko seBhodi yezamaNzi yeKangala namkha esinye isiphathiswa seBhodi le sibona kufuneka ukuthi kwenziwe njalo.
Umsebenzi angeze anikelwa ilifu yamagulo yokuhlala ekhaya nakube isiKhulu esiPhetheko namkha esinye isiPhathiswa esijamele isiKhulu esiPhetheko sibona ukuthi ukugulokho namkha ukulimala komsebenzi kube ngenca yobudlabha bakhe namnkha yokungaziphathi kwakhe kuhle abhalelwe kukuziphephisa ekugulenokho namkha ekulimalenokho. Nakufumaniseka ukuthi umsebenzi ubhalelwa kukuza emsebenzini ngendlela enjalo, uzakudoselwa imali elingana nesikhathi asihlezi angekho emsebenzini, emveni kobana sele anikelwe ithuba lokuzikhulumela ngokungabi khona kwakhe emsebenzini ngesikhatheso.
IBhodi yezamaNzi yeKangala inelungelo lokuthumela umsebenzi kudorhodera ozakukhonjwa yiBhodi kobana ayokuhlola umsebenzi loyo, ngeendleko zayo iBhodi.
Nakube unikelwe ilifu yamagulo ngenca yokulima namkha yokugula ukube umsebenzi loyo angakghona ukubiza imali yokumlililisa ngenca yokulimalokho namkha yokugulokho ndawana, iBhodi inelungelo lokubuyisa imali eyilahlekeleko ngenca yokungabi khona komsebenzi loyo emsebenzini kuye umsebenzi loyo, nakube imali iBhodi engayibuyisa ngendlela enjalo ayidluli umrholo womsebenzi loyo namkha obunye ubuhle umsebenzi loyo abekangabuthola emsebenzini ngesikhathi azabe angekho ngaso emsebenzini, futhi nakube imali leyo ayidluli iindleko zokugula namkha zokulimala kwakhe umsebenzi.
Umsebenzi ogula namkha alimale aselifini yokuphumula, ekhethekileko namkha yokuyokubhebhula uzakunikelwa ilifu yamagulo elingana isikhathi sakhe agule ngaso, ekuvezwe nobufakazi bokuthi nangambala ugule/ulimele isikhathi esingako.
Boke abasebenzi kufuneka babikele abaphathi babo kungakapheli ama-awa amatjhumi amabili-nane nakube babhalelwa kukuya emsebenzini ngenca yokugula namkha yokulimala, babe baveze nokuthi kulindeleke ukuthi bangakghona nini ukubuyela emsebenzini. Ebasebenzini abasebenza amatjhifu, umphathi wabasebenzabo kufuze ukuthi abikelwe ubuncani bakhona kusasele i-awa ngaphambi kobana ithome itjhifu umuntu ebekufuze ayisebenze.
Abasebenzi abasebenza unomphela abanesikhathi esingaphasi kweenyanga ezilitjhuminambili basebenza bazakunikelwa ilifu ebalwa ngamalanga amabili wenye nenye inyanga abayisebenzileko, ngomrholo opheleleko, namalanga amabili angezelelweko, ngehafu (50%) yomrholo wabo.
ILIFU YOKUYOKUBHEBHULA
Umsebenzi osebenza la eBhodini uthola iinyanga ezine ngnokulandelana zokuyokubhebhula.
Umsebenzi oselifini yokuyokubhebhula uthola amatjhumi amathathu wamaphesente (30%) womrholo wakhe nakaseselifini yokubhebhula, athole nazo zoke ezinye iimfanelo avamise ukuzithola nakasemsebenzini.
Umsebenzi angathoma ilifu yokuyokubhebhula:
nanyana kukunini ukusukela eemvekeni ezine ngaphambi kwesikhathi sokubhebhula, ngaphandle-ke kokuthi kuvunyelwanwe ngenye indlela.
ngelanga udorhodera namkha umbhebhulisi abona kufanele ngalo ukuthoma ilifu yokubhebhula, ngokuqala ipilo yomsebenzi loyo namkha yomntwana olungiselelwa ukubhejulwa loyo.
Akunamsebenzi ozakuvunyelwa ukubuyela emsebenzini kungakapheli iimveke ezintathu abhebhulile, ngaphandle-ke kokuthi udorhodera namkha umbhebhulisi abona umsebenzi loyo akulungele ukubuyela emsebenzini ngaphambi kwesikhathi esingako.
Umsebenzi obuya endleleni selasesiquntwini sesithathu asebantwini, namkha obeletha umntwana othulileko kufuze athole ilifu yokubhebhula yyemveke ezintandathu ngemva kobana avelelwe ngilokho, nanyana ilifu yakhe yokuyokubhebhula besele ithomile nanyana beyingakathomi nakavelelwa ngilokho.
Umsebenzi kufuze bona atlole incwadi abikela ngayo umqatjhi wakhe - ngaphandle kokuthi-ke mhlamunye akakghoni ukwenza njalo - ngelanga azimisele :
ukuthoma ngalo ilifu yakhe yokubhebhula nazimisele ukubuya ngalo emsebenzini ngemva kokubhebhula
Inothisi malungana no-3.5.6 kufuze ithunyelwe:
kusasele iimveke ezine ubuncani bakhona, ngaphambi kobana umsebenzi athome ilifu yokuyokubhebula, namkha nakube akukghonakali ukwenza njalo, ithunyelwe msinyana ngesikhathi ekungakghonakala ngaso.
ILIFU YOKUFUNDA
Umsebenzi oyokutlola iinhlahlubo, nanyana oyokuhlahlubwa ngokubuzwa ngomlomo unikelwa ilanga linye lelifu yokufunda, elililanga lomsebenzi eliza ngaphambi kwelanga leenhlahlubo; lapha-ke kubalwa neenhlahlubo zonzaliselela.
Umsebenzi unikelwa godu ilanga linye lelifu yokufunda lokutlola iinhlahlubo, nanyana ayokuhlahlubwa ngokubuzwa ngomlomo, ngelangelo lokutlolwa kweenhlahlubo.
Isibawo sokuphiwa ilifu yokufunda kufuze siphekelelwe bufakazi beenhlahlubo eziyokutlolwa.
Iimfundo umuntu azifeyilileko, azibuyelelako, angeze umuntu aphiwa ilifu yokufunda yokuyozitlola.
Ilifu yokufunda abasebenzi bazakunikelwa yona kwaphela nabenza iimfundo ezivunyelwe siKhulu esiPhetheko namkha esinye isiPhathiswa esijamele isiKhulu esiPhetheko, kwabonakala ukuthi ziimfundo eziphathelene nezikhambisana nomsebenzi owenziwa eBhodini yezamaNzi yeKangala, ngokomgomo wezeFundo osebenza kileBhodi.
ILIFU EKHETHEKILEKO/YOKUQALA ZOMKHAYA
Umsebenzi angabawa ilifu ekhethekileko, nakube:
uya ekhotho ngoba ikhotho ukuthi ayokuba ngufakazi ecaleni;
uya ekhotho njengommangalelwa ngesikhundla sakhe somsebenzi;
uyokujamela iRiphabhligi yeSewula Afrika namkha iPhrovinsi nanyana kungaba ngiyiphi yalapha ekhethu kezemidlalo ngoba anelitho alenzako emidlalweni leyo, njengokuthi abe mphathi wemidlalo, ijaji e,idlalweni namkha abe ngusofengwana; isikhathi selifu enjalo umuntu angasithola akukafaneli ukuthi sidlule emalangeni alikhomba wekhalenda ngomnyaka;
uyokwethweswa iziqu namkha idiploma endaweni yefundo ephakemeko; isikhathi selifu yokwenza lokhu lilanga linye , ngomnyanya / ngomcimbi munye;
uyokuthutha uyokuhlala kenye indawo ngoba iBhodi yezamaNzi yeKangala imtransferile; ilifu yokwenza lokhu-ke ayidluli emalangeni amabili.
Isibawo selifu yokwenza koke lokhu okungehla kufuze ukuthi sihlale siphekelelwa bufakazi obutloliweko ngaso soke iiskhathi.
Abasebenzi abasebenza unomphela eBhodini le banamalanga amathathu weLifu yokuQala zomKhaya ngomnyaka; ilifu enjalo-ke umsebenzi uyithola ngokuyibawa nakube ugulelwa mntwana, namkha nakube ubhujelwe mkakhe namkha umlingani wakhe wasafuthi, namkha umzali wegazi namkha wokutholwa, namkha ugogo namkha namkha umkhulu, umntwana wegazi namkha umntwana wokutholwa, isizukulwani namkha udadwabo namkha umfowabo. Umqatjhi kungenzeka afune ubufakazi obubonakalako namkha obuzakwalako bokufakazela lokho umsebenzi azabe akufunela iLifu yokuQala zomKhaya.
ILIFU ENGABHADALELWAKO
ILifu engaBhadalelwako umuntu angayibawa ebujamweni obungakavami, futhi nala umuntu anganamalanga aneleko welifu yokuphumula.
Umuntu angabawa iLifu engaBhadalelwako yamalanga alikhomba wekhalenda ngomzombe munye welifu.
Iimbawo zeLifu engabhadalelwako zithunyelwa ku-Manager, Human Rsources, kobanyana ayozihlola bese uyozikhulumela esiKhulwini esiPhetheko namkha kesinye isiPhathiswa esijamele sona isiKhulu esiPhetheko kobanyana kube ngibo abazidlulisako.
Nakube unikelwa iLifu engaBhadalwako edlula emalangeni alikhomba womsebenzi, umsebenzi obawa ilifu leyo kuzakufanela ukuthi azibhadalele ngokwakhe isikhathi azabe aselifini ngasweso imali evame ukuthi ayiphoselelwe yiBhodi yezamaNzi yeKangala esiKhwameni sokuBekela, nesiKhwameni seTjhorense kunye nesiKhwameni sokweLatjha.
UKUTHOLAKALA KWABASEBENZI
UKUFUNWA, NOKUKHETHWA NOKUBEKWA EENKHUNDLENI
Abantu abavela ngaphandle bazakutjhejwa kwaphela nakube akatholakali umuntu olungele isikhundla somsebenzeso ebasebenzini esele vele bakhona eBhodini yezamaNzi yeKangala.
Zoke iinkhundla zomsebenzi zizakuthoma ngokukhangiswa ngaphakathi, kwenzelelwe ukubanikela ithuba ntanzi abasebenzi beBhodi abazilungeleko iinkhundlezo, ukuthi benze iimbawo.
Nakufumaniseka ukuthi akatholakali umuntu olungele isikhundla somsebenzi ngendlela kuhlathululwe ngayo ku-4.1.2 ngehla, isikhundla somsebenzeso sizakukhangiswa ephephandabeni lesifunda. Nakubhalako nalapho, khona-ke kuzakukhangiswa ephephandabeni lelizwe loke.
Yi-Hunan Resources Manager ethwele umsebenzi wokufuna nokuthola abantu abafunelwa umsebenzi nanyana ngimuphi, nanyana bavela khona ngaphakathi nanyana bavela ngaphandle.
Iinkhangiso zomsebenzi, (nanyana ngezangaphakathi kwaphela nanyana ngezangaphandle), zitlanywa zihlelwe mNyango weHuman Resources ngokubambisana nomPhathi womNyango loyo la kunesikhundla somsebenzi khona.
Iinkhangiso zomsebenzi kufuze bona ziveze bona yini okufuneka emsebenzini okhangiswako loyo.
UmPhathi weHuman Resources nguye ozakunikela umPhathi womNyango othileko namkha esinye isiphathiswa esithunywe umsebenzi onjalo yoke imininingwana yomuntu ofbawa umsebenzi, kobanyana azokuqalwa ahlolwe ukuthi uwufanele na umsebenzi loyo.
Zoke iinkhundla zomsebenzi zizakuvalwa ngokuvunyelwa yiBhodi, nangokuqala ukuthi ikhona na imali ezakusetjenziselwa isikhundleso.
Abantu beenkhundla eziphasi baqatjhwa baPhathi bemiNyango ngokwahlukana kwabo la kukhona khona iinkhundlezo, ukuqatjhwa kwabo-ke kupheleliswe ngokuvunyelwa siKhulu esiPhetheko. UmNyango weHuman Resources ngiwo ozakuba nesiluleko esizakwenza umPhathi womNyango namkha isithunywa sakhe sikghone ukuthatha isiqunto esifaneleko.
Ama-Supervisor nabaphathi beenkhundla eziphakathinaphakathi baqatjhwa asiKhulu esiPhetheko, ngokunikelwa amandla nguSihlalo weBhodi.
AbaPhathi beenkhundla eziphezulu (njengeGeneral Manager nangaphezulu) baqatjhwa yiKomidi yeBhodi ebekelwe ukuKhetha abaSebenzi abaFaneleko, ngokuvunyelwa yiBhodi ngokwayo.
UmPhathi weHuman Resources nnguye ozakuthwala umsebenzi wokuphatha nokulawula koke okuphathelene nokuqatjhwa kwabantu, nokusebenza ngeembawo zomsebenzi ezingakaphumeleli.
Umuntu uthathwa ukuthi selasebenza eBhodini le ukusukela ngelanga lokuthoma athoma ngalo ukusebenza, ngaphandle-ke kokuthi athome abekelwe ukuthoma ukusebenza ngelanga lokuthoma lomsebenzi enyangeni, kodwa kufumaniseke ukuthi ilanga lokuthoma lenyanga alisilanga lomsebenzi, ngaleyindlela-ke ilanga lokuthoma emsebenzini kuba ngilo lonelo lokuthoma lenyanga nanyana ingasisilo ilanga lomsebenzi njalo.
AMATORHO
Abasebenzi bangaqatjhelwa amatorho kobana bazokuphungulela abasebenzi abasebenza unomphela umsebenzi ngeenkhathi la kunomsebenzi omnengi khona khulu namkha ngeenkhathi zamahlelo akhethekileko.
Umuntuu otorhako akakwazi ukutorha ukudlula eenyangeni ezintathu ngokulandelana, kanti godu umuntu obekatorha akakwazi ukubuyiselwa etorhweni kungakapheli inyanga yinye aqede ukutorha khona la eBhodini yezamaNzi yeKangala.
Umuntu otorhako uqatjhwa mNyango weHuman Resources ngesibawo somPhathi womNyango la kufuenaka khona umuntu.
Abantu bamatorho bazakuqatjhwa ngama-ofisi wezabaSebenzi wendawo la kukghonakala khona, nangezinye iindlela ezilungileko nezikghonakalako.
Abantu belwazi lamakghonofundwaa (Professionals) bazakuqatjhwa ngekontraga nakube kufuneka ilwazi labo. Amakontraga anjalo-ke abekelwe ukwenza umsebenzi othileko ngesikhathi esithileko..
Abafundi abavela eendaweni zefundo ephakemeko banganikelwa ithuba lokwenza umsebenzi ofunwa ziimfundo zabo ukuqedelela indima abayifunda eencwadini, nakube kuyakghonakala ukuthi ilwazzi elifunekakwelo litholakale ngesikhathi umfundi azabe alapho ngaso. Amalungiselelo anjalo-ke kufuze ukuthi enziwe mPhathi womNyango, adluliswe siKhulu esiPhetheko namkha isithunywa saso, ngaphambi kobana abafundabo bangabhadalwa noba ngayiphi indlela.
UKUSETJENZISWA KWABASEBENZI
UKUTRANSFERWA KWABASEBENZI
IBhodi yezamaNzi yeKangala inelungelo lokutransferela umsebenzi kinanyana ngimuphi omunye umsebenzi ongaphasi kwayo, nakube kubonakala kuzayisiza lokho; lokho-ke nokho kwenziwa ngemva kokubonisana.
Isibawo somsebenzi sokutransferwa sizakuqalwa ngosiqalelela nngobusona, sivunywe nakube lokho kuserhuluphelweni yeBhodi.
Umsebenzi otransferwe yiBhodi yezamaNzi yeKangala ngokulandela ikambiso eku-5.1.1 ngehla uzakuba nelitho aliliswa ngalo ngokukhisimezeka kwakhe ngokutransferwa, ngokuqalelela lokhu okulandelako:
iindleko zokukhamba kwakhe ngokwakhe, nezokukhamba komndenakhe, kubalwe kungadluli emalangeni amabili , kunmgadluli neenkoloyini ezimbili .;
imali yesibonelelo sokuthutha elingana nomrholo wenyanga, eyimali yokuthenga amarhaideyini, ijinifomu yesikolo, njalo njalo, ngokuqala ubufakazi obutloliweko beendleko zalokho, njengokubekelwa yiBhodi.
iindleko zokukhambisa ifenitjhari (sekubalwe netjhorense); kodwa umbandela walokho kukuthi umuntu abuze ebathuthini befenitjhari abahlukeneko babe bathathu alinganise iindleko zabo zokuthutha; imali yabathuthi abakhethelwe ukuthutha ifenitjhari ngemva kwalokho kufuze bona ibikelwe umPhathi we-Human Resources ntanzi, yena-ke abe negama lokugcina lokuthi ngibaphi abathuthi abazakusetjenziswa. Naye-ke umPhathi we-Human Resources angafunela ngokwakhe abathuthi befenitjhari aqale ukuthi ngibaphi abatjhiphileko nabagcono.
Iindleko zokutransferwa njengoba kuhlathululwe ku-5.1.2 ngehla kuzakuba ngemsebenzi otransferako loyo, nakube ukutransferokho kusiza yena kwaphela, njengokuthi nje nakube utjintjisana nomunye umsebenzi ngomsebenzi.
UKUTHUNYELWA KOMUNYE UMSEBENZI
IBhodi yezamaNzi yeKangala inelungelo lokuthumela umsebenzi nanyana ngimuphi komunye umsebenzi kelinye lama-ofisi wayo, ehlanganweni esambuso namkha emnyangweni karhulumende la umsebenzi loyo azakufike anzinze asebenzele khona. Lokho-ke kwenziwa ngokubonisana nomsebenzi loyo neYuniyoni yakhe namkha bobabili.
Ikambiso evezwe ku-5.1.3 yomgomo lo izakusetjenziswa umsebenzi nakathuthako ngoba athunyelwe komunye umsebenzi, nakube uyokuhlala isikhathi esingaphezulu kweenyanga ezintandathu emsebenzini omutjha namkha endaweni etja athunyelwe kiyo.
Nakube lapho athunyelwe khona uyokuhlala isikhathi esingaphasi kweenyanga ezintandathu , iBhodi yezamaNzi yeKangala izazibhadalela iindleko ezifaneleko nezilungileko zendawo yokuhlala ngesikhatheso, ibhadalele neendleko zokukhamba ezilingana iimpelaveke ezimbili ngenyanga yinye yekhalenda.
IBhodi yezamaNzi yeKangala inelungelo ukumbuyisa umsebenzi ebeyimthumele komunye umsebenzi nanyana kukunini, umsebenzi loyo imbuyisele kesinye isikhundla somsebenzi esivulekileko esimfaneleko.
UKUPHAKANYISWA ESIKHUNDLENI NOKUBAMBELA
Nakube umsebenzi uphakanyiselwa esikhundleni esphezulu, umsebenzi wakhe wesikhundla esitjha uthoma ngelanga lokuthoma lenyanga elandela ilanga ekuvunywe ngalo ukuthi angaphakanyiselwa kiso.
Nakube ukuphakanyiselwa esikhundleni esiphezulokho kwenza kufuneke ukuthi umuntu athuthe ayokusebenzela kenye indawo, kuzakusetjenziswa imibandela yokutransferwa yomgomo lo. Yoke imali ezakubhadalwa lapho izakusetjenzelwa phezu komrholo onzinzileko wesikhundla umuntu aphakanyiselwe kiso.
Ukubambela omunye emsebenzini kufuze umsebenzi obambileko loyo akuthathe njengethuba elihle lokuzithuthukisa nelokwandisa ilwazi nelimuko lakhe.
Umuntu obambele omunye uzakubhadalwa imali yokubambela kwaphela nakube ubambele umuntu osesikhundleni esiphezulu isikhathi esingaphezulu kwamatjhumi amathathu wamalanga. Nakube ubambela isikhathi esingako, imali uzakubhadalwa imali yokubambela epheleleko ebala namatjhumi amathathu wamalanga wokuthoma abambe esikhundleneso.
IMali yokubambela izakuba yi-7,5 % yesilinganiso sesikhundla abekasibambile. Imali yokubambela le izakusetjenziswa nembadalweni ye-overtime la kukghonakala khona.
UKUTHWASISWA NOKUTHUTHUKISWA
IIMFUNDO ZOMSEBENZI
Abasebenzi beBhodi yezamaNzi yeKangala nakufanele bona bathathe iimfundo zomsebenzi eziphathelene nemisebenzi abayenzako eBhodini le, IBhodi yezamaNzi yeKangala le ngiyo ezakuthwala iindleko zeemfundwezo; umuntu nakaya eemfundweni ezinjalo-ke kufuze azalise amaforomu wokuya eemfundweni ezinjalo, bese aqalwa abe avunyelwe ziimphathimandla ezifaneleko.
IHLELO LOMFUNDALIZE
UMNQOPHO
a. Umfundalize Wesikhathi Esizeleko
Unqophe ukusebenza njengendlela yokufuna nokuthola abasebenzi emakorweni la iBhodi yezamaNzi yeKangala ingakghoni khona ukuzidosela khona abasebenzi ihlale inenani elaneleko labasebenzi bekoro leyo ukuzalisa iintlhogeko zayo.
b. Umfundalize Wesikhathi Sangahlanye
Unqophe ukunikela abasebenzi beBhodi yezamaNzi yeKangala ithuba lokuthuthukisa ifundwabo emakorweni la iBhodi inetlhogeko khona khulu khulu.
IBhodi yezamaNzi yeKanngala ngiyo ezakubeka ukuthi mingaki imifundalize ezayikhupha, ikhethe nokuthi ngimaphi amakoro womsebenzi azakufundelwa ngemifundalize leyo, ngokuqalelela lokhu okulandelako:
umnqopho wehlelo lomfundalize;
ukutholakala kweemali, kunye nezinga leembawo ezingenileko zibawa imifundalize.
Umfundalize uzakunikelelwa amakoro womsebenzi iimfundo zawo ezitholakala eendaweni zefundo ezaziwako. Umuntu uzakuvunyelwa ukuyokufudna ngomfundalize emazweni wangaphandle kwaphela nakube ifundo efunekako leyo akukho la itholakala khona lapha eSewula Afrika.
Ukuqalelelwa ukufundiswa ngomfundalize umuntu kufuze azalise amaforomu wokubawa umfundalize, azalise nesiVumelwana somFundalize.
INANI LEMALI YOMFUNDALIZE
a. Umfundalize Wesikhathi Esizeleko
IBhodi yezamaNzi yeKangala ngiyo ezakuqala itjho nakufuneka kube nomfundi othwasiswako, bese ikhupha imali yomfundalize kenye nenye ikoro yeemfundo, ngokuqalelela iindleko zamambala ezifuneko efundweni enjalo, nezifuneka ekurejistareni, nezifuneka ekutlolweni kweenhlahlubo, kunye nezendawo yokuhlala, ngokunjalo nezeemfanelo neensetjenziswa zokufunda.
Umfundi o ongalali ehostela yendawo yefundo afunda kiyo angabhanikelwa imali engephezulu eemali ezingeziphasi zehostela yendawo yefundo leyo.
Umfundi anganikelwa nemali elitjhumi lamaphesente (10%) yemali yomfundalize ezakuba yimali yezinye iindleko ezingakabalwa ku-7.3.1 ngehla.
Kungenzeka kubekwe inani lemali yomfundalize elingazihlanganbisiko iindleko zoke ezifunwa ziimfundo, nakube isilinganiso seentlhogeko zomfundalize neemali ezikhona zitjho njalo.
b. Umfundalize Wesikhathi Sangahlanye
Umfuni othole umfundalize wokufunda ngesikhathi sangahlanye ubhadalelwa iindleko zeemfundo njengomfundi ofunda othole umfundalize wesikhathi esizeleko njengoba kuhlathululwe ku-7.3.1 ngehla, ngaphandle kweendleko zehostela namkha zendawo yokuhlala.
UKWAZISWA NGOMFUNDALIZE
IBhodi yezamaNzi yeKangala ngiyo ezakutjho indlela ekuzakumenyezelwa ngayo amakoro wefundo anemifundalize ebafundini abafunda isikhathi esizeleko, ngokuqalelela itlhogeko yokuthi kutholakale abantu abakufanele mbala ukufundiswa ngomfundalize.
Umfundalize wokufunda ngesikhathi sangahlanye unikelwa kwaphela abasebenzi beBhodi yezamaNzi yeKangala, hayi abantu bangaphandle. Ngalokho-ke basebenzi beBhodi le kwaphela abazakwaziswa ngomfundalize onjalo nawukhona.
ABALUNGELE UKUBAWA UMFUNDALIZE
IBhodi yezamaNzi yeKangala ngiyo ezakubeka indlela ekuzakumenyezelwa ngayo iimemo zabantu abafuna ukubawa umfundalize, ngombandela wokuthi umuntu ozakukhuluma ammala ngaye eforomini lesibawo somfundalize angeze asaqalwa nokuqalwa.
Umfundalize ulungele boke abantu abazizakhamuzi zeSewula Afrika, kodwa namaphandle esele asebenza khona eBhodini yezamaNzi yeKangala nabo bangaqalelelwa.
Umuntu nakazakuthola umfundalize, kufuze ukube naye uyayizalisa imibandela yokwamukelwa kwabafundi endaweni yefundo afuna ukuyokuraga ifundo yakhe kiyo.
Iimbawo zomfundalize ebantwini abaqhwalileko kufuze bona ziqalwe ngelihlo elifanako nabantu abaphilileko, ngaphandle-ke kokuthi mhlamunye umfundalize wenzelwe bona kwaphela abantu abaqhwalileko.
Ukuthi umuntu uphile njani, nezinye iintlhogeko iBhodi eziqala umuntu nakaqatjhwako zizinto ekufuze bona iziqale nanyana umuntu aqalelelwa ukuphiwa umfundalize.
UKUHLOLWA KWABABAWI BOMFUNDALIZE
a. Umfundalize Wesikhathi Esizeleko
IBhodi yezamaNzi yeKangala ngiyo ezakubeka iindlela ekuzakuqalwa ngazo iimbawo zomfundalize; nokho kuzakuqalwa khulu khulu ukuthi umuntu usebenza njani eemfundweni zakhe nakuqalwa isibawo. Ukusebenza isikhathi eside eBhodini yezamaNzi yeKangala nakho kungaqalelelwa ngoba phela kusitjengiso sokuthi umuntu loyo uthembeke kangangani eBhodi.
Nakube kukhona la kunokuzaza khona ngokuthi umfundi ukufanele ukuthola u7mfundalize namkha awa, kungafuneka kubanjwe ikulumiswano yokusefa; nokho-ke nakwenziwa njalo kufuze bona kuqalisiswe neendleko ezikhambisana nalokho; kesinye isikhathi kungenziwa nokuthi iindleko zekulumiswano yokusefa leyo zibhadalelwe yiBhodi yezamaNzi yeKangala.
Abasebenzi beBhodi yezamaNzi yeKangnala ababawa ukuphiwa umfundalize wesikhathi esizeleko kuzakufanela ukuthi baphalisane nabanye ababawi bomfundalize abavela ngaphandle.
Ukukhethwa kwabantu abalungele ukuphiwa umfundalize kufuze ukuthi kukhambisane nesibopho sokuziphendulela emphakathini.
Umsebenzi kufuze bona abe nawo amandla wekghono lokuphumelela eemfundweni aazibawela umfundalize, futhi kufuze nokuthi athathwe njengegugu elikuzibekela kwangomuso eBhodini yeKangala le.
IMIBANDELA YOKUSEBENZISA UMFUNDALIZE
Imibandela yokusetjenziswa kwemifundalize ibekwa yiBhodi yezamaNzi yeKangala, ngombandela wokuthi umuntu ofundiswa mfundalize weBhodi le uzakkutlikitla isivumelwana sokufunda ngawo umfundalize lo, futhi nakaqeda ukufunda asebenze eBhodini le isikhathi esilingana nesikhathi afundiswe ngaso ngomfundalize, nakube bekafunda ngomfundalize wesikhathi esizeleko. Ebantwini abafunda ngomfundalize ngesikhathi sangahlanye, iBhodi izakubeka ukuthi nabaqeda ukufunda bazakufanela ukuthi basebenze isikhathi esingangani eBhodini ngaphambi kobana bangatjhaphuluka ukuthi baophume nakube bafuna ukuya laphokhunye; lapha-ke kuzakuqalelelwa nokuthi umuntu ofunda ngomfundalize loyo besele asebenze isikhathi esingangani eBhodini; abanye abasebenzi esele basebenze isikhathi esaneleko eBhodini, angeze babe nesibopho sokusebenza isikhathi esilingana nesikhathi abafundiswe ngaso ngomfundalize, nabaqeda ukufunda.
Umuntu nakathola umfundalize ubekelwa isikhathi esibuncani bokuqeda isifundo ayosifunda, namkha isikhathi esibuncani esiseleko sokuqedelela isifundweso, nakube besele sithonyiwe. Abantu abaphiwe umfundalize kufuze bona balandele iimfundo ezikulu abanzinze ngazo eemfundweni zabo (major courses) ezibekwe yiBhodi, futhi kufuze ukuthi iimfundo zabo baziqede ngesikhathi esibekiweko sokuqeda iimfundwezo.
Umuntu ofunda ngomfundalize nakabuyelela iimfundo ebesele iBhodi izibhadalele kuzakufanela bona azibuyelele ngeendleko zakhe.
Iimfundo zokufunda ngokwenza ezifunwa yindawo la umfundi ofunda ngomfundalize afunda khona kufuze bona zenziwe ngokukhulumisana hlangana komfundi neBhodi.
Iiskhathi umuntu azabe angekho ngaso emsebenzini ngoba aseemfundweni zakhe, namkha alungisela ukuyokutlola iinhlahlubo kufuze bona sisetjenzwe ngekambiso esebenza eBhodini malungana nelifu yokungabikho emsebenzini.
AMAGADANGO WOKUCHIBIYELA
Abantu abafunda ngomfundalize weBhodi namkha abasendleleni yokuyokufunda ngawo, engeze umfundalize wabo usabuyiselwa emva, futhi ubujamo babo obungakhisimezekae ngokubuyekezwa komfundalize wabo ngokwemibandela ela, bazakuragela phambili ngomfundalize wabo ngokuqalelelwa umuntu ngamunye ngesiyena.
OKUNGAKAVAMI NAMATJHUGULUKO
Nakube kukhona okungakavami okwenzeka la, namkha nakube kuba namatjhuguluko angaphezu kwelawulo leBhodi yezmaNzi yeKangala, kufuze bona kuthunyelelwe uNgqongqotjhe ngaphambi kobana kungenziwa.
IHLELO LEENKOLOYI
IHLELO LESIBONELELO SEENKOLOYI
IKAMBISOLAWULO YESIBONELELO
a. Abasebenzi abaseenkhundleni ze-HAY ye-392 nangaphezulu balungele ukuthola isibonelelo seenkoloyi ngenyanga, esisetjenzwe ngesilinganiso seemakethe sangesikhatheso. Abanye abasebenzi umsebenzabo obenza ukuthi bavame ukukhamba ngomsebenzi nabo bangafakwa ehlelweni lesibonelelo seenkoloyi elibafaneleko namkha banikelwe iinkoloyi zefemu abazakukhamab ngazo nabayokusebenza.
b. Abasebenzi abasehlelweni lokubonelelwa ngeenkoloyi banesibopho sokuqiniseka ngeenkhathi zoke ukuthi iinkoloyi abakhamba ngazo zihlala ziqaleka kuhle, zihlanzekile, zingoni isithunzi negama elihle leBhodi yezamaNzi yeKangala.
c. Imali yesibonelelo sekoloyi ibhadalwa ngenyanga nomrholo womsebenzi ojayelekileko, ngemva kokudosa iindleko zekoloyi ezifaneleko umsebenzi azikweleda iBhodi.
d. Imali yesibonelelo sekoloyi isebenza lokhu:
IINDLEKO EZINZILEKO
Imali umuntu ekufuze ayibhadale ngenyanga yekoloyi leyo, ngokwesilinganiso sesikhundla sakhe somsebenzi;
Imalinzalo neendleko zokuthenga ngesikwelede, ngokwesilinganiso esisebenza esikweledeneso;
Iindleko zokurejistara nezokubhadalela ilayisense yekoloyi;
Imali yetjhorense.
Iindleko zokusetjenziswa kwekoloyi zokuthela ipetroli, nezokuseviswa kweloyi, kunye nezokuyondla, ngokwesilinganiso esifaneleko.
e. Imali umuntu abonelelwa ngayo iyatheliswa, njengoba kusitjho umthetho wezomThelo. Iindleko ezinzinzileko zizakubalwa isikhathi esiminyaka emine, ngaphandle kokukhetha ukuthi kube namatjhuguluko bani ekoloyini leyo ngesikhatheso.
IMALI YOKUTHENGA
Kungaba yiBhodi yezamaNiz yeKangala ekhupha imali yokuthenga ikoloyi ezakukhamba ngomsebenzi, namkha kwenziwe amalungiselelo wokuthi ithengwe yibhanga ikoloyi leyo, ngesivvumelwana sokubuyisa imali ekuthengwe ngayo nemalinzalo yakhona ngesikhathi esiziinyanga ezimatjhumi amanenobunane . Nakuthenga iBhodi yezamaNzi yeKangala, imalinzalo yakhona izakubalwa ngesilinganiso esisetjenziswa ziinkhamphani ezithengako, kanti-ke nakuthenga ibhanga, imalinzalo yakhon izakuba ngneyemabhanga.
AMAKHAMBO WANGEQADI
Ibanga umuntu alikhambe azikhambela amakhambo wakhe wangeqadi libalwa nge-14 000 km ngomnyaka kizo zoke iinkhundla zomsebenzi. IBhodi izibhadalela ngokupheleleko iindleko zamakhambo anjalo. Kodwa-ke iBhodi ayizibhadaleli iindleko zamakhambo wangeqadi eqele ngale kwe-14 000 km ngomnyaka.
Ikhambo lokusuka ekhaya ukuya emsebenzini, nokusuka emsebenzini ukubuyela ekhaya lithathwa njengekhambo langeqadi, ngokomThetho wezomthelo.
UKUKHETHWA KWEENKOLOYI
Umuntu akakalinganiselwa ukuthi angakhetha yiphi ikoloyi azakukhamba ngayo.
Abasebenzi abasehlelweni lokubonelelwa ngeenkoloyi kufuze ngesikhathi soke baqinisekise ukuthi iinkoloyi abazikhethako ziwufanele beziwulungele umsebenzi abawenzako, bakhumbule nobujamo bendawo abasebenzela kiyo, ngoba umuntu othengelwe ikoloyi ngehlelo lokubonelelwa ngekoloyi yomsebenzi angeze anikelwe ikoloyi yefemu esetjenziswa babantu abanganazo iinkoloyi zomsebenzi ngenca yokuthi ikoloyi yomuntu loyo ayikghoni ukumusa la kufuze imuse khona.
Abasebenzi abathomako ukungena ehlelweni lokubonelelwa ngeenkoloyi ngehlelo lokubonelelwa ngeenkoloyeli, bangathatha iinkoloyi ebebavele banazo bazifake ehlelweneli, ngokulawulwa mibandela esemtlolweni lo.
IBhodi yezamaNzi yeKangala inelungelo lokuyikhupha ikoloyi esetjenziswa nanyana ngimuphi umsebenzi nakubonakala ukuthi ikoloyi leyo ayikawulungeli usmebenzi owenziwa msebenzi loyo, namkha nakubonakala ukuthi ubujamo bayo nokuqaleka kwayo kuthuna isithunzi negama elihle leBhodi.
IINDLEKO ZOKUSEBENZA
Ipetroli nokondliwa kwekoloyi umnikazi uyazibonisela, bese kuthi ekupheleni kwenyanga ayibizeke imali yeendlekwezo, ngokwesilinganiso esifaneleko.
Imali yeendleko umuntu azisebenzisele ikoloyi ibhadalwa ngenyanga njengengcenye yesibonelelo sekoloyi.
Nakube kuyenzeka umuntu etjelwe ikoloyi akhamba ngayo athengelwe yona yiBhodi, namkha nakube kuyenzeka ilimale namkha ingene engozini ilimale, umuntu loyo kufuze azibonisele ngokuthola enye ikoloyi azakuje akhamba ngayo, ngeendleko zakhe. Nokho-ke imali yesibonelelo sekoloyi yona uzasolo ayitjola ngitjho nanyana ikoloyakhe athengelwe yona iBhodi yetjiwe namkha ilimele.
UBUNIKAZI
Ikoloyi ethengwe ngehlelo lokuthengelwa iinkoloyi irejistarwa ngebizo lomnikazikoloyi loyo othengelwe yona. Nesitolimende, nemalinzalo, nemali yelayisenze, neyepetroli, neyokondla ikoloyi, koke kumsebenzi womnikazi wekoloyi othengelwe ikoloyi leyo.
UKUSETJENZISWA KWEKOLOYI
Ikoloyi ethengwe ngehlelo lokuthengela abasebenzi iinkoloyi ayikwazi ukusetjenziselwa imisebenzi yangaphandle yebhezinisi.
ISIBOPHO SOMSEBENZI
Umsebenzi othengelwe ikoloyi ngehlelweli unesibopho, ngokoMgomo lo, nangokwesivumelwana sokuthengelwa ikoloyi ngesikwelede, sokwenza iiqniso lokuthi ikoloyakhe inetjhrense efaneleko, ihlala ngeenkhathi zoke iseviswa ngokufaneleko, ihlale godu isebujamweni obuyivumela ukuthi ikghone ukwenza umsebenzakhe wemsebenzini.
UKUTJHIDA KWABASEBENZI
Imali yesibonelelo sekoloyi ivalwa khonokho nakube kuyenzeka ukuthi umsebenzi athokoze umsebenzi, athathe umhlalaphasi, aqotjhwe emsebenzi, namkha abhubhe.
Imali yesibonelelo izakusolo ibhadalwa ngitjho nanyana umuntu aselifini, nakube ilifu leyo ngevunyelweko. Nakube ilifu leyo ayivumelani nemithetho nekambiso yomGomo weBhodi, imali yesibonelelo izakuje ijanyisiwek.
Nakube umuntu uphakanyiselwa esikhundleni somsebenzi esiphezulu namkha nakube wehliselwa esikhundleni somsebenzi esiphasi, imali yesibonelelo nayo iyatjhugululwa ilinganiswe nesikhundla esitjha umuntu aya kiso ukusukela mhazana athoma ukuba sesikhundleni esitjheso. UmThetho weKambisolawulo ovikela umrholo womuntu angeze usebenze nakube umuntu wehliselwe esikhundleni somsebenzi esiphasi ngenca yokubhalelwa kusebenza kuhle namkha ngenca yokuphula imithetho yokuziphatha.
Zoke iindleko zeembizo zetjhorense ngezomnikazikoloyi othengelwe ikoloyi.
Umsebenzi okhamba ngekoloyakhe asebenze ngayo ukube usehlelweni lokuthengelwa ikoloyi yomsebenzi kufuze ukuthi enze iqiniso lokuthi ikoloyakhe leyo inetjhorense yokwenza umsebenzi onjalo, ngoba iBhodi yezamaNzi yeKangala angeze yathwala icala lokulahleka, lokulimala namkha lokonakala kwekoloyi leyo nakungenzeka ivelelwe ngilokho.
AMAHLALO/IZINDLU
IKAMBISOLAWULO
Bhodi yezamaNzi yeKangala izibophe ngomthetho wekambisolawulo wokukhuthaza ukuthi abasebenzi bayo babe nezindlu zabo.
Isizo iBhodi esiza ngalo abasebenzi balo linqophe ukusiza bona ngokwabo abasebenzi, nokusiza yona ngokwayo iBhodi.
Kubekwa irhuluphelo yeBhodi phambili ekusizeni umuntu ukuthi abe nendlu, ngalokho-ke akunamsebenzi ozakufuna njenngelungelo lakhe ukuthi iBhodi imsize ukuba nendlu.
Ukusiza abasebenzi ngezindlu kuzakuthathwa njengelungelo langeqadi, futhi kubalwa njengengcenye yephakheji yomrholo wabo.
Nanyana iBhodi yezamaNzi yeKangala abasebenzi bayo ibasiza nje ekutholeni izindlu, kodwa ikholwa ukuthi nabo ngokwabo abasebenzi kufanele bazisikimele basize nabo ukuthi bathole izindlu ezizakuba ngezabo.
Nanyana iBhodi ibasekela abasebenzi bayo emizameni yokwenza indawo abahlala kiyu ibe ngeqalekako, kodwa angeze ibalekelele abasebenzi abathenga izindlu ezingaphezu kwamandlabo.
IHLELO LESIBONELELO SEZINDLU
Boke abasebenzi abasebenza unomphela bazakulungela ukuthola isibonelelo sezindlu esitheliswako, ngokwemibandela nemithetho yomGomo lo.
IBhodi izakunande ibeka imali yesibonelelo semali yezindlu kenye nenye igreyidi yomsebenzi, bese lokho ikumemezela njengesiHlomelelo seHlelo lesiBonelelo seziNdlu.
IimBonelelo zeziNdlu zizakufakwa emrholweni kibo boke abasebenzi abasilungeleko isibonelelwesi.
Isibonelelo sendlu siyavalwa ekupheleni kwenyanga yokugcina umuntu alise ngayo umsebenzi, namkha athethe ngayo umhlalaphasi, namkha abhubhe ngayo, namkha ekubikwe ngayo ngokusemthethweni nangokuhlelekileko ukuthi ukugula namkha ukuqhwala sekumenze wangasakghona ukusebenza.
Nakube iBhodi yezamaNzi yeKangala inezindlu namkha iphathele urhulumende namkha enye ihlangano esarhulumende iizndlu, ingaziqatjhisela abasebenzi bayo ngemali elingana nemali ekuqatjhwa ngayo ngokulawulwa ziimakethe ngesikhathes, namkha ngemali ezakunande ibekwa yiBhodi.
ISINGEZELELO SEHLELO LESIBONELELO SEZINDLU
TJHEJA
IBhodi isebenza i-percentage base ukubeka isibonelelo ezakubonelela ngaso abasebenzi baso eendlekweni zokuthengwa kwerzindlu. Lokhu-ke kutjho ukuthi imali yesibonelelo somuntu ngamunye iyazitjintjela nakutjintja umrholo womuntu loyo. Iphesente ekufuze abonelelwe ngayo umuntu ngamunye ibalelwa phezu komrholo wakhe onzinzile. Isikali esehlako sesilinganiso semali yesibonelelo sezindlu sinqophe ukusiza khulu abasebenzi abarhola imali encani, kobanyana kuzokuba kibo ukuthi babe nezindlu ezingezabo.
AbaPhathi bemiNyango 9/10 5%
Iinkhulu zamaSekhtjheni/AmaSpetjhalisti 7 6%
AboGadi 3 11%
OKHUNYE
ISIKHATHI SOMSEBENZI
Isikhathi somsebenzi esisemthethweni kibo boke abasebenzi bezokuphatha nezokulawula matjhumi amane wama-awa ngeveke, ukusukela ngomVulo ukuyokufika kuLesihlanu, sekubalwe nesikhathi setiye, kodwa ngaphandle kwesikhathi sedina. Isikhathi sokusebenza ngokusemthethweni sithoma ngo-07:30, bekuyokutjhayiswa ngo-16:00, ukusukela ngomVulo ukuyokufika kulesihlanu, bese kuthi isikhathi sedina siba ukusukela ngo-12:30 ukuyokufika ku-13:00. Itiye/ikofi umuntu uyisela asebenza, ngoba akunasikhathi esikhetheweko nesibekelwe ukusela itiye/ikofi.
Isikhathi somsebenzi esisemthethweni sabasebenzi bechwephetjhe, amapoperator nabanye abafana nabo abangasebenzi amatjhifu simatjhumi amanenahlanu wama-awa ngeveke, ukusukela ngomVulo bekuyokuba ngeLesihlanu, sekubalwe nesikhathi sokudla idina. Isikhathi setiye kilababasebenzi ngu-09:00 ukuyokufika ku-09:15, kanti-ke idina lona lidliwa ngo-12:00 ukuyokufika ku-12:30. Ukutho kuthonywa sikhathibani ekuseni bekutjhayiswe nini ntambama, kuya ngokuhlukahluka kenye nenye iplanti, ngokuqala ubujamo bezinto beplanti ngayinye.
Nakutjintja itjhifu, akunamuntu ovunyelwe ukutjhayisa akhambe ukube umuntu ozomkhupha tjhifini akakafiki.
INDLELA YELEMBATHO
Boke abasebenzi abasebenza eBhodini yezamaNzi yeKangala kufuze bembathe kuhle nabaya emsebenzini, njengoba kusitjho imithetho yangesikhatheso.
Izambatho zokuphepha kufuze bona zembathwe ngeenkhathi zoke la kufuze bona zembathwe khona, ngokweKambiso yezokuphepha, elawulwa mThetho i-OHS Act, namkha zembathwe nakube uSupervisor namkha nakube umPhathi utjho njalo.
Izembatho zokuphepha namajinifomu zinikelwa abasebenzi ekufuze bona bembathe izambatho ezinjalo, ngokwemithetho yezokuphepha.
UKWENZA UMSEBENZI WANGAPHANDLE OBHADALELWAKO
Akunamuntu ovunyelwe ukwenza umsebenzi obhadalelwako ngaphandle kweBhodi yezamaNzi yeKangala ngaphandle kokuthola imvumo esiKhulwini esiPhetheko namkha esiPhathisweni esimjameleko.
Zoke iimbawo ezibawa imvumo yokwenza umsebenzi obhadalelwako ngaphandle kufuze bona zithunyelwe esiKhulwini esiPhetheko namkha emuntwini osijameleko ngokudlula esiKhulwini somNyango.
Imvumo yokwenza umsebenzi wangaphandle itholakala ngombandela wokuthi umsebenzi loyo asoze uphambane nemisebenzi neenrhuluphelo zeBhodi yezamaNzi yeKangnala, namkha ube nomphumela omumbi phezu komuntu loyo ngendlela yokuthi kuliyeke umsebenzakhe, ngoba nakwenzeka njalo imvumo leyo izakubulawa.
Ukudlula lapho, imvumo yokwenza umsebenzi wangaphandle nanyana inikelwa izakubekelwa imibandela, ngokubona kwesiKhulu esiPhetheko namkha umuntu osijameleko.
UKUBA LILUNGU EMABHODINI NAMKHA EMIKHANDLWINI EPHETHEKO
Akumuntu weBhodi yezamaNzi yeKangala, ngaphandle kwesiKhulu esiPhetheko, ovunyelwe ukuba lilungu leBhodi nanyana kungaba ngiyiphi namkha lehlangano esambuso namkha lenye nje ihlangano yebhizinisi namkha lesijamiso sakarhulumende wendawo namkha lendawo yefundo, ngaphandle kokuthola imvumo ebuya esiKhulwini esiPhetheko ntanzi namkha ebuya emuntwini osijameleko.
Iimbawo zokwenza imisebenzi enjalo kufuze bona zithunyelwe esiKhulwini esiPhetheko ngokutlola kusese nesikhathi, ukwenzelela ukuthi kuzokwenziwa woke amalungiselelo afaneleko woburhiyarhiya beencwadi nakuqalwa isibawo esinjalo.
Iimbawo zokuba lilungu kezinye iinhlangano zizakuqalwa ngokuqala umthetho neentlhogeko kunye neembopho zomsebenzi, futhi iimbawo ezinjalo angeze zaliwe ngabomu ngento engekho.
Ukunikelwa kwemvumo yokuba lilungu kezinye iinhlangano kuzakkukhambisana nombandela othi ukuba lilingu kenye ihlangano akukafaneli bona kutjhayisane namkha kuphambane neenrhuluphelo zeBhodi yezamaNzi yeKangala namkha kube nomphumela omumbi emsebenzini womsebenzi loyo, ngoba nakuba njalo imvumo leyo izakubulawa.
Imibandela engehla le isebenza esiKhulwini esiPhetheko - ngokwenziwa kwamatjhuguluko afaneleko - kodwa kufuze bona idluliswe nguSihlalo weBhodi yezamaNzi yeKangala.
Akunamsebenzi weBhodi yezamaNzi yeKangala ovunyelwe ukuvulela abantu bangaphandle isifuba ngeendaba eziphathelene neBhodi yezamaNzi yeKangala, abaSebenzi bayo namkha imisebenzi yayo, nanyana kungaba ngayiphi indlela.
Akunalwazi elizakuvezelwa iYuniyoni yabasebenzi namkha enye ihlangano yabasebenzi ngaphandle kwemvumo ebuya esiKhulwini esiPhetheko namkha umuntu osijameleko.
Akunamsebenzi weBhodi ongakanikelwa amandla wokwenza njalo onelungelo lokuvezela iimbikiindaba namkha ababikiindaba iindaba eziphathelene neBhodi namkha nabasebenzi bayo.
Umuntu ophula imithetho le uzabe aphule imibandela yemithetho yekontragakhe yomsebenzi.
UKUBA LILUNGU EENHLANGANWENI ZEKGHONOLWAZI
Abasebenzi bayakhuthazwa ukuthi babe malungu weenhlangano zekghonolwazi abavumelekileko ukungena kizo.
Umsebenzi ozibhalisela ukuba lilungu lehlangano yekghonolwazi angabawa ukubuyiselwa imali yakhe ayibhadalela ukuba lilungu lehlangano leyo ngomnyaka, nakube imali ikhona. Lokho-ke kwenziwa ngalindlela elandelako:
AbaPhathi beenKhundla eziphakemeko bangabiza imali yobulungu bekufike eenhlanganweni ezintathu , enye yazo engaba yihlangano yamazwe ngamazwe, kanti abanye abasebenzi bemisebenzi yekghonolwazi bangabiza imali yobulungu eenhlanganweni ezingabe zibe zimbili ezingezelizwe loke eRiphabhligi yeSewula Afrika.
Zoke iimbizo kufuze bona zithunyelelwe umNyango wezwe-Human Resources kobana ziyokuhlolwa, ngaphambi kobana zingabhadalwa.
UKUTHATHWA/UKUVUNYWA KWEZIPHO
Akunamsebenzi weBhodi yezamaNzi yeKangala ovunyelwe ukuthatha, ukwamukela namkha ukuvuma isipho namkha ukukhuphisa umuntu isipho nanyana kungaba ngesinjani, nanyana kungaba ngesiyimali nanyana kungaba ngomunye umhlobo, ukube isipheso simalungana nomsebenzakhe, ngaphandle kwemvumo eltoliweko yesiKhulu esiPhetheko.
Isipho umsebenzi weBhodi yezamaNzi yeKangala asiphiwa mumuntu akasibikele isisKhulu esiPhetheko msinyana ngokungakghonakalako.
Imibandela engehla le isebenza esiKhulwini esiPhetheko - ngokwenziwa kwamatjhuguluko afaneleko - kodwa kufuze bona idluliswe nguSihlalo weBhodi yezamaNzi yeKangala.
La umsebenzi anikelwe khona amandla yiBhodi yezamaNzi yeKangala ukuthi asebenzise ikoloyakhe emsebenzini, umsebenzi loyo uzakuliliswa ngokusetjenziswa kwekoloyakhe njalo emsebenzini.
UKUZIQOTJHA
Abasebenzi kufuze babikele iBhodi yezamaNzi yeKangala khonokho nakufumaniseka ukuthi bayabhalelwa kufika emsebenzini ubuncani bakhona ababike ngaphambi kwe-awa letjhumi 10:00 ekuseni ngelanga lokuthoma lokungabi semsebenzini. Abasebenzi abangekho emsebenzini ngaphandle kwemvumo nangaphandle kokubikela iBhodi bekuphele amalanga angaphezulu kamahlanu 5 ngokulandelana bangekho emsebenzini kuzakuthathwa ukuthi sebaziqotjhile emsebenzini, ngaphandle-ke kokuthi baveze iinzathu ezizwakalako ukuthi bebabanjwe yini babe babhalelwe nanga kubika ukuthi bayabhalelwa kukuza emsebenzini.
IZINGA LOMSEBENZI
Ekuqatjhweni kwakhe eBhodini yezamaNzi yeKangala, ngaphandle kokukhetha ukuthi uqatjhelwe isikhunda sakanomphela namkha uqatjhelwe ukutorha, nangaphandle kokukhetha ukuthi umuntu loyo ungena esikhundleni aphakanyiselwe kiso namkha utransferiwe namkha ubambele omunye, umuntu kufuze bona alandele leliZinga lomSebenzi ekusebenzeni kwakhe:
Umsebenzi kufuze bona akhambisane neentlhogeko zomsebenzi aqatjhelwe wona nngeenkhathi zoke.
Umsebenzi kufuze bona amukele abe abambelele ekambisweni yoMgomo n weBhodi yezamaNzi yeKangala ngeenkhathi zoke.
Umsebenzi ubuswa bewulawulwa liSiko lokuziPhatha neleKambiso leBhodi.
Umsebenzi kufuze bona alandele imilayo yoke efaneleko anikelwa yona mphathi wakhe, kodwa imilayo anikelwa yona kufuze bona ikhambisane nomsebenzi owenziwa eBhodini le.
Umsebenzi kufuze bona ahloniphe yoke imithetho nemilayo yezokuphepha efaneleko anikelwa yona, ngaphandle kokuqala ukuthi umuntu omnikela imilayo leyo mumuntu wesikhundla esingangani.
Umsebenzi unelungelo lokusebenzisa iKambiso yokuZwakalisa iinLilo esetjenziswa yiBhodi.
Umsebenzi kulilungelo lakhe ukujoyina ihlangano yezabasebenzi ayithandako, kodwa iBhodi yezamaNzi yeKangala izakwenza isivumelwana sokusebenzisana namayuniyoni/neenhlangano zabasebenzi enesivumelwana sokusebenzisana nazo kwaphela.
Abasebenzi kufuze ngaso soke isikhathi baziphathe ngeendlela ezilungileko nezivumakalako.
Akunamsebenzi ovunyelwe ukuza notjwala emsebenzini, futhi akakho ovunyelwe nokuphatha utjwala emabaleni womsebenzi.
Umsebenzi ozakutholakala atjhayela ikoloyi namkha i-crane namkha umtjhini nanyana ungaba ngonjani weBhodi le ukube udle iindakamizwa uzakubekwa icala elimbi lokuziphatha kumbi.
Abasebenzi kufuze bona bahlale bahlonipha imithetho yezokuphepha ngesikhathi soke.
Iingozi ezenzeka la kusetjenzelwa khona endaweni yeBhodi yezamaNzi yeKangala la kungathinteka khona nabasebenzi beBhodi le, kufuze bona ibikwe msinyana emphathini wephiko lelo la kwenzeke khona ingozi. Umphathi yena-ke ngakelakhe ihlangothi kufuze bona enze iqiniso lokobana naye ubikela isiphathiswa esiphethe zokuphepha, ayokubika neklinigi eseduze namkha endaweni yokwelapha eseduze.
AMAHOLIDEYI WOMPHAKATHI NAWOMTHETHO
ISIKO LOKUKHALIMA NEKAMBISO YOKUZWAKALISA IINLILO NOKULAMULA IMIBANGO
1 ISIKO LOKUKHALIMA NEKAMBISO YAKHONA EBHODINI YEZAMANZI YEKANGALA
A. IMINQOPHO
Ukusekela ubudlelwana bezokusebenzisana eendaweni zokusebenzela.
Ukukhuthaza ukuhloniphana hlangana nabasebenzi nahlangana nabasebenzi nabaqatjhi babo.
Ukuqinisekisa ukuthi abaphathi nabasebenzi bayezwana ngeendlela zokukhalinywa.
Ukukhuthaza isiko lokuziphatha kuhle.
Ukunikela abasebenzi nomqatjhi indlela yamsinyana nelula yokulandela indlela ehle yokuzikhalima nokuziphatha.
Ukubalekela nokulungisa indlela yokuziphatha engakalungi.
Ukuvimbela ukuthi abaphathi bangabandlululi abasebenzi, futhi bangenzi umathanda badlale ngabo.
B. IKAMBISOLAWULO EVAMILEKO
IKambisolawulo elandelako le iyingcenye yeSiko lokuKhalima neKambiso yakhona, ekufuze bona ilandelwe nakuthathwa nanyana nngisiphi isiqunto sokukhalima umsebenzi:
Igadango lokukhalinywa lenzelelwe ukulungisa okungakalungi, hayi ukusozisa umuntu.
Igadango lokukhalinywa kufuze bona lithathwe msinyana, ngendlela elungileko, nefanako ngeenkhathi zoke, nelungileko, lithathwe kancani kancani.
Igadango lokukhalima msebenzi wabaphathi.
Isiko lokukhalinywa liyafuneka umsebenzi nawuzakwenziwa ngendlela ehle nephumelelako, nabasebenzi nabazakuphatheka kuhle, futhi liqinisekisa nokuthi abasebenzi:
a. balalelwa bagwetjwe kuhle ekundleni yokulalela;
b. babikelwa ngesikhathi ngezwangobatjho yokungaziphathi kuhle ezwakala ngabo;
c. bayatlolelwa iinzathu zegadango abathathelwe lona, futhi d. banelungelo losidlulisela phambili isiqunto esithethwe ngabo nasingabanelisiko.
Kuzakulingwa woke woke amandla ukuthi ikundla yehlelo lokukhalinywa kwabasbenzi ihlale ibanjelwa emsebenzini.
Nakube umsebenzi wenza icala eliphambana nesiko nekambiso yokuziphatha elibuye godu libe licala lobulelesi, kuzakubanjwa iinkundla zokugweba ezimbili, lokukhalinywa emsebenzini, nelokugwetjelwa ubulelesi ngendlela ejayelekileko.
Ikundla yokukhalima abasebenzi emsebenzini ayilingisi futhi ayithathi indawo yekhotho.
ISiko lokuKhalinywa neKambiso yakhona kuyikombandlela, ngalokho-ke kungasetjenzelwa phezu kwalo la kufanele khona.
C. UKUNABA KOKUSETJENZISWA KWESIKO LOKUKHALIMA
ISiko lokuKhalima neKambiso yakhona ekukhulunywa ngalo lapha lingasetjenziswa phezu kwabaqatjhi naphezu kwabasebenzi boke eBhodini yezamaNzi yeKangala.
D. ISIKO, IMITHETHO NENDIMA YOKULINGANISA
Indlela yokuziphatha komsebenzi engenza kufuneke ukuthi athathelwe amagadango wokukhalinywa ivezwa esiHlomelelweni A. Irherhweli-ke nokho alikapheleli nalinje. AbaPhathi banga bangathathela umsebenzi igadango lokumkhalimela okhunye, nakube umsebenzi loyo bekasazi namkha nakube bekufuze azi ukuthi indlela aziphethe ngayo ilicala elinbgamenza athathelwe amagadango wokukhalinywa.
Ekusebenziseni isiNgezelelo sika-A , abaphathi kufuze bona bahlole ubumbi becala lomsebenzi loyo, ngokuqala nakhu okulandelako:
a. Ukuthi lokho ekulilwa ngakho kwenze monakalo muphi, nongangani emsebenzini weBhodi yezamaNzi yeKanngala, naphezu komsebenzi loyo ngokwakhe, naphezu kwabanye abasebenzi asebenza nabo kunye naphezu komphakathi.
b. Ukuthi umsebenzi loyo usebenza umsebenzi onjani, nokuthi yini iimbopho zakhe zomsebenzi.
c. Ubujamo bezinto umsebenzi loyo enze icala ekuthiwa ulenzilelo, kunye d. nokuthi kube nenngozi engangani ekuphepheni komsebenzi loyo ngokwakhe, naphezu kwabanye abasebenzi asebenza nabo, kunye naphezu kweBhodi yezamaNzi yeKangala ngokwayo.
E. IKAMBISO: AMAGADANGO WOKUKHALIMA
Ukukhuzwa Ngokuyalwa
Nakube umsebenzi wone khulu kangangoba kufuneka nokuthi akhuzwe ngokuyalwa (counselling) umphathi womsebenzi loyo kufuze:
a. Atjele umsebenzi loyo ngakonileko.
b. Athole iinzathu ezenze umsebenzi one, bese unikela umsebenzi loyo ithuba lokuziphendulela ngezwangobatjho ezwakala ngaye.
c. Afune iindlela ekunbgavunyelwana ngazo zokurarulula umraro loyo.
d. Athathe amagadango wokuphumelelisa ihlelo ekuvunyelwenwe ngalo elizakulandelwa.
Nakube umsebenzi wone ngnendlela yokuthi kufuneka ayeleliswe ngomlomo, umphathi wakhe kufuze amyelelise umsebenzi loyo ukuthi nangangona njalo godu uzakuqiniselwa isandla sokukhalinywa, athi angenza njalo bese uyasitlola isiyelelisweso.
Isiyeleliso Esitloliweko
Nakube umsebenzi wone ngendlela yokuthi kufuneka ayeleliswe ngencwadi, umphathi wakhe kufuze bona amnikele isiyeleliso esitloliweko. Sikhanjiswa nje-ke isiyeleliso esitloliweko:
a. Singasebenzisa iforomu lesiHlomelelo B.
b. Umphathi kufuze bona anikele umsebenzi ikhophi yesiyeleliso esitloliweko ayeleliswa ngaso, bese umsebenzi-ke uyasitlikitla. Nakube umsebenzi uyabhala ukusitlikitla isiyeleliso, umphathi kufuze bona anikele umsebenzi loyo isiyeleliso esitloliwekweso phambi komunye umsebenzi ozakuba ngufakazi, bese uyatlikitla ukufakazela ukuthi isiyeleliso umsebenzi loyo unikelwe.
e. Nakungenzeka kuthi kkungakapheli iinyanga ezintandathu umsebenzi ayeleliswe ngencwadi bese umsebenzi loyo uba necala elifuna akhalinywe godu,isiyelelisweso singahle sibalwe naso nakagwetjwako namkha nakakhalinywako.
Isiyeleliso Sokugcina Esitloliweko
NAKUBE icala lomsebenzi lifuna ukuthi atlolelwe isiyeleliso sokugcina, umphathi anganikela umsebenzi loyo isiyeleliso sokugcina esitloliweko. Sona-ke isiyeleliso sokugcina esitloliweko sikhanjiswa ngalendlela:
a. Singasebenzi iforomu lesiHlomelelo C.
b. Umphathi kufuze bona anikele umsebenzi owonileko ikhophi yesiyeleliso sokugcina esitloliweko, bese uyasitlikitla umsebenzi isiyelelisweso. Nakube umsebenzi uyabhala ukusiltikitla isiyelelisweso. umphathi kufuze anikele umsebenzi loyo isiyelelisweso phambi komunye umsebenzi ozakuba ngufakazi, bese uyatlikitla ukufakazela ukuthi isiyeleliso sokugcina esitloliweko unikelwe umsebenzi loyo.
c. Isiyeleliso sokugcina esitloliweko kufuze sifakwe efayelini yomsebenzi loyo.
d. Isiyeleliso sokugcina esitloliweko naso sihlala iinyanga ezintandathu 6. Ngemva kwalokho isiyeleliso sokugcina esitloliwekweso kufuze sikhutjhwe efayeleni yomsebenzi, sidatjulwe.
e. Nakungenzeka kuthi kungakapheli iinyanga ezintandathu 6 umsebenzi ayeleliswe ngesiyeleliso sokugcina esitloliweko bese umsebenzi loyo uba necala elifuna akhalinywe godu,isiyelelisweso singahle sibalwe naso nakufunwa iswazi angakhalinywa ngalo ekugwetjweni kwakhe.
Nakube umsebenzi akoni khulu, akunafuneko yokuthi kubizwe ibandla elihlelekileko lokugweba.
Nakuqalwa ukuthi umsebenzi owonileko angathathelwa gadango bani, iinyeleliso ezisasebenzako zamacala aafanako - nazikhona - ziyaqalwa nazo.
F. ICALA ELIMBI
Nakube umsebenzi wone ngendlela embi efuna ukuthi athathelwe amagadango anzima wokukhalinywa ukudlula la esiwabale ngehla, umqatjhi angavula ikundla yokuphenya ngezwangobatjho yokona komsebenzi loyo. Umqatjhi kufuze bona akhethe umjameli ozakuvula ikundla yokuphenya nokugwetjwa leyo; umjameli loyo kufuze bona kulingwe ngazo zoke iindlela ukuthi abe mphathi womsebenzi owonileko.
G. IPHENYO LOKUKHALIMA
INOTHISI YEPHENYO LOKUKHALIMA
a. Umsebenzi kufuze bona anikelwe inothisi kusasele amalanga amathathu womsebenzi - ubuncani bakhona - ngaphambi kwelanga ekufuze kuyokuhlangana ngalo ikundla yokuphenya ngalo icala lokukhalima.
b. Umsebenzi kufuze bona ayitlikitle inothisi anikelwa yona. Nakube umsebenzi uyabhala ukutlikitla inothisi yecala, kufuneka anikelwe yona phambi komunye umsebenzi abasebenza naye, yena-ke ozakutlikitlela ukufakazela ukuthi umsebenzi onecala unikelwe inothisi.
c. INothisi etloliweko yephenyo lokukhalima kufuze iserbenzise iforomu lesiHlomelelo D. Inothisi-ke ijama nje:
Ihlathulula izwangobatjho yecala elibekwa umsebenzi, nobufakazi obukhulu umqatjhi azakusimelela kibo;
Itjho ilanga, isikhathi nendawo la kuzakuhlanganela khona ikundla yephenyo lokukhalima,
Itjele umsebenzi ngelunngelo lakhe lokuba nomuntu ozamjamela, ongaba ngomunye umsebenzi abasebenza naye namkha kube mjameli ovela kuyuniyoni ejamele abasebenzi eyaziwako nenesivumelwana sokusebenzisana neBhodi, imtjele nangokuthi angaletha abofakazi bakhe ecaleni.
UKUJAMISA EMSEBENZINI NGOKUYELELA
a. Umqatjhi angamjamisa emsebenzini umsebenzi nomrholwakhe opheleleko, namkha amtransfere, nakube :
umsebenzi loyo kuzwakala ukuthi wenze icala elimbi; namkha nakube umqatjhi ukholwa ukuthi ukuba khona komsebenzi loyo emsebenzini kungahle kuliye iphenyo ngezwangobatjho ngaye, namkha kufake abanye abantu engozini namkha kufake ipahla yeBhodi engozini.
b. Ukujanyiswa emsebenzini ngalendlela kuligadango lokuyelela elingatjho nokho ukuthi umsebenzi ojanyisiweko loyo vele icala selimlahlile, ngalokho-ke umsebenzi ojanyiswe njalo emsebenzini kufuze athi asekhaya njalo abe arhola umrholwakhe uphelele.
c. Nakube umsebenzi ujanyiswe emsebenzini njengegadango lokuyelela, kufuze umqatjhi abize ikundla yephenyo lokukhalima kungakapheli amalanga amatjhumi amabili-nanye 21 womsebenzi. Ngemva kwalokho-ke sekunguSihlalo weBandlelo ongaqunta ukuthi ngokutshwila nakube liyatshwila.
UKURAGWA KWEKUNDLA YEPHENYO LOKUKHALIMA
a. Ikundla yephenyo lokukhalima kufuze ibizwe kungakapheli itjhumi lamalanga ngemva kobana inothisi yecala inikelwe umsebenzi ekuthiwa wonile.
b. USihlalo weKundla kufuze abe msebenzi wesikhundla esiphezulu kunesomsebenzi obizelwe ebandla. Nakube umsebenzi obizelwe ebandla siKhulu esiPhetheko namkha nakube sikhulu esingamele umNyango, uSihlalo wekundla leyo kuzakufuneka kube nguSihlalo weBhodi namkha omunye umuntu onelwazi elifaneleko othunyelwe yiBhodi.
c. Umsebenzi obizelwe ebandla nakafunako angajanyelwa ngomunye umsebenzi abasebenza naye, namkha ajanyelwe mjameli weyuniyoni enesivumelwana sokusebenzisana neBhodi.
d. Kungabizwa notoligi nakufunekako.
f. Nakube umsebenzi obizelwe ebandla akafiki ebandlapho, uSihlalo abe nesizathu esiqinileko sokuthi umsebenzi loyo akunanto ebonakalako embambileko, ikundla iyakhuluma ngitjho angekho njalo umsebenzi loyo.
g. USihlalo kufuze alibulunge irekhodi lalokho okukhulunywe ekundleni leyo.
h. USihlalo uthoma ngokufunda inothisi ntanzi ngaphambi kobana ithome ukulalela ubufakazi ikundla.
Umjameli womqatjhi nguye-ke ozakuthula ubufakazi ngezwa ngobatjho eyenze bona umsebenzi abe abizelwe ebandla. Umsebenzi obizelwe ebandla, namkha umjamelakhe, angamtjhuka ngemibuzo ufakazi namkha bofakazi abangeza nomjameli womqatjhi.
j. Umsebenzi-ke naye uzakkunikelwa ithuba lokuveza bakhe ubufakazi. Umjameli womqatjhi naye-ke angamtjhuka ngemibuzo ufakazi womsebenzi namkha abofakazi bakhe.
k. USihlalo angabuza nanyana ngimuphi ufakazi imibuzo yokuhlathulula nokukhanyisa lapha afuna khona umkhanyo uSihlalo lo.
l. Nakube uSihlalo ubona ukuthi umsebenzi nangambala unecala, kufuze amtjele umsebenzi loyo ngalokho, atjho nokuthi kungani ambona anecal.
m. Ngaphambi kobana kuthathwe isiqunto sokuthi ubethwa ngaswazi bani umsebenzi nakube ulahlwe licala, iuSihlalo kufuze anikele umsebenzi ithuba lokukhulumela ukuthi angabethwa ngeswazi elibuhlungu khulu. Nomjameli womqatjhi naye angaveza ubujamo obuthuwelelisa icala.
n. USihlalo-ke kufuze bona isiqunto sakhe sokugcina ngecaleli asibikele umsebenzi kungakapheli amalanga amahlanu womsebenzi ngemva kokuphela kokulalelwa kwephenyo lokukhalima, kanti-ke umphumela loyo kufuze bona ufakwe efayeleni yomsebenzi loyo.
ISIGWEBO
a. Nakube uSihlalo uthola ukuthi umsebenzi wonile, kufuze ukuthi akhuphe isigwebo amthwesa sona. Ngokuqala ukuthi umsebenzi woneni, nokuthi wone kangangani, nangokuqala amarekhodi waphambilini womsebenzi nokuqala ubujamo obungezelelele ukwenzeka kwecalelo, iingwebo zingaba:
siyeleliso esitloliweko;
siyeleliso sokugcina esitloliweko;
v. ukwehliswa esikhundleni somsebenzi;
b. Nakube umsebenzi uyavuma, uSihlalo angagweba umsebenzi ngokumjamisa emsebenzini ngaphandle komrholo, nankha amehlise esikhundleni somsebenzi kunobanyana amqotjhe. Nakube umsebenzi wehliswa emsebenzini, ngemva komnyaka angenza isibawo sokubuyiselwa esikhundleni ayekiso phambilini, ngaphandle kokuqatjhazelwa licala akhe aba nalo.
c. Umqatjhi akakwazi ukwethula isigwebo ukube umsebenzi icala lakhe usalidlulisele phambili.
H. UDLULISELWA KWESILILO SECALA PHAMBILI
Umsebenzi angasidlulisela phambili isililo sakhe ngomphumela wecala lakhe namkha ngesigwebo athweswe sona; lokho-ke ukwenza ngokuzalisa isiNgezelelo sika-E.
Umsebenzi nakube uyanghonghoyila ngomphumela wecala lakhe namkha ngesigwebo athweswe sona, kufuze ukuthi kuthi kungakapheli amalanga amahlanu womsebenzi kuphume umphumela loyo athumelele uSihlalo weBhodi namkha umPhathi wakhe iforomu lokuwudlulisela phambili umphumela wecala namkha isigwebo secalelo; yena-ke iforomelo uzalidlulisela esiPhathisweni esisebenza ngeenlilo zokudluliswa kwamacala.
IsiPhathiswa ekuDluliselwa kiso iinghonghoyilo zemiphumela yamacala esizakuqala isililo/isinghonghoyilo leso kufuze ukuthi kube:
a. nguSihlalo weBhodi; namkha b. isiKhulu esiPhetheko, namkha umjameli waso, ongazange abe negama ekuthathweni kwesiqunto sokuthathela umsebenzi amagadango wokukhalinywa, futhi osesikhundleni somsebenzi esingaphezulu kesakaSihlalo wekundla yokulalela icala ebeligwetjwa umsebenzi.
Nakube umsebenzi usiKhulu somNyango, uSihlalo weBhodi kuzakuba nguye oqala isililo sokudlulisa icala.
Nakube isiKhulu sokuDlulisela amaCala sifuna kubanjwe ikundla yokulalela isililo sokudlulisa icaleso, sizakubikela umsebenzi ukuthi kuzakuhlanganwa nini, nokuthi kuphi.
IsiKhulu ekuDluliselwa kiso amaCala:
a. singavumelana nesibawo sokudluliswa kwecalelo, namkha b. sehlise isigwebo, namkha c. sifakazele umphumela wokugwetjwa kwecala.
Msinyana ngemva kwalokho-ke umqatjhi uzakulandela isiqunto esithethwe siKhulu ekuDluliselwa kiso amaCala.
ISINGEZELELO SIKA-A
IZENZO ZOKUZIPHATHA KUMBI
Isisebenzi sizakuba nomlandu wokuziphatha kumbi nakhiba, hlangana nokhunye(kungapheleli lapha):
Ngabomu, ngerhuluphelo namkha ngepazamo sone namkha sibange umonakalo wokuloba ipahla ye-Ikangala Water.
Sifake engozini ipilo yaso namkha yabanye ngokunyaza imithetho nemilayo yezokuphepha.
Siyeba, siyafumbathisa namkha senza ubukirikitjana.
Sihlomuliswa ngemali namkha ngokhunye emuntwini wangaphandle namkha kwesinye isisebenzi emva kokwenza umsebenzi waso, singanamvumelo etloliwe ye-Ikangala Water.
Sibhalelwa kukwenza umlayo osemthethweni namkha ojayelekileko ngaphandle kwebanga elizwakalako.
Asikho namkha sihlala singekho emsebenzini ngaphandle kwebanga elizwakalako namkha imvumelo.
Senza umlandu wokutlhorisa ngezemsemeni.
Sikhethulula abanye ngebanga lobuhlanga, lobulili, loburhole, ngezobulili namkha ngokhunye okungavunyelwa ngumThethosisekelo.
Asisebenzi kuhle namkha ngokwaneleko ngebanga elingasilokubhalelwa.
Ngaphandle kwemvumelo etloliweko ye-Ikangala Water, sizenzela umsebenzi ozosirholela womunye umuntu namkha ihlangano ngesikhathi somsebenzi namkha nasitjhayisile.
Nasithewukeleko, siziphathe kumbi ngendlela embi, elihlazo namkha engamukeleki.
Sibethe namkha silinge ukubetha namkha sithusele ngokubetha esinye isisebenzi namkha umuntu emsebenzini.
Sihlohlozela abanye abasebenzako bona benze isenzo esingekho ekambisweni nasemthethweni.
Sikhombise inyazo kwabanye emsebenzini namkha sibonakalise ukuziphatha okungathandeki nokunenyazo.
Sithusele namkha siqinele ezinye iinsebenzi.
Sikhandele ezinye iinsebenzi ukuba ngamalungu wehlangano namkha ibumbano labasebenzi.
Siphathe namkha sihlome ngesgidi namkha ngesinye isikhali esimbi emabaleni we-Ikangala Water, singanamvumelo etloliwe yomqatjhi.
Sibhale ukuthobela imilayo yezokuphepha.
Sinikeze imibiko namkha ubufakazi obumamala nasenza umsebenzi waso.
Siphambanise imibiko nangiyiphi imitlolo.
Singenele isenzo esingekho ekambiswenil, esingakavikelwa nesingekho emthethweni.
Senze umlandu ojayelekile namkha ongakavunyelwa ngumthetho sisemabaleni wemsebenzini.
Siveze imibiko eyisphiri emntwini namkha ebantwini abangafanelanga..
ISINGEZELELO SIKA-B
ILANGA ...
IBIZO LESISEBENZI ...
IMINININGWANA YESISEBENZI ...
Lena yincwadi yokukukhalima malungana nekambiso yokukhalima. Nawungaziphatha kumbi godu. Incwadi yokukukhalima lena ingasetjenziswa ukuqunta isigwebo esiqinile.
Incwadi yokukhalima lena izakufakwa efayilini yakho ihlale isebenza iinyanga eziyisithandathu kusukela mhlazana itlolwa. Ngemva kweenyanga eziyisithandathu incwadi yokukhalima lena izakukhitjhwa efayilini yakho itjhabalaliswe.
Nawuphikisana nokukhalinywa lokhu, ungathumela isibawo sokuphikisa ku-[IBIZO] phakathi kwamalanga amahlanu wokusebenza.
Ihlobo lesenzo sokuziphatha kumbi ngileli: ...
UMTLIKITLO WESISEBENZI
UMTLIKITLO KAMININJARA
ILANGA:
UMTLIKITLO KAFAKAZI(Nakakhona)
ILANGA:
ISINGEZELELO SIKA-C
INCWADI YOKUGCINA YOKUKHALIMA
ILANGA ...
IBIZO LESISEBENZI ...
IMINININGWANA YESISEBENZI ...
Lena yincwadi yokugcina yokukukhalima malungana nekambiso yokukhalima. Nawungaphinda uphule umthetho, ingabangela ukumangalelwa kwakho ngokuziphatha kumbi. Incwadi yokugcina yokukhalima lena izokufakwa efayilini yakho ihlale isebenza iinyanga eziyisithandathu kusukela mhlazana itlolwa njengencwadi yokugcina yokukhalima. Ngemva kweenyanga eziyisithandathu incwadi yokugcina yokukhalima lena izakukhitjhwa efayilini yakho itjhabalaliswe.
Nawuphikisana nencwadi yokugcina yokukhalima lena, ungathumela isibawo sokuphikisa ku[IBIZO]phakathi kwamalanga amahlanu wokusebenza.
Ihlobo lesenzo sokuziphatha kumbi ngileli:
UMTLIKITLO WESISEBENZI
ILANGA:
UMTLIKITLO KAMININJARA
ILANGA:
UMTLIKITLO KAFAKAZI (Nakakhona)
ILANGA:
ISINGEZELELO SIKA-D
ISAZISO NGEBANDLA LOKUKHALIMA
ILANGA ...
IBIZO LESISEBENZI ...
IMINININGWANA YESISEBENZI ...
Ngesaziso lesi ubizelwa ebandleni lokukhalima malungana nendinyana ye-11.1 F yeSiko lezokuKhalima.
Ukuziphatha kumbi omangalelwa ngakho nobufakazi bakhona ngilokhu:
IHLATHULULO ENGENELELEKO YOKUZIPHATHA KUMBI INGAFAKWA LAPHA
Ibandla lizokuhlanganela e- ... [INDAWO] ... [ILANGA] ... [ISKHATHI] Wahlomba ukuza befuthi unganamabanga azwakalako wokungezi, uzakugwetjwa ungekho.
Omunye osebenza naye namkha umjameleli wehlangano eyaziwako yabasebenzi angeza azokujamelela.
Ungathula ubufakazi ebandleni ngemitlolo namkha ngabofakazi. Uzakuba nelungelo lokubuza nangiwuphi ufakazi olethwa ngumnyango lona.
Nakhiba ibandla likubone umlandu ngokuziphatha kumbi, ungaveza nangiliphi ijamo elifaneleko ekuqunteni ihlawulo.
ILANGA:
ILANGA:
ILANGA:
ISINGEZELELO SIKA-E
ISAZISO SOKUPHIKISA
ILANGA ...
IBIZO LESIPHATHIMANDLA SEZOKUPHIKISA
Mina, ... [IBIZO LESISEBENZI] ngesaziso lesi ngiphikisana nehlawulo engiyigwetjwe mhlaka ... [ILANGA] e- ... [INDAWO].
Ngifaka lapha nomtlolo webandla lokukhalima kanye/namkha nencwadi yokukhalima.
ISIBAWO SOKUPHIKISA ASISEBENZI NGAPHANDLE KWANOBANA KUFAKWE NEMITLOLO LENA
Amabanga wami wokuphikisana nesigwebo ngilana are: ...
Isigwebo esifaneleko sokuphikisa ngilesi: ...
Ngifisa/angifisi[KHETHA KUNYE] ukuveza obunye ubufakazi obabungekho ngesikhathi sokugwetjwa.
UMTLIKITLO WESISEBENZI
ILANGA:
IMINININGWANA YESISEBENZI
IKAMBISO YOKURHONONA
A. IHLATHULULO YESILILO
B. IINRHULUPHELO ZEKAMBISO YOKURHONONA
IKambiso yokuRhonona yenzelwe:
Ukucima umlilo ongaqubuka ekuhlobaneni msinyana ngokunokukghonakala nangendlela eyakhekile.
Ukurarulula iinlilo zeensebenzi ngendlela efaneleko nefanako.
Ukurarulula iinlilo msinyana ngokunokwenzeka.
C. IINKOLELO EZIJAYELEKILE
Isililo singararululeka kwaphela nakhiba isisebenzi siyayimukela intatha.
Akunasisebenzi esizakuthuselwa nangayiphi indlela ngebanga lokuthi kusuke kwasetjenziswa iKambiso yokuRhonona.
Nakwenzeka bona isililo singararululwa ngesikhathi esibekiweko, namkha sirarululwe ngokunganelisiko, sizakuvele sidluliselwe egadangweni elilandelako.
Isisebenzi sizakuba nelungelo lokujanyelelwa ngesinye isisebenzi kiwo woke amagadango weKambiso yokuRhonona.
Nasizizwa siphatheke kumbi isisebenzi, sifanele sibawe ukukhulumisana nomphathi waso poro msinyana ngokunokwenzeka. Umphathi lowo uzakukhulumisana nesisebenzi ezikhathazekile phakathi kwamalanga amabili wokusebenza emva kokwenza isibawo leso alinge ukuveza intatha engamukeleka ngemva kokulalelisisa isililo sakhona.
IGADANGO LESI-2
Nakhiba isisebenzi asivumelani nentatha evezwe eGadangweni loku-1, isililo sangokomthetho sifanele senziwe ngokutlola sithunyelwe kumphathi poro. Isililo esitloliweko leso sifanele sifakwe ngaphasi kweenhloko ezilandelako: (sebenzisa ifomo elijayelekile lesililo)
a Ihlobo lesililo b Iimphakamiso zokurarulula isililo c Ilanga nomtlikitlo
Umphathi poro uzakukhulumisana nesisebenzi nomjameleli waso ngesililo leso nangeemphakamiso zokusirarulula, aphakamise intatha etloliweko emalangeni amathathu wokusebenza emva kokuthola isililo esitloliweko leso. Umphathi poro uzakudlulisela isililo leso kumininjara omkhulu nakhiba asikararululeki emva kwamalanga amathathu abekiweko. Isisebenzi esinesililo namkha umjameleli waso angasidlulisela kumininjara omkhulu isililo nakhiba umphathi poro ubhalelwa ngukuphendula isililo esitloliweko phakathi kwamalanga amathathu asitholile isililo.
IGADANGO LESI-3
Nakwenzeka singararululeki isililo ngemva kweGadango lesi-2, kuzakumenywa umhlangano wangokomthetho hlangana noMphathi woMnyango/uMininjara omkhulu, nesisebenzi kanye nomjameleli waso ukuzophenyisisa kubonisanwe ngeentatha zokurarula isililo leso. Umhlangano lowo uzakubanjwa emalangeni amahlanu wokusebenza ngemva kobana isililo sidluliselwe kuMininjara omkhulu/kuMphathi woMnyango. Okukhulunywako kuzakutlolwa kanti uMininjara omkhulu/uMphathi woMnyango uzakuveza abe abonisane nesisebenzi nomjameleli wasongesiphakamiso esitloliwe sokurarulula isililo leso phakathi kwamalanga amathathu emva komhlangano.
IGADANGO LESI- 4
Nasisasolako isisebenzi ngemva kweGadango lesi-3, uMphathi woMnyango/uMininjara oMkhulu namkha isisebenzi esililako leso sizakudlulisela isililo saso kuMphathi: ezaMandla weenSebenzi ozakubikela isiKhulu esiPhetheko esiPhezulu phakathi kwamalanga alikhomba wokusebenza. IsiKhulu esiPhetheko esiPhezulu sizakuba namandla wokuqunta ngesililo leso phakathi kwamalanga ayitjhumi wokusebenza.
IGADANGO LESI-5
Nasisarhonona isisebenzi ngemva kweGadango lesi-4, kungabikwa ukubakhona kombango ngokutjho kwemilayo yeTDS(LRA).
ISINGEZELELO SIKA-A
Ifomo leli lifanele lizaliswe yisisebenzi esinesililo esifuna kurarululwe isililo leso njengoba kusitjho iinkambiso ezibalwe eKambisweni yokuRhonona. Ifomo leli lifanele lidluliselwe eMphathini wezaMandla weenSebenzi phakathi kwamalanga amathathu singararululekanga isililo eGadangweni loku-1.
Ibizo lesisebenzi: .. Inomboro: .
Umjameleli wesisebenzi .
umNyango: . UmPhathi Poro: .
Isisebenzi sivuma ngalokhu bona isililo saso kukhulunyisenwe ngaso ngokomthetho no:
IGADANGO LESI-2. Induna ephakathi:
Isisebenzi sizizwa siphatheke kumbi ngoba: ...
Isisebenzi sinyula intatha elandelako yesililo saso: .
Intatha enyulwe ngumphathi poro wesisebenzi ngilena: ...
Isisebenzi Samukela Silandulela intatha evezwe ngumphathi waso.
Isisebenzi: Umjameleli:
Umphathi: . Ilanga: ..
IGADANGO LESI-3: UMininjara omKhulu/uMphathi womNyango othintekako
Isisebenzi azange samukele intatha edlulileko eyaphakanyiswa ngamabanga alandelako: .
Nasi intatha eyaphakanyiswa ngumininjara wesisebenzi: .
Isisebenzi SAMUKELA SILANDULELA Isiphakamiso esenziwe ngumininjara.
Isisebenzi: . Umjameleli: ..
UMininjara: .. Ilanga: ..
IGADANGO LESI-4: uMininjara: ezaMandla weenSebenzi
Isisebenzi asimukelanga intatha ephakanyiswe yesililo ngamabanga alandelako .
Intatha elandelako lena yaphakanyiswa yisiKhulu esiPhetheko esiPhezulu: ...
Isisebenzi SAMUKELA SILANDULELA isiphakamiso esenziwe yisiKhulu esiPhetheko esiPhezulu.
Isisebenzi: Umjameleli: ..
IGADANGO LESI-5: Ikambiso yezoMbango
Isisebenzi azange samukele intatha ephakanyiswe ngaphambili ngamabanga alandelako ..
iHlangano yabaSebenzi neemPhathimandla babonisene ngesililo lesi baqunta ukusebenzisa imizamo elandelako: .
Isisebenzi: . Ilanga: .
UKUPHUNGULA NOKUPHELA KOMSEBENZI
Isingeniso
Umkhandlu lona uthatha ukusebenza kwasafuthi njengobukhozi basafuthi hlangana nomqatjhi kanye nesisebenzi. Nakhiba isikhundla esithile ngesesikhathi esifitjhani, uMkhandlu uzakulinga ukuvala iskhundla leso ngesivumelwano sesikhatjhana namkha ngokumupha itorhwana umuntu isikhatjhana esithile. Umkhandlu uzakuthi emajamweni ajayelekileko ulinge ukuphepha ukuphungulwa kwabasebenzi nokuphelelwa ngumsebenzi kwabantu, kodwana nakungaphepheki, kuzakusetjenziswa iinkambiso ezilandelako. Kibo boke ubujamo kuzakusebenza okutjhiwo ngumTDSLRA
Iinhlathululo
Ukuphungulwa kweensebenzi ngokujayelekileko kuzakwenziwa nakufuneka bona uMkhandlu uphungule iinsebenzi ngamabanga wobujamo bomsebenzi. Amabanga lawo angathinta, hlanga nokhunye, ukuvalwa kweenkoro ezincani zokusebenza nakhiba imisebenzi yakhona iginywa yihlelo elinabile. Ebujamweni lobu ke abantu abathintekako bangahle bafuneke godu emva kwesikhathi nakhiba imisebenzi yoMkhandlu iyanda namkha kuvuleke iinkhundla.
Ukuphelelwa ngumsebenzi kuvame ukwenzeka lokhwa, ngokuthuthuksa kobuchwephetjhe, umuntu angasafuneki ukwenza umsebenzi othile. Nakwenzeka umsebenzi wenziwe ngumtjhini namkha ungasatlhogeki umsebenzi lowo, umsebenzi lowo uvalelwa futhi kuthi umuntu ogade awenza ke afakwe komunye umsebenzi.
Amagadango afanele alandelwe
Iimphathimandla nazibona ingathi kuzakufuneka kubikwe imemela lokuphungula namkha lokuphela komsebenzi, amagadango alandelako lana afanele enziwe;
Kucalisiswe iindlela zokungaphepha ukuphungulwa kweensebenzi;
Isaziso samsinyana serhuluphelo yokuphungula namkha sokubika ukuphela komsebenzi
Ukubikela iinhlangano namabumbano ajamelele abasebenzi;
Ukubonisana/ukukhulumisana neensebenzi nabajameleli bazo abayiinhlangano;
Kusetjenziswe indlela yokukhetha abaphungulwako;
UKUPHUNGULA NOKUPHELA KOMSEBENZI
Iindlela zokukukhandela
Kuyindiba yoMkhandlu lo ukuluka amaqhinga azakuba nomphumela wokukhandela, namkha okungasenani wokurhunyeza ifuneko yokuphungula iinsebenzi. Amaqhinga lawo afanele asetjenziswe ngokubonisana neensebenzi nangokwazisa iinhlangano ezijamelele abasebenzi. Kungakhe kucalisiswe amagadango alandelako kodwana irherho leli alifanelanga lithathwe njengeliphelele namkha elihlukile.
Ukuthunyelwa kwamanye amaziko osebenzela kiwo uMkhandlu;
Ukungasasebenzi isikhathi esengeziwe;
Ukusebenza isikhathi esincani ngomrholo omncani eensebenzini ezifaneleko;
Kuvalwe ukuqatjhwa kwabantu bangaphandle ngaphandle kwabafundele imisebenzi abangaqatjhwa nguMkhandlu lo;
Ukwenza amalungiselelo neminye imiKhandly yaManzi/namabubulwana aseduze ukuqatjha iinsebenzi ezithintekako; kanye nokuvula amathuba womhlalaphasi wamsinya.
Ukwazisa nokuBonisana
Umkhandlu lo uzakwazisa iinsebenzi neenhlangano ezibajamelele msinyana ngemva kokulemuka bona ukuphungula namkha ukuphela komsebenzi kungahle kufuneke. Isaziso lesi sizakubikelwa iinsebenzi zoke okunganani isikhathi esingangenyanga yekhalenda ngaphambi kobana izaziso ziphiwe iinsebenzi ezizokuthinteka. Ekukhambeni kwesikhathi esizako leso umKhandlu neenhlangano ezihlukeneko zabasebenzi ifanele ibonisane neenhlangano zoke ezithintekako ukusebenzisa iindlela zokukhandela ezibalwe ngehla ukufikela ezingeni ekuvunyelanwa kilo bona akusekho okhunye okungenziwa ukuphepha ukuphungulwa kweensebenzi nokuphela komsebenzi. Ukuphela komsebenzi kuzakwenziwa esikhathini esingasingaphasi kwamalanga angamatjhumi amathathu wekhalenda wemva kokwaziswa ngencwadi kwesisebenzi.
UKUPHUNGULA NOKUPHELA KOMSEBENZI
Ukutholisisa iinsebenzi ezithintekako
Amaqiniso alandelako lana afanele acalisiswe nakuquntwa bona ngiziphi iinsebenzi ezifanele ziphungulwe. Ngesikhathi sokubonisana, kufanele kutholisiswe bona ngiwaphi wamaqiniso lana afanele asetjenziswe godu nesisindo sokuzwakala kweqiniso ngalinye. Irherho elingenzasi lapha litjengisa bona kusemajamweni anjani lapho amanye wamaqiniso lana angacalisiswa khona. (Irherho leli njengoba lilapha alenzelwanga bona liwalamanise ngokuqakatheka namkha ngokulamana)
Amakhono angavamanga, ukuthwasa nesendlalelo sokwazi;
Indlela yokusebenza nokukghona;
Umkhiqizo;
Iminyaka eseyisetjenziwe;
Iimphathimandla zizakwenza irherho leensebenzi ezizokuthintwa ngukuphungula namkha ngukuphela komsebenzi okuzako, kusetjenziswa ngokuqinileko amaqiniso azwakalako ekuvunyelenwe ngawo. Iimali ezifanele iinsebenzi lezo zifanele zibalwe, kufakwa neemali ezivela eenkhwameni zomhlalaphasi, amalanga wokuphumula aselakhona, njll. Imibiko leyo izakuthathwa njengeyisiphiri befuthi angeze yamane yaziswa muntu.
Iimphathimandla zizakwenza amalungiselelo wokuthi iinsebenzi ezithintekako zixoxisane, ngasinye, noMininjara wezaMandla weenSebenzi namkha nesiphathiswa esibekwe nguye. Isisebenzi singazikhethela ukuba nomjameleli waso ngesikhathi kuxoxisanwa. Nakuxoxisanwako isaziso sokuphungulwa namkha sokuphela komsebenzi sizakuphiwa isisebenzi sitloliwe befuthi sitjho nelanga lokuphela komsebenzi nemali ezakuphiwa isisebenzi leso. Isisebenzi namkha umjameleli waso uzakuba nethuba lokubuza malungana nemali enikezwako. Bazakuthola nethuba lokwazisa uMininjara wezaMandla weenSebenzi ngamajamo angavamanga abawabona ingathi angathinta isiqunto sokuphelisa umsebenzi wesisebenzi leso.
Ukubuyekeza
Iimphathimandla zizakubuyekeza ukuphungulwa kweensebenzi ezazivezela iinlilo. Nkawenzeka bona esinye sazo sithathwe njengesiqakatheke ngokwaneleko ukuhlehlisa isaziso sokuphungulwa emsebenzini, indaba yakhona izakukhulunywa nesisebenzi ezithintekile, nehlangano ejamelele iinsebenzi namkha neensebenzi ngokwazi ukutholisisa nakhiba kungaba nesisebenzi esizithandelako ukuphungulwa esikhundleni sesikhethiweko, namkha kwenziwe elinye iqhinga elamukelekako.
UKUPHUNGULWA NOKUPHELA KOMSEBENZI
Umrholo zokuPhungulwa
Iimali ezithenjiswa iinsebenzi naziphungulwako namkha kuphela umsebenzi kuzakukhulunyisanwa ngazo zibekwe ngendlela evunyelwa ngumThetho wezokuPhatheka ngeFanelo emSebenzini befuthi zifake, hlangana nokhunye, iminyaka eqediwe yokusebenza kanye namalanga wokuphumula aselakhona, namalanga wokuphumula wokusebenza isikhathi, ibhonasi yokusebenza isikhathi nemali evela esikhwameni sezokubonelelwa njengoba kusitjho imithetho yakhona. Nakukghonekako iinsebenzi zizakuvunyelwa ukulisa iminikelo yazo esikhwameni leso njengeminikelo eseyipheleleko.
ISINGEZELELO : SENDLELA YOKWENZA NEENKAMBISO ZEZAMANDLA WEENSEBENZI
ISINGEZELELO SIKA-A
ISIVUMELWANO SOKUSEBENZA SEEMPHATHISWA EZIPHEZULU
Isandulelo
IsiVumelwano lesi sibala okulindelwe nguMkhandlu lo ekusebenzeni kwakho esikhathini seminyaka emine sesiBopho sokuSebenza. Sibonelela ihlelo lokuhlolisisa ukusebenza kwakho kuthathelwa eemfunekweni ezibalwe kweyakho iHlathululo yomSebenzi neeNdawo eziQakathekile oziSebenzako. Iimfuneko lezo zikhambelana neHlelo lezeRhwebo le-Ikangala Water elisimelele khulu ekusebenzeni ngepumelelo komininjara ngamunye omkhulu, ukufeza imiphumela ephokophelelwe. Ufuze uzalise isiVumelwano lesi mhlazana uthoma ukusebenza, njengoba kusitjho indima yoku-1 yesiBopho somSebenzi samhlaka ..
Isivumelwano
Umqatjhi uthembisa ukuvula amathuba afaneleko wokuthwasa nokuthuthuka, wokulayejwa, wokubandulwa, wokwengamela ibizelo namakhakhazela afaneleko kilowo ofuna umsebenzi ozinikele ukuthi enze umsebenzi onepumelelo.
Ofuna umsebenzi uthembisa ukuthobela zoke iimfuneko ezibalwe esiVumelwaneni somSebenzi, esibala neHlathululo yoMsebenzi(IsiNgezelelo sika-A) nokuBuyekeza nesiBuyekezo somSebenzi(IsiNgezelelo sika-B).
Isikhathi sesiVumelwano lesi sizakuthoma ngelanga lokutlikitla isiVumelwano lesi kufikela .
Ukubuyekeza kuzanande kwenziwa ngemva kweenyanga eziyisithandathu esikhathini sokusebenza kwesibopho lesi.
Akunaantjhuguluko zesiVumelwano lesi ezizakusebenza ngaphandle kobana zitlolwe phasi zitlikitlwe ngamahlangothi womabili wesiVumelwano.
Imibango emalungana nokumumethwe yiHlathululo yomSebenzi, neeNdawo eziQakathekile zomSebenzi, iimfuneko, okuqothelweko, iinkhathi ezibekiwe, okubekwe phambili, iindlela zokubuyekeza/zokuhlolisisa, amakhakhazela wemali nezinye iindaba ezikhambelana nalokho zizakusetjenzwa nehlandla elilandelako lobuphathimandla. Nakwenzeka ungararululeki umbango lowo umphathisihlalo womKhandlu lo uzakuphenyisisa woke amaqiniso afaneleko ngemva kokubonisana neenqhemu ezithintekako, abeke isiqunto sokugcina endabeni leyo.
Isithembiso
Lapha ngiyathembisa bona ngizakuthobela koke okubalwe esiVumelwaneni lesi, ngitjho neenGezelelo zakhona.
Amabizo apheleleko :
Umtlikitlo : Ilanga :
Egameni lomqatjhi :
Amabizo apheleleko :
Umtlikitlo : Ilanga :
ISINGEZELELO SIKA-B
UKUBUYEKEZWA KOMSEBENZI NJALO EMVA KWEENYANGA EZIYISITHANDATHU
IsiVumelwano sokuSebenza
Ukubuyekeza kusukela esikhathini esithoma kufikela
Ofuna umsebenzi : Amabizo apheleleko:
Isikhundla :
Omhlolisisako : Amabizo apheleleko:
Isikhundla :
UmPhathi womhlolisisi : Amabizo apheleleko :
Isikhundla :
Ilanga lokubuyekeza lokhu :
Yelela lapha: Bobabili, ofuna umsebenzi kanye nomhlolisisi bafanele babe nomtlolo wokubuyekeza lokhu ukwenzela bona ukulandelelisisa kwafuthi nokuthuthuka komsebenzi kuyenzeka njengoba kuvunyelenwe emtlolweni lona.
Iindawo eziQakathekile zomSebenzi
Ofuna umsebenzi kanye nomqatjhi bavumelene ngeemfuneko ezilandelako zeeNQS(KPA) ekuthomeni kwesikhathi sokubuyekeza. Ukuthi umsebenzi uzifeze kangangani iinrhuluphelo kuhlolisiswa ngokusebenzisa iskala samaphuzu amane asukela ekuthini:
Akufinyeleli eemfunekweni ezincani; kufikela ekuthini
Kuhlala kweqile eemfunekweni
IiNdawo eziQakathekile zomSebenzi/IinRhuluphelo eziBekiwe (Ukuhlathulula kancani)
Imibono : ..
IiNdawo eziQakathekile zomSebenzi/iinRhuluphelo eziBekiwe(Ukuhlathulula kancani)
Imibono : ..
Imibono : ..
IiNdawo eziQakathekile zomSebenzi/IinRhuluphelo eziBekiwe(Ukuhlathulula kancani)
Imibono : ..
IiNdawo eziQakathekile zomSebenzi/IinRhuluphelo eziBekiwe(Ukuhlathulula kancani)1 2 3 4
Imibono: ..
IiNdawo eziQakathekile zomSebenzi/IinRhuluphelo eziBekiwe (Ukuhlathululo kancani)
Imibono : ..
IiNdawo eziQakathekile zomSebenzi/IinRhuluphelo eziBekiwe(Ukuhlathulula kancani)
Imibono : ..
IiNdawo eziQakathekile zomSebenzi/IinRhuluphelo eziBekiwe(Ukuhlathulula kancani)
Imibono : ..
IiNdawo eziQakathekile zomSebenzi/IinRhuluphelo eziBekiwe(Ukuhlathulula kancani)
Imibono : ..
IiNdawo eziQakathekile zomSebenzi/IinRhuluphelo eziBekiwe(Ukuhlathulula kancani)
Imibono : ..
AMAKHONO WOBUKHOKHELI/WOBUPHATHI
Esikhathini sokubuyekeza, ufinyelele kuphi ofuna umsebenzi ukufeza iimfuneko ekuvunyelenwe ngaso malungana namakhono wobukhokheli/wobuphathi atlhogekaekwenzeni umsebenzi ngepumelelo.
Sebenzisa iskala samaphuzu amane sokuhlola ukusebenza, esingilesi
Akafinyeleli iimfuneko, kufikela ekuthini
Uhlala akhombisa ukusebenza okuncomekako
Amakhono(Ihlathululo efitjhani)
Ukusebenzisa iintlabagelo, isib., iimali, amandla weensebenzi
Ukuphatha umNyango wakhe
Ukusebenza ngeSabelo seeMali
Ukwengamela itjhuguluko nokuseka butjha
Ukuthuthukisa abaphetheko
Ukusebenzisa kwakhe ingqondo
Ukwazi abathengi
Ukuvulela abanye amathuba
Ikhono lokuhlela nokwazi lokho okufuneka phambili
Ukuzinikela emKhandlwini, emsebenzini naseensebenzini
APHUMELELE NGAKHO
Buyekeza izehlakalo eziqakathekile ezikhombisa ukuphumelela nakutholileko. Hlathulula kancani ngakunye
IINDAWO ZOKUTHUTHUKISWA
Buyekeza izehlakalo eziqakathekile eenyangeni ezisithandathu ezidlulileko ukhombise iindawana angathuthukiswa kizo. Fanisela ngeembonelo
IHLELO LOKUTHUTHUKISA
Khombisa ukuthwasisa/ukuthuthukisa okufunekako ukusiza ofuna umsebenzi athole amakhono, ilwazi, ukuziphatha namkha ikhono lokuthuthukisa ukusebenza kwakhe athole amakhono womsebenzi.
Isidingo sokuthwasiswa namkha sokuthuthukiswa
Isiphakamiso sokungenziwa
Faka ilanga
IINRHULUPHELO EKUVUNYELENWE NGAZO ZESIKHATHI ESIZAKO SEENYANGA EZIYISITHANDATHU
Hlathulula iinrhuluphelo ezithile ekuvunyelenwe ngazo ezifanele zifezwe ngofuna umsebenzi esikhathini seenyanga eziyisithandathu ezizako.
Irhuluphelo
Okwenziwako
Ilanga elifaneleko
SEKUKOKE UKWENZA
IsiRhunyezo sokwenza koke :
Imibono(umhlolisisi) :
Umtlikitlo wohlolisiswako Ilanga
Umtlikitlo wohlolisisako Ilanga
Umtlikitlo womphathi wohlolisisako Ilanga
<fn>nde_Article_National Language Services_Umzimba womuntu obhem.txt</fn>
Umzimba womuntu obhemako
IHlangano yezePilo yePhasi ithi, emizuzwaneni eminye neminye ebunane, kunomuntu ohlongakalako ngebanga lokusebenzisa igwayi. Irhubhululo liveza bona abantu abathoma ukubhema eminyakeni yabo yobutjha (njengombana inani lama-70 % labantu lenza) begodu baragela phambili eminyakeni engaba matjhumi amabili, bazakuhlongakala eminyakeni ema-20 ukuya kwema-25 ngaphambi kwesikhathi kunalabo abangabhemiko. Akusiyo nje kwaphela ikankere yamaphaphu nanyana amalwelwe aphathelene nehliziyo angakulethela ukugula kumbi kanye nokuhlongakala. Ngenzasapha, sendlale eminye imiphumela emimbi abantu abangayaziko, ukusuka ehloko ukuya ezwanini.
Ukulahlekelwa ziinhluthu: Ukubhema kubulala amasotja womzimba, kutjhiye umzimba usengozini yokuhlaselwa malwelwe afana nelupasi erithemathosasi, engabanga ukulahlekelwa ziinhluthu, iinlonda ezingapholiko emlonyeni kanye neenlonjana ebusweni, ekhakhayini kanye nezandleni.
Amakhatharaki: Ukubhema kukholelwa ekuthini kubanga nanyana kuthuwelelisa amalwelwe athileko wamehlo. Ababhemako banamathuba ama-40% aphezulu wekhatharaki, (ukuthikameziseka kwelensi yelihlo elawula umkhanyo begodu lokhu kungabanga ubuphofu). Ukubhema kubanga ikhatharaki ngeendlela ezimbili: ngokwenza amehlo alumele nangokukhupha amakhemikhali aye emaphatjhini abese akhamba neengazi aye emehlweni. Ukubhema kukhambisana nokulimala kwemakhula eya nobudala bomuntu, ubulwelwe bamehlo obungalaphekiko obubangwa kulimala kwengcenye engaphakathi yerethina, kokhunye ebizwa ngemakhula. Imakhula isiza ekulawuleni ukubona kuhle kwelihlo begodu ilawula nekghono lethu lokufunda, ukutjhayela ikoloyi, ukubona ubuso nanyana imibala, kanye nokubona izinto ngokwemininingwana ezeleko yazo.
Ukutjhwabana: Ukubhema kuluphalisa isikhumba ngaphambi kwesikhathi ngokuqeda amaphrotheni asenza bona sithambe, kusilaphale namavithamini A kanye nokungazombelezi kuhle kweengazi emzimbeni. Isikhumba sabantu ababhemako siyoma, siqine begodu sinemijana, khulu khulu eduze nezitho kanye namehlo.
Ukungezwa: Ngombana ukubhema kwakha iplagu emithangaleni yemithambo yeengazi, kuphungule umzombelezo wokukhamba kweengazi ziya endlebeni engaphakathi, ababhemako bangalahlekelwa kukuzwa ngaphambi kwesikhathi kunalabo abangabhemiko begodu ababhemako laba bangahlaselwa lula kungezwa okubangwa malwelwe weendlebe nanyana itjhada elikhulu. Ababhemako godu basengozini ngokubuyelelwa kathathu kunabangabhemiko, wokuba namalwelwe weendlebe emaphakathi engaletha ukuhlangahlangana okufana neminingithisi kanye nokungasebenzi kuhle kobuso.
Ikankere yesikhumba: Ukubhema akubangi imelamona (ngasikhathi okubulwelwe obubulalako bekankere yesikhumba), kodwana kuphakamisa amathuba wokuhlongakala ngayo (imelamona). Ababhemako godu basengozini emahlangothi-mabili angezelelweko wokuhlaselwa yikankere yamaseli wesikhumba wehlobo le-squamous. Ikankere le itjhiya umuntu anesikhumba esibovu esimarhojani.
Ukubola kwamazinyo: Ukubhema kuthikamezana nokusebenza ngefanelo komlomo, bese kwakheka iplagu enengi ngokwedluleleko, ukuba sarulani kwamazinyo okubangela ukubola kwamazinyo. Ababhemako basemathubeni wokukodwa nengcenye ngaphezulu ekungalahlekelweni mazinyo.
I-emfisema: Ngaphezu kwekankere yamaphaphu, ukubhema kubanga i-emfisema. Lobu bulwelwe bokuvuvuka kanye nokubhoboka kwemigodlana yommoya emaphatjhini, ephungula ikghono lephaphu lokufaka i-oksijini kanye nokuqotha ikhabhondayoksayidi. Emajameni amambi khulu, ithrakheyostomi ivumela isigulani bona siphefumule. Kuvulwa intunja kuqhoqhoqho kanye ne-ventilator ukugandelela ummoya bona uye emaphatjhini (qala isithombe). Ubulwelwe basafuthi bebhronkhathisi (obungakatjengiswa) bakha imileyo yamafinya azele ubovu, okuphelelisa ngokobana umuntu akhohlele kabuhlungu begodu abe nobudisi ekuphefumuleni.
I-ostiyoporisisi: Ikhabhonimonoksayidi okuyitjhefu yerhasi ngobunengi bayo etholakala eentuthwini ekhutjhwa ziimpolopolo zeenkoloyi kanye nekubhemeni igwayi, izibophelela eengazini khudlwana kune-oksijini, iqunte amandla wokuthuthwa kweengazi ezine-oksijini zababhemako, ngamaphesenti ali-15. Emveni kwalapho-ke, amathambo wabantu ababhemako aba ludlana, aphuka msinyazana begodu athatha isikhathi esingamaphesenti ama-80 ngaphezulu kwesijayelekileko ukululama. Ababhemako godu bangahlaselwa lula miraro yomhlana: iphenyo elinye liye laveza bona abasebenzi bamabubulo ababhemako banamathuba amahlanu ngaphezulu wokuhlaselwa ziinhlabi zomhlana ngemva kokulimala.
Amalwelwe wehliziyo: Umuntu munye kwabathathu abahlongakalako ephasini, uhlongakala ngamalwelwe aphathelene nehliziyo. Ukubhema ngikho okumthelela omkhulu wokudala amalwelwe aphathelene neenhliziyo. Lamalwelwe abulala ngaphezu kwesigidi sabantu ngonyaka eenarheni ezisathuthukako. Amalwelwe aphathelene nehliziyo abulala abantu abama-600 000 ngonyaka eenarheni esele zithuthukileko. Ukubhema kwenza ihliziyo bona ibethe khudlwana, kuphakamisa umfutho weengazi begodu kwandisa i-hypertension, imithambo evalekileko begodu lokhu kuphetha ngokuletha amalwelwe wokungajanyelwa yihliziyo kanye nokuthwebuleka kwezitho zomzimba.
Iinlonda zangendeni (ama-alsa): Ukubhema kuphungula amandla womzimba wokulwa namabhaktheriya abanga iinlonda zamathumbu. Kubuye kukhandela ikghono lomzimba lokulawula ama-esidi ngemva kokudla, lokho kudale bona i-esidi idle ithwethwesi langaphakathi lendeni. Ama-alsa wabantu ababhemako alapheka budisi begodu akarhabi aphole ngombana kuhlala kunengozi yokobana angabuya godu.
Imino elahlekelwe mbala wayo: itjhefu esesegeredeni ibuthana eminweni nenzitjheni, yenze bona zibe nombadlana osarulani nokunzotho.
Ikankere yomhlambuluko kanye nokubuya endleleni: Ngaphezu kokwandisa amathuba wekankere yesibeletho kanye neyomhlambuluko, ukubhema kudala imiraro yokubeletha kibomma kanye nokuhlangahlangana ngesikhathi sokuba sidisi nekubeletheni. Ukubhema ngesikhathi usidisi kwandisa amathuba wokubeletha umntwana onomzinjana omncani begodu ongahlaselwa malwelwe esikhathini esizako. Ukubuya endleleni kunamathuba angaba ma-2 ukuya kwama-3 ngaphezulu ebantwini ababhemako, kunalabo abangabhemiko, njengombana abantwana ababelethwa sele bahlongakele ngebanga lokudinywa kwe-oksijini yesana elingakabelethwa kanye nokuhlangahlangana kwekaba okubangwa yikhabhonimonoksayidi kanye nenikhothini etholakala ekubhemeni igwayi. Amatshwayo wokuhlongokala kwamsinyana kwamasana akhambisana godu nokubhema. Ngaphezu kwalokhu, ukubhema kungaphungula amazinga we-estrojini ebanga ukufikelwa sikhathi semenophosi (menopause) ngaphambi kwesikhathi sakhona.
Isidoda esikhubeleko (deformed sperm): Ukubhema kungakhubaza isidoda begodu kulimaze i-DNA yakhona, lokho okungadala ukubuya endleleni nanyana ukubelethwa kwamasana akhubeleko. Amanye amaphenyo athole bona amadoda abhemako asengozini ekulu yokubeletha abentwana abanekankere. Ukubhema kubuye kuphungule inani lesidoda begodu nokukhamba kweengazi ukuya ephondweni lobudoda, lokhu okungabanga bona umuntu abe yikabi. Ukungatholi bantwana kwandile khulu ebantwini ababhemako.
Isoriyasisi: Abantu ababhemako banamathuba wokuhlaselwa yisoriyasisi kabili ukuya kathathu ngaphezulu, okubulwelwe obungathathelwanako bokuvuvuka kwesikhumba okwenza bona silume, sibe nemibala ebovana umzimba woke.
Ubulwelwe be-Buerger: Ubulwelwe be-Buerger obubizwa godu bona yi-thromboangitis obliterans, kuvuvuka kwemithambo ethumela iingazi, imithambo yeengazi, imizwa emilenzeni, khulu khulu, lokhu kudosela ekuphazamisekeni kokukhamba kweengazi. Nangabe lobulwelwe abulatjhwa, bungabanga igangrini (ukufa kwamathitjhu emzimbeni) nokungaquntwa izitho zomzimba eendaweni ezihlaselweko.
Ikankere: Ngaphezu kweengcenye ezima-40 egwayini zitjengiswe bona zibanga ikankere. Ababhemako banamathuba ama-22 ngaphezulu wokungavela ikankere yamaphaphu 16a kunabantu abangabhemiko. Ngokuya kwamaphenyo amanengana, umuntu osele abheme isikhathi eside, usengozini ekulu yokungavela inani leminye imihlobo yekankere, okubalwa ikankere yepumulo (amathuba abuyelelwe kabili ngaphezulu) 16b; ilimu 16c; umlomo, amadlala wamathe kanye nefarinksi (amathuba asi-6 ukuya kuma-27 ngaphezulu); umphimbo (throat) (amathuba ali-12 ngaphezulu); umphimbo (oesophogus); ilarinksi (amathuba ali-10 ukuya ku-18 ngaphezulu); amathumbu (amathuba ama-2 ukuya kuma-3 ngaphezulu); iziso (amathuba ama-5 ngaphezulu) 16d; isinya (amathuba ama-3 ngaphezulu); iphondo lobudoda (amathuba ama-2 ukuya kwama-3 ngaphezulu); ibende (amathuba ama-2 ukuya kwama-3 ngaphezulu) 16e; i-colon-rectus (amathuba ama-3) kanye nentusa (amathuba ama-5 ukuya kwasi-6 ngaphezulu). Amanye amaphenyo abuye athola nokobana kunokuthintana phakathi kokubhema kanye nekankere yamabele 16f.
<fn>nde_Article_National Language Services_Usenza bunjani isibaw.txt</fn>
Usenza bunjani isibawo sencwadi kamazisi
Ngaphandle kwalokha isibawo sakho nakusingesinqophileko begodu sizaliswe kuhle, umNyango uzakukghona ukwenza incwadakho kamazisi pheze ngeenyanga ezimbili. Nawenza isibawo kufuneka utjengise esibaweni sakho bona uzakukghona ukuzokuthatha umazisakho namkha ufuna uposelwe yena e-adresini yakho na.
Isibawo sokuthoma
Yisa iforomo lakho liphekelelwa mitlolo elandelako eqinisekiswe bona ingeyamambala:
Lemitlolo kufanele iphekelelwe ziinthombe ezimbili zehloko namahlombe ekungasi ngezakade (Ubukhulu mamilimitha ama-30 X 40 wamamilimitha)
Akunamali ebhadelwako ekukhutjhweni kokuthoma
Beka irasidi lokuvuma njengereferensi ngesikhathi incwadi kamazisi isenziwa.
Ukukhutjhwa butjha
Zalisa iforomo le-B1-10 elitholakala kiwo woke ama-ofisi womNyango weeNdaba zeKhaya inarha yoke
Yisa iinthombe ezimbili zamuva nje zehloko namahlombe (ubukhulu mamilimitha ama-30 X 40 wamamilimitha)
Bhadela imali yokukhutjhwa butjha ema-R12 begodu ubeke irasidi njengereferensi yangomuso.
UmNyango weeNdaba zeKhaya
Thola umazisakho onebhakhowudi, ungadlulwa lithuba lokuvowuta
<fn>nde_Article_National Language Services_YINI UKUPHOLISA NGEEN.txt</fn>
UkuPholisa ngeenGqema yindlela yokupholisa lapho isitetjhi samapholisa endaweni ethileko siphakela imisebenzi yesipholisa ngendlela yokuquntula indawo leyo ibe ziindawana ezincani ezilawulekako ezibizwa bona ziingqema. Esigqemeni ngasinye, be-SAPS bazakukhetha isiPhathiswa samaPholisa esizakwaziwa njengoKhomanda wesiGqema.
Umphakathi kanye nokhomanda wesigqema baba bakhozi ekufakeni isandla ngamandla ekuqinisekiseni ukuphepha nokulondeka komphakathi lowo.
Kubuthelela nokuhlela umphakathi esigqemeni bona usebenzisane ngokubambisana ekulweni nobulelesi endaweni;
Kuba mthintanisi phakathi komphakathi esigqemeni leso kanye nesitetjhi samapholisa sendawo;
Njengesiphathiswa sokukhandela ubulelesi, uKhomanda unomsebenzi wokuveza amahlelo kanye namaphrojekthi wokulwa nobulelesi esigqemeneso.
UYINI UMSEBENZI WOMPHAKATHI
Ukukhambela umhlangano weForamu yesiGqema yokuLwa nobuLelesi (i- SCF) lapho kuboniswana khona neKhomanda yesiGqema, ngomnqopho wokulwa nobulelesi esigqemeni;
Ukuhloma kanye nokuzibandakanya emariyadlheni wokuvikela amalunga womphakathi wendawo leyo;
Ukuphakela ngelwazi kanye nokuveza imibono yokukhandela ubulelesi esigqemeni leso;
Zibandakanye ngokuthintana nokhomanda wesigqema sakho begodu uvikele umphakathi wekhenu
Kumenywa abosomabhizinisi bendawo, amakhanselara, iinhlangano zabahlali kanye nabarholi bomphakathi bona bazibandakanye emizameni yoke yokulwa nezinto ezibanga ubulelesi esigqemeni sangekhenu.
<fn>nde_Article_National Language Services_Yazi amalungelo neemb.txt</fn>
Khuyini isiKhwama seTjhorensi yabangaSebenziko i-Unemployment
IsiKhwama seTjhorensi yabangaSebenziko senzelwe ukunikela ngerhelebho lesikhathi esifitjhani kubasebenzi, kuye ngobujamo obuthileko, lokha nabangasasebenziko, namkha nabangasakghoniko ukusebenza ngebanga lokugula, ngelivu yokuteta namkha yokufumeza begodu sinikela ngerhelebho kwabatlhogonyelwa msebenzi osele ahlongakele kube bekabhadela esikhwameni.
Itholakala bunjani imali efakwa esiKhwameni nokubhadela imivuzo
IsiKhwama sithola imali ngokubhadela ngenyanga okwenziwa basebenzi nabaqatjhi. Umbuso yi-underwriter yesiKhwama begodu kulindelwe bona unikele ngerhelebho leemali ukuhlangabezana nokutjhoda okwenzeka ngeenkhathi ezinengi zokungasebenzi.
Kufanele na bona boke abasebenzi babhadele esiKhwameni seTjhorensi yabangaSebenziko
Ukusukela ngomhlaka 1 Apreli 2002 boke abasebenzi abasebenza ama-awara ama-24 namkha ngaphezulu ngenyanga kufanele babhadele esiKhwameni.
Ukusukela ngomhlaka 1 Apreli 2003, umThetho weTjhorensi yabangaSebenziko ufuna bona abasebenzi bangekhaya nabaqatjhi babo babhadele esiKhwameni.
Amahlangothi alandelako wabasebenzi awakafakwa ekubhadeleni esiKhwameni seTjhorensi yabangeSebenziko:
Abasebenzi abasebenza ama-awara angaphasi kwama-24 ngenyanga
AbaSebenzi bomBuso abahlathululwe ngaphasi kwesiGaba 1 somThetho wabaSebenzi bomBuso ka-1994
Abasebenzi abafunyana umHlalaphasi wezeHlalakuhle womBuso (umhlalaphasi wabadala), kodwana kungafaki isabelo sokurholophala namkha sokondla
Umsebenzi ongena esivumelwaneni sokusebenza nomqatjhi ngomnqopho wokungena esivumelwaneni sebandulo lomsebenzi (i-learnership) njengombana kubekwe esigabeni 18 somThetho wokuThuthukiswa kwamaKghono ka-1998
Abantu abangena ngaphakathi kweRiphabhligi yeSewula Afrika ngomnqopho wokufezakalisa isiVumelwano somSebenzi, i-Apprenticeship namkha i-Learnership ngaphakathi kweRiphabhligi nayikuthi ekuphelisweni kwaso umthetho ufuna bona umqatjhi namkha ngokuya kwesiVumelwano somSebenzi, i-Apprenticeship namkha i-Learnership, namkha esinye nesinye isivumelwano namkha isibopho abuyisele umuntu lowo enarheni yekhabo, namkha umuntu lowo kufuneka bona atjhiye iRiphabhligi, kanye nomqatjhi wakhe
Abasebenzi abarholiswa kuphela ngenzuzo.
Ingabe kufanele ubhadele esiKhwameni nawufumana umrholo ophezulu
Iye, boke abasebenzi, ngaphandle kwalabo okukhulunywe ngabo ngaphasi kwaka-3.3 ngehla kufanele babhadele esiKhwameni. IsiKhwama njalo ngonyaka sibeka ubukhulu bamazinga wemirholo kilabo ababhadelako. Boke abasebenzi abarhola ngaphezu kwezinga eliphezulu bazakubhadela kuphela ukufika ezingeni eliphezulu kuthi nabangasasebenziko bazakuthola imivuzo elingana nemirholo yabo. Lokhu kutjho bona woke umsebenzi ukusuka ezingeni eliphasi ukuya ezingeni lomnqophisi wekampani kufanele abhadele esiKhwameni.
Ingabe kufanele boke abasebenzi babhadele esiKhwameni
Boke abaqatjhi abaqatjhe omunye nomunye umuntu begodu bamrholele ngekhetjhe namkha ngesihle kufanele bazitlolise nesiKhwama msinyana nabathoma ngemisebenzi yabo njengabaqatjhi. Kumsebenzi womqatjhi ukutlolisa ibhizinisi kanye nokudosa imali efaneleko emrholweni wabasebenzi. Nayikuthi umqatjhi ubhalelwa kukwenza lokhu kunokuhlawuliswa okubudisi azakufumana okwenziwa ngokuya komThetho wokuBhadelwa kweTjhorensi yabangaSebenziko ka-2002. Nayikuthi umqatjhi uyala ukuzitlolisa nesiKhwama begodu akafuni ukudosa imali, abasebenzi bayeleleliswa bona bathintane ne-ofisi eliseduze lomNyango wezabaSebenzi.
Abaqatjhi bakhuthazwa bona bakhambisane neenjamiso zomThetho, njengombana isiKhwama sinikela ngerhelebho kilabo ekade basebenza esele bangenalitho namkha abanganasekelo ngebanga lokupheliswa kokusebenza kwabo.
Khuyini okuthathwa njengomrholo
Ziimali zoke ezibuya kumqatjhi, nanyana ziyikhetjhe namkha ngesihle. Lokhu kufaka iimali zesikhathi esidluleleko namabhonasi, begodu imali ebhadelwako kufanele isuselwe kilokhu. Ukungezelela, yoke imali orhelejwa ngayo ithathwa njengomrholo. Iimbonelo zemali orhelejwa ngayo yimali yamakhambo, yokuzithabisa kanye neyokudla nokuhlala. Ilwazi elinabileko ngemirholo litholakala emihlahlandleleni ye-EMP10 yabaqatjhi etholakala kwa-South African Revenue Service (i-SARS).
Ngokungangani okufanele kubhadelwe esiKhwameni
Umsebenzi kufanele abhadele i-1% yomrholo wakhe wenyanga. Ukungezelela ku-1% ebhadelwa msebenzi, umqatjhi ubhadela i-1% mayelana nomsebenzi munye amqatjhileko. Isibalo soke esibhadelwako ngakho-ke sima-2%. Isibonelo, nayikuthi umsebenzi urhola R1 000 ngenyanga, umqatjhi kufanele adose i-1% yomrholo okuzakuba yi-R10. Ukungezelela, umqatjhi kufanele abhadele i-R10 emsebenzini amqatjhileko. Isibalo soke se-R20 ngakho-ke kufanele sidluliselwe ku-UIF namkha kwa-SARS kuye ngokuthi ngiyiphi efanele ibhadelwe.
Ukubhadela kufanele kudoswe emrholweni wenyanga yanjesi kuphela begodu umqatjhi akakavunyelwa ukudosa ngaphezu kwemali okufanele ibhadelwe ngenyanga. Nayikuthi umqatjhi ubhalelwe esikhathini esidlulileko ukudosa imali, imali esalele emva eyi-2% kufanele ibhadelwe mqatjhi begodu umsebenzi akukafaneli abhadele.
Umqatjhi ukubhadela nini godu njani lokho okufanele akubhadele esiKhwameni
Umqatjhi ubhadela imali esiKhwameni ngaphambi kwelanga le-7 lenye nenye inyanga. Lapho ilanga lekhomba kungasilo ilanga lokusebenza , ukubhadela kufanele kwenziwe ngelanga lokugcina namkha ngaphambi kwelanga lokugcina lokusebenza ngaphambi kwele-7. "Ilanga lokusebenza" kutjho elinye nelinye ilanga elingasuye uMgqibelo, uSondarha namkha ilanga lokuPhumula lesiTjhaba. Ngeminqopho yokubhadela lemali, abaqatjhi labo abazitlolise ngeminqopho yokubhadela umthelo kanye namkha neMali yokuThuthukiswa kwamaKghono (i-SDL), kufanele babhadele imali yabo kwa-SARS. Abaqatjhi abaseleko kufanele babhadele imali yabo bunqopha esiKhwameni.
Ukubhadela ngonyaka
Abaqatjhi bangabhadela inani loke lemali ebhadelwa ngonyaka kuye ngokuthi imali enjalo ibhadelelwa phambili.
Inani loke lemali okufanele libhadelwe kufanele lenziwe kungakapheli unyaka weemali namkha isikhathi sokukoloda begodu kungakapheli amalanga alikhomba ngemva kokuthoma konyaka weemali lowo namkha isikhathi sokukoloda. "Unyaka weemali" namkha "isikhathi sokukoloda" kutjho isikhathi esithoma ngelanga lokuthoma lakaMatjhi wonyaka omunye nomunye, namkha ukuthoma ngelanga lokuthoma lokukoloda kuye ngokuthi ilanga elinjalo liwela ngaphasi konyaka weemali wanjesi, begodu liphela ngelanga lokugcina lakaFeberbari wonyaka olandelako. Umqatjhi akakavunyelwa ukudosela phambili isabelo somsebenzi semali okufanele ayibhadele. Ukudosa kufanele kukhambelane neenkhathi zokubhadelwa komrholo. Nayikuthi kuyaziwa kumqatjhi bona ukubhadela okhunye nokhunye okwenziweko bekungakafaneli namkha bekungakafaneli kubhadelwe, umqatjhi kufanele abuyisele umsebenzi imali leyo namkha imali eyeqileko edosiweko beyabhadelwa khulu mqatjhi, ngaphandle kwemali engakhenge ibuyiselwe umqatjhi siKhwama seTjhorensi yabangeSebenziko. Ukubuyisela okunjalo kufanele kufunwe esiKhwameni seTjhorensi yabangeSebenziko ngonyaka nangemva kokuphela konyaka weemali ofaneleko ngawo okubhadelwa iimali zonyaka kuphela.
Ebujameni bokukhutjhulwa kwemirholo, lokhu kufanele kukhanjelaniswe msinyana ngemva kokuthoma ukusebenza kokukhutjhulwa kwemirholo begodu umehluko phakathi kwemali ekolodwako nesele ibhadelwe kufanele ulungiswe.
Amaforomo we-UI-7 anikelwa boke abaqatjhi njalo ngenyanga ngaphandle kwalokha:
nayikuthi ukutloliswa kusuliwe nayikuthi ukutloliswa kuveza bona umqatjhi ubhadela ngonyaka nayikuthi ukutloliswa komqatjhi kuvezwa njengobhadela kwa-SARS.
Nayikuthi abaqatjhi bathola iforomo elibuyiselwa kwa-SARS (i-EMP201), kutjho bona kufuneka balethe ukubhadela kwabo kwe-UIF kwa-SARS kwesikhathi esithoma ngo-Apreli 2002 ukuya phambili. Kodwana, nayikuthi godu bathola amaforomo we-UI-7; lokhu kutjengisa bona ama-akhawunti wabo nesiKhwama awakatjhugululwa ukutjengisa bona babhadela imali esikhwameni se-UIF ngokusebenzisa i-SARS. IsiKhwama kufanele ebujamenobu sitjelwe ngenomboro yereferensi ye-PAYE (ukuBhadela ngokuya komRholo Wakho) yamabhizinisi wabo eneenomboro ezilitjhumi, khona amatjhuguluko afaneleko azakwenziwa ukukhandela ukukhutjhwa ngomuso kwe-UI7.
Abaqatjhi godu kufanele baqinisekise bonyana ukubhadela ku-UIF kuvela ku-EMP201 begodu ukubhadela kudluliselwa kwa-SARS. IsiKhwama angeze samukela ukuziphendulela, namkha sazibandakanya ekuthintaneni ne-SARS namkha abaqatjhi nakunokuhlawuliswa kanye/namkha inzalo evezwako nayikuthi ukubhadelwa kwalethwa esiKhwameni esikhundleni se-SARS.
Ukubalekela ukuhlawuliswa okungakafaneli nenzalo, abaqatjhi kufanele baqinisekise bona ukubhadela kufika esiKhwameni ngesikhathi esibekiweko, kungaqalwa bonyana iforomo elibuyiswako i-UI-7 litholiwe. Abaqatjhi kufanele bathinte isiKhwama nayikuthi abatholi amaforomo we-UI-7 ngesikhathi esijayelekileko namkha nayikuthi bathola amaforomo ngokungakafaneli.
Boke abaqatjhi okuNgafuneki bona babhadele kwa-SARS kufanele bazalise iforomo UI-7 kungaqalwa indlela, ukobana babhadela kangaki namkha indawo ababhadela kiyo. Nakunganaforomo, umqatjhi kufanele anikele ngelwazi elilandelako elisisekelo ukukhandela bona imali ebhadelweko ingabiwa ngokungakafaneli namkha ingabiwa kwakhona ukwabiwokho:
Indawo nendlela yokubhadela
Isikhathi lapho ukubhadela kwenziwa ngaso kanye nemali ebhadelwako.
Kumsebenzi wabaqatjhi ukubala imali okufanele ibhadelwe esiKhwameni. Amaforomo atjengisa imali okufanele ibhadelwe angeze anikelwa abaqatjhi.
Ingabe isiKhwama sazi njani bona kubhadela bani
IsiKhwama sihlome ibuthelelo lekhompyutha labaqatjhi/labasebenzi lapho yoke imininingwana yokuqathwa yabasebenzi ibekwa khona. Kumsebenzi womqatjhi ukuthumela imininingwana yabasebenzi bakhe esiKhwameni ukuletha ibuthelelo ebujameni banjesi inyanga nenyanga namkha lapho kunetjhuguluko emininingwaneni yomsebenzi. Imininingwana yabasebenzi ibekwa ebuthelelweni begodu lokha umuntu nakaphelelwa msebenzi, isiKhwama singasebenza isibawo ngaphandle kokuriyada. Ngakho-ke kuqakathekile ukuqinisekisa bona abaqatjhi bathumela imininingwana yabasebenzi babo esiKhwameni, khona kuzakulethwa ibuthelelo ebujameni banjesi.
Ingabe kghani boke abaqatjhi kufanele balethe ukuveza kwabo kwenyanga
Iye abaqatjhi kufanele, bafake labo okufuneka babhadele imali yabo ngokusebenzisa i-SARS. Boke abaqatjhi kufanele baveze elinye nelinye itjhuguluko emininingwaneni yabaqatjhi babo msinyana nakwenzeka amatjhuguluko. Nayikuthi amatjhuguluko enzeka njalo ngenyanga, isifungo kufanele silethwe inyanga nenyanga.
Ingabe abaqatjhi ababhadela ngonyaka kufanele balethe ukuveza kwabo
Iye, kanye ngonyaka namkha nakungenzeka kube namatjhuguluko emininingwaneni yabasebenzi.
IsiKhwama sizakwazi njani bona kufanele sikubhadele malini nawungasasebenziko
Kunamalanga (ama-credits) aphiwa abasebenzi nabasebenzako begodu babhadela esiKhwameni. Amalanga la afunyanwa ngendlela elandelako: kwamanye namanye amalanga asithandathu owasebenza njengobhadelako, uzakuthola ilanga linye kuye ngobunengi bamalanga ama-238. Nawuzakufumana woke amalanga ama-238, kufanele kube usebenze njengobhadelako ubuncani bakhona iminyaka emine.
Umsebenzi uthathwa njengobhadeleko esiKhwameni ukusuka ngelanga lokuthoma lokusebenza ukufika ngelanga lapho umsebenzi waphela khona. Isaziso sesikhathi asisebenzileko ngaphambi kokupheliswa komsebenzi sithathwa njengesikhathi abekasisebenza. Kodwana, kufanele kuyelelwe bona ebujameni babasebenzi bangekhaya, bathathwa njengababhadelako ukusukela ngomhlaka 1 Apreli 2003.
UmThetho oTjhugululiweko weTjhorensi yabaNgasebenziko ka-2003 godu utjheja ubujamo lapho umsebenzi wangekhaya anabaqatjhi abangaphezu kwamunye begodu uletha umqondo wokusebenza isikhathi esithileko kilabo basebenzi abanabaqatjhi abangaphezu kwamunye.
UmThetho unikela ngokubhadelwa kwemivuzo lokha umrholo womsebenzi nawuwela ngaphasi kwezinga lalokho ebekakurhola ngaphambilini lokha nakaqatjhwe makhaya woke, isibonelo, nayikuthi umsebenzi usebenzela amakhaya amathathu begodu umrholo sele uwoke uma-R 600,00 begodu uloba umrholo wekhaya linye oma-R 200,00 ufanele kufumana imivuzo, ngombana manje sele arhola kuphela ama-R 400,00 ngombana ulobe ama-R200,00 njengomrholo.
Kuqalwa kuphela ukuqatjhwa okulahleke eenyangeni ezisithandathu ezidlulileko ukusuka ngelanga lesibawo lokha nakutjhejwa nayikuthi umsebenzi wangekhaya uyasebenza namkha akasebenzi. Godu kubasebenzi bangekhaya ilanga lokuhlongakala komqatjhi lizakuthathwa njengelanga lokungasebenzi. Inani lemivuzo ebhadelwako lizakuquntwa ngokuveza komqatjhi begodu nakungekho ukuveza isiphathiswa esiqalene neembawo sizakuqunta imivuzo esuselwe ekutholakaleni kobufakazi bemitlolo obulethwe esiphathisweni esiqalene neembawo.
Kwenzekani nayikuthi umrholo uba mnengi ubuye ube mncani/uhluka ngamalanga
Nayikuthi umrholo uyaphasi naphezulu/wehluka inyanga nenyanga namkha iveke neveke, ubuncani bomrholo weenyanga ezisithandathu zokugcina buzakusetjenziswa ukubala imivuzo okufanele ibhadelwe.
Mhlobo bani yemivuzo enikelwa siKhwama
IsiKhwama sinikela ngemihlobo emihlanu yemivuzo:
Imivuzo yabangasebenziko isiGaba 17
Imivuzo yokugula (isiGaba 22)
Imivuzo yokuteta (isiGaba 25)
Imivuzo yokufumeza (isiGaba 28)
Imivuzo yabatlhogonyelwako (yokuhlongakala)
isiGaba 31.
Imivuzo yabangasebenziko
Isibawo semivuzo kufanele senziwe kungakapheli iinyanga ezisithandathu zokupheliswa komsebenzi
Imivuzo ibhadelwa ukusuka ngelanga lesibawo
Imivuzo ibhadelwa kuphela nayikuthi ukuqatjhwa kuthatha amalanga adlula kwali-14
Imivuzo ibhadelwa kuphela nayikuthi umqatjhi uphelisa imisebenzi yobhadelako. Nayikuthi umsebenzi uphelisa ukuqatjhwa kwakhe namkha uyalova, akunamivuzo ezakubhadelwa, ngaphandle kwalokha ukuphelisa kungathathwa njengokuqotha okwakhako
Imivuzo ibhadelwa nayikuthi umqatjhi wesisebenzi sangekhaya uyahlongakala
Imivuzo ibhadelwa nayikuthi ikampani iyatjhona (idliwe)
Obhadelako kufanele atloliswe esentheni yezabasebenzi eseduze njengofuna umsebenzi ngokuya komThetho wokuThuthukiswa kwamaKghono ka-1998, ukufumana imivuzo yabangasebenziko. Obhadelako kufanele akghone ukusebenza abe afumaneke khona azakusebenza
Obhadelako kufanele abike ngezinye iinkhathi begodu eendaweni lapho eziquntwe siphathiswa esiqalene neembawo ngokuya komnqopho werejista yabangasebenziko
Obhadelako kufanele afumane ibandulo nerhelebho lezengqondo elikhambelana nomsebenzi nayikuthi utjelwe siphathiswa esiqalene neembawo. Nayikuthi obhadelako uyabhala ukungenela ibandulo ngaphandle kwebanga elizwakalako, obhadelako angeze ayifumana imivuzo
Ngokuya kwamalanga aphiwa wona, imivuzo ingabhadelwa ukufika emalangeni ama-238 esikhathini esinye nesinye seminyaka emine.
Imivuzo yokugula
Isibawo semivuzo kufanele senziwe kungakapheli iinyanga ezisithandathu sokulisa ukusebenza komsebenzi ngebanga lokugula
Imivuzo ibhadelwa ukuthoma ngelanga umsebenzi alisa ngalo ukusebenza, ngebanga lokugula
Isitifikethi sokwelatjhwa kufanele silethwe ukusekela bona umsebenzi ulise ukusebenza ngebanga lokugula
Imivuzo leyo ebhadelwako imumehluko phakathi kokubhadelwa mqatjhi kanye nemali ebekwe kutjhejuli yemivuzo yomThetho weTjhorensi yabaNgasebenziko. Nasitjheja imali ebhadelwa mqatjhi nemali ebekwe kutjhejuli yemivuzo, inani lemali etholwako kufanele lingadluli ku-100% yomrholo ojayelekileko obewungatholwa mumuntu ingathana bekasasebenza
Imivuzo ibhadelwa kuphela mayelana neenkhathi zokugula okuthatha amalanga adlula kwali-14
Ngokuya kwamalanga aphiwa wona, imivuzo ingabhadelwa ukufika ebunengini bamalanga ama-238 esikhathini seminyaka emine.
Imivuzo yokuteta
Isibawo semivuzo yokuteta senziwa ubuncani bakhona iimveke ezibunane ngaphambi kokubelethwa komntwana namkha kungakapheli iinyanga ezisithandathu ngemva kokubelethwa komntwana
Imivuzo ibhadelwa kobhadelako wengubo ngesikhathi asidisi, ngesikhathi sokubeletha namkha ngesinye isikhathi ngemva kwalokho
Imivuzo leyo ebhadelwako mumehluko phakathi kwalokho okubhadelwa mqatjhi nemali ebekwe etjhejulini yemivuzo yomThetho weTjhorensi yabaNgasebenziko. Lokha nawutjheja inani lemali ebhadelwa mqatjhi nemali ebekwe kutjhejuli yemivuzo, inani lemali etholwako kufanele lingadluli i-100% yomrholo ojayelekileko umuntu ebekangawuthola nayikuthi bekasasebenza.
Ngokuya kwamalanga aphiwa wona, imivuzo ingabhadelwa bekufike ebunengini bamalanga ali-121. Isibawo semivuzo yokuteta asithikamezi ilungelo lobhadelako lokufumana imivuzo yokungasebenzi. Lokhu kutjho bona umsebenzi angafaneleka kufumana imivuzo yabangasebenziko nayikuthi umsebenzi uphelelwa msebenzi
Nayikuthi kunokujika endleleni namkha ukubelethwa buthule, imivuzo ibhadelwa kungakadluli amalanga asithandathu ngemva kokubuya endleleni/ukubeletha buthule.
Imivuzo yokufumeza
Isibawo semivuzo kufanele senziwe kungakapheli iinyanga ezisithandathu ngemva kwelanga lomlayo wokufumeza okhutjhwe yiKhotho enegunya
Umntwana ofumeziweko kufanele abe ngaphasi kweminyaka emibili
Mbhadeli munye kuphela wababelethi abafumezako ongenza isibawo semivuzo
Umntwana kufanele afumezwe ngokuya komThetho wokuTlhogonyelwa kwabaNtwana ka-1983
Isikhathi umbelethi angasebenzi ngaso kufanele asisebenzisele ukutlhogomela umntwana
Imivuzo ibhadelwa ukuthoma ngelanga iKhotho enikela ngalo umLayo wokuFumeza
Imivuzo ebhadelwako mumehluko phakathi kwemali ebhadelwa mqatjhi nemali ebekwe kutjhejuli yemivuzo. Godu lokha nasitjheja imali ebhadelwa mqatjhi nemali ebekwe kutjhejuli yemivuzo, inani loke lemali etholiweko kufanele lingadluli i-100% yomrholo ojayelekileko umuntu ebekangawuthola ingathana bekasasebenza.
Ngokuya kwamalanga aphiwa wona, imivuzo ingabhadelwa ebunengini bamalanga ama-238 wesikhathi seminyaka emine.
Imivuzo yabatlhogonyelwako (ukuhlongakala)
Umlingani otjhadwe isikhuwa/othethwe isintu angenza isibawo semivuzo kungakapheli iinyanga ezisithandathu. Umntwana otlhogonyelwako angenza isibawo semivuzo nayikuthi umlingani otjhadwe isikhuwa/isintu wenze isibawo kungakapheli iinyanga ezisithandathu zokuhlongakala kobekabhadela esikhwameni.
Imivuzo ibhadelwa umlingani otjhadwe isikhuwa/isintu namkha umlingani otjhadwe ngesintu wombhadeli ohlongakeleko, lokha nakwenziwa isibawo
Isibawo kufanele senziwe eforomini elibekiweko esentheni eseduze yezabasebenzi
Omunye nomunye umntwana otlhogonyelwa ngobhadela esikhwameni ongaphasi kweminyaka ema-25 kufanele afumane umvuzo nayikuthi akunamlingani osaphilako
Ngokuya kwamalanga aphiwa wona, imivuzo ingabhadelwa ebunengini bamalanga ama-238 wesikhathi esinye nesinye seminyaka emine
Imivuzo ibhadelwa ngokulingana nemivuzo yokungasebenzi ebeyingabhadelwa, nayikuthi obhadela esikhwameni usaphila.
Ingabe kunini lapho obhadelako kungakafaneli athole imivuzo
Nayikuthi obhadelako uthola iPentjhini kaRhulumende yezeHlalakuhle yangenyanga (engafaki isabelo sokurholophala namkha sesondlo). Ipenthjini yenyanga ebuya kuRhulumende itjho isabelo esinikelwa abadala nguRhulumende ngokuya komThetho weRhelebho lezeHlalakuhle njengombana utjhugululiwe
Nayikuthi obhadelako uthola imali kumLilisi wesiKhwama ngebanga lokugula namkha ukulimala okubange ukungasebenzi kwesikhatjhana namkha kwakanomphela kobhadelako
Nayikuthi obhadelako uthola imivuzo ebuya kwesinye nesinye isikhwama sabangasebenziko namkha ihlelo elihlonywe ngokuya komThetho weTjhebiswano lezabaSebenzi
Nayikuthi obhadelako ubhalelwa kukhambisana neenjamiso zomthetho weTjhorensi yabaNgasebenziko
Nayikuthi obhadelako ujanyisiwe ekufumaneni imivuzo ngombana kade asebenza begodu athola imivuzo namkha wenze ukukhwabanisa okukhambelana ne-UIF
Nayikuthi obhadelako ulisile emsebenzini.
Ukurarulula imiraro
IsiKhwama seTjhorensi yabangeSebenziko sihlome amaKomiti weemFunda wokuDlulisa iinQunto ukuqalana nemibango kiwo woke amaphrovinsi. Umzuzi owoniweko angadlulisela isiqunto phambili ngokuzalisa abe alethe iforomo elivunyelweko (i-UI 12) ngokulisa yena namkha ngeposo etlolisiweko ukuphikisa isiqunto sakaKomitjhinara namkha sesiphathiswa esiqalene neembawo ngokuya kwesigaba 37 eKomitini yeemFunda yokuDluliswa kweenQunto esentheni yezabasebenzi efaneleko yomNyango wezabaSebenzi.
Khuyini umsebenzi womqatjhi ngemva kokupheliswa komsebenzi
Ilwazi elikhambelana nomsebenzi namkha abasebenzi lizakulethwa ebujameni banjesi ukutjengisa ubujamo banjesi
Kuyelelisa ebekubasebenzi ukutjhinga e-ofisini eliseduze lomNyango wezabaSebenzi.
Ingabe umqatjhi uzisula njani esiKhwameni
Abaqatjhi bangathinta isiKhwama namkha elinye nenye lama-ofisi womNyango wezabaSebenzi babawe bonyana ukutloliswa kusulwe. Inomboro yereferensi ye-UIF nelanga okwaphela ngalo isikolodo kufanele kuvezwe ngazo zoke iinkhathi. I-UI-19 esebujameni banjesi kufanele ilethwe esiKhwameni ngaphambi kokuvalwa kwama-ofisi.
Ingabe umqatjhi uyitlolisa njani ibhizinisi etjha nesiKhwama
Amaforomo azalisiweko akukafaneli adluliselwe kwa-UIF nawufuna ukutlolisa kodwana angalethwa kwelinye nelinye i-ofisi lendawo lomNyango wezabaSebenzi khona kuzakuthathwa isiqunto sokugcina, namkha
Abaqatjhi godu bangasebenzisa ifeksi ekhethekileko ngokubetha inomboro ethi 086 712 2000
Ukutloliswa kungenziwa ngomtato enomborweni ethi 337 1680
Amaforomo azalisiweko angaposelwa kwa-UIF, Pretoria, 0052. Sibawa utjheje bona iposo ibhadelwa kizo zoke izinto eziposelwa isiKhwama.
Ingabe kuzakuthatha isikhathi esingangani ukutloliswokhu
Koke ukutloliswa kuzakuphethwa kungakapheli ama-awara ama-48 wokwamukelwa kwamaforomo weembawo.
Uzakwazi njani umqatjhi bona umsebenzi wakhe utloliswe nesiKhwama
Nayikuthi iforomo UI-19 elizalisiweko lilethiwe mayelana nabasebenzi abaqatjhwe mqatjhi, ukuqinisekiswa kokutloliswa kuzakudluliswa.
Ingabe abasebenzi banikelwa inomboro yereferensi ehlukileko
Inomboro yereferensi inikelwa umqatjhi begodu boke abasebenzi boke abasebenza ngaphasi komqatjhi lowo "bawela" ngaphasi kwenomboro yereferensi yomqatjhi. Nakunemibuzo, kuqakathekile bonyana inomboro yereferensi yomqatjhi kanye nenomboro kamazisi womsebenzi ivezwe.
Nayikuthi ibhizinisi sele litloliswe nesiKhwama ingabe inomboro yereferensi efanako ingasetjenziselwa ukutlolisa umsebenzi wangekhaya
Awa. Umsebenzi wangekhaya kufanele atloliswe ayedwa.
Izinto ezilandelako kufanele zitjhejwe:
UmThetho wokuBhadela eTjhorensini yabaNgasebenziko ka-2002 (umThetho wenomboro 4 ka-2002) uhlathulula "umsebenzi wangekhaya" njengomsebenzi owenza umsebenzi wangekhaya ekhaya lomqatjhi wakhe begodu ufaka osebenza esivandeni, umuntu oqatjhwe njengomtjahyeli wekoloyi kanye nomuntu otlhogomela omunye nomunye umuntu kilelokhaya, kodwana kungafaki osebenza eplasini
Ngokuya komThetho okukhulunywe ngawo ngehla, abasebenzi bangekhaya nabaqatjhi babo kufanele babhadele esikhwameni se-UIF ukusuka ngomhlaka 1 Apreli 2003. Ukutloliswa angeze kwenziwe kuthome emva
Lapho ikhaya linye liqatjhe abasebenzi bangekhaya abangaphezu kwamunye, kutloliswa munye kuphela
Nayikuthi umsebenzi wangekhaya usebenza abaqatjhi abangaphezu kwamunye omunye nomunye umqatjhi kufanele atlolise ngokwehluka begodu aqinisekise bona umsebenzi wangekhaya utlolisiwe. Okungehla godu kusebenza kubasebenzeli nabagcinimali abaphethe iindaba zomqatjhi wangekhaya odlula munye
Ukutloliswa okuhlukileko godu kuyafuneka lapho umqatjhi owenza imali godu amqatjhi wangekhaya. Ukutloliswa nokubhadelwa kokuphosela kwabasebenzi bangekhaya kungahle kungafakwa kilokho kwekampani
Abantu abaqatjhwe mabhizinisi enzelwa emakhaya abathathwa njengabasebenzi bangekhaya
Abantu abaqatjhwe makoporasi abafana nabasebenza eemvandeni namkha abahlwengisako eendaweni ezihlala abantu abanengi nabo abathathwa njengabaqatjhwe makhaya wangeqadi
Kuthathwa njengokukhwabanisa lokha abazuzi abathola imivuzo babuyela emsebenzini, kodwana babhalelwe kukwazisa isiKhwama ngobujamo babo obutjha begodu baragele phambili nokudosa imivuzo.
Imitlolo esekelako efuneka lokha abasebenzi nabenza isibawo semivuzo ye-UIF
ImiVuzo eJayelekileko
ImiVuzo yokuTeta
ImiVuzo yokuGula
ImiVuzo yokuFumeza
ImiVuzo yabaTlhogonyelwako
Ubufakazi bokutloliswa kofuna umsebenzi
Umbiko ozeleko wezokwelatjhwa (nawukhona)
Isitifikethi sokuhlongakala sakamufi nasikhona obhadelako: isibawo asizukutjhejwa nesitifikethi sokuhlongakala esitjhili. Mlayo okhutjhwe eSewula Afrika mNyango weeNdaba zeKhaya ozakwamukelwa
Ikhophi eqinisekisiweko yesitifikethi samabeletho somntwana ofumezwako
Incwadi yelobolo (nayikhona)
Ikhophi eqinisekisiweko yomlayo wokufumeza
Ubufakazi bokuya esikolweni (singasebenza kibo boke abatlhogonyelwako abaphakathi kwemiyaka ema-21 nema-25)
Incwadi yesifungo (Yalowo omtjhadileko)
Ukwazisa isiphathiswa esiqalene neembawo nayikuthi uthome ukusebenza ngesikhathi uthola imivuzo ye-UIF ngesikhathi esifanako
Bonyana kubulelesi ukusebenza bewuthole imivuzo ngesikhathi esifanako
Ukuzibika ngazo zoke iinkhathi namalanga abekwe siphathiswa esiqalene neembawo lokha nawuyeleliswa bona wenze njalo
Ukungenzi isitatimende esimamala
Ukungalindi bekuphele isikhathi ukwenza isibawo semivuzo
Ukungalindeli ukufumana eminye imivuzo ye-UIF lokha nawulisa umsebenzi
Ukungalethi iimbawo ezimamala nawenza iimbawo zemivuzo
Ukungali ngaphandle kwebanga ukungenela ibandulo nerhelebho lezengqondo lomsebenzi nawuqatjhwako
Ungazibekeli kude bewungathatheli ehloko imilayo yesiphathiswa esiqalene neembawo.
Imininingwana yokuthintana
Inomboro ye-Akhawunti ye-Bhanka iGatja iHlangothi
FNB 62052400547 25-31-45 (abaqatjhi babasebenzi bangendlini kuphela)
FNB 51420056941 25-31-45 (Abaqatjhi abenza imali)
I-Adresi yomakho:
I-Adresi yeposo:
Umtato: 012 422 4000
Ama-Ofisi wamaPhrovinsi namaSentha wezabaSebenzi
Umtato: 337 1700
AmaSentha wezabaSebenzi
AmaSentha wezabaSebenzi
AmaSentha wezabaSebenzi
AmaSentha wezabaSebenzi
AmaSentha wezabaSebenzi
AmaSentha wezabaSebenzi
AmaSentha wezabaSebenzi
AmaSentha wezabaSebenzi
AmaSentha wezabaSebenzi
AmaSentha wezabaSebenzi
<fn>nde_Article_National Language Services_Yini umKhandlu wamaGa.txt</fn>
UmKhandlu wamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha yeSewula Afrika sikhungo esahlonywa ngokomThetho wePalamende (umThetho oyinomboro 118 ka 1998) begodu sakhethwa nguNgqongqotjhe wezobuKghwari, amaSiko, iSayensi neTheknoloji.
Ngimaphi amalunga akha lomKhandlu
Umjameli munye ovela eprovinsini ngayinye;
Abajameli bePosofisi, babaTlhami-Mikhawulo neeMebhe, kunye nabeBhodo yamaLimi woKe weSewula Afrika.
Kuba yini lomKhandlu utlhogeka
Ukwenza isiqiniseko sokobana ngendlela okungakghoneka ngayo, indawo yinye iba negama linye begodu litloleke ngendlela efanako;
Ukwenza isiqiniseko sokobana abantu bazibona bathintene nomlando, isiko, ilifa kunye namatjhejo wezokuhlalisana nezomnotho emagameni.
Uyini umsebenzi womKhandlu
Ukwemukela, ukuphenya kunye nokuphakamisa amagama wamajamo-bumbeko ahlongoziweko kunye namatjhuguluko avela ku-PGNC nezinye iinqhema, emagameni avele akhona gadesi, bona emukelwe nguNgqongqotjhe.
Ukuthintana :
Ukubuthelela kunye nokugadangisa amarhelo wamagama emukelweko ngokomthetho.
Ngimaphi amalunga akha amaKomiti wamaProvinsi wamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha (PGNCs)
Amanye amalunga akhethwe nguSomkhandlu, isib: izazi zamalimi, zamagama weendawo kunye nezeemebhe, abajameli bombuso kamasipala, iNdlu yabaRholi beNdabuko, bekoro yezokuvakatjha, njll.
Ukuthintana nabaphathi bomphakathi bendawo kunye nabanye abanesabelo kilokhu.
Ukufundisa umphakathi ngekambiso yokuthiya amajamo-bumbeko wenarha.
Siwaphakamisa njani amagama
Igadango 1 Khetha igama.
Igadango 2 Thintana nabantu abazakuthinteka khulu ngokuthiywa kwegamelo.
Igadango 3 Fikelela esivumelwaneni nabo.
Igadango 5 Thola loke ilemuko elitlhogekako ekuzaliseni iforomo lelo, isib: umsuka kunye nehlathululo yegama, kunye negama elinye elingathathwa (lesibili).
Kwenzekani ngeforomelo lesibawo
UmKhandlu wamaGama wamaJamo-Bumbeko weNarha yeSewula Afrika (SAGNC) nawo uhlola godu igamelo, befuthi unamandla wokulibuyisela emuva nanyana ungalithumela ezazini bona kheliyokuqalisiswa.
Igama elemukelweko ligadangiswa eGurandeni lakaRhulumende.
Imithethokambiso
Ngokujayelekile, lamagama wamajamo-bumbeko alandelako afanele bona abalekelwe:
Amagama athukanako ngokwekolo, afakelana iinhloni, anokudelela, ayihlamba nanyana angasimahle;
Amagama abandlululako nanyana athukanako ngokobutjhaba, kwebala, ikolo, ubulili, ubulunga behlangano yezepolitiki nanyana amanye amajamo kwezehlaliswano;
Amagama angathathwa njengawokukhangisela imikhiqizo, umsebenzi nanyana ihlangano ethileko.
Ukuthiyelelwa kweendawo ngabantu
Amagama wabantu abaphilako afanele bona ngokujayelekileko, abalekelwe.
Iindawo ezithiyelelwe ngabantu zifanele bona zikhambisane nesithunzi salabo bantu ezithiyelelwe ngabo (kungabi, isibonelo, nobujamo lapho indawo engaziwako ithiyelelwa ngomuntu oqakatheke inarha yoke).
Lapho kukghonakala khona, ivumo etloliweko ifanele bona itholakale emuntwini nanyana emndenini womuntu kunye neendlalifeni zakhe ngaphambi kobana igama lomuntu loyo lingasetjenziswa.
Imininingwana yokuthintana
Umtato: 337-8155
Ifeksi: 321-7681
<fn>ndebele.txt</fn>
Umlando weendlela zokurhatjha eSewula Afrika ukhombisa ukuhlukana nokungalingani kwabantu emphakathini ehlangothini lokwabelana ngamandla. Umsebenzi omkhulu wokulinga ukulungisa imitjhapho yesikhathi esidlulileko ngomnqopho wokwenza bona abantu balingane esitjhabeni, kumsebenzi omkhulu oqalene nabantu boke emphakathini, kufakwa hlangana neenkhungo zokurhatjha ezihlukeneko. Lokhu kufaka hlangana nendlela iinkhungo zokurhatjha ezifanele ziziphathe ngayo.
Umbuso weSewula Afrika uzibophelele ekusunguleni isikhungo esizakuqinisekisa bona abantu ebegade badinywe amathuba eenkhungweni zokurhatha esikhathini esidlulileko bayanikelwa begodu uzimisele nekuqinisekiseni bona kube neendlela ezihlukeneko zokurhatjha. Umbiko lo ulandela isiqunto esithethwe yiKhabinethe esisekelwe phezu kweenqunto ezithethwe siqhema se-Comtask ngomnyaka ka 1996. Isisqunto lesi sikhambisana nomThetho-sisekelo, uMthetho wamaLungelo woBuntu begodu neHlelo loKwakha kaButjha nokuThuthukisa isitjhaba, kanti godu siqunto esikhuthazwa naLigadango leHlelo lesiTjhaba lokuThuthukisa nokuVikela amaLungelo woBuntu. Le, mithetho egqugquzela bona abantu bakghone ukukhuluma ngokutjhaphuluka begodu babenelungelo elizeleko emihlobeni ehlukeneko yemirhatjho esitjhabeni, nokuqinisekisa bona lokhu kuyenzeka. Lo, mzamo wesibili ngemva kokuhluleka komphakathi wokana ukusungula isikhungo esibunjalo ekuthomeni kweminyaka yabo 1990.
Umzamo lo ukhuthazwa kudingeka kwesikhungo esizijameleko, esisebenzisa iimali zomphakathi ngefanelo, esizakwaziwa nge-Media Development and Diversity Agency (MDDA), okuzakuba sikhungo esijameleko sezokurhatjha esibunjwa bosolwazi abahloniphekileko, ngokubambisana nabanye abantu abaziwako abazakurhelebha ngeemali, abazakukhuthaza bebarhubhulule, bathuthukise ilwazi kwezokurhatjha bebakhuthaze imihlobo ehlukeneko yezokurhatjha. Lesi kuzakuba sikhungo esizakulandela imithetho yokubumbanisa isitjhaba, enelungelo neentlabagelo. Kuzakuba sikhungo esingeke sizibandanye khulu nombuso, ibubulo lezokurhatjha begodu nebantwini abanikela ngeemali.
Njengomana iphasi lithuthuka msinya lisebenzela ekubeni mphakathi onelwazi, kuqakathekile bona zoke izakhamizi zenarha le zibe nelungelo lokuthola ilwazi elinengi nemibono eminengi ngokungakghonakalako, okuyinto ezawenza bona kube mphakathi okghona ukuzibandakanya lula ephasini loke zombelele, ehlangothini lezelwazi, ezingeni lemibuso yabomasipala, ngenarheni begodu nezingeni leentjhaba ngeentjhaba. Umbuso wenarha le wenze bona ilungelo lokuthola ilwazi kube yinto eqakatheke khulu ekwakheni kabutjha nekuvuseleleni isitjhaba.
Isikhungo i-MDDA, njengesikhungo somphakathi esineminqopho eminengi i-Multi-Purpose Community Centre, kusikhungo esingasirhelebha ekufezakaliseni umnqopho wokusabalalisa ilwazi. Lesi, sikhungo singasirhelebha ekutjhugululeni isakhiwo sezokuthintana, isenze kube sikhungo sezokurhatjha esikhombisa nelemuko nemibono yalabo ebegade bagandelelwe ngaphambilini. Lokhu kutjho bona namtjhana i-MDDA ingeke itjhugulule ngokupheleleko iinkhungo zokurhatjha, kodwana ukunikela kwayo ngeemali, umsebenzi wokukhuthaza nokurhubhulula, ingarhelebha khulu ekuletheni amatjhuguluko adingakalako kwezokurhatjha.
Kuhlathululwa ukuthuthuka kwezokurhatjha nokuba khona kweendela ezihlukeneko zokurhatjha:
Ukuthuthuka kwezokurhatjha kufaka hlangana ukuthuthukisa nokuqinisekisa bona kube nobujamo obulungisa umtjhapho wokunina nokukhandela iinqhema ezithile zabantu kwezokurhatjha - kube bujamo obenza bona boke abatu babe banikazi, baphathi nabasunguli kwezokurhatjha. Ukuhluka kweenkhungo zokurhatjha kuzaqinisekisa bona zoke iinqhema emphakathini zithola imibono nelwazi elihlukeneko, okulilwazi elikhombisa imihlobo ehlukeneko yabantu emphakathini. Ukuhlukana kweenkhungo zokurhatjha kuzakuqinisekiswa kukuba khona kwemihlobo eminengi yezokurhatjha, emincani nemikhulu, begodu nangendlela esabalaliswa ngayo.
Namtjhana sele kukunengi esele kwenziwe ngaphasi kombuso wedemokrhasi ekurarululeni imiraro ekhona ehlangothini lezokurhatjha, kodwana kusese kunengi okusafanele kweziwe. Kusabonakala kusese kuncani osele kwenziwe ehlangothini lezokurhatjha. Ukuphathwa kweenkhungo zokurhatjha kusaphethwe ngabathile begodu akwanelisi iinrhuluphelo zeenqhema ngokuhlukana kwazo. Ukujanyelwa kwabantu khulu khulu ehlangothini lezokuphatha, ukuzijamela kwezokutlola begodu kusese nokungalingani kwenani labasebenzi abahlukeneko.
Ilemuko leSewula Afrika likhombise bona amathuba wokutholakala kwamalayisense wezokurhatjha namathuba wobunikazi bemirhatjho namtjhana kuqakatheke kangaka, ngeze kwararulula imiraro ekhona ehlangothinelo ngokupheleleko. Kudingeka neenkhungo ezinjeneg-MDDA ekurhelebheni kilokho.
Ukuthola ilwazi elemukweni:
Ilemuko ezingeni leentjhaba ngeentjhaba likhombisa bona iinqhema zokusekela ukuthuthukiswa kwezourhatjha nokuba khona kwemihlobo ehlukeneko yemirhatjho akusi yinto etja. Lokhu kwathuthukiswa eYuropa kusukela ngeminyaka yabo 1950 ngebanga lokuthi ukuthuthuka kwezomnotho kukodwa angeze kwaletha ukuhluka kweenkhungo zemirhatjho okwaneleko. Ukuthuthuka kwezokuthengisa kukodwa kunganina abanye abantu kubakhandele bona bangatholi amathuba wokuzibubula nokubeka imibono ehlukeneko ngokutjhaphuluka.
Umzamo wokusungula isikhungo esizijameleko esivumela ukuhluka kweenkhungo zokurhatjha i-Independent Media Diversity Trust, yahluleka ngokutlhayelelwa ziimali. Lokhu kwakhombisa bona ukuhlanganyela kombuso neenkhungo zokurhatjha ngokubambisa neenkhungo ezizijameleko ngikho okungarhelebha.
I-MDDA nokuhlabana kwayo nezinye iinkhungo:
I-MDDA kuzakuba sikhungo esizijameleko, esingasebenzeli eduze khulu nombuso, neenhlangano ezizijameleko begodu nabasekeli ngeemali. Umnqopho wawo kuzakuba kuthuthukisa ukuhluka kweenkhungo zokutlola iindaba, ukurhatjha "nemihlobo emitjha yemirhatjho".
I-MDDA izakuba neBhodi enamalunga alithoba akhethwe yiPalamende ngokubandakanya umphakathi nobekwa enkhundleni nguMongameli. Kuzakubekwa iinkhundla ezizakuthathwa babantu ababuya embusweni, ekutlolweni kweendaba, kwezokurhatjha nemirhatjhweni yemiphakathi. Iihlalo ezisalako ezihlanu kuzaba ngezabantu abakhethwa mphakathi. IBhodi izakukhetha uMnqophisi oMkhulu i-CEO, ozakuthi ngokubambisana neBhodi akhethe isiqhenyana esincani esinelwazi elingeneleleko nesaneleko.
Nangaphandle komsebenzi wayo ekhethelwe wona wokusekela iinkhungo zokurhatjha, i-MDDA izakwenza irhubhululo begodu yenze neemphakamiso iziqalise embusweni, ebubulweni lezokurhatjha nakwezinye iinkhungo ezithintekako. I-MDDA izakuthintana nazo zoke iinkhungo ezithintene nokuthuthukisa zokurhatjha nokuhluka kweendlela zokurhatjha. I-MDDA izakubamba imihlanngano yaqobe mnyaka nalabo abathintekako kwezokurhatjha, kulapho abathintekako bazakukghona khona ukuthola umbiko wonyaka we-MDDA.
Abazokuzuza nomhlobo wesekelo:
Labo abazokuzuza khulu kilokhu ngilabo abaphethe zokurhatjha, bezokurhweba, kufakwa hlangana nemirhatjho, amathelevitjhini, amaphephandaba begodu nemihlobo emitjha yezokurhatjha. Kuzakutjhejwa khulu emahlelweni athuthukisa imiphakathi ebeyigandelelwe ngaphambilini begodu nemikhakha yabomm, abantu abahlala eendaweni ezisemakhaya, abantu abarholopheleko, abantu abangakhange bathole ifundo, abasebenzi nabantu abatlhogako, eendabeni zelwazi nokuthintana.
Umhlobo wesekelo okuzakunikelwa ngalo kuzakuba ngeleemali nalelo elingafaki hlangana iimali, kuzakuba kuselwa ngeemali bunqopha nesekelo elingasi bunqopha, ukusekelwa ngeemali okurhabako, ukwenza bona kube nabantu abalingeneko, ukuthwasiswa kwabantu, ukuhlolisiswa kwamahlelo nerhubululo kwezokurhatjha. Izakwenza iimphakamios zokusekela iinkhungo zokurhatjha ezidinga irhelebho leemali, lokhu kwenziwa ngokuhlolisisa.
I-MDDA inemithetho yekambiso ekuthatheni iinqunto zokusekela ngeemali ekuletheni ukuthuthuka nokuba khona kweenkhungo ezihlukeneko zokurhatjha. Izakusekela ukuphumelela begodu isekele namahlelo aphathwa kuhle. Okhunye abakuqalako kuzakuba kubandakanyeka kompakathi begodu nokwethula amahlelo amalungana nokulingana kwabantu.
I-MDDA idinga imali eyaneleko ezakwenza bona umkhandlu lo ukghone ukuthintana, ukubandulwa, imali ezizakukghona ukufeza ikambiso yesikhungo lesi, begodu neemfundo nokuhlolwa kwamahlelo akhona. Izakuthunyelwa bona kwenziwe irhubhululo elimalungana nokuthuthukiswa kweenkhungo zokurhatjha nokuqinisekisa bona kuba nemihlobo ehlukeneko yeenkhungo zokurhatjha. Iindleko ezimalungana neendingo ze-MDDA kufakwa hlangana neendleko ezimalungana nokusebenza kwamahlelo wehlangano le, awakafaneli adlule amaphesenteni ali 12 weendleko.
Iimberegiswa ezidingakalako ezimalungana nokulungisa umraro wamahlelo asalele emva awakafaneli adlule kuR256m eminyakeni emihlanu.
Umbuso kuzakufanele bona unikele ngesibili esithathwini sesabelo seemali, kanti ibubulo lezokurhatjha lona kuzakufanela bona linikele ngencenye esithathu. Kufanele kwaziwe bona isabelo esibuya embusweni sizakufaka hlangana nokusekelwa kwesakhiwo semirhatjho yomphakathi phezu kwaleyo enikelwe umNyango wezokuThintana, begodu kutholakale nezinye iinsetjenziswa ezibuya kilabo ababambisene nezinye iinkhungo njenge-Universal Service Agency.
<fn>ndebele1.txt</fn>
Umlando
Umlando
Isewula Afrika igadunge khulu ekambisweni yayo yesikhathi esigadungileko ezele umlando wokunina nokubandlulula abantu ngobulili, ngebala nangekolo. Inarha le sele ithome ukutjhinga ehlangothini lokuhlonitjhwa kobuntu. Lokha nasilungiselela isiko lobuntu, isiko elitjha lokuhlonipha amalungelo wobuntu begodu silungiselela ukuhlonipha isithunzi sobuntu, lokhu sele kuthoma ukuba ziinsika iSewula Afrika eyaziwa ngazo ephasini zombelele.
Esinye isikhathi esithathwa njengeqophamlando yokusuka esikhathini esigadungileko, sikhathi sokuphakanyiswa kweflarhe etjha yeSewula Afrika ngo 1994. Leso kwaba sikhathi esikhombisa ukuzikhakhazisa kwabantu ngesithunzi sabo sobuntu ngaphakathi kwenarha etjhugulukako begodu nekuthabelwa kiyo ubuntu. Okhunye okwaba yiqophamlando kwaba kukwethulwa kwetshwayo elitjha lesitjhaba (Coat of Arms) mhla ka 27 Apreli 2000 eyabumbanisa umlando wabantu beSewula Afrika. Ngokwenza njalo, lokhu kukhombisa umkhuba omutjha wokujekezelela iAfrika namatshwayo wayo, nesiko elitjha elikhombisa ukubelethwa kabutjha kweSewula Afrika. Abonongorwana bamatshwayo amatjha wesitjhaba laba bafakazela umoya wokubelethwa kabutjha kwenarha.
Abonongorwana bamatshwayo amatjha wesitjhaba abathathu ngilaba:
Unongorwana lo ufanele athweswe izakhamuzi zeSewula Afrika ngokusebenza kwazo kuhle nangokuthumba kwazo.
Mapungubwe - Ubukhosi (Umbuso sitjhaba) beMapungubwe batholakala etlhagwini yenarha le ekulungwaneni-mnyaka egadungileko. Ubukhosobu begade bunekambiso eseqophelweni eliphezulu begodu buthuthukile kwezelimo. Isitjhaba sakhona sasungula imayini nebubulo lokupheka imithombo eyenjiwa phasi. Isitjhaba seMapungubwe sakghona ukurwebelana ezikude ezifana neChina. Ngesikhathi sawo ubukhosi namkha umbuso sitjhaba lo bewukhombisa ukuba nabantu abaneenqhondo ezivuthwe ngokweqileko banemisebenzi ephuma phambili bakhombisa ukuhlakanipha ngokurarako.
Ubhejana weMapungubwe - lesi sisetjenziswa esenziwe ngobukhwari esatholakala ethuneni elithile lokha nakuzunywa izinto ezimnotho walokha, isakhiwo esakhiwe ngerhawuda, isigodo esibazwe kuhle, okuzizinto ezikhombisa ubukghwari babantu bombuso sitjhaba wendawo leyo.
Ilanga eliphumako - lokhu kukhombisa ukuthuthuka okutjha kweAfrika.
Ukulwela itjhaphuluko (idemokhrasi); Ukwakha idemokhrasi nokutjheja amalungelo wobuntu; Ukwakha isitjhaba; Ukuletha ukuthula nokuvikeleka esitjhabeni; Ukurhatjha ngobukghwari, ukutlola, ubukghwari, amasiko, imidlalo nokubhina; Ukubanekghono kwezamabhizimisi nokukhulisa umnotho, Isayensi, ikghono kwezokulapha nokukhuthaza ukuthuthuka kwetheknoloji, begodu nokusebenzela umphakathi ngokuzikhandla.
Nonagon shape - isakhiwo esinamahlangothi alithoba ajamele iindawo ezinengi ekufakwa kizo isandla ekwakheni isitjhaba esiphumelelako nesithuthukako. begodu itshwayeli lijamele amaprovinsi alithoba wenarha yekhethu.
Isakhiwo esibumbanisako sangaphandle - amakhasi weBaobab; avame ukusetjenziselwa ukwenza imedze neengwani.
Majola (inyoka eyaziwa ngele-mole) - Le yinyoka evakatjhela abentwana abasanda kubelethwa. Ayibalimazi abentwana namkha amalunga womndeni kanti-ke indlela eyodwa yokuyiqotha inyoka le kukobana umma womntwana ayithele ngomkghadi webele lakhe. Umnqopho wenyoka le wokuvakatjhela abentwana kukubakhanzinga ibalungiselela ingomuso elizele ipumelelo. Inyoka le iza njengomngani nomvikeli. Inyoka le ikhombisa ubungani obungakadzimeleli kilokho okubonako kwaphela kodwana budzimelele khulu ebambiswaneni lokusekela nokukhuthaza ukuphumelela kwesikhathi eside kwabantu abasese batjha beentjhaba ngokuhlukana kwazo. Inyoka le yaziwa khulu emlandweni we-Afrika. Lokhu kubonakala kuhle entolwaneni yakade lapho inyoka le yabizwa khona ngeblomu labezimu ibizwa ngu AC Jordan. Intolwana le iletha umkhumbulo omutjha ebantwini ngenyoka, okumkhumbulo wokukholelwa ekutheni kwesinye isikhathi inyoka eyaziwa ngosathana, ingaba ngusathana omkhozi olilunga lazo zoke iindalwa zephaseli ezidingekako ukwenza bona iphasi lidzimelele.
Idondolo
<fn>sona_isindebele.txt</fn>
Mma uNomlomo weBandla lesiTjhaba;
Sihlalo womKhandlu weNarha wamaPhrovinsi ;
Isekela lakaSihlalo weRiphabliki;
Badosi-phambili beenqhema zepolotiki abahloniphekileko namaLunga wePalamende aHloniphekileko;
BoNgqongqotjhe namaSekela waboNgqongqotjhe;
BaPhathi bemiSebenzi yezokuPhepha;
Badosi-phambili bamasiko abahloniphekileko;
BaPhathi beengcenye zombuso abasekela idemokhrasi yomthethosisekelo wethu;
Umbuso wabantu beSewula Afrika okungilowo engiwukhulumelako namhlanjesi, njengombana ngahlonitjhwa ngokukwenza lokhu esikhathini esigadungileko, wabunjwa ngomnyaka ka-2004, ngemva kwamaKhetho Zombelele wonyaka lowo.
Njengombana sikuzwisisile lokhu, kuyimvelo ukuthi kufanele sisibuze thina bona- ngiliphi iragelo phambili esilenzileko ukufuna ukuzuza iminqopho leyo esatjela isitjhaba ngokuthembeka ukuthi sabe sizibophelele, ngikhonje abantu bethu basinikela igunya ngokungeyisi ukobana sibuse inarhethu ukusukela ngomnyaka ka-2004 bekufike isikhathi esizako samakhetho ka-2009!
kube sikhathi esinengi lapha inarhekhethu ngaphakathi kwayo beyiphethe begodu ijamele lokho okumbi nokunyenyisako emphakathini...
Kwabe kuyindawo lapha ukubelethwa unzima bekuba kuthola isijeziso sobuphilo boke. Bekuyindawo lapha ukubelethwa umhlophe kwabe kukuthwala umthwalo wokwesaba nokukwata okufihlekileko...
Bekuyindawo leyo ukuhlala kwezinye iindawo bekukubangela bona ube yinyamana kakatsu nanyana ukungafuni wena ukobana ubone abanye njengeenyamazana, abomakhelwana abanesiqiniseko abazange kodwana baba bongazimbi bokusela utjwala nokutzirimezeka ngeendakamizwa obekuba ngunobangela wokumorosa ipilo, egade bazi bona ipilwabo beyingeze yavuka iyihle ngaphandle kokubulawa eendaweni zabo begodu bagagadlhelwe begodu balwa nezipi ezibuhlungu ngaphandle kwesizathu.
Bekuyindawo lapha ukuhlala kwabanye abomakhelwani bekukuthabela ukuvikeleka nokuphepha ngombana ukuphepha kwabe kuvikelwa ngamaboda amakhulu, ngeemfensi zegezi, ngokugadwa yizinja, ngokugadwa mapholisa namasotja ebekalindele ukuvikela labo egade kuziinkhulu zethu, ngeengidi neentanka nesiphaphamtjhini esabe sizakubulala labo ebebazama ukuthikameza ukuthula eenkhulwini...
Sibuthene lapha namhlanjesi, ngelanga leKululeko, ngombana ngesikhathi, abantu bethu, kanye neengidi zabantu ephasini mazombe, abamakhomreyidi wethu esibambisene nawo begodu labo iintatanyiswa zethu ngokuhlukana kwazo ezibajameleko, bathatha isiqunto esithi- akuphele koke lokho!..." njenganje sikhuthazeka khulu ukobana amaKhetho Zombelele wethu weemvekana ezidlulileko aqinisekise ukuzinikela kwabantu bethu boke, kungakhethwa ubutjhaba, ibala kanye nobuhlanga,ukusebenza ngokubambisana ukwakha iSewula Afrika ehlathululwa libhudango elifanako...
Ayikho imiraro emikhulu yezehlalakuhle okufanele siyirarulule ekghona isisombululo esingaphandle kwendaba yokwakhiwa kwemisebenzi nokuphungula nokususa umtlhago. Lokhu kukhambisana nakho koke, ukusukela ekwenzeni ngcono amaphilo wabantu bethu, ukuya ekwehliseni amazinga wobulelesi, kukhutjhulwe amazinga welitheresi neembalo, nokuvula iminyango yokufunda nesiko lokufunda kibo boke abantu...
Iminyaka ematjhumi amahlanu ngaphambilini, njengombana bazilungiselela ukubamba uMhlangano waBantu, owamukela iTjhatha yeKululeko, abalwelikululeko bamhlokho bathi, " Asikhulumeni sisoke-Abantu namakhuwa, amaNdiya namaKhaladi... soke abantu beSewula Afrika... Asikhulumeni soke ngelizwi linye ngekululeko.Begodu nangethabo elingeza ebantwini bembaji nabengubo lokha nabahlala enarheni ekhululekileko".Namhlanjesi kufanele sivuselele ithemba lethu, ukobana sikhulume soke ngekululeko, sisebenze ngokubambisana ukubona ithabo labo boke labo okumele beze nekululeko, ukusebenza ngokubambisana ukobana sakhe iSewula Afrika ehlathululwa ngebhudango linye, ukobana sisoke ngezenzo sithi-kwanele ngakho koke okwenza inarhekhethu imumathe ngaphakathi kwayo begodu ijamele khulukhulu izinto ezimbi nezihlabisa amahloni emphakathini wabantu!
Kufanele siragele phambili nokuziphendulela ngalowo mbono esakhuluma ngawo njengombuso ophetheko lokha nawuthoma i-ofisi lawo, sitjheje ngokuzeleko bona " namunye wemiraro emikhulu okufanele siwurarulule uyakghona ukuba nesisombululo ngaphandle kwendawo yokwakha amathuba wemisebenzi nokuphungula kanye nokuqeda umtlhago", yeke nokobana " ukulwa nokuqeda umtlhago kwenziwe begodu kuzokuragela phambili nokuba yingcenye ephakathi yomzamo welizwe loke ukwakha iSewula Afrika etja".
Ukuziphendulela ekuqakatheni kokutjhinga phambili msinya ngendlela esingakghona ngayo ukwakha iSewula Afrika ehlathululwa ngebhudango elifanako, umbuswethu uzibophelele ngokwawo,ukobana usebenze nawo woke amaSewula Afrika, ukuthoma amahlelo azeleko ahlosiweko:
ukukhuphula izinga lokusisa iimali emNothweni wokuThoma;
ukwehlisa iindleko zokwenza ibhizinisi enarhenethu;
ukuthuthukisa ukuthuthuka kwephiko lebhizinisi encani nephakathi;
ukwenza msinya ikambiso yokuthuthukisa amakghono;
ukwenza ngcono umsebenzethu wepahla eenarheni zangaphandle ,ngokutjheja imisebenzi neempahla ezenziweko ;
ukwengeza eendlekweni ezimayelana nerhubhululo lesayensi nokuthuthuka ;
ukwenza amahlelo angeneleleko ukuziphendulela kilezo nsalela zomNotho wesiBili;
ukwenza amahlelo ukuqinisekisa isisekelo esinabileko sokuthuthukisa ukobana abantu abanzima bazuze emnothweni ;
ukuragela phambili namahlelo wokwakha ivikeleko emphakathini ukuhlangabezana neminqopho yokuphungula umtlhago;
ukunabisa ukobana abantu bangenelele emisebenzini efana nokuthola amanzi, igezi nehlwengiso;
ukwenza ngcono zamaphilo esitjhabeni sokana;
ukwakha ngamandla amahlelo wezindlu;
ukwenza amagadango angezelelweko ukuvula khudlwana iminyango yokufunda anamasiko;
ukwenza ngcono ukuphepha nevikeleko kizo zoke izakhamuzi nemiphakathi;
Mma uNomlomo noSihlalo;
Ngithabe khulu ukobana ngibike lokho mayelana nesibopho ngasinye umbuso usasebenza ngamandla ukuqinisekisa bona iminqopho yesiTjhaba kuyahlangabezwana nayo.
Inani labantu abaqatjhwako soloko belikhuphuka pheze ngesiquntu sesigidi ngonyaka eminyakeni emithathu edlulileko.
Sibone iragelo phambili elihle ekuthuthukeni kwabantu abaNzima emnothweni. Ukusukela ekubeni banikazi bamaphesende adlula kwamathathu weemakethe zeemali ze-JSE ngomnyaka ka-2004, lokhu kungezekile pheze kufike emaphesendeni ama-5%; begodu nenani labantu abaNzima eenkhundleni zokuphatha likhule ukusukela kumaphesende ama-24% ukuya kwama-27%. Nanyana kunjalo kufanele sihlale sitjhejile ukuthi amanani la akakarisi asesephasi khulu.
Ukutjhinga phambili kumnotho kube neenselela ezinengi kithi soke. Ukungezeka khulu nagokuragela phambili kwabantu abathengako kutjengisa ukuthuthuka okuhle kumazinga wepumelelo ngehlangothini lomnotho kibo boke abantu; ne-infrastraktjha ekulu yamaphrojekti esiwenzako afuna iminikelo eminengi yezinto ezithuthwako nemitjhini.
Kodwana ukulingana kwerhwebo lethu neenarha ezinye zangaphandle kutjengisa bona asikaphumeleli ekwakheni ikghono lokukhiqiza umthengi neempahla zemali lezo inarhethu ezifunako. Nalokha iinkolodo zezindlu zikhule khudlwana ngenani elifanako nelokukhula kwengeniso-mali, indaba yokobana amaSewula Afrika onga kancani kutjho bona kufanele seyeme ekongeni okubuya kwezinye iintjhaba. Ukuragela phambili kokutekateka kwemalethu azange kuthembeke kuhle mayelana nama-indastrethu wokuthumela kwezinye iinarha
Eminyakeni emithathu edlulileko, umnotho wakhe amathuba wemisebenzi asigidi nesiquntu. Kuyakhuthaza bona ngomnyaka kaMatjhi 2005 ukuya kuMatjhi 2006 kwaphela,emathubeni wemisebenzi azii-300 000 abe khona bekasephikweni elisemthethweni ngaphandle kwezokulima, ezijamele inani lokuthuthuka lipheze libe maphesende ama-4%.
Kukuzikhakhazisa kwaphela, ukobana ngokukhambisanana nokuzibophelela kwethu ekwakheni umphakathi otlhogomelako, soloko kwangomnyaka ka-2004 senze ngcono ukunikelwa kwemisebenzi nezinye izinto zemirholo yezehlalakuhle. Lokha abazuzi beemali zesondlo nabafika eengidini ezibu-8 ngomnyaka ka-2004, namhlanjesi iingidi ezili-11 zabantu beSewula Afrika abatlhagako sebazitholile iimalezi zesondlo. Kuyakhuthaza bona amanani wokukhuphuka kwalabo abatholako, esikhathini sanje bekukghona ukulawuleka , njengombana amahlelo bekafika ekuphelelweni sikhathi. Lokhu kuzakuqinisekisa ukobana athathe isikhathi nomsebenzi wemithombo eminengi yombuso ukunikela imisebenzi yomnotho ukwakha imisebenzi eminengi namathuba wamabhizinisi.
Ihlelo lezindlu selibone pheze amasabsidi amatjha azii-300 000 anikelweko eminyakeni emibili edlulileko. Yeke, njengombana sizama ukwenza ngcono ikhwalithi nokuthuthukisa amaplani walabo abakhuthwe mahlelo wephiko langasese nelomphakathi akhona njenganje, ibelo lokuwakhupha libe buthaka khulu kunangendlela ebesilindele ngayo. Kufanele kube khona esikwenzako ukuze sitjhugulule ubujamobu.Njengombana amalunga ahloniphekileko asazi, eminyakeni embalwa edlulileko sithuthukise begodu sathoma ukufaka amahlelo ahlukeneko anqophe ekwenzeni ngcono iinthuthi zabakhweli. Lokhu kufaka hlangana ihlelo lokutjhugulula amateksi nemizamo yamaphrovinsi efana nesitimela i- Moloto Rail Corridor eMpumalanga hlangana nalapha umsebenzi omkhulu uthome khona, iKlipfontein Corridor eCape Town nephrojekti yeGautrain nokuhlangana kwayo nekambiso yeenthuthi yomphakathi woke.
Lokhu kanye neminye imizamo kubumba ingcenye yeqhinga leenthuthi elifaka koke, lihlanganise kokubili indlela nesiporo. Sizakutjheja ukuthonywa msinya kwamahlelo la ukwenza ngcono ikhwalithi yepilo khulukhulu yabantu abasebenzako.
ISewula Afrika itjengise bona amalungelo wobuntu emanzini athathwa njengepengu yokuthuthukisa nesiyeleliso kumgomo... amalungelo amayelana nokutjhugulula amanzi enze bona kukghoneke ukungezeka ukutholakala kwawo nokuhlula izinto ezimayelana nokungalingani ngokombalaokwasukela ku-aparteyidi, kancazana ngokutholakala kwamalungelo". (pp62/63)
Kufanele nakanjani sithabele inzuzo ekulu le. Kodwana kuliqiniso bona iingidigidi zabantu ababu-8 nanje abanawo amanzi wokusela. Inengi labo alinagezi nehlwengiso. Siyazikhakhazisa ngokuthi ngaphambi konyaka owodwa, sikghonile ukuphungula ukuliyeka ekususeni ikambiso yamabhakede eendaweni ezakhiweko pheze ngesiquntu. Njenganje sisebujameni bokuqeda ikambiso eyehlisa isithunzi sabantu kileziindawo ngaphambi kokuphela konyaka lo.
Sizakuragela phambili nokuqalana neenselelezi ukobana sisuse koke okumbi nokunyenyisako enarhenethu ukuze soke sikghone ukukhuluma ngekululeko kanye nethabo eliza nokukhululeka.Isihlahlubo sezefundo nokuthola amakghono sitjengisa ukuba ngcono kweendawo eziphezulu ngomnyaka ka-2004, kodwana kukhamba kabuthaka. Lokhu kufaka namazinga welitheresi, ukutlolisa eenkolweni namanani wokuzibandakanya kwamaziko wefundo ephakemeko. Amanani ehla enyuka wemiphumela yebanga letjhumi ayatjengisa bona kunengi okusafanele kwenziwe ukunzinzisa ikambiso nokuqinisekisa ukuba ngcono tle. Nanyana kunjalo, inani labafundi bebanga letjhumi abaphumelela iimfundo zeembalo ngeZinga eliPhezulu lingcono kancani kunomnyaka ka-1995. Siragela phambili nokutjengisa ukubhalelwa ekwenzeni ihlelo lesiSekelo seFundo yabantu abaDala
Lokha ihlelo lokubuyisela abantu iindawo nalenze bona kube khona iindawo ezinengi zokuhlala esikhathini sanje, kusafanele godu sense imizamo khudlwana ukuqalana nemilandu esaseleko, inengi layo ebudisi khulu. Ngakwelinye ihlangothi , akukho okunengi okwenziweko mayelana nokwabela abantu indawo. Sizakubuyekeza kuhle izinto eziziinliyo ukuze ihlelweli lenziwe msinya.
Sihlathulule kuhle iindawo zomtlhago enarhenethu;
Sithuthukise idathabheyizi efaneleko yabantu abahlala eendaweni ezitlhagako;
Siqale bese sizama ukuletha isizo elifaneleko elingasiza izindlwezi;
Sitjheje iragelo phambili kilezi zindlu njengombana amahlelo azama ukuba siza ukobana baphume emtlhagweni;
Ngalokhu, akutjhejwe boke abantu abatlhagako, khulukhulu inengi labomma abathintekako;
Lokhu kuzakuqinisekisa ukuhleleka kokuhlangana kwabatholi besizo lezehlalakuhle emisebenzini kamasipala namathuba wemisebenzi, eragela phambili nokutjheja umsebenzi ukuqinisekisa bona inengi labantu bethu liyasizeka ngesizo elilithola emalini yezondlo bese bangena imaraga yemisebenzi. Njenganje, sizakuragela phambili nokuhlola imizamo emitjha ezakwenza ngcono khudlwana umrholo womphakathi.
Ngamanye amagama,amagadango afunekako ukwenza ngcono ukubambana komphakathi angeze kwenziwa mbuso kwaphela.Kufanele sisoke njengamaSewula Afrika sikhulume ngekululeko ngendlela esiyifune ngayo nangendlela itjhabalala ngayo ngendlela esiyiphatha ngayo, begodu sisebenze ukuzuza ithabo eliza nayo.
Mma uNomlomo noSihlalo; Nginethemba lokobana soke sizakuvumelana ngokuthi ukusebenza ngokubambisana ukobana sizuze ithabo elibuya ekululekweni kuyafana poro neselela yokuqalana nobulelesi. Ephepheni langonyaka ka-1994 i-RDP
Ukuthuthukisa ukuthula nokuphepha kuzakufaka hlangana boke abantu. Kuzakwakha kibo begodu kunabise isifiso sesitjhaba esimayelana nokuthula bese kuliwe nezipi ezidlangileko imiphakathi eqalene nazo... ngokutjheja khudlwana iindlela ezihlukeneko zezipi lezo abomma abazithola bahlangabezana nazo...
Ukuthula nokunzinza kwezepolotiki nakho godu kuphakathi kwemizamo yombuso yokwakha nokwenza ibhoduluko likhuthaze ukusisa iimali... Iinqunto zizakuthathwa ukuqeda ukungalawuleki, ukukhukhuthisa iindakamizwa, ukuba neengidi, ubulelesi begodu khulukhulu ukutlhoriswa kwabomma nabantwana."
Nakanjani, angeze sasula lokho okumbi nokunyenyisako bese senza sengathi kunethabo eliza nekululeko lokha imiphakathi nayihlala ithukiwe, ivalalake ngaphakathi kwamaboda neemfensi ezinamahlabahlaba, ihlala inevalo eendlini zayo, eentradeni begodu neendleleni zethu,ibhalelwa kuthabela indawo yesitjhaba ngokukhululeka. Kutjho khona bona kufanele siragele phambili siqinise khudlwana ipi yokulwa nobulelesi.
Lokha nasele senze ngcono silidlulile inani egade siliqalile le-152 000 zeemphathiswa zamapholisa eziqatjhwe emSebenzini wamaPholisa eSewula Afrika, begodu lokha nasenze ngcono ihlelo lokubandula, siyabona ukuthi amandla walokhu akakabi phezulu kuhle kibo boke abantu ukobana bazizwe baphephile begodu bavikelekile. Lokha nasele sehlise iingameko zobulelesi bokuthathelwa izinto, inani lokwehla ngonyaka mayelana nemikhakha efana nokudlelezela, ukusahlela nokubulala kusese ngaphasi kwamaphesende ahlangana nali-7 ukuya kwali-10% esiwaqalileko. Ukutlhoriswa kwabomma nabantwana kuragela phambili ngezinga elingamukelekiko.
Ukukhula kwezehlakalo zobulelesi obuthileko lokha nagade abasebenzi bezokuphepha babhenyogile bekufanele kulethe umlayezo lo kithi soke bona i-indastri yezokuphepha angeze yaphathwa lula njengeendaba zangasese zephiko langasese. Kutjhatjhalazi bona iinkambiso zokulawula esinazo azikeneli. Lokhu kwenzeka neendabeni ezifana namazinga wemirholo, iinkambiso zokukhetha abasebenzi, ukugandelela imihlahlandlela yabasebenzi eemvenini ezithwala imali, nokhunye.
Lokhu kuyindaba okuzomele siyibuyekeze kilonyaka, ukuze ukwengezelela ukwenza ngcono imisebenzi yamapholisa, sisoke sine-indastri yangasese yezokuphepha sakha ibhoduluko lapha ukuphepha okulindelekileko emphakathini, lapha imithombo emikhulu ikhamba, koke lokhu kuhlangabezanwa nakho.
Sizakuragela phambili nokufaka umfutho ekwenzeni ngcono ukusebenza kwamakhotho wethu, ukwengeza inani lokwehliswa kokupakelana kwemilandu. Begodu sizakuqinisekisa iinqunto zokungezelela i-infastraktjha yemiSebenzi yezoBulungiswa, ukwenza ngcono ukuphathwa kweLawulo lemiKhawulo kanye nokufika kwabantu abafuduke kwezinye iinarha nemisebenzi yemitlolo, hlangana nokhunye iyenziwa.Inengi lokuphela amandla ekwenzeni ngcono imisebenzi ebantwini eyenziwa ngengcenye ukusukela emandleni angakaneli neenkambiso ukutjheja ukwenziwa. Ngalokho, esikhathini esiya ku-2009, indaba yehlangano namandla wombuso azakuhlala asekuthomeni kwe-ajenda yethu.
Esele kuvelile, hlangana nokhunye, njengento yendawo ebudisi mayelana namaqhinga wokungena phakathi ngilokho okutjhiwo yibandulo elitholwa ziinsebenzi zomphakathi eenhlanganweni ezihlukeneko kanye nendima edlalwa yi-SA Management Development Institute (SAMDI) kuhlekuhle okumele ibe mnikeli wemisebenzi omkhulu kufakwe hlangana nekambiso yokwamukela abasebenzi boke bomphakathi.
Amazinga wokukhambisana hlangana neminyango, ngokuhlobana nomsebenzi womphakathi nomthetho wokuphatha zeemali, kuhlanganisiwe ngandledlana thile. Kutjhatjhalazi bona lokhu angeze kwavunyelwa ukobana kuragele phambili, nalokha sitjheja tle ukutjheja kuhle bona iindingo zoku-editha kumazinga welizwe loke namaphrovinsi seziqine khulu. Lapha, isibawo sekambiso yesivumelwano sokusebenza kuhlekuhle emayelana nokuphatha phezulu ibudisi. Amahlelo wokwenza ngcono amandla wekambiso karhulumende wendawethu aragela phambili msinya. Msinyazana ngemva kwenyanga kaMatjhi 2006 amakhetho karhulumende wendawo, amahlelo wokwamukela enziwa, kwatjhejwa nokobana amaphesende ama-62% wabomeya batjha.
Siragela phambili nokuziphendulela kileziinsalela begodu sizakwenza yoke imisebenzi efaneleko, sibikelwa yi-Ajendethu yamaQhinga kaRhulumende wenDawo yemiNyaka emiHlanu , okufaka hlangana ukufaka isandla kusizwe abomasipala basizwe mimakhiwo yelizwe loke neyephrovinsi, ukuthunyelwa kwabasebenzi abanekghono kufakwe hlangana amaphrofetjhinali abuya emphakathini azinikelako, nokwengeza amakomidi wamaWadi ngamaphesende ama-80% njenganje selahlonywe kiyo yoke inarha.
Malunga ahloniphekileko;
Ngithanda ukuthatha ithubeli ukobana ngiveze ukuthaba kwami kuSekela lakaMongameli uPhumzile Mlambo-Ngcuka ngobudosiphambili obukhuthazako abunikeleko ngokwenza umZamo wokuRhabisa nokwAbelana ngeTuthuko(I-AsgiSA), ukusebenza naboNgqongqotjhe kanye naboNdunakulu abajamele isiPani sokuSebenza, khulukhulu kutjhejwe iindaba eziqakathekileko okufanele zenziwe ukuqinisekisa amanani aphezulu wokusisa imali ukuginywa- komsebenzi, kanye neendaba eziphathelene nokuthuthikisa amakghono nendlela ehle yekambiso yombuso. Sithokozela khulu umnikelo wawo woke amalunga wesiGungu nabaphathi bethu bemisebenzi yomphakathi, kiyo yoke imikhakha emithathu yombuso, ekudoseni ikambiso le begodu nokwenza amahlelo wombuso woke. Lokhu kuphakathi kwemizamethu ukususa lokho okumbi nokunyenyisako emphakathinethu ukuze sikghone ukukhuluma ngekululeko kanye nethabo eliza nokukhululeka.
Ngalokhu, ukuze kuragelwe phambili khulu nokwenziwa kwe-AsgiSA, ngaphezukwakho koke amahlelo weminyaka eminengi eyamenyezelwa eminyakeni eqeda ukudlula, kilonyaka urhulumende uzakwenza lokhu:
Ngokukhambisana nomGomo weHlelo leliZwe loke weBhizinisi osele uphelile; sizakwenza lokhu:
Sizakuthatha godu namagadango ahlukeneko ukwenza ngcono iphaliswano emnothweni, hlangana nokhunye ukwehlisa iindleko zokwenza ibhizinisi nokuthuthukisa ukusisa imali, kufakwe hlangana ukungeniswa kwekambiso yomLawuli wokuHlola amaNdla (I-RIA), ukuthuthukisa amandla amsinya wesayensi yokukghona ukuthumela ukuthintana okuhlukeneko ngasikhathi sinye elizweni loke neenarheni zombelele, ukuqedelela iplani yokwenza ngcono amandla wabasebenzisi besiporo nemikhumbi, ukunabisa ukusebenza kuhle kweemphathimandla zephaliswano lethu.
Njengombana amalunga ahloniphekileko azi, singeze khudlwana inani leenkolo ezingabhadali imali yesikolo.
Ekwenzeni i-infrastraktjha le namanye amahlelo sizakwaziswa ngokuzibophelela kwethu ukuqinisekisa bona ibhegere yeFIFA yePhasi kuba ngehle komhlolo. Sithanda ukuthokozisa iKomidi yeNdawo eHlelako (I-LOC) nabanye ababambisene nabo ngomsebenzi omuhle abawenzako.
Kuyabonakala, ukuze siqiniseke bona woke amaSewula Afrika athabela ithabo eliza nomnotho okhulako, lokhu nezinye iinkambiso zizakudinga ukobana zikhambisane nehlelo elingeneleleko ukutjheja iinselela emNothweni wesiBili. Ngesimanga salokhu, kiwo lonyaka, hlangana nokhunye sizakwenza lokhu :
njengombana sesidlulile kilelo nani egade sizibekele lona le-10 000, sizakwengezelela inani labantu abatjha abazibandakanya kumiSebenzi yeliZwe loke yabantu abatjha okungasenani nge-20 000 eminyangwenethu eli-18 esele ithomile ukuthuthukisa amaplani mayelana nalokhu, kutloliswe ama-30 000 wabantu abatjha abazinikelako emizameni yokuthuthukisa umphakathi, bese kuqatjhwa abantu abatjha abazi-5 000 njengengcenye yehlelo lokwEngeza imiSebenzi yomPhakathi ekutjhejeni imakhiwo karhulumende ukuqinisa imizamo yokuhlanganisa ituthuko yabantu abatjha erherhweni lemisebenzi karhulumende, kufakwe hlangana ihlelo lokubambana kwabantu abatjha, nemizamo eragela phambili yokuhlanganisa labo abaneziqu namathuba wemisebenzi- begodu kilelihlangothi sithanda ukuthokoza amakhamphani amanengi, umphakathi nabangasese, abakhulu nabancani, abazibandakanye ngendlela ehle khulu kilomzamo; begodu
Ukuthoma ukulandela umThetho wamaLungelo weNarha yabo boke abantu ukuze kwenziwe ngcono kokusetjenziswa komnotho wenarha yabo boke abantu, lokha khonokho kwengezwa isizo elifana nokunisela, iinsada begodu nokobana kwenziwe kubalimi abasakhasako nabalimi abanetjhebiswano.
Malunga ahloniphekileko;
Amahlelo womnotho esikhulume ngawo abumba ingcenye yendlela yokuzibophelela okumele woke amaSewula Afrika akhambe ngayo ukuze kwehliswe amazinga womtlhago nokungalingani emiphakathinethu. Kithi akusiyo kwaphela indlela yokuqinisa ukuthi ukuphumelela kwedemokhresethu kufanele kumedwe nokobana kuzokumedwa ngamagadango wamambala esiwathathako ukwenza ngcono ikhwalithi yepilo yabantu abaqakatheke khulu emphakathinethu.Ukuze senze ngcono emahlelweni wehlalakuhle esiwenzileko eminyakeni edlulileko, kilonyaka sinqophe ukuqedelela umsebenzi esele siwuthomile ukutjhugulula ikambiswethu yezevikeleko kwezehlalakuhle ukuze imisebenzi ephelileko ingathonywa yenziwe msinya. Ingcenye ebudisana yokutjhugululokhu kuzakuba msebenzi wokulungisa umtjhapho otholakeleko embikweni ka-2002 weKomidi yokuPhenya ngeenkambiso ezifaka hlangana yoke into yeVikeleko kwezeHlalakuhle eSewula Afrika. Lokhu kutjho bona iminikelo eholwako-ekhambisana nomsebenzi wekambiso yezevikeleko kwezehlalakuhle ayikho nanyana ayithembakali ebantwini bethu abanengi abasebenzako. Umgomo oyelelisa indlela le kukuthi, ngaphezulu kwesizo lezehlalakuhle elinikelwako ngokwebhajede karhulumende, kufanele sihlole ukungeniswa kwemirholo ekhambisana nokunikelwa kwekambiso yezevikeleko kwezehlalakuhle ebunjwa mgomo wokubambisana kwezehlalakuhle.
Lokhu kuzakutjho bona woke amaSewula Afrika azakuthabela ubulunga bekambiso efanako, ene-intjhorensi yezehlalakuhle ephathwa kuhle,lokha labo abarhola imali enengi bazakuragela phambili nokunikela eenkimini zangasese neze-intjhorensi. Ekubonisaneni okwenziwe norhulumende, kukhona ukuvumelana ngokuthi okuqakathekileko kilekambiso kuzakufanela bona kufake lokhu hlangana:
isabsidi yomrholo kilabo basebenzi abarhola imali ephasi, mhlamunye itjhingiswe kilabo abangena qangi emakethe yomsebenzi, khulukhulu abantu abatjha; begodu
UNgqongqotjhe wezeeMali uzakukhuluma khudlwana ngendaba le lokha nakethula iKulumo yeBhajede. Okufanele sikutjheje kukuthi ukuqeda ukwenziwa kwevikeleko lezehlalakuhle, urhulumende kufanele enze ikambiso yokubonisana efaka koke hlangana nabo boke ababambisani bezehlalakuhle ngokomuntu ayedwa begodu nangokwe-NEDLAC.
ukubhadalela ukwakha izindlu ezidla imali encani okuzakutlhoga ukhlonywa msinyazana kweKoloyi yoMnqopho oKhethekileko ukutjheja iimali, ukuzanywa komThetho wokuPhatha ukuSebenzisa iNdawo nokuqinisekisa bona lokho okuseleko kwesivumelwano esiliyeke khulu nephiko langasese mayelana nezindlu ezibiza imali encani kuyaqedelelwa;
ukwengezelela ibandulo nomsebenzi wabonesi nabasebenzi bezehlalakuhle kanye nama-okzilari, ukwengeza inani leenhlangano zokubandula, ukwenza ngcono ikhwalithi yokubandula, nokuhlela ikambiso yeemfundo-simahla;
ukuragela phambili nokwenza ihlelo lemirholo amaphrofetjhinali wemedikhali, nokunikela iintlabagelo ezingeziweko ukwenza ngcono khudlwana amazinga wemirholo yabotitjhere;
ukuqinisekisa ukwenziwa, ngaphandle kokumorosa godu isikhathi, kweendlela zokwehlisa iintengo zeenhlahla; begodu
Ukuragela phambili komsebenzi wokutjheja khulukhulu abonobangela abahlukeneko bokuhlongakala abangasi ngebemvelo emphakathinethu begodu namalwele wendlela esiphila ngayo, imalariya, ubuhlungu obuhlukeneko be-TB, iingozi zendlela nobulelesi bokulwa.
Ngalokho, urhulumende uyazibophelela yena ngokwakhe ekuqiniseni ijima lokulwa ne-HIV ne-AIDS nokwenza ngcono ukusetjenziswa kwazo zoke iindlela zeenkambiso ezifaka koke ezifana nokukhandela, itlhogomelo elinikelwa ekhaya nokwelatjhwa. Sizakuqinisekisa bona amatjhebiswano akhiwa eminyakeni edlulileko ayangezeleleka, nokobana iqhinga lethu lelizwe loke elifaka koke mayelana nokulwa ne-AIDS nethelelwano lamalwele womseme athathelanako liyaqedwa msinya.
Yoke imizamo le, Mma Nokhulumi neSekela, kufanele ikhambisane nendlela ehle yokwenza ngcono ukuphepha komphakathi nevikeleko. Ngalokhu, urhulumende uzakuqinisekisa bona iinqunto esele zithethwe ngokwengeza ipi yethu yokulwa nobulelesi yenziwa ngendlela efaneleko. Iselela esiqalene nayo ekutjhejeni indaba le kukuthi ikhambisana kancani nemigomo.Kuhlekuhle, okutlhogekako kuhlangana kuhle,kubumbana nobudosi-phambili kwabantu abakatelela umthetho, iimphathiswa ezihlakaniphileko nezilungisako, nemisebenzi yekambiso yezobulungiswa. Inengi labantu bemiphakathi yesitjhaba sebatjengisile kanengi ngendlela ebasebenza ngayo bona bazimisele ukubeka amaphilwabo kilokho nokunikela nekhwalithi encani yesikhathi abangaba naso nemindenabo, ngokuvikela ikululekwethu nevikeleko lethu.
Ukwengeza emahlelweni amanengi enzekako lawo esiwenzileko, kilonyaka urhulumende uzakwenza lokhu:
ukuragela phambili nokwenza ngcono imirholo nobujamo bemisebenzi yamapholisa, nokuthoma ngekambiso yokwengeza khulu iinsebenzi zemisebenzi yamapholisa yeSewula Afrika ukwenza bona inani lawo lifike ku-180 000 ngaphambi kweminyaka emithathu, nokuqinisekisa ukusetjenziswa ngokuzeleko kokutjheja ngokwe-ilekhtroniki nekambiso yokuhlola eqeda ukufakwa;
ukuletha imisebenzi yomNyango weeNdaba zeKhaya ukobana kwenzeke ngokuzeleko, ngokuzalisa iinkhala zemisebenzi , ukwenza ngcono amahlelo nokwenza iimphakamiso zesiQhema esiSebenzako egade zisebenza noNgqongqotjhe ukwenza ngcono imisebenzi yehlangano eqakathekileko le;
ukuthoma ikambiso yokutjhugulula khudlwana iinkambiso zemiSebenzi yeRevenyu yeSewula Afrika, khulukhulu ngokuqala ilawulo lemikhawulo, nokwenza ngcono imikhakha yeminyango ehlanganisiweko nehlangeneko ngalokhu;
ukwengeza imisebenzi yengqondo mayelana nobulelesi obuhleliweko, ukwakhela kileyo miphumela ezuziweko eenyangeni ezimbalwa ezidlulileko ekutjhejeni ukwebiwa kweemali eenkoloyini zeemali, ukukhukhuthisa iindakamizwa nomdlalo wokuzuma kanye ne-abalone ukusebenzisa khulu ithekhnoloji etja enikelwe yikambiso yobulungiswa nokwenza ngcono zombelele ukuphathwa kwamakhotho nemisebenzi yokutjhutjhisa, ukuze kuphungulwe khulu imilandu esasalele emva;
ukuqedelela iingcenye zamagadango wokutjhugulula umthetho wamajaji nokwenza ngcono imisebenzabo, ngokubambisana nehlangano le eqakathekileko yedemokhresi yethu;
ukuragela phambili neenkambiso khudlwana ukunikela ama-ejensethu amandla, nokuqinisekisa bona ngaso soke isikhathi asebenza ngaphakathi kwemigomo yomThethosisekelo nemithetho;begodu
Ukwenza ngcono iphenyo lethu leendlela zobulelesi ukwenza ngcono ukusebenza kwethu mayelana nakho kokubili ukukhandela ubulelesi nokuqeda ubulelesi, kilokhu kufanele siziphendulele eqinisweni elimsulwa lokobana, njengakwezinye iinarha, inengi lobulelesi obusabekako bokulwa nabantu benzeka eendaweni zenarhethu eziphasi ngehlangothini lomnotho begodu budinga umphakathi obumbeneko oqalene nokukhandela ubulelesi.
Njengombana sitjhwile phambilini, lokhu namanye amagadando azakuphumelela kwaphela nangabe sakha ibumbano eliqinileko emiphakathinethu begodu naphakathi kwemiphakathi namapholisa,ukwenza ipilo bona ibe budisi tle eenlelesini.
Ukwenza ngcono khulu imisebenzayo ebantwini, urhulumende kufanele angeze amandlakhe khulu begodu ahlele izinto zakhe kuhle. Ukuzuza iminqopho le, kilonyaka, sizakwenza lokhu:
sizakungezelela ukutjheja namandla wokuhlola kiyo yoke imikhakha, kufakwe hlangana ukubandulwa kwabaphathi abaqalene nokusungula ikambiso le;
ukungezelela ukufikelela ebantwini nelemuko ngeendaba zokuthuthukisa khudlwana, lokha nakwengezwa inani labomasipala elibandakanyekako ngokuzwana kokutlama iintlabagelo kiyo yoke imikhakha emithathu;
lokha nakukhuliswa iphiko lomphakathi nejima lokulwa nobukhohlakali, kuzakuqedelelwa ikambiso yokwenza kuhle amaqhingethu wejima lokulwa nokukhohlakala mayelana nemikhakha yoke karhulumende ekupheleni konyaka;
Ukuragela phambili nejima leBatho Pele ezingeni lakarhulumende wendawo, ukwengeza imisebenzi yokusiza umphakathi kufakwe hlangana iimbizo begodu kwenziwe amaSentha wemiNqopho emiNengi yomPhakathi ngaphezulu kwaleyo ema-90 esebenzako njenganje; begodu,
Ukunikela amandla khudlwana nokunikela isekelo ngamandla kilezoonhlangano zobudosi-phambili besintu.
Ukwenza ngcono ukuphatha kutjho godu ukuba nedathabheyizi ezwakalako mayelana nokuhlukana kwemiphakathi hlangana nesitjhaba sethu. Ngalokhu, kuzakuba namaphenyo amabili amakhulu azakwenziwa ngomnyaka ka-2007. E yangaphandle ababuya kumanani wembalo weSewula Afrika bakhambile enarhenethu yoke ukuyokubuthelela ilwazi mayelana nezindlu ezima-280 000ezikhethwe ukobana zizibandakanye ePhenyweni lomPhakathi, okuzakunikela urhulumende isithombe okungiso sobujamo bezakhamuzi kwenye nenye ingcenye yenarha.
Mma uNomlomo, Sihlalo namaLunga aHloniphekileko;
Soloko kokugunyazwa okuthandekako komnyaka ka-2004, senze iragelo phambili elihle ekutjhugululeni khudlwana iSewula Afrika ukobana ibe ngcono. Akukafaneli begodu asiqaleli phasi ubudisi obunengi esisahlangabezana nabo.
Kodwana umlayezo lowo ilemuko lethu soke elisitjela khona kukobana, ukusebenzisana, kungenza bona siphumelele begodu sizakuphumelela ekuhlangabezaneni nomnqopho ofanako esiwubekileko thina soke njengesitjhaba-ukwakha ipilo engcono kibo boke, enarheni engasafaki ngaphakathi kwayo begodu ejamele khulu lokho okumbi nokunyenyisako emphakathini.Namhlanjesi kufanele, begodu ngokuzithemba khulu, sizakukhuluma soke ngekululeko. Sizakulisa ukwenza sengathi siyadlala ukulandela " ithabo elingeza kibobaba nabomma lokha nabahlala enarheni ekhululekileko".
Asikafiki lapho nanje. Kodwana akakho namunye, ngaphandle kwethu, ozakuqinisekisa bona ibhudangweli liyafezeka. Yeke, asirorobheni bese sitjhinga phasi sisebenze, ngokuzwisisa ngokuzeleko bona umsebenzi wokwakha iSewula Afrika esiyirhalelako le msebenzi ofanako esinesandla kiwo soke.
Ngiyathokoza.
